I
ҚАЗАҚ ССР ҒЫЛЫМ АҚАДЕМИЯСЫ
ТІЛ БІЛІМІ ИНСТИТУТЫ
Ө. АЙТБАЕВ
тЕРЖінология-сының
ДДЛІУЫ ЛІЕН КДДЫПТДСУЫ
Қ а з а қ С С Р-І н і ң «Ғ Ы Л Ы М» б а с п а с ы
АЛМАТЫ-1988
1 Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы. Алматы: Ғылым, 1988. — 208 б.
Бұл кітап қазақ әдеби тілі лексикасынын үлкен бір тармағы қо-тамдық және гуманнтарлық ғылымдар терминологиясын қарастыру-ға арналған. Онда терминологияның тіл кұрылымындағы орны, оның жасалу көздері мен жолдары, сондай-ақ, жазу мен аударма-ның термин қалыптастырудағы, тіл байытудағы ролі деген мәсе-лелерді ғылыми тұрғыдан талдауға талпыныс жасалады. Жұмысты жазу барысында ТІл білімі институты терминология мен аударма теориясы бөлімінің картотекалық қоры мен баспасөз материалдары пайдаланылды және электронды есептеу техникасының қолғабысы болды.
Еңбек ғылыми қызметкерлерге, филолог-аспиранттарға, оқыту-шыларға, студенттерге, журналистерге, сондай-ақ көпшілік қауымға арналады.
Жау апты редактор:
Қазақ ССР Ғылым академиясының академигі Ә. ҚАИДАРОВ
Р е ц е н з е н т т е р:
филология ғылымының докторлары £ ЖАНҰЗАҚОВ, Т. САИРАНБАЕВ
4602000000—020
А 407(05)—88	124
ІБВ^ 5—628—00124-4
©Қазақ ССР-ІнІң «Ғылым» баспасы, 1988
ТЕРМИН ЖАЙЫНДА ЖАЛПЫ ТҮСІНІК
Қоғам өміріндегі өзара қарым-қатынастын, ең, басты құралы болып саналатын тілді әлеумет әрдайым өте жо-ғары бағалап, оның, өзгеріс, өрістерін жіті қадағалап отырады. Тіл қоғамдық құбылыстың бірі ретінде сол ко-ғам құрылысын аннаға түсіргендей өрнектейді. Яғни қо-ғам өмірінде болған, болып жататын құбылыстардық бәрі тілден орын тебеді де, тіл көмегі арқылы халық қазынасына айналады. Сонда, тіпті кейде тілдегі кейбір сөздер арқылы ел баеынан өткен кезеңдерді кезге елес-тете аяамыз да, қоғам дамуының белестері аркылы тіл дамуын сүзіп шығуға мүмкіндік алып отырамыз деген сөз бұл. Сөйтіп қоғам мен тіл бірінсіз бірі күн кеше алмаса керек. Ендеше халық тарнхы оның тілінде, яғни тіл факті-лерІ арқылы біз халық тарихын тануға мүмкіндік аламыз.
Қоғам дамуы арқылы тіл де дамнды дейміз. Бірақ тіл-дің даму деңгейі оның барлық ярусына бірдей тән емес. Оның белгілі бір қабаты өзгеріс, өріске онша көне бер-меиді (мәселеи тілдің грамматикалық категориялары^ дыбысталу жүйесі т. т.). Ал оның қайсы бір қатпарлары жаңалыққа нін беріп, жаңа мағыналық ұғым, түсініктер әкелуге бейім тұрады. Осы тұрғыдан алып қарағанда, дамыған,ркетілген тілдің басты көрсеткішінің бірі— он-ың терминдік жүйесінің саралануы болып табылад^? Тілдің қоғамдық қызметі арта түсті, дамыды деп ауыз толтырыи айтарлықтай дәрежеге жетсек, осыны айтқыза-тын термннологиялық лексика. Неге десеңіз қоғам дамуы әлеумет ^өмТріне алуан-алуан жаңалық әкеледі. Ондай өзгерістер, әеіресе революцнялық дүмпулер ең алдымен елдің сауатын ашып, білімін жетілдіреді, қоғам ілүітгелері'
нің өресін бніктетіп, қоғамдық ой-сана мен дүниетанымды кеңейте түседі. Сауаты ашылып, көзқарасы көрегендене бастаған жұртшылық біртіндеп ғылымды игеруге бет тү-зеп, техниканың құлағын ұстай бастайды. Мәдениет пеи онерге құштарлық күшейіп, жаппай біліммен жарақтану кезеңі басталады.
¥лы Октябрь революциясынан кейін өзгеше қаулап қанат жайған мәдени өміріміздің әрбір күні, әрбір сәті жаңа іс, жаңа қнмңд, жаңа әрекетке толы болатын. Сау-атсыздыққа қарсы шабуыл, неше алуан үйірме, бастауыш мектептердің ашылып, газет-журналдардың шығуы, қы-зыл бұрыш, қызыл отаулар т. б. саналы жорығы қазақ сөзі мен қазақ жазуына жаңаша өріс берді. Осы ұлы оқн-ғалар тұсынан бергі жердегі қазақ тілінің болмысына көз еалсақ, оиың ұлттық сипаты ғана күшейіп қоймай, сонымен бірге халықаралық ауқымы кеңейіп, қуаттана түскенін байқауға болады.
V Қазақтың ұлттық тілі сөздік құрамының қатарына револкщия, коммунизм, социализм, интернационал, совет, министр, комитет, парламент, партбилет, радио, комсо-мол, коммунист т. б. тәрізді толып жатқан кірме сөздер-мен бірге, термнндену нәтижесінде сапалық өзгеріске душар болған, қызмет аясы кеңенгеи, тұрақтанған, нақ-тылана түскеи еңбек, екпінді, күрес, Жарыс, іс, тап, жина-лыс, жоспар, құн, белсенді сияқты сан алуан сөздер жаңа-ша қолданысқа еніп, өрісі кеңейді. Бұл есепсіз мол қазы-на қатары күні бүгінге дейін толысып, молайып келеді. Яғнн тіліміздің терминдену сапасы әлі жүріп жатыр. Тілдің осылайша толығуы, оның қоғамдық қызметін күшейтіп, бұрынғыдан әлдеқайда әлуетті құралға айнал-дырды. Тілдің байлығын күшейтіп, қызметін арттырған, оңың икемділігі мен дәлдігін дамытқан бұл лексикалық қабатты ғылым тілінде термин сөздер дед атау лннгвис-тер түсінігінде дағдыға айнала бастады.
Терминнің күнделікті өмірде араласпайтын жері жоқ./ Тіпті қазіргІ кезеңде термин сөздердің ауызекі сөйлеу тілімізге де еніп, күнделікті өзара қарым-қатынас қүра-лына да айнала бастағанын байқау қиын емес. Мұның •өзі тілдің, атап антқанда, әдеби тілдің қарқынды дамуын байқататын бір белгі, Қерек десеңіз саи салалы ғылыми қажетімізді өтеуге қызмет етіп отырған әдебн тіл, ең ал-дымен осы терминологнялық лексиканың өрістеуіне тәуелді.тРерминологиялық жүйесі жасалмаған, терминдік
4
уғымдары қалыптаспаған тіл, ол әлі әдеби тіл дәрежесіне көтеріле алмаған тіл./
Термнн ретінде мұны біліп қолданатындар да бар, термнн екеніи сезбей де қолданатыидар бар. Тілдің мә-дениетіне ойысатын мәселенің бұл жағы да зерттей түсу-ді тілейді. Сөйтіп, кім қалай қолданса да, термнн сөздер-дің әлеумет өмірінің қатынас қуралындық қажетін қамта-масыз етіп отырғаны даусыз.гЯғни термннсіз сөз қолда* иыс болмайды, термннсіз ғылыми ой-пікірді өрбітуге бол-майды.)Оның қанат жайғаны соишалық, қоғам өмірінің қандаи саласында да қазір терминсіз күн кешу мүмкІн емес. Ол партнямыз бен үкіметіміздің қаулы, қарар, дн-ректйваларын, саясат пен идеологиямызды жұртшылық-қа жеткізіп, насихаттап отырған баспасөз құралы, радио мен телевизня арқылы эфирден берілетін көпшілік-бұ-қара тілі, мыңдаған ауднториялар мен кластарда сту-дёнттер мен оқушылар санасына с]ңіп жатқан неше алу-ан оқулықтар меи оқу құралдарының тілі, ең бастысы маркстік-лениндік ндеологня мен партиялық саясатты іс-ке асырушы айбынды құрал болып отыр.
Ал ендКбұл арнайы лексиканың аумағын саралап, оның ғылыми анықтамасын беру оңай іс емес екені мәлім. Сонда да қазіргі таңда бұл саладан едәуір жетістігіміз баплеп айта аламыз.
гБіздің елімізде терминологня мәселесі о бастан-ақ социалнстіқ интернационалнзм прииципі негізіиде қа-растырылып/шёшім тауып келеді. Мұны басқаша айтар болсақ, терминологня проблемасы халықаралық термнн-'дер меи ұлттық терминдерді дәйекті үйлестіру арқылы дамытылып отырдДешернев Ю. Д.)1.
Ғылыми-техинкалық революция белең алып отырған қазіргі жағдайда мәселенің бұлайша қарастырылмауы мүмкін де емес. Өйткені терминологиялық лексика, әсі-ресе қоғамдық, табнғат және техника ғылымдары тілі бұл кезеңде өзгеше даму жолына түсіп, соғаи байланысты неше алуан күрделі проблемаларды алға тартады. Міне соидықтан^ұғымдар жүйесіи тіл матерналы арқылы жаб-дықтайтыи терминологня кез келген ғылым саласының логнкалық мазмұнын жасайтын негіз деп аталуға хақысы бар. Ендеше терм^нологня дегеніміз ғылкм тілі болып шығадыЛ 1
1 Де£ериев Ю. Д. Языковые проблемы многонационального со-ветского общества//Вопросы языкознання. М., 1982, № 6. С. 19.
5
ҚПСС XXVII съезінін, ғылымн-техникалық прогресті жеделдету жөніндегі тарихи программасын іс жүзіне асы-ру көзделіп отырған бүгінгі танда тіл ғылымына қойы-лар талап та күшейе түсті,
ҚПСС XXVII съезі ғылым алдына қойған жана мін-деті бойынша жеделдету кезеңінде «... ғылым мен тех-ннканың ең жаңа жетістіктерІ, ғылыми-техникалық про-грестің жетекші бағыттарында ілгері озып шығу, шаруа-шылық механизмін, басқару жүйесін өзгерту негізінде халық шаруашылығын түбірімен қайта құру»2,.. мәсе-лесі көзделіп отыр. Бұл ғылым мен техника дамуына бұрынғыдан да бетер даңғыл жол ашылады деген сөз, Қоғам дамуын ілгерілете түсудің бірден бір тиімді жолы ғылыми-техникалық прогресс болып отырған жағдайда қоғамдық ғылымның, оның ішінде лингвистиканың үлесі-не тиер шаруа да аз емес. Іскерлік, жауапкершілік, біл-гірлік, білімдарлық, шапшаңдық, қабілеттілік талабы күшейген қайта құру кезеңі, әсіресе тілдің ең күрдеді де бай қатпары — терминологиялық лексиканың реттелуін қажет етеді. Өйткені ғылыми-техникалық прогресс жетіс-тіктеріне сүйену арқылы экономика мен әлеуметтік ша-руаны жеделдете түсу мәселесі бір есептен сол жетістік-терді дұрыс өрнектеуге тиіс тілдің терминдер жүйесіне де тікелей байланысты деп түсіну іарек.
Ал мәселенің бұл жағына келгенде әрбір тілдің өзіне тән міндеттері айқындалып отыр. Совет заманыида өзге-ше өріс алып, дамыған тілдер қатарына қосылған қазақ тілінің терминологиясы түбегейлі зерттеліп, оның барлық мәселесі жан-жақты қарастырылды, дәйекті шешім тапты деп әзір айта қою қиын, Рас, әдеби тілдің халықаралық сипатын танытатын терминдер жүйесін жасап, қалыптас-тыруда кезеңдік қажетті өтеген, прақтнкалық роль атқар-ған әрекеттер болды. Алайда, оның ғылңми-теориялық мәселелері әлі де түбірлі де терең зерттеуді керек етеді. Бүкіл қоғамдық өмірдің барлық саласыпда түбірлі өз-герістер болып жатқан қазіргі кезеңде, сол өзгерістерге лайықты қызмет етуге, соны айны қатесіз, нақпа нақ біл-діруге тиісті тіл десек, оның ішінде терминологнялық лексиканың жөні мүлде бөлек, Неге десеңіз, халық ша-
2 Совет Одағы ҚоммунистІк партиясының XXVII съезіне ҚПСС Орталық Қомитетінің Саяси баяндамасы //Совет Одағы Коммуннс-тік партиясы XXVII съезінің материалдары, Алматы, Қазақстан. 1986, 31-6.
6
руашылығы мен экономнканың дамуын жеделдету бағы-тында Істеліп жатқан шаралардың бәрі де ғылым мен техника жетістіктерін нақты пайдалаиу нәтнжесінде іске асырылмақ. Бұл ғылым мен техниканың дамуына бұрын-ғыдан да бетер мүмкіндік туады деген сөз. Яғни, бұл жөнінде де партняның саясаты айқын да анық,
КПСС Программасының жаңа редакциясында «Пар-тияның ғылым саласындағы саясаты білімнің барлық са-лаларының серпінді прогресі үшін қолайлы жағдайлар жасауды, кадрларды, материал және фннанс ресурстары белгіленетіи экономнкалық және әлеуметтік мақсаттарға қол жетуіи, қоғамиың рухани дамуыи жеделдетуге, ел-дің сенімді қорғаныс қабілетін қамтамасыз етуге тністі иеғұрлым перспективалы бағыттарға шоғырландыруды көздейдЬ3, — деген жолдар бар,
Ал енді термин қатарына қандай сөздер жатқызыла-тынынан жұртшылықтың жалпы мағлұматы болғанмен, бұл салада да түсінісер жайт көп. Оның анықтамасына келгенде, мәнін, құрамын анықтауда, жасалу принцнпі туралы әр алуан түсінік бар. Енді әңгіменің осы жағына ойысалық. Ең алдымен, совет тіл білімпаздарының бір-азы бұл мәселе жөнінде сонау 20—30 жылдардың өзінде-ақ ой толғап4, оның мәні, мазмұны, ғылым, білім игеруде жасайтын сёптігі жайында жазылғаи еңбектерді алдымен еске аламыз. Солар қандай ойға жетектейді, проблеманы қалай түсінеді, нендей түйінге келеді дегенге назар ау-дару керек сияқты.
Сонымен термин және термннология дегеніміз не? Оны сөздік құрамның өзге қабатынан қалай ажыратуға болады? Оның негізгі белгілері қайсы?
Біз бұл жұмысымызда осы ұғымға байланысты туатын сұрақтардың бәріне бірдей түбегейлі жауап береміз деп айта алмаймыз. Тек/ күні бүгінге дейін ғылыми әдебиет-те орныға бастаған 'кейбір шкірлерді ғана саралап, сал-ғастырып өтпекпіз. ТерминолоМ^лық лексиканы зерттеу-де және оның қоғам үшін мәнін, маңызын анықтауда
3 Совет Одағы ҚоммунистІк партиясының Программасы. Жана редакция//Совет Одағы ҚоммунистІк партиясы XXVII съезінің ма-териалдарьь Алматы, Қазақстан. 1986. 215-6.
4 Чаплыгин С. А.г Лотте Д. С. Задачн н методы работы по упо-рядочению технической терминологии //Изв. АН СССР. ОТП. М., 1937; Винокур Г. О. О некоторых явлеииях словообразования в русской технической терминологии //Труды Московского Институ-та истории, философии и литературы. 1939. Т. 5.
7
жоғарыда аты аталған ғалымдармен бірге А. А. Рефор-матскийдің, В. В. Вииоградовтың, Н. А. Баскаковтың, Г. В. Степановтың, С. Г. Бархударовтың, О. С. Ахманова-ның, И. Ф. Протченконың, В. И. Сифоровтың, Ю. Д. Де-шерневтің, К. М. Мусаевтың, Р. А. Будаговтың, Л. И. Скворцовтың, В. П. Даниленконың, Т. С. Қоготкованың, Т. Л. Қанделакидің, А. В. Суперанскаяның, Б. 3. Букчиа-ның, В. Ф. Журавлевтің,- И. Н. Волковтың, Б. О. Орузба-еваның, М. Ш. Гасымовтың, Т. Бертагаевтың т. б. зерт-теуші ғалымдардың ролі ерекше болды.
Бұл жайында орыс тіл білімі зерттеушілері мен түр-кологтар5 біраз пікір өрбіткен.
Термнн жайында бүкіл түркология, оның ішіиде қаз-ақ тіл білімінде, сондай-ақ орыс лингвистнкасының өзін-де де осыған тоқтанық дейтін бәтуәлі пікір, ақнқат тұ-жырым тізгінін ұстау қиын. Оның не екенін, лексиканың қай тобына жататынын елдің бәрі білгенмен, негізгі бас-ты белгілерін ажыратып тануда әрқилы түсінік бар. Оған берілетін анықтаманың өзі де ала-құла. Ғылыми әдебнет-те қалыптаса бастаған пікірлердің қансыбіріне тоқталып көрелік.
Ал «тепмин» деген ұғымның өз басына келер болсак, әлі күнге бұл жайында бірегей пікір қалыптаса алмай келеді. «Бұл еңбекте қабылданған көзқарас бойынша термнн — бұл арнаулы қолданыс сферасындағы ғылыми немесе ёндірістік-технологиялық ұғымның атауы болып табылатын және дефиннциясы (тиісті ұғымның анықта-масы) бар сөз немесе сөздер тіркесі»6. Үсынылып жүрген анықтамалар бірыңғай емес. Негізінде (принципінде) кез келген сөз термин бола алады, бірақ ол оның ерекше қызметіне (фунвдщясына) байланысты. Өндіріс жағдай-
5 Реформатский А. А. Что такое термин н терминология //Во-просы термииологии: (Материалы Всесоюзного терминологического совещания). М., 1961; Суперанская А. В. Терминология и номеи-клатура //Проблематика определений терминов в словарях разных типов. Л., 1976; Даниленко В. П., Скворцов Л. П. Терминологиче-ская иорма //Проблемы разработки и упорядочения терминологии в академнях наук союзиых республик. М., 1983; Орузбаева В. О. Қыргыз терминологиясы. Фрунзе. 1983; Жубанов X. К. Исследования по казахскому изыку. Алма-Ата, 1966; Сауранбаев Н, Т. Проблемы казахского • языкознання//Избр. тр. Алма-Ата, 1982; Аманжолов С. Вопросы дналектологни и истории казахского языка. Алма-Ата, 1959; Балақаеө М. Қазақ тілінің мәдениеті. Алматы, 1971, т. б.
6 См.: Прохорова В. Н. Актуальные проблемы современной рус-скон лексикологии. М.: Изд-во МГУ, 1973. С. 40.
8
ында терминдер белгілі бір адамдар (мамандар) тобы-ның өзара қарым-қатынас құралы есебінде пайдаланы-лады, Яғни олар маман ортада, арнаулы әдебиетте қол-данылады.
ҚәсІби терминология әдетте белгілІ практикалық мұқ-таЗкдыққа, күнделікті қажеттілікке орай пайда болады. Әдеби тіл мен оның функционалдық стильдері пайда бол-мастан бұрын кәсібн лексика өзінше табнғн түрде жаса-лып отырады, кейде тіпті оның әрқилы жергілікті (тер-рито.риялық) қосарлары (варианттары) да қабаттаса жү-реді. Арнаулы әдебнеттердің пайда болуы сөздік құрам-ның бұл саласының дамуына жаңа бір леп қосады, яғни дамудың басқаша арнасына түседі. Ол белгілі бір мақ-сатқа орай саналы түрде жасалған терминдермен толы-ға бастайды. Бұлардың негізгі көпшілігі нақты, тұрақты мағЫналығымен, стаидартталуымен ерекшеленеді. Адамдардың саналы араласуы терунн жасау творчество-сын бақылап қадағалап, жүйелеп отыруға мүмкіндік береді, термин сөздер жасау барысында мамандандырыл-ған әдістерді еркін қолданылып отыруға жағдай жа-сайды.
^Термии жөнінде ғылыми және анықтағыш еңбектерде түрлі мәлімет беріледі. Тиянақты түйін мен дәл анықта-малар беруге тырысатын энциклопедиялық сөздіктерге үңілгенде мынаны байқадық.
«Термин рим мифологнясында шекара құдайы. Т. — термииалдар құрметіне арналған мейрам» дегенді мегзей-ді екен. Сонымен бірге термин іиекара, шек деген ұғымды білдіретіи латын сөзі. Бұл 1980 жылы Москвада жарық көрген бір томдық «Советский энциклопедическнй сло-варь» деген еңбекте берілген анықтама.
Терминология мәселесімен айналысқан ғалымдардын. қай-қансысы да, ең алдымен мұның өзінің мазмұны мен мәніи ашып, анықтамасын айқындап беруге тырысып отырған. Әсіресе, бұл проблеманы лингвистер тереңірек қарастырып келді. Мысалы, бұл жайында О. С. Ахманова едбегінен7 мынадай жолдарды оқуға болады, «Термин (ағылТрдегеніміз арңайы ұғымдар мен арнайы”заттарды дәл белгілеу үшін -жасалған (қабылданған, енген және т. б.), тілдегі арнайы (ғылыми, техникалық т. т.) сөздер мен сөз тіркесі».
7 Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов. М., 1966.
9
Сонда бұл келтіріліп отырған екі анықтаманыц өзара аздаған ғана айырмасы болғанмен, негізінен бір тектес екенін көреміз. Термин болатын сөздін, шегі, шеті, шек-арасын анықтау керек дегенді мегзейді. Яғни онын өзге сөздерден айырмасы онын мағынасынын шектеулі бола-тындығында дегенді білдіретін тәрізді.
Бұл екі сөздікте «терминология^ ұғымына да анықта-ма8 берілген.
Энциклопедияда берілгеи анықтама термннологияны белгілі бір ғылым, техника салалары мен өнер түрлері терминдерінің жиынтығы екеніне мән береді. Ал О. С. Ах-манованың сөздігінде осы айтылғандарға қоса мұиын реттеуге, жөндеуге мейлінше көнбіс лекснканың ерекше қабаты екені баса айтылады. Шыныида лексиканын өзге үйірлеріне қарағанда, мұның саналы әрекет арқылы рет-телуге мүмкіндігі мол екенін дәлелдейтін деректерді ғы-лымның кез келген саласынан ойып алып ойға тірек етуге болды,
Ал Д. Э. Розенталь мен М. А. Теленкова терминнің жоғарыда айтылған белгілеріне қоса, бір мағыналылы-ғына мән береді. Яғни тілдегі сөздердің біразы көп мағы-налы болып келсе, термии болатын сөздердін олардан негізгі айырмашылығы — жалқы мағыналылығында деп түйеді, Әрине бұл да термин сөздІң ігабнғатын нақтылай, анықтай түсетін басты белгілердің бірі екеиі даусыз.
Тіл білімінің белгілі мамандарының бірі А. Рефор-матский де термин мен термннология ұғымының теория-лық мәнін ашып беруге тырысады. Ол термин, ұғым, сөз түсініктерінің өзара байланысы жөніндегі түрлі пікірлер-ді сүзіп шығып, екі түрлі бағытқа деи қояды: бірі — тер-минді белгілі бір затпен байланысты қарайтындар да, екіншісі — ұғыммен байланысты қарайтындар. А. А. Ре-форматский терминді ұғыммен байланыстыра қарайтын бағыттың белең алып келе жатқанына назар аударады. Ол мұның яғни термин мен ұғымның өзара қатыстылығы әсіресе ғылымда айқынырақ көрінетініи байқайды, Сөй-тіп осы уақытқа дейін термин мен терминологияға беріліп келген анықтамалардың көп кемшілігі барын сынайды.
8 Советский энциклопедический словарь. М., 1980; Ахмано-ва О. С. Словарь лингвистических терминов. М., 1966; Розен-таль Д. Э., Теленкова М. А. Словарь-справочник лингвистических термннов. М., 1985; Реформатский А. А. Что такое термин и терми-иология //Вопросы терминологии. М., 1961. С. 46.
10
Ол терминнін. басты белгілерін анықтап беруге тырысады. Оның дәлелдеуінше термнннін жоғарыда сөз болған ерекшеліктеріне қоса мынадай белгілері бар: термин емес сөздердін, мағынасы көбінесе контекс арқылы ашы-лып отырса, термнн сөздер контеқске тәуелді емес. Сон-дай-ақ термин сөздерге көп м^ғыналық, экспрессия жат екенің баса айтады.
ж^Термин мәселесімен тікелей айналысқан қазақ ғалы-мы, белгілі лингвист Қ. Жұбанов бұған мынадай орысша-қазақша аньщтамдберед^ .
«Термнном называется специфическнй внд определен-иых словесных обозиачений, передающих определенные понятия, установленные на данном этапе развития науки н рев&люциоиной практики, при чем передаваемое тер-мином терминологическое понятие может не совпадать со словарным значением, которое присуще данной словес-ной величине в обыденной жизни>А Бюллетеннін, келесі санында (№3) дәл осы ойын ол былай деп қазақша түсін-діреді:
«Белгілі бір ұғымдарды білдіретін қарақшылы (цагац-сЫЬ) сөздер болады, о сөздерді әлігіндей ұғымдарға — ғылым мен революция жағы қандай сатыда тұрса, міне осы екеуі теліп отырады; сонымен қатар термнн сөзінің терминдік ұғымы мен күнделік тіршілікте қолданылатын жай сөздік мағынасы басқа болуы да мүмкін».
Проф. Қ. Жұбанов терминнің өзіндік өзгешелік снпа-тын дұрыс түсінбеушіліктен кеткен қателерге назар ау-дарады. Мысалы, ол аударуға болмайтын терминдердің (психология, коммунист, геометрия) аударылуын (жан жүйесі, ортақиіыл, пішіндеме) қате санайды. Мұның не-гізгі себебі терминдердің терминдік мағынасы емес, лек-снкалық мағынасына мән беруден дейді. Яғни әңгіме бұл жерде бір тілден екінші тілге аударуда немесе қабылдау-да, ең алдымен көңіл қойылуға тиісті шарт, оның термнн-дц^мәиі болу керек.
^Академик I. Қеңесбаев пен проф. Т. Жанұзақов та термнниін о баетн латын тілійің «шек», ^шекара» деген сөздерінен пайда болғанын айта келіп: «ІҒылым мен тех-ннканың, көркемөнер мен қоғам өмірінің алуаи түрлі са-ласына байланысты қолданылатын, тиянақты, тұжырым- *
9 Жубанов К. О специфике слов-терминов //Бюллетень госу-дарствениой терминологической комиссии. № 2, Алма-Ата, 1935; Его же. Исследования по казахскому языку. Алма-Ата, 1966. С. 273,
11
ды ұғымды білдіретін сөздер мен сөз тіркестері, атау сөз»10 11, — деп түнін жасайды. Қазақ Совет энциклопедия-сында да негізінен осы тнптес анықтама берілген: <Тевг мин, атау — ғылым, техннка сол сияқты тұрмыстыц бел-гілі саласындағы ұғымдарды дәл атау үшін жұмсалатыи сөздер мен сөз тіркестері»11.
Ғылыми әдебиеттерде қездесетін пікірлердің бәрі де сайып келгенде негізінен осы тұжырымдарға тоқтайды. Сонда термнн дегеніміз, ен алдымеи, негізінен белгілі бір ғылым мен техннка саласында қолданылатын арнайы лексика болып шығады. Онын басты белгілері: дәлдік, қысқалық, жүйелілік.
Дәлдік туралы. Термин арқылы ғылымн ұғым білдірі-леді. Ондай жағдайда термин ғылыми зерттеу жұмыс-тарының, ізденістердің иегізгі құралына айналады. Ғы-лыми ой-пікір қашанда өзінің анықтығымеи, дәлдІгімен, нақтылығымен ерекшеленуге тніс. Термин дәл болсын (дәлдік) дейтін талап осы негізде гіайда болған. Сонда осы дәлдікті кейбір зерттеушілердің айтуына қарағанда (Гасымов М. Ш.) қамтамасыз ететін үш түрлі фақтор бар сияқты: 1) термин білдіруге тністі ұғым белгілерін дәл іріктеп алу; 2) термин жасау кезінде пайдаланылатын оның компоненттер( мен элементтерін дұрыс саралау; 3) термин жасау барысында осы*аталған бөліктердің (элементтердің) органикалық бірлігі қамтамасыз етілуге тиіс.
Қысқалық туралы. Тррмнн қысқа болсын дейтін та-лап әшейін айтыла салуаи сөз емес. Оның негізінде назар аудармауға болмайтын себеп бар. Әсіресе, ғылым мен техннканың ерекше қарқынды даму жолына түскеи қазір-гі кезеңде ннформациялық ақпар жиілігі барған сайын үстемелене түсуде. Оның игерілуі едәуір қиындыққа ай-налып отырған осындай жағдайда айтылатын ұғымның, мәліметке тірек болатын термин сөздердің барынша қыс-қа, тұжырымды келуінің практнкалық мәні айрықша бо-лып отыр. Ал автоматтандырылған ииформацнялық-іздеу жүйесінің (автоматич. ннформ-но-понсковая снстема) қолданысқа ендірілген кезеңінде осыған лайықталған текстердің қысқалығы қажет-ақ, Мұның үсгіне көңілге жатталып, есте сақталуы үшін де, сондай-ақ есептеу ма-
10 Кеңесбаев Жанұзақов Т. Тіл білімі терминдеріиің орысша-қаэақша сөздігі. Алматы, 1966.
11 Казақ Совет энциклопедиясы. Алматы, 1977. 2-т.
12
шннасына берілетін тексті бастыруға кететін уақытты үнемдеу үшін де маңызы зор.
Қысқа әрі ыңғайлы термин жасау үшін түркологняда мынадай әдістер қолданылып жүргенін оайқаймыз: термнн құрауға қатыстырылатын кенбір элементтерін қысқартуға болады; термин құрамының қайсыбірін бас-қа элементтермен алмастыруға болады; термин құрамын-дағы жеке сөздерді қосымшалармен алмастыруға бола-ды; бір сннтаксистік конструкцняны екіншімен ауыстыру-ға болады. КейбІр бөліктері мен элементтерін қысқартуға болады; аббревнатура көмегін пайдалануға болады15.
Жүйелілік туралы. Кейінгі кезде, әсіресе лингвнсти-калық әдебнеттерде терминдердің жүйелі болу жағы жиірек сөз болып жүр. Ал енді бұл жүйелілік дегенді елдің бәрі бірден дұрыс түсіне бермейтін сняқты. Әр қилы гіікір бар. Мұның әркім әртүрлі жағын алып өзінше түсін-діргісі келеді. Мәселен, белгілі терминолог-тілшілердің бірі В. П. Даииленко13 мұның класснфикациялық мәніне баса назар аударып, сол тұрғысынаи алып түсіндірмек болады. Ал әйгілі тілші А. А. Реформатский14 термиинің сөзжасамдық жүйесіне көбірек көңіл бөледі. Ал үшіиші бір пікір осы антылғандарды дамыта келіп, терминдер жүйесін екі түрлі ыңғайда қарастырады.^ғнн оны бір Жағыйан терминологиялық жүйенің элементі ретінде, екінші жағынан жалпы тіл жүйесінің элементі есебінде бағалайды15.
Түркология ілімінде де бұл жайында белгілі бір түсін-йс орныға бастаған тәрізді. Олардың қайсыбірі мына тек-тес. Жүйелілік талабы термин құрайтыи элементтер меи белгілерді іріктей білу жүйесіие тікелей байланысты бол-са керек деп қарайды. Іріктеу сәтінде ол белгілердің бір-теКтёстігіне қатты көңіл бөлумен қатар, терминдер жүйе-сінің дұрыстығы белгілі жүйе бойынша белгілерді ірік- 1 * * * * * * *
1* Гасымов М. Ш. Осиовы термииологии азербайджаиского язы-
кЙ: Автореф. дис.... д-ра филол. иаук. Баку, 1972; Ордзбаева Б. О.
Современная киргнзская терминология //Советская тюркология. Ьа-
ку, 1972. № 4; Чернов М. Ф. Қ вопросу о структурно-семантической
классифнкацнн и образовании составных термннов современного
чувашского языка. Чебоксары, 1979.
„ і» Даниленко В. П. Как создаются термины //Русская речь. 1967.
Лге 2. С. ,68*
14 Реформатский А. А. Что такое термин и терминология? //Во-просы термннологяи. М., 1961. С. 54.
15 Будагов Р. А. Введение в науку о языке, М. 1965. С. 33, 36.
13
теуге ғана емес, сонымен бірге сол белгілердің қай түрде болатынына да байланысты екенін ескеру қажет16. Оның антуынша, термннология жүйелілігі термин элементтері-нің тіркесһЯділігіне, басқаша антқанда, олардың орнала-су тәртібіне де қатысты болады.
Жүйелілік тәртібі сақталатын жерде сннонимдік қа-тарра, көпмағыиалылыққа орын жоқ. Әсіресе, әр қилы қызмет атқаратын жалғау, жұрнақтарды белгілі бір ма-ғынада қайталап қолдаиуға әуес болмаған жөн. Жалпы, қалайда терминдер жүйелілігі лексика тұрғысынан, морфология тұрғысынан да талап етілгеи дұрыс. Жан сөздер табиғатына тәи кейбір грамматикалық ауытқулар терминдерде болмауға тиіс.
«Терминология» терминінің өзін жете түсінбей, оның нендей мағынаны қамтнтынын дәл танымай бұл туралы ғылымда жүйелі он-пікір өрбіту қиын. Бұл ұғым жалпы ғылымда екі түрлі ыңғайда түсіндіріледі. Қалыптаскан пікір бойынша жоғарыда әңгіме болғанындай «терми-нологид» ең алдыұен, тілдің арнайы лексикасының даму заңдылықтарын тексеретін ғылым, сонымен бірге ол ғылым мен техниканың жеке салалары терминдерінін жиынтығы.
Көптеген пікірлер ағыиына қарағанда, терминология ғылымы шеңберінде мынадай мәселелер қарастырылып, шешім табуға тиісті:
1)ғылымн-техникалык ұғымдардың классифнкациясы, ұғымдар мен ұғымдар жүйесінің арасындағы байланысты анықтау; 2)ұғымдар анықтамасын құру; 3)терминдерді талдап, іріктеп түзу; 4)терминдер жүйесін жасау.
Терминология немесе терминологиялық жұмыстар-дың методикасы мен теориясы лингвистика (лексиколо-гня) мен логика базасы негізінде дамиды (М. Ш. Гасы-мов).
Терминологияның теорнялық міндеті нё болмақ. Оның міидеті біздің түсінігімізше және көптеген зерттеулер барыеы байқатқанындай термиидердің, ұғымдардың, анықтамалардың жасалуы меи олардың белгілі бір ас* пектіде (жүйеде, салада) қолданылу заңдылығын ашу болса керек.
Теорнялық терминология мақсаты ұғымдар жүйесін табу принцнптері мен олардың классификациялар меи
16 Гасымов М. Ш Осиовы терминологии азербайджанского язы-ка: Автореф. дис. ... д-ра филол. наук. Баку, 1972. С. 19.
14
анықтамаларда берілу ережесін анықтау, сондай-ақсол ұғымдарды, әр қилы терминдік құрылымдармен (струк-тура) көрсету.
Терминдер жиынтығы ретінде сөз болғанда «Терми-нологияны» «номенклатура» ұғымымеи салыстыра тек-серіп, олардың ұқсас белгілері мен алшақ айырмасын анықтап алу қажет. Өйткені бұл екі ұғымды әлі күнге дұ-рыс түсінбей, кейде бірімен-бірін шатастырып қолдану байқалады. Сондықтан бұлардың негізгі белгілері мен түэдерін анықтап алған жөн.
і/Гермин, ең алдымен белгілі ғылым саласының ұиімдар жүйесінен туындайдыД)л осы құбылысты таң-балау үшін құрастырылған нвмесе сол жағдай үшін ар-найы ойлап табылған шартты белгілер емес. Олар тілде бұрыннан бар белгілі бір мағынаға ие сөздер мен түбір-лер негізінде пайда болады. Ал «номенклатураға» келе-тіи болсақ, ол үшін дыбыстар немесе мағыналық шектеу-ден тыс сөздер алынады, яғнн номенклатуралық белгі ретінде алынатын сөздердІң мағыналық өрісін қумалап, оны сақтап жатудың қажеті шамалы. Номенклатуралық белгіяер ғылыми ұғымдармен сәйкес келе бермейді, содан туыяДап жатпайды.
; Тервңнологня логикалық ұғынудың жоғары сатысы — адамдардың танымдық қызметін, соның нәтижесіи тұ-рақтандыру, таңбалау құралы есебінде қолданылады. Ал номеаклатурада абстракцня шамалы. Номенклатура ар-наулы объектілердің тізбесін ғана береді. Олардыңөзара мағыиалық байланыстарыи іздеп жатпайды. Ал терми-нология керісінше, мұндай байланыстарға мән беріп оты-рады. Свйтіп, бір сөзбеи айтқанда, терминология мағы-налы сездер негізінде жасалатын арнаны лексика жнын-тығы және соны зерттейтін ғылым саласы болса, номен-4»атура:дыбыстар меи мағыиасыз сөздер арқылы таңба-ланғаи белгілер дегенге саяды. Алайда бұдан бұлардың арасіында болып жататын реальды байланысты жоққа шығйруғ* болмас еді, ӨйткенІ, түптеп келгенде. номен-клатурд дегеніңіз ұғым атаулыдан мүлде алшақ жатқан нәрсеемес. - Т -
Егер сөз, термин және номенклатураны қатар қойып салыстыра қарайтын болсақ, бұлардың өзді-өзіне тән тілдегі қызметі Және жасалу жолдары мен ^ыналық өрісі айқын анғарылады. Әсіресе, бұларды ЦЯШықтық туралы хабар беретін есту және көру снгнал-
15
дарымен салыстырсаңыз, бір жағында сигналдар тұрса, екінші жағында сөздер тұрадьь Жол тәртібін сактау үшін жасалған сигналдар қатынас құралының қарапайым ғана түрі. Мұндай сигналдар белгіЛІ бір ойды, оның мағына-лық өрісін, неше йлуан құбылыс-құйылысын бере алмай-ды, олар өзімен-өзі шектеулі шартты белгілер болып та-былады. Ал сөздер грамматикалық құрылысы жағынан ғана емес, мағыналық өрісі жағынан да өзара тіркесіп, банланысып, біріне-бірі әсер ете дамып жатады. Міне, сол себепті де ол ойдың бүкіл дииамикалық қуатын бере алады. Егер осылардың бәрін бір қатарға жайғастырсақ, мұның екі шетінде сигналдар меи сөздер тұрады. Мыса-лы, снгналдар, номенклатуралық белгілер, терминдер, сөздер. Осы қарапайым салғастырудан банқалатынын-дай, бұлардың ішінде іргелес тұрған номенклатуралық белгі мен термнн сигналдар мен сөздерден әлдеқайда өз-ара жақын. Ал екінші жағынан, сигналдарға ең таяу тұрған номенклатуралық белгілер де, сөздерге таяу тұр-ған терминдер. Осының өзінен-ақ біраз жайды аңғаруға болады.
Сөз қолданыс тәжірибесінде номенклатуралық белгі-фіердің терминге ауысып жататын кезі де болған. Мыса-лы, ғылыми әдебнеттерден мынадай деректерді көреміз. Бір кезде «каучук» саласы бойынцм термнидерді реттеу-де 1909 жылы пайда болған «Бутодиеновые каучукн»де-ген сөз тіркесі номенклатуралық атау қатарына жатқы-зылған. Мұның 1932 жылы «бутодненовые каучуки стео-рорегулярные» дейтін варианттары пайда болғаны (Қан-делакн) туралы17 фактілер бар. Нәтижеде каучуктың бел-гілі сортын білдіретін бұл номенклатуралық атау сол каучуктың бір топ түрін танытатын термннге айналды.
Номенклатуралық белгілер жүре келе қалыптаса бас-тайды, өйткені ғылым мен техннканың дамуына оран олар білдіретін заттар тіл қолданушылар дағдысына ен-іп, күнделікті тұрмыс қажетін өтеуге араласады. Мәсе-лен, внтамин «А», витамин «В», внтамин «С» тәрізді иеше алуан медициналық препарат пен дәрі-дәрмектер атау-лары күнделікті тұрмысқа еніп отыр. Сол сияқты мысал-дарды басқа да ғылым салаларының кез келгенінен кел-тіруге болады.
17 Канделаки. Т. Л. Работа по упорядочению иаучно-техиической терминологни н иекоторые лнигвистическне проблемы, возннкающие нри зтом //Лингвистические проблемы иаучно-технической термино-логин. М„ 1970.
(А
Осыған қарағанда, номенклатуралық атаулар, тер-мнндер және сөздер қоғам дамуы, соған орай тіл дамуы-на байланысты бірінен-біріне көшіп, ауысып отырмақ. Олардың арасын әлдебір тас қорғанмен шектеуге бол-майды. Ғылым салаларын саралап қарасақ, бұлардың қансыбірінде терминдер басым да, екінші бірінде номен-клатуралық атаулар көп. Мәселен гуманнтарлық ғылым салаларында номеиклатуралық атаулар азырақта, негіз-гі теориялық терминдер басымырақ, ал ботаника, зо-ологня, географня, медицииа т. б. салалардың терми-нологиялық жүйесінің көбі дерлік иоменклатуралық тер-миндерден тұрады. Мұның мәнісі мынада. Гуманитарлық ғылымдар көбінесе абстрақты ұғымдарды жнынтық қорытынды жасайтын категорияларды пайдаланады да, екінші топтағылар неше алуан заттық объектілерге сүйе-неді.
/Ғылыми термнндерді тексергенде олардың қай сөз таптарынаи жасалатынын қатты қадағалау қажет. Тер-мнн жасауға тек зат есімді қатыстыру қажет пе, жоқ әл-де өзге де сөз таптарынан термии жасауға бола ма деген мәселеге назар аударған жөн. Бұл жайында неше алуан пікірлер бар. Мыс.: Г. СЦЗинокур18 терминдер текзат есім болуға тиіс деп түйеді. Яғнйтермин болу үшін сол сөз заттануы тиіс. Ол әсіресе қнмыл атауларына назар ау-дарады. Сөйтіп ол техникалық терминдердің көбі осы қнмыл мен процесс атаулары болып келеді деген қоры-тынды жасайды.
Осы тектес пікірді, біз Н. А. Щеглованың еңбектері-нен19 20 де кездестіреміз. Ол термннологиялық жүйедегі қимыл процесі етістік түріиде емес, дерексіз зат есім ар-қылы білдіріледі дегенді айтады.
Ал А. А. Оруджев (әзірбайжан тілшісі) дербес мағы-насы бар кез келген сөз, мейлі ол зат есім болсын, мейлі ол сын есім болс,ын, тіпті етістік пен үстеу де термнн бола алады — дейді.
18 Винокур Г. О. О некоторых явлениях словообразования в рус-ской технической термииологии//Труды ИФЛИ, 1939. Т. 5. С. 13.
19 Щеглова Н. А. Қ вопросу о грамматическнх средствах терми-нологизации русских глаголов и профессиональной речи 17— 18 вв. //Уч. зап. МОПИ. 1963. Т. 38. Вып. а С. 89.
20 Оруджев А. Г. О создании научной термииологии и об упоря-доченин существующих терминов иа азеобайджанском яэыке//Изв. АН АзССР. 1951. № 12. С. 12.	----------=
--#
2-174
Жалпы қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар са-ласы бойынша шыққан сөздіктерді сүзіп шыққанда зат есім терминдермеи қатар сын есімді де, етістікті де, үстёу терминдерді де кездестірдік. Бұл жөнінде Тіл білімі ин-ституты термннология мен аударма теорнясы бөлімінің электроиды есептеу машинасының сарабынан (Қ. Бек-таев) өткен қоғамдық ғылымдар терминдерінің төрт том-дық жиыитық сөздігін21 қарап шығуға болады.
Терминдердің қай сөз табынан жасалатынын анықтау-да жекелеген фактілерге ғана сүйеніп қорытынды жасау дүрыс емес. Мұны теориялық тұрғыдан қарастырған лазым.
' ^Терминді екі түрлі структуралық типтерге, яғнн олар-дын, құрылымдық болмысын екі ыңғайда бөліп қарауға болады: т і л д і к және т і л д і к емес деп. Бұлар белгілі бір терминологнялық жүйенің құрамыиа ене отырып, бір-бірінен ерекшеленетін де жері бар (әсіресе сапалық ерекшелігі жағынан).
ЛТілдік термцндер былайша жіктеледі:
; 1. Термин сөздер (терминдік мәндегі сөздер).
Бұлардың өзін бірнеше топқа бөліп қарау керек.
а)	түбір тұлғалы терминдер: бал, бас, газ, йод, бор, лак, өт, алтын т. б.;
ә) туынды түбір терминдер: жазуіиы, бастауыш, баян-дауыш, тракторшы, көрермен, қондырғы, есірткі, көр-ме т. т.;
б)	күрделі термин (сложные термнны): үшбұрыш, екітілділік, темір бетон, радиоактивтілік т. б.;
в)	қысКарған күрделі терминдер, мұның өзін бірнеше топқа бөлуге болады:
1)	буын қысқарту арқылы біріктіріп жасалған тер-миндер. Мұнда көбінесе екі сөздің басқы буындары бірік-тіріледі: колхоз, совхоз, обком т. т.;
2)	аралас типті күрделі терминдер. Бұлрр, әдетте, бір сөздің басқа буыиын не сол сөзді тұтас басқа бір сөздер-дің басқы дыбыстарымен біріктіру арқылы жасалады: райпо — районное потребителъское общество, сельпо — сельское потребителъское общество, райфо — районный финансовый отдел т. б.;
3)	қысқарған сөздерден жасалған аббревиатуралар: ГЭС — кгм ВЦСПС, СССР, КПСС, ВЛКСМ, МТС т. т.;
21 Қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар саласыиың қдзақша-орысша терминологнялық сөздігін (4 томдық) қараңыз. 1985.
18:
циясына дейін болғаны да сөзсіз... Орыс мәденнетінің белгілі ұғымдарын қазақ тіліне қазақтың XIX ғасырда-ғы белгілі ағартушылары біраз енгізген болатын»1!.
ІПынында, зерттеуші Б. Әбілқасымов атап көрсет-кендей, бұл газеттердегі ғылымн мақалалардың көбі сол кездегі ғылыми экспедиция материалдары, солардың жұмысы туралы есеп, не солар жайында хабар болып ке-леді. Сонымен бірге тіл, әдебиет, тарих, этнографияға қатысты мақалалар да жарияланып отырған. Бұларда кездесетін ғылыми ұғымдарды газет «... қазақ ұғымын-да бұрыннан бар сөздер арқылы түсіндірме жолымен ау-дарып беруге тырысқан, кей кездерде сол терминдік ма-ғынадағы орыс сөздерінің өзін қалдырып та отырған»11 12. Сонда кездесетін ғылымға, оқу-ағарту ісіне байланысты термнндердің қайсыбірі мына тектес: ғылым (наука), 'ағач су ғылымы (ботаника), тау-тас ғылымы (горное дело), жан-жануарлар ғылымы (зоология), көктен түс-кен тас (метеорит), ұлама (профессор), мадрис (пре-подаватель), ұстаз (учитель), шәкірт (ученик), медіресв. Осы соңғы медіресе сөзін жоғары оқу орындарының бәріне қатысты ұғымды білдіруге пайдаланғаи тәрізді. Мысалы «университет деген медіресе», «ұстаз даярлай-тын медіресе», «инстнтут деген медіресе» сняқты тіркес-тер осы айтқанымызға дәлел бола алады.
Тіл біліміне қатысты терминдердің берілуі де назар аудартады: лұғат (тіл), әуез (дыбыс), хәріф (әріп), эліфби (алфавнт), қатты әуез (дауыссыз дыбыс), қағда (ереже, заңдылық), мұрыннан оқылатын (сонор). Тілі-міздің терминологиялық жүйесін жасауда өзіндік роль атқаруан бұл лексикалық қабаттар әдеби тілдің даму барысын банқатады. Бұлардың көбі қоғам дамуының ерекшеліктеріне орай өзгеше өріс алып, кейін басқаша аталатын болды. Біразы мүлде өзгеріске душар болса, енді біразы дыбысталуы тұрғысынан қазіргі одебн тіл нормасына сәйкестендірілді.
Юрнспруденцияға байланысты сол кезде пайда бол-ған термин сөздердің көбі қалыптасып, сіңісіп кетті. Күнделікті тірлікте жнірек араласуға тура келгендіктен бе, әлде ел ішінде арыздану, шағым айту, істі болу сал-дарынан бұл саладағы термин сөздердің орысшасы бол-
11 Кеңесбаев I. Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі: Лексика, фоне-тика. Алматы, 1962, 37-6,
12 Әбілкасымов Б. Аталған еңбек. 93-6,
31
сын, казақшасы болсын қолданысқа еніп, тұрақтанып кеткен. Суд, жаза (наказанне), абақты (тюрьма), залок, кефіл (поручательство), жазакер, жауапкер (обвиняе-мый), жұмыс, іс (дела), адуакат, куә (свидетель), жан алу (присяга), ықтияр (право) деген сөздер қатарынан жаза, кепіл, жауапкер, іс, куә тәрізділердің термнндік мазмұны нақтыланып, заң терминдері есебінде тұрақтан-ды.
Белгілі түрколог Н. А. Баскаков өзінің «Түркі тіл-дері»13 деп аталатын көлемді ғылымн-зерттсу мақала-сында жалпы түркі тілдері жайында өте маңызды мәлі-мет пен тнпологиялық снпаттама бере келе, барлық түркі тілдері, оның ІшІнде қазақ тіліне де тікелей қаты-сы бар классификацнялық талдама жасанды. (Бұл жай-ында жоғарыда антылды — Ө. А.).
АЛҒАШҚЫ ГАЗЕТ-ЖУРНАЛДАРДЫҢ ТЕРМИН ЖАСАУДАҒЫ РОЛІ
XX ғасырдың бас кезінде болған алуан түрлі әлеу-меттік, саяси өзгерістер қоғамдық өмірге де көптеген жаңалық әкелді. Халықтың сана-сезімі оянып, арта ту-сумен байланысты баспа ісі де ілгері дамыды. Ол про-цесті қазақтың баспасөз тарихынан анық көруге бола-ды. XX ғасырдың басынан еліміэде Совет өкіметі орна-ғанға денін аз уақыттың ішінде көптеген газет-журнал-дар жарық көрді. XIX ғасырда 30 жылдай мерзім ішінде шығып келген газеттермен салыстырғанда, бұл мерзім ішінде жарық көрген газет-журналдар саны жағынан болсын, сапасы жағынан болсын, өз беттерінде көтерген мәселелерінің шеңбері мен тереңдігі жағынан болсыи көш ілгері еді.
Аз ғана уақыт өмір сүруіне қарамастан, бұл баспа-сөз органдары әсіресе «Айқап» журналы қазақтың жазба әдебн тілін, оның жақсы дәстүрлерін әрі қарай дамытуда, жалпыхалықтық тілдің кенбір стнльдік тар-мақтарын қалыптастыруда, оның терминологиялық лек-сикасын жасауда орасан зор қызмет атқарды. Бұл га-зет-журнал беттерінде жаңа журналистік &арналар үл-гісі, әдебнеттің әртүрлі жанрлары қалыптаса бастады. Публицнстнка тіліне тән көптеген термин сөздер мен термнндердің, грамматнкалық еднннцалардың тұрақта-луында осы кезеңдегі баспасөз тілінІң маңызы зор бол-
13 Языки народов СССР, Т. 2. Тюркские языки. М., 1966. С. 34.
32
лы Кейінгі кездегі баспасөз тілінен мықтап орын алған жаңа термин сөздер.мен сөз орамдарының көбі-ақ алғаш всіьіі газет-журнал беттерінде қолданылып отырды. Елі-мізде болып жатқан саясн әлеуметтік, қоғамдық, эконо-мотяднк .мәденн өзгерістерге байланысты кірген жаңа і|ғййдарды дәл атап, баламалауда болсын, қазақ тілі-вигеездік құрамын атау сөздермеи, термнндермен одан ә|)і байыта түсуде болсын, сөз тудыру, терминжасам амалдарын жетілдіруде болсын, бұл мерзімді баспасөз-дің ролі ерекше болды. Бұл ерекшеліктер баспасөз тілі-нің лекснкалық құрамы мен грамматнкалық құрылысы төңірегінде сөз етілмекші.
Баспасөз тілінің лексикалық құрамы меи термнндік жүйесі туралы
Әдетте сөздік құрам деген атауға тілдегі сөздің жал-пы көлемі сняқты ұғым жатқызылады. Бұл жерде ол басқашарақ мәнде, яғнн газет-журнал тілінде сөз сап-таудың, сөз тудырудың, қолданылған лексемалардың жанрлық-стильдік ерекщеліктері сняқты ұғымдарда қол-
данылып отыр.	1
Жанрлық, стнльдік жағынан қарағанда, бұл кезеңдегі баспасөз әсіресе «Айқап» журналының тілі бірыңғай деп айтуға болманды. Онда күнделікті өмірде қолданыла бермейтін, кітабн тілге тән шет ел тілдері мен түркі ті-лінің сөздері де, ауызекі сөйлеу тіліне тән сөздер мен . дналектнзмдер де, термнндік лекснканың түрі бұрын кездесе бермейтін жалпы жаңа сөздер де көптеп ұшы-расады. Әрнне бұл кезеңдегі газет-журнал тілі лексика-сының басым көпщілігі қазақ тілінің қай жанры, қай стнлінде болсын, қолданылатын ортақ сөздер болып ке-леді. Дегенмен, «Айқап> журналының сөз саптауында, жаңа сөз тудыруында өзіндік ерекшеліктер де байқа-
лады.	*
XX ғасырдың бас кезіндегі баспасөз тілінде бір ұғым-Дыбілдіретіи сөзді түрлендіріп, әртүрлі формада қолда-ну жні ұшырасады. Мысалы, қазіргі әдебн тілімізде түрақталған білім, білік деген сөздермен қоса, онда білікді, білгі, білмір сняқты сөздер де жарыса қолданы-Иіп отырады. Әр нәрсеге білІк керек, білік болмай бір-болмайды, бірлік болмай тірлік болмайды (Қазақ-стан. 1912. 21 февраль. 3-бет). Бұл турада білгілернің Імфаб тұрман, журнал сахнфаларында қаламлары жыл-
3-174
33
дамырақ үлгеруі керек еді (Айкап. 1911. № 7. 5-6.), «Ай-қап» журналы арқылы бағзы бір адамлар хозларының көңілдегі толқұб журган хнялдарына жауаб іздеб біл-мірлардан сауал сұраб еді. (Сонда. 1912. № 3. 49-6.). Мұндай мәселелерді ашу ушун елдің білмір бас адамла-рының бір жерге жнылуб кеңес етуі тиіс. (Сонда. 1913. № 4. 75-6,). Семинаріне һәм учительски школ секілді орындарға кіруге қанша білік керек? (Сонда, 1912. № 7. 167-6.). Білім мең білік сөздерін саралап колдану қазір-гі баспасөз тілінде де кездесіп отырады. Біз сонда ғана балаларымызға заман талабына сай білім мен білік, та-ныта аламыз (Қазақстан мұғалімі. 1963. 29 нюнь. З-б.), Осы сняқты «Айқап» журналы түзу сөзімен түзік деген көне тұлғасын көбірек қолданады. Бұл емленің түзік болуы үшін ең керегді қағндалар (Айқап. 1913. № 10. 217-6.).
Сол сняқты журнал беттерінде отырыкуиы, отырақ-иіы, отыра^, отырыкүты, отырық және жабайы, жай сөз-дерінің бірінің орнына екіншісінің қолданылуында ешбір мағыналық айырмашылық жоқ. Бұл сияқты сөздер тіпті бір мақаланың ішінде де жарысып қолданылып оты-рады.
Бір ұғымды білдіруде бірнеше сөздің жарысып қолда-нылуындгғы параллельдің бірі — қазақтың төл сөзі я жаңа сөз болса, екіншісі — басҚй тілден енген сөз бо-лады, Сол ілтифатқа алмаған уақытында бізге жиылыс керек (Айқап. 1913. № 10. 221-6.). Қышлақ жағында өзара бір жамиғат жасалып мені де шақырды (Сонда. № 3. 53-6.). Сол сияқты проект — жоба, жер өлиіеушілер— землемерлер, дохтор — табиб т. 6. сөздерді кездестіреміз.
«Айқап» журналдарының бетт^рінде жаңа сөз жасау-дың көптеген тәсілі пайдаланылып отырады, Соның бі-рі — ежелден қолданылып келе жатқан сөздерді жаңа мағынада, нә үстеме мағына, мағыналық реңк қосып жұмсау. Бұлардың қолдарын қондырған соң, өзлары жазу білген (грамотнын) үш адам қол қойуы тиіс. Бұл үш адамды гуалар (свндетели) деб атайды (Сонда. № 6. 120-6). Бұлар (молдалар — Ө. А.) бала оқутыб ағар-тады деуге де болмайды не ушун десеңіз балаға тағлим берерлік моллаекеңнің өзінің ғылыми нысабқа төлма-ған (Сонда. 1914. № 5. 85-6.).
Әдебиет кеіиі, серік (товарнщество), кеңес (совеща-ния), астаһа (публика) т. б. сняқты жаңа сөздер немесе жаңа мағынада қолданылған сөздер көптеп кездеседі.
34
Сырт қарағанда, куә сөзінің «Айқап» қосқан жаңа ма-ғынасы жоқ сняқты. Өйткені қазақ тілінде бұдан бұрын-ғы дәуірлерде де куә сөзі бірнәрсеге айғақ болушы, рас-таушы деген мағыиада қолданылып келген. Бірақ бұл жерде куә жалпы айғақ болушы ғана емес, рәсми айғақ болушы мағынасында, яғнн термнндік мәнде қолданы-лып отыр. Ол адамдар куә болғандығы үшін қол қоюы керек. Ағарту етістігі бұрын өзінің тура, ақ түске ай-налдыру мағынасында қолданылып келсе, бұл жерде уйрету, сауаттандыру, оқыту мағынасында жұмсалған. Ағарту етістігінің дәл осы мағынада әдебн тілімізде тұ-рақтануында «Айқап» журналынын қызметі ерекше. Жалғыз бұл емес, оқу-ағарту саласында журнал сан алуан жаңа сөз енгізді, Оның көбІ-ақ ана тіліміздің ІшкІ мүмкіндіктерінің негізінде жасалып отырды. Ол, бір жағынан, «Айқап» журналының халқымызды оқу-ағарту ісіне шақырып, сол жолда елге қызмет етудегі мақсат бағытынан да айқын көріиеді. Халық арасында оқу, білім алу ісін өркендету, әсіресе ескі мұсылманша оқудан гөрі жаңаша, европа халықтарынан үлгі-өнеге алу, сол жолда оқу сняқты мәселелер «Айқап» журна-лының көтерген өзекті проблемаларының бірі болып са-налады. Тіпті «Айқап» журналының оқу-ағарту ісін, ха-лықтың білім алу қажеттігін сөз етпеген бірде-бір номе-рі жоқ деуге болады.
Журнал қазіргі заманда ел болудың кілті білімде, өнерде, оқуда деп уағыздады. Сондықтан да оқу-ағарту саласына банланысты сөздерді менлі ол кірме сөз бол-сын, мейлі жасанды лексема болсын, «Айқап» журналы-ның көптеп қолдануы заңды да. Өзге мысалдарды да осылайша талдауға болады.
Нисап сөзінің қазіргі қанағат, тойымдық мағынасы-нан гөрі шегіне жету, білімі толысу, білім дәрежесі ма-ғынасында қолданылған тәрізді. Берілген мысалда ғы-лыми нысапқа толмаған деген тіркес қажетті білімі жоқ, білім дәрежесі төмен мағынасын білдірген. Кеш сөзі де бұл жерде жаңа мағынада, яғнн еауық жиыны, бас қосу жиыны мағынасында қолданылып отыр. Бұл сөздің осы мағынасы ана тіліміздің матерналы н^гізінде туып тұр-са да, оған орыс тіліндегі «вечер» сөз^нің де әсері жоқ емес. Қазіргі әдебн тілімізде бұл сөз дәл осы мағына-сында берік еніп, мықты орын' тепті.
Кеиі сөзінің дәл осы мағынасында тек бұл кезеңдер-де'әдеби тілге ене бастауын көрсете алатын мынадай
35
фактілер бар. XIX ғасырдың соңғы бөлігінде шығып тұрған «Дала уалаятының газетінде» кеш сөзі қолда-нылмай, оның орнына тамаіиа не ойын сняқты сөздер қолданылған. Бұған мынадай мысал дәлел бола алады. Мужской гнмназияда яғнн еркек балалар оқитұғын жер-де 3-ғинуардың түнінде 1888 жылы бек тамаіиа ойын қылғанлар (ДУГ, 1888. 1 июль). Орысша аудармасында бұл тіркес «Лнтературный вечер» деп берілген. Ал XX ғасырдың бас кезіндегі баспасөз тілінің өзінде кеш сөзі кейде араб, иран тілдерінен енген ахшам сөзімен ауыс-тырылады. Мысалы: Әдебнят ахшамы (Қазақстан. 1912. 21 февраль). Осының өзі кеш сөзінің тілімізге орнығып қалыптасуында қызық кезеңдер болғанын, тарнхы бар екенін банқатады.
ҚазІргі уақытта бұл сөздің сөзжасамдық, тіркесімді-лік қабілеті кеңейді. Ол ддеби кеш дегеннен басқа сауың кеиіі, музыкалың кеш немесе белгілі бір мүшел тойға, датаға, тойға байланысты тіркестер құрамында жнірек қолданылатын болды.
Осындай жаңа мағынаға не болған сөздер серік және кеңес, т. б, Осы тәріздес әр мағынада қолданылған сөз-ге майданды да жатқызуға болады. Мыс,: «Айқапқа» айтар өкпеміз болса, халық майданына қоймай-ақ өз аралықтарымызда да бітірсеңіздер де болатұғын еді ғой (Айқап. 1914, № 7. 118-6.). ЕнДі бұрынғы замандағы һәм осы күнгг ақылды, ойлы кісілер дүнне жайынан өэдері сынау-тәжірибе ету мекен табқан халықға фай-далы болған ойларын, фікірлерін уәм кім білуб файда-лансун, күн елту жолын түзесек деб кітап қилуб жазуб майданға шығарған (Сонда. 1913, № 8. 171-6.). «Айқап» журналында халыққа ықыласы бар қалам ұстаған жа-ңа фікірлеріміз халқымыздың файдасына осыны істе-лік деб көб сөзлер жазып майданға салды (Сонда. 1912. № 2. 1-6.). Майдан сөзі парсы тілінен қазақ тіліне бір-неше мағынасымен енген. Қазіргі әдебн тілде солардың ішінен соғыс даласы, ұрыс болған жер деген мағы-насы көбірек қолданылады. «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» негізінен бұл сөздің осы мағынасын ғана бе-реді. Сонымен бірге әдебн шығармаларда майдан сөзі тонтарыс беру, бетін қайтару, жеңу мағынасында да кездеседі. Оған М. Әуезовтің «Еңлік — Қебегіидегі» мы-на жолдар дәлел. Матай қолын бастап келе жатқан өңшең ығай меи сығай көкжал бөрі дәл жортуыл басы он бес батырға жалғыз өзі майдан берген. Сол сн-
36
яқты бұл сөздің алаң, жалтыр мағынасы да жоқ емес. Ауыз әдебнетіне жататын «Жар-жар» өлеңінде кезде-сетін: Есік алды қарасу. Майдан болсын жар-жар, де-гендегі майдан осыны көрсетеді. Майдан сөзінің бұл мағынасы Абай шығармасында да кездеееді. Астында дарня — көк майдан? Үстінде сәуле — алтын күн.
Демек, «Айқап» тілінде майдан сөзінің талқы, та-лас, көптің пікірі, жарнялау, пікір таласы сняқты ма-ғыналарда қолданылуына таңдануға болмайды. Бірақ бұлай қолданудың өзі тұрақты бола берменді. Жоға-рыдағы үш сөнлемдегі майданның бір-бірінен ептеген болса да мағыналық өзгешеліктері бар. «Айқапта» кей-де бұның орнына басқа сөз де қолданылып отырады. Мысалы, бұл істердің барлығының да хата екендігі айтылыб, ...ел болыб мынадай пригавор бойынша Іс жүр-гізуге қаулы қылысды (Айқап. 1915. № 5. 76-6.). Бұл жерде әшкерелеу, жұртқа жарняяау, жұрт талқысыңа салу мағынасында халық (жұрт) майданына қою тірке-сімен снноннмдес қолданылған.
«Айқап» журналының сөз қолданысындағы тағы бір ерекшелік, әдетте көп қолданыла бермейтін, бірақ әде-бн тілде бар сөздердің, сондай-ақ көне түркі тілінде, жаэба мұраларда молынан қолданылған, көне форма-лы сөздерді жандандыра түсу тенденцнясының байқа-луы. Мысалы, кісі құны жүз тұйе деб, жүз тұйеге баһа-лаб екі жүз байтал кескі цылды (Айқап. 1913, №2. 41-6.). Қазақдан миллионер бай жоқ: иіебер муһандес (ар. құрылысшы. архнтектор, геометр — Ө, А.) жоқ, маһир доктор жоң, адал адвокат жоң, бұ неден (Сонда. 1912. № 8. 203-6.)? Мубада (п. әлдеқалан, кенде бір — А. Ө.) оқуб, жеңсігі басылған біреуде бар болса, хаба-рын білсем, пұлын төлеб алар едім (Сонда. 1913. № 8. 185-6.).
Қескі, майыр, жеңсік сөздері қазіргі жазба әдебнет-те қолданылмай ұмыт қалып келе жатқан сөздер деуге болады. Кескі сөзі қазіргі қолданылып жүрген үкім дегенмен снноннмдес, бірақ екеуінің айырмашылығы да жоқ емес. Бұл екі сөз екі дәуір құрылысына байланысты. Кескі — көне заман төрелігіне байланысты болса, ұкім— жаңа заманның заң, право органдарының ісімен байланысты. Бірақ осыған қарап, кескі сөзіи әдебн тілде қолданудың ешбір қажеті жоқ деген пікір болмаса керек. Өйткені бұл екі сөздің мағыналық жа-ғынан өзгешеліктері жоқ емес. Үкім сөзі айыптап та,
37
арашалап та қабылданған шешім болса, кескі — айып-тап қабылданған шешім, Бұл — қазақтың төл сөзінен жасалған етене лексема. Кес деген етістік түбірге зат есім тудыратын -ік жұрнағы жалғанып, оның үстіне қатыстық сын тудыратын -і жұрнағы үстеліп барып жа-салған. Қейде ол соңғы -і жұрнағынсыз да қолданыла береді. Мұндай сұмдыққа қазақ айтқан жол жоқ. КесІ-гін де айтпапты, — деді... Жаңағыдан эрі жазылған жоқ. «Пэлен етем» деп кесікті баалауын да айтпады (М. Әуезов. «Абай жолы». І-том, 25—26-6.).
Көркем сөз шебері, тіл білімпазы, нәзік талғамды М. Әуезов кескі (кесік) сөзін кәдеге жаратып, құбылтып қолданған. Бұл сөзді тек атау күйінде термнндік мәнде ғана емес, одан сын есім де туғызып, жаңа тіркес құ-рамында да жұмсаған.
Майыр сөзі о баста араб тілінен енгенімен де кейін әдебн тілден орын алған, ұста, шебер, өнерлі мағына-ларында қолданылып жүреді, Бір өкініштісі осылардың бірде-бірі «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіне» енбей қалған.
Жеңсік сөзі де сирек қолданылатын сөздің бірі, Құ-марлық, сүйгең іс мағынасында қазіргі жазба әдебиетте де кездесіп қалып отырады, БІр қызығы бұл сөз жазба әдебнет, баспасөз тілінде қолданьйтуының арқасында жаңа тіркестер құрамында қолданылып, тіркесімділігі арта түсті.
Сол сняқты көне тіл элементтерін қайта жаңғырту тенденциясы да байқалады. Қазіргі жазба әдебн тілде кездеспейтін немесе басқа формада жұмсалатын сөз-дердің «Айқап» тілінде қолданылуы да жні ұшырасып отырады. Оның белгілі бір негізі де жоқ емес. Жалпы «Айқап» журиалы тіл туралы жарияланған кейбір ма-қалаларында болсын, практикалық ісінде болсын түркі тілдерінің бір-біріне сөздік құрамы, грамматикалық құрылысы жағынан да алшақтап кетпей қайта жақын-дата түсу бағытында болды. Бұл познция журналдың орфограммасынан да анық байқалады. Көптеген қосым-шаның қажет деген жерде — қатаң, кейде ұяң вариант-тары жазылмай, тек сонор (ұяң) дыбыстан басталатын түрлерінің қолданылуы осыны корсетеді: кррттар емес — қартлар я қартдар, халык^а емес — халығғе-, бастыруиіы емес — басдыруиіы, облста емес — облусда, білікті емес — біліклі т. б. Басқаша сөзбеи айтқанда, «Айқап» журналы сөздің жазылуында ортағасырлық
38
түркІ әдебн тілі дәстүрлерін сақтауға тырысқан. Бұл жеке лексемалардын, қолдануынан да байқалады. Бір-неше мысалдар: Мен бұл сөзлерді дұспандық менен жазыб отырғаным жоқ, замандасдарымның ансыздығы-на көңілім ренжігеннен жазыб отырмын (Айқап. 1914. № 22. 205-6.). һәр кеіиінде татар қарындастарымыздың көздері ашылуб, файда-зарардын арасын айырарлық адамдарды жетісуб діи, дүния оқуының керегін түсінген кісілері көбейе бастады (Сонда. 1913. № 9. 194-6.). Сон-дай закон біздің Руссияда да тузулуб жатыр (Сонда. 1912, № 2. 198-6.). Үшбу Қаражан ақсақал өзі қарт, ба-лалары жас еді (Сонда. 1912. № 11. 255-6.). БІздІң қа-зақ Руссияға табиғ болғаннан бері, бұрыннан да Орал-дың тауынан күншығысқа қарай Қытай граніщиясыне шейін жайылған, мал асырауменен күн көрб көшүб, жүрген халық еді (Сонда. 1912. № 2. 42-6.).
Аң сөзі осы түбір тұлғасында көне түркі жазба нұс-қаларының көбінде-ақ ой-өріс, білім, сана, аңыл мағы-наларында жұмсалған. Мысалы, Махмуд Қашқари сөз-дігінде ол сөз түсіну, білу, Орта Азнялық тефсір, Сейф Саран шығармасында, «Қосырау мен Шырын» тілінде, Абу-Хаянның грамматнкасында, «Құдатғу білік» дас-танында, Әбілғазы мен Қадырғали Жаланыри еңбекте-рінде т. б. бірде аңыл-ой, бірде білім, ес, бірде еске ту-сіру, ойлану, аңыл ңорыту, пайымдау мағынасында қол-данылған. Атау тұлғасында және -сыз (аңсыз) қосым-шасын жамылып аң сөзі қазақ баспасөзінде 1920 жыл-дарға дейін қолданылып келді. һәм миллиондаған халықды әсіресе шет ұлтдарды қалайша қараңғылық-пен аңсыз надандың да өз файдаларын білмесдей меңі-реу, керектерін сұрай алмастай мылқау етіб ұстау қа-мында болыб сонымен ғаңа шұғылданды («Мұғалім». 1919. № 2. 25-6.). Кейінгі кезеңдерде сөздің мұндай түбір тұлғалары (ақыл, ой-өріс, білім мағыналарында) қолданылудан біртіндеп шығып қалды. Қазіргі әдебн тілімізде бұл сөздің аңдау, аңғару сияқты тұлғалары байқау, пайымдау, абайлау, сезу, түсіну мағынасында қолданылады, Қазіргі қырғыз тілінде ғана ан сөзі ақыл-ой, сана мағынасында тұбір күйінде сақталған.
Қарындас сөзінің «Анқап» қолданған мағынасы да өзгеше. Қөне жазба ескерткіштерде бұл сөз қазіргі қазақ тіліндегідей өзінен жас жағынан кіші әйел туыс қана емес, жалпы туыс оған аға да, іні де, ана да, қа-рындас та, сіңлі де кіреді. «Айқап» бұл сөзді кеңірек
39
мағынада қолданған. Бұлай қолдану жалғыз «Айқап» тілінде ғана емес, бұл кезеңдерде шыққан басқа да жазба әдебнет тілінде ұшырасады.
Түзу етістігінің қолданылу аясыа^сөзіне ұқсас. Бұл етістік те құрастыру, жннау, жазу (составнтель, сочн-нять) мағынасында қазақ баспасөз тілінде 1920 жыл-дарға денін қолданылып келді. Ол бір улкен аэропла-нын тузген көрінеді (ЕңбекшІ қазақ. 1923. 30 нюль. 1-бет.). Қазіргі әдеби тілде тузу сөзі осы мағынасында қолданылмағанымен көптеген түркі тілдерінде (өзбек, ұйғыр, башқұрт, қырғыз, татар, т. б.) жұмсалады.
Табиғ, тапух сөзінің мағынасы А. А. Семеновтың көрсетуінше тек қызмет ету (служнть, услуга) ғана емес, оиың терминдік те мәні болған. Юсуб Баласағун-ның «Құтадғу білігінен» бастап, кейінгі дәуірлерге жа-татын жазбалардың көбінен бұл сөз кездесіп отырады. Соның қай-қайсысында да бұл сөз қызмет ету, қызмет көрсету дегеннен гөрі жалбарыншы болу, табыну, бас иіп тағзым ету сияқты мағыналарда қолданылады. Та-биғат (тапуғ) сөзінің тұрақтанған белгілі термнндік мәні жайында А. А. Семенов мынадай мәлімет келтіре-ді. Парсы тарнхшылары Мнрхонд мен оның немересі Хондемнрдің еңбектерінДе Тнмурнд Султан Хусенн мыр-за ДештІ қыпшақтың ханы Абулхайыр ханға барғанда табиғ (тапуғ) жасағаны көрсетілёХі. Улуғ хан алдында бас кнімін алып, қолымен құлағын ұстап, еңкейіп келіп тағзым етеді. Бұл сөз осы дәуірде белгілі бір тұрмыс-тық ұғымды білдіретін дараланған термин болған. Сон-дықтан оның беретін мағынасы қызмет ету, қызмет көр-сету емес, толық бағынышты, қарауында болу, бағы-нышты қызмет, қоластында болу сняқты І4.
Бұл сөздің осы мағынасын қазақ тіліндегі онымен түбірлес табыну сөзі жақын. Бұнда да қызмет ету емес, соған берілу, сол жолда құлдық ету, құлшылық ету, жа-нын пнда қылу дегенді меңзейді.
Б. МайлнннІң «Шұғаның белгісіндегі» Шұғаның мы-на бір сөзі де осымен мағыналық шығуы жағынан төр-кіндес екенін көрсетеді. Басқан ІзІңді тауаб етеді дегей-сің, ӘбІштІң етегінен ұстағанмын. Ал «Айқап» тілінде табиғ сөзі бұл мағыналарында емес, жаңа мағынасында жеке адамның емес, бүкіл бір елдің екінші мемлекет
14 Семенов А. А. Уйгурское «табук» (тапук) и его историко-бытовая параллель в языке узбеков XV в.; Белек С. Е. Малову: Сб. статей. Фрунзе, 1946. С. 55—56.
40
қоластында бағынышты ел мағынасында қолданылғанын көреміз.
«Айқап» журналы жаңа сөз жасаудың морфологня-лық жолына үлкен мән бергендігі байқалады. Бұрын-нан сөз жасау практнкасында қолданылып келген төл және кірме жұрнақтардың жаңа сөз тудырып, сөзге жалғану өрісі кеңейе түскенін көреміз. Яғни «Анқап» журналы беттерінде жұрнақ арқылы жасалып, алғаш қолданылған жаңа сөздердің көбі-ақ әдебн тілімізден берік орын алды. Ал кейбіреулері сол кезең шеңберінен шықпай қалды. «Айқап» тілінде жаңа сөз тудыруда -шы, -ші жұрнағының қызметі арта түсті. Бұрын жазба тілде қолданылмаған -шы, -ші арқылы жасалған туын-ды сөздерді «Айқап» бетінен көптеп кездестіруге бола-ды, Мысалы; бұл үш тобшыны тобшылап қарағанда бастабғы екі тобшы (фікірі) бірыңғай болса да, Әлжа-нов тобшысы оған қарағанда басқарақ көрінеді («Ай-қап». 1911. № 7. 4-6.). Оқушылар мұңың турасында һеш бір дыбыс шығармай, жәй тыншы болыб не дұрыс, ие бұрыс демей жүріб жатыр. (Сонда. 5-6.). Бұл мысалда-ғы топшы, тыңшы сөздері жазба әдебн тілге орнығып қала алмады. Топшы сөзі пікір, жоба мағынасында қол-данылған, қавақ тілінде осы сөзден туған топшылау етістігі жұмсалады, бірақ қалыптасып қалған әрі тер-мнндік мәні бар араб тілінен келген пікір (фікір) сөзі-нің орнын толық баса алмады. Тыңшы сөзінің осы мы-салда берілгендей тыңдаушы мағынасында тұрақтай алмауының басты себебі оның екіншІ жағымсыз мағы-нада (жасырын бақылаушы, аңдушы) әдебн тілде қол-данылуы деп білеміз. Ерте кезден бастап күні бүгінге денін қолданылып жүрген тыңдаушы сөзін тар мағына-да яғни белгілі бір шығарманы тыңдаушы мағынасында, тыңшы сөзі арқылы беру тенденцнясы XX ғасырдың басындағы жазба әдебнет тілінен банқалады. Мысалы С. Торайғыровтың «Кім жазықты» романы мына жол-дармен ашылады: Бір сөзім бар шалдуар, Болйаса да тыңшысы, Бұ күнде жоқ соң туар, Роман мен сыншысы. Бұл жердегі тыңшы сөзі кейбір зерттеушілердің көрсе-тулеріндей сыншы сөзіне тек ұйқастыру үшіи алынып отыр деп қарауға болмайды. Ұйқас қажеттігі де бар шығар, дегенмен бұл сөздің қолданылуы мен «Айқап» бетіндегі қарасөзде кездесетін тыңшыны салыстыра қа-рау қажет.
«Айқап» бетінде -шы, -ші жұрнағы арқылы байырғы
41
сөздерден жаңа сөз нә жаңа мағына жасалып отырады. Мыс.: Бұл — төренің арызшы халықдан жылдамырақ құтылуға істеген ісі екенін қайдан білсун. (Айқап. 1913. № 8. 175*6.). Ел арасындағы егуіиілерге ектірмеу жа-рамайды (Сонда. № 3. 60-6.). Ерлерден музыка ойнау-шы көб еді (Сонда. 1915. № 3. 40-6.).
Арызіиы сөзі бұл жерде бұрыннан қолданылып кел-ген арыз, арызқой сөзінің мағынасынан мүлде бөлек. Ол тек арыз беруші арыз несі дегенді білдіреді. Яғнн тіркес арқылы беріліп жүрген ұғымның орнына -шы жұрнағы жалғанған бір-ақ сөз қолданылған. Егуіиі сөзі де бұл кезең үшін жаңа сөз, ол меднцнналық термнн мәнінде жұмсалған. Музыка ойнауіиылар тіркесі орыс тіліндегі музыкант сөзінің орнына қолданған. Бірақ бұл тұлғада жұмсалуының өзі де тұрақты емес. Бірақ му-зыкаға құмар ойнаушы болып жалпы мағынасы сақта-лып, бірде музыкашы болып орыс тілі арқылы енген сөзге -шы жұрнағы жалғаныл қолданылады. Музыка-шылар һәр уақыт жнналыб, өздері мәжіліс жамнғад жасаб сөйлесіб, кем-кетігі болса толтырыб, үйренісіб тұрушы еді... Музыкаға құмар ойнаушылар да көбейіп өршн берді (Лйқап, 1915. № 3. 40-6.).
«Айқап» журналының тілінде -шы, -ші^сұрнгғы бай-ырғы сөздерге жалғанып қана қодданбайды. Сонымен бірге басқа тілден ауысірн кірме сөздерге, әсіресе сол кезеңде орыс тілі арқылы кёлген сөздерге де жамалып жұмсалады. Мысалы: Эспирантошылардыц қазір Ру-сияда да жнылысдары, курслары бар (Айқап. 1913. № 9. 200-6.). Русларда газеташылардың мынадайлары бар (Сонда. 1912. № 9. 200-6.). Қант, нефт, кероснн, темір, қаңылтыр саудагерлері хатты олар ғана емес, монуфак-туршылар (аршын бұнымшылары) дын өзара бірігулері һәр кімге белгілі (Соида. 1912. № 13. 289-6.). Бұл жол себеблі фабрикшілеріміз шетден арзан нәрсе келер деб қорқынышы болмаған соң нашар нәрселерін қымбат баһағаһатады (Сонда, 1912. № 13. 289-6.).
Бұл мысалдардан -шы, -ші жұрнағы «Айқап» бетте-рінде орыс тіліндегі кейбір қосымшалардың {нт, ист, чик, щак т. б.) баламасы ретінде жұмсала бастағанын көреміз. Қейде осының өзі әрдайым тұрақты бола бер-мейді. Бірде ол тұрпайы қазақшаланып (қараңыз: ар-шын бұйымшалар), бірде орыс тіліндегі күйінде беріле-ді. Бірақ түбінде Мәскеу фабрикантлары алар шығар, неге десеңіз олардың сөзі тыңдамдырақ болса керек
42
(Айқап. 1912, № 10. 229-6.). Бұның өзі «Айқап» журна-лының сөз жұмсаудағы алуан түрлі ізденісін, соның ІшІнде тнімді жолын қарастырғанын көрсетеді. Әдебн тілдің дамуындағы бұл прннцип кейінгі жылдардағы баспасөз тілінде де дами түсті. -Шы, -ші қосымшасы-ның мұндай қызметі қазақтың алғашқы баспасөз тілін-де де кездеседі. Мысалы, «Дала уалаятының газеті» бет-теріндегі редакцнядан деген мағынада газет шығара-тындардан дегенмен бірге газетшілерден соң қолданы-лып отырады. «Айқап» журналында бұл мағына басқар-мадан деген сөзімен беріледі.
«Айқап» бетінде -шы, -ші жұрнағынан басқа да қо-сымшалардың жаңа сөз жасауда жні пайдаланылып отырғанын көреміз. Олар, негізінен мыналар: -ша (-ше), -лық (-лік), -шылың (-шілік). Оған мына төмендегі бірнеше мысалды келтірсек те жеткілікті. Жер жанар-тау үшун жазылған кітаб уа ғайрниэнға жақын өкей диңаншылың хақында шығарылған майда-майда кітаб-шаларды барлығын біріктіріп үлкен һәм тәртібді қылыуб жазыб, кем жерлері болса, басқа жақдан толықтыруб басылса, қазақ үшун көб қолан болар еді (Анқап. 1912, № 10. 236-6.). Сол сняқты еркіншілік, кешпелілік, мәде-нилік, бәдуилік, солдатлың, мұғалімдік дегендердегі анық көрінетіндей, бұл қосымшалар алуан түрлі мағы-налық реңк пен қызметте жұмсалған. -Ша жұрнағы кі-іпіренткііп мағына беріп тұр, оны аңғарта түсу мақса-тымен «Айқап» ол жұрнақ жалғанған сөздің алдына майда-майда деген анықтауышты қолданған. -Шылың, -шілік қосымшасы әдеттегі кәсіпті мамандықты білдіру-меи қатар (днқаншылық, көпшілік) дерексіз абстрак-ты, жинақтық ұғымды да көрсетуге бейімденгені байқа-лады. Сол сняқты -лың, -лік қосымшасы қатыстық ма-ғынамен қатар жннақтық, абстракты ұғымды қоса көр-сетуге бейімделген.
«Айқап» тілінде кездесетін өнімді жұрнақтардың бірі— есім сөздерден етістік тудыратын -ла/-ле, -даі-де, -та/-те қосымшасы. Ол жұрт оқнды, өнерленеді, тірі болады (Айқап. 1912, № 5. 113-6.). Бұл сауалға кесуб жауаб беру қнын болса, жосбарлаб бірнеше сөз антуға болады (Сонда. 1911. № 10. 7-6.). Сатуға жұмсарлық жерлер Торғай, Ақмола облусларында һәм Тобыл гү-бврнасында бес жүз мың десетинелеб есебтеледі (Сон-Д*. 1913. № 4—5. 73-6.).
Жалпы осы жұрнақтар арқылы жаңа сөз жасау про-
43
цесі — өте көне құбылыс. Қөне жазба мұраларымызда қазіргі әдебн тілде қолданылмайтын туынды сөздер көп-теп ұшырасады: атлат-атқа отырғыз (Тонъюкук), елге— (елде)—ел құру, одақ қүру (Күлтегін), сұле—әскер-мен жорыққа аттанып соғысу, қағанла-хан-болу (Күлте-гін), (Тоньюкук) т, б.
Өнер сөзінен туған етістік кейінгі кездегі баспасөз тіліне қабылданбай қалды. Сол тәрізді десятина сөзі-ніқ тілге енбей қалуымен байлапысты десятинелеп етістігі де тұрақты орын ала алмады. Жоспарлап етісті-гі «Айқап» тілінде болжау, топшылау мағынасында қолданылса, кейінгі кезде ол сөз істелетін істІ алдын ала жүйелі түрде жобалау мағынасында қалыптасты.
«Айқап» тілінде сөз жасау процесінде осындай бай-ырғы қосымшалармен бірге араб, иран тілдерінен ауыс-қан формаларды қолдану да жні кездесіп отырады: Мысалы, Өлең айтушы әнпаз адамдарды жұртқа есер-соқ деб көрсетбей, есті деб қадірлі етуб көрсетуге ты-рысыңдар (Айқап. 1913, № 13. 294-6.). Қуанушы едік: бізден де Пнсарев, Белинскнй, Добролюбовтар шығуб, жолдан тайған жазымпаздардьщ қаламын түзеб тұрады ғон деб (Сонда. 1914, № 2. 24-6.). Осы аталған бес түрлі кеңес хақында жазылған қарарнаме уездный на-чальникнің қолына табсырылды (Сонда. 1912. № 2. 41-6.). Жақын жерде натариус тұрса .оған баруб нато-рнальнын өсиетнама жаздырған артық (Сонда. 1913. № 6. 212-6.). Осы күнге сахара низамнэмесі өзгерілуге лайық ба? (Сонда. 1913. № 10. 222—223-6.). Қазақ мектеблерінде шәкірд балаларға марқұмның ғұмырнә-мзсі оқылыб халыққа қадірі қымбаты қандан екендігі түсіндірілді (Сонда. 1915. № 2. 17-6.). Кираатхананың жоқдығын жазыбды (Сонда. 1914. № 24. 140-6.).
Осы мысалдардың өзінен-ақ «Айқап» тілінде -паз, -наме, -хана тұлғаларының сөз тудырғыштық қызметі біршама кең болғандығын байқаймыз. Әнпаз, жазымпаз сөздері қазіргі әнші, ақын-жазушы, көркем сөз иіебері дегендердің орнына қолданылған. Әрнне, кейінгі жыл-дары бұл сөздер осы мағынасында жазба әдеби тілде қалыптасып, тұрақты орын ала алмады. Жазымпаз де-ген сөз қазіргі жазба тілде жазушы емес, көп жазушы, жылдам жазатын деген ұғымды білдіреді. Бірақ -паз қосымшасы қазіргі баспасөз тілінде жаңа сөз жасауға мүлдем қатыспайды деуге болмайды. Газет-журнал бет-терінде осы жұриақ арқылы туғаи жаңа терминдер де 44
қолданылып отырады. Футболдан «А» класыиың екінші тобындағы жеңімпаздардың ақтық ойындары әр тур сайын шнеленісе түсуде (СҚ. 1967. 29 октябрь.). Бұл жерде жеңімпаз сөзі тек победнтель мағынасында емес, сонымен бірге оның термнндік мәнін де сақтап тұр. Қа-рарнәме, өсиетнәме, низамнәме, ғұмырнәме сөздеріндегі -нзме тұлғасы—түп-төркініндегідей жазылған, жазба түрдегі деген мағынаны «Айқап» тіліндегі қолданысты да сақтап тұр. Яғнн бұл сөздер жазылған қарар, жазыл-ған өсиет, жазылған заңдар (уложение), жазылған өмірб-аян деген мағынада қолданылған. Осы мәнде бұл қосымшаларды қолдану тәжірибесі қазақтың алғашқы мерзімді баспасөз тілінде де болған. Жетісу облысының почта бастығы мәлім қылады. Мәлімнәме (ТУГ. 1876. 27 март.). Жарня бұйрық нәме яғнн цнркуляр дала уалаятын билеп тұрушы (ТУГ. 1888. 1 январь). ТүркІ-стан генерал-губернаторының бұйрықнзмесі (ТУГ. 1870, 30 ноябрь). Бірақ бұлай қолдану арқашан жүйелі түр-де сақтала бермейді. Цнркуляр яғнн жарня бұйрыққа (ТУГ. 1888, 19 февраль).
«Айқап» тіліндегі -хане арқылы сөз тудыру процесі одан әріректегі жазба тілде, баспасөз беттерінде кезде-сіп отырады. Мысалы, «Дала уалаятының газетінде» баспахана деген сөз редакция мағынасында қолданылған. Баспаханадағы хат (Дала уалаятының газеті. 1889. 21 нюль), Ақмола облысы газетінің баспаханасына (Соңда. 1890. 5 январь). «Дала уалаятының газетінде» кейде редахция сөзі де кездеседі. Құрметлу Дала уа-лаятының редакция газетінін мекемесіне мағлұм етіб, көп пайдасына жазамын (Сонда, 1900, 20 февраль),
«Айқапта» қолданылған қираатхана— оқу үйі, оқу залы мағынасын білдіреді. ӨйткенІ цираат—араб ті-лінде оқу, XX ғасырдың бас кезіндегі жазба әдебиеттер тілінде бұл сөз осы мағынасында қолданылды: мектеп-терге арналған оқу кітаптары мен хрестоматнялар қи-раат кітабы деп аталды. Ал оқухане, «Айқаптың» өзі түсіндіруі бонынша түркі әдебнеттерін оқудың ұйірмесі (кружок по изученню тюркско-татарскон лнтературы). Жазба әдеби тілге «Айқап» қолданған науқасхана (больннца) енбей, осы үлгімен жасалған аурухана сөзі Калыптасты.
«Айқап» тілінде жаңа сөз жасаудың басқа түрлерін Де байқай аламыз. Ол сөзді қосарлап, біріктіріп қолда-ВУ немесе бір мағынаны білдіру үшін атаулық тіркестер
45
құрау. Қай мнлләтді қарасақ да һәр бір іске ынтымақ қылуб, ғазате-журналларны.н көбдігін көреміз (Айқап. 1913. № 6. 127-6.). Енді бұрынғы. замандағы һәм осы күнгі ақылды, ойлы, кісілер дүння жайынан өздері сы-нау-тәжірибе ету менен табқан халықға файдалы бо-лнан ойларын, фікірлерін һәр кім білуб файдалансун күн елту жолын түзесін деб кітаб жазуб майданға шы-ғарған (Сонда. 1913. № 8. 171-6.). Үшінші тілегім жур-налға русша жазуды қоя туруб, русша білімі бар жігіт-теріміз хүкіметдің жер алу, мектеб, медресе, оңу, оқыту секілдІ уа ғайрн біздің тіршілігімізге керегді низам— бұйрыңдарын қазақша аударыб, «Айқапқа» жазуб тұр-сдлар екен (Айқап. 1913. № 6. 125-6.). Заң— закон күн-нен-күнге жанарыб басқаланыб барады (Сонда. 1913. № 10. 225-6.). Болмаса тағы қандай жол-жоспар бар, тасламай ортаға салу керек (Сонда. 1911. № 7. 5-6.). Дүнняда тұруға бірінші тірек болған промыиіленность яғнн һөнер кәсібі бізде жоқ (Сонда, 1912. № 13. 289-6.). Қысқасы қай жұртдың баспасөзі болса да, оның иіыға-руиіысы сол жұртдың ортасында бірдей барлығында бір көз менен қараб, жақсылықты бәріне бірден іздемекші һәрелдің заң шаруасына қаран (Сонда. 1914. № 1. 8-6.). Бұл туралы біздің ұкіметіміз қытай хаңімлеріне өлтір-ген адамдардың зарарларын толықтыруды сұраб ңатты қағаз (протест) жіберді (Сонда. 1ЙІ2. № 7. 165-6.). Мал өсіретін адамдарды қызықдыру үшун жер министрі ол жерлерді аренаға бергендн тұрақға салмай береді, әрн-не, байлар кедейлерге қарағанда алдарақ жүрсе керек (Сонда. 1913. № 4. 73—74-6.). Бұл неше түрлі от кеме, от арба жақсыдан да, жақсыны Іздегеннен табылған (Сонда. 1912. № 11. 254-6.). Европаның зор қалалары-ның көшелерінде осы электрик арбалар адамдарды алып жүрді. Мұны трамвай деп атайды (Сонда. 1912. №6. 135-6.).
Мысалдағы газет-журнал, сынау-тәіжірибе, мектеп-медресе, низам-бұйрың, заң-закон, жол-жоспар сияқты қос сөздер бұдан бұрынғы жазбаларда кездеспейді. Мүмкін, бұлардың кейбіреуі сөйлеу тілде жұйесіз қол-данылған да шығар. Бірақ «Айқап» оларды саналы түр-де өз беттерінде қолданды. Бұлардың біразы газет-жур-нал, кейінгі баспасөз тілінде орнығып қалса, кейбіреуі жазба әдебн тілден шығып қалды. Медресе, низам, за-кон сөздерінің әдебн тілден орын ала алман, бір кездегі архаизмдер болып қалуына байланысты бұйрың, жос-
46
пар сөздерінің кейінгі кездерде мағынасы өзгеріп, сара-ланып тұрақталуы нәтнжесінде мектеп-медресе, низам-бұйрық, заң-закон, жол-жоспар қос сөздері осы күйінде указба тілге сіқісіп кетті дей қоюға болмайды. Дегенмен ’«Анқаптын» бұл тенденциясы, яғнн көптеген ұғымдарын атаулық тіркестер арқылы беру, термнндік мағынадағы тіркестер жасау, кейінгі кездердегі мерзімді баспасөз тілінде Ілгері қарай дами түсті. Тіркес құрамындағы кейбір сөздердің арасы жақындасып, бірігіп кетті. Сөй-тіп, олардын, біразы жаңа сөз жасаудың тағы бір түрі-не, сөздерді біріктіріп қолдануға мүмкіндік туғызды. Мысалдағы баспа сөзі, өнер кэсібі дегендер, міне, сон-дай эволюцияны басынан кешірді, «Айқап» тілінде бұ-лар біріккен сөз емес, изафет үлгісімен құралған атау-лық (яғнн бір ғана заттық мағынаны білдіретін) тұрақ-ты тіркестер. КейІнгІ кездердегі мерзімді баспасөз ті-лінде бұл текстер баспасөз, өнеркәсіп тұлғасына өзгеріп, біріккен сөз болып кеттІ.
Протест сөзінің мағыналық ерекшеліктерін толық қамту мақсатында қатты қағаз деген тіркес алынған. Бірақ бұл тіркестің терминдік мәні солғын болғандық-тан, тіркеске түскеи екі сөздің мағыналық үйлесімділігі мен олардың беретін мағыналары толық ескертілмеген-діктен, тіркес бұл тұлғасымен жазба әдебн тілге сіңбей қалды. Қатты қағаз дегеи тіркес өзінің тура мағынасыи-да (қағаздың өз сапасы) қолданылатындықтан, протес-ті толық бейнелеп бере алмады.
Ал жер министрі үлгідегі тіркес кейінгі кезеңдерде кең өріс алды. Жаңа атаулардың келуімен байланысты осы үлгіде термнндік мағынада көптеген жаңа тіркес туды: қара металлургия министрлігі, оқу-ағарту министр-лігі т. б.
От арба, от кеме, электр арба тіркестері орыс тілін-дегі поезд, пароход, трамвай термнндерін беру үшін қол-данылған. Бұлардың кейбіреуі бұдан бұрынғы жазба-ларда да ұшырасады. Бірақ оларда да біріңғай емес, әр тұлғада кездеседі. Орыс газеттерінде Ташкентке те-мір арба жүруге қансыбір жол жақсы болар (ТУГ. 1876. 17 июнь.). Орыс газеттерінде айтылыпты. Орын-бордан Түркістан жағына жүретұғын от арбасын шақы-рыпты (ТУГ. 1880. 17 апрель).
Ең алдымен қазақ тілінде поезд дегенді беру үшін от арба сөзі қолданылады. Кейін осыныц үлгісімеи от кеме, ал «Айқап» бетінде электрик арба сөздері туды.
47
Бұлардың кейбіреулері 1920 жылдағы мерзімді баспасөз тілінде де жиі қолданылып отырды, бірақ бұлар сонғы кездегі мерзімді баспасөз тілінде, соидай-ақ жалпы жазба әдебн тіліне енбей қалды.
Кейін орыс және орыс тіліне еиген сөздердін өзін алу’ үлгісі де болды (поезд, пароход, трамвай). «Айқап» ті-лінде туған я бұрын да ептеп қолданылып келген бұл сняқты-атаулық тіркестер орыс тілінде бір ұғымды зат-тың атын білдіретін жеке сөздің я біріккен сөздің орны-на алынды. Бұндай принцнп кейінгі кезеңдердегі мерзім-ді баспасөздерде кеңінен пайдаланыла бастады. Соның нәтижесінде қазіргі жазба әдебн тіліміздің қажетін өтеп, кәдеге асқан көптеген жаңа атаулық терминоло-гнялық тіркес пен біріккен сөздер панда болды.
XX ғасырдың бас кезіндегі мерзімді баспасөз бетте-рінде ауызекі сөйлеу тілінің, сондай-ақ әберлікті сөйлеу тілінің (диалектнзмдер) элементтері де кездесіп отыра-ды. Сөнлеу тілі элементтерінің снпаты күрделі болып келеді. Бірде жазба тілде қолдануға болатын сөз қай-талаулар иемесе тек ауызекі сөйлескенде кездесетін қыс-тырма сөздер болса, бірде сөйлем құрамы өзгеріп кетеді.
XX ғасырдың бас кезіндегі мерзімді баспасөз тек қа-зақ тілінің ІшкІ мүмкіндіктерін сарқа пандаланумен ға-на шектеліп қойған жоқ, сонымен бірге жаңа ұғымдағы беннелеуде бөтен тілден сөз алу процесіи де мықтап да-мытты. Бұдан әрине, сол кездегі газет-журналдар қа-былдаған шетел сөздерінің бәрі сол күнінде толық қа-былданып, жазба әдебн тілге бүтіндей сіңісіп кетті деген қорытынды тумайды. Әңгіме жалпы бағыт баспасөздің ұстаған тенденцнясы жанында болып отыр. Және бұл процесс ертеден бері болып келе жатқан тілдік құбы-лыс екенін де ұмытуға болмайды.
Әдетте қазақ тіліне ауысқан сөздерді үш топқа бөле-ді. Олар монғол тілдерінен ауысқан сөздер, араб-нран тілдерінен ауысқан сөздер және орыс тіліяен не орыс тілі арқылы келген сөздер. Қазақ тіліндегі кірме сөз-дердің бұл үш тобының әрқайсысыңа тән өзіндік ерек-шеліктері, снпаты бар.
• ♦ *
Монғол тілдерінен енген тілдік элементтер, негізінен тікелей қарым-қатынастың нәтнжесінде сөйлеу тілі ар-қылы ауысқан немесе түркі, монғол тілдеріне ортақ, не-месе монғол тілінен ауысқан сөздер XX ғасырға дейін
48
тілімізге біржола сіңісіп, төл сөзіміз болып кетті, бол-маса жазба тілімізге енбей, сөйлеу тілден ұшты-күйлі шығып қалды. Ал XIX, XX ғасырларда монғол тілі қа-зақ тіліне әсер ете қонмады. Соидықтан бұл кезеңде қа-зақ тіліне монғол тілінен енген сөз жоқ деуге болады. Оның әртүрлі өзіндік себептері бар.
Монғол, қалмақ халықтарымен қазақ халқының әр-түрлі қарым-қатынасы бұрынғыдай болмады. Қазақ-станның Россияға қосылуымен байланысты екі арадағы жаугершілік, шапқыншылық тоқтады. Монғол, қалмақ тілдері қазақ тіліне қарағанда, саясн-әлеуметтік ғылым мен мәденнет, экономикалық ұғымдарды білдіру жағы-нан ілгері дамып, ықпал етерліктей дәрежеде емес еді. Сондықтан бұрынғы дәуірлерде еніп, қазақ тілінің бай-ырғы сөзі болып кеткендерді есептемегенде XIX және XX ғасырлардағы қазақтың мерзімді баспасөз тілінде монғол тілінен енген сөздер жоқ деуге болады.
* * *
Ал араб, нран тілдерінің ықпалы бұдан мүлде өзге-ше. Бұл халықтар мен қазақ халқының арасында тіке-лен қарым-қатынас болған жоқ. Әрине, қазақ халқынын құрамындағы кейбір рулардың ерте замандарда бұл ха-лықтармен байланысы болғанмен, кейінгі кезеңде, тіпті ортағасырлық дәуірде, қазақтың халық болып қалып-тасқан кезеңінен бері қаран тікелен қарым-қатынастың болмағаны айқын. Араб, иран тілдерінің қазақ тіліне тнгізген әсері тікелей сөз алу емес, ол екі түрлі: бірІ — қазақ халқы жеке жұрт болып бөлінбей тұрған кездегі тнгізген әсер-ықпалдың қалдығы немесе орта ғасырда-ғы түркі әдебн тіліиің әсерлері, екіншісі — кейінгі ке-зеңдерде көбіне дін, дінн оқумен байланысты көрші отырған түркі халықтарының (мысалы өзбек, татар т. б.) тілдері арқылы енген сөздер, араб, иран тілінің көптеген сөзі қазақ тіліне сіңісіп байырғы сөздер қатарына қо-сылды. Енді бір сыдырғысы тек ескіше оқығандардың сөйлеуінде, жазба тілде ғана қолданылып отырды. Бұл екі жағданда да кірме сөздер бірде өздерінің о бастағы мағынасында ғана жұмсалса, енді бірде жаңа мағына я мағыналық леп үстеліп отырды. Мысалы кітап о баста тек дінн кітаптар болса, кейін мазмұнына байланысты болмай, жалпы кітап атаулының жннақтық атауы бол-ды. Ол бірден қалыптасып кеткен жоқ.
4-174
49
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы жазба материалдарға назар аударсақ, дінн емес немесе орыс тілінде жазылған кітаптар, кейде оқулықтар біраз уақыт /счаге деп аталып келгенін байқаймыз. Сол сияқ-ты дэулет сөзі мен қазақ тіліиде мемлекет, мемлекеттік деген түркі мағынасының бірі қалыптаспай қалып қой-ды. Міие, XX ғасырдың бас кезіндегі мерзімді баспасөз тіліндегі араб, нран тілдерінен енген сөздер дегенде, дәл осы кезде бұл халықтардың тілінен тікелеп ауысқан лексемалар айтылмайды. Сол сняқты тілімізге енген жалпы араб, парсы сөздері де әңгіме етілмейді. Өйткені олардың көбі-ақ бұл кезеңде сіңісіп, белгілі функцнонал-ды қызмет атқарып, жаттығын жойып кеткен.
Демек, XX ғасырдың бас кезіндегі мерзімдік баспа-сөз тіліндегі араб, иран тілдерінен енген сөздер дегенде, бұдаң бұрын кейбір жазба деректерде қолданылмаған, әдебн тілге сіңбен қалып қонған, бірақ осы кезеңдегі га-зет-журналдар ол сияқты тілдік элементтерді керегіне жаратып, әдеби тілге енгізуге тырысқанын айтамыз. Сондай кірме сөздер мен тұлғалардың көбі осы кезең-дегі мерзімді баспасөз тілі шеңберінде қалып қойса, кенбірі әдебн тілге еніп, кейінгі жылдардағы баспасөз тілінде де қолданыс тапты.
«Айқап» бетінде араб, нран тіл^ерінен ауысқан ои-дай кірме сөздер тақырыбы жағынан әр алуан болып келеді. Саясн-әлеуметтІк өмірге байланысты лшзплі, жа-миғат, куә, мүдде, мұрат, мақсұт, арыз, қарар сняқты сөздер, оқу-ағарту, медицина саласында күнделікті өмірге байланысты мәслихат, табиб, кираат, нисап, май-дан, маһир, тәржіме тәрізді сөздер қолданылған. Жоға-рыдағы мысалдардан анық көрінетінінден бұл сияқты сөздер «Айқап» бетінде алғаш жұмсалып отырған жоқ, тек сАйқап> журналы оларды жаңа мағынада, мағына-лық реңкте қолданған.
Әрнне, сАйқап> бетінде ұшырасатын араб, нран тіл-дерінен ауысқан сөздердің саны, қолданылу шеңбері берілген мысалдармен ғана шектелменді. Біз соның ішінде басты-бастылары-ау дегендерін алдық. Осы мы-салдың өзінен кірме сөздердің қолданылу қажеттілігі мен аясы бірдей емес екендігін көре аламыз.
«Айқап» тілінде милләт пен ұлт сөздері жанаса қол-данылған. ...Осындай ұлт ғамы үшін ашылғаи оқу хана-ға ақша күші менен һәм тіл күшінен жәрдем беруін халықпен жүз салыб өтінеді (Анқап. 1914. № 5. 1-6.).
50
Бұл екі сөздің жарыса қолданылуы 1920 жылдардағы мерзімді баспасөз тілінде де ұшырасып отырады. Бірақ кейінгі жылдарда жазба әдеби тілінде осының ұлт сы-нары толық орнықты. Ондай параллель сөздердің саны «Айқап» тілінде әлдеқайда көп: Сауал — сұрау, тамам болмаса — бітпесе т. т.
РәсІм, тілімізге екі мағынасында енген болу керек: сурет — сызылған жоспар, жоба және ереже, дәстүр, салт. «Айқап» журналы бұл сөзді алғашқы мағынасыи-да қолданған. Бірақ қазақ тілінде соңғы мағынасы бір-шама тұрақталған, сондықтан мысалдағыдай рәсім сөзі-нің «Айқап» қолданған сурет мағынасы кейін қолданыс таба алмады. Жанаблары, мұхтарам, мархаба сөздері-нің қолданылуында кейбір ерекшелік те жоқ емес. Жа-наба — ұлы, құдіретті, ұлы мзртебелі тақсыр, мұхта-рам — қадірлі, құрметті, мархаба — хоіи келдіңіз жақ-сы ннет білдіру сняқты мағыналарда қолданылатын араб тілдерінің сөзі. «Айқап» тілінде жанабалары сөзІ бұл кездегі және бұдаи бұрынғы уақыттағы рәсмн қа-ғаздар, хаттар, документтер тілінде кездесетін хазірет-лері сөзінің баламасы ретінде қолданылған. Бұлай қол-дануда бір жағынан араб, иран тілдерінің ықпалы болса, екінші жағынан орыс тілінің де әсері жоқ емес. Өйткені бұл сөздер ұлы мәртебелі деген мағынада орыс тілінде жиі қолданылып келген его превосходительство, его ве-личество сияқтылардың баламасы ретінде жұмсалып тұр< Тазбер сөзінің негізгі мағыналары — басқарма, ке-ңее;;бұйрық, құрылыс, жоспар, шара. Бұл сөз 1920 жыл-дардағы мерзімді баспасөз тілінде де жұмсалған. Мағ-лым с®зі екіл, махым сөздері сняқты осы ! тұлғасын-да да, мәлім тұлғасында да әрданым тілден мықтап орын алды.
Дэулет сөзінің қазақ тілінде дүние, мүлік, байлық мағынасы ғана бар да, «Айқап» қолданған мемлекет, мемлекеттік, дэулет думасы мағынасы енбей қалады. Қазіргі көптегең түркі тілінде соңғы мағынасы да бар («Айқаптың» дәулет сөзін мемлекет мағынасында қол-дануы басқа түркі тілдерінің әсері болуы керек). Бірақ бұл қолдану «Айқап» тілінде жүйелі емес, өйткені кей-де оның орнына орысша нұсқасы да жұмсалады.
Министерство юстиции (қазылық уәзірі) Миннстрлер кеңесіне Государственный думаның қарауына кіргізу ушін Таиікендски судебный округде һәм Ақмола, Семи-йалат облусларында мировой судьелар һәм сол жерлерде-
51
тіокружной содларда товарищ прокурорларны көбейту хақында проект кіргізібді (Айкап. 1913. № 2. 40*6.). Бұл сәйлемде тек орыс тілінен енген сәздер ғана емес (мыса-лы, Государственный), сонымен бірге сол сөздердің қа-зақ тіліне жанаса бермейтін орыс тіліндегі түр-тұлға-лары, тІптІ тіркестік улгілері қолданылған: -ной, -ный, -ств тұлғалы есімдер (министерство юстиции). Тір-кес орыс тіліндегі куйінде алына салынған, болмаса қа-зақ тілінде анықтауыш (юстиции) анықталатын сөзінен (министерство) кейін еш уақытта тұрмайды. Әрине бұ-лардың ішінде сөйлеу тілде мировой судья, сияқты қа-лыптасып кеткендері де бар.
Жоғарыдағы мысалда хұқы — право, ерік, матбу-ғат- - жария органдары, баспасөз (негізгі мағынасы ба-сылып шыққан) ғали-тахсил — ұлы жиын, көп білім, рухани азық, сахифе — кітаптың беті, парағы мағынала-рында жұмсалған. Бұлардын кёйбіреулері (мысалы хұқық) кейінгі жылдардағы баспасөз тілдерінде де қол-данылып отырды.
«Айқап» журналында бұл сөздердің. қолдануындағы тағы бір ерекшелік — олардың стнльдік қызмет атқа-руымеи байланысты деп қараған жөн. Жоғарыда ол сәз-дердің біз көрсеткен баламалары мен мағыналары «Айқап» қолданған сөйлемдерде тоһық эквнвалент бола бермейді, кейде эквнвалент болған күннің өзінде де «Айқап» қолданған кірме сәздердің біразы, белгілі ма-ғыналық реңк, стильдік бояу беріп тұрады. Соның кей-бір салдарынан болса керек, араб, иран тілдеріиен ен-ген сөздер әсіресе тілІмізге толық сіңісіп кеткен сөздер. «Айқап» беттерінде (жоғарыдағы мысалда мағлұм, мә-лім емес, халал, адал емес) тупкі тур-тұлғасын сақтай қолданған. Шөңке біреуден біреу тағлым алуб балала-рын оқыта басдар (Айқап. 1912. № 1,4. 306—307-6.). Ғарзамызға муафнқ май айында жер өлиіеуиіілер шы-ғуб, жерімізді әлшеб планын алды (Сонда. 1912. № 12. 274-6.). Қай халық тусінуб ғамал етеді, қай халық тусін-бей зарар етеді (Сонда. 1913. № 11. 247-6.). Мысалдағы тағлым, ғарза, ғамал сөздері сөйлеу тілде осы мағына-.ларында тзлім, арыз, амал тұлғаларында қолданылады.
«Айқап» тілінде жұмсалған осындай кірме сөздер қолданылу шеңбері жағынан да біркелкі емес. Қейбірі бұрынғы жазба мұраларда, тіпті әдебн тілде қолданылып келген болса, енді бірсыдырғысы алғаш «Айқап» бетінде қолданылған деуге болады, Мағлым. махрым т. б,
52
және хаслап, жанаблары, мұхтарам т. б. Сол сияқты бұл кірме сәздердің тек «Айқап» шеңберінен аса алмай осы аяда ғана қалып қойғандары бар (жанаблары, мұхта-рам, хаслаб, дэулет, тахсил т. б.), кейінгі жылдардағы мерзімді баспасәз тілінде де қолданыс тапқандары бар (миллет, тазбер, хұк,ы т. б.), бірақ бұлар да жазба әде-би тілге сіңбей қалды. Енді бірсыдырғы сөздер жазба әдеби тілден түпкілІкті орын теуіп жаттығын жонып» байырғы сәздеріміздің қатарын толтырды. Рәсім— рес-ми, сауал, мағұлым, өкіл, халал, адал, мақұрым сияқты-лар дәл сондай сөздер.
* * *
XX ғасырдың бас кезіндегі мерзімді баспасәз тілінде' кунделікті қолданылып отырған кірме сәздердің ең үл-кен бір тобы — орыс тілінен тікелей енген я орыс тілі арқылы кірген шет тілдер сәздері. Орыс пен қазақ (түр-кі) халықтарының арасындағы байланыс, қарым-қаты-нас, сондай-ақ сәз ауысу процесі сонау ерте замандар-дан бэсталатыны анық. Ол мәселе көптеген жазба де-ректер негізінде дәлелденіп те отыр. Ал XX ғасырдың бас кезіндегі қазақтың публнцистнка тілінде кунделікті қолданылып отырған орыс тілінен кірген сәздердің әзін-дік ерекшеліктері бар. Ол ерекшелік, ең алдымен, сөз ауысу процесінің өзгешелігінде орыс тілінен қазақ тілі-не сөз ауысу процесінен, монғол тілдерінің соидай-ақ араб, нран тілдерінің әсер-ықпалынан мүлде басқаша. Орыс тілінің кәптеген сөзі, бір жағынан, тікелей қарым-қатынастардың нәтнжесінде ауызекі сәйлеу тілі арқылы үиемі тынымсыз еніп жатса, екінші жағынан, жазба тілде де кәптеп қолданылып отырды. Өйткені, қазақ жұртшылығына сол кезде еніп отырған саясн-әлеумет-тік, мәдени, ғылым меи техника салаларындағы жаңа-лықтардың көбі-ақ орыс қауымының тікелей тнгізіп отырған әсерінің нәтижесі еді. Тіпті кітап бастырып шы-ғару ісі, мерзімді баспасөздің жарыққа келіп, одан әрі дамн тусуі, халық ағарту ісінің жаңа формалары, орыс қауымының ықпалынан келіп туған жаңалықтар еді. Сонымен бірге бұл тілдік процеске мықтап әсер еткен жағдайдың бірі — қазақ елінің Россия қоластында бо-луында, өйткені қашан да көрші отырған екі елдің мә-Дениеті, ғылымы, қоғамдық прогресі алда, көш ілгері, жоғары дәрежеде болған халықтың тілі екіншісіне кө-
53
бірек әсер ететіні айқын. Осындай көптеген сыртқы жағ-дайлардың нәтижесінде монғол және араб, иран тілдері-нің ықпалы уақыт өткен сайын әлсіреп, білінбей бара жатса, яғнн өткен кезеңдегі тілдік құбылыс болып қал-са, орыс тілінің тигізген әсері күннен-күнге өрістеп, да-мып отырған тілдік құбылыс екенін айқын көруге бола-ды. Тілдегі о бастағы стнхнялы түрдегі бұл процесті қа-зақ халқынан шыққан оқыған азаматтардың көбі-ақ айқын сезінгені банқалады. Соның нәтнжесінде «Ай-қапта» жарияланған мақала авторлары орыс сөздерін именбей батыл қолдаиып отырған.
«Айқап» тілінде қолданылған орыс тілінен енген я орыс тілі арқылы келген интернационалдық лекснканың мағыналық шеңбері, тематикасы араб, нран тілдерінен «нген сөздерден әлдеқайда көп. Ол сөздердің көбі сая-сн-әлеуметтік өмірге, мәдениетке, оқу-ағарту Ісіне, эко-номнка салаларына, ғылым мен техиикаға т. б. байла-нысты атаулар болып келеді. Оны мына төмендегі аз-ғана мысалдар да көрсете алады: 1914 жылы қазақ хал-қы қала салыб крестьян қалыбына кірген соң, бұрын салдат қызметін атқарудан бостан жүрген бұл халық салдат хызыметіне шақырылса керек едІ, ләкин бас ха-кімлер арасында бір проект түзелүб тұр (Анқап. 1912. № 7. 164-6.). Баршаңызға мағлым 3 июнь каноны бой-ынша жеті облыс қазақ жұрты дәулет думасына өкіл сайлау хұхындан мақұрымы қалғаны (Сонда. 1912. № 12. 260-6.). Буран шет патшалықтардың істеген мата тауарларына мұқтаж екен, хазір Петербор, Мәскеу зор шаһарлар түрлі-түрлі завод фабрикалардьщ ұясы бол-ды (Сонда. 1913. № 9. 191-6.). Халқын байыту, қазына-льщ доходды артдыру, құрал ақша көбенту, халқын оқулы қылу жолында ...һеш иәрседен қорықбады, шаршамады (Сонда. 1913. № 9. 190-6.). Ол приеоворды хакімлер нығайтуб ақша да жинала бастаған еді (Сон-да. 1912. № 10. 193-6.). Оның қолыменен жабсырылған бұл қағаз қобдилар төрелер арасында барлық наград-тардан артық көруші еді (Сонда. 1912. № 8, 188-6.). Жн-ылған жұрт ортасынан біреуді председатель сайлаб мәжілісдегі сөйлеушілер сол председателдіц һәрбір бұйрығына бой сұну тиіс (Сонда. 1913. № 6. 118-6.). 1913 жылы 11 ғннуарда (далу) Әулне ата уезіндегі Асанский туземный иікол туралы шақырған кеңес мәжі-лісіне член болуб сайлануб баруб едім (Сонда. 1913. № 6. 132-6.). Бұл туралы лесничийға ғарза беру керек,
54
жоғарыда көрсетілген ыстатиені айтуб бір ауылнай елі болуб сұрағанда оған бір я екі адам даверённой санлаб, істі солар арқылы жүргізу артық болар (Сонда, 1912. № 7, 167-6.). СтудентлерІміздщ қалыбы мұнан да нашар (Сонда. 1912. № 11. 241-6.). Не үшін десеңіз науқасының кәбін «микроб» дейтұғын жанлар һәр түр-лі құртлар файда қылатуғын осы күнде тәжірнбе менен анық білінген нәрсе (Сонда. № 8. 177-6.). Ішкі іс ми-нистрі Н. А. Маклаков хузырына титулярный советник Тураев кіріб Ақмола облусыньщ Петропавл уезной на-чальнигі Оссовскнй үстінен парахор алым алады деб ғарза берді (Сонда. 1913. № 6. 135-6.).
Осы аз ғана мысалдың өзінен экономнкалық, шаруа-шылық жағдайларына байланысты крестъян, базар, тауар, завод, фабрика, доход, лесничий, мануфактура, план, землемер сияқты сөздер, саясн әлеуметтік өмірге байланысты салдат, съезд, проект, приговор, ыстатье т. б., әкімшілік, ел басқару ісіне байланысты облыс, наград, председатель, член, доверенный, уездный, комис-сие, министр, советник, начальник т. б., оқу- ағарту құ-ралдары, ғылым мен техинка, мәденнет істеріне байла-нысты студент, школ, микроб, микраскоп, доктор, музы-ка, газет, журнал, электр сияқты алуан түрлі сөздердің «Айқап» беттерінде қолданыс тапқанын көре аламыз. Бұдан, әрнне, осы сияқты сөздердің барлығы да алғаш рет «Айқап» тілінде қолданылған екен деген ұғым ту-масқа керек. Съезд, ояз, оязный, облыс, базар, началь-ник, статья сняқты сөздер бұрынғы дәуірлерде де я жазба тілде, көркем әдебнет тілінде я сөйлеу тілінде қолданылып келді. «Айқап» журналы ондан сөздерді ез беттерінде қолдана отырып, сонымен қатар олардың қатарын жаңа сөздермен толтыра түсті, кейде қолда-нылып жүрген орыс тілінің сөздеріие жаңа мағына я мағыналық реңк үстеп отырды. Мысалы съезд, резолю-ция сөздерІ «Айқап» тілінде үлкен жиналыс, қаулы ма-ғынасында ғана қолданбаған, сонымен бірге оның ресмн іс екенін де аңғартады. Осы берілген сөнлемдегІ бұл сөздер білдіретін атаулардың орындалу формасы да, яғни алдын-ала келісім бойынша мерзімді уақытын-да белгілі күн тәртібі бар жнналыс және соның жүйелі түрдегі жазылып алынған қаулысы.
Дәл сол сняқты наград та көрінген сыйлық емес. Мемлекет тарапынан берілген сыйлықтың түрі, яғнн мұның да ресми мәні бар екеиі айқын көрініп тұр. При-
55
говор сөзі өзінің негізгі мағынасы үкім дегеннен гөрі келісім іиарт, жасалған қаулы мағынасын білдірр тұр. Сол сняқты статья, председатель, комиссия, доход сөз-дерінің де сәйлеу тіліндегІ қолданылысынан гәрі тұрақ-тылық, ресмн мәні сезіледі. Председатель жиынды бас-қарущы, ол сөз кейде төр ағасы сәзімеи де беріліп жүр-дІ. Доход жалпы түсім, пайда емес, мемлекеттің тұрақ-ты қоры мағынасында жұмсалып тур.
Мұндай сөздің құбылып қолданылуы «Анқап» тілін-де жиі кездеседІ. Айқындық болу үшін, мына бір мысалды талдап кәрейік: Және ел билегеи бнлеріміз, болыстарымыз, ақсақалдарымыз енді бұрынғы ғадетте-рімізді қойыб, бірлік, ынтымақды кетіретін партия жолдарынан сақтану керек (Айқап. 1913. № 11. 242-6.). Қіл қырғыз, қазақ баласын шын ықыласы менен әз партиясына шақыруб отыр. Бұл партияның бүкін өзіне шақырыб қолын бұлғаб жатқан жазушылары кәзге кә-рінерлік онша кәб болмағанмен шындаб қарағанда мұны қырғыз, қазақ даласының бірінші һәм кәбірек жа-ғының фікірі деуге болады (Сонда. 1913. 196-6.). Бұл екі мысалдардағы орыс тілінен енген партия сәзі екі түрлі мағынада қолданылған. Екі мысалдың алдыңғы-сында партия сөзі жік, айтыс, жаулас топ мағынасында жұмсалған.
Қірме сөздің бұл мағынасы бұрын да белгілі. XIX ғасырдың өзінде партия сәзі Абай шығармаларында айтыс-тартыс, жік, байлардың бір-бірімен күресу үшін елді жікке бөлуі мағыналарында қолданылатынын мына мысалдар да айқын кәрсете алады: Болды да партия, Ел іші жарылды. ӘуремІн мен тия, Дауың мен шарың-ды. Немесе: Жалын мен оттан жаралған сәзді ұғатын қайсың бар? Партия жиып пара алған Бейілі кедей байсыңдар. Абай шығармаларында бұл сәзге қазақ ті-лінің қосымшалары жалғанып, туынды жаңа тұлғада да қолданылған; Қара халық менің сонша үйім бар, сон-ша ауыл-аймағыммен сойылынды соғайын, дауыңды ай-тайын деп, қан көп бергенге партиялас боламын деп құдайға жазып, жатбай тұрмай салып жүріп, басын, ауылңн қатын-баласын сатып жүр. Әрберден соң сыр-тымызға шықты, жауластық, дауластық, парт и я-ласт ық.
Абан шығармаларынан алынған бұл сөйлемдердегі партия сәзінің басқа сәздермен мағыналық байланысы мен туңнды тұлғада жұмсалуының қайсысында болсын,
56
оның негізгі бір-ақ мағынада қолданылғаны ап-айқын кө-рінІп тур. Демек, XX ғасырға дейін қазақ тілінде, ең бол-мағанда, жазба тілде партия сәзі бір-ақ мағынада жік, жікшілдік, байлар арасындағы тартыс мағынасында қолданылған деп тұжыруға әбден болады. Ал берілген екінші сәйлемдегідей партия сәзінің екінші мағынасы ұйымдаскан топ. Халық мүддесін мақсат еткен адам-дардың тобы. Белгілі көзқарастағы адамдар мағынасы, жаңа әдеби тілге «Анқап» енгізе бастаған мағынасы деуге болады. Егер партия сөзінің алғашқы мағынасы өте жағымсыз мәнде («Айқаптан» алынған бірінші мы-сал мен Абай шығармаларындағы мағыналары) жұм-салса, екінші мағынасы қайта жағымды мәнде, халық мүддесін көздеуді аңғартып тұр. Әрнне мундай мысал-дар бірен-саран ғана емес.
Сонымен бірге орыс тілінің әсері сөз алмасу проце-сімен ғана шектелмейді. Бұрын және «Айқап» тілінде, одан кейінгі жазба әдебн тілімізде жиі қолданылып кел-ген өкіл, сайлау, жоба, күхулы, қарар, о^улық, оқуиіы, үйірме, қоғам сияқты сөздер орыс тілінің тікелей әсері-нен туған жаңа терминдер, я, жаңа мағыиалар. Соны-мен қатар жеке сөздер тіркесімділігінің арта түсуі де бұл процеспен байланысты. Мысалы, сайлау сөзі XX ғасырдан бұрын да бар: Болыс сайлау, Осының үстіне председатель сайлау, член болып сайлану, поверенный сайлау, депутаттыкр^а сайлау сияқты толып жатқан жа-)ңа сөз тіркестерінің арқасында бір жағынан бұрынғы. бар синтаксистік үлгі (модель нығайып қалыптаса түс-се), екінші жағынан жаңа үлгілер де туа бастады. Сөй-тіп, бұл сөздің мағынасы, мағыналық реңкі солардың нәтнжесінде кеңейе түсті. Бұл — грамматнкаға байла-нысты жеке қаралатын мәселелер.
Орыс тілінен енген сөздердің фонетика-грамматика-лық тұлғасы біркелкі болып келе бермейді. Қейбір орыс сөздері қазақтың сөйлеу тіліндегі түр-тұлғасында яғнн түпнұсқа қалпынан біршама фонетнкалық өзге-шелікте қолданылған. Салдат, тауар, камесие, ыста~ тие, доктор сияқты сөздердің түр-тұлғасынаи айырма-шыдығы— қазақыланғаидығы айқын көрінІп тұр. Орыс тілінде екпін түспейтін о дыбысы айтылуында а болып, не тусіп қалып (доктор), у, и, я дыбыстары е болып, жуан дауыстылардың жанындағы к жуан варнанты к, дыбысына өзгеріп кеткен. Сол сняқты сөз басындағы ст дыбыс тіркесінің алдына естілуіндей ы қысаңы қо-
57
сылған. Енді бірде эсгшрантоіиылар, монуфактуриіы-лар, фабрикиіілер, завод, даход, крестьян, проект, сту-дент, председатель, землемер т. б. тәріздІ түбір тұлға-лары сақталып, қазақ тілінің қосымшалары жалғанып та отырады.
Қосымша арқылы сөз тудыру процесінде ондай мы-салдар кәрсетілді. Қейде орыс тІліндегі түбір тұлғасы ғана емес: туынды түрі қосымшалы формасы да сол күйінде алынғанын кәреміз. Оған жоғарыдағы туземный школ, лесничий, доверенной, уездный, иіаһар, времен-ный, комесие, титулярный советник, уездный начальник сняқты сәздер мен сөз тіркестері дәлел бола алады,
«Анқап» тілінде -ский сняқты кірме қосымша тіпті қазақ сөздеріне, әсіресе, фамилияны (аты-жөнін) білдіру үшін қолданылғаи сөздерге де жалғанады: БайбаҚтин-ский, Найманский т. б. Бұл тәрізді қосымшаны (-ский, -ный/-ной, -ый,/-ий т. б.) сөздер «Дала уалаяты» мен «Түркістан уалаяты» газеттерінің. тілінде де жні кезде-седі. «Айқап» тілінде бұл қосымшалы сөздер қазақ сөз-дерімен де, орыс сөздерімен де тІркесе береді. Сонда бірде орыс тіліндегі сннтакснстік үлгі сол күйінде бұл-жытпай алынса, бірде сыңары аударылып беріледі. Бұл жолы айтайын деген сөзім, «заманың түлкі болса, сен тазы бол» дегендей заманымызда болған судебный іс-терден көргеидерім еді («Айқап». 1913. № 6. 118-6.). Главный управляющий земледелия һәм землеустройства М.иннстерлер Советінде Омскде, сельскохозяйственный институт хақында кеңес кіргізібді (Сонда. 1913. № 8. 186-6.).
Қейде қазақ тіліне сіңісіп кіріп кеткен сөздер (мыса-лы ояз, болыс) түпнұсқасына жақындатылып, сөйлем тілдегі түр-тұлғасы өзгертіліп те қолданылған: Ояз — уезд, болыс — волыс, волбст, волосной т. б. Бұл‘ бұл ма, тІпті қазақ тілі синтакснстІк құрыл^сына жат тір-кестер де бар. Мысалы, былтырғы жыл бұлардың ауы-лының үстіне производитель работ көб уақыт жатуб жер алуға проект жасаб, артынан жнырма алты үйлердІң жерлерін тегіс алмақшы болуб, ауыл иесі ақсақалдар-ға қағазға қол қойыңыздар деб еді (Айқап. 1913. № 8. 167-6.). Мысалдағы производитель работ және жоғарыда кездескендей министерства юстиции тәріздІ конструк-циялардың құрылымы, ондағы сөздердІң орын тәртібі (анықтауыш — анықталушы) қазақ тілі үшін жат үлгі. Бірақ мұндайлар «Айқап» тілінде көп те емес.
58
Осыларды жннақтай келгенде, мынадай қорытынды шығаруға болады. Жана ұғым жаңа атауды беннелеуде орыс тілінің сәздерін «Айқап» батыл қолданып отырды. Сондай-ақ оларды түбір қалпында ғана қолданбай тәл қосымшалар үстеу арқылы жаңа мағына, жаңа сөз жа-саудың бір көзі ретінде пайдалана білді. Бұрыннан ен-ген сөйлеу тілде бар кірме сөздерді сол ауызекІ тілдегі тұлғасында жазуға бейімделсе, жаңа кіріб жатқан орыс сөздерін жазуда белгілі бір принцнп ұстады деп анта қою.қиын. Оны жоғарыда көрсеткен сөздердің түр-тұл-ғалары байқата алады. Дегенмен, көптеген жағдайда орыс тіліндегі түбір тұлғасы алынып отырды.
ҚІрме сөздерді бірыңғай жазу прннцнпі кенінгі жыл-дарда да бірден бір Ізге, жүйеге түсе қойған жоқ. Сөйтсе де оларды жүйелеуде, қалыптастырып, тұрақ-тандыруда «Айқаптың» қызметі зор болды.
ЖАЗУ ЖӘНЕ ТЕРМИНОЛОГИЯ
Араб алфавитіне негізделген жазу және термии жасау мәселесі
ТерминдІк жуйе жазуы жолға қойылған, орфогра-фиялық нормалары қалыптасқан тілдердің әскелең дәуіріне тән құбылыс. Шынында, жазуы жасалмаған тілдің термннологиялық жуйесі жетілмейді. Қай тілдің тарихын ақтарсаңыз да осыны дәлелдейді. Өзіндік қа-лыптасу, даму кезендерімен ерекшеленетін қазақ тілі-нің тарнхынан да біз осындай процесті аңғарамыз. Ен-деше терминология мәселесін тубегейлі қарастырмас бұрын, әуелі қазақ жазуының қалыптасу тарнхын тексе-ріп алған жән.
Сәйтіл, қоғам әмірінде жазудың алатын орны ерек-ше. Әлеумет тіршілігіндегі барлық әрлеу, әсу, ілгерілеу, сайып келгенде, жазу әнерімен ұштасып жатады. Ал жазуы жоқ ел, жарығы жоқ ун тәрізді. Қараңғылықтың қасіретін сан ғасыр тартқан талай ұлт, талай ел жайы тарихтан мәлім, Қазақ халқында бұрын қара таныған адамды хан көтеріп, кие тұтып, қастерлеген. Осының өзіиен халықтың сауаттылықты ауадан аңсап куткенін кәреміз. Ал сауаттылық әлшемі — жазу. Жазу тіл да-муының, сол тәрізді тілді пайдаланушы адамдар қауы-мының саналы әрекет нәтнжесі. ТілдІн заңдылықтары мен ерекшеліктерІ жазу арқылы таибаланады. Ендеше тіл болмаған жерде жазу болмайды. Тілдің жүйелі кәрі-нісі болып есептелетін жазу кенет көктен тускен олжа емес, ол қоғам өмірінің даму ерекшелігі алып келген еңбек нәтнжесІ. Өздерінің Іс-әрекеттерІн сан ғасыр бойы жадында сақтап келген адамдар қауымы еңбек нәтнже-сінде қатынасудың, өзара пікірлесу, аралас-құраластың жаңа бір жетілген турін ойлап таба бастайды. Алғаш-
60
қыда олар кәрген, білгенін әр қилы таңба, белгі, сурет түрінде тасқа, ағашқа, теріге тусіреді. Сәйтіп табнғат құбылыстарының әр алуан кескіні түрінде таңбаланған белгілер біртіндеп мазмұн білдірерлік мәнге не болады. Олан болса, тіл, жазу, еңбек бірінен-бірі туындап, бірі-мен-бірі байланысты дамып отырады.
Ф. Энгельс тілдің пайда болуы жәнінде тұңғыш рет дәйекті пікір қозғаған. Ол тілді адамның әзі тәрізді кол-лективтік еңбек нәтнжесі деп қарайды. Мұның өзІ өзара қарым-қатынастың дамуын және өте ұзақ мерзімді қа-жет ететін құбылыс екенін баса айтады. Адамның маймыл үйірінен біржола қол үзіп шығуы үшін сан мыңдаған жылдар керек болғанын 1 ескертеді.
Ал еңбек дегеніңіз, ең алдымен, құрал-сайманды ке-рек етеді. Себебі адамды хайуандар үйірінен ажыратып алатын нәрсе осы. Бұл да ұзақ мерзімдІ қажет ететін құбылыс. МІне, сондықтан да Ф. Энгельс аталған еңбек-тің тағы да бір жерінде: «адам қолымен жасалған ал-ғашқы тас пышаққа дейін қаншама дәуір өту керек болғанын» ойша болжанды. Бұған денін оның ойынша бізге мәлім тарихи кезеңдерден әлдеқайда көп мерзім1 2 өткен сняқты.
Ағаш, тас, таңба түсірудің негізгі объектісі болған тәрізді. Осылайша біртіндеп адамзат қағазды ойлап табуға дейін жеткен. Қағазға жеткен кезең адамзат тарихындағы үлкен жеңістің бірі ретінде бағаланады.' Өйткені қағаз — жазу өнерінің дамуындағы қажетті әрі жоғарғы сатының бірі болып табылады.
Қағаздың арқасында жазу-сызу процесі дамн баста* ғаны мәлім. Сол бір кезеңнен бергІ жердегі жалпы жазу тарнхын сүзіп шығатын болсақ, жазудың ғылым тілімен айтқанда, үш түрі бар екенін білеміз.
1)	Пиктографнялық жазу, латынша пиктус — салын-ған сурет деген мағынаны білдіреді. Яғни: «Заттар, Іс-әрекетті я пікірді шартты таңбалар арқылы білдіруге бейімделген ертедегі сурет жазу»3. Бұл жазу ойды сөз-бен емес, тек бейнелеу арқылы білдіреді.
2)	Идеологнялық жазу, ерекше ндея-ой деген ұғым-ды білдіреді.
3)	ӘрІптік жазу — яғнн алфавнттік жазу. Бұл тІлдегі
1 Маркс К-> Энгельс Ф. Соч. Т. 20. С. 490—491.
2 Сонда, 487-6.
3 Кенесбаев С., Жанузакав Т. Русско-казахский словарь лингви-стических терминов. Алма-Ата, 1966. С. 123.
61
дыбыстарды әріппен таңбалауға бейімделген жазу, не-месе «жүйелі орын тәртібімен тізІлген, белгілі бір жазба тілдегІ әр іптердің жнынтығы»4.
ӘрІптік жазу қоғам әмірінде күрт мәденн өзгерістер әкелді. ТіптІ мәденн әрлеулерге себепшІ десек артық бола қоймас. Алфавнт көпшіліктің тезірек хат танып, жылдамырақ сауаттануына жол ашты. Жұртшылықтың сауаттану арқылы алға қойған мақсаттарына жеделірек жетуіне қоғамның ілгері дамуына сеп болды.
Жазудың шығу, пайда болу тарихынан берілген бұл аз ғана дерекпен әзірге шектеле тұрып, енді қазақ хал-қының мәдени әрлеуіне сеп болған жазу үлгілеріне ден қоймақпыз.
Жасыратыны жоқ, күні кешеге дейІн осыншама кең өлкені ен жайлаған елімізде революцняға дейін жазу үлгісі болған жоқ, сондықтан да дүниежүзілік мәдениет-тен кенже қалған елміз деп келдік. Бұл әзі қазақ деген ұғымның шығу тарнхымен салғастырылғанда ақиқатқа жақын пікір. Жалпы бар, жоқ деп бір-ақ кесіп тастау оңай да, ал егер бар болса, ол қалай, қайдан басталады дегенді, жоқ болса себеп-салдарын қайтіп түсіндіреміз дегенді шындыққа сай дәлелдеп беру аса қиын шаруа. Осы төңіректегі азды-көпті айтылған пікірлердің, біздің-ше, ескерілуге тністі объектнвті және субъектнвті сыры бар сияқты. Объективті жағы бұрын жазу үлгісінің болмағаны. Яғни қолмен ұстап, кәзбен көріп, міне осы жазу біздің жазу дейтінден дау туғызбайтын және ес-керткіштерге бай еместігіміз. Субъективті сыр дейтіні-мІз де осыдан туындайды. Документ, дерек, фактілердің тапшылығынан және соларды жүйелеп жазып кейінгі ұрпаққа тарту еткен оқымысты, ғұламалардың аздығы-нан, мына кейінгі біздер бәрін сауатсыздыққа сайып, мәселенің жеңіл шешім табуына барғыштай береміз.
Шынтуайтқа келсек, о шеті мен бұ шегіне бұрын ай-лап жүріп әрең жететін қазақ жерінде қалалар, мәдени орындар, тарнхи ескерткіштер болмаған деп айта ала-мыз ба? Жоқ айта алмаймыз. Әр алуаи хандықтар әзара қарым-қатынастарында нендей нәрсені дәнекер етті, неге сүйенді? Солардан қалған жарлықтар, шежірелер, өзара алысқан хат-хабарлар бізге нені антады? Осы-ларды онлағанда Қазақстан жерінен табылған орхон-
4 Кенесбаев С., Жанузаков Т. Русско-казахский словарь лингаи-стических терминов. Алма-Ата, 1966. С. 14.
62
еннсей, талас, ұйғыр жазуының үлгілерін ескермей кете алмайсыз. Әрнне бұл жазу үлгілерінің қай-қайсы да жалпы халық пайдаланған жазу емес екені, тек хандар арасында ғана пайдаланған үлгілер екені мәлім. Бұ-ларда бұхара қауымға қатысты дерек жоқ. Оның үстіне осы әліппе үлгісінде жазылған бір де бір фольк-лорлық нұсқа, бір де бір көркем дүнне жоқ.
Егер тарнхқа жүгінер болсақ, VI—VII ғасырлар ара-сында бнлік құрған Түрік қағанатының құрамындағы түркі тілдес тайпалардың әз жазуы болған. Олар ал-ғашқыда соғды алфавнтін пайдаланған. Бұл алфавнт түркі тайпаларының әз жазу нұсқасы пайда болған бертініректегі кезеңдерде де (VII ғасырдың шамасы) қолданылған. Бұған Жамбыл қаласындағы музейде сақтаулы тұрған экспонат дәлел бола алады. Ондағы керамнкаға жазылған жазу IX—X ғасырдағы соғды жа-зуының үлгісі болып табылады.
Ал VII ғасырдың шамамен, алғашқы жартысында, осы соғды жазуы негізінде түркі тайпаларының арасын-да жаңа жазу пайда болады. Бар болғаны 38 белгіден тұратын бұл жазу түркІ тілдерінің фонетикалық ерек-шелігін дәл мүсіндеді. Және оның барынша қарапайым пайдалануға ыңғайлы екенін көптеген зерттеушілер (В. Томсен, В. В. Радлов, С. Е. Малов т. б.) атап әткен болатын. Ең алғаш XVIII ғасырдың жнырмасыншы жылдарында Енисей бойынан осы жазу таңбаланғаи жазу үлгісін Д. Мессершмидт пен И. Страленберг тап-қан. Ал 1889 жылы Н. М. Ядрннцев Орхон өзенІнің жағасынан тағы бір жазу үлгісін тапты. Бұл алфавит-тің кілтін ашқан дат ғалымы В. Томсен мен орыс түрко-логі В. В. Радлов. Қейін бұл жазу табылған жердің есі-міне орай «орхон-енисей жазуы» деп аталып, тарнхқа енді. Бұдан кейін де табылған бірнеше ескерткіш үлгі-лердің тілі сол кездегі барлық түркі тайпаларына ортақ әдебн тіл дегенді орыс, қазақ ғалымдарының біразы ай-тып жүр. Алайда мұндай түбегейлІ тұжырым жасау, дәйекті пікір айту үшін, бұл ескерткіштер тілін әлі де зерттей түсу қажет. Жүргізілген зерттеу жұмыстары әлі бұл мәселені шешіп берді деп айта алмаймыз.
IX ғасырдан бастап Шығыс Түркістан қалаларында көне ойғыр жазуы қолданыла бастайды. Бұл руннкалық ескерткіштердің тікелей жалғасы болып табылады. Тек кейбір грамматикалық ерекшеліктері болмаса екеуінен айырмасы шамалы.
63
Сөйтіп, XI—XII ғасырларда орхон-еннсей жазуын пайдаланған фактіні білмейміз. Оны алғаш кәне ойғыр жазуы ығыстырса, кейін мұсылман дінін қабылдаған түркі тайпаларының арасында араб жазуы үстем бола бастайды 5.
Әрине бұл жазу үлгілерінің қай-қайсысы да қалың кәпшіліктің қажетін әтей алмаған, ат тәбеліндей аз ғана бнлеуші топтың иГІлігіне ғана жарағаны мәлім.
Қазақ жерінде ойғыр-найман әліппесі болған дегенді айтушылар 6 да бар (VI—VII ғ.). Бұл жайыида әрқилы пікір болған. Біреулер мұны орхонның өзгертілген түрі деп, енді бірі араб әліппесінен жасалған дейді. Үшінші бір пікір желісі орхон дегеніміз де, ойғыр дегеніміз де түбінде арамей жазуына барып тіреледі дегенге саяды.
С. Аманжолов ойғыр әліппесін қазақтарға бір табан жақындатқысы келеді. Ондағы айтатын негізгі дәлелі бұл жазуды пайдаланғандардың бірі — наймандар, кей-інгі дәуірде қазақтардың құрамына енді дейді. Оның үстіне ойғыр әліппесін қазақ қазақ болғаннан бері Абылайға дейінгі хандардың бәрі қолданып келген деген дәлел келтіреді. Ғалымның пікіріне жүгіне түссек, ойғыр әліппесі монғолдар заманындағы түркі тайпаларында да қызмет еткен. (XII—XV ғ.).
Бұл пікірдің ұшқарырақ екенің айта отырып, оның салмақты ойға жетектейтін тұстарын да мойындамасқа ылажымыз жоқ. Ескерте кететін тағы бір жайт, осы тақылеттес пікірдің кейін де көптеген ғалымдар аузын-да жүруі. Соның бәрін жннақтай келе Қазақстан жерін-де жазудың бірнеше үлгілері болғандығыи дәлелдейтін бірлі-жарым болса да деректердің барлығы. Олардың ең бастылары — орхон-енисей мен ойғыр-найман жазуы. Қәзіміз жеткеи бір ақнқат — бұл аталған жазу үлгіле-рінің түрік тайпаларына тікелей қатысының барлығы. Соны пайдаланған тайпалардың кәбін қазақ халқынын құрамынан көреміз. Еидеше бұл жазба үлгілер өзге туыс түрік халықтары сияқты қазақ халқынын да мә-денн ескерткіштерінің бірі болып саналуы заңды.
Алайда жадымыздан шықпайтын бір нәрсе мынау. Бұл ескерткіштерді зерттегенде біз нендей мақсатты көздейміз. Оны біз зерттей келе белгілі бір халыққа меншіктеп, соған телуіміз керек пе?! Ғылыми зерттеудің
5 Қазақ ССР тарихы. Алматы, 1980. 1-т. 454-6.
6 Аманжолов С. Орыс алфавитіие негізделген қазактық жаңа алфавиті мен орфографиясы (проект). Алматы, 1940. 3-6.
64
мәні осында ғана ма? Мұндай тарихн ескерткіштерді қа-растырғанда зерттеуші оған ең алдымен әткен дәуір-лердің кейінгі ұрпаққа қалдырған аманаты деп түсінуі керек.
Зерттсн келе белгілі бір дәуірдің, белгілі бір тай-палар мен қауымның тарихын, мәдениетін, наным-сені-мін, пайым-тұсінігін аңғаруға тиіспіз. Яғнн осы жазу үлгілері арқылы көне тарнхпен тілдесуге міндеттіміз. Адамзат қауымының не қилы ғаламат құбылыстардың куәгері бола жүріп, соларды тексеріп, танып, біліп, өз заманының өзгешеліктерін мүмкіндігінше қағазға түсі-ріп, тасқа салуы, сол үшін жазуды онлап табуы нағыз керемет емес пе? Заманнан заманға жалғасып, біртін-деп жетіліп, жүйеленген жазу үлгілерінің сырын ашып, жұртқа түсіндіріп беру — қиын жұмыстардың бірінен саналады. Ендеше көне жазу сырлары әлі талай зерт-теушісін күтетіні ақиқат.
Қазақстан жерін ертеден жайлаған неше алуан ру-тайпалардың пайдаланған жазуын қадағалап қарасақ, тарихи деректер негізінде, сонау VII—VIII ғасырларға нек артамыз. Ол кезде қазақ халқына тікелей қатысы бар түркі тайпалардың көбі ептеп соғды, снрня жазула-рын да пайдаланған. Ал VIII ғасырдан бері қарай Орта Азия мен Қазақстан халықтары араб жазуын пайдалан-ған. Соның Ішінде қазақ халқының құрамына еніп отыр-ған тайпалардың көбі тыс қала алмайды. Аталған ай-мақтың өзге өкілдері сияқты қазақтар да кұні кешеге дейін, яғнн ¥лы Октябрь революциясына дейін осы араб алфавнтіне негізделген кітаби жазуды мұра тұтып кел-ген. Шағатай әдебнетІ, шағатай тілі, шағатай жазуы деп шеттетіп жүрген үлгінің жаманды-жақсылы кем-ке-тістерімен қоса, біздің жазу тарихымызға сәл де болса қатысы бар екенін жасыра алмаймыз.
Ал оның қазақ халқының сауаттануына, білімін кө-теруіне қаншалықты көмегі болды дегенге келсек, ауыз тұшытып айтарлықтай елеулІ фактілерді келтіре алмай-мыз. Сөйтсе де, тексеру мағынасы тұрғысынан объекті боларлық әлі көп нәрсенің басы ашылман жатқанын ескерте кеткеніміз жөн.
Революцня алдындағы бес-он жылдың деңгейІнде қазақ знялылары ағартушылық көзқарастағы бірен-са-ран өкілдері осы араб алфавнтінің әртүрлі үлгісін жа-сауға тырысып бақты. Мұның аздап пандасы да болға-нын білеміз. ӨйткенІ осы уақытта бірді-екілі қазақша
5-174
65
газет, журналдар 7 шығып үлгерді. Бұлар (небәрі 14— 15 қана) қазақтың тарнхы, мәдени өмірі жайлы біраз мағлұмат береді.
Осы газет, журналдар пайдаланған араб графккасы-на негізделген алфавнттің араб әліппесіндегі әріп таң-балары түгел енгізілді. Оның үстіне парсы тілі арқылы енген әріптер 8 тағы бар. Мұрыннан айтылатын ң дыбы-сының таңбасы ретінде н мен к дыбыстарының қосынды-сы алынған.
Алайда бұл алфавит қазақ тіліне қанша икемделген-мен кемшіліктен арыла алмады. Ана тіліміздегі дауыс-ты дыбысты таңбалауда араб алфавитінің олақтығынан қазақ тілініц дыбыстық жүйесін толық беру мүмкін емес еді.
Дауысты дыбыстардың сөз мағынасын құбылтуда маңызы айрықша екенін айтпаса да болар. Ал енді араб әліппесіндегі небәрі үш-ақ дауысты дыбыс қазақ тілінің дауыстылары беретін мағынаны бере алмай көптеген қиыншылықтар туғызды.
БІр ғана, деген сәзді «ұл» деп те, «ол» деп те, «өл» деп те оқуға болады, үнемі контекске қарап, байқап отырмасаң жаңылысуың ғажап емес.
Осындай кемшІлІктер сол тұстағы газет беттерінде де сөз болған. Мәселен, «Дала уалаяты газетінің» бетінде араб әліппесінен басқа бір алфавит ойлап табу мәселе-сін көтерген мақалалар кездеседі 9.
Араб әліппесін бІр ғана қазақ елі емес, бүкіл түркі халықгары пайдаланды. Сондықтан бұл кемшіліктер осы халықтардың кәбіне ортақ болды. Өйткені бұл жазу бір ғана орфографиялық заңдылыққа негізделді де тілдердің ешқайсысыиың фонетнкалық ерекшеліктері ескерілмеді. Мұнда олардың сүйенген басты прннцнпІ морфологиялық прннцнп еді. Яғни ешқандай қосымша-ның түрленуіне қарамай, біркелкі жазып, әр ұлт әкілдері өзінше оқу принципі болатын. Мысалы, кі^гап-лар, сіз-лер, ңыз-лар, жігіт-лер т. б. сөздердің жазылуына зер салы-ңыз. Мұнда осы сөздерге жалғануға лайықты фонетнка-лық варианттар (-дарі-дер, -тар/-тер) т. б. бола тұра,
7 Қазақтың революциядан бұрынғы мерзімді баспасөзіндегі ма-териалдар.
8 Алғашқы қазақ газеттерінің тілі. Алматы, 1971. 43-6.
9 Дүйсенбаев Р. Қазақ алфавиті туралы мәселе //Дала уалаяты-ның газеті. 1897; Әлжанов О. «Букварь для киргизов» деген кітап-қа рецензия//Дала уалаятының газеті. 1894. № 39.
66
бәрін бірдей -лар/-лер қосымшасымен жазып отыр. Бұ-дан байқайтыиымыз сөйлемде тіліміздің басқа тілдерден ерекшеліктері еленбейтіні. Осы сияқты толып жатқан мысалдарды келтіруге болады. Осыған байланысты И. А. Батмановтың мына бір сәзін еске салғанымыз лайықты сияқты: «Россияға дейін Орта Азия халықта-ры арасында таралып келген жазудың морфологнялық және этнмологиялық принципі бір қарағанда, тілдердің (әзбек, қазақ, қырғыз, түркмен, қарақалпақ) бәріне ор-тақ бір тексті біреген жазып, кейбір ана тіл ыңғайына қарай әрқилы оқыла беретін әмбебаптық қасиетке ие болатын. ЕкіншІ жағынан орфографняның бұл принңип-терінің кертартпа қасиеті де бар еді: олар Орта Азня халықтары тілінІң фонетнкалық ерекшеліктерін бере алмайтындықтан, ұлт тілдерінің қалыптасуы мен да-муына кесірін тигізді»10.
Әсіресе санды жазу, оны оқуда қызық жайттарды байқаймыз. Араб алфавиті әдетте оңнан солға қарай жазылып, сол ретпен оқылады ғой, ал сан керісінше солдан оңға қарай жазылады. ¥зақ санды жазып, оны оқу мүлде қнын. Алдымен санап алмасақ, қанша орын алатынын мәлшерлеу де мүмкін емес.
Алгебра, геометрия, химия, физика пәндеріндегі белгілері латын алфавнті де, оның текстін жазғанда араб әріптері араласып әбден бытысып кетті. Ал интер-националдық терминдерін жазуда, тасымал жасауда да талай машақатқа баттық.
Араб алфавиті дін мұсылман нелерін әбден қанағат-тандыратын. Өйткені оларға керегі кәпшілікті сауаттан-дырып, кәзін ашу емес, қайта жұртты түсініксіз қуран сәзімен матап, үрейлендіріп ұстау тиімді еді. Алайда араб алфавиті революцияға дейін әзіне жүктелген біраз міндетті әтедІ. Бірден бірге көшіріліп, Шығыстың поэ-зия үлгілері, қнссалар, шежірелер жазылды. Юсуф Ба-ласағунның «Құдатқу білігі», «М.. Қашқарндің сәздігі» және орта ғасыр ескерткіштерінің бәрі де осы араб алфавитінің үлгісінде жазылған т. б.
XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ жерінде араб жазуымен қабат ептеп орыс графнкасын пайдала-ну ІсІ де жүре бастайды. Орыс мектептерінде бірен-са-ран қазақ балалары оқыды. Жер-жерде орысша-қазақ-ша кластар ашылып, олардың оқу жүйесінде де аздаған
10 Батманов И. А. Фонетическая система современного киргиз-ского языка. Фрунзе, 1946. С. 267.
67
жаналықтар бой кәрсетті. Оқыту методнкасы, үлгісі орыс жазуы бойынша жүргізілді. ДІн исламды уағыз-даушы моллалармен қатар қазақ даласында жаңа бір ілімнің жолын нусқаушы жандар пайда болды. Тұңғыш мектеп ашып дала қоңырауын соққан Ы. Алтынсарин ғасырлар бойы білімге сусап, ыидыны кепкен қазақ жұртшылығын сауаттандыруға бастады. Н. И. Ильмин-ский, П. М. Мелиоранский, В. В. Радлов сынды орыс оқымыстылары қазақ тілі мен мәденнетіне кәңіл бәліп, оны ғылыми-зерттеу объектісіне айналдыра бастайды.
Қазақ тілі көптеген басқа түркі тілдері сияқты XVIII ғасырдың екінші жартысында ғана зерттеу объектісіне айнала бастаған. Н. А. Қононовтың11 кәрсетуІ бойынша, бұл тіл жайындағы алғашқы деректер «Сравнительные словари всех языков и наречий» мен Федор Павлович (Фрндрнх) Аделунгтың архивында кездеседі.
Қазақ тілі жайындағы мәліметтер Г. Ю. Қлапрот, М. Бекчурин (Бещерин) еңбектерінде де бар. Г. Қлап-рот тіпті қазақтар жайында аздаған түсінік бере келе французша-қазақша сәздікше де береді. XVIII ғасырдың екінші жартысындағы азды-кәпті еңбектің бар болғаны осы.
XIX ғасырдың орта шенінде қазақ тілін зерттеу жайы біршама ілгерілеген тәрідді. Мұнда негізінен практнкалық мақсат кәзделген. Қазақ тіліне байланыс-ты әр қнлы практнкалық құралдар шыға бастады. Аз да болса ғылымн мазмұндылығымен кәзге түсетін сол кездегі айтулы еңбектің бірі ретінде Н. И. Ильмннский-дін «Материалы к изучению киргнзского (казахского) наречия»11 12 деп аталатын еңбегін атауға болады. М. А. Те-рентьев әзінІң грамматикасын осы еңбектің матерналы негізінде жазған. Мұнда қазақ тіліне қатысты бәлім бар.
Ана тіліміздің революцнядан бұрынғы зерттелу та-рихыида үлкен бір белес болып табылатын — П. М. Ме-лиоранскнйдің «Қраткая грамматнка казах-киргнзского языка» атты еңбегі. Бұл еңбектің құндылығы — әзінен кейінгі жұмыстарға үлгі болғандығында. Сондай-ақ,
11 Кононов А. Я. История изучения тюркских языков в России. Дооктябрьский период. Л., 1972. С. 215—217.
12 Ильминский И. И. Материалы к изучению киргизского наре-чия. УЗКУ. 1860. Кн. 3, 4; 1861. Ки. 1 и 3; Мелиоранский П. ЛІ. Қраткая грамматика казак-киргизского языка. Ч. 1. Фонетика и этимология. СПб., 1894. Ч. 2; СПб., 1897.
68
В. В. Қатарннскнйдің «Грамматика киргизского языка. Фонетика, этимологня н сгінтаксис» (Оренбург, 1897), И. ЛаптевтІң «Қиргнзско-русский словарының» 107— 148 беттерін еске саламыз.
А. Н. Қононов, В. Г. Қатарннскийдің жасаған «Прак-тическне урокн русского языка для киргизов» (Орен-бург, 1895. 2-е изд. Қазань, 1909) және «Первоначальный учебник русского языка для киргизов» (Қазань, 1909) еңбектерінің қазақтардың орыс тілін оқып үйренуіне әжептәуір септігі тигенін кейбір деректер ақиқаттайды. Қазақтарға арналған алғашқы Букварь 1892 жылы Қа-зан қаласында басылып шықты.
Бұл қатарда біз Ы. Алтынсариннің «Қиргизская хрестоматнясын» (Оренбург, 1879, 2-е изд. 1906), А. А. Алекторовтың «Қнргизская хрестоматнясын» (Орен-бург, 1898), Н. Н. Пантусовтың «Матерналы к изучению казак-кнргизского наречнясын» (Казань, вып. 7, 1809— 1904), М. Н. Бектемировтың «Руководство к изученню киргизского языкасын» (Ташкент, 1909) ерекше ата-мауға болмайды.
Қазақ тілі мен фольклорына қатысты мол деректі В. В. Радлов еңбектерінен де табамыз. (Образцы на-родной литературы тюркскнх племен. Т. 2. СПб., 1870).
XVIII—XIX ғ. аралығындағы орыс оқымыстылары-ның еңбектерін және дінн наным-сенімнен арыла алма-ған араб алфавнті негізінде халыққа жеткен қнсса, ше-жірелерді ой елегінен әткізсек, бір қызық жайтты аңға-рамыз. Бұл тұста ашық тұрде болмағанмен араб алфа-витІ мен орыс жазу үлгісінің арасында астыртын айқас күшейе түскен тәрізді. Моллалар құраниың түсІніксІз сүрелерІмен халықтың творчестволық ойын матап, бұ-лыңғыр, бұлдыр дүниені уағыздаса, орыс оқуын кәксей-тіндер жаңа бір әлемге, жаңа бір әнерге жол бастап, елді білім-сана жағынан есейе түсуге жетектейді. Осы бір жай кәзге елеусіз, бірақ халықтың ішкі дүниесіндегі бұлқынысты кезінде Шоқан Уәлнханов дәл байкаған екеи: «Қазіргі кезеңде ескі мен жаңаның: мұсылмандық шығыс пен орыс арасында жай кәзге байқалмас күшті күрес жүріп жатыр»13, — дейді.
Халқымыздың мәденнетін әркендетіп, сауатын арт-тыра түсуде араб жазуыиың пайдасынаи зияны молдау
13 Валиханов Ч. Соч. «Записки русского геогр, об-ва по отделу географии». 1909. Т. 29. С. 192.
69
болғанын қазақтың сауатты ер-азаматтары көптен-ақ байқаған. Әсіресе, шала сауатты молла-дамыллалар-дың балаларды оқыту ІсіндегІ өнімсіз тірлігі көптеген көзі ашық адамдардың жігерін құм ететін. Сондықтан да олар елдің басындағы бұл надандық күйді куңірене жазып, содан құтылудың амалын қарастыратын. Олар, әсіресе, қазақ тілін білмейтін думшелердІң сабақ уйре-туде тіл бұзарлық қылмысына қынжылмай тұра алмай-ды. Осы әрескелдікпен бітіспентін куреске тускен адам-ның бірі— Ыбырай Алтынсаршь Ол бірде әзінің досы, орыс ориенталисі Н. И. Ильминскийге 14 жазған хатында «Молдалар адам миын су қылудың устіне табиғн тілді де бұзып бІттІ» деп, ащы шындықты айтып күйзеледі. Қазақ оқымыстыларының сол кездің әзінде-ақ тіл таза-лығын әңгіме етуі таңқаларлық жайт емес пе? Ол мұ-нымеи қоса қазақ тілінде кітаптың болмағанына қын-жылады. Қарап отырсақ, араб әліппесімен, немесе, сол араб тілінің әзінде қазақ халқының қамын ойлап жа-зылған еңбекті табу қнын екен. Міне сондықтан да ұлы педагогтың тағы бір тұста моллалар оқытып жүрген татар, араб, парсы тіліндегі кітаптар адамды айқын ой-лылықтан алшақтатады, сондықтан басқа халықтар сняқты, қазақтарға да әз тілінде жазылған, ақылға, ІлІмге жетектейтін кІтаптар керек деуі әбден дурыс.
Революцня алдындағы аумали-тәкпелІ кезеңдерде пайда болған жазу мәденнетімізге аз да болса қатысы бар еңбектерді саралай келе мынадай түйін жасауға бо-латын тәрізді.
Қазақстан территориясында бірнеше жазу улгілері болған. Олар — орхон-енисей жазба ескерткіштері, кәне ойғыр немесе кейбір оқымыстылардың антқанындай, ой-ғыр-найман жазуы және соғды жазуы. Бұларды әз ке-зеңінде біздІң республнканы мекендеген туркі тайпала-рының әкілдері пайдаланған. Ендеше бұл жазу улгіле-рінің негізінен сол танпалардан құралып отырғаи қа-зақ, қырғыз, әзбек, әзірбайжан, татар, башқұрт, чуваш, якут т. б. халықтардың қай-қайсысына да тікелей қаты-сы бар.
ЕкіншІден, VIII—IX ғасырдан берІ қарай халқымыз-дың тарнхында бірнеше ғасыр бойы ілесіп келген араб жазуы мен XIX ғасырдың екінші жартысында бой көр-сете бастаған орыс жазу үлгілерінің де саралануға тн-
14 Ильминский Н. Воспоминания об И. Алтынсарине. Казань, 1895. С. 215.
70
істі келеңді-келеңсіз жағы бар. Оны біз жоғарыда тал-дап беруге тырыстық. Соны нақтылап түсіндіру ушін, алдымен мынадай сұраққа жауап беру керек сняқты. Революциядан бұрынғы араб жазуы, арабша оқу мен орыс графнкасы, орыс оқуы бізге, біздің халқымызға не берді? Біз бұл сұрақты қазақ халқының мәденн тарн-хына орай қойып отырмыз...
Алдымен есте тұтатын бір жай мынадай. Бұл жазу халықтың әз қалауымен қабылданған жазу емес, Араб басқыншыларының о баста елді бнлеудің бір тәсілі есе-бінде тұтынған құралы болатын. Олар халықтың көзін ашып, әлем сырын, табиғат құпиясын білдіретін ғылым тілін үйретуді мақсат етпеген. Онысыз да қараңғы қа-зақтың қамсыз, қаракетсіз тірлігі мен ауыр тұрмысының себебін іздеп, түсіидіруге мұршасын келтірмеген, көбі-несе «бұл дүннеде азапты көп шеккен адам о дүниеде рахатқа кезігеді» деген құлшылық, көнімпаздық ұғым-ды миға құюмен болған. Мұның өзі қажы, қарылар мен ел билеушілер мүддесін көздейтін пәлсафа еді, Байқап қарасаңыз, халқымыздың басынан өткен сан жылдар, әлденеше ғасырлар үрейлі бір наным, сенімге жалбары-нуымен өткен, өкініші мен өксігі көп кезеңдер екен. Міне, соның кесірінен де тарих керуенінің көп жолдары бізге, мына кейінгІ дәуір ұрпақтарына көмескі боп көрі-не береді. Сол бір дәуірлер сырын айқын, анық етіп жазған, не антып кеткен білікті азамат, не білім-мағлұ-мат берер беделді кітапқа бай емеспіз. Өзге жұртқа қарағанда, өткен тарнхымызды жұпынылау сөз етіп, жадағайланып шыға беретіндігіміздің мәнісі осында. Ғасырлар бойы ортамызда болған оқу үлгісінің «орын-даған бір ІсІ» — дінн мектеп-медреселерге сол дінді, ша-рнғатты уағыздап, құран сүрелерін жаттатқызатын мол-да-мурнттердің көбі елдің санасын оятумен емес, ша-тастырумен болды. Міне араб оқуы мен жазуының біз-ге бергені осы. Әрнне мәселенің екінші жағын да ескеруіміз керек. Аузымызды қаншама қу шөппен сүрт-кенмен, көптің қолындағы жалғыз қару осы болған соң, там-тұмдап дәуір, кезең келбетін елестетер ескерткіш-тердің де қалғанын жасыруға болманды. Шығыс әде-биеті мен мәдениетінің не бір асқан үлгілерін қазақ жұртшылығы, ең алдымен, осы жазу арқылы таныды. ӨзІнің ауыз әдебиетінің тамаша туындыларын бірден бірге жыршы, жыраулар арқылы жеткізумен бірге, араб әліппесін пайдаланып та елге таратып отырғанын біле-
71
міз. Келе-келе халқымыз өз мүддесін, өз мәдениеті мен өзіндік тірлік, тыиысыи ортаға салып жұртшылықпен ойласар тұста өз газеттерін, өз журналын шығарып жат-ты. Бұл газет-журналдарды шығаруда да қазақ зиялы-лары осы араб жазу улгісін, соның алфавитін пайда-ланды.
Ал енді осы газет, журналдар қандай орфография-лық ережелерғе сүйенді, қандай норманы ұстанды десек, бұл жазу улгілері ешқандай сын көтермейді. Қөптеген материалдармен танысып шыққанда жалпы түркі тіл-дес халықтардың ортақтығын дәлелдейтін «морфология-лық принципті» біздің қазақ газеттері көбінесе ұстана бермегеи. П. М. Мелиораискийдің байқауынша, араб, парсы сөздеріи ескіше сауатты адамдар сол тілдегі нұс-қасын сақтап жазған да, шала сауаттылар қалай естіл-се, солай жазуды дағдыға айналдырған. Мысалы, уәде деген сөздің жазылуын Р. Ғ. Сыздықова15 осы пікірге дәлел ретінде алады. Мұны олар уағда деп бұ-рын жазудың орнына о^^-уәде деп жаза берген. Ғалым бұл жағдайды сәл басқашаЛау тусіндіреді/Өл: мәселе жазушының «сауаттылығында» ғана емес> нені жазуына қарау керектігінде. Абайдың қара сөздерін тексеру үстінде ғалым бір қызық фактінІ байқайды. Егер әлгіндей сөздер діни адамдарға арналса, араб, пар-сы тіліндегі турі қатты сақталады екен де, жай азамат-тық әуенде қарапайым нәрселер жазылатын болса қа-зақ тіліндегі естілу варнантын сақтайды. Осындай жайт-ты өзге де зерттеушілер байқайды. Ертеректе — С. Аманжолов, Қ. Жұбанов, X. Басымов т. т., кейінірек Б. Әбілқасымов, С. Исаев еңбектерінен 16 араб, парсы сөздерінің жазылуы жайында мағлұматтар кездестіруге болады.
Жоғарыда аталғаи мақаласында Р. Ғ. Сыздықова революцняға дейінғі жазу жүйеміздің біраз кемшілікте-рін атап көрсеткен. Араб алфавиті дауысты дыбысҮарға бай емес. Қазақ аффикстерінің жуан, жіңішкелік белгі-лерін бере алмады; көптеген дыбыстар қосарланып таң-баланды; дауыстыдан басталатын сөз алдында сүйёйіш
1Б Сыздықова Р. Ғ. Вопросы развития казахского правотісания //ҚазаК филологиясының мәселелері. Алматы. 1964. 89-6.
10 Жұбанов К,. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы, 1966; Аманжолов С. Қазақ тілі дналектологиясы мен тарихының мәселе-лері. Алматы. 1957; X. Басымовтың «Еңбекіиі қазақ» газетіие жа-рияланған мақалаларын қараңыз.
72
таяқ-алиф босқа тұратын (^цьі —еді) дауыссыз ды-быстардың жазылуында да жуйе болған жоқ. Ы—і ды-быстарын таңбалайтын бола тұра ол жазуда көрсе-тілмейтіи (	— бір); септік жалғауы өзіне тиісті сөзден
бөлек жазылатын. Ал шылаулар сөздермен бірге жа-зылады.
Қысқасын айтқанда, қазақ орфографиясы XX ғасыр-дың басына дейін жүйесіз, қалай болса солай жазылып келдІ деген пікірге әбден қосылуға болады. Өйткені оңай нәрселердің өзін жуйелеп беруге араб жазуының мұршасы болмағанын байқаймыз. Сондықтан да араб жазуына байланысты қазақ орфографнясының сол кез-дегі сыңайын П. М. Мелиоранский өте дәл байқаған. Ол былай дейді: «Қырғыздар (қазақтар— Ө. А.) орфогра-фиялық ережені жеке адамдардың көрсетуі бойынша ұстанып отырған, ал олардың негізгі көпшілігініц сауа-ты шамалы болғандықтан жазуларында түсінікті қнын-дататын әр алуан қателер көп болатын»17.
Араб жазуының осындай кемшіліктеріне байланысты 1914 жылы арабшылдар Орынборда қазақ-қырғыз оқы-ғандарының съезіи шақырып, алфавитке біраз жаңалық-тар енгізеді. Мұнда біраз әріпті қысқартып, жазу ережелерін қабылдағанмен, оның практикалық мәні шамалы болып шықты. Дегенмен бұл жазу халқымыз-дың өміріндегі тарнхи факт есебінде танылады.
XIX ғасырда қазақ арасына орыс оқымыстылары мен ойшылдарының келе бастауының нәтижесіиде, хал-қымыздың мәдени өмірінде елеулі өзгерістер бола бас-тайды. Негізінен патша үкіметінің тапсырмасын орыи-дай келген бұлар қазақтың тілін, тарихын, ауыз әде-бнетін зерттенді. Жер-жерде орысша мектептер ашы-лып, онда қазақ балалары да оқиды. Енді қазақтар арабша оқумен қатар орысша да оқн бастайды. Қазақ-тардың өз ішіңен Ы. Алтынсарнн, Ш. Уәлиханов тәрізді орысша білім алған, озық ойлы азаматтары жетіле бас-тайды. Жоғарыда есімдері аталған орыстың орнента-лист-оқымыстылары қазақ тілінің фактілерін орыс гра-фикасына түсіріп, орыс тілін уйрететін қазақтар ушін және керісінше қазақ тілін оқитын орыс және басқа ұлт өкілдері ушін оқу құралдарын жазу жұмысымен айна-лысады. Сөйтіп, бұл кезең орыс оқуы мен араб жазуы-
17 Мелиоранский П. М. Қраткая грамматика казак-киргмзского языка. СПб., 1894. Ч. Е С. 13.
73
ның астыртын айқасқа түскен тұсы болатын. Мұны Шо-қанның қалай байқағанын жоғарыда айтып өттік.
Алайда орыс оқымыстыларының қазақтарға орысша үнретІп, олармен араласа бастағанына қарап, патша өкіметі саясатының астарын көрмей кетуге болмайды. Патшамен орыс буржуазиясының мұндағы көксегені — бұратана елдІ бнлеуге тікелей жәрдемдесетін қолшоқпар дайындау болатын. Расында да Ыбырай мен Шоқан сняқты жарқырап шыққан жұлдыздар болмаса, ол кез-дегі орыс мектебі ең алдымен, өз елін тізе бүктіретін толып жатқан қазақ чнновниксымақтарды берді. Олар-дың өз жұртына деген бар жақсылығы бірінің үстінен бірі ұйымдастырған арыз-шағымдарды орысшалап, ұлық пен екі арадағы нтіс-тартыста өз басына пайдалы, ша-шылған мүлікті қағып түсіп қылғыта беруден әрІ асқан жоқ.
Революцняға дейінгі халқымыздың тарнхында бол-ған екі түрлі үлгінің пайдасы мен зняны қысқаша айт-қанда осындай.
Жазу — адамзат қауымы тапқан мәденй'мүліктің ең асылдарының бірі, Жазу әліппеге (алфавитке) тәуелдІ. Мәденн өрлеуге себепші болған жазудың негізі алфавит деп таннтын болсақ, әліппені асқан даналықтың туын-дысы деп қарауымыз керек. Қоғам өмірінде мұның ма-ғынасы аса зор екенін әсіресе, 70 ж&лдық Совет шынды-ғы тамаша дәлелдеп отыр.
Барлық басқа туысқан республикаларындағыдай біздің республнкамызда да алғаш қолға алыиған мәсе-ленің бірі — осы жазу мәселесі болатын. Партиямыз бен үкіметіміздің халық шаруашылығы мен экономика-сын өркендетумен қатар күн тәртібіне осы мәселені қоюы тегіннен-тегін емес. Революцняны жасау бар да, оның жемісін көріп, баяндатып ұстай білу тағы бар. Сол ұлы төңкерістің шын мағынасындағы ұлы болмысын дұ-рыс түсініп, соның идеяларын іске асыру екінші бір революциялық қнмылды қажет етеді. Ол — мәденн рево-люция. Совет өкіметінІң табан тіреп, қаз тұруында осы мәденн революцняның орны бөлек. Мәденн революция-ның басқы проблемасы халықтың жаппай сауатын ашып қана қоймай, соны көтеру болып табылады.
Революцияның алғашқы күндерінен бастап-ақ, Қом-муннстік партия мен Совет ұкіметі әрбір ұлттың өз ана тілінде жазуы болуына қамқорлық жасай бастады.
Себебі мәденн прогрестің анқын бір белгісі ең алды-
74
мен ғылым-білімнің өркендеуінен көрінеді. БілІмнІң, ғы-лымның дамуы қай елді болса да мәденн өрлеуге жете-ленді. Егер Совет өкіметі мәденн революцияның маңыз-ды бір тармағы тіл қозғалысын, сауаттылық мәселесін қолға алмаған болса, дәл бугінгідей дәрежеге ешқашан да жете алмаған болар еді. БіздІң еліміз ешқандай сая-си-әлеуметтік өзгерістер мен экономикалық жетістіктер-ді көре алмаған болар еді.
Марксизм-ленинизм ілімінің ұлт тілдерін дамытуда-гы өлшеусіз ролін терецірек түсіну үшін: патшалы Рос-сия кезіидегі империализм ндеологтарының мына бір сорақы пікірін еске тусіру қажет: «Олар тілдердің грам-матикалық ережесін жазып, оған аздаған әдеби өң бе-ріп, жазумен жабдықтап мектепке енгізуді, сөнтіп соған лайықты халықтар тобын жасауды18 мақсат еткенін жасырмай айтады».
Ол кездегІ «қамқорлықтың» сиқы осындай екенін ке-зінде ұққан В. И. Леннн бастаған большевиктер партня-сы жаңа және көне әдеби тілдердің қай-қайсысын да қалыпқа түсіріп, дамытуды тарихи қысқа мерзімде Іске асыруға кІрістІ.
Сауатсыздықты жою ушін сауаттылардың сапасын анықтап, саналы әрекетке көшу керек болды. Партия-мыздың осы мәнді мәселеде арқа сүйегені ғалымдар меи алдыңғы қатарлы интеллнгенттер болғаны мәлім. Со-лардың ішінде озық ойлылары мен жоғары білімділе-рін жетекке алып, жаңа дунне жаңалықтарының жар-шысыиа айналдыра білдІ.
Бұл аса жауапты жұмыста партиямыздың сүйеніші В. И. Ленин қағндалары болды. Ұлт және тіл мәселесІ төңірегІндегІ онларын ұлы көсем революциядан әлде қайда бұрын әрі айқын, әрі түсінікті тілмен айтқан бо-латын. Владнмнр Ильич қағндаларын басшылыққа ала отырып, Қоммунистік партиямыз өзінің 1921 жылы өт-кеи X съезІнде осы мәселе жайында нақты тұжырымға келді.
...Оның жалпы мазмұны өз сөзімізбен айтқанда, бы- . лай болып шығады, Алға кеткен орталық Россияны қуып жету ушін орыстан өзге халықтардың еңбекші бұ-қарасына жәрдем ету керектігі атап көрсетіледі. Мәсе-лен сол халықтардың ұлттық болмысына сәйкес келетін
18 Журнал министерства народного просвещения. 1887. Фев-раль. С. 37.
75
советтік мемлекеттіліктщ түрін ана тілінде жұмыс істеп жатқан жергілікті тұрғындар тұрмысы мен мінез-құл-қын жақсы бІлетін адамдардан қамтылған сот, әкІмші-лік, шаруашылық, өкімет органдарын дамытып тұрақ-тандыру қажеттігі антылады. Сондай-ақ, ана тілінде баспасөзді, мектепті, театрды, клуб пен мәдеин-ағарту мекемелерінің жұмысын жандандыру, басқару жүйесІ мен, әсіресе, оқу білім саласы бойынша жергіліктІ жер-де партня, совет қызметкерлерін, білікті маман жұмыс-шыларды жеделірек данындау үшін жалпы және кәсіп-тік-техннкалық білім беретін мектептер мен курстар тармақтарын (әсіресе, қырғыз (қазақ), башқұрт, түрік-пеи,. өзбек, тәжік, әзірбайжан, татар, дағыстаидықтар үшін) ашып, дамыту 19 жөнінде нақты шаралар жүргі-зіледі.
Күн тәртібіне қойылған бұл мәселенің бәрін орындап шығу оңайға түспегенІ белгілІ. Пролетарнат революция-сының басты принцнптерінің бірі мәдениеттІ демократия-ландыру деп түсінсек, бұл үшіи, ең алдымен, артта қал-ған аймақтарда, қысқа мерзІм Ішінде ұлттық маман-дарды даярлап шығу керек болды. Сол мамандарды әзірлеп, цивилизациядан кенжелеп қалған шет аудан-дар жұртшылығын соцналнстік экономикамен мәдени қосу үшін әрбір ұлттың өз ана тілінде көпке ортақ жазу жүйесі жасалуы тніс.
Бұл игі іспен айналыспаған адам кем де кем: басшы қызметте отырған жолдастар, алдыңғы қатардағы ин-теллигенция өкілдері т. т. ӘсІресе тіл білімпаздарының жұмысына түбірлІ өзгерістер енуі қажет еді. Енді олар революция алдындағы жылдардағыдай тиІп-қашып фак-ті жинаумен ғана шектелмей, елІміздегІ барлық тілдер-дің бүгінгі жаны мен даму, жетілу мүмкіндігін жоспар-лы түрде жүнелей зерттеумен шұғылданады.
Жаңа жазба жүйесін жасап, бұрынғыларды жақсар-ту жолында, ғалымдар көптеген теориялық мәселелерге тап болды. Осы күнге дейіи істелген жұмыстар негізінде қалың жұртшылық түгелдей әжетке жаратарлық, ғылы-мн дәлелденген алфавнтті құрастыру мемлекеттік мәнІ бар Іс еді. Үлкен шаруаның негізіи қалау кезінде ғалым-дар арасында айтыс-тартыс та болды.
Ұлт республнкаларындағы советтік мекемелердің
19 ҚПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций іі пле-нумов. М., 1953. Ч. 1. Изд. 7. С. 559.
76
бәріне жергілікті тұрғындар тартылды. Мектептерде са-бақ және іс қағаздары жергілікті халық тілінде жүргІ-зілді. Барлық жерде бастауыш, орта мектептер ашылып, біртіндеп жоғары оқу орындарына көше бастадық. Алыс тукпІрлерге, сауатсыз аймақтарға барып, жергіліктІ мемлекеттік мекемелерде қызмет Істейтін мамандар да-ярланды. Инженер-техник қызметкерлер, ғылым мен өнер қайраткерлері, мұғалімдер мен турлі мамандық ие-лері әзірлендІ.
Мемлекетіміз жергілікті ана тілінде оқу құралдарын және аударма кітаптарды көптеп шығара бастады. Ал газеттер мен журиалдардың халық игілігіне қызмет етуі мәдеми жетістігіміздің бір парасы болып табылады.
Алғашқы бесжылдықтар тұсында партиямыздың басшылығымен оқу-ағарту ісінде қыруар жұмыстар іс-телді. Совет Одағы жаппай сауатты мемлекетке айнал-ды. Халқымыздың творчестволық еңбегінің нәтижесін-де бұл жылдары шынында да капиталистік мемлекет-тердің ешқайсысының өңі түгілі түсіне де кірмейтін ға-жайып мәдени революцня жасалды. Осы мақсатты орындауға бірден-бір себепкер болғаи іс — Совет Ода-ғында тіл проблемаларының дұрыс шешілуі деп біле-міз. Халықтардың тең праволылығы мен достық қарым-қатынаста болуын негіз етіп алған Коммунистік партня-мыздың леннндік ұлт саясаты бұл мәселені күні бугінге дейің күн тэртібінен түсірген жоқ.
¥лы Октябрь революцнясынан бергі жердегі жазу мәдениетіміздің тарихын үш кезеңге бөліп қарастырғаи жөн. Негізінен араб жазу улгісін пайдаланған 20-жыл-дарды алғашқы кезең деп қарасақ, латыншаны әжетке жаратқан 30-жылдарды екіншІ кезең деп білеміз. Ал 40-жылдардың басынан біз жаппай орыс жазу үлгісін пандалана бастадық. Содан бері қарайғы уақытты үшінші кезең есебінде қарастыруды дұрыс деп есептейміз.
Аталған үш кезеңде халқымыз үш түрлі жазу үлгІ-сін пайдаланған екен. Үш топқа бөліп қарауымыздын. мәнісі де осығаи байланысты.
В. И. Леннн 1919 жылы 26 декабрьде РСФСР тұр-ғындары ортасында сауатсыздықты жою жөніндегі декретке қол қонды. Онда айтылған мына сөздерді еске тусірмей, осы бір тарнхи процестің мәнін жете түсінбес едік. «Республиканың 8-ден 50 жасқа дейінгі оқып, жа-за білмейтін тұрғындары ана тілінде немесе орыс тілін-
11
де ерікті түрде оқып сауат ашуы керек»20. Әліпті таяқ деп білментіндерге әріп уйретіп, сауатын ашу бір жа-ғынан қандан абыройлы іс болса, екінші жағынан тау-қыметі мен азабы аралас бейнет еді. Әйтпесе қысқа мерзімде қолжеткен табысқа таңданбасқа болмайдьқ Мүмкін ең басты себебі халықтың білімге деген ынтасы мен партиямыздың көрегендік саясатында болса керек. Ресейдің барлық аймақтарындағы сняқты қазақ жерін-де де бұл сауат ашу шаруасының мейлінше қарқынмен жүргізілгені мәлім.
Қазақстанның партня ұйымы, үкіметі және жалпы жұртшылық елді жайлаған аштық пен жалаңаш-жалпы-лыққа қарамастан бұл жылдары көптің сауатын ашуда орасан зор жұмыстар жүргізді. Ол 1921 жылдың 26 ию-лінде сауатсыздықты жою туралы арнайы қаулы қабыл-дап, нақты шаралар белгіледі. Мемлекеттік мәні ерек-ше мәселені жүзеге асыра аларлық қабілеті бар 16 мен 50-дің арасындағы сауатсыз азаматтардың бәрі еңбекке тартылды. Еңбекші бұқараның ынтасы мен партиямыз-дың тыңғылықты жүргізген жұмыстарының нәтижесінде 1920/21 жылдары Қазақстанда 2412 сауатсыздықты жою пункттері ашылған екен. Онда 72232 адам21 оқыпты. Жаппай сауаттану кезінде кездескен қнындықтардың ең бастысы ана тілінде Оқытатын оқу құралдарының жетіспеуі және сапасының төмендігі еді.
Алайда жыл өткен сайын жұмыс жандана түсті. Егер 1923 жылы 3000 адам сауаттанып, 90270 адам оқытатын 1003 пуикт ашу көзделсе, 1924/25 оқу жылында мұндай пункттердің саны 6677 болған екен.
1921—22 жылы тұңғыш рет қазақша оқу құралы баспаға басылып шықты. Оның біразы Қазан қаласын-да басылған.
Ал 1925—26 оқу жылында республика бойынша 3344 мектеп жұмыс істей бастаған. Оның 111-І ғана жеті жылдық және екінші басқыш (вторая ступень) мектеп болған. Бұларда сабақ алған 17720 баланың 3048-і қа-зақ екен. 215142 бала оқнтын 3233 бастауыш мектепте 67769 қазақ баласы22 білім алған.
Сөйтіп, 1920 жылы республика бойынша сауаттылар санын процентке шаққанда 14,4 болса, оның ішінде қа-
20 Директивы ВКП(б) и постановления советского лравительства о народном образовании за 1918—1947 гг. М.; Л., 1947. С. 118.
21 Қазақ ССР тарихы. Алматы, 1981, 4-т. 495-6.
22 Сонда, 485-6.
78
зақтар қалада — 13,9 процент те, ауылды жерлерде 2,9 лроцент болған. Ал 1926 жылғы санаққа жүгінсек, сауаттылығымыздыц едәуір арта түскенін байқаймыз. Мәселен, 17 мен 35 жастағылардың сауаттылығын әр-түрлІ ұлт өкілдері бойынша салыстырып қарасақ: рес-публнка бойынша сауатты қазақтар саны 10 процентке, орыстар 57 процентке, укранндар 50,9, татарлар 67,5 проц-ке 23 жеткен. Сонда 1920—1926 жылдар арасында республикамызда шыққан сауаттылардың саны 244 мың адамнан асқан.
Баспа орындары ашылып, онда қазақша кітаптар шығару ісі жолға қойылды. Жаңадан пайда болған га-зет, журналдар мәдени шаруашылығымыздың жандана түсуіие сеп болды. Бұлардың біразы қазақ тілінде шық-ты. Мысалы, 1925 жылы республнка бойынша 31 газет, соның 13-і қазақша екен. Ел сауаттана бастаған соң жергілікті тілшілер саны да көбейе бастады.
Міне, осы аталып өткен шаралардың бәрІ— баспа жұмысы, іс қағаздары, газет, журналдар, қаулы-қарар-лар т. т. қай-қайсысы да хатқа араб алфавитінің негІ-зіиде түсіптІ. Түркі тілдес халықтардың, соның Ішінде қазақ тілінің дыбыстық жүнесін толық бере алмантын араб жазу үлгілерінің кемшіліктерін көре отырып, неге тағы да он шақты жыл бас қатырдық, бірден иеге ла-тын немесе орыс графикасына көшіп алмадық деген сұрақ тууы мүмкін. Мұның біриеше тарнхи себептерІ бар.
Леннндік ұлт саясатын бұлжытпай іске асырып келе жатқан партнямыздың көрегендігін дәл осы тұста да анық байқауға болады. Қазақ халқының негізгі көпшІлІ-гі сауатсыз болғаны рас. Алайда олар пайдаланып кел-ген арабша жазу үлгІсіиің болғанын есепке алсақ, жұрт-шылықтың біразының азды-көпті сауат ашқанын мой-ындау керек. Бұл факт. Тарнхи, діни қиссаларды заула-тып Оқып, сәл де болса көптің көкейіне шырағдан жақ-қан молла-дамыллаларды былай қойғанда, өзара хат жазысып, хабар алысарлық халде болған жұртты тарих-таи білеміз. Ескерілген бір жайт осы. ЕкІншіден, елдің көпшілігі там-тұмдап қара танығанмен әлі санасы жеті-ле қоймаған кезі. Сондықтан да, жаңа өмірдің жаңалық-тары мен ескі өмірдің етек басар ескі әдет-ғұрып, на-
23 ҚазССР Орт. Мемл. архиві. 81-қ. І-т. 1513-іс.
79
ным-сенімдері арасындағы күрестің жеңісе алмай тұр-ған шағында халықтың аз да болса көзі үйренген жазу-ды тастап, бірден басқа алфавитті қабылдай қоюы оңай болған жоқ. Үшіншіден, осындай шақта еңбекші бұқа-раға жаңа дәуірдің жарқын ІстерІн байқататын, партия-Ның қаулы қарарларын, днректнва мен шешімдерін, әзірше өзіне түсінікті жазу үлгісін пайдалана отырып жеткізу жағы жетіспен жатты. Міне, осындай бірнеше объективті себептерді ескеріп, партнямыз бен үкіметіміз бірден-бір дұрыс шешім тапты деп білеміз.
Уақытша болса да көптің қажетін өтеп отырған бұл жазудың енді қазақ тілінің заңдылықтарына орай жақ-сарта, жандандыра түсудІң амалы қарастырылды. Бұл істе, әсіресе, қазақтың Оқыған знялы азаматтары ат са-лысты. Олар орыс оқымыстыларының, мамаидарының теориялық еңбектерін зерттен отырып, қазақ жазуын ғылыми жүйеге түсіруге әрекеттенеді. Сол кездегі газет, журналдарды қадағалап қарағанда, осы мәселеге ар-налған бірен-саран матерналдарды кездестіруге болады. Алайда араб жазуын жақсартуға арналған ауыз толты-рып айтарлық мақаланы айта қою қнын. Араб алфавн-тіне дәйекше енгізіліп, қайсыбір әріптердің қызметі са-раланады: 1924 жылы оған реформа жасалып, оны қа-зақ тілінің ережелеріне унлестіру бағытында біраз жұ-мыстар жасалды. Қайсыбір басы артық әріптердІ алып тастап, ана тілімізге бейімдеу жағы қарастырылды. Сөй-тіп, бұл алғашқы реформаның нәтижесінде ұлттық жа-зуымыз бен алфавнтімізді біршама жөнге келтірдік. Осындай алғашқы әрекеттер ұлттық мәденнетімізді өр-кендету саласына септігі тнген алғашқы кезең ретінде бағаланады.
Араб алфавиті советтік өміріміздің алғашқы кезе-ңінде сауат ашуға көмектескенмен, келе-келе келелі тіршіліктерге кедергІ бола бастады.
Революцияға дейіигі қазақ жазуы
Араб жазуының күрделілігі мен кемшілігі жайында кезІнде көптеген оқымыстылар қынжылып айтқан бола-тын. Мәселен, Қ. Маркске жазған бір хатында Ф. Эн: гельс осы жазу жайында былай депті: «...парсы тілі на-ғыз құбылмалы ойнақы тіл. Егер, алты әрпІ бір-біріне ұқсап тұратын және дауыстылары жоқ қарғыс ат-80
қыр араб алфавиті болм^са мен бүкіл грамматнканы 48 сағаттың Ішінде үйреніп алуға тырысар едім»24.
Шығыс халықтарының ағартушылары араб алфави-тінің ақауларын бұрыннан-ақ сезіп, оны жақсарту не өзгерту үшін күрес жүргізіп келген. Бұл жайында әзір-байжан халқының әйгІлі жазушысы, әрІ ойшылы Мнрза Фаталн Ахуновтың (1812—1878) мына бір айтқан сөзін еске түсірудің өзі-ақ жеткілікті: «Мұсылмаи халықтары басшыларының ашық күн тәрізді айқын да маңызды * мәселені түсінбеуі өкінішті. Олар басқа кез келген ре-форманы жасауға бар, тіпті темір жол, телеграф лнння-ларын салуға, пароход жасап, түрлі құрылыспен анна-лысуға келісім бергенмен, осы реформалардың барлы-ғының негІзІ — алфавнтті реформа жасауға қарсы»25,— деп жазды ол. Мұндан пікірлерді көптеген шетелдік Шығыстың мәдениет қайраткерлерІ де айтқан. Өз елінің мәденнетке ертерек жетуі үшін өмір бақи айқасып өткен Иран ағартушысы Мнрза Малькомхан: «Мұсылман ел-дерінде жүріп мен бұл мәселем^н 20 жыл боны айналы-сып, 20 жыл бойы прогреске жетудің жолын ІздедІм, қа-дам басқан сайын, мұсылман халқы прогреске өз алфавитіи қазіргі Европа техникасына жақындатып өз-герту арқылы ғана жете алатыны жөнінде жаңа дәлел-демелер тауып отырдым»26.
Ал, Иран оқымыстысы Саид Нафнсн латын графнка-сына көшелік деп ашық жазды. Алайда бұл ұсыныстар-дың прогрестік мәні зор болған сайын, кедергілер де көбенді. Ұлы Октябрь революциясына денін шет ел бол-сын, патшалы Россня болсын, бір де бір елде бұл ндея іске аспады.
Латын әрпіне негізделген жазу жәие термин жасау мәселесі
Біздің елімізде бұрын араб жазуын пайдаланып кел-ген халықтар 20-жылдары біртіндеп латын әрпіне кө-шуді қолға алды. Бұл қозғалысты ең әуелІ әзірбайжан ғалымдары бастаған болатын. Мұнда арнаулы комитет ұйымдастырылды да, оны Н. Нарнманов басқарды. В. И. Леннн 1922 жылы әзірбайжан өкілінің жаңа алфа-внт жайлы хабарын тыңдай отырып, мұны «бұл Шығыс-
24 Маркс К., Энгельс Ф. Соч. Т. 28. С. 222—223.
25 Культура и письменность Востока. М., 1931. № 7, 8.
29 Сонда.
6-174
81
тағы революция»27,— деп бағаЛағаны жайлы И. Хаису-варов жазды.
1926 жылы февральда Бакуде туркі тілдес халықтар жазуын латындастыруға бағытталған Бүкілодақтық туркологиялық 1 съезд болып өтті. Съезде жаңа алфа-внтті енгізу жұмыстары жөиіндегі Орталық Комитет құрылды... Оиың бастығы болып сол кездегІ ӘзІрбайжан Орталық Атқару Қомнтетінің Председателі С. Агамалы-оғлы сайланды.
Баку қаласында латын алфавитінің алты жылдығына байланысты өткізілген мәдени мейрамға қатысқан М. ГорькийдІң мына бір естелігі қызык: «Араб ал-фавнтін латынша алмастырудың иннцнаторы түркі рес-публикаларының презнденті, ғажайып қарт Самед-аға Агамалы-оғлы бала сияқты жалынды сөз сөйледі. Ол В. И. ЛеннннІң: «Латын алфавнті — түркілер орта-сындағы мәденн революцияның алғашқы бастамасы»28, — дегеи сөзін келтірді.
Сөйтіп, біртІндеп барлық түркІ тілдес республнкалар латыи әрпіне иегізделген жаңа жазуға көшті. Бірақ, бү-кілхалықтық ІстІң жүзеге асу жолында да талай қиын-шылықтардың болғаны мәлім. Тап қайшылығы шнелені-сіп, идеологиялық күрес жүріп жатқан тұста социалис-тік мәдениетіміздің даму барысын көре алмайтын бур-жуазиялық интеллигеицня әр алуам қайшы әрекетін істеп бақты. Олар қалың бұқараны сауаттандыруға кү-мән келтіріп, тіпті бұған мүлде қарсы болды. Еңбекші елдің сауатсыз болғаны мұндай ескіні көксеушілер үшін тиімдірек еді. ТІпті кейбір ауылдық жерлерде латын әрпінде сабақ өткізуші мұғалімді сабауға дейін барған фактілердің біразын білеміз. Шет жағасын өзіміз көр-дік те. КөршІлес Қырғызстан, Өзбекстан республикала-рында мұғалімдерді діннен безген кәпірлер деп айып тағып, елдеи аластамақ болған дін басыларын, құдай жолын ұстаушыларды білеміз. Мұхаммед пайғамбардың діиін уағыздаушылардың бұлай жанұшырып қимыл-дауыида улкен себеп бар. Өйткеиі, латын жазуы қара халықтың көзін аша бастады. Бұрын түсініксіз, бұлдыр боп көрінген көп жайттардың сыры айқындала тусті, ұзақ жылдар бойы езілгеи еңбекшіиі құранның түсінік-сіз сурелерімен улап, рухаии жүдетіп келген дін мұсыл-
27 Хансуваров И. Латинизация — орудие ленинской националь-ной политики. М., 1932. С. 21.
28 Сонда. 21-22-6.
82
ман басшылары үшін, латындастыру ісі үлкен соққы боп тиді. МІне, сондықтан да социалистік идеологняныц жаулары — ұлтшылдар, діншілдер халықты кері жолға жетектейтін араб жазуынан айрылғысы келмейтін.
Қысқасы, СССР халықтарының жазу жүйесін қа-лыптастыруда ерекше кезең болып есептелетін латыи әрпіне көшу ісінің мәдени әрі әлеуметтік өмірімізде әжептәуір роль атқарғанын атап айту керек. Бұл, ең алдымен мұсылман дінін уағыздауға бейім араб жазуы-иан халықты арашалап алып қалды, сөйтіп, әлеуметтік прогрестІ жетілдіре түсудің бір мықты құралына ай-налды. Жаңа алфавнт жасауда латын графнкасының басқаларға қарағанда ыңғайлы екенІ белгілі болды. Мұның тағы бір үлкеи пайдасы, енді өзара туыс тілдер-де жарияланған көптеген матерналдар мен көркем әде-биеттІ оқуға мүмкіндік туды. Оның үстіне сәл де болса орыс алфавнтіне жақыидай түстік. Сонымен, 1930 жылы барлық түркі халықтары латын әрпін қабылдап бітті. Бұл процестің СоветтІк Шығыстағы мәні зор мәдени революцня есебінде бағалануы тегін емес. Латын әрпіне көшу нәтижесінде бұл жылдары 40 тілде жүзден аса газет, журналдар мен түрлі әдебнеттер шыға бас-тады.
Алайда, алфавнттерді латындаидыру кезеңінде кем-шіліктердің, асыра сілтеулердің де болғанын жасыра ал-маймыз. Қайсыбір қызу қанды жолдастар латын алфа-витін «дүниежүзілік коммуннстік қоғам алфавитІ» деп қорытыиды жасаудан танынбады. Бұл алфавиттің бел-гілі дәрежеде пайдасы болғанмен бұрыннан орыс гра-фнкасын қолданып үйреніп қалған кейбір халықтар үшін зияны тиген еді. Мәселен, удмурт, мордва, чуваш, комн, осетнн, ойраттардың мәденн тарихынан біз осыны аңғарамыз. Латын алфавнті бұл халықтардың табнғи мұқтаждығына қайшы жасалғанын көп зерттеушілер айтып жүр 29. Ал, өзін тіпті интернацноналнстпін деп санаған И. Хансуваров түбінде дүннежүзілік революцня жеңген кезде барлық халықтар үшін негізгі роль атқару-ға тнІстІ алфавнт осы латын алфавиті30, — деп асыра мақтады. Орыс алфавнтін иегізге алғысы келген әрекет-тер контрреволюцнялық қылық есебінде қаралып, одан
29 Базиев А. Т., Исаев М. И. Язык и нация. М.: Наука, 1973. С. 119.
30 Хансуваров И. Латинизацня — орудие ленинской националь-ной политики. М., 1932. С. 22.
83
елді безіндіруге дейін барды. Міне, осындай әрекеттерге де қарсы курес жүргізуге тура келді.
Латын алфавнті Совет Одағындағы барлық тілге қызмет ете алмайтын еді. О баста бұл алфавнт роман, герман тілдеріне әрі шіркеу тілі, әрі ғылым мен әдебиет тілі есебінде енген болатын. Латын алфавиті латын тілі-не жақсы қызмет еткенмен, өзге тілдердің бар ерекше-лігін өрнектен алмадьгДіІынтуайтқа келгенде, әлемде барлық тілге бірден әмбебаб алфавиттіц болуы мүмкін емес. Қолданыста өзгелерден анағұрлым ыңғайлы пішіи танытатын алфавиттің болуы әбден мүмкін. БІр кезде' еліміздегі біраз ұлт тілдерінің жазуына едәуір қызмет еткеи латын алфавнті де келе-келе ұлы орыс халқының мәдеииеті мен екі араға салынғаи кедергіге айнала бас-тады. Орыс тіліи, әдебнетін оқып-үйренуде көптеген қо-лапайсыздықтар туып жатты, Әрбір ұлт, бір жағынан, латын әрпіне құрылған өз жазуымен әуреленсе, екіншІ жағынан, графикасы басқаша орыс алфавнтін тағы оқып екі жақты әуреге түсті. Осының бәрі жннақталып келді де негізгі бұқара халықтың, алдыңғы қатарлы ннтелли-генцияның қалауымен, бірыңғай орыс алфавитіне көшу-дің кезеңі туды.
20—30 жылдары тілші ғалымдардың арасында латыи алфавитін біржола тұрақтаңдыру бағытын ұстағандар болды. Олар орыс алфавнтіне көшу мәселесін шовинис-тік әрекет есебінде тусіндіруге тырысып бақты. Алайда, соцналнстік құрылысымыздың даму барысы қолдан жа-салған жасанды латын алфавнтінің СССР халықтарын орыс тілінен алшақтата түсетінін көрсетті, Қайсыбір республикалардағы әлі аласталып бітпеген буржуазня-лық ұлтшыл элемеиттер үшін керегінің өзі осы болатын.
Орыс алфавиті біздің еліміздегі мәдеии революцня-ның нәтижесінде туған саясн мәні зор мәселе. Бұл сала-да да лингвистердің ролі орасан.
В. И. Ленин өзінің «Қооперация туралы» деген еңбе-гінде, «Толық және социалистік ел болып шығуымыз үшін бізге енді осы мәденн революцня жеткілікті; бірақ біз үшін бұл мәдени революцияның орасан көп қиыншы-лықтары бар, таза мәденн жағынан да қиыншылығы бар (өйткені біз сауатсызбыз), матерналдық жағыиан да қныншылығы бар, өйткені мәдениетті болу үшіи мате-рналдық өндіріс құрал-жабдықтарының белгілі дәреже-де дамуы керек, белгілі дәрежеде материалдық база ке-
84
рек»31,— деп жазды. Мәдени шаруашылығымызды жос-парлы түрде жүргізу нәтнжесінде партня мен үкіметіміз тамаша табыстарға жеттһ Әсіресе, бұл мәселеде капи-талнзмиен социализмге өту процесін аяқтағаннан кейін екінші бесжылдықтың мәнІ айрықша болды. Жазу жүйе-сінің жақсаруы нәтнжесінде еңбекші бұқараның сауат-тылығы арта түсті. Ал сауаттылық артқан сайын эконо-мика мен мәдениетіміз жанданды. Тіпті халықтар ара-сындағы өзара достық, ынтымақ деген мәселеге жаңа бір леп қосылды, олардың бір-бірімен байланысы кү-шейді.
Болашақтағы мақсаты зор біздің ел үшін сауатты-лық бірінші кезектегі мәселе болатын. Мәдени жорықта ілгері өрлей беру екінші міндет еді. Осы тұста Владимир Ильнчтің мына бір пікірін еске алған жөн сияқты. Ол «сауатсыздықты жою жеткіліксіз, сонымен бірге совет шаруашылығын да құру керек, ал бұл жөніиде бір ғана сауаттылықпен алысқа ұзай алмайсың. Біз мәдениетті мықтап көтеруіміз керек»32, — деген болатын. Саяси мәні айрықша осы мақсатты орындау үшін жұмсалған қар-жы-қаражатты еске алып қарасаңыз, туған партия мен үкіметіміздің ұлт мәденнетін дамытудағы қалтқысыз қамқорлығыиа тәнті боласыз.
Орыс графикасына иегізделген қазіргі жазу жәие термин реттеу мәселесі
1936 жылдан бастап Совет Одағының халықтары орыс алфавитіие көше бастады. Бұл істе орыс халқы мен өзге ұлттар арасында саясн, экономнкалық, мәдени қарым-қатынас және олардың өзара көмегі, әсіресе, ұлы орыс халқының ағалық қамқорлығы ерекше болды. Сөй-тіп, осы заманғы бүкіл саяси жәие ғылыми ақыл-ондың жаршысына айналып, классикалық әдебиеттің тамаша туындыларын жариялап, орыс тілі тарих сахнасыиа шы-ғып, өзінің ұлтаралық тіл ретіндегІ тарихн қызметіи көрсетті.
Орыс алфавиті халықты алдыңғы қатарлы револю-циялық теорня—марксизм-ленннизм теориясымен та-ныстырды. Бұл алфавит еңбекші бұқараның өз талап-тілегіне орай қабылданды. Жаңа алфавитке көшу кезеңі әртүрлі ұлт республикаларында тіл және мәдениет инс-
31 Ленин В. И. Шығ. тол. жин. Алматы, 1982. 45-т. 416-6.
32 Ленин В. И. Шығ. тол. жин. Алматы, 1981. 44-т.
85
титуттарының ашылуымен тұспа-тұс келіп жатты. Осы-дан былай қарай тіл құралы букілхалықтық іске айна-лып, бұған еңбекшілер қызу араласа бастады.
Қандай бір салада болсын орыс алфавнтіи қабылдау-дың мәнІ ерекше болды. Жазу жүйесін жетілдіруде, ұлттық әдеби тілдерді дамытуда және Совет Одағыида-ғы ұлттардың мәдени дәрежесін көтеруде орыс алфави-тінің атқарған қызметі мол. Осы алфавит арқылы біз орыстың озық мәденнетін игеріп, дүннежүзілік мәденнет-тің алтын қорынан нәр ала бастадық. Сондай-ақ, мек-тептерде сабақ беру жүйесІ жеңілдене бастады. Қазақ халқының орыс тілін үйренуіне мумкіндІк туды. Орфо-графнялық норманы қалыпқа келтіруде, қоғамдық-сая-сн лекснка мен ғылыми-техникалық термнндерді жасау-да орыс жазуының көмегі орасан зор екенін бІз куні бүгінге дейін көріп-біліп келеміз.
Жалпы орыс алфавитінің артықшылығын, теқ біз ғана емес, советтік және шетелдік ғалымдардың да бір-азы таңдай қаға жазғаи болатын. Мәселен француз тілшісі Ж. Вандриес кнриллнцаға негізделген орыс ал-фавнті жөнінде былай деген: «Славяндардың Қирнлл және Мефодий алфавнті — нағыз кереметтің өзі. Ағыл-шын, сактар мен нрландықтар алфавнті бұдан әлде қай-да алыс жатыр. Бұлар латын алфавнтін өз тілдеріне жақындатпақ болып әлденеше ғасЫр әурелеиді, бірақ онысынан онша нәтиже шықпады»33.
Алфавнт атаулыға баға беру ушін оның адамзйт қо-ғамында атқаратын қызметіне қарай және бүкілодақтық прогреске қаншалықты пайдасы бар деген тұрғыдан қарау керек. Осыған қоса мәдениетІ ертеден дамыған елдің жағданымен санасу қажет. Орыс алфавиті мұидай шарттардың бәріне жауап беріп отыр. Қазақ халқының қалауымеи қабылданған бұл алфавит қазір отыз жыл-дан аса уақыт бойы ұлттық мәдениетімізді дамытуға қызмет етіп келеді. Орыс тілі негізінде жасалған орфо-графиямызды қалыптастыруда қазақ лннгвистерінің ең-бегі зор.
Сөйтіп жазуымыздың бірнеше сатылы кезеңдерін са-ралан келе айтпағымыз, қай тұрғыдан алып қарасақ та, орыс графикасына негізделген алфавиттің артықшылығы туралы. ІПынында, тіліміздің қазіргі даму деңгейін дөп таңбалап отырған қазІргІ жазуымыз осылайша өрістеме-
33 Вандриес Ж- Язык. М., 1937. С. 296.
86
се, біз сөздік құрамымыздағы мыңдаған сөздердІ әлі күнге дейін былықтырып жазып келген болар едік. Әсі-ресе түбегейлі байлығымызға айналған қатары сан мың-дап саналатын халықаралық термнндер мен орыс тілі арқьілы келгеи кірме сөздерді таңбалауда есепсіз бы-лыққа батқаи болар едік. Әрбір сөздің, әрбір терминнің графикалық пішінін дәл түсіруде орыс алфавитінен ас-қан үлгіні табу қиын. Халықаралық терминдер түгілі, байырғы қазақ сөздерінің өзіиің мағыналық әрІ құры-лымдық ерекшелігін, тұлғалық өрнегін беруде араб жа-зуының да, латын әліппесінің де қауқарсыздығыи өмір көрсетті. Аталған екі жазу үлгісі бойынша бейнеленген қаншама термнн сөздер жазу жүйесін қиыніпылыққа душар етіп келгені мәлім.
Қазір жер жүзі тілдерінің көбіне ортақ халықара-лық терминдерді таңбалауда қазақ жазуы ешбір елден қалыспайды. Біз қазір мұидай сөздерді, термнндерді сол түпнұсқа күйінде айнықатесіз таңбалап, оқып, пайдала-на аламыз. Яғни сауатты жетілдіруде ерекше роль атқа-ратын қазіргі жазуымыздың өрелілігін термин таңбалау-дан да тануға болады. ЕндІгі әңгіме қазақ терминоло-гнясыиың жасалу, қалыптасу, даму тарихы жөніиде болмақ.
МЕМТЕРМИНКОМ ЖӘНЕ ТЕРМИН ҚАЛЫПТАСТЫРУ МӘСЕЛЕСІ
ҚПСС XXVII съезінде атап көрсетілгендей, өиеркә-сіп, ауылшаруашылық және мәденнеттін, барлық сала-сында атқарылуға тністІ мақсаттарымызды орындау үшін ғылым мен техника жетістіктерін барынша молы-нан пайдалану көзделіп отыр. Советтік өмір шындығы— сол ғылым мен техннка жетістіктерінің жемісі. Мұның тілге де тигеи әсерІ мол. Совет халықтары тілдерінін қазіргі ғылыми сипатынан осыиы айқын аңғарамыз. Ғылым мен техниканың сала-саласына орай өрбіген, әрқнлы мән жетелеген ұғымдарды пішіндеу әдеби тіл-дің арнайы саласы терминологиялық лексикамыздың жасалып, қалыптасуыиа әкеп соқтырды. БІрақ бұл бір-ден және оңай ие болатын олжа емес еді. Қаншама теорнялық түйіндеулер мен қыруар практикалық шара-ларды іске асыру нәтнжесінде ғана бірсыпыра мәселе-лер реттелді.
Жалпы әдеби тіл дегеніміздің ауқымы кен, шеңбері үлкен ғой. Оны ғылыми әдебиетте тілдің дамыған кезІ-нің белгісІ деп таннды. Ал дамыран кезеңге тән әдеби тілдің қасиетін танытатыи басты арналарының бірі — термннологиялық лекснка екенінде дау жоқ. Яғни тер-миндік жүйесі айқындалған және ғылымн ой-пікірлер мен техннкалық тағлымды танытарлық сәз байлығы мол тіл, ол болашағы мол, нағыз дамыған әдеби тілдер қатарына жатса керек.
Осыған қарағанда, әдеби тіл дамуының нәтижесі, яғни ол қоғам өмірІндегІ өзгерістерге орай өріс алып, дамып, соның мәдени санадағы айнасына айналып оты-ратынға ұқсайды. Ал қоғам өміріндегі мұндай өзгеріс-88
тер әрдайым бір қалыпты бола алмайды. Белгілі бір дәуірде эволюцнялық дамудан революцнялық сапаға ауысып, ал кейбір кезенде керісінше қалыпты күйге кө-шіп отырады. Тілде пәлендей революцнялық түбірлі өз-герІстер бола қоймағанмен, ол қоғамдық құбылыстар-дың бәрін қамтып, соған лайықты ұғым, түсініктерді сөз түрінде таңбалап береді. Барлық өзгеріс, өрістер тілде көрініс бермей тұрмайды.
Ал тілде болып жататын әлгіндей құбылыстар бір қарағанда, еріктен тыс өз бетінше өрбіп жататын сияқ-ты. Шындығында, тілде ішкі табиғи жүйеден тыс ешнәрсе жасалмайды. Бәрі тІл дамуының ғасырлар бойы қалып-тасқан заңдылығына орай болады. Осы процеске бІр-ауық зер сала қарасақ, тілдің лекснкалық қабаты алуан-алуан кезеңді бастан өткізген екен. Әр кез өзінің талап-тілегіне оран байырғы сөздерін қайта екшеп, қай-сыбіріне қосымша мағыиалық жүк артып, сөз жасау-дың түрлі амалдарын қарастырып, көршІ елден сөз алып т. т. әрекет еткен. Сонда тілдің лексикалық қабатының бір алуаны жанданып, екіншілері көмескіленіп, неше алуан құбылып, сұрыпталып, уақыт тезінеи өтіп отыр-ғанын байқаймыз. Солардың ішінен термннологнялық лекснканы ерекше атауға болады. Терминдік даралық снпат алған сөздер мен сөз тіркестері, бейнелеп айтқан-да, тарнхн кезеңдер мөріндей боп таңбаланған тілдік фактілер. Бұл да қоғам дамуының заңдылығына сәйкес туған лексика. Осылардың даму тарнхына, қалыптасу кезеңдеріне тереңірек бойласаңыз, оның менлінше қау-лап, қанат жаюы Ұлы Октябрь революцнясынан бергі жердің улесіне тиеді екен. ТІлдің бұл қабатының да-муында өзіндік ерекшелік те бар. Осыған жататын сөз-дік құрамға енген қолданыста активтілік танытып жүр-ген термнн сөздердің бәрІ дерлік саналы әрекет нәтиже-сі деп айтуға болады. Сол дауылды дәуІрдІң алғашқы сәтінен бастап-ақ, барлық аймақта (әсіресе Қазақстан сияқты елде) сауаттылық ұраны көтеріліп, оқу-өнер, ғылым-білімге талап күшейді. Осының салдарынан қа-зақтың көптеген банырғы сөздерінің мағынасы кеңеніп, жаңаша өріс алды. ТІптІ, керек десеңіз, өиімділік ныша-нын таныта бермейтін кейбір жалғау, жұрнақтардың өзі жанданып, жаңаша қызметке көшіп, сөз жасаудың ак-тив түріне айналып кеткені бар (Бұл жөнінде еңбектің кейінгі бөлімінде толығырақ әңгіме болады).
Байырғы лекснкамыздың жаңа өмірге лайықты жа-
89
ңаша сипат алуына қоса, тілІмІздІң кірме сөздер қоры-ның жасалғанын да байқанмыз. Яғни бұрын тіршілік ету дағдымызда болмаған ғылым мен техникаға байла-нысты ұғымдарды білдіруде жалпыға ортақ халықара-лық терминдер мен атаулық мәндегі орыс сөздерін пай-далану — қазақ әдебн тілінің арналы бұлақтарының бірі болып табылады. Ал тіл қоғамға, қоғам мүшелерІ-нің бәріне бірдей қызмет ететін болғандықтаи, сол қо-ғам мушелерінің өзі бұл процесті үнемі қадағалап, тІлдІ бөгде сөздерден қызғана қорғаштап, жаңаларын сұрып-тап, қолданыс мұқтаждығына орай икемдеп отыратыны да бар. Сөз болып отырған лекснкалық қабаттың уақы-тында әдеби нормаға сай қалыптаса қоюы оңай болған жоқ. Неше алуан талас-тартыс объектісіне айналып, сан алуан сарапқа түскені мәлім. Мұның бәрі тіл дамуының белгілІ кезеңдеріне тән заңды құбылыстар.
Сол бір тарихи кезеңдер шеңберінде тіл дамуына әсер еткен мәселелерді саралап, ғылымн тұрғыдан тал-дап алмай тұрып, терминология жайлы жүйелІ сөз қоз-ғау қиын. Сондықтан термии жасау мен қалыптастыру Ісінде айтарлықтай із қалдырған сәттерді, кейбір дерек-терді сөз ете кетуге тура келеді.
Бұл ретте, қазақ терминологнясы түгілІ, букіл ұлт-тық мәдениетіміздің қаулап қанат жаюына ықпал жаса-ған шаралардың 20—30 жылдарда тІптІ белек алғанын айту лазым. Неге десеңіз, сауат ашудың жарқын бір беттерІ осы кезеңге тап келедІ. Жер-жерде сауат ашу мектептері, театр, газет, журналдар ашылып, баспаха-иалар жұмыс істей бастаған. Соның нәтижесінде бұрын қағазға түскен өз сөзін сирек көретін қазақ қауымы ең-бекшІ бұқара, енді жазу-сызуға өзІ тікелей араласып, белсенді Іске көше бастады. Байырғы қазақ сөзінің енді қоғамдағы қызметІ кеңейіп, ол баспасөздің, радионың, көркем әдебнет пен түрлІ шаруашылық, саяси кітаптар тіліне айналды. Оиың осылайша қызмет аясы кеңеюмен бірге лекснкалық байлығымыздың қолданыстағы пішіиі өзгере бастады. Қайсыбір сөздер арнайы қолдаиыстағы болмысыиа орай нақтыланып, термнндік сапаға көшті. СөйтІп тіліміздің әдебнлену дәрежесі айқындалды. Бі-рақ мұиың бәрі өзІнен-өзІ Іске асып, жасалып жатқан нәрсе емес. Жоғарыда сөз болғанындай адамдардың саиалы әрекетінің нәтнжесі. Сонымен, отандық ғылым-иың содан бергі өткен жолын бір сәтке көзге елестетсек, термннологияға байлаиысты қыруар жұмыс Істелген
90
екен. Екі тілді қаншама сөздіктер жарық көріп қалың жұртшылықтың нгілігіие айналды. Қаншама сөздер терминдік мәнде қанта жаңғырып, әдеби тіл қорыиа ке-ліп қосылды.
Бұл тұста, ең алдымен, есте тұтатын жайт мынау: Әдеби тіл дегенімізді тек көркем әдебнетке телІп, соған ғана қатысты деп қарауға болмайды. Қоғам өмірінде атқарып отырған қызметіне қарап, біз оны өте кең мағынада түсінеміз. Оның жалпы снпатыи айқыидайтыи бірнеше белгілері бар. Біздің түсінігімізше, әдеби тіл, ең алдымен, қоғамға, қоғам мүшелеріне қызмет ететін қа-рым-қатынас құралы, жалпы жұртшылыққа өмІрдІң алуан-алуан сырларынан, оқиғаларынан, құбылыстары-нан кең мағлұмат беретін хабар тілі, халқымыздың ға-сырдан ғасырға ұласып сақталып келе жатқан сөз бай-лығын сақтаушы, мәденн мұрамызды жннақтаушы қа-зына, тыңдаушы меи оқушысын өлшеусіз әсерлендіріп, нәр беретін сан-салалы қызметі бар, стильдік тармақта-ры қанат жайған теңдесі жоқ әлеуметтік құрал.
Стиль дегенде, солардың ІшІиде, бүгінгі дәуірде ерекше бой түзеп, қатпарлана дамып келе жатқан сала-сының бірі — ғылыми стиль, яғин ғылым тілін айрықша қарау керек. Ғылыми-техникалық прогреске орай туып, өміріміздің алға бастар өзекті проблемасына айналған ғылымиың бұл саласында анықталғанынан гөрі аиық-талуға, зерттелгенінен гөрі зерттелуге тиісті жайлары көбірек. Өйткені, қазіргі қазақ тілінің бай лексикалық қорының, шамалап айтқанда, 3/2-сІи жекелегеи ғылым салаларын алсақ, бұдан да көп термин сөздер жүйесін құрайды екен. Бұл не деген сөз? Бұл ана тіліміздің да-му тарихында бүгінгі заман болмысына лайықты, соның небір ірІлІ-уақты белгі-нышандарын білдіре аларлық сөзжасампаздық құбылыс жүріп жатыр деген сөз. Ен-деше үздіксіз жүріп жатқан бұл процестің ғылым үшін маиызыи ашып, зерттеудің қажет екені даусыз. Ал әр-бір ұлт тіліне еніп2 ғылыми стиль тармақтарының өріс-теуіие, қоғамдық-саяси лексикасыиың қалыптасуына тікелей жол ашқаи халықаралық лексиканың интерна-цноналдық сөздердің есебіне жету, қазір тіпті де оңай шаруа емес.
Ұлы Октябрь революциясы жеңгеинен кейінгі алғаш-қы жылдардың өзінде-ақ қолға алынған бұл жұмыстар-мен қатар барлық ұлт тілдерінде терминдер жүйесінің қалыптасуына үкімет тарапынан үлкен қамқорлық жа-
91
салғаны мәлім. Әрбір сөз, әрбір терминнің қызметі ай-кыидалып, олардың советтік өмірдегі өрісі анықталды. Ғылым мен техннканың, оқу-ағарту ісі меи шаруашы-лықтың, көркем әдебнет пен жалпы мәдениет салала-рының сараланып шығуына лайықты қарапайым халық тілі мен халықаралық лекснканың тығыны ағытылып, түйдек-түйдек, лек-легімеи қолданысқа түскен сөздер шеруі басталды. Бір қарағанда, антуға ғана жеңіл осы процеске көз жүгіртсек, мазмұны социалистік, түрі ұлт-тық мәдеииетті өркендету тіпті де жеңіл болмағаиын байқаймыз.
Социалнстік мәдеииет сауатсыздықты жойып, елді жаппай сауаттандырудан басталады. Мәселеи, бір кезде қараңғылықтың түндігін қалыңырақ жамылған Қазақ-стан тәрізді елде, әңгімені әліппеден бастауға тура келгені мәлім. Алғашқы, тұңғыш, бірінші деген сөздер-дің жнірек айтылуы міне осыған байланысты. Шынын-да, көп іс жаңадан, әліппедеи басталды. Сол қолға алынған шаруаиың бәрінде терминді аттап өтіп, термин-сіз іс тындыру мүмкін емес еді. Сонау 20—30 жылдар-дың өзінде-ақ алфавнт, орфография, термннологня мә-селелерінің бірінші кезекте әңгіме етілуі тегіннен тегін емес.
Қоғамдық жаңа формацияның жаңалықтары мен жа-ңа дәуірдің жасампаз бейнесін, жайа серпіи-лебіи ең алдымен сезіиетін, сөйтіп оған сергек жауап беретін ана тіл екені баршаға аян. Бәлкім содан да болар, қа-зақ тілінде ғылымн-техникалық терминдер жасау ісі советтік дәуірдің алғашқы жылдарынан-ақ қауырт қол-ға алынып, оған тіл мамандары мен қазақтың оқыған зиялыларының түгел ат салысуы. Мұның үстіне үкімет пеи партия тарапынан ұдайы жасалып отырған қалтқы-сыз қамқорлықтың иәтижесінде бұл саладағы шаруашы-лығымыз едәуір жанданды.
Замана талабына сай, тіл дамуының тарнхында бұ-рын-соңды болмаған терминология жүйесіи жасау зәру-лігі туды. Қазақ даласында мәдени революция жетістік-терін баянды ету, маркснзм-ленинизм классиктерінің туыидыларын қазақшалау, партия мен үкімет қау-лы-қарарларын иасихаттау, мектеп ашып, түрлі оқулық-тар жазу, радио, баспасөз істерін дамыту, аиа тілінде іс қағаздарын жүргізу тәрізді сан түрлі шаруаны жүзеге асыру сауаттылық сапасыи көтеруге итермелейтін әре-кеттер еді.
92
20-жылдардан басталған бұл бүкілхалықтық іс күні бүгінге дейін толастағаи жоқ. Жылдар өткен сайын жа-зуымыз сараланып, әдеби тіліміз әрленіп, терминоло-гиялық лексикамыз толыса, тұрақтана түсуде. Әр кезең-иің өз мөрі, өз міндеті бар. Сол жылдарда Қазақстан ғалымдарының, оның ішінде, терминологтардың айна-лысқан мәселелері қандай еді? БіріншІ жаппай ана тіліміздің бай сөздік қорын пайдаланып термин жасау болса, екіншіден қоғамдық-саяси термнндер жүйесін қазақ тіліне аударумеи айналысты. Бір ұғымды таныта-тын біриеше термии сөздер қатарласа қолданылып тілі-міздің дәлдігі меи нкемділігіне сәл де болса кедергі кел-тірген кезі де болды. Тіпті орыс тілі арқылы тілге еиіп, сіңісіп жатқан халықаралық терминдердің өзін қалайда қазақша аударуға әрекеттенген солақай сақшылдықтың да (пуризм) болғаны белгілі. Мұиың үстіие, байырғы қазақ сөздерін термнндік мәнде қолдануда да неше алуан қызык жайлар орын алып жатты. Мысалы, кін-дік, орталық, немесе топ тәрізді толып жатқан сөздер осыған дәлел.
Жаппай сауаттылық ұраны көтеріліп, ел түгел білім-ге бет алып жатқан тұстағы жазу мен сөйлеуімізде алуан түрлі ала-құлалықтардың болғанын білдіретін мынадай мысалдар да бар. Тілді «таза ұстау» дегенді сылтау етіп, халықаралық термнндер мен советнзмдер-ді жобасы келсін, келмесін бәрібір қазақ тіліне қн-сынсыз аударып, тіл шұбарлаумен айналысқан адамдар да болды. Әсіресе, олар қазақ ауылын советтендіру ке-зінде, пайда болған кооперация, председатель, заседа-тель, поезд, паровоз, идеалист, коммунизм, институт тәрізді көптеген термнидерді қалай болса солай қара-байыр қазақшалауға тырысты. Төцкеріс, кецес, ортац-иіылдыц, ортациіыл, затиіыл, орда, төр аға, цосиіы би, отарба, цара айғыр, мұратиіыл т. б. сөздер осыидай термнндердің баламасы ретіиде әдебн тілімізге тықпа-ланды.
20—30 жылдары мұндай жағдай тек Қазақстанда ғана емес, сонымеи бірге басқа ұлт республикаларында да, оның ішінде түркі тілдес елдер тарихында да орын алған жай еді. Соидықтан тіл шаруашылығындағы бұл процеске саиалы түрде араласып, оның күнделікті, нақ-ты жәие түбегейлі мәселелерін күн тәртібінде қою кезе-ңі келді. Тіпті кейбір ғалымдар келтіргеи деректерге қарағанда, қазақ әдеби тілі, оның ішінде ғылым тілі Қа-
93
зақ АССР-і құрылған, сол 1920 жылдан бастап-ақ қол-ға алынған. Бұл іске алғашында Қазақ АССР Оқу Ха-лық Қомиссарнаты жаныидағы Академиялық Орталық (АҚ центр) басшылық жасайды. Академиялық Орта-лық өз ішінен ғылыми-әдеби совет құрып термииология жұмысын соғаи жүктейді. Қазақ АССР Оқу Халық Қо-миссарнатыиың 1921—23 жылдардағы қызметі туралы есебінде мыиадай жолдар бар:
«Қазақ ғылыми-әдеби советі өткен жылдарда қазақ тілінің дәл ғылыми терминологиясын (курсив авторді-кі, — Ө. А.) жасаумен айналысты, оны жергілікті қазақ баспасөз орыидарында жариялап отыру арқылы жалпы жұрттың міндетті түрде қолдаиуыи қадағалап тұрды»1.
Осы шағын документтің мәніи С. Бәйішев «...біздін совет жұртшылығымыздың қазақ даласында совет екі-меті орнасымен-ақ қазақ әдеби-ғылымн тілін жасау ісімеи айналысқаиын айқын көрсетеді»1 2, — деп атап айтады.
/ Қазақ терминологиясының мәселесі ең алғаш рет 1924 жылы Қазақстанның сол кездегі астанасы Орын-бор қаласында өткен ғылымн қызметкерлердің реслуб-лнкалық I съезінде кеңінен сөз болған екен. Мұнда бол-ған салнхалы әңгімелер термнн жасау ісіндегі кейбір прииципті мәселелерді күн тәртібіне шығарып пікір түй-іидеуге мүмкіндік берген сияқты. Сейтіп қазақ қауымы алдағы коиференцияларға біріпама дайындалғанға ұқ-сайды. 1926 жылы Баку қаласында болған түркологтар-дың Бүкілодақтық I съезі тікелей осы мәселелерді қа-растырды. Мұнда арнайы жасалған бес баяндаманың бесеуіиде де алфавнт, орфография және терминология мәселелері арнайы сөз болды. 1930 жылы Москва қала-сыида халық ағарту ісін арнайы қараған партияныя бүкілодақтық мәжілісінде де СССР халықтары тілінде термин жасаудың ғылыми принцнптері қррастырылды.
Қазақ терминологиясына қатысты деректерді қарап отырсақ, Қазақстаида терминологня мәселесіне 1925 жыл мен 1935 жыл аралығында Қазақ ССР Оқу халық комиссариаты жанындағы Методикалық бюро және осы кезде құрылғаи Термннология комиссиясы жетекшілік
1 Қазақ ССР. Орт. мемл. архиві. 81-қ. 1-т, № 56-іс.
2 Бэйішев С, Қазақ тілінің терминологиясын жасаудың негізгі принциптері мен міндеттері //Терминология сөздігі. Алматы, 1949, 1-кітап.
94
жасап келіпті. 1931 жылы басылып шыққан «Атаулар сөздігі» сол жылдар жемісі.
Осы тұста ғылымн-техннкалық прогрестің түбегейлі дамуына тікелей қатысы бар жәие қазақ термииология-сының да дамуына әсері мол болған академик Е. А. Чап-лыгнн (1879—1942) мен Д. С. Лоттенің еңбегін ерекше атауға міндеттіміз. 1933 жылы осы ғалымдар ұсынысы бойынша СССР Ғылым академиясында қазіргі ғылымн-техникалық терминологня Қомитеті (ҚНТТ) ұйымдас-қан болатын. Бұл комитет термннология мәселесімен шұғылданушы барлық мекемеге жәрдем етуге тніс еді. Сол міндетін күні бүгінге денін атқарып келеді. Бұл сүнсіиерлік жайт, отанымыздың астанасы Москвада бо-лып өткен бұл шаралардың бір де бірінен Қазақстан ғалымдарының қалыс қалмағандығы. Олардың да қарап жатпағандығын дәлелдейтін жоғарыдағы деректерге қо-са мынаны айта аламыз. Дәл осы 1933 жылы Қазақ Автоиомнялы Республикасы Халық Қомиссарлар Сове-тінің 508 саиды Қаулысымен Мемлекеттік терминология комисснясы (Мемтерминком) құрылған. Оның тұңғыш председателі Қ. Жұбанов, мүшелері Б. Қ. Асфандияров, Г. Қ. Бірімжаиов т. б. болған.
Алғаш ұйымдасқан күинен бастап бұл комнссия өте пайдалы жұмыстармен айналысты. 1935 жылы мәдеии құрылыс қайраткерлерінің бүкілқазақстандық I съезІ ашылар қарсаңында Мемлекеттік терминология комис-снясы Бюллетеиіиің төрт саны жарық көрді. Бюллетень-иің бұл сандарыиа алдағы зерттеу жұмыстарына бағыт-бағдар сілтейтін матерналдар жарияланды. Әсіресе, қа-зақ тілі терминдері меи орфографиясы жөніндегі жоба Қ. Жұбановтың мақалаларында термин сөздің ерекше-лігі және жасалу принциптерІ жайыида келелі әңгіме қозғалды. Қазақ тіліндегі термнндердің дұрыс дыбыста-луы меи қалыптасуына үлкен септігі тиген шараның бірі ретінде Қ. Жұбаиовтың қазақ алфавитінің құрамыиа «ф», «х» әріптеріи енгізу туралы ұсынысын айтуға бола-ды. Шынында, физика, философия, флора, химия тәрізді терминдердің бұдаи бұрынғы жазылу, айтылу кейпі пизика, пиласопия, плора, қимия түріиде еді. Әлгі әріп-тердің біздің алфавнтіміздің құрамына кешеуілдеп болса да еигеиі өте орыиды болғанын (1938 жылдан былай қарай ғана енді) дәлелдеп жату артық деп са-ндймыз. «Бюллетеньнің» 1935 жылы небәрі төрт-ақ саны ніығып үлгерсе де, термииологня мәселесін улкеи әлеу-
95
меттік сатыға көтеріп тастаған шара болды. Бұл төрт бюллетеньді сүзіп шықсаңыз жалпы ұлттық мәдениеті-міздің даму сатысындағы, оның ішінде сауаттылық шаруасында өзгеше ролі бар орфография мен термино-логияны жүйелеп, қалыптастыруда қажетті басқыш жасалғанын көресіз.
Бюллетеньиің 1-санында термннология мен орфогра-фияға қатысты бірнеше материал басылған. Олардың қайсыбірінің қазақша-орысша варианты қатар беріле-ді де, кенбіреуі тек ана тілінде ғана жарияланып оты-рады. Біздіңше, мұның мынадай себептері болған тәріз-ді. Біріншідеи, саяси мәні ерекше сауаттылық әлемінде жасалып жатқан мұндай шаралардың деңгейін букіл-одақтық дәрежеге көтеру болса, екіншіден, айтулы ғұ-ламалардың, партия-совет қызметкерлерінің және оқу-ағарту ісіндегі мамандардың, бұл істегі мағлұматының кеңеюіне жол шашу. Қалайда, сол кезеңиің өресінен қа-рағаида, матерналдардың осындай тәртіппен берілуі өзін-өзі ақтады деп білеміз. Мәселеи, осы алғашқы са-нының өзінде «Қазақ әдебиет тілінің терминдері тура-лы» (Термины казахского литературиого языка) деген атпен мақала екі тілде берілсе, «К пересмотру казах-ской орфографии» мақаласы орысша жарияланған. Бұл аталған дүннелердің авторы — Қ. Жұбанов. Ал «Теріс жазуға емле себепші болмасын»—(К. Бегалин ұлы), «Қосар ма, дара ма?» — (Жұбанұлы Құданбергеи) және «Қазақ тілінің емлесі мен әліппесіне кіргізілетін өзгеріс-тердің жобасы» дейтін матерналдар қазақша басылып-ты.
2-санында «Термнндердің спецификасы жөнінде» («О специфике слов-термииов») қазақтілі орфографнясы мен алфавнтіндегі өзгерістер жөиінде жоба (Проект нзмененнй — орфографии и алфавита казахского язы-ка) сняқты орыс тіліндегі мақалалар, сондай-ақ қазақ тілінде жазылған «Математнка термиидёрі жөиінде», «Физнка термнндері жайынан» тәрізді мақалалар ба-сылған.
3-санында өткен 2-санда жарняланған «О спецнфике слов-терминов» дегеи мақаланың қазақшасын беріпті. Соған қоса Дөнген орфографнясы жөнінде Цунвазаиың жобасы басылғаи.
Бюллетеньнің соңғы 4-санындағы материалдар тек қана қазақша. Олар мыналар: «Қазақ тілінің емлесіи өзгерту жайы» — (Қ. Жұбаиов), «Емле, әліппені өзгерту
96
дұрыстау жөиіидегі Жоба»—(Аманжолұлы Сәрсен), «Әріп, емле, термни мәселелеріндегі негізгі таяныш-тіле-гіміз не болуы жөн?»— (Басымұлы Қажым), «Термин-дер туралы».
Сонда бюллетеньнің төрт санында небәрі 17 ғылыми мақала жарияланғаи екен. Термин мәселесін тікелей сөз ететін мақала соның жеті-сегізі. Басқалары термииді орфография мен алфавитке байланысты әңгіме етеді. Алайда сөзіміздің басында ескерткенімізден, осы мақа-лалардың өзінде-ақ көптеген мәселелердің басы ашы-лып/жазуымызда жүйе бола бастады. Қөптеген термин сөздерді ретке келтіріп оны қолдану, қабылдау, тіпті жасау принцнптері айқындала түскені мәлім.
Мемлекеттік термннология комиссиясының бұл басы-лымындағы тағы бір көңіл қоюға тұрарлық мәселе мынау:
Оның әрбір санында комнссияда қаралғаи, талқылан-ған термнн сөздер тізімі жарияланып отырған. Бұл мә-селенің дер кезінде шешім тауып қабылдаиуына септігін тигізген шара деп білеміз. Шынында да, күнделікті қол-даныста қиындық келтіріп, дау туғызып жүргеи термнн-дерді осыланша талқыға салып, оның нәтижесін ресми документ есебінде әуелі өз органы арқылы жұртқа жа-рня етіп отыру — бұл іске заңды салмақ берген тәрізді.
Бюллетеиьнің алғашқы санының өзінде, алдымен, қа-зақ әдеби тілінің терминологнясын жан-жақты әңгіме-леп, оның жасалу, даму, қалыптасу және қолданылу өрісІ жайында нақты мағлұмат нұсқау беріп алған соң, «Социал-экономик пәндердің терминдері» мен «Матема-тика термиидерінің орысша-қазақша сөздігі» берілгені осыны ұйымдастырушы адамдардың білігін танытқан-дай.
Ал, екінші санда «Фнзнка термнндері» мен «Ботани-ка терминдері», үшіншісінде «Математика термнндері-иің жалғасын», төртіишісіиде «Фнзика терминдерінің жалғасын» жарнялап үлгеріпті. Сонда, банқап қарасак, сол кездің өзіиде-ақ біздің ғылымн мекемелер меи ма-ман адамдар кезеңнің тілек-талабына сай мұқтажын етейтін мәселелерді әлеумет талқысына дер кезінде салып, кепшілік назарын уақтылы аудара білген екен.
Ендігі мақсат, осы Бюллетеньде жарияланған мақала-лардың ғылыми мәнін саралап, ондағы көтерілген мә-селелердің салмағын таразыға салу болса керек. Әңгіме аталған проблема қай деңгейде қарастырылып, қандай
7-174	0,
шешім тапқаиы жанында. Мұнысыз, біздің жалпы әдеби тіліміздің, оның ІшІнде өте бай терминологиялық лекси-камыздың жасалу, даму, қалыптасу жолын анықтай ал-маймыз, Ендеше сауаттылық шаруашылығымызды жүр-гізу кезеңінде аса бір айқын Ізі қалған мұндан тұстарды назардан тыс қалдыруға болмайды.
Қ. Жұбанов «Қазақ әдебнет тілінің терминдері жай-ында» деп атаған мақаласында сол кезеңнің саяси-әлеу-меттік болмысына бойлап, тіл шаруашылығындағы неше алуан құбылыстарға тоқтайды. Ұлы Октябрь ре-волюцнясының алғашқы жылдарында ұлттық мәдениеті-міздің анқын бір көрінісі — сауат ашу саласында әр қнлы талас-тартыс, айтыстардың болғаны мәлім. Жасы-ратыны жоқ, ескілікті көксеп, соны уағыздаушы эле-менттер жаңа өмірдің жарқын істерін мойындағысы кел-мей, тіпті қарсы әрекеттер жасаған адамдар да болды. Әсіресе, олар атап көрсеткен тап күресінің өткір құралы тіл екенін біле отыра, осы салада біраз әрекет жасап бақты. Оның көпшілікке түсініксіз, бұлдыр болуын қа-лады. Әдебн тіліміздің елді озық мәденнетке жетекте-мей, қайта, керісіише, одан бойын аулақ ұстауын көкседі.
. Осындай мақсатқа орай, олар қазақ тілінен интериа-ционалдық (халықаралық) терминдердің қандайын болса да аластауға тырысып отырды. Ал, кездейсоқ се-бептермен ене қалғандарының мән-мағынасын мүлде қиындата түсуді ойлады. Оидай сөздердің дыбыстау жүйесі мен графикалық түрінен ие қазақтық екенін, не интернационалдық термин екенін банқау қиын. Ауда-рылған сөздерде қазақ тілі нормасы сақтала бермейді. Бір қызығы, алашорда өкілдерінің көбі революция-дан бұрын халықаралық терминдер мен орыс сөздерін сол қалпында алып отырған. Бұған «Қазақ» газетінен алынған мынандай сөздер дәлел бола алады: «проект», «закон», «статья», «дума», тіпті «государственнаи дума», «святейший Синод» тәрізді т. б. толып жатқан сөздер мен сөз тіркестері сол орысша қалпында қолданылған. Мұндай мысалдарды көптеп келтіруге болады. Ал рево-люцня жеңгеннен кейін, олар бәрін қазақша алу керек деген қыңыр да сыңаржақ пиғыл тізгініи ұстап, мүлде басқаша сөйлеп шыға келді.
Бұл тілдің даму жүйесіне, сауат ашу ісіне жасалған қнянат еді. Міне, сондықтан да, саясн мәні айрықша бұл мәселеге партия мен үкімет басшылары айтулы
98
мамандарды тарта отырып тікелей араласты. Мемлекет-тік терминология комиссиясы өзі құрылған алғашқы күннен бастап осы тектес ең күрделі мәселелермен айна-лысып, әдеби тілдің нәрлене, қалыптаса түсуіне көп сеп-тігін тигізіп келеді.
Қазақ тілі терминологиясының ғылымн принциптері айқындалып алған соң, бұл жөніндегі барлық практи-калық жұмыс, яғнн қазақ тіліндегі әрқнлы ғылым сала-лары бойынша термин жасап, қалыптастыру ісі белгілі бір жүйеге түсіріліп, бір орталыққа бағындырыла жүр-гізілетін болды. Мінеки, сол алғашқы күндердің өзінен-ақ Терминологня комнссиясының маңызды мәселелерге бағыт-бағдар сілтеп отыратын өте пайдалы органға ай-налғанын көреміз.
Жазуымыздыц даму тарихын барласақ, кезінде сау-ат ашуға біраз қызмет еткеи латын әліппесінен орыс графикасына ауысуда осы Терминком мүшелеріиің едәуір ролі болғанын байқаймыз. Орыс тілі арқылы бас-қа тілдерден еніп жатқан сан алуаи халықаралық тер-миндерді мәселен я, э, ц, ч әріптерінің көмегінсіз өрнек-тей алмас едік. Осы әріптерді орыс графикасына негіз-делген қазақ әліппесінің құрамына еигізу арқылы қаи-шама термнндердің айтылуы мен жазылуы бір Ізге түсті. Бір кезде неше алуан қиындықтар туғызған мұндан термиидердің қалыптасып, тіпті сіңісіп кеткені сонша-лық, қазір олар жайында ойланып, бас қатырып та жат-панмыз.
Жалпы Қазақстаи мәденнет қызметкерлерінің съе-зінде Қазақ әдеби тілі термннологиясыиың прннциптері жайыида келісімге келіп алған соң, жазу мен сөйлеуі-мізде сауаттылық белең ала бастады. Әлгі принцип бойынша — революция, пролетариат, теория, совет, со-циализм тәрізді көптеген халықаралық термнндер орыс тіліндегі түрін жоғалтпай, сол қалпында алынатын бол-ды. Ал -ский, -ный-ғз. біткен сөздер ешқандай қосымша-сыз (абсолют иіама, буржуаз идеология деген сияқты— Ө. А.) қысқарған түрде енді. Бесжылдық жоспар қа-былдау мен коллективтендіруге орай жәие орыс тілінің нгі әсерінің арқасыида конфис&елеу, колхоздастыру, комбайниіы, тракториіы, екпінді, ауатком, жоспар, жос-парлау, социалды жарыс, жеке меншік, есепиіі, бесжыл-дыц тәрізді сан алуан терминдер жасалып, қолданысқа енді. Ал партияиың саяси ұйымдастырушылық қызметі-йе, мәдени революция мен маркснзм-ленннизм іліміне
99
байланысты жасалған қоғамдық-саяси терминология жүйесі тіпті мол.
Автодорога, авиасани тәрізді күрделі термнндердің алғашқы бөлігі сол күйінде қалып, екінші сыңары ау-дарылып берілді (автожол, авиаиіана). Бұл прннцип-тердің өте дұрыс жасалғаиын әдеби тіліміздің кейінгІ кезеңдегі даму тарихы дәлелдеп шықты. Ендеше, Мем-терминкомиың ең алғашқы құрамының да ұлттық мәде-ннетіміздің, оның ішінде жазу мәденнетіміздің даму, қа-лыптасу барысына өз үлестерін қосқанын атап айту лазым.
Алғашқы құрамнан бері қарай, кейбір кездейсоқ үзі-лістер болмаса Мемтерминком негізіиен үздіксіз жұмыс істеп келеді деп айтуға болады. 1934 жылы қайта құ-рылып, соғыс жылдарына тап келгеи мұиың жаңа құра-мы жартымды ештеңе тындыра алмады. ӨмірІміздін бар саласындағы тірліктің бәрі ¥лы Отан соғысына байла-нысты жүргізіліп жатты.
Мемтерминкомның жаңа құрамы да (1939 жылы нюньнің 23-і Қазақ ССР Халық Қомиссарлар Советінің кезекті Қаулысы) бекітілген болатын. Өз жұмысын иегі-зінен тоқтатпағанмен, бұрынғыдай қарқын ала алмаға-ны белгілі. Әйтсе де әскерн әрекет пен соғыс қимылда-рын дәлме-дәл сипаттап бере алатын термин сөздер жүйесі назарда болған. Өйткені йайдандағы жауынгер-лер әрекетін олар қолданатыи қару-жарақ, соғыс техни-касын күнделікті баспасөзде, көркем әдебнетте нақты баяндау үшін сөздердің термнндік дәлдігі талап .етіледі. Міне соидықтан 1942 жыл С. Аманжолов редакцнясы-мен шыққан «Орысша-қазақша әскери сездікті» (құрас-тырғандар: Ғ. Мұсабаев, Ю. Цунвазо, Қ. Адайханов) ғана ез кезеңінің мұқтажын өтеген мүлік болды деп айта аламыз.
1945 жылдың 8 февралында Қазақ ,ССР Халық Қо-миссарлар СоветІнің № 54 Қаулысына сәйкес Мемтер-мннком құрамы қайта қаралып, бекітілді. Бұл жылғы шешім бойынша комиссия үкімет үйінін жанына кешті де, әуелі председателі I. О. Омаров, кейіннен Т. Т. Тәжі-баев болды. Ғалым хатшысы М. Б. Балақаев еді. Құра-мы 23 адамды қамтитын.
Бұл жаңа құрам өз жұмысын «Соғыс зардабынан әл-сіреген еліміздің экономнкасы мен шаруашылығын қа-лыптастыру» кезіндегі бүкілхалықтық Іспен қабат жүргі-зуіне тура келді.
100
Мәденн шаруашылығымыздағы аса маңызды шаруа-иың бірі— В. И. Ленин шығармаларын ұлт тілдеріне аудару мәселесі болып саиалады. 1946 жылы Қазақстаи Коммуннстік партиясының Орталық Қомитеті көсем ең-бектерін ана тілімізге аудару туралы арнайы қарап, қаулы алды. Республикамыздың саяси өміріндегі бұл үлкеи шаруаны ҚПСС Орталық Қомитеті жанындағы Марксизм жәие ленинизм институтыиың қазақ филиалы марксизм-ленинизм ғылымн-зерттеу ннституты іске асы-руға міндетті болды. Қазақ ССР Халық Қомиссарлар Советінің жаиындағы Мемтерминком бұл істеи тыс қал-ған жоқ. Ленни шығармаларыи қазақ тіліие аударуға байланысты қоғамдық-саяси терминологиясын көпшілік-тің талқысына салып, Мемтермииком мәжілісінде заң-дастыру барысында қыруар жұмыс істелді.
Мемтерминкомның бұл кездегі жұмысы мен алғаш-қы құрам жұмысы арасында елеулі ерекшеліктер бар екеиі байқалады. Мәселен 40-жылдардың екінші жарты-сында бекітілген термнндер мен 1935 жылы қабылдан-ған термнндерді салыстырып көрелік. Бұл жылдары қа-былданған терминдердің көбі фонетикалық өзгерістерге ұшырамай, сол қалпында алыиғаны байқалады. Ал 20-жылдарда басқа тілден ауысқан терминдер мен сөздер социалис цоғам, буржуаз идеология, абсолют иіама тә--різді жасалып, қысқартылып, қосымшасыз ұсынылып жататын. 30-жылдардағы терминдер жүйесінде -ды, -ді, -лы, -лі, -ты, -ті қосымшаларының активтенуі байқала-ды. Мысалы: Социалды К,азацстан, индустриялды ел. 40-жылдар тәжірибесінде изофеттік конструкцнялар бе-лең ала бастайды (автосуат блогы, товар айналымы т. т.).
Ал, 50-жылдардан былай қарай -лыц қосымшасы актнвтеие бастайды. Неге десеңіз көптеген термин сөз-дер осы -лыц жалғауы жалғану арқылы жасалып қа-лыптасты. Тіпті ана тіліміздегі төл сөздерді былай қой-ғанда, бұл жалғау кірме сөздердің өзіне де жалғаиып, тілдің жаиды элементіне айналып кетті десе де болғаи-дай.'
Мемлекеттік терминологня комиссиясының ¥лы Отан соғыеЫнан кейінгі жылдардағы құрамы күиделікті өмі-ріміздегі қолданыс қажетін өтейтін терминдермен тіке-лей айиалысты. СГның ішінде әлеуметтік-экойомика, лннгвистика, тарих, заң ғылымы, медицина, зоология, тау-кен істері, металлургня ғылымдарының әрқнлы қол-
101
данылып, практикада қнындық туғызып жүрген бірқы-дыру термнндерін қарап, жүйеге түсіріп, бекітіп берді-Осы үлкен тірліктің бас-аяғы жииақталып, 1948, 1950 жылдары екі томдық орысша-қазақша терминология сөздігі жарық көрдІ. Бұл біздің жазуымыздың жөнделе түсуіне себі тиген сауатымызды бір саты ілгерілеткен үлкен жұмыстың бірі болды. Сөздіктің ғылыми тұрғы-дан алғанда да сауатты шығуы, бір жағынан, сөздік шығару ісінен хабары мол Н. Т. Сауранбаев, С. Б. Бәйі-шев тәрізді мамандардың араласуына тікелей байланыс-ты деп білеміз.
40-жылдары саябыр тартқан терминологня жұмысы 50-жылдар ішінде едәуір жанданды. Әрбір ғылым сала-сы бойынша термин қалыптастыру туралы мамандар пікір таратып баспасөз тікелей араласты. ЕкітілдІ тер-мннологнялық сөздіктердің түр-түрі шыға бастады. Осы шаруаның бәріне мұрындық болған ең алдымен, Мем-термннком болса, соиымен бірге, 1956 жылы Тіл білімі және әдебиет ннстнтутының құрамында термннология бөлімінің ашылуы да мәселенің жүйелі түрде жүргізі-луіне септігін тигізді. Білікті мамандар газет, журнал беттерінде мәселе көтеріп, термниологияның өзекті проб-лемаларын қозғады. Осының бәрі анналып келгенде тіл саясатындағы термнндік лекснканың мәнін айқындап, оған жұртшылық иазарын аудардь?.
Өкіиішке оран, термннологня бөліміиің өмірі онша ұзақ болмады да, оның салдары бірден көзге де түсе бастады. Алайда мұның есесіие Қазақ ССР Мииистрлер СоветІ жанындағы (Мемтерминком) МемлекеттІк терми-нологня комиссиясы термин жасау, реттеу, қалыптасты-ру ісін бұрынғыдан анағұрлым қарқынды жүргізіп отырды.
Бұл кездегі Мемтерминкомның белсеиді мүшелері ретінде С. Бәйішев, К. Шәріпов, I. Қеңесбаев, Қ. Сағын-дықов, М. Балақаев, Ә. Қарағұлов, М. Қаратаев, Т. Мұ-сақұлов, О. Жәутіков, С. Аманжолов, Б. Бірімжанов, Ә. Сатыбалдиев, О. Құдышев, I. Жарылғапов, Ж. Сма-ғұлов, Б. Қыдырбекұлы, Ә. Әбдірахманов, А. Бейсемба-ев, С. Байжаиов, X. Хасеиов, X. ТІлемісов тәрізді қа-ламгерлер мен ғалымдар есіміи атау лазым. Осындай актив мүшелеріиің және білікті мамандардың араласуы арқасында Мемтермннком елуінші жылдары ала-құла жазылып келген термин сөздердің біразын талқылап бе-кітіп көпшілік иазарына ұсынды. Мемтермннком, Тіл
102
білімі институты және маман авторлардың бас біріктіре қимылдауының нәтижесінде 1956 жыл мен 1962 жыл аралығында бірнеше терминологиялық сөздік жарық көрген. Мұның он екісі комиссия мәжілісінде қаралып, бекітілді. Бұл сөздіктер қазір таптырмайтын, өте сирек кездесетін кітаптар қатарына қосылды. Қүні бүгіиге дейін мұны мамандар жолбасшылыққа алып отыр. Ал-ғашқыда қарадүрсіндеу көрінген, бірақ келе-келе тІлІ-мізге кірігіп кеткен өндірісті мамандандыру (специали-зация производства), жалпы табыс (валовой доход), жалгіы заң, (всеобщнй закои), наңты еңбек тәрізді эко-иомика ғылымының, ңопарылыс (взрыв), терістеуді те~ рістемек заңы (закон отрицания), біздік зат (вещь для нас), өзіндік тап (класс в «себе»), өз үшін тап (класс для «нас»), сын және өзара сын (крнтнка и самокрнти-ка), материяның алғаіиңылығы, сананың соңғылығы (первнчность материи, вторичность сознания), байым-дау (суждение) сияқты философия ғылымының термнн-дері саналы әрекет нәтнжесінде пайда болған лексика-лық қазына. Бұлардың қайсыбірі қолдаиыста әуелі тай-ғақтық танытқанмен, негізгІ көпшілігі келе-келе тұрақ-танып, тілімізге сіңіп кетті.
Термин мәселесінің ғылыми заңдылықтарын ашып, оның лннгвистнкалық тұрғыдаи алғанда, дұрыстығын дәлелдеуде тілші ғалымдардың ролі ерекшелеу. Сол себепті де терминком құрамы әрдайым жаңарылып, лингвнст мамандарымен үнемі толықтырылып отырды. Мәселен, 30-жылдары Мемтермннком құрамында не-бәрі екі-ақ тілші болса, 60-жылдары мұның құрамыиа алты тілші енді.
Мемлекеттік термииология комиссиясының жұмыс ауқымы жалаң терминдерді бекітумен ғана шектелмей-ді. Сонымен бірге оның мұшелері жазуда қнындық ту-ғызып жүргеи, халық, ел атауларыи, жер-су атауларын, тіпті көше аттарына дейін назар аударып отырды. Мы-салы ол 1962 жылы 170-ке таяу халық пен ұлт есімде-рін қарап, талқылап іріктеп алып, оның қазақ тіліндегі заңды жазылу иұсқасын бекіткеи. Сондай-ақ, Тіл білімі ииститутының ономастика бөліміиің картотекалық қо-рыиың мәліметі бойынша Қазақстаида 84 мың өзен, бұ-лақ, бастау, 42 мың көл, 25 мың елді мекен бар екен. Соның бәрінің ежелден халық аузында қалыптасқаи атауы болғаимен, қайсыбірі күні бүгінге дейін ала-құла жазылып, ала-құла айтылып жүр. Жазуымызда әр алуан
103
құбылып қолданылып жүрген мұидай фактілер жалпы сауаттылыққа кесірін тнгізер кедергілер деп танылған-дықтан Мемлекеттік терминология комиссиясы бұл мә-селені де иазарынан тыс қалдырмай келеді. Алдағы уақытта да бұл мәселелер шешім табады деп ойлаймыз. Алайда бұл салада қайта соғар, талқыға түсер жайттар әлі де баршылық.
Басқасын былай қойғанда, астанамыз Алматының өзінде маңдайша мен көше аттарыи жазудағы былық-тардан күні кешеге дейін арыла алмай келдік. Мәдениет кешеден басталады деген сөз бар екен. Мұиың жазу, сызуға, әсіресе көше аттарыи реттеуге тікелей қатысы бар.
1969 жылы 3 августа Мемтермннком мәжілісі Алма-ты қаласындағы көше аттарыи дұрыс жазу мәселесін хатқа тізіп, қарап шықты. Содан бері көше аттарын жазу мәселесі біршама реттелген тәрізді. Алайда маң-дайшадағы машахаттан біз түгел арылып біттік дей ал-маймыз. Осыған оран мынадай ойымызды ортаға сал-ғымыз келеді. Қалада түрлі түспен өрнектеп хабар жа-затыи мекеме, ұйым, көше аттарын қоятын жарнама бюросы мен арнайы орындар бар. Халықтың мағлұматы мен сауатыи жетілдіруде бұлар атқарып отырған істің мәнін талдап жатудың қажеті бола қоймас. Алайда осылардың қазақша жазу нұсқасыида көптеген орашо-лақтықтардың кетіп жататыныи айтпасқа болмайды. Бұл жөнінде баспасөз бетінде әрдайым мақалалар жа-рняланып, түрлі-түрлі дабыл да қағылып жатады. Бұл шикіліктеи арылу үшін көше аттары мен маңдайшадағы жазуды, түрлі жариама, хабарламаларды қайта бір сү-зіп шығып Мемтерминком мәжілісіне салу керек. Және мұндай мәжіліске қала басшысын қатыстырып отырған дұрыс. Сонымен бірге, ең бастысы, әлгіидей мекемелер-де, әсіресе, қалалық атқару комитетіиде екі тілді мең-герген бірер сауатты маман отырса деп бйланмыз. Өзге республнкалардың орталық қалаларында мәселенің бұл жағы баяғыда шешім тапқан.
Мемлекеттік терминологня комиссиясының жұмысын қызу қарқынға көшірген шаралардың бірі ретінде қазақ халқының мәдеии тарихында ерекше маңызы болған Қазақ Совет Энциклопедиясының жарыққа шығуын айту керек. Міие осы бүкілхалықтық істің дайындығы үстінде ғылым мен техникаиың барлық саласында күн-делікті қажетімізді етеуге жұмсалатын термнн сөздердІ І04
саралап, сұрыптап шығуға тура келді. Мерзімді баспа-сөз, радио, телевиденне, түрлі оқу құралдары меи оқу-лықтар, тіпті шаруашылық, өндіріс, ғылыми тақырып-тарға арналған көркем туындылар тіліндегі терминдер жаны түгел сарапқа түсіп, талғам таразысына тартыл-ды. Бұл істің бәрінің басы-қасыида термииком мүшеле-рі, тілшілер, мамандар болды.
60-жылдарда басталып, 70—80-жылдарда қауырт дамыған бұл жұмыс Қазақ тілі терминологиялық лек-сикасының дамып, қалыптасуыиың сан алуаи ұғымдар-дың занды түрде терминдік сипатқа көшуіне, сөйтіп ті-ліміздің ғылымн-техннкалық қолданыс өресін бніктете түсуіне көмектесті. Ғылым салаларына сәйкес сөз тізбе-лері жасалып, кепшілік талқысына ұсынылды. Сөйтіп әрбір термнн талқы тезінен өтті.
Өйткені энцнклопедняда берілетіи әрбір ғылым сала-ларына тән ұғым, түсініктердің атаулық терминдік тінін анықтау, оның қауызы мен қабыршағынан айырып тер-мнндік мәнін беру оңай іс емес. Олардың жасалу жо-лынан кеткен ақауларды банқап, термнн жасауға сеп-тігін тнгізген амал, тәсілдердің қайсысы тілдің заңды жүйесіие лайықты жасалған, қайсысы ішкі заңдылыққа қайшы дегендерді анықтауда мұидай талқы мен таразы-ның пайдасы зор екенін осы эициклопедия материалда-рыиың өзі-ақ дәлелдеп отыр. Осындай саралау нәтиже-сінде сөз бен сөзді біріктіріп, не сөзге түрлі қосымша жалғап, немесе өзге тілдерден сөз алып (мұның да неше түрлі жолы бар), аударып, калькалап талай термин жа-салып тілге сіңді.
Жалпы сөз біткеннің, оның ішінде термин атаулының өріс алар, қанат жаяр жері ең алдымен, мерзімді бас-пасөз яғни емірдің сан түрлі саласыиан сан алуаи мәлі-мет жинап, матернал беретін журналистердей термин құмар маман жоқ. Олардың қаламына іліккен екі сөздің бірі термин болуға ыңғайланып тұрады. Осының езінде қоғам дамуының ыңғайына қарай ітайда болған заңды-лық бар сияқты. Нақты іс пен тура сөз талап етіліп отырған бүгінгі замаида, сол деңгейден табылар кез-келгеи ұғымды, терең түсінікті, табиғат, қоғам құбылыс-тарын дәл білдіре алатын тек термиидік мәнге көшкен сөздер деп білеміз. Міне сондықтаи көп мағыналы бай-ырғы сөздердің қайсыбір мағынасы дараланып, ғылы-ми терминдік сипатқа көшуі заңды. Осыған қарағаи-Да, кез-келген тілдің сездік құрамыидағы байырғы
105
сөздер уйірі термнн жасаудың негізгі көздерінің бірі бо-лып саналады. Сөйтіп -лың жалғауын керек етіп тұрғаи жердің қайсыбірінде изафеттік тұлғаны ұсыну орыиды болды деп ойлаймыз, бұрынғы азаматтық соғыс, отан-дық соғыс деген тіркестерден гөрі, азамат соғысы, Отан соғысы дегеннің термнндік пішіні әлдеқайда жүйелі. Немесе жазуымызда жні кездесетіи эпоха, этап, период, век, момент тәрізді сөздер мен периодический закон, пе-риодическая печать сияқты термнндік тіркестерге назар аударалық. Бұлар сияқтылар күні кешеге дейін әркімнің өз қалауынша әрқнлы қолданылып, жазылып келді. Осындай сөздердің термнндік тақылетіи айқындауда кенде термннком мүшелерінің нақты ұсыныстарының да пайдасы мол екенін байқаймыз. Мысалы заман (эпоха), ғасыр (век), кеэең (этап), дәуір (период), мезет (мо-мент), мезгілдік заң (периодическнй закон), меэгілдік баспасөз (периодическая печать) сөздері мен тіркестері-нің дәл осылайша терминдік мәнге көшіл тұрақтануына себепкер адамның бірі қарт журналист Құрманбек Сағындықов.
Термин жасаудың осындай қалыптасқан, өнімді де ұғымды тәсілдерімен қабат, жағымсыз сөзжасамның жағымсыз амалына айиалып бара жатқан жайлар да кездеседі. Термннком мәжілістерінде мәселенің осындай жақтарына да қатты назар аударылып келеді. Мысалы, қазақ тіліиің сөзжасам тарихыида -лың жұрнағыиың алатын орны ерекше. Бұл жұрнақ арқылы жасалып, зат-тың атаулық мәнге ие болған сөздердің саны мол. Тілде қалыптасқан осы амал, сөз жоқ, терминжасам ісінде пандасыи тигізді. Алайда өкінішке қаран, -лың жұрна-ғы арқылы жасалған сөздерге баспасөз беті лық толды. ЖҰРТ бұдан мезі бола бастады. Тіпті реті келсін, келме-сін тықпалана берген соң, жұриақ жұғымы кете баста-ды. Сол себепті Мемтерминком мүшелері меи мамаидар-дың осы жұрнақ арқылы сөз жасау мәселесін тағы қа-рап, ретке келтіргені өте дұрыс болды.
Елу жылдан астам уақыт ішінде МемлекеттІк терми-нология комиссиясының құрамы әлденеше рет жаңарты-лып қайта құрылып отырды. Терминком мәжілістерінің протоколдарын қарап отырсақ, барлық уақытта да қа-зақ тілі терминдерін жасау, қалыптастыру ісіне Қ. Са-ғыидықов, I. Қеңесбаев, М. Балақаев, С. Бәйішев, Б. Бі-рімжанов, Қ. Шәріпов, Ә. Қарақұлов, Р. Бөкенханов, Ә. Сатыбалднев, I. Жарылғапов, Ә. Қайдаров, Ж- Сма-
106
ғұлов, Ә. Әбдірахманов т. б. жолдастардың белсене ара-ласқандары байқалады.
Мемтерминком бекітілген термнндерді екі кітапша етіп жұртшылыққа ұсынды. Ол тез тарап, өте сирек дү-янеге айналып кетті. Мұның үшінші жннағы тағы бас-паға ұсыиылып отыр. Осы дәстүр жалғастырыла бер-мекші.
Мемтермннкомның 1976 жылы бекітілген жаңа құра-мы 70-жылдардың екінші жартысында ерекше ынта-ықыдаспен жұмыс істей бастағанын айту керек. Бұл құрамды Қазақстан Қомпартиясы Орталық Қомитеті мен Қазақ ССР Министрлер Советі 1976 жылы бекіткеи еді. Мемтерминкомның алғашқы мәжілістерінен бастап, тіліміздің жалпы мәдени өрісінің ілгері дамуына орай, кейбір кемшілігі көріне бастаған қазақ орфографнясы-ның мәселесі көлденең тартыла берді. Орфографня мә-селесінің неліктен күн тәртібінен түспей, әңгімеге объ-ект бола бергенін түсінуге болады. Біріншіден, алғаш-қы «Қазақ тілінің орфографнялық сөздігі» 1963 жылы жарық көрген еді. Содан бері 25 жыл өтті. Ал заманы-мыздың қарқынды даму қалпында 25 жыл аз уақыт емес. Бұл уақыт ішінде жазу мәдениетіміз жетіле түсіп, барлық баспасөз бен баспа орындарында, мектептер мен жоғары оқу орындарында, әрқилы ғылымн мекемелерде тіл байлығын қажетке жаратудың күнделікті практика-лық мүмкіндіктер көзі ашылды. Осыған байланысты жазуымыздағы кейбір кемшіліктер көріне бастады. Әсі-ресе, ежелден қалыптасып келе жатқан сөз жасау прин-цнптеріиде, біріккен сөздердің жазылуы жайында, төл сез бен өзге тілден енген сөздерге жалғануға тиісті жал-ғаулар табнғатында дау туғызатын әңгіме көбейіп кетті. Сондықтан, әркім өз қалауынша жазып, өз білгенін то-са берген соң, жазудағы жүйе, принцнп мәселелері Мем-терминком мәжілісіиде қанта-қайта сөз болды, талқыға түсті. Нәтнжеде орфографняның көптегеи тұстары түгел саралаиып, кемшіліктер жөнделді. Оның жаңа, жақсар-тылған вариантын Қазақ ССР Жоғарғы Советінің Пре-зидиумы бекітіп берді.
Қазақ ССР Мнннстрлер Советі жаныидағы Мемле-кеттік терминологня комиссиясының Ережесі 1972 жы-лы 25 апрельде бекітілгеи болатын. Бұл Ереже Мемтер-минкомиың міндеттері меи праволарын белгілеп берді. Осы Ережеге сәйкес Мемтермннком терминологияның ғылыми-практнкалық ісіие жетекшілік жасап, бекітілген
107
терминдердің орфографиялық нормасының сақталуын қадағалауға септігін тигізді. Термнн жасаудың негізгі приициптері айқындалып, бұл істе жүйелілік тұрақтаиа бастады. Ұстанған принцнп бойынша, ең алдымен ана тіліміздің ішкі қоры, өз сез байлығы қолданылуы тиіс те, екіншіден, орыс тілі мен совет халықтары тілі ар-қылы еніп жатқан халықаралық термиидер (интерна-циоиалнзмдер) мен советизмдерді игеру кажеттігі басшылыққа алынды.
Сөйтіп, Мемлекеттік термннология комисснясы құ-рылғалы бері қыруар шаруа Істелді. Қазақ тілінің қан-шама жаңа термнндері жасалып, қалыпқа түсті. Жұрт-шылықтың қажетін өтеп келе жатқан бұл термнноло-гиялық лексика о баста қолданысқа осы терминком арқылы енгізілгеиіи есепке алсақ, істелген шаруаның ауқымын айқынырақ сеземіз. Мысал үшін 1972 жыл мен 1981 жылдар арасында істелген жұ-мыстарды алай-ық. Бұл аралықта комнссня мен секретариаттың 84 мәжілісі еткізіліп, 2 мыңнан аса термнндер мен термин-дік мәидегі тіркестер бекітілген екен.
Қазақ тілінде термин жасап, оларды күнделікті қол-данысқа енгізу ісімен, қазір көбіне көп баспасөз қыз-меткерлері шұғылданып жүр. Соидай-ақ термин сөздер-дің мейлінше молынан қамтылатын жері — мектептер меи жоғары оқу орыидарына арнаЛған оқулықтар, түрлі терминологиялық сөздіктер жәие де ғылымның әр қилы саласына байланысты шығып жатқан арнаулы әдебиет-тер, радио, телевиденне хабарлары.
Термнн жасау ісінде—аударма мәселесінің айрық-ша ролі болғанын айтуға міндеттіміз. Әсіресе марксизм-ленинизм классиктерінің шығармаларын қазақ тіліне аудару арқылы, біз тіліміздің терминологнялық лекси-касын байыта түстік. Соның нәтнжесінде ана тіліміздің қоғам өміріидегі ролі кетеріліп, мүмкіндігі молая түсті. Осы сала бойынша жасалған кейбір зерттеулер 3 дерек-теріне қарағанда, В. И. Лении шығармалары қазақ ті-ліне 20-жылдардың басында-ақ аударыла бастапты. Мә-селен, көсемиің сөйлегеи сөзі мен қайсыбір саяси мате-рналдар 1919 жылдың январында, сол кезде шығып тұрған «Қазақ дұрыстығы» («Қазахская правда») газе-ті мен «Мұғалім» («Учитель») журналы беттеріиде жа-риялаиған. Жоғарыда аталған кітапты қарап отырсақ,
3 Сағындықов К. Қөсемнің асыл мұрасы. Алматы, 1970.
108
1921 —1924 жылдар ішінде ұлы көсемнің бес түрлі еңбегі аударылыпты.
1924 жылы май айында өткен партияның XIII съезі-нің шешімдеріне сәйкес, Қазақстан партия ұйымы да көсем еңбектерін аудару мәселесінде нақты шешім қа-былдаған болатын. Осыдаи былай қарай көсем еңбекте-рі мен саяси әдебиетті қазақ тіліне аудару ісіне жиірек көңіл бөліне бастаған. Аударылған еңбектердің қан-қайсысында да қоғамдық-саясн лексика мейлінше бай екеиі белгілі. Міне солардың ана тіліміздегі баламасын барынша дәл, түсінікті, анық етіп жасау оңан шаруа емес еді. Өйткені қазақ тіліиің бұрынғы-соңғы тарихын-да қоғамдық ой-пікірді өрнектейтін термии сөздер мұн-шалықты дамып, қаиат жайған емес. Мәселенің қиын-дығы да, қызықтығы да осыған байланысты. Сол тұста-ғы саясн әдебнеттер аудармасын қарап отырсаңыз, тер-мни жасаудың әр алуан амалдары мен сан түрлі ізде-ністерді банқаймыз. Әдеби тіліміздің даму, қалыптасу тарихында мұидан іздердің орны бөлек. Ол — ұлы орыс тілінің аиа тіліміздегі терминологиялық лекснканың жа-салып, қалыптасуына тигізген әсері. Түрлі-түрлі көптеген тілдерде терминдік мәнде қалыптасқан көптеген сездер-ді сол қалпыида қабылдау бар да, оларды не жартылай, не тұтас аударып алу тағы бар. Сондай-ақ түбір сөз сол күйінде сақталып, оған жалғаиатын қосымшаларды ға-на қазақшалайтынымыз және бар. Міне осындай қилы-қилы құбылыс қазақ аударма тарнхының тәжірибесінде де болды. Қөптеген ннтернационалдық және орыс сөзде-рі өзгеріссіз сол қалпында қабылдануда орыс тілінің ерекше әсері болды. Ал калька жолымен жасалған тер-мнндер мен терминдік мәндегі сөздеріміз өз алдына бір сала әңгіме.
Орыс тілінің ықпалын біз өзге тілден енген сөздерден ғана емес, терминдік ұғымға айнала бастаған байырғы қазақ сездерінің табнғатынан да таиимыз. Өйткені бұ-лардың көбі орыс тіліндегі термнндер моделін ескере отырып жасалғандар. Ендеше ұлы орыс тілінің басқа ұлт тілдеріне, оның ішінде қазақ тіліие жасап жатқаи әсерінде шек жоқ. Бұл зерттелу ауқымы кең, талай із-деністерді керек ететін ғылыми проблема. Қазақ ССР Миннстрлер Советі жанындағы Мемлекеттік терминоло-гия комнссиясы мәселенің бұл жағыиа да назар ауда-рып, бағыт-бағдар сілтеп отырғанын айту лазым.
^Жалпы Мемтерминкомның осы тектес сан салалы
109
жұмысының жандануына Москва, Ленинград т. т. қала-ларда өткен Бүкілодақтық конфереиция, кеңестердің. септігі де мол болғаны сөзсіз. Мәселен, 1959 жылғы Москвада, 1967 жылы Ленниградта өткен мәжілістерде терминологня мәселесі арнайы сөз болды. Ал 1981 жы-лы март айында Москвада өткен семинар-мәжілістің де мәні ерекше деп білеміз. Бұл семинар одақтас респуб-ликалар Ғылым академияларыида термин жасау мен оны бір ізге түсіру жайы нақты талқылаиды. Мұиы ғы-лыми-техннкалық термииология комитеті өткізді.
Мемтерминкомның соңғы құрамының жұмысында ауыз толтыра айтарлық жоғарыдағыдай табыстардың болғаны анық. Қөптеген актив мүшелердің бұл іске білгірлікпен, жанашырлықпен қарауының иәтижесіиде сан алуан ғылыми терминдер сарапқа салынып, бекіті-ліп жұртшылыққа ұсынылды. Соның бәрі дерлік қолдау тауып, дұрыс қабылданып, қазір жазу жүйемізде қалып-тасып, дәстүрге айиалып кетті. Әсіресе күнделікті бас-пасөз беттері меи радио, телевиденне материалдарында осы игі істің ізі айқынырақ аңғарылады. Ендеше Мем-терминком атқарып отырған шаруаның маңызын ешқан-дай есепшотқа салып, процентпен шақтай алмасақ та, келелІ тірліктің тұшымды нәтижесін көріп отырмыз деп батыл айта аламыз.
Рас, 70-жылдардың соңғы жағында Мемтерминком мәжілісінде иақты мәселені ғылыми дәйекті іскерлікпен талдап, тиянақты батуаға келудің орнына «біздің ауыл-ша былай» дейтін өресіз таласқа түскен де факті болды. Әсіресе, комиссня мәжілісінде қаралуға тністі матерн-алдардың шалағай дайындалып әкелінетіні қатты сынға ұшырады. Кейде, тіпті бұрын бекітілген терминдердің қайта қаралған сәттері де болды. Бәлкім осының салда-рынаи да болар Мемтермннком жұмысы соңғы екі-үш жылда мүлде (1981—83) тоқтап қалды. Соидықтан Мемтерминком жұмысын жаңа бағытта жандандырудың мезгілі жеткенін мезгеді. Жұртшылық пікірін ескеру иәтижесінде құрам қайта сараланып, қайта іріктелді, жаңартылды, бұрынғыдан әлдеқайда қысқартылды. Мұи-дағы принцип: мәселенің маңызы мен мәнін айрықша түсіиіп, біліктілік таиытатын іскер мамандарды іріктеп, іске барынша ұқыпты жандарға жауапкершілік жүк-теу. Яғни ана тіліміздің ішкі мүмкіндігі мен термин жа-саудағы қабілетіне қанық, соның бүге-шігесін, сан қилы заңды құбылысын дәл басып, бір арнаға түсіріп отыруға
110
шебер, зерек мамандарды пайдалану, бұл қоғамдық іс-ке ерінбен жаныи салып істентін адамдарды қамту, қа-тыстыру қажет болды.
Термнн жасаудьщ, қабылдаиған термнндердІ қолда-нысқа ендірудің таразыға салынар, иалқыға тусер жай-лары әлі көп. Ғылымн-техннкалық прогрестің қарышты даму қарқынына сай туып жатқан тіл шаруашылығын-дағы құбылыстар сыры қаламгерлерден, әсіресе тіл ма-мандары тарапынан жаңаша іс-әрекетті, жаңа көзқа-расты талап етеді. Тіпті термннология мәселесіи ғылы-ми дәрежеде ұнымдастыруда да жаңа серпін қажеттігі көрінді. Бұл саладағы кейбір сылбырлықтан арылып, өмір талабына бұрынғыдан да гөрі шапшаңырақ әрі дер кезінде жауап беріп отыру үшін, термннком құрамы мен ол туралы ЕреженІң өзін тағы да қарап, жұмыс бағытын өзгерту керек болды. Ереженің кейбір пункт-терін қазіргі талапқа сай жуықтатып, жұмыс програм-масын түзу күн тәртібінде тұрды.
Сөйтіп мамандардың өтініші бойынша Қазақ ССР Мннистрлер Советі жанындағы Мемлекеттік термииоло-гия комнссиясының құрамы тағы да іріктеліп қайта құ-рылды. 1981 меи 1983 жылдар аралығындағы үзіліс тер-минком жұмысына аздап болса да салқынын тигізді. Тіпті осының салдарынан жалпы бұл комнссияның кей-бір одақтас республикалардағыдай Ғылым академиясы-ның жанында болса қантеді деген де пікірлер туған бо-латын. Алайда республика партня ұнымы мен үкіметі Мемтермннкомиың 50 жылдан аса жұмыс тәжірибесін сарапқа сала отырып, әдеби тіл терминологиясын қа-лыптастыруда үлкен іс тындырып, нәтнже көрсетіп келе жатқан комиссияның Қазақ ССР Миннстрлер Советі жанында болғанын дұрыс деп тапты. Бұл үкімет пен партия тарапыиан жасалып отырған үлкен қамқорлық-тың тағы бір белгісі.
Сөйтіп Қазақстан Қомпартиясы Орталық Қомнтеті мен Қазақ ССР Миннстрлер Советі 1984 жылғы 7 фев-ральда Мемтермннкомның жаңа құрамын бекітті. (Қау-лы№66). Ал осы жылдың 9 февралында Қазақ ССР Мннистрлер Советі бұл комнссия туралы Ережені (№ 72) бекітті. Жаңа құрам соңғы кезде жиірек айты-лып жүрген тілек-талаптарға орай іріктелді. Ең алды-мен, бұл құрамға тәжірибесі мол, іскер білікті мамаи-Д-ар және қабылданған термнндерді қолдаиысқа ендіре алатың лауазымды адамдар, жазушылар, журналистер,
III
ғалымдар, баспа, радио, телевизия қызметкерлері, тіл білімпаздары енді. Бұрынғы құрам мен Ережеге қара-ғанда мұның едәуір өзгешелігі тағы мынадан белгілері-меи сипатталады. Мемтерминком «.. .экономикаиың, ғылымның, техниканың, мәдеииеттің барлық салалары бойынша казақ тілінің терминологиялық лекснкасы жө-ніндегі ғылыми қызметке жалпы басшылықты және бе-кітілген терминдер мен номенклатуралардың практнка-да қолданылуын бақылауды жүзеге асырушы орган бо-лып табылады». Ол өз қызметінде, ең алдымеи, қазақ тіліиің лексикалық ресурстарын терминдік мағыиада пайдалануды, сонымен бірге орыс және халықаралық терминдерді кіріктіру принңипін басшылыққа алады.
Термникомның ондаған жылдар бойғы жұмыс тәжі-рибесін ғылым мен техннканың сала-саласы бойынша термннологиялық секңиялар құрып, бұл істі әуелі таза мамандық иелеріиің талқысына салу қажет екенін көр-сеткен болатыи. Бұрын бұл міндетті Мемтерминкомның жаныидағы секретариат атқарып келген еді. Бірақ секретарнат та барлық мамандардың орнын толтыра алғаи жоқ. Сондықтан Мемтермннком жаныиаи құры-лып отырған 6 термннологиялық секция біздің ойымыз-ша бүгіигі ғылым мен техииканың барлық саласын түгел қамтып отыр. Яғнн осыидай секцияларды құру арқылы термннологнялық жұмыстардың ' жүйелі жүргізілуіи қамтамасыз етуге болады. Өйткеиі терминді жасайтын— оны қажет етіп, күнделікті тірлігіндё үздіксіз қолдаиа-тын мамандар. Олардың жарамды-жарамсызын, ретті-ретсізін, ғылыми дәйектілігін түрлі сөздіктер, оқулықтар мен оқу құралдарын, монографнялық зерттеулер, ғылы-ми көпшілік қолды кітап, брошюралар жазып оқытып, үйретіп, қолданып журген ғалымдар, мектеп пен жоғары оқу орындарының оқытушылары, газет, журнал, радио, телевидение қызметкерлері тез аңғарады. Міие сол се-бептен де терминологнялық секцияларға — улкен жүк артылып, сенім көрсетіліп отыр. Термннология процесін-дегі барлық иегізгі жұмыс осы секцияларда пісірілуі тніс. Тиісті мамаидар талқысынан өткен терминдер, тер-минологиялық сөздіктер, оқулықтар т. т. содан кейін Қазақ ССР Ғылым академиясы Тіл білімі институтының Ғылымн советінің талқысына салынады. Ондағы мақ-сат әлгі сөздіктер меи оқулықтардағы терминдер қазақ тілінің өзіне тән заңдылығына орай жасалды ма, қазақ-ша жатық па, терминологиялық мәні дәл ме деген
112
сауалдардың басын ашып алу. Міне, осындай бірнеше рет қажетті ғылымн сүзгіден, електен өткізілген термин-дер тағдырын шешу Мемтермннкомға әлдеқайда жеңілі-рек, әлдеқайда жуйелірек бола ма деп ойлаймыз. Ал-ғашқы талқылаулар бұл принциптің дұрыстығын дәлел-дей түскен тәрізді.
Мемтерминком Ережесіндегі улкен жаңалықтың бір түрі осы болса, екінші турі — жетіиші секцня ретіиде қызмет ете бастаған Бақылау тобы болып саналады. Бұл да өмір тәжірнбесінің өзі тудырған жұмыстың бір түрі. Бұрын Мемтермннком мәжілістерінде бекітілген термин-дер жұртқа газет арқылы жеткізілетін де, іс сонымен тынатын. Оның аржағындағы жағдай, яғнн термнндер тіршілігі не болып жатыр, жұрт оларды дұрыс қабылда-ды ма, жоқ әлде өз улгілерінен айрыла алмай өзіидік сөздерін қолданып жур ме, ол жағында ешкімнің аса жұмысы бола бермейтін. Мына құрылған топ өзіне осындай міндет жүктеп отыр. Ол бекітілген термнндер мен номенклатураиың күнделікті практикадағы қолда-нысын бақыламақ. Сөйтіп жнналған материалды Мем-терминком мәжілісіне салып отырмақ.
Ал міндеттер жайына келсек, істелетін шаруаның ауқымы осы әңгіме болып отырған жайлардың өзінен-ақ аңғарылады. Алдағы уақытта, терминком талқысыиа ең алдымен салынатын термнндер мен термннологнялық сөздіктерді бір жүйелеп алу қажет болып отыр. Термин жасау мен оны қалыптастырудың ғылыми прннциптеріи тіл заңдылығына сәйкес нақтылы қарастырып, қадаға-лап теориялық қорытынды берудің үстіне қыруар практикалық шаруа тындыру қажеттігі туындайды. Әр-қилы баспадан, әркімнің өз түсінік пайымына шақ дең-гейде ала-құла жарық көрген алуан турлі сөздікті қайта қарап, мамандар мен терминком талқысынан соң, бел-гілі бір жүйемен, біркелкі форматпен және сөздіктерге лайықты талап тұрғысынан серня-сериясымен баспадан қайта шығарумен айналысу қажет. Бұл оңай шаруа емес. Дегенмен осыған негіз болар кейбір шаралар қа-зірдің өзіиде Қазақ ССР Ғылым академнясы Тіл білімі институтының термннологня және аударма теориясы бө-лімінде жасала бастады. Біз қазір бөлімнің картотека-лық қорын жасау дәуіріндеміз. Ертелі-кеш баспа жүзіи көрген сөздіктердегі және терминком мәжілісінде қа-ралған, қаралмаған термнндерді біртіндеп картотекаға түсіріп түзіп отырмыз. Түбінде термин атаулыиың бәрі 8-174	113
осылайша тугел тусіріледі. Мұның үстіие біз электронды есеп машииасының да көмегіне жүгіиіп отырмыз. Мәсе-лен, бір термнн әр қилы сөздікте әр кезде, әрқилы пі-шінде берілген. Есеп машннасы бізге осыны бір жерге жинақтап беріп, жұмысымызды жаидаидыруға септігін тигізбекші.
Түптеп келгенде осы істеліп отырған шаруаның бәрі термннком жұмысыиың жандануына және сол арқылы терминологиялық лекснкамыздың қалыптаса түсуіне себеп бола ма деген умітіміз бар.
Қысқасы, жаңа құрылған барлық секцнялардың жұ-мысын атқарылар міндеттеріне сәйкес дәрежеге жеткі-зіп, жолға қою; ғылым меи техинка салалары бойынша таяу жылдарда термииологиялық сөздіктер жасап, оларды Мемтермннком мәжілістерінде жүнелІ турде талқылап бекітіп, мақұлдату; екінші кезекте термнноло-гиялық сөздіктердің қазақша-орысша және тусіндірме турлерін баспаға әзірлеп, шығару; терминология мәсе-лелерін ғылымн тұрғыда зерттеу және Мемтермннком-ның елу жылдан астам жұмыс тәжірибесін барлап қо-рытынды жасау; номенклатуралық атауларға (техника, мекеме аттары, маңдайшадағы жазулар, жарнамалар т. б.) ерекше мән беріп, оларды реттеу т. б. тәрізді сан салалы міндеттер бар. Осыларды дәйекті турде жургізіп отыру ең алдымен МемтермиикомғД, содан кейін Мем-термннкомның соңғы ережесі атап көрсеткенден оның негізгі базасы болып саиалатын Тіл білімі ннституты, соның ішінде термииология мен аударма теорнясы бөлі-мінің қызметкерлеріне жуктеледі.
Терминологиялық сөздіктер. Лексикографиялық жұмыстар
Термин жасап, оны қолданысқа ендірудің бірден бір дұрыс жолы сөздіктер түзу болмақ. Тузілген сөздік бір жағынан сол өзі қамтып отырған объектінің дамуын, яғнн ғылым саласының дамығанын қаншалықты көрсет-се, екінші жағынан термниологиялық лекснканың иорма-лана түсуіне, әдеби тіл деңгейінің де қальштаса бас-тауына септігіи тигізеді. Еидеше әдебй тіл дамуында мұның маңызы ерекше.
Тіл матерналы сөздік ретінде жинақталарлық дәре-жеге жеткенге дейіи біраз іріктелу, сұрыпталу, даму елегінен өтеді. Яғни қоғамдағы ірІ-Ірі өзгерістерге лан-
114
ықты тілдің де әлгіндей сапада өріс алуына мумкіндік туады. Білім, ғылым дамиды, баспасөз жаиданады, әде-биет пен өиерге деген құштарлық артады, мәдениет пен экономика өрге басады. Міне осындан объективті фак-торлар жинақтала келе тіл құрылысыида бұрын-соңды болмаған даму пайда болады.
Мұны біз тілдің әр алуан саласынан байқаймыз. Ға-сырлар бойы халық қажетін өтеп, не қнлы ғаламат ұғым, тусінікті бонында сақтап келе жатқан ана тіл қазынасы қоғамдық құбылыстардың өрбуіне септігін тигізе отырып, өзі де унемі қашалып, сұрыпталып, жуйе-леніп келген. Соның ішінде сөздердің термннге айналуы, тілдің терминологиялық жуйесінің пайда болуы белгілі бір объектнвті себептермен тусіндірілуге тиіс. Лексика-ның осы қатпарына көңіл бөліп, оны жниақтау, насихат-тау әрекеті XVIII ғасырдың аяғы, XIX ғасырдың басы-нан бастап болған. Сол кездегі там-тұмдап қазақ тілінде шыға бастаған газет, журиалдар матерналын қарасақ, термнн деп айдар тағып, арнайы аталмағанмен, термин-дік’қызметі айқындала бастаған сөздер тізімдерін беру тәжірнбесін кездестіреміз. Бұл дәстур 20-жылдарға дейін жалғасқан. Оған «Туркістан уалаятының газеті», «Дала уалаятының газеті», «Айқап» журналында бері-ліп отырған матерналдар дәлел бола алады. Бұл кезең зерттеушілер назарынан таса қалмайды.
Сөздік тузу әрекеті, атау сөздердің қолданыстағы та-биғаты туралы және оларды жинақтап саралау тәжіри-бесі 20-жылдар мен 30-жылдар басында едәуір дамн тускен. Мысалы, 1931 жылы Қызылордадан шыққан «Атаулар сөздіғін» алайық. Халық ағарту жұмысына, сауат ашу ісіне едәуір септігі тиген бұл сөздіктің негізгі мазмұнына сол кездегі ндеологнялық курестің, кейбір кертартпа пікірлердің салқыны тимей өтпеген тәрізді. Неге десеңіз ұлттық оқінаулану бағытын ұстанғаи кей-бір оқығаидардың әсерінен болу керек, мұнда көптеген халықаралық терминдерді қалайда қазақшалау әрекеті байқалады. Бұл бір жағынан тілдің, оның құралының ндеологиялық курес құралына ә дегеннен-ақ айнала бастағанын танытатын болса, екінші жағынан, қоғам өмірінің белгілі бір даму сатысына тән шындық деп ту-сінеміз.
20-жылдардағы әлеумет өміріне, соған оран ғылым мен мәденнет тарихыиа зер салсақ, неше алуан ұғымдар мен көзқарастардың қым-қнғаш талас-тартысын байқар
115
едік. Тап жаулары өзіиің тупкі мақсатына тілді де пай-даланғысы келіп, әр қнлы әрекеттер жасап баққаиы мәлім, Олар біресе дін нсламның жасыл туы астына жи-налуды арман етіп, орыс мәденнетінен ат-тонын ала қа-шып, араб әрпіне негізделген жазуға жармасса, енді бірде тілді орыс сөздерінеи тазаламақ болып әлектенді, әлем халқының бәріне ортақ халықаралық сөздер бар екенін құлағына ілгісі келмеді.
Мұның есесіне білімге сусағаи ел жаңа өмірдің жар-қын істеріне араласып өз алфавнтін тузіп, өз жазуыи жолға қоюға кірісті. Сөйтіп қазақ халқының тарнхында бұрын-соңды болып көрмеген жаңалықтар мен соны білдіретін жаңа ұғым, түсінік, құбылыстардың бәрін тіл фактілерімен деректеп отырарлық термин қалыптасты-руға кірісті. Оқу, білім, өнер, ғылым, мәденнет, эконо-мнканың қан-қайсысында да халық ұғымыиа тосын сөз-дер пайда бола бастады. Оның әрқайсысының термнно-логнялық жуйесін жасау ушін сауатты, білікті маман-дар дайындау проблемасы тұрды кун тәртібінде. Мамаи-дар жетіспейтін. Осындан қат-қабат шаруаның қатар жургізілуі, сөз жоқ мәселенің жылдам қарқынмен алға басуына әкеп соқса, екіиші жағыиаи өзіндік қнындықта-рын да көлденең тартты.
Алға жетектеген шаралар ретінде мыналарды айтуға болады: кеңселерде іс қағаздары қазақ тілінде жургізі-ле бастады, газет-журналдар қазақ тілінде шығарыла бастады, қазақ мектептері ашылып, онда оқылатын пән-дердің бәрі ана тілінде жүргізіледі. Сонымен бірге қазақ тілі мейліише кең қанат жайған көркем әдебнет тіліне, әлеуметтік өмірге тікелей араласу барысында қоғамдық-саясн әдебнет тіліне, түрлі шаруашылық пен экономнка, өнер, жалпы мәденнет тіліне айналды. Сөйтіп қазақ тілі кунделікті өмірдің қай саласына да белсене араласып, қоғамдық қызмет аясы кеңейе түсті.
Осыған орай аталған салалардың қай-қайсының да термннологнялық жуйесін жасау, оны қалыптастыру қажет болды. Газет, журиалдар Мемтермннком ұсынып отырған терминдерді өз беттерінде жарнялап отырды, кейбір жеке шыққан көркем шығармалар соңына да атау сөздері тіркеліп берілді. Алайда осы тектес әр алуаи әрекеттер қазақ тілінің ғылымн термннологиясын тез арада қалыптастыра қойған жоқ. Олай болуы мүм-кіи де емес еді. Өйткені тілдің өзін ғасырлар жемісі деп бағалантын болсақ, сол тІлДІҢ қоғам дамуы иәтнжесін-116
де ең негізгі күрделі қабатына айнала бастаған терми-нологнялық лекснканы аз ғана мерзім ішінде жунеге ту-сіру оңай іс емес. Практикалық және зерттеу жұмыста-рын ұштастыра жүргізіп, соиың негізінде ғылыми дәйек-теме, дәлелдемелерін ұсынатын мамандар қажеттігі күн өткен саныи біліне берді.
Термнн мұқтаждығын қалың жұртшылық сезіне бас-тады. Оны қолдаибайтын, оны керек етпейтін өмірдің бірде-бір саласы жоқ. Ол жазушыға да, ол мұғалімге де, ол партня, совет, комсомол қызметкерлеріие де, өнер адамдарына да, ауылшаруашылық, өнеркәсіп маманда-рына, бәрі-бәріне керек. Қун өткен сайын, өмір алға оз-ған сайын мына сөзді қалай жазамыз, ана сөзді қалай қабылдаймыз деген тәрізді сұрақтар көбейіп, терминге деген ділгерлік артып, мұқтаждық молаюда.
1931 жылы басылған «Атаулар сөздігі» осындай мұқ-таждықты сәл де болса өтеу жолындағы алғашқы әре-кет болатын. Бұл Қазақстаи Оқу комнссариаты Білім кеңесінің жетекшілігімен жасалған іс еді. Білім кеңесІ сол кездегі біріиші кезекте тұрған мәселе ретінде осы пән атауларын жннап тез арада жұртшылыққа ұсынды. Алғашқыиың аты алғашқы. Мұның, негізінеи кейінгі жұмыстарға аздап септігі тигенмен, жоғарыда ескерт-кеніміздей, көптеген кемшіліктері де болды. Өйткені бұл әлі ғылым салаларынан маман адамдар әзірленбей тұр-ған шағында, сол нгі іске себі тне ме деген мақсатпен жасалған сөздік еді.
Қемшілік сөздікте берілген 8 мыңдай Европа (құрас-тырушылар термннімен айтқанда) термниінің қазақша-лануынан ғана емес, сөздік пен термнн жасау принцн-пін қате түсінуден де байқалады. Мысалы осы сөздіктің «Бір екі сөз» деп басталатын кіріспесінен мына узіндіні қараңыз:
«Мұның үлкен кемшілігі, кейбір Европа атауларына (терминдеріне — Ө. А.) қазақша мағына берілмегендік (мәселен «Қі]*ті)е», «Рагаріп» сняқты) европадаи алын-ған бар сөзге мағына берудің қиын болғаны, бірінші — уақыттың аз болғаны, екінші — сөздіктің мақсаты тек кітап жазушыларға арналған соң, көп түсіидіріп пән пайдаланушыиы мезі қылмайық дегеидік»4.
Осы келтірген үзіндінің өзінен байқалатындан, кем-шілік бір ғана әлгі айтылған халықаралық терминдерді
4 Атаулар сөздігі, Қызылорда, 1931. З-б.
117
қазақшалау керек деген пнғылда ғана емес, сонымен бірге көптеген термнндерге тусініктеме берумен, әуесте-нуде және олардың снноннмдік қатарының көбейіп кету-інде де. Мысалы, айал, мерзім, мұрсатана сөздері срок деген бір сөзді білдіру үшін, ал тәртіп деген бір ғана қа-зақ сөзі режимге де, дисциплинаға да, порядокқа да те-ліне бергеи.
1935 жылы өткен мәденнет қайраткерлерінің Букіл-қазақстандық съезінің кун тәртібінде қаралған негізгі мәселелердің бірі — орфографня мен терминологня мә-селесі болды. Осы съезд қарсаңында Мемлекеттік тер-минологня комнсснясы өзінің кеңейтілген мәжілісін өт--кізіп, онда ғылымның әр түрлі саласына байланысты жасалып жатқан терминдер жуйесі туралы сөз қозғады. Съезде алдын ала дайындықтың бірі ретінде, бұл күнде мүлде қолға түспейтін «Мемтермннкомның бюллетені-нің» 1935 жылдың басында жұртшылық талқысына ұсы-нылған төрт санын айтар едік. Мұнда сол кезде ғылым-ның әр алуан саласында қызмет етіп журген Ә. Ерме-ков, Р. Бөкейханов, Қ. Басымов, Қ. Жұбаиов, Ғ. Бега-лиев, С. Аманжолов тәрізді мамандар термнн туралы өз пікірлеріи ортаға салып, оның негізгі белгілерін,.жасалу прннциптерін анықтап беруге тырысты.
Қазақ тілінің ғылымн термннологнясын жасап, олар-ды ретке келтіруде, сондай-ақ алдағы жұмыстар бағы-тын айқындай түсуде бұл съездің атқарған ролі зор болды. Съезде жалпы терминология ғылыми проблема есебінде қарастырылып, оның негізгі мәселелері, белгі-лері, ерекшеліктері анықталды. Лекснканың өзге қа-баттарына қарағанда термнннің өзіне тән өзгеше қызме-ті, жасалу жолдары, қалыптасу сырлары бар екені дә-лелденіп, ғылымн прннцнптері түзілді. Осының негізінде бұдан былай қарай термнн жасау ісі белгілі бір ғылыми жүйеге тіл заңдылығына сәйкес, қабылданған прннцип-тер негізінде жургізілетін болды. Яғнн термин жасаудың ортақ принципі тузіліп, оның басқа маңызды мәселе-лері шешім тапты.
Съезд қарсаңында жасалып, жұртшылық талқысынан өткен, сөйтіп съезд мақұлдамасын алған қазақ термин-дері Қазақстан Халық комнссарнаты Советінің 1935 жыл-ғы 23 июньдегі № 812 қаулысымен бекітілді. Ол қаулы-да былай деп атап көрсетілді5:
5 Қазақстан Халық комиссариаты советінің 812 Қаулысы: Қазақ тілінің терминдері. Алматы, 1936. 1-кітап.
118
«1. Термин комнссиясы мен Қазақстанның Оқу ісін басқаратын Қомнссарнат дайындаған және қарар еткен Мәдениет қайраткерлерінің съезі ұнатқан қазақ тілінің жаңа термнндері негізінде бекітілсін. Барлық ұйымдар-ға, мекемелерге, оқу орындарына, газет-журналдарға бұл термнндерді қолдан деп Қазақстаиның оқу ісін бас-қаратын комнссарнат жарняласыи.
Осы қарар баспасөз бетінде жарнялансын».
Съездің алды-артында қауырт жүргізілген осы тек-тес жұмыстар нәтижесІ іле-шала 1936 жылы терминоло-гнялық сөздік «Қазақ тілі термиидері» деген атпен жұрт қолыиа тиді. Қ. Жұбановтың жалпы редакциясымен «Қазақстан» баспасынан жарық көрген бұл сөздіктегі терминдер негізінен үш саланы (әлеуметтік-экономика, физика мен математика) қамтыған. Жинақталған термнндер саны онша көп бола қоймағанмен, бұл қазақ терминологиясын тиісті ғылымн арнаға түсіріп, оның әлеуметтік мәні бар мәселе екенін танытқан игі іс ретін-де тарихта қалды.
Сөздікте үкімет қаулысымен бірге Мемлекеттік тер-минология комиссиясы басшылыққа алып отырған қазақ әдебн тілі термннологнясының он пункттен тұратын принциптері берілді. Негізін Қ. Жұбанов жасаған, съезд бекіткен бұл докумеиттің тарихн мәні зор деп білеміз. 20-жылдарда пайда болып, қолданыста қилы-қнлы өріс тауып, ала-құлалықты өрбіткен термин жасау процесін-дегі шалағайлықтар, көбінесе мұиың приицнптерін ж.өн-ді түсінбегендіктен, термнн жасау мен қабылдаудың қағидалары мен заңдылықтарын жете білмегендіктен кетіп жататыи. Жолбасшылыққа алатыи бірде бір нұс-қау, қағида болмайтын. Бұл түзілген прннцнптер осы олқылықтың орнын толтырды. Қезінде термннжасам ісіне мол пайдасы тнген бұл тарнхи документ термино-логтар алдына негізінде мынадай талаптар қойды:
Бірінші шарт бойынша, әдебн тілдердің көбіне ортақ революция, еовет, теория, практика, тенденция, медици-на, хирургия, климат, абсолютный, конкретный т. с. с. халықаралық сипаты бар термиидерді сол түпнұсқадағы калпынша казақ тіліне аудармай алу; екінші шарт бой-ынша, әдеби тілдер тәжірибесінде аударылып алынып жүрген производство, труд, деньги, корень, стебель, мыиіцы, деление, умножение тәрізді халықаралық тер-миндерді аудару керек. Ал сословие, еостав, клетка, слет сняқты қазақ тілінде баламасы жоқ немесе тер-
119
миннің қазақша нұсқасы бастапқы мағыиадан ауытқн-тын болса, онда оны аудармай алған жөн.
Үшіншіден, әр турлі ғыдым салаларына ортақ тер-миндер болуы мүмкін. Мысалы, материя термнні фнло-софня мен физикада, түбір термнні математнка, бота-ннка және лингвнстнкада, реакция термнні химня, бно-логня және саясн ұғым есебінде, экскурсия сөзІ оқу ағар-ту ісі мен фнзиологня ғылымында кездеседі. Бұларды сол бірыңғай түрде қалыптастыру керек.
Төртіншіден, әрқнлы жағдайда әр алуан мағынаиы білдіретін мануфактура (тарнхн-экономнкалық және товартану мағынасында), продукт (өндіріс өиімі және азық-түлік мағынасында) сняқтылар бір пәнде термнн ретіиде алыисын да, екіншіде жай сөз ретінде аударыл-сын.
Бесіншіден, халықаралық терминдер орысшада қа-лай алынса, қазақшада да солай алынады. Егер ол сөз-дерді таңбалайтын кейбір әріптер жетіспесе қазақ алфа-внтінің бар мүмкіндігі пайдаланылатын болсыи. Мыса-лы: роггпа (форма), ці]ті)а (химня), геЬоІиізЦа (рево-люцня) т. б.
Алтыншы пуикт бойынша, аударуға келетін термин-дерді аударғанда оның ғылыми мәні дәл берілуін қада-ғалау қажет. Аудару кезінде қазақ тілінің грамматнка-лық ерекшеліктері қатаң сақталуы Тиіс. Вегіііз — пере-дача, көркіі — многоугольник, іоцьша — текстиль, іасіг-Ье — практика тәрізді термнндерді тусініксіз ететін жа-санды сөзжасамға үйір болмаған жөн.
Жетінші пунктте былай деп көрсетіледі. Есім және есімденген етістік формаларындағы халықаралық (ин-тернацнонал) терминдер сол түріиде алыисын. Ал -иза-ция, -ификация, -ация жұриақтарымеи келетін машини-зация, электрификация, объективация сөздеріне қазақ жұрнақтары жалғанып алынсын (машиналандыру, электрлендіру, объективтену).
Ал -ский, -ный жалғаулары арқылы жасалған анық-тауыш сын есімдер қазақшасында қысқартылып попу-лар кітап (популяриая кннга), абсолют шама (абсолют-ная .величнна), буржуаз идеология (буржуазная ндео-логня), экстенсив шаруашылыц (экстенснвное хозяйст-во), дифференциал теңгерме (днфференцнальное урав-ненне) түрінде алынуға тиіс. Сондай-ақ, тубір сөздің к дыбысы ч-ға айналып -ский жұрнағымеи келетін сын есімдер жалғауы қазақшасында қысқартылып электр 120
іиам (электрнческая лампа), физика география (физнче-ская география) т. б. түрінде берілсін.
«Изолнровать», «машнннзнровать» тәрізді есімнен болған етістік формалар қазақ тілінің жұрнақтары арқылы изоляциялау, машиналандьіру деп алынсын.
СегІзіншІ пунктте халықаралық термннология тәжі-рнбесінде қолданылып журген кейбір -ист, -изм тәрізді суффнкстер мен ре-, син-, де-, ант-, контр- тәрізді сөз ал-ды префикстерінің қазақ тілінде баламасы жоқ болған-дықтан термнн сөздермен бірге бұлар да қабылдансын, басқа қосымшалардың бәрін де қазақша турінде алу керек дегенді атап көрсетеді.
Тоғызыншы пунктте қысқарған сөздер жайы әңгіме болады, авто, аэро, авио т. б. қазақ сөздерімен бірікті-ріп автожол, автоцатынас, авиоіиана т. б. деп алынсын депті.
Осы кунге дейін қазақша аудармасы беріліп келген диктатура, револкщия, совет, теория, практика, контр-революция, милитаризм тәрізді т. б. терминдер бұдан былай қарай аударылмай сол халықаралық қолданыста-ғы калпынша алынуы тніс.
Оныншы пунктте де өте маңызды мәселеге мән бері-леді. Атап айтқанда ¥лы Октябрьден бері әсіресе орыс тілінің сөзжасау тәжірнбесінде қолдаиылып келе жат-қан біріккен күрделі сөздер мәселесі әңгіме болады. Саяси экономия (политэкономня), ауатком (райиспол-ком) т. б. тәрізді жаңа тіркесім терминдер қазақ тілі заңдылығына орай жасалып, Мемтерминком бекіткен-нен соң ғана қолданысқа ендірілсін.
Міне, ең алғаш тузіліп, басшылыққа ұсынылғаи тер-минжасам прннцнптерінің өзіндік осындай жетістікте-рімен қатар, кейбір кемшіліктері де болады.
Мәселеи, кейбір халықаралық термнндер меи сове-тизмдерді сөз еткенде қайсыбір жуйесіздіктер көзге түседі. Оның бер жағында терминжасам процесіндегі қазақ тілінің өз мумкіндігі жан-жақты ашылып айтыл-майды. Сондай-ақ аударылсын деген сөздердің біразын аударудың керегі жоқтығы, ал түпиұсқадағы күйінде берілсін дейтін сөздердің қайсыбірінің тамаша балама-сы бар екеиі көрінеді. Аталған тектес кейбір олқылық-тарына қарамастан, осындағы көрсетілген прннцнп ал-дағы терминжасам процесіне негіз болған өте пайдалы документ еді. Қейінгі түзілген принцнптердің бәрі де ең алдымен осыған суйеніп, осының қағндаларын негізге алды.
121
ЕКІНШІ ТАРАУ
АУДАРМА ЖӘНЕ ТЕРМИНОЛОГИЯ
АЛҒАШҚЫ АУДАРМА ҮЛГІЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТЕРМИНГЕ ҚАТЫСЫ
XX ғасырдың бас кезінде қазақтың мәдени өміріне алуан турлі өзгерістер келді, Ол өзгерістер әуелде Қа-зақстаиның Россияға қосылуы нәтижесінде орыс халқы меи қазақ халқының алдыңғы қатарлы көзі ашық оқы-ған азаматтары арасында болып келген жан-жақты қа-рым-қатынастар мен байланыстардан басталған бола-тын. Ал соңғы XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында орыс қоғамында болып жатқан саясн, әлеумет-тік, экономнкалық жаңалықтар мұны өркендете түсті. Әсіресе елдің ауыр жағдайы, қазақ оқығандарының орыс қауымымен қоян-қолтық аралйса тусуі, батыс мә-деинеті мен ғылымиың таралуы қалың ұйқыда жатқаи қазақ қауымының оянуына қамшы болғандай еді.
Россияда капитализмнің жан-жақты өріс алып, дамн тусуі, товар өндірісіиің кушене беруі, оның шикізат ордалары болып келген сырт аймақтарына әсерін тнгіз-бей қоймады. Россняда прогресшіл, әсіресе революция-шыл ндеяның дамуы, революцнялық қозғалыстардың толқыны шет аймақтарға да жетіп жатты. Орыс-жапон соғысы, әсіресе 1905— 1907 жылдардағы фіріиші буржу-азиялық революцня қазақ халқының да саясй, мәдеии, әлеуметтік өміріне біраз жаңалықтар енгізді. Қазақ хал-қының сауатсыздығын түсінген алдыңғы қатарлы аза-маттар жастарды өнер-білімге, оқуға шақырып жар сал-ды, өз ойларын қалың жұртшылыққа жеткізу мақсатын-да баспа ісімен айналысты. Қөптеген зерттеушілердің айтуына қарағанда, XX ғасырдың басында (1917 жылға дейінгі мерзім ішінде) қазақ тілінде 200-деи аса әртүрлі кітап шығарылды делінетін.
Соңғы жылдары, атап айтқанда 1985 жылы жұрт-
122
шылыққа жарня болған қайсыбір деректерге1 қарағаи-да революцияға дейін қазақ тілінде 509 кітаіь басылға-ны мәлім болып отыр, Қазақ халқына, оның тіліне тіке-лей қатысы бар бұл қазынаны алғаш тиянақтап зерттеу-шінің бірі татардың ғалым-жазушысы Абрар Қарнмул-лин. Оның дәлелдеуінше 509 кітаптың 432-сі Қазанда басылған екен. Сөйтіп революцияға дейінгі мерзімде кі-тап бастыру жөнінен қазақтар туркі халықтары арасы-нан татарлардан кейін әзірбайжандармеи қатар екінші орында тұратыны анықталды. Осы басылған кітаптар-дың жалпы тиражы — 2 мнллион 201 мың 105 дана. Ол кітаптар тақырыбы жағынан да, ішкі мазмұны жағыиан да, алға қойған мәселелері жағынан да сан алуан. Бұл кезецде жарық көрген қазақ тіліндегі кітаптардың ба-сым көпшілігі қисса-дастандар, поэмалар, әртүрлі маз-мұндағы өлең жинақтары болып келді. Қөбіне араб, пар-сы хикаяларын, ертегі-аңыздарды, бұрынғы шығыс әде-биетіндегі кейбір сюжеттерді пайдаланып жазған қнсса, дастандардың тілінде араб, парсы сөздері, сол тілдердің кейбір тілдік үлгілері, конструкциялары, діни ұғымды білдіретін сөздер мен сөз тіркестері көптеп қолданылып отырды. Әсіресе Жүсіпбск Шайхулисламов атымен бас-падан шыққан қиссалар көп.
Бұларда кейде араб, парсы тілдерінің элементтері араласып келгенмен, уақиға, сюжеттері қнял, ертегі іспеттес болғанымен, көркемдік сапасы төмеи болуына қарамастан осы сняқты баспа бетін көрген қнсса, дас-тандар қазактың жазба әдебн тілі тарихынан белгілі орын алады. Сондықтан да қазақтың жалпы тіл тарнхы болсын, жазба әдебн тілі тарихы болсын, оның термнн-дік жүйесі болсын сөз етілгенде, XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың бас кезінде жарық көрген осы қнсса, дастаидарды атамай өтуге тіпті де болмайды, Бұл шы-ғармалардың көбі кейбір зерттеушілер тарапынан ауыз әдебнеті, фольклор улгілері қатарына жатқызылып жур-генімен, оларды жазба әдебиет тарнхынан мүлде шыға-рып тастауға болмайды. Әрине, бұл шығармалардың ауыз әдебиеті улгілерімен белгілі дәрежеде үндес, ұқ-сас келетінін мойындай отырып, жазба әдебнетіміздің де санатынан қалмайтынын ескерген жөи. Қазақтың жазба әдебн тілін калыптастырып, әрі қарай дамыта түсуде бұл тәрізді шығармалардың белгілі дәрежеде
1 Мұртазаев Ш. Кітап теңізіндегі жиһанкез //Қазақ әдсбиеті. 1985. 7 июнь.
123
мәні, маңызы болғаидығын атап өту керек. Сонымен бірге бұларда белгілі дәрежеде термнндік сөз қолданыс-тың да қалыптаса бастағанын, термнндік мәи жүктелген сөздердің алғашқы турлерін кездестіруге болатынын да ескеруге тиіспіз.
Белгілі бір тілдің термннологиялық жүйесін жасау-да, оны қалыптастыруда аударманың алатын орны өте зор. Жалпы адамзат мәденнеті — рухани байлықтар ал-масуының нәтнжесі екені тарихтан мәлім. Әрбір ел, әр-бір ұлт бірімен бірі қарым-қатынас жасай келе мәдени, руханн, ауыс-түйістің неше турін дамытқан, Соның нәти-жесінде өзінде жоқты өзгеден алып өз халқының руханн байлығын молайтып отырды. Осы проңестің бәріиде де аударма ісінің атқарған қызметін айрықша сезінеміз. Қерек десеңіз қоғам өмірінің қай саласында да аудар-маның ізін көреміз.
Қазақ халқының да мәдеии өресінің бугінгідей дәре-жеге көтерілуінде аудармаиың қызметі мол. Ана тіліміз-дің әдебнленуі, оиың нормалы күйге тусуі, терминоло-гнялық лекснкасының жасалып, қалыптануы аударма жұмысының жандануына тікелей байланысты. Сондық-таи термнн мәселесін қарастырғанда біз оиы аударма проңесімен тығыз банланысты қарамай өте алмаймыз. Ал аударма жұмысының тарихы тереңге кетеді. Неге десеңіз халық кейін аңыз етіп кеткея неше алуан батыр-лық жырлар, лнро-эпостық дастандар, ертегілер, көбі әу баста шығыс әдебиеті үлгілерін аудара жырлау ар-қылы жасалғаи. Аударма тарнхы әріден басталатыны рас болса, кейін термнндік сипат алып кеткен сөздер тарнхын да сол кезеңдерден бері қарай сүзген жөн. Бұл жанындағы зерттеу жұмыстары өте мардымсыз. Әдеби тіл мен ұлттық тіліміздің қалыптасуына тікелей әсерІ болған бұл кезеңнің жай-жапсары өз зерттеушісін күту-де. Яғнн филология саласында, оның ішінде тіл саласын-да еңбектеніп жүрген зерттеушілер ушін тың саланың бірі осы.
Міне осындай жайларды ескере отырып, қазақ тілін-де термнн жасаудың алғашқы үлгілерін танытатын ау-дарма тарихын таратыңқырап талдауды қажет санап отырмыз. Орта ғасырдағы шығыс класснктерінің шы-ғармалары қазақ халқына көбіие-көп аударма арқылы жетіп отырды. Сол дәстүр жалғаса келе Абай, Ыбырай замаиына ұласты. Өйткені Абай, Ыбырай заманында да шығыс және орыс әдебиеті қазақ тіліне аударылды. Сол
124
сияқты «Туркстан уалаятының газеті» мен «Дала уалая-тының газеті» беттерінен де аударма мәселесінің дамн түскенін көреміз. Қерек десеңіз Ыбырай Алтынсарнниің «Шарнғат ул-нслам» (Ислам шарнғаттары) деген кіта-бы да аударма.
XIX ғасырдың соңғы жылдарында «Бнблияның» әр жері қазақ тілінде жеке кітап болып Православняның мнсснонерлік қоғамы тарапынаи бастырылып шығарыл-ды. Бұдан кейін «Інжіл» (Евангелие) де қазақ тіліне аударылып кітап болып шықты. Бұл аударма туралы С. Талжанов: «1900 жылы «Інжіл» аударылыпты»2 десе, Ә. Сатыбалднев: «Православие шіркеуінің қазақ жерін жайлаған мисснонерлік қоғамы 1900 жылы емес, 1899 жылы «Евангелиені» қазақ тіліне аудартып шығар-ған»3, — дейді. Әбен Сатыбалднев аударма орыс әрпі-мен басылғандығын «оның өзінде дыбыс ерекшеліктерін таңбалауға мұқият көңіл аударылғандығын» айта ке-ліп, «бұл аударманы көлемі жағынан сол тұстағы қазақ тілінде басылған кітаптардың ең ірісі деп айтуға бола-ды»4, — деп көрсетеді.
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басыида аударма ісі, әсіресе орыс жазушыларының шығармала-рын қазақ оқырмандарына қазақ тілінде жеткізу Ісі кең өріс ала бастайды. 1903 жылы Қазанда Молданняз Бе-кимов аударған А. С. Пушкнннің «Қапитан қызы» қазақ тілінде басылып шықты. «Қапнтан қызының» тұңғыш аудармасы барынша еркін жасалған. Мұиы аударма деуден гөрі шығарманың желісін қуалай отырып, жалпы мазмұнын баяндап шығу десе де болар еді. Аудармашы тупнұсқаның мазмұны мен суреттемелерін толық кел-тірмей, тек жалпы оқнғасының желісін ғана қуып, жал-пы мазмұнын ғана беріп отырған. Мұнда, әсіресе, кейіп-керлердің мінез-құлқын, пснхологнялық снпаттарын, өз-деріне тән даралықтарыи бейнелейтін сөз бояулары қалып кетіп жатқан»5. Бұл аударманың тілінде орыс тілінің әсері айқын сезіліп тұрады. Орынсыз көп қолда-нылған учитель, крепость, простой, господин сйяқты орыс сөздерін былай қойғанда, аудармадағы сөйлем құ-рылысында да орыс тілінің ықпалы көптеп кездеседі. Ол ықпал, әсіресе сөйлемдегі сөздердің орын тәртібіиен бай-
а Талжанов С, Көркем аударма туралы. Алматы, 1962.
8 Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына. Алматы, 1965, 36-37-6.
4 Сонда.
5 Сонда. 41—42-6.
125
қалады, яғни тупнұсқада сөйлемдегі сөздер қалай орна-ласса, аударғаида да ол сөздердін. орналасу тәртібін сақтап отырғаи. Соның салдарынан қажетсіз мнверсня-лар, қазақ тілі синтаксисіие тән емес сөйлемдер пайда болған. Оны мына мысалдан да айқын көруге болады: Тұрыб бір аэырақ есімді жинай алмай не болғанымды білмедім. Жатыр екенмін краватдың үстінде. . . Савельич алдымда тұр екен сұрай бастады менің есімімді (44-бет). Бұл мысалдағы кроваттың үстінде және менің есімімді деген пысықтауыш пен толықтауыш өздері бағынып, меңгеріліп тұрған жатыр екенмін, сұрай бастады деген баяндауыштан кейін орналасқан. Сөйлемиің соңында, өзі меңгеріп тұрған сөздерден кейін келетін баяндауыш-тың әдеттегІ орналасу тәртібінің прозалық текстерде қажетсіз бұзылуы сөйлемнің стильдік бояуына да, ай-тылмақшы ой жуйесіне де үлкеи нұқсан келтіреді. Бұл аудармада «қызының қолын сұрадым» (і7-бет), «халық тұз бен иаи алып шықты» (27-бет) тәрізді орыс тілін-дегі тұрақты тіркестерді сол күнінше тура аудара салу-шылық та кездесіп отырады. «Қызының қолын сұрадым» дегеннен сол кездегі қазақ оқырманы оның ауыспалы мағынасын яғнн, қызды өзінің болашақ жары болуды айтқанын түсінбей, бұл тіркестің тура мағынасын ұғып қалмас па екен. «Халық тұз бен ная алып шықты» де-геннің табнғаты өзгешелеу. Бұл сөйлемді беру қажет, өйткені дәл осылай қарсы алған суретті көрсету керек, бірақ бұл — ерекше қадірлеудің, қадірмен қонаққа көр-сетілетін белгі екенін оқырман қауым біліп отыруы да керек қой. Аудармашы бұл жағына онша мән бермеген.
Әсіресе бұл кезде шығып тұрған газет-журналдар да көркем аудармаға улкен мән беріліп отырғанын байқай-мыз. «Айқап» журналы мен «Қазақстан» газеті беттерін-де орыс әдебиетіиің көрнекті қайраткерлері И. А. Қры-ловтың, Л. Н. Толстойдың, А. С. Пушкнннің, М. Ю. Лер-монтовтың, А. П. Чеховтың, А. Сорокиннің, И. С. Ннки-тнннің, А. Қольцовтың т. б. белғілі ақын-жазушылардын жеке шығармалары қазақ тіліне аударылып басылып отырды. Олардың кейбіріиің тілі туралы сол кезде мақа-ла, рецензиялар да басылып журді. Бұл аудармаларда қажетсіз инверсиялардың, қазақ тілі сннтакснсіне тән емес сөйлем құрылыстарының өте аз екенін, тіпті кейбір аудармаларда мулдем кездеспейтініи байқаймыз.
Орыс ақын-жазушыларының көлемі шағын жеке шы-ғармалары бұл кезде шыққан хрестоматня, қнраат кі-126
таптарына да еніп отырған. Спандняр Қөбеевтің «Үлгілі тәржіма», Бекет Өтетілеуовтың «Дуиие ісі ақыретке кетпес» сняқты кітаптары осындан жннақтар.
XIX ғасырдың соңғы жылдарында, әсіресе, XX ға-сырдың бас кезінде ғылымның меднцнна, бнологня сала-ларыиан қазақ тілінде жеке кітапшалар жарық көре бастайды. Ол, бір жағынан, заңды да. Өйткені бұл ғы-лымдар осы кезеңдерде дамн түсті, сөйтіп адам, мал ауруларының тур-турлері белгілі бола бастады. Қөпте-ген ауруларды емдеу қазақ ішіндегі бақсы-балгерлер-дің, емші-тәуіптердің қолдарынан келе бермеді. Міне осыны жіті байқаған көзі ашық оқыған азаматтар ау-руларды меднцина жолымен емдеу қажет деп тусінді.
Қазақ ішінде меднцнна, бнологиядан арнаулы ма-мандар жоқтың қасы болғандықтан, халық қамын ойла-ған оқығандар орыс тіліидегі арнаулы әдебиеттерді қа-зақ тіліне аударып, бастырып отырды. Сондай әдебиет-тердің бірқатары мыналар: «Афат якн холера әңгімесі, перевод орысшадан қазақшаға етуші студент Қазанскин ветеринарный ннститутның Файзолла Иманбаев», Қа-зан, 1905; «Қышыманың турасында (о чесотке), русша-дан тәржіме. Жаманмұрынов», Орынбор, 1906; «Шешек-тің һәм шешек егудің жанларынан орысшадан тәржіме. Уалишев», Орынбор, 1906; «Адамның чумасы турасында». Қазақ тілінде. Орысшадан перевод етуші Садық Биса-лнев, Орынбор, 1911; «Обадан қалай сақтану?» Орыс-шадан перевод етуші Садық Бисалиев, Орынбор, 1911; «Малда болатын жұқбалы аурулардың һәм оларға қарсы қалай ғамал қолдаиу хақында». Орысшадан тәржіме қылған Сейдғалн Меңдеш оғлы, Уральск, 1911; «Арақ у якн арақңың зарары», Қазан, 1907; Самрұғ. «Оба жай-ында қазақча әңгіме», Қазан, 1905; Шаһмардан ұлы Қашафуддин. «Мақулат» (оба ауруы), Қазан, 1897; «Біз-дің уйлеріміздің хақыида» орысшадаи қазақ тіліне ау-дарған Балтабаев һәм Мумннов, Орынбор, 1906; «Чума сырқауынан өзіи әм ғайрнларны аман сақламақ хақын-да наснхат наме». Орынбор, 1908; «Чечек екіндегі бірне-че ақыл», Орынбор, 1914; «Холер сырқауыиан өзін әм ғайрнларын аман сақламақ хақында наснхат иаме», Орынбор, 1908; «Құрт мерез ауруы турасында». Орыс-шадаи қазақ тіліне аударған Қосуақов пен Бөкенов, Орынбор. 1906; «Іштен қан өткізетін ауру». Орысшадан қазақ тіліне аударған Қосуақов пен Бөкенов; «Мерез ауруы жайынан» (сифлис). Орынбор, 1903; «Жамандату
127
қайдұрғу турасында» (Снбирская язва), Орынбор, 1902. Бұл еңбектердің көбі Орынбор қырғыз (қазақ) мектебі-нің оқытушылары П. А. Қатанов пен П. Н. КрыловтыҢ редакциялық басқаруымен орыс тіліиеи қазақ тіліне ау-дарылып отырды.
Әрнне, бұл — XX ғасырдың бас шағында ветерина-рия мен медицина салаларынан қазақ тілінде шыққан кітаптардың толық тізімі емес. Дегенмен, бұл сол кезең-де шаруашылықтың әр саласында турлі кітаптардың жарық көре бастағанын, сонымеи бірге қазақ жеріиде де кітап бастыру ісі жөиге қойыла бастағанын, сол сала-лар бойыиша терминологиялық лексикаиың Іріктеле бас-тағанын тәптіштеп, айқын да аиық көрсете алады.
Осылардың ішінде назар аударарлық бір кітапша — 1898 жылы Қазанда басылған «Главная болезнь трахо-ма, ее заразительность, прнчины распространення среди сельского иаселення и способы предохранения. На кир-гнзском языке». ҚІтапша дәл осылай орысша аталған-мен, тексті қазақ тілінде, оның тақырыбы «Трахома де-геи жаман көз ауру» деп берілген. Орысшадан аударған адамның аты-жөні белгісіз, кітапшада жазылмағаи. Текст орыс графикасының негізінде берілген. Осыған қарағанда, бұл кітапшаны орыс тілінен қазақшаға ау-дарған Қазан императорлық универснтеті мұғалімдері-нің бірі, я Ыбырай Алтынсарии болу керек деген болжам туады, соиымен қатар ол Н. И. Ильминский, П. М. Ме-лиоранский, А. Е. Алекторов сияқты ғалымдармен пікір-лес адам болу керек. Қітапшаның графнкасында орыс тілінде жоқ қазақтың д, ң, у, ө әріптерін жеке таңбалар-мен белгілеген: й, н, у, д ал ғ-г, қ-к, у-ұ дыбыстары тек г, к, у таңбаларымен берілген, і дыбысы бірде и, бірде і әрпімен жазылған, кенбір жерлерде мүлдем жа-зылмай түсіріліп қалған. ТусІніктірек болу ушін үзінді келтірейік:6 «Қалада, ауылдарда турған ксилердии ара-сында, әсіресе чуваштардың, черемнстардың, вотякдар-дың, нстектердиң арасыида көз аурулар сондай көп. Олардың ишинде көзге өз алдына зіан келтретугуны «трахома» ауру. «Ендн трахомның жукпалы екенін, бнр ксиден бнр ксиге оңай жугатугыиын бнлетурғанда, ол аурудан кснлердиң көб ауратугуна бизге тамаша емес.
6 Текстегі а, н, у, о әріптері баспа ісіи қиындататындықтан, қазақ тіліндегі а, ң, ү, ө, әріптерімен алмастырылды, қалған жерде текстің транслитерациясы толық сақталады.
128
Калада осундай көз аурудан бнр ксн ғана аурса болады, өңге ксилердиң барлыгынада одан жугады. Олай бол-ғанда трахома жукпасын десен бөтен ксилерден бек сактан. Булай кылган барлығынан артык» (9 —11-6).
Қөлемі 12 беттен тұратын бұл шағыи кітапшаның тілдік ерекшеліктері мен мазмұн-мәніи әр жерінен алын-ған осы узінділер біршама аңғарта алады. Сөйлемдері жеңіл, қарапайым, тіпті құрмалас сөйлемдер де (құр-маластың сабақтас та, салалас та түрлері қолданылған) түсінуге онша қиындық келтірмейді, тілді қнындататын әртүрлі обороттар жоқ деуге болады. Меднцина ғылы-мына байланысты термнндер мен терминдік тіркестер кездеседі. Бұл жағынан аталмыш еңбектің тілі сол кез-дегі қазақтың сөйлеу тіліне жақын дегеи пікір айтуга болады. Оны осы уақытқа дейін сөйлеу тілінде бар соң-ғы буындардағы ерін үндестігінің сақталуы да банқата-ды. Мысалы, мынандай ерін үндестіктері біршама тұ-рақты қолданылған: «көзүм аурады, ауруларды қарай-тун үйгө барып емдету керек, көзүнүң карамығы, онан сіз көрдүңүзгей, козүм түйлвдү, үзүлмөй бир неиіе жыл-га барады, өмүр бойыниіа сөйтүп сорлу болады, көзүн сүрткөн, көзүнө колун тигізсе» т. б. Тек бірен-саран жер-лерде ғана сөйлеу тілінде көп қолданылатын ерін ундес-тігі бұзылған: «соқур ксилер онан жаман көбейер, кәрі-жасы аралас көрерсиз, көзүн сүрткөн иіөберек».
Өз кезінде жарық көрген еңбектермен салыстырған-да бұл кітапша тілінің бір улкен ерекшелігі байқалады. Ол — сол кездегі жазба әдебиетте устем болып келген «ортаазнялық кітабн тіл» дәстурі бұл кітапшаның тілін-де өріс ала алмаған. Кітапты аударушы өзі аударып отырған еңбегіи жазба кітабн тілінен гөрі халықтың сөйлеу тіліне көбірек жақындатқан. Бұл кездейсоқ құ-былыс емес тәрізді, саналы турдегі әрекет болуы керек. КІтапша орыс алфавитімен бастырылып, көптеген орыс сөздері дұрыс аударылып таңбаланған.
Жазба әдебнетте көп қолдаиылып келген көпшілік халық тусіне бермейтін, араб, парсы сөздерІ мұнда жоқ. Сол сняқты өзі орыс тілінен аударма бола тұра, орыс сөздері де қолданылмаған. Ал «трахома» термині ауру-дың аты ретінде қолданылған.
Ал орыс тілінің әсер-ықпалы кітапша тілінің синтак-снстік құрылысында, сөз тіркестері мен сөйлем жүйесін-де көрінеді. Әсіресе құрмалас сөйлем компонеиттері кейде орыс тіліндегі улгісі негізінде құралады немесе
9-174
129
сөйлемдегі сөздердің орны ауысып кетіп отырады. Мы-салы, «Жаңа тағы сиздерден отүиуп сураймын әр кансы-ңызға да сактану керек көзү, аурган ксилерден, әсіресе трахома жайылган каланың адамдарынан...» (12-бет), «Акылсыздык истейдн, кнмде-кнм ауру ксилердн карай-тун үйгө барман, бақсыга иемесе бақсы қатынга барса» (10—11-бет). «Онан сиз көрдүңузгөй сап-сау ксиннң әуелн кабактары кызарып нседи, сонсоң көзү жасаурап аурады, әсіресе күндүз, күн жаркрап шыккан уакытта» (5-бет) т. б. Мұндай мысалдар бұл еңбекте көптеп кез-деседі. Қелтірілгеи мысалдар қазақтың әдеби тіл иор-масынан біршама өзгергеніи байқау қиыи емес. Жәие тағы сіздерден өтініп сұраймыи әрқайсыңызға да көзі ауырған кісілерден, әсіресе трахома жайылған қалаиың адамдарыиан сақтану керек. Қімде-кім ауру кісілерді қарайтын уйге бармай, бақсыға немесе бақсы қатынға барса, ақылсыздық істеген. Сіз осыдаи сап-сау кісінің әуелі қабақтары қызарып ісетінін, сонсоң көзі жасау-рап, әсіресе кундіз, кун жарқырап шыққан уақытта ауыратынын көрдіңіз (көріп отырсыз). Біз бұл жерде сөйлемдегі сөздердің қажет мағынаны қаишалықты дәл беріп тұрғанын қозғағанымыз жоқ. Сөйлемдерді сол көлемде, сол құрылымда қалдырып, сыртқы формасы-иың кемшіліктерін орын тәртібі тұрғысынаи, сөздердің байланысу формасы негізінен көрсет*гік.
Сөйлемдердің осылайша орыс тіл құрылымы негізін-де құралуы тек осы кітапша тіліне ғана тән емес, араб алфавитімен жазылған кітаптарда да көптеп кездеседі. Мысалы, Оба деген (холера) аурудың белгісі мынау: әуел ауырған адамның іші өтеді, мұнан соң құсады. «Бұл оба дегеніміз біздің ауру емес; Европа жерунде снрек болады: басталады һәм өседі ыстық жерлерде әсіресе Индняда» (Сонда, 3-бет). «Осыидай иіеиіектің адамдар-ды аздырып-тоздырып кетатунүн білгенасоң, зор ақыл несі кісілер ойлай бастаған: қайтуб адамдарға шешекті шықтырмасқа һәм жұқтырмасқа («Шешектің һәм ше-шек егудің жайларынаи», Орыибор, 1906, 7-бет). «Қөбі-не көб Русияға чума келеді; Азняда Индня дейтін жер-ден, Персия (Қызылбас) падиіасы арқылы сауда қаты-иасы жиі болғаи себеблі... ӘсІресе жылдам ауырады, лас пәм тар үйлерде тұратын, дұрыс уақытбен тамақ ішбей-тун, өзін-өзі жақсы ұстамайтын, арақ ішетіи адамдар («Адамиың чумасы турасында», Орынбор, 1911, 4-бет), «Сол себебті үйді салуға керек ол уйдің адамының са-
130
нына қарай» («Біздің үйлеріміздің хақында», 6-бет). Осы берілген мысалдардағы сөздер мен сөз орамдары қазақ тілі сиитакснсінің нормасы тұрғысынан өз орын-дарында тұрған жоқ. Бұл с&йлемдердегі ннверсня бел-гілі қажеттіліктен, стнльдік мақсаттан туып тұрған жоқ, орыс тіліндегі үлгінің негізінде құралған. Соидықтан да олар тілге сіңісіп кете алмады, өйткені бұндай сөйлем құрылысы қазақтың әдеби тілінің ғасырлар бойы қалып-тасқан сннтакснстік иормасына қайшы келіп отырды. Бұл мысалдағы назарда болатын нәрсе оба, чума деген термии сөздердің қолданылуы. Сөйлем құру, сөз қолда-ныста бөлек орны бар бұл ерекшеліктер қазақ тілінін ғылымн стнлін қалыптастыруда улкен роль атқарған-дығын айтпай кетуге болмайды. Әрнне, бұл кезеңдерде қазақ тілінің ғылымн стилі, әсіресе ғылымның осы сөз болып отырған салаларына байланысты стнлі қалыптаса қалды дей алмаймыз. Дегенмен, бұл саладағы көптегеи термнндер, кейінгі шақтардағы әдебиеттер тілінен мық-тап орын алған терминдік тіркестер, сөз орамдары осы шығармаларда алғаш рет қолданыла бастайды. Соны-мен бірге ғылым мен техннкалық әдебнеттер тілінің стнлі тек аударма әдебнеттер негізінде әдеби тілдің же-ке стнлі болып толық қалыптасып кете алмайтынын, оны жеке стнльдік тармақ деп таиу үшін қолтума әде-биеттердің де маңызы бар екенін ескерген жөн. Соидық-тан да біз бұл еңбектерге қазақ тіліндегі ғылыми әде-биеттер стнлінің толық қалыптасуындағы алғашқы ны-шандары деген баға берер едік. Әйтсе де бұл үлгілерді тереңірек зерттеу қажет.
Расында да ғылымның жеке салаларындағы көпте-ген ұғымдар қазақ халкыиың әдеби тіліне осы әдебиет-тер арқылы келіп сіңді. Ұғым атауларының кей-де дәл болмай, кейінгі кездерде өзгергендері де бар. Мысалы: Ел ішінде бала күнінде бір егілсе де, сонан соң ектірмейді бір еккен болады деб («Шешектің һәм шешек егудің жайларынан», 10-бет). «Әгерде доктор чума екен деб айтса, кешікпестеи науқасты балнитсаға (ауру бағатын үй) апаруға тніс» («Адамның чумасы турасында», 8—9-бет). «Чума — ғайри жұқбалы ауру-ларша «бактерня» дейтін бек ұсақ, әншейін көзге көрін-' бейтін үлкейтіб көрсететін иіөлмек болмаса, цұртдар пайда болады» (Сонда, 7-бет). «Ол құртдар соншама көб: мысалы бір тамшы суда бірнеше миллион болады, һәм соншама ұсақ: әишейін көзбен көре алмаймыз,-үл-
ІЗГ
кейтіб көрсететін иіөлмек (шыны) болмаса» («Обадан қалай сақтану», 4-бет).
Бұл келтірілген мысалдардағы егу, доктор, чума тә-різді сөздер термнн есебінде әдебн тілімізден берік орын алды. Сол сияқты көптеген ру аттары да дұрыс қабылданған болатын. Әрнне, көпшілік атаулары халык тілінде бұрын қалыптасып қолданылып келді. Солармен бірге кейбір ауру атаулары, әсіресе бұрын қазақ ұғы-мында болмаған ауру мен атауы болмаса медицннаға байланысты терминдер орыс тілінен бұл кезеңдерде сол куйінде де қабылдаиып отырды, кейде сипаттама түрде аударылып та берілген. Оған үлкейтіп көрсететін шыны (шөлмек), ңұрт деген тәрізді сөздер жатады, ол микро-скоп және микроб, немесе бактерия деген атаулардың мағынасында қолданылған. Микроб не бактерия кей-кейде снпаттама тұлғада да кездесіп отырады. Мысалы, «Былғанған киімдерін қазанға су құйұб бір сағат шама-сындай қайнаған суға салу, сонда зиянды нәрселері өле-ді ыстықдан» («Афат яки холера әңгімесі», 7—8-бет) дегендегі знянды нәрселер де сол терминнің баламасы ретінде жұмсалған (Қурснвпен берген — Ө. А.). Бірақ мұндай снпаттама атау да, орыс тіліндегі тұлғасын сақ-тап алу да бұл кітапшаларда сирек ұшырасады. Қөбіне көп ңұрт сөзі осы мағынада термнндік мәнде біршама тұрақты қолданылып отырған. Соның негізінде Құрт сөзі бұрын қазақ тілінде болмаған я жні кездеспейтін жаңа тіркестер құрауға да ұйтқы болады.
Меднцина, биологня саласындағы бұл тәрізді алғаш-қы кітаптардың тілінде ңұрт сөзі көбіне ауру атаулары-мен немесе сол жанрға тән кейбір сөздермен тіркес құ-райды. Оған мына мысалдарды бере кетсек те жеткілік-ті. «Оба құртдары сумен, тамақбеи адамның ішегіне түссе, әсіресе іші бұзылып жүрген, бек көбейіб адамды ауыртады» («Обадан қалай сақтану». 7-бет). «Бір кісі-'нің терісінің астына көзге көрінбейтін ңыіиыманың ңұр-ты деген бір құрт кірсе, ол кісіге ңышыма шығады («Қы-шыманың турасында», 4-бет). «Бұл ауру бек жұқбалы дур, аурудың жұңбалы ңұрты ауырған малдың тұла бойында болады» («Малда болатыи жұқбалы аурулар-дың һәм оларға қарсы ғамал қолдану хақында». 3-бет). Әрине, оба құрттары, қышыманың ңұрты, чуманың ңұр-ты, жұңпалы ңұрт сияқты терминдік мәні бар тіркестер-дің жасалуында орыс тілінің әсері бар екені айқын.
Меднцина, биология әдебиеттерінде орыс тілінің әсе-132
рінен туған басқа да көптеген терминдік сөз тіркестері қолдаиылған. Мысалы, жұқпалы ауру, терінің жұңпалы ауруы, табиб ғылымы т. б. сөз орамдары орыс тіліндегі заразная болезнь, кожная заразная болезнь, медицин-ская наука дегендердің тікелей ықпалымен туған. «Та-биб ғылымында айтылған сөз бар: оба меиен ауырған адамларның өзлері хауіпсіз деб» («Афат яки холера әң-гімесі», 4-бет). «Қышыма терінің жұқпалы ауруы» («Қы-шыманың турасында». 3-бет). «Сол жылдан бері тек обадан ең кемі 2—3 миллион адамдар өлді» («Обадан қалай сақтану», 3-бет). «Оба құртдары қатты ыссыдан һәм құрғақтықтан өледі, бірақ қандай мыңты суықтан да өлмейді» (Сонда, 4-бет). Соңғы екі мысалдағы сын есімнен кейін тұрған анықталушы сөздің көптік жал-ғауын жамылып тұруы мен мыңты суық тіркесі қазақ тілі мәдениеті тұрғысынан онша ұтымды жасалған тіл-дік единица емес. Алдыңғысы қазақ тілі нормасына мүлдем қайшы, соңғы тіркес мағынасы әдетте («от силь-ных морозов») қатты суық, я аяз сөздерінің тіркесуі арқылы беріледі. Әсіресе бір мағынада, бірақ әр тұлға-дағы параллель сөз тіркестерінің қолданылуы да бұл кітапшалар тілінен белгілі дәрежеде ұшырасып отыра-ды. Сондайдың бірі — ауыру етістігінің әр септік жал-ғауларын, бірде көмектес, бірде шығыс тұлғаларын мең-геруі болып келеді. Ондайлар тіпті бір шығарманың өз Ішінде де кездесіп отырады. Мысалы: «өзін-өзі жақсы ұстамайтын, өлшеусіз ішін бұзғандай қылыб тамақ һәм арақ ішетін адамдар обадан жылдам ауырады... Сол се-бебі ол адам обамен ауырғанын білмей, сау кісілермен бірге асаб, ішіб һәм жатыб тұруымен оларға жаяды» («Обадан қалай сақтану», 5—6-бет). «Ол аурудан кси-лерднң көб ауратугуны бнзге тамаша емес» («Глазная болезнь трахома», 9-бет). «Мұндай ауру менен ауырған-ның жартысы өлуде» («Афат якн холера әңгімесі», 2— 3-бет). «Егерде адам осындай ғаламатбен аура қалса, жылдам доқторға хабар беру керек... Чумадан ауыра-ды — бала да, үлкен де, еркек те, һәм әйел де» («Адам-ның чумасы турасында». 4—8-бет). «Қышымадан ауыр-ғандар қышыған жерлерін қаси-қасн қанатады» («Қы-шыманың турасында». 3-бет). Маңңадан ауырған жыл-қыларның екі танауынан ірің ағады» («Малда болатын жұқпалы аурудың һәм оларға қарсы қалай ғамал қолда-ну хақында», 6—7-бет).
Бұндағы аурумен (обамен, қышымамен т. б.) ауыру
133
деген тіркес үлгісі, сөз жоқ, орыс тілінің тікелей әсер-ықпалынан туған, орыс тіліндегі «болеть (заболеть) чем» конструкцнясынан калька арқылы аударылып злынған. Бұл тіркес улгісі қазіргі жазба тілімізде де, 20—30-жылдардағы баспасөз, әдебиеттер тілінде де көп қолданылып жур: гриппен ауыру, зобпен ауыру, ракпен ауыру, ревматизммен ауыру т. б. Бірақ осы үлгідегі менгеріле байланысқан тіркестер жарты ғасырдан ар-тық уақыт жазба тілімізде қолданылып келсе де, оны қазіргі әдеби тілімізде толық орнықты деуге болмайды. Өйткені онын жасандылығы бірден байқалады, және бұлар бұрын тілімізде қолданылмаған үлгіиің негізінде жасалған. Қазақ тілінде ауыру етістігі тірек болатын конструкцня көбіне-көп меңгеру болып келмей, кейбір көмекші етістіктер арқылы қабыса байланысып тұра-тын. Қазіргі сөйлеу тілінде де шанш.у тиіп ауыру, тымау тиіп ауыру, суык, тиіп ауыру, қыл тамақ болып ауыру, жөтел тиіп ауыру т. б. тәрізді үлгіде жиі айтылады. Бі-рақ қазіргі белгілі болған көптеген ауру атаулары мен ауыру сөзі сөйлеу тіліндегі бұл үлгі негізінде сол кө-лемде, сол шеңберде ғана тіркесе бермейді, яғнн бұндай конструктнвті үлгі мүмкін болатын тіркестерді толық қамтн алмайды. Сондықтан да меднциналық әдебиет тілінде жоғарыдағы көрсетілгенде^ калька тіркестер пайда болып отырады.
Ал аурудан (обадан, чумадан, қышымадан, маңқа-дан т. б.) ауыру тіркесінің тұлғасы да қазақтың әдеби тіліиде әдеттегі улгі деп айтуға келмейді. Бұл жерде ол тіркес үлгісінің табнғатын дәл басу қнын, мысалы орыс тілінен дәлме-дәл калька арқылы аударылып алынған емес. Дегенмен бұл тіркестің тууына орыс тіліндегі «бо-леть (заболеть) чем» конструкциясының кейбір әсер-ық-палы бар болу керек. Ол ықпал ең алдымен айтылмыш кітапшалардың орыс тілінен аударма екендігінде болса, «кіншіден, ауыру сөзінің орыс тіліндегі «болёть, забо-леть» сияқты әрқашан белгілі бір сөзді, көбіне ауру ат-тарын меңгеріп тұруға ыңғайлануы болса керек. Осы-ның үстіне бұл тіркес үлгісінің осындай тұлғада пайда болуыиың тағң бір көзі, яғнн ауыру етістігінің шығыс септікті меңгеруі қазақ тіліндегі қолданылып жүрген аурудан, кеселден өлу тәрізді байырғы тіркес үлгісінін де әсер еткенінен болу керек. Ауыру және өлу етістікте-рінің сннтакснстік қызметі жағынан бір ұқсас жері өлу де ауыру етістігі сияқты кейде көсемшелі сөзбен қабы-
134
са байланысады: ауырып өлу, ауырмай өлу. Демек, ау-рудан ауыру тіркес үлгісі тұмау... болып (тиіп) ауыру, немесе орыс тілі әсерінен туған аурумен ауыру және ау-рудан (кеселден) өлу тәрізді екі конструкциядан конта-минация арқылы жасалған деп жобалауға болады.
Бұл кезеңдерде техниканың, экономнканың кейбір саласына байланысты да бірсыдырғы еңбектер жарық көрді, Олардың кейбіреулерін көрсете кетейік: «Торгай-ский сельскохозяйственный обществоның уставы», Орынбор, 1903; «Инородистер школдары үчін шыққан жаңа правнло», Орынбор, 1906; «Қолменен май алатын машннаны пандаға енгізу жөні», Тронцк, 1914; «Қазақ қырғыз съезі (кн. Мусульманского бюро)», Орынбор, 1917; «Нұсқа кітаб. Зеңгір компаниясының іс тігетін», Орынбор, 1914 т. б.
Бұл шығармалардың тілінде де медицина, биология-ға байланысты орыс тілінің әсер-ықпалы бір қыдыру бар екенін байқаймыз. Осы әдебиеттер негізінен, орыс тілі-нен аударма болғандықтан, сөйлем құрылысында стнль-дік кемшіліктер, әсіресе сөздердің орнын орыс тілі ың-ғайында ауыстырып қолдану жиі кездесіп отырады. Бір-ақ мысал келтірейік: «Анықтай есебтейік іиотқа салыб, сұт маишнасы бар үйдің файдасы: бір үйдің 10 сиыры бар, һәр сиыры береді күніне 15 ңадаң сүт» («Қолменен май алатыи машинаны файдаға енгізудің жөні, 1-бет).
Сонымен бірге машиналардың кейбір тетіктеріне байланысты, оқу-өнер істеріне, жалпы халық шаруашы-лығы, экономика салаларына қатысты жаңа сөздер, терминдер қолданылып отырған. Олардың көбі-ақ орыс тілінен сол күйінде қабылданған лексемалар, Мысалы, «Публичнай яғнн һәр кімдерге болуға жарайтұғұи жн-лысдар советдің постановлениесі бойынша құрылады, сол жилысдарға іске кірісмесден тек кіруб отыруға рұқсат беру председательдің қарамағында болады» («Торгайский сельскохозяйственный обществоның уста-вы», 23-бет). «ЧлендІкке язылған кандидатдар хақында сайлаудан бұрұн болған жилысқа айту тиіс яғни бір жилысда айтыб, екінші жнлысқа санлау тиіс» (Сонда, 11-бет). «.Школдарда дін сабаңтарын оқытуға һәм ха-лықдың өздерінің молдаларын жәдін сабағыи білетін учительдерін қосуға тніс» («Инородистер школдары үшін шыққан жаңа правилелер», 10-бет). «Ең әуелі ай-налушы дөңгелекті бөлу керек маишна үстінен өзіне қараб тарту бірлан болатұғын финті аяқ қойуб маишне-
135
нің табаның ортасына» («Нұсқа кітаб Зеңгір компание-сінің іс тігетұғын машинелеріне», 7-бет). Мысалдарда көрсетілген орыс тілінен енген сөздердің кейбіреулері (школ, учитель т. б.) бұрын да жазылған текстерде кез-десуі мүмкін. Бірақ ол сөздердің жүйелі қолданылуы, немесе ептеген мағыналық өзгерістерге ұшырауы осы XX ғасырдың бас кезінде жарық көрген әдебиеттер тілінен анық байқалады. Мысалы, кандидат сол ертеректе көбі-ие-көп болыс, ауылнай, старшын т. б. сайлау істерімен ғана байланысты қолданылса, бұл жерде шаруашылық қоғамның советін сайлау, жалпы ауыл шаруашылық қоғамға мүше сайлау ісінен, яғнн жалпы сайлау жұмыс-тарымен байланысты жағдайда қолданыс тапқан. Де-мек, кандидат сөзі бұл әдебиеттер тілінде мағына кеңен-туіне ұшыраған, кең көлемде қолданылған, сонымен бірге оның басқа сөздермен тіркестілігі артып отырады. Сол сияқты іс тігетін, май алатын машина туралы нұсқа кітаптарда сол машиналардың тетіктері толық берілген. Әсіресе машиналардың суреті салынып, олардың жеке-жеке тетіктері көбіне қазақша аталған.
Осымен қабат бірден көзге түсетін ерекшелік биоло-гия, меднцинаға банланысты шығармалар тілімен са-лыстырғанда соңғы айтылған еңбектерде орыс тілінен енген сөздер де, тіпті орыс тіліндегі конструкциялар да аударылмай, сол күйінде қолданылған. Оған публичный, совет, постановление, председатель, сельскохозяйствен-ный общество, устав члендік, кандидат, школ, учитель, инородистер, правило, машина, винт сияқты орыс тілІ арқылы енген термин сөздер дәлел бола алады.
КейбІр сөз тіркестері де орыс тілінен сол күйінде ау-дарылмай алынған: «Русски кластарда первоначальни школдағы секілді сабақтар оқылады (Инороднстер школдары үшүн шыққан жаңа правнлелер, 10-бет). «Совет обществаның істерін басқарғанда һәм сомаларын жұмсағаида жилыс түзген тәртіб бойынша іс қылады» («Торгайски сельскохозяйственнн обществоның уставы», 16-бет). Берілген мысалдағы русски клас, первоначаль-ни школ тәрізді сөз орамдарын қазақша әбден беруге болатын еді. ТіптІ орыс тіліндегі -ский, ный, -ний қосым-шалары да сол күйінде сақталған.
Ал «Айқап» журналы, «Қазақстан» газеті және одан кейінгі жылдардағы мерзімді баспасөз беттеріиде «на-чальнын», «первоначальнын» дегендер бас, бастауыш, бірінші басқыш, немесе ыбтидаһи сняқты сөздермеи бе-
136
рілгең. Екінші сөйлемдегі «совет общество» конструк-циясы тіркес құрамындағы сөздердің орын тәртібі жа-ғынан да қазақ тілі табиғатына мулдем қайшы, ол «общество советі» (дұрысы қоғам советі, не кеңесі) бо-лу керек еді.
Ғылым (мысалы, бнологня, медицнна), техника, өнер-білім, экономиканың әр салаларына байланысты әдебиеттер тілінде жоғарыда көрсетіліп өткенден жаңа, әсіресе орыс тілі әсерінен пайда болған тілдік құбылыс-тармен бірге көне дәстүр суреңдері, орта ғасырлық жаз-ба әдебн тіл дәстүрінІң элементтері де көптеп кездесіп отырады. Бұлардың ісінен жоғарыда көрсетІп өткені-мізден «түрки» дәстүрі тұрғысынан «Глазная болезиь трахома... Трахома деген жаман көз ауру» атты кітап-шаның тілі бөлек тұрады. Онда тек бірлі-жарым қажет жерде қосымшалардың қатаң дыбыстан басталатын ва-рианттарының қолданбағанын есептемегенде, қазіргі қазақ тіліндегідей дыбыс үндесуі толық сақталған, көне тілдік тұлғалар кездеспейді, Ал біз талдап өткен басқа шығармалар тілінде ондай тілдік құбылыс жиі ұшыран-ды. Бір қызығы — олардың бәрі де араб алфавитімен жазылғандар. Демек, алфавит таңдау мен еңбектің тіл-дік ерекшеліктері арасында да сырттан көзге түсе бер-мейтін бір банланыс жатқан сияқты, Бірнеше мысал келтіре кетейік,
«Шамасы келгенше тырысуға керек үйде, сыртқы, Іиікі киімдер де, төсекді һәм өте-мөте тәндерін таза ұс-тарға» («Обадан қалай сақтану», 8-бет). «Оба һауа арқылы кісіге жұқбанды, соның үшүн обасы бар үйде болу онша хауіф емес» (Сонда, 9-бет), «Мансоң (мұнан соң — А. Ө.) аурудың һәм қандай жерлерде болатұғы-нын уа һәм қалай бөтен тарафға тарайтұғынын баян-дайын» («Афат яки холера әңгімесі», 3-бет). «Шешек шыға қалса, оны жазатын ем жоқ, өзі айығуб кетбесе оның келтіретүн зняны бұ дүр» («Шешектің һәм шешек егудің жанларынан», 3-бет). «Бұ һәр кімге де белгілі хұзыр, адамнан адамға жұғұб елге жайлуб кетеді. Мұ-ның үшун мұны жұңбалы ауру деб айтады» (Сонда, 2-бет).
Бұл тәріздес мысалдар көптеп кездеседі. Осы беріл-ген бірнеше сөйлемдердің өзінен қосымшалардың жал-ғану ретінде қазіргі әдеби тіліміздегідей дыбыс үндестІ-гі (ассимиляцня) заңдылығына қайшы келетін, сол сияқты уа, һзм, хұзыр тәрізді араб, нран тілінен енген
137
лексемалардың, -арға керек, -уға керек, немесе соның уиіін, мұньщ үиіін үлгілерінің, тузу (жасау, құрау мағы-насында), дүр, -мыш- сияқты көне тіл қалдықтарының қолданылуы біршама тұрақты екенін көрсетеді.
Демек, бұл мысалдардан сол кезеадерде қазақ тіліи-де жарық көргеи осы іспеттес әдебиеттердің тілі бір ізді, қалыптасқан жүйелі нормада болмағандығын көреміз. Соған қарамастан қазақтың әдеби тілі стнльдерінің же-ке-жеке өріс алып, жанрлық-тілдік жағынаи қалыптаса бастауында бұл еңбектердің орны ерекше, Осы әдебиет-тер негізінде бұрын болмаған жаңа стнльдердің нышаны пайда бола бастады. Қазіргі әдебн тілдегі дербес стиль-дік тармақтарды белгілей алатын жекелеген сөздер, терминдер, соғаи тән көптеген сөз тіркестері мен конст-рукциялардың көбі алғаш осы әдебиеттер тілінде пайда болып, жасалып жазба әдебн тілге сол іспеттес еңбектер арқылы еніп отырды. Бұл ретте көбіне-көп қазақ тілінде бар ежелгі ұғымның тілдік материалдары іске асып отырғандығы байқалады. Сондай-ақ қажет деген жер-лерде орыс тілінен де сөз алушылық тіпті кейде термнн сөз орамдарын, жеке кокструкцияларды да сол күйінде тілге енгізушілік әрекеті керініп қалады. Ол — жаңа стильдік тармақтың туа бастағанын, соған орай термин-дік қордың жасала бастағанын көрсетеді.
Саяси және көркем әдебиет т. б. аудармаларының сөздерді терминдеуге қатысы
Қазақ әдеби тілінің қоғамдық-саясн терминологня-сын қалыптастыруда аударманың, оның ішінде, әсіресе саясн әдебнет иемесе саяси-әлеуметтік өмірді жан-жақ-ты суреттеуге арналған көркем әдебиет аудармаларының алатын орны айрықша зор. Мұны біз соиау жиырма-сыншы, отызыншы жылдардан басталған аударма өнері, қоғамдық ғылым терминдері тарнхын тексеру арқылы және ол жайында ертелі-кеш өрбітілген ғылыми ой-пікірлер7 арқылы айқын аңғарамыз. Қоғамдық ой-сананың өрбуіне шексіз мол ықпал жасайтын мұндай әдебиеттерді қазақ тіліне аудару, шынында, сол 20 жыл-
7 Материалы регионалыюго совещания по переводу литературы с русского на языкн народов Средней Азни, Казахстана н Азербайд-жана (15—18 января 1958 г.). Алма-Ата, 1960; Сатыбалдиев Ә. Ру-хани қазыяа. Алматы, 1965; Сағындықов К. Көсемнің асыл мұрасы В. И. Ленин еңбектерін қазақ тіліне аудару мәселелері жайында (1946—1969 жылдар). Алматы, 1970.
138
дарда басталған. Содан бергі жерде біздің әдеби тіл қолданыстағы қызметі ерекше неше алуан термин сөз-дер мен терминдік мәндегі тіркестерге молыққан екен. Сөйтіп біздің тіл ауызекі сөйлеудің, ауыз әдебнетінің, шешендік сөз сайыстырудың ғана тілі болмай, ол енді небір ғылыми тұжырымдар мен ақиқатты техникалық дәлдік пен сарамандықты, мәденн мәртебе мен эконо-микалық сарабдалдықты тамаша насихаттай алатын барынша бай да қуатты тілге айналды. Ол бүгінде сах-нада сайраған театр тілі, радно мен телевизня қажетІн өтеп отырған эфир тілі, мың сан тиражбен жұртшылық-қа тарап жатқан баспасөз тілі, миллиондаған оқушының жан-дүниесін сұлуландыра түскен руханн қорек болып отырған көркем әдебиет тілі. Санай берсек, ана тіліміз-дің қазіргі атқарып отырған қызметінде, қуатында шек жоқ. ТілімІздің осындай дәрежеге жетіп ауқымының ке-ңеюінде, аударма әдебиеттің алатын орны тіпті бөлек екені сөзсіз. Алайда тіл қазіргі сапаға көшкенге дейін неше қнлы ізденіс жолдарынан өтіп, көп талқыға, тара-зыға түскені мәлім.
Сол талқы мен таразы табын марксизм-ленинизм классиктерінің туындылары аудармаларынан айқыны-рақ көреміз. Алдымен есте тұтарлық бір жайт мынау. Шығармашылық өнердің басқа түрінен гөрі философня-лық туындылар тілінің терминологиялық салмағы ана-ғұрлым басым жатады. Өйткені мұнда ақыл-ойдың ас-қан үлгісі мейлінше дәл де нақты сөздермен, өзгеше мағыналық реңк жүктелген термин сөздермен сипатта-лып отырады. Міне оларды сол қалпында екіншІ тілге жеткізіп беру оңай емес. Сөздердің термнндік сипат алуы, яғни терминденуі осы классикалық туындыларды аудару барысында байқалады.
В. И. Леннн шығармалары толық жинағының 55 то-мын жариялап, жұртшылыққа ұсынуға мүмкіндік жа-сап отырған ана тіліміздін қазіргі термннологнялық қуаты бұрын-соңды болмаған деңгейге көтеріліп отыр. Соның ішінде, әсіресе ұлы көсем туындыларының қазақ тіліне түгелімен аударылуы советтік шындықтың салта-натын танытатын аса ірі оқнға болды. Осы аудармалар арқылы қазақтың қаншама сөзі ғылымн ой-пікірді, фи-лософнялық түйін-толғамдарды, логнкалық, публицис-тнкалық өткір айтыстарды берерлік қуатқа не болды. Мұның бәрі, әрнне әлденеше арнайы зерттеуді керек ететін өте күрделі құбылыс.
139
Аудармалардың алғашқы үлгілерінен бастап, бүгінгі дәрежесіне дейінгі аралыкта тілді термнндік мәнде пайдалана білудің сан алуан жолдары мен тәсілдері болған дедік. Оның бәрі Маркс, Энгельс, Ленин туын-дыларының әрбір аударма тұсында байқалып отырады. Бұлардың ішінен алдымен қазақ тіліне В. И. Ленин шығармалары аударыла бастаған екен, Сол кезде шы-ғып тұрған газет, журналдар беттерінде көсем туынды-лары жайында, қайсыбірінің мазмұн-мағынасы жайын-да бұдан бұрын да сөз болып келген. Атап айтқанда В. И. Ленин шығармалары қазақ тіліне 1921 жылдан бері қаран аударылған, Сол жылы, әуелі «Жастар одақ-тарының міндеттері» атты кітапшасы, кейін «Азық тү-лік салығы туралы» (жаңа саясаттың маңызы және шарттары) деп аталатын еңбектері қазақ тілінде басы-лып шығады. Егер кезеңіндегі баспа мүмкіндігінің қан-шалықты күйде болғанын көзге елестетіп көрсек, мұны ерлікке саятын іс деп бағалауға болар еді. Міне содан бері қарай Ленин ілімін насихаттайтын көптеген еңбек-тері жарық көрді. Аудару ауқымы барған сайын кеңейе түсті.
В. И. Леннннің «Не істеу керек?», «Халық достары деген не және олар соцнал-демократтарға қарсы қалай күреседі?», «Бір адым ілгері, екі адыұ кейін», «Соцнал-демократияның демократиялық революциядағы екі так-тикасы», «Матернализм және эмпирнокритицизм», «Ұлт-тардың өзін-өзі бнлеу правосы туралы», «Совет өкіметі-нің кезектегі міндеттері» тәрізді еңбектері соғысқа дей-інгі бесжылдықтар кезінде аударылып басылған. Ал Ұлы Отан соғысынан бергі жерде, яғни 1946 жыл мен 1970 жылдар аралығында В. И. Ленин шығармалары-ның орыс тіліндегі төртінші басылымы аударылған бо-латын. Бүгінге дейін қазақ тіліне аударылған лениндік жинақ, кітап және кітапшалардың жалпы саны 408 де, жалпы тиражы 5 миллион 679 мың дана8 болып шыққан екен.
Саясн маңызы мен рухани мәні аса зор бұл елу бес томдық еңбек қазақ халқының ұлттық мәдениет қорына қосылған үлкен банлық болып отыр. Оған тоғыз мыңға жуық іргелі теориялық еңбектер, мақалалар, баяндама-лар, сөздер, хаттар, телеграммалар т. б, түрлі документ-
8 Лениннің идеялық мұрасы — дүниені революциялық жолмен жанартудың сарқылмас қайнары //Социалистік Қазақстан, 1983. 20 ноябрь.
140
тер енгізілген. Бұлардын бұрынғы басылымдарға енбе-ген 1000-ға тарта еңбек қазақ тіліне тұңғыш рет ауда-рылып берілген. Сондай-ақ В. И. Леннннің 200-ден астам документі, анықтама матерналдары бірінші рет енгізіліпті. Осынша зор байлықтың көзін ашып отырған қазіргі әдеби тіліміздің аударма арқылы бұрынғыдан әлдеқайда кең халықаралық снпат ала бастағанын мақ-танышпеи айтуға болады.
Ал Қарл Маркс пен Фридрих Энгельс шығармалары-нан қазақ тіліне тұңғыш аударылғаны — «Қоммунистік партня маннфесі». Ол алғаш 1926 жылы аударылып басылған. Содан бері бұл екі дананың да көптеген туын-дыларын республика жұртшылығы қазақша оқуға мум-кіндік ала бастады. Атап антқанда, 1955—1956 жылда-ры Қ. Маркс пен Ф. Энгельстің 2 томдық таңдамалы шы-ғармалары, ал 1963 және 1973 жылдар аралығында «Ка-пнталдың» 3 томы қазақшаға аударылып басылды.
Марксизм-леннннзм классиктері туындыларын қазақ тіліне аударып, бастыруды ұйымдастыруда Қазақстан Қоммуннстік партиясының Орталық Қомитеті жанында-ғы Партия тарихы ннстнтутының коллектнві зор жұмыс атқарып келеді.
Міне, осындай іргелі туындылармен қатар республи-ка жұртшылығы «Қазақ тілі тусіндірме сөздігінің» 10 томдығына, «Қазақ Совет энциклопедиясының» 12 том-дығына, «Қазақ ССР тарихының» бес томдығына, сон-дай-ақ көптеген фольклорлық туындылар мен сан алуан салалы лексикографиялық жұмыстарға т. т. ие болып отыр.
Халқымыздың мәдени өмірінің тарнхында бұрын-соңды болмаған мұндай жетістік советтік өмір шынды-ғының, соцналистік құрылыстың артықшылығын дәлел-дейтін таңғажайып табыс. Мәденн, рухани өремізді өсі-ре, байыта түсіп отырған жұмыстардың бәрінде де біз аударманың әсерін аңғарамыз, әсіресе, орыс тілінен ау-дарудың ықпалын, пайдасын қатты сезінеміз. Мәдениет пен білімнің, ғылым мен техниканың өсімтал ұрығын сеуіп келе жатқан орыс тілінің ана тілдерге жасап отыр-ған ықпалында шек жоқ. Бұл әсер, әсіресе маркснзм-ленннизм класснктері туындыларын және басқа да қо-ғамдық-саяси мәні бар еңбектерді аударған сәтте айқы-нырақ сезіледі.
Революциядан бергі жерде қазақ тіліне аударылған қазынаның аумағын анықтап алудың өзіне қазір біраз
141
еңбек сіңіруге тура келер еді. Бұл орасан зор саланы түбегейлі зерттеп, ғылыми бағасын беру болашақтың еншісіндегі дүнне. Аударманың мұндай улгілерін тео-рнялық тұрғыдан талдап беретін әлі талай еңбек туады деп ойлаймыз. Бірақ, тілдік табнғаты жан-жақты қарас-тырылмай, ғылыми бағасы берілмей жатқан бұл тың саланың әзірге шет жағасы ғана әңгімеленіп жургені өкініш. Бұдан он-онбес жыл бұрын бой көрсеткен, жоға-рыда сілтеме жасалған бірен-саран еңбектер 9 болмаса, казір назар аударып көңіл тоқтатар тұшымды дуниені таба қою қиын. Сондықтан осы объектіге қатысты кей-бір мысалдарды талдамастан бұрын саяси және көркем әдебиет аудармаларын зерттейтін маман кадрлар дай-ындау мұқтаждығын алдымен еске сала кеткен жөн.
Жалпы қоғамдық-саяси ұғымдарды білдіретін тер-миндер жүйесін жасау процесінің тіпті де оңай болмаға-нын мынадай мысалдар дәлелдей түссе керек. Маркс пен Энгельстің жоғарыда сөз болған дана туындысы — «Қоммунистік партия манифесінің» соңғы жолдары «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» — деген ұран сөздермен тұжырымдалатыны мәлім. Ал енді осы жолдардың дәл осылайша қалыптасып, халық түсінігіне осылайша орнығуы ушін қаншама әрекет, қаншама сұ-рыптау жұмысы жүргізілген десеңізші. Соның неше алуан улгісін аударма ғылымының зерттеушілері10 көрсеткен. Мысалы, 1919 жылы Орынбор қаласында шыққан «Ұшқын», Орда қаласында шыққан «Дұрыстық жолы» газеттерінде «Бутін дүние бейнетқорлары, бірі-гіңдер», — деп алынса, сол жылдары Ташкент қаласын-да басылған «Низам нама» кітабында «Бірігіңіз, бүтін дүние бейнетқорлары» делінген. Ал 1921 жылы Орын-борда жарық көрген «Жастарға жаңа жол» деп атала-тын кітапта: «Жер жүзінің еңбекшілері әм қорлықта болған халықтары, қосылыцдар» — деген шұбалаңқы сөйлем бар. Бұл жолдардың жазылуындағы ала-құла-лықтың бұдан да басқа неше түрін жинап көрсетуге бо-лады.
Осы сөйлемде төрт сөздің төртеуі де неше алуан сүз-гіден өткендігі байқалады. «Пролетарлар» терминіне жеткенге дейін бұл сөз бейнеткештер, бейнет^орлар, ең-бекийлер, еңбекиіілдер, жалшылар, пролетариаттар бо-лып неше құбылған. Сондай-ақ бүтін дүние, бүкіл дү-
9 Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына. Алматы, 1965. 67-6.
10 Сонда.
142
ние, бүтін дүние жүзі, бүкіл дүние жүзі, жер жүзі, бүкіл жер жүзі, дүние жүзі тіркестері сұрыптала келе «барлық елдердің» турінде тұрақталғаны белгілі. Қосыльщдар, бірігіңдер, түтасьщдар варианттарын айтпағанның өзін-де, осы улгілердің өзі-ақ термин сөздерді аударудың қаншалықты курделі іс екенін танытса керек.
Маркснзм-леннннзм класснктерінің, орыстың әйгілі жазушыларының шығармаларын және турлі ғылыми әдебиеттерді, оқу құралдары мен оқулықтарды т. б. мұ-раларды аудару барысында қазақ тілінің сөз байлығы мен грамматнкалық жуйесін сарқа пайдалану мұрат. Мұның небір улгісін мысалға келтіруге болады. Аудару кезінде қолданылған тәсілдердің біразы мына тектес.
Термин сөз қашанда дәлме-дәлдікті қалайды. Бугінгі тіл қолданыста кеңінен өріс алған бәсеке, шарт, шебер, цаулы, қарар, шешім, жарыс, еңбек, Отан, табыс, мүше, бесжылдьщ, жалацы, көзцарас, үгіт, нүсцаушы, цызмет-кер, бастама, қондырма, цор, к,үрал, ецбеккүн, бастауыш мектеп, бастауыш партия үйымы, денсаульщ сақтау ми-нистрлігі тәрізді жүздеген сөздер мен сөз тіркестері дәл осындай мағыналық реңкке, терминдік мәнге аударма арқылы ие болды. Бұлар тілімізде бұрыннан бар болған-мен термннденуі тым баяу журіп жататын. Бұл сөздер-дің терминдік сипатқа көшуі конкуренция, договор, мас-тер, постановление, резолюция, решение, соревнование, труд, Родина, Отчизна, член, достижение, пятилетка, зарплата, мировоззрение, взгляд, агитация, инструктор, работник, служащий, инициатива, надстройка, фонд, состав, трудодень, начальная школа, первичная партий-ная организация тәрізді сөздер мен сөз тіркестерінің ау-дарылуына тікелей байланысты.
Осы аздаған мысалдың өзінен-ақ бұл сөздердің тер-миндік мәнін беру ушін қазақ тілінің мумкіндігі, оның заңдылығы, сөзжасам тәсілдері қаншалықты дәрежеде қолданылғаны байқалады. Мәселен мұнда байырғы қа-рапайым сөздер (бәсеке, шарт, шебер, жарыс, ецбек, мүше) орыс тілінде терминдік ұғымда қолданылған сөздердің баламасы ретінде алынған. Ал бесжылдьщ, жалацы, ецбекацы, көзцарас сөздеріне қарап, сөз бірік-тіру тәсілінің де аударма ісіне мол септік жасай алаты-иын көреміз. Сондай-ақ қосымшалар арқылы да, сөз тіркестіру арқылы да сөздер мен сөз тіркестерін термин-дендіруге болатынын байқаймыз. Нүсцаушы, бастама, цондырма, бастауыш, Денсаульщ сацтау министрлігі,
143
бастауыш мектеп деген сөздер мен сөз тіркестері осыған дәлел. Бұлардың бәрі де аударма ісінің жандануы ар-қылы пайда болған лексикалық байлығымыз.
Байырғы лекснканы терминдік ыңғайда қолдануға аударманың мол септігі болатынын мына сөздердің қол-даныс өрісінен де байқай аламыз: Ғылым, білім, ілім, оқулық, ок,у құралы, өкімет, үкімет, мемлекет, Отан, ата мекен т. т. дегендеріңіз наука, знание, учение, учебник, учебное пособие, власть, правительство, государство, ро-дина, отчизна тәрізді орыс сөздеріне балама іздеу, со-лардың мағынасын дәл беру әрекетінен пайда болған, терминдік қызметі айқындалып қалыптасқан лекснка. Әуелде толық қаиды балама ретінде қызметі саралан-ған бұл сөздер қазір дәл осы қалыптасқан мағынасында қоғамдық өмірдің барлық саласыида қолданылып, дағ-дыланды. Яғнн бұларды қазір көркем әдебиет тілінде де, саясн көпшілік әдебнетте де, баспасөз, радио, теле-знзия және өнер, білімнің неше алуан салаларында да кездестіре береміз. Әрине бұл сөздердің қайсыбірінің арғы түбіиде кірмелік болғанмен, бергі өрісінде біздікі-лік пішін қалыптасқан болатын. Бірақ бұл жолы ерек-ше мән беріп отырған себебіміз — олардың қолданыста-ғы жаңа бір сатысы — термнндік өресінің ашылуына байланысты болып отыр. Міне осы тектес мысалдарды аталған салалардың кез-келгенінен* ойып алып ойға тірек етуге болады.
Сонда орыс тілінен саяси және көркем әдебиеттерді аудару арқылы қаншама сөздер терминденуге мүмкін-дік алған жәие қазақ тілінің барлық сөзжасам амалда-ры активтендірілген деп тұйін жасауға болады. Бұл проиесс белгілі бір жұмыстың шағын тарауында емес, өзалдына арнайы зерттеуді керек ететіндіктен біз осы жайындағы пікірімізді әзірше осылайша шектей тұр-мақпыз.
ҮШІНШІ ТАРАУ
ТЕРМИН ЖАСАУДЫҢ НЕГІЗГІ ТӘСІЛДЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ СИПАТЫ
қандай бір тілде болсын жана термнн жасау, оның термннологнялық қорын байытып, термннологиялық жуйесін реттеудің негізгі көзі, ең алдымен сол тілдің өз сөздік құрамы, жалпы әдебн тілі, ұлттық тіл лексикасы болып саналады. Яғни терминдер де байырғы сөздер секілді тілде бұрыннан бар сөздер мен түбірлер негізін-де жасалады. Олай болса бұлардың қатарында ұлт тілі-не тән неше алуан құрылымдық типтері (түбір, туыиды тубір, күрделі сөз, сөз тіркесі) молынан кездеседі.
Терминжасам процесінде ұлт тілі өз сөзжасам амал-дарының дайын улгілерін (модельдерін) алға тартса, басқа тілдерден кірме сөздерді қабылдау сәтінде де осы тәсілдерге суйене отырып, ол өзіндік модельдерін құ-райды. Мұның әрқайсысының өзіндік снпаты бар. Тіл-дегі болып жататын мұндай өзгеріс, өрістерді дер кезін-де есепке алып, ескеріп отыру қажет.
Өзге тілде қолданылып жүрген терминдердің бәрін бірдей талғамсыз қабылдай беру қандай ретсіз болса, әмбеге ортақ лекснкаға айналған халықаралық термни-дерді қалайда аударып алуға тырысу тіпті қисынсыз. Осыған қарағанда, бұл өте бір терең талғамды талап ететін саналы іс-әрекет нәтижесі болуға тиіс. Термин жасау творчестволық іс. Ол үлкен жауапкершілікті қа-лайды.
Тіліміздің термннологиялық сапасын саралап отыр-ғанда, біз оның сол қоғам дамуына сәйкес әр кезеңде әр алуан күйде болғанын банқадық. Жылдар бойы қалып-тасып келе жатқан сөзжасам амалдары терминжасамға тікелей қатысып, олардың қайсыбірі белгілі бір кезең-де активтеніп, қайсыбірі солғын тартып, үнемі үздіксіз
10—174	145
өзгеріске түсіп отырғаны көрінеді. Революциядан бұ-рынғы феодализм дәуіріне тән термннжасам үлгілері мен модельдерін таба қою әрине қиын. Тек XIX ғасырдың екінші жартысында жарық көрген баспасөз материал-дары ғана бұл жайында аздаған мәлімет беретінін бұ-дан бұрын айтқан болатынбыз.
Ал револіоцнядан бергі жердегі ұлттық тіліміздің терминологиялық жүйесінің жасалуы мен қалыптасуын-да мән бермеуге болмайтын кезеңдік белгілер бар. Мәсе-лен, конфискелеу, колхоздастыру, коллективтендіру, ин-дустрияландыру, механикаландыру, интенсивтендіру, ғарышқа қанат цағу, тын, игеру, цайта құру, жеделдету т. т. қогамдық Іс-әрекет кезеңдерІн еске түсіріп көрелік-ші. Бұлардың әрқайсысының тұсында терминологиялық лексикамыз өзгеше екпінмен дамып, терминдік жүйе қа-тары мейлінше толығып отырған. Яғии әрбір кезең өзіне тән терминдік жүйе арқылы тілде өз мөрін қалдырып отырған. Пуристік ағым жағаласып тұрғаи 20—30 жыл-дардағы интернационализм, коммунист, паровоз, вело-сипед тәрізді халықаралық терминдердің өзін ортақ-шыл, цара айғыр, отарба, шайтан арба, бейбауырмал-дьщ сияқты аударып алу, сондай-ақ -лы мен -льщ қо-сымшасына ретсіз, жүйесіз құмарлық (50 жылдар), араб, парсы сөздеріне емексу (20 не 60—70 жылдар) т. т. осы ойымызға дәлел бола ал5ды. Мұның әралуан мысалы алдыңғы тарауларда әңгіме болды. Біздің ендігі сөз етпегіміз, қазақ тілі термннологиясының құрылым-дық сипаты мен олардың жасалу жолдары, амалдары жайлы болмақ.
Қазақ тілінде термин жасау күрделі де қызық проб-леманың қатарына жатады. Ол негізінен тіліміздегі сөз-жасам процесінің аумағына енетін мәселе. Осы сөзжа-сам процесінде, оның ішінде терминжасам ісінде маман-дардың тірек ететін негізгі матерналы ең алдымен ана тілдің өз сөз байлығы, оның негізгі сөздік құрамы дедік. Қазақ тілінің сөздік құрамы термнн жасауға көптеген дайын матернал беріп келеді. Бұл сарқылмайтын бай-лық көзі. Оның термин жасау мүмкіншілігін біз әлі тү-гел пайдаланып біте алғанымыз жоқ. Қазақ тілінің осындай өз ішкі мүмкіндігі терминжасам процесіне пай-дасы тнер бір арнаның көзін ашып, көмектесер болса, кірме сөздерді нгеру мен қабылдауда иазар аудармауға болмайтын біраз қнындықтар кезігеді. Ол қиындықтар, әсіресе кірме сөздерді термин есебінде жабдықтап, қа-
146
былдау кезеңінде, олардың мағыналық өрісін ашу бары-сында жнірек байқалады.
Баз біреулер термннжасамды бір тілдің термнн сөз-дерін екінші тілге аудару, немесе тілдегі кез-келген сөз-ді пайдалану деп, оп-оңай түсіндіргісі келуі де мүмкін. Бұл жаңсақ пікір. Шындығында бұл творчестволық Із-деністі талап ететін мейлінше күрделі мәселе. Термнн-жасам сәтінде түпнұсқа терминдердің мағыналық маз-мұнын терең түсініп, оған қазақ тілінен әр алуан ва-рианттар іздеп, соның ең дөп түсетін термнндік өзегін аршып танып, таңдап, талғап пайдалануға тура келеді. Жаңа ұғым, жаңа түсінік арқалаған терминнің дәлдік, нақтылық, біртектілік, қысқалық сипатын түгелдеп беру, соны басқа сөзбен ауыстыруға келмейтіндей күйде қол-данысқа ендіру нағыз маман ретіндегі біліктілікті қажет ететін қаснет. Мұндай қабілет екінің бірінде кездесе бермейді. Сондықтан да халқымыздыңқасиетті мұрасы— ана тілдің ғылыми-техникалық қабілет қарымын кеңей-тіп халықаралық сипат алуына қызмет еткеи қаламгер-лер, бір қарағанда жер қыртысын ақтарып асыл тас Із-деген геологтар іспетті. Тіліміздің терминологиялық мүмкіндігін аша білген, сөйтіп сөз жарасымын келтір-ген, оның ғылыми ой-пікір өрбітерлік қабілет-қасиетін дәл тауып тиянақтаған жандар біздің мәдени тарихы-мызда бар екенін алдыңғы тараулардан аңғаруға бо-лады.
ҚазіргІ қазақ тілінің сөздік құрамында терминдік мәнге көшкен байырғы сөздердің алуан-алуан түрі мо-лынан кездеседі. Мысалы, тап, күрес, еңбек, жарыс, жа-лау, бопса, екпін (ударение), сұраным (спрос), ұсыным (предложение), сөре (старт), мәре (финнш), Ізашар (предшественник), ізбасар (последователь), аударма (перевод), демалыс (отпуска), Отан (отечество), шебер-лік (мастерство), сайлау, иіарт (договор), тәртіп (днс-циплина), бөген (водохранилнще), болмыс (бытне), экім, әкімшілік т, б. Советтік дәуірде ғана терминдік мәнде жұмсалып қалыптасқан ғылыми онды білдірер байырғы сөздер. Міне бұл сияқтылар тілдің өз даму ырғағымен немесе сырт күштің әсер-ықпалынсыз өз бе-тімен пайда болған сөздер емес. Бұлардың жаңа мағы-налары, қолданыстағы жаңа қызметі қоғам дамуының нәтижесінде, адамдардың саналы әрекетінің барысында туыидаған, келе-келе дағдылы қалыпқа түскен лексика-лық қабаттар.
147
Осыдан байқалатынындай, тіл дегеніңіз өзгеріс-өріс-сіз қатып, семіп қалған нәрсе емес. Ол үнемі жаңарып, толығып отырмақ. Оның құрамында жаңа сөздер, тер-мнндер пайда болады, Бұрынғы сөздер жаңаша қызмет-ке көшеді. Соның нәтнжесінде тілдің икемділігі, байлы-ғы, нақтылығы артады. Жаңадан жасалатын сөздер ой-дан табылған жаңалық арқылы емес, тілде бұрыннан бар сөз тудыру амалдары арқылы, бастапқы улгілер негізінде соған ұқсатып жасау арқылы пайда болады.
Жалпы сөз жасаудың ғасырлар бойы тұрақтанған, дәуірлер сыиынан өткен әлденеше жолы бар. Осы про-цесқе тұрақты түрде қатысып отыратын негізгі элемент-тер — сөз, түбір (негіз) және қосымшалар, Бұлардың қатысуынсыз тілде бірде бір сөзжасам реакцнясы жур-мейдІ, бірде бір жаңа сөз жасалмайды. Сонда алдымен байқалатыи нәрсе тілдің осы негізгі элементтері барлық уақытта сөзжасам процесіне актив қатыса бермейтіні, яғин бұлар дәуіріне, кезеңіне орай құбылып отыратын қоғам өміріндегі өзгерістерге сәйкестене дамиды. Тілде-гі осындай құбылыстарды зерттеу арқылы біз әрбір ке-зеңиің өзіне тән ерекшелігін таннмыз, тіл, сөз арқылы таңбаланған өзгеріс, өрістерін білеміз. Және сөзжасам-ның алуан-алуан турін көреміз. Сөзжасам тұрғысынан келгенде, біз жұмыстың негізгі объектісі ретінде совет-тік дәуірге ерекше назар аудардық. Өйткені қазақ хал-қының басыиан өткен тарихи кезеңдердің бірде бірі тіл дамуы тұрғысынан қарағанда, социалнстік құрылыспен теңдесе алмайды. Жалпы жорамал жасап қарағанның өзінде (әрнне көне тарнхтан бері тартылатын кейбір зерттеу материалдарын есепке алғанда) жаңа сөз жа-сау, сөз турлендіру, байырғы сөздерді жаңа мағынада қолдану, сөздерді біріктіру, тіркестіру, қысқарту амал-дарын пайдалану жағынан да бұл кезеңнің жөні мулде бөлек. Әсіресе терминжасамның неше турін советтік өмір шындығы беріп отыр.
Жаңа термнн жасаудың тілдерде, оның ішінде, әсіре-се туркі тілдерінде қалыптасқан мынадай бірнеше жо-лын алдымен атап көрсетуге болады: семаңтнкалық тә-сіл, морфологиялық тәсіл, снитакснстік тәсіл және каль-калау тәсілі. Аталып отырғаи тәсілдің бәрі де, негізінен, екі турлі ариадан туындайды. Ол қандай арна? Біз жи-нап, сұрыптаған терминологнялық материал табнғаты қазақ тілі терминологиясының ең негізгі екі жолға суйе-не отырып жасалғанын көрсетеді. Оның бірі— тІлімізде
148
бұрыннаи бар сөздерді терминдік мәнде қолдану болса, екіншісі — жаңа терминдерді қазақ тілінің сөзжасам мумкіндіктерін пандалана отырып жасау. ТІл табиға-тында қалыптаса бастаған терминжасамның аталмыш тәсілдерінің бәрі де осы негізгі екі бағыт шеңберінде туындаған.
Терминжасам тәсілдеріне жеке-жеке тоқталмас бұ-рын, ғылым тілі мен жалпы халықтық тілдің сөзжасам процесіндегі өзара ортақ қаснеттері мен ерекшеленетін белгілерін анықтап алу қажет.
Қейбір ғалымдардың1 атап көрсеткеніндей, жалпы халықтық тіл қорын байытып отырған тәсілдің қай-қай-сысы да терминжасам процесінде өнімді қызмет атқаря алады. Әңгіме тілдердің даму тарихында қанат жайған семантикалық, сннтаксистік, морфологиялық амалдар туралы болып отыр. Бұл — қазақ әдеби тілінде қалып-тасқан сөзжасам принциптері терминдердің жасалуында да сақталады деген сөз. Ғылым тілІ негізінен осы прнн-циптерге суйене отырып, сонымен бірге дәлдік пен дәй-ектілікке негізделген жаңа сөз жасаудың өзіндік жүнесін тузеді. Мұның бәрі терминологиялық лексика талабына сай заңдылыққа лайықты жасалады.
Ғылым тілінің сөзжасам ерекшеліктерін зерттеудің маңызыиың өзі осы мәселелерге тікелей байланысты. Неге десеңіз терминжасам заңдылықтарын дұрыс баға-лап, дұрыс тусіну арқылы біз термин қалыптастыру са-ласындағы кунделікті практикалық жұмыстарымызды творчестволық Іс дәрежесіне көтере аламыз, термин жа-сау ісін белгілі бір жүйе арқылы нақты жүргізе аламыз.
Соңғы он бес—жиырма жыл барысыида пайда болған жаңа терминдер және арнайы лексиканың осы саласы жайындағы пікірлер ыңғайына қарағанда, бұлар бірін-шіден, жалпы әдеби тілдің ерекше қызметі бар бір тар-мағы (яғнн ғылым тілі) болып табылатын тіл единица-сы, екіншідеи ол белгілі бір объекті мен ұғымдар атауы, үшіншіден, терминде анықтағыштық (дефиниция) белгі басым болуы керек, өйткені белгілі бір ұғымның мазмұ-ны осы анықтағыштық қасиеті арқылы айқындалады. Ал бұл бір ұғымды келесі бір ұғымнан анырып тану ушін және сол ұғымды арнайы бір классификациялық қатар-да қарастыруға мумкіндік жасау ушін қажет.
1 Даниленко В. П. Русская терминология. Опыт лингвистическо-го анализа. М., 1977. С. 90.
149
Сонда терминжасамның өзіне тән мынадай өзгеше белгілерін атап көрсетуге болатын тәрізді.
Жалпыға бірдей қарапаным сөздер қоғамдағы өзара карым-қатынас қажетіне байланысты туындап және оны сол тілде сөйлейтін кез келген адам жасай алатын бол-са, терминдер белгілі бір кәсіп пен мамандыққа тән ұғымды білдіру үшін жасалады да, сол саланың маман-дары арасында ғана қолданылады. ТіптІ мұны Г. О. Вн-нокур2 айтқандай, кунделікті практнкалық мұқтаждық тудырады, оны белгілі саладағы мамандар жасайды. Осыдан байқалатынындай термнн дегеніңізді саналы турде қадағалап, қолдан жасап, сұрыптап отырмаса ға-лымдар бірін бірі түсінуден3 қалуы да ықтнмал. Өйтке-ні ғылымның мазмұны оның формасымен яғнн керісінше айтсақ, ғылым түрі оның мазмұнымен тікелей байла-нысты болмақ. Бұл ғылым мазмұны оның формасын тудырады да, соған тәуелді болады деген сөз. Алайда терминдер сол өзі пайда болған салада тұрақтанып, өз-герместен қатып қалатын категория емес. Тіл дамуына байланысты қаснет оған да тән. Бір ғылым саласының әжетіне жараған термин екінші бір ғылым саласының да мұқтажын өтеуі мүмкін. Тіпті керек десеңіз, бір кез-де шектеулі шеңберде ғана болған терминдердің жалпы әдеби тіл сөздігінің құрамынан орын алып жататын да кезі жоқ емес. Бірақ ол қай ғылыміМң саласында да тек термнндік сапада жұмсалуға тиіс. Ең негізгі шарт рсы.
Сөйтіп, терминжасам дегеніңіз қоғам мушелерінің саналы әрекеті нәтижесінде жасалатын құбылыс. Осы тұрғыдан алып қарағанда, ол қайсыбір ғалымдардың4 мегзейтініндей, қоғам мұқтаждығына орай саналы тур-де қолдан жасалатын творчестволық іс. Жалпы халық-тық тілдегі көптеген сөздердің қашан, қалай пайда бол-ғанын біле бермейміз. Ал терминдердің т|пті букіл бір терминдік жүйенің неге байланысты, қалай, қан мезгіл-де жасалғанын дәл айтып беруге болады. Бұл жағынан термнндердің ономастнкалық лекснкамен (кісі аттары-мен) ұқсасатын жері бары да рас. Революция, социа-
2 Винокур Г. 0. О некоторых явлениях словообразования в рус-ской технической терминологии//Труды МИФЛИ. 1939. Т. 5. С. 24.
3 Будагов Р. А. Терминология и семиотика//Вестник МГУ. 1972. № 5. С. 43.
4 Винокур Г. 0. О некоторых явлениях словообразования в рус-ской технической терминологии //Труды МИФЛИ. 1939. Т. 5.
150
лизм, колхоз, совхоз, қызьіл отау, бесжылдың, өнеркәсіп, тың Жер, тьщгер, тиімділік, сапальщ белгі, ғарыиікер, жеделдету, бетбұрыс, ңайта құру тәрізді т. б. толып жатқан сөздер мен тіркесімдердін. қапіан, қандай жағ-дайда жасалып, термнндік мәнде жұмсала бастағанын дәл антып бере аламыз. Термнн сөздердіц бұл екінші бір ерекшелігі.
Саналы әрекет арқылы жасалған терминдеп қадаға-лап отыруға көнбіс, яғнн оларды унемі назарда ұстап бақылап отыру қажет те. Бұл әсіресе қоғамдык пй-пікір-дің дұрыс снпатталуына сеп. Мұның өзі тілдің, оның ішінде термннологиялық лекснканың мемлекеттік мәні бар мәселе екенін білдірсе керек.
Қазіргі кезеңнің терминологиялық келбетін бір сәт ойша саралап өткеннің өзінде, тілді дамытудың бұл са-ла айрықша мол арналы көзіне айналғанын байқаймыз. Ғылым мен техннканың ел өміріне етене енуіне орай туындаған сансыз арнайы сөз легі — бұларды реттеп, сұрыптап, қалыптастырып отыру проблемасын күн тәр-тібіне шығарды. Екітілділік проблемасының мәні артып отырған бүгінгі Қазақстан жағдайында термин сөздерге деген ынта, ықылас пен мұқтаждық шеңбері бұрынғы-даң әлдеқайда кеңімесе, тарылған жоқ.
Термнн қалыптастырудың бұрынғы кезеңдерінде бұл процесс көбіне көп стнхиялы түрде жүргізілгенін біле-міз. Ол кезде атаулардың әр турлі варнанттары, жарыс-палы сөздер, көп мағыналы сөздер саны молырақ бола-тын. Бұлар турлі терминологиялық сөздіктер шығару барысында сараланып келеді. Бірақ бұл салада істеле-тін шаруа әлі жетерлік.
Жалпыға ортақ сөздер мен терминжасам процесін салыстырып қарасақ, өзара едәуір айырмашылық бар екенін байқамау мүмкін емес. Алдыңғылар үшін сөз өн-дірудің бір ғана тәсілі жеткілікті болып жатса, кейінгі-лер үшін бұл аз, яғни, термнндердің негізгі жасалу жо-лынан басқа атаулық мазмұны анықталуы тиіс. Мұны-сыз термнн толық термнн бола алмайды.
Термин сөздің ішкі құрылысы ешқандай қосымша, қоспасыз, таза атаулық жук арқалауға тиіс. Термнн бо-луға икемделіп тұрған сөздің ішкі формасы мөлдір де таза куйге көшпесе оның терминдік мәнінің әлі қалыпта-сып бітпегендігі. Ал ішкі нкемділік дегеніңіз кәсібн ал-қаға тікелей байланысты, яғни бұл мамандық нелерінің кәсіптік мұқтаждығынан (ынтызарлығынан) туындай-
151
тын терминнің ішкі мүмкіндігі. Термиииің ішкі түрін айқындауда әрине стаидартты сөз біріктіру, қосымша-лар тәріздІ сөзжасам құралдары едәуір роль атқараты-ны даусыз. Тіпті, кейбір ғалымдар пікіріне қарағанда сөзжасам морфемаларыиың қызметі жалпы әдеби тілге қарағаида термннология саласында басымырақ көрінеді.
Сөзжасамның терминологиялық акті ұғымдар клас-сификациясына (жіктелуіне) тікелей қатысты. Өйткеиі термии сөз белгілі бір ұғымның атауын ғаиа айқыидап қоймай, соиымен бірге сол ұғымның мазмұнын да білдіреді. Мысалы, -лъщ, -ғы, -ым жұрнақтарының тер-минжасам процесіндегі қызметін алалық. Осы қосымша-лар. арқылы жасалған социалистік, кәмелеттік, қондыр-ғы, жанарғы, басылым, қойылым тәрізді терминдер қо-ғамдық ғылымдар жүйесікде бір тектес классификация-лық топқа жата тұрып, әрі атаулық қызмет атқарып, әрі сол терминдердің ішкі мазмұнын да білдіріп отыр. Осы модель иегізінде біз терминдердің әлденеше жүйе-Сін жасап үлгердік. Міне осы ұғымдар мазмұнын бІлдІ-рерлік қасиет көбіне көп күрделі терминдерге, құрам-дас терминдерге тән. Неге десеніз тіркесім терминдер ұғымдық белгіні аиағұрлым анығырақ, толығырақ әйгі-лейді. Ал жалқы сөзден тұратын терминдерде бұл қыз-метті сөзтудырғыш морфемалар атқарады. Міне, сон-дықтан термин жасайтын морфемалЯрды барыиша ыж-дағаттылықпеи, дәл пайдаланып отыру керек. Бұларды топ-топқа бөліп, оларды өзара іштей бірнеше үйірге жатқызып жіктеп қарастыру қажет.
Әдетте күрделі терминдер сын есім, зат есім, есімше-лердің қатысуы арқылы жасалады. Бұларды таңдау оңай шаруа емес. Мұның қайсысы күрделі терминнІң қандай түрін жасауға ыңғайлы дегенді барынша сұрып-тап, сауаттылықпен пайдаланып отыруға тура келеді, Мұндай саралап, сұрыптау, әсіресе термиңге лайықты жарыспа сөздер көп болған тұста тіпті қажет. Әсіресе бірыңғай есім сөздер үйіріидегі варианттарды талғау, таңдай білу қажет-ақ. Бұл дамушы тілдің бәрінің ба-сыида ылғи болатын құбылыс. Ғылым мен техиика тілін жасау, қалыптастыру кезеңінде мұидай жарыспалы сөз-дер қатары тіпті молыиан кездеседі.
Соида бұл жарыспалы сөздердің қайсысыи терминде-нуге лайықты деп тауып, таии білуде әмбебап ёреже ұсыну мүлде қиын. Әрбір ғылым саласының термин жа^ сау практикасы иақты жағдайға орай өзІндік жолды 152
нұсқап отыруға тиіс. Таңдауға түскелі тұрған вариант-тың бәрі бірдей семантикалық келбеті жағынан тепе-тец түсе бермейтіні ақиқат. Және олардың дәл осы жағдай-ға бірі ғана дөп келуі ықтимал. Міне, осы тұста әлгі ва-рнанттардың қайсысының семантикалық өрісі қазіргі терминденуі процесіие дәл келе алады дегеиді айыруға әбден болады. Ол үшін өте бір ерекше пайым, айрық-ша тілтанымдық, лингвистнкалық түйсік керек; Мә-селеи, бір кезде қырцушы, цырцымшы, қырықтықшы; ацша цалта, күмджнек, дмиен; ждрдем, көмек, уме, бо-лысу, асар; дкпіш, күйенте, иінағаш; көйлек, жейде; шалбар, сым; букет, гүлеүл, гүлдесте; дача, жайлаужай, саяжай; столовой, асхана; парикмахер, шаштараз; дэ-ріс, сабац; эмір, бүйрьщ; ауа райы, климат; себет, көр-зіңке, кдрзеңке; каша, ботца, быламық, бөкпен; вока-лизм, дауысты дыбыстар; консонантизм, дауыссыз ды-быстар; лингвистика, тіл білімі; аффикс, жалғау, жүр-наң; парадигма, жіктеу, интонация, дауыс ырғағы; пунктуация, тыныс белгісі, орфография, емле ережесі; үтір, кіші тыныстыц, кіші тыныс; нүкте, ұлы тыныс, но-цат; цос нүкте, екі нүкте, цос ноқат, екі ноцат; тұйық рай, тұйыц етістік, инфинитив, тұйықша; кент, цала, шд-рі, шаһар; ел, халыц, жұрт, жэмиғат, злеумет, қалай-ыц, думет, бұхара т. т. ғылым мен техника саласында әр кезеңде әр қилы алыиып, қабаттаса қолданылып, ақы-рыида мұның бірінің ғаиа терминдік сипатқа көшкен мысалдарын көптеп келтіруге болады.
Жарыспалы терминдер бұл процестің даму заңды-лықтарын, қалыптасу қисынын танытады. Осының өзі-иен-ақ, ұғымдардың атаулық сипатын дәлірек беретін, қолданысқа ыңғайлырақ варианттар таңдалғаиын бай-қаймыз. Орайымен алынып, орнын тапқандары термин ретінде тілімізге сіңіп, ариайы лексика қатарынан орын тепті. Ал бұл сүзгіден өтпей қалғандары басқа бір өң, реңк арқалап келесі бір сөз саптауға дайын материал есепті өз кезегін күтіп тұр.
Терминжасам тәсілдерін талдамас бұрын, осы про-цеске материал беретін мынадай иегізгі үш тірекке на-зар аудару қажет. Мұны қарапайым тілмен айтқанда, термин сөздердің жасалу көздері болып табылады: 1. Өз сөздік құрамының ішкі мүмкіндігін сарқа пайда-лана алатын ұлттық тіл; 2. Дайын терминдер беретін немесе калькалау тәсіліи ұсынатын орыс тілі; 3. Дайыи күйінде термин беретін немесе калькалау тәсіліие ерік
153
беретін халықаралық терминдер. Халықаралық деп ата-лып жүрген терминдердің көпшілігі әдетте орыс тілі арқылы енген кірме сөздер. Шет тілдеріиен тікелей ең~ ген терминдер мүлде аз. Тек біреи-саран ғана мысал келтіруге болады. Онда да араб, иран сөздерін ғана тіл~ ге тиек ете аламыз.
Бір кезде қазақ тілінің даму тарихыида араб, парсы элементтерІ белең алған болса, қазіргі кезеңде тіліміз* дін құрамына орыс тілі арқылы индоевропа элементтері басым еиуде.
Әйтседе термин жасаудын ең негізгі басты көзі ұлт-тық тіліміз болып отыр деп толық айта аламыз. Бұл тұста әдебн тіліміздің барлық қабаты (көркем әдебиет тілі, ауыз әдебиет тілі, фольклор тілі, тіпті диалектілер мен тілде орын тепкен түрлі ерекшеліктер) түгел іске жаратылады. Ә дегеннен-ақ қазақ зиялылары термин жасау процесіне тікелей ат салысып, ол үшін қазақ тілі-нің лексикалық байлығы мен грамматикалық амалда-рын түгел іске жаратуға бетбұрыс жасаған болатын. Соның нәтижесінде халық тілінің сарқылмас қазынасы сарапқа түсіп, қарапайым сөздер терминдік мәнге көш-ті. Ғасырлар боны дамып, қалыптасқан сөзжасам тәсіл-дерІ терминжасамның негізгі тірегіие айналды. Және атап айтуға тұратын бір нәрсе, терминжасам тек ұлттық тіліміздің өз материалымен ғана шектелмей, кірме сөз-дер қатарын да сарқа пайдаланды,
Сонда қазақ, орыс, шет тілдерінің сөз материалдары арқылы жасалғаи термиидер біздің халқымыздың ұлт-тық байлығына қосылған мол үлес болып табылады. Әрине бұл аталған үш арна тарихи кезеңдер болмысына орай кезектесе активтеніп отырды. Республика өмірін-де өркендеп, өріс тапқан ғылым салалары мен техинка тарамдарыиа орай бұл үш арна терминжасам процесіне әрқилы ыңғайда қатыстырылады. Бір салада ұлттық тіл материалы негізге алынса, келесі бір ғылым тарма-ғында кірме сөздер мен калька тәсіліие көбірек иек ар-тылады.
Түркі халықтары тіліндегі терминжасам процесіне зер салғанда, терминология жұмысында мынадай үш прннцип басшылыққа алынатыи тәрІздІ. Біріншіден, СССР халықтары тілдерінің бәріне ортақ принцип; екін-шіден, қоғам мен тілдің даму ерекшеліктеріне сәйкес туындайтыи әрбір тілдің өзіндік термин жасау ұлттық
154
принципі және терминологияның жеке салаларыиа бай-ланысты басшылыққа алынатын салалық прннцип.
Алайда ұлттық термииологияны едәуір байыта түс-кен термин жасаудын бірнеше тәсілдері белгілі бола бастағанмен, бұл жөнінде мамандарымыз әлі күнге бір пікірге келе алмай жүрген сияқты. Әсіресе терминжа-сам амалдарын айқындауда қатып ұстайтындай қағи-даға айналған келісім жоқ. Бұл термии жасау принцип-терін дұрыс түсінбеудеи туатын жағдай. Қөбіне көп термнн қалыптастыру көздері мен термин жасау амал-дарының шегін апыра алмай қателесетін тұстар да бар. Тіпті термин жасау «жолдары» мен «амалдарын» қатар қойып қарастыратын кезіміз де жоқ емес. Сондай-ақ терминжасам амалдарының мөлшері, аумағы және олар-дың өнімді, өиімсіз түрлерін саралауда да бірізділік, бірегейлік шамалы.
Қайсыбіреулер мұның, 1) әдеби тіл сөздері мен диа-лектілерін терминдендіру, 2) ұлттық тіл амалдары не--гізінде термин жасау, 3) өзге тіл сөздерін термин ретін-де қабылдау деген сияқты үш түрін бөліп қараса, екін-шІ біреулер термиижасам амалдарының төрт түрін көрсетеді. Атап айтқаида: 1) терминдендіру, 2) қайта терминдеу (ретерминологизациялау), яғни басқа бір са-ланың терминдерІн пайдалаиу, 3) термнн жасау, 4) кір-ме сөздерге халықаралық (интернационализация) снпат беру.
Үшінші бір пікір бойынша мұның қосымшалау мен сөз біріктіру тәрізді екі-ақ амалы бар сияқты. ТөртІиші біреулер ұлттық тіл негізіидегі сөзжасам амалдарын ұс-танады: Олар мыналар: 1) семантикалық тәсіл, 2) мор-фологиялық тәсіл, 3) синтаксистік тәсіл, 4) калькалау тәсілі, 5) сөз қысқарту (аббревиацнялау) тәсілі.
Осы тектес жіктеулерді қарастыра келгенде, шынын-да да бұлардың ара жігі әлі де айқындала қоймағанын байқаймыз. Басқасын былай қоя тұрып, кірме сөздер мен ұлттық тіл элементтері негізінде жасалған термин-дерді құрылысы, мазмұны, жасалу жолы жағынан тепе-тең түсетін тәсілдер ретінде қарастыру көкейге қона қоймайды. Өйткені ұлттық тіл элементтері арқылы жа-ңа термин жасалса, кірме сөздер негізінде дайын тер-миндер қабылданады емес пе? Сол себепті де әр иәрсе өзіиІң атымен аталып, соған орай бағалануға тиіс,
Қазақ тілінің, тіпті басқа да түркі тілдерінің сөз-жасам амалдары ұлттық тілде терминдеидірілуге лай-
155
ықты сөз болмай қалған күнде ғаңа, немесе бар сөздер-дін бұл жүйеге жөиі келмей тұрған жағдайда, сондай-ақ әр түрлі себептерге байланысты кірме сөздер термин-дік талаптан шыға алмаған сәтте ғана жаңа термин жасауға тартылады.
Жаңа термин жасау дегеніңіз кез келген адамнын еркіндегі еске түскенде айналысар ермеғі емес. Ол бел-гілі бір мұқтаждыққа орай, белгілі бір ұғымды дәл, анық, нақты әЙгілеу үшін жасалатын, әсіресе мамандар мен тілдік түйсігі ерекше жетілген зерделі жандар айиалы-сатын творчестволық іс деп білеміз. Мұндай творчество-лық жұмыспен кез келген . адам айналысуға праволы, бірақ тілдің сөзжасам амалдарыи жете игермегеи, оның даму көздерін дәл айырып танн алмайтыи, заңдылықта-рын есептемейтіи сәуесқой» сөз жасағыштарға жол жоқ.
Ойымызды жинақтап келгенде, айтарымыз жалпы түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде жаңа тер-мин жасаудың белгілі бір модельдері тұрақтанған тә-різді. Сөйтіп жаңа термии нендей материалдан, қалай, қашан жасалса да ең алдымен мынадай иегізге сүйеиедІ: қосымшалау, сөз біріктіру және сөз қысқарту (аббре-виациялау). Қайсыбір тілдерде сөз жасаудың тағы бір жолы көрсетіледі. Ол сөз алдынан қосылатын жұрнақ-тар (-ре, -анти, -контр т. т.) арқылЫ жасалатын термии-дер. Алайда сөз жасаудың бұл амалы бірен-саран кез-деснесе жалғамалы тілдерге, әсіресе түркі тілдеріне тән емес. Ал көрсетілген модельдердің бұдан баска түрлері-ніи бәрі бірдей бір мезгілде пайда болмағаны түсінікті. Мәселен, аббревиациялау (әріп қысқарту, буын қысқар-ту) қазақ тілінде тек революциядан кейіи пайда болды. Алғашында номенклатуралық атауларды белгілеуге қатыстырылған бұл модель, кейін терминжасамның не-гізгі бір бөлшегіие айналды.
Сонымеи, жоғарыда аталып өткеніндей, қазақ тілі-нін даму жолы термннжасамның мыиадай төрт тәсілі қалыптаса бастағаиын көрсетеді.
Біріншіден, ұлттық тіліміздегі қайсыбір сөздердің терминдік мәнге көшуі (бұдан былай — терминдеиуі), яғии мұны семантикалық тәсіл дейміз. Мұны үш түрлі ыңғайда түсіну қажет: 1) әдеби ие жалпы әдеби тіл байырғы сөздерінің термииденуі, 2) дналектілердің тер-миндеиуі, 3) бір сала терминдерінін екінші салаға көшуі.
156
Екіншіден, сөзжасам амалдары. Мұның өзі іштей бір-неше жікке бөліп қарауды тілейді. Атап айтқанда: а) морфологиялық иемесе синтетикалық (қосымшалар арқылы) тәсіл; б) синтаксистік немесе аналитикалық (сөздерді біріктіру, қосу) тәсіл; в) аббревиацнялау (қысқарту) тәсілі*.
Үшіншіден, калькалау тәсілі. Бұл тәсіл бір қараған-да алдыңғы екі тәсілдің екі арасында аралық қызмет атқаратын тәрізді, Яғни кірме сөздер меи алдыңғы екі тәсіл мүмкіндіктері пайдаланылады. Басқаша айтар болсақ, ұғым, идея негізге алынады да, олардың жарақ-талуы ұлттық тіл құралдары арқылы іске асып жатады. Қысқасы, алдыңғы екі тәсіл мүмкіндігі сарқа пайдала-ныла отырып, кірме терминдер дайыи күйінде қабылда-нады. Соида бұл жерде өзге тілден келгеи нәрсе термин-нің мазмұндық сапасы ғана болып шығады.
Төртіншіден, өзге тілдерден дайын термиидер алу тәсілі, Қірме термиидер делініп жүрген бұл сөздер жүйесі көбіне көп орыс тілі арқылы келгеи орыс және халықаралық лексика қатарыиа жатады.
Дайын термин ретінде, ең алдымен диалектілік ерек-шеліктер мен қолданыстағы сөздердің басқа бір түрінен ұлттық тіл қатарына көшкен лексика іске жаратылуы мүмкін. Сондай-ақ, екіншіден өзге тілдерден еиген кір-ме сөздер болуы ықтимал. Басқаның бәрі тілде ежел-деи қалыптасқан дериваттар болып табылады,
Қазақ терминологиясын жасап, қалыптастыруда ті-келей ролі болған осы жолдар мен амалдарды саралап келгенде көзіміз жеткен бір ақиқат мынау: Термин жа-сау амалдары мейлі үшеу, мейлі бесеу болсын бәрібір мұның бәрі де ең алдымен аударма арқылы, аударма жұмысыиың өркендеуіне орай пайда болған. Тіпті ке-рек десеңіз, аудармаға ешбір қатысы жоқ боп көрінетін семантикалық тәсілдің алғашқы пункті арқылы жаса-латын, яғни байырғы сөздер мен диалектілердің термин-денуінің өзі де аударманың әсері арқылы, орыс тіліидегі үлгінің нәтнжесінде туғаи деп түйін жасауымызға әбден болады. Олай болса, бұл қазақ тілінде термин жасау-дың ең басты жолы болуға тиіс. Өйткені тіпті аударыл-май сол күйіиде алыиғаи терминдердің өзі де керек де-сеңіз. тәржімә талқысыиан өтіп барып, аудармашылар
* Ескерту: аналитикалық тәсіл мен аббревиациялау тәсілі арқы-лы ұлттық тіл элементтеріне қоса, кейде кірме сөздердің қатысты-рылуымен де термнн жасалады.
ІЬ7
сарабына тусіп келіп қана кірме сөзге айналады. Сөйтіп қазақ тілінде термнн жасаудың барлық тәсілдері негі-зінен аудармаға, әсіресе орыс тілінен аударуға байла-нысты туған.
Осыған орай есте тұтар бір жайт мынау: Арнайы лексикаиы зерттеушілердіц көпшілігі термин мәселе-сін қарастырғанда оның түрлі жасалу жолдары мен тә~ сілдерін дұрыс көрсете отырып, соны қалыптастыруда-ғы, аударманың роліне тереңдей бермейтіиі өкінішті. Біздіңше мұның өзіне тән сыры, қыры әлі арнайы зерт-телген жоқ. Сондықтан термин туралы сөз қозғағанда оны ең алдымен аудармамеи байланыстыра әңгімелеу керек. Біздің зерттеуіміздің бір мақсаты осы. Біз әлгі тәсілдердің бәрін аудармамен байланыстыра қарасты-рамыз.
Енді бұларды жинап, сұрыптаған тілдік матернал-дарды сөйлету арқылы баяндап, өз алдына жеке-жеке қарастырып көрелік.
1. Семантикалық тәсіл. Бұл қазақ тілінің байырғы сөздері мен ертеде енген араб, парсы сөздерінің арнайы жаңа термннологиялық мәнде жұмсалуы болып табыла-ды. Әлгі жаңа қызмет сол байырғы сөздер мағыналары-ның бірінің негізінде өріс алады.
Семантикалық тәсіл дегенде, біз ,жогарыда көрсетіл-геніидей, ең алдымен ұлттық тіліміздің өз мүмкіндігін толығырақ пайдалануды түсінеміз. Соида термин жасау-ға қатыстырылатын ішкі мүмкіидіктер дегеніміз не? Ол жалпыхалықтық немесе жалпы әдеби тіл құрамында ежелден қолданылып, мұқтажын өтеп келе жатқан -бай-ырғы сөздердің арнайы қызметке көшуі. Немесе олар-дың бір мағынасының терминдік қызметке бейімдёлуі, Сөйтіп мұндай сөздердің әлгіидей нақты атаулық сипа-ты күшейе келе белгілі бір ғылым саласының өркеидеп, дамуына қызмет етеді де, сол саланың арнайы лексика-лық қабатын құрайды. Бұл кейде сөз мағынасыиың та-рылу иемесе кеңеюі арқылы да бола беруі ықтнмал. Жә-не бұл процесс қоғам дамуының кез келгеи кезенінде емес, қарқынды даму кезеңінде ғаиа болатынын ескеру керек.
Ұлы Октябрь революциясынаи бергі жердегі қазақ әдеби тілінің даму жолын сүзіп өткенде осындай бір тілдік өсу, өрлеудің өзгеше сапасын байқаймыз. Жал-пы тіл, тілдің қай қайсысыида да мүлде жаңадан жа-салған сөздер көп бола бермейді. Жаңа сөз дегенде
158
әдетте белгілі бір сөздердің белгілі бір мағынасының актуалдығы кушеюін, немесе қайсыбір мағынасының жаңаруын, сөйтіп қолданыста арнайы жаңа қызметке көшуін түсініп жүрміз. Осыған қарағаида, жаңа сөз де-ген түсінікті абайлап қолдану керек сняқты. Жаңа сөз дегеннен гөрі, сөздердің қызмет аясының кеңеюІ, мағы-на жылжымалылығы, жаңаша мән жүктелуі деу дұры сырақ па деп ойлаймыз. Міне осы мағыналық өзгеріс, жаңа қолданыс дегеиіміздің бәрі де өздігінен болып жа-татын.құбылыс емес.
Бұл тәсілдің өзінің әр алуаи атауы, неше қилы түрі бар. Мәселен оны халықтық лексикаиы терминдендіру деп те, лексикосемантикалық тәсіл деп те, жалпыға ор-тақ сөздердің термнндік мәнге көшуІ деп те, ұлттық тіл-дің байырғы сөздерін жаңа сапада қолдану деп те, сөз мағынасын өзгерту деп те атауға болады, Семантикалық тәсіл шеңберіне кіретін ерекшелік әрине бұл айтылған-дармен ғана шектелмейді. Оның бұдан да басқа зерттеу-шілер байқай алмай жұрген тағы басқа түрлерінің бо-луына шәк күмән келтірмейміз. Біз айтып отырған бұл түрлерІ қазақ тілі фактілері бойынша ғана анықталған-дары.
Қазақ тіліиің сөздік құрамыида қоғам, отан, ошақ, орта, курес, кеіи, еңбек, жарыс, муіие, ер, батыр, іиешен, жоспар, тәртіп, жоба, кеңес, мазмун, тур, атақ, дәреже, даңқ, бұйрың, сын, тап, мәжіліс, мэслихат, оңу, өнер, білім, ғылым, мектеп тәрізді толып жатқан сөздердің терминдік сапаға көшуін біз осы семантикалық тәсілге жатқызамыз. ҚелтІрІлген мысалдың көбі тіліміздің бай-ырғы лекснкасына жатады да, біразы әбден сіңіп төл сөздер қатарынан орын тепкен араб, парсы кірмелері. Бұлардын терминденуі, ариайы мағыналық Жүк арқа-лап, ғылыми ұғым құралына айналуы әр алуан ойларға жетектейді.
«Қоғам» сөзі о баста белгілі бір адамдар тіршілігі-иің уақытша бірлестігі, қауымдасуы мағынасында ту-ған болса, бұл сөздің осы замандағы мағыналық шеңбе-рінде күрделі өзгерістер болғаны мәлім. Ең алдымен қо-ғам сөзі терминдік нақты мәнге ие болды, атаулық ма-ғынасы бұрынғыдан әлде қайда кеңейді.
Өзгеше термиидік сапаға көшіп, әдеби тіліміздің иор-маланған, тұрақтанған элемеиттерінің біріие айналған бұл сөзге Қазақ тілі тұсіидірме сөздігі мен Қазақ Совет энциклопедиясында мынадай анықтама беріледі:
159
«1. Тарихи дамудың белгілі бір кезеңіндегі адамдардың материалдық игіліктерді өндіру тәсілі меи өндірістік катынастарына негізделген қарым-қатынасының жалпы жиыны. 2. Өндірістік қатынастар негізінде қауымдасқан адамдардың бірлігі, жиынтығы. 3. Ынтымақтас, ниеттес адамдардың ортақтасқан қауымы. 4. Әлеуметтік топ, орта, бір ағымдағы жұртшылық. 5. Творчестволық одақ, ерікті бірлестік, ұйым» (ҚТТС, Алматы, 1982, 6-т). «Адамдардың материалдық және рухаии өмірін диалек-тикалық бірлікте, өзара байланыста көрсететіи филосо-фиялық гылыми категория». (ҚСЭ. Алматы, 1975).
Семаитикалық тәсіл арқылы терминдік сапаға көш-кен бұл саяси терминнің қолданыстағы өзгеше өрісін жете түсіну үшін, осы сөз арқылы туындаған — көптеген ғылыми терминдерді саралап шығу керек.
Осы сөздің қатысуымен жасалғаи терминологнялық ұғымдардың әлі де толық емес түрлері мыналар: крғам-дық айыптауиіы, қоғамдық ғылымдар академиясы, қо-ғамдық еңбек, қоғамдық еңбекті ұйымдастыруиіы, қо-ғамдық жиынтық өнім, қоғамдық заңдылың, қоғамдық инспектор, қоғамдық интернат, қоғамдың капитал, қо-ғамдық к^атынастар, қоғамдық қауіпсіздік комитеті, қо-ғамдық кррғаушы, цоғамдыц күн, қоғамдьщ ^ұрылыс-тар, ңоғамдык, ^ұтқару комитеті, қоғамдық мениіік, ңо-ғамдық өндіріс, қоғамдық өнім, кр&амдык; пікір, крғам-дың сана, қоғамдық тамақтандыру, қоғамдық тұтыну ғ;орлары, крғамдыкі тұтыну құны, қоғамдық ұйымдар, қоғамдық иіарт, қоғамдық экономикальщ талдау бюро-сы, қоғамдық экономикалыц формация, крғамдык, мате-риалдық-техникалық база, қоғамдық саяси ұйым, крғам-ның таза табысы, антогонистік ңоғам, буржуазиялық крғам, коммунистік қоғам, капиталистік қоғам, социа-листік қоғам, феодалдық цоғам т. б.
Сонда «коғам» атты бір ғана сөздің тррминденуі ар-қылы әлденеше терминдік тіркес қатары пайда болғаиын көреміз. Бұдан шығатыи түйін: қайсыбір сөздердІ се-маитикалық тәсіл арқылы терминге айналдыру өзге де терминдік ұғымдар қатарының жасалып, молая түсуіие мүмкіндік ашады деген сөз,
Немесе «Отан», «орта», «отар», «оиіак,» сөздерінің се-мантикалық қозғалысыи алалық.
«Отаииың» о бастағы мағынасы біреудің туған үйі, шаңырағы иемесе ары барғанда туғаи ауылы дегенді ға-на білдіретін. Мысалы «Қүнзия бір үйдің кенжесі еді, 160
бір отанньщ еркесі еді (3. Шүкіров). Бұл жолдасы адам болып, бір отанға иелік етіп отыр (О. Сәрсенбаев) деген-дердегі отан-ньщ сол әу бастағы от басы, ошақ қасын-дық ұғымын білдіреді.
Ал егер «Отанымыздьщ астанасы Москвада болған қазақ көркемөнер меи әдебиетінің екінші онкүндігі жо-ғары дәрежеде өтті» (Ғ. МүсІрепов) десек, біз туған ел, өскен жер, атамекеи тәрізді ұлы ұғымдарды қамтимыз. Осы соңғы мағыиалық қызмет осылайша герминдендіре қолданудың нәтижесінде пайда болды. Бұл сөздің ма-ғынасының ұлғайып қоғамдық-саяси термин сөз ретіи-де қолдаиылуына әсер еткен нәрсе «Родина» деген орыс сөзіне балама іздеуден, соны аударудың әрекетіне бай-ланысты деп білеміз. Сөздердің семантикалық өрісін дұ-рыс бағдарлап, олардың потенциалдық мүмкіндігіи дәл сезініп отырған маман тіл байытудың осы тектес жол-дарын ашып отырады. Қазір семантикалық тәсіл арқы-лы пайда болған бұл сөз халқымыздың ең қасиетті ұғы-мын арқалап тұрған терминге айналды.
Отан сөзінің қатысуымен бұдан басқа да бір топ термин сөздер жүйесі жасалды (отандас, отандьщ ғы-лым, отаніиылдьщ сезім т. т.). «Орта», «ошақ» сөздері-нің де термииге айиалуыиан сөзге саиалы түрде ықпал жасап, оны белгілі бір мақсатқа орай бағыттаудың әсе-рін көреміз. Мәселен, орта дегенде қазақ бір нәрсеиің ортасы, екі-үш адам ортасы, иемесе белгілі бір мөлшер-ге жетпеген, толмаған дегеи ұғымдарды түсіиіп келгеи болатын. Қоғам дамуының ерекшелігіне орай «среда» дегеи орыс сөзіие толық балама бола алатын атау іздеу керек болды. Осыиың нәтижесінде «орта» сөзі адамның туып, өскен, жұмыс істеген жері, қоршаған қауымы де-ген нақты да үлкен ұғымды білдіретіи терминдік мәнге көшті.
Ал үстіне қазан асылу үшін шеңберленген үш аяқты темір немесе жерден қазылғаи шұңқыр деген иақты ма-ғынасы бар, үй-Іші, семья дейтін ауыспалы мағынасы бар «ошақ» сөзі әу баста кейбір түркологтардың5 жора-малы бойыиша от жақ деген екі сөзден туындап, тіпті орыс тіліне де осы «очаг» түрінде еніп кеткен екен. Бұл £өздің терминдеиуіне де орыс тіліне еигеи «очаг» сөзі-нің кері әсері тигеи бе деп ойлаймыз. Өйткені очаг куль-
5 Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі. Алматы, 1966. 155-6.
11-174
161
туры, очаг болезни, очаговое явление т. т. термйидік ұғымдар — бұл сөздің қоғамдық қызметін кеңейте түсті. Сөйтіп біз бұны да арнайы мағына арқалаған термин-дік атауға айналдырып алдық.
Сондай-ақ «еңбек» сөзіиің бір кездегі мағынасы бү-гінгіден мүлде бөлек болатын. Қазақ көбіне-көп зейне-тінен бейнеті, рақатынан азабы көп жан қииаумен күн кешуді түсінетін. Бұл сөздің әлгіндей ауыр мәніиен ары-луы оған терминдік мағына телінуден. Ол социалистік еңбек мағынасында рахат табатыи, атақ, даңққа жеткі-зетін ең абыройлы кәсіп деген жаңаіпа қызметке ие болды.
«Жарыс» сөзінің жағдайы да осыған ұқсас. Мұның халық тусінігіндегі байырғы мағынасы ат жарыс, жаяу жүгіріс дегенді меңзейтін болса, кейін осыған қоса бар-лық еңбек адамдарының атқа міибей-ақ, жаяу жүгір-мей-ақ іс, тірлік, жұмысты жандандыру арқылы өзара жолдастық бәсекеге түсу тәрізді мағыналық сапаға көшті. Міне, содан барып күнделікті тіршілікте социа-лнстік еңбек, социалистік жарыс дегеи сөздер термин-дік тіркес ретінде әдеби қалыптасып, сіңіп кетті.
«Күрес» сөзінің терминге айналу тарихынан да біз осы жоғарыдағы сөздер басындағыдай мағыналық өріс-ті байқаймыз. ЕкІ адамиың, екі балуанның белдесуін, куш сынасуын ғана білдіретін бұл ұғымның саясн тер-минге айналуы жұмысшы табының іс-әрекетімен тіке-лей байланысты. Сөйтіп ауызекі сөнлеуде екі адамның белдесуін ғана сипаттайтын бұл сөз революциялық қоз-ғалыс құралына айналды, саяси курес дейтін термин дәрежесіне көтерілді деп айта аламыз.
«Қеш» сөзі тәуліктің бір мезгілі екені түсінікті. Ма-ғына жаңарту, арнайы қызмет жүктеу, яғнн семантика-лық тәсіл арқылы терминдендіру арқылы осы сөздІң ба-сында да сапалық өзгеріс болды. Бұл енді ршейін күинің батуы немесе кешкілікті уақыт қаиа емес, сонымен бір-ге қоғамдық іс-әрекеттің бір түрін әйгілейтін (әдеби кеш, өнер кеиіі т. т.) қуатты терминге айиалды. БІз енді қауымдық, тәрбиелік мәні бар тақырыптық жиындардың біразын жоғарыдағыдай «кеш» деп атайтын болдық.
Сондай-ақ жоба, жоспар сөздерінің табнғатынан да біз осындай жаңа мағыналық өзгерістің болғанын бай-қаймыз. Бұлардың о бастағы мәнін, әрине бұрынғысы-нан әлдеқайда кеңейіп, күнделікті сөз жасату ісімізде жиі қолданылатын қоғамдық ғылымдар терминіне ай-
162
налды. Бұрын, мәселен жоба сөзі бір нәрсенің түрі, түсі, пішіні, кескіні дегенді мегзейтін болса, қазір проект де-ген орыс термннінің мағынасын толық беретін күйге көшті. Мысалы мына сөйлемге назар аударалық: Ере-вандағы Таманянның жобасы бойынша жасалған Ленин алаңына Үкімет үйі, опера және балет театры т. с. с. бірнеше сәнді үйлер орналасқан (I. Омаров, Серпін).
Ал әуелде жеке адамның іс-әрекетінде өте сирек кездесетін жоспар сөзі план термннінің баламасы ретіи-де пайда болып, тілімізде әбден орнығып алды. Қазір қоғам өмірінің қай саласында да бұл сөздің қатынас-пайтын жері жоқ. Жоспар өміріміздің жарқын бір бел-гісін білдіретіи қуатты сөздің біріне айналды. Социалис-тік өміріміздің бүкіл мәні жоспарлы жұмысқа байла-нысты өрбіп отырған бүгінгі заманымызда бұл термин-нің семаитикасындағы мағыналық өзгерісі мен өрісі дөп аршылып, пайдаланылған деп білеміз.
Терминологиялық сапаға көшкен көптегеи сөздерді саралай отырып, олардың қатарында ауыз әдебнеті үл-гілерінен де алынған материал аз емес екенін байқай-мыз. Әсіресе халық тұрмысына, айналысқан кәсібіне, қоршаған ортасына байланысты сөздер, неше алуан өсімдік атаулары термин жасаудың бай көзі болып са-налады. Термин жасау тіпті де оңай шаруа емес. Неше алуан жарыспалы сөздер арасынан оиың біріне ғана тоқтау, немесе терминденуге кандидат ретінде алынған сөздің бастапқы мағынасын өзгертіп, кеңейтіп не тарыл-тып алу үшін талғам керек.
Осы тұрғыдан алып қарағанда, қазақ тіліндегі «кө-сем» (вождь) сөзінің терминдену тарнхы тіпті қызық. Бір қарағанда, бұл сөздің қазіргідей ұлы сапаға көшуге ыңғайы болмаған да сияқты. Қазақ «сөйлей-сөйлей ше-шен боласың, көре-көре көсем боласың» деп отырып, көсем еиікі, көсем ат, тіпті көсем ағаиі дегеи ұғымдарды да кеңінен қолданған ғой. Ал «вождь» терминінің мәнін берерлік талай сөз сарапқа түскені мәлім, Басшы, же-текші т. т. дегендерден гөрі «көсем» сөзінің дөп түскені соншама, қазір мұның тағы басқа варианты бар ма екен деп бас қатырып жатпаймыз. Осыған қарағанда халық-тың ауыз әдебиеті мен фольклорыида терминдік өріс тілеп тұрған қаншама сөздер барын әсте естен шығар-мауға тиіспіз.
Мұның бәрі тіліміздің сөзжасам заңдылықтарын ДҰрыс қолданудың нәтижесінде пайда болып отыр. Әсі-
165
ресе байырғы сөздеріміздің, диалектілерді терминденді-ру нәтижесінде тіліміздің қоғамдық қызметі күшейе түс-кен тәрізді. Ендеше терминжасам ісіиде семантикалық тәсілдің мүмкіидігі мол екенін, оның термин қалыптас-тырудағы активтілігін баса айтқанымыз жөн.
Бұл тәсіл әсіресе ғылым тілі үшін өте пайдалы, мұны пайдалану арқылы осы тәсілмен термин жасаудың бар мұмкіндігі, ең басты талабы қанағаттандырылады. Бір қызығы осы тәсіл арқылы терминденген сөздер өзіиің бастапқы мағынасынан ада-күде күдер үзіп кетпейді. Олардың терминдік сапада жұмсалмайтын мағынасы да тілдің басқа бір қабатыида, ариаларында қолданыла береді. Яғни бұлар көп мағыналы болса, сол көп мағы-налылығынан, тар ие кең мағыналы қалыпта болса, сол кең не тар мағыиасынан мүлде қол үзіп кетпейді. Тілдің қолданыс мүмкіидігі қай сөздің болсын бар ішкі мән-мазмұнын сарқа пайдалануға мүмкіндік жасап отыра-ды. Мысалы өркен сөзіи алайық. Бұл қауыи пәлегіиің өркен жаюы деген ұғымды білдіретін сөз. Сонымен бір-ге бұл кейінгі өркен, жас қауым, болаимщ ұрпақ деген мағына арқалаған термин. Соидай-ақ күрес, жарыс, отан т. б. сөздер жайында да осыиы айтуға болады.
Негізінен семантикалық тәсіл терминологиялық жүйені жасаудың алғашқы кезеңін^ тән. Неге десеңіз ғылым меи техниканың қанат жайған қазіргі жағдайға термиижасамның басқа сөз тіркесін, сөз біріктіру, қо-сымшалы түрлері белең ала бастағанын дәлелдейтін де-рек көп. Соған қарамастан семаитикалық тәсіл өзінің термин жасаудағы өнімділік қасиетінен тежелген жоқ.
Есте тұтарлық тағы бір мыиадай жайт бар. Термин-жасамның алғашқы кезенінде жалпы әдеби тіл құра-мындағы сөздер мен термиидердің ара жігі айқын аңға-рыла бермейтіи. Бұл терминдердің кәдімгі сөздерден онша алшақ кете алмай жатқандығын таиытатыи құбы-лыс еді. Ал қазіргі кезеңге жақыидаған сайын термин-дердің терминдік қасиеті барынша айқындалып, олар-дың қатары молайып, құрамы мен құрылысы жетілдірі-ле түскенін байқаймыз. Мұны біз әсіресе қоғамдық ғы-лымдар, жалпы ғылым мен техника термииологиясының қалыптасу барысынан аңғарамыз.
Терминжасамның семантикалық тәсілі жалпы әдеби тілдің семантикалық сөзжасам тәсіліиен едәуір ерекще^ ленетіиін есте тұтқаи жөи. Ол қандай ерёкіііелік? Жал-пы әдеби тілдегі бұл процесс ұзақ мерзімнің, яғни эво-
І64
люциялық дамудың салдарын таңытады, ал терминжа-самдағы семантикалық тәсіл керісінше тіл дамуыидағы өзгеше бір даму екпіиіиің ңәтижесі ретінде туған. Тер-мииологиялық сөзжасам тілдің даму зандылығына тән ұзақ мерзімді күтіп жатпай-ақ байырғы сөздерді жедел қарқыимен ариайы мақсатқа бейімдеп, термиидендіруге шұғыл түрде мүмкіндік жасады. Соның нәтижесіиде терминге айналған әлгі сөздердің семаитикалық жағы-нан ғана өзгеріске түсіп қоймай, грамматикалық және лекси^алық пішініи де құбылтып алады.
Сбнымен семаитикалық тәсіл терминжасамның не-гізгі тәсілдерінің бірі ретіиде термииологиялық лексика қабатының толыға, байи түсуіие үлкен септік жасайтын негізгі амалдың бірі болып табылады. Мұның тағы бір атап айтылуға тиісті ерекшелігі сол арқылы жасалғаи термиидер термиижасамның өзге амалдарына қараған-да әрі қысқа әрі нұсқа болып шығатыны. Сондықтан да терминжасам процесінде бұл тәсілді үиемі сарқа пай-далаиып отыру қажет.
2Г Терминжасамның ең басты екінші тәсілінің өзі жоғарыда ескерткеніміздей бірнеше топқа бөліиеді. Мұ-ның өзін іштей ең басты үш бөлікке бөліп, әрқайсы-сын жеке-жеке тәсіл есебінде әңгімелеуге де болады. Солай етіп жүргендер де бар. Ол біріншідеи, морфоло-гиялық иемесе синтетикалық (қосымша жалғау) тәсіл; екіншіден, синтаксистік немесе аналитикалық (сөз бі-ріктіру, қосу) тәсіл; үшіишіден аббревиациялау (сөз, буын, дыбыс қысқарту) тәсілі. Мұны қарапайым тілмен айтсақ, қосымшалау тәсілі, біріктіру тәсілі, қысқарту тәсілі деп алар едік. Ендігі әңгіме осы жүйемен жалғас-тырылады.
а) Морфологиялық немесе синтетикалық тәсіл де-генде қазақ тіліиің сөз жасауға, сөз түрлеидіруге қатыс-тырылатын қосымшаларының термин жасаудағы ролі жайында болмақ.
Сөзжасамның бұл тәсілі барлық тілдерде бірдей бо-лып көрінгенмен, қазақ тіліиің сөз тудыру моделінде өзіие тәи сыр, сипат бар. Мұны біз терминжасамға қа-тысы жағынан саралап қараймыз.
Жалпы қазақ тілінің сөзжасамға қатыстырылатын қосымшалары туралы әңгіме қозғалғанда, мамандар 6 -шыі-ші, -лықі-лік, -шылықі-шілік, -маі-ме, -ысІ-ІсІ-с,
Ыск,ак,ов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. Алматы, 1964.
165
-ымі-імі-м, -ылі-ілі-л, -қыі-кіі-к, -у қосымшаларын өнім-ділер қатарына қосып жүргенін ескеру керек.
Алайда бұл қосымшалардың термннжасамдағы өнім-ділігі үнемі бір деңгейде емес екені де түсінікті болар. Термиидік матерналды сұрьштағанда, әсіресе қоғамдық ғылымдар терминологнясыи сарапқа салғанда бұлардың термннжасам процесіндегі қызметі әрбір кезеңге орай жәие ғылым мен техннканың даму деңгейіне байланыс-ты құбылып отыратынын көреміз. Өнімсіздеу немесе өнімділігі орташалау деп танылып келген кейбірфжал-ғаулардың (-ымі-імі-м, -ысі-Ісі-с, -қыі-кіі-к, -қыіиі-кіш, -уышіуіш, -кері-гер) қоғам дамуының снпатына сәйкес ерекше активтілік танытатынын көптеген мысалдар дә-лелдейді.
Тілде бұрыннан қалыптасқан сөз жасау модельдері-нің ізімен жасалатын бұл тәсілі де терминжасамның ең өнімді амалдарының қатарына жатады. Бұл да тіл байытудың бір көзіне айналды. Морфологиялық тәсіл арқылы жасалған лексиканы былай қойып, терминдер-дің өзін есептер болсақ, оның санын анықтау қазір қиынға түсер еді. Термнн жасауға қатыстырылатыи қо-сымшалар тек ұлттық тіл лексикасына ғана жалғану-мен шектелмейді, олар халықаралық сөздерге де, сове-тнзмдерге де, орыс тілінен енген кірме сөздерге де жал-ғаиа береді (автомат+тандыру, индустрия-\-ландыру, электр + лендіру, коллектив-)-тендІру, министр+лік, колхоз+шы, стаханов-\-шы т. б.). Зат не мамандық атаулары, бір нәрсеиің ерекше белгілерін атау мақса-тыида қазақ тілінің кейбір жалғаулары термин жа-саудың тұрақты элементіне айналды десек те бо-лады.
Термнннің дәл болуы негіз бен қосымшаның үйле-суіне тікелей байланысты. Осы екеуі жымдаса келе тер-миндік мәнге көшеді. Сондай атауларды жасауда қазақ тілінің чиы, -ші қосымшалары арқылы мынадай термин-жасам моделі қалыптаса бастағанын көреміз. Мұның өзін бірнеше үйірге бөліп қарауға болар еді.
Біріишідеи, -шы, -ші жұрнағының иегізгі түбірге қо-сылуы арқылы жасалған терминдер тіл-\-ші, угіт + ші, шол+у+шы, хабар+шы, тәрбие-\-шІ, кузет + ші, жазу+ шы, эн-\-шІ, берсиев+ші, жасақ+шы, мысал-\-шы, дү-кен+ші, эмір+ші, кеңес-\-ші, есеп+ші, сақ + шы, ең-Зек-\-шІ тәрізді қазақтың төл сөздеріне жалғанып жа-салғандар бір төбе де, трактор-\-шы, бетон + шы, спорт~+
166
шы, кх)ньки-\-ші, футбол-\-шы, архив-\-шы сияқты кірме сөздерге жалғаиу арқылы жасалған сөздер бір төбе.
-ІПыІ-ші қосымшасы туынды түбірлерге де, біріккен сөздерге де, тіпті тіркесім сөздерге де жалғаиа береді. Осы жолмен жасалған терминдер тіпті көп. Өнеркәсіп -ші, құс өсіру-ші, үздік оқу-шб/, заң шығару-шы, жер өлшеу-ші, жылнама-шы, атқос-шбі, иегізін салу-шы, қолбас-шь(, қолқабыс-шб(, өндіру-ші, қол өнер-ш/, фото-тіл-ші тәрізді термнндер қазір әдеби тіліміздің сөздік қорынан тұрақты орын тепті.
Соида байқап отырсақ, бұл қосымша жалғаиғаи сө-зіне екі түрлі мағыиа телиді екен. Бірі белгілі бір ма-мандық немесе кәсіп иесі (тілші, жазушы, тэрбиеші) де-геиді, екіншісі — қоғамдағы белгілі бір ағымды қолдау-шы, оны жақтаушы (стахановшы, динамошы, мичурин-ші) дегенді мегзейді.
О бастан өнімді жұрнақтың бірінен саналатын бұл қосымша тек байырғы қазақ түбірлеріне ғана жалғанып қоймай, көптеген кірме сөздерге де (скрипкашы, арма-туршы, тракторшы) жалғанып термин тудырудың аса бір өнімді көзіне айналды.
Революциядан бұрый жолаушы, қайыршы, темірші, өтірікші, уйші, емші, сатушы сияқты бірен-сараи сөздер құрамында ғана кездесетін бұл қосымшаның сөзжасам-дық қызметі, әсіресе Ұлы Октябрь революциясыиан бы-лайғы жерде тіпті күшене бастайды. Мысалы 20-жыл-дардағы баспасөз материалдары 7 мұны айқын аңғарта алады. Кітапханашы, тілші, нұсқаушы, бақылаушы, ең-бекші, кәсіпші деген сөздер осыған дәлел.
30-жылдары -шы/-ші қосымшасы кірме сөздерге жал-ғанып терминологиялық лексикаиың қарасын көбейте түсті, дегенмен капиталшы (капиталист), оппортуншы (оппортунист), пайдашы (отходник) сияқты мысалдар терминжасам принциптерінің әлі де принципті негізде жолға қойыла алмағанын байқатады.
Ал, 40—50 жылдары осы жұриақ арқылы жасалган монтажшы, сәулетші, сайлаушы, заводшы, басқыншы, егінші, нұсқаушы, зерттеуші, басшы, балташы (плот-ник), қырғыншы (погромник), тұтынушы тәрізді термин-дік жүйе қатарын молайтты. 70—80 жылдары бұл қо-сымшаның өнімділігі тіпті күшейе түсті (жургізуші—ве-дущий; хабаршы — вестник; вкладшы, өктемші — влас-
7 Исаев С. Язык периодической печати 1920-х годов, Автореф. дис. ... канд. филол. наук. Алма-Ата, 1966.
167
телин; газетші, іс жүргізуші—делопроизводитель; жанр-шы, шап^ыншы — завоеватель, басцыншы — захватчик; сайлаушы — избиратель; хабаршы — ииформатор; ор-маншы — лесник т. т.).
-шы/-ші жұрнағы көбіие-көп орыстың -ист, -ец, -ун, -телъ, -щик, -ник, -ик, -чик, -атор — қосымшаларыиың жалғануымен жасалған сөздерді аударуға келгенде тіп-ті'өнімділік таиытып жүр, Сонда бұл жалғаудың әлгін-дей қосымшалармен келетін сөздерден термии жасауға мамандана бастағанын байқаймыз. Аудармашылар мұ-ның осындай жүйелІ қызметін аңғарып отырса құба-құп.
Кейбір ғалымдар 8 -шы/-шІ қосымшасының мағына-сы көмескілене бастаған сөздерге де қосылып жаңа сөз жасайтыныи көрсетеді. Мыс: ұрға-|-иш, «самка» деген-дегі «Ұрғаның» түпкі мағынасын проф. Қ. Жұбанов «ұрық» сөзінен шығарады. Сонда жоғарыдағы модель-дерден байқайтынымыздай, бұл жұрнақ арқылы етістер-ден жасалатын термиинің бәрі бірдей мамандық пеи кәсіпті көрсетіп қоймайды екен, сонымен бірге түбір сөздің бастапқы мағынасын да мегзейді. Мысалы, оцу-шы (ученик) сөзІ мектеп оқушысы ғана емес, ол нақты кітап не газет оқып отырғаи адам дегеи ұғымды да мег-зейді. Ал бізге керегі мұның алдыңғы терминдік мағы-насы тоцушы (ткач), алушы (покупатель), жазушы да дәл осындай.	*
Бұл қосымшаның сөзжасамдық аясы тек ұлттық ті-ліміздің байырғы сөздерімен ғана шектеліп қоймайды. Ол кірме сөздердің де көбіне жалғаиып терминдік мо-дель жасайды. Термиииеи термин тудырады. Мәселен, комбайн, трактор, колхоз, совхоз, шахмат, скрипка, пианино сияқты мамандықты, ұйым атын білдіретін көптеген кірме сөздерге жалғана отырып, сол мамандық иелері деген мағыналық мәні басқаша терминдер жа-сайды.
Термин жасауда -лыц/-лік жалғауыиың қызметі де ерекше. Ол да термиидік мәиге икемделіп тұрған таза қазақы сөздерге қоса, кірме сөздерге де еркіи жалғанып, термин жасаудың өиімді бір түріие айиалды. Алайда бұл жұрнақтың терминжасауға қатысы үнемі біркелкі болған жоқ.
30-жылдары бұл жұрнақтың жалғануы арқылы жа-
8 Жубанов X. Исследования по казахскому языку. Алма-Ата, 1966.. С. 64.
168
салған сөздердің біразы қазір уақыт сынына жауап бе-ре алмай термин ретіндегі мәиінен айрылыщ қолданыс-тан шығып қалды. Затиіылдық (материализм), төтелік (последовательиость), тегістік, жеңістік (победа), ку-ралыкі (календарь), кеңесшілдік (бюрократизм), екпін-ділік (ударничество) т. т. сөздер сол алғашкы әрекеттер белгісі болып қалды.
Терминжасам процесіиің үнемі сұрыпталып, же-тілдіріліп отыруының нәтижесінде бұл сияқты термии сөздер не сол халықаралық мәнін сақтап, сол қалпы, ие дәл терминдік мәнін айқындайтын қазақ сөздерімеи ал-мастырылып (материализм, коллективизм, бюрократизм, календарь, жеңіс, бірізділік, кеңістік т. т.) беріліп отырды.
Ол жылдары осы жұрнақ арқылы қатыстық сын есім-нен де термии көп жасалған, әскерлік цызмет (воинская служба), техникалық оқымысты (технический кадр), саясаттық сектор (политический сектор), социалдыц қо-ғам (социалистическое общество). Осыдан кейін бұл қосымшаға құмарлық сәл саябырлай бастайды да 50— 70 жылдары бұғаи шамадан тыс әуестік қайта қозғаны көріиеді. Дәндік жүгері — «кукурузное зерно», ацындыц есім — «имя поэта», иіопандыц тіриіілік — «жизиь чаба-на», паспорттык, бланкі — «иаспортный бланк» т. т. мы-салдар осындай құмарлық сарыниың салқыны. Алайда бұл жалғаудың сөзжасамдық сипатын, оның ішінде әсі-ресе терминжасам процесінде (әрине ретімен пайдалана білсе) сөз түрлендіргіш өнімді көмекші бола алатыныи көптеген мысалдар нақты дәлелдейді. Мысалы, зацдылыКі (законность), заңсыздық (беззаконие), оцулыц (учеб-ник), мамандыц (специальность), бесжылдыц (пятилет-ка), сенбілік (субботник), орталық (цеитр), республи-калық (республиканский), философиялық (философи-ческий), адамгеріиілік (гуманизм) т. т. қазіргі қазақ әдеби тілінің сөздік құрамынан мықтап орын тепкеи, бұларсыз ғылыми ой-пікірді өрбітуге болмайтын тер-миндер жүйесін атап айтуға болады. СөйтІп бұл жұр-нақтың да сөзжасамдық, оиың ішінде әсіресе терминжа-самдық мүмкіншілігі сарқылып біткеи жоқ, қайта, қан-шама ұғым, түсініктің айқындала иақтылана түсуіие сеп болды, оның нәтнжесіиде тамаша терминдер келді өмірге. Тек әңгіме мұиы көзін тауып, сауаттылықпен қолдана білуде.
Қазақ тілінің сөз тудырғыш қосымшаларын зерттеу-
169
шілердің біразы 9 ең өнімді қосымша деп осы сөз болған -шыі-ші, -лықі-лік жалғауларын айтып жүр.
Біз өнімділігі жоғары қосымшалар қатарына кейінгі кезеңдерде терминжасам процесінде актив мінез таньг-тып жүрген -ма!-ме, -ымі-імі-м, -ысі-ісі-с, -қыі-кіі-к жал-ғауларын да қосар едік. Соңғы екі онжылдық деңгейін-де Мемтерминком тарапынан жолдама алып қолданыс-қа енген термин сөздерді еске алсақ және мерзімді бас-пасөз материалдарын қарап отырсақ, осы аталып отыр-ғац қосымшалардың, әсіресе терминжасамдық қабілеті ашыла, айқындала түскен тәрізді. Мысалы, бастырма, қондырма, үйірме, құрама, мінбе, мінездеме, балама, жазба, баспа, крлтаңба; қырқым, аиіылым (открытие), басылым (нздание), жазылым (подпнска), қойылым (постановка), сұраныс, көрініс, ұғыныс, тексеріс, оты-рыс, ұсыныс, табыс; басытқы (закуска), құрылғы (уст-ройство), жылытқы (грелка), крндырғы (установка) т. т. тіліміздің терминдену мүмкіншілігінің шексіз екенін байқатады.
Мұның түбір не туынды, немесе біріккен сөз түрінде-гі модельдерін көрсетуге болады, яғни бұл қосымша төл сөзіміздің түр-түріне жалғана беретіні сияқты кірме сөздерді де таңдап, талғап жатпайды. Таңдау тек тер-минденуге бейім сөздер жайында, якн заттануға ыңғай білдіретін сөздер жайында болуы мүмкін.
-шылі-шіл. Бұл жұрнақ арқылы әу баста адамдар-дың ерекше әрекеті мен ерсі қылықтарын, бір нәрсеге тым әуестілігін, бейімдігін білдіретін өзім-шіл, ұйқы-шыл, сэлем-шіл, уайым-шыл тәрізді сөздер жасалатын, Ал ленин-шіл, қоғам-шыл, көп-шіл, өлең-шіл дегендер аталмыш жұрнақтың сөз тудырғыш қызметіндегі азда-ған мағыналық өзгерісті байқатады. Бұл терминдер мұ-ратшылдық мән арқалап, қоғамдық сипат алды.
Бір қарағанда, мұның -шы/-ші жұрнағымеи мәидес болып көрінуі де ықтимал. АлаЙда бұларДың сөзжасам қабілеті мен қызмет аясы бірдей емес. -ШылІ-шіл көбі-не-көп есім сөздерге жалғанып, есім (сын есім) жасай-ды. Ал терминжасам процесіие -шы]-ші тәрізді актив қатыса бермейді. Термин жасауға қатысыиың шектеулі-
* 9 Ысқақов А. Казак тілінде кейбір жұрнактардың қолданылу аясы мен қызметінің кеңеюі жайында//Тіл мәденңетІ және баспасөз. Алматы, 1972; Бейсембаева 3. Нормализация словообразующих аф-фяксов имен существительных в современном казахском литератур-ном языке. Автореф. дис. ... канд. филол. наук. Алма-Ата, 1982.
170
лігімен -шылі-шіл жұрнағы кейде екінші қатарда тұрды. Ал -шыі-ші жұрнағы жоғарыда ескерткеніміздей, есім түбірлер мен етістіктің туынды түбірлеріне жалғанып, адамның кәсібін, мамандығын, әлеуметтік жай-күйін білдіретін зат есім жасайды І0. Терминжасамда да мұ-нық осы қасиеті басты роль атқарады.
Абстракциялы, дерексіз ұғымды білдіруге бейім -шыльщі-шілік жұрнағының да термин жасауда едәуір қызметі бар. Оның құрамы күрделі екі бөліктен тұрады. (-шы-лық, -ші-лік). Адамгершілік, айырмашылық, кең-шілік, көзбояушыльщ, экімшілік, жауапкершілік, тоқ-шылық, журтшыльщ тәрізділер болмаса, бұлар термин жасау мүмкіншілігі жағынан өнімділігі орташа қосым-шалар қатарында аталып жүр.
Термннжасам қабілеті жағынан дәл осы қатарға, басқаша антқанда өнімділігі орташа қосымшалар тобы-на -к^ыші-кіш, -кері-гер, -маі-ме, -ыс!-іс, -ымі-імі-м жұр-нақтары жатқызылады. Бірақ бұлардың өзіи де бір қа-тарға қойып, тепе-тендік дәрежесінде сөз етуге болмай-ды. Бұлар да ғылым мен техникалық даму деңгейіие сәйкес туған талапқа орай құбылып отырады. Мыс: -к,ыш!-кіш арқылы адымдағыш машина (шагающая ма-шнна), айықтырғыш (вытрезвнтель), буріккіш (опрыс-киватель), дэн тазалағыш (зерноочиститель), кеспекес-кіш (лапшарез), қаржыртқыш (снегопах), муздатқыш (морозилыник), өнертагщыш (изобретатель) т. б.; -кер! -гер арқылы азаткер (освободитель), айтыскер (мастер айтыса), ардагер (ветеран), атомгер (атомщик), баспа-гер (нздатель), ғарышкер (космонавт), жалаугер (флаг-ман), жауынгер (боец), жеңіскер (чемпион), иегер (ка-валер ордена), майдангер (фронтовик), мақсаткер (це-леустремленность), мердігерлік (подряд), сәулеткер (зод-чии), тәлімгер (наставник), уміткер (претендент), т. б.; -маі-ме арқылы ақжайма (простыня), аньщтамалық (справочник), аралатпа сауда (передвнжная торговля), бастырма (аппликацня), жазба (письменный памятник), сөзтізбе (словник), суреттеме (зарисовка), топтама (се-рия, цикл), тусініктеме (комментарий), тікпе (подшив-ка), ыкутырма (кулисы) т. б. -ыс!-іс арқылы жазылыс (подписка), өнертабыс (нзобретение), сұраныс (спрос), журіс (движение) т. б.; -ымі-імі-м арқылы ашылым
10 Қазақ тілінің грамматикасы. Морфология. Алматы, 1967. 1-кі-тап. 46-6.
171
(открытие), басылым (изданне), қайтарым (отдача), қойылым (постановка), рәсім (церемония), тыйым (за-прет, табу), іиығарылым (выпуск) т. б. толып жатқан терминдік қолданыстар соңғы 15—20 жылдың барысын-да пайда болды. Әрине, бұлардың бәрі бірдей дау ту-ғызбантын термнн ретінде қолданысқа еніп, тілімізге сі-ңіп бітті деп айта алмаймыз. Бұл жерде біз қазақ тілІ-нің сөзжасам амалдарының, әсіресе қосымшаларды әр алуаи тілдік қозғалысқа салатын морфологиялық тәсіл-дің термин жасауға актив қатыстырылып отырғанына назар аударғымыз келді. Бұдан байқалатын тағы бір жайт қосымшалардың, тіпті белгілі бір кезеңдердегі сөз жасаудағы, сөз түрлендірудегі өнімділік сапасы төмен деп бағаланып жүрген жұрнақтардың өзінің терминжа-самдық мүмкіншілігі мол екенІ.
Бір кезде сөзжасамдық қабілеті шектеулІ қосымша-лар қатарына ығыстырылған -дама/-деме, -нама/-наме, -лас/-лес, -дас/-дес, -ман/-мен тәрІздІ морфемалардың қосылуы арқылы жасалған аялдама (остановка), бейім-деме (приспособленне), ғарышнама (космологня), ддй-ектеме (обоснованне), дәуірнама (эпопея), есімнама (персоналнй), жариялама (объявление), жолдама (пу-тевка), жоспарлама (планерка), жүктеме (нагрузка), жылнама (летопнсь), кепілдеме (рекомендация), кес-кіндеме (живопись), лездеме (летучка), мағлүматнама (справочинк), мадақнама (грамота), өмірнама (бногра-фня), сапарнама (путевые записки), топтама (серия, цикл), түсініктеме (комментарий), оқырман (читатель), көрермен (зритель) сияқты сөздер бұлардың да көзін тауып, қаузап қолдана бІлсе, терминжасам мүмкіншІлі-гі мол екені байқалады.
Бірақ өнІмдІлІгІ орташа делінетін алдыңғылардың да, өиімділігі тіпті төмен аталатын бұлардың да мүм-кіндігін пайдаланып жүрген терминологтар, кейде қа-лыптасқан термин жасау принципін ескёре бермейтін сияқты. Ол прннцнп бойынша барлық халықтарда ор-тақ халықаралық терминдердІ негізінен сол күйінде қабылдау дәстүрі біршама қалыптасып қалғаны мәлім. Осының нәтижесінде ана тіліміздің халықаралық сипаты мен қоғамдық саясн, ғылыми-техникалық көркемдік сапасы күрделі де жоғары түсінік, пайымның қандайын болса да білдіре аларлық дәрежеге көтеріліп, қолданыс аясы мүлде кеңейе түстІ емес пе! Бұл әрине, терминжа-сам процесіндегі творчестволық ізденіске жол жоқ де-
172
ген ұғым туғызбаса керек. Дегенмен қолданысқа сол күнінде сіңіп кеткен эпопея, летучка, серия, космос, кос-монавт, ванна, космология, аудитория, фляга, фонотека, флагман, реставрация, чемпион, тротуар, рюкзак, пла-нерка, грелка, рекомендация, овощ, пластинка, кузов, юбилей, партнер, сквер, аллея, зарисовка, фасон, реликт, контакт, репетитор, модель, концепция, юмор тәріздІ сансыз көп термин сөздерді қазақшаға аудару әрекеті-нің кейінгІ кезде белең ала бастағаны ойландырады. Ол аудармалар арасында өзінің терминдік мағынасының орындылығымен көкейге қонатындары (жолдорба, жы-лытцы, көкөніс, кепілдеме, саябац, саяжол, суреттеме т. б.) да, көңілге жатпайтындары (ғарыш, дәуірнама, былау, жалаугер, жүктеме, мадақнама т. б.) да бар. Бұ-лардың қай-қайсысына да ә дегеннен тыйым салу әрине әбестік болар едІ. Өйткені, сол ерсІ көрінген жаңалық-тың өзІ публицистикалық немесе көркем әдебиет туын-дыларында стнльдІк не басқадай мақсатта тІлдІң даму процесін ІлгерІлетіп, сөзжасамдық мүмкіншілігін аша түссе керек.
3 Ал сөзжасамның синтаксистік, яғнн аналитикалық тәсіліне келсек, бұлардың да термннжасамға тигізер септігі мол. Бұл—екі немесе одан да көп сөздердің бі-ріктірілуі арқылы жасалатын тәсіл. Термнн жасаудың бұл тәсілІ термнн біріктірумен ғана шектелмейдІ. Соны-меи бірге ол сөздердің немесе терминдердің тіркесімі арқылы да жасала береді. ҚазіргІ қазақ тілінің термннжасам процесІ көрсеткенін-дей мұның екі түрІ де морфологиялық тә-сілден кейІнгІ орында тұратын тәрІздІ. Бұл арқылы кІ-лең күрделі тіркестер жасалады. Мынадай басты-басты модельдердІ Іштей жіктеп көрсетуге болады. БІрІншІден термин құрайтын екі компоненттің екеуІ де бір-біріне тәуелсіз тең мағыналы төл түбірлер болып келуі мүм-кін: көз-қарас (мировоззренне), үш-бүрыш (треуголь-ник), өнер-кәсіп (лромышленность), ецбек-ацы (трудо-день), қол-таңба (автограф), өмір-баян (автобногра-фия), қол-өнер (ремесло), немесе біріктірілетін сөздің бірі туынды түбір болып, яғни әлгі лексикалық еднница-лардың жасалуына морфологиялық амалдар қатысуы арқылы да жасалуы ықтнмал. Мысалы: сенім хат, көз-ңарас, өнертапқыш, қос өкіметтілік, онкүндік, бесжыл-дық, атқосшы, тарихтану т. б. бұны бір жағынан морфо-ло-сннтаксистік біртұтас тәсіл ретінде қарауға итерме-
173
лейді. Төл тубір мен кірме сөздердің бірігуінен жасал-ған модель де осы қатарда қарастырылуға тиіс (кино-жарнама, кинотаным, т. т.). Бұл ретте кейін күрделі тер-мин жасауға септігі тиген байырғы қос сөздер қатары есте болуға тиіс. Мәселен, орақ-балға, тәлім-тэрбие, үгіт-насихат, қоғамдық-саяси, оқу-ағарту тәрізділер осы ретпен келіп қосылған термнндер. Яғнн тілдің термнн жасаудағы бұл мүмкіншілігін де сарқа пайдалануға бо-лады деген сөз. ТіптІ керек десеңіз қосарлы қалпында тұтас қабылданған марксизм-ленинизм, философиялық-методологиялық, саяси-экономика тәрізді күрделі сөздер де термин жасамның бір түрІ есебінде әнгімеленуге ха-қы бар. Осы типтес күрделі сөздер қатары қазіргі тіл қолданысымызда жиірек кездеседі.
ҚазІргі қазақ әдеби тілінін құрамында сөз тіркесімі арқылы жасалған терминдер (бұдан былай қарай — тіркесім термнндер) де баршылық. Терминдер қатары-ның молыға түсуіне сеп болып отырған құрылымдық ерекшелігінде назар аударуға керек жайлар бар. Бұлар ең алдымен ұлттық тіл элементтерінің байырғы сөздер тіркесімінен тұрады. Мұндай тіркестер лексикализация-ланып барып термннденеді. Құрылымдық тұрғыда бұ-лардың да мынадай үш түрлІ моделін көрсетуге болады. БІрІншІден, ұлт мәселесі, лауазымды адам, «өзіндік қа-жеттілік», жұмысшы табы, күн тэртіЪі, еңбек тэртібі, өкілетті өкіл, заттық ақиқат, үздіктілік пен үздіксіздік, дамушы елдер, еркіндік жэне қажеттілік, үстеме жұмыс, сұраным және ұсыным, ұлтаралық қатынас, қоғами адамгершілік, өтпелі дэуір, сананың соңғылығы, алғы шарт сняқты ұлттық тіліміздің өз сөз матерналынан жә-не соның сөзжасам құралдарының қатысуы арқылы жасалатын термнндер, екіншідеи, қазақ және кірме сөз-дер тіркесімі арқылы жасалатын Совет Одағы, социа-листік жарыс, коммунистік еңбек, партия мектебі, орта-лық комитет, эскери коммунизм, сенім грамоталары, құрмет грамотасы, басқару аппараты, мемлекеттік герб, мемлекеттік гимн, объективтік ақиқат, материяның ал-ғашқылығы, перспективалық жоспар, қолданбалы пси-хология, сөйлеу интонациясы, астам держава, үлгі нор-ма, интернационалдық тдрбие тәрізді тіркесім термин-дер, үшіншіден, орыс тІлІ арқылы келген халықаралық сөздер мен советнзмдер тіркесімінен тұратын мына тек-тес кірме терминдер де тіліміздің даму көзі мен қоғам-дық беделін күшейте түскен лекснкалық байлығымызға
174
жатады: коммунистік партия, абсолюттік монархия, Ми-нистрлер советі, мемлекеттік социализм, дипломатиялық курьер, дубляж фильм, материалдыц субстанция, объ-ективтік идеализм, абстракция принципі, субъективтік интуиция, эмприокритицизмдік философия т. б.
Таза қазақ тілінің немесе таза орыс және сол арқылы шет ел тілдерінің элементтерІ тіркестірілсін, болмаса таза кірме сөздерден құралсын, терминжасамның бұл құрылымдық модельдерінде сөзжасам құралдары еркін пайдаланылатыны байқалады. Мұнда, әсіресе грамма-тикалық амалдар молынан кІрІстІрІледІ.
Аббревиацня немесе қысқарту (сөз, буын не әріп қысқарту) амалдары да терминжасам дағдымызда ке-ңінен қолданылады. Бұл қазақ тілінде ғана емес, өзге туыс тілдерінде де тіл дамуының негізінде орыс тілі арқылы пайда болған терминжасамдағы жаңалықтың бІрінен саналады. ӘсІресе ғылыми-техникалық ұғымдар-ды таңбалауға, білдіруге келгенде мұның мүмкіншілігі шексіз деген кейбір пікірлерге11 қосылуға әбден бола-ды. Мұның бұлай болатын себебІ белгілі бір нәрсе ту-ралы ұғымды барынша қысқа әрі үнемді білдіруге бейім тұратындығынан. ҚазіргІ орыстың ғылыми әдебиетін қа-рап отырсаңыз, сөзді үнемдеп пайдаланудың осы тектес әр алуан тәсілдеріие орынды әуестікті байқанмыз. Қа-зақ тілінің терминжасам амалдарының қатарына қосы-луына себеп болған да мұның осындай сөз үнемдеуіш қаснеті деп білеміз. Бұлардың да әртүрлІ модельдерІ бар.
1.	Толық мағыналы екі не үш сөздің басқы буында-рын қысқарта біріктіру арқылы жасалған, сондай-ақ, бірінші компоненттерінің бірінші буыны мен соңғы ком-поненттің толық түрінен құралған терминдер: колхоз, совхоз, т. б. Қысқартудың бұл тәсілі онша өнімді сапа-ға көше алған жоқ.
2.	БІрІнші сөздің алғашқы буыны мен келесі сөздер-дің басқы әріптерінеи қысқарған термнндер: ҚазТАГ, ҚазПИ, ҚазГУ т. б.
3.	Орыс тілінде қалыптасқан компоненттердің бас-қы әріптерінен қысқартылып алынған термнндерді сол қалпы қабылдау. КПСС, СССР, ТАСС, АПН, МХАТ, ГАИ, ЗАГС, ДОСААФ, ГЭС т. б. 11
11 Даниленко В. П. Русская терминология. Опыт лингвистиче-ского оплсания. М., 1977. С. 128—131.
175
4.	Әр алуан техника атаулары фото-, теле, -радио аспаптары, медицина және басқа ғылым салаларында қолданылатын құрал-саймандар маркалары мен модель-дері: АН-24, ГАЗ-24, А-АТ, ТУ-104, ИЛ-62 т. б.
Қазақ тілі лексикасының құрамындағы сөздердің. ти-істі буындары мен қайсыбір компоненттердің басқы әріптерін қысқарту арқылы термин жасау тәсілі ғылым мен техниканың өрлеу заманында, әсіресе, активтене тү-сіп, терминжасамның негізгі көзінің біріне айналып ба-рады. Алайда бұл арқылы жасалған термин сөздердің бәрі бірдей қазақ тілінің нормасына лайықты туып, қолданысқа бірден сіңіп кетті десек шындыққа жанаспас еді.
ӨйткенІ қазақ тілінің нормалану процесінде өзінің заңды орнын таппай, ала-құла жазылып түрлІ вариант-тары қосарлана жүрген сөздер әлі көп. Міне осыларды тіл заңдылығы тұрғысынан бір жүйеге келтіріп реттеп, нормалы қалыпқа түсіріп отыру терминологтардың міндетіне жатады.
ҚазіргІ қазақ тілінің сөздік құрамын сүзіп шыққанда көзіміз жеткен тағы бір ақиқат — қазақ тілінің бүгінгі болмысына зер салсақ, әдеби тілімізді байытып, сөздік құрамға қосылған саясн-әлеуметтік өмірге қатысты қан-шама терминдерді сарапқа салуға болады. Сонау 30 жылдардан берІ қарай жасалып, баопа жүзін көріп келе жатқан орысша-қазақіііа терминологиялық сөздіктердің жалпы саны бүгінгі таңда 80-нен асып отырса (әрнне бұлардың бәрі бірдей қоғамдық терминдер сөздігі емес екенІ түсінікті болар), соның Ішінде мыңдаған қоғамдық саяси термнндерді мысалға алуға болады. Оның бәрІ дерлік совет дәуірінде пайда болған, тіліміздің даму ^аңдылығына сәйкес жасалған қазынамыз. Бұл термнн-дердің көбі әдеби тіл қауызына өзінің халықаралық нұсқасын сақтап кірсе, кейбіреулері қазақ тіліне әр түр-лі жолдармен аударылып еніп барып қалыптасты. Мы-салы, өзінің бастапқы қалпы сақталып, сол күйінде қа-былданған мына төмендегіден терминдер, қазір қазақ-тың төл сөзіндей болып сіңіп кеткен кірмелер комму-низм, социализм, революция, комитет, конференция, фи-лософия, идеология, абонемент, авангард, аванс, автор, автономия, аксиома, архитектор, ассистент, баланс, банк, бомба, браконьер, бюджет, бюллетень, бюро, валюта, вахта, ведомство, гвардия, генетика, гимн, дедукция, декларация, декрет, делегат, демонстрация, депутат, 176
диаграмма, диалектика, диверсант, диөерсия, дипломат, диспут, диссертант, дубликат, жюри, интерөью, инфля-ция, канал, капитал, карантин, картотека, касса, кафед-ра, кворум, киностудия, конкурс, конституция, консуль-тация, контингент, контракт, концепция, космос, космо-навт, курс, лагерь, лекторий, лотерея, магазин, макси-мум, мандат, манифест, марксист, масштаб, материал, медаль, метеорология, методология, метро, механика, миллионер, минимум, номенклатура, номинализм, нор-ма, облигация, объект, оппонент, пакет, палата, парла-мент, .пароль, партия, патент, пенсионер, платформа, практика, практицизм, принцип, проблема, прогресс, процесс, пункт, разряд, революция, резерв, рейд, рекорд, репортаж, ресурс, реформа, реферат, рецензент, ринг, романтизм, секретарь, синтез, смена, социология, спут-ник (серік), старт, статистика, стипендия, суверенитет, табель, таможня, тариф, телевизия, территория, тираж, транспорт, указ, универсиада, устав, факт, фантазия, фи-нал, финанс, финиш, фирма, формация, формула, хро-нология, хронометраж, цензор, цикл, шовинизм, иітурм, эвакуация, эволюция, эгоизм, экономика, экскурсия, экспорт, электр, элемент, эмиграция, эмоция, энергия, этногенез т. б. с, с. Мұндай термнндердің санын жалғас-тыра беруге болады.
Ал халықаралық терминдер мен советизмдердің енді бір алуаны әр түрлі жолдармен қазақша аударылып жа-салды. Біразының баламасы табылса, екінигілері сөзбе-сөз аударылып, үшіншілері калькаланып жатты. Мысал үшін, мынадай термнн сөздердІ алуға болады.
Қолтаңба (автограф), бедел (авторитет), үгітші (агнтатор), тамұк, (ад), экімшілік (админнстраиня), экімгерлік .(адмннистрнрованне), талдау (анализ), бе-кіту, мақұлдау (апробация), дэлел (аргумент), дэлелде-ме (аргументацня), ңамау (арест), тұтңын (арестант), дауысқа салу, түсу (баллотировка), крйын ддптер (блокнот), тдж (венец), көзқарас (взгляд), жарна (взнос), сапар (визит), уаңыт пен кеңістік (время и пространство), төлем (выплата), езгі (гнет), ұран (де-виз), онкұндік (декада), атқосшы (денщнк), қайраткер (деятель), жылнама (ежегодник), тұрғын ұй (жилище), шапңыніиы (завоеватель), қарыз (заем), к,ор (запас), ақы (заработок), мджіліс (заседание), тоңырау (за-стой), бастама (зачин), мұрат (идеал), баспа (изда-тельство), өнертапқыш (изобретатель), мұгедек (ннва-
12-174
177
лид), нұсңау (ннструкция), мүдде, ңызығу (интерес), жанжал, қакүгығыс (иицидеит), мысңыл (ироиия), өнер (искусство), аңиңат (истнна), тарихтану (историковеде-ние), тарихнама (историографня), дерек таиу (источни-коведенне), кеңсе (канцелярия), жаза (кара), апат (ка-тастрофа), мамандың (квалнфикация), таптастыру (класснфнкация), эріптес (коллега), алңа (коллегия), еңбек аңы (оплата труда), түсінік (комментарий), маз-мұндама (коммюнике), баңылау (контроль), үйлестіру (коордннация), кемеңгер (корифей), тілші (корреспон-дент), дағдарыс (крнзис), ой врісі (кругозор), жылнама (летопись), басшы (лндер), ұран (лозунг); сауыңшы (массовик), иіеберхана (мастерская), ддіс (метод), ой-шыл' (мыслитель), дабыл (набат), жаз, жазу, жазба (надпись), есірткі (наркотик), халың ағарту (народное образование), мұрагер (наследннк), мұра (наследство), ғылым (наука), ұлтшылдың (национализм), жаңашыл (новатор), жаңа заман (новейшее время), жер үйек (обоснованная земля), шолу (обзор), келбет, бейне (об-лик), ңорғаныс (оборона), айналым (оборот), айлың (оклад), шешен (оратор), түпнұсңа (оригннал), ресми (офицнальный), тұйсік (ощущение), озат (передовик), санаң (перепнсь), жоспар (план), жоспарлау (планиро-вание), бөгет (плотииа), шекарашы (пограннчник), сая-сат (полнтика), елші (посланник), і^басар (последова-тель), елші (посол), тұғыр (постамент), ңаулы (поста-новление), ұсыныс (предложение), Ізашар (предшест-венннк), сабаңтастың, мирасңорлың (преемственность), сыйлың (премия), жарыссөз (прения), үкім (приговор), ескертпе (прнмечание), ант (присяга), жоба (проект), жобалау (проектированне), ағарту (просвещение), кә-сіподаң (профсоюз), жариялау (публнкация), ңызмет-кер (работннк), дамушы. елдер (развивающиеся стра-иы), кемелденген, дамыған (развнтой), жарнама (рекла-ма), жазалау (репрессия), жаңғырту, ңайта орнату (реставрацня), шежіре (родословная), ңолжазба (ру-копись), өзара сын (самокритнка), куәлік (свидетельст-во), мдлімет (сводка), жүйе (система), ар, ұждан (совесть), кеңес (совещание), келісім (соглашение), мазмұн мен түр (содержаине и форма), ңұрылыс (соору-женне), әдіс (способ), ңарыз (ссуда), аңы (ставка), ддреже (степень), серік (спутник), сенбілік (субботник), мердігерлік (субподрядный), негіз (субстрат), ңұрылтай съезі (съезд учреднтельиый), төтенше съезд (съезд чрез-
178
вычайный), бірдейлік (тождественность), дэстүр (тра-диция), мінбе жаршы (трибуна), таң (трон), куәлік (удостоверение), көрсеткіш (указатель), ретке салу (упорядочение), оқулық (учебник), оқу ңұралы (учеб-ное пособие), ілім (учение), есепиіі (учетчнк), мекеме (учреждение), саіы, кезең (фаза), оңырман (чнтатель), айып (штраф), сарап (экспертиза), сарапшы (эксперт).
Сөзбе-сөз аударма не табылған балама болсын, каль-ка болсын, бұлардың көпшілігі әдебн тіліміздің ажарын кіргізіп, қазынасын молайтып, ішкі мүмкіндікті ашып отырған лексика. Бұлар қазақ тілінің негізгі сөздік құ-рамында бұрыннан болмағаныменен олардың көбіне дәл осындай жаңа қызмет жүктелмеген болатын. Орыс тІ-лімен қоян-қолтық араласып, қарым-қатынасқа түсудІң нәтижесінде бұл сөздердің потенцналдық мүмкіндігі ашылып, қызмет аясы бұрынғыға қарағаида әлдеқайда кеңейе түсті.
Аударма термнндердің сырына бойлай отырып, біз мынадай ойға келдік. Термин сөздер жоғарыда аталып өткеніндей түрлі-түрлі тәсілдер арқылы қалыптасқан екеи. Ал шынына келсек, осы термннжасам процесіндегІ барлық әрекеттің бәрі ұлы орыс тілінің әсерінде, сол тілде қалыптасқан неше алуан ұғым, түсінікті қазақша дәл де нақты жеткізуге байланысты туған. Осыған орай көкейге түйілетін бір жайт мынау: әңгіме термннжасам мәселесіндегі аударманың ролі туралы. БІздІң ойымыз-ша терминжасамның ең басты амалы мен көзІ ретінде аударманы алу керек сияқты. Өнткені жоғарыда атап-атап көрсетілген термнн жасам тәсілдерінің ұғым мен сөздер мазмұнын қазақ тіліне барынша жатық мағына-лы, дәл беру әрекетіне орай өрбіген. Ендеше аударуды термнижасамның ең басты тәсілдерінің бірі ретінде қа-растырып, оның өзін Іштей әлденеше тарам-тарауға бө-ліп зерттегеи жөн сняқты. Мұның өзін екінші бір күр-делі зерттеуге объект боларлық мәселе деп танығандық-тан, бұл ретте аударма жайлы ойымызды келесі кезек-ке қалдырған жөн деп білеміз.
4. Калькалау тәсілі. Бұл да аударма процесінің жан-дануына байланысты совет дәуіріиде пайда болған өнім-ді амалдардың біріне айналды. Мұның, әсіресе термнн-жасам мәселесіндегі ролі айрықша. Сонда калька деге-німіз не, бұл сөздің түп төркіні қайдан шыққан?
Бұл сөздің түпкі мағынасын тіл білімпаздары ағыл-шыниың саідие деген сөзінен тартады. Мәселен, О. С. Ах-
179
манованың «Лингвистикалық термнндер сөздігінде»12 бұл лекснкалық кірме есебінде қаралады. Яғни сөзбе-сөз аудару есебінде пайда болған сөз не сөз орамы деп түсінік бередІ де оның лексикалық калька, фразеоло-гнялық калька, синтаксистік калька дейтін бірнеше түрІ болатыны айтылады.
Осығаи ұқсас пікірді I. Қеңесбаев пен Т. Жанұзақов сөздігінен 13 де оқнмыз. «БІр тілдегі сөз бен сөз тіркесте-рін я сөз мағынасын ауыстыру, көшіру, мыс: есІмдІк— орыс тілінің местоимение сөзінің калькасы».
Қазақ Совет Энцнклопеднясы 14 калькаға толығырақ анықтама бередІ: «Қалька (тіл білІмІнде: франц. саі-дие — жұқа мата не түссіз қағаз арқылы алынған кө-шірме) — бір тілден, екінші тілге дәлме-дәл аудару арқылы жасалған тілдік еднница (жеке сөз, сөз тіркесІ, фразеологня)».
Үлкен Совет Энциклопеднясында да берілген анық-тамада негізінен осыған ұқсас мәлімет бередІ. Сонда кальканың, яғни калька атануға правосы бар сөздердің басты белгісі басқа тілдегі үлгілерді айнытпай ана тіліне көшіру не сөзбе-сөз аудару болып табылады. Ау-дарылған кальканың бастапқы тІлдегІ мағыналық бөл-шектерІ, оның компоненттерінің орын тәртІбІ екінші тілде түгел сақталуға тиісті. Мұн^ің тағы бір басты ерекшелІгІ жазба ІсінІң жанданған тұсында туатынды-ғы. Қальканың үлкеи бір қызметі — ұлттық тіл терми-нологиясын жасауда айқынырақ банқалады.
Алайда тілдегі сөздер мен сөз тіркестерінің бәрі бір-дей калька жасауға көне бермейтінін де ескеруге тніс-піз. ӨйткенІ калькаланатын сөздің мағыналық құрылы-мы жоғарыдағы еңбектерде аталып өткеніндей айқын да анық болуы керек. Яғни оның: «ішкі формасы», мо-тнвировкасы, дәйектемесІ болуы қажет. Сонымен бірге мұның екі түрлІ жағдайда пайда болатыны байқалады. Мәселен, бірде басқа тіл сөзінің «сыртқы тұлғасы, мор-фемалық құрамы тұтас сақталып көшірілсе», ендІ бірде байырғы сөздерге үстеме мағына жүктеу арқылы жаса-лады екен. Осыған орай «алғашқысын лекснкалық не тұлғалық (алғы шарт — предпосылка, аялдама — оста-новка, басылым — издание, қондырғы. — установка, жар-
12 Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов. М., 1966.
13 Кеңесбаев Жанұзақов Т. Тіл білімі терминдерінің, орысша-қазақша сөздігі. Алматы, 1966.
14 Қазақ Совет Энциклопедиясы. 5-т. Алматы, 1974.
180
ты арал— полуостров, дұрысы — түбек) калька, соңғы-сын семантнкалык, не мағыналық (жарыс — соревнова-нне, саяси ұғымдарды білдіретін аң — белый, қызыл — красный, үндеу — призыв) калька дейді.
Сондай-ақ, аударылған сөздің бәрі бірдей калька бола бермейдІ. «Мыс.: бастауыиі — подлежащее, өнер-кдсіп— промышленность, балмүздаң— мороженое» де-гендер шартты түрде алынып, қалыптасқан аудармалар деп білеміз. Ал рухани байлың— духовное богатство, ңанатты сөздер — крылатые слова, ддеби бейне — лите-ратурный образ, орталың шабуыліиы — центральный на-падающнй т. б. калька тіркестер мен фразалық тіркес-тер қатарына жатады.
ТІлдің басқа да лексикалық қабаттары тәрізді тер-мнн жасау процесінде кальканың едәуір ролі бар екенін байқаймыз. БІз мұның әралуан мысалын, әсіресе көр-кем әдебиет, қоғамдық саяси әдебиет және оқу құрал-дары мен оқулықтар материалдарынан көреміз. Осы әдебиеттерді қазақ тіліне аудару арқылы енген термин-дер, сөздер саны қазір көптеп саналады. Сонда қазақ тіліндегі кірме терминдердің көбІ калькалау тәсілімен жасалғанына көзіңіз жетеді. Қалькаланатын сөздер негізінен заттық мағынадағы есімдер.
Қалькалану тәсілі арқылы жасалып, тілімізге енген терминдерді екі ыңғайда қарастырып, танып білу керек сияқты. БІрІ— мағыналық калька, яғни сөзбе-сөз ау-дарма емес, түбІр сөздің негізгі мағынасын беру, екін-шісі — мағыналық құрылымын (структурно-смысловые слова) беру. Бұл тәсіл бойынша термнн сөзбе-сөз ауда-рылады. Онда сөздің негІзгІ мағынасын берумен қатар, оның бөлінбес бөлшектері мен сннтаксистік құрылымын да сақтау көзделеді.
Мағыналық (фонетикалық) калька қатарына бес-жылдыкі (пятнлетка), шаңсорғыш (пылесос), қызыл жа-лау (красное знамя), т. б. жатқызуға болады.
Ал екінші топқа еңбек күн (трудодень), тарихи ма-териализм (исторнческий материалнзм), тап күресі (классовая борьба), ңызыл бүрыш (красный уголок), сын және өзара сын (критика и самокрнтика) т. т. тер-миндік тіркестер мысал бола алады.
Қалька термнндерді құрылым жағынан да жіктеп қараған жөн. Оның ғылыми әдебиеттерде мынадай бір-неше түрі аталып жүр: толық калька, жартылай калька, мағыналық калька, құрылымдық калька, морфемдік
18і
калька. ТІл практнкасында морфемдік кальканың. снрек кездесетінін байқаймыз. Бұлар құрамы жағынан бір немесе бірнеше сөзден тұруы да ықтнмал. Жай калька термнндер көбінесе бір сөзден тұрады. Мысалы, екпінді (ударник), оқушы, (ученик), оқытушы (учитель), то-ңазытңыш (холоднльник), бөген (водохранилище), өк-темші (властелнн), шарт (договор), ежелгі (древннй), басңыншы (захватчик), шапқыншы (завоеватель), бұра-тана (инородцы), таптастыру (класснфнкация), бэсеке (конкуренция), жарыс (соревнование), аяңтама (кон-цовка), кемеңгер (корнфей), жарыс (соревнование), ұран (лозунг), ерлік (мужество), батырлың (геронзм), жұректілік (храбрость), батылдың (смелость), дағды (навык), есірткі (наркотнк), шабуыл (.наступленне), зорлың (насилне), салт (обряд), Отан (Отечество), ата-мекен (отчизна), ңайта ңұру (переустройство, съезден бе-рІ — перестройка), өкілеттік (полномочие), ізашар (предшественник), іэбасар (последовательность), ңыз-меткер (сотрудник), ңызметші (служащий), келісім (соглашение), жалдап (спекулянт), сұраным және ұсы-ным (спрос и предложение), сөре (старт), мәре (фи-ннш), мән (сущность), мазмұн (содержание), еңбеккер (труженнк), ңұрылғы (устройство), бопса (шантаж).
Ал күрделі калька термнндерге ңолтаңба (автограф), тастама баға (бросовая цена), гұлшанаң (бутон), төбе топ (верхушка), өзіндік зат (вещь в себе), біздік зат (вещь для нас), бейнежазба (вндеозапнсь), ңайта өркендеу (возрождение), ұстеме жоспар (встречный план), азамат соғысы (гражданская войиа), Екі мәрте Совет Одағының Батыры (Дважды Герой Советского Союза), Екі мәрте Социалистік Еңбек Ері (Дважды Герой Социалистиче-ского Труда), лауазымды адам (должностное лнцо), ежелгі заман (древность), біржолғы жәрдем (единовре-менное пособие), біркелкі нарың (еднная расценка), бір мәнділік заңы (закои однозначностн), терістеуді терістеу заңы (закон отрнцання), себептілік заңы (за-кон причннностн), сапа белгісі (знак качества), білікті маман (квалнфицироваиный специалист), жансыз еңбек (мертвый труд), аңғал материализм (нанвный материа-лнзм), адамдардың жаңа тарихи ңауымдастығы (новая нсторнческая общность людей), ңоғами адамгершілік (общественная нравственность), төлтума әдебиет (ори-гниальная лнтература), еңбек ңұралы (орудие труда), аударма әдебиет (переводная литература), өкілетті өкіл 182
(полномочный представитель), соқыр нанымдар (пред-рассудкн), кемелденген социалистік қоғам (развитое социалистическое общество), астам держава (сверхдер-жава), жиынтыц жоспар (сводный план), үлгі норма (типовая норма), үиііниіі дүние (третнй мир), ой түжы-рымы (умозаключение), ой болжамы (умозрение) т. т. жатады.
ҚелтІрІлген мысалдарға зер сала отырып күрделІ терминдер құрамындағы сөздердің кейде түгел калька-ланатыны, кейде оның кейбір компоненттері ғана сол қалпында, яғни түпнұсқадағы кейпі сақталып алынаты-нын (ацғал-материализм, социалистік жарыс, коммунис-тік ецбек, партия үйымы, әлеуметтік статус, астам дер-жава, радиоцабылдағыиі, автотіркеме, цоғамдыц фор-мация) көруге болады.
Қазақ тілІнде кейінгі кезде сөз тІркесі түрІндегІ тер-мнндер де молынан қолданылатын болды. Олар орыс және халықаралық терминдер негізінде жасалып жүр: халыцаралыц жағдай (международное положенне), ғы-лыми-зерттеу жүмысы (научно-исследовательская рабо-та), халыцтыц бацылау тобы (группа народиого контро-ля), бастауыш үйым (первичная организацня) т. б.
Сонымен біз бұл тәсіл арқылы терминжасамның жа-на бір моделінің пайда болғанын көреміз. Қалькалау тәсілі ғылым мен техниканың барлық саласында бірдей өнімді бола алмайды. Қазақ тілінің жағдайында да мұ-ны жоғарыда байқалғанындай саралап тану керек. Бұл ретте қоғамдық және гуманнтарлық ғылымдар термн-нологиясын қалыптастыруда бұл тәсіл едәуір қол-қабыс ете алатынын анта аламыз. Мұның ең басты көзІ— орыс тілі. Олай болса ұлы орыс тілі қазақ әдеби тілінің кемелдене түсуіне бұл жағынан да игІ әсерін тнгізіп отырғанын көреміз.
Бұл процесті қарастыра келгенде жасалатын қоры-тынды: қазіргі қазақ тілінің сөзжасам процесІ толассыз жүріп жатыр. Мұны, сөзжасам құбылысынан айқынырақ аңғарамыз. Соның ІшІнде калькалау тәсілінің орны ерекше. Өнткені қазақ тілінің қаншама термнндері осы тәсілдің қызметін пайдаланды. БІрақ термннжасам про-цесІндегІ кальканың ролІн түбегейлІ зерттеп, түйІндІ пі-кір айтқан бірде-бір зерттеу жұмысының әлІ күнге жа-зылмауы өкінішті. Мына үзік пікір осы реттегі алғашқы жоралғы деп бағалануы тиіс. Тыңғылықты зерттеу бола-шақтың еншісінде.
183
Қазақ термннологнясын қалыптастыру барысында. термин аудару арқылы әдеби тілдің тек лексикалық құ-рамы ғана толығып қойған жоқ, сонымен бірге ана тілі-міз кейбір орыс тілі қосымшаларын да өгейсінбей қабыл-дады. Мысалы, коммунист, марксист, юрист, кримина-лист дегендердегі -ист жұрнағы, коммунизм, социализм, ленинизм, марксизм деген термии сөздердегі -изм қосым-шалары қазір қазақ тілінің актив жалғауларының қата-рына жатады. Шынында бір кезде осы жұрнақтарды қа-былдамаған болсақ, марксизм-ленинизм ілімінің көпте-ген қағидаларын түсіндіруде және коммунистік ндеоло-гня мәселелерін окып унренуде неше алуан түсініксіз жайларға тап болар едік. Сол себептІ де осы тұста Эн-гельстІң аударуға көнбейтІн терминдердІ сол күйІнде алу қағидасын 15 тағы да еске сала кеткіміз келеді.
Дәл осы сөз болып отырған жағдай қазақ тілінің даму, қалыптасу тарихында да болды. Қисыны келсін, келмесін халықаралық термнндердІ қалайда қазақша-лауға («ортақшыл», «жан жүйесІ», «пішіндеме», «ортақ-шылдық», «бейбауырмашыл», «кеңес», «төңкеріс», «нн-зам», «алпауыт», «дүл-дүл қара», «қара айғыр» т. т. ты-рысқан факт бар. Сонымен бірге дүниежүзінің көптеген тілдеріне тараған халықаралық терминдерді сол қалпын сақтап қабылдау дұрыс екенін сол кездің өзінде ұққан жандар да болды. Мысалы, С. Сейф^ллнннІң мына бір сөзІн еске аламыз.
«Қазақ тілІ, қазақтың әдебиет тілі әлі қанша деген-мен кедей. Біз білетін, қолданып жүргеи сөздің азды-ғынан кейде біз ойымыздағыны толық айта алмаймыз, кейбір нәрсені ойдағыдай, қнялдағыдай толық суреттей алмаймыз... МІне сондықтан біз тілімізді байытуымыз керек. Байыту үшіи сөзді көрші елдерден де алудан қо-рықпауымыз керек. Онан соң өз еліміздің Ішінде әрбір аймақта айтылып жүрген сөздерді қопарып алып, әде-бнет жүзіне шығаруымыз керек. Сонан соң солай бары-сымызды әдебнётімізге, елге сіңген сөз үйреншікті бо-лып алынып кетеді, керексіз сөз жалпы тіл шеңберінен шығып қалып отырады»16.
ТІлІмІздің даму барысын тексеріп қарасақ, шынында да осыны дәлелдейді. ӨмІр заңдылығы термин жасау-дың екі ыңғайдағы принципін алға тартады. Жәие бұл
15 Энгельс Ф. Развитие социализма от утопии к науке. М., 1974. С. 4.
16 Сейфуллин С. Шығ. 5-т. 447-448-6.
.184
бірден-бір дұрыс бағыт болып шықты. Бұл принципті ұстағандар қоғамның даму заңдылығын дұрыс түсінген, сондықтан да ІлгерІ қарайтын марксистер едІ. Өмірде, тұрмыста күнделікті туындап, қажеттілікті өтеуге кыз-мет ете бастағаи нәрсені тоқтату, тежеу тіпті де мүмкін емес қой.
Ілгеріректе сөз болған, ескіліктің етегінен ұстап пантюркистік, панисламизмдік пнғылды уағыздауға ты-рысқан кертартпа ағымныңқаншалықты негізсіз, дәйексіз екенің өмірдің өзі көрсетті. Бұл бағытты ұстаушылар арасында тіл дамуындағы, тіпті қоғам өміріндегі занды өзгерістерді түсінбей шынымен адасқандар да, соны біле, ұға, түсіие тұрып «ортақ өгізден оңаша бұзауым артық» дейтін өзімшіл Де өріссіз ойсымақты қатып ұс-тап, оңашалануды қалаған ндеялық қарсыластар да болды. ЕкіншІлерінІң зардабы біраз уақытқа дейін тиіп келгенмен, КоммунистІк партняның леннндік ұлт саяса-тын кемеңгерлікпен, көрегендікпеи жүргізуінің арқасыи-да ұлт мәдениетінің негізгі тармақтарының бірі — ана тілді, оныц жазуын, сызуын, термннологнялық жүйесін дұрыс жолға қоя білді.
Көрші туыс республнкалар мәдениет тарнхынан да біз осы тектес жайларды байқаймыз.
Жасыратыны жоқ, қазақ тілінің негізгі сөздік қоры түгілі, сөздік құрам қатарынан біз бүгінгі таңда сан са-ласы боп қанаттана дамып, тамыр жайып кеткен ғылым тармақтарына байланысты жасалған, енген, қалыптас-қан термин сөздерді бұрын кездестіре бермейтінбіз. Тек бірен-сараи сөздерді ғана революиияға дейіигі мерзімді баспасөз беттерінен, азын-аулақ басылымдардан кездес-тіріп қалатынбыз»17.
Ғылыми атаулардың бәрі қазақ тілінің советтік дәу-Ірдегі табысы. Мұның сала-саласына қатысты қазір тілімізге әбден сіңісіп, қалыптасып кеткен термнндерді де, өзге халық ұғымының ауанымен казақ тіліне ауда-рылып, калькалаиьш, баламаланып жасалған сөздерді де қаптап келтіруге болады. М.ысалы, бір ғана фнлоло-гия ғылымының өзін алайық. Біз бұл күндері осы және басқа ғылым саласына байланысты ойларымызды, зерт-теулерімізді, лекцияларымызды академик, доцент, про-фессор, университет, лаборатория, ассистент, институт, экспедиция, лаборант, эксперимент тәрізді толып жат-
17 Әбілқасымов Б., К,арашева Н., Суханбердина У., Бекхо-жин X. т. б. еңбектеріи қараңыз.
185
қаи термнн сөздерінсІз толық түсінікті етіп жазып, анта алар ма едік?! Бұлардың көбі дерлік халықаралық қал-пын яғнн орыс тіліндегі кейпін сақтап тілімізге енді. Қөпке тусініктІ, көңілге қонымды барлық совет халқы-на ортақ осы тектес нақты ұғымдар тұрғанда оны ауда-рып қиналудың тіптІ де жөңі жоқ. Бұрын тілімізде бол-маған мұидай ғылыми ұғымдарды осылайша қабылда-ғаиңың өзі әлде қайда ұтымды да орынды болып шық-ты. ҚазІр бұлар әдебн тіліміздің, әсіресе ғылыми шығар-маларда түрлі оқымыстылардың жазуында, тіпті ғылы-мн қызметкерлердІң сөйлеу тІлінде кеңінен қолданылып, ұлттық тілімізге мол қазына ретінде еніп, өріс тауып отыр., Яғнн, қысқаша айтқанда, қазақ әдеби тілі сөздік құрамындағы ғылымға байланысты ұғымдарды білдіре-тін бұл сөздер мен атауларды, сөз тіркестерін қазақ әдеби тілІнІң қарымың күшейтІп отырған ғылымн тер-мнидер дейміз.
Ана тіліміздің осыишама дәрежеге көтерілуі қазақ совет әдебнетінің классигі, тамаша сөз зергері М.. Әуе-зовтің мынадай ой өрбітуінен байқалады: «Қазіргі қазақ тілінің сөздік құрамы менлінше толықты, біздің ұрпақ бұл жағынан әлдеқайда бай»18.
Бұл ойды Мұхтар Омарханұлы сонау 50-жылдардың басында айтқан болатын. Содаи бергІ өткен 30 жыл уа-қыт Ішінде тіліміздің болмысында йеше алуан құбы-лыстар болып өттІ. Қаншама сөздер жасалды, қаншама термин қабылданды?! Бұларды жай тізіп шығудың өзі' мүмкін емес. Мұның бәрі ғылымның, техниканың, өнер-дің, халық шаруашылығының бұрыи болмаған дәрежеде дамып, мүлде басқаша сапаға көтерілуіне байланысты болып отыр. Қарап отырсақ, техника саласында көпте-ген терминдердІ орысша жазылуы бойынша қабылдау-мен бірге, байырғы қазақ сөздерінің де толып жатқан мүмкіндік көзі ашылған. Яғни ол сөздердің көбі технн-канын дамуына сәйкес жаңа мағыналық жүк арқалап, жаңаша қызмет атқара бастаған.
СөйтІп, қазақ тІлІ сөздік құрамындағы өнеркәсіп, техннкаға байланысты ұғымды білдіретіи сөздер мен сөз тіркестерін техникалық термнн деп атаймыз. Бұлардың ғылыми терминдерге қарағанда өрісі кеңдеу болып ке-леді. Осы салада қызмет ететін мамандар, ннженерлер
18 Ауэзов М. О. Некоторые вопросы развития казахского лите-ратурного языка //Литер. газета. 1951. 4 октября.
186
және қалын, жұмысшы қауымның күнделіктІ сөйлеу тІ-лінде бұлар ылғи қолданылып отырады.
Қазақ халқының өмір сүру ерекшелігіне тән ерекше құбылыстың бірі — олардың ежелден жермен байланыс-ты кәсіп еткені. Яғни олар түрлі шаруашылықпен (мал өсіру, егін салу, аң аулау, балық аулау, т. б.) айналы-сып келген. Соның ішінде мал шаруашылығы ерекше орында тұрады. Міне сондықтан да қазақ тілінің сөздік құрамында ауыл шаруашылығына байланысты сөздер бұрыннан да көптеп кездесетін. Ал кейіннен қосылған сөздер’осы шаруашылықты үнемІ жетілдіріп отырумен байланысты, механизация, мелиорация т. б. шараларға орай жасалып, пайда болған. Бұлардың арасында да жалпы әлемге ортақ халықаралық терминдер, солардың үлгісімен жасалган сөздер бар. Шөп маиіинасы, трактор, агрегат, молотилка, ауыспалы егіс тәрізді толып жатқан сөздерді қараңыз.
Шаруашылық саласына байланысты термнндердің құрамы әр алуан. Республнкамыздың жер-жеріндегІ жергілікті кәсіптің түріне байланысты кәсіби терминдер түгелге дерлік әдеби тілімізге енді. Жер суару, бақша ісіне және түрлІ техникалық дақылдарға байланысты, балық өндіру кәсібіне, аңшылыққа қатысты сөздер бай-қалады.
Ғылымның, техниканың, экономнканың, жалпы мәде-ниеттің және әлеуметтік өмірдің әр алуан салаларының мейлінше дамып, жандаиа түсуі адамның рухани жан дүннесІне де үлкен қозғау салып отырды. Советтік өмір болмысынан мұны айқынырақ аңғарамыз. Мысалы, өнердің театр, опера, балет, живопись, скульптура, хо-реография, кино, телевидение, драма, проза, поэма тәріз-ді сан түрлі саласы бұл күндерІ кең қанат жайып, өзі-меи бірге неше алуан ұғымдар және соларды күнделіктІ тірлігінде үздіксіз қолдаиып отыратын мамандар, ма-мандық атауларын ала келді. Бұлардың әрқайсысының өзіне тән лексикасы және бәріне ортақ терминологиялық жүйесІ бар. Яғни өнердің барлық салаларына бірдей ортақ сөздермен қатар, бұлардың әрқайсысы өзіндік терминдік жүйесін жасап дамытып отыр.
ҚазІргІ қазақ тілінің бүкіл терминологиялық байлы-ғы мұнымен шектелмейді. Оның сан-саласы жетіліп қа-лыптасып, даму процесін бастан кешІруде. Барған сайын жалпыхалықтық тіліміздің қазынасы қайта жанданып, аталып өткен салалардың қайсысына болсын небір күр-
187
делі ойлар мен пайымдауларды білдіре аларлық әлуетті де қуатты құрал есебінде халқымызға қызмет етіп келеді.
Термннологиялық жүйенің осыдан байқалып отыр-ғанындай, өзіндік жасалу өрісі, қалыптасу, даму тари-хы бар. Оның басталуы мен бүгінгі болмысының аралы-ғында зерттелуге тиісті қаншама сатылар, неше алуан кезеңдер болды. Олар түбегейлі зерттеліп, ғылыми тұр-ғыда теориялық таразыға әлі де түсе бермек.
ТЕРМИНОЛОГИЯ ЖҮМЫСЫНЫҢ ЖАНДЛНУЫ
(Съезд, конференция, симпозиум, кеңестер т. т.)
1959 жылы СССР Ғылым академиясының ұйымдас-тыруымен Бүкілодақтық терминологиялық кеңес өткі-зілген болатын. Бұл одақтық мәжіліс СССР халықта-рының әдебн тілінде терминологнялық жұмыс жүргізу-дің мән-жайын қарастырып, осы сала бойынша ІстелетІн шаралардың негізгІ бағыттарын белгілеп берген еді.
Қеңес өткізілер алдында кең түрде көпшілік талқы-сына түскен терминологня мәселесінің әрі практикалық, әрІ теориялық мәнІ өте зор екенІ тағы да тәптіштеліп айтылды. Бұл мәселеге барлық ұлт республикаларының, ғылыми-зерттеу институттарының, жоғары оқу орында-рының өкілдері, баспа қызметкерлерһбелсенді түрде қа-тысып, келелІ пікір қозғады. Бұл мәжілістің Іске пайда-сын тигізген тағы бір жаңалығы сол, жасалатын баян-дамалар алдын ала басылып, онымен жұртшылықтың танысып араласуына мүмкіндік туғызуы деп білеміз. Со-ның нәтижесінде жарыссөзге шығып сөйлеуші жолдас-тар баяндамада айтылғаи принцнпті мәселелерді, негізгі онларды толықтыра, дамыта түсті.
Онда барлық республнкалардағы жоғары оқу орын-дары мен мектептерде ана тілінде сабақ жүргізілуі, ғы-лым мен техннка, әдебиет пен өнердің өрйеидеуІ, саяси сауат пен ғылымн біліктің ана тілінде әңгІмеленуі тер-мннологнялық жұмыстың жандануына сеп болғаны атап айтылды. Шынында да, бұл жылдары елімізде 70-тен аса жазба тіл термннологнясын жасау жолында қыруар жұмыс істелді. Мұндай бай тәжірибе Совет Одағынан басқа бірде бір елде болған емес. Мынадай жайды еске алмай болмайды. 20—30 жылдардың өзінде-ақ одақтық және автономнялық республикалардың бәрінде де тер-минологиялық комнссиялар құрылды. Бұл комиссиялар
188
әрбір ұлт тілдерінің терминологиялық жүйесІн қалып-тастыруда зор роль атқарды.
Қеңесте Армения, Грузия, ӘзІрбайжан, Укранна, Қа-зақстан, Башқұртстан, Татарстан және Балтық респуб-лнкаларында жүргізілгеи нәтнжелІ жұмыстар атап көр-сетіле келе, кең ауқымда қолға алынып отырған комму-инстік құрылыс кезеңінде, ғылым мен техннка, әдебиет, өнер, халық шаруашылығының сан саласы қарқынды даму жолында түскен қазіргі заманда жасалған жұмыс-тарға доқмейілсуге болмайтыны атап көрсетілді.
Терминологиялық жұмыс барлық жерде қанат жай-ғанмен, олардың арасында өзара байланыс, координация жағы жетіспейтін. Халықаралық терминдердІ реттеу ту-расындағы шетелдер тәжірнбесі ескеріле бермейтін. СССР халықтары тілдерінде термнн жасау принциптері әлі түбегейлІ қарастырылмай, көбінесе тніп-қашты әң-гіме деңгейінде болатын. ӘсІресе мәселенің теориялық жағы және термннологиялық жұмыстарды жннақтап, тәжірибелерден түйін жасау, қорытынды шығару жағы мардымсыздау еді.
60-қа жуық тілдердІ зерттеушілер шешер ойларын ортаға салып, мына мәжілістің дер кезінде өткенін қуа-на қолдады.
Совет дәуірінде барлық тілдердің ерекше даму жолы-на түскенін, сол арқылы олардың мәдениеті өскенін, ел-дің білім-ғылымды нгергені мәлім. Конференцияға қа-тысушылар бұл процесс марксизм-ленинизм тұрғысынаи түбегейлІ қарастырылып, теориялық түйін жасалуы ке-рек дегенге бірауыздан келІстІ.
Бұл тұстағы ең басты мәселе жазуға тіреледі. Жа-зуы жасалмаған, қалыптаспаған тілдің термннологня-лық жүйесі туралы әңгіме қозғау әбес. Міне, соидықтан да біз қазақ халқының мәдени тарнхынан орын алған үш алуан жазу (араб, латын, орыс) жайында арнайы тоқталып өткен болатынбыз.
Совет өкіметі орнаған алғашқы күндерден бастап-ақ В. И. Леннн мәдени құрылыс пеи тІл проблемасын біз-дің түпкілікті мақсатымыз коммунистік қоғам орнату ісімен тікелей байлаиыста жүргізілу керек екенін ашық айтқаи болатын. Қоммуннстік құрылыстың жандана түсуіне тіл қызметінің жөні бөлек дейтін болсақ, соның ІшІнде заман тілІ, қоғам өміріндегі жаңалық атаулының жаршысы дерлік терминологияның жөні тіптІ бөлек. Ол
189
ерекше даму жолына түскен ғылым мен техника тілІ болып қала бермек.
Қеңесте, термннологняны реттеудің, белгілі бір жүйе-ге келтірудің жолдары көрсетілдІ. Ол ең алдымен нақты ғылым салаларының мүддесіне байланысты қарастыры-луы керек делінді. Екіншіден, термнндер нақты бір тіл-дердің сөздік құрамына тиесілі лекснкалық единица екені ескеріліп, сол тілдердің заңдылықтарына орай жа-салуы керек. Яғни термин жасау мәселесіне келгенде^ тілшілер меи әр алуан ғылым мен техника салаларының өкілдері бірлесе отырып жұмыс Істегені мақұл.
Сонымен бірге әрбір ұлт тілдерінің өзіндІк жәие халықаралық терминдері мен орыс тілІнен енген кірме сөздерді өзара есепке ала, үйлестіре қолданудың дұ-рыстығы айтылды. Егер қажетті ұғымды өте үйлесімдІ» әдемі, нақты берерлік халықтық тіл элементтерІ бар болса, өзге тілден сөз алып өбектеудің қажетІ жоқ. Қе-рІсІнше сәтсіз жасалған термнндердІ тықпыштаудың да әбес екенІ атап көрсетілді. Мұндай жағдайда халықара-лық термнндер мен орыс тілі арқылы келіп жатқан со-ветизмдерді ретімен қолданып, оны қабылдаған жөн. Бұл қан халықтың тарихында да дэстүрге айналған жақсы жаңалық. Міне сондықтан да Ф. Энгельстің: «...Егер аударуға көніп жатса халықаралық терминдер-дің қажеттігІ шамалы болар еді. Ендеше бұларды ауда-ру сөзге анықтық берудің орнына, шатастыра түседі \— дегеи сөзін үнемі есте ұстағанымыз жөн.
Осы жағдайлардың бәрі, сайып келгенде, кірме сөз-дерді қабылдаудың принциптерін айқындап алу керек екенін байқатты. Ол үшін оларды қабылдайтын тілдің фонетнкалық, морфологиялық, сннтакснстік және лекси-калық жүйесін есепке ала отырып қарастырған жөн деп саналды. Бұл ретте ұлы орыс тілінің ролі айрықша екенІ даусыз. Сонда халықаралық терминдер мен орыстың кірме лексикасыц тілге ендіргенде, немесе қайта жаса-ғанда бұларды барынша біркелкі ету принцнпі сақталуы керек. Яғни СССР халықтары тІлдерінІң бәрінде де қа-былданған халықаралық терминдер біркелкі болу жағы ескерілуІ тиіс. Осы принциптІ ұстанатын болсақ (ұстану керек те) жаңа термнн жасау барысыпда ең алдымен әрбір тілдің өз сөздік қоры, сөзжасам мүмкіндігі сарқа
’ Энгельс Ф. Развитие социализма от утопии к науке. М.: Гос-политиздат. 1947. С. 4.
190
пайдаланылуы керек, содан кейін, рет-ретімен жүйелі түрде кірме сөздер қабылдануы қажет дейтін түйін жң-салды. Тілдердегі терминдер алшақтығы қашанда пу-ризмге апарып соғады. ӘңгІме бұл жерде де халықара-лық (ннтернацноналдық) термнндер туралы болып отыр. Осыларды қабылдауда, соларды СССР халықта-рының тілдеріне ендІруде бІркелкілІк болу керек деген қорытындыға қосылуға әбден болады. Осылайша қабыл-дау тіл дамуының бір өнімді де өрісті жолына айналып кеткенін мойындау керек.
Бұл алғашқы терминологиялық мәжілістің Қазақстан ғылымының тарихы үшіи де маңызы ерекше болды деп есептейміз. Өйткені мұнда қазақ термннологнясының мәселелерІ тұңғыш рет бүкілодақтық деңгенде сөз етіл-дІ. Қазақстандық ғалымдар М. Балақаев, Ә. Қайдаров, Т. Мұсақұлов, Қ. Рахимов, Қ. Әбішев, А. Әбдірахманов-тардьщ бұл мәслнхатқа жай қатысып қана қоймай, бел-сене араласуының өзі термннология саласындағы ғылы-ми-практнкалық жұмыстардың қаншалықты дәрежеде жүргізіліп отырғанын танытты. ӘсІресе 50-жылдары мықтап қолға алына бастаған қазақ лексикографиясы-ның, оның Ішінде терминологиялық сөздіктер түзу прнн-цнптеріне арналған А. ӘбдІрахмановтың арнайы баян-дамасын, сондай-ақ белгілі тІлшІ ғалымдар М. Балақа-ев пен Ә. Қайдаровтың, бнолог Т. Мұсақұловтың, аудар-машы X. Рахнмовтың жарыс сөздерін қазақ терминоло-гиясының даму белестерін танытатын документ деп ба-ғалаймыз. СөйтІп бІздің ғалымдар, мамандар қазақ тер-мииологиясының мәселелерін одақтық мәжілістер тал-қысына сала аларлық дәрежеге көтерілді деп айта аламыз. Бірақ, өкінішке қарай, термнн мәселесіне деген ықылас үнемі осы деңгейде бола алған жоқ. Аталған мә-жілістен кейін де терминологияға байланысты одақтық, анмақтық кеңес, конференциялар болып өтті. Оларға қазақстандықтар дәл алғашқы кеңеске қатысқандай белсендІлІк көрсете алмады. Соған қарағанда, қазақ термннологнясының ғылыми мәселелері 60—70-жылда-ры азырақ солғындап қалған тәрізді. Яғни практикалық мәні бар жұмыстар (сөздік түзу, мақала жазу т. б.) тоқ-тап қалмағанмен, ғылыми-зерттеу жұмыстары жүйелі жүргізіле қоймағанын айтып отырмыз.
Осы алғашқы кеңестен бері шнрек ғасырдан аса уақыт өтіптІ. Сонда қабылданған шешім бұдан былайғы термннологнялық жұмыстарға жолбасшы қызмет ат-
191
қарғаны мәлім. БүкІлодақтық бұл мәжіліс материалда-ры 1960 жылы «Вопросы терминологии» деген атпен СССР Ғылым академнясыныц баспасынан басылып шықты 2.
Совет терминологтары 1967 жылы (30 май — 2 июнь) СССР Ғылым академиясы Президиумының ұйғаруы бойынша Леиинград қаласыида өткен мәжілісте ғылы-ми-техникалық терминологияиың лннгвистикалық проб-лемаларын сөз еткен болатын. Бұл екінші кеңес терми-нологияны жасау мен оны ретке келтіру, терминология мәселесіндегі халықаралық координацня жаны жәие осы арнайы лексикаиың зерттелуіне орай қойылып отырған өскелең талаптарға сай өткен өте маңызды мәслнхат болДы. Бұған 200-ден аса адам жиналды. Бұл мәжіліс-тің басты ерекшелігі, мұида терминологняның тек лннг-вистикалық аспектілері ғана қаралды. Қеңеске қатыс-қан СССР Ғылым академиясының, республикалық Ғы-лым академиялары мен салалық ғылыми-зерттеу инсти-туттарының ғылыми қызметкерлері, университеттер мен басқа да жоғары оқу орындарының оқытушылары, көп-теген мекеме өкілдері, әр алуан ғылым мен техника са-лаларыиың мамандары қатысып, пікір айтты.
ГДР, Вьетнам, Румыния, Чехословакия тәрізді социа-листік елдерден де ғалымдар келді. Терминологияның лингвистикалық проблемалары тұң^ыш рет мамаидар талқысына салынды. Қөрші республикалардың көбі өз-деріиің өкілдерін жіберіп, өзекті мәселелер қозғағаи. Ал ғылым үшін, оның дамып, қанаттана түсуі үшін айрық-ша зор роль атқаратын термииологиялық лексиканың қыр-сырын күн тәртібіне көтерген бұл кеңестен термино-логтарымыздың қатыса алмай тыс қалғаиы, бұл сала-дағы жұмыстардың солғыидағанын танытатын факт болса керек.
Қеңес материалы 1970 жылы «Наука» баспасынан «Лингвистические проблемы научно-технической терми-нологии» деген атпен басылып шыққан болатын. Қазір қолға түспейтін құнды еңбектің біріне айналып кетті.
МәжІлісте жасалған баяндамалар да, жарыссөзге шығып сөйлеушілердің сөзінде де терминология жұмы-сыңдағы табыстар мен кемшіліктер иақты көрсетіліп, алда тұрған міидеттер жайы әңгімеленді. Әсіресе, коор-дииация мәселесі көбірек сөз болды. Қоордииациялық
2 Вопросы терминологии. М.: Изд*во. АН СССР, 1960,
192
байланыстардың қай негізде, қай бағытта, қалай, кімдер ұнымдастырып отыруы жөнінде де иақты ұсыныстар ай-тылды. Бұған жауапты болуға тиісті ғылыми т. б. ме-кемелер белгілеңді. СССР Министрлер Советі жанында-ғы Ғылым мен техника жөиіидегі Мемлекеттік комитет пен СССР Ғылым академиясы (лексикология мен лек-сикография советі, Ғылыми-техникалық терминологня комитеті, Орыс тілі инстнтуты, Тіл білімі институты) жә-ие одақтас республнкалардың Ғылым академиялары, .СССР Жоғары және арнаулы орта білім миннстрлігі т. б. ділгер мекемелер болуға тиіс деп атап көрсетілді.
Мамаидардың бұл жолы термннологииның лингвис-тикалық мәселелеріне назар аудару себебі ғылым мен техникаиың тоқтаусыз және жедел қарқынмен дамуыи тіл материалымен жабдықтап отыру, оған төтеп беру қиындығында. Кейде термин жасау барысыида оның тілдік жағына мән берілмей, асығыс жасалғандарының шалағайлығы көрініп тұрады. Соған қарамастаи мұн-дай терминдердің біразы қолданыс дағдымызға еніп, жағымсыз дәстүрге айналдыратындары да бар. Термн-иологии мәселесінде кездесетін мұндай қайшылықтар Тиянақты қарастыруды талап ететіндіктен де тілшілер жаңадаи термин жасау ісінен сырт қала алмайды.
Сондай-ақ кірме сөздер проблемасыиың айналасын-да да, тек тілшілердің араласуын тілейтіи мәселелер жетерлік. Сөздерді қысқарту арқылы (аббревиатура) жасалып, тілге еиіп жатқан терминдер қаншама. Қыс-қасы, терминологияның лиигвнстикалық проблемалары өте көп. Қөңіл аударылмай, зерттеу жұмыстарыиа объ-екті бола алмай жатқан мәселелер қаишама. Бұл кеңес, міне осы тектес мәселелерді күн тәртібіне алып шығып, істелуге тиісті шаруаның ауқымын әйгілеп берді,
Термииологтардың келесі мәжілісі 1974 жылы (26— 29 мартта) тағы да Ленинград қаласында өтті. Бұл жо-лы түрлі ғылыми мекемелерге қоса, ұйымдастырушылар қатарында «Совет энцнклопедиясы» баспасы да болды. Соидай-ақ, «Наука», «Русский язык», «Воениздат», «Машиностроение» баспаларының қызметкерлері т. б. мекемелер өкілдері — жалпы саиы 63 ұйым мен мекеме қатысты. Қатысушылар саны 232 адам. Себебі аталған мерзім ішінде терминологиялық жұмыстар жөиінде біраз тәжірибе жинақталып, олардың ғылыми тұрғыдан баға-сы беріле бастаған кезі еді бұл. Ол пікірлер бірнеше
13-174
193
кітап^ жииақ3 түріиде жарық көрді. Сондай-ақ, Москва университеті ұйымдастырған қазіргі ғылым жүйесіндегі терминологияның алатын орны (1969), ғылым, термино-логия және ииформатика тілінің семиотнкалық пробле-малары (1971) деген мәселелерді сөз еткен симпозиум-дарды да атауға болады. Сөз болып отырғаи еңбектерді және мәжіліс, симпозиум материалдарын қарағанда мә-селенін, өте кең ауқымда, бүкілодақтық дәрежеде қойы-лып, оиың нағыз теориялық проблемалары қарастыры-ла бастағанын байқаймыз.
Термииология мәселесі қазір анда-санда бір соғып кетіп отыратын шаруа емес, жоспарлы түрде жүйелі қарастырылатын мемлекеттік іске айналғанын осы кеңес материалыиан да көруге болады.
Мәжіліс күн тәртібі, терминологияның күрделі мәсе-лелерінің бірі •— лексикографня мәселесіи қарады, Бұл мәселеге бізде де, шетелде де аса зор көңіл бөлінеді. 1976 жылы «Проблематиқа определеннй терминов в словарях разных типов» дегеи атпен жарық көрген ке-ңес материалдарына қарағанда, байқалатыи бір жан, мұнда сөздіктер типологиясы, олардың лексикалық тұр-ғыдан жүйеленуі, соидай-ақ қазіргі лексикология мен лексиқографияның қайсыбір теориялық мәселелеріне басты назар аударылған екен.
Дәстүрлі сөздік жасау жұмысыцда болатын термин-дер аиықтамасын беруден басқа лннгвистиканы матема-тизацнялауға байланысты да мәселелер сөз болады. Қайсібір мақалалар туысқан республикалардағы терми-нологиялық жұмыстар жайыида мағлұмат берді.
Ал 1981 жылы (23—25 мартта) Москвада өткен тер-минологтардың төртінші мәжілісінің тақырыбы «Одақ-тас республнкалар Ғылым академняларында терминоло-гияны реттеу проблемасы» («Проблемы упорядочения терминологни в Академиях наук союзиых республик») деп аталды.
Мұның алдында сөз болған үш кеңестің әрқайсысы өзі қойған күн тәртібіне лайықты мәселелердің басын ашып берді десек те, проблемаиың қазіргі жай-күйін тексеріп жннақтайтын жаңа еңбек қажеттігі сезіле бас-таған еді. Әсіресе, термннологнялық оргаидар жұмысын 5
5 Современные проблемы термииологни в науке ң техиике. М., 1969; Лингвистические проблемы научно-технической терминологии. М, 1970; Проблемы языка науки и техннки. М., 1970; Терминология и иорма. М., 1972.
194
жинақтайтын кез келген болатын. Сондықтан да кеңес бұл мәселені дер кезінде көтеріп, көптің көкейінен шык-ты. Қалыптасқан дәстүр бойынша кеңес материалдары жинақ4 боп басылды.
Бұл кеңесте нендей мәселеге назар аударылды? Бі-ріншіден, СССР халықтарының бірлігіне, ұлтаралық қатынасқа қалтқысыз қызмет етіп отырған орыс термн-нологиясы туралы; екіншіден, иақты ұлт тіліндегі екі-тілділік пен болмашы ғана алшақтық прииципінің бірле-суі, қабысуы жағдайыида ұлттық терминологияны қа-растыру мәселесі, реттелген, қалыптанған, жүйелеиген терминологияны жасау принципі, әдеби термниология-лық норма, термин жасау проблемасына, кірме термин-дерге т. б. байланысты мәселелер; үшіншіден термино-логиялық екітілділікті өркеидетудің жолдары мен әдіс-тері; төртіншіден, одақтас республикалардың термиңо-логнялық органдары айналысатын сөздіктердің иегізгі түрлері жәие сол сөздіктерді құрастырудың методика-лық прннциптері кеқ түрде әңгіме болды.
Мұның сыртында, одақтас республнкаларда жұмыс істеп жатқан терминологтар үшін, әсіресе қажет біраз теориялық мәселелер (лиигвистикалық, логикалық, ғы-лымтану, ииформатнкалық тұрғыда) туралы шолу мате-рналдар бар.
Жинақта берілген қайсыбір мақалалар терминология мәселесінде СССР меи шетелдерде жүргізіліп жатқан жұмыстармеи таныстырады, барлық одақтас республн-калардағы терминологнялық органдардың жұмыс тәжі-рибесін баяндайды.
Кеңесте тыңдаған баяидамаларды үш топқа бөлуге болады: 1. СССР және халықаралық ұйымдардағы тер-минологияиың даму жайы меи перспективалары. 2. Тер-минологнялық жұмыстардың кейбір проблемалары. 3. Одақтас-республикалардағы терминологиялық орган-дардың жұмыс тәжірибесінен семннар үш күндік мәжі-лістің қорытыидысын жасай отырып, 15 пункттеи тұра-тын ұсыиыс берді.
4 Проблемы разработки и упорядочения терминологии в Акаде-миях наук союзиых республик. М.: Наука, 1983.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ термннологңясын тарихи тұрғыда зерттеу ба-рысы мынадай ой түйіндеуге жетелейді.
1.	Лекснканың бұл қабаты қоғам өміріндегі өзгеріс-терге тікелей тәуелді. Бір есептен бұларды өмірдегі бо-лып өткен, болып жатқаи және болатын тіл арқылы бен-неленгеи жаңалықтардың, жаңа ұғым, жаңа түсінік, жа-ңа пайымдаулардың өлшемі, айнасы десе де болғандай. Қоғам дамуындағы революциялық жасаңғыраудың бәрі сол қоғам мүшелеріиің өзара қарым-қатынас құралы — тілге әсер етпей қоймайды. Бұл маркснзм-леиииизм классиктері еңбектерінде дәлелденгеіГақиқат. Осы тұрғы-дан алып қарағанда, қазақ халқыиың мәдени өміріиде де тіл дамытуға, оның ішІиде терминологиялық лексика-ның қалыптасуына әкеп соқтырған айтулы оқнғалар болды, Соларға байланысты пайда ' болған терминдік үғымдар мен жаңа қолдаиыстарды саралап келгенде, бұл саланы кезеңдік жағынан, ең алдымен екіге бөліп қарау керек сияқты. Оиың бірі — XIX ғасырдың екіиші жартысы меи ¥лы Октябрь революциясыиың аралығын алып жатқан алғашқы кезең де, екіншісі — тіліміздін әдебилену мен терминдеиу сапасын менлінше үдете түс-кен бүгінгі дәуір.
ТерминдІк сөз қолданыс жағынан бұл екі кезеңнің арасына теңдік белгісіи қойып қарауға болмайды. Әйт-се де бұлардың әрқайсысының термин қалыптастыруға қосқан өзіндік үлесі бар. Соған лайықты бағаланады да.
Қазақ халқының мәдеии өміріиде XIX ғасырдың екін-ші жартысы прогрестік мәиі ерекше оқнғалармеи айқыи-далады, Бұл кезде қазақ тілінің тұңғыш баспасы пайда 196
болды. Баспасөздің пайда болуы тілдің қоғамдық кыз-метін күшейте түсті. Ал тілдің қоғамдық қызметінік артуы оиың термннологиялық лексикасының жасалуыңа тікелей қатысты. МІне осы процесті біз, әсіресе «Дала уалаятының газеті», «Түркістан уалаятыиың газеті» және «Айқап» журиалының беттерінде жарияланған түрлі материалдардың сөз саптаулары арқылы толық аңғарамыз. Оларда жариялаиған матерналдардың көбі аударма матерналдар болған. Соғаи қарағаида, алғаш-қы термин қолданыс, яғнн сөздерді арнайы терминдік мәнде пайдалану үлгісі, біріишіден тұңғыш баспасөздің тууымен байлаиысты болса, екіншіден аудармаға қатыс--гы деп білеміз. ӨйткенІ қазақша терминдердің бәрі де орыс тіліидегі түпнұсқа сөздерге балама іздеуден, соны қазақшаға дәл, нақты беру әрекетіиен туғаи. Ендеше термин жасауда баспасөз бен аударманың атқаратың ролі айрықша. Мұның осылай екенін советтік өмір шын-дығы толық дәлелдеп шықты. СөйтІп, осы пікірді иегІзге ала отырып (солай ету керек те) біз қазақ терминоло-гиясының жасалу тарихы бір ғасырға таяу мерзімді қамтитыныи анықтадық. Бірақ бұл тұста мыианы ескеру қажет. Революциядан бұрынғы баспасөз материалда-рыидағы термин қолданыста саналы әрекетке негіздел-геи жүйе де болған жоқ, терминжасам заңдылықтарына сүйенген принцип те болғаи жоқ. Термнн жасау ісі стнхиялы түрде жүрІп жатты. Алайда әрбір автор мен газетшілердің өз кезеңіне лайықты сөз қолдану машы-ғыи таиытатын бұл деректер термин жасаудың алғашқы үлгілері ретінде ғылыми ізденіске объект бола алады. СонДықтан алғашқы баспасөз материалдары термиижа-самның алғашқы көзі ретінде термииологтардың наза-рында үнемі болуға тиіс.
2.	Қазақ терминологиясы дейтіи ұғымның мағынасы мейлінше кең. Ол барлық ғылым салалары мен техника тарамдарын, мерзімдІ баспасөз бен радио, телевидение тілін, оқу-ағарту ісін, түрлі саяси, көркем, арнайы әде-биеттер тілін қамтитын түсініктер, атаулар жиынтығы. Міие, осыиың бәрінІң даму қарқыиы үдей түскен бүгіигі заманда тІлдегі жаңалықтар заңдылығын теориялық тұрғыдан талдап, ғылымн бағасын бермек түгілі, солар-дың саныи, шегін, шеңберін анықтап алудың өзі оңайға түспейді. Соидықтаи біз бұл зерттеуімізде, қоғамдық-саяси жәие гуманнтарлық ғылымдар терминологиясыи ғана иегізгі тірек еттік. Мұның бірінші себебі, әлгіидей
ІУ7
болса, екіиші себебі бұл салалар қазақ тіліидегі термин-дік жүйенін. жасалу, қалыптасу жағынан ғылыми ой толғауға өте мол да қызықты материал бере алатыиы. Бұғаи қоса қазақ тілінде қалыптасқан термиидер жүйе-сінен бірінші кезекте тұратыны осылар.
Осы сала бойынша сонау 20-жылдардан бастап күні бүгінге дейін отыздаи астам (32) екі тілді терминоло-гиялық сөздік жарық көрген екен. Оларды электронды есептеу машинасыиың сарабына салып, реестр сөздерді есептеткенімізде (көптеген қайталаулар осының ішінде) қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар терминдеріиің саны алпыс жеті мыңнан (67000) асып кетті. Сонда өзін әлденеше салаға бөліп, жеке-жеке зерттеу қажеттігі кө-рінеді. Біз бұл жолы ойымызға тірек боларлық мысал-дарды ғаиа кесіп алып отырғанымыз болмаса, тереңдеп талдап үлгергеніміз жоқ. Және бұл бір ғана зерттеумен шектелмейтіи, әлі талай іздеиістерге мол материал бере-тін халықтық қазына.
Мұның үстіне 1982 жылдан бері қарай жинақталып келе жатқан терминология мен аударма теориясы бөлі-мінгң саны қазір 400 мыңдай болатын картотекалық қо-ры материалдарын да пайдаландық. Бұл да талан ғы-лыми сарамандықты күтіп, талдануға дайын тұрған байлығымыз.	<
3.	Термиииің жасалуын өткеи ғасырдаи тартып, қау-лап дамуын революцня дәуірімен байланыстыра келе мұның ғылыми негізде қарастырылуын 30-жылдардан бастаған жөн. Қазақ термннологиясыиың барлық мәсе-лелеріне ол кезде Қазақ АССР Оқу Халық Қомиссарна-ты жанындағы Академнялық Орталық (Акцентр), со-оын осы комиссариат жаныидағы методикалық бюро басшылық еткен. Осы шаралардың бәрінің басы-қасын-,да белгілі тілші проф. Қ. Жұбанов болғаи. Ал содан бергі жерде, яғни 1936 жылдан бастап қаЗақ әдеби тілі-нін ғылыми термииологиясын жасау ісіие Қазақ ССР Миннстрлер Советі жаиындағы Мемлекеттік терминоло-гия комиссиясы (қазір Қазақ ССР Ғылым академиясы Президнумының комиссиясы) басшылық жасап келді. Ооидай-ақ терминжасам ісінің практикасымеи мерзімді баспасөз айналысса, оның ғылыми дәйектілігімен қал-қадарынша Қазақ ССР Ғылым академиясы Тіл және одебиет ииституты, БҚ(б)П Орталық Қомитеті жанын-дағы Маркс—Эигельс—Ленин ниститутының қазақ фи-лиалы шұғылданды.
198
4.	Қазақ термннологиясының түзілуі меи калыпта-суына себеп болған басты факторлардық бірі — жазу мәселесі. Егер жазу болмаса термин туралы әңгіме қоз-раудың мәні бола қоймас еді. Міне, соидықтан сауатты-лық кепілі — жазу мәселесі қазақ знялыларыи ә дегеи-г иен-ақ толқытқан болатын. Қазақ мәденнеті тарихи қыскд мерзім ішінде үш жазуды бастан кешірді: араб, латын, орыс графикаларына негізделгеи бұлардың ұлттық тілімізді қалыптастырудағы қызметі бірдей бо-ла алмағаимен, әрқайсысының халық мәдениеті тарихы-нан алатын өз орны бар, Ал терминологнялық лекснка-ны қалыптастыру ыңғайы жағынан бұл үш жазудың үшеуі үш түрлі үлгіні салыстыра зерттеуге қызғылықты материал береді деп қараймыз,
5.	Термин сөздердің жасалуы мен қалыптасуында ау-дарманың ролі орасан зор екеніне, әсіресе лингвнстнка-лық ілім тұрғысынан жеткілікті мәң берілмей келгеиіие ерекше назар аударамыз. Зерттеу нәтнжесі мұның өз алдына бір үлкеи проблема екенін көрсетті. Алдағы уақытта мұны түпкілікті зерттеу объектісіне айналдыру мүмкіндігін қарастыру қажет деп санаймыз. Әсіресе мұ? иың саяси әдебиет, көркем әдебиет, ғылыми әдебиет жәие түрлі оқулықтар меи оқу құралдарын аударуға байланысты туындайтын терминологиялық проблемала-ры тиянақты ізденісті талап етеді.
6.	Қоғамдық және гуманитар ғылымдары бұл күиде тармақтана сараланып, сала-салаға бөліиіп, әр қайсысы өз.алдына бір-бір отау тігіп даму жолына түсті. Соған орай олардың әрқансысының өзіндік терминологиялық жуйесі қалыптасты.
Терминологиялық жүйенің қалыптасу деңгейі сол ғылым саласыиың қаншалықты дәрежеде дамып отырға-ныиың көрсеткіші болуға жарайды. Ал керісінше дамы-ған ғылымиың терминологиялық жүйесі жетілген болып шығады. Мәселен, қазіргі қазақ тіл білімінің, әдебиет-тану ғылымының, философия, заң ғылымдарыиың ой-пі-кір өрбітуге пайдаланып отырған тілдік құралының дені терминдер мен терминдік мәндегі сөздер, ие сөз тіркесте-рі болып келеді. Онысыз бұл ғылым салалары бойыиша зерделі еңбектер тумағын болар еді. Осыған қарап, бұл ғылым салаларының терминологиялық жүйесі қайта соқпайтындай, талас пікір тудырмайтыңдай дәрежеде толық жасалып, қалыптасып бітті деуге болмас еді. Не-ге десеңіз бұл ғылыми проблема есебінде қазақліл бі-
	199
лімінде тек кейінгі кезеңдерде ғана қолға алына баста-ды. Оған дәлел болатын жұмыста атап көрсетілген дис-сертацнялық зерттеулер. Сондықтан әрбір терминоло-гиялық жүйе ғылыми тұрғыдан жеткілікті зерттеліп өзі-нің бағасын алғаи жоқ деп есептейміз.
7.	Қазақ терминологиясының қалыптасуыида әрбір кезеңнің өз мөрін көреміз. Мысалы, бұқара халықты жаппай сауаттандыру, конфискелеу, коллективтендіру, колхоздастыру, жаңа экоиомикалық саясат, индустрия-ландыру, отан қорғау, бесжылдық жоспар, стахаиовшы-лық, тың игеру, ғарышқа ұшу, космосқа құлаш ұру, нн-тенсивтендіру, бетбұрыс, жеделдету, қайта құру кезең-дерін термииологиялық тұрғыдан қарасақ, ұлттық лек-сикамыздың құрамына осы оқиғаларға орай неше алуан жаңа қолданыстардың қосылғаиын байқаймыз. Сонда бұл тіліміздің жаңа сипатта дамуының бір ма-ңызды көрінісі болып табылады. Осыған қарап, қазақ-тың ұлттық әдеби тілі бұрын-соңды болмаған дәрежеде дамып, толысып, қоғамдық, халықаралық снпаты арта түскен әлуеттІ де беделді қатынас құралының біріне ай-налды деп түйе аламыз. Оның осындай сипатқа көшуі термииологиялық жүйенің дамуына тікелей байланысты.
8,	Қазақ терминологиясының жасалуына ең басты екі арна, екі көз себеп болды: оның §ірі — ұлттық тілі-міздің өз сөз байлығы (ішкі мүмкіншілігі) да, екіишісі— әрқилы тілдік амалдар қолдану нәтижесінде қабылдан-ған кірме сөздер. Бұларды іштей жіліктеп, бірнеше топ-қа бөліп қарауға да болады.
Құрылымдық жағынан терминдердің мыиадай түр-лері бар: түбір термин, туынды термин, күрделі термин, тіркесу арқылы жасалған термин т. т. термии, фразалық термин және иоменклатуралық атаулар.
9.	Қазақ тілінің сөзжасам амалдары терминжасам процеСІнде де актив қызмет атқарады. Термиижасам-ның уақыт сынынан өткен біриеше тәсілдері бар. Олар мыналар: 1. Семаитнкалық иемесе лекснко-семантнка-лық тәсіл. Яғнн жалпы әдеби тіл құрамындағы байырғы сөздерді, диалектизмдерді терминдік мәнде қолдану, ие-месе бір саладан екінші салаға термин көшіру, нақты айтсақ, Термиидендіру. Бұлар кейде сөздердің мағына-сыН кеңейту арқылы да, тарылту арқылы да жасала бе-реді. 2. Морфөлогиялық немесе синтаксистік тәсіл. Мұ-ның екеуін екі бөлек тәсіл есебіиде қарастырса да бола-ды. Өйткеиі бұл екеуінің де терминжасам құралдары
200
осылайша бөліп қарауға татиды, Мысалы морфология-лық тәсілдің терминжасамға қатыстырылатын басты құралы — қосымшалар. Яғни қазақ тілінің түрлі сөзтүс-тегіш, сөз түрлендіргіш, мағына үстегіш жалғау, жұр-нақтарының жалғануы нәтижесінде пайда болғ^н тер-миндерді морфологиялық тәсіл арқылы жасалған термнн дейміз. Сонда бір байқалған нәрсе бұрын сөзжасамдық қабілеті төмен делініп жүргеи қосымшалардың термнн-жасам процесінде активтене бастауы. Мысалы, сөз жа-сауда өте жиі қолданылатын актив жалғау ретінде -шыі-ші, -лықі-лік ғана аталып жүрсе, біз қоғамдық ғы-лымдар терминологиясын, оның әсіресе соңғы онбес-жи-ырма жыл ішіндегі термиижасам процесін тексере келе -маі-ме, -кері-гер, -ым]-ім, -ыс!-іс, -қыі-гі жұриақтары-иың да өиімді қызметін анықтадық. Жәие бұл морфоло-гнялық тәсіл аумағына төл сөздер мен төл қосымшалар ғана емес, кірме сөздер меи кірме термиидер (-ист, -изм) де енеді.
Сннтаксистік тәсіл де терминжасамиың ең өнімді амалдарыиың біріне айналды. Сөздерді біріктіру, тір-кестіру амалдары арқылы жасалатын бұл тәсіл қазақ-тың байырғы сөздеріне ғана емес, кірме сөздерге де тән заңдылық танытады. Бұл да тіл байытудың, оиың ішінде ғылыми ұғымдарды терминдендірудің өте өнімді жолы болып есептеледі. 3. Қазіргі қазақ тілінің халықаралық сипаты бұрынғыдан әлдеқайда арта түскеиіи біз үнемі аңғара бермейміз. Шындығында тіл қуаты осы бір лек-сикалық қатардың төл туыидыдай қабылдануына тікелей байланысты. Яғни қазіргі қазақ әдеби тілінің сөздік құ-рамыи қайсы бір салалары бойынша саралап қарағанда, ойың 70, 80 процентке жуығын осы кірме сөздер құрай-тыны анықталып отыр. Оиың ішінде ертеректе еніп, өзі-нің түпкі нұсқасын жоғалтқан араб, парсы сөздері де, бірен-сараи орыс сөздері де бар. Ал орыс тіліиен, сол арқылы европа тілдерінеи енген халықаралық термин-дер терминжасамиың аса бір өнімді тәсілі мен көзі бо-лып отыр. Осы тәсіл арқылы терминдердің неше алуаи құрылымдық модельдері жасалды. Термиңжасамның бұл тәсілі де зерттеу үшін қыруар қызықты материал бере алады. 4. ЗерттеушІлердІң назарыиа түссе де, қо-лы бармай жүрген бір сала термиидерді калькалау жо-лымен жасау, яғни калькалау тәсілі деп ойлаймыз, Терминжасам процесіиде айрықша ролі бар бұл тәсіл арқылы тілімізде иеше алуан жаңа қолдаиыс, мағыиа-
201
лық топтар, сөз жарату дағдысы пайда болды. Қазақ тілінде мұның да әлі аумағы меи шеңбері түгел анықта-лып, ғылым талқысына түскеи емес. Бұл тәсіл бойынша өзге тілдегі ұғым мен түсініктің идеясы, мазмұны алына-ды да, ұлттық тіл құралдары тәсілдері арқылы жабдық-талады. Соған байланысты алғашында калькалау арқы-лы пайда болған терминдік қолданыстар қазақ ұғымыиа тосыидау көрінуі де ықтнмал. Ал бірақ қолдаиыла келе сіңіп кеткен калька терминдердің есебі тіпті мол екеиі— бұл тәсілдің де қазақша терминжасамның сыннан өткен амалына айналғаиыиа дәлел.
10.	Соиымен қазіргі қазақ терминологиясы қазақ әдеби тілінің ең күрделі де қызықты, дербес тармағын құрайды. Оиың өзіндік даму, қалыптасу жолдары, құры-лымдық модельдері, тәсілдері, заңдылықтары бар. Тіл мәдениеті тұрғысынаи бұлардың барлығы ескеріліп, сақталып отыруға тиіс. Бұл лексиканың тағы бір өзін-дік ерекшелігі мынау: оны қоғам мүшелері саиалы түр-де саралап, реттеп, жүйелеп, қолданысқа келісе отырып еигізуіне болады. Мемтерминком тарапынан жарты ға-сыр шеңберінде жүргізілген шаралар осыиың дұрысты-ғын дәлелдейді.
11.	Ариайы лексикаиың бұл саласы әлі түгел жинақ-талып сараланып біткен жоқ. Бұғаиждеген құштарлық күн саиап артып отырғаи бүгіигі таңда және екітілділік проблемасы көтеріліп отырған жағдайда сала-сала боныиша термииологиялық сөздіктерді қайта түзіп, се-риялы түрде баспадаи шығаруды қолға алатын мезгіл жетті деп ойлаймыз. Сонымен бірге түркі халықтары тілдері терминдерінің салыстырмалы сөздігінің қажет-тігін де байқадық. Осыған орай, туыс тілдердің термн-иологиялық жүйелерін өзара байланыстыра зерттеу мол нәтиже берер еді дегеи ойымызды да ортаға салғымыз келеді.
ӘДЕБИЕТТЕР
Аманжолов С. Вопросы диалектологии и историп казахского языка. Алма-Ата, 1959. Ч. 1.
Әбілқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі. Алматы, 1971.
Әбілқасымов Б. XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ әде-би тілі. (Баспа нұсқалар тілі негізінде). Алматы, 1982.
Балақаев М. Қазақ тілінің мәдеииеті. Алматы, 1971. 2-бафілымы.
Балақаев М Қазақ әдеби тілі және оның нормалары. Алматы, 1984.
Барлыбаев Р. Қазіргі қазақ тіліндегі қоғамдық-саяси лекси-ка (Мұғалімдер мен студенттерге арналған көмекші құрал). Алма-ты, 1978.
Бюллетень Госуд. термин. комиссии при КазНКП 5 мая, 1935 г., № 1; 15 мая 1935 г. № 2; 20 мая 1935 г. № 3; 25 мая 1935 г. № 4.
Вопросы развития литературных языков народов СССР //Мате-риалы Всесоюзной конференцни. Алма-Ата, 20—24 ноября, 1986 г.; Алма-Ата: Изд-во Акад. наук ҚазССР, 1964.
Вопросы термииологии //Матерналы Всесоюзного терминологнче-скбго совещания. М.; Изд-во АН СССР, 1961.
Дешериев Ю. Д„ Протченко М. Ф. Развитие языков народов СССР в советскую эпоху. М.: Просвещение, 1968.
Жубанов К. Исследовання по казахскому языку. Алма-Ата: Наука, 1966.
Исаев С. Қазақ әдеби тілінің қалыптасу, даму кезеңдері. [Ме-тодологиялық талдау] . Алматы, 1976.
Исаев С. Қазақ әдеби тілінің совет дәуірінде дамуы //МерзімдІ баспасөз материалдары бойынша. Алматы, 1973.
Исаев С. Қазақтың мерзімді баспасөз тілінің дамуы. Алматы, 1983.
Қазак, тіл білімі мәселелері. Алматы, 1959.
Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері. Алма-ты, 1963. 5-шығуы,
Материалы региональиого совещания по переводу литературы с русского на языки народов Средней Азии, Казахстана и Азербайд-жана (15—18 января 1958 года). Алма-Ата: Казгосизд., 1960.
Могучий фактор иацнонального языкового развития. Фрунзе; Қиргизстан, 1981.
Мусаев К. М. Лексикология тюркских языков. М.: Наука, 1984.
203
Орузбаева Б, 0. Кыргнз терминологиясы. Фрунзе: Мектеп, 1983.
ӨрелІ өнер //Тіл мәдениеті туралы. Алматы, 1976.
Петров Н. П. (Николай Петрович) Чувашская терминология: Учебное пособие. Чебоксары, 1979.
Проблемы современной тюркологии //Материалы II Всесоюзной тюркологической конференции, 27—29 сентября,1976 года. Алма-Ата: Наука, 1980.
Прогрессивное влияние русского языка на казахский язык. Алма-Ата: Мектеп, 1965.
Протченко И. Ф. Лексика и словообразование русского языка со-ветской эпохи. Социолингвистический аспект. 2-е изд. допол.; Отв. ред. акад. Г. В. Степанов. М.: Наука, 1985.
Развитие казахского советского языкознания. Алма-Ата: Нау-ка, 1980.
Развитие лексики современного русского языка. М.: Наука, 1965.
Развитие стилистических систем литературных языков народов СССР. Ашхабад: Ылым, 1968.
Развитие терминологии башкирского литературного языка: [Исследования и материалы]. Уфа, 1981.
Сауранбаев Н. Т. Проблемы казахского языкознания: [Избраи-ные труды}. Алма-Ата: Наука, 1982.
Сөз өнері: [Тіл мәдениеті туралы]. Алматы, 1978.
Тіл мәдениеті және баспасөз //Баспасөз тілінің мәдениеті жөнін-дегі ғылыми-практіікалық конференцияның материалдары. Алматы, 1972.
Урекенова Р. А. Образование терминов в казахском языке: (На материале относительных прилагательных). Алма-Ата: Наука, 1980.
Языкознание: Тезисы докладов и сообщений. Ташкент, 10— 12 сентября 1980 г. Ташкент: Фан. УзбССР, 1980.
ТЕРМИНОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІКТЕРДІҢ ТІЗІМІ
(Қоғамдык ғылымдар бойыниіа)
Абетоө Г. Краткий русско-казахский словарь литературовед-ческих терминов. (Әдебиеттану терминдерінің қысқаша орысша-қазақша сөздігі). Алма-Ата, 1962.
Абдиров М., Кулкашев Т., Толыбеков С. Русско-казахский сло-варь терминов экономики (экономика терминдерінің орысша-қазақ-ша еоэдігі)//Русско-казахский терминологический словарь. Т. 7. Алма-Ата, 1962.
Агибаев. Русско-казахский терминологический словарь в по-мощь делопроизводству (іс жүргізушілерге арналғаи орьГсша-қазақ-ша терминологиялық сөздік). Алма-Ата, 1935.
Аманжолов К. Русско-казахский толковый словарь военных термннов (әскери терминдердің орысша-қазақша түсіндірме сөзді-гі). Алма-Ата, 1982,
Асаинов М., Жампеисов Е., Таникеев М Русско-казахский тер-минологический словарь. Физкультура и спорт (орысша-қазақша тер-мннология сөздігі). Физкультура және спорт) //Русско-казахский термннологический словарь. Т. 8. Алма-Ата, 1962.
Аубакиров Ж„ Казакбаев О„ Конкаіибаев Г., Утемагамбетов М. Қраткий русско-казахский словарь терминов физической географии (физикалық география терминдерінің қысқаша орысша-қазақша сөз-дігі) //Русско-казахский терминологический словарь. Алма-Ата, 1959. Т. 1.
Аубакиров Г., Абдрахманов С., Базарбаев К- Русско-казахский толковый географический словарь (орысша-қазақша географиялық түсіндірме сөздігі). Алма-Ата, 1966.
Балкаиіев У. Русско-казахский словарь терминов философии (философия терминдерінің орысша-қазақша сөздігі) //Русско-казах-ский терминологический словарь. Т. 7. Алма-Ата, 1962.
Географические термины (географня терминдері) //Терминоло-гический словарь. Алма-Ата, 1948.
Жарикбаев К- Б„ Абдрахманов А. Русско-казахский словарь психологических терминов (психологня терминдерінің орысша-қазақ-ша сөздігі). Алма-Ата, 1976.
Жумабаев Ш. Термины нстории (тарих терминдері) //Термино-логическнй словарь. Алма-Ата, 1950.
Кенесбаев С., Жанузаков Т. Русско-казахский словарь лингвисти-ческих терминов (тіл білімі терминдерінің орысша-қазақша сөздігі). Алма-Ата, 1966.
205
Кенесбаев С., Жанузаков Т. Краткий русско-казахский словарь лингвистических терминов (лингвистикалық терминдердің қысқаша орысша-қазақша сөздігі); Алма-Ата, 1956.
Койбагаров К., Ракимбеков Г. Русско-казахский терминологн-ческий словарь терминов педагогнки и пснхологии (педагогика-пси-хология термиядеріищ орысша-қазақша сөздігі) //Русско-казахский термииологический словарь. Т. 4, Алма-Ата, 1960.
Култелеев Т. М. Термины юридических наук (юристік ғылым терминдерІ) //Терминологический словарь. Кн. 2. Алма-Ата, 1950.
Мусабаев Г., Сулейменова Б, Термины делопроизводства (іс жүргізу терминдері) //Русско-казахский терминологический сло-варь. Т. 6. Алма-Ата, 1961.
Мусабаев г., Цунвазо Ю., Адайханов К. Русско-казахскнй воен-ный словарь (орысша-қазақша әскери сөздік). Алма-Ата, 1942.
Насырова М. Краткий казахско-русский толковый словарь со-циально-экоиомическях терминов (әлеуметтік-экоиомикалық термин-дердің қысқаща орысша-қазақша түсіндірме сөздігі). Алма-Ата, 1968.
Насырова М. Русско-казахский краткий словарь социально-эко-номических терминов (әлеуметтік-экоиомикалық термнндердің орыс-ша-қазақша қысқаша сөздігі). Алма-Ата, 1979.
Русско-казахский общественно-политический терминологический словарь (орысша-қазақша қоғамдық-саяси термниологиялық сөз-дік). Алма-Ата, 1974.
Русско-казахский словарь военных терминов (соғыс терминде-ріиің орысша-қазақша сөздігі). Алма-Ата, 1941.
Русско-казахский словарь терминов юрнспруденции (заң термин-дерінің орысша-қазақша сөздігі) //Русско-казахский термпнологи-ческий словарь. Т. 4. Алма-Ата, 1960.
Русско-казахский толковый словарь юридических терминов. Алма-Ата, 1986.	'
Сайко А. Ф. Краткий русско-казахский толковый словарь эстетических терминов (орысша-қазақша эстетикалық терминдердің қысқаша түсіңдірме сөздігі). Алма-Ата, 1972.
Словарь библиотечных терминов (кітапхана терминдерінің сөз-дігі). Алма-Ата, 1981.
Словарь наименований (атаулар сөздігі). Кзыл-Орда, 1931.
Термины общественно-экономическнх дисциплин (қоғамдық эко-номика пәніиің терминдері) //Термннологический словарь. Кн. I. Алма-Ата, 1948.
Термины социально-экономическнх дисциплнн (әлеуметтік-эконо-мика пәнінің термиидері). Алма-Ата, 1936.
Термины соцнально-экономических дисциплин (әлеуметтік-эконо-мика пәнінің терминдері) //Терминологнчесний словарь. Қн. 2. Алма-Ата, 1950.
Термины языкознания (тіл білімі ғылымының терминдері)//Тер-минологический словарь. Кн. 1. Алма-Ата, 1948.
Утвержденные термины и наименования (бекітілген тер-миндер мен атаулар). Алма-Ата, 1976.
Утвержденные термины и наименования (бекітілген терминдер мен атаулар). Алма-Ата, 1979.
МАЗМҰНЫ
Термин жайында жалпы түсінік .	......................3
Бірінші тарау
Қазақ терминологиясының жасалу көздері
Термин жасауға негіз болған лексикалық қабаттар .	. 24
Араб, парсы тілдерінеи енген кірме сөздер	.25
Монғол тіл-нен енген кірме сөздер *	.	.27
Орыс тілінен енген кірме сөздер.........................28
Алғашқы газет-журналдарың термин жасаудағы ролі	.32
Баспасөз тілінің лекснкалық құрамы мен терминдік жүйесі туралы..................................................33
Жазу жәие терминология....................................«-60
Араб алфавитіне негізделген жазу және термин жасау
мәсёЛгсі-Ч—-----——. -—;---------.---г.' —т
Революцияға дейінгі қазақ жазуы....................."оО
Латыи әрпіне негізделген жазу және термин жасау мә-селесі ..............................................81
Орыс графикасына негізделген қазіргі жазу және термин реттеу мәселесі......................................85
Мемтерминком және термин қалыптастыру	мәселесі .	.88
Терминологиялық сөздіктер. Лексикографиялық жұмыстар 114
Екінші тарау
Аударма және термииологня
Алғашқы аударма үлгілері және олардың терминге қатысы 122
Саясн жәие көркем әдебиет т. б. аудармаларының сөздерді терминдеуге қатысы..................................138
Үшінші тарау
. Термии жасаудың негізгі тәсілдері жэне олардың құрылымдық сипаты	145
Терминология жұмысыиың жандануы (съезд, конференция, симпозиум, кеңестер т. т.)	.	.	.	.	188
Қорытынды...........................................196
Әдебиеттер..........................................203
Терминологиялық сөздіктердің тізімі (қоғамдық ғылым-дар бойынша)........................................205
Умирзак Айтбаевич Айтбаев
РАЗВИТИЕ И СТАНОВЛЕНИЕ К^ЗАХСКОИ ТЕРМИНОЛОГИИ
(на казахском языке)
Утверждено к печати Ученым советом Института языкознания Академии наук Қазахской ССР
Редакция меңгерушісі Т. Беркімбаев
Редакторы 3. Еееубаева
Көркемдеуші редакторы Л. Г. Мироненко
Суретшісі Н. Ф. Чурсин
Техникалық редакторы Л. Ю. Уляницкая Корректорлары С. Қаймолдина, А. Сулейменова
ИБ № 2322
Теруге 07.09.87 тапсырылды. Басылуға 11.01.88 қол қойылды, УГП007. Форматы 70Х1081/зг. Тип. қағ. № 1.
Гарнитурасы әдебиеттік. Басылымы күрделі. Шарт. б. т, 9,1. Шарт. бояу көлемі 9,1. Есепке алынатын б. т. 11,72.
Тиражы 1300. Заказ 174. Бағасы 2 сом.
Издательство «Наука» Казахской ССР 480100, Алма-Ата, ул. Пушкина, 111/113 Типография издательства «Наука> Казахской ССР
480021, Алма-Ата, ул. Шевченко, 28