қ О С I П Т 1 к________
Б I Л I М
¥. С. Байсақалова
ҚАЗАҚ ТІЛІ
Г)кг/ қцралы
Қазақстан кә
:ы Білім және ғылым министрлігі щш және орта білім беру
Я 5 ^ыьдеарына ұсынады
^рХІАЫТ
«Фолиант» баспасы Астана-2007
ББК 81.2 Каз Б 20
Пікір жазған:
Ибраева Б.А. — қазақ тілі мен эдебиеті пэнініц оқытпуиіысы
Б Байсақалова Ү.С.
Қазақтілі: Оцу ццралы. - Астана: Фолиант, 2007. - 216 бет.
І8ВМ 9965-35-127-9
Мемлекеттік тілдің үйретілу мақсаты, міндеті, оған қойылатқи । талаптар ескеріліп, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік жалпы білімдік стандарты басшылыққа алынды. Кешеннің мақ-саты мен міндеті түсініктемеде айқын кәрсетілген.
Әр тарау соңғы нәтиже сабақтар және пысықтау сұрау-тапсыр-малармен түйінделген.
Б 4602020400 00(05)07
ББК 81,2 Каз
І8ВМ 9965-35-127-9
© Байсақалова Ү.С., 2007
© “Фол иант” баспасы, 2007
ТҮСІНІКТЕМЕ
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік жалпы білімдік стандартына сөйкес, жалпы білім беретін пөн-дердің қатарында қазақ тілінен де жүйелі білім беру мақ-саты көзделген. Пөннің міндеті  қазақ тілінің фоне-тикасы, леқсикасы, морфологиясы және синтаксисінен теориялық орі төжірибелік білім беру. Сонымен қатар мөтіндерді ійоналы жөне диалы түріне құрып, аударма жасау, өрі көсіби мамандығын жетілдіру үшін ауызша, мазмұндау, т.б. жұмыс түрлерін өткізу. Түсініп оқу ар-қылы тіл дамыту, байланыстырып сөйлеуді жетілдіру мәселесі қойылып отыр.
Көсіптік орта оқу орындарында да «нені оқу керек», «не үшін оқу» және «қалайоқу» қажеттігі оқушыларды ауызша сөйлеуге, өз ойларын жеткізуге икемдейді.
Соған байланысты бағдарлама жоғарыда аталған мөлі-меттерді ескере отырып жасалады.
Әйтсе де, уақыт талабына сай көсіби орта білім жү-йесінде де өзгерістер болып, оқуға оқушылар тоғыз сы-ныптықбіліммен қабылданады. Оқу стандартыбойынша қазір I курста сағат саны - 156.
Тілді үйретуге берілетін бұл сағатқа, өрине, қазақ әде-биеті енбейтіні белгілі. Сондықтан лексикалық тақы-рыптарды нақтылап, грамматикалық материалдарды шақтап өту мәселесі қойылып отыр.
Сол себептен кеңейтілген бағдарламаны қайта қарап, құрамын толықтап, құрылымын пысықтап, мазмұнын педагогика, психология тұрғысынан дәл анықтап ұсын-дық.
Айта кететін бір жайт, мемлекеттік тіл студенттердің орыс не қазақтілділігінебайланысты болмай, бірдей оқу жоспарына еніп отыр (мұнда біз аралас тобы туралы ай-тып отырмыз).
3
(Таза қазақ топтарында орыс тілі пөні өтетіндігі бел-гілі).
Бұл кепіенде өр топтың жеке мүмкіндігі ескеріліп, орыс тілділер жөне қазақ тілін білетіндер үшін материал-ды, жаттығу-тапсырманы саралап, күрделі мөселелерді оңайлату амалдарын және қиын жерлерін жеңілдететін төсілдерді қамтитын жұмыстар берілді.
Көп жылғы тәжірибе анықтағандай, ортақ бағдарлама ұсыну алғашқылар үшін ауыр, соңғыларға жеңіл тиіп келгені сабақ өткізу кезінде байқалды. Сөйтіп жаңа тех-нология бойынша деңгейлеп оқыту өдісі тәжірибеге енді.
Бір жағынан лексикалық тіл дамыту материалымен ғана шектелу, мемлекеттік тіл ғылымы саласының грам-матикалық мәнін назардан тыс қалдыру мүмкін емес. Тіл үйретудің құрылыстық материалы грамматикада жатқанын ескеріп, тереңдетіп өтпегенмен, үстірт, не-гізгі қағидаларды лексикалық жүйемен қабыстыра өту қарастырылады.
Оқу кешенін (өдістемелік нұсқау, бағдарлама, оқулық, дидактикалық материалдарды) осы мақсатпен жүйелі құрғанда, тіл үйретуде бірізділікке жететініміз анық. Мұнда дараланған оқыту-тәрбиелеу, үйрету-дамыту мақ-саттарына сай жаңа өзгерістер енгізілген.
Алғашқы бұл оқу-әдістемелік кепіені тоғыз сынып-тық біліммен оқуға қабылданғандар үшін жасалған. Тіл үйренушілергеқолайлылығын ескеріп, оқулық соңында сөздік берілді.
Ескерте кететін бір жайт, «Мәтінге тапсырма» бөлі-гінде оқытушы көмегімен түсініксіз сөздерді аударуға мүмкіндік берілді. Дайын сөздік ұсынылһяай, оқытушы немесе топтағы қазақ тілін меңгерген студенттер көме-гімен өз бетінше ізденіп, сөздік құру жұмысы тапсырыл-ды. Мөтін бойынша жай және күрделі жоспар жасалып, оқытушы дайындаған сұрау-тапсырмалар көмегімен ма-териалдарды игеру көзделді. Мәтінінің ауыр жеңіліне қарай қазақ тілді оқушылар мен орыс тілді шәкірттердің білім, білік дағдысын ескеріп жеке жұмыс жүргізу қа-растырылды.
4
I.	ӘДІСТЕМЕЛІК НҮСҚАУ
1.1.	Кәсіптік орта оқу орындарының орыс тобында қазақ тілін үйретуге қойылатын талаптар
Мемлекеттік тілді оқытуды қазақ тіліне тән тоғыз ды-эыстан бастамай, тіл ғылымынан бастауымыздың басты себептерінің бірі - оқу орындарында білім алушылар қа-зақ тілінің алғашқы әліппесімен балабақшадан таныс, содан кейін тілдік қағидалармен орта мектепте тоғыз жыл бойы білім алған оқушылар, тілдік курстан өткен, жалпы теориялық мәліметтері бар, төжірибелік курстан жаттыққан шөкірттер. Олар оқуға түскенде, емтихан тапсырып, кейбірі көсіптік орта оқу орындарына кон-курстық жүйемен оқуғақабылданғандар. Сондықтан бұл білім жүйесі орта мектеп бағдарламасының жалғасы іс-петті.
Көсіптік орта оқу орнына сабақта теориялық мәлімет-терден гөрі төжірибелік мақсат молырақ талап етіледі, түптей келгенде, сол тақырып көлемінде жаттығу (жаз-баша) түрлерін жүргізіп, техникалық құралдардың (лин-гофон кабинеті, компьютер, теледидар, диапроектор, графапроектор, т.б.) көмегімен ауызша жаттығу, сөйлеу (говарение), перфокарта, сөзжұмбақтар, үлестірмелі ма-териалдар, т.б. арқылы жаттығу, білімді бекіту сәтінде ойын, калейдоскоптағы мәліметтерді шешу, сөз, сөз тір-кесі, сөйлем жарысын өткізу, т.б. жұмыс түрлерін түр-лендіре жүргізу оң нәтижесін бермек.
Оқулықтағы негізгі тақырып-модульдері:
I.	Кіріспе сабақ (1)
II.	Ел тарихы (2)
III.	Тәуелсіз Қазақстан (3)
IV.	Қазақстан - жас мемлекет (4)
5
V.	Ата дөстүр (5)
VI.	Студент өмірі (6)
VII.	Іс қағаздары (7)
Мұндай модульдер арқылы сабақты елдік белгі-ны-шандармен қабыстыра өткізу оқуіпылардың тілдік қа-ғиданы игеруімен қатар танымдық біліктерін де дамы-тады. Оқушылардың беймәлімнен белгіліге, жалпыдан нақтылыққа апаратын дәрістену құралдары нақтыланады.
Екіншіден, төжірибелік сабақтарда фонетикалық, лексикалық жөне грамматикалық (морфологиялық, синтаксистік) талдауларға мән берілуі керек, себебі тә-жірибелік тұрғыдан сөйлеу дөрежесін меңгерумен бірге ой-өрісті жетілдіріледі. Бұл тұста айта кетер бір жайт, тіліміздегі жалғаулардың алар орнын тереңірек түсін-діріп, әсіресе сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді бай-ланыстыратын септік жалғауларын, орыс тілінде жоқ тәуелдік жалғауларын және жіктік, көптік жалғаулар-дың әр түрлілігін талдау нөтижесінде меңгертіледі. Тәжі-рибелік талдау кезінде қазақ сөздерінің орфоэпиясына, яғни дұрыс оқылуына ерекше мөн беріледі, өйткені орыс тілді студенттер сөзге екпінді дұрыс қоймайды, қазақ сөздерінде екпіннің соңғы буынға түсіріліп, қалыпты дауыспен ғана айтылатынын үнемі ескермейді. Ал қате-ліктердің көбі - «О» дыбысын сөз басында дұрыс оқы-мауларынан туады. Бұл да жаттығу нәтижесінде іске аса-ды. Қазақ әліпбиіне дыбыстың дыбысталуына қайта-қайта зер салып, жүйелі жаттығу жасалады. Бұл жұ-мыстарды бір ізге түсірісімен мөнерлеп оқуға, үзінді-лерді жаттауға, т.б. уақыт бөлу ге болады. Сол сияқты қа-зақ халқына тән ауызша не жазбаша піқір таластыру, жарыс-сайыс әдіс-амалдарына баулитын тапсырмалар беріледі.
Жазбаша жұмыстардың түрлерін үнемі түрлендіріп отыру пән иелеріне байланысты. Сабақ кезінде диктант түрлерін жүргізу, қысқа мәтіннен мазмұндама, сұрақ-жауап жұмыстары, сурет бойынша не ауызша сөйлеу ұйымдастыру, қысқаша пікір келтіруге үйретіледі.
Үшіншіден, алатын мамандықтарына сөйкес тілашар-ларды мұғалім маман көмегімен жасап, сөздік қорын
6
молайтып отырады. Кәсібіне, мамандығына сөйкес, жиі сұхбаттасып, әңгіме-пікірталас жасалады.
Қазақ тілі пөнінен жоғарыдағы талаптардың дәрісха-надан тыс дәрістену арқылы жетілдіру пән иелеріне жүктеледі.
Әйтсе де дәрістенупіінің білім алудағы мақсат жүйе-лілігі, тәрбиелеу, ұстаным тұтастығы, үйрету, дамыту мұратын кешендігін қамтитын мәселелер басты назарда болады.
1.2.	Сөз үйрену мен сөйлеу дағдысына қойылатын негізгі талаптар
Тіл үйретудің негізі - оқушылардың сөздік қорын байыту және сол сөздерді дұрыс айтуға дағдыландыру. Оқушылар сөзді неғұрлым көп білсе, жұмыстың басқа салалары (сөйлем құрау, әңгіме айту) соғұрлым жедел жүреді. Сондықтан қазақ тілі сабағында бұл жұмысқа баса назар аударылуы тиіс. Жаңа сөздердің мағынасы сурет көрсету немесе заттың өзін көрсету арқылы түсін-діріледі. Суретпен жұмыс жүргізу, алғапіқы курста тақырыпқа байланысты үнемі жүргізіледі. Оқушылар-дың сөздік қорына мөтін арқылы қосылатын жаңа сөз-дердің мағынасын түсіндіру жұмыстың алғашқы баста-масы ғана. Жаңа сөздер оқушылардың есіне жақсы сақ-талу үшін, олар үзбей қайталанады.
Сөздерді қайталау үшін түрлі жұмыстар жүргізіледі. Оқушылар ойын өз сөзімен толық және жүйелі түрде ай-тып бере алғанда ғана тілі жетілетін болады. Сондықтан мұғалім сабақта оқушылардың сөз байлығын молайтып, сөйлем құруды үйретумен бірге оларды қазақша сөйлеу-ге жаттықтырады.
Сабақта оқушыларды сөйлеуге дағдыландыру үшін пайдаланатын басты материал - мөтін. Оқушылар оның мазмұнын өз сөзімен айтып беретін дәрежеге мұғалімнің көмегімен ғана жетеді.
Оқытушы сабақ үстінде оқушылармен ауа райы, көр-ген нөрселері, ойындар, оқыған кітаптары жайында
7
әңгімелер өткізеді. Мұндай жұмыстар оқушылардың сөйлеу машығын жетілдіруге, олардың қазақ тіліне қы-зығуына септігін тигізеді. Сондай-ақ, өр мәтін бойынпіа синонимдік, омонимдік, антонимдік сөздіктер жасатып отырған пайдалы. Сонымен бірге оқушылар мұғалімнің айтқан сөзін түсініп, қойған сұрағына жауап беруі, қазақ тілі дыбыстарын дұрыс айтуы, өздері бір-біріне сұрақ қойып, толық жауап қайтара білуі жаттықтырылады.
Мөтіннің мазмұнын өз сөзімен айтқызу, оқушылар-мен қазақ тілінде өңгімелесу (сурет бойынша, күнделік-ті тұрмысқа байланысты, т.б.) сияқты жұмыстар үзбей жүргізіледі.
Оқушылардың өздері қалаған мамандықтары туралы, өз оқу орны, достары, т.б. жайлысұхбаттасыпотыруына жиі уақыт бөлінеді. Өз көсібі, мамандығы хақында тіл-ашар құрастырып, оны меңгеруге баса көңіл аудары-лады.
1.3.	Оқуға қойылатьш негізгі талаптар
Жалпы білім беретін мектептен-ақ оқушылар дұрыс оқуға машықтанған болуы керек.
Сөйлем ішіндегі сөздерді орфоэпиялық нормамен ай-туға жаттықтыру үшін арнайы өлеңдер, жұмбақтар, жа-ңылтпаштар, т.б. жаттатылады.
Мәтінді оқытудан бұрын кездесетін бейтаныс сөздер-дің мағынасы түсіндіріледі. Оқушылар оны топ бойын-ша буынға бөліп немесе кезектесіп оқумен, аударумен ғана шектеліп қалмай, оның мазмұнын ашуға дағдыла-нады (алғашында сөзбе-сөз, кейін өз түсініктері бойын-ша). Мәтінге қойылатын сұрақтар осы талапқа орай топ-тастырылады. Ең алдымен оқушылар түсініп оқуға дағ-дыланған жөн. Олар мөтіннің мазмұнын жете ұғынып, жүйелі түрде айта білуге төселеді. Оқушылардың мұн-дай дөрежеге жетуі олардың сөздік қорына, граммати-калық қалыптарды (формаларды) қаншалықты игеруге байланысты.
Оқушылар мөтін мазмұнын түсініп оқуға дағдылануы үшін онда кездесетін таныс емес сөздер, грамматикалық
8
қалыптар мәтінді оқудан бұрын түсіндіріледі, мөтіннің мазмұны бойынпіа сұрақтар қойылады. Оқушыларды мәтіннің мазмұнын айтып беруге дағдыландыру пайда-лы. Сонда олар өңгіме мазмұнын ұғынып, қазақша сөй-лем құруды үйренеді, яғни өрбір сөйлем бойынша қойыл-ған сұрақтарға алғашқы кездерде мөтін ішінен дайын жауап тауып айтатын болады.
Стандарт бойынша қойылатын талаптар төмен-дегідей:
□	мөтінді дұрыс, мөнерлеп, түсініп оқу, сұрақтарға жа-уап беру;
□	жаңа мәтін мазмұнын мұғалімнің жетекші сұрақтары бойынша айту, сұрақ қойып, оған жауап қайтара білу;
□	сөйлем соңындағы тыныс белгісіне қарай, дауыс ыр-ғағын келтіріп оқу;
□	сөйлемдегі сөздерге жөне сөз ішіндегі дыбыстарға дауыс екпінін дұрыс түсіру (ол үшін орынды жерінде графапроектор мен магнитофонды тиімді қолдану);
□	мөтінді қазақ тіліне, орыс тілінен қазақшаға аудару;
□	жаңа сөздердің, сөз тіркестерінің, мақалдардың сөздігін жасау және т.б.;
□	басты және қосалқы мөліметті айыру;
□	мөтіндегі деректерді бағалау, өз ойын білдіру;
□	мәтіннің аты бойынша тақырыбын түсіну, мазмұнын ұғыну.
1.4. Орыс тобындағы қазақ студенттерімен жұмыс
Жасыратыны жоқ, мұндай топтағы балалармен жұ-мыс назардан тыс қалып келеді. Олар сабақ үстіндегі мө-тін аударумен, орыс тілді жолдастарына көмектесумен, т.б. ғана шектеледі. Оқу кешенінде оларға ұлттық мөде-ниеттен, тарихтан, ата дөстүрден, т.б. танымдық білім беру мақсаты кәзделді. Оқулық материалына ел тарихы, төуелсіз мемлекетіміз, халқымыздың мақтаулы тұлға-лары, т.б. жайлы мөтіндер енгізіліп, ауызша немесе жаз-баша жұмыс жүргізіп, олар туралы мәліметтерді оқу ке-шенінің қосымша материалдар бөлімінен толықтыру-ларына мүмкіндік жасалады.
9
Екінші жағынан, топтағы қазақ студенттері - орта мектепті орыс тілінде бітірген, орыс тілі грамматикасын ме ңгергендер.
Олар бұл оқу кешені арқылы қазақ тіл білімі ғылым саласынан білім алады.
Қазақ тілі грамматикасынан алған мағлұматтарын орыс тілінен меңгерген білімдерімен салыстырады.
Таныс емес сөздерді түсінеді, грамматикалық қалып-қа ажыратады.
Грамматикалық талдау түріне жаттығады.
Шартты белгілер
1	- тапсырма
®	- МӘТІН
- жаттығу жүмысы
- ескерту
С - сөздік
•-»	- тусінік, емле, ереже
-	сейлесу, сұхбат
А - үйге тапсырма 	- жаңа тақырып
-	аударма ?	- сұраққа жауап
-	талдау жасау
П - пысықтау тапсырмалары !	-	мәнерлеп	оқу
Я1 - дналог /К - жаттау •	- мәтінге тапсырма
10
II. ҚАЗАҚ ТІЛІ ПӘНІНІҢ БАҒДАРЛАМАСЫ
Такырып МОД}'ЛЬ	Мәтіндер	Бегі	Грамматнкасы	Сағат ; саны
1		2		_4
I.	]. Қазақ тілі туралы			2 і
Кіріспе	2. Сәлемдесу. танысу (ауызша			2
сабактар	сабактар) 3. Біздің оку орнымыз (сұхбат.		Алфавнт	2
	әңгіме) 4. Менің мамандығым			2
	5. Мамаңдыққа баііланысты іерминдер. сөздіктер		Терминдік сөздер	2
	Нәтиже сабақтар 1. Сөнлесуғе дағдылану (сурақ-			
	жауап) 2. «Мен ұнататын мамандық»			2	;
	тақырыбына әңгіме куру			2
	3. «Өз оқу орныи» - сойлесу			2
11.	1 .«Елім-ай» әнінің иіығу тарнхы		Фонетика.	
Ел гарихы	2. Абылай хан	2	Дауысты, дауыс-	2
	3. Қазақ халқының билері		сыз дыбыстар	2
	Төле би - кесем		Үндестік заңы	
	4. Қаз дауысты Қазбек би		Буын. Екпің	2
	5. Әйтеке би		«0» дыбысының сөз	басында	2
			оқылуы Морфологня	2
	6. Қазақ халқының батырлары		Сөз қурамы	
	Қабанбаіі батыр		Көптік	және	
	7. Қанжығалы Бөғенбай		жіктік жалғаулар Тәуелдік	2
	8. Жанкожа батыр		жалғаулары Септік	2
	9. Райымбек батыр		жалғаулары	2
	10. Жәнібек батыр		Сөз таптары Зат есім	2
	Нэтиже сабақтар		Сыц есім	2
	1. Ел тарихы туралы не		Сын	есімніп	
	білесіздер? (сұрак-жауап) 2. «Батыр - ел қорғаны» такырыбыңда рефераг дайын.іах		шырайлары	
	3. Елтану матерцалдарын жинап. әңгімелечіздер			2
	4. «Менің елІмнің тарикы -			2
	менің тарнхым» такырыбында нтығарма жазу			2І
11
1		2	3	4
III.	I. Қазакстаннын ұлттық		Сан есім	2
Тәуелсв	рәміздері			2
Қазакстан	2. Менің Отаньім		Есімдік	2
	3. Қазақстан Республнкасынын Негізгі Заңы		Етістік	2
	4. Астана - Қазақстанның жаңа		Үстеу	
	ордасы		Шылау. Одағап	2
	5. Алматы — оңтүстік астана		Еліктеу сөздер	2
	Ңэтиже сабақтар 1. «Ортақ Отаным - Қазакстан>>			2
	атгы карта бойынша саяхат жасау			2
	2. Қазакстан Республикасы туралы не білесіздер?			2
	3. Өз қалаңыз туралы суреттеме жазыңыздар	2		2
IV. Қазакстан	1. Жыл басьі - Наурыз		Лекснка	2
- жас	2. 16 желтоксан -		Түрақты сөз	2
мемлекет	Республиканын тәуелсіздік күні		тіркестері	
	3. Дінн мейрамдар		Омоним, сннопим, антоннмдер	2
			Сннтаксис	2
	4. Қазақстаннын табиғаты		Сөз тіркесі	2
			Жай сөйлем	2
	5. Республика қалалары		Сөйлемнің	
	6. Қазақтың ақын-жазушылары		түрлаулы.	
	7, Ахмет Байтұрсынов		мүшелері Сөнлемнің	2
	8 .М.О. Әуезов		тұрлаусыз мүшелері	2
	9. Қазак халқының ғалымдары		Жай сөіілемнін	
	өмірінен		түрлері	2
	10. Қаныш Сатпаев -ғалым		Қүрмалас сөйлем	
	11. Ғарышқа сапар		Салалас қүрмалас сөплем	2
	12. Ұтгіықонер		Сабақтас кұрмалас сөйлем	2
	13. Тәуелсіз елдегі үлтгар		Төл сөз бен төлеу	
	достығы Нәтпже садақтар		сөз	2
	1.	«Кең байтақ Отаным»			2
	тақырыбында суреттеме жазу 2. ҚазІргІ Қазакстан ғылымы такырыптарында викторнналык сұрақтарға жауап әзірлеу			2
12
V. Ата дәстүр VI. Студент өмірі VII.	Іс кағаздары	3. «Сыйластық. ынтымақ. бірлік. тұтастық» тақырыбыңда әңгімелеу I.	Ас - адамның арқауы 2.	Ұлттық кііімдер 3.	Ұлттык оиыңдар 4.	Саз аспаптары 5.	Ұлттық мерекелер 6.	Қазак халқының қолданбалы өнері. Киіз үй 7.	Халық айтса - анык айтады 8.	Тыйым сөздер 9.	Қазак халқының ырымдары 10.	Халықтык тәрбие 11.	Денсаулық. Халық емшілері Нәтиже сабақтар 1. Қазақ халқының ырымдары мен тыйымдары (жағдаят -ситуацня) 3. «Спорт жанкүйерлері» -сурет көрмесі 1.	Жатақханада 2.	ӨңдІрістік тәжірибеде 3.	Мамандығым — мақсатым 4.	Жастык шак 5.0йлан, тап (студенттік көкжиек) 6. Сөзжүмбақ 7. Күлдіргі әңгімелер Нэтиже сабацтар I.	Пысықгау тапсырмаларына жазбаша жауап беріңіздер 2.	«Достық деген не?» сөйлесу-сүхбат 3.	Келешек мамандыгыңыз жайлы интернет хабарларын жинаңыздар 1.	Іс қағаздары туралы түсінік 2.	Өтініш. Түсінікжазу. Арыз 3.	Күнделік жазу 4.	Мамандыққа байланысты құжаттар тізбесі 5.	Өңдірістік және іскерлік ю қағаздары		Пункгуация Тыныс белгілері Тыныс белғілері Тыныс белгілері Халык әндері Нақыл сөздер Сөз мағынасы Етістіктің болымсыз түрі Етістікгің болымды түрі Дналог Мәтін туралы түсінік Компьютерлік вариант	2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 7 2 2 2 2 2 2 2 2
13
	Нәпіиже садақтар I .Мамандыктарыңызға байланысты келісімшарт жасау 2. Қазакстан Республикасының еңбекке байланысты құжагга-рын компьютерге ендіру 3. «1с қағаздары - мемлекеттік тілде» деген тақырыпта кңр.ме ұйымдастыру Жьілдық қайталау Барлығы			2 2 2 2 2 156 сағ.
I тарау
КІРІСПЕ САБАҚТАР
1.1. Қазақ тілі туралы мәлімет
Қазақ тілі - Қазақстан Республикасының мемлекет-тік тілі. Бүгінде Қазақстан Республикасында тұратын орыстар, украиндар, түріктер, немістер, кәрістер, тағы басқа ұлт өкілдері қазақ тілінде сөйлей бастады.
Қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына жатады. Тәуелсіз елдерінің Достастық мемлекеттерінде отыздан астам тіл түркі тілдер тобына енеді. Атап айтқанда: қыр-ғыз, татар, әзірбайжан, өзбек, үйғыр, бапіқүрт, кабар-динбалкар, тува, т.б.
Қазақ тілін білу осы мемлекеттегі жергілікті халық-пен сөйлесуге, түсінісуге мүмкіндік береді.
Ертеректе қазақтар таспаға жазу үлгісін пайдаланған. Кейінірек арап қарпін, сосын латын әліпбиін қабылдады. 1940 жылдан бері орыс жазбасына негізделген таңбалар тұрғысында жаңа әліпбиді пайдаланып келеді.
Ал қазақ әліпбиін орыс таңбасы негізіңде қүруда ағар-тушы-ұстаз Ыбырай Алтынсаринның еңбегі зор. 1879 жылы жазылған «Қырғыздар хрестоматиясы» кітабына орыс ағартушының төрбиелік мәндегі шығармалары мен орыс ертегісі енгізілді.
Сондықтан қазіргі қазақ әдеби тілін дамытуға Ыбырай Алтынсарин мен Абай Құнанбаевтың зор еңбегі сіңді.
Т «Қазацспган Республикасындагы Тіл туралы» Қа-зақстан Республикасының Заңының III тарауын оқып шыгыңыздар.
16-бап. Тіл - білім беру саласында.
Қазақстан Республикасында мемлекеттік тілде, ал ұлт топтары жинақы тұратын жерлерде солардың тілдерінде
15
жұмыс істейтін мектепке дейінгі балалар мекемелерін құру қамтамасыз етіледі.
Балалар үйлерінде жөне оларға теңестірілген ұйым-дарда оқыту, білім беруде қазақ тілін үйретуді жергілікті атқарушы органдар, олардағы балалардың ұлттық құра-мын ескере отырып белгілейді.
Қазақстан Республикасы орта, арнаулы орта және жо-ғары білімді мемлекеттік тілде, орыс тілінде, ал қажеті-не қарай және мүмкіндігі болған жағдайда басқа тілдер-де оқытуды қамтамасыз етеді. Мемлекеттік те, мемле-кеттік емес те оқу орындарында мемлекеттік тіл мен орыс тілі міндетті оқу болып табылады жөне білім туралы құ-жатқа енгізілетін пөндер тізбесіне кіреді.
17-бап. Тіл - ғылым және мәдениет саласында. Қазақ-стан Республикасында ғылым саласында, диссертация-ларды рәсімдеу мен қорғауды қоса алғанда, мемлекеттік тіл мен орыс тілінің қолдануы қамтамасыз етіледі.
Мәдени шаралар мемлекеттік тілде және қажет болған жағдайда басқа да тілдерде жүргізіледі.
18-бап. Баспасөз бен бұқаралық ақпарат құралда-рының тілі. Қазақстан Республикасы баспа басылымда-ры мен бұқаралық ақпарат құралдарында мемлекеттік тілдің, басқа да тілдердің қолдануын қамтамасыз етеді.
Қажетті тілдік ортаны жасау жөне мемлекеттік тілдің толыққанды қолдануы мақсатында, олардың меншік нысанына қарамастан, телерадио арналары арқылы бері-летін мемлекеттік тілдегі хабарлардың көлемі уақыт жа-ғынан тілдердегі хабарлардың жиынтығы жиынтық кө-лемінен кем болмауы тиіс.
С ұлт топтары - нации
мектепке дейінгі - дошкольный қамтамасыз етіледі - обеспечивается теңестірілу - сравнивать, приравнять жергілікті - местный
атқарушы - исполнительный
ұлттық құрам - национальный состав
16
қажетіне қарай - по возможности міндетті оқу пөні - обязательный предмет тізбе - перечень рәсімдеу - оформлять қорғау - защищать баспасөз - печать бұқаралық - массовый тілдік орта - языковая среда толыққанды - подробный, законченный жиынтық - совокупность, множество
~ Некоторые сведения о казахском языке
Казахский язык является национальным языком ка-захского народа, проживающего в Республике Казахстан, в республиках Средней Азии: Узбекистане, Туркмении, Киргизии, а также в других странах ближнего и дальнего зарубежья: Российской Федерации, Азербайджане, на Украине, в Беларуси, Грузии, Армении, Каракалпакии, Латвии, Литве, Эстонии, Афганистане, Иране, Турции, Швеции, Нидерландах, Иордании, Саудовской Аравии, Пакистане, Австралии, Швейцарии, Норвегии, Сирии, США, Англии, Синьцзян-Уйгурскомавтономном районе КНР и Монголии.
Казахский язык является государственным языком Республики Казахстан.
Казахский язык принадлежит к северной-западной (кипчакской) ветви тюркских языков.
На тюркских языках говорит более 25 народов из стран СНГ, в том числе:
казахи узбеки каракалпаки уйгуры туркмены киргизы	алтайцы	якуты кумыки	пюры ногаи	телеуты карачаевцы	башкиры чувапіи хакасы
Назовите твердые и мягкие звуки (гласные и согласные)
2-40
17
«Қазақ тілі - туркі тілдерінің ішіндегі ең тамапіасы» Ш .Узлиханов
«Язык - автопортрет народа. Каждый язык велик на своем месте.
Каждый язык общей палитре. Богатство всего челове-чество дорого своими узорами».
Ч.Айтматов
• - Қазақ тілі Ол менің ана тілім! Шафхат, лөззат -Сейлесем табынатыным. Жазғаныңда Тізілтіп сөз маржанын Білем анық Бағымның жанатынын.
С ең тамашасы - самый замечательный шафхат - блаженство табатыным - найтижану ләззат - наслаждение тізілтіп - нанизываться бағым - счастъе
Қазақ тілі Ардағым. Ана тілім, Анық маған Сонбестей жанатының. Анық маған Болашақ замандарға Бөгделенбей, Бөгелмей баратының!
С.Сейітов
ардағым - чтимый сөнбеу - не гаснуть
- гореть болашақ - будущее бөгделенбеу - не чуждение бегелмеу - не задерживаться
» Өлеңдегі ңарамен жазылган сөздердің екпінін дцрыс қойып, мәнерлеп, оцыцыздар.
Әсемпаз болма әрнеге
Әсемпаз болма өрнеге, Өнерпаз болсаң, арқалан. Сен де бір кірпіш дүниеге, Кетігін тап та бар қалан.
Абай
Будь разборчив в пути своем, Если талантлив - гордись.
18
И Надежным лишь кирпичем, В стену строящуюся лопись.
(Перев. В.Рождественский)
▲ Тіл Ваңымен танысып келіңіздер.
 Ауызша сабақтар (Сәлемдесу, танысу)
Кел, танысайық (Давай, познакомимся)
- Амансыз ба?
-Сөлеметсіз бе?
- Қалқам, сенің аты-жөнің кім?
- Төлеген - атым, әкем аты - Омар, тегім - Оспан.
- Қал-жағдайың қалай?
- Рақмет, жақсы.
- Өзіңіздің қал-жағдайыңыз қалай?
- Шүкір, орташа.
- Төлеген, сенің жасың непіеде?
- Жасым он сегізде.
- Қайда оқисың?
- Колледжде.
- Қай курсында оқып жүрсің?
- Вірінші курсында.
- Отбасыңда кімдер бар?
- Екі апам, бір ағам мен кішкене қарындасым бар.
- Ата-аналарың не істейді?
- Әкем - малшы, шешем - сауыншы.
С Қалқам - вежливое обращение старшего к молодому «дорогой, милый, милок»
жас - возраст
тегім - фамилия
аты-жөнің - имя, фамилия, отчество
шүкір - слава богу
отбасы - семья
қарындасым - младшая сестра малшы - скотник
сауыншы - доярка
Қазақ тілінде сәлемдесуге байланысты бірнеше магыналы сөздер ңолданылады. Адамның жасына, сөйлесу дагдысына байланысты эр турлі дыбысталады.
19
- Сәлеметсіздер ме?
~ Сөлеметсіз бе?
«	„	~ Амансыз ба?
- Здраствуите?-^^—_ Есенсіз
- Аман-есенсіз бе?
- Сәлем бердік (к старшим).
Ер адамдар бір-бірімен «Ассалаумағалейкум» деп кі-шісі қол үсынса, ересегі «Уағалайкүмассалам» деп сәлемін қабыл алады. Сонымен бірге сәлемдесуге байланысты сөз тіркестері бар.
Қайырлы
- таң (утро)
~ күң(день)
- кеш (вечер)
- түн (спокойной ночи)
Қош келдіңіз! (добро пожаловать)
Келуіңізбен! (с приездом)
Жол болсын! (добрый путь)
Әлей болсын!
Қоштасуға байланысты сөздер мен тіркестер.
- сау бол(ыңыз)
~ қош сау бол(ыңыз)
, свидания	~ сау-сөлемет бол(ыңыз)
“ көріскенше (до встречи)
- кездескеше
Жолдасыңмән сөйлес.
Жолдасыңнан қазақша сүра Жауабын тексер
1.	Как тебя зовут?
2.	Аты-жөнің кім?
3.	Сколько тебе лет?
4.	Где ты учишься?
б.Знаешьлитысловаприветствии? б.Білмеймін...
6.	Где ты живешь?
7.	Ктовтвоей семье?
8.	Кто твои родители?
Э.Знаешьлитысловапрощения? Э.Білмеймін-
1.	МеніңесІмім...
2.	Әкемнің аты... ал тегім -
3.	Меніңжасым...
4.	Менің оқу орным...
6.	Менің тұрағым (мекен-жайым)..
7.	Меніңотбасымда...
8.	Менің әкем -, шешем -..
20
Жолдасыңның жауабын тексер
1.	Сенің аты-жөнің кім?
2.	Жасың нешеде?
3.	Қайда оқып жүрсің?
4.	Отбасыңца кімдер бар?
5.	Сенің ата-анаң кім болып жүмыс істейді?
Жолдасыңның сүрағына қазақша жауап бер
1.	Моя фамилия, имя, отчество...
2.	Мне ... лет
3.	Я учусь...
4.	В моей семье ...
5.	Мои родители: отец...
Сөйлесу (телефон арқылы)
Оқушы
- Алло, амансыз ба?
- Ажар Оспаяқызы бар ма?
- Қалыңыз қалай?
- Шүкір, жаман емес.
Денсаулығыңыз қалай?
- Бүгін сабаққа келмей қалып едім? - Неге?
-	Ауылға барып кешігіп қалдым.
-	Жамбыл ауылында.
Бүгінүш жүп сабақтан қалдым.
Оқытушы
- Сәлеметсіз бе?
- Мен тыңдап тұрмын.
- Рақмет жақсы. Өзіңше?
- Рақмет, ортапіа.
- Қайда тұратын едің?
- Оларды жолдастарыңнан
-Сауболыңыз.
жазып аларсың.
- Көріскенше.
Жаңа сөздер мен тіркестер: аты-жөнім, шцкір, тцратын едің, жцп, көріскенше.
Запомните новые слова и выражения.
А Составьте 1-2 ситуативных диалога.
Оңытушы мен шэкірт арасындагы сцхбатты өзде-ріңіз ңцрастырыңыздар.
	«Біздің оқу орнымыз» (сүхбат, әңгіме)
8 Арман: - Сәлеметсіз бе?
Сая: - Есенсіз бе?
А - Сізбен танысуға бола ма?
С - Қарсы емеспін, танысайық. Сіздің есіміңіз кім?
А - Менің есімім - Арман.
21
С - Менің атым - Сая.
А - Сіз қайда (жүмыс) оқисыз? (істейсіз?)
С - Алматы коммерциялық колледжінде. Сіз ше?
А - Мен де Алматы политехникалық колледжінің екінші курсында оқимын.
С - Колледж қашан ашылды?
А - Бір мыңтоғыз жүз тоқсан бесіншіжылы ашылды.
С - Неше бөлім бар?
А - Төрт бөлім бар. Атап айтқанда: «Экономика, бух-галтерлік есеп жөне шаруашылық ісін бакылау », « Есептеуіш машиналар, комплекстер, жүйелер мен торантар», «Маши-нажасау технологиясы*, «Аудиовизуальды техника».
С - Қандай мамандыққа бейімделесіздер?
А - Техник-технолог және экономист-менеджмент, про-граммист, кино-видеозал технигі.
С - Оқу орны қайда орналасқан?
А-Жаңаавтобекет жаныңдагы «Сайран» көліжағасында. Тастақ-І ықшамауданы, бірінші үй. Сіздің оқу орныңыз ше?
С - Біздің колледж сауда қызметкерлерін, есепші, менеджер, маркетолог, технолог, экономист мамандарын даярлайды. Ол Шевченко мен Масанчи көшелерінің қиы-лысында орналасқан.
А - Үлтыңыз кім?
С - Үйғырмын.
А - Туған жылыңыз ше?
С - Айып етпеңіз, қыздың жасын сұрамайды.
А - Кешіріңіз. Сізбен танысқаныма қуаныштымын. Кездескенше.
С Қарсы емеспін - не против
сіз ше? - а вы?
ықшамаудан - микрорайон
сауда қызметкерлері - работники торговли
ашылды - открылся
бөлім - отделение
даярлайды - готовит
атап айтқанда - конкретно
қиылысында - в углу (на пересечение)
мамандық - специальность
кешіріңіз - извините
22
оқу орны - учебное заведение
ұлтыңыз - ваша национальность
орналасқан - расположен
туған жылыңыз - год рождения
жанында -- у, около, возле
айып етпеңіз - извините
танысқаныма қуаныштымын - рад познакомиться қыздың жасын сұрамайды - у девушек не спраіпивают возраст
жағасында - на берегу
▲ Өзоқу орындарыңыз туралы 7-8 сөйлем ңцрастырып жазыңыздар.
- Сен қандай кәсіпті тандадың?
- Мен әлі ойланамын.
- Өзің қайда оқисың?
- Экономикалық колледжде.
- Жоғары квалификациялық жұмысшы, техник-технолог, экономист, іс қағазынжүргі-зуші, кондитер мамандары, есепші, т.б.
- Сен қандай мамандық аласың?
- Экономист-жобалаушы.
- Топта неше студент бар?
- Колледждеқандай жаңалықтарбар?
- Бізде жаңалықтар көп.
 Менің мамандығым
-	Какую ты выбрал профессию?
-	Я еще думаю.
-	Где сам учишься?
-	В экономическом колледже.
- Какие специальности там готовят? - Онда қандай мамандықгар бар? - Высококвалификацированных рабочих, техник-технологов, экономистов, специалистов делопроизводства, кондитерских изделий и др.
-	Ты какую специальность получишь?
-	Экономист-плановик
-	Сколько студентов в группе?
-	Какие новости в колледже?
-	У нас много новостей.
-	В нашем колледже наступил - Біздің колледжде реформа время реформы.	уақыты басталды.
-	Вот как ?	- Солай ма?
-	В колл едже ввели трехступен - - Колледжге үш сатылы білім беру чатую систему образования. жүйесі енгізілді.
Жаңша ішіндегі сөздерді магнасына байланысты ңойып көшіріңіздер.
(Сервис колледж) түрлі мамандықтар игерілді. Әсі-ресе шаш өнеріне (шебер) аса мән берілген. (Конструк-
23
тор-модельер) өткенде жарысы болды. Қыз сыны (мере-ке) ұлттық нақышта тігілген киім үлгілері көрсетілді.
АЛМАТЫ ҚАЛАЛЫҚ СЕРВИС КОЛЛЕДЖІ
1952 жылы «Өндіріс корпорациясы» техникумы бо-лып ашылған, бүл арнаулы орта оқу орны, кейін «Түр-мыс қажетін өтеу жөне жеңіл өнеркөсіп» техникумы бо-лып қайта қүрылды.
Уақыт талабымен 1995 жылдан беріСервис колледжі болып аталады.
Қазір оқу орнында жеті мамандық бойынша студенттер даярланады. Атап айқанда:
-	қонақ үй шаруашылығы жөне туристік кешендер-де қызмет көрсету;
-	шаштараз өнері жөне сәндік косметика;
-	тігін өндірісі;
—	халық түтынатын бүйымдарды үлгілеу жөне қүрас-тыру;
-	өйелдер жөне ерлердің қазіргі жөне тарихи театр киімдерін үлгілеу, қүрастыру;
-	үйтану (үй жөне офис шаруашылығын басқару);
-	әлеуметтік жүмыс (социолог);
Колледжде күндізгі және сырттай оқитын бөлімдер бар.
Қазіргі заман талабымен жабдықталған үлкен шебер-ханада суретші модельер, менеджер, үлгілеу шеберлері, тігін шеберлері, техник-технологтар мамандық алады.
Колледжде негізінен қыз балалар оқиды. Олар жыл сайын өтетін «Қыз сыны» байқауына қатысады.
Қазіргі қоғамға қажет осы маман иел^рі «Мамандық сыры» аттыбөйгегеатсалысады. Көктем сайын «Студент көктемі» мерекесіне қатысып келеді.
А. Назарова Т Оцып, тцсініп алыңыздар.
БІЛІМНІҢ ЕКІ ДЕҢГЕЙЛІ ЖҮЙЕСІ
Еліміздің жоғары оқу орындарында жоғары білімнің екі деңгейлі жүйесі енгізілетіні мәлім. Бірінші деңгейі -
24
негізгі жоғары білім (дипломды маман немесе бакалавр-маман), екінші деңгейі - тереңдетілген жоғары білім (магистр).
Бакалавр дәрежесін университет үлгісіндегі жоғары оқу орнында ғана алуға болады. Бакалавриатта оқыту мерзімі - 4 жыл. Колледжді бітіргеннен кейін бакалавр болуға болады деген бекер.
«Қазақ кцнпарагынан»
^Мамандыцтарыңызга байланысты сөздік жасаңыз-дар.
п I тарау бойынша пысыңтау сцраңтары:
1.	Тіл туралы шыққан кейінгі Заңда қазақ тілінде іс қағаздарын жүргізуге қалай мән берілген?
2.	Сөлемдесуге байланысты қазақ халқының өз ерек-шелігі қандай?
3.	Өз мамандығыңыз несімен ұнайды? (әңгімелесіңіз).
4.	Оқу орнындағы өзгерістер туралы өңгімелесу.
5.	Мамандыққа байланысты орысша-қазақша сөздік жасаңыздар.
Нәтиже сабақтар
1. Сөйлеуге дағдылану (сұрақ-жауап).
2.«Мен ұнататын мамандық» тақырыбына әңгіме ҚҮРУ-
О.^Оз оқү іюның» - пікірлесу, сөйлесу.
25
II тарау
ЕЛ ТАРИХЫ
 «Елім-ан» әнінің шығу тарихы
Фонетика. Дауысты, дауыссыз дыбыстар
Т Сөйлемдерді көшіріп, дауысты дыбыстарды бөліп көрсетіңіздер.
Үлгі: 1. Алланы әр уақыт ауызға алып отыру қажөт.
2.	Адал (таза) киім кимек.
3.	Дәрет алмақ.
4.	Бес уақыт намаз оқымақ.
5.	Алланың бергеніне қанағат (шүкіршілік) ету.
6.	Қайғы, қасіретке сабыр ету.
7.	Сырттан ғайбат сөйлемеу, жарамсыз нәрсеге көңіл қоймау, яғни теріс, жаман сөзді тыңдамау.
«Мцхтасар» кітабынан Т «Елім-ай» энінің мәтінін тауып жалгастырып көшіріңіздер.
Қаратаудың басынан көш келеді, Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді. Елім-ай, Елім-ай.
Ел-жұртынан айрылған жаман екен, Қара көзден мөлдіреп жас келеді.
Елім-ай, Елім-ай.
Мына заман қай заман? Бағы заман.
Баяғыдай болсайшы тағы заман,
ЕлІм-ай, Елім-ай.
Атадан үл, енеден қыз айрылды, Көздің жасын көл қылып ағызамын, Елім-ай, Елім-ай.
|В| Мәтінді оңып шыгыңыздар. Жоспар ңцрыңыздар.
26
АҚТАБАН ШҮБЫРЫНДЫ
XVII ғасырдың басында қазақ халқы жөне Шыңжан-дағы өр ұлт халықтары жоңғар феодалдарының шапқын-шылығына қарсы қажырлы күрес жүргізді. Жоңғар ақ-сүйектері 1723 жылы көктемде қалың қолмен Талас өзені алқабындағы бейбіт отырған қазақ халқына тұт-қиылдан шабуыл жасап, ауыр апатқа үшыратты. Қазақ хандығының астанасы Түркістан қаласы мен Ташкент қаласына басып кіріп, талан-тараж жасады. Қазақтар Бүхараға қарай қоныс аударып, аш-жалаңаш жаяу шү-бырды. Бүл ауыр оқиға қазақ тарихында «Ақтабан шұ-бырынды» деп аталады. «Ақтабаншұбырынды» апатына байланысты қазақ халқы «Елім-ай» өнін шығарды. Қа-зақ халқы «Ақтабан шұбырынды» апатының ауыр жыл-дарында азап арқалай жүріп, тұс-тұстан анталаған жау-ларға қарсы күрес жүргізіп, өзініңелдік еркіндігін сақ-тап қалды.
«Қазақстан тарихы» С жоңғар феодалдары - джунгарские феодалы шапқыншылық - нашествие қажырлы - сильный, упорный, неутомимый ақсүйек - аристократ қалың қол - толпа
алқап - окрестность бейбіт - миролюбивый тұтқиыл - внезапно шабуыл - атака, нападение ауыр апат - тяжелая гибель басып кіру - ворваться, вломиться, вторжение талан-тараж - грабеж, расхищение
қоныс - поселение
аш-жалаңаш - голодный и голый азап - мука, страдание, терзание түс-түстан - со всех сторон анталау - окружать, напирать елдік - миролюбие, мирные взаимоотношения
27
^Қазақ тіліне тэн дыбыстарды тауып, дыбысталу ерекшелігін айтыңыздар.
1723 жылы қазақ жасақтары Шұбартеңіз көлініңма-ңында жоңғар өскеріне күйрете соққы берді.
«Ақтабан шұбырынды» мезгілі Қабанбай, Бөгенбай, Жәнібек, Сабалақбатырлардытанытты. Олар туралыха-лық дастан, жыр жазды.
Қазақ халқы осы жылдардағы қиыншылықтарға төзе білді.
ь-^Қазақ тілі дыбыстары
 Звуки казахского языка делятся на две основные группы:
Они:
-	Дауысты дыбыстар - Гласные звуки
-	Дауыссыз дыбыстар - Согласные звуки
1. Дауысты дыбыстар. Их всего - 11
А именно: А-Ә, О-Ө, Ү-Ү, Ы-І, Е-И, (У)
2. Дауыссыз дыбыстар. Их всего - 25
Аименно: Б, В, Г, Ғ, Д, Ж, 3, Й, К, Қ, Л, М, Н, Ң, П, Р, С,Т, Ф, Х,Ь, Ц, Ч, Ш,Щ
I.	По схеме они выглядят так:
Твердые	Мягкие	Открытые	Узкие	Г убные	Негубные
гласные	гласные	гласные	гласные	гласные	гласные
(жуан	(жіңішке	(ашык	(кысан	(еріндік	(езулік
даұыстылар)	дауыстылар)	дауыстылар)	дауыстылар)	дауыстылар)	дауыстылар)
А,О.¥,Ы,	Ә,Й,Ө,І.Е,Ү	А.Ә.О.Ө.Е	Ы,1.И,У.Ү.Ұ	О.Ө.Ұ.Ү.У	А,Ә.Е,И.Ы,І
II. Дауыссыз дыбыстар
Глухие согласные (қатаң дауыссыздар) Қ,К,П,С,Т,Ф,Ч,Ш,Щ.Х:Ц	Звонкие согласные (ұяң дасыссызлар) Б,В,Г,Ғ,Д,З.Ж.Һ	Сднорные согласные (үнді дауыссыздар) Р,Л.М.Н,Ң,Й.У
Жаттыгудагы ңазаң тілі дыбыстарына назар ау дарыңыздар.
Сөбіз - өте қүнарлы көкөніс. Оның құрамында каро-тин, қант, ақуыз, пектин бар. Минералды тұздар мен қажетті заттар көп. Ондағы А дәрумені өте пайдалы. Сәбіз - қан аздыққа да шипалы тағам.
28
История письменностн (графики) казахского народа начинается с древнетюркской (рунической) письменности.
Позднее стали пользоваться:
-	арабской графикой (до 1929 года)
-	латинской графикой (до 1940 года).
В1940 году был создан казахский алфавит, основанный на русской графике.
▲ «Елім-ай» мэтінін сазбен цйреніп келіңіздер.
 Абылай хан
Үндестік заңы
•“» Фонетическая система казахского языка имеет свои специфические особенности, которые касаются как звцкового состава, так и сочетаемости звуков и их взаимодействия.
Казахский язык отличается от русского, кроме того, своим звуковым строением и законами произнопіения. Твердость и мягкость гласных обязательно влияют на зна-чение слова. Слово в казахском языке не может начи-наться с двух рядом стоящих согласных. Согласные звуки в казахском языке не делятся на твердые и мягкие, за исключением Қ- К, Ғ- Г.
В отличие от русского языка гласные делятся натвер-дые и мягкие гласны^. Гласные составляют пары по твер-дости и мягкости, лишь один гласный звук «Е» пары не имеет.
В составе казахского языка слова могут быть гласные только одного ряда: либо переднего (тіл алды) и, е, ө, ү, ө, либо заднего (тіл арты) а, о, ұ, ы, у - так называемые мяг-кие и твердые гласные. Данное явление получило назва-ние сингармонизма или гармонии гласных и характерно для агглютинативных языков.
Сравните: қарағай - сосна, кісілік - человечность.
Б русском языке такая закономерность отсутствует. Сравните, ответчик, среда, темнота и др.
Қазақ тіліндегі сөздер екі түрлі жолмен үндеседі: буын-дары және түбір мен қосыміпа арасындағы көпшілік
29
дыбыстар арқылы. Соған байланысты буын жөне дыбыс үндестіктеріне бөлінеді.
Сөздің не түбірдің соңы жуан буынды болса, қосым-шалар бірыңғай жуан түрінде жалғанады.
Астана + ға + дан + лар
Буын үңдестігі
Сөздің не түбірдің соңы жіңішке буынды болса, қосымшалар бірыңғай жіңішке түрінде жалғанады.
Көше + мен адам + мен көмектес көмектес септік + ні көз + бен септік жалғауының + ге	жуан буынды
түрі болмайды
Аралас буынды сөздерде қосымшалар соңғы буынның ыңғайына қарай жалғанады.
Кітап + тар	мұғалім + дер
+ ты	+ сіз
Т Салыстырып оқып, жазып алыңыздар.
тіл - тыл кір - қыр білік - былық кілт - қылт кісі - қыс Мәтінді оңып
сән • сан тең - таң ең - аң және - жаңа сөгіс - соғыс
шыеыңыздар.
сөндік - сандық өң- оң
өскер - асқар бөлім - болым сегіз - сағыз
АБЫЛАЙХАН
Абылай туралы ел есінде сақталған деректерде оның 1711 жылы Шыңғыс өулеті Уәлидің шаңырағында дү-ниеге келгендігі айтылды. Абылайдыңшын аты, өуелде азан шақырып қойған аты Әбілмансұр болса керек. Әбілмансұрдың ат жалын тартып өмірге белсене ара-ласқан сөті XVII ғасырдың алғашқы ширегінде жоңғар басқыншылығына деген халықтың ыза-кегі әбден қай-нап, бұлықсып, кемерінен асып төгілген кезеңге дөп
30
келеді. Қалмақпен айтыста атасынын, атын атап ұран шақырып, «Я, Абылайхан (ұран шақырып) аруағы» деп жауға шапқан Әбілмансүрды ел «Абылай» деп атап кет-кен.
Қазақтың басын біріктірсем деген ойдан Абылай хан өле-өлгенше арылған емес. Абылай ханның, осы абзал арманы қазақтың халық жырларынан, әңгіме, аңызда-рынан айқын елес береді.
Қазақ елінің соңғы хандарының ең атақтысы • Абы-лай хан.
Абылай - алысты болжап, көре білген адам. Ол елдің Ресеймен арадағы экономикалық-саяси байланысын нығайтудың қажеттігін де ерте түсінді. Абылай тамыз айының жиырма сегізі күні Өр деген жерде Ресей еліне адал болуға ант берген болатын.
Зор ауыл иесі, майталман дипломат, соғыс ісінің біл-гірі, өз заманының аса дарынды саясаткері Абылай аты-на айтылар мақтау сөз, мадақ сөз ел аузында көп сақтал-ған.
Ш.Қцдай.бердіцлы С дерек - весть, данные, факты өулет - поселение, потомство шаңырақ - домашний очаг, семья ширек - четверть ұран шақырып - провозгласить лозунг жау - враг басын біріктіру - объединить өле-өлгеншә - до смерти ең атақтысы - самый знаменитый болжау - предположение, предвидөние саяси байланыс - политическая связь нығайту - укреплять ант - клятва, клятвенное обещание адал болу - бытьчестным майталман - неутомимый, выносливый аса дарынды - самый одаренный саясаткер - дипломат, политик мадақ сөз - хвала, похвала ел аузында - легендарный
31
• а) сөздіктің көмегімен аударыңыздар.
ә) оқытушы көмегімен «азан шақырып», «ат жалын тартып», «алғапіқы ширек», «ұран шақырф.га», «кеме-рінен асып», «елесберу», «сұңғыла білгір» сөз тіркесте-рін түсініп алыңыздар.
б) жауап беріңіздер
Абылай деп аталу себебі не?
XVII ғасыр қандай оқиғаға толы?
Абылай ханның арманы не?
Ол қандай хан болды?
▲ «Абылай хан^ жайлы маелцмат жазып келіціздер.
 Қазақ халқының билері. Төле би — көсем
Буын. Екпін. «О» дыбысының сөз басында оқылуы И Мәтінге назар аударыцыздар.
Жатық тілмен оқып шыеыцыздар.
ТӨЛЕ БИ ӘЛІБЕКҮЛЫ (1663-1756 жж.)
XVIII ғасырдағы ұлы тұлғалардың бірі - Үйсін Төле би. Ол шамамен 1663 жылы қазіргіЖамбыл облысы, Шу өзені, Жайсаң жайлауында дүниеге келіп, 1756 жылы Шымкент облысы, Ленгер ауданында (қазіргі Төле би) Ақбұрхан деген жерде тоқсаннан асып дүние салған. Төле  өз Төукенің тұсында «Жеті жарғы» заң жобасын жасаушылардың бірі болған қоғам қайраткері. Ол - Ду-лат тайпасының Жаныс руынан. Әкесі Әлібек те билік айтып, әділдігімен аты шыққан адам болса керек.
Асқан тапқырлығымен үш жүзге тұтас аты жеткен Төлекөзітірісінде-ақ «Абыз», «Қарлығашәулие», «Қар-лығашби» атанды.
Төле былай деген екен:
Жаңбыр жаумаса, жер жетім,
Басшысы болмаса, ел жетім,
Атың жақсы болса, Ер жігіттің пырағы. Балаң жақсы болса, Жан мен тәннің шырағы.
32
Әйелің жақсы болса,
Бірінші - иманың, Екінші - жиғаның, Үшінші - ырысыңның тұрағы...
С ұлы тұлға - великая личность
қоғам қайраткері - общественный деятель билік - владычество, власть
өділдік - справедливость
тапқырлық - предприимчивость, догадливость көзі тірісінде - при жизни
шырақ - светильник
пырақ - скакун, аргамак
иман - мораль, нрав, верование
жиған -сбор
ырыс - счастье, благополучие
• а) түсініксіз сөздерді теріп көшіріп, аударыңыздар. ә) мәтінге жай жоспар қүрыңыздар.
б) нақыл өлеңдерді жаттап алыңыздар.
* Мәтінді ауызша (сөздік көмегімен) ңазаңшага ауда-рыңыздар, кезектесіп оңыңыздар.
Қазақ еліне келген бір елдің елшісін біреулөр өлті-рейік деп, екінші жақ өлтірмейміз деп үлкен дау-тартыс болыпты. Сонда осы мәселені шешу үшін ұлы жүзден Төле би, Орта жүзден Қазыбек би, Кіші жүзден Әйтеке би бас қосып, бір төбеге шырып отырса, алдындағы көлге бір қаз келіп қоныпты. Сонда Төле тұспалдап:
Мына көлдің алар ма еді қазын атып, - дейді.
-	Оғың шығын болмасын жазым атып, - денді Әйтеке.
-	Қүтылмастай пәлеге қап жүрмейік,
Қаз екен деп перінің қызын атып, - дейді Қазыбек.
Осымен сөз бітеді, елшіге тимей, еліне қайыру керек деген шешімге келеді.
Сөз бі/ынга бөлінеді. Сөз ішінде даиысты дыбыстар буын қіірайды. Мысал: Ер-мек, Ә-лі-бек, кэ-сіп, о-ки-лық-тар.
Сөзді буынға бөлгенде, екі дауыссыз дыбыстың орта-сындағы соңғы дауыссыз, келесі буынға ауысады. Мьг салы: жа-тыр, қа-тар, т.б.
3-40
33
Орыс тілінен бір ерекшелігі буын жуан және жіңішкө
болып ажыратылады. Ай-дын ол-жа үр-пақ мақ-тан-шақ »-пг Биын тирлері	ке-ше ки-із ән-ші жі-гіт
Ашық (открытый) бір дауысты дыбыстан жасалады, Е-сіл, о-ю дауыссыздан басталып, дауыстыға бітәді: са-ры, бә-рі.
Түйық (полузакрытый) дауыстыдан басталып, дауыс-сызға бітеді: ер, үш, ал.
Вітеу (закрытый) екі жағынан да дауыссыз дыбыс келеді: бас, дос.
^Мына сездерді буын турлеріне царай ажыратып жазыцыздар.
Үлгі‘. ашық: дө, рі, қы
түйық:
бітеу: гер, мыз
Дөрігер, қымыз, бүрыш, рақмет, ерәкше, келіншек, дене, жерлес, өсемдік, аудан, жағалар, белгісіздік, ма-хаббат, думан, ертегідей, мейрамхана, асхана, жеделхат, мөдениет, қоғам, парламент, сайлаушылар, алтын, батыр, би, аңыз, жетім, иман.
Т Абайдыц цара сөзініц маеынасын цеып, царамен жазылеан сездерді буын тцрлеріне царай бөліціздер.
... Ғылымсыз ахирет те жоқ, дүние де жоқ. Ғылымсыз оқыған намаз, түтқан руза, қылған қаж, ешбір ғибадат ориына бармайды. Ешбір қазақ көрмедім, малды нттікпен тапса да, адамшылықпен жүмсаған. Бөрі де иттікпен табады, иттікпен айырылады.
ІВ Екпін тцсіріп, оцып шыеыцыздар,
Вала, балалар, балалармен, кел, көлшік, көлдер, көл-дерге, жаз, жазу, жазушы, жазушылардан, бал, балық, балықшы, балықшылар, балықшылармән, кітап, кі-
34
тапта, кітапханашы, кітапханашыны, кітапханашылар-дан.
^Қазақ тілінде екпін сездің соңгы буынына тусі-ріледі.
Бүл - менің үйім. Бөлмелері жарық, өрі кең. Кіре берісте қазақша жабдықталған үлкен кең бөлме бар. Одан жоғары қабатта жататын бөлмелері орналасқан. Төменгі қабаттың бір жағына ас үй, тазалық бөлмелері салынған. Машина түратын орын мен пеш салынған орын қатар орналасқан. Жаңа үлгімен салынған көлемі шағын біздің үйге батыс сәулет әнерінің жаңалығы ұтымды пайдалынылған.
♦ Дауыс ырғағы (интонация) сөйлем ішіндегі сөздерде қүбылып отырады. Яғни, кей буын бәсең, не қалыпты, не көтеріңкі айтылады. Сөйлем соңында негізінен (сұраулық шылаулардан басқа) бәсең айтылады.
»0» дыбысы сөз басында аныҚ «О» болып оқылады және жазылады.
Омар	Амар емес	орын	арын емес
Олжас	Алжас емес	оқ	ақ емес
Оспан	Аспан емес	осы	асы емес
^Дауыстап оқып, жаттыгыңыздар.
Орал, Отырар, Омбы, Орынбор, Орынша, Орынбек, Ораз, Орынкүл, олар, оқиға, он, отыр, ора, орындық, от, осы, орынды, орақ, орыс, онысы, оныншы, оқиды, ор-таша, орынсыз, ой, оюлы, ойыншық, орман, оз, оқулық, отбасы
! Маңалдарды жазып, жаттаңыздар.
Отансыз адам - ормансыз бұлбұл
Ойнап сөйлесең де, ойлап сөйле.
«Человек без родины, что соловей без леса».
«Каждой шутке, есть доля правды» 'Я.Дыбыстық талдау жасацыздар
Үлгі: ЕСІМ - 2 буынды сөз (ашық жөне түйық)
35
Е - жіңішке, ашық, езулік, дауысты дыбыс
С - қатаң дауыссыз дыбыс
I - жіңішке, қысаң, езулік дауысты дыбыс
М - үнді дауыссыз дыбыс.
Желке, жүр, бұқа, сыз, ойша, түн, мүржа, көмір, үлы, би, тұтас.
А Төле бидің наңылдарын шауып жазып келіңіздер.
 Қаз дауысты Қазыбек би
Морфологня. Сөз қүрамы (түбір мен қосымша)
ҚАЗ ДАУЫСТЫ ҚАЗЫБЕК БИ (1667-1764 жж)
Қазыбек Келдібекұлы - он сегіз жасынан бастап қазақ елі басынан кешірген тағдыр тауқыметінің куәгері. Ол - Орта жүздің биі, шешендік өнерде маңдайалды ірі тұлға. Тәуке ханның «Жеті жарғы» заңын жасаушы-лардың бірі. Ол - қазақ халқының біртұтас мемлекетін құруға және оны нығайтуға қатынасқан ірі мемлекет қайраткері. Қазыбек қазақ хандарының ақылшысы, мемлекетаралық шиеленістерді бейбіт түрде реттеуді жақтаған парасатты елші-мәмлегер, дипломат та бола білген. Оның беделін ұлы империялардың әкімшіліктері де білген. 1761 жылы Қытай империясының елшілігі, 1762 жылы орыс мемлекеті әкімшілігінің өкілдері оған арнайы келіп қайтқан.
Қаз дауысты Қазыбек - асқан шешен, ақын, дау-жан-жалды шөшкен өділ қазы, халықаралық дәрежедегі елші.
Бндің сүйегі - Орта жүз, Арғын ішіндегі Қаракесек, Қазыбектің өкесі - Келдібек, атасы - Абыз атанған Шан-шар, бабасы - Бұлбұл, шетінен тілге шешен, сөзге ұйы-ған, уөжге тоқтаған біліктілер болған. Ал Қазыбектің даналығына Тәуке, Абылай тәрізді хандар бас иіп отыр-ған. Халық аңызында оның даусы қоңыр қаздың дау-сындай болып қарсы алдындағы жотаға естіледі екен, сондықтан «Қаз дауысты Қазыбек» атаған.
«Қазақтың салт-дәстурі» кітабынан
36
С тағдыр тауқыметі - произвол судьбы куәгер - свидетель маңдайалды - передовой біртұтас - целостный шиеленіс - противоречие парасатты - разумно, вдумчиво елшІ-мөмлегер - посланник, соглашатель дау-жанжал - инцидент, конфликт әділ қазы - справедливое судейство сүйегі - здесь: род, порода тілге шешен - красноречнвый жота - хребет
X. Жаттыгу жцмыстарын орындацыздар.
! Қазыбек биге бір адам «Кім жақын, не қымбат, не қиын» дегенге жауап сүрапты:
1.	Тату болса - ағайын жақын. Ақылды болса - апайың жақын. Бауырмал болса - інің жақын, Инабатты болса - келінің жақын, Сыйласболса -нағашыңжақын
2.	Алтын ұяң - әйелің қымбат Құт береке - атаң қымбат. Аймалайтын - анаң қымбат. Мейірімді апаң қымбат.
3.	Арадан шыққан жау қиын, Таусылмайтын дау қиын. Шанышқыласа сәз қиын, Жазылмаса дерт қиын, Іске аспаған серт қиын,
Қазыбек бидіц батасы: Өркенім өссін десең, Кекшіл болма -Кесапаты тиер еліңе! Елім өссін десең, Өршіл болма -
Адал болса - досың жақын, Еркелейтін немерең жақын, Өз ұрпағың шөберең жақын Жан серігің жас кезіңнен Бәрінен де әйе лің жақын.
Туып-өскен елің қымбат, Кіндік кескен жерің қымбат. Үят пен ар қымбат, Өзіңсүйген жар қымбат.
Ақылынан адасып, Өзің түскен өрт қиын. Тентек болса ұл қиын, Не істеріңді біле алмай Ашиды сонда бас-миың.
Қайғысы көшер басыңа. Жанашыры жоқ жарлыға Жәрдемші бол асыға, Қиын-қыстау күндерде Өзі келер қасыңа.
37
Өскеніңді өшірерсің.	Бүгін сағы сынды деп,
Қастық қылма -	Жақыныңды басынба!
^.Дыбыстық талдау жасацыздар.
Қазыбектен Қазымбет туған, оның баласы Қанай би дүниегө келген.
Қаз дауысты Қазыбек бабамыздың денесі Түркістан-дағы Қожа Ахмет Иассауи ғимаратына жерленген.
•-* Морфалогия - раздел науки о языке, в котором изу-чают состав слова, форма и их грамматические зна-чения, части речи.
При изучении морфологичских форм слова разде-ляются на отдельные элементы: түбір (корень) (жүрнақ) /V суффикс и жалғау /0/ окончание. Это помо-гает определить значение слова и принадлежность его к опредөленной части речи.
В системе обучения казахскому языку грамматика занимает важное место. Нельзя сознательно овладеть ка-захским языком, нельзя научиться читать и переводить текст, составлять даже элементарные предложения, если не знать правил, законов грамматики, по которым слова соединяются в предложения.
1. Сәздердің жасалуы Сөздердіц жасалу жолдары Түбір сөз (основа слова) Туынды сөз (составные слова)
Біріккен сөз (с ложные слова)
Қос сөз (парные слова)
Қысқарған сөз (сокращенные слова)
Мысалдар
ой күш, қант, хан, уәж, шешея ой-ын-шық, көш-пен-ді, қант-сыз, әкім-шілік
атжарыс, алтыбақан, қаракесек, бесбармақ, халқаралық, мемле-кетаралық, Қазыбек дау-жанжал, өдет-ғұрып, ою-өрнек, жар-жар, елші-мәмлегер, туып-өскен
Қаз ҮТУ, БҮҮ, педколледж.
38
Т Сөздердің жасалуына ңарай улгі бойынша ажыратып жазыңыздар.
Үлгі: түбір сөз:сөби, жол^
Туынды сөз: сөбилік, жолдас
Астана, өлші, бата, Кәлдібек, қаз дауысты, ас, кеше, белбөу, ата-ана, таутеке, Айбек, Қүдайбергеи, салт-сана, медуниверситет, мейрамхана, орынбасар, бала-шаға, аты-жөні, майшабақ, ҚР, жалақор, еркен, өршіл, қас-тық, жанашыр, құт-береке, инабатты, сыйлас, жөрдем-ші, кесапат, қиын-қыстау, бас-ми, шанышқыласа.
Т Жцмбақты шешіціздер. Өзі кірді ашады, Суға салсам қашады.
/С..../
Қырға кілем жайдым.
/Қ-/
Үсті-басы ине, Кіріп кетеді тиме.
/К..../
Асты тас, үсті тас, Ортасында шандыр бас.
(Бұл не?) ЯС Нақылдарды жаттап алыцыздар.
Балаң жаман болса, Көрінгеннің мазағы. Атың жаман болса,
Шыбын жанның азабы. Вұл дүниенің пырағы. Қатының жаман болса, Алғаи жарың жақсы болса, Бұл жалғанның тозағы. Мейманыңның тұрағы.
Қаз дауысты Қазыбек
Туған балаң жақсы болса, Екі көздің шырағы. Мінген атың жақсы болса,
Сөздін тцпкі бөлшегі тибір болады (обшая часть родственных слов). Ол бір немесе бірнеше биыннан киралады,
Салыстыр: Жет, қымыз, масаты, салтанат, ат, пырақ.
39
Негізгі түбір
Ат	қар	өпке	мазақ	мейман
Сөт	жүк	осылар	жалған	шырақ
Ант	жент	сабақ	тозақ	дүние
Өрт	төрт	жақсы	жар	азап
Түбірсөз Туындысөз (жүрнақ) Түбір				Туынды түбір
Мал	+	шы	=	малшы	(скотник)
Орын	+	Дық	орындық (стул)	
Сары	+	рақ	сарырақ (желтоватый)	
Бес	+	інші —	бесінші (пятый)	
Ж Тцбір турлеріне қарай бөліп жазбашаорындацыздар.
Үлгі: негізгі түбір: бала
туынды түбір: балапан
Жылқышы, үшақ, бала, әйнек, шолушы, еден, орын-даушы, балапан, жатақхана, мейман, шеберхана, әлем, бастық, коммерсант, наубайхана, зергер, сулы, қараңғы, көзсіз, ем, делдал, тапсырма.
▲ Қазыбек би жайында мәлімет жинаңыздар.
 Әйтеке би
Коптік және жіктік жалғаулары
Қосымшаның тцрлеріне жцрнак; пен жалгау жатады.
Т Сөздерге тиісті журнаң жалгап, оқып шыгыңыздар.
Бүркіт.., ас..., таң..., қүймақ..., жазу..., қызмет..., тіл..., жауын...., ардақ..., сыпайы..., дос..., бауыр..., тас..., оқ...., ие..., меншік..., кес..., Аман..., Ай...., орын..., қызыл..,, біл..., айт... .
Сөзге жалганатын бөлшек ~ қосымша. Қазақ тіліндегі сөздер жалгамалы болгандықтан, қосым-шаның алар орны ерекше.
Жалғау — сөз бен сөзді байланыстырады.
Жүрнақ - сөзді түрлендіреді, сөз тудырады, яғни жаңа сөз пайда болады.
40
Жалғаулар	Жүрнақтар
1.	Көптік (множественное)	Сөз түрлендіруші: бала-қай
өже-й
2.	Тәуелдік (притяжательное)	Құрбан - Құреке
3.	Септік (падежное)	Сөз тудырушы: ас-паз
4.	Жіктік (личное)	би-ші, арда-гер
Т Сөздердегі жалгау мен жцрнақты ажырата біліңіз-дер.
Студенттер, емтиханда, сызбалар, төжірибелі, ғылым-нан, батырлық, дәрісхана, көйлекті, жастық, замандас, құрбыжан, бикеш, ерлік, жазғы, емшілер, кеңседе, ауылдас, кемені, көлеңкелер, дауыста, қымбатшылық, шешендік, қайраткер, кеңесші, феодалдық, жетесіз.
Қарамен жазылган сөздерге сөз ңцрамдық талдау жасаңыздар.
Үлгі: Он саусағынан өнері тамған (Мастер на все руки)
Саусақ - түбір сөз, ы - тәуелдік жалғаудың үшінші жағының жалғауы, нан - шығыс септігінің жалғауы.
І.Бармағынаи бал тамған (Золотые руки). 2. Жаман айтпай жақсы жоқ (Нет худа без добра). 3. Аштыңжайын тоқ білмес (Сытый голодного не разумеет). 4. Біреуге ор қазба өзің түсерсің (Не рой другому яму, сам упайдешь). 5. Жоққа жүйрек жетпейді (На нет, суда нет). 6. Ерке бұзау екі емер (Ласковый теленок, двух маток сосет).
Множественное число сцществительных в казах-ском языке образцется при помощи окончаний -лар, -лер, -дар, - дер, - тар, - тер.
Например: бала-лар, мекеме-лер, саз-дар, сіз-дер, салық-тар, өндіріс-тер.
Чередование гласных в окончаниях определяются правиламн сингармонизма, если последный слог слова твердый, то прибавляется суффикс -лар, -дар, -тар. Например, ана-лар, қағаз-дар, дос-тар.
41
Если последний слог слова - мягкий, то прибавляются суффиксы -лер, -дер, -тер. Например, әке-лер, тіл-дер, жігіт-тер.
Чередование согласных в суффиксах множественного числа определяется законами прогессивной ассимиля-ции.
После гласных, сонорных согласных р, й, у -лар, -лер: көіпе-лер, ай-лар
После сонорных л, м, н, ң, звонких з, ж -дар, -дер: аң-дар, тәж-дер
После глухих согласных и звонких б, в, г, д -тар, -тер: ат-тар, штаб-тар
ЗК Сөздерге көптік жалеауын жалеап көшіріңіздер.
Үлгі: мемлекет-тер.
Кооператив, жүлдегер, сіз, қыз, бозбала, сағат, кере-ует, теңге, ғалым, адам, жұлдыз, тәж, сәукеле, бұршақ, кетпен, бақша, жеміс, елші, құрдас, белсенді, жарғы, төраға, уәж, шөбере, әйел, ұят, ұл, серт.
» Оқып шыеып, аударыңыздар
- Мынау - Бақыт. Ол жақсы адам. Бақыт мұражайда жұмыс істейді.
- Бақыт, маған кітаптарды көрсетші. Ал, сен оқулық-тарды қарап шық.
- Оқулықтар қайда?
- Міне, мұнда жатыр.
- Иә, мұнда екен ғой. Алуыңызға болады.
- Ол көрме заттары емес пе?
— Жоқ.
- Маған құран сүрелерін берші.
- Жарайды, іздейін.
- Таптым, міне.
- Рақмет.
Т Шешуін тауып, жцмбақты оқып шыеыңыздар.
Бала, бала, балалар,
Мүйізінен су ішіп, Тұяғынан балалар.
(Т...)
42
Қатар-қатар жігіттер, Қарасақ қайда міні бар, Бір-біріне үштасқан Арасында қылы бар.
Ешбір тамақ ішпейді
Қолдарында шыны бар.
(Т...Б...)
Төрт аяқты болса да жүре алмайды, Өздігінен ешнәрсе біле алмайды. Жайылған дүниеге бір ғажайып, Тік көтеріп отырар адамдарды.
(О...)
! Мәтінді келістіріп оқып шыеыңыздар, оқытушы көмегімен деңгейлі тапсырма орындаңыздар.
ӘЙТЕКЕ БӘЙБЕКҮЛЫ (1683-1767 жж.)
Артында аталы соз қалған, есімі ел жадында сақталған қазақтың шешендерінің бірі -Әйтеке. Ол Тәуке ханның кеңесшілерінің бірі болған.
Әйтеке - шешендігімен ел басқарған, заң жасасқан, феодалдық қазақ мемлекетін қүрысуға ат салысқан қо-ғам қайраткері.
Бір аңызда Төле би мен Қазыбек би ертеректе бір кі-сінің қүнын даулап, Кіші жүзге келеді. Дау бірнеше күнге созылып, бір келісімге келе алмайды. Сонда есік жақта отырған жігіт:
- Асқар тау сенде бір мін бар - асу бермейсің, Тасқын су сенде бір мін бар - өткел бермейсің, Билер, сендерде бір мін бар - басқаға сөз бермейсің! -деп түрып кетеді.
- Шақыршы, анау қара жігітті, - дейді Қазыбек. Жі-гітті шақырып келген соң:
- Шырағым, қай баласың, аты-жөнің кім? - дейді билер.
- Әкемді сүрасаңыз - жетесіз, Туа салған бір баламын Шешемді сүрасаңыз - некесіз. Тегімді сүрап не етесіз? -Дейді.
43
- Балам, сөзің жетті, енді төрелігін айтып, осы дауға өзің ие бола ғой! - Төле би.
Сонда қара жігіт түрегеліп түрып:
- Алты атасын арқалап жүргенді сіздерден көрдім, жеті атасын жетектеп жүргенді сіздерден көрдім. Ескі-ріп кеткен дау екен! Бірақ құр қайтсаңыздар, ағалық назарларыңызға қалармын. Ердің қүны жүз қара ғой. Кіші жүз соны қайтарсын, соған разы болыңыздар? -дейді.
«Қазақ халқыныц салт-дәстцрлері»
С аталы сөз - слова назидания
ел жады - в памяти народа
ат салысқан - принять участие в чем-то
қүн - плата
өткел - переправа, брод
асу - горный проход
жетесіз - бестолковый, неразумный
некесіз - внебрачный
төрелік - судейство, решение
арқалау - нести на спине
жетектеу - приводить
қүр қайту - без толку
наза - огорчение
разы - благодарный, довольный
• I деңгейі: қиын сөздерге түсінік беру;
II деңгейі: кезектесіп оқып шығу.
В казахском языке в отличие от рцсского именные части речи (имя сцществителъное, имя прилагателъ-ное, имя числителъное, местоимение ) принимают лич-ные окончания как и глаголы.
Жекеше	Көпше
I. Мен отырмын.	Біз отырмыз.
Мен жүмысшымын.	Біз жүмысшымыз.
П. Сен отырсың.	Сендер отырсыңдар.
Сен жүмысшысың	Сендер жүмысшысыңдар.
44
Сіз отырсыз.
Сіз жұмысшысыз.
Сіздер отырсыздар.
Сіздер жүмысшысыздар.
Олар отыр
Олар - жүмысшылар.
III. Ол отыр.
Ол - жүмысшы.
♦ Зат есімнің кім?, кімдер? сүрағына жауап беретіндері ғана жіктік жалғауларын қабылдайды.
Салыстырыңыздар: Мен маман-мын.
Сен үстелсің (бүлай болмайды)
Т Жазбаша орындаңыздар.
ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҒЫНДА
Біз қазақ тілін оқып жүрміз. Әр айдың соңында сынақ тапсырамыз. Алты айдан кейін бізге емтихан болады. Оқытушы бізбен қазақша сөйлеседі, Сабақта біз кеп жү-мыс істейміз. Сүрақтарға жауап береміз, мәтінді екі тілге аударамыз. Сөйлем, сөздерді тақтаға жазып, талдау жасаймыз. Сабақтың көбі ауызша сөйлеуге арналады. Жаңасөздерді көбірек айтып жаттығамыз. Үйге берілген тапсырманы мүқият орындап, бір-бірімізге көмектесе-міз. Жүмыс кезінде қазақша сөйлесуге тырысамыз. Іс қағаздарын қазақша жазуға қиын болса да үйреніп ке-леміз. Көшеде, отбасындақазақшасүхбаттасуғатөселіп, үйрену үстіндеміз. Теледидардан «Қазақшаңыз қалай? » хабарын апта сайын қарап түрамыз. Талап болса үйрену қиын емес.
▲ Әйтеке бидің нақыл сөзінен цзінді көшіріп келіңіз-дер.
 Қазақ халқының батырлары
Қабанбай батыр
Тәуелдік жалғау
» Қазақшаеа аударыңыздар.
Прежде чем стать полноправным гражданином неза-висимого государства, нужно вникнуть в достоинство соб-ственного народа и края, научиться уважать его историю. Без этого нет патриотизма, национального единства и ве-ры в будущее.
45
Казахский народ расселился на бескрайних просторах своей земли испокон веков. Едил и Жайык, Атырау и Мугаджары, Сыр и Каратау, Жетысу, Алтай, Ертыс, необъятный степной океан, именуемый Сары-Аркой -эти земли передавались от поколений к поколениям, за них проливали кровь батыры, их обильно покрывали потом скотоводы и земледельцы, воспевали акыны.
Из истории известно, что казахи, сформировавшись как нация, не враждовали с соседями, не занимались разбоем, хоть и были воинами, ненавидели войну. Однако казахам на роду была написана беспокойная жизнь. Вся история народа наполнена борьбой и войнами. В такое решающее время сама история выдвинула на авансцену лидеров, с именами которых народ связывал надежды на свободу и независимость. Такие ханы, бии, батыры, как Тауке, Абылай, Толе, Казыбек, Айтеке, Кабанбай, Богенбай, Наурызбай отстаивали честь и достоинство народа, поднимали его на борьбу, организовывали за-щиту родных земель. Но особняком среди них стоят три бия - красноречивый Айтеке, просвещенный Казыбек, мудрый Толе би.
Звание батыра присваивалось только тому, кто отли-чался личным мужеством, твердостью, отвагой, физи-ческой силой, которая позволяла не только выходить на поединки с врагом один на один, но и побеждать его, нужны были также природные ум и смекалка, чтобы освоить премудрости воинской тактики и стратегии для управления войсками во время боя, чтобы меньшими си-лами одолеть болыпого врага.
Для многих из них военное искусство становилось профессией от природы, от самой жизни.
«История Казахстана» ЙІ Мәтінді оқып, тцсініп. алыцыздар.
ҚАРАКЕРЕЙ ҚАБАНБАЙ
Қаракерей Қабанбай,
Қанжығалы Бөгенбай,
46
Атқа мінді дегенде
Жүртыңды тастап қаша бер.
1723 жылы басталған жоңғар шапқыншылығы қазақ халқының аса қатерлі кезі болды. Қыстың өте қатты, жұтқа айналғанын, жұртымыздың сансырап, көктемге әбден ашкөзденіп жеткенін аңдып отырған дұшпан, мамырайының басындаатамекенімізге ЮОмыңғажу-ық қолмен лап қойды. Олардың ойы қазақ халқын қы-рып салып, жерімізге иелік ету еді.
Қаракерей Қабанбай батыр қазақ тарихының сахна-сына аса қасіретті шақта шықты. Ол сонау Аягөз бен Алакөл арасындағы кіндіккесті жеріненсол кездегі аста-намыз Тұркістанға жетті. Қашып кеткен сол кездегі Абылай ханның соңында шұбырып қалған жұрттың ба-сын қосып, алғашқы қазақ жасағын құрды.
Жоңғарларға қарсы кұрестегі Қаракерей Қабанбай батырдың ерекше орны мына жайлардан да көрінеді:
1724 жылы - Түркістан қаласын қорғау шайқасы.
1725 жылы - әйгілі Алакөл шайқасы.
1728 жылы - Бұланты өзенінің бойындағы шайқас. Балқаш көлінің оңтұстік өңіріндегі қол жеткен жеңіс-тер, сексен кұнге созылған Шора соғысы, бір жарым жылға созылған Шаған шайқасы.
1730 жылы - жоңғарларды Іле өңіріне дейін қуып келу.
1750 жылы - жоңғар қақпасындағы соңғы жеңіс.
Ол жоңғарларға қарсы соғысқа 103 рет кірген. Соғыста бас қолбасшы, бас сардардың міндетін атқарып, жеңіс-терге жеткендіктен, Абылай хан оған «Дарабоз», «Хан батыры Қабанбай» деген құрметті атақтар берген.
Аруақты бабамыз Қаракерей Қабанбай батырдың азан шақырып қойған аты Ерасыл екен. Оны алып денесіне қарап «Нарбала» атаныпты. Ал ата, әкежолынұстапжау-ғатие бастаған сәттерінде ерлігіне, батырлығынаорай оны ♦Ізбасар» атайды.
1724 жылы Тұркістанда алғаш жасақ құрып, ерлік көрсеткенде «Қаракерей Қабанбай» атанды.
47
С жүрт - народ
қатерлі - зловещий
жүт - джут (массовый голод)
атамекен - родина
лап қойды - схлынула
қол - здесь: войско
кіндік кесті - родное место
шүбыру - идти гуськом
шайқас - сражение, битва
қуу - выгнать
бас сардар - гланокомандующий
азан шақыру - благовест
алып дене - богатырского телосложения
• 1. Түсініксіз сөздерді тауып, сөздік дәптерлеріңізге тәржімалап көшіріңіздер.
2. Батыр өмірінен хроникалық кесте жасаңыздар.
3. Жоспар қүрыңыздар.
***-Жаттыгудан тәуелдік жалгауын табыңыздар.
Қабанбайдың әкесі Қожақүл-батыр болған. Өз ұрпағы Сапақ, Төлебай, Мойнақ - ер, жауынгерлер.
Осындай әке мен аға көрген Назым қыз да - үлкен соғыстардың бірінде дағдарып, үмітін үзе бастаған қа-зақ қолын «Қабанбай» үранымен жауға бастаған батыр.
Қабекенің өмірлік жары Гауһар анамыз да - жауға бетпе-бет шығып айқасқа түскен кейуана.
Сәнік
»-• Притяжательная форма существителъных цказы-вает на принадлежностъ данного предмета или лица другому лицу. Всегда сочетается с родителъным паде' жом. Может употреблятъся без местоимения, так как лицо указывает окончания. Отвечает на вопросы:
Кімнің? -чей? Ненің?- чего?
Единствеииое число
I. Меніңқала-м, қыз-ым П. Сеніңқала-ң, қыз-ың Сіздің қала-ңыз, қыз-ыңыз ІП. ОнЫң қала-сы, қыз-ы
Миожествениое число
Біздің қала-мыз, қыз-ымыз
Сендердің қала-ларың, қыз-дарың Сіздердіңқала-ларыңыз, қыз-дарыңыз Олардың қала-лары, қыэ-дары
48
~ Баталы сөздерді орыс тіліне аударыңыздар.
Бағың жанып, Жүлдызың жарқырай берсін! Қосағыңмен қоса ағар!
Жасың үлғайсын, Жүйкең жүқармасын.
Талабың таудай болып, Өнерің өрлей берсін!
Шаңырағыңа шаң түспесін Көңіліңе кірбің түспесін!
♦ Адам аттарын оңыңыздар да, мағынасын біліп алы-
ңыздар.
Есімдер	Арабша аіітылуы	Қазақша аіітылуы	Орысша аіітылуы
			
Аман	□манун	қауіпсіздік	безопасность
Ахме і	ахмадун	ен	сам ын
Алия	алнятун	мақтаулы	хвалебный
Еалым	алимаіун	биік	высокая
Галпя	галнягун	галым	ученыіі
Еазпз	азизун	кымбаі	дорогая
Дәулет	даулатун	кымбатты	ДОрОГОіІ
Жанат	джанатун	байлык	боіаісіво.
Зпнат	зннаіун	жұмақ	пзобплпе
Қадыр	қадарун	әшекей	рай
Кәбира	кабнратун	кадірлі	красивая
Кэмиля	камилатун	үлкен	уважаемып
Кәрім	каремун	топық	большая
Ләпіпа	латифатун	жомарт	полная
Ләззат	лазза іун	нәзік.	шедрый
Маржан	маржанун	мейірімді	нежная. добрая
Мұрат	мурадун	тәтті	наслажденпе
Нағима	нағцматун	інжу-	жемчуг
Нұр	нурун	маржан	цель
		максат	светлая
		жарық	луч
		нүр	
Сойлемдердегі тәуелдік жалеаулы сөздерді табыңыз-дар.
1. Менің есіме қазақтың «Қырымның қырық батыры» кітабы түсіп отыр. 2. Батырларымыздың бойына қазақ-тың қаһарман ерлігі, үлтымыздың қайсар қасиеті сіңі-рілген. 3. Қаракерей Қабанбай Долаңқараның елу ада-мына тұрыстық беруге шығады. 4. Моңғол батыры Жөні-бекке қарсы ұмтылған қазақтың қас батыры Қабанбай жеңіске жетеді. 5. Қабанбай ерлігі туралы халық аузында қиссалар, жыр, дастандар бар.
4-40
49
 Баталы сөздерді жаттап келіңіздер.
▲ Қанжыгалы Богенбай
Септік жалғаулары
Ві Тцсініп оқып шыгыңыздар.
БӨГЕНБАЙ БАТЫР
Бөгенбай батыр (1690-1775 жж) - Абылай заманын-дағы атақты қолбасы, батыр. Ол кездегі қазақ жауын-герлерінің үлкен ағасы, сондықтан оны халық аңызда-рында ардақтап, «Қанжығалы қад>т Бөгенбай» деп кет-кен.
Туған жері - Ереймен тауы мен Сілеті өзенінің арасын қоныстайтын Арғын ішіндегі Қанжығалы руы. Бөген-бай Сыр бойында туып, Торғай өзенінің бойында қайтыс болды. Сүйегі Түркістан қаласындағы Ахмет Иассауидің күмбезінде жерленген. Бөгенбайдың үлы атасы - Әлде-күн, өз әкесі - Ақша, анасы - Баяу. Тұраналы, Түрымбет деген екі баласы болған. Түраналыдан Балпаң би, одан Саққүлақ би туған. Бөгенбайды халық ерекше ардақтап, ғасырлар бойы жырлап келуі оның ерлік, әскербасылық, істеріне байланысты. XVII ғасырдың I жартысында қазақ халқын жаудан қорғауда Бөгенбай үлкен ерлік көрсетті. ОлОлжабай, Қабанбай, Малайсары, т.б. батыр-лармен тізе қосып халық тәуелсіздігі үшін талай шай-қастарға кірді. Оның даңқы әсіресе, жоңғармен, кейін Қытай әскерімен соғысқанда ерекше дәуірледі. 1725-1727 жылдары қазақ жүртының астанасы - Түркістан қаласын қорғауда қайрат көрсеткен Абылаймен бірге қазақ жасақтарын соғысқа бастады. Сөйтіп, Түркістан мен Саураннан жоңғарларды қуып шығып, Жоңғар Алатауынан асыра бөксерді. 1756-1758 жылдары бірінші рет Шығыс Түркістанға келген Қытай әскерімен болған өйгілі Талқы соғысында Қытай әскеріне қатты соққы берді, оларды Үрімшіден асыра қуды. Бөгенбайдың соңғы үлкен жорығының бірі 1750 жылдары болған.
50
Бөгенбай - ақыл-ой иесі болған адам. Ол елшілік қыз-метін атқарып, 1761 жылы Абылайдың Әділ деген бала-сына еріп, бітім туралы Қытайға барған.
Ол Қазақстанның Ресейге қосылуына улкен еңбек сіңірген.
С қолбасы ~ полководец
халық аңызы - народная легенда әскербасы - военачальник әйгілі - знаменитый
ардақтау - восславить
қорғау - защитить
жорық - поход
күмбез - купол
1.	Оқытушы көмегімен түсініксіз сөздерге талдау жа-саңыздар.
2.	Жорық жолдарына хронологиялық кесте әзірле-Ңіздер.
3-	Жай жоспар құрып әңгімелесіңіздер.
Т Сөйлемді оңып шыгыңыздар. Сөз бен сөзді байланыс-пгырып тцреан жалгауларга назар аударыңыздар.
Үлгі: Біздің қала|ның| көшеріёр^ұзын, кең.
Біздің қаланың көшелері үзын, кең. Ол көшелермен автокөліктер троллейбустар, трамвайлар, жеңіл маши-налар журеді.
Мен жұмысқа автокөлікпен келемін. Үйге троллей-буспен қайтамын. Автокөліктерге отыру үшін аялдамаға келемін. Кейде аялдамадаадамдар көп болады. Ондауйге (жеңіл машинамен) жетемін.
з-* В казахском языке, в отличие от русскрго имеется 7 надежей и 2 вида склонения а) простое (жай септеу), б) притяжательное (тәуелділі септеу). Простое склонение выражает отношение имени к другим словам в предложенци безотносительно к имени обладателя.
Талғатқа хат жазамын. Я напишу письма Талғату Атау (именительный) кім? не? бала, Әмір, ауыл Ілік (родительный) кімнің? ненің? баланың, Әмірдің, ауылдың
51
Барыс (дательный) кімге? неге? қайда? балаға, Әмірге, ауылға
Табыс (винительный) кімді? нені? баланы, Әмірді, ауылды
Жатыс (местный) кімде? неде? қайда? балада, Әмірде, ауылда
Шығыс (исходный) кімнен? неден? қайдан? баладан, Әмірден, ауылдан
Көмектес (творительный) кіммен? немен? қалай? баламен, Әмірмен, ауылмен.
. Тэуелді септеу
Атау кімім? кімің? несі? балам, үйің, бесігі
Ілік кімімнің? кіміңнің? несінің? баламның, үйіңнің, бесігінің
Барыс кіміме? кіміңе? несіне?балама, үйіңе, бесігіне
Табыс кімімді? кіміңді? несін? баламды, үйіңді, бесігін
Жатыс кімімде? кіміңде? несінде? баламда, үйіңде, бесігінде
ІПығыс кімімнен? кіміңнен? несінен? баламнан, үйіңнен, бесігінен
Көмектес кіміммен? кіміңмен? несімен? баламмен, үйіңмен, бесігімен.
Т Магнасын тусініціздер.
а) барыс септік обозначает следующие значения:
1. Направление действия или лица, или предмета к которому направлено действие.
Оксанаға бер «Дай Оксане». Алматыға «В Алмату».
2. Цель действия кітапқа «за книгой»
а)	табыс септік обозначает предмет, на который направ-лено действие: баланы «ребенка»
б)	жатыс септік показывает местонахождение пред-мета.
Ет базарда сатылады. Мясо продается на базаре.
в)	шығыс септік указывает на исходный пункт дейст-вия предмета или на материал из которого сделан предмет.
Студент сабақтан келді. «Студент идет из занятии». Ол кірпіштен үй салды. «Он построил дом из кирпича».
г)	көмектес септік обозначает орудие или приспособ-ление, при помощи которого осуществляется действие.
Ол шегені балғамен қақты. «Он забил гвоздь молот-ком».
Т Сөздерге барыс, жатыс септіктеріннің жалеауларын жалгаңыздар.
Б.С. Қайда? Куда? Ж.С.Қайда? Куда? Где?
Үлгі: Базар-ға (на базар) базарда (на базаре)
Медеу, көше, стадион, мүз айдыны, дүкен, қала, көл, нарық, үй, жайлау, сынақ, емтихан, қонақ, қолбасы, қо-ныс, әскербасы, күмбез, ру, жау, жорық, қалмақ, соққы, елшілік, жасақ, жүрты.
5К Көп нуктенің орнына септік жалгауларының тиіс-тісін жазыңыздар.
ДӘРІСХАНА
Сәкен мен Сергей қазақ тілі дөрісханасы.. отыр. Сөкен кітап..., сөздік... жүмыс жасайды. Сергей мәтін.. сөздікпен аударады. Екеуі сабақ... қазақша сөйлесті. Сөкен Сергей.. қиын сөздер.. үйретті. Сергей... түсінігі жеңіл. Сергейдің сөздік қорын.. мың.. тарта сөз бар. Ол оқытушы.. дәрісхана.. жабдықтауына көмектесті.
С түсінігі - понятие
жеңіл - легкий
қиын сөздер - трудные слова
сөздік қор - словарный запас
мыңға тарта - около тысячи
жабдықтау - оформить
Жацылтпаштар.
Қар аппақ,
Дала аппақ
Бәрі аппақ
Қарап бақ.
Киген тоны
Оңцы тон
Өңді тон.
53
А Бес сөзді тзуелдеулі септеу тцрінде септеңіздер.
 Жанқожа батыр
Сөз таптары. Зат есім
® Мэтінмен таныс болыңыздар.
ЖАНҚОЖА БАТЫР
Жау жүрек те аңқау, дана да шешен Жанқожа «Ақ-табан шүбырындыны» басынан кешірді.
Жанқожа Нүрмұхаммедүлы 1774 жылы Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Арықбалық ауылында дүниеге келді.
Нүрмүхаммед те, әкесі Киікбай да асқан батыр, өткір тілді кісілер болған. Әбілхайыр хан түсында өрі батыр, өрі би атанған. Ал Жанқожа жас кезінен мінезі түйық болып өседі. Бірақ түрі сүсты, жанарынан жалын атып тұрады.
...Кең кеуде, бөрі қабақ, жолбарыс бет, Жауырыны еніменен теңдес келген... Жүмырлау жолбарыстың жотасындай, Шығыңқы құлақ жағы, жуан мұрын. Айбатты жан көрінер арыстандай, Алдынан не келсе де қайтпайтұғын, Шұбар көз айға шапқан қабыландай Қабағы төмен түскен, ұзын мұртты, Жауатын күннің қара бүлтындан...
XIX ғасырдың 20-жылдарынан бастап Хиуа хандығы Жаңадария, Қуандария, т.б. жерлерден өтіп, шабуыл жасаған. Жанқожа екі-үш мың әскерімен Ақирек, Атанбас жерлеріне дейін барып, жаумен қарсы күресті. 40 жылдарда Сыр бойында жауға қарсы түрып, батыл-дық көрсетті.
1839 жылы Сырдың сол жағасынан 14 шақырым жер-де (қазіргі Өркендеу ауылы) бекініс салды.
Хиуа хандығы сан сәтсіздіктергеқарамай, жанталасып бақты. Әйтсе де 1847 жылыалғаш келген орыс отрядымен бірігіп, Арал бекінісінде Райым портын салды.
54
Орыстармен бүлай бірігу хиуалықтардың ашуын келтірді.
Ә.Оспанов
В казахском языке, как и в рцсском, имеются части речи.
В отличие от русского казахские имена существи-тельные в исходной форме (им.п.ед.ч.) отвечает на воп-росы кім? кімдер? (кто?), если обозначают людей, не? не-лер? (что?), если они обозначают все остальные существа и предмет (одушевленные и неодушевленные).
Мысалы:
Балдырған ойнады. Дите играет Кто играет?
Найзағай ойнайды. Молния сверкает. Чтосверкает?
Қазақ тілінде тоғыз түрлі сөз табы бар.
1.	Зат есім - имя существительное
2.	Сын есім - имя прилагательное
3.	Сан есім - имя числительное
4.	Есімдік - местоимение
5.	Етістік - глагол
6.	Үстеу - наречие
7.	Шылау - служебные слова
8.	Одағай - междометие
9.	Еліктеу сөздер - подражательные слова
 Зат есім (имя существителъное)
Зат есім заттың атын білдіреді. Сүрақтары: кім? кім-дер? не? нелер?
Мысалы: ата, өндіріс, тоқыма, киім, сауысқан.
Зат есім дара - (корневые) негізгі түбір, туынды (про-изводные), күрделі - (сложное), жалқы (именное), жал-пы (нарицательное) болып бөлінеді.
Мысалы: дала, далалық, боз дала.
Қазақстан елшілігі, қазақстандықтар.
♦ Қазақ тілінде сөздің көпше түріне кімдер? нелер? деген сүрақ қойылса, орыс тілінде кто? что? деп сүрақ қойылады.
55
/Іх Мына сөздерге сцрақ ңойып көшіріп алыңдар.
Бөлмелер, жол, темір, сіңлі, дән, инженер, шебер, маркетинг, білек, сапар, профессор, аспан, достар, теңіз, балықшы, аққулар, басшы.
Т Тапсырманы көшіріңдер.
-шы, -ші жүрнақтары арқылы зат есім жасап, оларды орыс тіліне аударыңыздар (образуйте при помощи суф-фиксов -шы, -ші новое слово и переведите на русский язык),
Үлгі: өн-ші - певец (певица)
Ел, үй, су, етік, кеме, егін, аспаз, жау, темір, тігін, футбол, тас, бағдарлама.
Өз сөздеріңмен айпгып беріңіздер.
АҢШЫЛЫҚ ТА ЕПТІЛІК
Абайдың Зікайыл деген баласы мерген боламын деп, бір ат беріп, қүс мылтығын сатып алыпты. Бір күні Абай баласынан: «Балам, ештеңеаттыңба?» — дегенде, баласы: « Жоқ, ата алмадым, мы лтық қисық екен», - депті. Сонда Абай:
Мергендер мылтық алып, қүс атады, Бытыра тиген жерін үсатады.
Көзі бар көңілінің, көкірегі ояу, Оны да епті туған кісі атады, - депті.
? Сцраңтар:
1.	Зікайыл кім боламын депті?
2.	Ол бір ат беріп, не сатып алды?
3.	Абай баласынан не сүрады?
4.	Зікайылдың жауабы не болады?
5.	Абай не өсиет айтты?
С мерген - стрелок
мылтық - ружье
ештеңе аттың ба? - что нибудь пристрелил?
қисық - кривой
бытыра - дробь
56
үсату - размельчать
ояу - явь
епті - ловкий
ептілік — ловкость
Т Мына цеымдарды естеріңізге сақтаңыздар.
Абысын
Ағайынды кісілердің әйелдерін «абысын» деп атай-ды. Оларөзарасырлас, мұңдас болады, бірігіп, ынтымақ-ты жұмыс істейді. Бір-бірінің өкпе-назын, әзіл-қалжы-ңын кектемеу керек. Қазақта « Ағайын тату болса ат көп, абысын тату болса ас көп » деген сөздің магынасы осыдан шыққан.
Бажа
Апалы-сіңлілі қыздардың күйеулері бір-бірлеріне ба-жа болады. «Бажабажаны көрсе, басы қышиды» деген-дей, олар да бір-бірін көргенде, өзілдесіп қалады. Олар өздерін бөтенбіз деп есептемейді. «Екі аяқтыда бажа та-ту, төрт аяқтыда бота тату» десіп, қолдан келгенше кө-мек жасап, бірін-бірі қатты сыйлайды.
С.Кенжеахметов
А Зат есімнің эр тцріне екі сөйлемнен қцрастырыңыз-дар.
 Райымбек батыр
Сын есім
® Мцгалімнің көмегімен мэтінді оңып, орысшага ауда рыңыздар.
РАЙЫМБЕК БАТЫР (1705 жылы туған)
Жоңғар басқыншылығына қарсы күрескен қазақ батыры - Райымбек. Үлы жүздің Албан тайпасы, Алжан руының Сырымбет атасынан тарайды. Атасы Хангелді батыр 1733 жылы ұлы жүздің атақты адамдары Қодар би, Төле би, Сатай батыр жөне Бөлек батырлармен бірге орыс патшасы Анна Ивановнаға (1730-1740 жж.) елші жіберген.
57
Райымбек 17 жасында жоңғар басқыншыларына қарсы куресте ерен ерлік көрсетті. Сол кезден бастап ба-тыр атанды. Торайғыр мен Сөгеті тауының аралығын-дағы кең жазықта (Алматы-Нарынқол жолы, 167 км) жоңғарлармен соғысқан жері Ойрантөбе деп аталады. Торайғыр тауының Айырлы суынан 6 км жерде Райым-бек бастауы бар.
Райымбек батырмен бірге жоңғар басқыншыларына қарсы Сатай, Бөлек, Қызылбөрік, Қойкелді, Қонакелді, Малай, Есен, Байсейіт, т.б. батырлар бірге шайқасқан.
Райымбек: «Елім - Албан, жерім - Қарқара, жайла-уым - Асы, мекенім - Алматымның басы» деп айтыпты деген сөз қалған.
Қазақ энциклопедиясынан
• 1. Түсініксіз сөздерден сөздік жасаңыздар.
2. Жай жоспар жасап, ауызша әңгімелеңіздер.
3. Алматы қаласында батыр атында қандай орын бар екенін айтыңыздар.
 Сын есім
Сын есім заттың эр тцрлі белгісін білдіреді. Сц-рақтары қандай? (какой? какая? какое? какие? ) қай? (который? которая? которое? которые?).
Мысалы: белый платок - ақ орамал красивая девушка - сүлу қыз
♦ Сын есім септелмейді, көптелмейді, төуелдеңбейді.
у* түсі, түрі (жасыл, ақ сұр)
^/^^лкөлемі (үлкен, кіші, кең, тар, биік, қысқа) жеңіл, қаңбақтай)
Заттың-----► сипаты (жуас, сүлу, жалқау, тентек)
түрі(домалақ,жалпақ,түзу)
X. сапасы(жақсы, жаман, орташа, қанағаттанарлық) ^дәмі, иісі (ащы,тұщы, тәтті, сасық, күлімсі)
5К Сөйлемдегі сын есімдерді зат есіммен байланыс-тырып, бөлек көшіріңіздер.
58
Үлгі: биік тау.
1.	Гималай - өте биік тау. 2. Жануарлардыңең үлкені - кит. 3. ТМД елдеріндегі ең ұзын темір жол - Мөскеу-Бладивосток. 4. Бүгін қызық семинар болды. 5. Тәуелсіз елдіңертеңі тамаша. 6. Қазақстан Республикасыныңтөл теңгесі бар. 7. Райымбек ерен еңбек көрсетті. 8. Торай-ғырдың кең жазығында соғысты.
~ Мэиерлеп оқыңыздар жэне сын есімдердің қандай белгіні білдіріп тцрганын аңгарыңыздар. (Прочтите, определите признак предмета).
1.	Бай бір жүттық, батыр бір оқтық. «Богатому доста-точно одного джута (чтобы разорится), а богатырю - одной пули (чтобы он погиб)».
2.	Ойлы, арлы адамға бір сөз де жетеді, арсыз адамға мың сөз де жетпейді. «Умному, совестливому человеку достаточно одногослова, а безрассудному, бессовестному недастаточно и тысячи слов».
3.	Адам деген - айбарлы ат! «Человек звучит гордо!»
4.	Аш адамның жайын тоқ білмес. «Сытый голодного не разумеет».
5.	Жақсы даудан, жаман бітімартық. «Худоймир луч-ше доброй ссоры».
Т Көшіріп, сын есімнің магынасын анықтаңыздар.
Алматы қаласының өдемі көшелерінің бірі - Райым-бек батыр көшесі. Оның ескі аты Ташкентская болған. Үзын көшенің ортасында Райымбек батырдың ескерт-кіші орналасқан. Ол өте биік, өрі қырлы, сапалы тастардан қаланып жасалған.
Мүнда халық жиі келіп, батыр бабаға зиярат етіп қай-тады.
Көшенің бас жағында «Саяхат» автобекеті бар. Одан жергілікті, жақын аудан, ауылдарғаавтокөліктерсапар-ға шығады.
Батыр атындағы бүл көшеде ірі сауда нүктелері орын тепкен. «Рахат» азық-түлік, «Түлпар» сауда-саттық ор-талығы және «Саудакент», «Жұлдыз» үлкен базарлары орналасқан. Сонымен қатар «Поршень», «Белкамит»
59
зауаттары мен нан өнімдерін шығаратын акционерлік қоғам бар.
Райымбек көшесімен облыстың бірнеше шет ауыл-дарына көліктер қатынайды.
Бұл көшемен Жібек жолы керуендері өткен.
Баспа материалдарынан Т Жцмбаңты шешіңіздер.
Бұл күндері киіпті сары жібек көйлегін (...?)
Үзын мұртты сарылар
Қойынында наны бар (...?)
Көк лағым көгенде тұрып семірген (...?)
Тарпаң-тарпаң тарбиған
Түрі жаман арбиған (... ?)
 Мәтінді оқып шыгып, ңазақ тіліне тәржімала-ңыздар, берілген мінездемеге көңіл аударыңыздар.
МАНШУК МАМЕТОВА
Казахская девушка из Алматы, двадцатилетняя сту-дентка мединститута Маншук Маметова в 1942 году пришла на фронт добровольцем. Сначала она служила в штабе, а потом попросилась в строй и стала пулеметчи-цей.
Ңачались фронтовые будни. Маншук не расставалась с «максимом». Ухаживала за ним, то и дело протирая, наводя блеск.
Всегда подтянутая, она изумляла товарищей своей выдержкой и умением переносить трудности военной жизни. Как и в былые времена в школе или среди друзей -Маншук и здесь была всеобщей любимицей. Ее серебрис-тый смех, веселая шутка, ласковое слово украшивали су-ровую жизнь солдата.
Шли бои за Невель.
Было осеннее холодное утро. Надо было во что бы то ни стало захватить высоту. Напряжение боя достигло пре-дела. И в этот момент вперед метнулась девичья фигура с развевающимися косами. То была пулеметчица Маншук Маметова. 
60
Гитлеровцы открыли бешеный огонь из минометов. Взрывной волной опрокинуло пулемет. Кровь залила ли-цо Маншук.
Вдруг взор ее прояснился, и она поняла: гитлеровцы ползли к ней, кричали и стреляли. Маншук собрала пос-ледние силы. Ярость, охватившая ее, заглушила боль. Схватив пулемет, она вытащила его на открытую пози-цию, полоснула огнем. Враг отхлыхнул. А Маншук все била, очищая путь для наших бойцов...
Даже мертвая, Маншук сжимала пулемет окоченев-шими руками.
И сейчас в городе Невеле одна из лучших улиц назы-вается именем казахской девушки Героя Советского Союза Маншук Маметовой.
На родине Маншук в селе Урда Западно-Казахстан-ской области ей установлен памятник. В медицинском университете (Алматы) установлен бюст в алее «Героев-медиков», на здании — мемориальная доска.
«Алматы» энциклопедиясы
КРайымбек жэне Мэншцк батыр жайында мәлімет жинаңыздар.
 Тіл дамыту жұмыстары
^Мэтінді сөздікті пайдалана отырып аударыңыздар.
МЕДЕУ
Медеу - мүз айдыны ғана емес. Ол күнге шағылыса жалтылдаған қарлы шыңдар. Аспанмен таласқан Тянь-Шань шыршалары. Тау ауасының қоңыр салқын, жұпар иісті, мөлдіреген тазалығы. Медеу маңында 21 мың гектар орман-тоғай өсіп тұр. Мұнда қайың, көктерек, қарағай, шырша, долана мен шетен бар. Медеу Алма-тыдан 13 км қашықтыққа, теңіз деңгейінен 1691 метр биіктікте орналасқан.
Медеу мұз айдыны базасында жыл сайын Герман Де-мократиялық Республикасының конькишілерінің ұлт-тық командасы да оқу-жаттығу жиынын өткізеді. Мон-ғолияның, Корей Халық Демократиялық Республи-
61
касының, Финляндияның, Жапонияның спортшылары мұнда жаттығу үшін келеді. Әлемдегі 150-ден аса үздік спорттық көрсеткіш осында туған,
«Медеу» қонақ үйі бір жылда 23 мың турист қабыл-дайды. Сенбі жөне жексенбі күндері жарқырап жатқан мұз айдынына тоғыз мыңға тарта сырғанақ тебумен әуес-тенушілер келеді. Спорт кешенінде жыл сайын «Азия дауысы» өнер байқауы өткізіліп тұрады.
Шымбұлақ - «Күміс-Эдельвейс» жүлдесі үшінжарыс-тарды, шаңғы спортының өуесқойлары бәсекесін өткізіп тұратын спорттық база.
Талғар асуынан салынған, ұзындығы 3500 метр бола-тын шапшаң сырғанап түсу жолы мен еңістігі 11-29 гра-дус, 1500 метр алып жол спортшылардың тамаша нөти-желер көрсетуіне мүмкіндік береді.
С күнге шағылыса жалтылдаған - сверкающее на солнце
шыңдар - вершина
аспанмен таласқан — высокие
тау ауасының мөлдіреген тазалығы - свежесть горного воздуха
теңіз деңгейінен - над уровнем моря
қабылдайды - принимает .
жарқырап жатқан - сверкающий - ледовый әуестенушілер - любители кешен — комплекс еңістік - уклон қайың * береза
көктерек - осина
қарағай - сосна
шырша - ель
долана - боярышник
шетен - рябина
бөсеке - соревнование
асу - перевал
шапшаң сырғанап түсу - скоростной спуск
алып - гигант
62
Ауызша жауап ззірлеңіздер.
1.	Медеу қандай?
2.	Медеу маңында қандай ағаштар өседі?
3.	Ол Алматыдан қанша қашықтықта?
4.	Мұз айдынында қай елдердің спортшылары қаты-сады?
5.	Қанша үздік спорттық көрсеткіштер жасалды?
6.	«Медеу» қонак үйі жылына қанша турист қабыл-дайды?
7.	Демалыс күндері Медеуде кімдер демалады?
8.	Спорт кешенінде жыл сайын қандай шаралар өткі-зіледі?
9.	Шымбұлақ асуы қандай база?
10.	Шымбұлақта нелер орналасқан?
Әңгімелесіңіздер.
- Амансың ба, бикеш!
- Сәлеметсіз бе, замандас!
- Танысайық, мен - Батырмын.
- Танысуға қарсы емеспін. Есімім - Айна.
- Алматының қай оқу орнында оқисыз?
- Құрылыс және менеджмент колледжінде.
- Мен сервис колледжінен білім алып жүрмін.
- Алматыға қай жерден келіп оқып жүрсіз?
- Қызылорда облысынан. Сіз ше?
- Мен Қостанай қаласынан келдім.
- Медеуде болдыңыз ба?
- Жазғы демалыста болғаным бар.
- Спорт кешенін қыста тамашалау керек қой?
- Әрине.
- - Қарсы болмасаңыз, келесі демалыста шаңғымен сырғанауға келсеңіз.
- Жарайды, оған қалай баруға болады?
- Балуан Шолақ атындағы стадион жанынан №6 автокөлікпен.
- Мен сізді күтемін.
- Кездескенше.
« Сөйлемдерді көшіріп жазыңыздар, дауыс ыргагын (интонация) ңойып дауыстап оңып беріңіздер.
63
Медеу — өте әдемі жер. Ол жылдың барлық мезгілінде де тамаша. Әсіресе жазда кәрікті. Стадионның он жарым мың шаршы метр жерді алып жатқан жасанды мұз асты-ның биіктігі — 2,5 метр, 20 түрлі материалдан тұратын қабаттармен жабылған. Жаз айында өткізілетін «Азия дауысына» қазақстандық «Жас қанат» байқауының жүл-дегерлері өз репертуарларымен қатысады.
Адамдар Медеуге демалуға барады. Медеу стадионына 10 жарым мың көрермен сияды.
Мына сөздерге дыбыстың талдау жасаңыздар.
Есім, желке, жүр, бұқа, біз, ойша, жүн, көмір.
Үлгі: есім - екі буынды сөз (тұйық буын)
Е - дауысты (жіңішке, ашық, езулік)
С - дауыссыз (қатаң)
I - дауысты (жіңішке, қысаң, езулік)
М  дауыссыз (үнді)
Отбасы туралы өңгімелеп, зат есімді сұрақ қойып та-быңыздар.
? Сцраңңа жазбаша жауап. беріңіздер.
- Жанұяңыз бар ма?
- Отбасың үлкен бе, кіші ме?
- Қанша адам бар?
- Сенің өкеңнің аты-жөні кім?
- Ол қайда қызмет істейді?
- Сенің анаң бар ма?
- Оның есімі кім?
- Қазақша жеті атаны білесің бе? Айтып бер.
- Руың кім? Қай елденсің?
- Қазір қайда тұрасың?
- Пөтерлерің бар ма?
— Жеке сабақ дайындайтын бөлмең немесе кітапханаң бар ма?
- Мекен-жайың қалай?
- Отбасындағы басқа адамдар жайлы да айта кетіңіз. ▲ Өз ңалаларыңдаеы к&пшілік баратын орындар жай-лы жазып келіңіздер.
64
II II бөлім «Ел тарихы» тарауы бойыніиа сурау-тапсырмалар:
1.	Қазақ халқының ел тарихынан не білесіздер?
2.	Қазақ хандарын атаңыздар.
3.	Қазақ тілі ғылымындағы фонетика тарауын қайта-лаңыздар.
4.	Оңтүстік Қазақстандағы Арыстан-Баб жайлы мәлі-мет жинаңыздар.
5-	«Түркістанға - 1500 жыл» тақырыбына реферат жазыңыздар.
6.	Өз ауыл-аймақтарыңызға аты белгілі батырлар ту-ралы жазып келіңіздер.
7.	Морфология тарауын қайталаңыздар.
8.	Септік жалғауларының ерекіпелігін түсіндіріңіз-дер.
9.	Хан, батыр, билерге қазір неліктен көңіл бөлініп отыр?
10.	Тәуелділік жалғауларының ерекшеліктерін ата-ңыздар.
Нәтиже сабақтар.
1.	«Ел тарихы» туралы не білдіңіз? (сұрақ-жауап).
2.	«Батыр - ел қорғаны» туралы реферат дайындау.
3.	Елтану материалдарын жинап әңгімелеу.
4.	«Менің елімнің тарихы - менің тарихым» тақы-рыбында іпығарма жазу.
65
III тарау
ТӘУЕЛСІЗ Қ АЗ АҚСТАН
Ё Қазақстанның ұлттық рәміздері
Сөз таптары. Сан есім
Мәтінді естеріңізге цстап, өз сөздеріңізбен айтып беріңіздер.
1992 жылдың 4 маусымы - ел тарихындағы ерекше мәртебелі күн. Вұл күні мазмұнына өрнегі жарасқан төуелсіздіктің қасиетті туы дүниеге келді.
Енді бүгіи өлген туым тірілді
Әнұраным жалғап алды ғұмырды.
Босағада қалып келген Елтаңбам
Баяғыша төріме кеп ілінді.
Ортасында қызыл шұғылалы алтын күн орналасқан. Оның астында қалықтап ұшқан қыран бейнеленген. Са-бының тұсында ұлттық өрнек нақышталған тік жолағы бар, көгілдір түсті мата.
Тудың біркелкі түсі еркіндік идеясын білдірумен қа-тар, әрқашанда бейбітшіліктің белгісін еске салады. Ал дала бүркіті - дарқандық пен қырағылық, биіктік бел-гісі.
Тудың авторы - суретіпі Шөкен Ниязбеков.
Флаг - сине-голубое полотнище с золотым солнцем и парящим орлом в центре с полоской национального ор-намента вдоль древка. Сине-голубая одноцветность флага не только приверженность идее единения. Но и напоми-нает о безоблачном небе, которое всегда и у всех было олицетворением мира, спокойствия и благополучия. А степной орел - щедрость и зоркость, символизирует вы-соту помыслов казахстанцев.
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаң-басының негізіне шаңырақ алынған. Ол елтаңбаның жү-бб
регі іспеттес. Шаңырақ - әлемнің біртұтастығында, бірге өмір сүріп жатқан халықтыңрухани байлығының белгісі. Қанатты пырақ - болашаққа үміт артар жас үрпақтың арманы, самғау биігі. Елтаңба төбесінде бес бүрышты жүлдыз бар. Әр адамның өмірінде жол көрсетер әз жүл-дызы болады. Мемлекеттің де осындай жұлдызы болуы керек. Қазақстан РеспубликасыныңМемлекеттік елтаң-басының авторы - Жандарбек Мәлібеков пен Шота Уәлиханов.
В основе герба Республики Казахстан лежит шаны-рак. Он стал сердцем герба. Это очаг, целостность мира, символ первоосновы государства - семьи. Летящий тул-пар - образ бессмертия, бесконечного развития и духов-ного богатства народов, проживающих в Казахстане под одним шаныраком.
Тулпар - символ сохранения строя суверенного Казах-стана. Крылатый тулпар - это полет, мечта молодого по-коления, с которым всегда связаны надежды. Пятико-нечная звезда венчает герб. У каждого человека есть своя путеводная звезда. Такая звезда должна быть и у госу-дарства.
Әнұран - асыл қазына. Ол халықтың жүрегінің лүпі-лін тұмар қып түйген музыкалық сөлем хат іспеттес. Қа-зақстан Республикасының алғашқы әнұранының автор-лары Мүзафар Әлімбаев, Қадыр Мырзалиев, Түманбай Молдағалиев, Жадыра Дәрібаеваболды. Әнін ұлы сазгер Мұқан Төлебаев, Евгений Брусиловский және Латиф Хамиди жазған. Қазір мөтінін Н.Ә.Назарбаев өңдеген «Менің Қазақстаным» әні Қазақстан Республикасының өнұранына айналды. Вұрынғы мәтінін ақын Жұмекен Нәжімеденов жазған. Әнұранның сазын атақты сазгер Шәмші Қалдаяқов жазған болатын.
! Мәтінді мәнерлеп оңып шыгыңыздар
Қазақстан жалауы
Аспан түстес, көгілдір, Тік бұрышты матадан. Ортасында нұр төгіп, Күн жаяды шашағын.
67
Астында оның қалқыған, Сары алтындай сақталған, Қыран құс бейнесін, Азат елдің шалқыған, Көңілі деп білерсің. Сол жағында матаның, Қызыл түсті жолақ тік. Мүратындай атаның, Өсем өрнек - ол ұлттың. Көк байрағы бабаның, Бүгінгі ұрпақ алауы. Мияты әке-баланың, Қазақстан жалауы.
Е.Өтетпілеуов
 Сан есім
« заттыц санын (количественные) есептік: бір, он мыц тоцсан
----► саналу ретін (порядковые) реттік: бір
X. інші, он-ыншы
* санныц жинаеын (собирателъные ) жинацтау: бір-еу, екі-еу, уш-еу, төрт-еу, бес-еу, алты-ау, жеті-еу білдіреді.
Сан есімнің сұрақтары: қанша? неше? нешінші? нешеу? (сколько? который?)
- Выбейте (дайте) мне пожалуйста, чек на борщ.
- Маған капуста сорпасына чек жазыңызшы.
- На второе б людо — мясо жареное.
- Екінші тағамға қуырылған ет.
- С гарниром?
- Гарнирмен бе?
- Нет, без гарнира.
- Жоқ гарнирсіз.
- Что еще берете?
- Тағы не аласыз?
- Творог с сахаром.
68
- Қант қосылған ірімшік.
- Ол қаніпа тұрады?
- Отыз үш теңге.
- Теперь стакан чая с молоком, три куска хлеба.
- Енді бір стакан шай, үш тілім нан.
- Сколько заплатить?
- Қанша төлеймін?
- Сто шесть тенге.
- Бір жүз алты теңге.
•-» Болжамдық (приблизительное ) сан есім обозначает неопределенное количество предметов, отвечает на вопрос каншадай? т. б.
Т Оқып шыгыцыздар.
Шет елдерде тұратын қазақтардың шамамен саны
1.	Қытаида 1 млн 296 мыадай
2.	Моңғолияда 157 мындай
3.	Ауғаныстанда 45 мыңдай
4.	Түркияда 30 мыңдай
5.	Иранда 15мыңдай
6.	АҚШ-та 10 мыңдай
7.	Германияда 7 мыңдай
8.	Канадада 5 мыңдай
9.	Францияда 4 мыңдай
10.	Пәкістанда 3 мыңдай
11.	Англияда 2 мыңдай
12.	Швецияда 1 мыңдай
13.	Австрияда 0,9 мыадай
14.	Арабстанда 0,8 мыңдай
15.	Австралияда 0,6 мыңдай
16.	Аргентинада 0,4 мыадай
17.	Үндістанда 0,3 мыңдай
18.	Шет елдерде барлығы 1 млн. 578 мыңдай қазақтар тұрады.
Т Жцмбақтарды шешіціздер.
Алпыс атым ала аяқ,
Жетпіс атым жел аяқ (К...)
69
Төрт қарны бар, Вір аузы бар (Ү...) Төрттен қосқан басы бар, Маңдайында шашы бар. Өзің көрген баяғы, Салпылдайды сабағы. (Т...) Төрт сауысқан бір шұңқырға құяды. (С... е...)
Жаңылтпаіитар.
Төсек үстінде төрт бөрік
Төртеуі де көк бөрік
Шеше! Неше кесе Сынды кеше?
« Қазац тіліне аударыңыздар.
Біздің елтаңба
Алтын қанат көмкерген, Шаңырақ бар, уық бар. Әсем бейне сен көрген, Жай бейне емес ұғып ал. Көгілдір түс аясы, Бейбіт дала елесі.
Шаңырақ - жұрт панасы.
Уықтар күн сәулесі. Жоғарыға түсер көз, Бес тармақты жұлдызға. Ал «Қазақстан» деген сөз, Таныс барлық ұл-қызға.
'Е. Өтетілеуов В) Үлагатты цлттық цгымдарды жазып алыңыздар.
Үшжұрт: 1. Ағайынжұрт. 2. Нағашыжұрт. 3. Қайын жұрт.
Үш байлық: бірінші байлық - денсаулық, екінші байлық - ақ жаулық, үшінші байлық - бес саулық.
Үш би: 1. Үйсін Төле би. 2. Арғын қаз дауысты Қазыбек би. 3. Алшын Әйтеке би.
Үш дана: 1. Абай. 2. Шоқан. 3. Ыбырай.
Үшарыс: 1. Сәкен. 2. Бейімбет. 3. Ілияс.
70
Үш қат: 1. Жоғары қат (аспан). 2. Орта қат (жер үсті).
3. Төменгі қат (жер асты).
Үш қуат: 1. Ақыл қуат. 2. Жүрек қуат. 3. Тіл қуат.
Үш ғайып: 1. Ажал ғайып. 2. Қонақ ғайып. 3. Несібе ғайып.
Үш арсыз: 1. Үйқы. 2. Тамақ. 3. Күлкі.
Үш қадір: 1. Ырыс. 2. Бақ. 3. Дөулет.
Үш жақын: 1. Жан төтті. 2. Мал төтті. 3. Жар тәтті.
Үш қуаныш: 1. Алғыс алу. 2. Әзіңді көптің іздеуі. 3.
Ісіңнің өшпеуі.
Үш биік: 1. Билік. 2. Дөулет. 3. Даналық.
Үш артық: 1. Адалдық. 2. Еңбексүйгіштік. 3. Өнерпаз-дық.
Үш тұл: 1. Қайратсыз ашу - тұл. 2. Тұрлаусыз ғашық -тұл. 3. Шөкіртсіз ғалым - тұл.
С. Кенжеахметов
^Сагат, минут, секунд цеымдарына байланысты бір-неше сейлем жазыңыздар.
 Менің Отаным — Қазақстан
Есімдік (местоимение)
ь-г Есімдік зат есім, сын есім, сан есімдердің орнына қол-данылады. Негізгі атңаратын ңызметі — зат есімнің орнына ңолданылуы.
Жіктеу есімдігі зат есімнің орнына жұмсалады (мен, сен, сіз, ол, біз, біздер, сендер, сіздер, олар) сұрағы кім? кімдер?
Сілтеу есімдігі сын есімнің орнына қолданылады (анау, осы, мынау, сол) сұрақтары: қай?
Өздік есімдігіне «өз» сөзі ғана жатады, ол кім? деген сұраққа жауап береді. Тәуелденіп барып септеледі, көп-теледі.
Сұрау есімдігіне тіліміздегі бар сұрақтар жатады (кім? не? қай? қанша? қалай? не себепті? неге? қандай? қашан? не мақсатпен? т. б.).
Жалпылау есімдігі мен белгісіздік есімдіктері де бір-де зат есімнің, бірде сын есімнің, сан есімдердің орнына қолданылады.
71
«» Сөйлемдерді орыс тіліне аударып, қазаңіиасын кошіріңіздер.
1, Біз оларға хат жаздық. 2. Олар бізді жатақханасына шақырды. 3. Оның ата-анасы келді. 4. Менің ағам оларға ұшаққа билет сатып алды. 5. Сізбен танысуға бола ма? 6. Барлығыңыз суретке түстіңіздер ме? 7. Сен одан еш-теңені жасырма. 8. Анау - бөріміздің кітабымыз. 9. Бұл қай топ? 10. Сен қандай адамды бақытты деп санайсың? 11. Осы әзіңнің пікірің бе?
Т Қажеттісін көшіріп алыңыздар.
Республика Казахстан расположена на юго-западе азиатской части СНГ и занимает огромную территорию, протянувшуюся на 3 тысячи км с запада на восток - от степей Поволжья до лесов Западной Сибири и на 1,8 ты-сяч километров с севера на юг - от Урала до песков Кы-зылкумов.
Начавшийся в глубокой древности процесс формиро-вания казахской народности был прерван нашествием монголов. Возникшим на обломках и империи Чингиз-хана ханствам не удалось создать объединенного госу-дарства. Кочевой образ жизни, феодальная разобщенность междоусобицы задерживали развитие экономики и куль-туры казахов, ослабляли страну в военном отноіпении. Этим воспользовались правители джунгарского феодаль-ного государства, решивіпие побороть казахский народ. Б 17-18 века многие десятилетия казахи вели героичес-кую борьбу с захватчиками.
Казахстан ныне называют кладовой һодземных богат-ств страны. В его недрах выявлены почти все известные на земле полезные ископаемые. Ученые Казахстана разра-батывают фундаментальные проблемы почти по всем направлениям современной науки и техники, имеющим болыпое народнохозяйственное значение. Алматы, Астана, Караганда, Усть-Каменогорск стали местом проведения международных и всесюзных (СНГ) симпозиумов, семи-наров и конференций по различным направлениям науки.
72
Многие произведения казахской литературы переве-дены на иностранные языки. Художественная интелли-генция объединена в творческие союзы писателей, художников, архитекторов. Нынешний Казахстан пред-ставляет собой государство суверенное, которое разви-вается, расіпиряется, омолаживается и продолжает жизнь.
Есімдіктерді тауып, магынасына қарай талдацыз-дар.
1. Қазақстан территориясы 2,7 млн шаршы метрден астам. Ол батысында Еділ сағасынан бастап, шығысында Алтайға дейінгі жөне солтүстігінде батыс Сібір ойпа-тынан оңтүстігінде Тянь-Шань жоталарына дейінгі жерді алып жатыр. 2. Мол астық - осынау Қазақстанның негізгі байлығы. 3. «Екібастұз» кенінде өз күштерімен өнім сапасы артып, жылына 200 млн тоннаға жетпекпіі. 4. Мұнда ешбір теңдесі жоқ алтын қоры да, мұнай базасы да бар. 5. Қазақстанның беделі өнер жағынан, әсіресе «Азия дауысы» байқауы арқылы биікке көтерілді.
! Мәнерлеп оцып іиыгыцыздар.
КҮН СӘУЛЕЛІ ҚАЗАҚСТАН
Ен даласын
Егін жапқан.
Бар баласы
Бақыт тапқан.
Менің жерім, Туған елім -Күн сөулелі Қазақстан! Көкке тиген Асқар тауы, Жасыл киген Бақша бауы, Менің жерім Туған елім -Күн сәулелі Қазақстан! Күн өлкесі
73
Күлімдеген, Ел еркесі Үлым деген. Менің жерім Туған елім -Күн сөулелі Қазақстан!
Тәуелсіз Қазақстан жайлы реферагп жазыңыздар.
 Қазақстан Республикасының Негізгі Заңы
Сөз таптары
Етістік
№ Мәтінді тцсініп, мцеалім көмегімен әңгімелеңіздер.
Мы, народ Казахстана, объединенный общей исторической судьбой, созидая государственность на исконной казахской земле,
сознавая себя миролюбивым гражданским обществом, приверженным идеалам свободы, равенства и согласия, желая занять достойное место в мировом сообществе, осознавая свою высокую ответственность перед ны-нешним и будущим поколениями, исходя из своего суверенного права, принимаем настоящую Конституцию.
Статья 7
1.	В Республике Казахстан государственным является казахский язык.
2.	В государственных органах местного самоуправле-ния наравне с казахским официально употребляется рус-ский язык.
3.	Государство заботится о создании условий для изу-чения и развития языков народов Казахстана.
30-бап
1.	Азаматтардың мемлекеттік оқу орындарында тегін орта білім алуына кепілдік беріледі. Орта білім алу мін-детті.
74
2.	Азаматтардың мемлекеттік жоғары оқу орнында конкурстық негізде тегін жоғары білім алуға қүқығы бар.
3.	Жекеменшік оқу орындарында ақылы білім алу заңмен белгіленген негіздер мен тәртіп бойынша жүзеге асырылады.
4.	Мемлекет білім берудің жалпыға міндетті қалып-тарын белгілейді. Кез келген оқу орнының қызметі сол қалыптарға сай болулары керек.
34-бап
1. Әркім Қазақстан Республикасының Конституция-сын жөне заңдарын сақтауға, басқа адамдардың құқық-тарын, бостандықтарын, абыройы мен ар-намысын қүр-меттеуге міндетті.
2. Әркім Республиканың рөміздерін құрметтеуге мін-детті.
Қазақстан Республикасының Конституциясы тоғыз бөлімнен, тоқсан сегіз баптан тұрады.
•-»Етістік заттың қимыл, іс-эрекетін білдіреді. Сцрақтары: не істеді? не істемек? (чтобцдет делатъ?) не қылды? (что сделал? )
Мысалы: Анар өндірістік төжірибеге кетті (не істеді?)
Етістік райға (наклонение), етіске (залог), іпаққа (вре-мя), жаққа (лицо) бөлінеді.
Қимылдың орындалуына байланысты болымды (поло-жительный), болымсыз (отрицательный) болып бөлінеді.
Мынау сен бе?
Өтірікке сенбе.
Біреудің көңілін қалдырма.
Мезгілсіз көшеде жүрме.
Өзгенің бақытын үрлама,
ЛС Көрсетілген жцрнақтарды пайдаланып, туынды етістік жасаңыздар.
1.	-ла, -ле, -да, -де, -та, -те, бас, аяқ, таза, күз, өңгіме, із, тіс, орын, ой.
2.	-лас, -лес, -дас, -дес, -тас, -тес, ым (мимика), үйым, үн, шарт, ара, қате.
3.	-а, -е, ат, түн, тең, бос, сез, көш.
75
Т Сөйлемдерді къшіріп,етістіктердің тцрлерінс ңарай бөліңіздер.
38-бап. Қазақстан Республикасының азаматтары табиғатты сақтауға жөне табиғат байлықтарына ұқыпты қарауға міндетті.
84-бап. 1. Қылмыстық істер бойынша анықтама жүр-гізу мен алдын-ала тергеуді арнаулы органдар жүзеге асырады жөне бұлар сот пен прокуратураға бөлінген.
2. Анықтама жүргізуге тергеу органдарының өкілет-тігі, ұйымдастыру мен қызмет төртібі, Қазақстан Респуб-ликасындағы жедел іздестіру қызметінің мәселелері заңмен реттеліп отырады.
▲ Негізгі заңның баптарымен танысып келіңіздер.
 Астана — Қазақстанның жаңа ордасы
Сөз таптары. Үстеу
® Мәтінге назар аударыңыздар.
...Целинное Приишимье, являющееся крупнейшим агропромышленным регионом, по праву славится своей хлебной нивой, предприятиями сельскохозяйственного машиностроения, разветвленной сетью транспортных коммуникаций, благоустроенными населенными пунк-тами. Но главное его богатство - это, конечно, люди, ко-торые освоили степные просторы, превратили этот край в одну из главных житниц Казахстана.
У вашего областного центра-города, расположенного на пересечении важных транспортных магистралей, поч-ти в географическом центре стран, сохранившем хоро-шую экологическую обстановку, есть все возможности стать средоточием политической, научной, культурной и деловой жизии республики. Именно этим продик-товано стремление сделать Акмолу столицей государ-ства...
Н.Назарбаев
76
АСТАНА ҚАЛАСЫ -
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУВЛИКАСЫНЫҢ БАС ҚАЛАСЫ
1932 жылы Есіл өзенінің жагалауындағы Қараөткел округінің негізі қаланды. Кейін Аңмола сауда жәрмең-келері өткізілетін орталыққа айналады. 1961 жылға дейін қала - Ақмола, 1961 жылдан кейін Целиноград болып аталды. 1939-1965 жыл дары Ақмола облысының, ал 1960-1965 жылдары Тың өлкесінің өкімшілік орталы-ғы бблды. Ең таяу темір жол бекетінің атауы - Астана бекеті. Қаланың өкімшілік маңызы - Қазақстан Респуб-ликасының елортасы.
Қала Сарыарқаның терістігінде Есіл өзенінің екі жа-ғасында орналасқан. Ежелден Еуропа мен Азияны байла-ныстырып тұрған ірі тасымал торабы. Астана қаласы ар-қылы тасымалданатын барлық жүктердің 96 пайызынан астамы - өтпелі жүктер. Алматы қаласы мен Астана қаласының арасы - 1318 шақырым.
"Астананың өркендеуі - Қазақстанның өркендеуі" деп аталатын бағдарлама бойынша бой түзеген көрікті үйлер, "Океанариум", Дарын орталығы, "Салтанат сарайы”, бола-шақтардың төріне ұмтылған еліміздің таңбасындай көк-ке құлаш сермеген "Бәйтерек", Астана әуежайы, Елбасы-ның резиденциясы - Ақорда - осының бәрі ғажайып ертегілерді еске салады.
Қазіргі таңда Астанада С.Сейфуллин атындағы аграр-лық университеті, Е.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана мемлекеттік медицина академиясы, педагогикалық, медициналық колледждер, бірнеше кө-сіптік білім беретін білім ордалары бар.
Астана қаласы жыл сайын өркендеп, бет бейнесін өсемдей түсері сөзсіз.
Баспа материалдарынан
• 1. Жай жоспар жасап, әңгімелеңіздер.
2. Оқытушы көмегімен жаңа сөздердің сөздігін жаса-ңыздар.
3. Қазіргі Астана туралы айтып беріңіздер.
77
•-» Үстецлер қимыл эрекетке тікелей байланысты. Мысалы: Астана орталыққа тез айналды. Ақмола бцрын тың өлкесінің орталыгы болды.
мезгілін(время)қашан?таңертең, түсте, кешке, ертең, т.б.
мекенін (место)қайда? жоғарыда, алда, кейінде, төмендед.б.
мақсатын(цель)немақсатпен?оқуүпгін, демалуға, т.б.
Қимылдың
сын-бейнесін (образа действие) қалай? ортаіпа, оқша, атша.
себебін (причина)несебепті? ауырғандықтан, қызығып. күшейтпелі(превосходство)ең, аса, өте, тым, зор, т.б.
« Сөйлемдерді оқып, орыс тіліне аударыңыздар.
1. Айнаш ілгері жүрді. 2. Сен мұнда кел. 3. Астананың бүгінгі келбеті маған ұнайды. 4. Ел астанасының тұсау кесер рәсіміне он бестен артық елден қонақтар келді. 5. Майра жазда демалу үшін Көкшетауға барады. 6. Темірхан емтиханнан ауырған себептен босатылды. 7. Таңертең ерте түрып, жоғары-төмен секіріп, жаттығу жаса. 8. Үшақ тө-мен түсіп келеді. 9. Мадияр өте ақылды жігіт. 10. Кеше Астанада Конгресс-холда симпозиум өткізілді.
Щ| Сөйлемдегі сөздерді сөз табына талдаңыздар.
Қашан? үстеу неге? з. е. не іст? ет. қайда? үст не іст? ет. Үлгі:Бцгін таңертең цшаққамініп,жогары көтерілдік. Үшақ дереу жоғары көтерілді. Жер төменде қалды. Баратын жеріміз өлі алыс. Аз уақытта ол да жақын қал-ды. Төменде қала шамдары көрінеді. Аспанда біршама уақыт қалықтадық. Үіпақ ұшуын бөсеңдетті. Ол Алма-тыдан Астанаға дейін онша көп ұшқан жоқ.
Т Жцмбақтардың шешуін табыңыздар.
Қысы-жазы өзгермес, Жаралған жасыл түсінен.
Қанша аяз болса да, Айрылмайды гүлінен.
(Бұл не?)
78
Тікен-тікен тік пісте Қысы-жазы бір түсте.
(Вұл не?)
Таңертең тұрдым, екі сайды қудым. (Бұл не?)
Күндіз бармын, түнде жоқ.
Ішім жанып тұрған от.
Кештетіп барып сөнемін, Таңертең қайтып келемін.
(Бұл не?)
Түнде сөнемін, Таңертең қайтып келемін.
(Бұл не?)
- Ты как собираешься провести праздник?
- Поеду домой к родителям. Я уже купил билет.
- Ты смотри как! А как же занятия?
- А я полечу самолетом. Улетаю в пятницу вечером.
Значит выиграю два дня.
- Это идея. И обратно самолетом?
- Угадал. Прилечу рано утром и пойду на занятия. Ну как?
- Это не утомительно? Как ты считаешь?
- Не без этого. Зато побываю дома.
- Мейрамды қалай өткізейін деп жатырсың?
- Үйге ата-анама барамын. Билет алып қойдым.
- Қарай көр! Ал сабақ ше?
- Мен ұшақпен ұшамын. Жұма күні кешке ұшамын.
Сөйтіп екі күнді ұтамын.
- Мұның идея. Қайтарда да ұшақпен бе?
- Таптың, таңертең үшып келемін де, сабаққа бйра-мын. Мұным қалай?
- Шаршатпай ма? Қалай ойлайсың?
- Онсыз болмайды ғой. Оның есесіне үйге барып ке-лемін.
79
А Астана жайлы жаңа маглцмат келтіріңіздер.
 Алматы — астана
Сөз таптары. Шылау. Одагай. Еліктеу сөздер
- Диана, можно тебя на минутку?
- Да. Что то хочешь сказать?
- У нас сегодня семинар. У тебя случайно нет кон-спекта?
- Есть.
- Дай мне, пожалуйста.
- Спасибо, ты меня спасла.
- Диана, маған уақытыңды бөлесің бе?
- Иә, бірдеңе айтайын деп пе ең?
- Бүгін бізде семинар. Конспектің бар ма?
-Бар.
- Маған бере тұршы.
- Рақмет, сен мені құтқарып кеттің.
тіліндегі шылац, одагай, еліктеу сөздерінің магынасы болмайды. Шылацдың жалгацлық (союзы), септецлік (послеслоги)> демецлік ( цсилителъные час-тицы) тцрлері бар. Олар сөзді байланыстырады және септік жалгацларынан кейін келіп ңосымша магына цстейді.
Жалғаулықтар: -және, -мен, -пен, -бен, -әрі, -да, -де, -та, -те, бірақ, әйтпесе, болмаса, алайда, дегенмен, өлбетте, т. б.
Мысалы: Құрылыс пен шаруашылық бірге дамыды.
Септеуліктер: туралы, жөнінде, жайында, соң, дейін, шейін, таман, кейін, бірге, қабат, қатар, т. б.
Кездесуден кейін көп сөйлестік.
Демеуліктер (частицы) сөздің мағынасын нақтылау үшін қолданылады.
-қана, -ғана, -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе, -мыс, -қой, -ақ. Балаңыз бала-ақ екен. Кемпірмен шал болыпты-мыс.
80
« К,азаң тіліне аударып, жалгаульщтарына көңіл боліңіз.
1. Студенты сдают экзамены и зачеты. 2. Вечер был прекрасный, и мы гуляли по берегу моря. 3. Дни были теплые, но вечер был холодный. 4. Погода была теплая, но дождливая. 5. Лето я проведу на Завкавказье или в Крыму. 6. Я говорю не только по-русски, но и по-казахски. 7. Сауле то письмо напишет, то телеграмму пошлет, но ответа нет. 8. Или иди в поликлинику, или я вызову врача на дом. 9. На базаре естьяблоки, игруши, иурюк и вишня. 10. Отец Армана - бизнесмен, а мама - врач. 11. Алия закончила школу и поступила в университет. Мы после занятии поедем в аул.
ІЭ Мэтінді екі тілде оңып шыгып, өз сөздеріңізбен ай-тып беріңіздер. Тцсініксіз сөздерге мцгалім көмегімен сөздік қцраңыздар. Салыстырыңыздар.
АЛМАТЫ ҚАЛАСЫ
Алматы қаласы Қазаңстанның оңтүстік-шығысында, Іле Алатауының баурайында орналасқан.
Қала құрылысы арнайы ойластырылған жоба бойын-ша салынған. 1908 жылғы жоспар бойынша Алматы ба-тыс және оңтүстік-батыс бағытқа кеңейіп, оңтүстік ше-кара Басарық (қазіргі Абай даңғылы), ал батыста Қастек (қазіргі Қожамқұлов) көшесіне жетті. 1930-35 жылдары темір құйматастан, күйген кірпіштен құралған, жер сілкінісіне төзімді материалдан алынған Байланыс үйі, Ішкі істер министрлігінің клубы, Түрксіб баскармасы, "Алатау" кинотеатры - алғашқы ірі ғимараттар бой кө-терді. Соғыс жылдары Опера және балет театры, Қазақ-стан Ғылым Академиясының ғимараты мен Үкімет үйін салу қолға алынады.
Алматы - республикадағы ең сәулетті қалалардың бірі. Қала архитектурасында ұлттық ерекшеліктің бел-гілері, қала аумағының табиғат сұлулығы және құрылыс саласындағы ғылым мен техниканың жетістіктері жү-йелі түрде, жоғары талғамдықпен үйлесім тапты. Алма-
6-40
81
тыда әр ғимарат өзіндік ерекшеліктерімен, үтымды инженерлік-архитектуралық шешіммен көзге түседі.
“Қазақстан улттық энциклопедиясы”
Алматы - столица Республики Казахстан с 1929 года по 20 октября 1997 года. Город основан в 1854 году. Сегодня Ачматы - самый крупный научно-культурный центр страны с широко развитой сетью высших, средних общеобразовательных, профессионально-технических учебных заведений. Многочисленные научно-исследо-вательскне учреждения города ведут исследования практически во всех областях современной науки, цен-тром которых является Национальная Академия наук, созданная в 1946 году. В Алматы находятся посольстваи представительства многих стран, крупные фирмы ино-странных инвестиций, банки, промышленные пред-приятия, культурные центры.
Город расположен у северного подножия Заилийского Алатау на конусе выноса междуречья Улькен-Алматы (Большая Алматинка) и Киши-Алматы (Малая Алма-тинка). Алматы - один из немногих на нашей планете городов, имеющих необычное «высотное» расположение. Самая северная точка Алматы имеет отметку 670 метров над уровнем моря, а самая южная - 970 метров.
•-» Одаеай әр тцрлі көціл-кцйді білдіреді.
А) междометия, выражающие удивление, страх, при-зыв (қорқыныш, таңдану, ұран) түһ, алақай, жасасын (при радости), ой, ай, ей, (при принебрежении), пөлі (неодобрительно), қап (жаль).
Ә) междометия, употребляемые при призыве (обра-щении) к животным: кә-кә (к собакам), көс-көс (к вер-блюдам), пұшат-пүшат (овцам), ауқау-ауқау (к корове).
Б) междометия, выражающие проклятие: Ой, ант атсыні (будь ты прокляті) тек, тәйт, жә.
Оцып, орыс тіліне аударып, магыналарына қарай ажыратыңыздар.
82
Түһ, кандай сұлу! Алақай, диплом алдым! Мәссағаы. сол да сөз болып па! Сұмдык! Масқара! Не көріп тұрмын! Астапыралла, сактай көр! Ңұдайға шукір, оқуды бітір-дік! Тәйт, не дейді! Ойбай, қатты құлады сой! Пәлі! Керемет көрініс!
» Қазақ тіліне аударыңыздар.
Ах, какая прекрасная молодость! Беда, надо уходитъ поскорее! Ну, что тебе стоило приехать! Ох, батюшки, как вы изменились! Ах, вы, ребята! Э-Э-Э, здравствуйте, дорогой наш гость! Скажите, пожалуйста, где ваш кол-ледж? Городские женщины, они ведь ой-ой-ой! Кис-кис, Анютка, ко мне! Спасибо, любимый мой!
Айиаладағы құбылыстарда болып жататын дыбыс-тарды қимыл-амалдарды дәл жеткізуге жәрдемін тнгі-зетін сөздерді еліктеу сөздер деп атайды. Мысалы, кұрс (подражание звуку), қарқ-қарқ (хохотать).
Жазып алыңыздар да, жадындарыңызеа сақтаңыздар.
С Жылт-жылт - сверкать
Сырт-сырт - звукоподражание хрусту, легкому стуку
Сарт-сұрт  громкий звук, трескотня
Қалш-қалш - трястись
Күрс - подражание отрывистому звуку
Жалп - мгновение, устье
Елтең-селтең - не увлекающийся пустяками
Қалт-құлт - едва-едва
Күтір-күтір - хруст
Дүрс ету - грохнуть
Дүңк - бух, бах
- Сколько раз в неделю проводятся занятия по казах-скому языку?
- Мұнда қазақ тілінен аптасына қанша сабақ болады?
- Два раза.
- Екі рет.
- На занятиях используются технические средства?
- Сабақ үстінде техникалық жабдықтар қолданыла ма?
- Да, вы будете много работать в лингафонном каби-нете.
83
- Иә, сіздер болашақта лингафон кабинетінде көп жұмыстар істейсіздер.
- Лингафон аппараттары сарт-сұрт етпейді.
- Мақтағанмен бүгін ғана шамы жалп етіп сөніп қалды,
- Оған студенттер қарқ-қарқ күлді.
Өз і$алалары,ңы,з жайында мэлімет жинаңыздар.
П III тарау бойынша пысыңтау тапсырмалары.
1.	Қазақстан жайлы қандай ән білесіздер?
2.	Үлттық рәміздер не үшін қажет?
3.	Сөз таптарының есім түрлерін қайталаңыздар.
4.	Қазақстан Ресцубликасының күнпарақтағы қы-зылмен белгіленген күндері қай күндер?
5.	Тәуелсіз мемлекеттер достастығы елдерін білесіз бе?
6.	Етістік пен үстеуді қайталаңыз, не себепті байла-ныстылық себебін түсіндіріңіздер?
7.	Қазақстан облыстарында өндірілетін өнім түрлерін біліп алыңыздар?
Нәтиже сабақтар
1.	«Ортақ Отаным - Қазақстан» атты карта бойынша саяхат жасау.
2.	Қазақстан Республикасы туралы не білесіздер?
3.	Өз қалаңыз туралы суреттеп жазыңыздар.
84
IV тарау
ҚАЗАҚСТАН ЖАС МЕМЛЕКЕТ
 Жыл басы — Наурыз
Лексика
й Мэтінді тцсініп, оқыцыздар.
НАУРЫЗ
Наурыз - Шығыс елінің бүкіл халықтық мейрамы, яғни Үлыстың Үлы күні. Наурыз бұған дейін мыңдаған жылдар бұрын шығыс халықтарының жыл басы ретінде тойланған. Халық үшін бірліктің, татулықтың, еңбек-тің, көктемнің, ізгіліктің, бақыттың мерекесі болған. Бұл күні жақсы тілек тілеп, кешірімді болған. Бұлақтың көзін ашып, жас шыбық еккен.
Наурыз күні. Бұл парсы тілінде «нау» - жаңа, «руз» -күн деген сөзінен шыққан. Қазіргі күн есебі бойынша наурыз айының 22 жұлдызы - мереке, демалыс күні. Бұл күні жұрт сапарға шықпайды, жаңа іс бастамайды, шарап ішпейді, құран оқымайды. Осы түні барлық дала-ны Қызыр ата аралайды.
Наурыз айы — Шығыс күн есебінде жылдың алғашқы айы. Қыстың соңы, көктемнің басы. Халық Наурызды бір ай бойы мерекелеуді өдетке айналдырған.
Наурызнама — шат-шадыманды ойын-сауық той. Той-да ат жарыс, палуан күрес, басқа да спорт бәсекесі ұйым-дастырылып, айтыс, түрлі ойындар, көңілді жұмбақтар, ән, өлеңдер, наурыз жырлары айтылады. Наурызнама бұрын 3-9 күнге созылатын. «Қазақтың қазақ болғалы өзіне арналған ерекше мейрамы - Наурызнама».
Наурыз көже — жеті түрлі дәмнен: сүт, ет, су, тұз, тары, құрт, жеміс, т.б. жасап, оған қазы, шұжықсияқты
85
сыйлы мүшелер қосып, мерекемен қүттықтауға кел-гендерге ықыласпен үсынады.
«Қазақ халңының салт-ддстцрлері»
5К Жаттыгуды көіиіріп, тура маеынадагы сөздерді табыңыздар.
Наурыз жыры - мерекеде айтылатын ауыз әдебиет түрлерінің бір саласы.
Үлыс күні қазан толса,
Ол жылы ақ мол болар,
. Үлы кісіден бата алсаң, Сонда олжалы жол болар...
Наурыз бата наурызнама өткізгендерге, көже ұсын-ғандарға, жалпы көпшілікке беріледі:
Өркенің өссін!
Әр күнің Наурыз күніндей берекелі болсын!
Үлың - оңға, қызың қырға қонсын!
Еліңе елеулі, халқыңа қалаулы бол!
Айың тусын оңыңнан, Жұлдызың тусын солыңнан! Бақ берсін, қыдыр дарысын!
Наурыз тілек - достық көңіл мен тілектестіктің, адамгершіліктің белгісі, әрі тойдың жарасты салтының бірі ретінде айтылған,
Пәле-жала жерге енсін!
Төрт түлік ақты болсын!
Өрісің малға, үйің жанға толсын!
№ Мәтінді оқытуіиы көмегімен аударыцыздар.
Наурыз төлді наурызда төлдеген төл басы ретінде бағалап, мал-жанды қазақ баласы оны ерекше күтіп баға-ды. Төлбасы сатылмайды, ешкімге сыйға берілмейді.
Наурызкөк - наурыз айында ұшып келетін көктем қүсы. Қарасы шағын ғана, осы құсты шығыс елі күтіп жүреді. Оны алғаш көргендер оған жем шашады, қуып, үркітпейді.
Наурыз есім. Наурыз күнінде немесе айында туған адамдарды халық бақытты, ерекшелер деп ұғынған.
86
Сөйтіп оларға Наурыз есімін беретін болған. Наурызбай Кұтпанбайүлы (1706-1781) және Наурызбай Қасымүлы (1822-1847) әйгілі батырлар болған. Алтын Ордада Нау-рызбай есімді хан болғаны тарихтан белгілі. Наурызгүл, Наурызбек» Наурызәлі, т.б. есімдер бар.
Наурызшешек - наурыз айында өсетін жапырақты, түрлі-түсті гүлді, қауашақты, әсем өсімдік. Майының
' дәрілік қасиеті бар. Ол - «Қызыл кітап» өсімдігі.
Наурызша, Осы айда жуп-жүқа, қырбық қар түседі. Оны халық «наурызша» деп атайды.
«Қазац халңының салт-дэстцрлері»
Орысша сұраңыз
- Какой праздник люди ждут с нетерпением весной?
- Как люди встречают Наурыз?
- В празднике бывают какие благопожелания?
- Кого ты поздравил (а) с праздником Наурыз?
- Как проходят Наурыз в твоем учебном заведении?
Жолдасыңыздың қазақша жауабын тексеріңіз
- Көктемде (жазғытұрым) адамдар наурыз мерекесін асыға күтеді, Наурыз - Үлыстың Үлы күні, жыл басы.
- Наурызды адавдар өр түрлі қарсы алады. Қызыр атаны күтеді. Наурыз көже жасайды. Жастар «селт еткізер» сыяпатын ұсынады.
Тал-шыбық егеді.
- Үлыс оң болсын!
Ак мол болсын!
Қайда барсаң жол болсын!
- Мен әке-шешеме жеделхат жібердім, достарымды құттықтадым.
- Біз де жыл сайын Наурызнама аталып өтіледі. Киіз үй тігіліп, онда наурыз кәже таратылады. Топаралық жарыс болады. Алтыбақанда жастар тербеліп, спортгық шаралар өткізіледі.
87
! Наурыз, сеиі сүйемін
Үлыс күні ұлыстың Мейрамы ортақ Шығыстың. Бас қосары осы күн, Алыс, жақын, туыстың. Үлттық тойым - мерекем! Алуан салты ересен.
Үлан-байтақ қазағым Бола берсін берекең! Наурыз айы - наз айы!  Көктем басы шынайы.
Үлде менен бүлдеге Орануың лайық!
Келді жайлап жыл құсың, Төрт түлігің шыңғырсын. Қаулап гүлдей ұрпағым, Өссін шыңдап бүлдіршін! Таза сөйлеп өз тілін, Қылығымен күлдірсін! Қазақтың кім екенін, Күллі әлемге білдірсін!
ИШцгайыпцлы
•"-» Лексика тіліміздегі сөз байлыгын зерттейді. Грек тілінде лексикос «сез» дегенді білдіреді. Қазак, тілінің сөз байлыгы басқа тілден енген сөздер арцылы жаңарып, толысады.
Некоторые тюркизмы в русском языке
С Алтын - алтын
Богатырь - батыр -герой Аралас - аралас -смесь Карагач - қара ағаш - дерево Карагум - қара құм - черный песок Карагурт - қара құрт - черный насеком Кавардык - қуырдақ - поджарко из мясо Курган - қорған - қорғану - защищаться Беркут - бүркіт Чабан - шопан Булат - болат
88
Тимур - темір (железо)
Очаг - ошақ - печь
Деньги - теңге - монета
Кызылгум - қызыл құм - красный песок Құшақ - құшақтасу - обнимать
Т Орыс тілінен енген сездерді кестеге толтырыңыздар.
А	В	Ц	Ч
Автопарк Белосипед Циркуль Чек
Сейлемдерді кешіріп, орыс тіліне аударыңыздар.
~ 1 .Жалпыхалықтық тойлар - жыл басы - Наурыз, жаз тойы - Қымызмұрындық, күз мейрамы - Мизам (шопан-дар тойы - сабантой), қыс тойы - соғым. 2. Қазақ хал-қындаайлардыңтөрт жүйесіқолданылған. 3. Тоғыс, зо-диак (жұлдыз), азаматтық және араб айлары. 4. Еліміз төуелсіздік алып, егемендікке ие болған соң, Наурыз ме-рекесі елімен қайта табысты. 5. Шығыстың даныш-пандары Махмұт Қаіпқари, Әбу Райхан Бируни, Ә.Фир-доуси, О.Хаям, Абай, Әлихан, Ахмет, Міржақып, Сәкен сынды ғұламалар наурыз туралы еңбектер, өлең-жырлар жазды.
5К Нцкте орнына тиісті сөздер жазыңыздар.
1.	Ғ... қандай планета?
2.	Бұл ...-ның топырағы қызыл.
3.	...жүннен тоқылған бұйымдар.
4.	Астың дәмдісі - ... борщ.
5.	Үй салуға ... керек.
Т Тіл туралы маңал-мәтелдерді жазып алыңыздар. Ақылдың көркі - тіл, тілдің көркі - сөз Сәлем берген саулық береді.
Білікті адамның сөзі - таза гүл.
Ақыл мен білімнің тілмашы - тіл.
Адамның сөзі - ақылының таразысы.
Тәрбие басы - тіл. (М. Қашқари) Әдептің басы - тіл (А. Иүгінеки) Адамды екі нәрсе қартайтпайды: бірі жақсы - мінез, екіншісі - жақсы сөз.
89
Жцмбаңтарды шеиііңіздер.
Тіреусіз күмбез, Сылақсыз қабырға. Тұтқасыз есік, Іргетассыз ғимарат. (К...)
Кейде жарты, кейде бүтін дәңгелек, Түн болғанда шомылады көлге кеп. (Бүл не?)
Қабат-қабат қаттама,
Ақылың болса аттама. (К...)
Бір құтыдабар,
Екі түрлі бал. (Ж...)
А Вірнеше жцмбаң пен маңал-мәтел тауып жазып келіңіздер.
 16 желтоқсан — Қазақстаи Республикасының тәуел-сіздік күні
Тұрақты сөз тіркестері
Т Магынасына назар аударыңыздар.
...Біз төуелсіздікке аңсап, зарығып жеттік. Енді сол тәуелсіздіктің қасиетті белгілерін де ерекше қадірлеуі-міз, қастерлеуіміз керек. Әрбір Азамат Қазақстанның Туын, Елтаңбасын және Әнүранын түмардай қасиет тұтуы қажет. Елдігіміздің сыналатын бір тұсы - осы.
Н.Назарбаев
В) Мзтінді тцсініп оңыңыздар. Сөздік ңцраңыздар.
16 ЖЕЛТОҚСАН - ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН КҮНІ
Жариялылық пен демократияның дендеп өмірге ие бола бастаған сол бір кезеңнің желтоқсан оқиғасын жаңарудың тұғырлы сәті десе болар еді. Себебі әміршіл-әкімшіл тәртіпке қарсы бой көтерген жалынды жаста-рымыздың ерекше бір бұла күші, азаттық пен еркіндікке серпілісі айқын байқалған болатын. Мұны біз ерікті 90
халық жасақіпысы ретінде «Қазақстанға үлттық басіпы керек», т.б. ұрандар көтеріп алаңға шыққандықтарын нағыз ерлік деп танимыз. 16 және 17 желтоқсандағы осынау оқиғаны басқаша бұрмалап, оларға қоқан-лоққы жасап, қырғидай тиді, Намыстарын қорлап, әскери күшпен жанышты. 20-30 солдат құр қол студенттерді таяқпен, саперлік күрекпен ұра бастады. Кейбіреулеріне әскери өдістерін қолданып, белден теуіп құлатты. Оны-мен қоймай ұстап алғандарын шаштан сұйреп, тепкілеп, алаңға апаруға әрекет жасады. Су атқыш машиналардан мұздай су атып, талайларын жарымжан етті. Әдейі ұруға арналған таяқтармен жастарды төпеп жатқанын көзіміз көрді.
Міне, мұндай аяусыздық, қанішерлік жағдай сағат сайын жалғасып жатты. Көп ұзамай түн жарымында солдаттар алаңдағы жазықсыз жастарды итке талатты, қала берді олардың бірталайын ұрып-соғып машинаға салып, қаладан тысқары жерлерге апарып тастады. Бұл қатыгездік өр жанның жүрегіне қара дақ салып, тарих бетінде айшықты таңбасын салды.
Желтоқсан оқиғасы Қазақстан тарихында Қайраттың, Ләззаттың, Сәбираның, Ерболдың, т.б. өрімдей жастар-дың есімін қалдырды.
16 желтоқсан - төуелсіз Қазақстан күні болып белгіленді.
Сол бір қанды жексенбідегі қыршын жастар бейнесін алаңға орналастырылған ескерткіш айқындап тұр.
Баспа матпериалынан
! Желтоқсан қыршындары
Болды уақыт ырғағы құбылмалы, Жағы тынбас, «төбеттер» ырылдады Шырқыраған шындығың түк болмады, Құрбандыққа шалынды шыбын жаны. Күшің менен ісіңе қарамады...
Ала қойдай бөлектеп алалады.
Астауыңнан ас ішкен қаншық иттер, Артынан кеп айғайлап абалады...
Аласталып ортадан құран, наның, Ашынудан аспадық, тұра алмадық.
91
Қонаевты қорлаған қозғаушы күш,
Бетін бермей қойды ғой «Правданың».
Кестеленбек қалайша жыр тілімен,
Күндер өтті айбынды күркірімен.
Қарапайым қазақты шетке қағып,
Мазақ етіп, қорлады үлтыменен...
Шаштан сүйреп жазықсыз бүрымдары, Бет-ауыздар бейнесіз жырымдалды.
Түрмелерге тығуға орын болмай, Түршіккенбіз көргенде судай қанды.
 Тәуелсіздік табынар бүршік жарды.
Желтоқсанның ызғары-ай дірдектеткен.
Еске аламын кешегі қыршындарды.
Қ.Шэкібаев
Қазақ тілінде сөздер дара кцйінде емес, бір бірімен тіркесіп қолданылады. Тіркес екі тцрлі болады. 1. Еркін тіркес (улгілі топ, бес цй). 2. Тцраңты сөз тіркестерді өзгертуге, алмастыруга келмейді, олар бір сездің орнына гана қолданылады.
Тайға таңба басқандай (анық).
Біреудің ала жібін аттамау (үрламау).
Қас пен көздің арасында (тез).
Жүрек жұтқан (батыр), қоян жүрек (қорқақ), жүрегім жарылды (қуану).
Таяқ тастам (жақын), тіс жармау (үндемеу).
^Жаттыгуды орындаңыздар.
Туған жер (родная земля), ашық аспан (чистое небо), ортақ тіл тапты (нашли общий язык), тіл тигізу (оскор-бить человека), салт басты (одинокий), сырт киім (верх-няя одежда), салмақты кісі (уровновешенный человек), сарай ақыны (придворный поэт), салқын түсті (похоло-дало), үлт саясаты (национальная политика), сөзінде тұр-ды (сдержал данное слово), сәлем беру (приветствовать), төбесі көкке жетті (быть на седьмом небе), соққы беру (дать отпор).
92
Тіркес тцріне ажыратыңы,здар. Жай (свободное соче-тание) және тұрақты сөз тіркесі (устойчивое словосо-четание).
\3ат есімге магынасы жуық тіркес ойлап жазыңыз-дар.
Үлгі: киіз үй, (тас үй, ағаш үй) - юрта (каменный дом, деревянный дом).
Үй, кілем, қайың, салтанатты, жер, киім, жол.
Слова для справок: киіз, ағаш, тас, салтанатты (тор-жественный), тура (прямая), түкті (ворсистый), сырт (верх-няя), шүрайлы (плодородная), сүңгуір (подводная).
^Тцраңты сез тіркесі бар 5-6 сөйлем ңцрастыры-ңыздар.
 Дінн мейрамдар
Омоним, снноним, антонимдер
й Мәтінді оңытуиіының және сөздіктің көмегімен тцсініңіздер.
ИСЛАМ ТАҒЫЛЫМЫ
Алла тарапынан білдірілген өмір, міндет және тыйым-дардың жиынтығын ДІН деп атайды. Дін - үлкен ғы-лым. Дініміздің аты - Ислам. Ислам діні адам баласын адамгершілікке баулуға қызмет етеді. Алла - ислам діні-нің баршаға бірдей құдіретті күшті құдайы. Жер бетінде бір миллиардқа жуық мұсылман бар. Олар Азияда, Еуро-пада, Африкада, Австралияда, Жаңа Зеландияда және Океания аралдарында тұрады. Қазақстан елі исламды VIII ғасырдың басында қабылдаған.
Исламның бес шарты (парызы) бар: 1. Алланың барлы-ғына, Мұхаммед пайғамбарға сену (шаһадат айту). 2. На-маз. 3. Ораза. 4. Зекет беру. 5. Қажылық.
Қазақ халқы діни мейрамды өмірге енгізді. Ораза айты - Рамазан айында таң атқаннан, күн батқанға дейін ас-судан, темекі шегуден, ойын-сауықтан, жыныстық қа-тынастан бас тартып, отыз күн ауыз бекіткеннен кейін-гі үш күн мейрам. Айт мерекесінде күн найза бойы кө-
93
теріле айт памазы оқылады. Намаздың мақсаты - мейі-рімді, қайырымды болуға үндеу. Ол мешітте немесе дала-да таза жерде оқылады.
Меіпіттерде кем-кетіктерге садақа үлестіреді. Айттан бір күн бұрын жеті шелпек пісіріп таратады. Айт күн-дері адамдар ата-бабаларының зиратына барып, құран оқытып, қайыр-садақа үлестіреді.
Айт күндері дастарқан жайылып, қонақ күтіледі. Көпшілік орындарда ойын-сауық піаралары ұйымдасты-рылады. Адамдар сәнденіп киініп, «Айтыңыз қабыл бол-сын» деп игі тілеу тілейді,
Құрбан айты. Мұсылмандардың аса қадірлеп өтетін бұл мейрам арабша Иль-аль адха делінсе, қазақтарда «құрбан шалу» дейді. Бұл ораза айынан соң 70 күннен кейін келеді. Бұл айтта малдан құрбан шалынады. Қой, ешкіні бір отбасы шалса, ірі малды жеті үй бірігіп сояды.
Адамдар «айттық» сұрап, бір-бірінің үйлеріне қыды-рып мерекелейді.
«Той» кітабынан
•-* Омонимдер - айтылры бірдей магыналары болек создер:
жас - адамның кезеңдегі мөлиіері, жас - козден шыңңан тамшы, жас - балдәцрен кез.
Синоним - айтылуы әр түрлі, мағыналары жақын сөздер.
Әдемі, сұлу, келбетті, көрікті - сұлу, күшті, мықты, берік - күшті.
Антоним - мағыналары қарама-қарсы сөздер.
Ащы-тұщы, жақсы-жаман, аз-көп, жоғары-төмен, бай-кедей, т.б.
Асты сызылган сөздерге магыналас сөздер табыңыз-дар.
Үлгі: адам - кісі, кәсіп - мамандық; шұғылданады -айналысады, еңбек етеді.
Адамдар әр түрлі көсіппен шүгылданады. Адамның кәсібі тұрған жеріне байланысты. Теңіз жағасында 94
тұратындар балық аулайды. Қаладағылар базарларда сау-да жасайды. Құрылысідылар үй салады. Орта Азия тұр-ғындары мақта өсіреді. Шаруа қожалығындағылар жер-ді өңдеп, егін салады, мал есіріп, оны базарға өткізеді. Біз, студенттер, жазғы демалыста фермерлерге көмек-тесіп, қаражат табамыз.
5К Жаңылтпаштардагы асты сызылган создердщ ңарама-ңарсы сөздерін табыңыздар. Тез айтып жатты-гыңыздар.
Шайқордың шәйнегі мосыдан түспес, Мосыдан түссе, ащы деп ішпес.
Ыссы деп ііппес, Тұщы деп ішпес.
Ізгі із көп,
Ізгі ізді іздеушілер көбейсін!
Күрең жалды ат,
Кілең өлді ат.
Кілең өлді ат, Күрең жалды ат.
Ақ бас таудан
Ақбастау ағады
Ақбастау
Ақ бас таудан ағады.
"^Мцхаммед пайгамбардың мына өсиеттерін жазып, асты сызылган терілген сөздердің синонимін табыңыз дар.
Опасыз жан: « Аллатағалам опасыз бен күнәһарды сүй-мейді».
Тәңірден безгендер: «Тамұқ отыныңтамыздығы болады». Ата-анаңды сүйе біл: «Ата-анаңа жақсылықты несібе ет». Менменшілдер: «Менменсумен кеуде көтерген па-сықты Алла азаптап, аямастан жасытты».
Келісім: «Келісімге келелі бол, уөдеге уәлі бол».
Өзара түсінікке тырыса біл: « Бірін-бірі танып-біліп жүр-сін деп, Үлыс еттік, ру еттік сендерді».
95
Шапағатқа ұмтылу: Біле-білсең шапағаты барларың, Сүйген құлы боларсың сен «Алланың».
Адамдардың жауапкершілігі: «Жамағатым жақсы-лығын жасасын. Түбінде бір өз бойыңа жұғады».
Жамандықпен тас атсаңдар тасадан,
Өз қанжарың өзіңді кеп сұғады.
«Ислам» энциклопедиясы
А 1) Қцран сцрелерінен адамгершілікке байланысты цгымдарды жазыңыздар (қазаң тілді оңушылар цшін)
2) Өз діндерің жайлы жазып келіңіздер
 Қазақстанның табиғаты
Синтаксис. Сөз тіркесі
Т Байланыстырып сөйлеуге цйреніңіздер.
Жазғытұрымда қар ериді... Сең жүреді. Ағаштар бүр-шік атады. Күн ұзарады. Жер өңделеді. Тұқым себіледі. Молшылық негізі қаланады. Наурыз мерекесі өтеді. Жыл басталады. Студенттер өндірістік тәжіриебеге шы-ғады.
Жазда сессия басталады. Диплом қорғау жұмысы өтеді. Студенттер еңбек семестріне кетеді. Тамыз айында жазғы демалысқа шығады. Оқу орны, жатақхана жөн-деуден өтеді. Талапкерлер оқуға қабылданады.
Т «Кцзде» және «қыста» бөлімдерін өздеріңіз толты-рыңыздар.
Неше? Қанша? Қандай? Қай?
Бір жылда неше мезгіл бар?
Бір жылда ... мезгіл бар?
Ол қандай мезгілдер?
Көктем айлары қандай?
Наурыз...
Жаз айларының атын атаңыз
..., шілде,...
Бүгін ауа-райы қандай?
Бүгін ауа (ылғалды, құрғақ)
Ауаның қысымы қандай?
96
Күз айлары қай айлар?
... қараша
Қыс айлары қалай аталады?
Желтоқсан ...
Сіз өткен қыста қайда болдыңыз?
Қыс суық болды ма?
Жаңбыр, қар жауа ма?
^Жақша ішіндегі сөздердің тиістісін жазып, бірнеше сөз тіркесін ңцраңыздар.
Үлгі: Күннің ыстығы, оқу жылы, т.б.
1. (Жазда, күзде) күннің ыстығы басылған жоқ. 2. (Қыр-күйекте, қазанда) жаңа оқу жылы басталды. 3. (Жазда, қыста) студенттер хоккейден жарыс өткізді. 4. (Жаз-ғытұрым, шілдеде) орман, дала, ақ гүлге оранады. 5. (Қара-шада, наурыз да) Жаңа жыл мерекеленеді. 6. (Түнде, күндіз) жүлдыздар жымындайды. 7. (Жазда, ақпанда) аққу ұшып, қаз қонды.
Синтаксис гректің «ңцрц, біріктірц» деген сөзінің магынасын білдіреді. Ол сөз тіркесі, жай және қцрмалас сөйлемдерді ңарастырады. Екі не бірнеше сөз магы-налың жагынан жаңын болып, багына байланысцы сөз тіркесі болады.
Мысалы: самал жел, оңыган жігіт, ақ жол, т.б.
^Көшіріп жазып, сөз тіркестеріне бөліңіздер.
Еңсуық ай- ақпан. Ол «ықпа» боран, кейде «ақ ықпа, ақ басқын» деп айтылады. Қыстың қысқа айы да осы -ақпан. Қаңтарда күн қысқарып, түн ұзарады. Ескі түрік тілінде безбен таразының (весы) таяғы «қаңтар» деп аталған. Күннің барынша қысқарып барып, одан өрі бара алмай қаңтарылып тұрып қалуына орай «қаңтар» деп аталған.
7-40
97
Маусым - үндінің «маубын» деген жүлдыз атауынан шыққан. Бүл атау жаз маусымының басталуына орай шығуы мүмкін. Наурыздың жиырма екісінде күн мен түн теңеледі. «Қыркүйек» - мал шаруашылығына орай шыққан атау. Қой, ешкінің төлдеу уақытын көктем айы-на келтіру үшін қазақтар қошқар мен текеге күйек бай-лап, оны осы айда ағытатын болған.
В) Мәтінді тцсініп оңып, табигат сцлулыгына назар аударыңыздар.
ТАБИҒАТ - АЛТЫН БЕСІК
Көкшетау өңірі асқақ тауларымен, қалың орман-то-ғай, ондаған үлкен-кішілі көлдерімен, түрлі жабайы хай-уанаттарымен белгілі.
Әсіресе, Бурабай, Зеренді, Арықбалық, Щучинск ма-ңының табиғат сұлулығы жағынан ерекше көрінеді. Көкше ормандарында негізінен қайың мен терек өсірі-леді. Көлдері қашан да мөп-мөлдір. Көкшетау орманда-рында жабайы бұғы мен елік мекендесе, тау сілемдерінде арқар жортады. Көлдер балық пен құстарға толы. Мұнда табиғат байлықтарын сақтауға зор мән берілген. Бура-байдың әсем табиғатын қорғайтын орман шаруашылығы мекемесі құрылған. Ол тек орман күзетіп қана қоймай, басқа жерлерден әкелінген хайуанаттарды Көкше таби-ғатына үйретеді.
Зеренді көлінің табиғаты да ғажап. Бұл маңға демалу үшін қала тұрғындары жиі барады. Айдың көлдің мөлдір суы мен жасыл ағашы әсіресе жаз айларында тамаша.
Мұнда құрамында 2 мыңдай мүшесі бар алпыстай қо-ғамдық ұйым табиғат қорғаумен айналысады.
Өрт қаупінен сақтау үшін ағаш отырғызылған алаң-ның жан-жағы ені бір километрдей етіліп жыртылған. Орман шаруашылығы қызметкерлері: орман санитары деп аталатын 300 қызыл құмырсқа әкеліп жібереді. Қара торғайлардың 200-дей ұясын жасайды. Хайуанаттар
98
үшін азыққа шөп дайындалады. Қурап қалған ағаштар кесіліп, орнына жаңа бұтақтар отырғызылады.
Баспа материалынан
• а) түсініксіз сөздерді оқытушы көмегімен анықтаңыз-дар.
б) соңғы абзацты өз сөздеріңізбен айтып беріңіздер.
♦ Табиғат жайлы мақал-мәтелдерді естеріңізге сақ-таңыздар.
Туған ай тураған етпен бірдей.
Сүмбіле туса - су суыр,
Таразы туса - таң суыр.
Қаз келмей,. жаз келмейді.
Қыстағы - суық, жаздағы - ыстық.
Күн болсаң, күндей бола біл,
Ай болсаң, айдай тола біл.
Қараша - қауыс, кәрі-құртаңды тауыс.
Бұлт ала, жер шола.
Ай толғанын білмес,
Жігіт болғанын білмес.
Мезгіл жетсе, мұз да ерір.
Әр айдың аты басқа.
Уақыт тасты да тоздырады.
'&Көшіріп жазып, тіркестердің ңай сөз табынан бол-ганын біліңіздер.
Үлгі: біздің елімізде - бағыныңқы сөз (1) - есімдік, (2) басыныңқы сөз - зат есім.
1. Жерінің дені шөл мен шөлейт біздің елімізде жаң-быр қашан да болса, сирек жауады. Еліміздің көптеген өңірлерінде жылына 150-200 мм ғана жауын-шашын жауады.
2. Табиғатты кір-қоқыстан, шаң-тозаңнан, ласталған, уланған ауадан сақтандыру - көпшіліктің ісі. Табиғат пен адам тағдыры егіз. Жақсы өмір сүруіміз үшін таби-ғатты анамыздай қадірлеуіміз керек.
99
! Өлеңді сазымен айтып цйреніңіздер.
Сөзі мен сазын жазған - Қ.Кәрібаев
ТУҒАН ЖЕРГЕ САҒЫНАШ
Сағым тартып мұнартқан, Көлдерімді сағындым, Ақ пейілді қонақжай Елдерімді сағындым. Шырылдаған бозторғай, Сайрауыңды сағындым. Ата-бабам жайлаған Жайлауымды сағындым.
Қайырмасы: Ахау-ахау, Әнге қосамын. Болсыншы-ай осы әнім Туған жерге сағыныш.
Сырдың сүлу еркесі -Дариямды сағындым. Ескі заман елесі -Қариямды сағындым. Сипайтүғын әжемнің Алақанын сағындым. К,айырмасы:
А «Туган жерге сагыныш» өлеңін жаттап келіңіздер.
 Қазақстан қалалары
Синтаксис. Жай сөйлем
® Қоңырау шалыңыз.
— Алло, Мұхтарды телефонға шақырыңызшы.
— Тыңдап тұрмын.
— Мұхтар, есенбісің, қалың қалай? Сен, біздің үйге келесің бе?
— Сен шақырсаң барайын.
— Онда тез кел.
і лл
- Жай ма?
~ Бүгін би кешіне баруға қалайсың?
— Билетің болса баруға болады.
- Билетті әлі алғаным жоқ, бірге барып алармыз.
— Жарайды, мен үйден қазір шығамын.
— Күтемін, кездескенше.
(Дауыс ырғағының ауысып түрғанына назар аудары-ңыздар).
Сөйлем аякталган ойды білдіреді. Сөйлемдер қазақ жэне орыс тілдерінде мақсаты мен айтылцына қарай:
1.	Хабарлы сөйлем (повествовательное)
2.	Сүраулы (вопросительное)
3.	Лепті сөйлем (восклицательное)
4.	Бұйрықты (побудительное) болып бөлінеді.
Мысалы: Төуелсіз мемлекеттің өз шекарасы болады.
Ошақ басының оты сөнбесін! Аға, денсаулығыңыз қа-лай? Сабаққа кешікпе.
Ві	ҚАРАЕАНДЫ ҚАЛАСЫ
Жүрт Қарағандыны көмірлі өлке деп біледі. Ал Қара-ғанды көмірін кім тапты? 1833 жылы Қарағанды жай-лауында малшы Байжанов Игілік байдың малын айдап келген. Оның баласы Аппақ қылдан тузақ жасап, тыш-қан аулап жүріп, жылтыраған қара тасты қара бояу деп тауып алады. Бірақ оның бояу еместігін білген соң, тасты отқа лақтырып жібереді. Күтпеген жерден тас лапылдап жанып, жүртты таңқалдырады.
1856 жылы наурызда керемет тастың хабары Қызыл-жар саудагері Ушаковқа жетеді. Ол Қарағанды жайла-уын 250 сомға сатып алады.
Қарағанды - Республика өндірісі жөне халқының қү-рамы жөнінен екінші орындағы үлкен қала. Қарағанды көмірінің қорының көптігі дөлелденді. Қала - орталық Қазақстандағы ең көркем, өрі бай өнеркәсіптік облыс ор-талығы.
а)	өз сөздеріңізбен жоспар бойынша айтып беріңіздер. ә) оқытушы көмегімен сөздік жасаңыздар.
б)	жай сөйлемді теріп көшіріңіздер.
101
Мэтіннен цалалар туралы мэлімет алыңыздар.
ҚАЗАҚСТАН ҚАЛАЛАРЫ
Қазақ жерінде ежелден-ақ көп қала болған. Олардың дені өзен-көлдердің жағасына, жері бай, топырағы қу-нарлы, ауа-райы жумсақ жерлерге орналасқан. Олардың үстін керуен жолдар басқан.
Қазақстанда қалалар будан екі жарым мың жылдай бұрын пайда бола бастаған. Бірақ ол қалалардың көбі қа-зір жоқ. Ертедегі қалалар қирап, олардың үйінділері ға-на қалған.
Ежелгі қалалардың қазіргі барларының бірі - Түр-кістан қаласы.
Түркістан қаласы - Оңтүстік Қазақстан облысындағы Түркістан ауданының орталығы. Онда темір жол бекеті бар. Қала Шымкент қаласынан 225 шақырым жерде. IV-X ғасырларда қаланың орнында Шабғар деген үлкен қала болған. Гүлденген шағында Иассауи деп аталады. Ал кейін XV ғасырдан бастап Түркістан деп аталып келеді. “Түркістан” деген сез түріктер мекені дегенді білдіреді. Өйткені бүл маңца түркі тілдес халықтар мекендеген. Бұл қалада осы күнге дейін Ақсақ Темір XV ғасырда салдырған Ахмет Иассауи кесенесі бар. Ол Үнді, Қытай сияқты шығыс елдерінен батысқаөтетін жолдың үстінде. XVII ғасырдан бастап, Түркістан қазақ хандығының құрамына, олардың билігіне беріледі. Жаудан қорғану үшін қаланы айналдыра қорған салдырған. Қорғанның төрт қақпасы бар. Түркістан көрші Сауран, Отырар, Сайрам, т.б. қалалардың пайда болуына Рсер еткен.
Түркістан маңында егіншілік көсібі жақсы дамыды. Жаңа өсіп келе жатқан Манкент, Сүткент сияқты қала-лар Түркістан өкімшілігіне бағынады Түркістанды М.Жұмабаев былай деп жырға қосты:
Түркістан - екі дүние есігі ғой,
Түркістан - ер түріктің бесігі ғой.
Тамаша Түркістандай жерде туған, Түріктің Төңір берген нәсібі ғой.
102
Жуырда Абылай ханның денесі қайтадан Түркістанға жерленді. Қаланың 1500 жылдық мерейтойы өсерлі өтті.
Тцркістан
! Жай сөйлемдердің тцрлерін дауыс екпінін келтіріп оқыңыздар.
1. Қазақстанның батысында Батыс Қазақстан облысы (орталығы - Орал қаласы; Ақтөбе, Атырау жөне Ақтау қалалары) бар.
2. Тараз, Павлодар, Қызылорда, Петропавловск, Ал-маты қалаларының бүрынғы атауларын білесіңбе? 3. Оты-рар ҮІ-ҮІІІ ғасырларда Сырдария өзенінің орта тұсындағы ірі мемлекеттің астанасы болған. 4. Тараз — орта ғасыр-дағы қала, ҮІІғасырдабұдан «Жібек жолы» өткен. 5. Қы-зылорда 1925-1929 жылдары Қазақстан астанасы болуына орай, Ақмешіт атауынан Қызылорда болып қайта аталды. 6. Пөлі, ел ордасы, Астана ғой, шіркін! 7.1869 жылы Қа-ратал өзенінің бойындағы Талдықорған қыстағына көшіп келген орыс шаруалары Гавриловка қаласының негізін қалады.
А Өз туып-өскен цала, облыстарыңыздың суретін зкеліңіздер.
 Қазақтың ақын-жазушылары. Ахмет Байтұрсынов Сөйлемнің тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелері
•-* Сөйлемдегі сөздердің эрқайсысы сөйлем мушесі қыз-метін атцарады. Олар тцрлаулы (главные), тцрлаусыз ( второстепенные) болады.
Бастауыш пен баяндауыш тұрлаулы мүшеге еніп, кім? не? не істейді?, т.б. сұрақтарға жауап береді де, сөй-лемдегі негізгі ойды білдіреді.
Мысалы: Оқу жылы аяқталды. Жазғы сессиядан соң, ауылға қайтамын.
Ал тұрлаусыз мүшелер бастауыш пен баяндауышты анықтап (анықтауыш), толықтап (толықтауыш), пы-сықтап (пысықтауыш) тұрады. Сұрақтары: қандай? қай? - анықтауыш. Көңілді көктем басталды.
103
Кімге? неге? кімді? нені? кімнен? неден? кіммен? не-мен? сүрақтарына жауап беріп толықтауыш болады. Жур-налға жазды.
Қалай? қашан? қай? қайда? неге? не үшін? не себепті? не мақсатпен? сурақтарына жауап беріп пысықтауыш
қызметін атқарады. Мысалы: болды.
Базарда
- Базардан не аласыз?
- Базардан ет, алма, сәбіз аламын.
- Сәуле қайда барады?
- Ол д үкенге барады.
- Дүкеннен не алады?
- Дүкеннен... сатып алады.
Кеше парламент мәжілісі
-	Что купите на базаре?
-	На базаре куплю мясо, яблоки и морковку.
-	Сауле куда идет?
-	Она идет в магазин.
-	Что в магазине купнт?
-	Б магазине купит...
'&Көшіріп жа.іып, сөйлем мцшелеріне пгалдацыздар.
АБЫЛАЙ ХАН ДАҢҒЫЛЫ
Алматы қаласының ең өдемі көшелерінің бірі - Абы-лай хан даңғылы. Бүрын бүл көше “Коммуннстический проспект” деп аталды. Даңғыл үлттық орталық кітапха-надан басталады. Кітапхана алдында гүлзарлар бар, даң-ғылдың екі жағында зөулім, биік үйлер бой түзеген. Кө-шенің бас жағында Лермонтов атындағы орыс драма теат-ры, “Сәуле” сауда орталығы және “Алматы” мейрамха-насы орналасқан. Даңғылдың орта түсында “Заңғар” әм-бебап дүкені бар. Оған жақын “Жетісу” қонақ үйі салын-ған. Абылай хан даңғылының аяқ жағында Ғабит Мүсі-репов атындағы балалар мен жастар театры орын тепкен. “Алматы - II” теміржол бекеті де даңғылдың төменгі тү-сында. Көшенің төрт шақырымнан астам жеріне гүл кө-шеттері мен окверлер жасалып, ағаш бұтақтарымен безендірілген. Қазақстан Жазушылар одағы үйі де осы даңғылда орналасқан. Қурманғазы атындағы консерва-тория мен Жамбыл атындағы қазақ мемлекеттік филар-мониясы да осы даңғылда. Жастар мен балалар театры-ның алдында Амангелді Имановтың ескерткіші қойыл-104
ған, “Столичный” дүкені мен “Айсүлу” өдемілік салоны қала журтшылығына қызмет етеді.
Алматы
Жауапты толыц беруге тырысыңыздар
1.	Абылай хан даңғылы қандай көше?
2.	Ол қайдан басталады?
3.	Даңғылдың екі жағында қандай ғимараттар бой тү-зеген?
4.	Аңьтн-жазушылар атында қандаймәдени орындар бар?
5.	Даңғылда қандай сауда жөне өдемілік салоны орналас-қан?
6.	Қазақстан Жазушылар одағының үйі қай жерде?
й	АХМЕТ БАЙТҮРСЫНОБ
(1873-1937 жж)
XIX ғасырдың соңғы кезі мен XX ғасырдың алғашқы отыз жылы ішінде қазақ халқының қоғамдық-саяси, мәдени жөне әдеби өміріне белсенді араласып, өнімді ең-бек еткен, артына қүнды мүра қалдырған - Ахмет Бай-түрсынов.
Ол үлкен ағартушылық қызметімен бірге, ірі ғалым лингвист, өдебиет жинаушысы-зерттеушісі, тюрколог, бірқатар оқулық пен оқу қүралдарының авторы, дарын-ды ақын-аудармашы ретінде кеңінен танылды.
Ахмет Байтүрсынов 1873 жылы 25 қаңтарда Торғай уезінің Тосын болысында қарапайым еңбек адамының отбасында өмірге келді. Әкесі Байтүрсын Шошақұлы еті тірі кісі болған. ХІХғасырдыңвО-жылдарыуездбастығы Яковлевті сабап, туысқандарын қудалайды. Бул үшін ағалы-інілі Байтүрсын мен Ақтас түтқындалады. Осы кезде Ахмет он жаста еді. Ол ерте есейді. Әуелі Торғай-дағы екі сыныптық орыс-қазақ мектебін, кейін Орын-бордағы мұғалімдер дайындайтын мектепті төмамдайды.
1896-1907 жылдары Ақтөбе, Қостанай жөне Қар-қаралы уездеріндегі ауылдық және болыстық мектеп-терде, екі сыныптық училищелерде муғалім қызметін атқарады. Осы уақыттарында қоғамдық-әлеуметтік
105
өмірге үңіліп, айналаға ғылым-білім таратудың тиімді жолдарын қарастырады. Алғашқы оқулықтар мен оқу қүралдарын жазды. Халықтың көркем сөз мүрасын жинап, жүйелеп, зерттеу ісіне араласты. Өлең жазумен шұғылданып, аударманы көпшілікке таратты.
1909 жылы күдікті ретінде үсталып, Семей түрмесіне жабылды. 1910 жылдың наурызынан 1917 жылдың соңғы айларына дейін қазақ жерінен тысқары жерде түруға үкім шығарылып, Орынбор қаласында түрады.
1911 жылы Орынборда «Маса» атты өлеңдер және аударма мысалдар жинағы басылады. 1913 жылы «Қа-зақ» газетін үйымдастырып, оның редакторы болады. «Алаш» партиясының үйымдастырушысы қызметін ат-қарды.
1919-1921 жылдары өкіметтің басқару орындарында, қазіргі Абай атындағы мемлекеттік педагогикалық уни-верситетінде үстаздық етті. 1937 жылы қуғынға үшы-рап, 1938 жылы ату жазасына бүйырылды.
1988 жылы ақталды.
• а) қазақ өдебиеті пөні деректерімен толықтыры-ңыздар.
ә) түсініксіз сөздерден сөздік жасаңыздар.
! Мэнерлеп оңып шыгыңыздар Қүнсыз болып еріміз, Жесір болып жеріміз, “Жан менікі” дей алмай, “Мал менікі” дей алмай, Ит пен қүсқа азық ек. Дәреті жоқ аяқтар, Қорсылдаған саяқтар, Былғамасын қасыңды, Қасиетті басыңды! -Дегеніміз болмаса, Қазаққа не жазып ек?!
Ахмет Байтцрсынов
106
Оцып шыгыңыздар.
* * *
Қазақтың бірінің-біріне қаскүнем болғанының, бірі-нің тілеуін бірі тілеспейтүғынын, рас сөзі аз болатү-ғынының, өздерінің жалқау болатуғынының себебі не?
***
Адам баласы жылап туады, кейіп өледі. Екі ортада бүл дүниенің рақатының қайда екенін білмей, жарамсыз қылықпен қор етіп өткізеді де, таусылған күнінде бір күндік өмірді бар малына сатып алуға таба алмайды.
Абайдың қара сөздерінен
- Посмотри в программе, что сегодня по телевизору?
- Агде у нас программа?
- Где-то я видел(а).
-Есть, нашла(нашел).
Сейчас которыйчас?
-	Уже половина одиннадцатого. - Когда будет передача об Абае Кунанбаеве?
-В12часов.
- Бағдарламаны қарашы, теле-дидарда бүгін не бар?
-	Бағдарлама қайда?
-	Мен бір жерден кердім.
-	Бар, таптым. Қазір уақыт қанша болды?
-	Он жарым болды.
-	- Абай Құнанбаев жайлы хабар қашанболады?
-	Сағат он екіде.
'&Сөйлемдерден тцрлаусыз мцшелерді табыңыздар.
Үлгі: Қайрат бүгін емтиханды «жақсыға» тапсырып келді.
Қашан тапсырып келді? - бүгін (пысықтауыш) нені талсырып келді? - емтиханды (толықтауыш) Қалай тапсырып келді? - жақсыға (пысықтауыш).
1. Біз жүмысымызды ерте бітірдік. 2. Колледж басшысы бүйрықты тез шығарды. 3. Тау етегінде үлкен алма бағы бар. 4. Сынақ жүмысы үлкен дөрісханада өтті. 5. Тәуелсіз Қазақстанның келешегі зор. 6. «Болашақ» бағдарламасын ғалымдар жасады. 7. «Жас қанат» байқауына Қызылорда-дан келдім. 8. Теңіз тамшыдан құралады. 9. Жастар ком-пьютер мен ағылшын тілін жақсы меңгеруі тиіс. 10. Мәжі-ліс залында шетел ғалымдарымен кездесу болады. 11. Ах-
107
меттің «Қырық мысалын» оқыдым. 12. Абылай хан даң-ғылы — орталық көше.
♦ Есіңізде сақтаңыз!
Тоғыз ереже:
Оларды үстансаңыз, адамдардың арына тнмей-ақ, өз дегеніңізге кендіресіз.
1.	Сұхбаттасушыны мақтаудан бастасаңыз және оны шын ниетпен қадірлеңіз.
2.	Басқалардың қатесін көзіне түртпей, жанамалап көрсетіңіз.
3.	Алдымен өз қателігіңізді айтыңыз, әңгімелесуші-ңізді содан кейін сынаңыз.
4.	Әңгімелесушіңізге әмір бергеннен гөрі сурақтар бе-ріңіз.
5.	Адамдарға өз мәртебесін сақтауға мүрсат беріңіз.
6.	Адамдардың аз да болса сәтті ісін қуаттаңыз, оның әрбір жетістігін мадақтай беріңіз. Шын жүректен баға-лап, мадақтауын асыра түсіңіз.
7.	Адамдардың мәртебесін арттыра түсіңіз, олар оны ақтауға тырысады.
8.	Мадақтай беру керек. Жіберілген қателікті «түзе-тілді» дегендей шырай білдіріңіз. Ол оңай түзетіледі, адамдарды әлденеге жүмсағыңыз келсе, оның оңай екен-дігіне иландырыңыз.
9.	Сіздің тапсырмаңызды орындайтындар оған қуана кірісетіндей сыңай білдіріңіз.
Цейл Корнеги
А А.Байтұрсыновтың «Маса» жинағынан өлең, неүзін-ді жаттаңыздар.
 М.О.Әуезов. Сөйлемнің түрлаусыз мүшелері
Ц	ҮЛЫЛЫҚ ҮЛАҒАТЫ
Артына 20 томдық еңбегін қалдырған жазушы Мүх-тар Омарханұлы Әуезов бүкіл әлемге танымал. Оның 100 жылдық мерейтойы 1997 жылы ЮНЕСКО-да аталып өтті. 108
Ол - улттық өдебиетті ғана байытып қоймай, дүние-жүзілік әдебиетке үлес қосқан дана суреткер. Француз жазушысы Луи Арагон « Абай жолы» эпопеясын «XX ға-сырдың ең үздік шығармаларының бірі» деп жоғары ба-ғалады. Бул академик жазушының төрт томдық еңбегі-не берілген әділ баға еді.
М.Әуезовтің талантты қаламгер екендігі бірнеше әң-гімелері мен аудармаларынан, драмалық шығармала-рынан байқалып, халқына мақтаныш әкелді.
Ол көркем аударма саласында Шекспирдің, Гогольдің («Отелло», «Ревизор») шығармаларын тәржімалап, қа-зақ оқырмандарына жеткізді.
С.Сейітов
• М.Әуезовтің неше том шығармасы бар?
Оның 100 жылдық мерейтойы қайда мерекеленді?
Луи Арагон цитатасы қандай еді?
«Абай жолы» эпопеясы қандай абыройға бөледі?
2К Мына сөздермен сөйлем ццрастырыцыздар.
1.	Дос, ол, шынайы.
2.	Орынша, ерлі-зайыптылар, мен.
3.	Олжас, оқулық, отыр, оқып.
4.	Оқытушы, сынақ, столда, отыр, алып.
5.	Далада, доп, бала, жүр, ойнап.
'^Көшіріп жазып, сөйлемніц тцрлаусыз мцшелеріне тал-дацыздар.
Базарда көкөніс пен жеміс-жидек бар. Алма, алмұрт және шие, өріктер бірінші сөреде тұрса, екіншісінде ка-пуста мен картоп қойылған. Дүкендерде азық-түлік түр-лері көп, бірақ бағасы қымбат. Май өнімдеріне бір есе баға қойылса, нан өнімдеріне жарты есе баға қосылған. Халық көп келуде, бірақ сауда аз болып жатыр. Тұтыну тауарларына сұраныс өз дәрежесінде емес. Тұтынушы-лардың отандық тауарларға сұранысы көп.
« Жацылтпашца жаттыгыцыздар.
Самат салаттан жеді,
Салаттан Сағат та жеді,
109
Салаттан Сағат та жеді,
Самат салаттан жеді.
Торапқа торапты кім апарады?
Қорапқа торапты кім апарады?
Жалпақ
Қалпақ
Салтақ-салтақ.
Салтақ-салтақ
Жалпақ
Қалпақ киген
Жа лтақ-жалтақ.
▲ М.Әуезовтіц өмірінен 10 сөйлем жазып, сөйлем мцше-сін талдап келіціздер.
 Қазақ елінің ғалымдары өмірінен
Синтакснс. Жай және қүрмалас сөйлем
® Мэтінді оцып шыеыцыздар. Сөздік көмегімен орыс ті-ліне аударыцыздар.
ҚАНЫШ СӘТІІАЕВ (1899-1964 жж)
Сәтпаев Қаныш Имантайулы - аса көрнекті геолог, ғалым, қоғам қайраткері. Ол Қазақстанның Ғылым Ака-демиясын ұйымдастырушы және оның тұңғыш прези-денті.
Сөтпаев 1899 жылы бұрынғы Семей губерниясының Ақкелін болысында туған.
1926 жылыТомск технологиялық институтының тау-кен факультетін геологиялық барлау мамандығы бойын-ша бітірді.
1926-1941 жылдары Атбасар, Қарсақбай трестерінде геология бөлімінің жетекшісі, бас геологы болды.
1941-1964 жылдары СССР Ғылым Академиясының Қазақ филиалы құрамындағы геологиялық ғылымдар институтының директоры қызметін атқарды.
Ғылыми еңбектерінің басым көпшілігі рудалық кен-дер геологиясын және Қазақстанның минералдық
110
ресурстарын зерттеуге арнаған. Жезқазған, Қарсақбай, Атбасар, Спасск, Қарағанды тас көмір бассейнінде, Қара-тау полиметалл кенінде ғылыми жумыстар жасады. Кенді Алтайдың кендері мен Қаратаудың фосфоритін игеруде көптеген объектілерді іске қосты. 1954-1957 жыл-дары комплекстік металлогендік болжам картасын өнді-ріске енгізді. Сарыарқа аймағында қара, түсті, сирек ме-талдардың жаңа кендері ашылды.
Қаныш Имантайұлы төрт рет Ленин орденімен, екін-ші дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталды. Ол -СССР Мемлекеттік (1942)және Лениндік (1958) сыйлық-тардың лауреаты.
Сәтпаевтың есепке алынған еңбектерінің саны - 641. Муның 534-і орыс, 98-і қазақ, 68-і екі тілде, 9-ы басқа тіл-дерде жарияланған.
1999 жылы Қаныш Имантайүлының 100 жылдығы ЮНЕСКО шеңберінде аталып өтілді.
Қазақ энциклопедиясы
Жацылтпаштар:
1.	Жағалы киім -
Бағалы киім.
Бағалы киім -
Бағалы бұйым.
2.	Танаш аға “Тамашаға” келді.
Танаш аға “Тамашаға”
Бала-шағасымен,
Нағашы ағасымен келді.
3.	Ирактан келген сирақты бала
Ширақтық танытты.
Ширақтық танытқан сирақты бала
Иракты танытты.
Сөйлем кщрылысына қарай жай жэне қцрмалас болып бөлінеді.
Құрмалас сөйлем екі не одан да көп жай сөйлемдерден құралады.
111
Жай сөйлемдер интонация немесе жалғаулықтар ар-қылы құрмаластың (сөйлемнің) қурамына енеді.
Мысалы: Таң атты, мұсылмандар мешітке жиналды.
Таң атты да, мұсылмандар мешітке жиналды.
Қаныш Сөтпаев институтты бітіріп, бас геолог болып жұмыс істеді.
 Қазақстан ғарышы. Салалас құрмалас сөйлем
9-г Курамындаеы жай сөйлемдердің баяндацыштары тиянақты болып, тең дәрежеде байланысқан қцрмалас сөйлем салалас қцрмалас сөйлем болады.
Мысалы: Күн кешкіріп кетті, сондықтан амалсыз қо-нуға тура келді. Ауылдан бүгін Сәкен келеді, немесе Мә-кен келеді. Жазғытұрым болды да, саяжайда қызу еңбек басталып та кетті.
ЭК Берілген жай сөйлемдерден қцрмалас сөйлем жа-саңыздар.
1. Жаз шықты. 2. Шопандар жайлауға көшті. 1. Күн кешкірді. 2. Мал өрістен қайтты. 1. Күн қараңғыланды. 2. Ауылға қайта алмадым. 1. Бүгін күзетке сен барасың. 2. Мен кешкі пойыздан әкемді қарсы аламын. 1. Қап-шағай көліне саяхатқа бардық. 2. Бірақ дұрыс дем ала алмадық.
Т Жаттыеудың екінші сыңарын өздеріңіз тауып көшіріңіздер.
1. Біз оларға хат жаздық, ... . 2. Мен жатақханаға келдім, ... . 3. Серіктің ауылдан ата-анасы келді, ... . 4. Ағам поезға билет сатып алды,.... 5. Қүгін ауа салқын болды, ... . 6. Ана тілін ұмытуға болмайды, ... . 7. Таң атты, ....
ІЙ	ТҮҢҒЫШ ҒАРЫШКЕР
Дүниені дүр сілкіндірген 1961 жылғы он екінші сөуір - ғарышты тұңғыш игерген Ю.Гагаринніңерлігін қазақ азаматы тәуелсіз елде тұңғышқайталады. Ол 1991 жылы 112
қазан айының екісі күні «Союз - ТМ-12» және «Мир» орбиталық кешенінде ғарышқа көтерілді. Өзінің алғаш-қы үшу сапарын қазанның оны күні Жезқазған аймағына қонумен аяқтады. Осы ерлігі үшін оған Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
Тоқтар ОңғарбайұлыӘубәкіров 1946 жылы Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында дүниеге келген. Күндіз еңбек етіп, орта мектепті кешкісін оқи жүріп тәмам-дады. Содан кейін Армавирдегі жоғары әскери учили-щені бітірді. Одақтың әскери бөлімдерінде ұшу жұмыс-тарымен білімін жалғастырды. Тоқтар 50 ден астам жаңа ұшақ түрлерінде сынақшы-ұшқыш түрінде жаттығу дайындықтардан өтті. Осы еңбегі үшін оған «СССР-ге еңбегі сіңген ұшқыш-сынақшысы» деген жоғары атақ берілді.
Тоқтар Оңғарбайұлы Мәскеудегі авиациялық инсти-тутты бітірді.
1990-1991 жылдары Ю.А.Гагарин атындағы ғарыш-керлер даярл айтын орталықта өзінің шеберлігін шыңдады.
1993 жылы Қазақстан Республикасының ұлттық ға-рыштықзерттеу орталығыныңдиректоры, 1994-1999 жыл-дары Қазақстан Республикасының ғарыштық зерттеу жұмыстарына басшылық етеді-
1995 жылы ұшқыш-сынақіпы, батыр азаматқа «Халық қаһарманы» атағы берілді.
XXI ғасыр басында Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіровті «Ғасыр адамы» жоғары атағына ұсынды.
• а) тұңғыш-ғарышкер, сынақшы-ұшқыш, ұшу сапа-ры шеберлігін шыңдады, ғарыштық зерттеу орталығы, батыр-азамат, ғасыр адамы тіркестерін сәздік көмегімен түсініп алыңыздар.
ә) хронологиялық өмірбаяндық дерек жазыңыздар. 2К Мэтіннен салалас қцрмалас сөйлемдерді табы ңыздар.
БАТЫР ТАЛҒАТ
Қазақстанның ғарышкер-үшқышы және «Халық қаһарманы» (1995) үшқыш-сынақшы, Ресей Батыры
8-40
113
(1994) подполковник Талғат Амангелдіулы Мусабаев 1951 жылы Алматы облысының, Қарғалы ауылында туған.
Алматы қаласындағы орта мектепті бітірді де, 1974 жылы азаматтьгқ өуе және инженерлерді даярлайтын Рига институтын тәмамдады. Ол оқуды бітіргеннен кейін, Бо-ралдай әуе өндірісінде еңбек етті.
Талғат Амангелдіулы 1977 жылдан бастап, Алматы ДОСААФ аэроклубында жаттығуларға қатысты.
1979-1986 жылдары Алматы, Атырау үшақтарының жазғы маусымдағы отрядында басшылық қызмет атқарды.
1980 жылы оған спорт шебері атағы берілді. 1983 жыл ы КСРО-ның чемпионы (жеңімпазы) болды.
Талғат 1990 жылдан ғарышкерлер қатарына қабылда-нады, ұзақ жаттығулардан кейін 1994 жылы ғарыш сала-сында түңғыш рет әуе кеңістігінде 135 төулік болып, Қа-зақстан Республикасы ғалымдарының бірнеше қүнды зерттеулеріне үлес қосты. Жуырда ғарышкердің мү-шелтойы өтті.
Баспа материалы
-Слушай, кактыпроводишь	- Айтшы сен мынадай жаңбырлы, лай-
свободныеднивтакую погоду	саң күндері бос уақытыңды қалай өт-
ДОЖДЬИДОЖДЬ?	кізесін,?
- Честно сказать, не очень инте-	- Шынын айтсам, ондай күндеронша
ресно: читаю, смотрю телевизор.	қызық емес, оқимын, теледидаркөремін.
-А, ты проводишь время лучше?	- Ал, сенуақытыңцыжақсыөткізесіңбе?
- Не знаю, лучше ли, но интерес-	-Білмеймінжақсыма, жоқпа,бірақөз
нее,намойвзгляд.	көзқарасымша, жақсы өткіземін.
-Расскажи, еслинесекрет.	- Егер құпия болмаса, айтшы.
-Ясобираюмарки.Любопытное	-Менмаркаларжинаймын. Олқызық
занятие.	қарекет.
	4 А 4
- Завгра куда пойдете?	-Ертеңқайдабармақсыз?
—С друзьями собираемсяидтив	-Достарымызбентеатрғабармақпыз.
театр.	
-Эгоочень хорошо.	-Өгежақсыекен.
114
А Бос уақыттарыңызда не істейтіндіктеріңіз жай лы алты салалас қцрмалас сөйлем жазьщыздар.
 Қазақ өнері
Сабақтас қүрмалас сөйлем
« Сөздікті пайдаланып мэтінді аударыңыздар.
ҚАЗАҚ ӨНЕРІ
Қазақ халқы өнерге бай. Әсіресе қолдан жасалған бұ-йымдар осы күнге дейін сақталған. Киіз үй өбзелдері, ер-турман, қыз-келіншектер әшекейлері, қурылыс сән-діктері, т.б. - атадан балаға беріліп келе жатқан бай мұра.
Халық тіршілігі көбінесе салт атқа мініп жүруге бай-ланысты. Соған ер-тұрман жасау шеберлердің қолынан келетін іс болған. Олар өуелі ағаштан ерді шауып дайын-дайды. Содан соң былғарыдан, киізден тоқым тігеді. Қол-дан үзеңгі құйылады. Темірге күміс, алтын жалатып, кей-де сүйекпен нақыпітайды. Асыл тастан көздер орнатып, ер-тоқымды өсемдейді.
Ер-тоқымның мынадай бөлшектері болады:
1.	Айыл - ер-тоқымның атқа ерді бекітетін жабдығы. Ол қайыстан, былғарыдан екі қабатталып, қиылып жаса-лады.
2.	Ат дорба - қалың матадан, кенептен, киізден тігіл-ген бұйым, атқа жем беру үшін пайдаланылатын әбзел.
3.	Ат тарақ - темірден, сымнан аттыңжал-қүйрығын, түгін тарау үшін қолданылатын құрал.
4.	Ауыздық  аттың басын қалаған жаққа бұруға ар-налған темір.
5.	Қамшының сабын бүлдіргіден, тобылғыдан жасап, ал өрімін қайыстан өреді. Ол атты айдау үшін қажет.
6.	Тоқым - ердің ат арқасына батпауы үшін салатын төсеніші.
7.	Үзеңгі - көлікке асылып мінетін құрал.
8.	Шідер кісен - жылқыны матау үшін қажет бұйым.
Халықтың келесі өнері - зергерлік. Бабалар металдан өшекей бұйымдарын дайындауда көп ғажап үлгілер қалдырып кетті. Әйелдердің түрлі жүзік, білезік, алқа, сырға, шолпы, т.б. секілді сәндік өшекейлерімен қатар
115
белбеу, аттың айыл-өбзелдері, төсек, әбдіре сынды мү-ліктерін алтын, күміс, сүйекпен нақыштап жасаған.
НА.Оразбаев
• а) ер-түрманға байланысты сөздерден сөздік құраңыз-дар.
ә) соңғы абзацқа жай жоспар жасаңыздар.
« Наңылдарды жазып алып, өнердің алды - тіл (сөз) екеніне назар аударыңыздар.
Үлкенге сәлем бер, жолын кесіп өтпе.
Жүріп келе жатқан адам отырған адамға, атты адам жаяуға, аз адам көпке сөлем беруге тиіс.
Үлкендер мен ғалым адамдар алдында көп сөйлемеуге тырыс.
Мешітке, үйге «ассалаумағалейкүм» деп кіру керек, кеште «кеш жарық» деп ену қажет.
Әйел алдында өдепті, сыпайы бол.
Біліміңді көпке, пайдалы жерге жұмса.
Көршілеріңмен жылы сәлемдес.
Жолаушыларға, жүргіншіге, сапарға шыққандарға «сапар сөтті болсын» деу керек (қайда барасыз деуге бол-майды).
Айтта, Наурызда, мереке күндерінде «құттыболсын» айтуды ұмытпа.
Жаттыгуды ауызша орындап, сөйлем тцрлеріне ажыратыңыздар.
Ата-анаңа әдеппен сөйле, құрметпен қара, айтқанын сөзсіз орында жөне оларды әулие тұт.
Өнердің қай түрін болса да, үйренуден жалықпа.
Туған жеріңді ұмытпа, ол жерге жиі барып тұр, бір уыс топырағын үйіңде қастерлеп сақта.
Лауазымы үлкенге жалпаңдама, лауазымы кішіге кекірейме.
Абай өлеңдерін жатта. Абайөлеңі - білім, ғылым, үлгі, өнеге, тәлім, тәрбие, адамдықтың кілті.
Қаруың - білімің мен тілің, сүйенішің, тірегің ақы-лың болсын.
116
Өнер адамдарын үлгі тут та, өнерге сүйіспеншілікпен қара.
Тәрбиеліден - тәлім, ғалымнан - ғибрат, өнерліден өнеге ал.
«Жетпі қазына»
Кцрамындагы жай сөлемдердің алгашқысының баяндауышы тиянақсыз тцлгада келіп, екіншісіне багына байланысқан қцрмаластың тцрі сабақтас қцрмалас болады.
Мысалы: Көктем келгенмен, әлі күн суық.
Айдын досын шақырса да, ол көңіл бөлмеді.
Қоңырау соғылып, студенттер дәрісханаға кірді.
Сабақтас қүрмаластың алдыңғы сөйлемі бағыныңқы сыңары болса, соңғысы басыңқы болады.
Мысалы: Бану ерте түрып (бағыныңқы), дүкенін аш-ты (басыңқы).
Т Сөйлемдердің басыңқы сыңарын өздеріңіз тауып, то-лықтырып көшіріңіздер, тақырып ойлап, оқып шыгыңыздар.
Адамдардың жануарлардан басты айырмашылығы бола түрып,.... Саналы еңбекті адамдар істеп,.... Еңбек адамныңкүн көрісі болса да, ... . Еңбек арқылы адамдар шыңдалып, ... . Еңбектің екі түрі - ой және дене еңбегі екендігін білісімен,.... Дене еңбегімен айналысатындар материалдық байлықты жасаушылардыңбірі болғанмен, ... ой еңбегімен үстаздар, ақындар, бизнесмендер, менеджерлер, дөрігерлер, ғалымдар, өнертапқыштар, т.б. айналысса да, .... Ер-тоқым керек екенін білсе де, .... Зергерлік бұйымдар сатылғанмен,...
Багыныңқы сөйлемге қашан? қай кезде? қашанга дейін? сцрақтарын қойып, кешіріңіздер.
1. Біз барғанда, ол сабақта жоқ еді (Когда мы пришли, его в занятии не было). 2. Мен келгенше, ол үйге кетіп қалыпты (Пока я дошел, он уже ушел домой). 3. Ол жүмысқа келгенше, мен күтіп отырдым (Я его ждал до сих пор, пока не пришел он на работу). 4. Мына кітапты
117
оқып шыққан соң, саған оқуға беремін (Как прочту эту книгу, так и тебе дам прочесть). Раушанды көргеннен кейін, өңгімелерін тоқтата қойды. (Как только они увидели Раушан, сразу замолчали). 6. Қалаға келгелі, мен театрға, концертке жиі барып жүремін (Как приехал в город, стал частым посетителем театров, концертов). Мен ауылға жеткен кезде, ауа райы бузылды, жаңбыр
жауды (Как я подъехал к пошел сильный дождь).
- Хочешь стать бизнесменом?
-Да.
~ Нет проблем! Можешь учиться на брокера, на ком-мерсанта, на предпринима-теля, наменеджера, заплатив деньги в различных брокер-ских конторах, в акционерных общества, набиржах.
аулу, погода испортилась,
- Бизнесмен болғың келе ме?
-Иә.
- Проблемажоқ! Делдал, коммерсант, кәсіпкер болу үшін түрлі делдал кеңселеріне, акционерлік қоғамдарға, ша-ғын кәсіпорындарға, коопе-ративтерге, биржаларға ақша төлеп, оқыпалуғаболады.
А Өнер тацырыбына берілген мәтіндерден бес сабац тас ццрмалас сөйлем тауып жазып, орыс тіліне ауда рыцыздар.
 Қазақстан Республикасындағы үлттар достығы
Төл сөз беи төлеу сөз
Ві Мэтінді оцып, орыс тіліне аударыцыздар.
АЙТЫС АҚЫНЫ
Қазақ халқы - ауыз әдебиетіне бай. Әсіресе ерте кез-ден-ақ айтыс өнеріне ерекше мөн берген. Айтыстың ең қиыны да күрделісі - ақындар айтысы. Ол жанынан сөз шығарушылықты, лезде өлеңмен жауап беруді, өмірді мол танушылықты қажет етеді. Ол үшін сөзге бай болуы шарт. Бүған «ақынмын» деген қазақ та бара алмайды. Сөз өнеріне қоса домбырамен ән айта білу жағы да қо-сылады.
118
Орыс қызы, айтыс ақыны Надежда Лушникова - жоға-рыдағы сан өнерді меңгерген жан. Ол бул өнерге Қызыл-орда педагогикалық училищесінде оқып жүрген кезінде келген.
Мен Надеждамен училищеде қатар оқыдым. Сәнімкүл Желдербаева сынды ақын үстазымыз басқарған әдебиет үйірмесіне қатысатынбыз. Сабақ та, үйірме де таза қазақ тілінде жүретін. Әйтсе де Надежда ешқайсымыздан қа-лыспай бәріне үлгіретін. Қалалық ақындар айтысына қатысатын. Сол кезде аймақаралық Шымкент қаласын-дағы ақындар сайысынан жүлделі қайтқаны да есімде.
Қазір республикаға аты белгілі Надежда Лушникова Манап Көкеновпен алғашқы республикалық айтысқа қа-тысып, жеңіске жеткені белгілі.
Надежда бүгінде өз өнерін жастарға үйретіп жүр. Оған Алматыоблысы, Жамбыл ауданындағы ақындар мекте-бінің жүмысы дәлел.
Қарапайым орыс қызы, мамандығы - үстаз, көп бала-ның анасы Надеждаға осынау қошеметті алып келген, киелі қазақ тілінің өсері деп білемін.
V ақындар аитысы - аитыс акынов
жанынан сөз шығарушы - импровизатор сөзге бай - словарное богатство мол тану - больше познавать
сан өнер - многочисленное искусство өдебиет үйірмесі - литературный кружок үлгіретін - успевала қалалық - городской
қошемет - почтение
киелі - преподобный
Сөйлемдердің баяндауышына назар аударыңыздар. Тырнаңшаеа алынган сөздерді бөлек кешіріціздер.
Айтыс өнеріне ертеден-ақ мөн берілген. «Өнер алды -қызыл тіл», - деген сөзді Абай тегін айтпаған. Ақындар айтысына кез-келген ақын қатыса алмайды. «Айтысқа тек сөз өнері ғана емес, домбыра немесе басқа аспаптың
119
сүйемелдеуімен қосылып айтатын әншілік те қажет», -дейді сарапшы. Надежда ақындыққа жас кезінен түсті. Одан былай деп сұрады: «Қазақ тілін кімнен үйрендің? » «Мен қазақтардын, арасында өстім», - деп жауап берді Надежда. - «Орысшаны үмытып қалдым-ау», - деп әзіл-дегені де бар еді.
Т Абайдың қара сөздерінің магынасын тусініңіздер.
...Қулық саумақ, көз сүзіп, тіленіп адам саумақ -өнерсіз иттің ісі. Әуелі қүдайға сыйынып, екінші өз қай-ратыңа сүйеніп, еңбегіңді сау еңбек қылсаң, қара жер де береді, қүр тастамайды.
«Еңбек етсең ерінбей,
Тояды қарның тіленбей», - деген Абай.
Мағлүм болды: Қазақ тыныштық үшін, ғылым үшін, білім үшін, әділет үшін қам жемейді екен, бірақ мал үшін қам жейді екен, малды қалайша табуды білмейді екен, бар білгені малдыларды алдап, мақтап алмақ екен, бермесе онымен жауласпақ екен, егер малды болса, әке-сін жаулауды да үят көрмейді екен.
Абай былай дейді:
«Ғылым таппай мақтанба,
Өнер таппай баптанба,
Ойнап босқа күлуге».
Өзің тірі болсаң да, көкірегің өлі болса, ақыл табуға сөз үға алмайсың. Адал еңбекпен ерінбей жүріп мал та-буға жігер қыла алмайсың.
Халық: «Еңбек түбі - зейнет», - деген.
Абайдың ңара сөздерінен й Мэтіннен бірнеше төл сөз бен төлеу сөз ңцрастыры-ңыздар.
НЕМІС ҚЫЗЫ
Қазалының байырғы түрғыны болған Владимир мен Мартаның он бір баласы болды. Еңбекқор жандар еңбек жолын тың өлкесіндегі Қорғалжын ауданындағы, Аман-келді кеңшарында бастады. Үй иесі Владимир - техника тілінің шебері-тін. Ерлі-зайыпты Геллерттер отбасында қазақша таза сөйлейтін.
120
1965 жылы біз жолдамамен Аманкелді ортамектебіне мұғалім болып орналастың. Геллерттің жанұясынан се-гіз бала мектепте оқитын. Тұңғышы - Наташа сегізінші сыныпта, егіз балалары жетінші, ңалғандары да бір сы-ныптан төмен оңитын. Мен оларға ңазаң тілінен сабаң бердім. Ынталы олар, тілді таза сөйлейтін.
Тастан екеуміздің жерлестеріміз болған Геллерттің отбасы біздің жаңын туысымыздай болып кетті.
Кейін Наталья Геллерт есімі республикаға әйгілі, үш орденнің иегері, темір тұлпардың жүргізушісі болды.
Натальяның жолдасы да ңазақ жігіті, трактор егісі бригадасының жетекшісі - ҒазидоллаБекішев. Тіл білу шаңырақ көтеруге септігін тигізді. Ауыл қызы, қазақ келіні Наталья мен Ғазидолланың да балалары қазақи тәрбиемен өсіп келеді.
•-» Біреудің сөзін бцлжыпгпай өз сөзінде берілуін төл сөз дейміз,
«Досың бар ма?» - деп сұрадым.
Сөйлеуші өз сөзінің ішінде басқа біреудің сөзін өзгер-тіп, жалпы мазмұнын ғана саңтаса, ол төлеу сөз болады.
Мысалы: Ол досының бар, жоңтығын сұрады.
Төл сөз бен төлеу сөзді жеткізіп тұратын сөйлеушінің өз сәзін автор сөзі дейміз (деп, дейді, деген көмекші сөз-дер арңылы жасалады).
Екі кісінің сөйлеген сөзі диалогқа жатады. Әр сөздің алдынан сызықша қойылып, бас әріптен басталып, жа-зылады.
я
- Садитесь, пожалуйста. Вы давно изучаете казахский язык? - Уже два года. Я читаю спе-циальную литературу без сло-варяиперевожу.
- Вы неплохо говорите по-казах-ски.
-Спасибо. Толькостесняюсьиз-за произношения.
- Отырыңыз. Сіз бұрыннан қазақ тілін оқып жүрсіз бе?
- Екі жыл болды. Мен арнаулы әдеби кітаптарды сөздіксіз оқып, аударамын.
- Сіз қазақша жаман сөйле-мейсіз.
 Рақмет. Тек сөйлеуден қысы-ламын, сөздерді дұрыс айтаал-маймынба- депойлаимын.
121
-	Не беспокойтесь. У нас язык	- Оқасы жоқ. Віз тілді екі жыл
изучается два года.	үйретеміз.
-	Вы получите хорошую	- Сіз бізден тілден жақсы
подготовку по языку.	дайын дықтан өтесіз.
Т Жапгпіыгудъі көшіріп, төл сөзге назар аударыңыздар.
1. Розыбакиев Абдулла Ахметұлы (1897-1938) мұға-лімдік мамандық алды. 1925-1927 жылдары Мәскеу уни-верситетін бітірді. Сосын аспирантура мен ұлттық инсти-туттан білім алды. Жетісуда өкімет құруға қатысты.
Ол: «Көмек», «Бұқара», «Кедей еркі» баспаларында істедім», - дейді. Розыбакиев А.А. ұйғыр және дүңген коммунистерін басқарғанын айтты.
1938 жылы репрессияға ұшырады. Ол 1957 жылы ақ-талды.
Жаттыгуды көшіріп, жазып, осы тараудан грам-матика бойынша алган білімдеріңізді жинаңтаңыздар.
ДӘРІСХАНА
Мынау біздің дәрісхана. Ол екінші қабатта орналас-қан жөне бұл қабатта әкімшіліктің бөлмелері де бар. Есік сыртына «Қазақ тілі дәрісханасы», — деген жазу ілінген.
Бөлме ішінде мұғалім орны мен студенттер отыратын орындықтар қойылған. Тақта ашпалы, ол төрге ілінген. Оның үстінде «Оқусыз - білім жоқ, білімсіз күнің жоқ», - деген қанатты сөз жазылған. Оң жақта бес терезе болса, сол жақта есік бар. Терезе араларына қазақтың үш биінің суреті мен ұлағатты сөздері орналастырылған. Дәрісханаңмң сол жағында Тәуелсіз Қазақстанның өт-кені мен бүгінгісін бейнелейтін бағдарламаға байланыс-ты стендтер ілінген. Артқы қабырғада қазақ тіліне бай-ланысты материалдар болса, сәл төменіректе іс қағазда-рының толтырылу үлгісі қойылған. Ауыстырмалы тақ-тада тақырыпқа байланысты бөлім бойынша материалдар кезектесе ілінеді.
122
Дөрісхананың төрінде бөлек, арнаулы әдістемелік бөлме бар. Ол ұлттың деңгейде жабдықталып, көрнекі ңұралдар сақталатын орын есебінде пайдаланылады. Мұнда көп жылдан жинаңталған оқу әдістемелік ңұжат-тар жеткілікті.
Т Көңіл аударыңыздар: білім, білімсіз, білімнің, білім мен, білімі, білімді.
п VI, «Қазаңстан - жас мемлекет» тарауы бойыніиа пысыңтау сцраңтары:
1.	Лексика бөлімі нені қарастырады?
2.	Омоним, синоним жөне антонимдердің айырмашы-лығына тоқталыңыздар.
3.	Не себептен тұрақты сөз тіркесі болып айтылады?
4.	Салалас және сабақтас құрмалас сөйлемдердің ұқ-састығы неде?
5.	16 желтоқсан не себептен тәуелсіз республика күні болды?
6.	Вайқоңыр неліктен ғарыш айлағына жатады?
7.	Қазақтың қазіргі ақын-жазушыларын атаңыздар.
8.	Ән өнері таланттарынан кімдерді ұнатасыз?
Пысыңтау сцраңтарына жазбаіиа жауап әзірлеңіз-дер.
Нөтиже сабақтар
1.	«Кең байтақ - Отаным» тақырыбында суреттеме жазу.
2.	Қазіргі Қазақстанның шлымы, киносы, музыка-сы, спорты тақырыптарында викториналық сұрақтарға жауап әзірлеу.
3.	«Сыйластық, ынтымақтастық, бірлік, тұтастық» тақырыбында түсінік жазу.
123
V тарау
АТА ДӘСТҮР
 Ас - адамиың арқауы (ұлттық тағамдар)
Пунктуация. Тыиыс белгілер
Ауызекі тілде дауысты ңцбылтып, ойымызды сол арцылы білдіреміз. Ал жазба тцрінде арнаулы белгілер қойылады.Міне, булар тыныс белгісіне жатады. Тыныс белгісін дцрыс қою, дцрыс тцсінудің шарты, сонымен ңатар сауаттылыңтың да белгісі. Тыныс белгілерге нцкте (.), цтір (,), сцрау белгісі (?), леп белгісі (!), сы-зыңша ( -), тырнақша («» ), ңос нцкте (:),дефис (-), көп нцкте (...), нцктелі цтір (;), т.б. жатады.
Мысалы: Бойыңды да, арыңды да таза үста.
Халықтың «Ақыл - жастан, асыл - тастан» деген сөзіне ой жіберші.
[В| Бата сөздер.
Бабалардың өсиеті - замандар мен ғасырлар бойында жиналып, адамгершілік қасиеттері болған бата сөздер.
Халықтыңтілек, батасөздері жастардызерделі, әдеп-ті, арлы болып өсуге баулиды. Мысалы, бақты, дәулетті жөне бақытты болуға үндейді.
Айдай жарқыра,
Жұлдыздай жалтыра,
Маңдайың ашық болсын,
Дүшпаның қашық болсын - деулері осыған дәлел.
Халықтың ежелгі дәстүрі қонақ келсе, оған арнап қой немесе тай сойған. Дастарқан үстінде бата қайырылған.
Асқа берілген батадан басқа нәресте дүниеге келгенде, бесікке салғанда, қызды үзатып, үлды үйлендіргенде, мерекеде, сапарға шыққанда, т.б. жағдайларда жасы үлкен адамдар бата берген.
124
Жат қылық жасағанда теріс (қарғыс) баталар да бері-летін болған. Бейсен би Арқалың батырға былайша бата берген екен:
Арыстанның айбатын бер, Ер Әлінің қайратын бер. Абылайдың алдын бер, Ер Жәнібек атын бер. Ер Бөгенбай жолын бер, Ер Қабекем қолын бер, Ер Қазыбек бақытын бер.
• а) сөздіктің көмегімен жаңа сөзді игеріңіздер. ә) батаны жаттаңыздар
С қасиет - достоинство, качество адамгершілік қасиеттері - моральное качество тілек - пожелание зерделі - благородный жат - чуждый қарғыс - проклятье бата беру - благополучие
♦ Мына баталы сөздерді жазып, естеріңізде саңта-ңыздар,
Өрісіңді өрт шалмасын, Жүрегіңді дерт шалмасын. Айқасқан құшақ жазылмасын, Табысқан жүрек басылмасын. Анаңды гүл дестедей қүшақта, Әкеңді нөрестедей қүшақта. Сырбаздығыңа сызат түспесін, Адал көңіліңе қаяу түспесін.
“Аң бата” кітабынан
'^Етістік сөздеріне назар аударыңыз. шал - ма - сын
жаз - ыл - ма - сын бас - ыл - ма - сын түс - пе - сін
125
“Қазаң дәстүрі тек ата-ананы ғана емес, жалпы адам-ды сыйлауға баулиды”.
ҒМцстафин
А Өздеріңізге цнаган бата сөздерді жаттап келіңіздер.
 Үлттық тағамдар
Тыныс белгілер
Қазақтың ұлттық тағамдарын: еттен, сүттен, үннан, кейінірек көкөністен жасалады деп топтауга болады. Олар негізінен малдың етінен дайындалады. Қойдың өзі шөптің алпысңа жуық түрін жесе, адам сырқатына ем күшәланыжылқы жейді. Ермен, уқорғасын шөптерімен қатар мал қаракурттарды да кррек етеді. Малдан айран, қымыз, шұбат, қатық, сарымай мен жал-жая, қазы, қар-та, құйрық-бауыр, т.б. тағамдар дайындалады.
Қазы - жылқының қабырғалары мен белдемелеріне жиналатын аса шұрайлы майлы ет. Қазыны ішекке ты-ғып, аздап тұздап, 2-3 төулік түзға сіңіреді.
Қарта - жылқының қарыны. Оны 12-18 сағаттай 50 градус жылылықта үстап, түтінге ыстайды.
Қымыз - бие сүтінен дайындалатын, шипалы сусын. Ол теріден жасалған сабада немесе ағаш күбіде ашыты-лады. Қымыздың үстіне қойдың сүтін, не болмаса жыл-қының сүр қазысы мен семіз жаясын салса, дәмді, жұм-сақ болады.
Шүбат - түйе сүтінен ашытылады. Бұл - сусын, әрі тағам. Емдік қасиеті мол.
Бауырсақ - бидай ұнынан жасалатын нан тағамы.
Талқан - бидай, жүгері, тарылардан диірменге тартып дайындалатын ұн тағамы.
“Шаңыраң” энциклопедиясы
• а) еттен дайындалатын тағамдарды айтып беріңіздер. ә) сұраққа жауап беріңіздер:
1.	Үлттық тағам неден жасалады?
2.	Қазы деген не?
3.	Бауырсақ қандай тағам?
4.	Шұбат туралы айтыңыз?
126
Көп тцктенің орнына. тиісті сөзді жазыңыздар.
1. Бүгін қысңы соғымға Бекеттің үйінде ... сойылды. 2. Әсел жылқы етінен ... және ... дайындады. 3. ... қуыр-дақты тез, әрі дәмді пісірді. 4. Келіншектің дайындаған ... шайға сіңімді болады. 5. ... денсаулыққа пайдалы сусын. 6. Жая да ... етінің кәделі мүшесі. 7. ... қүдаларға тартылатын сыйлы тағам. 8. ... сиыр сүтінен жасалады. 9. Қалада . көрмесі ашылды. 10. Жал-жылңының
шоқтығы мен ауыз омыртқасының арасында, мойын омыртқаны үстап түратын желкедегі мүше. 11. Жөргем - малдың ащы және тоқ ішектерінен өріп жасалатын ... түрі.
! Жаңылтпаіитар.
Аралда бар аралар, Қалай бара алар балалар. Құмыраң болсын, Қүмыраңа Қымыран толсын.
Кірпі пияз жемейді -Кірпі - кірпияз. Қүйқылжыған күй қүйылар -Күй құйылса, Үйқы тыйылар.
Т Бата сөздерді өз сөздеріңізде пайдаланыңыздар. Жас баланың күлкісін бер, Жас ананың ұйқысын бер. Жомарттың қолын бер, Сапарлының жолын бер. Қыздың ңылығын бер Сұлудың тұнығын бер. Даланың жазықтығын бер, Гүлдің нәзіктігін бер. Бүркіттің жүрегін бер, Нағыз достың тілегін бер. Мәңгі-бақи ажырамас, Шын ғашықтың білегін бер.
«Ақ бата» кітабы
127
тТъ Тыныс белгілерін дцрыс ңойып, көшіріңіздер
Жент - ңыста қатпайтын, жазда бұзылмайтын дәмі мен нәрін сақтайтын ұлттық тағам, жент жасайтын негізгі өнім - сөк. Сөк диірменге немесе кофе ұнтақта-ғышқа тартылады келіге салып жармалауға да болады содан сон, үстіне сары май, қант, ірімшік ұнтағы, мейіз салынып жақсылап араластырылады ыдысқа салынып беті тегістеліп салқын жерге қойылады.
Жент кесіліп ыдысқа салынады да шәй мәзіріне ұсы-нылады.
▲ Үлттың тагамның бір тцрінің дайындау тцрін жа-зыңыздар.
 Үлттық киімдер
Тьшыс белгілер
« Мәтінді оңып, аударыңыздар.
АЗИЯ АРУЫ
Казақ қызы Салтанат Қамалиеваның есімі өте тез әлемге тарап кетті. Даңқ жас сұлуға жылдам келді. Сал-танаттың Лондон қаласында өткізілген халықаралық сү-лулық бәйгесінде «Азия аруы» жүлдесін тайландтық қүрбысынан кейінгі орынды жеңіп алған қуанышты хабарын естідік. «Қазақтың үлттық киімін киіп бар-ғаным қандай жақсы болған. Көгілдір жібек көйлек пен ою-өрнекті камзол, құндыз бөріктен төмен, ақ жібекті төгілдіре шыққан сәтімде, көрермендер ду қол соқты», - дейді Салтанат.
«Қазаң әдебиеті» басылымынан Т Төмендегі етістіктерді өткен шаңта жіктеңіздер: тараган, өткізген, болган, шыңңан.
ҮЛТТЫҚ КИІМДЕР
Үлттық киімдер қолданылысына қарай:
1.	Бас киімдер: ер кісілер үшін: айыр қалпақ, бөрік, қүлақшын, тақия, малақай, тымақ; әйелдер үшін: төбетей, сәукеле, орамал, жаулық, кимешек, кәсаба, т.б.
128
2.	Сырт киімдер: ерлер үшін: күпі, күрте, тон, шапан, шекпен, ішік, сырмак;, белбеу, қолғап, т.б.; әйелдер үшін: көйлек (бүрмелі), камзол, бешпент, жеңсіз, ішік, қаусырма, т.б.
3.	Аяқ киімдер: ерлерге: етік, байпақ, саптама етік, т.б.; әйелдерге: етік, мәсі, кебіс, пима, т.б.
Тақия - ерлердің жеңіл бас киімі. Тақияны пүліш, барқыт, т.б. маталардан тігеді, астар салады. Оның биік төбелі, тегіс және үшкір төбелі түрлері бар. Бүлардың жиегіне ою-өрнектер салуға да болады.
Тонды қойдың, ешкінің, қүлынның терісінен тігеді. Тон тігетін теріні алдымен шел майынан арылтады. Одан соң оны күбіге салып, ашық күйінде илейді. Тонның сапалы болуы иленуіне байланысты. Қыста киетін бүл бүйымның ер және әйел киетін үлгілері болады.
Сәукеле - үзатылар қалыңдық пен жанындағы қүрбы-лары киетін бас киім. Сәукеленің негізгі бөліктері: төж, төбе, қүлақ бау және артқы бойы. Сәукеленің төбесі конус тәріздес болады. Оның төбесінде «Тәж» деп атала-тын жартылай дөңгелек айдары болады. Оны асыл тас-тармен, үкімен өрнектейді. Сәукеленің етегін мақ-палмен не қара барқытпен әдіптеп көмкеріп, асыл тастар орнатады. Оған үзын қүлақбау тағады.
Сойлемдерді көшіріп, тыныс белгісінің ңойылуына көңіл бөліңіздер.
1. Бөрік бағалы аң терісі мен жас төлдің елтірісінен тігіледі. 2. Оны құндыз бөрік, сусар бөрік, жанат бөрік, түлкі бөрік, кәмшат бөрік, елтірі бөрік түрлерінен біле-міз. 3. Оны ерлер де әйелдер де өз үлгілеріне лайықтап киеді. 4. Күрте - жеңсіз, жеңіл киім. 5. Күпі - матамен тысталып, ішіне түйенің, қойдың жүнін салып сырып тігетін ұлттық сырт киім. 6. Шекпен - жүннен тоқы-латын ер киімі. Ол тек түйе жүнінен тоқылады. 7. Ішік - аң терілерінен тігіліп, сырты матамен тысталатын сырт киім. Мүны қыста кңеді. Сеңсең ішік пен қасқыр ішікті ерлер, елтіріішік, қүндызішіктүлкіішік, пүшпақішік, бұлғын ішік, жанат ішікті әйелдер киетін болған.
9-40
129
• а) соңғы бөлімін ауызша айтып беріңіздер.
ә) күрделі жоспар жасаңыздар.
С кебіс - башмак
күрте - телогрейка
тақия - тюбетейка
тері - кожа, шкура
сәукеле - свадебный головной убор невесты
төж - корона, венец
Т Неден жасалган?
1.	Елтірі ішік аса марқаймаған қозының бұйра елтірі-сінен жасалады.
2.	Сеңсең ішік марқа қозының терісінен жасалады.
3.	Орман ішік түлкінің тамақ терісінен дайындалады.
4.	Пұшпақ ішік түлкінің пұшпақ терісінен тігіледі.
« Матінді цазацшага аударыңыздар.
НАЦИОНАЛЬНЫЕ ЮВЕЛИРНЫЕ ИЗДЕЛИЯ
Ювелирное творчество, являющееся в далеком прош-лом одним из развитых видов казахского народного при-кладного творчества, занимает особое место в истории на-циональной культуры.
Распространение металлических украшений обусло-вило широкое црименение серебра в различных сплавах. Казахи мастерили женские украшения, детали для костю-ма, туалетные принадлежности, столовые приборы и т.д.
Из украшений головного убора интересны по конст-рукции, оригинальные подвески типа уки аяк.
Косы девушки украшали шумящие подвески шашбау или шолпы, состоящие из подвижно соединенных ажур-ных медальонов со вставками из сердолика.
Оригинальны браслеты с кольцами, представляющие собой цельное украшение. Большой интерес представ-ляют коллекции застежек капсырма, украшенные гра-вировкой.
Разнообразны формы казахских перстней типа кусму-рун (птичий клюв).
Ш-Тохтабаева
130
Ү'лттық киімнің тцрлеріненөздеріңізге цнаган тцрі-нің суретін салыңыздар.
А Үлттық ойындар
 Тыныс белгілер
* ^Нцкте орнына ңажет эріппгі жзне тыныс белгісін дцрыс ңоиып кошіріңіздер.
Мен ауылды ... стім К... п достарым да болды. Соларды ескё алу қандай тамаша. Мектепте де . ..лгілі оқушы аталдым ...зімнен ...лкен ...пкемнен к...п н...рсе ...йрендім Әке-шешем де к..пшіл к...ңілді жандар Ал мен т...йықпын Ешк...мге сырымды б...кпесіз айта алмайтын әсіресе қыздармен... ңгімем жараспайды. Нел...ктен Үндемеу де м...нез бе
* Мәтінді келістіріп оңыңыздар да, орыс тіліне аудар ма жасаңыздар.
й ҚАЗАҚТЫҢ ҮЛТТЫҚ ОЙЫНДАРЫ
Қазақ халқы - ұлт ойындарына бай халықтың бірі. Олардың көпшілігі бүгінге жетпей ұмытылған. Ойын ту-ралы алғашқы деректер ХІИ ғасырдан басталады. Алғаш жинаған италиялық саяхатшы Плано Карини болды.
Халықтың ұлттық ойындары ерлік, батылдық, епті-лік және дененің шынығуын қажет етеді.
Үлттық ойындар: ойын-сауық, тұрмыс салт ойын-дары, дене шынықтыру, спорт ойындары, ой дамыту ойындары болып бөлінеді.
«Беташар», «Жар-жар», «Белбеу тастау», «Көрші», «Монданақ», «Сақина тастау», «Алтыбақан», «Айтыс ойындары»  ойын-сауық түріне жатса, көпшілікке мә-лім, «Ақсерекпе, көксерекпе», «Айгөлек», «Соқыртеке», «Жаяу жарыс», «Қарғымақ», «Арқан тарту», «Бәлләй», «Теңге алу», «Тай, құнан, дөнен, жорға жарыстар», «Қазақша күрес», «Аударыспақ», «Қыз қуу», «Жа-сырынбақ», «Асық», т.б. дене шынықтыру, спорттық ойындарға жатады.
131
Ой дамытушы ойындарға: «Ауызша есеп», «Сөз мәнісін байқайық», «Ойлағаныңды табам», «Санамақ», «Дойбы», «Тоғыз құмалақ», «Жұмбақ айтыс», «Жаңылтпаштар» жатады.
• Сцраңқа жазбаша жауап беріңіздер.
а) Қазақ халқы неге бай?
ә) Үлттық ойын түрлерін атаңыздар? Дене шынық-тыру ойынына не жатады?
в) Тоғыз қүмалақ қай ойын түріне енеді?
й	ТАЙ ЖАРЫС
Көне заманнан бері келе жатқан балалардың сүйіп ойнайтын ойындарының бірі - тай жарыс. Үлкендердің ақыл-кеңесімен ойынды балалардың өздері өткізген. Тай жарысқа бір жақсы келген жылқы ғана қатысты-рылады. Таймен жарысатын баланың жасы 7-8-де болуы керек. Бұл жарыс жақын қашықтықта өткізіледі. Тайға ер-тоқым салынбайды, бала жайдақ мініп шабады. Ойынды ересек балалар бастап, ойын бастар жерге бәрін қатар тұрғызады да, белгі береді. Озып келгендер жеңім-паз атанған.
Е.Сагындықов
! Жаңылгппаштар.
Ай, ай Айдарбай
Иір мүйіз сиырыңды
Үйіңе айдай бар.
Бозда боз ат мінген атам,
Бозда боздап жүрген атан.
Кер құлан ба?
Кер құнан ба?
Бір түп түт, бір түп тұтта бір пұт тұт.
Сырнайшы сиыршы,
Сиырыңды иірші.
Ақ тай ақ па?
Қара тайақ па?
132
в-» Сөйлем соңында дацыс кщбылуына байланысты („ ?, !,...) ңойылады.
Т Сөйлемдерді көшіріп жазып, тыныс белгілеріне на-зар аударыңыздар.
1, Сәлем, курстастарі 2. Тоғайда жеміс-жидек терген ңандай тамаша! 3. Сен орман-тоғайға барып көрдің бе? 4.0рман ішінің ауасы таза. 5. Қымбатты, жан дос! Вілім алуға ұмтылыңдар! Білім - теңіз ғой. 6. Құрметті, Алма Сатанқызы! Мүшел тойыңызбен! 7. Сізге денсаулық, шығармашылық табыс тілейміз! Тойыңызға бұрынғы курстастар түгел келеміз. 8. Қош келдіңіздер! 9. Құрбым, сенімен кездескеніме өте қуаныштымын.
Сөйлем ортасына цтір (,), ңос нцкте (:), тырнаңша (“”), сызыңша (-), нцктелі цтір (;) келеді.
Т Бцл ойын тцрін ойнап к&ріңіздер.
БЕЛБЕУ ТАСТАУ
Вұл ойынға жиналғандар дөңгелене шеңбер бойына отырады. Жүргізуші шеңбер сыртында белбеуді қолына ұстап жүгіреді. Өзінің көңіліне жақын ойыншысының артына білдірмей тастауға тырысады (егер ол біліп қойса тастамау керек). Жүргізуші білдірмей тастап кетсе, шеңберді айналып қайтып келіп, белбеуді алады да, артында белбеу жатқан ойыншыны “Орныңды тап” деп белбеумен ұрады. Сөйтіп, шеңберді айналдыра қуалап, қайтып орнына келгенше соғады. Ал ойнаушы артына белбеуді тастап кеткенін біліп қойса, белбеуді ала салып, ойын жүргізушінің өзін босатқан орынға жеткенше қуа-лайды. Ойын осылай жалғаса береді.
У^Туынды етістікке болымсыз етістік жцрнагын жалгаңыздар: таста, жцргіз, білдір, ңуала, босат, ңызың.
А Үлттың ойынның бір тцрін сипаттап жазыңыздар.
133
 Саз аспаптары
1=1	ХАЛЫҚ ӘНДЕРІ
Халың әндері кең тынысты, өуезді болып келеді. Бе-сік жырынан бастап, жоқтау үлгілеріне дейін белгілі сазбен айтылады. Халықтың әндері домбыра, қобыз және баян аспаптарының сүйемелдеуімен орындалады. Ойын-тойларда сүйемелдеусіз бірнеше дауыс қосылып та шыр-қата береді.
Халық әнінің тақырыптары әр алуан болған. Туған жер батырлықты дәріптеу, ата-ана жайлы, түрмыс тура-лы әндер және жастық, махаббат хақында да шығарыл-ған туындылар бар.
Қазіргі әндер негізін халық әнінен алады. Халық әні-нің кейбір түрлері жаңарып, сазы эстрадаға жақындады. Сөйтіп, сазы жағынан жаңарды.
Көпшілікке таныс бірнеше халық әні әлі күнге дейін маңызын жойған жоқ, қайта әншілердің репертуарын байытты. Атап айтқанда: “Аңбақай”, “Жиырма бес”, “Баянауыл”, “Екі жирен”, “Шапибаяу”, “Ақ көйлек”, “Бір бала”, “Гүл-гүл-ай”, “Топ шеңгел”, “Қараторғай”, “Қамажай”, “Ахау, керім”, “Айша бибі”, “Дедім-ау”, “Ақ кербез”, “Дариға”, “Қүдаша”, “Әгугай”, т.б. әндер.
а) күрделі жоспар жасаңыздар.
ө) өн айту, өлең айту, жыр айту тіркестерін қатысты рып сөйлем қүраңыздар
! Шилі өзен
Айналайын атыңнан, алтыным-ай,
Ақ жүзіңді көргенде балқыдым-ай.
Қайырмасы:
Шилі өзен қамыс-ай,
Бізді ойлай жүр таныс-ай
Сіз дария болғанда, біз қоңыр қаз,
Баурым төсеп бетінде қалқыдым-ай.
Қайырмасы:
Айналайын, қарағым, кскілдім-ай,
Балапаны аққудың секілдім-ай.
134
К,айырмасы:
“Қолда барда алтынның ңадірі жоң”, Қолдан шығып кеткен соң өкіндім-ай. Қайырмасы:
^Жаттыгуды жазбаша орындап, тыныс белгісіне көңіл ңойыңыздар.
1. Абайдың бірнеше өндері халың әндеріне ұқсайды.
2. “Айттым сөлем Қаламқас”, “Көзімнің қарасы”, “Сеғіз аяқ”, “Бойы бұлғаң”, “Татьянаның хаты”, т.б. ән-дерді халық сүйіп орындайды. 3. Үлы адам жайлы ұлы-лардың өзі де толғанады екен. 4. Үлы Мұхтар былай деген: “Абай лебі. Абай әні, Абай тынысы - заман ты-нысы, халық әні. Бүгін ол ән біздің өнге қосылып, жаң-ғырып, жаңа өріс алып тұр”.
“Природа Абая, голос Абая, дыхание Абая - это дыха-ние времени, голос самого народа. Сегодня голос поэта сливается с нашими голосами, крепнет и набирает новую мощь”.
5. Жамбыл Абай ақын жайлы былайша толғанады: “Мынау тұрған Абайдың суреті ме?
Өлең сөздің ұқсаған құдіретіне. Ақыл, қайрат, білімді тең ұстаған, Өр Абайдың төтеген кім бетіне? Ақын атын таратқан әрбір тұсқа, Өлеңмен өлмейтін салған нұсқа. Арғын, Найман сөзіне таңырқаған -Қандай арман бар дейсің бұл туыстаі Терең ойдың түбінде теңізі бар, Тесіле кеп қарасаң, көңіл ұғар, Сол тереңге сүйсініп жан үңілмей, Есіл сабаз ызамен өткен іпығар».
й	САҢЛАҚ САЗГЕР
КСРО Халық әртісі, Қазақстан Мемлекеттік сыйлы-ғының иегері, қазақ сазгері, белгілі профессор Ғазиза Ахметқызы (1927-1999) - сазгерлік құлашы кең, өресі биік, жан-жақты талант иесі.
135
Ғазиза Жұбанова - Мәскеудің П.И.Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясының сазгерлік факультетін, одан соң аспирантурасын бітірген алғапгқы сазгер ңазақ қыздарының бірі. Ол үзак; жылдар бойы Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерва-ториясының ректоры болып, әрі композиция кафедра-сында ұстаздык; етті. Опера, балет, симфония мен камералык; күрделітуындыларжазды. Ғазиза Ахметқы-зының “Қүрманғазы”, “Еңлік-Кебек”, “Жиырма сегіз”, “Ақңұс туралы аңыз”, “Хиросима” балеттері, “Ақсак; қүлан”, “Теміртау оттары” симфониялык; поэмалары, “Мүхтар Әуезов туралы аңыз”, тағы басқа кантаталары көпке таныс.
А.Отарбаев
• а) өз сөздеріңізбен айтып беріңіздер. ә) сүрак; қүрастырып және оған жауап әзірлеңіздер.
С иегер - обладатель
Мемлекеттік сыйлық - Государственная премия сазгер - композитор туынды - произведение қүлаш ~ размах таныс ~ знакомство
! Келістіріп мэтінді оңып шыгыңыздар да, ңысңаша конспект жазыңыздар.
САЗ АСПАПТАРЫ
Қазақтың музыкалык; аспаптары халык; арасында ертеден кең тараған. Соның ішіндегі басты түрлері:
1.	Шертер - екі немесе үш ішекті, саусақпен шертіп ойнайтын аспап. Шертердің шанағы терімен қапталады. Оны бақташылар тартқан.
2.	Қылқобыз - ысқышпен ойнайтын қос ішекті ескі музыкалы аспап. Қобыз үш, төрт, ішекті де болып ке-леді.
3.	Домбыра - кең тараған, қос ішекті шертіп ойнай-тын аспап. Оның ән сүйемелдеуге, күй тартуға арналған
136
түрлері болады. Күйге арналған домбыраның шанағы үл-кендеу, мойыны үзын болады.
М .Смайылова А Бір халың әнін жаттап келіңіздер.
 Үлттық мерекелер
® Мәтінді оқып шыгыңыздар.
Қазақ халқы да - думаншыл, сауықшыл ел. Үлттық дәстүрдің бірі той болып табылады. Той - ізгіліктер мен жақсылықтарды, озық дәстүрлерді жаңғыртып оты-ратын тәлімі мол мереке. Ол - тәлім мектебі. Той-тама-шада талай жез таңдай, күміс көмей өншілер, шешендер, білімдарлар, көпті кәрген көнекөздер, ел ардақтылары ой толгамдарын ортаға салады, тағылым ұсынады.
Әсіресе, қазақ - балажан халық. Сондықтан болар жи-ған-тергенін балаға шашады. “Балалы үй - базар, бала-сыз үй - мазар” дегендей, сол “бауыр еті балаға” арнап, бірнеше мерекелер өткізген.
1.	Қүрсақ тойы - жас келін жүктілігін байқаған ене-нің қуаныш дастарқаны.
2.	Жарыс қазан - әйел толғатқанда асылатын қазан.
3.	Шілдехана - бала дүниеге келген кезде жасалған қалжа.
4.	Бесік тойы - 40 күнге толғанда, ісмер адам дайын-даған бесікке салған күнгі мереке.
5.	Түсау кесу - баланың жүре бастағанда аяғына ала жіп байлап, оны жолы үлкен кісі қиятын мереке түрі.
6.	Сүндет тойы - мұсылманшылыққа ендіретін той.
7.	Ашамайға мінгізу - ағаштан жасалған ердің қара-пайым түріне отырғызу кәдесі.
8.	Тоқым қағу - алыстау сапарға алғаш шыққанда, ата-ана жасайтын мереке.
9.	Тілашар - оқуға бару тойы.
10.	Қозыжасы -ұлыон жастан асқан соң, қозыбағуға жарайды деген үғыммен өткізетін мереке.
11.	Қыз үзату, не үйлендіру тойы.
137
• а) той түрін санамалап айтып шытыңыздар. ә) балалы үй, бала тойы, балалың кез, балажан халық тіркестерін ңатыстырып сөйлем құрастырыңыздар.
б) оқытушы көмегімен сөздік жасаңыздар.
*^Жаттыгуды жазбаша орындаңыздар.
Бесік жыры
Сәби ңырқынан шыққан соң, оны бесікке салады. Ол ауыл-аймақта той болып өтеді. Тойға көршілер, туыстар жиналады. Нәрестені бесікке салған ана бесік жырын айтады.
Әлди-өлди, ақ бөпем, Ақ бесікке жат бөпем. Құнан қойды сой, бөпем, Құйрығына той, бөпем. Әлдн-өлди, аппағым, Қозы жүні қалпағым, Жұрт сүймесе, сүймесін, Өзім сүйген аппағым. Әлди-әлди әуһ алдаш, Етегінде қуырмаш, Жейін десе тісі жоқ, Кісіменен ісі жоқ.
Т Тойда ойналатын жастар ойынын ойнаңыздар.
Ақ сандық - көк сандық
Мұнда екі жігіт арқаларын беріп, “ақ сандық - көк сандық” деп бірін-бірі көтереді. Күш көрсетеді. Дене шынықтырады. Көтере алмағандар ұтылады.
Белбеу соқ
Қыздар мен жігіттер дөңгелене отырады. Ширатыл-ған шүберек белбеуді бірі қолына алып айналады да, біреуінің артына білдіртпей тастап кетеді. Ол айналып келгенде, артындағы белбеуді байқамаған жасты бел-беумен соғып қуады. Егер қолма-қол белбеу тастағанын білсе, өз орнына жеткенше соққылайды.
Алтыбақан
Алтыбақан ұзын алты сырықтан мосы сияқты жа-салып, оған екі арқан керіледі. Біржағынанқыз, екінші
138
жағына бозбала отырады. Екі кісі оларды тербетіп тұра-ды. Отырғандар бір-бірімен танысады. Ән шырқайды. Ойынға жастар үлттык; киім киіп келеді. Алтыбақан -өнерпаздарды сұрыптайтын орын. Ол - әрі дене тәрбиесі, әрі кәркемөнер мектебі.
А.Жі/нісое
С арқа - спина
көтереді - поднимает
күш көрсетеді - показывает силу
ұтылады - проиграется
дөңгелене - в кругу
ширатылу ~ скручивать
айналу - кружиться
білдіртпейтін - незаметно белбеу соғу - бить с ремнем соққылайды - бьют
сақтық - осторожность
сырық - длинный шест с развилиной
тербейді - укачивает сұрыптау - отобрать көркемөнер - искусство
Т Әнді жазып, жаттап алыцыздар. Кезектесіп айтып көріңіздер.
“Тойдың сәні ән болар” демекші, тойда жыр жырлап, терме айтып, ауылдың алты ауызын шырқап, көңіл көте-реді.
Тойтарқар
Ж.Қыдыров
Той басқарушы:
Қүмар-ау тамашаға, ізгілікке ел, Мұндай тойдан сіз бенен біз де үміткер. Баянды болсын ыстық ақ махаббат, Тойтарқарды айтыңдар, қыз-жігіттері
Қыз-келіншектер:
Сүйген жүрек сөнбесін жалындасын,
Сүйген жүрек өзгені сағынбасын.
139
Жүбайлар қосағымен қоса ағарып, Өмірде алдарынан жарылқасын. Арман қу әсте қалмай жолдарыңнан, Келмес өнер болмасын қолдарыңнан. Үбірлі-шүбірлі болып үйге сыймай, Шұбырсын үрпақтарың соңдарыңнан. Қүрбының көтере біл базынасын, Көңілді жастық шақтың жазы қалсын. Тілейміз Алатаудың асқақтығын, Тілейміз тілек - базар қазынасын.
Жігіттер:
Гүлге жер, нүрға орнаған асқарымыз, Шүғылалы, шайдан ашық аспанымыз. Кен қазып, егін еккен, ғарышқа ұшқан, Бақытты елдің, бақытты жастарымыз.
Бізде бар өнер, білім, парасат та, Аласа төбелерге қонар шақ па! Ту етіп, адалдықты, пөк сезімді, Барамыз еңбек, әнмен болашаққа.
Бдрі:
Жапырағы қуармас баһар бақтың, Мәпелер оны жастық шапағат күн. Жанымыз жаз орнатып, жер бетінде, Қалықтасын ақ қүсы махаббаттың! Қалықтасын ақ қүсы махаббаттың!
Т Қазақ халқының эдет-ецрпын жазып алыңыздар.
ЖАСАУ МЕН ЕНШІ
Үзатылған қызға берілетін дүние жасау деп аталады Халық қыздың жасауына аса зор мән беріп, “Жасауды алты жастан жинасаң, асады, жеті жастан жинасаң же-теді”, - деген. Небір жақсы текемет, кілем, төсек-орын, ыдыс-аяқ, киім-кешек, әшекейлі бұйымдар қыздарға берілетін болған. Ауқатты адамдар ақ отау тігіп ұзатқан. Жасауды қыздың еншісі десе де болады.
140
Ал еншіні ер балаларға береді. Үйленген азаматқа малды, дүниенің бір бөлігін беріп, отау тігіп, бөлек қой-ған. Бүл ата-ананың балаға жасаған сыяпатын - “енші” дейді.
С.Кенжеахметов
ЛҮлттық мерекенің басңа тцрлерін тауып жазып келіңіздер.
 Қазақ халқыньщ қолданбалы өнері
Киіз үй
~ Мәтінді ңазаңшага аударыңыздар.
К прикладному искусству и его основным видам отно-сятся: художественные изделия из кошмы, плетения, вышивки, ткачества, резьба по дереву и кости, обработка металла и кожи, а также орнамент народного костюма и передвижного жилища юрты.
Прикладное искусство знакомит с убранством пере-движного жилища казахов юртой и народным костюмом.
В ней представлены разнообразные изделия из орна-ментированного войлока: вышитые ковры, одежда и до-машняя утварь, плетеные циновки, тканные безворсовые ковры.
Кроме того, в прикладном искусстве имеются изделия народных кузнецов, ювелиров, резчиков. Здесь и женские украшения, мужские пояса, седла, резные двери, юрты, шкафы, сундуки, кровати, инкрустированные костью, декорированные тиснением изделия из кожи.
Весь уклад жизни казахов в прошлом определялся пре-обладанием в их хозяйстве кочевого и полукочевого ското-водства. К этому образу жизни были приспособлены жи-лища переносного типа - юрты. Основным материалом при их устройстве служил войлок. Им покрывалась юрта, из него делались многие предметы, предназначенные для внутреннего убранства.
Войлочное покрытие казахской юрты состоит из по-лотнищ: туудырлыков, которыми она покрывается от земли до купола, узуков для покрытия купола и тундика
141
для навершия купола. Войлочные полотнища юрты привязывались узорными ткаными полосами и лентами. Внимание вошедшего в юрту сразу же привлекала широкая узорная полоса-баскур, опоясывающая фризом основание купола юрты.
В центре юрты находился очаг - тор. Напротив входа за очагом - почетное место для гостей и уважаемых людей.
Направо от входа - отделенное узорной циновкой-шымши место для хозяйственной утвари и посуды, на лево - место хранения конской сбруи и седел.
. Дверь изнутри прикрывалась завесой из войлока с аппликацией кииз есик.
Остов юрты составляют 3 основных элемента: раздвиж-ная решетчатая основа - кереге, купольные жерди - уык, круговое навершие купола - шанырак.
Кереге составляется из нескольких отдельных реше-ток-канатов.
АХ.Маргулан • а) киіз үйдің суретін салыңыздар.
ө) киіз үйдің қүрамдарын айтыңыздар.
КИІЗ ҮЙ
Менің атам жайлауға Малын айдап шығыпты. Көк шалғынды қойнауға Киіз үйін тігіпті.
Атам үйі аулақтан Көңілімді аулайды. Ауып келген тау жақтан, Аппақ бүлттан аумайды. Шынымды айтсам сендерге, Қайран қалдым енгенде, Үқсайды екен шеңберге, Кілем түтқан кең бөлме. Қарап шықтым біртіндеп, Вар жиһазға жарасқан. Туырлығын түргенде, Көрінеді көк аспан.
142
Керегесіи түргенде, Самал есіп түрады. Таңғажайып бүл бөлме. Маған бірден үнады.
Қ.Баянбаев
1. Қарамен жазылған сөздерге морфологиялық талдау жасаңыздар. 2. Антонимдерді теріп көшіріңіздер.
‘^Мәтінді оқып шыгып, сцрақтарга жазбаша жауап беріңіздер.
КИІЗ ҮЙ
Киіз үй қүрылысына қарай төрт қанат, алты қанат, сегіз қанат, он қанат, т.б. болып тігіледі. Сегіз қанаттан үлкендерінің шаңырағы атпен көтеріледі. Мұндай үлкен үйлердің іші өте кең келеді. Вір бұрышы мен екінші бұ-рышындағылардың жай сөйлегендері бір-біріне естіл-мейді. Киіз үйлердің ақ орда, ақ отау, қараша, абылай-ша, үзікті үй, қоңыр үзікті үй т.б. түрлері бар.
Киіз үйдің сүйегі (қаңқасы) ағаштан жасалады. Олар: уық, кереге, шаңырақ, сықырлауық (есік) табалдырық, бақан. Ал жүннен де жасалған жабдықтары бар. Олар: туырлық, үзік, түндік, киіз есік.
Киіз үй өбзелдері шиден, жүннен, қайыстан, теріден жасалады.
Абдыра - киім-кешек, басқа да бағалы заттарды сақ-тайтын сандық.
Ағаш төсек - адамның жатып тынығатын жиһазы.
Аяққап - ыдыс-аяқ сақтауға арналған қапшық.
Түскиіз - сөндік үшін төсектің тұсына үстайтын үй жиһазы.
Текемет - бетіне түрлі-түсті ою-әрнек басылған киіз. Құс төсек - қүс жүнінен жасалған жұмсақ төсеніш.
“Халықтың салт-дәстцрі” кітабынан
1.	Киіз үй құрылысына қарай қандай болып бөлінеді?
2.	Киіз үйдің түрлері қандай?
3.	Киіз үйдің қаңқасын атаңыздар.
143
4.	Оның киізден жасалатын жабдықтары қандай?
5.	Киіз үй әбзелдері неден дайындалады?
6.	Абдыра, ағаіп төсек неден жасалады?
7.	Түскиіз бен текеметтің не үшін қолданылатынын айтыңыздар.
Жаттыгуды көіиіріп, сөйлем мушелеріне талдаңыз дар.
1. Киіз үйдің ағашын (сүйегін) және ағаш бүйымда-рын еркектер жасайды. 2. Үйдің сүйегін жасауға талды пайдаланады. 3. Көккерегелерді бекітетін қайыс. 4. Ша-ңырақ, уық, кереге - үйдің басты сүйектері. 5. Сықыр-лауық (жарма есік) кереге шеңберін түйықтап киіз үйге кіріп шығатын есік қызметін атқарады. 6. Таңыш - екі керегенің сағанағын (жігін) кіріктіріп тағатын өрнекті жіңішке қүр. 7. Желбау - киіз үйге сәндік беретін, ша-ңыраққа үш жерден байланатын төгілме шашақты қүр. 8. Ши - керегеге керілген бүйым. 9. Әйелдер жүнді сабап, бояп, әр түрлі бүйымдар жасайды.
▲ Киіз цйге байланысты он сөйлем ңцрастырыңыздар.
 Нақыл сөздер
Т Мына наңылдардың магынасын тусініңіздер.
Киіз үйдің шаңырағына қарлығаш үя салса, ол үй балапан үшып кеткенше көшпейді, ұясын бүзбайды.
Киіз үйде қүмырсқа көбейіп кетсе, жылқының екі те-зегін байлап, уыққа іліп қояды.
Киіз үйге жылан кіріп кетсе, оның басына ақ (сүт та-ғамы) қүйып шығарып барып өлтіреді.
Киіз үйге келген адамға дәм таттырып шығарады.
Егер киіз үй сыртына ит сарып кетсе, “қүт келеді” деп жақсылыққа телиді.
Үйге кешке немесе түнде келген адам “кеш жарық” деп енеді.
Үйге келген қонақ үйде адам болсын, болмасын “асса-лаумағалөйкүм” деп сәлем беруі керек.
144
С шаңырақ - остов юрты бұзбау - не сломать тезек - кизяк, помет уық — уык (специальные кривые палки, которых держится верхний круг юрты) дәм тату — вкусить телу - привить сырты - внепіний “кеш жарық” - добрый вечер
^.Қазақ халқындагы киелі жеті санына байланысты цгымдарды жазып алыңыздар.
Жеті шәріл (әулие)-1. Меке. 2. Мөдине. 3. Бұхар. 4. Шам. 5. Қатым. 6. Құддыс (Мысыр). 7. Кәлөм (құран).
Жеті қазына: 1. Ержігіт. 2. Сүлу әйел. 3. Ақыл, білім. 4. Жүйрік ат. 5. Қыранбүркіт. 6. Верен мылтық. 7. Жүй-рік тазы (ит).
Жеті күн. 1. Вүгін. 2. Ертең. 3. Бүрсүгіні. 4. Арғыкүні. 5. Ауыр күн. 6. Соңғы күн. 7. Азына.
1.	Дүйсенбі. 2. Сейсенбі. 3. Сәрсенбі (сәтті күн). 4. Бей-сенбі. 5. Жұма. (қасиетті жүма). 6. Сенбі. 7. Жексенбі.
Жеті жүт. 1. Қүрғақшылық. 2. Жүт (мал қырылу). 3. Өрт. 4. Оба (ауру). 5. Соғыс. 6. Топан су. 7. Зілзала (жер сілкіну).
Жеті жоқ. 1. Жерде өлшеуіш жоқ. 2. Аспанда тіреуіш жоқ. 3. Тастатамыржоқ. 4. Тасбақадаталақжоқ. 5. Аллада бауыр жоқ. 6. Аққуда сүт жоқ. 7. Жылқыда өт жоқ.
Жеті жетім
Тыңдамаған сөз жетім, Киюсіз тозған бөз жетім, Иесіз қалған жер жетім, Басшысы жоқ ел жетім. Аққу-қазсыз көл жетім, Жерінен айырылған ер жетім. Замандасы қалмаса -Бәрінен де сол жетім.
Жеті ата: 1. Вала. 2. Әке. 3. Ата. 4. Арғы ата. 5. Баба. 6. Түп ата. 7. Тек ата.
10-40
145
Жеті қат көк: 1. Ай. 2. Күн. 3. Шолпан. 4. Есекқырған. (Меркурий). 5. Қызылжүлдыз, (Марс). 6. Сатурн. 7. Мүпі-тәри (Юпитер).
Жеті қат жер: 1. Түщриық. 2. Жылан. 3. Су. 4. Қос балық. 5. Қаратас. 6. Көк өгіз. 7. Жер.
Жетіамал. І.Күнніңтоқырауы. 2. Қарашаныңқайтуы. 3. Үркердің батуы. 4. Мүздыңқатуы. 5. Киіктің матауы. 6. Қыс тоқсан. 7. Ай тоғамы.
*сЭ. Сөйлемді көшіріп, сөз қцрамына талдаңыздар.
Үлгі: Саша Бу тлегіові сегіз жас|ы|нда] жатақхан^Ісы] бар, орта дәрежеРиІ жекеменшікҒгіІ оқу орнынаі беріле^і].
Ол бірінші күннен бастап-ақ тәрбишілеріне танылады. Вірде ол жасырын тәжірибе жасап отырып, өте күшті қопарылыс жасап, карцерге отырғызылады. Соңынан Сашаны асханаға алып келіп, таңертеңгі тамағын ішіп отырған барлық жолдастарының алдынатүрғызып, кеу-десіне қара тақтайға кекесінді сөзбен “Үлы химик” деп жазып іліп қояды.
Вірақ олар сонысымен өздерінің ең бірінші рет Алек-сандр Михайлович Бутлеровтың болашақ академик, дүниежүзі таныған ғалым-химиктің талантын мойын-дағандарын сезбеді.
“Қазак; кцнпарагынан”
Сөздікті пайдаланып, бірнеше ауызша сөйлем ңцрас-тырыңыздар.
С меншікті - собственный
қүмарлық - пристрастие
жасырын - тайный
мойындау - беспрекословно
сезбеу - не чувствовать
кекесін — ирония
Т Тагылымды таңдаңыздар.
Жақсыдан жаныңа алған бір ауыз сөз,
Асықпа түспеді деп қолыма тез.
Дамылсыз іздеуіңе ерінбесең,
Керегің өміріңце болады кез.
146
1. Дүниеде нені арман етсен, де, іздемей қолыңа түс-пейді. Керегіңді іздеу жолында жалықпа да торықпа.
Жаман киімді кісінің бәрі де жаман емес. Алтын тас арасында дажатады. “Ердікебенекішіндетаны”, - деген сөз бар.
2. Халықтыңқасиетін кетіретін үпі нәрсе бар және ол үпі нәрсені жояды.
а)	Ғалымдар мен қарттарды сыйламаушылық кісінің келешегін жояды.
б)	Елді басқарған үкіметті сыйламау - ел іпіінің бірлі-гін жояды.
в)	Асты күтпей ысырып ету - берекені кетіріп, ашы-ғуға әкеп соғады.
3.	Ер адамдасегіз түрлі қасиет болсын, олар: игі мінез, ізгі қасиет, әйелмен сөйлескенде әдепті, сыпайы болсын, жүрт сыйлайтын адамды жақсы көріп, құрмет тұтсын, жауының алдында жүректі болсын, үлкендерге кіші-пейілділік, халық салтын қадірлей білсін, осал жерін білетіндерге жұмсақ, сүмырайларға қулық жасасын.
4.	Биіктеп кетсең, қүлау бар,
Қуанып кетсең, жылау бар.
У ішсең тәтті үнау бар.
5.	Мүқтаждық - мың өнердің анасы.
6.	Арақ-шараптан ақыл да, пайда да, абырой да, қайы-рымды мінез-қүлық та, адамгершілік те күтпе!
7.	Ақылдыадам - ажарлы. Адамды адам ететін - ақылы.
8.	Сыпайылық - даналықтың белгісі.
Мцхаммед пааеамбар
'^Сөилемдердің баяндауыштарын өздеріңіз табыңыз дар.
Үлгі: 1. Қазақтың дарқан даласында жеміс-жидектер көп (өседі). 2. Бүлдірген, қарақат, түйетабан, мойыл, рау-ағаш, қымыздық, таңқурай, сарымсақ, жуа, өрік, алма, қарағайдың шекілдеуігі, қайың сөлі, т.б. санай берсең, сан жетпейді. 3. Бек - картоптың бір түріне ... . Оны жоқшылықта отқа кәміп те, үн қып тартып та ... 5. Вие-емшек - сәбіз, мұны қазып...
147
6. Егер қадірлі болғың келсе, халқыңның қадірін ... 7. Віреудің намысына тимей ... 8. Өзіңді кім сыйласа, оны сен де сыйла, қүрмет...
А Цос туралы, ақыл, нақыл сәздерді тауып көшіріңіз-дер.
 Тыйым сәздер
Кезектесіп айтыңыздар.
- Сіз қандай тілді білесіз?...
- Сіз үйде қай тілде сөйлейсіз?...
— Ал жүмыста қай тілде сөйлейсіз?...
- Өзіңіз қазір қандай тілді үйреніп жүрсіз?...
- Сіз қазақ тіліндегі басылымдарды оқисыз ба?...
- Республикадағы қазақша шығатын қандай басылымдарды білесіз?...
- Дүние жүзіндегі тілдерді білесіз бе?...
- Қай тілдер көп тараған?
Білгеніңіз артъщ болмайды.
В	ҚАЙ ТІЛ КӨП ТАРАҒАН?
Дүние жүзінде қай тіл көп тараған десе, кейбіреулері ағылшын тілі десе, біреулер қытай тілі деп жауап береді. Вүл екі пікірдің қайсысы дұрыс? Бірінші орынды, сөз жоқ, ағылшын тілі алады, өйткені ол дүниежүзінде ең көп тараған халықаралық тіл болып табылады. Ал егер бір тілде сөйлеушілердің саны бойынша анықтасақ, ағылшын тілі екінші орында. АҚІП-тың Лингвистика инстиіутының жуырда жүргізген зерттеулерінің нөти-жесі бойынша сол бір тілде сөйлеушілердің саны бойын-ша ең көп тараған тіл - қытай тілі. Бүл тіііде 844 миллион адам сөйлейді. Бүдан соң ағылшын тілінде - 437 миллион адам, хинди тілінде - 388 миллион, испан тілінде - 331 миллион адам сөйлейді.
«Қазақ кунпарагынан»
Тыйым сөздер
Қазақ халқының үлгі төрбие қүралдарының бірі -тыйым сөздер. Бұл сөздер адамды жаман өдет, жат пи-
148
ғыл, орынсыз қылық, теріс мінездерден сақтандырып отыр-ған.
Тізені құніақтау - жалғыз қалудың, қолды тәбеге қою - ел-жүрттан безудің, үлкеннің жолын кесу - әдепсіз-діктің, асты төгу ысыраптың белгісі деп таныған. Халық мүндай істерге қатаң тыйым салған.
Тыйым сөздер ел ішінде көп. Мысалы:
Дастарқанды, тамақты баспа.
Адамға пышақ, мылтық кезенбе.
Жақын адамға пышақ сыйлама.
Нанды бір қолыңмен үзбе.
Асты үрлеме. Асты жамандама.
Үлкеннен бұрын тамақ жеме.
Асты қорлама.
Таңертеңгі асты тастама.
Сол қолыңмен тамақ ішпе.
Дастарқанға бата қылмай тұрып кетпе.
Кісі мініне күлме, кемтарға күлме.
Түнде үй сыпырма, түнде тырнағыңды алма.
Вүйіріңді, жерді, иегіңді таянба.
Бос бесікті тербетпе.
Құдыққа, ыдысқа және жоғары қарай түкірме.
Көп ішінде қатты сөйлеме, қатты күлме.
Жұрт алдынды қүлағыңды, мұрныңды шүқыма.
Әдепсіз сөзді айтпа, өтірік айтпа.
Мақтаншақ болма, тәкаппар болма.
Ер-түрманды, бақанды аттама.
Жаман ырым жасама.
Етбетіңнен жатпа.
Шалбарыңды басыңа жастама.
Ерсі қимыл жасама.
Кісі төсегіне отырма.
С.Кенжеахметов
• а) тыйым сөздерді жазып алыңыздар.
ө) болымсыз етістік жұрнағына назар аударыңыздар.
149
V баспа - не наступай
кезену - покушение
үзбеу - не разрывать на кусочки
үрлеу - дуть, подуть
қорлау - издеваться
кемтар - убогий, инвалид
бүйір - бок
тәкаппар - высокомерный
ырым - примета, суверие
тыйым - запрещение
ерсі - неуместно
етбеттеп - на животе
Т Жаттыгудан етістіктің болымсыз турін тауып, тугел кәшіріңіздер.
1. Қыздыұрма. 2. Шақырмағанжергебарма. 3. Ауылдан алыс ойнама. 4. Танысыңды көргенде көзіңді жыпы-лықтатпа. 5. Вазарда кездейсоқ кездескенге сенбе. 6. Шан-шу сөзбен сүйгеніңнің жүрегін ауыртпа. 7. Басыңа пай-дасыз нәрсемен шүғылданба. 8. Танысыңның сыртынан әңгіме айтпа. 9. Әйелге күпі көрсетпе. 10. Аманатқа қиянат жасама.
Сөйлемдерді орыс тіліне аударып жазыңыздар.
1. Үзынағаштасүйық май өндіріледі. 2. Орынсыз күлме. 3. Түркияға тура үшатын үшақ бар. 4. Ата-анаңа қарсы келме. 5. Үйде ысқырма. 6. Сүңқар - қыран қүс. 7. Бүркіт жиырмажылдайөмірсүреді. 8. Үядаекі жүмыртқажатыр. 9. Нанды жерге тастама, үстіне басқа зат қойма. 10. Қү-лынды қүдық суымен суарады. 11. Қүндыз - бағалы аң. 12. Үйге жүгіріп кірме. 13. Тұйғынғатүзақ қүрды. 14. Өтірік жылама.
! Мақал мэтелдер.
Салт-дәстүрін ел бұзбас, Әуелгі сертін ер бүзбас.
Әр нәрсеге асық болғанша, Бір нәрсеге машық бол.
150
Ел алғысын алсаң елеулі боласың.
Азат басың болсын қүл.
Қолдан келмес іске үмтыл.
Абай
Сумен ойнама - батарсың,
Отпен ойнама - жанарсың.
Атпаз көрген ат таныр.
Үстаз көрген хат таныр.
Ойнақтаған бүзау от басар.
» Мэтінді сөздікті пайдаланып, ауызиіа аударыцыздар.
й	САЯХАТ
Мен Санкт-Петербург қаласына сапар шектім. Бүл менің үлкен қалаларға бірінші саяхат жасауым. Алма-тыдан Санкт-Петербургке алдын-ала бару, қайту билет-терін орталық әуе кассасынан алу керек. Жеңіл маши-наға отырып, орталық әуе кассасына келдім. Анықтама орнынан: «Санкт-Петербургке қандай үшақ ұшады, қа-шан және қанша сағат үшады, ұшақ жолда қона ма? » -деп сүрадым. Отызыншы рейске билет алдым. Үшақ орталық әуежайдан ұшуы тиіс. Үшақ ертеңіне кешкі сағат он сегізде үшуы керек.
Орталық әуежайға екі сағат бүрын келіп, жол жүгімді өлшетіп, тіркеуден өттім. Үшаққа отырғызу басталды. Мен де өз орныма жайғастым. Стюардесса:
- Велдіктеріңізді ілгектеңіздер, темекі тартуға бол-майды, үшақ сегіз мың метр биіктікте сағатына бір мың километр жылдамдықпен үшады, - деп хабарлап жатыр.
Міне, үшып келеміз. Үшақ біраз сағаттан кейінқонуға бет алды. Стюардесса тағы да Санкт-Петербургтың ауа-райы туралы, заттарымызды жол жүгі бөлімінен алаты-нымыз жайында, т.б. хабарларды айтты. Сәт сапар!
С бірінші рет - первый раз
ұшу - летать
өлшеу - взвешивать
тіркеуден өту - пройти регистрацию
151
әуежай — аэропорт
белдік - ремень
қону — приземляться
ілгектеу — пристегивать
темекі тарту - курить
биіктік - высота
хабарлау - объявлять
қонуға бет алды - идет на посадку
• а) күрделі жоспар жасаңыздар.
ә) хабарлы сөйлемдерді тауып көшіріңіздер.
А Өздеріңіз білетін тыйым сәздерден алты сөйлем жазыцыздар.
 Қазақ халқының ырымдары
Сабақтың мақсаты:
а)	танымдық: жастардың бойына үлттық қасиеттерді жинақтау.
ә) жат қылықтан аулақ болуға үйрету.
б)	тәрбиелік-ұлттық дөстүр негізінде адамгершілікке, елін сыйлау, тұрмыстық қағидаларды игеруге машық-тандыру.
в)	дамытушылық: күнделікті өмірде қажеттісін қол-дана білуге баулу.
Сабақтың түрі: аралас, түсіндіру, жаттығу сабақтары.
Сабақтыңкөрнекілігі: плакаттағы жазбалар, тұрмыс-тық көрініс суреттері, тест сүрақтары.
Сабақта пайдаланатын өдебиеттер: С.Кенжеахметов «Жеті қазына».
С.Қалиев,М.Оразаев, М.Смайылов. «Қазақхалқының салт-дөстүрлері».
«Шаңырақ» энциклопедиясы.
Сабақтың барысы;
Үйымдастыру кезеңін студенттерді түгендеуге арнау-мен шектелмей, оларды сабаққа даярлаған тиімді.
Өткен сабақпен жаца сабақты байланыстыру ушін төмендегі сцраңтар беріледі.
152
1. Салт-дәстүрге не жатады?
2* Әдет деген не?
3.	Қандай адамды әдепсіз деуге болады?
4.	«Тыйымсөздерді» екіншісөзбенқалайатауғаболады?
5.	Д астарқан басында өзін ұстауға байланысты қандай тыйым сөздерді білесіздер?
6.	Тұрмысқа орай халықтың қандай тыйымдары бар?
7.	Сабақта нені істеуге болмайды?
8.	Мінезге байланысты тыйым сөздерді мысалға кел-тіріңіздер?
9.	Теріс мінез бен оң мінездерді салыстыруға бола ма?
10.	Пышаққа байланысты қандай тыйым сөздер бар?
11.	Салауатты өмір сүру үшін нелерді жасауға болмайды?
12.	Көпшілік жерлерде қандай тыйымдар кездеседі?
13.	Ер бала мен бойжеткендерге байланысты тыйым-дардың ерекшелігі бар ма, болса қандай?
(Вұл сүрау-тапсырмаларды тест түрінде түрлендіру мүғалімнің шеберлігіне байланысты).
Тцрмыстың бірнеше сиреттер көрсетц арцылы мцгалім тыйым және ырымдарды салыстырып, бай-ланыстырып ацызша әңгімелейді. Білім мен машықты игерц міндеттерін меңзейтін дзрістеу амалдарынан ырымның төмендегі тцрлері цйретіледі.
Несібесі көп, дастарқан мол болсын деп жаңа үйдің босағасын майлап қояды.
Алыс жолға шыққан адамдар қарашаңырақтан немесе үлкен кісінің үйінен дәм татып аттанады.
Пөле-жаладан аулақ болсын деп жаңа үйленген жас-тардың төсегін арша түтінімен аластайды.
Садақа деп киім берсе, оның түймесін алып тастайды.
Ватырдың, ақынның, шебердің, палуанның сарқы-тын жегізсе немесе олар сөбиің аузына түкірсе, олардың жақсы қасиеті мен өнері балаға қонады деген ырым бар.
Перзентсіз ерлі-зайыптылар мойнына көгеннің бүр-шағын салып бала тілейді.
Есіктің түтқасын жуған сумен көз тиген баланың бетін, екі алақанын, екі табанын жуса төуір болып кетеді.
153
Тамақ ішіп отырған а дамның ыдысына шыбын немесе кәбелек түсіп кетсе, оның несібесі көп болады.
Ит ұлыса, жамандық болады.
Сыпырғышты тік, әрі жоғары қаратып қоймайды.
Жазда үйге қүйын келе жатса, үлкен-кішілер қолына таяқ алып, оны «таздың үйіне бар», «Пәленше таздың үйіне бар» ~ деп қуалайды.
Т Плакапітагы тыйым сөздерді тцсініп алыңыздар.
Табалдырықты баспа.
Восағаны керме.
Таяққа сүйенбе.
Бөркіңді теріс қаратып киме.
Бейуақытта кісіге көңіл айтпа.
Вейуақытта жылама, үйықтама.
Бейітке қарап қолыңды шошайтпа.
Суға түкірме.
Үйді сыпырғышпен түнде сыпырма.
Көк шөпті жүлма.
Мал қораға дәрет сындырма.
Айға қарап дәрет сындырма.
С табалдырық - порог
босаға - косяк
таяқ - шиворот (навыворот)
бейіт - могила
сыпырғыш - веник
бүйір таянба - не подбочениться
бейуақыт — сумерки
тіркесін қцрамына ңарай талдаңыздар: арша тцтіні, киім беру, палуанның сарңыты, кәгеннің бцр-шагы, көз тиген, табанын жуу.
В	ҚАЗАҚ ЫРЫМДАРЫ
Халық балалар мен жасөспірімдерді жат қылықтардан тыйып, оны ырым түрінде де келтіріп, әр түрлі тәрбие беріп отырған.
154
Тыйым сөздер нақты бір нәрседен сақтандырып отыр-са, ырымдар бір зат, не көрініс арқылы, жақсылыққа меңзеп, не жамандыққа жорып, адам баласын өртүрлі қиыншылықтан сақтандыра білген. Әсіресе балаға бай-ланысты ырымдар барпіылық. Атап айтқанда:
Бала бас ұстамайды. Егер бала бас ұстаса, әкесі өледі деп тыйым жасаған.
Ми жемейді мидай былжыр, бос белбеу, ынжық болып өседі_деп ойлаған.
Сәби тоңқайып екі аяғының арасынан қараса, күткен жолаушы келеді немесе қонақ келеді деп күткен.
Баланың аңшылықтағы алғашқы олжасын ешкімге байлатпайды, несібесі кетеді, аңшылықта жолы болмай-ды деген.
Үйге келе жатқан бала қүлап қалса, үйге береке, ырыс байлық келеді деп қуанады. Оны төрге апарып үш рет аунатады.
Біреудің баласы түрмаса, оны біреу өтірік сатып алады.
Сәби көзін ашып ұйықтаса, жары сүлу болады.
Бөпе тоқтық тартса - тоқшылық болады.
Бала ортан жіліктің майын жесе, ата-анаға мейірімсіз болады.
Біреу әңгіме айтып отырғанда бала түшкіріп қалса, шын айтқаны деп ойлайды.
Сәби алып отырған адамның алдына бала сиіп қойса, қүт келеді деп қуанады немесе балаң көп болады деп жү-батады.
Баланың желкесі шүқыр болса немесе желкесінен сүйсе кесір болады деп есептеген.
Сәби алаңсыз шалқасынан ұйықтаса, елге белгілі азамат болып өседі, бүк түсіп үйықтаса - уайымшыл, жі-герсіз болып өседі. Етпетінен жатып ұйықтаса — ойшыл, ал аяқ-қолын еркін созып ұйықтаса, болашақ батыр болады, ол - кемеңгерліктің белгісі.
Шөбере, піөпшектің қолынан су ішкен қарт, жүмаққа барады.
• а) Қалаған бес ырымды жазып алып, сөз табына қарай талдау жасаңыздар.
ә) жаман ырымды бәліп көшіріңіздер.
155
С сақтандыру — предостеречь, предостерегать
меңзеу - показать
былжыр — вялый, мямля
ынжық - слабохарактерный человек
несібе -доля, удел
береке - благополучие
ортан жілік - бедренная кость
түшкіру - чихать
құт - счастье, удача
желке - затылок, загривок
кемеңгер - гений
Т Мцгалім төмендегі ишараттарды. көрсетіп п^црады, ал оқушылар олардың магыналарын айтуга тырысады.
Мүғалім: Көзін қысады,
Басын шайқайды.
Желкесін қасиды.
Орындыққа аяғын айқастырып отырады.
Тандайын қағады.
Қолын бүйіріне таянады.
Қолын артына үстайды.
Көзін жыпылықтатады.
Адамдарды санайды.
Адамды айналып өтеді.
Суды сораптап ішеді.
Өз бетінше жцмыс
Дөптерлерін екіге бөліп, бір жағына тыйым сөздерді, екінші жағына дұрыс қолдануларын жазады.
Түнде күл шығарма.
Түнде үй сыпыруға, тырнақ алуға, күл шығаруға бол-майды - жамандықтың белгісі.
Уһілеме, ерніңді шығарма. Мөдениетті адам мүндай ерсі қылық жасамайды.
Бос бесікті тербетпе — жалғыз, сөбисіз қалудың белгісі.
Ақты төкпе - ырыстың алдын қашырасың.
Шашыңды жайма — жан-жарыңнан мезгілсіз айыры-ласың.
156
Малды бастан үрма - ақпіасыз, дүниесіз өтіп, киесіне үшырайсың.
Д.Көпшілікке таныс ырымдардан бесеуін жазып келі-ңіздер.
 Халықтық тәрбие (үлттық педагогика)
Қайырлы кеш, курстасым.
— Амансыз ба?
- Кешегі семинарға дайындалдың ба?
- Жоқ, уақыт тығыз болып тұр.
- Семинар қай күні болады?
- Осы жүмада.
- Тақырыбы анық па?
— Анық. Этномөдениеттілік білім беру негіздері.
- Тың тақырып екен.
- Өзің ше?
- Мен үлттық төрбие беру жолдарын іздестіргім ке-леді.
- Сенің тақырыбың тіпті тамаша екен!
— Әрине, бүған жинақтаған деректерім баршылық, — Сөттілік тілеймін.
В	ҮЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКА
Қазақ халқының балажан екенін бүрын да сөз еткен-біз. Жиған бар дүниесін бала жолына арнаған халық оның тәрбиесін басты орынға қойған. «Төрбие басы бесік-тен», — деп тегін айтпаған. Төрбие қүралына негізінен тілді дүрыс пайдаланған. Мысалы: мақал-мәтелдер, на-қыл-ақыл сөздерді жастайынан санасына жеткізсе, ты-йым сөздер арқылы жағымсыз ниеттерден аулақтатып отырған. Төрбиенің басты ошағы - отбасы, мүнда өулет-тің қасиетті іс-әрекеттері саналған.
Төрбие саласында төмендегі қағидаларды баланың са-насына жастай жеткізген. Вүған жалғыз өз отбасы ғана емес, ауыл-аймақ түгелдей төрбие үрығын сепкен. Әсі-ресе үлкендердің көмегі көп болған.
Үлкенге сөлем бер, жолын кесіп өтпе.
157
Үлкен кісілерді, әйелді көлікке қолтықтап демеп мінгізу және көліктен қолынан үстап түсіру оңды.
Үйге кісі келсе, жайдарлы қарсы ал, киімін іл, тәрге піығар.
Вайлық, қүрмет, бақыт іздегенге ақыл керек.
Әркімнің ішкі нүр сәулесінің үш аты бар: еңбекқор-лық, жақсылық, кішіпейілділік.
Ақыл, ой, білім - әр адамның сәулеті.
Оқу - білім азығы.
Білім - ырыс қазығы.
Қыз - үлдың, үл қыздың киімін кимесін.
Кісінің айбын бетіне баспа.
Көп сөйлеме.
Үлкеннің бетінен алма.
Халық тәрбие жұмысына діни тәрбиені де пайдала-нып, жастарды имандылыққа, тазалыққа, достыққа, пәктікке төрбиелеген.
• а) оқытушы көмегімен сөздік қүрыңыздар.
ә) ү лкенді қүрметтеу тақырыбы бойынша әңгімелеңіз-дер.
Т Имандылық туралы пікір жазыцыздар.
Тәкаппарлықты тәңірі де сүймейді.
Жаназа оқылып жатқан жерден айналып кетпе, адам-ды жерлеуге бара жатқандардан озба, жолын кеспе.
Өзіңе-өзің сын көзбен қарап жүр.
Қүран, намаз оқылып жатқанда сөйлеме, қозғалма, түрып кетпе.
Үйге, мешітке оң аяғыңмен кіру керек.
Ораза түт, денсаулығыңа шипасы тиеді.
Зекетсіздің малы арам.
Ата-баба қорымдарына соғып, ол арға дүға оқудыұмытпа.
Дәрет алып, таза жүр.
Өтірік айтпа, өтіріктің қүйрығы - бір-ақ түтам.
2К Мақал мэтелдерді жаттпаңыздар.
Батаменен ер көгерер,
Жауынменен жер көгерер.
158
Жеті атасын білген үл, Жеті жұрттың камын жер. Үлға отыз үйден тыю, Қызға қырық үйден тыю. Қыз асырай алмаған күң етеді. Үл асырай алмаған қүл етеді. Қампіыға бүлдіргі керек, Балаға өнеге керек.
Қарағайға қарап тал өсер, Қатарына қарап бала өсер. Өзің бір жақсы ғалым болсаң, Ел-халқыңа мәлім боларсың. Жеті атасын білмеген, Тіл менен жағын жер.
Жақсы іске ақыл көп керек, Жас адамға үлгі көп керек. Қызы мінезді келсін.
Үлы өнерлі келсін.
Үлың өссе,
Үлықтымен ауыл бол,
Қызың өссе, Қылықтымен ауыл бол.
Т Синоним, омоним сөздерді табыңыздар: жер  омоним. '^Қарамен терілген сөздерге дыбыстың талдау жаса ңыздар.
1.	Ата-ананың ақ батасын аттаған балаоңбасын. Ата-ананың ақ тілегі тозбасын.
2.	Дүшпаныңа айбарлы, досыңа паналы бол.
3.	Той тойға үлассын!
Бақыт балаға ұлассын!
4.	Қайғыны әзілге жеңдір, Зілді сөзге жеңдір.
! Мэнерлеп оқыңыздар да, сазымен айтыңыздар.
159
АНА ТІЛІМ
Сөзін жазеан: Х.Ергалиев Сазын жазган: Ж.Өкетаев Жүрттан бөлек жүмсақ қол қүндақтаған, Тал бесікте тербеліп кім жатпаған.
Ешбіреуге емшексіз сол бесікте
Таң атпаған, күн шығып, күн батпаған. Берді маған дәл солай ана тілім, Өлеңмен өмірден алатыным, Ана тілім арқылы оятамын.
Екі күннің елгезек ара түнін
Қайырмасы:
Өз тілімсіз өңімді түсім деймін. Ешбір затты мен онсыз түсінбеймін. Өз тілімде тірліктің түсін түстеп, Түр-түлғасын болмыстың мүсіндеймін.
Тастан берік талаптың тым қаталын, Сөзге жүктеп үйқысыз түн қатамын. Қабалан ойды қазақша қармағанда, Әміршідей тағдырға тіл қатамын. Өз тілімде кең сөйлеп, кең үндеймін, Тынысы тар демікпе делінбеймін. Шаттығым мен мүңымды ағытарды, Темір піскен көрік деміндеймін.
Қайырмасы:
А Өлеңді жаттап келіңіздер.
 Денсаулық Халық емшілері
? Жауап беріңіздер.
- Сіз жазда қайда демаласыз?
- Мен...
- Сіз демалуға немен бардыңыз? Мен ...
- Демалысыңыз қалай өтті? Демалысым...
- Биыл қайда демаласыз? Биыл...
- Сізге демалыс үйі үнай ма? Маған...
- Сіз демалыс кезінде не істейсіз? Мен...
- Жайлауда демалып көрдіңіздер ме? Жайлауда...
160
- Оспан қайда демалады? Оспан...
- Сарыағашсуыныңемдікқасиетінбілесіңбе? Оның...
- Демалу деген денсаулық қой. Дені саудың жаны сау.
В ДЕНСАУЛЫҚҚА БАЙЛАНЫСТЫ ҮЛТТЫҚ ТҮСІНІКТЕР
Жас балаға бұғана ұстатпаған, онда бойы өспей қалады делінген.
Жаңа туған бала шырқырамаса (жыламаса) - қазанды, болмаса темір затты ұрады — сонда сәби дыбыс шығарады.
Бала көкжөтел болса, көк аттының (жолаушының) жолын тосып, «көлденеңді көк атты, көкжөтелдің емі не? » - деп сұрайды. Ол нендей ем айтса, ауру балаға соны қолданады.
Сәбиге көз тимес үшін бетіне күйе жағады.
Көзіне қотыр шыкңан балаға сойған малдың көзінің суын жақса, жазылып кетеді.
Сәбидің мезгілінде тілі шықпаса - нағапіысының үйіне апарып, бір қойды сойдырып, соның көтеншегімен буын-дырады.
Тілінетеріскен шыққан адамғажан-жануардың к...., яғни «иттіңк...», «борсықтың к...», «тышқанның к...» десе жазылады дейді.
Біреудің мойны құяңнан қарысып қалса, кербез кісі-нің сыртынан сәлем жасайды, сонда жазылады.
Аттан, көліктен не жаяу келе жатқан адам жығыла-тын болса, сол жерде «ұшық-ұпіық» деп ұшықтайды.
Көзге теріскен шықса, саусақ арасынан қол шыға-рады.
Қолды жуғаннан кейін оны сілікпейді, орамалмен сүртеді.
Баласы шымыр болсын деп, екіқабат әйелге сағыз шайнатады.
Түсік тастамасын деп, жас ананың етегін бүріп қояды.
Екіқабат әйел қоян етін жесе, «қоянжырық» болады деседі.
Жас келіннің төсі іссе, қайтыс болған адамды жуған қолғаппен аптайды.
11-40
161
Адамға біреу сұқтанып қараса, оған «көзің тиеді» деп түкіртеді.
Ойынға ашуланған адамның басы таз болады.
Езуге ауыздык, шықса, жүгеннің ауыздығымен емдейді.
Баланың мойны тез және түзу бекісін деп, оны шілде-ханасына сойған қойдың мойын омыртқасын түтасымен асып, тесігінен шыбық өткізіп, кептіріп қояды.
Шала туған баланы тымаққа салып, неше күні кем болса, сонша күн кереге басына іліп қояды.
Сәбидің қалыүлкейіп кетпесін деп, туған балаға «Қал-дыбай», «Қалдыгүл» деп ат қояды.
«Жеті қазына» кітабы
• а) балаға байланысты емді бөліп көшіріңіздер.
ә) көз ауруына тиісті сөйлемге сөз қүрамдық талдау жасаңыздар.
С бүғана - ключица
көкжөтел - коклюш
көз тимеу - не сглазить
күйе - сажа
қотыр - чесотка
нағашы - брат по матери
көтеу - геморой
қүяң - радикулит
кербез - франт, щеголика
ұшықтау - опрыскивать больного водой (в це лях лечения)
теріскен - ячмень
сілікпе - студень, холодец
түсік - выкидыш
қоянжырық - заячья губа
таз - лысый
жүген - уздечка, узда қал * родимое пятно
Т Жаттыгудан есім сөздерді табыцыздар.
ХАЛЫҚ ЕМ-ДОМЫ
Лавр жапырағын жұрттың көбі өр алуан тағамдардың дәмін кіргізу үшін пайдаланады. Алайда, мұның ағзаны әр түрлі тұздардан тазартатынын біле бермейді.
162
Бұл үшін бес грамм лавр жапырағын 33 грамм суға салып, бес минут қайнатып, одан соң термосқа қүйып тұндырады. Термостан қайтақұйып алып, осыны онсегіз сағатқа жеткізіп аздап жұтып тауысады (бәрін бірден ішіп алуға болмайды - іштен қан кетіріп алуы мүмкін).
Буын-буыныңыз бұрылмай ауырып, ауа райы өзгерер алдында сырқырайтын болса, емнеи кейін буындарыңыз тұздан босап, ауруы басылғанын байқайсыз.
Жапггпы.гудаң қажеттісін жазып алыңыздар.
Салқын тигенге қарсы шаралар
Бірінші амалы - сарымсақ. Оның бір үлесін тазалап, кішкене шүберек қалтаға салып жүреді. Түнде оны ке-сеге су құйып салып қойса, ол күшін жинап, қайта әл-денеді. Бұған қоеа сарымсақ фитоцид бөліп шығарады. Ол адамды вирустардан қорғайды. Жүрек, асқазан мү-шелеріне кемегі көп.
Екінші ем - бал арасының балауызы. Аралар осы балауыз арқылы омарталарын таза ұстайды. Оның ша-мамен бір грамын үшке бөліп, бір бөлігін шайнап жұм-сартқаннан кейін, келесі тамаққа дейін тіске жағып алу-га болады. Жұтылып кетсе де зияны жоқ. Күніне үш рет қайталайды.
- Сізге кіруге бола ма?
- Кіріңіз, отырыңыз. Қағазыңыз (жолдамаңыз) бар ма?
- Мінеки.
- Аты-жөніңіз кім? Студент екенсіз ғой.
- Қай жеріңіз ауырады?
- Басым мен тамағым ауырады.
- Жөтелесің бе?
-Жоқ.
- Тамағыңды көрсет, киіміңді шеш, жүрегіңді, өкпең-ді тыңдайын. Қызуың қалай?
- Тұмау емессің, өкпең таза. Ауызыңызды ашыңыз, тамағыңызды қарайын.
- Тамағың бөртіп тұр. Дәрі жазайын, дәріханадан алыңыз.
163
- Дәрі-дәрмекке ақшам болмай тұр. Халықтын, емімен емделуге бола ма?
- Әрине, сұқ саусақпен тамағыңды бастырып, жылы сүтке май салып ішуге болады.
® Баспа (ангина)
Бүл ауру салқын мезгілдерде жиі кездеседі. Баспа кезінде тамақ безі ауырады. Дене қызуы жоғарылап, дауыс қарлығады. Адамның басы ауырады. Ауру кү-шейсе, тамақ бөртеді, кейде тамақ безінде ірің пайда бо-лады. Ауырғанда төсекте жатып, жылы және сұйық ішіп, компресс (спнрттен, арақтан) жасау тиімді. Ауыз-ды сода ертіндісімен жиі шаю қажет.
С салқын мезгіл - прохладное время жні кездеседі - часто встречается дене қызуы - температура дауыс қарлығу - схрнплость голоса ірің - гной алдын алу - профилактика асқыну - запущенность буын - сустав шаю - полоскать
1	БАНАННЫҢ САН ҚАСИЕТІ
Дөрігерлердің айтуынша бүл жемістің пайдасы көп көрінеді. Шнпалық қасиеті де жеткілікті. Ол әсіресе су-самыр (қант днабеті) ауруына шалдыққандарға өте пай-далы делінеді. Мұндайда піскен жемістің өзімен бірге піспегендері жөне банан қабығының қайнатылған тұн-басы шипалы болып шығады. Атеросклероз (ұмытшақ), гнпертоння (қан тасу) ауруларына, бауыр мен бүйректің бірқатар ауруларына бүл жемістің емдік өсерінің күшті екендігі анықталған.
Бананда А, Б, РР және Е витаминдері мол болғандық-тан, оның бас ауруларына, терінің күпсуіне қарсы ши-пасы бар. Көздің көру қасиетіне игі ықпалы мол. Қан-дағы холестерин мөлшерін азайтады. Қалқанша бездің 164
қызметін дүрыстайды. Бананның жаңа піскен мәуесін жегеннен ана сүті молаяды. Ерлердіңбел күшін тыңайту-мен қоса, ағзаның қартаю барысын баяулатады.
Жай сөйлемдерді сөйлем мушесіне талдаңыздар.
*.Жаттыгудан бірнеше тіркесті тауып көшіріңіздер.
1. Садақаны сауда бер. 2. Қүдайдан қорықпағаннан ;орық. 3. Темекі түтінінде бір мың екі жүзден астам әр 'үрлі зат болатыны анықталды. 4. Екі жүзден астам іимиялық зат, оны қолданушының денсаулығына қауіп-'і, ал елуі ерекше қауіпті болып отыр. 5. Әсіресе шы-іымның соңғы үштен бір бөлігін тартқанда, адам ағза-:ында зиянды заттар ерекше көп түседі. 6. Мүнда кө-міртек тотығы бес есе, шырыш үш есе, никотин үш есе, аммиак қырық алтыесекөп екенідәлелденді. 7. Өлетінін білетін адам кеселден сақтанып жүруі керек. Ажалды ауру жақындатады. 8. Бес түрлі адам тірі болса да әлікпен тең, олар: кедей, ауру, есалаң, қуғындалушы, малай.
Өздерің білетін бір аурудың турін және одан жазы-лып кету тәртібін жазыңыздар.
Өздік жүмыстар
п «Ата дэстурі» тарауы бойынша сцрау, тапсырмага жауап беріңіздер.
1.	Ырым мен тыйым сөздердің айырмашылығын ай-тыңыздар.
2.	Не себептен халық айтса, анық айтады?
3.	Халқымызда батаның қандай түрлері бар?
4.	Жеңсік тағамдарға нені жатқызуға болады?
5.	Бағалы киімдер дегеніміз қайсы?
6.	Саз аспаптарының шертіп ойнайтын түріне тоқта-лыңыздар.
7.	Оймен байланысты ойналатын ойындардың айыр-машылығы неде?
8.	Қазақтың қолданбалы өнеріне не жатады?
9.	Киіз үйдің сүйегі туралы айтыңыздар.
10.	Тыныс белгілеріне не жатады?
165
11.	Үлттық тәрбиеге байланысты қандай мәлімет білесіздер?
12.	Үлттық тағамдардың сүттен жасалатын түрлерін атап, біреуінің дайындалу жайына тоқталыңы-здар.
Т Мәтінді талдап оқип шы.гыңыздар да, осы тарау-дыц қай тцріне жататынын біліціздер.
БАЛУАН ШОЛАҚ (НҮРМАҒАМБЕТ)
БАЙМЫРЗАҮЛЫ
Балуан Шолақ  қазақтың әнші ақыны, әрі халық сазгері, өнерпаз, спортшы, жеңілуді білмеген палуан. Ол қазақ халқының ұлттық музыка (саз) мәдениетіне елеуліүлес қосты. Балуан үрпаққаөлмейтін рухани мұра қалдырды,
Балуан Шолақтың палуандығы бала кезден байқа-лады. Сонымеи бірге ол ат ойынымен де жастай айна-лысқан. Әрі ән-күйге де жасынан құмар болады. Жігіт болғанда Балуан Шолақ екі өнерді қоса дамытады. Ол ел аралап, серілік, салдық құрады және жалғыз жүрмей қасынаәнші, күйші, балуан, өнерлі жастарды жинайды. Топтанып «аисамбль» болып, сауық құрады. Ол Біржан сал, Ақан сері әндерін тамапха шырқайды. Кейін өзі де ән шығарады,
Балуан Шолақ Жетісуда туғанымен, Кекшетауда ержетті.
Ол Жетісуға келгенде, өз әндерімен қатар Ақан, Бір-жан әндерін таратумен айналысты.
Оныңбірғана «Ғалия» әні республикағакеңінентаныс. Бұл - нәзік сезім дүниесін, таза махаббатты жырлаған ғашықтық лирика. Оның «Ыңғай көк», «Сегіз келін», «Желдірме», «Көкшетау», «Қосалқа», «Қос перне», «Қос барабан», «Кенже қоңыр», «Талды көл», «Сырым», т.б. өлең-әндері бар.
Балуан Шолақ жер-жерді көп аралаған.
А.В.Затаевич өнерпаздың бірнеше әнін «Қазақтың 1000 әні» және «Қазақтың 500 ән-күйі» атты жинақ-тарына енгізді.
166
С балуан -борец
шолақ - короткий (одна рука без пальцев)
қосу - внести
өлмейтін - бессмертный
байқалу - стать заметным өзін көрсету - проявить себя ел (жер-жерді) аралау - объехать места  казахские земли
тарату - распростронять
жырлау - воспевать
ғышықтық - любовный
батылдық - смелость
^Жаттыгуды орындап, тыныс белгісінің ңойылуына назар аударыңыздар.
Сәбіз -қан аздыңқақарсыдашипалытамақ. 1. Сәбізді нөл градус шамасындағы салқындықта сақтаған жақсы. 2. Ең қиын тілдерге орыс, жапон, вьетнам тілдерін жат-қызуға болады. 3. Өмірдің мәнін біле алмағандардың өз обалы өзіне (Паскаль). 4. Ана тілін ұмытқан адам өз хал-қының өткенінен де, болашағынан да қол үзеді (Ғ.Мүсі-репов).
- Қайырлы кеш - Добрый вечер.
- Амансыз ба? - Здравствуйте!
- Маған үш тал қалампыр гүлін беріңізші. Мне, пожа-луйста, три гвоздики.
- Таңдаңыз. - Быбирайте.
- Екі қызыл түсін және мына үлкен ақты. - Две красные и вот эту большую белую.
-Болдыма? Береріңіз жүз теңге. -Все? СБас стотенге.
* * *
- А мне нужен красивый букет. - Ал маған әдемі гүл дестесі керек.
- Какой красивый! - Қандай әдемі!
167
л л л
- Сіз қайда бара жатырсыз? - Вы куда идете?
- Театрға. - В театр.
- Ал сіз ше? - А Бы?
- Мен сүйіктіме. - Я к любимой девушке.
- Көріскенше. - До встречи.
Жаңылпгпаштар:
1. Байғыз, қай қүа#
2. Байғыз - байғыз Үшады жалғыз.
2. Ескермес те, естімес те Есіл сөздерді ескермес пе?
Нәтиже сабақтар
1.	Қазақ халқының ырымдар мен тыйымдары (жағ-даят-ситуация).
2.	«Сүйікті әншің мен әнің» туралы әңгімеле.
3.	«Спорт жанкүйерлері» - сурет көрмесін өткізу.
VI тарау
СТУДЕНТ ӨМІРІ
 Жатаханада
@ Диалог.
- Айана, скажите, пожалуйста, где Вы учитесь? - Ай-тыңызшы, Айана, сіз қайда оқисыз?
- Я учусь в Алматинском политехническом колледже.
- Мен Алматы политехникалық колледжінде оқимын.
- Сколько отделений в вашем колледже? - Сіздердің колледждеріңізде неше бөлім бар?
- Пять отделений. - Бес бөлім бар.
- На каком отделении Вы учитесь? - Сіз қай бөлімінде оқисыз?
- Я учусь на отделении технологии машин. - Мен машина технологиясы бөлімінде оқимын.
- Кем Бы будете? - Бітіргенде кім болып шығасыз?
- Я буду техником-технологом. - Мен техник-техно-лог боламын.
- Для приезжих у Вас есть общежитие? - Сырттан келгендер үшін Сіздерде жатақхана бар ма?
- Близко ли общежитие к учебному корпусу? -Жатақхана оқу орнына жақын ба?
- Почти рядом. ~ Дәл қасында деуге болады.
- Арман, Вы на какое отделение хотите поступать? -Арман, Сіз қай бөлімге түскіңіз келеді?
- Я хочу поступать на экономическое. - Менің эко-номика бөліміне оқуға түскім келеді.
- Интересна ли студенческая жизнь? - Студенттік өмір қызық па?
- Да, нет слова про нее! - Иә, ол туралы сөз ету артық!
- Самая интересная жизнь у человека, это - студен-чество! - Адам өміріндегі ең қызық шақ ол - студенттік шақ!
169
Ауызша жауап қайтарыңыздар.
1.	Жатақхананың қасында не бар? Шеберхана, асхана, дәмхана.
2.	Асханада қандай тағамдар дайындалады? Сорпа, бесбармақ, сусын.
3.	Сендер неше мезгіл тамақтанасыңдар? Таңетең, түсте, 1-2 рет.
4.	Таңертең немен оразаларыңды ашасыңдар? Сүт, шай, қаймақ.
5.	Түскі асты нешеде шіесіңдер? 11.30-да, 12-лерде, 13-те.
6.	Кешкі асты қайдан ішесіңдер? Үйден, жатақха-надан, асханадан.
7.	Асханадағы нарық қандай? Жоғары, орташа, 100 теңге.
8.	Асхана қызметкерлері қандай? Сыпайы, мәдениетті, дөрекі.
СТУДЕНТТЕР ЖАТАҚХАНАСЫНДА
Колледж оқушыларының ауылдан келгендері үшін жататынорындары бар. Ол - жатақхана. Жатақханаоқу орнының жанында. Жататын орны - бес қабатты, қыз-ғылт түсті, жаңа үлгімен салынған зәулім ғимарат. Әр бөлмеде екі студенттен тұрады. Ал әр қабатта оқу бө лмесі, демалыс орны, жуынатын әрі тұрмыс бөлмелері бар.
Үшінші қабатта оқу залы ұлттық нақышпен безенді-рілген. Мүнда оқушылар теледидар көріп, қызықты кештер өткізеді. Осында бос уақыттарын өткізеді. Оқу залында сабақтарына әзірленеді. Жатақханада түрлі үйірмелер жұмыс істейді.
Жатақхана фойесі әдемі де көрнекті, кең. Сенбі күндері би кеші өткізіліп, танысу іс-шаралары ұйымдас-тырылады. Фойенің төр жағында дәмхана орналасқан. Ол таңертеңгі сағат 7-ден, кешкі 22-ге дейін жұмыс істейді. Студенттер мұнда туған күн кешін, танысу, кездесу, т.б. шараларын өткізулеріне мүмкіндіктері бар.
Жас маманның елден келіп, жан-жақты білім алула-рына мұнда толық жағдай жасалған.
170
С түру - здесь: жить
жанында - около
қызғылт түсті - розовое
жаңа үлгімен салынған - построено в новом стиле
ғимарат - здание
түрмыс бөлмесі - бытовая комната
тазалық бөлмесі - гигеническая комната
жағдай - условие
оқу залы - читальный зал
үлттық нақышпен - национальном стиле безендірілген - оформлен
бос уақыт - свободное время
үйірме - кружок
би кеші - дискотека
дәмхана - кафе
елден келген - приезжие
• а) өз жатақханаларыңыз туралы айтып беріңіздер. ә) жатақхананың оқу бөлмесін суреттеп жазыңыздар.
Т Сөздердегі жалгау мен журнацты ажырата біліңіз-дер.
Үлгі: Студенттер - тер - көптік жалғау
Студенттер, емтиханда, жағдайың, қалайша, сызба-лар, тәжірибелі, ғылымнан, батырлық, дәріхана, көй-лекшең, жастық, замандас, қүрбыжан, бикештер, ерлік, жазғы, емшіні, кеңсем, дәріханаға.
Диалогца екі адам қатысады. Әркімнің сөзі жаңа жолдан басталып, бас эріппен жазылады, алдына дефис қойылады.
Кеш жарық! - Добрый вечер!
-	Разрешите представиться, я Оспанов Асет. - Өзімді таныстыруға рүқсат па? Мен - Оспанов Әсетпін.
-	Мне дали направление в это общежитие. - Маған осы жатақханадан орын берді.
-	Очень приятно. Я комендант. - Өте жақсы. Мен жатақхана комендантымын.
171
- Есть ли в общежитии свободное место? - Жатақ-ханада бос орын бар ма?
- Да, идемте на второй этаж. - Иә, екінші қабатқа ба-райық.
- Ваша комната двадцать девятая. - Сіздің бөлмеңіз жиырма тоғызыншы.
* * *
- Какая у тебя комната? - Сенің бөлмең непіінші?
- Бот наша комната.  Міне біздің бөлмеміз.
- Я живу здесь с Талгатом и Ерланом. - Мен мұнда Талғат және Ерланмен тұрамын.
* * *
- К тебе кто-то приходил. - Саған бір кісі келіп кетті.
- Кто? - Кім?
- Не знаю. - Білмеймін.
- Мужчина, женщина? - Еркек пе, әйел ме?
- Мужчина средних лет. - Орта жастағы ер адам.
- Он что-нибудь просил передать? - Ештеңе айтпады ма?
- Сказал, еще зайдет. - Тағы келіп кетемін деді.
- Бысокий? - Үзын бойлы ма?
- Довольно высокий. - Иә, ұзын бойлы.
- Это наверное, Сагындык. - Сағындык, шығар.
'^Оръіс тіліне жазбаша аударып, жауап беріціздер.
1. Сенің досың бар ма? 2. Ол қай жерден? 3. Жеделхатты толтырааласыңба? 4. Жатақханада жағдайыңқалай? 5. Үлкен курстағылар әлімжеттік жасай ма? 6. Жатақханада тұрмыстарың, тамақтануларың қалай? 7. Ата-анаңмен хабар-ласып тұрасың ба? 8. Қаладақандай туыстарың бар?
А Жатаңхана өмірінен диалог ццръщыздар.
 Өндірістік тәжірибеде
й	ӨНДІРІСТЕ
Біздің тобымызда жиырма бір студент бар. Бірінші курстан бастап, кесте бойынша өндіріспен танысамыз. Келешек алатын мамандығымыз - аспапшылық. Кол-леджді бітіргенше бірнеше тәжірибеден өтеміз.
172
Әсіресе алғашқы курстағы өндірістік курстағы өнді-рістік тәжірибе қиындау. Ал келер жылы өндірісте үш жарым ай боламыз. Онда өзіміз жеке бөлшектерді авто-матты жүйеде дайындай аламыз.
Біз тәжірибені Алматы ауыр машинажасау, станок құрылысы, «Поршень», «Белқамит», «Электроприбор» сияқты алып зауыттарда өткіземіз. Онда ФРГ, АҚШ және Жапониядан әкелінген жоғары қуатты станоктар бар. Оларды өндіріске енгізу үшін білім керек.
Жасыратыны жоқ, тәуелсіз елдіңөз мамандары болуы тиіс. Ал менің мамандығымды қазақ жастары біле бер-мейді. Сондықтан келешек техниканың тетігін өз қолы-мызғатолық алуымыз үшін, жастарды осы мамандықты игеруге шақырамыз.
С кесте бойынша - по графику дайындай аламыз - готовим аспапшы - инструменталыцик бітіргенше - до завершения қиындау - трудновата жеке бөлшек - деталь автоматты жүйе - автоматическая линия шақыру - пригласить алып зауыт - гигант жоғары қуатты - высоковольтный енгізу - внедрить жасыратыны жоқ - не секрет тетігі - механизм
• а) мәтінге жай жоспар жасаңыздар.
ә) өздеріңіз болған өндірістік тәжірибе туралы әңгі-мелеп беріңіздер.
б) соңғы абзацты орыс тіліне аударыңыздар. ®- Добрый день! - Қайырлы күн!
- Что стоишь? - Неге тұрсың?
- Сдавать зачеты. - Сынақ тапсыруға.
- Что Вы делали на зачете? - Сендер сынақта не істе-діңдер?
173
- Зачет прошел уже. - Сынақ бітіп кетті.
- Ну и как? - Иә, қалай?
- Все в порядке, получила зачет. - Бәрі ойдағыдай, сынақтан өттім.
- Поздравляю. А другие? - Қүттықтаймын. Қалған-дары ше?
- Кто как. Бот твой друг Саша не сдал. - Әркім әрқа-лай. Сенің Саша досың тапсырған жоқ.
- Ах, вот как! Ну и ну! А кто принимал зачет?  Ах, солай ма? Сынақты кім қабылдады?
- Мадина Несіпбековна. - Мәдина Несіпбекқызы.
й	ШЕБЕРХАНАДА
Шеберхана  шеберлікті шыңдайтын орын. Әр кәсіп-тік ортаоқу орнының жанындаөз шеберханасы бар. Онда өндіріс шеберлері студенттерді теориялық әрі тәжіри-белік дағдыға баулиды. Өндіріске барғанға дейін шебер-ханадан мамандықтың алғашқы баспалдағынан өтеді.
Біздің шеберхана үлкен де жарық. Ағаш шеберле-рінің кәсібіне сай жаңа станоктармен жарықтандырыл-ған, дегенмен шикізат жетпейді. Ескі құрал-жабдықтар да қол байлау жасайды. Мұндай қиындықтан шығуға «Мерей» фирмасы жәрдемін тигізеді.
Шеберхана үй жиһаздарының бөлшектерін жасау шеберлігін үйретеді. Үйретуші шебер - Асылбек Мәжит-ұлы. Оның он саусағынан өнері төгіледі. Асылбек - ағаш-тан түйін түйетін шебер. Ол өзінің өнерін жастарға шебер-ханада үйретуге жалықпайды.
Шеберханада бірнеше үйірме жұмыс істейді. Соның бірі - қазақ қолөнер үйірмесі.
Қазір шеберхана өзін-өзі басқаруға көшірілген. Ше-берханажанынан «Зерде» аттыкіші кәсіпорын ашылды. Онда мамандар мен студенттер еңбек етеді. Түскен қаржы шеберхананы жарақтандыруға жұмсалады.
АЛхатқы.іы
С шеберлік  мастерство қиындық - трудность шыңдау - отбить, заострить
174
жәрдем — помощь
дағды - навык
үй жиһазы - мебель
баспалдақ - ступень
үйретуші - мастер
жарақтану - оснащение
он саусағынан өнері төгілген - мастер на все руки
шикізат - сырье
түйін түйеді - «золотые руки»
жетцеу - нехватка
жалықпау - не утомлять
кіші кәсіпорын - малое предприятие
жұмсау - израсходовать
қаржы - средство
Можете нас поздравить! - Візді құттықтауыңызға болады!
- Мы теперь студенты второго курса. - Енді біз екінші курстамыз.
- Молодцы! - Жарайсыздар!
- Теперь домой на каникулы? - Енді ауылға дема-лысқама?
- Нет, сначала поедем на производственную практику.
- Жоқ, әуелі өндірістік тәжірибеге барамыз.
- На практику? Куда?  Тәжірибеге ме? Қайда?
- На завод. - Зауытқа.
* * *
- Примите, пожалуйста, телеграмму. - Жеделхатты қабылдаңызшы.
- Мне надо заказать Костанай. - Қостанайға тапсырыс беруім керек еді.
- На сколько минут? - Қанша уақытқа?
- Будете звонить на квартиру? - Пәтердегі кісімен сөйлесесіз бе?
- Кого вызываете? - Кімді шақырасыз?
- Кто подойдет к телефону. - Кім телефонға келсе, соны.
175
* * *
- В стройотряд? Куда? - Құрылыс отрядына ма? Қайда?
— В город Зайсан. - Зайсан қаласына.
- Что Бы будете строить? - Сіздер не саласыздар?
- Школу. - Мектеп салмақпыз.
- Прекрасно! Успехов вам! - Тамаша! Сіздерге табыс тілейміз!
в- Ғалия, қайырлы кеш!
- Сәлеметсің бе, Ғалым?
- Студенттердің өзін-өзі басқару мәжілісі болады ма?
- Кешегі сенбіде болған.
- Мәжіліс төрағасы кім болды?
- Төраға кәсіподақ ұйымынан Мұрат Мағазұлы болды.
- ОндҢ өндірістік тәжірибе және жатақхана жайлары қаралды ма?
- Әрине.
- Сау бол, көріскенше.
- Хош сау болып тұр.
Т Жцмбацтарды шешіңіздер.
Бірдеңе көруге бар, ұстауға жоқ.
Жаз көркі, көк шәлідей шамылдық боп. (С...)
Бір жылан жол салыпты әрбір сайға,
Сай түгіл жол салыпты әрбір жайға (С...)
Тақия толған сөк,
Ерте тұрсам жоқ (Ж...)
Өзі тоқ, көлеңкесі жоқ (Қ...)
^'•Коп нцкпгенің орнына магынасына қарай сөз пгауып жазыңыздар.
1. Мен ... оқуға түстім. 2. Көшенің басында үлкен ... бар. 3. Анама туған күніне орай ... жолдадым. 4. ... ше-берлер көп. 5. Мамандығыма байланысты деректерді ... үйрендім. 6. Жазда ... жұмыс істеп, оқуға қаражат таптық.
176
А «Өндірісте» тақырыбы бойыниіа алты. сөйлем жазьщыздар.
 Мамандығым — мақсатым
в- Какую ты выбрал профессию? - Сен қандай кәсіпті таңдадың?
- Я еще думаю. Бедь только на одном факультете несколько специальностей: - Мен әлі ойланып жүрмін. Тек бір ғана факультетте қанша мамандық бар екенін тыңда:
- металлургия цветных металлов, автоматизация технологических процессов и производств, металлурги-ческие машины и оборудование, обогащение полезных ископаемых, металловедение, оборудование и техноло-гия термической обработки металлов, физико-химичес-кое исследование металлургических процессов, хими-ческая технология высокомолекулярных соединений. -Түсті металдар металлургиясы, технологиялық процес-тер мен өндірісті автоматтандыру, металлургия машина-лары және жабдықтары, пайдалы кендерді байыту, ме-талдану және металдарды термикалық өңдеу жабдық-тары технологиясы, металлургиялық процестерді физи-калық-химиялық зерттеу, жоғары молекулалық қосын-дылардың химиялық технологиясы.
- Конечно, быть металлургом хорошо, но математиком -лучше! - Әрине, металлург болу жақсы, бірақ матема-тик болу одан да жақсы!
МАМАНДЫҚ
Мамандық түрі көп. Оны таңдау жас кезден бастала-ды. Таңдаған мамандықты кәсіптік-техникалық учили-щелерден, кәсіптік орта оқу орындары мен жоғары оқу орындарынан алуға болады. Қазіргі кезде аз уақыттық курстар да мамандық беріп келеді. Орта және жоғары оқу орындарында оқу семестрі екіге бөлінеді. Мұнда студенттер теориялық алған білімдерін сынақ, емтихан арқылы, семинар және курстық жұмыстар тапсыруымен
12-40	177
көрсетеді. “Өтежақсыға” оқитындар әрі тәрбиежұмыста-рының бар саласында үлгілі атанғандар “Болашақ” бағ-дарламасына қатыса алады.
Студенттер мен оңушылар таңдаған мамандықтары бойынша әуелі оқу орны жанындағы шеберханаларда, кейін кесте бойынша өндіріс орындарында арнаулы тәжірибеден бірнеше рет өту арқылы кәсіпке үйреніп, төселеді. Оқу орындарында мамандық бойынша түрлі мақсатта кездесу, “Мамандықтағы таңдаулылар” жары-сы, т.б. үйымдастырылады.
Студенттердің келесі семестрі - еңбек семестрі. Мұн-да олар Қазақстанның жер-жерінде жалақыға еңбек етеді. Курс оқушылары арасынан жеке отрядтар құры-лады. Өз араларынан ұйымдастыру қабілеті бар жастар-дан жетекші тағайындайды. Олар жоспарларын алдын-ала жасап, жергілікті ұжымдармен келіседі. Студенттер кейде кіші кәсіпорындарында, фирмаларда, т.б. маман-дықтарына қатысы жоқ орындарда да еңбек етеді.
Еңбек семестрінде оқушылар еңбекке төселеді. Олар қайнаған еңбек ортасында көп нәрселерді үйренеді. “Өнерді үйрен де жирен” демекші, еңбек адамдарымен бірге болып, олардың ісін көзбен көріп, қолмен ұстайды. Еңбек семестрінде жастардың табатын жалақысы да аз емес. Олар шілде, тамыз айларында ай сайын он мың тең-геден, одан да көп табыс табады. Әрине еңбек семестрі сабақтан тыс уақытта өтеді.
С мамандық - специальность
сынақ - зачет
кесте бойынша - по расписанию (
төселу - быть настланным
таңдаулы - избранный
еңбек семестрі - трудовой семестр
қабілет - способность
жалақы - зарплата
• а) жай жоспар жасаңыздар.
ә) әз мамандықтарыңыз туралы әңгімелеңіздер.
~ Сөйлемдерді дцрыс қцрап жазып, аударыңыздар.
178
Ақтауға дейін (автокөлікпен, ұшақпен, поезбен, ат-пен, кемемен, жаяу) бардық.
Дөрістен соң (жатақханаға, мұражайға, үйге, базарға, ауруханаға, дәмханаға) келеді.
Мақаш (Астанада, пәтерде, ауылда, жайлауда, шет ел-де) тұрады.
! Нақылдарды оқыңыздар.
Көре-көре көсем болады,
Сөйлей-сөйлей шешен болады.
Өнерлі бала сүйкімді.
Білім таппай мақтанба,
Орын таппай баптанба. (Абай)
Білімдіге дүние жарық,
Білімсізге дүние кәріп.
Үстаздан шәкірт озар.
Ғалыммен жолдас болсаң, қолың жетер,
Залыммен жақын болсаң, басың кетер.
Әр адам өз қуатын білуі керек. Бұл оның дүниеден өз үлесін алуынасебеп болады. Қуатына қарай іс істеп, қуа-тына қарай ас ішпеген адам ауруға шалдықпай тұрмай-ды.
Шаруашылықтың басы-қасында жүрген адамдарға жолыққанда: бақташыға «бағар көбейсін», «айдаркөбей-сін» деп мал айдап бара жатқандарға, егіншіге «бір дәні мыңдәнболсын», алтүрліжұмыс істегендерге «іске сәт>> деу керек.
Егін ішінде дәретке отырма.
Таудай талап бергенше, бармақтай бақ берсін.
в - Алматының қай кәсіптік орта оқу орнында оқисыз?
- Коммерциялық колледжінде.
- Нешінші курсында?
- Екінші курсында.
- Ол оқу орны қай жылы қүрылған?
- 1950 жылы. 1992 жылдан коммерциялық колледж болды.
- Онда қандай мамандықтар даярлайды.
179
— Алты мамандық: тауар шаруашылығы, азық-түлік тауарларын сатуды ұйымдастыру, азық-түлік емес тауар-ларды сатуды ұйымдастыру және тауартану, саудадағы бухгалтерлік есеп, тағам дайындау технологиясы, кітап тауартануы, қоғамдық тамақтану орындарында қызмет кәрсетуді ұйымдастыру.
- Оқу орны қайда орналасқан?
- Алматы қаласы, Шевченко кәшесі, 95 үйде.
— Қандай дәрісханалары бар?
- Мамандық беретін және жалпы білімге қажетті 19 оқу дәрісханасы, 7 зертхана жұмыс істейді. Кітапхана қорында сексен мың теңгеден астам құнды құрайтын кі-тап бар.
- Өзіңіз қайда оқисыз?
- Мен банк колледжінде білім алып жүрмін.
- Қазіргі кезге қолайлы мамандық алып шығады екенсіз.
- Оныңыз дұрыс. Сабақтан тыс уақытта табыс табатын жеріміз де бар.
- Мамандықтың нашары жоқ, әйтсе де керектіні таңдағанға не жетсін!
— Сау болыңыз!
- Көріскенше!
В	АНА ТІЛІ
Ана тілі - бұл әкеңнің, анаңның тілі. Әр халықтың әз ана тілі болады. Орыс халқының ана тілі - орыс тілі. Қа-зақ халқының ана тілі - қазақ тілі. Ана тілін кішкентай кезінен әке-шешесінен, әжесінен үйренеді. Кейде өскен ортасы да әсер етеді.
Қазақ тілі - бай тіл. Ол - қазақ халқының жазуы, кі-табы, мектебі, ұстазы болған тіл. Қазақ халқы ана тілінде дүниежүзінеәйгілі «Алпамыс», «Қобыланды», «ЕрТар-ғын» сияқты батырлықжырларын шығарған. Қазақхал-қы - ертегілерге, мақал-мәтелдерге өте бай халық.
Ал орыс тілі біздің республикамызда ұлтаралық қаты-нас тілі болып отыр.
180
V әр халықтың - у каждого народа кішкентай кезінен - с малых лет дүниежүзі - весь мир әйгілі — известный батырлар жыры - героический эпос ғашықтық жыр - поэма о любви ертегі - сказка мақал-мәтелдер — пословицы и поговорки ұлтаралық қатынастар тілі - язык межнационального общения.
? 1. Сіз қайда туып, қайда өстіңіз?
2.	Сіздің ана тіліңіз қай тіл?
3.	Сіздің туған жеріңізде қандай ұлттар тұрады?
4.	Сіз ана тіліңізден басқа қандай тілдерді білесіз?
5.	Қазақ тілін қандай мақсатта үйреніп жүрсіз?
6.	Сіз қазір қазақ тілінде түсінесіз бе (оқи аласыз ба, жаза аласыз ба, әлде сәйлесе аласыз ба)?
7.	Тіл білгеннің қандай пайдасы бар?
ККелешек алатын мамандыктарыңыз бойынша сөй лесуге дайындалып келіңіздер. Термин сөздігін жаса ңыздар.
 Жастық шақ
ь-г Мәтін туралы тцсінік.
Мәтін (текст) деп әдетте айтылатын ой пікірдің, белгілі шыгармашылық жцмыстың, шыеарманың, не солардан цзіндінің ңагазга тцскен жазбаша тцрін айтады. Мәтін өзара байланысты бірнеше сөйлемнен тцрады да, жалгасты ойлар жиналып келіп, автордың белгілі бір пікірін, көзқарасын білдіреді. Демек, мэтін -жазба тілдің керінісі. Жазба тіл көркем шыгармада болцы мцмкін. Ғылыми эдебиет эр тцрлі еылым саласына, мысалы, биология, экономика, медицина, химия, математика, тіл білімі, тарих, эдебиет, заң, физика, астрономия, техника, т.б. байланысты.
181
Ц|	ЖАСТЫҚ ШАҚ
Адам баласы тіршілік кезеңінде төрт түрлі шақтан әтеді. Олар: балалық, жастық, ересек және қарттық кезеңдер. Әр шақтың өз ерекшелігі болады.
Соның ішіндегі ең қызулысы - жастық шақ. Бұл шақты да өз ішінде үш кезеңге бөлуге болады.
Алғашқысы - балауса кез, мұны мектептің жоғары сыныбындағы жастарға телуге болады. Осы кездегі жас-та аңқаулық, аңғалдық, сенгіштік және сезімталдық басым келеді. Алғашқы махаббат қызуын да осы сәтте бастан кешіруі мүмкін.
Ортаңғысы - балдәурен кез. Бұл - жастық шақтың есею сәті. Мамандық таңдап, әрі оны білім арқылы жетіл-діретін, әмірге жолдама алатый, әскерге барып, Отан алдында борышын ақтайтын, еңбекке тәселіп, алғаш табыс табатын, т.б. жоспарлы жұмысты еркін іске асы-ратын қайсар шақ. Студенттік өмірдің ең қызулы кезі де осы уақытта бастан әтеді. Өмірді, махаббатты танып білу осы жастар үлесіне тиеді.
Жастық шақтың үпіінші кезеңі - бақытты шақ. Аты айтып тұрғандай тіршіліктің қалған кезеңін бірге өткі-зетін, ұрпақ әсіріп, әулетті жалғастыратын, адал махаб-баттың кәрінісі - үйлену, тұрмысқа шығу сәті.
Жұбайлардың үйлену тойында беташар жасалып, ақ тілектердің тиегі ағытылады. Той дастарқаны жасалып, ұлттық дәстүрлер кәрсетіледі.
Өркімнің жастық шағы тағдырға, тұрмысқа, жағдай-ғат.б. байланысты әр түрлі өтуі ықтимал. Десе де жастық шақтың ортақ қасиеті сол - жастық жадын, жастық жі-гер, жастық қуат пен жасқа тән кәркемдік.
• а) балдәурен кезге жай жоспар жасаңыздар.
ә) өз өміріңізден 2-3 сәйлем келтіріңіздер.
С тіршілік - существование
тағдыр — судьба
жігер - воля, усилие қуат - сила,энергия кәркемдік - изящность
182
ересек - взрослый
жолдама - путевка
әскер - армия
жастық шақ - молодость
қайсар - отважный, храбрый
ұрпақ - потомство, подрастающее поколение
үйлену - жениться
^<.Досты,ққа байланысты өсиеттерді жазып, өмірле-ріңізде пайдаланыңыздар.
Досыңа достық қарыз іс,
Дұшпаныңа әділ бол.
Асығыс түбі - өкініш,
Ойланып алмақ - сабыр сол (Абай).
Досың мың болса аз, дұшпаның біреу болса кәп
(А.Иүгінеки).
Адамға адал дос табу қиын,
Кәбіне дос етеді мал мен бұйым.
Қасыңнан, досыңнан да бірдей сақтан,
Егер де болса, Ахмет, баста миың (А.Байтұрсынов).
Жүрек кімді қаласа - сол сұлу. Сүйген адамға жаның жол табады. Рахат пен қайғы жолдас. Рахат іздесең, бейнетінен қорықпа, қуаныш іздесең, қайғысынан қорықпа.
Келіннің үш күйеуі болады:
алғашқысы - алтын елі,
екіншісі - ар-намысы, соңғысы - алған жары.
Т Оқып шыеыңыздар.
Жолдас деген - еңсесі биік пана, мызғымайтын тас қамал, нәр суы сарқылмайтын берік қорған. Жолдас де-ген - таусылмайтын рахат, қызық, еселей түсетін шат-тығың, той-думанның көркі. Жолдас деген - жүректің шамшырағы, көздің қарашығы, әулетті қолдың қуаты, медеткер тірегің. Жолдас деген - қас-дұшпанға қаһарлы айбының, достарың үміт-сүйенішің, жат алдында мақта-нышың. Жолдас деген - басыңа күн түскендегі таяны-
183
шың, ауырып сырқасаң, өзіңнің басыңа қатер төнсе, жанын қияр серігің.
Көшіріп жазып, дыбыстық талдау жасаңыздар.
Үлгі: Махаббат: м - дауыссыз, үнді; а - дауысты, жуан, езулік, апіық...
Білімдар, оқымысты, ғалым, алтыншы, жіңішке, дос-тық, әмеңгер, ұлттық, егеменді, заңғар, көне, ғимарат, текемет, ою, сән, сыра, оқытушы, әсем, сатушы, мәтін. А Ойларыңнан махаббатқа байланысты. алты сөйле.м қцраңыздар.
 Ойлан, тап (студенттік көжиек)
\Магынасын терең тцсініңіздер.
Жас шағыңның қадірін біл. Соңыра қартайғанда жас-тық жылдарыңда мақтанышпен еске түсіретіндей етіп өмір сүр (М.Горький ).
Оқудан тыйылғанда адамдар ойлаудан да қалады
(ДДидро).
Сауатсыз адам - көзі сау көрсоқыр (Менадр).
Дүниедегі білімнің ең жақсысы - үзім нан үшін алған білімің (Уайлд ).
Салыстырып жазыңыздар.
Пять-бес	доставить - жеткізу	дос - друг
память- ес	провести - өткізу	шеңбер- круг
виноград - жүзім	страус-түйеқұс	тәж-корона
список - тізім	опора- сүйеніш	қарға-ворона
улица- кәше	лыжи-шаңғы	дәрігер - врач
безбородый - көсе	коса - шалғы	ұзақ-грач
белка - тиін	котельник - қазаншы	саты - лестница
вихрь - қүйын	муэдзин - азаншы	кірпік - ресница
живой-жанды	хитрость- айла	тауық - курица
снежный - қарлы	куда-қайда	көше - улица
единство- бірлік	благодарность - алғыс	хабар - весть
житье - тірлік	проклятие - қарғыс	кек - месть
план - жоспар	вселенная - ғалам	қүдық - колодец
вершина- асқар	человек-адам	жарайсың-молодец
184
срочно - шүғыл повернись - бұрыл дышло - дерте рано - ерте
тактика - әдіс смысл- мәніс знакомый - таныс наискость - шалыс
жүтқышпақ - глотка мәлімет - сводка арай - заря стар - қария
♦ Сіз білесіз бе?
Бір грамм алтыннан ұзындығы үш километр 420 метр-ге жететін жіңіпіке сым жасауға болады.
Ең бірінші фотосуретті 1826 жылы Франция ғалымы Жозеф Нисфор Ньеп тусірген.
Біздің планетамыздағы халықтың жартысы қар кәр-мепті.
Ең үлкен стадион - Рио-де-Жанейродағы “Маракана” стадионы. Оған екі мыңдай адам сыяды екен.
Бір литр суды буға айналдырса, оған 1500 литрлік цис-терна керек болар еді.
Норвегияда бір ағашты сындырған айыпты адамды сол ағаштың орнына үшағаш отырғызуға міндетті ететін заң бар екен.
Санк-Петербург қаласы Неваатырауының аралдарына орналасқан. Мұнда 100-ге жуық арал бар.
Б.Жарқынбек
)	ҚАПТАП КЕТТІ
- Уа, ұрылар жон алыпты: Анау зорланыпты, Мынау тоналыпты.
- Өй-бүй, бетім-ау?!
Тапа-тал тусте (өң бе, тус пе?) Қорадан қой алыпты, Пәлені күні Түгеншенің Жылқысы да жоғалыпты. Кәршіміз Есілдің Жалғыз басты жесірдің, Бұйымын бүктеп Машинаға салып кетті. Анау жердегі Иванның,
185
Тиеп ап диванын, Қатын-баласын байлап кетіпті, Шошқаларын айдап кетіпті. Қысқасы ағайын, Үрылар кәбейді Жолын кім бөгейді?
Нарыққа бостандық тиді де, Үрлық атаулы қаптап кетті. Ар-намысты, адамдықты Аяқасты таптап кетті!
А.Байгцлов
А Өлеңді жаттап келіңіздер.
 Сезтізбек “Студент” қүраңыздар
А Өздеріңіз свзжцмбаң жасап көріңіз.
СӨЗЖҮМБАҚ
187
с
1. Нидерланды математигі. 2. Грек тарихпіысы. 3. Швед актері. 4. Филиппиндегі ұлт-азаттық қозғалысының қай-раткері. 5. Қүрмалас сөйлемнің турі. 6. Қола дәуіріндегі құрылыстың бір түрі. 7. Ағылшын физигі. 8. Испан су-ретшісі. 9. Бразилиядағы өзен. 10. Грек ақыны. 11. Вене-суэла жазушысы. 12. Уругвай суретпіісі.
Т
1. XX ғасырдың басындағы қазақ кітаби ақыны. 2. Жеті атаныңбірі. 3. Үйжабдығы. 4.Ежелгітүріктайпасы. б.Ежел-гі Рим тарихшысы, жазушысы. 6. Сан. 7. Темірдің қағы.
У
1. Ежелгі құл иеленуші мемлекет. 2. Африкадағы мем-лекет астанасы. 3. Жаңа Зеландиядағы кәл. 4. Заирдегі қала. 5. Оңтүстік Америкадағы өзен. 6. АҚШ-тың Ари-зонта штатындағы қала. 7. Қытайдағы әзен. 8. Үсақтау сө-зінің синонимі. 9. 1930 жылдарындағы Аргентинадағы мемлекет қайраткері.
Д (сыртқы Д)
1. XII ғасырдағы Қызылқұм маңы халықтарының ханы. 2. Ауғанстандағы қала. 3. Нидерландыдағы қала. 4. Ирландиядағы қала. 5. Кісі есімі.
(ішкі Д)
1. Индиядағы қала. 2. Австралиядағы қала. Австралия жазушысы.
Е
1. Етістіктің бір түрі. 2. Тыныс алудың өзгеруі. 3. Туыс-тық атау. 4. Дұрыс жазу ережесі. 5. “Кеш” сәзінің синонимі. 6. Қазақ батырлар жырының басты кейіпкерлерінің бірі. 7.Солтүстік Балқашалабындағыөзен. 8.Сыйластықретінде кісі есіміне жалғанатын жұрнақ. 9. “Жоқ” мағынасын білдіретін сөз. 10. Швециядағы портты қала. 11. Болгария-дағы қала. 12. “Мылжыңның” басқа атауы.
Н
1. Қырғызстандағы облыс. 2. Қытайдағы қала. 3. Француз қолбасшысы. 4. Планета. 5. Еуропадағы әзен. 6. Ә.Өбішевтің “Достық пен махаббат” поэмасының кейіпкері. 7. Өзбекстандағы облыс. 8. Қазақстандық 188
Кеңес Одағының Батыры. 9. І.Есенберлиннің “Жан-талас” романының кейіпкері. 10. Норвегия саяхатпіысы. Т
1.	Құрманғазының күйі. 2. ОртаАзиядағы қала. 3. Еш-кініңжуні. 4. Хан-сұлтандардыңқызметшілері. б.Ежелгі тайпа. 6. Бізді қоршаған орта.
 Күлдіргі әңгімелер
? 1. -Қазақ халқының күлдіргі әңгімелерінің тақырыбы қандай?
2.	Кімдер жайында күлдіргі әңгімелер бар?
3.	Кімдер жайында аңыз қалған?
4.	Қазақ халқында кімдердің араларында әдемі әзіл-қалжың жүреді?
5.	“Әзілің жарасса атаңмен де ойна*’ деген нақылды қалай түсінесіздер?
6.	Күлдіргі әңгімені қазір қалайша атайды?
7.	Күлкінің пайдасы бар ма?
« Анекдоттарды ауызша орысшаеа аударыцыздар.
Студент серіктесіне:
- Кәрмедіңдер ме, сессияны тапсырып біткендерден ғимаратта ешкім жоқ па?
- Сессияны тапсырып біткендер ғимаратта емес, сыраханада болады.
* * *
Асханада тамақ алып тұрып ақшасы жетпей қалған студент сасқанынан:
- Қап, ақша толы әмиянымды жатақханада ұмытып кеткенімді қарашы, - деді қиналып.
* * *
Биология пәнінен емтиханда профессор студентке:
- Көп оңай сұрақ қояйын ба, әлде бір ғана қиын сұраққа жауап бересің бе?
- Ім-м ... бір ғана қиынын қойыңызшы.
- Ә-ә... онда айта қойшы ұлу қыс кезінде қайда болады?
- Ана жақта, ағай.
- Қай жақта?
189
- Екінші сұраққа жауап бермеймін ағай. Біз бір-ақ сұраққа келіскенбіз.
* * *
Бір жігіт көшеде сыңар етікпен келе жатыпты.
- Етігіңді жоғалтып алғансың ба? - дейді өтіп бара жатқан біреу.
- Жоқ тауып алдым.
С.Нцсіпбекцлы
Т Студент әзілдерін кезектесіп бөліп айтыңыздар.
- Жігіт өзінің жүріп жүрген қызына қарап:
- Сүйіктім, сені бір рет сүйсем, өртеніп кетер едім
- Онда сүймей-ақ қой...
- Сүйіктім, егер сен маған тұрмысқа шықсаң, мен сені мойныма көтеріп өтер едім.
- О не дегенің, елден ұят қой.
* *
- Жаным, мен сені жақсы кәремін.
-- Не дейсің, тағы айтшы.
- Мен сені жақсы көремін деймін.
- Тағы да, тағы да айта түсші.
- Мен сені сүйемін.
- Тағы да, тағы да!...
- Ой, әзің саңыраумысың?!
* * *
- Келе жатқан Жаңа жылдарыңызбен, жолдастар!
- Несіне жетісіп мәз боласың, ей?
- Енді... Жаңа жылда жаңа табыс тілемейміз бе?
- Ақымақ, Жаңа жылда жаңа баға болады, одан ескі жылымыздың өзі артық емес пе, есіркеп жүрген.
* * *
Мұғалім: - Неменеге күлесің?
Шиман: - Несін сұрайсыз, ағай. Кешегі отырыстан кейін екеуміздің айырмашылығымыз қалмапты. Лек-ция оқып тұрған сізге қарап айнадан өзімді көріп тұр-ғандаймын.
190
ҚОЖАНАСЫР ХИКАЯЛАРЫ (ҚОЙ САНАУ)
Бір адам базардан қайтып оралғанша, Қожанасырға қойларына қарай тұруды әтінеді. Қойдың саны жиырма болатын. Бірақ Қожанасыр қойға ие бола алмай қалады да, бір қой бәлініп, маңайдағы тоғайда қалып қояды. Әлгі адам қайтып келгенде бір қойдың кемдігін байқап қа-лады да: “Мұның қалай, Қожа?” - дейді ашуланып, - бір қойым жоғалып кетіпті ғой”.
Қожанасыр қойды санап еді, біреуі тағы да кем болып шығады. Қожанасыр және бір санап шығады. Оның саны бойынша қой түгел болып кәрінеді. Екі жақ келісімге келе алмай дауға көшеді.
Кімдікі дұрыстығын анықтау үшін бір әрекет жасау керек қой. Ақыры олар келісіп Ақшехирдің тұрғынын шақырады (жиырма), әрқайсысынабір-бір қойдан ал дейді.
Әлгілер бір-бірден ұстап алған кезде, біреуіне қой жет-пей қалады. Сонда әлгі адам тұрып: «Маған қой жетпей қалды» - дейді.
- Әй, жасық неме, аузыңды ашып қарап тұрмағанда сен-дағы біреуін ұстап қалар едің ғой, - дейді Қожана-сыр оған кіжініп.
ӘАхметцлы
Нцкте орнына тиісті сөздерді жазыцыздар.
- Сіздің атыңыз кім?
- Менің атыммен қоса... жөнім де бар.
- Жасыңыз нешеде?
- «Қыздың жасын сұрамайды, оның жасы...».
- Оқуға қайдан келдіңіз?
- Сіз қалай ойласаңыз... келдім.
- Қазір қайда тұрып жатырсыз?
- Төбесінде... бар жерде тұрып жатырмын.
- Ондайдың бәрінде де тұруға бола ма?
- Әрине, тұрмасақ та, ... жарайды.
- Сіз қайда тұрасыз? Жатақханада ма?
- Жатақханада жатады, тұрмайды.
- Бос уақытыңызды қалай, кіммен әткізесіз?
191
- Сұрағыңыз жайлы екен, қалай екенін кіммен біледі. - Достарың бар ма?
- Иә, жоқ болса ... болайын деп пе едіңіз.
Т Жцмбацтарды оқып, дауыссыз дыбыстарына ерекше мэн беріңіздер.
Өзі жаңа,
Өзі тесік (Е...).
Үй үстінде ак, аю билейді (Т...).
Жас кезінде қара орман,
Жыл озған сайын ағарған. (Бұл не?).
Дәмді-дәмді тағамдарды жинайды»
Қонақтарды көңілдене сыйлайды (Бұл не?).
Кәреді бәрін әзгенің,
Кәре алмайды өздерін (Бұл не?).
Т Кцлдіргі әцгімені тауып, айтып беруге жаттыгы-ңыздар.
~ Студенттер қалашыгына саяхат мәтінін қазақ ті ліне аударыңыздар.
УНИВЕРСИТЕТСКИЙ КОМПЛЕКС
КазГУград расположен между рекой Есентай на вос-токе и Ботаническим садом НАН Республики Казахстан на западе, от улицы Тимирязева на севере до проспекта Аль-Фараби на юге. Площадь 90 гектаров. Строительство уникальногоУниверситетского комплекса начатов 1971 году. Проект разработан авторским колләктивом (архи-тектбр - Б.П.Бондаренко, руководителң - В.М.Егоров, Ю.С.Зимин, инженер - Л.П.Самарцев) института по проектированию высших учебных заведений «Гипро-вуз». Учебный комплекс рассчитан на 10 тысяч студен-тов дневного обучения, 5 тысяч - вечерно-заочного отде-ления, 400 аспирантов. Здесь будут трудиться 7,5 тысяч человек профессорского-преподавательского состава и административно-хозяйственного персонала. В эксплу-атацию вошли главный учебно-административный кор-пус с 18-этажным зданием ректората, построены 10
192
общежитий, столовая, торгово-общественные места и другие,
Основным стержнем, соединяющим эти зоны, являет-ся широкая экспланада. Доминирующее положение в окружающей застройке занимает высотное здание ректо-рата (высота - 75 метров), подчөркивающее архитек-турно-композиционную значимость всего комплекса.
В художественно-монументальном оформлении фаса-дов и интерьеров зданий применены мрамор, гранит, ракупіечник. Близость предгорий Заилийского Алатау, зеленыө массивы, каскады рөки Есентай придают Уни-верситетскому комплексу неповторимый и вырази-тельный характер.
Энциклопедия «Алматы»
Т Ауызша оңыңыздар.
МАХАББАТ МАЙДАНЫНДАҒЫ ЭТЮДТЕР
Бір жігіт қызына сүйетіндігін былай білдіріпті:
- Сен мен үшін өте қымбатсың, тіпті коммерциялық бағадан да. Тіршілік бағдарламаларынан соң, ылғи да көңіл экранымнан сен кетпейсің.
Қыз:
- Жақсы екен. Бірақ экраныңның каналы жалғыз ба?
* * *
Мен сені күнімдей жақсы кәремін, Сен күн де емес-ау, аспандағы жарық жұлдыздың өзісің. Күнсіз тірші-лік йсоғы секілді, сенсіз де менің күнім қараң. Сенің әр сәзің зәмзәм суы ғой. Ылғи да тыңдап отыра бергім ке-леді.
Осылай жігіт сәзін жалғастыра береді... Қыз болса бәрін магнитофонға жазып алады да, әзіне қайтып береді.
- Мұның не?
- Егер сен де алдап кететін болсаң, маған тыңдап отыратын ермек көрек қой.
* * *
Бір жігіт қызға қалай сүйетіңдігін айтпақ болып:
- Мен сені Ләйлі мен Жібектен бетер сүйемін, - десе.
13-40
193
Қыз:
- О, арам-ай, менен де бұрын қыздарың болған екен ғой, — депті.
А.Көлбаев
Т Әнді сазымен жаттап алыңыздар.
АҚ ҚҮСЫМ
Мәтіні: Б.ТӘЖІБАЕВТІКІ Сазы:Н. ТІЛЕНДИЕВТІКІ
Саған деп айтар әнім, Күн сайын қайталадым. Аяулы жарым сенсің, Бақытым, барым сенсің.
Қайырмасы:
Сен - менің армаиым, ақ құсымсың, Сен - менің ардағым, бақ құсымсың. Бір сөн деп, ақ құсым, аңсағаным, Әлемге, өніммен жар саламын!
Сен берген бақытыңнан, Сен берген шаттығыңнан. Теңіздей шайқаламын, Гүл болып жайқаламын.
Қайырмасы:
Сен - менің аппағымсың, Сағынып тапқанымсың. С&улелі күндізімсің.
Сен - менің жұлдызымсың!
Қайырмасы:
Сен - менің арманым, ақ құсымсың Сен - менің ардағым, бақ құсымсың. Сен - менің ақ шолпан, аңсағаным, Сен - менің, сәулем-ау, таң самалым! Сен - менің ақ шолпан, аңсағаным, Сәулем-ау, бір сең деп ән саламын.
194
11VI. «Студенттер өмірі» тарауы бойынша пысынрпау тапсырмалары мен сцраулары.
1.	Диалог деген не?
2.	Студәнттер қалашығына не жатады?
3.	Мөтін туралы айтып беріңіздер.
4.	Жастың шаң несімен қызың?
5.	Жатаңханада ңандай көпшілік орындар болады?
6.	Халңымыздың Алдар Көсе жайында ңандай аңыз-дарбарын атаңыз.
7.	Өндірістік тәжірибені ңайда өткіздіңіздер, сол ту-ралы айтыңыздар.
8.	Қандай мамандықтар қазір қажет деп саналады, не-ліктен?
9.	Бір анекдот (күлдіргі өңгіме) айтып беріңіз.
Нәтиже сабақтар
1.	Пысыңтау тапсырмаларына жазбаша жауап бері-ңіздер.
2.	«Достық деген не?» (сөйлесу-днолог)
3.	Келешәкмамандығың жайлы интернет хабарларын жинаңыз.
195
VII тарау
ІСҚАҒАЗДАРЫ
Іс ңагаздары деген тіркестің цеымы кең: олар адам-дардың кунделікті өмірінде жиі ңолданылады. Мысалы: хат, жеделхат, адресат, т.б. Іс қағаздарының ресми, яғни құжатқа қажеттілері де бар. Бұларға өтініш, арыз, хабар-ландыру, жарнама, анықтама, сенім хат, келісім-шарт, хаттама, мінездеме, өмірбаян, түсінік хат, міндеттеме, жарғы, қатынас қағаз, өндірістік қағаз, күнделік, акт, т.б. өндірістің түріне байланысты өзіндік құжаттар да баршылық.
Іс қағаздарының ресми деп аталатын себебі, олар көбінесе бір үлгіде, қалыптасқан жүйе бойынша толты-рылады. Мұндай құжаттар екі тілде, негізінде Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілінде жазылуы тиіс. Іс қағазының бұл түрі кеңсе, ұжым, мекемелерде жиі қолданылады. Бұлардың толтырылуында нақты жазу үлгісі қатаң сақталады. Яғни, қағаздың оң жақ шетіне кімге, қайда жіберілетіні, не мекеме аты толтырылады. Одан тәменге қағазда жіберуші туралы жазылады.
Ал ортасына таяу қағаздың жіберілу мазмұны түседі. Соңына қол қойылып расталады.
Ендігі бір топ іс қағаздарының жазылу үлгісі ондай үлгіден алшақ болады. Мысалы: әңгіме, күнделік, мақа-ла, жарнама, т.б. шығармашылық тұрғыдаболғандықтан өр түрлі жазыла береді.
Іс қағаздарының қай түрі болса да, мазмұнды болуы керек. Бұған әрине, сауаттылық өте қажет.
С өтініш - заявление
хабарландыру - объявление
күнделік - дневник
пікір - мнение
196
қол хат — расписка
сенім хат - доверенность
хаттама- протокол
жарғы - устав
түсінік хат - объяснение
жарнама - реклама
арыз - жалоба
әндірістік қағаз - производственное письмо
мақала - статья
пікір - рецензия
қатынас - отношение
келісім шарт - договор
міндеттеме ~ объязательство
мінездеме - характеристика
өмірбаян - автобиография бұйрық - приказ
 Іс ңагаздарының мына цлгілерін жазып алыңыздар:
ЖЕДЕЛХАТ ҮЛГІСІ
Қадірлі Болат!
Сені Наурыз мерекесімен құттықтаймыи! Үлыстың ұлы күнінде еңбекте (оқуда, ғылымда, бизнесте) табыс тілеп, денсаулық, баянды бақыт тілеймін!
Цосың Алма
ҚҮРМЕТТІ ТАСТАН ҚҮРБАНҮЛЫ!
Ғылымдағы жаңалығыңызбен шын жүректен құт-тықтап, оның өндіріске енуімен, елге табыс әкелуімен мақтанамыз. Сізге табыс мол келсін!
311-топ студенттері.
ҚЫМБАТТЫ ОСМАДИЯР МАҚАНҮЛЫ!
Сізді мүшел тойыңызбен құттықтаймын. Оқытушы-лық, шығармашылық және өнердегі жолыңызға зор табыс, отбасыңызға, өзіңізге амандық тілеуші, жан до-сыңыз Тойгүл.
197
ХАТ
( цлгі)
Сөлем, сыныптас досым Жақсылық. Қалың қалай? Денсаулығың жақсы ма? Ата-анаң аман ба? Ауылдағы сыныптастар тегіс сау ма? Бөріне менен сәлем! Елде қандай жаңалықтар бар?
Биыл мен Алматы политехникалық колледжіне оқуға түстім. Қазір осы оқу орнының есеп және жобалау бөлі-мініңбірінші курсыидаоқып жүрмін. Оқу орнының жа-нында жатақхана бар. Бір бөлмеде үш жігіт тұрамыз. Оқу орнымыз - атақты Төле би көшесінде. Бұл жер - қала-ның ең өсем орны. Өйткені біздің колледждің қасына «Сайран» көлі бар. Ол - тынығу ері демалыс мекені. Көлдің сол жағында орталық автобекет бар. Одан шетел-дерге, республиканың орталық облыстарына автокөлік-тер қатынайды.
МенІң жанымда Сәбит және Ержан деген жігіттер жа-тады. Екеуі де Бішкек қаласынан. Мен оларды ауылда-рына қайтқанда, осы автобекеттен тосып аламын.
Орталық автобекетте кино залы, би өткізілетін орын, ойын автоматтары орналасқан жазғы алаң, т.б. демалыс орындары баршылық. Бос уақытымызда алысқа бармай-ақ достарымызбен дәмхана, мейрамханаларда туған күн тағы басқа бас қосуларды бірге өткіземіз.
Демалыс күндері Медеуге барамыз. Алматыда бара-тын мұражай, көрме залдары, тарихи орындар, т.б. жер-лер баршылық қой. Уақытымыз көңілді өтуде, өйткені біз тату түрамыз.
Қысқыуақытта Алматығакел, жылдың қаймезгілін-де де қала өте сұлу. Хат күтемін.
Көріскенше, досың Марат.
Қазанның 20-сы 2003 жыл.
» Мәтінді қазаңшаеа аударып, тезист ңцрыңыздар.
АХМЕД ЯССАВИ (1094-1166)
Ахмед - поэт средневековья. Видный представитель тюркоязычной суфийской поэзии, деятель ислама. 198
Учился в Бухарском медресе. С 17 лет писал стихи на арабском, персидском, тюркском языках выступал с про-поведями идей суфизма, ислама, собирая вокруг себя уче-ников и последоватәлей. Еще при жизни обрел святость, со всех концов Средней Азии ездили к нему на покло-нение. С 1157г. последние 10 лет жил в подземной мечети - хилуате. Могила А.Яссави стала местом поломничества мусульман, «второй Меккой». Цикл стихотворений в «Дива-нн хикмат» («Сборник мудрых высказываний») носит мистико-философский характер. В нем излагаются основ-ные правила и догмы ислама, звучит призыв к аскетизму, к терпению, справедливости, доброте. Заслуга А.Яссави в том, что в период господства языка фарси в литературе и общественной жизни поэт обратился к родному тюркскому языку, ввел его в литературный обиход.
Над могилой Яссави (ныне Г.Туркестан) по указанию эмира Тимура возведен (1389-1399) мавзолей - мечеть. Именем поэта в поселке « Дружба» (близ Алматы) названа улица.
Энциклопедия «Алматы»
Сөйлемдерді көшіріп сөз табына қарай талдацыздар.
1. Қожа Ахмет Иассауи Сайрам қаласында (шаһарында) туды. 2. Ол Бұқарадан софылық білім алды. 3. Иассауи адамдарды ізгілікке шақырды, пайдакүнемдік пен нысапсыздықтан жиіркенуге уағыздайды. 4. 1133 жылы «Хикмет» атты жинағы жарық көрді. 5. Оның өлеңдерін халық жатқаайтатын. 6. Қожа Ахмөт 1166 жылы қайтыс болды. 7. Оның денесі өзіне арнап соғылған кесенеге жерленді. 8. Бүл орын мұсылмандардың тәуеп ету орнына айналды.
Үлгі: Қожа Ахмет - (кім?) зат есім, Сайрам (не?) зат есім, қаласы да (қала - не?) зат есім, қаласында (қайда?) үстеу, туды (ие істеді?) етістік.
▲ Хатп жазып келіціздер. Жеделхат цлгісін корсеті-ціздер.
 ӨТШІШ
199
ТҮСІНІК ЖАЗУ
Спгудентптерге таныс іс қагаздарының бірі - өтініш жазу.
Алматы қаласы медицина колледжінің басшысы мырзаға
210'топ студенті ________________(дан)
Өтініш
Үзақ уақыт науқастануыма байланысты бір жыл академиялық демалысқа шығаруыңызды сұраймын. 2003 жылдың қарашасынан 2004 жылдың қарашасына дейін (Дәрігерлік анықтама қоса тіркелді).
10.01.2003
Өтініш иесі
Қызылорда педагогикалық
колледжінің басшысы ..........ханымға
мектеп бөлімінің оқушысы ........(ден)
Өтініш
Мен оқуға облыстың шалғай ауданы, Арал қаласынан келіп оқып жатырмын. Қалада туыс-таныстарым жоқ. Сондықтан жатақхаиадан орын алуға көмектесуіңізді өтінемін.
’ 30.08.2003 жыл
Өтініш иесі
Іс ңагаздарының өтініш және арыз турлері цңсас. Дегенмен, өтінішті қысқаша қажет нәрсені сцрауга қолданса, ал арызды толыгырақ тцсіндіруді қажет ететін қцжат орнында қолданады.
Үлгі:
200
Алматы автомобиль-жол колледжінің д ире к торы 
Н.А.Абилов мырзаға
II курс (кундізгі бөлім) оқушысы
Арыз
Мен “Экономика, бухгалтерлік есеп және аудит” 0705002 мамандығы бойынша екінші курста білім алып журмін. Мамандығым женінен екінші семестрде тәжірибеден өтуім керек еді.
Алматы қаласында тәжірибеден өтуге отбасы жағ-дайы тарапынан мумкіндігім жоқ. Сізге өтініш арқылы білдірейін дегенім тәжірибені туған ауылым Алматы облысы, Талғар қаласындағы фирмадан өткізуге рұқсат берсеңіз екен.
Куні_______________
Қолы_______________
! Өлеңді мэнерлеп оңып шыгыңыздар.
Оралам үйге кейде мен Ойнақшып сылқым ойда өлең. Қайтамын үйге кейде мен Еңсемді басқан ойменен. Келем мен үйге кей шақта Шаршаған дел-сал бойменен Келемін кейде өсіп мен, Сағынып кенже баламды. Әрине, бұл шақ есіктен Құшақтап кірем ғаламды. Қиялдың маздап ой-қыры, Келемін болып тас керең. Қайралып кетіп кей күні, Шабылып қайтам тасқа мен.
14-40
201
Тірлікті жатқан қоздатып Мен мынау Ана - Жердеймін. Жанымның отын маздатып, Түнде де дамыл көрмеймін. Қалғыма, өлем, мен саған Бөрібір тыным бермеймін!
ТАйбергенов
*-» Тцсінік біреуге болган істің мән-жайын баяндау цшін жазылады. Үлгі:
ЭП-І-тобының жетекшісі ханымға
осы топ студенті ___________ден
ТҮСІНІК
Бүгінгі бірінші сабақтан кешігу себебім, колледжге қаланың “Айнабұлақ” ықшамауданынан қатынаймын. Мұнда тура келетін автокөлік жоқ. Екі жерде түсіп қа-лып, келесі автокөлікті күтуге тура келеді.
Таңертеңгі сағат 6-да үйден шықсам да, сағат 8-00-де басталатын сабагыма кем дегенде 5-7 минут қалып келе-мін. Оның үстіне аялдама мен оқу орнының арасы біраз жер.
Коммерциялық көліктерге отырмаймын, себебі менде жеңілдетілген студенттік жол жүру билеті (проездной) бар. Жасыратыны жоқ, жалпы халық мінетін мұндай көліктер ескірген. Жолда бұзылатыны да жиі кездеседі.
Осындай қиындықтар болмаса, сабағыма кешікпес едім.
Түсінік иесі (колы) күні, айы, жылы.
^Өтініш, арыз және тцсінік жазып келіңіздер.
 КҮНДЕЛІК ЖАЗУ
•-» Іс ңагазының кцнделік тцрі - жеке адамдардың жцмысы. Оның толың не қысңа тцрі болцы мцмкін.
202
Стпуденттік ңайталанбас іиаңты иаңытында қагаз бетіне тцсіріп ңою артық болмайды.
Кцнделіктің келесі бір тцрі - өзің болган, көзбен көрген жерлер тцралы пікіріңді ңагазга тцсірц.
В	КҮНДЕЛІК
(Үлгі)
Тұңғыш рет ата түрік еліне сапар шектім. Сондықтан бұл ел туралы көргеи-білгенімді қағазға күнделік ретін-де түсіріп отыруды жөн кәрдім.
Сәуір айының 25-і. Қазақстан әуе жолындағы “ИЛ-124” ұшағымен үш жүз жиырма бес адам тарихи қала Ыстамбұлға сапарға шықтық. Үшақтың үш салонында, әр қатарда үш-үштен тоғыз орындыққа жолаушылар жайғасты. Мен ортаңғы салонның 21-орнына жайғас-тым. Жанымда Фөкең Мөкенұлы бар. Ол ағарту саласы-ның академигі. Ыстамбұлға дейін ұшу уақыты 5 сағат 57 минут. Уақыт ұзақтығы білінбейді. Стюардесса түсте түстік тағам және салқын сусындар таратты. Кітап, газет журналдар да баршылық.
Үшу кезінде Ыстамбұлдың қай қонақ үйін таңдау еркімізге берілді. Фәкең Мөкенұлы екеуміз тәуелсіз елі-міз атындағы “Қазақстан” қонақ үйін таңдадық. Әуе лай-нері Ыстамбұлға жақындағанда стюардесса бұл мемле-кет туралы қысқаша мағлұмат, ауа райы, түсу ережелері туралы айтып өтті, сосын мнкрофоннан түрік сазы қо-йылды.
Қону жағдайымыз сәтті болды.
Сәуірдің 26-сы. Бізді Түркиядағы Қазақстан елшілі-гінің азаматтары қарсы алды. Өзіміз қалағаи “Қазақ-стан” қонақ үйіне келдік. Біз кешқұрым келсек те, қала-да тынымсыз тіршілік. Барлық автокөліктері 374 нөмі-рінен басталады екен. Қала Босфор және Қара теңіз араларына салынған. Көлігіміз теңіз жағалап жүріп отырғанда, рахатқа кенелесің!
Қонақ үй зөулім, қаланың орталығына орналасқан ғимарат. Біз бесінші қабаттағы 525-бөлмеге жайғастық. Қонақ үйдің патроны (басшысы) Қазақстанда өткен
203
жылы болып қайтқан жас жігіт екен. Қонақжайлық та-нытып, бізге жағдай жасады.
“Қазақстан” қонақ үйі сауда нүктелеріне жақын ор-наласқан болып шықты. Ерекпіе есте қалғаны сауда нүктелерінде тек қана ер-азаматтар еңбек етеді екен. Әрі мәдениеттілігімен (Тәшәккүрлер!) “сәлеметсіз бе?” деп қарсы алып, сусын, дәм ұсынады. Отырмасқа мүмкіндік жоқ. Біздің ел туралы сұрайды. Әсіресе “Марко-Пола” трикотаж үйінің қызметкерлері Халел мен Шөнөлдің іскерлігі есте қалды. Біз бұл күні Ыстамбұлдың мәдени орындарында болдық. Маған айырықша әсер еткені -үш мезгіл мешітте азан шақырылатыны. Осы күнгі мұ-сылмандардың ордасы орталық мешітке бардық. Бұл елдің дінді ерекше қастерлейтінін көзімізбен көрдік. Кө-ше таза, арақ-шарап кез келген жерде сатылмайды, темекі шегупіілерді де онша байқаған жоқпыз.
Сәуірдің 27-сі. Бұл күні қазақстандық студенттер оқып жатқан Ыстамбұл мемлекеттік университетінде болдық. Профессор Рүстем Әлидің лабораториясында болып, жұмыстарымеи кеңірек таныстық. Студенттерге академик Фәкең Мәкенұлы биологиялық және анти-коррозиялық құрылымдар туралы баяндама жасады. Ректорат қабылдауында болып, қызметкерлермен кездесу өткіздік. Қалада жеке кәсіпкерлер, фабри-канттар көп екен. Әсіресе, тері өңдеп, одан неше түрлі сөиді киімдер шығаратын “Еңлік - паша” фирмасы көпшілікке танымал болып піықты. Фирма патроны Базу Сырым өзіміздің жерлесіміз - оңтүстіктен болып шық-ты. Мүнда ол туыстары жәие түгел отбасымен еңбек етеді екен. Фирманың ерекше әсер қалдырғаны өнімді өидіру, оны тарату және қызметкерлердің тұруы - бәрі бір жерде, сол бес қабатты үйде болып шықты. Мысалы, жоғарғы қабатта жұмысшылар мен қызметшілердің үй-жайлары болса, ортаңғы қабаттарда өнім өңдейтін, тігетін, т.б. жұмыстарды атқаратйін фабрикаорналасқан. Ал бірінші қабатында, дүкендерде, сол өнімді сатып жатады. Ең-бектің осылай ұйымдастырылуы уақытты үнемдеп, мол табыс әкелетіні сөзсіз.
Бұл күні кешкісін “Туркиш шоп-тур”-ға барып өнер шеберлерінің концертін тамашаладық.
204
Сөуірдің 29-ы. Игі әсермен, отбасыиа, жора-жол-дастарға алған базарлығымызбен елге қайттық. Алған әсер өте көп.
Алматы - Ыстамбұл
11	АЛМАТЫҒА САЯХАТ
Динаның досы өткен жазда туристік сапармен Алма-тыға барды. Туристердің қатарында студенттер, жұмыс-піылар, оқушылар да болған. Оларды жиырма бес қа-батты “Қазақстан” қонақ үйіне орналастырды. Бұл қонақ үйдің биіктігі 97,2 метр, ал лифт ең жоғарғы қаба-тына екі минутта-ақ жеткізеді екен.
Саяхат жетекпіісі Алматы туралы, оның тарихы жа-йында былайша әңгімеледі: Алматының іргетасы Кіші Алматы өзенінің бойыида 1854 жылы қаланған. Алма-тының бұрынғы аты - Верный (“сенімді”). Қаланың ол кездегі үйлері нашар болған.
Қаланың негізгі тарихы Кеңес өкіметінен басталады. 1918 жылы Верный жұмысшы-кедейлері қалада Кеңес үкіметін орнатты. 1921 жылы қалағаежелгі Алматы аты берілді. 1929 жылы Қазақ АССР өкіметі Қызылордадан осында көшіріледі. Сол жылы Алматыға алғашқы поезд келді. 1936 жылы қабылданған Конституция бойынша Алматы Қазақ Советтік Социалистік Республикасының астанасы болды.
Қазір Алматы - Қазақстан Республикасының оңтүс-тік астаиасы.
А.Кемалов
• а) Астана мен Алматы туралы білетіндеріңізді әңгіме-леңіздер.
ә) Алматы тарихына жай жоспар жасаңыздар.
-	Извините, мне нужен кол-	- Кешіріңіз, маған құрылыс
ледж строительства и менеджмен- жөне менеджмент колледжіне та. Я правильно иду.	бару керек еді. Мен дұрыс
бара жатырмынба?
-	Да, правнльно.	- Иә, дұрыс.
205
- А, Вы не скажете, какая это улица? - Бұл қай көше екенін айтпайсыз ба?
- Это улица имени Курмангазы.
- А где проспект Абая?
- Вам нужно повернуть на праву.
Он рядом
- Бұл Құрманғазы атындағы көше.
- Абай даңғылы қайда?
- Әуелі Сіз оңға бұрыласыз. Ол осы арада.
Сцхбатты кезектесіп оқып іиыгыңыздар да, қцрма-лас сөйлемдерді табыңыздар.
- Сіз Мәнпгүк Мәметованың командирі дегенді естіген едік. Рас па?
- Иә, рас, - деп бастады әңгімесін ¥лы Отан соғысы-ның ардагері, Мәншүктің бұрынғы командирі полков-никҚалисаттарҚабдулинов. - 1941 жылдың күзінде мен 100-атқыштар бригадасында қызмет атқардым. Сонда осы құрамада Мәншүк штабта істейді екен.
- Сіз Мәніпүктің жауынгерлік қызметі жөнінде ха-бардар екенсіз ғой.
- Ол бригада штабындағы қызметін тастап, мен бас-қаратын батальонға келді. Пулеметтен кез келген жағ-дайда ату өнерін меңгеріп алып, қаруластардың арасын-да мерген-пулеметші атанды.
- Мәншүктің жаумен ерлік шайқасы туралы не айтар едіңіз?
- 1943 жылдың 16 қазанында Невель қаласы түбінде қырғын соғыс болды. Сол ұрыста Мәншүк қолайлы бекі-ніс жасап, біздің шепке өршелене бет қойған жауға қарсы алдынан оқ боратып, оларды үсті-үстіне сұлата берді. Мәншүк тайсалмады, бірақ өзі де осы ұрыста опат болды. Оның есімі бүгінде де, болашақта да ел есінде мәң-гі сақталады.
Ж.Сатыбалдиев
А Кцнделік жазуеа дагдыланыңыздар.
Мамандыңңа байланысты қцжаттар номенклату-расын өз беттеріңізше табыңыздар.
206
11 VIII тарау бойынша пысыңтау тапсырмалар:
1.	Өтінішті қандай кезде жазады?
2.	Оқу орнына қабылдағанда қандай құжаттар керек?
3.	Күнделік жазу не үшін қажет?
4.	Іс қағаздарының ресми түрін атаңыздар.
5.	Өтініш пен арыздың айырмашылығы неде?
6.	Мамандыққа байланысты құжаттарды толтыры-ңыздар.
7.	Қазақстанда іс қағаздары негізінен неге орыс тілін-де жүргізіледі?
8.	Шығармашылықты қажет ететін іс қағаздарының түрін айтыңыздар.
9.	Іс қағаздарының түрлерін атап шығыңыздар.
10.	Мемлекеттік тілде іс қағаздарын жүргізу деген не?
 Өндірістік іскерлік қағаздары
қаеаздарының мына тцрлерімен таныс болыңыз-дар.
СЕНІМ ХАТ (ДОВЕРЕННОСТЬ)
Мен, Сапаров Асқар 1980 жылы туылғанмыи, төлқұжат куәлігім №000706572,17 мамырда берілген, Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі куәлік құжаты. Қазан айындағы (2001 жыл) стипендиямды науқаста-нуыма байланысты курстасым Раушан Ермекқызының (төлқұжатының №000247852 Қазақстан Республи-касының Ішкі істер министрлігінің II сәуір 1997 жылғы куәлік құжаты) алуына сенім хат беремін. Айлық стипен-диям бір мың бес жүз теңге (1500 теңге).
Осы сенім хатты растаушы, өрі беруші: - (қолы)
Растаушы. Алушы: (қолы)
Мерзімі:
ӨМІРБАЯН
Мен, Қайрат Тастанұлы бір мың тоғыз жүз жетпіс төртінші жылы сөуірдің он бесінші жұлдызындаҚызыл-орда облысы, Қазалы ауданында тудым.
207
1981 жылы Алматыдағы №90 мектептін, бірінші сы-ныбына оқу ға қабылдандым. 1989 жылы астанада жаңа-дан ашылған машина жасау техникумына оқуға тустім. Аталған оқу орнын 1993 жылы «үздік» дипломмен тә-мамдадым. Сөйтіп, жолдамамен Қазақтын, ұлттық тех-никалық университетіне тусіп, оны төрт жылда бітіріп шықтым.
1998жылданбері «Құмкөл» мұнайкәсіпшілігіндеең-бек етемін.
Жанұямда әйелім, екі балам бар.
Қайрат Тастанұлы
Желтоқсан, 2003 жыл.
ХАБАРЛАНДЫРУ
2003 жылғы Наурыз айының 24-і куні сағат 15 00-де байланыс колледжінің (мекен-жайы - Сәтпаев және Желтоқсан көшелерінің қиылысында) мәжіліс залында «Қыз сыны» байқауы болады.
Келем деушілерге есік ашық.
Үйымдастыру алқасы.
ХАТТАМА
№6 хаттама 2003 жылдың ақпанында Сервис коллед-жінің 101-тобында студенттердің топтық жиналысы болды.
Қатысқандар
Қатыспағандар (себебі)
Қаралған мөселелер:
Тыңдалды: Топ жетекшісі бірінші семестрдегі оқу қо-рытындьісымен таныстырды. Сабақты үлгірмей, сти-пендия ала алмай жүргендерге тоқталды. Әсіресе орыс тілінде журетін сабақтан үлгірімнің төмендігін ескер-тіп, одан қосымша сабақ қажеттігін атап өтті.
Шығып сөйлеушілер:
Өз сөзінде ауылдан келіп оқығанмен, ақша қаражаты кемдігінен үлгірімінің төмендігін айтты. Кітабы жоқ-тығын, оның үстіне негізгі пәндердің орысша жүрген-дігінен түсінбейтінін жасырмады.
208
Мектепте шет тілін өтпегендіктен, мұнда ол тілді ба-сынан бастап ауырлық тудырғанын айтты.
Жиналыс қаулы етеді:
1. Орыс тілінен қосымпіа сабақ ұйымдастыру... жүк-телсін.
Мерзімі: 2003 жылдың 20 ақпаныиа дейін
2. Шет тілін жаңа бастап оқитын оқушылардың жауапкершілігін арттыру... міндеттелсін.
Жиналыс: төрағасы (төрайымы) ... (қолы)
Жиналыс хатшысы: ... (қолы)
Т Мэтінді оңып, мазмцнын тцсініп алыңыздар.
КӨНЕ МҮРА
Көне түркі тілдес халықтарының тарихында «Алтын ғасыр» деп аталған XI ғасырдан бізге жеткен әдеби ескерткіштердің бірі - Махмұд Қашғаридың «Диуани лұғат ат-түрік» сөздігі. Бұл кітап 1072-1074 жылдары жазылған. Осы туындыда түркі тілдес халықтардың XI ғасырға дейін жасалған сөз өнеріне - мақал-мөтелдерге, нақыл сөздерге, өлең-жырларға, аңыз-әңгімелерге мол орын берілген. Арада 900 жылдан астам уақыт өткенмен, оларда айтылған ой-пікірлер өз құнын әлі жоғалтқан жоқ.
«Қазаң кцнпарагынан»
^Іскерлік ңагаздарды жазып келіңіздер.
Нәтиже сабақтар
1.	Мамандықтарыңызға байланысты келісім шарт жасау.
2.	Қазақстан Республикасының еңбекке байланысты іс қағаздарын компьютерге ендіру.
3.	«Іс қағаздары мемлекеттіктілде» деген тақырыпта көрме ұйымдастыру.
209
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
Р.Н.Нұрғалиев. Алматы энциклопедиясы. - Алматы, 1988.
А.Х.Маргулан. Прикладное искусство.
У.Джанибеков. Эхо. - Алматы: Өнер, 1991.
Қош келдің, наурыз. - Алматы: Ақ орда, 1993.
С.Шүкірұлы. Шақпіақ Жәнібек. - Алматы: Балауса, 1997.
С.Кенжеахметов. Жеті қазына. - Алматы: Ана тілі, 1997.
С.Қалиев, М.Оразалиев, М.Смайылова. Қазақ халқы-ның салт-дәстүрлері. - Алматы: Рауан, 1994.
Б.Адамбаев. Шепіендіксөздер. - Алматы: Өнер, 1992.
Ж.Байжанова. Қызым, саған айтам. - Алматы: Қай-нар,, 1985.
Х.Тілемісов. Қазақтыңүлттық тағамдары. - Алматы: Қайнар, 1995.
Е.Сағындықов. Қазақтың ұлттық ойындары. - Ал-маты: Рауан, 1991
«ӘбілханҚастеев» құраст. Б.К.Барманқұлова. - Алматы: Өнер, 1986.
М.Қ.Қаратаев. Қазақ совет энциклопедиясы. - Алматы, 1977
Х.Арғынбаев. Қазақ халқының қолөнері. - Алматы: Өнер, 1987.
Б.Қожабекова. Қазақынеке. - Алматы: Жалын, 1994.
Н.Нұрмұхамедов. Түркістан. - Алматы: Өнер, 1995.
С.М.Исаев. Қазақ тілі. - Алматы: Қайиар, 1993.
Т.Рахимов. Көне мақам - жаңа саз. - Алматы: Жазу-шы, 1988.
Ш.Сариев. Сүйінші. - Алматы: Ардананың Қайырым-дылық қоры, 1992.
К.Сараева, С.Омарова. 1-11 сыныптың қазақ тілі модульдік-күнтізбелік жоспары. - Алматы: 2001.
Қ.Бектаев. Үлкен орысша-қазақпіа, қазақша-орысша сөздік. - Алматы: Алтын қазына, 2000.
210
МАЗМҮНЫ
Түсініктеме..............................3
I.	ӘДІСТЕМЕЛІК НҮСҚАУ....................5
1.1.	Көсіптік Орта оқу орындарында орыс тобында қазақ тілін үйретуге қойылатын талаптар......................5
1.2.	Сөз үйрену мен сөйлеу дағдысына қойылатын негізгі талаптар..............7
1.3.	Оқуға қойылатын негізгі талаптар...8
1.4.	Орыс тобындағы қазақ студенттерімен жүмыс....................9
II.	ҚАЗАҚ ТІЛІПӘНІНІҢ БАҒДАРЛАМАСЫ.....11
I	ТАРАУ. КІРІСПЕ САБАҚТАР..............15
II	ТАРАУ. ЕЛ ТАРИХЫ....................26
IIIТАРАУ. ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН...........66
IV	ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАН - ЖАС МЕМЛЕКЕТ.....85
V	ТАРАУ. АТА ДӘСТҮР..................124
VI	ТАРАУ. СТУДЕНТ ӨМІРІ...............169
VIIТАРАУ. ІСҚАҒАЗДАРЫ.................196
«Кэсіптік білім» сериясы
Байсақалова Үлмаш Сатауқызы
ҚАЗАҚ ТІЛІ
Оқу қцралы
Редакторы Назерке Рамазанқызы Техникалык; редакторы Раушан Түрлынова Көркемдеуші редакторы Жеңіс Қазанқапов Корректоры Қүралай Омарова Компьютерде беттеген Лаураш Мүхамеджанова
Басуга 28.02.07 қол қойылды.
Пішімі 84x108 Қ^ғазы офсеттік.
Офсеттік басылыс. Шартты б. т. 11,34. Тапсырыс №40. Таралымы 1000 дана.
«чролиант» оаспасы
010000 Астана қаласы, Ш.Айманов көшесі, 13
«Фолиант» баспасының баспаханасында басылды
010000, Астана қаласы, Ш. Айманов көпіесі, 13