/
Author: Hunczak T.
Tags: international relations history of ukraine history of poland archival documents
ISBN: 0-88054-101-6
Year: 1983
Text
SCIENTIFIC
' TARAS HUNCZ
UKRAINE
POLA
Ul</<
НАУКОВЕ ТОВАРИСТВО IM. ШЕВЧЕНКА
Джерела до icTopti Украши-Русн
Том XII
УКРАИНА I ПОЛЫЦА
В ДОКУМЕНТАХ
1918 - 1922
ЧАСТИНА I
Згбрав i зредагував
ТАРАС ГУНЧАК
НЮ-ЙОРК - ПАРИЖ — СИДНЕЙ - ТОРОНТО
1983
SHEVCHENKO SCIENTIFIC SOCIETY
SOCIETE SCIENTIFIQUE SevGENKO
SCHEWTSCHENKO GESELLSCHAFT DER WISSENSCHAFTEN
Sources for the History of Rus-Ukraine
Vol. ХП
UKRAINE AND POLAND
IN DOCUMENTS
1918 — 1922
PART 1
Edited by
TARAS HUNCZAK
NEW YORK — PARIS - - SYDNEY — TORONTO
1983
UKRAINE AND POLAND
IN DOCUMENTS
1918 — 1922
Published with the Assistance of
Vasyl and Sophia Dmytrenko Memorial Fund
Copyright * 1983 by Shevchenko Scientific Society
Library of Congress Catalog Card Number: 82-060072
ISBN: 0-88054-101-6
Printed by M. P. KoU
I215 Summit Avenue, Jersey City, N, J.
SUMMARIES OF DOCUMENTS
Date Subject Doc. Page No.
1918 Dec. 15 Memorial of Dr. Mykhailo Lozynskyi to Joseph Pilsudski concerning the question of Eastern Gal- licia and the Ukrainian-Polish relations 1 If
Dec. 21 Political report of the polish Consulate in Kiev 2 20
Dec. 26 Counselor Kutylowski's report from Kiev 3 31
1919
Jan. 5 News from the Polish Consulate in Kiev 4 32
Jan. 7 Karol Walig6r$ki reports to the Minister of Fo- reign Affairs on the programs and policies of the Union for the Rebirth of Russia as well as of the All-Russian People’s Center 4a 33
Jan. 10 Confidential statement of PCD (Polska Centra- la Demokratyczna) in Ukraine concerning Po- lish-Ukrainian relations 5 40
Jan. 12-29 Documents relating to the Ukrainian-Polish struggle for the Eastern Galicia and the efforts of the Great Powers to effect an armistice 6 42
Jan. 16 Ukrainian-German Military Agreement 7 60
Jan. 19 Ukrainian-Polish struggle for the Eastern Ga- licia and the Great Powers 8 62
Jan. 26 Report to Paderewski on the situation in Galicia 9 71
Jan. 27 Kutylowski’s report from Kiev 10 74
Feb. 3 Telegram to Paderewski concerning the efforts of the Great Powers in arbitrating a Polish- Ukrainian armistice 11 76
Feb. 5 Report to Paderewski on the Polish-Ukrainian negotiations 12 77
Feb. 11 Telegram from Wankowicz on the Ukrainian- Polish negotiations 13 78
Date Subject Doc. Page No.
Feb. 21 Report on the Polish and Ukrainian activities in Odessa 14 79
Feb. 24 Events leading toward the Ukrainian-Polish armistice 15 8]
Feb. 28 Allied conditions of the Polish-Ukrainian ar- mistice 17 86
Feb. 28 Report from B. Kutylowski, the Polish Envoy to the government of Symon Petliura, concerning the negotiations between the representatives of the Directory and the Entente on the question of a Polish-Ukrainian understanding 18 87
Mar. 1 Telegram from Capt. Switalski inquiring into the reasons of the Ukrainian termination of the Polish-Ukrainian armistice 19 93
Mar. 1 Telegram from Michalowski concerning Ukrainian- Polish negotiations 20 93
Mar. 1 Letter from Stefan Dabrowski to Paderewski on the resumtion of hostilities 21 94
Mar. 2 Situation in the Ukraine 22 95
Mar. 19 A situation report on Eastern Galicia 23 98
Apr. 1 Letter from Col. Haller concerning the Ukrainian- Polish armistice negotiations 24 102
Apr. 7 Documents relating to the Polish-Ukrainian armistice negotiations 25 103
Apr. 12 Dispatch from Gen. E. Gologorski concerning the Ukrainian-Polish armistice negotiations 26 109
Apr. 16 Hasenko's protests to the Rumanian Govern-
ment 27 111
Apr. 26 Instruction from the Polish High Command to Gen. T. Rozwadowski outlining his duties in the mission to Paris 28 116
May 10 Pro memoria of J. Radziwitl concerning the Eastern borders of Poland 29 118
May 15 Kurdynovskyi’s letter to Pilsudski 30 121
May 20 Report on the Ukrainian-Polish talks in Lublin 31 122
May 24 Oskilko's memorial to Pilsudski 32 124
May 24 Kurdynovskyi’s proposals for a Ukrainian-Po- lish agreement 33 129
May 24 Agreement between B. Kurdynovskyi and I. Paderewski 34 129
ii
Date Subject Doc. Page No.
May 25 Galecki instructs how to deal with the local -
Ukrainian population 35 131
May 27 Unsuccessful attempt of the Ukrainians to reach an armistice 36 133
May 30 Note of the Western Ukrainian Republic to the Allies 37 134
May 31 Letter from J. Pilsudski to 1. Paderewski con- cerning the Eastern policy of Poland 38 140
June 3 Plutynski’s memorial to Pilsudski concerning the use of the lands of Volhynia 39 145
June 3 Russanowski’s letter to Radziwill reporting on the attitude of the American press 46 154
June 5 Oskilko'S memorial to Pilsudski 41 158
June 5-16 Details of the Ukrainian-Polish negotiations leading to the Armistice of June 16th 42 166
June 9 Dispatch from Lviv to General Henrys concern- ing the attitude of the population of Eastern Ga- licia toward the Polish authorities 43 195
June 11 Berezowski informs of the Bolshevik terror against the Polish nationals in Ukraine 44 197
June 13 A situation report on Eastern Galicia and Vol- hynia 45 198
June 16 Zakrewski’s letter to M. Grek concerning the conditions of the civilian population during the Polish-Ukrainian War 46 201
June 16 Oskilko’s memorial to Pilsudski 47 203
June 16 Report on the conclusion of the Ukrainian- Polish armistice 48 205
June 17 Grocholski urges Pilsudski to resolve the Po- lish-Ukrainian conflict with the help of Petliura 49 206
June 19 Galician Army rejected the Armistice of June 16th 50 207
June 22 The Polish High Command informs the Ministry of Foreign Affairs that the Armistice was termi- nated 51 208
June 26 Szeptyckyi’s letter to Pilsudski 52 209
June 27 Polish Military Attach^ in Rumania reports his conversation with Col. Yates on the Ukrainian question 53 2)1
June 28 Delvig confirms the resumption of hostilities 54 213
Date
Subject
Doc. Page
No.
June 28 Memorial of the Polish National Committee concerning the Polish Eastern borders 55 214
June 29 Rozwadowski's memorandum concerning the policy to be followed in the future 56 218
June 30 Telegram informing that the Allies permitted Gen. Haller to use his Army against the Ukrai-
nians 57 220
July 12 Rumanian attitude toward the Ukrainians and the Poles 58 220
July 18 Polish Military Attache reports on the Ruma- nian attitude toward the Government of Western Ukraine and Petliura 59 222
July 19 Ukrainians seek to renew negotiations in order to reach an armistice with the Polish Army 60 224
July 22 A report of the Ukrainian effort to establish contacts between Bela Kuhn and the Soviet Government in Kiev 61 226
July 22 Soviet radiogram suggesting a peaceful solution of the frontier issue between the Ukrainian So- viet Republic and Poland 62 228
Aug. 1 Dispatch from R. Dmowski to Wl. Skrzynski concerning the projected agreement on Eastern Galicia 63 229
Aug. 7 Instructions for the Ukrainian and Polish re- presentatives which were to serve as a basis for negotiating an armistice between the two states 64 231
Aug. 8 Telegram concerning Rumania's attitude toward Petliura and the question of Galicia 65 236
Aug. 8 Petliura’s letter to Pilsudski 66 237
Aug. 10 Letter from the Second Division to the Ministry of Foreign Affairs concerning negotiations with the representatives of S. Petliura 67 238
Aug. 13 Instructions for the Polish Delegation and the conditions for the Ukrainian-Polish armistice 68 239
Aug. 6-14 Minutes of the Conference, Envoys, and Chiefs of the Diplomatic Missions of the Ukrainian People’s Republic in Karlsbad 69 245
Aug. 15 The reply of the Ukrainian Delegation to the Polish condition on the armistice negotiations 70 ^21
iv
Date
Subject
Doc. Page
No.
Aug. 15 Telegram from Tiutiunyk to Co|. Lypko 71 323
Aug. 10-16 Polish-Ukrainian armistice negotiations 72 324
Aug. 17 Letter of Deputy Minister Skrzynski to General Carton de Wiart concerning the question of Eastern Galicia 73 333
Aug. 16 Dispatch from the Ministry of Foreign Affairs to M. Zamoyski concerning the arrival of the Ukrainian delegation to Warsaw 74 335
Aug. 23 Dispatch from the Ministry of Foreign Affairs to Zamoyski concerning Ukrainian-Polish ne- gotiations 75 335
Aug. 29 A letter to the Polish Minister of War concerning the transfer of the Ukrainian prisoner of war from Italy to Ukraine 76 336
Aug. 29 Telegram from Count Zamoyski (Paris) to the Ministry of Foreign Affairs concerning the question of Eastern Galicia 77 338
Sept. 2 Telegram from Clemenceau asking to influence Petliura to maintain neutrality during the ad- vance of Denikin’s Army 78 339
Sept. 4 A communique of the Ukrainian Government 79 340
Sept. 5 Dispatch from the Ministry of Foreign Affairs to Zamoyski on Denikin's attitude toward Poland after taking Kiev 80 342
Sept. 6 Telegram from the Polish Military Attach^ in Bucharest on Denikin’s taking of Kiev from the Ukrainian Army 81 343
Sept. 6 Communique of the High Command of Petliura's Army 82 344
Sept. 9 Ukrainian declaration to the Rumanian Govern- ment and the letter of Prof. Maciejewicz to Kurdy- novskyi in Warsaw 83 347
Sept. 12 Order to the POW in the territories under De- nikin's and Bolshevik control 84 350
Sept. 15 Report of Tadeusz Kobylanski oh the situation in Ukraine 85 351
Sept. 16 Report on the preparations of the Ukrainian uprising against the Poles in Eastern Galicia 86 355
Sept. 17 Dispatch of the Polish Military Mission in Paris
Doc. Page
No.
Date
Subject
concerning the Petliura-Deni kin struggle and the Galician question 87 358
Sept. 23 Sapieha reports from London concerning the question of Eastern Galicia 88 360
Sept. 24 Instruction for the Polish Delegation for nego-
tiating an extension of the Polish-Ukrainian ar- mistice 89 362
Sept. 25 Telegram from Skrzynski to the Ministry of Foreign Affairs concerning a possible change of Rumanian attitude toward Petliura 90 364
Sept. 26 Memorial of the Committee for National Defense (Lviv) concerning the activities of the Ukrainian Government and the attitude of the Ukrainians toward the Poles 91 365
Sept. 27 Telegram from Bucharest concerning the trans- port of the Ukrainian money to Kaments-Podilskyi 92 368
Sept. 28 Telegram from Skrzynski (Rumania) concerning Ukrainian-Rumanian relations 93 369
Oct. 8 Oskilko's letter to Pilsudski 94 369
Oct. 8 Report on the strategic situation in Ukraine 95 370
Oct. 9 Memorial from “Stronnictwo Pracy Konstytu- cyjnej” concerning the future of Eastern Galicia 96 378
Oct. 9 Memorial from a Polish-Jewish Delegation from Podiliia and Volhyn describing the existing con- ditions in those provinces 97 386
Oct. 19 Report on the formation of partisan movement against the Polish authority 98 389
Oct. 22 Telegram concerning the extension of the Ukrai- nian-Polish Armistice 99 392
Oct. 22 Report from Gen. Rozwadowski concerning Denikin's claims and the attitude of England and France to Eastern Europe 100 392
Nov. 4 Polish protest against the Ukrainian violation of the armistice agreement 101 395
Nov. 4 Telegram from the Polish Military Attach^ in Rumania concerning the military supplies the Ukrainians received from that country 102 397
Nov. 6 Report on the Ukrainian effort to recruit stu- dents in Mukachevo to the Ukrainian Army 103 398
Nov. 7 The Agreement between Tarnavskyi and Denikin 104 400
Doc. Page
No.
Date
Subject
Nov. 14 Instruction concerning the transit of the Ukrai- nian Army through the Polish territory 105 402
Nov. 14 Provisions of the Ukrainian-Polish Armistice 106 404
Nov. 20 Dispatch from Paris concerning the discussion of Eastern Galicia in Conseil Supreme 107 408
Nov. 21 Telegram from Kamenets-Podilskyi to Warsaw concerning Petliura’s proposal that the Polish Army move to a new line in order to prevent Denikin from taking new territory 108 410
Nov. 22 Telegram from General Karnicki concerning the strategic situation in Ukraine 109 412
Nov. 23 Telegram from Potocki concerning an agreement with Melnyk to transfer temporarily the Ukrai- nian rolling stock under the Polish control 110 413
Nov. 23 Koroliv comments on various problems 11 414
Nov. 23 Letter from Macievich concerning the Tarnavskyi- Denikin Agreement and the Ukrainian foreign relations 112 416
Nov. 24 Report of the Polish Delegation in Paris con- cerning the decision on Eastern Galicia 113 422
Nov. 24 Vasilko’s letter to Macievich explaining why his appointment to the Berlin post should be recon- sidered 114 424
Nov. 27 Vasilko’s letter to Petliura suggesting a rap- prochment with Poland and Rumania and ad- vising him why he should not be appointed to the Berlin post 115 428
Nov. 27 Letter of the Polish Delegation in Paris to the Prime Minister of Poland concerning the future status of Galicia 116 430
Nov. 28 Telegram from Zamoyski (Paris) to the Ministry of Foreign Affairs concerning the decision on Eastern Galicia 117 432
Nov. 30 Telegram from Zamoyski (Paris) to the Ministry of Foreign Affairs concerning some possible changes in the decision on Eastern Galicia 118 432
Dec. 1 Report from Stockholm on the Ukrainian ac- tivities in Sweden 119 433
Dec. 2 Declaration of the Ukrainian Mission concerning Political and military agreements with Poland 120 435
vi i
Date
Subject
Doc. Page
No.
Dec. 4 Telegram from the Ministry of Foreign Affairs to the Polish Delegation in Paris instructing it 121 437
how to act in the question of Eastern Galicia
Dec. 7, 8, 9Resolutions of PPS on the question of Eastern
Galicia 122 439
Dec. 8 Declaration of the Highest Peace Conference on
the question of the eastern borders of Poland 123 439
vtii
PREFACE
The study of the East European political turmoil connected with World
War I, the revolutions, and the civil wars constituted a serious problem to the
student of history due to a paucity of published source materia). The situation
has been improving in the last few years, when, to the earlier limited
publications of documents in the Papers Relating to the United States
Foreign Relations for the years 1918-1922, and in the Documents of British
Foreign Policy) particularly Volume Hl, pp. 828-909, which deal with the
question of Eastern Galicia) new publications heve appeared. The most
important of these are the Dokumenty i materialy do historii stosunkdw
polsko-radzieckich (5 volumes), edited by Natalia Gqsiorowska-Grabowska
(Warsaw, 1962-1966). These superbly edited volumes cover areas far beyond
that suggested by the title.
Less valuable is the three-volume Grazhdanskaia voina na Lkralnie
edited by S. M. Korolivskyi. Although offering some corroborating
documentation of several of the major themes of the Ukrainian Revolution
and the civil war, the selection deals for the most pert with military minutia.
Somewhet better is the Ukralnska RSR na mizhnarodnli areni, edited hy V.
M. Koretskyi (Kyiv, 1966). Of particular interest are the documents relating
to the period following the Riga settlement in 1921.
Of all the documents published, the four-volume Die Ereignisse in der
Ukraine (Philadelphia, 1966-1969) occupy a special position. Meticulously
researched and carefully edited by T. Hornykiewicz, they shed light on
Ukrainian history in one of its most critical periods.
This two-volume set contains documents from the archives of Marshal
Joseph Pilsudski which are in the Joseph Pilsudski Institute of America in New
York City. Out of the immense mass of documentary material found therein, a
selection was made to illustrate the relations between the Polish Republic and
the Ukrainian Democratic Republic (November 1918 — December 1921). The
documents reflect major political and military events as they effected the Poles
and the Ukrainians: the war over Eastern Galicia, the problem of Eastern
Galicia at the Paris Peace Conference, the military and political conventions
between Polaod and Ukraine (April 1920), the ensuing war against the Soviet
Russia, the retreat and the battle at Warsaw, and finally the Peace Conference
in Riga (1920-1921).
ACKNOWLEDGEMENTS
I wish to take this opportunity to express my deep gratitude to
aJi those who helped in the preparation of these two volumes. I am
particularly grateful to the late Colonel Adam Кос who, as archivist
of the Joseph Pilsudski Institute of America, was generous with time
and with his invaluable advice. Equally helpful was his successor
Professor Wadaw Jgdrzejewicz. 1 also wish to express my gratitude to Dr.
Hryhor Luznycky for proofreading the second volume.
In the technical preparation of this work I was assrted by My-
khailo Lebed, Irene and Oksana Demchyshyn, Michael GQadiehev, and
Dr. Evhen Perejma. Particularly Mr. Perejma was largely instru-
mental in bringing about the completion of this work by participating
actively in every phase of the editorial work.
The index for vol. I was prepared by Olena Paslawsky. Anatol Wowk
and Jaroslaw Klym prepared the index for the second volume.
6
DOCUMENTS
ON THE POLISH-UKRAINIAN RELATIONS
1918-1920
This two-volume set contains a selection of 260 documents from
the archive of Poland's Marsha] Joseph Pilsudski, which were brought
abroad and is now located in New York City. With a few exceptions,
they have not been previously published.
The documents deal with the relations between the Ukrainian
People's Republic and Poland, particularly with the negotiations that
led to the Polish-Ukrainian Military Convention signed in April 1920,
the Polish-Soviet War, the Peace in Riga 1920-1921, etc. A large part
of Volume I pertains to the Ukrainian-Polish War over Eastern
Galicia [Western Ukraine] (1918-1919) and the problem of Eastern
Galicia at the Paris Peace Conference in 1919.
Most of the collection consists of reports of the Polish diplomatic
representatives abroad, reports from the Paris Conference, reports
by the military and political intelligence, letters and memoranda of
the Polish, Ukrainian, and Russian political leaders.
The documents are arranged chronologically and in the original
language, for the most part in Polish. The biographical and factual
notes are in English.
ГЦллю видаяня „УкраГна i Польша у csiwii документов (1918-
1922)” — в поширення apxiBHoi бази для вивчення icropii У крайни
20-го стол1тгя а в першу чергу доби визвольио! боротьби. По сьо-
годш найбитьший вклад у дю дихянку зробив СЙдяьо-Европей-
ський 1нститут 1м. В. Липинського видаючи, за редакд!ею о, Т. Гор-
никевича cepiio (в 4-ох томах) документов с. и. „Ereignisee in der
Ukraine 1914-1922”.
Документа, яш друкуемо в цих двох томах це, за малими ви-
Тмками, ще гаде недрукован! арх!вн! матерояли, яга походить is
аргаву маршала Юзефа Шлсудського. В 1939 р. цей архлв вивезено
з Полыщ; сьогодш шн знаходиться в Нью-Йорку.
Тематично документа вщносяться до таких центральних пн-
тань: вщносияи М1ж УкраТнською Народиьою Республикою а Поль-
шею, переговори, яга довели до подписания полггично-вйськово!
конвенцП в KBirni 1920 р„ пох!д на Киьв та Ризька конференция.
Велика частила першого тому наноситься до украшсько-польсько!
вшни в рр. 1918-1919, як також питания Галичини на Парижсьгай
мировой конференц!?.
Бьлыптсть документов — це рапорта польських дипломатич-
них представивюв при уряда УНР та шшнх держав, рапорт з Па-
рижсько! мирово! конференцд як також звщомлення польсько!
розвтдки. Тут входять i меморьяли, листа та звернення р!зних по-
Мгичних дояч1в украшського, польського та росйського похо-
дження.
Документа впорядковаш хронолопчно, в мов! оригиналу. Пе-
реважаюча бЬгытсть документ1в е в польськйй мов!; приметки дроб-
лен! в англ!йсьюй нов!.
8
DOKUMENTY DO HISTORIC STOSUNKOW
POLSKO-UKRAINSKICH
1918—1922
1918-1922
Zbi6r dokumentow w dwoch tomach. Dokumenty, 2 malymi wy-
j^tkami nigdzie nie drukowane, pochodz^ przewaznie z archiwum
Marszalka Jdzefa Pilsudskiego, kt6re w 1939 roku zostalo wywiezione
za granicg.
Tresci^ dokumentow stosunki pomi^dzy Ukrainsk^ Republika
Ludow^ a Polska, a zwlaszcza pertraktacje, ktore doprowadzily do
zawarcia konwencji polrtyczno-wojskowej w kwietniu 1920 roku, wy-
prawa kijowska i konferencja pokojowa w Rydze. Znaczna czgsfi
pierwszego tomu dotyczy wojny polsko-ukrainskiej w latach 1918-1919
w Galicji Wechodniej oraz sprawy Galicji na Konferencji Paryskiej
w roku 1919.
Wi§kszosc dokumentow stanowia raporty polskich przedstawi-
cieH dyplomatycznych przy Rzqdzie Ukraidskiej Repubiiki Ludowej
i innych panstw, raporty z Konferencji Paryskiej, doniesienia pol-
skiego wywiadu politycznego i wojskowego, protokdly z konferencji
w sprawie zawieszenia broni podczas wojny polsko-ukrainskiej, wresz-
cie memoriaiy, listy itp. rozmaitych dziaiaczy politycznych polskich,
ukrairiskich i rosyjskich.
Materialy zamieszczone w ksi^zce obfituj^ w szczegoly waine
dla rekonstrukcji historii epoki. Pozwalaja wnikn^c za kulisy tych
wydarzen w Polsce, U'krainie i w Roeji, kt6re doprowadzily do no-
wego ukladu ей we Wschodniej Europie po pierwszej wojnie swiatowej.
Dekumenty, uporzqdkowane chronologicznie, podane s$ w j^zyku
oryginalu, przewa±nie polskim, notatki biograficzne i przypisy — w
j?zyku angielskim.
9
1
Т-15
374/Т
Do
Wielcc Szanowriego Obywatela
JOZEF A PILSUDSKIEGO
Naczelnika Rzeczypospolitej Polskiej
w WAR3ZAWIE
PRZEDSTAWIENIE
Dra №chalk Lozyftskiego1
crfortka UkraiAskiej Rady Narodowej i przewodniczqeego bylej Dele-
gacy! Ukrainskiej Rady Narodowej dla prowadzenia pertraktacyi z
polakim Komitetem Narodowym miasta Lwowa
we Lwowie
(ul. Wojciecha L. 2. A)
w sprawie post^powania polakich wladz wobec Ukrainc6w m. Lwowa.
WIELCE SZANOWNY OBYWATELU!
W hnig ideal6w, kt6re przy^wiecaly Warn cale iyele w walce za
wyzwolenie Ojczyzny Waszej z rosyjskiej rdewoli i narodu Waszego
z vcisku pohtyczno-spolecznego, — ideal6w, ktdre dano Warn urze-
czywistnial na stanowlaku Naczelnika Rzeczypospolitej Polskiej, —
ktdre Centralna Rada Ukrainska w Kijowie przyj§ia jako podstawe
Ukraiiskiej Republiki Ludowej, a Ukraihska Rada Narodowa we
Lwowie jako podstawe zachodnio-ukraitSskiej Republiki Ludowej, —
w imi$ tych idea!6w, wsp61nych i tym Polakom, kt6rzy tworzq Polskfc
Rzeczpospolita Ludow$, i Narodowi Ukrai£skiemu, ktdry tworzy Uk-
raifiek$ Republika Ludowq, — zwracam eie do Was w tej nadziei, ie
gloe m6j znajdzie dost#p do Waszego umyahi i serca.
Utworzenie Ukraiftskiej Rady Narodowej.
Jak Warn wiadomo, dnia 19. paidziernlka 1918. r. Ukraiiski Na-
r6d Monarch!! austro-w^gierskiej powolal do iycia Ukraidsk^ Rad§
Narodowq jako najwyiszq wladz$ Narodowq, uprawnion^ w jego imle-
niu do wykonywania prawa narodowego samookreslenla si$.
t Lozynekyi, Mykhailo (1880-1937), Jurist, political leader; Deputy-Seo-
ntary of Foreign Affairs of the Western Ukrainian People's Republic from
March 1919; delegate to the Faris Peace Conference. Professor of International
law (1921-1929) in Prague, later head of the Bcouomic Institute In Kharkiv.
Deported by the Soviets to the Urals where be died in 1937, Aho author of an important study
Halychyna v rr. 19IS-1920 (1922).
11
Stanowisko PoHdej Komisyi Ilkwidacyjnej. *
Так objawion^ wolg ukraidskiego narodu Monarchal aust.-w§-
giersfciej polskie czynmki polityczne zaboru austryackiego zupehtfe
zignorowafy. Polska Komisya Likwidacyjna (ktora powstala kilka dni
pdzniej w Krakowie, — zamiast si£zwr6d6-do Ukrainskiej Rady Na-
rodowej z propozycya uregulowania na wsp61nej konferencyi stoeun-
kdw migdzy objema czgficiami Galicyi, polskq i ukrainek^, na czas do
ostatecznej decyzyi na kongreaie pokojowym, — ogtosila cal$ Gaiicye
jako przynaleina do padstwa polskiego 1 wezwala wszystkie urz^dy
panstwowe, krajowe 1 gminne calej Galicyi do wykonywania wiattey
w imienru padstwa polskiego.
Ukraidska Rada Narodowa obejmuje wladze padstwow^ w Galicyi
wechodniej. — Proklamacya Zachodnio-Ukraidskiej RepnbUki Ludo-
wej. — Zabezpieczenfe praw mniejszoAci narodowych.
Widzqc, ze Monarchia awstr.-w^gierska ai§ rozpada, postanowila
Ukraidska Rada Narodowa wykonafi prawo samookreslenia ai$ ukra-
idskiego narodu i w jego iznieniu obj$6 wladz$ panstwowe na zamiesz-
kalem przez niego terytoryum.
Dnia 1. listopada 1918. Ukraidska Rada Narodowa przy pomecy
Ukraldskich Siczowych Strzelcdw i Ukraidskiego wojska bytej armii
austr.-wggierskiej, ktdre przeszlo na jej strong, usim^la wiadze aus-
tryackie we Lwowie i w calej ukraidskiej cz^sci Galicyi.
Objecie wladzy przez Ukrainsk^ Rad$ Narodowa odbylo ai$ ware-
dzie spokojnie, bez roaiewu krwi.
W swej dalszej dzialalnodci pafistwo*tw6rczej Ukraidska Rada
Narodowa oglosila ukrainskie ziemie Monarchal austr.-w^gierskiej
jako zacbodnio-ukrainska Republik$ Ludow% powolata do 2yda tym-
czasowy Sekretaryat Padstwowy jako rz^d zachodnlo-ukraidskiej Re-
public Ludowej I poleciia Sekretaryatowi Padstwowemu poczynid eta-
rania celem zjednoczenia wszystkich ziem ukrainskich w Ukraidska
Republike Ludowip
W sprawie narodowych mniejszodci na terytoryum zachodmo-
akraihskiej Republlki Ludowej Ukraidska Rada Narodowa w swym
programte z dnia 19. paidziernika 1918. oglosilk zupelnia zabezpieeze-
nie ich praw narodowych i zwrdcila ale do nlch z wezwaniem, by wys-
» l\SUh Liquidation Commleelon was eet tip in Cracow on Oct. 3T. 1918
under Ignacy Daszyftskl, Wincenty Witos, and Alekaander Skarbek.
12
laiy swych przedstawicieli do Ukrainskiej Rady Narodowej, zas po
utworzeniu Sekretaryatu Paiistwowego zastrzegla dla nich teki Mi-
nistrdw narodowych.
Polskie powstanie we Lwowie.
Obejmuj^c wladzg we Lwowie, UkraiAska Rada Narodowa od-
niosla ale z zupehiym uszanowaniem dla polskich d6br narodowych.
Ani jednej polskiej instytucyi narodowej nie naruszono. Так samo
postanowiono uszanowa6 samorz^d m. Lwowa, — chociat organiza-
cya samorz^du byla krzywdz^ca dla ukrainskiej ludnosci m. Lwowa—
i juz w tym samym dniu pierwszego listopada 1918* zaproponowano
prezydyum m. Lwowa dalsze prowadzenie zarz^du miasta.
Tym czasem pod wiecz6r 1. listopada 1918. wystqpil przeciw
wladzy Ukrainskiej Rady Narodowej we Lwowie polski oddzial bojo-
wy. Doplero teraz padly strzafy i krew si? polab. W dniach nastep-
nych walki si? rozszezyly i linia bojowa rozdzielila Lw6w na dwie
cz^Sci: polekq. i ukraiftskq.
Naleiy stwierdzifi, ze polskie wystspienie zbrojne byk> nie оЬгоод
iycia, miena, narodowych praw i narodowych d6br Polak6w m. Lwo-
wa, albowiem UkraiAska Rada Narodowa na iyde, mienie, narodowe
prawa i narodowe dobra Polakdw m. Lwowa nie tylko nie podnioela
r$ki, a wzi^la je pod ochronf, — lecz bylo to powstanie przeciw икни
Utekiej wladzy padstwowej celem przyl^czenia ukrainskiej cz^sci Ga-
Bcyi do paistwa pobldego.
Так okre&lil to tet na jednem z poeiedzefi polsko-ukrainsklej kon-
ferencyi pokojowej przedstawiciel polskiej ally zbrojnej we Lwowie,
o&wiadczajac, ie polekie wojsko we Lwowie uwaia ale za cz^Sd wojaka
padatwa polskiego zas obrone Lwowa uwaia za cz$5£ obrony praw
pafistwa polskiego do ukrainskiej cz^Sci Galicyi.
Polsko-ukraUtskie pertraktacye.
Rdwnoczesnie z wyhuchem polskiego powstania we Lwowie przy-
byl dnia 1. listopada 1918 wieczorem na posiedzerrie Ukrainskiej Rady
Narodowej marszalek krajowy Niezabitowski z kilkoma polskhni
czlonkatni Wydziahi krajowego z propozycyq prowadzenia pertmkta-
cyi celem zalatwienia polsko-ukraiAskiego konfliktu we Lwowie.
Propozycye przyjgto i plerwsza konferencya odbyla w Wy-
dziale Krajowym w dniu 2. listopada 1918.
Kiedy zas walki sip rozszerzyty, w imieniu polskiej strocy wy-
13
st^pil Polski Komitet Narodowy m. Lwowa, ktdry przez swych dele-
gat6w prowadzii pertraktacye z delegatami Ukrainskiej Rady Naro-
dowej az do dnia 20. listopada 1918. Na posiedzeniu w dniu 20. lis-
topada 1918 stwierdzono, ze stanowiska obu stron nie dadz$ si$ po-
godzic, i na tem pertraktacye przerwano.
Postepowanie wladz ukrainskich wobec Polakdw we Lwowie.
Jak jui powiedziano, wskutek polskiego powstania Unia bojowa
rozdzielila Lw6w na dwie cz^sei: polsk$ i ukrainskip Centrum miasta
i рокгёопе w niem instytucye narodowe, redakcye polskich dziennikdw
todziaz Polski Komitet Narodowy, ktdry sig zbieral w Izbie Handlo-
wej, znajdowal sig pod rz%dami wladz ukrainskich.
A chociaz polska ludnosc tej cz§sci miasta jawnie i czynnie obja-
wiala swq. soUdamos6 z polskiem wojskiem i ewe wrogie usposobienie
przeciw Ukrainskiej wladzy panstwowej, Ukrainska wiadza panst-
wowa przez caly czas powstrzymywala siQ od ogolnych represyi prze-
elw polskiej ludnosci.
Polskie instytucye narodowe zostaly nietknigte, — chyba ze tego
wymagala koniecznosc wojennych operacyi (naprzyklad obsadzenie
Ossolineum.)
Polskie dzienniki zostaly zawieszone dopiero wtedy, gdy pocz^ly
zamieszczac wezwania, by polska ludno§£ chwytala za bron i stawaia
do walki z ukrainskiem wojskiem.
Polski Komitet Narodowy miaste Lwowa, kt6ry w imieniu pol-
skiego wojska prowadzil pertraktacye z Ukrainskq. Radq Narodowy,
a wi^c wyst^powal jako w swym rodzaju rz^d nieprzyjacielski, mial
zupelnq swobodg ruch6w.
Ukraidskie wladze ani nie aresztowaly nikogo z czlonkdw Komi-
tetu i w ogdle z wybitniejszych przedstawicieli polskiego spoleczed-
stwa, ani nie wywiozty zakladnikdw.
Poloienie Ukraificdw pod polsldmi rzqdami we Lwowie.
Z nocy z 21 na 22 listopada wladze ukrainskie opuscily Lw6w
i miasto zajelo polskie wojsko.
Bezustanne rewizye w ukraidskich instytucyach narodowych i
w prywatnych mieszkaniach Ukrainc6w — nie tylko wybitniejszych,
leez takze takich, о ktdrych s^siedzie to tylko wiedzip ie 84 Ukrain-
cami; aresztowanla os6b narodowoSci ukrainskiej — od wybitniej-
szych do naj mniej zauwazyc si§ daj^cych; zgn^bienie i poniienie
14
ukrainskiej prasy; uniemoiliwienie wszelkiej zbiorowej dzialalno&ci
narodowej, nawet w sferze kulturalnej i humanitamej, — oto stan,
w jakim sig teraz znajduje ukraidska ludnosc m. Lwowa.
Do tego zas dodac nalezy stanowisko polskiej prazy. ktora jed-
nem chdrem obraiala naj&wigtsze ukraihskie uczucia narodowe i pod-
burza przeciw Ukraidcom polsk$ ludnosc niekontrolowanemi, jedno-
stronnemi przedstawieniami о „rozbojach band ukrainskich”. Wys-
tarczy by<5 Ukraincem, by w pojgciu prasy i podburzonego przez niq
spoleczenstwa polskiego by<5 wyjgtym z pod prawa. Zas polityczne
czynniki i wladze nie tylko nie przeciwdzialaj^ temu, lecz tak sig za-
chowuj$, jak gdyby byiy z tego zadowolone.
Potoienie ukrainskich instytucyi narodowych.
Skoro tylko polskie wojsko zajglo Lw6w, nie tylko we wszystkicb
ukraiAskich instytucyach narodowych przeprowadzilo rewizye, pow-
tarzaj%c je bezustannie, lecz nie kt6re instytucye na jakis czas zamk-
nglo, w nisktdrych wyrz^dzito szkody, za& szkoty Ukrainskiego To-
warzystwa Pedagogicznego przy ulicy Mochnackiego 1. 12. zupelnie
zdemolowalo.
Wsr6d takich stosunkdw iycie w instytucyach prawie zaumarto.
Wystarczy zebraiiie sig kilku czlonk6w, by dci^gn^c na siebie podej-
rzenie „niebezpiecznych obrad”, rewizye i aresztowania.
Ukraiftska prasa.
Po zajgctu Lwowa przez polskie wojsko ukraihskie dzienniki nie
wyszly, dop6ki General Roja nie udzielll nato wyrafnego zezwolenia.
Lwowska „Gazeta codzienna” nazwala to zezwolenie „wielkodusznym
gestem, na jaki Pan wobec chama mote sobie poswoli6”. Те slowa
nisoh poshii^ jako ilustracya tonu polskiej prasy.
Jednakowoi z zezwolenia Generala Roji ukraihska prasa nie (Hu-
go korzystala.
„Dilo”, najstarszy ukrainski dziennik, koncz^cy 39-ty rok ist-
nienia, zostai juz po dwu numerach, w dniu 29 listopada 1918, zawie-
szony, — chociai redakcya zupelnie nie wzywala do orgia, tylko ofi-
wiadczyla, ie i redakcya i spoleczefistwo ukrainskie musi sig liczyd
z fsktem polskiej okupacyi.
R6wnocze£nie nowo zaloiony socyalno-demokratyczny dziennik
„Wpered” otrzymal od Generela Rozwadowskiego rozkaz wychodze-
nia w podwdjnym tekScie: ukraifisklemi i laciAskiemi Bterami.
15
Nast?pnie wydawnictwo ,,Dite” zawiadomiono, ie takze ,,Dilo’r
mote zn6w wychodzid, jefili si? podda wytej wymienionemu rozkazowi
Generate Rozwadowskiego- Atofi uwazajqc przymus wydawania dzien-
nika takze tecmskiemi Hterami jako poniiajqcy dla godnosci narodo-
wej, wydawnictwo „Dite” poetanowilo dziennika nie wydawac.
Так wi?c wychodzi we Lwowie tylko jaden dziennik ukraiAeki
„Wpered”, kt6ry swym podwdjnym tekstem — ukraidakiemi i teclh-
skiemi Hterami — swiadczy о ponizeniu ukraiAskiej praay, zas swq
tretei^, w ktdrej pod zagrozeniem zawieszenia i areaztowania unika
wszystkiego, co ma charakter narodowo-poHtyczny, — о jej zgn?bie-
nin.
Post^powanie polskich wtedz wobec czk»nk6w UkraUtskiej Rady
Narodowej. Pertraktacye I areeztowania.
Bezpo&rednio po ostatniem posiedzeniu delegatdw UkraiHskiej
Rady Narodowej i Polskiego Komitetu Narodowego m. Lwowa otrzy-
mala Ukraifiska Rada Narodowa od Hr. Skarbka’ pismo z dat$: Lw6w
dnia 20 listopada 1918, w ktdrem on w imieniu delegat6w wyznaczo-
nych przez Polsk$. Komisy? Likwidacyjnq dla pertraktacyi z Ukra-
Ншкя Rad% Narodowy prosit о wyznaczenie delegate .v, ezasu i miejsca
pertraktacyi. Ukraifiska Rada Narodowa odpowiedziate pismem z 21
listopada 1918 ( wyznaczajqc petraktacy? na ten earn dzied. Na to
Hr. Skarbek odpowiedzial, ie musi zeczekad na przyjazd reszty dele-
gatdw Polskiej Komisyi Likwidacyjnej. Odpowiedz ta byte oczewidcie
podyktowana tem, ie dziefi 21 listopada 1918 byl dniem wojennego
szcz$Scfa dla polskiego wojska we Lwowie.
Po opuszczeniu Lwowa przez wladze ukraidskie zostate we Lwo-
wie <sz@§6 czlonk6w Ukrainskiej Rady Narodowej, mifdzy nimi takze
dwaj czlonkowie bylej delegacy! Ukraidskiej Rady Narodowej dla
prowadzenia pertraktacyi z Polskim Komltetem Narodowym na. Lwo-
wa: Dr. Lew Hankiewicz4 i Dr. Michal Lozynskyj.
Za par? dni zwrdcil si? do nich w imieniu polskiej strony przeby-
waj^cy w6wczas we Lwowie delegat francuskiej misyi w Jassach Pan
• Skarbek, Aleksandar (1874-1921), landowner in Galicia, member or th»
Poiieh National Democracy; member or the parliament In Vienna (1909-1918);
member or the Polish Liquidation Commision in Cracow (1918-1919).
* Henkevych, Lev (1883-1982), lawyer, member of the Ukrainian Social
Demooatic Party tn Qallda; member of the Ukrainian National Connell in
Lviv (1918). oo-editor or the newspaper Vpered In Lviv (1918-1922).
19
Villaime5 z propozycyq, by oni razem z nim udali si? do rz$du Zachodnio-
Ukrainskiej Republiki Ludowej сект prowadzenia dalszych pertraktacyi.
Na to odpowiedzieli oni, ie z chwilq wyjazdu ukraiAskich wladz ze Lwowa
ich mandaty delegat6w wygasly, dlatego tei nie mogq przyj^d tej propozycyi.
Za par? dni po tej odpowiedzi, w dniu 29 listopada 1918, nastqpily
aresztowanh njekt6rych czlonk6w UkraiAskiej Rady Narodowej, za innymi
zaS — mi?dzy nimi za wspomianymi dwoma cztonkami pokojowej delegacy!
UkraiAskiej Rady Narodowej — zarz^dzono poszukiwania.
Dnia 30. listopada aresztowanych uwolniono. R6wnoczeinie pismem z
dnia 30 listopada 1918 zwrAcit si? Hr. Skarbek jako delegat polskiej Komisyi
Likwidacyjnej przez Dr. Lwa Hankiewicza do UkraiAskiej Rady Narodowej z
propozycyi pertraktacyi.
Na to otrzymal odpowiedi, ie cztonkowie UkraiAskiej Rady Narodowej,
kt6rzy zostali we Lwowie, nie tworzi iadnego data zbiorowego i nie majq
iadnych pehnomocnictw do prowadzenia spraw zachodnio-ukrainskiej
Republiki Ludowej, a wi?c tern samem nie mogi tei prowadzil pertraktacyi.
Na to Hr. Skarbek w dalszych ustnych pertraktacyach imieniem polskiej
Komisyi Likwidacyjnej przedloiyt, 2eby Iwowscy cztonkowie UkraiAskiej
Rady Narodowej wyznaczyii delegatAw, kt6rym polskie wladze umoiiiwiq
wyjazd na terytorium, zej?te przez ukraiAskie wojsko, by oni dor?czyli
propozycy? Polskiej Komisyi Likwidacyjnej Rz^dowi UkraiAskiemu, kt6ry
wyznaczylby od siebie delegat6w, czas i miejsce petraktacyi. Propozycy?
przyj?to i wyznaczono jako delegatdw Dra Michata LozyAskiego i Dra
Wlodzimierza Starosolskiego, kt6rzy dnia 4. grudnia 1918 mieli otrzymal
moiliwoSl wyjazdu.
Jednakowoi w tym dniu Hr. Skarbek zawiadomit, ie sprawa wyjazdu
napotyka na techniczne trudnofci, zaS dnia 9. grudnia oSwiadczyt, ie trudnoSl
leiy w tern ii polskie wladze nie iycza sobie, by w sktad delegacy) wchodzit Dr.
Michal LozyAskyj, — i prosit о wyznaczenie innego delegata.
• Vlllafme, Henri French officer in the French military Intelligence In laM
^Rumania) in 1918. He wan Intermediary between the Ukrainian and Polleh
forces in Eastern Galicia In November 1918.
• atarosolskyl, Volodymyr (1878-1942), jurist, member or the Ukrainian
Social Democratic Party in Galicia; member of the Ukrainian Military Com-
mittee In Lvlr (1918); Vice-Minister for Foreign Affairs of the UNR, 1919;
after the Soviet oooupalion of Lviv In 1989, deported to Central Aula where he
died.
17
Chociaz to zyczenie polskich wladz nie odpowiadalo migdzynaro-
dowym zwyczajom, jednakowoz po ukrainskiej stronie postanowiono
je uwzgl^dnic i wyznaczono nowego delegata prof. Dr. Stefana Toma-
szewskiego.’
Atoli zamiast umozliwienia delegatom wyjazdu nast^pily w nocy
z 10 na 11 grudnia 1918 aresztowania czlonkdw Ukrainskiej Rady
Narodowej: Dra Wlodzimierza Baczynskiego," Dra Jana Kurowca* i
Juliana Romanczuka,* 10 a takze jednego z delegatdw: Dra Wlodzimierza
Starosolskiego, ktdrych razem z aresztowanym Ukraincem Iwowskim
Alfredem Budzanowskim, urz^dnikiem Namiestnictwa, wywieziono
dnia 11 grudnia 1918 rano jak zakladnik6w.
Juliana Romaficzuka 76-letniego starca, dhigoletniego politycz-
nego wodza Ukrainc6w, wiceprezydenta bylej austryackiej Izby pos-
16w, w Przemyslu uwolniono 1 pozwolono mu wrocic do domu.
Rownoczesnie z wyzej wspomianemi aresztowaniami zarzqdzono
aresztowania innych Iwowskich czlonkow Ukrainskiej Rady Narodo-
wej, miedzy nimi takze obu wspomnianych crfonkow Delegacy! Ukra-
inskiej Rady Narodowej dla prowadzenia pertraktacyi z Polskim Ko-
mitetem Narodowym m. Lwowa.
Так wi^c nale±y stwierdzi£, ie Polskie wladze we Lwowie r6wno-
czesnie zwracajq si? do Iwowskich czlonk6w Ukrainskiej Rady Naro-
dowej w sprawie pertraktacyi i rdwnoczeSnie zarzqdzaj^ aresztowania
tych samych osobistosci 1 wywoz^ ich jako zakladnikdw.
Wielce Szanowny Obywatelu!
Przedstawiwszy Warn jako Naczelnikowi Rzeczypospolitej Pol-
skiej bieg wypadkdw we Lwowie, zostawiam Waszej ocenie post^po-
wanie polskich wladz we Lwowie wobec ukrainskiej ludno&ci, ukra-
idskich instytucyi narodowych, ukrainskiej prasy i w szczegdlnoeci
i Tomaehivekyl, Stepan (1875-1930), Ukrainian historian; member of the
delegation or the Ukrainian People’s Republic to the Paris Peace Conference.
’ Bachynskyk Volodymyr (1880-1927), political leader; member or the
National Democratic Party In Galicia; member of the Galician Diet, and of the
parliament in Vienna.
e Kurovets, Ivan (1883-1931), physician; member of the Galician Diet;
member of the Ukrainian National Democratic Party; Secretary of Health of
the Western Ukrainian People’s Republic (1918-1919).
io Romanchuk, Julian (1842-1932), educator, Ukrainian political leader,
member of the Galician Diet (1883-1895); member of the Vienna Parliament
(1891-1897, 1901-1918).
18
wobec Iwowskich cztonk6w Ukrainskiej Rady Narodowej.
Mam nadziejg, ie Wy, wziqwszy pod uwage postgppwanie ultra-
idskich wladz wobec Polskiego Komitetu Narodowego m. Lwowa,
oeenicie, czy godzi sig aresztowad i wywozic jako zakladnikow tych
samych czlonkdw Ukrainskiej Rady Narodowej, z ktorymi sig pro-
wadzi r6wnoczeAnie pertraktacye, — czy godzi sig aresztowad i wywo-
zi6 zakladmkdw osobistosci wyznaczone podczas tych pertraktacyi
jako delegaci do rzqdu ukrainskiego, — czy godzi sig aresztowac
czlonkdw Ukrainskiej Rady Narodowej, ktdrzy w charakterze dele-
gatow pokojowych prowadzili pertraktacye z polsk^ strong.
Mam nadziejg, he Wy oeenicie ciezkie poiozenie ukraiheow m.
Lwowa i wydacie zarz^dzenia celem ulzenia ich polozenia.
Wielce Szanowny Obywatelu!
W imig braterstwa narodow, kt6re jest Waszym i moim idealem,
kohezg to moje przedstawienie gorqc$ prosb^:
Starajcie sig jako Naczelnik Rzeczypospolitej Polskiej wstrzymac
rozlew krwi migdzy Waszym i moim narodem!
OngiS, przed laty, kiedy polska demokracya prowadzila cigzk^
walkg za prawa ludu przeciw polskiej szlachcie, my, synowie ukra-
ifiskiego narodu, bratali sig z polsk$ demokracya, wierz^c, ze jej zwy-
cigstwo bgdzie takze naszem zwycigstwem. Niestety nie stalo sig nam
podlug wiary naszej. Obecnie, gdy osoba Wasza na stanowisku Na-
czelnika Rzeczypospolitej Polskiej moie smialo uchodzic za symbol
tryumfu polskiej demokracyi w Polsce, zwracam sig przez Was do
calej Demokracyi polskiej z wezwaniem: Starajcie sig zasypac tg.
przepazc, ktdrq panowanie polskiej szlachty na ukraidskiej ziemi wy-
kopalo migdzy polskim a ukraidskim narodem!
jedli za podstawg porozumienia bgdzie przyjgta ta sama miara
sprawiedliwodci narodowej, kt6rej polski Nardd i^da dla siebie, po-
TOzumienia obu naroddw nic nie stoi na przeszkodzie.
Zaznaczaj^c, ie to moje przedstawienie jest czysto osobistem,
czynionem tylko we wlasnym imieniu, proszg przyj^c wyrazy praw-
dziwego szacunku —
We Lwowie, dnia 15. grudnia 1918. r.
Naczelne Dow6dztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L. Dz. 374/T dnia 20/ХП 1918 r.
19
Т-2 153/T
RAPORT POLTTYCZNTY
Kij6w, 21.ХП.1918.
Z chwil% przybycia na teren Ukrainy pierwszych wiadomofici
о swyci?stwie zupebiem koalicyi — hetman,* 1 chc^c ratowa6 swoje
polozenie, wydat slynnq Hramot^ о federacji z Rosj^. Rezultatem tego
byl upadsk gabinetu koalicyjnego Lizohuba,1 skladafecego sig z 8-iu
Rosjan i 7-iu Ukralnc6w. Cabinet ten, jak juz meldowatem, nie m6gl
dhigo si$ utrzymac — zbyt jaskrawe byly rdznice.
Hetman, etaraj^c si§ odgadn^c tendencje koallcji, wyraznie od-
rzucil zw6j plaszczyk niepodlegio&ciowca ukrainskiego i oparf sig na
sferach rosyjskich.
Nowo utworzony gabinet kkladal sig wylqcznie z Roejan, na czele
byl Gerbel,3 minister aprowizacji, czlonek bioku monarchicznego; mi-
nisterjum spraw wewngtrznych obj^I znowu Igor Kistjakowski,4 mi-
nister jum spraw zagranicznych obj^I Afanasjew. Wogole caly gabinet
skiadal sig z kandydat6w sfer rosyjskich — g!6wnie Protofisu? Na-
prawdg hetman i caly jego rzqd, z chwil$ wybuchu powstania Ukra-
lnc6w — co bylo zupelnie naturaln^ reakcjq na zmiang orjentac ji
hetmana — przestati gra£ rolg. Caia wladza przeszla do g!6wnodowo-
dz^cego silami zbrojnemi na Ukrainie.
Pod naciskiem Ыоки monarchicznego hetman naznaczyl gl6wno-
t SkoTopadskyl, Pavlo (1873-1946), a membea of a wealthy family of
landed aristocracy and a general in the Imperial Russian Army. On April 29,
1918 he was proclaimed Hetman of Ukraine by the Landowners’ Congress in
Kiev. Skoropadsky! abdicated on Dec. 14, 1918 as a result of a popular uprislag'
against his regime.
1 Lyzohub, Fedir (1861-1928), head of the Zemstvo of Poltava Province
(1901-1915); Minister of Internal Affairs and Prime Minister in Skoropadsky!’»
government (May-Nov. 1918).
г Gerbel, Sergei or Herbel, Serhli. landowner In the Province of Kher-
son; Governor of Kharkiv; Minister of Food Affairs (during muwnw of 1918);
Minister of Agriculture and Prime Minister (from Nov. 14 to Dec. 14, 1918).
« Ktstlakovskyi, Dior jurist, lecturer at the universities of Kiev and
Moscow. Minister of Internal Affairs in Skoropadsky! government (1918).
« Protofis, abbreviation of Promysl (Industry), Torhovla (Commerce),
Financy (Finance). It was a Union of Representatives Industry, Commerce,
Finance, and Agriculture during the Skoropadsky! governmet.
20
dowodz^cym pocz^tkowo gen. kawalerji Kellera?
Hr. Keller jest znanem monarchist^ i reakcjonist^: byl on od-
dawna cztonkiem monarchicznych gnip, z blokiem monarchicznym
hr. Keller zawari umow?, na mocy kt6rej zostal on kierownikiem ca-
lej akcji wojskowej monarchistdw. Kopje rezolucji monarchist6w
w taj sprawie posladam.
Jednak okazalo si?, ie hr. Keller jest zbyt bezwzglednym w prze-
prowadzanhi swych tendencji reakcyjnyeh, wobec czego musial blok
monarchiczny wyco£a£ go. Na jego miejsce zostal rdwniez naznaczony
monarchists, gen. ks. Dolgorukow, jednostka zupelnie bez znaczenia
wobec braku zupelnego kwalifikacji do samodzielnej akcji.
Jak juz wzmiankowalem, rz$d hetmana nie gral roll; wladza cy-
wikia i wojskowa skoncentrowala si? w r?kach g!6wnodowodz$cego,
Kellera — tym samym w r©ku monarchist6w. Plan monarchistdw byl
tego rodzaju: wzi^fi cal% wladz? w swoje rgce, zorganizowac oficer-
stwo i przy pomocy hetmana, ewent, zmuaiwszy go do tego, reety-
tuowai monarchj?. W ten spos6b postawiono by i spoleczenstwo ro-
eyjskie i koalicj? przed faktem dokonanym, co mogloby zadecydowai
о calej dalszej polityce.
Plan zbudowany na pr?dce musial upafi£. Nie mdwiac juz о tern,
ie ruch ukrainski zupelnie te plany pokrzyzowal — nawet nie byibby
ail na jego wykonanie, gdyi, jak si? okazalo, nawet na druiyny oficer-
skie nie m6gl blok liczyd. Przedstawiciel dobrowolc6w, gen. Lomno-
wski byl przeciwwag^ calej akcji — za co nawet byl w przeci^gu
kilku godzin aresztowany.
Najlepszym dowodem slabo&ci monarehistdw byl plan es-er6w’
dokonania odwrotnego zamachu. Hs-erzy po ogloszeniu mobilizacji
oficerdw midi w druzynach oficerskich dose znaezne wplywy. Jak si?
okazuje wrogl nastr6j w stosunku do monarchistdw byl dosd silny
w lonie druzyn oficerskich. Plan polegal na tem; oficerskie druiyny
mialy aresztowa<5 swoich dow6dcdw i ksi?cia Dolgorukowa, rozbroi^
wierne oddztaly hetmanowi i gtdwnodowodz^cemu — oddaZ wladz? cy-
wilna w r?ce eamorz^du miejskiego, obranego na zaaadach demokra-
tycznych; dowddztwo wojskowe mial obj^d przedstawidel armji achot-
niczej, gen. Lomnowski, sympatyk Sojuza Wozroidenja. Akcja miala
by6 przeprowadzona 13 grudnia i nawet — si? razpoczgla; kilka od-
dzla!6w oficerskich aresztowalo swoich dow6dc6w i bylo gotowe db
Keiler, Fedir (1857-1918), general in the Imperial Russian Army. Ap-
pointed by Hetman Skoropadsky! ал the Supreme Commander or the Monarchist
military forces (1918); IdUed during the antl-Skoropadekyi uprising.
r Members or the Soclal-Revotuttonary Party.
a
wystqpienia. Sprawa sig rozbila о brak zdecydowania i bojazliwos6
Rady Miejskiej i gen. Lomnowskiego. Po przeprowadzeniu zamachu
miano rozpocz^d rokowania z dyrektorjatem, i sprawy poszlyby inn^
droga. Wobec stanowiska Lomnowskiego i Rady Miejekiej cal$ akcjg
odwolano, a 14-go wojska dyrektorjatu wkroczyly do Kijowa.
Za caly czas oblgienia Kijowa wladza spoczywala w rgku monar-
chicznej piqtki, w kt6rej g!6wnq gral aferzysta i karjerowicz Dobryn-
ski, organizator armji Astrachanskiej i Pohidniowej, о ktdrym 84 da-
ne, ie pracowal i u bolszewikdw jako szpieg i prowokator (nie spraw-
dzone).
Zalatwiono w tym czasie calq masg interesdw — wyjaSnia sig
obecnie sprawa Panamy w Ministerjum Wojny. Szereg ludzi za ten
miesigc zrobilo bajeczne interesy. Powoli zaczynaj^ te sprawy wypiy-
wac na widownig.
Jak juz meldowalem, hetman nie by! popierany przez zadne sfery,
gdyz tych, kt6rych pociagaia jego anty-demokratyczna polityka odrzu-
cala jego pseudo-niepodlegloSciowosd, Ukraidc6w zas — jego reakcyj-
nosd. Hetman utrzymywal sig tylko dzigki zbiegowi okolicznoAci i poli-
tyce niemieckiej.
Stan, do jakiego doprowadzily Ukraing rzqdy hetmana, byl na-
stgpuj^cy: reakcja wywolala ogromny wzrost rewohicyjnego nastroju
nietylko w masach, ale i we wszystkich mniej wi$cej demokratycz-
nych grupach. Zwrot obywatelom ziemi, wyplacanie odszkodowania,
akcja oddzialdw karnych — poruszyly wloscianstwo. Spekulacja, roz-
pusta i hulanki w miastach, przygngbienie we wsiach.
Ch^c do odwrotu i mysl zrzucenia hetmana zacz^la kielkowac
w glowach dzialaczy ukrainskich od czasu “wybor6w” hetmana. Jed-
nak sila Niemc6w i ich stanowisko zirpehne wykiuczyly wszelk^ moi;-
liwosc akcji zbrojnej, szczegdlniej, ie tworzenie armji byio przepro-
wadzone tylko na papierze — wi^c nie byio nawet gdzie prowadzic
agitacj?. To tez akcja ukrainskich partji sprowadzala si? do akcji
SciSle politycznej. Hetmanowi i Niemcom byl zlozony szereg memo-
rjaldw о demokratyzacji i ukrainizacji. Niemcy i hetman pocz^tkowo
doSd zrgcznie prowadzili polityk^ i wodzili za nos Ukraincdw.
Z chwilg jednak, gdy stala si§ jasn^ porazka Niemc6w, — akcja
Ukraincdw zaczyna nabieraZ coraz wigkszej sily. Rezultatem tego
jest koalicyjny gabinet.
Sytuacja w tamtym czasie zostala scharakteryzowana przez jed-
nego z wybitnych monarchist6w, urz^dnika spraw wewngtrznych, Fal-
berga, w sposob nastgpujftcy: akcja Ukraincdw jest ogromnie niebez-
pieczn^. Kontakt ich z bolszewikami jest stwierdzony nietylko tajny,
22
ale i jawny (rozmowa Winniczenki1' z Rakowskim’)- Bolszewicy
i Ukraincy chc% jedni na drugich zrobid interes, ale ie Rakoweki jest
m^drzejszy, wipe pozwoli, a nawet pomoie Ukraincom zwalic hetmana,
a pozniej sam zwali Ukraincdw. Dlatego z^dal Talberg wyrainej
I ostrej anty-ukrainskiej polityki rzqdu.
(Kopja dokumentu — w moim r?ku).
RzeczywiScie — rozpoczgli Ukraincy bardzo energiczn$ akcj?.
Organizatorami i tworcami planu powstania s%: Winnkzenko (S.-
D),* 10 * Szapowal (S.-R.),11 Dowodca Siczowych Strzelcdw, putk. Kono-
walec,12 * pulk. Osiecki. Plan byl kuuty w bardzo sclslej konspiraeji na-
wet przed “Narodowym Zwiqzkiem”,,s szczegdlnie wobec negatywne-
go stanowiska socjalistow — federalistow. Jednoczesnie byla prowa-
dzona akeja poHtyczna, gdyi do ostatniej chwili nie tracono nadziei,
te hetman zda sobie spraw? z sytuaeji i zgodzi sig na gabinet demo-
kratyezny i ukrainski. W przeddzien powstania byli Ukraincy u het-
mana. Hramota о federacji zdecydowala cal$ spraw?. Nawet soeja-
Esci — federalisci zgodzili si? na powstanie. Stworzono z partji ukra-
inskich Komitet Wojenno-Rewohicyjny, kt6ry wylonil dyrektorjat14
» Vynnychenko, Volodymyr (1880-1951), Ukrainian novelist and playwright.
Member of the Central Committee of the Ukrainian Social-Democratic Labor
Party; member of the Ukrainian Central Rada and the first head of ite General
Secretariat (1917-1918). During the Hetman government, leader of the Ukrainian
National Alliance; head of the Directory (Nov. 1918-Feb. 1919). Died in France.
» Rakovskil, Christian Georgievich (1873-1941), Soviet politician and
diplomat of Bulgarian origin. After the Russian Revolution (1917) joined the
Bolshevik Party; chairman of the Soviet of the People's Commissars of the
Ukraine (1919). Put on trial during the great purge, sentenced in 1938 to
twenty years of hard labor, eventually executed.
io Ukrainian Social-Democratic Labor Party (Ukrainska Sotslal-Demokra-
tychna Robltnycha Partita).
Shapoval, Mykyta (1882-1931), Ukrainian political leader. Minister of
Post and Telegraph of the Ukrainian People’s Republic (1918); Minister of
Agriculture during the Directory (until Feb.) 1919); founder and president of
the Ukrainian Sociological Institute in Prague (Czechoslovakia).
ir Konovalets, Evhen (1891-1938), colonel of the army of the Ukrainian
National Republic. Surpressed the Bolshevik uprising in Kiev (Jan. 1918);
played decisive role In deposition of the Hetman government In Nov.-Dec. 1918).
Head of the Organization of Ukrainian Nationalists; assassinated by a Soviet
agent In 1938 in Rotterdam (Netherlands).
Ukrainian National Alliance, a union of the opposition parties and
groups to the Hetman regime, established In May, 1918. Andrij Nlkovskyl was
its first head, replaced on Sept. 18 by V. Vynnychenko.
Directory of the Ukrainian National Republic, temporary revolutionary
body created Nov. 14, 1918 by the Ukrainian National Alliance to head the
republican uprising against Hetman Skoropadsky!. Its members: V. Vynnychen-
23
w ekladzie Winniczenki, Szweca,1’ Andrijewskiego” i Petlury.1’ Ma-
karenko” zoetai p6£niej skooptowany. Wykorzystano przytem popu-
laroosi Petlury, czemu znakomicie pomoglo stale powtarzanie przez
hetmaua tego imienia.
16. listopada wyjechal dyrektorjat do Biaiej Cerkwi.** 17-go
[listopada] rozpoczgla si$ juz walks zbrojna. W pierwszej chwili si!y
dyrektorjatu byly bardzo nieznaczne — mial on do rozporz^dzenia
jedynie legjon siczowych strzelcrtw w Hofici 2400 ludzi. Gdyby Niemcy
odrazu wyst^pili przeciw dyrektorjatowi — powstanie byloby praw-*
dopodchnie zlikwidowane w zarodku. Biemosrt Niemcdw pozwolila po-
cz^tkowo na werbunek oehotnika, a p6£niej na mobilizacjg. Okazalo
ei$, ia hasto powstania przeciwko hetmanowi i jego “obywatelako-ka-
pitalistycznym” rz^dom — byio kolosalnie populamem w masach. Je-
den powiat Wasilkowski dal odrazu 20000 ludzi, w tej liczbie doSrt duio
oficerrtw, jak si§ okazuje kaida wiefi posiadala kilku ofkerdw — wlo-
scian w rangach do porucznika.
18-go z frontu bdtezewickiego ruszyl na Charkdw oddzial pulkow-
nika Balbaczanais * * * * 20 i zajql go. Jednoczesnie powstanie obejmowac za-
czglo cal$ Ukraine Tylko w poszczegdlnych miastach i miasteczkach
utrzymywaly sig nieliczne oficerskie oddzialki 1 to przewaznie tain,
gdzie Niemcy wystqpili czynnie przeciw repuhitkartяМтп wojskom.
Jednocze&nle byla prowadzona akcja polityczna, grupowano eiiy
ко, Symon PetHura, Opanas Andrievsky!, Fedir Shvets, Andril Makarenko.
is Shvets, Fedir (1882-19??), geologist, member of the Ukrainian Party
of the Social Revolutionaries. In autumn 1918, professor of geology and vice-
rector of the Stata University in Kiev; member of the Directory of the Ukra-
inian People’s Republic.
Andrlievskyi, Opanas (1878-1955), lawyer, member ot the Ukrainian
Samoetiinyky-Socialist Party; member at the Directory of the Ukrainian Uni-
versity in Prague (Czechoslovakia).
ir PetHura, Symon (1877-1926), journalist and statesman; member of the
Ukrainian Socialist Democratic Labor Party; secretary at military affairs in
the Ukrainian Central Rada in 1917. During the regime at Hetman Skoro-
padsky!, headed the Union at the Zemstvos at Ukraine. Member at the Direc-
tory, eventually its head; after its reorganization he became the chief of the
Ukrainian People’s Republic; in 1920, left for Poland and then settled in France.
Aasaeeinated in Paris in 1926.
i» Makarenko, Andrii (1885-1963), railroad official in Kiev. Member ef
the Directory of the Ukrainian People's Republic.
'• BHa Tserkva, a city 75 km south-west of Kiev.
м Bolbochan, Petro (1883-1919), colonel at the army at the Ukrainian
People's Republic. After the antd-Hetman uprising, commander at the Ukrain-
ian forces In the Left Bank Ukraine; in June 1919, took part In a rightist
“putsch”; courtmarshalled and executed.
24
ukrainskie, tworzono administracjg, powracano do zycia, rozpgdzone
przez hetmana samorz^dy demokratyczne. Kolo 5-go grudnia prawie
caia Ukraina byia zajgta przez dyrektorjat. Jedynie Odesa i Kijow —
byly przez nich nie zajgte i poszczeg61ne miasta, np. Poltawa. 10-go
pozostai tylko Kijow — gdzie dogorywat hetman 1 monarchlsci.
14-go grudnia hetman wydal Hramotg о zrzeczeniu sig, a wieczo-
rem wojska republikanskie zajgly Kij6w. Ogromnie dwuznaczna byia
rola Niemcow. Z jednej strony z poczqtku ruchu absolutnie mu nie nie
przeszkadzali — nastgpnie wyst^pili czynnie — potem zawarli zawie-
szenle broni, znow wyst^plii czynnie. Za to czgsc oddzialow niemiec-
kich zostala rozbrojona. Йе niemiecka polityka chciala na powstaniu
Ukraincow zrobic Interes i ze im sig to absolutnie nie udalo — jest
zupelnie pewnem.
Niemcy wychodz^ zupelnie shisznie z tego zalozenia, ze dla koa-
licji zamgt i nielad na Ukrainie bgdzie bardzo nieprzyjemnym gdyt
nietylko utrudni, ale i przeci^gnie walk? z bolszewikami, poparli w po-
czqtku powstanle. Nie przypuszczali oni jednak, ze powstanie przyj-
mie tak silne formy, ze oni nie bgdq w stanie go zwalczyd. W chwili,
gdy koalicja21 zaz^dala wyst^pienia Niemcow i gdy zaczgto rozbraja<$
Niemc6w — okazalo sig, ze bgdzie to bardzo trudnem. Wobec tego za-
warli Niemcy zawieszenie broni i jut do konca paktowali z dyrektorja-
tem. Rezultat ten — ze obecnie wszystkie prawie sfery sa anty-nie-
miecko nastrojone. Rosjanie za pomoc w powstaniu, nastgpnie neutral-
nosfi, Ukralncy za nieszczerosd i zmiang frontu, zreszt^ w masach nie
cieszyli sig Niemcy nigdy ani sympatjami, ani poparciem. Koalicja
tez bardziej ostro zaczgla wystgpowac.
Stosunki koalicji do dyrektorjatu sq nieznane. Z pocsqtku jednak
byly wyraznie ostre. Pochodzilo to stqd, ze przedstawiciel koalicji
Hennau22 chcial zrobid karjerg na monarchizmie i wcale nie oczekiwal,
ze powstanie bgdzie tak silne. Moiliwem jest, ze byia tu pewna intryga
hetmana. Mozna z duzq dozq. pewnosci twierdzifi, ze hetman wiedzqc
о gotujqoym sig powstaniu zdecydowal wykorzystad go dla cel6w oso-
bistych. Mianowicie postawil koalicjg, a raczej Hennau przed alterna-
tywa — albo zblizony do bolszewickiego separatystyczny ruch ukra-
inzki, albo on, hetman, ktdry za uznanie go bgdzie poslusznym narzg-
dziem. To tei rezultat byl ten, ze Hennau w pierwszych chwilach pow-
Stania w swojej deklaracji uznal hetmana.
I jeden i drugi nie zdall sobie sprawy z sily ruchu. Hetman ju±
и Allied Powers.
22 Heimeau, Emile, French diplomatic agent in Odessa.
25
zostal zrzucony, Hennau — zwichn^l sobie саЦ karjerg. О tem pisa-
lem juz w poprzednim raporcie. Kiedy sig wyjasnilo, йе dyrektorjat
zwycigiyl Hennau zmuszony byl grac z Ukraincami i iiczy<5 sig z
tem dokonanym.
Obecna sytuacja na Ukrainie w zadnym razie nie moze by6 <
czona jako jasna i trwala. Dotychczas dyrektorjat oglosil nastgpuj^ce
akty:
1 akt о zrzuceniu .hetmana i jego pansko-kapitalistycznych rzq-
dow,
2) zarz^dzenie о anulowaniu wszelkich rozkazow hetmana, *
3) proklamowanie ludowej Republiki Ukrainskiej, niepodleglej
i suwerennej,
4) rozkaz do wlo&cianstwa о reformie rolnej.
Ten ostatni rozkaz nie wywolal zbyt wlelkiego wrazenia, tymczasem
zostal przyjgty spokojnie wobec zimy. Rozruchy, grabieze itd. byly
tylko w poszczegolnych miejscach — tam gdzie oddzialy karne z -
to hulaly.
Dotychczas wladza nie jest jeszcze sformowanq.. Tymczasei
cjalnie wladza spoczywa w rgfcu dyrektorjatu. Sklad dyrektorjatu,
juz wymieniony przeze mnie posiada obecnie w swem lonie tylko przed-
stawicieli 2-ch partji: s.-d. i samostijnikdw.21 Z ukrainskich sfer
w opozycji z prawa etoja soc. feder.24, w opozycji z lewa — s.-r. Partje
rosyjskie tez sa w opozycji — jedynie Sydowskie popieraja dyrektor-
jat. Wobec tego nie zdolano jeszcze sformowac gabinetu ministrdw.
Jest mowa о ustapieniu dyrektoriatu. Ministerja i stanowiska admi-
nistracyjne s^ czasowo dbsadzone przez komisarzy.
Wladza wykonawcza spoczywa w rgku wladz wojskowych — tak
naprzyklad w Kijowie nie baczqe na przyjazd dyrektorjatu, glown$
wladzq. jest Dow6dztwo Korpusu Oblgtniczego (pulk. Konowalec).
Sytuacja wewngtrzna tei bardzo niewyrazna. Poza tarciaml po-
migdzy partjami ukrainskiemi — rozpoczgli energiczna akcjg bolsze-
wicy. Nie posiadaj^c silnej organizacji partyjnej, graja bolszewicy
tymczasem na rewolucyjnym nastroju mas. W Jekaterynoslawiu2® po-
wstal zn6w Centralny Komitet Wykonawczy Ukrainy w skladzie daw-
nych dzialaczy bolszewickich Piatakowa2® i mnych. Wydaja tymcza-
м Ukrainian Party of SamostHnyky-Socialists.
з* Ukrainian Party of the Socialist-Federalists.
ze Present name Dnipropetrovsk.
se Piatakov, Georgii Leonidovich (1890-1937), a Bolshevik revolut
After the March revolution (1917) head of the Kievan Committee of the Russian
Social Democratic Labor Party (Bolsheviks); 1918-1919, member of the Soviet
26
sem odezwy, agituj^, ale nawet nie opanowali jeszcze Jekaterynosla-
wia. Tymczasem akcja bolszewicka nie data jeszcze rezultatu. Jak jui
kiedys wzmiankowalem psychologja wloscianina za czas krdtkiego po-
bytu Niemc6w juz sig przyzwyczaila do wladzy — tem sig tez tldmaczy
dyscyplina i poshich dla dyrektorjatu — szczegdlniej, ze nowa wladza
jest sympatycznq. Trudno przewidziec, w jakim kierunku pojd^ wy-
padki — przypuszczac nalefcy, ie sig jednak uda bolszewikom zrewo-
hicjonizowac wojsko, a w6wczas bolszewizm pewny. Tymczasem jed-
nak wojsko trzyma sig bardzo dobrze. Dobrze zorganizowane, zdyscy-
plinowane — skladaj^ce sig z zoinierzy, ktdrzy byli na wojnie wigc
i niezle wydwiczeni. Poslada jednak psychologjg wojska, kt6re zostalo
rozbite, czyli — ze demoralizuje sig bardzo latwo przy pierwszej po-
ra£ce.
Sytuacja migdzynarodowa i polityka zewngtrzna Ukrainy sq jesz-
cze bardziej niewyja&iione. Z jednej strony front bolszewicki — bar-
dzo niebezpieczny wobec wyglodzenia calej Wielkorosji, z drugiej —
wojuj^cy z Ukraincami we Wschodniej Galicji,27 nakoniec koalicja,
ktorej plan i zamiary sq niejasne, ale ktora dla poparcia swoich ten-
dencji poprowadzi wojska na Ukraing. О ile do tego dodac Niem-
c6w — teS element, ktorego plany trudno odgadn^c — bgdziemy mieli
caly obraz zagmatwanego polozenia Ukrainy.
To tei Ukraincy sami nie mog% sig zdecydowafi na kierunek po-
lityki zewngtrznej. Lewicowe grupy s.-r. i s.-d. zaczynaj^ coraz bar-
dziej orjentowafi sig na bolszewikdw przeciwko koalicji i Polakom —
reaygnujqe w ostatecznym razie z niepodleglo&ci. Soc. feder. — idq.
na zupekue poddanie sig koalicji I jej planom, na zgodg z Polakami
i walkg z bolszewikami. Dyrektorjat jeszcze nie powzi^l zadnej decyzji.
Wszystkie enuncjacje s^ ogromnie ostrofine. Ostro nie wystgpuje sig
ani w stosunku do koalicji, ani do Polakdw, ani do bolszewikdw, a jed-
noczesnie — zostaj^ wysylane posilki do Galicji Wschodniej, na fron-
de bolszewickim trwaj^ walk!, byl szereg potyczek, a od Odszy s^
sci^gane wagony. lokomotywy itd. dla utrudnienia ruchdw sprzymie-
rzencom.
Jasnem jest, ie takie poloienie dhigo utrzymac sig nie moze, Mo-
by6 dwa wyjScla: pierwsze — to przewalenie wplywow lewicowych,
porozumienie sig z bolszewikami, tem samem rozwoj anarehji —
rezultat: — dezorganizaeja armji, przejseie wladzy do rgk elemeutdw
awanturniczych, ghrpich, jednem slowem najgorsze. Naturalnie wy-
govemment of Ukraine; a member of the "Trotskyite'* group; tried and executed
in 1937.
it Polish-Ukrainian War in Eastern Galicia (Nov. 1918-Juiy 1919).
27
padek dyrektorjatu, wojna z koalicjq t Polska.
Drugie — porozumienle z koalicjq. — zduszenie przy jej pomocy
bolszewizmu wewngtrznego — rokowanla z Polskq — rezultat —
przej&cie do wladzy socjalist6w — federalistow, iiberalnc^burzuazyjny
ustxdj i bezwzglgdnie federacja z Rosjq.
I w pierwszym i w drugim wypadku nieunikniona okupacja Ukra-
iny przez sprzymierzenc6w — wigkszemt lub mniejszemi silami.
W samym tofcu powstania duzq rolg odegrala Galicja Wschodnia.
Так samo zbrojne powstanie byio przygotowywane pod egkiq pomocy
zarubieznym braciom. Poczqtkowo akcja oparia elg na Siczowych
Strzelcach. Artylerja zostala dostarczonq z Galicji.
W obecnej chwili na pomoc zostaly wysiane oddzlaly do Galicji
Wschodniej.
Toczyly sig i toczq sig rokowanla о zlanie sig obydwu ludowych
republik ukrainskich. Sprawa w kolach ukrainskich jest przesqdzo-
nq — jednak przyczyny taktyczne — wstrzymujq ogloszenie aktu ofi-
cjalnego. Pozatem istniejq pewne tarcia — szczegohiie w dziedzinie
stosunku do bolszewikow.
KOALICJA,
Zasadnlczem dqzeniem koalicji wobecnej chwili jest walka z bol-
szewikami. Poza przyczynq charakteru wewngtrznego — niebezpie-
czenstwa bolszewizmu — gra tu ogromnq rolg interes ekonomiczny
zwrot pozyczek i wykorzystanie Rosji.
Na tej podstawie buduje sig cala polityka entent’y. Plany koalicji
co do Rosji sq znane 1 nie ulegly zmianie. Restytucja Rosji, prawdo-
podobnie о ustroju konstytucyjnej monarchji, co zresztq jest drobnym
szczegolem, ktdry bgdzie zaletal od wypadkdw.
Co do najblizszych zadan koalicji, to sq mniej jasne.
W kafidym razle jest pewne, ie dyrektorjat ukrainski i armja
ochotnicza28 sq i bgdq poplerane przez koalicjg.
Ruch separatystyczny bgdzie zwalczany — tern sig t!6maczy
pgromna rezerwa, z jakq. sprzymierzency sig odnoszq do obecnej sy-
tuacji na Ukrainie, co jest jeszcze uwarunkowane grozq bolszewizmu,
Przedstawiciel koalicji w Odesie, Herman zwichnql swojq karjerg.
Przyczynq tego byla jego samodzielna polityka, na ktdrq zaryzykowal,
i to mu sig nie udalo.
г» The Russian Volunteer Army, organized in 1917-1919 in the Don Kuban
region by Kornilov, Alekseev, and Denikin against the Bolsheviks; the last
took over the command after Kornilov had been killed in 1918.
28
Zakulisowa strona tej sprawy jest tak^: p. Emil Hennau jest
k&rjerowiczem, chcial wigc na monarchizmie zrobie karjerg, jedno-
czesnie niejaka pani Bernstein z domu Pogrebinskaja chciaia tez ara-
ble karjerg, Jest to osoba ogromnie ambltna — miala kiedys w Kijo-
wie salon polityczny, byla przy dworze. Hennau wpadl pod wplyw tej
niewiasty, maj^c nadziejg, ze przez jej stosunki przy dworze pdjdzie
wysoko. Z tego powodu oboje zagalopowali sig przy pomocy adm. Nie-
niukowa i ksigcia Kurakina, bytych dworak6w. Nie pozostal przy-tem
bez wplywu pobyt w Odesie Brasowej zony wielkiego ksigcia Michala.
Szczegdlnle, ie obecni w Odesie marynarze angielscy ogromnie duzo
szacunku jej okazywali, jako spokrewnionej z ich krolem.
Pozatem powstai szereg nieprzyjemnosci wobec stosunkow osobi-
stych p. Hennau z pani^ Pogrebinsk^. Stalo sig to bardzo pikantnym
tematem: Hennau przedstawil jako swoj^ narzeczon^ — jednoczes-
nie zajgli oni jeden numer w hotelu z jednym tylko sprzgtem, pani
Pogrebinska zaczgia robid politykg — zaczgto j^ nazywad paniq. Hen-
nau, a pocichu “maitresse d’Hennau”.
Wytworzyio to sytuacjg do&c wrazliwtp Hennau czuje, ze leci
w przepa&c, rob! co mote by sig utrzymai.
Najprawdopodobniejszq kandydatur^ na stanowisko dyploma-
tycznych przedstawicieli — jest markiz de Velvoi.
Najprawdopodobniejsze kandydatury na dowodz^cych wojskami
ekspedycyjnemi2* generalowie Tranche d'Espery i Bertelot.
Na dzien 14 grudnia sytuacja w Odesie przedstawiala sig w spos6b
nastgpujqcy:
Miatfto podzielono na dwie zony: francuzkq. i ukraifisko-niemieck^.
W zonie francuskiej utrzymywal porzqdek jedynie oddzial polski z nad
Donu,30 uznany za wojska sprzymlerzone, oczem sig pisze we wszst-
kich oficjalnych enuncjacjach. Pozatem w porcie stala koalicyjna
s» In the middle of December 1918, a French expeditionary force landed
in Odessa and demanded the Ukrainians surrender the city to the Whits Russian
forces. A month later a new French landing (the divisions of geeral d'Anselme)
called upon the Ukrainian units to evacuate the southern Ukrainian areas along
the line Tyraspil-Birzula-Voznesensk-Mykolaiv-Kherson. Fully occupied with
fighting the Bolsheviks, the Directory complied in order to avoid the increasing
tension between itself and the representatives of the Entente.
ao Polish Fourth Rifle Division of General Zeligowski. This division was
subordinated to General Biskupskf, nominated by Hetman Skoropadsky!, Tn
regard to the supply, the Fourth division was subordinated to the Governor-
General Grishin-Almazov, commander of the detachment of the White Army
of A, Denikin. The Polish division in Odessa was used against the army of the
Ukrainian People’s Republic and, from Feb. 1919 on, against the Red Army.
29
eskadra w skladzie 3-ch drednautow francuzkich (Justice, Mirabeau
i ?), 2 angielskie, kilka pancernikow, krqzownik6w i torpedowcdw.
Oczekiwano lada dzien desantu. Wedtug wiadomosci ze zrodet
niemieckich na dzien 19 grudnia desant liczyl jui do 30000, sfery
ukrainskie obliczafy na 22000. Nie ulega w^tpiiwosci, ze w tych dniach
desant zostanie zwigkszony.
Tymczasem glown^ rolg odgrywaj^ francuzi: w Odesie jest tylko
misja dyplomatyczno-francuska z Hennau na czele I misja wojskowa
z kapifanem Langeron na czele. Anglicy sa, ale stoja w cieniu.
W dziedzinie taktyki francuzkiej jest przypuszczalnem, йе posta-
raja sig oni nie zrywai w zupelnosci z Ukraincami ай do czasu wylq-
dowania znacznych sit wojskowych, a nastgpnie zacznq przeprowadzad
z cala bezwzglgdnosciq. swe plany.
Co do stosunku do Polski, to wedlug wiadomosci z Odesy w dzien-
nikach francuskich byio wyraznie zaznaczone, ze Polska zostala uzna-
na za strong wojuj^c^. Dalszych szczegdtow brak.
Na terenie Kijowa nieoficjalni przedstawrciele francuzdw — wy-
puszczony z wigzienia sekretarz konsulatu Moulin i pomocnik p. Hen.-
Serkul — prowadzq. rokowana i stosunki poza sferami rosyjskiemi
tylko z ukrainskimi socjalistami-federalistami.
Cala akcja koalicji moze bye scharakteryzowana jako bardzo
ostroina, Nie ulega jednak w^tpliwosci, ze w najblizszej przyszlosci
Ukraine bgdzie zajgta przez sprzymierzenedw.
W ostatniej chwili ze sfer dyplomatycznych otrzymalem wiado-
mosc znpehiie sciskp ie staeja Razdielnaja31 zostala zajgta przez woj-
ska francuskie. Dowddztwo ukrainskie wysyla wojska na spotkanie
na wypadek niemozliwo&ci porozumienia sig.
Mam dane, ze Niemcy pod wielk^ tajemnic^ opracowujq. plan
koncentracji wojsk w rejonie Kijowa. Cel — nieznany. Nie jest wy-
kluczonem porozumienie z entente w tej sprawie. si
si Rozdilna, town and railroad junction, north-west of Odessa.
30
3
Т-2 111/5
26 grudnia 1918 г.
Wyci^g z raportu Radcy Kutylowskiego w Kijowie.
Przyjechal general Ostapowfcz. Mia! list wierzytelny Sztabu do
rz^du „hetmanskiego” (sic). Tego nie sposdb byio bez narazenia sig
na odmowg przyjgcia, pokazac. Zlozylem przeto komunikat о przy-
bydu generala i wraz z nhn bylem u Ministra Spraw Zewngtrznych,
prosz^c tegoz о ulatwienie generalowi bezposrednich stosunk6w z
Ministrami: Wojny, Spraw Wewngtrznych etc. Zgodzil sig na to, ale
po niedawnych przyjgciach naduprzejmych, dzisiejsze byio raczej
oschlem. W ogdlnosci z dnia na dzien wszystko tu sie zmienia i wazy
pomigdzy Rosj^ Sowieckq i Niemcami (poniekqd) z jednej strony,
a Koalicji z drugiej.
Scis}^ jest wiadomosc, ze rzqd obecny ukrainski toczy rokowania
z tutejszg, komendq. niemieck^ naczeln^ radq zolniersk^ о nabycie ca-
lego w kraju materjahi wojennego rdemieckiego za 160 miljondw rub.
(cyfra wyjgta z dokumentu urzgdowego), ze w zwi^zku z Ц sprawy
rokuj^cy z rz^dem oficerowie niemieccy oswiadczajq. gotowosc przy-
jgcia obywatelstwa ukrainskiego i zabrania sig do organizacji armji,
ktdraby na wiosng mogla skutecznie stawi6 czolo ekspedycji koali-
cyjnej. Nie ulega takze wiadomoSci [w^tpliwosci] ze istnieje d^inosc
do porozumienia sig z Rosj^ Sowieck^, by jeden z пЦ wspolny pr$d
przeciwkoalicyzny stworzyl. Juz nast^pilo porozumienie w sprawie
wznowienia rokowaft pokojowych za hetmana zerwanych.
dn. 27 grudnia 1918 r.
Jeneral Ostapowicz zamierza wyjechac mozllwie niezwlocznie do
Odessy. Sqdzg, ze wobec koniecznosd nowych przeprosin (podczas
przewrotn byl aresztowany attache major Kleberg, zas dnia 26 grud-
nia kurjer dyplomatyczny ST. Lubomirski, — obaj zostah wypusz-
czeni) rzqd ukrainski zechce by6 uprzejmym i ulatwi ten wyjazd.
W Odessie jest obecnie gen. Denikin1 w6dz naczelny, operuj^cej
przeciwko bolszewikom armji oehotniczej, do kt6rej nalezg, rozmaite
formacje rosyjskie, a kt6ra dziala w porozumieniu z Ententq. Ta
miaia oswiadczyc w Odessie, ie broft, dziala, amunicjg w nieograniczo-
i Denikin, Anton Ivanovich (1872-1947), Russian general, one of the organ-
izers of the White (anti-Bolshevik) Army during the Civil War of 1918-1920.
31
nej ilosci, oraz tnstruktordw, ale zadnego wtasnego zoinierza do oko-
p6w. Obecnie wlasnie gdy to zostalo oswiadczonem na froncie odeskin%
dowddztwo temeczne wysUpilo do wojska z propozycj^ tworzenia
oddziaidw dla strazy przedniej z ochotnikow za plac^ (oprocz ut-
rzymania) 100 rb. dziennie dla oficerdw i 60 rb. dziennie dla zolnie-
rzy. Ten zold wysoki spowodowal, ze 1,300 zotnierzy polskich i ofice-
row utworzylo taki oddziai ochotniczy i zdobyio stacj? Birzul?2 раяа-
iersk^, podczas gdy dalej na polnoc lefcqca stacja tegoz imienia po-
zostaje w r?ku ukramcdw. Wiadomosci te najzupelniej Scisle pocho-
dz^ ze zrodla najwiarogodniejszego.
Konstytuj^cy tu 27 Korpus Saski, scislej jego dow6dcy, oddajq.
tu nam rozmaite przyslngi, Prosz^ wzamian za to, zwlaszcza wobec
poglosek о Jqdowanie wojsk gen, Hallera, by dad im rodzaj glejtu na
wypadek, gdyby w drodze powrotnej znalezii si? w obliczu wladz
i wojsk polskich. Nie mog? im tego odmowlc, zwlaszcza, ze wyruszq
z nimi lub z ich pomocy do kraju wojskowi nasi i wyrusza£ b?d^
nadal. Pojad^ takze poznanczycy. —
Odpis poslany do Szefa Sztabu Generainego. —
4
T-2 154/T
Najwaznle jsze wiadomosci dzisiejsze:
1. Dzis przywiozl kurjer Poselstwa Polskiego z Kijowa list od
tymczasowego kierowmka Poselstwa, zawiadamlaj^cy, ie Dyrekto-
riat Ukrainski wysyia do Warszawy swojego urz?dowego delegata
w towarzystwie jednego z Polak6w kijowskich znanego z dobrych
stosunkdw z Ukraincami. Posel Ukraifiski ma za zadanie zwrdcid si?
do nas w sprawie porozumienia si? Ukrainy z Polsk^ i polo^enia кобса
rozlewowi krwi w Galicji i na Wolyniu. Poslem ukrainskim bedzte
p. Karpinskijl Radca Ministerstwa Spraw Zewngtrznych uprzednlo
mianowany poslem na Eton. List z Kijowa jest datowany 5 stycznia.
Przyjazdu ukraidskiego posla moina oczeklwa£ lada dziefi. Kuty-
lowski pisze: Ъуё mote ta nagla gotowo§6 rzqdu ukral6skiego do za-
* Birzula, present name Kotovsk, town and railroad station 160 km north-
west of Odessa.
i Karpynskyf, Oleksander (1896-1929), jurist; deputy Minister of Internal
Affairs of the Ukrainian People's Republic.
32
warcia rozejmu w Galicji tldmaczy si? po cz?sci sukcesami bolszewi-
k6w, ktdrzy posun^wszy sig od Biclgorodu/ zaj?Ii Charkow, wypari-
szy stamtqd Ukraincdw, oraz zaj?clem Lozowej’ na drodze z Char-
kowa do Krymu przez wojska jeneraia Denikina i kozakdw donskich.
L. Wasilewskl4
4 a T 16
Poufne
[Stamp] Naezelne Dowodztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 205/5 dnia 18/1199 r.
Do Pana Ministra Spraw Zagranicznych Republiki Polskiej
Zwiqzek Odrodzenia Rosji Glowny jego Komitet, ktdrego czlon-
kiem jestem i Wszechrosyjskie Narodowe Centrum, polecili mi przed-
stawic Polskiemu Rz^dowi i sferom politycznym nast?pujqee swe
iyczenia:
Zwi^zek Odrodzenia Rosji i Narodowe Centrum, jako dwie gru-
py ogniskuj^ce dokola siebie glowne kierunki polityczne paiistwowo-
&ci rosyjskiej, wyst?pujq.c wobec Polskl w imieniu przyszlego pan-
stwa rosyjskiego, pragnq. porozumiei si? z przedstawicielami pan-
stwowoSci polskiej w sprawach jsdnakowo wspolnych obu panstwom
i narodom.
Z.O.R. i W.N.C. w dhigim szeregu tych wspolnych spraw za naj-
wa^niejsze i aktualne w obecnej chwili poczytuj^ :
1. Walk? z rosyjskim bolszewizmem,
2. Walk? z germanizmem,
3. Walk? z nacjonalistycznym bolszewizmem Ukrainy,
4. Kwestj? granic terytorjalnych obu pahstw i
5. Kwestj? przyszlych stosunkow handlowych i ekonomicznych.
Z.O.R. i W.N.C. majqc obecnie bezposredni kontakt z przedzta-
wicielami polityki Entente, podporz^dkowuj^ si? calkowicie zasadni-
czym wytycznym polityki Rosji jako skladowej cz?sci Zwi^zku
Panstw Porozumienia. W wysilkach ku odbudowie panstwowosci * s
s Bilhorod, in Russian Belgorod, a city 75 Jun north of Kharkiv.
s Lozova, in Russian Lozovaia, town 130 km south of Kharkiv.
* Wasilewskl, Leon (1870-1936), Polish political leader and diplomat;
member of PPS; [Polish Socialist Party] first Minister of Foreign Affairs of
Poland; envoy to Estonia (1920); deputy head of the Polish delegation negotiate
Ing peace with the Soviets in Riga (1920-1921).
33
rosyjskiej przez zwalczanie w kraju bolszewickiej anarchji i ducho-
wemu odrodzenru narodu rosyjskiego, Z.O.R. i W.N.C. stawiq sobie
zadania polqczenia wszystkich zdrowych sit rosyjskich pod znaklem
nowej Rosji, oiperajqcej awe konstrukcje wewngtrzne i stofcunki
zewngtrzne na prawie i postgpie w granicach stawianych przez wsp6i-
ezesnq europejskq demokracjg.
Majqc jednak przed sobq wroga w postaci Rzqdu Sow!ot6w
i psychozy bolszewickiej, wynikajqcej z nieudolnych wiekowych rzq-
d6w przedrewolucyjnej Rosji i nie pocznwaj^c sig zdolnymi о wlas-
nych silach zwycigzyd go, Z.O.R. i W.N.C- w imieniu Rosji korzy-
stajq z wojennej i technicznej pomocy pagstw porozumienia. Widzqc
jednak iz panstwa porozumienia nie s^ w stanie udziellc takiej po-
mocy, ktdraby w najbllzszej przyszlosci zdecydowala о obaieniu
Rz^du Sowietdw i rozwniej^c, iz anarchja bolszewicka jest wspdlnym
wrogiem Polski i Rosji — Z2.O.R. i W.N.C. pragngliby nietylko po-
rozumiec sig z Rzqdem i spoteczenstwem polsklm co do wspdlnej
antybolezewickiej akcji, lecz i nadac jej najkorzystniejszy kierunek
przez koordynacjg dzlalan polskich i rosyjskich sit zbrojnych ^raz
wszystkich sit operujqcych na wschodzie Europy przeciw armji Jo-
wieckiej Republiki.
Urzeczywistnienie takiej koordynacji polega na obecnosci mia-
rodajnego przedstawiciela rz^dowych wojsk polskich przy giownym
dowddztwie rosyjskim, za ktdre obecnie nalezy uwazac Sztab Ochot-
niczej Armji generala Denikina, do czasu nim poiqczone oddzialy
Syberyjskie, Donskie i Kubanskie przy wspdludziale wojsk Entente
i polskich nie wytworzq nowego co do miejsca i charakteru wojen-
nego centrum.
Z.O.R. i W.N.C. z ubolewaniem za przyszlo&d Rosji odczuwaj^
wszelkie opdznienia walki z anarchja, gdyz widocznem jest, ii obok
zupelnej ruiny materialnej, bolszewizm wielkorosyjski pogrqza duszg
narodu rosyjskiego w krancowq rozpacz niewolnictwa i w tym pro-
cesie reakcji hid rosyjski dojrzewa duchowo do swoich byyiych wo-
dz6w, na czele ktdrych stoi mistyczny i nieomylny wladca, biaiy
ruski car.
Z.O.R. i WJ'J.C. mniema, ii polskie sfery kieruj^ce s% dobrze po-
informowane о wewngtrznym stanie miast i wsi wielkorosyjskich,
tego panstwa smierci, gtodu, przemocy i nieustajqcych poi
chlopskich, krwawo thimionych w ogniu spalanych wsi i calych s-
ci, wigc tylko wzywa spcieczenstwo polskie i jego Rz^d do bacz d,
gdyz uswiadamia sobie ogrom niebezpieczenstwa reakcji rosyjsKiej
nietylko dla Rosji lecz takoz i dla Polski.
34
п.
Metody germanskiej pohtyki i jej zasadniczy kierunek i dawniej
i obecnie starannie ukrywany przez dyplomatdw i politykow niemiec-
kich, wielkie cele przyszlosci niemieckiej w pochodze niemcow na
wschod ku bogactwom wschodniej Europy i Azji, maskowane utoz-
samianiem ich z d^zeniami wyzwolenczemi narodow, pozostajq na-
dal nieustajqcem niebezpieczenstwem zarowno dla Polski jak i dla
Rosji.
Wielka Polska odgradzaj^ca Wschdd od Niemiec, Wielka Polska
szukajqca swej nierozbieznosci z Wielkq Rosjg jest obaleniem zasad-
niczych niemieckich dgzen i unicestwienem welkich planow zdobyw-
czych nemieckich na Wschodzie.
Wigc gdy porewolucyjne Niemcy przez umiejgtne dostosowanie
si? do nowych lecz nader krotkotrwalych form wewngtrznego roz-
stroju, potrafily w zupelnosci zachowac dawne zasadnicze kierunki
polityki i usilowania starych metod, gdy kazdy krok niemiecki czy to
w Kijowie, czy Nowoczerkasku, csy w Petrogrodzie, Gdansku, War-
szawie lub Wilnie jest obliczony na szkodg zarowno polskq, jak i ro-
syjskg, wowczas Z.O.R. i W.N.C. szukajq porozumienia z Polak$
i wzajemnego uswiadomienia sobie nieublaganej i nieuniknionej wro-
gosci Niemec.
Porozumenie takowe mo£e bye dokonywanem przez stalych re-
prezentantow politycznych polekiej i rosyjekiej panstwowosci nie-
oficjalnie akredytowanych ze strony rosyjskiej w Warszawie przy
Rzgdzie polskim, ze strony polskiej przy Centralnych Biurach Zwigz-
ku Odrodzenia Rosji i Wszechrosyjskiego Narodowego Centrum.
Ш.
Nowopowstala przy zbrojnej pomocy panstw centralnych Re-
publika Ukraiftska, obejmujqca w mysl Brzeskich traktatow pokojo-
wych swemi granicami ziemie polskie, rosyjskie, bialoruskie, krym-
skie i noworosyjskie, siggajqc w swym bolszewizmie nacjonalistycz-
nym po Wschodni^ Galicjg z jednej strony i po Donski i Kubanski
kraje z drugiej, okreslila sama stosunki jakie sig majq ulozyc pomig-
dzy Ukraine a Polsk^ i pomigdzy Ukraine a Rosjq.
Z.OR. i W.N.C. stojqc niewzruszenie na zasadach szerokiej auto-
nomji (W.N.C.) i federacji (Z.O.R.) Ukrainy, uwzglgdniajqc naj-
zywotniejsze pafistwowe interesa rosyjskie w obecnej przdomowej
chwili, uwazac bgdq niezalezn^ Ukraing za wroga, grozqcego szero-
35
kim i gl^bokim swym frontem bezpieczenstwu panstwa.
Pomijajqc okolicznosc nieudolnej polityki obecnego Rzqdu Ukra-
inskiego, dyrektorjatu Winniczenki, usuwaj^cego z pod siebie grunt
jakiejkolwiek bqdz panstwowosci, przez ugodowq politykg z Rzqdem
Sowietow, Z.O.R. i W.N.C. 34 najmocniej przekonani iz niezalezne
panstwo ukrainskie nawet w normalnej konstrukcji wewngtrznej,
szukaj^c w europejskim ukladzie oparcia, zmuszone byloby takowe
znalezc w panstwach centralnych, rzucajqc bogactwa ukrainskich
ziem na lup niemieckiej kolonizacji i przemyslu.
Kieruj^c sie zas zrozumialym interesem przysziosci panstwowej
rosyjekiej takoz i ukrainskiej i nie wylamuj^c si§ z zasadniczych kie-
runkdw poltycznego frontu Entente, Rosja musi juz obecnie zwal-
czac na Ukrainie zarowno jak wielkorosyjski bolszewizm polityczny
tak i separatyzm ukratnski.
Nowe drogi rozwoju prsyszlosci i Polski stawiajq przed jednym
i drugim narodem jedne i te same zadania i w sprawie separatyzmu
ukrainskiego i jego zaborczych wzglgdem Rosji i Poleki tendencji.
Nie przeceniaj^c sytuacji obecnej mozna jq okreslic jako nie-
zwykle pomyslnq dla ulozenia lub przynajmniej zakreslenia nowych
perspektyw stosunkow polsko-rosyjskich wogole, a kwestji granic
terytorjalnych w szczegolnosci.
W rozwoju wypadkow doby obecnej rodzq si§ mozliwosci poli-
tyczne bliskiej i dalekiej przysziosci, lecz tylko rownomierne ksztal-
towanie razem z postgpam sytuacji obecnej perspektyw przysziosci
moze zapewnid najlepsze, najpraktyczniejsze a dla interesow Polski
najkorzystniejsze ich ostateczne uksztaltowanie.
Przeto przedstawicielstwo polskie przy kierowniczych czynnikach
rosyjskich mialoby za wazne zadanie przyjqc udzial przez szerokq
skal? wspolnych spraw, w ksztattowaniu si^ oraz pafistwowym ukia-
dzie stosunkow wewnetrznych rosyjskich, coby nie moglo nie sprzy-
jad interesom pafistwowym polskim.
Dotychczasowy kontakt sfer kierowniczych rosyjskich z Polsk^
ogranicza si$ obecnosci^ przy ogniekach £ycia politycznego rosyjskie-
go poszczegdlnych przedstawicieli odlamow polskiej mysli politycz-
nej, cz§sto rzecznik6w partyjnych.
Samorzutnos6 i nieodpoiwedzialnos6 takiego przedstawicielstwa,
zado^d czyniqc potrzebom lokalnym, w znaczeniu panstwowem wy-
twarza atmosferg partykulamej polityki, szerzqc nieswiadomie do-
kola siebie przekonanie, iz polskq politykg panstwowq mog^ robi6
tak samo dobrze jak i wojenn^ partyzantkg — ochotnicy z pod roz-
maitych znakdw politycznych,
36
Obecnosc przedstawicieli paiistw Entente przy Dowddztwie
Ochotniczej Armji, calkowicie podporzqdkowujqcej si$ politycznym
haslom W.N.C. i nie wrogiej kierunkom Z.O.R. wysuwa takot potrze-
bg obecnosci tam plenipotenta polskiego nietylko jako obroncy miej-
scowych spraw polskich, lecz takoz zdolnego odczuc w chaosie te-
razniejszoScci wlasciwe kierunki sytuacji politycznej najblizszego
jutra, mierzqc interes polityczny Polski miarq welkopafistwowej po-
lityki Europejskiej.
Ze wzgl$du na utrudnione warunki komunikacji przedstawiciel-
stwo polskie w Rosji musi bye zasobne w wielkie zaufanie spoleczefi-
stwa polskiego i Rzqdu i posiadac dlugotrwaly odpowiednio do nie-
przemijajqcych interes6w narodowych charakter.
IV.
Aczkolwiek odrodzeniowe prqdy rosyjskiej mysli, w najlepszem
i najglgbszem tego slowa znaczeniu stanowiq sprzyjaj^ce tlo dla
rozwoju znpelnie nowych polsko-rosyjskich stosunkow, tem nie-
mniej nalezy stwierdzic, iz dawna aureola wielkiego Imperjum nie-
zaleznie od smutnych doswiadezen losu, ma nadto szerokie masy
zwolennikdw, szczegolniej w lewicowych sferach socjalistycznych
i wsrdd burzuazyjnej prawicy.
Przeto kwestja granic panstwowych polsko-rosyjskich, mojem
zdaniem, nie nalezy do spraw latwo rozwi^zalnych, a zwazywszy na
zasadniczy cel miec na Wschodzie s^siada bez pretensji i zalu, kwe-
stja ta nie moze bye rozpatrywanq jako jedna z tych, ktdre na Mig-
dzynarodowym Kongresie Ь§бд rozwi^zane i zdecydowane niezalez-
nie od mniejszych lub wi$kszych niedokladnosci, nie majqcych zad-
nego znaczenia dla Europy lecz posiadajqcych niezmiemq wage jak
dla Polski tak i dla Rosji.
Usposobienie Z.O.R. i W.N.C. jako miarodajnych wyrazicieli
opinji rosyjskiej w tej mierze nie jest bynajmniej tak jaskrawo za-
chowawcze, by polskie dqzenia nie potrafily znalezc przez nie drogi.
Lecz takie lub inne posuni^cie granicy polskie na Wschdd jedy-
ne uzaleinionem moie bye od sprzyjajqcych obu stronom sytuacji
politycznych, gdzie nadmiar korsysci rosyjskich osi^gni^tych ze
strony polskiej, moze i musi bye oplacony w tej lub innej formie in-
teresom polskhn.
Bacznosd w korzystaniu z kaidego polityeznego kroku, jako przy-
miot przedstawiciela obecnych interesdw polskich w Rosji, bytaby
nietylok najlepszfj drog^ ku osiqgnigciu mozliwie najwi^kszych ko-
37
rzysci, mniemam, bylaby jedynq drogg, gdyby wanmki polskie wew-
ngtrzne zezwolily w calej szerokosci wykorzystac obecnq sytuacjg,
gdyby interes polski wspoidziatal interesom rosyjskim nad bezbrun-
nym stanem ktorych zawisla cigzka rgka wybawcow i pomocnikdw.
МойеЪу w pozycjach cyfr polska pomoc wypadlaby znacznie taniej
od pomoc wieikich przyjaciol.
Podkreslam i± nowe prqdy w mysli politycznej zaopwiadaj^ sig
generally na calej linji rewizjq dawniejszej zasady, iz Rosjg zbawic
moie i musi zbrojna sila Entente.
Dzis gdy zyczenia 84 bliskie urzeczywistnienia staje sig wyraz-
nym, iz pomoc ta nie jest dla Entente latwq pozostaj^c jednak dla
niej bardzo pozqdanq.
Wigc gdy kwestja zwalenia Rzqdu Sowietdw staje we wlasciwem
Swietle jako nielatwe nawet dla pogromcow Niemiec zadanie, nie
dlatego, ze Rzqd Sowietdw jest silny, prseciwnie, dlatego, ie вйу
Entente w Rosji s^ slabe — koncepcje polityczne w zrddlach kierow-
niczych zaczynaj$ mied inny niz dotychczas wygl^d.
Rosja chce sama sobie pomddz nastgpnie pragnie by jej pomogla
Polska, Czechy i w koncu Entente. Rosja ma wszelkie racje przyjmo-
wad pomoc Japonji zw ielk% oglgdnosci^, zardwno jak i pomoc Ame-
ryki i starannie sobie obliczac pomoc Anglji i Francji.
Gdy obecne nastroje miarodajnych sfer rosyjskich z latwosci^
pozwalajq pertraktowac о granicach, stopniowo przygotowuj^c tg
kwestjg na Wschodzie i jej pomyslno^ci, ustgpliwo&d rosyjska licz^c
sig z faktami, moze najzupelniej odpowiadac wymagamom polskim,
opierajqcym sig nietylko na argumentach charakteru historycznego,
lecz i na realnq rzeczywistosc, ktdraby umosliwila zakonczyc per-
traktacje trwalq. i zgodn^ umow^.
V.
Przyszlc ekonomiczne i handlowe stosunki z Rosjq sq bez w^t-
pienia jedn^ z potgznych dzwigni odrodzenia polskiego przemyshi
i handlu. Rosyjski przemyst zrujnowany doszczgtnie przez nieudolne
zarzgdzenia sowieckich wladz, w drodze swojego odrodzenia przed-
stawia sig szerokiem polem, gdziehy sig dalo uiozyd zgodne wanmki
rozkwitu przemyshi i handlu obu pafistw. Lecz zasadnicze kwestje
jako to: granicy celnej, lub Zwiqzku celnego, polskiego posiadania
na terytorjum rosyjskiem i odwrotnie, kwestje prawodawstwa ku
najkorzystniejszemu dla obu panstw zabezpieczeniu praw obywateli,
przemieszkujqcych i pracuj^cych poza granicami swojego kraju, sta-
38
nowi$ juz dzisiaj bogatq tresc dla wspolnego dochodzenia do real-
nych form przyszlych stosunkow.
Polskie interesa bylyby calkowicie zagwarantowane w Rosji,
gdyby obecnie juz przy kierownictwie politycznem odradzaj^cej sig
rosyjskiej panstwowosci, obok pelnomocnika polskiegow ojska i pol-
skiej polityki, standi przedstawiciel polskich, ekonmicznych i handlo-
wych lnteres6w, tworzqc wespdl z pierwszymi dwoma fachowcami
moiliwie najkompetentniejsze przedstawicielskie cialo, funkcjonujqce
jednomyslnie w zupelnej odpowiedzialnosci przed polskim Rz^dem
i polskim spoleczenstwem.
Zwi^zek Odrodzenia Rosji w skiad ktorego wchodzq kadecci, na-
rodowi socjalisci, prawi S-R, mienszewicy obroncy, przedstawiciele
kooperatyw i niektdre zawodowe zwi^zki, oraz Wszechrosyjskie Na-
rodowe Centrum jako blok pstgpowych przemyslowc6w, dzialaczy
cerkiewnego Soobru, Zwi^zku Spolecznych Dzialaczy (Moskwa), Sta-
roobrzgdowej Zgody (soglasja), lewica Zwi^zku Bankowych Dziala-
czy, Kadeci i szereg najwybitniejszych poszczegolnych postaci
dwoma ogniskami mysli i czynu pohtycznego, ktdremi buduje sig no-
wa Rosja,
Przeiywajqc proces ksztaltowania sig wewngtrznego, nie ustajqc
w budowie nowej ideologji, zwalczajqc wsr6d rosyjskiego chaosu
i anarchji psychologjg wstecznictwa zarowno jak i demagogji Z.O.R.
i W.N.C. swiadomie d^zq do ujgcia paftstwowej wladzy w Rosji
w swoje rgce.
Niezwykle dzisiejsze warunki odmieniaj^c normalny bieg rzeczy
wymagaj% by ju± zorganizowane w panstwo spoleczenstwo polskie
uznalo za potrzebne i dla siebie korzystne wejsc w zupelnie bliskie
stosunki przez swoich przedstawicieli z przyoblekajqcem sig w for-
mg panstwow^ spileczenstwem rosyjskiem, gdyz tego, zdaniem moich
mocodawcow i mojem, wymaga takoz i polski interes.
Jako obywatel polski, ktdremu dwie najwigksze organizacje po-
lityczne rosyjskie poruczyly z zupelnem zaufaniem poczgtkowe kroki
w polsko-rosyjskiej sprawie, rozumiem wielkq donioslosc dla Polski
dobrego postawienia interes6w polskich w Rosji. Przedkladaj^c,
zgodnie z Panskim zyczeniem, Panie Ministrze, niniejszy memorjal
jestem najmocnej przekonany iz Padskie doswiadczenie dopelni calo-
ksztalt rzeczy, zaledwe w ogdlnikowych zarysach tu zobrazowanych.
Warszawa, 7Д 1919.
Karol Waligdrski
39
5
Т-15 253/Т
Kopja z oryginalu zlozonego p. Ministrowi spraw zagranicznych. —
Dow6dztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna Warszawa
lx Dz. 253/T dnia 24/11919 r.
Oswiadczenie poufne Polskiej Central] Demokratycznej
na Ukrainie w sprawie stosunkdw polsko-ukraifiskich.
Polska Centrala Demokratyczna na Ukrainie, na posiedzeniu w
d. 10 stycznia 1919 r. powzlgla nastgpuj^c^ uchwal? w sprawie sto-
sunkdw polsko-ukrainskich:
1. Ze wzgledu na obecne i przyszle interesy Rzeczypospolitej Pol-
skiej nie jest pozqdanem, aby Ukraina miala ponownie stac si§ skla-
dowrj cz^ici^ wielkiej zjednoczonej Rosji, jej ekonomlczn^ i panstwo-
w$ podpora;
D^zenie narodu ukraifiskiego do stworzenia z ukrainekich obsza-
r6w dawnego cesarstwa rosyjskiego suwerennej republiki ukrainskiej
zgadza si$ z politycznemi interesami Polski.
Dlatego tez polityka Rz^du Polskiego w sprawie ukrainskiej nie
powinna przeciwstawiad sig dqzeniom narodu ukrainskiego do stwo-
rzenia wlasnego niepodleglego panstwa, ani tei — uzalezniad sig od
stanowiska w tej sprawie koalicji zachodniej, gdyby ta ostatnia, wbrew
gloszonej idsi samookreslenia narodowego, zechclala popieraf odro-
dzenie wielkiej niepodzielnej Rosji kosztem wolnosci narodu ukraifi-
skiego. —
2. Z wyiej wyhiszczonych wzglgd6w w obecnym sporze polskO-
ukrainskim Rz^d Polski winien d^y6 do mosliwego zalagodzenia tego
sporu i uzgodnienia interesdw s^siedzkich obydwdch narod6w drog^
wzajemnego porozumienla jeszcze przed Kongresem, na ktdrym przed-
stawlciele Narodu Polskiego winni zyczliwie popierai d^ienia ukra-
incow do wlasnego niepodleglego pafistwa.
Winien r6wnie± Rzqd Polski powyzsze stanowisko swoje w spra-
wie Ukrainy przedstawid przy pierwszej moinoSci przedstawfcielom
koalicji zachodniej.
Wzamian winien Rz^d Polski uzyskafi od rz^lu ukrainskiego
ustalenie polubowne jeszcze przed kongresem granic polsko-ukrains-
kich na zasadzie etnograficzno-hlstorycznej uwzglgdnieniem dla Polski
nastgpujqcych warunkdw polityczno-strategicznych:
40
a) natychmiastowego zaprzestania walk о wschodnig Galicjg lub
inne terytoria sporne;
b) zrzeczenia sig przez pelnomocnych przedstawicieli narodu uk-
raifiskiego wszelkich pretensji do Podlasia, Chelmszczyzny, wschod-
niej Galicji, zachodnfej czgsci Wolynia (niezbgdnej do wlqczenia w
grantee Polski ze wzglgd6w strategicznych), oraz do tych czgsci Bia-
lorusi, kt6re maj$ wejsc w sklad Rzeczypospolitej Polskiej, a ktdre
Ukraina przez traktat brzeski uznala za swoje terytorja;
c) zupehrego zagwarantowania: dla mniejszodci polskiej na Uk-
rainie rdwno&i i wolnosci obywatelskiej, oraz peinego zycia i rozwoju
narodowego, zas dla obywateli Rzeczypospolitej Polskiej swobody
penetracji ekonomicznej na terytorium Ukrainy;
3. W razie niemoinoSci zrealizowania przez nardd ukrainski swo-
ich panstwowych aspiracji z powod6w, niezaleinych od Polski, pod
wpiywem migdzynarodowej polityki wielkich mocarstw zachodnich,
Rz^d Polski nie powinien d^zyc do zbyt dalekiego rozszerzenia na
pohidnkHwschodzie granic Rzeczypospolitej, aby nie oslabiac wew-
ngtrznej spoistosci i sily organizacyjnej panstwa przez wytworzenie
w niem wrogiej i szkodliwej irredenty ukrainskiej. —
Zgodnie z oryginalem
Upowazniony do osobistego zlozenia Rzqdowi Rzeczypospolitej ni-
niejszego oswiadczenia
Wice-prezes R. C. D. na Ukrainie
Warszawa, d. /11919 r.
Karol Waligdrski
41
Do Naczelnika Padstwa
Jdzefa Pilsudskiego1
w Warszawie
361/T
Wskutek jednomySlnej uchwaly T. K. R? mam zaszczyt przedlo-
iyc Panu Naczelnikowi sprawozdanie w przedmiocie rokowafi о ro-
zejm broni migdzy wojskami polskiemi a ukrainskiemi.
Na skutek depeszy z dnia 13 stycznia hr. ktorej odpis pod 1)
zal^czam udalem si? do Gr6dka Jagiellonskiego gdzie zastalem juz
bawiqcego tarn kapitana Johnsona.3
Johnson przedztawd mi orygmalne pelnomocnictwo pulkownika
Wade4 a zal^czone pod 2) i oswiadczyl, ie bedzie d^iyl do zawarcia
rozejmu w ci^gu najblizszych dw6ch do trzech dni, pospiech bowiem
ze wzg]gdu koniecznosci bezwlocznego wycofania wojek polskich z
Galicyi celem uzycia ich na froncie potnocnym do odparcia najazdu
bolszewikow, jest wekazany.
Nadmienil p. Johnson przytem, iz szef generainego sztabu hr.
SzeptyckP oSwiadcsyl ptdkownikowi Wade, ze rozejm zmisi bye ko-
niecznie w ci^gu kilku dni zawarty gdyz wojska polskie posiadaj^
amunlcyi tylko na cztery dni i wyrazil zyczenie, aby mu jaknajrychlej
ulatwifi przejazd na strong ukrainskq celem rozpoczgcia pertraktacyi
о rozejm. Majqc w^tpliwosci czy wlasciwa jest rzeczq puszczac p.
Johnsona do Ukrainc6w z tak niepomyslna co do iloSci amunicyi wia-
i Hlsudski, Jdzef (1867-1935), Polish soldier and statesman; leader of the
Polish Socialist Party; commander of the Polish Legion fighting on the side of
Central Powers against Russia (1914-1916). Released in Nov. 1918 from the
German internment; became the chief of the Polish Republic in 1918; generalis-
simo of the Polish army, and (1920) first marshal of Poland.
Skarbek, Steslowicz, Glaqewski, Artur Walenty Hausner,
г Temporary Governing Committee, a Polish organ of civil administration
in Lviv during the Ukrainian-Polish War in Galicia. Its members: Aleksander
Skarbek, Stesiowicz, Gta±ewski, Artur Walenty Hausner.
г Johnson, captain, member of the British Mission to Poland; intermediary
between the Polish and Ukrainian forces to conclude an armistice, early 1919.
< Wade, H.H., colonel, British Commissioner and a member of the British
Mission to Poland.
> Szeptycki, Stanislaw (1867-1946), Polish general; Governor-general in
Lublin (1917-1918); commander of the Lithuanian-Bielorussian Front in 1919
and 1920.
42
domoScig zakomunikowalem calg mg rozmowg generalowi Rozwa-
dowskiemu,® ktdry mial telegraficznie zazgdac instrukcyi od szefa
generainego sztabu czy p. Johnsona na front ukrainski przepuscic.
Wrdciwszy z p. Johnsonem do Lwowa zastalem tarn teleram ad
3.) zezwalajgcy na wyjazd Johnsona do Ukraifiedw, z czego on tez
zaraz skorzystat wyjezdzajgc tego samego dnia do linii ukrainskich.
W rozmowach, ktdre tak w Grodku jak i we Lwowie z Johnsonem
przeprowadzatem, przedstawil on mi konieczno&d bezzwlocznego za-
warcia rozejmu ze wzglgdu na niekorzystne polozenie wosjkowe Pola-
kdw i twierdzil, ze uzyekanie linii demarkacyjnej Bug-G6rny Dniestr7
przy rdwnoczeenej okupacyi przez wojska ententy zaglgbia naftowego
byloby nader korzystnem i ie ma nadziejg, iz linig tg od Ukraincdw
uzyska. Uzyskanie linii Bugu8-Swicy,B ktorg szef generainego sztabu
jako punkt wyjScia do pertraktacyi mial oznaczyd uwaza za niemoz-
liwg do osiggniecia. Wczasie pobytu Johnsona na stronie ukrainskiej
przybyl do Lwowa pulkownik Wade i zaczgl porozumiewac sig ze
mng starajgc sig wybadac jak opinla polska przyjmie linig demarka-
cyjng Aug-Chodordw1B-Dniestr, przyczem ciggle powolywal sig na
naszg sytuacyg militarng rzekomo znacznie niekorzystniejszg od uk-
rainskiej. Moje zapewnienia, ze tak zig sytuacya nie jest i ie potrafimy
sig jeszcze i kilka miesigcy bronic, przyjmowal z niewiarg i odpo-
wiedzig, ze wiadomofici о prawdziwem polozeniu wojskowem posiada
z autentycznego zrddla. W sprawie linii demarkacyjnej oswiadczylem
mu, ie powinna ona bye jaknajdalej na wschdd odzunigta, zdaniem
mojem bowiem tylko ta czgsd Galicyi wschodniej zostanie chroniong
przed bolszewizmem, ktdra pozostanie w rekach polskich. Wskazy-
walem przytem na wyrazne tendencye bolszewickie wsrod chlopdw
ruskich i na dotychczasowg gospodarkg wladz ukrainskich w zajg-
tej czgsci Galicyi wschodniej, ktdra zdradza wyrainie tendencye bol-
szewickie. Jako mozliwg do przyjgda przez opinig publiczng linig de-
markacyjng, ktdra mimo wszystko moze — chociaz nie powinna —
e Rozwadowski-Jordan, Tadeusz (1866-1928), Austrian and Polish general;
first chief of the General Staff of the Polish Forces (1918); commander of the
group “East”; chief of the Polish Military Mission in Paris (1918); chief of the
General Staff (1920).
t Dniestr, in Ukrainian Dnistsr, a river flowing from the Carpathian
Mountains in Western Ukraine SE to the Black Sea.
« Bug, a river flowing NW to the Vistula.
» Svicha, a river in the Carpathian Mountains, tributary of the Dniester,
io Khodoriv, in Polish Chodordw, a town 50 km SE of Lviv,
43
przesqdzac przyszlych granic, wskazalem linig Styr"-Gnite Lipa11 12-
Bystrzyca,13 a jako ostateczn^ poza ktorq. dalsze ustgpstwa niemoz-
liwe ze wzglgdu na obawg groznych zywiolowych odruch6w wojska
i ludnosci polskiej podalem linig Bugu-Swicy. Obie te linie uznal
pulkownik Wade jako niemozliwe do uzyskania dal nawet do zrozumie-
nia, ze wobec niekorzystnego naszego poloienia militamego nie mialby
odwagi zqdac od Ukraincow usunigcia sig na tak dalekq. linig. Pulkow-
nik Wade odbyl kilka konferencyi z generalem Rozwadowskim i Les-
niewskim14 w koncu z dwoma wyzszymi oficerami ukrainskimi, ktdrych
w migdzyczasie przywi6zl ze sobq kapitan Johnson. Po tych konferen-
cyach nie mialem juz sposobnosci rozmawiac z pulkownikiem Wade’m,
natomiast otrzymaiem list, kt6rego kopig ad. 4 (zal^czam i ktory
wspomina о wynikach konferencyi z Ukraincami.
Pulkownik Wade, ktory dowiedzia! sig о przybyciu misyi angiel-
sko-francuskiej do Krakowa wyjechal ze Lwowa celem porozumienia
sig z tq. misy^ tudziez dalej do Warszawy dla porozumienia sig z Pre-
zydentem Ministrow Paderewskim.15
Przed wyjazdem pulk. Wade’a opuscili Lwow takze Johnson
i Bidermann, ten ostatni, jak slyszalem, zostal od udziahi w pertrak-
cyach zupeinie przez pulk. Wade’a usunigty.
Wskutek z^dania podpulkownika Rybaka upelnomocnionego do
pertraktacyi oficera sztabowego odbyla sig dnia 19 stycznia br. kon-
ferencya Generate Lesniewskiego, podpulk. Rybaka z Prezydum
TJK.R., ktdrej protokdl zalqczam pod 5.).
Przybyly do Lwowa szef misyi angielsko-francuskiej general
Barthelemy,10 z kt6rym kilka razy dtuzszy czas rozmawialem, oswiad-
czyl sig rowniez za jaknajrychlejszym zawarciem rozejmu broni,
a wymieniaj^c linig demarkacyjn^ oznaczal j$ rzekami Bug—Stryj,
tak sc zaglgbie naftowe mialoby pozostac w rgkach polskich, nato-
11 Styr, right tributary of the Prypiat river.
is Hnyla Lypa, in Polish Gnila Lipa, the left tributary of the Dister River,
is Bystrytsia, in Polish Bystrzyca, a river in" the Carpathian Mountains,
tributary of Dniester.
n Laniewski, J6zef Krzysztof (1867-1921), a general in the Imperial
Russian Army; commander of the 3rd division of the I Polish Corps {1917);
from Dec. 3, 1918, commander of a Polish operative group on the Lviv front;
Minister of Military Affairs of Poland (1919-1921).
is Paderewski, Ignacy (1860-1941), Polish pianist, and statesman; member
of the Polish National Committee in Paris, its representative in the USA; Prime
Minister and Minister of Foreign Affairs in Warsaw (Jan.-Nov. 1919).
ie Barthelemy, Marie-Joseph (1874-1945), French general; chief of the
Inter-Allied Mission to conduct an armistice between the Poles and the Ukrain-
ians in Galicia, early 1919.
44
miast linia kolejowa Stryj17—Lawoczne,18 — potrzebna Ukraihcom dla
dowozdw wojskowych mialaby pozostac w ich r?kach. Przyznal si?
przytem, ze zadnych w tym kierunku od swojego rzqdu nie posiada
mandatow lub instrukcyi i ze jego misya jest na razie czysto infor-
macyjna. Zauwazylem przytem, ze kwestya zydowska i przebieg po-
grom6w we Lwowie interesuje misy? bodaj czy nie w tym samym
stopniu jak spor polsko-ukrainski i w tej sprawie zasi?gaj^ bardzo
dokladne i wszechstronne informacye. Generala Berthelemy i pulk.
Schmidtsa informowatem w tym samym kierunku co pulk. Wade’a,
podkreslaj^c kilkakrotnie, ze oddanie zagl?bia naftowego Ukraincom
lub stworzenie z niego okupacyi wywoia wzburzenie wsrbd wojska
i ludnosci polskiej. Liczqc si? z tem, ze informacye udzielone misyi
francusko-angielskiej przez obywateli tychze panstw b?d^ przez nich
ch?tniej przy?te, spowodowalem zyczliwych Polakom Francuzow
i Anglikow, by si? z misy$ zetkn?h i ze swej strony jq odpowiednio
informowali. Misya generala Bertbelemy jest na ogot zyczliwie uspo-
sobiona, mam jednak wrazenie, ze nie maj^c dokladnych instrukcyi,
nie zechce si? zbytnio zaangazowac. Dzis przyje±dza ponownie dwoch
wyiszych oficer6w ukraifiskich celem prowadzenia dalszych pertrak-
tacyi.
Oto pokrotce przebieg dotychczasowych rokowan w sprawie za-
wieszenia broni, w ktdrych reprezentant T.K.R. p. Skarbek posrednio
lub bezposrednio bral udzial. ,
W nawi^zaniu do niniejszego sprawoMania p. Skarbka pozwala
sobie Prezydyum T.K.R. przedstawic nast?puj^ce uwagi:
Wydaje si? nam niewlasciwem a conajmniej bardzo nieostroznem,
ze sztab generahiy Pulk. Wede’a a posrednio i bardzo na nasz^ nieko-
rzysc uprzedzonego kapt., Johnsona powiadomil о zlej sytuacyi mi-
litamej i о katastrofalnem braku amunicyi. Wiadomosci te byly u nie-
go punktem wyjMa do kaMej dyskusyi i uzasadnieniem zqdania
z g6ry lini? demarkacyjnej pozbawiaj^cej nas zagl?bia naftowego. Nie
mamy danych pos$dza£ p. Johnsona о to, ze wiadomosci te zakomuni-
kowal Ukraincom, mamy jednak wrazenie, ie po^rednik posiadajqcy
tak niekorzystne dla nas wiadomosci z natury rzeczy nie moze miefi
potrzebnej sily przekazywania przeciwnika do uzyskania dla nas ko-
rzystnych warunk6w. Mamy dalej wrazenie, ze sztab generalny prze-
cenial rol? i pelnomocnictwo p. Johnsona, kt6ry w mysl udzielonego
mu przez Wade’a pelnomocnictwa mial tylko probowac nawiazac dys-
kusy? w sprawie rozejmu: (to endeavour to bring about a discussion
it Stryi, a city 65 km South of Lviv.
>s Lavochne, a town 130 km South of Lviv.
45
with a view to the conclusion of an armistice between the Polish and
Ukrainian Forces:) i wezwac do zaprzestania walki. (: You are autho-
rised to call upon both sides in the name of the Allied Governmenta
to stop fighting pending the final decision of the Peace Conference
and their respective claims:).
Mylne naszem zdaniem interpretowanie mandatu p. Johnsona
wystgpuje jaskrawo w telegramie szefa generainego sztabu hr. Szep-
tyckiego, ktdry zawiadamia T.K.R. ze Johnson przybgdzie celem ulo-
zenia rozejmu z Ukraincami wskutek czego nadano mu charakter de-
cyduj^cy podczas gdy w mysl petnomocnictwa mial on tylko charakter
posredniczqcy. Ten sam bl^d wystgpuje i to z dalsko id^cemi kon-
sekwencyami w instrukcyi udzielonej generalowi Lesniewskiemu
z dnia 13 stycznia br. Nr. 389/VI gdzie zawiadamia sig generala
Lesniewskiego, ze “Кар. wojsk angielskich Johnson otrzymal zlecenie
od angielskiego pehiomocnlka putk. Wade udania sig do Lwowa i za-
warcia zawieszenia broni pomigdzy Ukraincami a nasz$ sites. zbrojnq,’*
a generala mianuje sig tylko zastgpc^ przy кар. Johnsonie. Wobec
tych rozkazow кар. Johnson z roli posrednlka wyrdsl do roli tego, ktd-
ry wlasciwie samodzielnie zawrzed ma rozejm a reprezentant wojska
polskiego, ktdry w tym wypadku winien zdaniem naszem bye czyn-
nikiem decyduj^cym schodzi do roli informatora i doradcy. P. Johnson
jakom czlowiek sprytny w lot wyzyskal te bigdy celem podniesienia
swego stanowiska i wystqpi! tntaj w roli pelnomocmka Ententy ina-
j^cego samoistnie zawrzed rozejm przy ktdrym wladze wojskowe i cy-
wilne polskie mialyby mu bye pomocne jako organa doradeze. Cale
szezgdeie, te pulk. Wade zoryentowal sig rychlo w sytuacyi i p. John-
sona odsun^l od tych pertraktacyi, jego dzialalnosd bowiem wobec
wadliwie przez sztab generalny ttumaczonych pdnomocnictw i wobec
jego uprzedzonego do nas stanowiska mogla byd dla nas bardzo
sskodliwa, Uwazamy rdwniez, ze spychanie generala polskiego do roli
informatora p. Johhnsona jak to w inysl cytowanej instrukcyi mialo
miejsee, jest dla sprawy niskorzystne, zdaniem naszem bowiem rozejm
zawierad powinny wladze wojskowe polskie a nie obey czynnik, ktdry
w tym wypadku powinien byd tylko posrednikiem a w najlepszym ra-
zie rozjemc^. Z konferencyi odbytej z podpulk. Rybakiem u ktorego
nie znalezlidmy poza wylqcznem stanowiakiem milltamem fcadnego
szerszego zrozumienia interesdw ogdlno narodowych i z instrukcyi
udzielonej generalowi Lesniewskiemu wyniestismy wrazenie, ze sztab
generalny zbyt pochopnie chwycil sig linii Bugu jakkolwisk n.p. juz
ze wzglgddw strategicznych przedewszystkiem nasuwala sig jako od-
powiednlejsza linia Styru, a co gorsza zbyt latwo opuszcza linig de-
46
markacyjn^ Bugu, przy kt6rej przynajmnlej twardo stac powinnismy
i na kt6r$, zdaniem naszem Rusini zgodzic sig b^dq. mogli. Lima ta w
ukladach politycznych inigdzy Polakami a Rusinami jeszcze za czasow
austriackich byte projektowan^ i nie byla przez Rusindw bezwzglgdnie
odrzucan^. Na lini? t$ po rozmowach prowadzonych we Lwowie godzil
si$ plk. Wade, general Barthelemy wreszcie i earn Johnson brat
przy pierwszym swyin pobycie we Lwowie jako punkt wyjscia. Usta-
lenie linii tej uwazaloby spoleezenstwo za klgskg, ktor^by jednak jako
chwilowg moznaby spoleezenstwu choc w czgsci usprawiedliwic. Przyj-
mowanie innych linii bardziej na zach6d wysunigtych lub odsuwanie
zaglgbia naftowego w zarz^d Ententy, bylogy zdaniem naszem wprost
niebezpiecne i staloby si§ niew^tpliwie zarzewiem groznych ruch6w
rewolucyjnych.
Uwagi powyzsze pozwalamy sobie Panu Naczelnikowi przedloiyfi
z ргоёЬз о przyjgcie ich do zyczliwej wiadomosci z tem, ze dyktowaly
je nam powaga chwili i poczucie gigbokiej odpowiedzialnosci.
Prezydyum Tymczasowego Komitetn Rzadzqcego:
ODPIS
Depesza nadana 13 stycznia 1919
gods. 9.40 wiecz.
Do Komisyi Rzqdzqcej
we Lwowie.
Z roskazu przedstawiciela Ententy w Warszawie pulkownika Wa-
de przyb^dzie dzisiaj 13. stycznia br. wieczorem do generate Rozwa-
dowskiego do Grddka Jagiell. kapitan Johnson, celem ulozenia rozejmu
z Ukraincami. Przedstawicielem wojskowym przy ukladach bedzie
general Leiniewski.
Uwazam, ze bytoby poz^dane, gdyby si$ do niego przyl^czyl
przedstawiciel Komisyi Rz^dzqcej.
Szef generainego sztabu
gen. Szeptycki m.p. Nr. 379/6.
British Mission to Poland.
ODPI&ad 2./
Senatorska 33.
Warszawa 12. January
1919.
To
Captain Johnson.
Your instructions are to proceed to the Lemberg front and report
47
yourself to general Rozwadowskl You will inform hhn that Colonel
Wade, the British Comissioner in Warsaw, has sent you, with the ap-
proval of general Count Szeptycki, Chief of the General Staff, to en-
deavour to bring about a discusion with a view to the conclusion of an
armistice between the Polish and Ukrainian Forces. You are authori-
sed to call upon both sides in the name of the Allied Governments to
stop fighting pending the final decision of the Peace Conference and
their respective claims.
H.H. Wade m.p.
Colonel, British Comissioner.
Odpis ad 3
Naczelne dowddztwo na Gal. Wsch.
Op.Nr.17/1 tajne
Zawiadamlam, ie otrzymalem dziS depeszg z Warszawy nastgpuj^cej
trefici:
“Sstab generalny 570 —15/1 —12.20.—
Jako delegata wojskowego do pertraktacyi rozejinowych z Ukraincami
wyznacza sig pana gen. dyw. Lesniewskiego. Blizsze Instrukcye dla
pana generala poda do wiadomosci podpulkownik Rybak.—
W mysl tej depeszy i poprzednich roskazdw upowazniam zatem
pana gen. dyw. Lesniewskiego do wydania wszelkich zarzqdzen aby
panu kapitanowi Johnsonowi, ktdry na roskaz angielskiego przedstawi-
ciela w Warszawie pulkowika Wade przybyl juz do Lwowa w celu
rozpoczgcia pertraktacyi о rozejm z Ukraincami ulatwic w razie po-
trzeby przekroczenie naszych linii bojowych i udanle sig na przeciwn$
strong.—
Otrzymuje gen. dyw. Lesniewski, kt6ry przeszle drugi egzem-
plarz tego rozkazu do wiadomosci pana delegata komisyi Rz^dz^cej
hrabiego Skarbka.—
Gr6dek JagieH. dnia 15/ 1919 9ta wieczdr
Rozwadowski mp
Odpis ad 4
Lemberg 22J.1919.
Mon cher Comte Skarbek!
J’ai fait deux efforts sans succes pour Vous trouver et Vous
48
rendre conte de la situation. Sans doute Vous 1’aurez deja entendu
de i’Etat Majeur General. Les delegues Ukrainiens etaient d’abord
tres intransigeants, inais pan & peu ils ont ete amenes a au point de
vue plus raison able; et enfin ils laissaient discutez une solution que,
je crois, Votre Gouvernement et Votre Stat Majeur General pour-
raient accepter. Us faisaient cependant une condition absolute que
cette solution sera ппровёе aux deux partis par les Gouvemements
Allies. Comme je ne suis pas, encore, autoriz6 par mon Gouverne-
ment a imposes des conditions dans leur nom 1’affaire devait rester
11, et les d61egute sont revenue, espdrant etre de retour aujourd’
hui, Mais hier le General Pawlenko1 a envoys une communication
que, par suite de la maladie du President, les dengues ne pourraient
revenir que Lundi. Je pars, alors, tout de suite, pour Varsovie pour
parler a M. Paderewski (:qui n’etait pas encore Ministre quand j’ai
quftte Varsovie:) En route je verrai le General Bartbelemy a Cra-
covie. Je 1’ai mis au courant de la situation Dimanche soir, et je
crois qu’il predra part a les prochaines negotiations.
J’espere, M. le Comte, que Vous m’avez pardonne d’etre parti le
jour de Votre diner. Ayant entendu que la mission militaire Fran-
gaise 6tait a Cracovie je trouvais absolument necessaire de partir sur
le champ pour la consulter avant de voir les delegues, puisque c’etait
possible que le General Barthehny avait des instructions de son
Gouvernement sur le sujet.
Je devais partir si vite que je n’ai en que le temps de Vous en-
voyer mes regrets verbalement au lieu d’ecrire une iettre.
Agreez Г assurance de mes sentiments cordiales.
H.H. Wade m.p.
P.S. Je conte revenir ici Dimanche soir.
i OmeManovych-Pavlenko, Mykhallo (1878-1962), general of the army of
the Ukrainian People’s Republic. Organized military units of the "Free Cos-
Baks’’ in Katerynoslav in 1918; Commander of the Ukrainian Galician Army
(Dec. 10, 1918-June 7, 1919); Commander of the army of the Ukrainian People’s
Republic during the "Winter Campaign" (1919-1920).
49
General Lesniewski, Ppi. Rybak, Rotm. KrechowiecH,
nastgpnie General Rozwadowski.
Hr. Skarbek podaje, ze gen. Szeptycki polecil dobrac sobie repre-
zentanta Komisyi Rzqdzqcej — hr. Skarbek wstapil jako cslonsk do tej
akcyi,
Pplk. Rybak: Przed 14 dniaml przyjechala misya angielska plk.
Wade (z Johnsonem, Biedermanem, Jeffriesein:). 4qdali§my od nich
materyalu wojennego. Jako pierwszy punkt postawiony przez koalicyg
byla ugoda z Czcehami,10 a nastgpnie kwestya wschodniej Galicyi. Ta
Odpis ad 5.
PROTOKOL
posiedzenia, ktore odbylo sig w Namiestnictwie dnia 19. stycznia 1919
о godz. 5-tej po pol.
Obecni: Czlonkowie T.K.R.: Hr. Skarbek, Dr. Stahl, Dr. dazew-
skl, Dr. Stgslowicz, nastgpnie Hausner.
ostatnia kwestya interesowala najwigcej koalicyg.
Sztab generalny uznal za stosowne zalatwic kwestyg wschodnio-
galicyjskq, bo braid jakie widzial sklonily go do zapatrywania, ze
z czasem utrzymania naszego frontu nie jest do utrzymania. Sztab ge-
neralny zgodzil sig, by plk. Wade wystqpil w tej sprawie jako rozjemca
i dal mu upowaznienie do tego. Sztab gener. liczyl sig z konsekwencya-
ini politycznemi zawieszenia broni, ktdre jest czysto militarne.
Rozejin stawia sig zazwyczaj w linii, kt6ra sig w danej chwili
trzyma.
Nasza sytuacya militama jest ciskawa.
Z jednej strony Lw6w—Rawa20—wzdluz linii kolejowej Lw6w—
Przemysl, a nastgpnie Przemysl—Chyrow.21 Wychodztic z tej zasady,
ze Unia ta nie jest jednolitq, nie inozna mowic о linii, lecz wplyn^fi na
rozjemcg, by rozstrzygnql dla nas najkorzystniej.
Ukraincy tez stoj^ tylko w pewnych grupach.
Gdybysmy jak^s linig ustanowili musialyby pewne grupy obu
stron ustqpic. Uwzglgdniaj£j.c stosunki polityczne moznaby ustali^ linig
uwzglgdniaj^cq stosunki etnograficzne by latwiej spacyfikowac Kraj.
Z tych wzglgd6w sztab generalny zaprosii delegat6w T.K.R. Szlo
g!6wnie о to, by tak stosunki uloiyfi by mlodziez lub niewiasty nie
rozpoczgty walki podobnie jak to sig stalo we Lwowie. Walka we
is Agreement between the Poles and the Czechoslovaks over the disputed
territory of Teschen, which was occupied by the latter In Jan. 1919.
» Rava Ruska, or Rawa Ruska, a town 50 km NW of Lviv.
st Khyriv, in Polish Chyrdw, a town 90 km SW of Lviv.
50
Lwowie poci^gngla w konsekwencyi zaangazowanie sil wojskowych
pod Lwowem.
Z punktn widzenia wojskowego inusi bye:
1 .) Lw6w w naszem rgku;
2 .) Unia kr6tka i w terenie korzystna.
To l$czy Lw6w z liniq Bugu. Od Bugu koto Lwowa na dot (:co naj-
nmiej 15.khn. nawschdd od Lwowa: (Ta linia dzielitaby etnografieznie
Kraj mniej wigeej rdwno (:protesty przeciw temu’!:) tylu Polakdw
byloby z jednej strony iln L'kraidcow z druglej strony.
Anglik uwzglgdnia posiadloSd Lwowa, pas na 15.klm. na wschdd
linig Bugu — trudnodci robi na pohidnie od Dniestru.
О linig po Dniestr przyjdzie zapewne do porozumienia ale ponizej
Dniestru, to iqdania z naszej strony s^ zbyt wyg6rowane. To tei
sztab sig nad tem zastanawial, by ten teren zneutralizowac!.
To jest rzeczy politykow by wplyn^d na Anglikow, azeby Staro-
stwo Stryj—Drohobycz22 * zneutralizowad.
JskaS komisya migdzynarodowa musi byd ustanowiona, kt6raby
kontrolowala dotrzymania warunkdw rozejmu.
(:Hr. Skarbek podaje, ze pHc. Wade wyjechal z Krakowo. do
Lwowa:)
S^danie Hnii jaknajdalszej moze opdfnic rozejm, a nam zalefcy na
rychlem zaiatwienlu sprawy, idzie bowiem о wstrzymanie sil bolsze-
wickich id^cych od Litwy. Dostal polecenie Naczelnlka Panstwa
I Szefa sztabu zwrdcenia uwagi T.K.R. by wjdyn^l narychle za’atwie-
nie.
P. Glaiewski konstatnje, ze to jest tragiezne potozenie gdyz trze-
ba za wszelk^ ceng zawrzed pok6j bo Rusinom nie damy rady.—
Pplk. Rybak wyjaSnia, ze Ukraidcom da sig radg, leez nie bolszewikom.
Koalicya nie moze udzielic pomocy, korpus Hallera” po przyjezdzie
bgdzie musial rozeslac zotnierzy na urlop a czynnie wystqpid moze
dopiero na wiosng.—
Koalicya do walki z bolszewizmem musi wprzdd przygotowac orga-
nizacyg, co potrwa kilka tygodni. P. Dr. daiewski zapytuje о pobdr
i о posilki z Poznadskiego.—
Pplk. Rybak przyznaje, ze ludzie s$, lecz materyalu niema. —
Dr. GWewski podal, ze w Poznadskiem slyszal о wielkich materya-
lach wojennych.—
P. Hr. Skarbek: Johnson oswiadezyt, iz wie od Wade’a, iz hr. Szep-
22 Drohobych, a city 65 km SW of Lviv.
S3 polish troops organized In France In 1618 by General Joseph Haller.
51
tycki powiedzial, iz ma materiahi wojennego, a raczej amunicyi ne
4 dni.
Pplk. Rybak wyjadnia, ze szlo u uzyskanie pomocy materyalnej od
koalicyi, dlatego Anglikowi spraw? czamo przedstawiano.—
Dr. Stahl zapytuje dlaczego Francuzi tutaj nie wyst?puj$.—
Pplk. Rybak wyja&iia, ze Francuzi organizuj^ walk? przecciw bol-
szewikom. Koalicya chce nam dad front od Brzescia84 do Ploskirowa?6
Liczy si? z sympati^ Ukrainy, kt6ra ma oSwiadczad si? za koalicy^.—
Dr. Stahl interpeluje czy zapatrywanie przez pplk. Rybaka wypo-
wiedziane, ze mlodzie£ zainicyonowala, mlodziez... nie odzwierciedla
zapatrywania warszawskiego о znaczeniu tej walki. Podkresla, ie
to byl odruch spoleczeAstwa, kt6re z Ц walk$ si? solidarizuje.—
Pplk. Rybak wyjaznia, ze chcial przez to powiedzied, it organizacya
tu jest nieodpowiednia, dorywcza. Przedstawia, ze grupa “BUG” po-
niosla straty skutkiem niewycwiczenia zolnierzy. W3r6d tych stosun-
k6w sztab generalny nie moze wsiqd tej gwarancyi, ze tu przez 6 tygo-
dni utrzyma si?.—
P. Dr. Glaiewski podkresla, ze kmdt Pilsudski por?czyl, ze Lwowa
nie odda, a ze z Ukraincami nie motna si? ukladac dopdki si? ich od-
powiednio nie pobije. — Ze stanowiska politycznego obsadzenie Bugu
jest katastrofalne. Ponicwaz Podole jest spichlerzem, to b?dzie ka-
tastrof^ dla Polski, bo to prejudykuje granice Polski.—
Dr. Steslowicz podnosi, ze albo stoimy tak militamie, ze dyktujemy
warunki, albo uzyskamy odpowiednie poparcie Ententy — i czy ta
ma tyle autorytetu wobec Ukrainy, by na nich wymusid respekto-
wanie zarzqdzen.—
P. Dr. Stahl: Podkresla si?, te my jesteimy aliantem koalicyi.
Dr. Glaiewski zapytuje czy Ententa uwaza Ukrainc6w za jednostk?
poBtyczn^.—
Pplk. Rybak mdwi, te Ententa ma moze r?ce zwi$zane prawem sa-
mostanowienia Wflsona?®—
Atutem politycznym byloby to, ie duzo mamy zolnierzy do dyspozy-
cyi — w Kr61estwie — ktdrzy nie shizyli w wojsku i tych motemy u±yd
w interesie koalicyi w zamian za poparcie.—
Hr. Skarbek konstatnje, ze sztab generalny kaze nam kapitulowac
a tylko wytargowad jaknajwi?cej.— * 2
г* Berestia, in PoMsh Вггейё nad Bugiem. in Russian Brest Litovsk. a
city on the Bug River, ISO km East of Warsaw.
2s Proskurlv, In Polish Proskirdw, present name Khmelnytsky, a town
280 km SW of Kiev.
2« Wilson, Thomas Woodrow (1866-1924), U.S. President.
52
P. General podaje, ze Pilsudski podkresla niebezpieczenstwo ze wscho-
du, wobec ktdrego walkg w Galicyi wschodniej uwaia. za niepo-
trzebn^.—
W tej linii id$ otrzymane wskazowki.—
P. General idziwiony jest niewyjasnionem stanowiskiem Ukrainy
galicyjskiej do rosyjskiej.—
Hr. Skarbek, Masg nieszczgs£ sig stalo, ze sztab generalny uwaiat
Lw6w za fragment i w tem przewaznie trwa.—
Zawieraj^c ugodg z Ukraincami przesunie sig wojsko na pdtnoc a tu
sig otworzy drogg bolszewikom od pohidnia.—
Kapitulacya z naszej strony rozszerzy bolsewizm.—
Czynniki polityczne ze swej strony robily wszystko. W tej chwili
bgdziemy pomagac wojskowosci i zastrzegainy sig, ze cala odpowie-
dzialnoSf za to spada na wojskowosc.—
Przestrzega przed tem, by robid najpierw zawieszenie broni a potem
m6wi<5 о warunkach,—
Pplk. Rybak uznaje, ie przed podpisaniem nie mozna robic zawie-
szenia broni.—
plany by operacye dalej poszly.
Hr. Skarbek zastrzega sig, ze to nie jest kapitulacya przed Entente’^
lecz przed wlasnem wojskiem. Ententa nie podala dotychczas swego
stanowiska i tego stanowiska nie znamy. Przestrzega dalej przed
zbytnim pesymizmem. Militarna sytuacya wedle przedstawienia jest
katastrofalna ale i u Ukraineow jest nie lepiej. I tak przyjazd na-
tychmiastowy w tej cbwili oficer6w — telegramy — 2 rusini wyslani
przez hr. Skarbka wr6cili z bardzo szerokiem pelnomocnictwem.—
Powinnismy stafi na tem stanowisku, ie przelew krwi jest bezuzy-
teczny. Powinnismy stac twardo przy swych warunkach.—
Chodzi о sposoby i formy przedstawienia p. Wade’owi. Powiedziec mu:
im wigcej zostawicie terenu Polsce, tym wigcej szans obrony przed
bolszewizmem.—
Jako punkt wyjscia linia Bug—Styr — drug^. linig Gnila Lipa uwa-
zac nalezy za kapitulacyg — a ostatni^ za rewolucyg.—
Prosi by sprawy definitywnie niezalatwiac, dopdki nie przyjedzie
komisya francusko-angiefeka.—
P. Stesiowicz podnosi, ze trzeba uwaia^ by ta granica rozejmu nie
byla granicq Polski.—
Pplk. Rybak wyjasnia, ze cbodzi tn о ochrong przed bolszewizmem.—
P. Steslowicz podnosi — ie trzeba wyja&nid pulk. Wade’owi, ze niema
gwarancyi, iz Ukraincy ushichaj^ — Ukraincy nie maj$ nic do
stracenia, — i mog^ nie dotrzymai.—-
53
Fplk. Ryfaak — Linia demarkacyjna musi bye obsadzonq.—
Hr. Skarbek — Uchwalono wczoraj telegrafowac do kmdta Pilsud-
skiego by pozwolil zolnierzom glosowac, bo wszyscy Polacy s%
w wojsku.—
Pouczyc ludno&c jak sig zachowywac z pociskami —
Armaty ruskie.—
P. Hausner widzi w tem zawieszeniu broni moment wysoce poli-
tyezny.--
Moment polityezny jest ten, ie Entente chociaiby iyezliwa me inte-
resuje sig nasz$ granic^ wschodniq. Jest przekonany, ie ustalenie
granic bgdzie decydujqcym dla granic kraju.—
W razie zawieszenia broni, Rusini bgdq utrwalac sw^ wladzg za
frontem — stanq przed kongresem z faktem dokonanym.—
Linia Bugu przes^dza granice Krdlewstwa. Bronid musimy llnii
Styru bo Wolyn musi naleied do Polski, ze wzglgdu na male zaludnie-
nie i charakter ludnosci. Powinnismy stac na linii Zbrucz, lecz mini-
mum linia Styru — na pohidnie jest obojgtne czy Stryj czy Swieca. Ze
wzglgdu na to ie rosyjska Ukraina nie chce nie wiedzie£ о tych gali-
cyjskich Ukraificach, bo nie chce zraiad sobie zywiohi polskiego, ktd-
rego potrzebuje na Ukrainie, totez oni nawet podwigcaj^ tych galicyj-
skich Ukrainc6w dla zgody z Polakami.—
Zaznaczam, ie Entente nie oryentuje sig w tych sprawach, bo tutaj
iywiol chlopski nie majqcy ideologii, tak jak bolszewicy rosyjsey, to
jest iywiol dziki, chlopski. Mowi to, jako spolecznik znajqcy sto-
sunki.—
Entente powinna rozumie£, ie z chwil^ gdy wojsko ukraihskie wolne
rozejdq sig do domu, powstanie bolszewizm. Ukraincy nie s$ w stanie
dotrzymad warunkdw. Bolszewizm sig rozleje po calej Galicyi. Obo-
wi^zkiem Ententy przyslac Haliera — trzeha oglosic reformg agrar-
nq.—
Jeieli ustalimy linig Styru, to wojsko musi pozostac. Absolutnie linia
Styru musi by6 utrzyman^.—
Decyzya komisyi zgodna.—
Zasadniczo za rozejmem — tylko warunki muszq byd znane. Maximum
naszych ustgpstw: Linia Styru — (Busk) (Swieca).—
Ostateczna formulka.—
Po przedstawieniu sytuacyi wojskowej przez zastgpeg Szefa sztabu
W.P. Prezydyum Komitetu Rz^dz^cego godzi sig na podjgte przez
Plk. Wade’a — za аргоЬаЦ gen. Szeptyckiego — kroki w celu dopro-
wadzenia do zawieszenia broni migdzy Polakami a Rusinami. Wy-
chodzqc z zaloienia, ie tylko ta przestrzefi Galicyi ochronkm^ bgdzie
54
od bolszewizmu, ktdra pozostanie w rgkach polskich, domaga sig przy
wyznaczeniu chwilowej linii demarkacyjnej osi^goigcia jej jaknajbar-
dziej na Wschdd. Jako ostatecznq. linig demarkacyjnq, uwaza Prezy-
dyum Komitetu Tymczasowego granicg rzeki Styru przez Busk, Prze-
myslany, Rohatyn, Gnila Lipa, Lomnica.—
Kazd^ linig dalej na zachdd uwaiac by musiai za kapitulacyg, ktdra
me zabezpieczalaby spokoju stolecziiego mi as La Lwowa, przywolalaby
scpetnie nieobliczalny odruch wojska i spoteczedstwa rzucilaby kraj
w odmgt rewolucyjnego ruchu, ktdry musiaiby sig w ruch bolszewicki
przemienic.—
Tymczasowy Komitet Rz^dzqcy wezwany przez Szefa sztabu do wsi
udziaiu w pracy, shizyd bgdzie sferom wojskowym ktore jedynie s%
upowaznione do uloienia warunkdw zawieszenia broni swojq radq
i pomocy. Kom. Tymcz. Rz. zastrzega sig w jaknajbardziej stanowczej
formie, ze ulozona przez wojskowoSd linia demarkacyjna dla obu
armii, jest liniq czysto rozgraniczaj^c^ wakzqce wojska i nie moze
w niczem przesqdzad przyszlych granic Rzeczypospolitej Polskiej, ktd-
rych ustalenie pozostawiamy decyzyi kongresu pokojowego. —
Opinig T.K.R. przedstawia na konferencyi hr. Skarbek.—
Przyjechai gen. Rozwadowski о godz. 8-mej.—
Hr. Skarbek reasumuje cal^ dyskusyg.—
Gen. Rozwadowski doszedl na podstawie listu Pilsudzkiego do przeko*
nania, ie sprawg moznaby w inny sposob korzystnie przeprowadzid.
To jest sprawa zneutralizowania zaglgbia naftowego. Druga rzecz to
kopalnie kali w Kaluszu.—
Naturalizacyg rozszerzyd by nalezalo na obie strony Stryja po Ka-
hisz wlqcznie.—
Dyskusya moglaby byd ograniczon^ do terenu na pdhioc od Dnie-
stru.—
Zdecydowanie sig na jak^kolwiek linig przesqdza granice kraju.—
Rozejm dotyczylby linii migdzy Bugiem a Dniestrem — potudniowa
strefa bylsby zneutralizowana.—
Hr. Skarbek widzi w tem niebezpieczedstwo. Podzielenie polowy kraju
nasunie dalsz^ linig na pohidnie. Jest niebezpieczedstwo w ustaleniu
linni, lecz przynajmniej jasna sytuacya — natomiast przy neutrali-
zacyi cala potad kraju niepewna.—
Gdy AngUey tam potozq rgkg, to stamt^d ich nie usuniemy.—
Linig tg uwaia za fatalnq lecz nie podcina nam gardla. Raczej za-
ryzykowad Kahisz — niz czynid Boryslaw niepewnym.—
A mozeby okupowad caly kraj przez Entente?
Jskie mainy nadzieje?
55
Gen, Rozwadowski ma wrazenie, ze Warszawa zalozyla rgce i pozo-
stawila nas naszym silom. — DziS trudno powiedzied о daiszej akcyi,
dopoki me okaie sig, co z amunicyi straconcj pod 26lkwiq27 da sig
uratowac.—
Sam gen. Rozwadowski poczynil kroki dla uzyskania amunicyi i bro-
ni.—
Pplk. Rybak ma dyrektywg zainicyowania zawieszenia brom na czas
nieograniczony za 4 tygodniowem wypowiedzeniem.—
Gen. Rozwadowski twierdzi, ie nawet w 14 dniach lub miesigcu na-
sza sytuacya si? polepszy.—
Przez ten czas (4 tygodnie) kadry sig zapelni^, a bron i amunicyg sig
dostanie.
Przed tem zawieszeniem broni mota liczyd na sukcesy — lecz po-
wstrzymuje sig w akcyi by zachowad obecne oddzialy jako kadry do
uzupebiienia.—
Gen. Rozwadowski odczytuje czgsc listu pisanego do Kmdta Pilsud-
skiego.—
Mysl jest, by sig przedostac przez Sambor2® w strong Boryslawia2’-—
P. Dr. Glaiewski zapytuje о kwestyg zajgcia calej Galicyi przez En-
tente-—
Gen. Rozwadowski m6wi, ie Entente niema na to sit. О linii sie nie
m6wi teraz.—
Entente ma interes w tem, by bronid przed bolszewizmem silami pol-
skiemi. Ten interes pokrywajgcy sig z naszym trzeba wyzyskad. JeSli
Entente chce, by nasz kraj szedl chgtnie, must nam zabezpieczyd
tyiy—
Inz. Hausner podkresla waznosc Styru ze wzklgdu na Wolyd.—
Gen. Rozwadowski proponuje zawieszenie broni na obecnej linii na
czas 4 tygodniowy.—
Pplk. Rybak chce ustalic linig.—
Sprzeczne zdania.—
Dyskusya na temat zawieszenia broni 1 rozejmu.—
Gen. Rozwadowski podkresla, ie linia Bugu przes^dza granice Polski
na pdtnoc, a nie mozemy opudcic i Stanislawowa.®0
Stanowisko T.K.R. zqda przesunigcia linii najdalej na Wsch6d.
«т Zhovkva, in Polish ZCtkiew, present name Nesterov, a city 25 Ion N cf
Lviv.
гв Samblr, in Polish Sambor, a city 70 km SW of Lviv.
г» Boryslav, a city 75 km Sw of Lviv.
so Stanyslaviv, in Polish Stanlslawdw, present name Ivano-Frankivsk,
a city 110 km SW of Lviv.
56
Godz. 9-ta pop. zakonczono.—
W najgorszym razie neutralizacya Kahisza.3’—
ODPIS.
Lw6w, dnia 29. stycznia 1919
Do Pana
Generala dywizyi
Tadeusza Rozwadowskiego.
Panie Generale!
W nawiqzaniu do naszego pisma z dnia 5. stycznia b.r. i odpo-
wiedzi Pana Generala z dnia 6. stycznia br. Prezydyum T.K.R. widzi
si§ zmuszonem przedlozyd ponowne przedstawienie.—
Skonstatowad z przykrosciq. musimy, ze og61na sytuacya wojsko-
wa, ktdra wywoiala poprzednie nasze pismo, mimo zapewnien Pana
Generala, nietylko, ie na lepsze si$ nie zmienila, ale raczej znacznie
sig pogorszyla.—
Mija jul trzeci tydzien, a zopowiedziane w liScie Pana Generala
decydujqce uderzenie, maj^ce Lw6w uwolnid z opresyi, albo nie na*
st^pilo, albo tei sig nie udalo, sytuacya bowiem we Lwowie i okolicy
jest r6wnie krytyczna jak byia w dniu kiedysmy powodowani trosk^
о ios miasta i jego mieszkanc6w, pierwszy list do Pana Generala wy*
stosowali.—
Miasto jest nadal pozbawione swiatla i wody i jest coraz czgsciej
i coraz wigkszymi pociskami ostrzeliwane, eo wywotuje daleko id^ce
zdenerwowanie i przygngbienie. Mieszkancy miasta, z podziwu godnq
cierpHwosci^ znosili i znoszq te braki, przekonani, ie wojska nasze
dlatego nie odsuwajq wroga z pod rogatek miejskich, gdyz uzyte bye
majq. do wigkszych operacyi wojskowych, majqcych na celu w spos6b
decydujqcy przechylid szanse na nasz% korzy&c i uwolni£ kraj od na-
jazdu ukrainskiego.—
Niestety, i poza Lwowem sytuacya bynajmniej na naszq korzySd
si^ nie zmienila, gdyi po chwilowych przemijajqcych sukcesach, na-
яЦрЙа sytuacya, mimo ie w ci^gu miesi^ca stycznia zostaly do Galicyi
wschodniej przyslane znaezne posilki.—
Gdy do tej niekorzystnej, zdanlem naszem, sytuacyi militamej,
dodamy zatrwazajace objawy dezorganizacyi wojskowej, dojs<5 musi-
my do wniosk6w, kt6re w nas, odczuwaj^cych wsp61odpowiedzialno££
si Kalush, in Polish KahiBZ, a city 90 km SE of Lviv.
57.
za losy kraju, wzbudzaj^ najdalej idqce obawy. Obawy te nie s$ by-
najmniej wypiywem jakiegos przedenerwowania albo nieuzasadnio-
nego pesymizmu, lecz wynikiem trzezwej oceny sytuacyi.—
Stwierdzamy zatem, ze mimo uplywu juz przeszlo dwoch miesigcy
od odbicia Lwowa, olbrzymia wigkszosc kraju pozostaje nadal pod
uciskiem najezdzcy, ze pod rogatkami stolicy stojq wojska ukrainskie,
ie mimo cigzkich strat w ludziach nie zdolalismy zadad wrogowi de-
cydujqcej klgski. Fakta te kaiq nam uwazac dotychczasowq kampa-
nig memal za przegran% a epos6b prowadzenia calej akcyi wojennej
nie wzbudza w nas wiary abysmy korzystnie zakonczyd mogli.—
Niebezpieczedstwo jest zdaniem naszem wielkie i bezposrednie,
naprawa i zmiana dotychczasowych stosunkdw nast^pic powinna bez-
wlocznie i radykalnie, prowadzona w dotychczasowy sposdb wojna
przyniefid nam bowiem musi klgskg militarnq a w konsekwencyi i klg-
skg narodowa i spolecznq.—
Grozi nam utrata Galicyi wschodniej, kt6rej nie zdoialiSmy uwol-
ni<5 od najazdu ukraidskiego, grozi nam jad bolszewizmu wsrod woj-
ska, gdy sig ono przekona, ze wodzowie go do klgsk a nie do zwycigstw
prowadz^, grozi to nam wreszcie oslabieniem naszych z^dan wobec
patistw Ententy, gdy sig przekonaj^, ie nie jestedmy zdolni wlasnemi
silami usun^d najazdu ukrainskiego i spacyflkowad kraju.—
To niekorzystne potozenie militarne, musi niewqtpliwie ujemnie
wpiyn^d na decyzyg panstwa koalicyi, przy oznaczeniu linii demarka-
cyjnej migdzy wojskami polsko-ukrainskimi na wypadek zawieszenia
broni.—
Prezydyum T.K.R. za to wszystko co sig stalo na polu militamem
nietylko nie moie brad zadnej odpowiedzialnodci, lecz przeciwnie musi
jq zloiyd wylqcznie i w calodci na barki Pana Generala.—
W licznych konferencyach jakie Komitet Tymczasowy i jego Pre-
zydyum z Panem Generalem odbylo, zwracaliSmy ai na^byt czgsto
i dobitnie uwagg na wszystkie braki i ujemne strony takiego prowa-
dzenia wojny, niestety w odpowiedziach zbywani bywalismy ogdlni-
kami tudziei ciagiymi zapewnieniami о wkr6tee nast^pid majacem
uderzeniu ktdrem rozgromi sig wojska ukrainskie i uwdni Kraj od
najazdu.—
Po tych zapewnieniach, nietylko nie nast^pily fakta, lecz prze-
ciwnie sytuacya zwlaszcza Lwowa ci^gie pozostawala krytycznq. —
Niebezpieczenstwo ponownego zajgcia Lwowa przez Ukraidcdw, nie
zostalo dotychczas usunigte, i wobec przemgczenia i tak juz bardzo
oslabionej zalogi, kaZdy silniejszy парбг wojsk ukraidskich mote
tqjowodowad upadek Lwowa. Jui w poprzedniem naszem pl&nie, za-
58
znaczylismy jak cigzk^ kajtastrof^ dla caiej Polski byioby powtdrne
zajgcie Lwowa przez Ukrainc6w, obecnie komunikujemy, ze nie, lub
bardzo maio uczyniono aby stolicg kraju zabezpieczyd przed tq kata-
strof$. Raz jeszcze powtarzamy, ze wanmki w ktfirych sig miasto
znajduje, t.j. blizkosci bezposredniej linii bojowej, brak wody i swiatla,
ci^gle ostrzeliwanie, wywohije bardzo przygn§biajqcy nastroj, i znie-
chgcenie, ie tych objaw6w juz dalej lekcewazyd nie wolno gdyz na-
pigcie nerwowe u olbrzymiej wi^kszosci iudnosci doszlo juz do osta-
tecznych granic.—
Skoro stoj^cemi do dyspozycyi silami nie mozna usun^d inwazyi
z calego kraju, naleiy zdaniem naszem odepchn^c Ukrainc6w od naj-
bliiszej okoHcy Lwowa i zabezpieczyc go od groz^cej inwazyi i w ten
sposdb stworzyd warunki wyczekiwania zmiany sytuacyi na lepsze.—
Pismo niniejsze, kt6re wystosowujemy do Pana Generate, w tak
atanowczej i bezwzglgdnej formie niech b^dzie dowodem jak powaznie
sytuacya oceniamy i jak bardzo uwaiamy bezwloczn^ i radykalnq
zmiany za konieczn^.—
Z Prezydyum Tymczasowego Komitetu Rzqdz^cego:
Glaiewski m.p. Hausner m.p. Skarbek m.p. Steslowicz m.p.
Naczcinikowi Panstwa
Jozefowi Pilsudskiemu
w Warszawie
mamy zaszczyt przedlozyd z prosbq о przyjecie do wiadomosci.—
Za Tymczaeowy Komitet Rzqdzqey:
59
7
Z.F.
Т-15
252/Т
Poselstwo Polskie
na Ukrainie.
Nr. P/58/19
w sprawie: Ukladu wojskowego
Ukrainy z Niemcami
1 zal^cznik.
Odpis
16 stycznia 1919
:Sciile poufne
(piecz^tka)
Jedno przeplata si§ tu z drugiem, d^zenie do zaprzestania walk!
zhrojnej о Galicjg Wschodnia z usilowaniaini zapewnienia w tej walce
szans powodzenia Ukrainie. Oto dowddztwo roeiozonego w okolicach
Pinska,’ Holub, Wlodawy2 i Brzeseia 21-go korpusu wojsk niemieckich
zawarlo z rzqdem ukraidskim rodzaj konwencji, orzekaj^cej, 1) ie
wspomniane dowddztwo ulatwi wojskom ukrainskim przewdz ma-
terjalu wojennego i ludzi, 2) ie za'bezpieczy przed wojskiem polskiem
otoczenie prawego skrzydla operujacych w pomienionych okolicach
wojsk ukraidskich. Ustgp szczegdlny m6wi wyrainie, iz umowa tyczy
si§ tylko kraju lei^cego na prawym brzegu Bugu.
Podpisali ja dow6dca 21. korpusu niemieckiego jen. Gieseck i szef
misji wojskowej niemieckiej major Miihlhehn ze strony zad ukrainskiej
mial podpisad sam p. Wynnyczenko, dot^d wszakie tego nie zrobil.
Odpis umowy wyslano wczoraj do Berlina. Odpis odrgczny zalq-
czam.
(_) w. [B.J KutylowskP
i Pinsk, a city on the Pryplat River 340 km NW at Kiev.
» Voiodawa, In Polish Wiodawa, a town on the Bug River, 180 km SE at
Warsaw.
Kutylowski, B. Polish envoy to the Ukrainian People's Republic In Kiev,
and then in Vynnyteia (Dec. 1918-Spring 1919).
.60
УМОВИ
3 Ншецькою головною командою
В райски Голоби, Ковель,4 Пинськ, Брест, Влодава зараз
случалось багато ншецький ешалотв. Щоб з одного боку дати
можливость Н1мецкой Команд! без задержи! полагодити еваку-
ащю свих ешалошв в Щмеччину з него району що можливо
т!льки тод! як Укратнське Республ!канське ВЙско не Суде зараз
вести в зазначеном paioHi matrix операций против поляк!в, а з
другого боку щоб зазначений раюн тд час його евакуацгй шм-
цями не був захоплекий поляками, як! бажают цього, меж Hi-
мецкою Головною Командою. УкраТнських Респуб!каньськ!х вгйск
утворена така умова:
1. Н!мецька команда забезпечила нашу Громадяньську та
в!йскову владу i в щм ра!он! не допускаючи туди поляюв до
шньця евакуацп i передав поступово на цей тер!тор!! вс! м!сця,
з як!х вшзжають яшецю ешалот — Украшсюм вшскам.
2. Операцп наших в!йск против поляюв в напрямку Володи-
мир-Волинськ!й5, Сокол будуть проводиться без затриманя з бо-
ку шмщв, окроми того правий фланг напйх в!йск повинен бути
при ц!х операциях цьпком забезпечений тмцями в!д наступу по-
ляюв з занятой шмями територн, згщно з цей умовой.
3. ГПд час операщй в напрямку Володимир-Волинський, Со-
кол Украаньське в!йско мае право користоватись зал!зними доро-
гами Голови-Ковель-Володимир-Вол. для тдвозу харч!в, та сна-
раддя, та в потр!б! войскови частши.
4. Пере!зд громадян украшьской Народной Республ!к! як в
зазиачений paioH, а также на територ!ю на зах!д в!д Вуга, як
1 вщтеля мае бути в!льним по посьвидчен!ям Украшьськой Влади.
5. Головк! Команда Н!мецька i Украшьска повинш 31 СЯчня
зробити распоряжешя по зм!сту цих умов.
6. Ниюшний договор не мае на уваз! торкатися судьбн те-
pHTopii, находящегося на зах!д в!д р!к! Буга, як! на тдетав! мир-
ного договору заключенного в Бреси Ллтовському 9 лютого 1918
року юридично належат Украшськой Народно! Республ!к!.
* Kovel or Kowel, a city and railroad junction 400 km W of Kiev.
в Volodymyr Volynsky!, in Polish Wlodzimiera Wolydski, a city 110 km N
of Lviv.
61
8
Т-19
1454/Т2
SZCZEPANOWSKI
Ini. Porucznik
Uznpeinienie sprawozdafi dawniejszych.
L.spr.1.
Sprawozdanie о programowych rzeczach poruszonych przezemnie
w rozmowach z pulk. Wade.
Wade: czego chcq. wlasciwie Ukraincy?
ini. Szczepanowski: Ich punktem wyjscia dla polityk6w byl manifest
cesarza Karola1 о federacyjnym ustroju Austrii i plan wiedefiski anty-
polski stworzenia Austriacko-Ukraiftskiej prowincji. Uchwalili to
d. 19 pazdziemika 1918. na Konstytuancie Ukrainskiej" we Lwowie,
gdzie postanowili nie przyl^czad si§ do Ukrainy rosyjskiej lecz wy-
trwafi przy Austryi. Zatem program Austryjacko-Niemiecki przeciw
Polsce, dalszy ciqg programu zatnicyowanego przeciw Polsce w Brze-
6chi litewskim.
Dla chlopdw punktem wyjscia wyl^cznie kwestye ekonomiczne
i socyalne: ekspropriacya polskiej wlasnosci, rabunek dwor6w, in-
wenterzy i tei miast. W konsekwencyi program bolszewicki (Rusini
jako tacy wlasciwie narodem nie вд, sq plemieniem i to nie jednolitem,
materyaiem etnograficznym, z ktdrego w dawniejszych czasach wy-
rastali najlepsi Polacy (tez Kogciuszko). Po zaborze przez Rosy§ wy-
rastali cz§sto Rosyanie (w Galicyi rusofile). Nareszcie od kilkudzie-
sigciu lat podjgta zostala pr6ba utworzenia nowego Narodu: Ukra-
idcdw).
Og61 ludnosci ruskiej niema jednolitej swiadomodci politycznej.
Za czas6w inwazyi rosyjskiej np. w Galicyi pozwalal si^ nazywa6 ro-
syanami, rusyfikowal sig. Potem znaczna cz^sc zwrdcila sig do my§li
zgody z Polakami (oburzenie na Austryg), a dopiero niedawny kurs
austryacki i oddanie wladzy i iandarmeryi austryackiej w rgce ukra-
>----------
i Karl I, (1887-1922), Emperor of Austria and king of Hungary (1916-
1918). Issued a Manifesto on Oct. 17, 1918 on the federative reorganization of
the monarchy; abdicated on Nov. 11, 1918.
* Ukrainian Parliamentary Representation called a meeting in Lviv of all
the Ukrainian bishops, all the Ukrainian members of both houses of the Austrian
parliament and of the Gallclan and Bukovinian Diets, and three delegates from
each of the Ukrainian political parties in Galicia and Bukovina. The Assembly
convened on Oct. 18, 1918 and constituted the Ukrainian National Council
62
ihskie — dalo Ukraincom chwilowq przewagg.
Wade: a jakby moina to w Galicyi zalatwic kompromisowo?
ini. Szczepanowski: moinaby sprawg ujqc dwojako, albo wedle teo-
rytycznych doktryn powiedziec, ze zostawimy рота Polskq na Rusi
parg miliondw Polak6w i moze 1/4 polskiego majqtku narodowego
a zato wcielimy do Polski parg milion6w Rusinow i ta linia rdwnowagi
szlaby poza Kamiencem Podolskhn a na pdlnocy poza Minskiem, albo
teoretycznie moinaby utworzy6 terytoryum przejiciowe z politycznem
r6wnouprawnieniem wszelkich element6w (ale czy to mozliwe?).
Wade: alez ja chcialbym m6wic jedynie о samej wschodniej Galicyi.
ini. Szczepanowski: sztuczny kordon austryjacki znikn^l, istnieje
kwestya wschodnich ziem historycznej Polski.
Wade: ale czyzby nie istnial dalej ten kordon?
ini. S. Szczepanowski: moim osobistym poglqdem jest, ze dla nas, jako
Polak6w, na wschodnich terytoryach teoretycznie wlasciwie nie jest
koniecznem polityczne panowanie. Wystarczylaby nam zupelnie pelna
wolno&c i mozno&c rozwoju a w lat kilkanascie zapewne bylibysmy zu-
pelnymi panami kraju. Ale musialyby zaistniec dwa warunki a wigc:
zabezpieczenie uporzqdkowanych stosunkdw wolnoici osobistej, wla-
snosci prywatnej i swobody politycznej i co najwazniejsze zabezpie-
czenie tych krain od ponownej fall wplyw6w austro-niemieckich.
Wade: alez Austryi niema!
ini. Szczepanowski: ale istnieje sily, ktore jq popieraly, ktore i w dal-
szym ciqgu d^zyc bgdq do rekonstrukcyi wplywdw niemiecko-au-
stryackich... przedewszystkiem zydzi a tez partya ukrainska.
Wade: kto wigc moie zabezpieczyc ten kraj?
ini. Szczepanowski: jedynym zywioleni, kt6ry moze przeciwstawid
sig wplywom niemieckim s$ Polacy.
Wade: a co jest z iydami?
ini. Szczepanowski: zydzi przed wojnq. oswiadczali, ze sq Polakami,
w czasie wojny okazali, ie s$ jedynymi patryotami austryackhni
w kraju.
Wade: czemu?
ini. Szczepanowski: poniewai na swiecie nie bylo ntgdy paftstwa, kt6re
takby ich popieralo i protegowaJo jak Austro-Wggry. Juz przed wojn$
iydzi mieli prawie monopol dostaw panstwowych, kolejowych, woj-
skowych, pratrie monopol handlowy i finansowo-lichwiarski, zas
w czasie wojny to jeszcze wzroslo. Conajmniej 50 do 60% funduszdw
na wojng dostarczyli Austro-Wggrom zydzi (jako pozyczki wojeime),
a td z kilkudziesigciu miliard6w banknotdw austryackich przewazna
czgsd jest w ich posiadaniu. Zatem iydzi calq swq egzystencyg finan-
63
sowq i politycznq ulokowali w popieraniu Austro-Wegier. Gdy Austrya
poparia program austro-ukrainski zydzi pqparli to calq silq dla rato-
wania swych finansow i zaszkodzenia Polakom (wzdr Poznanskiego,
kooperatywy, polski handel emancypujq spoieezenstwo od iyddw.
Ukraincdw da sig qpgtad).
Wade: tak to jest historya ale terazniejszosc?
ini. Szczepanowski: £ydzi sq nadal podstawq dzialan zdqiajqcych do
odnowienia wplyw6w i potggi niemieckiej. Tendeneye niedawnej histo-
ry! trwajq bez zmiany.
Wade: A czy byloby korzystnem dla Polski aby na wschodzie nie mied
naturalnych granic?
ini. Szczepanowski: takich granic wlasciwie niema, rzeki nie sq gra-
nicq, sq raczej liniq komunikacyjnq, w historyi mamy dwie linie gra-
niczne, ktdre majq w sobie cos z naturabiosci, jedna to wschodnie
granice Polski historyeznej ustalona w zmaganiu sig z Tatarami i Mo-
skwq i drugs to linia frontu pozycyjnego obecnej wojny, prawie ta
sama co granica pierwszego rozbioru Polski.
Wade: A czy nie byloby niebezpiecznem dla Polski aby wchlangla
w siebie duzo obcych iywioldw?
ini. Szczepanowski: Obcych iywioldw w scislem tego slowa znaczeniu
wladciwie tarn niema, procz iydow. Polacy taksamo jak Anglicy sq
rasq mieszanq z plemian: zaludniajqcych ziemie Polski historyeznej,
plemion, ktdre wydaly Kosciuszkg, Mickiewicza, Slowackiego, Mo-
niuszkg i tyhi innych nie sq dla nas obcemi plemionami. Nie mamy
zamiaru silq ich prowadzic ku polskoSci ale, jeieli po usuniciu obcej
przemocy, pdjdq one temi samemi drogami rozwoju co przed wiekami
to stanq si§ ponownie politycznie naszymi rodakami. Jest to historya
ponikqd analogiczna z rdinicami plemiennemi we Francyi, w Niem-
czech (Plattdeutach jest dla Niemca z poludnia niezrozumiale) i w An-
glii. Jeieli zechcq tworzyc wlasne nowe norodowoSci nie b^dziemy im
przeszkadzad, wolna droga, ale to nie tak latwo, sztuczna narodowosd
wynaleziona nie b^dzie miec sily zywotnej.
Wade: a rozwdj spraw spolecznych?
ini. Szczepanowski: w razie ograniczenis Polski do tego minimum, do
ktdrego doprowadzily jq panstwa zaborcze, na zachodzie w kraju zbyt
ggsto zaludnionym (przeludnionym) niemoznogd dania ludnoSci ziemi
i sarobku prowadzidby musiala do katastrofy i socyalnej rewolucyi,
na wschodnich ziemiach wykluczenie Polakow zabiloby wszelkq kultu-
rg i cywilizacye i sprowadziloby tez panowanie bolszewikdw.
Jedyme polqczenie umo^Mwi ekonomiczny rozwdj.
28 stycznia 1919. byli delegacl Ukraincdw, mianowicie kapttan
64
Bukszowany,1 кар. Noskowski' i кар. Himiak’’ w towarzystwie belgij-
skiego ksigdza Воппё,6 ktdry od kilku lat bawl migdzy nimi z jakq-
misyn religijnopoMtyczn^?
Do powaznych pertraktacyi nie doszto gdyz general Berthelemy
nawet nie chcial z nimi rozmawiac i to z dwu powodow: 1) ze nie
mieli wystarczajqcych pehiomocnictw a 2) ze nie przedstawiali sip
do6c powaznie. Ksigdza Bonne dose energieznie general B. zwy-
mySlal za jego radykalne stanowisko. Delegaci Ukrainscy rozma-
wiali tylko z Anglikami i mieli spowodowac przyslanie nowych od-
powiednich parlamentarzy.
29Д1919. przyjmowal General Berthelemy roznych ludzi, mig
dzy innymi reprezentantow Starorusindw p. Oresta Rawrylowiczr.
Hnatyszaka redaktora Prykarpatskiej Rusi i Dr. Andreja Andreje-
wicza Aleksiewicza. Jako tlumacz funkcyonowal inz. por. S. Szczepa-
nowski. Starorusini przedstawili sw6j program „jednosci narodowej
narodu rosyjskiego” nastgpnie przesladowania (internowania i wic-
szania) austryjackie. Zapytani przez generala о stanowisko w obec-
nej wojnie oswiadezyli, ze sq. w niej neutralni i sq. przeclwni roz
strzyganiu aliq sprawy granlc, ktdra ma bye rozstrzygnigta wed!
zasad shisznosci przez konferencyg pokojowq. Zapytani о stosunek
do Polakow o&wiadczyli sig za programem przyjacielskiego wsp61-
iydia. Zapytani, co zrobili dla odnowienia organizacyi swej partyi.
odpowiedzieli, ie mogli sig organizowac tarn tylko, gdzie istniej * *
woInoSc polityezna, mianowicie na terenie zajgtym przez Polakow.
po stronie Ukrainc6w nie, bo tarn panuje jak za czasdw austryackich
teror i strzelanie 1 wieszanie politycznych przeciwnikdw. Prosili о in
terwencyg aby i tarn zapanowala wolnosc polityezna. Uskarzali si?
Starorusini, ze ich Instytucye kulturalne i ekonomiezne majqce ma-
jqtek stu kilkudziesigciu milionow zostaiy zabrane przez austryja-
k6w i oddane Ukraincom. Prosili о Interwencyg aby przynajmnie.i
hvowsk^ Stauropigig im oddano z powrotem. Twierdziii, ze przewar-
na czg§6 ludnoSci rusihskiej nie popiera Ukramcow a za nimi jest
polowa ludnoSci.
a Bukshovanyi, losyp (1888-19??), major of the Sich Riflemen; commands
of the brigade In the Ukrainian Galician Army. Deported by the Soviet Union
in 1933.
* Noskowskyi, Zenon, capitan of the Ukrainian Galician Army.
s Himiak, Nykyfor (1885-1962), major in the Sich Riflemen and In th
Ukrainian Galician Army.
о Bonn, Francois Xavier (1882-1945), a priest of Belgian origin active i:
Galicia. Member of the Ukrainian delegation in the negotiations with the Entente.
1919-1920 chief of the diplomatic mission of UNR at the Vatican.
63
31/11919. Pulkownik Smythe* rozmawial dlugo ze mn$ bardzo
szczerze, opowiadal mi jak polemizowali z arcybiskupem Szeptyc-
1dm,a ktdrego okreSlil jako zapalczywego fanatyka. Szeptycki i^dal
od nich oSwiadczenia, ze uznaj^ takq interpretacyg zasady Wilsona
о „zelf determination,” ze kazda okolica n.p. wschodnia Galicya ma
prawo decydowac sama о sobie. Na to ,,my” (m6wi Smythe) mdwi-
my mu, ie nie jestesmy skrgpowani oSwiadczenfem Wilsona, nasze
rz^dy same za siebie maj$ gios a takich ciasnych zasad nie moina
stawiac, gdyz czgsto wzglgdy historyczne musz$ decydowac np. Bel-
gia. Tam Niemcy pod pretekstem „samostanowienia” chcq wynalaz-
kiem odrgbnosci politycznej FIamand6w rozerwac jednosc Belgii
uswigconq history^ stuleci — to jest niedopuszczalne.
Sprawa ±ydowska zeszla zupelnie na drugi plan i m6wi sig о niej
zupelnie okolicznoSciowo. Wcale czgsto uzywaj$ nasi Anglicy mftwiqc
о iydach bardzo mocnych akcentow, nawet duzo energiczniejszych
od tego co my mowimy.
Sposob m6wienia i zachowania sig Smytha jest zupelnie inny
niZ Wade’a, ktbry historyg traktuje w rozmowach jako rzecz prze-
brzmial^ i bez znaczenia i nie akcentuje tak jak Smythe czynnik6w
wartosci kulturalnej.
2 lutego 1919. Linja demarkacyjna a nafta.
Sprawy ewentualnej demarkacyjnej linii byly dotqd omawiane
chyba okolicznoSdowo, np. przy sposobnoSci rozwaiaA co do przy-
szloSci zaglgbia naftowego i w tym zwi^zku przykiadowo byia mowa
о linii kolejowej przez Stryj (major Fordham). Ja stanowiska nie*
okreSlalem, zachowywalem rezerwg.
Sprawy naftowe wymagajq stale wielkiego pilnowania, gdyi
mam bardzo powatne obawy aby nafty nie zneutralizowano z nasz%
ogromnq szkoU w ten spoefib ze anektowaliby jq dla siebie Anglicy
z Francuzami. W tej sprawie natrafilem na nastgpujqce fakty:
I. Pewne maloznacz^ce konsoryum -przedstawilo generalowi
Berthelemy przez p. Swierczewskiego (agenta konsularnego Fran-
cyi) memoryal proponuj^cy objgcie wszystkich kopaln, rafineryi
i zapas6w przez specyalme zaloione towarzystwo z siedzibq np.
w Paryiu a z ekspozyturq we Lwowie a to celem uchwycenia wta-
7 Smythe, British colonel, member of the British military mission to
conclude an armistice between the Polish and Ukrainian forces in Galicia
early 1919.
в Sheptytskyf, Andril (1865-1944), Metropolitan of the Ukrainian Catholic
Church in Lviv. Member of the Herrenhaus in Vienna; member of the Ukrainian
National Council in Lviv. Deported by the Tsarist Army and held captive in
Russia, (1914*1917).
66
snosci niemieckiej chocby ukrytej pod obcq firmq, przy pozostawie-
niu iimym wlascicielom moznodci dochodzenia swych praw potem.
Jako cel dalszy podaje memoryal uchwycenie wartosci kopaln na
rachunek zwrotu kosztow wojennych (czy nam?)
П. Major Fordham z tutejszym Anglikiem, (ktorego znam od
pani dziesiqtek lat) p, George Macintosh9 ulozyli projekt sklonienia
Ukraincdw do wycofania si z oddaniem im 50% zapasow 1 produkcyi
w czasie zawieszenia broni zaglgbia Boryslaw-Drohobycz i polowy
"wagondw naftowych. Wojska Ukrainskie miaiyby sig wycofac poza
Stryj, wojska polskie poza Dniestr zas obszar naftowy hylby neu-
tralny z polskq policy^ i polskim zarz^dem kolei. Obszar naftowy
i wszystkie kopalnie, rafinerye i zapasy — miaiyby zostac oddane
bez wzglgdu na to kto jest ich posiadaczem komisyi Ententy pod
przewodnictwem p. Maclntosha. Kontrola i rozdzial produkcyi oraz
oznaczenie przyczynienia sig do kosztow ze strony ukrainskiej i pol-
skiej odbywaloby sig przy wspdhidziale delegatow, po 2 z kazdej
strony i t.d.
Dowiedziawszy sig о wrgczeniu memoryahi gen. Berthelemy
poszedlem do niego zaraz i zawiadomilem go, ze jako rejerent nafto-
wy Dowddztwa Wschodu przedlozylem jeszcze przed kilku tygo-
dniami plan szczegotowy uchwycnia wlasnosci wrogow, natychmiast
po wejsciu wojsk naszych do zaglgbia naftowego, ze plan ten zostal
przez Dowodztwo zatwierdzony a nastgpnie aprobowany przez pana
Prezydenta Paderewskiego, ze zatem wszystko tu juz jest przewi-
dziane i zarzqdzone. Ze wzglgdu na skutecznoSd i wykonalnosc tych
zarz^dzen jest konieczna zupetna poufnosc a± do chwili wykonania
planu.
Majors Fordhama10 poinformowalem, ze wedle mej prywatnej
opinii jego projekt jest nie do przyjgcia gdyz zawiera w sobie zbyt
wiele czynnikdw ktdre moglyby bye niebezpieeznym precedensem, co
mu Bzczegolowo wyjasnitem. Zaznaczyiem dalej, ze w czasie inwazyi
Ukraincdw produkeya Boryslawia zupehaie upadla bo nikt dla nich
nie chce pracowad a jezeli my wznowimy produkeyg to conajwyzej
mozemy jakiejs tarn firmle w Kijowie lub gdzieiddziej dostarczac
jakich kllkuset wagondw miesigeznie produktow wzamlan za trans-
porty zywnosci dla robotnikow, ktdrych potrzebujemy, lub za jakie
dobre pieni^dze. Na tan temat wywiqzaiy sig dluzsze rozmowy i mam
wratenie, ze te nickorzystne plany wybijg im z glowy.
Macintosh, George, English businessman active in Boryslav-Drohobych
oil industry prior to World War I.
io Fordham, major; member of the British military mission in Poland.
67
О stanie tych spraw poinfirmowalem pp. Wahkowicza11 i Dr.
D^browskiego, kt6rzy godzq. sig z moim sposobem postawienia spra-
wy. W razie potrzeby Komisya Polska wyraznie okresli swe stano-
wisko. Ju2 po tych rozmowach parlamentarze ukrainscy, ktdrzy
byli tu dzis (Iwan Omelianowicz Pawlenko, pulkownik, brat gene-
rala, (w iupanie i przy karabeli) i Dr. Jaroslaw Olesnicki major,
adwokat z Drohobycza) mowili, ze majq miesigcznie cos dziesigd
milionow dochodu z nafty, ktdrej produkuj^ okolo tysigc wagondw.
Uwaiam te cyfry za nieco przesadzone, ale maj. Fordhem widzi juz
w nich potwierdzenie mych informacyi (spadek produkcyi na jedn%
siodrn^) i juz mi m6wi, ze zapewne moja propozycya bgdzie jedynq.
praktyczn^.
Gdy parlamentarze za trzy dni przyjadq znowu sprawa ta bg-
dzie aktualn^.
Sprawa okolic naftowych i niebezpieczenstwo ich zagamigcia
na korzysc koncemdw angielskich lub francuskich przy zupelnym
wykiuczenlu naszych praw zagraia i nadal.
Konserjum operujqce przy Francuzach taksujq wartosd kopaln
na dwa miliardy przeszlo. Pod pretekstem polskim chcieliby zapro-
jektowad wzigcie tego calego zaglgbia jako rzekomej wlasnosci nie-
miecko-austryjackiej na rachunck odszkodowan wojennych do kasy
koalicyi. W tych warunkach my z tego nic byzmy nie zobaczyli a ma-
my przecie przygotowane inne plany.
Za inlcyatywq galicyjskiego Anglika p. Maclntocha a na zapro-
szenie p. Wolsklego odbylo sig posiedzenie maj^ce charakter pry-
watny, ktdrego celem wedle zagajenia mialo bye danie oswiadezenia
misyi francusko-angielskiej imieniem polskiego przemyshi nafto-
wego odno&nie do projektn p. Maclntosha (jak zal^cznik) co do
neutralizacyi czgsci srodkowej Galicyi i objgcia kopaln (wlasnosci)
przez komitet aliancki z p. Maclntoshem na czele. Zebranie nie
mialo ani formalnego ani moralnego tytuhi do skladania oswiad-
czen w tej sprawie w stosunku do misyi Zagranicznych, bylem na
nlm w porozumieniu z p. Wadkowiczem jako gosc a dziwilem sig
bardzo, le byl na niem obeeny major Fordham, ktdry rozumial po
polsku i slyszal niejednq rzecz dla sprawy naszej niekorzystnq.
Zaznaczylem przedewszyStkiem, Ze do zastgpowania interesdw
paftstwa polskiego jest uprawnione Komisye Polska delegowana
przez rzqd warszawski i z jej pominigciem nic sig dziad nie powinno.
W zebraniu wzigli udzial p. W. Wolski, prezes Zwiqzku Pro-
ii Waflkowicz, Stanislaw (1860-1937), extraordinary envoy of the Polish
Regency Council to Hetman Skoropadskyi'e government in 1918.
68
ducentdw z г. 1909—1911 dzU nie reprezentuje produkcyi i byly
wlasciciel kopaln, p. Przybylowicz dyrektor Zw. Prod,, p. Fabian-
ski profesor politechniki, byly wlasciciel naftowy, p. W. Wulfanirski
wspohvlasciciel kopaln, p, Maclntesh byly wlasciciel kopaln i major
angielski Fordham.
Dyskusya byia chaotyczna p. Macintosh referowal projekt (jak
zalqcznik), p. Sulimirski wyrazal niezadowolenie, ze rz^d mianuje
Komisyi i rzeczoznawcg podczas gdy tego nafciarze powirmi dele-
gowac, inni uczestnicy wyratali tez tai, te nie zoStali powcdani do
zadecydowania о warunkach projcktowanego zawieszenia broni od-
noSnie do przemyshi naftowego, Wobec tego poinformwano, na ze-
braniu, ze wedle instrukcyi rzqdu polskiego zawieszenle broni moze
Ьуб zawarte jedynie przez komendy wojskowe jako zarzqdzenie pro-
wizoryczne wojskowe i nie moze Ьуё polqczone z zadnymi ukladami
politycznemi lub ekonomicznymi, ktdre moglyby nada£ mu cechg ro-
zejnni lub ukladu, ze projekt przedlozony tu ma charakter czegos,
co pozostawi trwale nastgpstwa i jut dlatego jest nie do przyjgcia.
P. Przybylowicz powiedzial nato, ie musi Ьуб inaczej, poniewat wra-
ca wiasnie z Warszawy gdzie mu p. Minister K^cia mial powiedzie6,
ze rzqd bliski jest pogodzenia sig z шуёЦ, ze znacznq czgsc produk-
cyi Boryslawia bgdzie trzeba na stale oddac Ukraincom.
Udalo mi sig wreszcie sklonic uczestnikdw zebrania do oswiad-
czenla Anglikom, ze muszq sig jeszcze naradzic migdzy sobq i 'ie opi-
nie swoje podadza Komisyi Polkkiej do zakomunikowania Misyi
franc,-ang.—
Na to wszczgla sig bardzo 2ywa wymiana zdan о nastgpujqcym
przebiegu:
Macintosh: projekt ten jest iyczeniem stanowczem misyi an-
gielsko-franc. i general zijda natychmiastowej opinii panfiw, (Ford-
ham potakuje, obecni proszq о 3 godziny zwloki, Macintosh i Ford-
ham conajwyzej 2 godziny).
Inz. Szczepanowski — zardwno geograflczne, jak i polityczno-
ekonomiczna strona projektu zupelnie sprzeciwia sig instrukcyom
rzqdu polskiego z Warszawy,
Macintosh: instrukcye z Warszawy nic nie znacz$ i sq. bezprzed-
miotowe, deeydujq instrukcye z Paryza, gdyby Warn kazano zupel-
nie sig wycofa6 z Galicyi wschodniej czy moglibyScie odpowiedziec?
Int. Szczepanowski: Rgcze Panu, ze odpowiedz by sig znalazla
tadna zas instrukcya z Paryia nie jest mi znana.
Maj. Fardham: czy te z notesu wyj^tek z depeszy zawierajqcej
nakaz nalotenie pewnej linii demarkacyjnej.
69
Tnz. Szczepanowski: kiedy ta depesza nadeszla?
Maj. Fordham: przed 9 dniami.
biz. Szczepanowski: jestem w osobliwej sytuacyi, gdyZ gronu
prywatnych os6b zakomunikowana zostala instrukcya pierwszo-
rzgdnej doniosloSci nieznana Komisyi reprezentuj^cej rzqd polkki.
Lecz porozumienie si? z cztonkami tej Komisyi niemam nie do powie-
dzenia ale zaznaczam, ze instrukeye rzgdu polskiego b?da przepro-
wadzone i ze о iadnem ultimatum niema mowy.
Na tem zebranie si? zakonczylo.
Gdy zagadn^f mnie о to general Berhelemy przeprowadzilem
z nim w tej sprawie dhizsza rozmow? dose ozywionq i о iadnej po-
dobnej instrukeyi ani о ultimatum niema mowy, prosit mnie jedynie
general aby jutro lub pojutrze byl mu przedstawiony jakis projekt
ureguiowania tymczasowego spraw naftowych co mu przyrzeklem.
Wedle informacyi prywatnej rzekoma instrukcya czytana przez
majora Ferdhama byla porzuconym dawno projektem instrukeyi.
Wyjasnienie tej sprawy moze przeprowadzic najlepiej senior Komisyi
Polskiej, p. Wankowicz, ktorego о stanie rzecza bezwlocznie infor-
muj?.
Konferencya: Dnia 4/П 1919. Streszczenie dyskusyi.
Wankowicz: Instrukcya rzqdu polskiego nie dopuszcza podob-
nych ukladow, ktdre mog^ pozostawid trwalc nast?pstwa.
Dr. Dqbrowski: projekt pandw na razie przedwczesny, b?dzie
on m6gi bye rozwazony, gdyby co nieprzepuszczam podobne ewen-
tualnokci mialy by6 rozwaiane.
Dr. Dziedzic: thimaczy genez? projektu i dyskusyi.
Fabiariski: bylismy wprowadzeni w bl^d, gdyz p. Macintosh
w towarzystwie majora Fordhama przedstawili nam rzecz, jako ma-
jqc$ nam bye narzuconq przez Misy? franc.-ang., chocby wbrew na-
szej woli.
Dr. D^browski: jakiejs ewentualnosci jeszcze niema i jej nie
oezekujemy, ale gdyby mialo przyjdd narzucenie, to my nie powin-
nismy niczego niekorzystnego aprobowac i powinnismy zaj^6 wlasne
stanowisko.
Tn* Szczepanowski: Zalatwieniem prowizoryeznem sprawy
nafty mo2e bye tylko prosty interes wymiany oznaczonej ilosci wa-
gon6w prodktdw naftowych za zywnosfi i towary. Co do tego wsrod
nas panuje jednomyslnodd.
Potem uradzili obecni interesanci, ze aby nie zraiad p. Macln-
70
tesha wrgcz^ mu prywatny sw6j memoryal, w ktdrym wszystko co
jest przeciwne instrukcyi warszawskiej bgdzie wyeliminowane.
Zaraz potem opracowalem projekt transakcyi (umy^lnie to sio-
wo) naftowej jakiS mial bye na zyczenie generala Berthelemy przed-
stawiony z naszej strony. Na podstawie narady z postern Wankowi-
czem I Dr. D^browskim projekt ten uzupelnilem i podam go w zalq-
czeniu przy jutrzejszym sprawozdaniu, wraz z relacyq о odnosnej
rozmowie z generaiem.
Projekt ten przewiduje dostarczenie Ukraincom (a une Com-
pagnie Ukrainienne) pewnej ilosci produktdw naftowych, ktorych
Hose ma bye potem oznaczona, zaladowanych w cysterny kolejowe,
wzamian za potrzebne dla ludnosci okrggu naftowego transporty
iywnosci i innych towardw. Projekt tak jest ujgty aby w niczem nie
zawieral jakiegos uznania wladz lub granic ani wogdle istnienia
panstwowego drugiej strony: natomiast daje szereg punktdw dla
nas bezprzedmiotowych a kt6re druga strona przedstawiala gene-
ralowi jako dla niej istotne (moznosd osiqgnigcia dochodow fiskal-
nych z take i oplat konsumpcyjnych).
Jutro odnosnie konferencya z generaiem, ktdry tg spraw? wy-
suwa na pierwszy plan: poniewaz druga strona ich sprawy stawia.
D.C. — 3 str. listu nieczytelne (zrobid kopig)
9
T-15 272/T
Odpis
26.119. godz. 13-35
Dla ministra Paderewskiego.
Napad Czechow* wywarl bardzo niekorzystne wrazenie na misji
Barthelemy. Skonstatowany fakt zerwania ukladu, zaatakowanie na-
szych wojsk oraz cz?sciowe wyparcie Czechdw przechylilo opinjg na
nasz^ strong i utwierdzi na kongresie prawa nasze na Skpsku wedle
s!6w misji.
Postawa ludnoSci Lwowa i wojsk naszych wywariy glgbokie
wraienie i wiar? w ich silg. Wczorajsze dwa pociski w katedrg i ostrze-
* On January 23, 1919, Czechoslovak forces attacked the Teschen district
and occupied it.
71
Hwanie miasta oburzyly misjg, rowniez jak onegdajszy napad na
uaszych parlamentarzy i siostry Czerwonego Krzyza. Wczoraj ode-
bralismy wodociqgi i silnie je obzadzilismy, za kilka dni bgdzie woda
mie&cie.
Dzis pulk. Smith pojechal z oficerem francuzkim oglqdac nasz^
Jinig ohronnq. Uwazajs zwiedzenie tamtej strony za niewskazane
dla przedstawicieli aliantow. Coraz bardziej przekonywujq sig, йе
i uch rusinski jest ruchem bdszewickim i bodaj zupelnie stracili
pierwotnq nadziejg zwrdcenia rusindw przeciw bolszewikim w razie
.awarcia rozejmu.
Siiy rusinow slabn^ i dezorganizuji| sig. Duza czgsc ich wojsk
ylko za pomoc^ terroru jest trzymanq,, a takze przez pozwalanie na
'.rabiez. Dyscypliny niema, oficerdw nie shichaj^. Brak u nich amu-
aicji daje zig odczuwac, z Wggier jej jakoby juz nie daj^. Ukraina
lie daje ani zolnierzy, ani amunicji. Zawarcie rozemu byioby tylko
dla rusinow korzystne, gdy£ oni slabnq, a my sig wzmacniamy.
Oddanie czgsci kraju we wladanie Rusinow, kt6rzy gospodarzq
po bolszewicku, przez lunosc calq z oburzeniem jest odrzucone i wy-
wbtaloby ruchy rewolucyjne wsrod ludnosci, a mozliwie i w wojsku.
Oomagajq sig jednoglosnie oczyszczenia od wojsk calej Galicji. Sfe-
ry wojskowe podzielajq wz upelnosci to zdanie, nie wqtpiqc ani na
rhwilg w zwycigstwo. Potrzeba natychmiast 4000 zotnierza, w czem
moiliwie duzo kawalerji, oras 6000 rekruta, kt6rego tu uzbrojq.
Вгой, amunicjg iatwo kupic na Wggrach i w Austrji, trzeba przyslac
pienigdzy, о oszczgdnosci my£ls£ nie тойпа, gdy losy kraju od tego
за1ей$. Oczysciwszy Galicjg i zyskawszy z prawego skrzydla Rumu-
:i6w, тойпа skutecznie nacierad na p&noc na Wlodzimierz-Wolyn-
:;ki 1 flaukowym uderzeniem zmusitf do oczyszczenia Chehnszczyzny
i Kowla, nie zwaiaj^c na obecne posuwanie sig tam petlurowc6w.
Misja tez przychodzi do tego przekonania. Osiqganie sig z wyslaniem
posilkow i rekruta jest tu fatalnle komentowane. JeAeli Warszawa
tigdzie zwlekafi, to Galicja bgdzie sig sama bronic do ostatka, co roz-
biloby jednosfi akcji narodu i wywolaloby usposobienie antyrzqdowe.
Nie wyslanie tu chociaz czg^ci wojska z Ostrawy3 i odeslanie ochot-
uik6w do domu, gdy sig о nich tu obijano, jest uwazane za czyn roz-
myslny. Tego opuScic nie mozna ze wszelkich wzglgdow, na co szcze-
;"61nie nacisk kladg.
W poniedzialek maj^ przyjechac parlamentarze rumunscy. Je-
stem glgboko przekonany, ie zawarcie rozejmu bgdzie dla nas szkod-
и City in the Teschen district
72
liwe, nie daj^c przytem moznosci przerzucenia wojsk w inne miejsce.
Kaide uszczuplenie sil wywoia niechybnie zerwanie zawieszenia bro-
ni i napad rusindw na ogolocony front.
Przyklad Czech6w powinien nas nauczyd bye oatroznymi.
Lwow ma chleba do czwartego hitego, wagony wyslane z Lubli-
na nie doszly. Prezydent miasta prosi о kredyt miliona marek
w aprowizaeji, co ogromnie by uiatwiio cigzkq sytuacj?.
Proszg usilnie wzig6 pod uwagg moje przedstawienie oparte na
dokladnem zbadaniu sytuacji. Zaznaczam, ze odpowiedzialnosc za
wlo^onq na mnie misjg tylko wdwczas ponosic mogg, gdy wzglgdy
przedstawione bgdq pod rozwagg wzigte.
Zajgcie calej Galicji, zwalniajqc ludnosc polskq od terroru, da-
loby 30,000 rekruta rwqcego sig do boju. Starorusini przechylaA sig
zdajq na nasz^ strong.
Znaczna ilo&A zbo2a i olbrzymie zapasy kartofli, znajdujqcych
sig na terenie przez Rusindw zajgtym rozstrzygn^ kwestjg aprowi-
zaeji, co jest jeszcze waznym powodem do prowadzenia akcji decy-
dujqce^ oezyszezenia kraju ai po Zbrucz.”
W tej chwili oStrzeliwujq miasto. Dwa pociski padly w hotelu
francuskim, gdzie miesci sig Komenda Glowna, drugi pgkl odemnie.
Depesza oznajmia, ze 9 baondw czeskich silnie atakuje Sajbers-
dorf. Pulk. Smith jedzie dziS na Slgsk zbadad sytuaejg, dowiedzief
sig, co to za oficerowie koalicyjni tam dziaiajq. S^dzg, ie muszq to
by6 Czesi, podaj^cy sig za takowych, byli emigranci.
Wiadomosci te sa od pulk. LatinikaJ
WaAkowicz m.p.
.'Za zgodnoAc odpisu.
3 Zbruch, left tributary of Dniester, a river that divided Galicia from the
Russian Empire.
« batlnlk, Franciszek Ksawery (1864-19??), officer in the Austrian-
Hungarian Army; after its collapse commanded Polish troops in Zamosc. Com-
mander on the Teschen front against the Czechoslovak troops from Nov. 1918.
In the spring of 1920, Military Governor of Warsaw.
73
10
Т-15 299/Т
Z.F. Tajne N. 5
О d р i s
27 stycznia 1919 г.
Poselstwo Polskie
na Ukrainie.
Poufne N. 46
Dz. gl. N. 2514
Od csterech dni wszystko sig tu zmienilo. Zaczglo sig od zama-
chu na Wynnyczenkg, kt6rego partja wojskowa chciala aresztowac.
Otoczyii dom w nocy strzelcy siczowi, ale ich przywddcy, zamiast
aresztowania p. W., udali sig z nim w rokowania, i skonczylo sig na
okrzykach „slawa”, na jego czeSc wydawanych.
Tymczasem jego przyjaciel, szef komisji sledczej Kowenko1 za-
bral sig do tworzenia oddanggo mu „okremoho korpusu”, kt6ry
chciano rozbnoic, ale ten korpus w odpowiedzi na zqdanie zlozenia
broni, oswiadczyl, ze zqdania nie spetni, poczem odwazono sig ргбЬу
ponawiad.
Wczoraj w rozmowie z jednym znanym nam obywatelem czlo-
nek dyrektorjatu Andrijewski oswiadczyl bez ogr6dek, ze za parg
dni bgdzie wojna formalna z Polskq, ie „Wolodymer my wze wzialy,
a meiy Rawoju i Lublinom ataman Roszczyn zberaje wijsko ta ne-
hajno zwalyt’sia na polaldw pid Lwowom”.
Nastroj „Kongresu pracy bolszewickiej? Trzymajqca prym Se-
lanska Spilka’ w 90% przeszla na strong najskrajniejszych zywio-
low. Pol^czyli sig z niq soc. rewolucjonisci. „Samostyjnicy radykaliri,
jakkolwiek takze duchem bolszewickim w pewnej mierze przejgci,
stanowi^ skrajn^ prawicg.
Eksperymentom sibyt jaskrawym przewrotowym sq. przeciwni
gaiicjaniei * з 4 (okolo 40 posldw), ale tych sig wziglo na polonofobjg,
i Kovenko, Mykhallo, organizer of military unite of the Ukrainian People's
Republic in 1917-1918; during the Directory regime, head of the commission
investigating counter-revolutionary activities.
a On Jan. 23, 1919, the Labor (Trudovy) Congress of the Ukrainian
People's Republic was convened In Kiev.
з The Peasants’ Union.
* Delegates from Galicia and Bukovina that took part in the Labor
Congress.
74
i hasla przewrotowe oraz antypolskie stanowiq jedynq wskazowke
polityczn^ doby obecnej.
P. Karpinskij chodzi jak struty, poniewaz sprawy poselstwa do
Polski odroczono na czas nieokre&lony.
Zblizac si§ przeto zdaje chwila gdy wyjazd stqd Poselstwa sta-
nie ai§ koniecznoSci^ nieuniknionq. Bgd§ trwal na stanowisku do
ostatniej moznoisci. (Лей nadziei jeszcze jest: 1) moze Prokopowicz5 *
wywrze jakl wplyw po powrocie z Warszawy, 2) moze koalicja cos
uczyni, lub przynajmnicj wyst^pi z jakqs deklaracjq ostrzejsz^, 3)
moie pod naciskiem okolicznosci i troski о niezrywanie na razie
z koalicji dyrektorjat i rz^d tutejszy opuszczq Kijow, ktdremu ze
wszystkich stron (Korosten, Taraszcza, Trypolje a za Dniesptrem
Kozielec, Niezyn i blizej) grozi najazd bolszewicki, a wtedy posel-
stwo wyjedzie razem z rz^dem do Winnicy®) ale nie Galicji, ponie-
waz moze bye wyjazd do Tarnopola czy Stanislawowa, stamtqd zaS
do Odesy czy Rumunji.
Co do koalicji wyl^dowaly w Odesie dwie dywizje greckie (dru-
gs jeszcze l^duje,) zajgto urz^dowanie Razdzielnq, Mikdajow, Tyra-
spol i linjg z pierwszej do Ungeli). Dzis kr^zy wiesd, ze posuni^to
sig dalej i ie juz Wapniarka jest obsadzona przez oddzialy rumim-
skie, koalicja zaiqda oddania sobie linji Wapniarka7—Cwietkowo-—
Chark6w.
W tem ostatniem miescie, wyzwolonem od bolszewikow przez wo-
dza ukrainc6w Balaszana* — tenze zostal aresztowany przez utwo-
тгопу wSrdd wlasnych jego podwladnych i wsr6d obywateli miasta
Komitet rewolucyjny, za to, ie dzialal w porozumieniu z wojskiem
donskiem, ktdre od wschodu zagrozilo bolszewikom i przez to, wesp61
z Balbaszanem, zmusilo ich do opuszczenia Charkowa,
(—) B. Kutylowski.
(pieczqtka)
s Prokopovych, Viacheslav (1881-1942), Ukrainian political leader; mem-
ber of the Ukrainian Central Rada from the Social Federalist Party (1917-1918);
Minister of Education in the V. Holubovych cabinet early in 1918; head of the
government of the Ukrainian People's Republic in Vynnytsia (May, 1920).
e vynnytsia, a city 200 km SW of Kiev.
т Vapniarka, a city 270 km NW of Odessa.
s Tsvitkove, in Russian Tsvetkovo, a town and railroad junction 160 km
SE of Kiev.
75
11
Т-15
307
Scielc poufne —
Mmisterstwo Spraw Zewngtrznych
Pan Minister Paderewski
(piecsqtka)
(pieezqtka)
Lw6w 129 3/2 12 50 — pp-~
Wczoraj przybyli puikownik ukrainski Pawlenko1 brat prezyden-
ta Republiki i kapitan w mundurze i orderach austryackich, przyj^l
puikownik Smyth, potem przyszedl jeneral Berthelemy. Konferowali
p61tora godziny. Cel przyjazdu nieokreslony, mdwili, ze za trzy dni
przyjedzie komisya z peinomocnictwami, po ktore posiali do Kijowa.
Berthelemy2 wydawal sig zadowolony, m6wil mnie ze fakt chgci per-
traktowania dowodzi, ze sig godz^ na warunki arbitrazu anglo-fran-
•cuskiego. Puikownik Smyth bardzo poufnie powiedzial, ze nie rozumie
po co przybyli, ehyba na wywiad. Powiezieli, ze sq. bez pehiomocnictw
na ktore czekaj^ i 2e zQdaj^ linii Sanu, gdyz inaczej ich wojska sig
zbuntuj^. Smyth odrzekl, ze i polskie wojska sig zbuntuj^ gdyby po-
dohna umowa byla zawarta. Przyznali, ze Borysiaw daje im miesigcz-
nie sto milionow koron z czego zyj% Sprzedajjj. naftg po 40 koron za
kilo. Ukrairicy wyjechali dzis rano. Wczoraj na galowem przedsta-
wieniu w teatrze urzqdzono ogromnq owacyg jeneralowi Rozwadow-
skiemu. Co do Boryslawia uwaiam, ze rzqd powinien niewzruszenie
stad za, ze tereny naftowe powinny nale£e£ do zarz^du skarbu, ewen-
tualnie zarzqdu wojskowego. Berthelemy bodaj chcialby wzi^c zarz^d
w rgce koalicyi by czerpac dochody a conto rozrachunku z Niemcami,
sq. tez zakusy zyd6w wzigcia nafty w swoje rgce pod orfonq kompanii.
kt6ra eksploatacje by od Anglikow i Francuz6w przejgla. Panowie
Makintosz i Swierczewski nad tem w misyi pracuj% — Uwafcam ze
zawieranie jakiejb^dz umowy czy ukladu z dyrektoryatem Ukrainy,
byloby zgubnem, gdy2 po ogloszeniu przyl^czenia Galicyi do Ukrainy
tem samem uznaloby sig Galicyg jako od Polski odl^czon^. Dla tej
tez przyczyny uwa^am, ze rozejm nie moze przez nas bye zawartym
a tylko chyba przez aliantcw narzuconym i na ich z^danie przez nasze
dow6dztwo podpisany. Wladze cywline wzglgdnie dyplomatyczne mogq
tylko przyj^c do wiadomosci fakt dokonania z zastrzezeniem, ±e linia
demarkacyjna о przyszlej granicy przes^dzad nie тойе — Wankowicz.
76
Т-15
317/Т
12
О d р i s
Scisle poufne.
Ministerstwo Spraw Zewngtrznych — Pan Minister Paderewski
Wczoraj Barthelemy przedlozylem niemozebnosc zawierania rozej-
mu w Galicji z peJnomocnikami dyrektorjatu Kijowskiego co byloby
zupeinem uznaniem faktu wlqczenia Galicji do Ukrainy? Jeneral byi
tem zajawieniem mocno stropiony, ze te pebiomocnictwa potrzebne
dla pertraktacji na uczontku(l) Kowelskim. Takie postanowienia po-
stawienie kwestji wsp6hiosci obu frontow dotqd nie bylo stawiane.
Uwaiam to za bardzo zrgczny manewr ukraincow wci^gaj^cych nas
w pulapkg i powolania sig na kongresie na fakt przyznania Galicji za
Ukraine Berthelemy chcial wykrgcid nastgpnie tlomaczeniem, ze ukiad
nast^pi tylko przez komendg wojskow^, a wigc niczego nie przesqdza£
i powolywal sig na rozejm przez Focha2 zawarty. Foche jednak wy-
stgpowal z upowaznienia rzqdu koalicji, co w umowie wyraznie zazna-
czonem zostalo. Berthelemy widocznie chce za wszelk^ ceng osi^gn^e
zawieszenie broni. Ludzono nas, ze nie bgdzie ono w swej formie prze-
s^dzalo о losach Galicji. Jest widocznem, ze 2ywi zamiary pozyskania
Ukrainy dla walki z bolszewikami i ma liluzje co do sily ruchu ukrain-
skiego i mocnej organizacji ich wojska. Powiedzial, ze obie strony
oskar±aj^ sig wzajem, wigc musi wierzyc jednym i drugim. Przedsta-
wialem r&nicg, jaka pomigdzy rzetelnosci^ obu stron zachodzi. Dowo-
dzili, ze Boryslaw pracuje calq silq., tymczasem wczoraj przybylo parg
iniynierow, ktorzy stwierdzili, ze zycie fahryczne zamarlo zupelnie —
ukraincy wysprzedajq resztki zapasow. Robotnicy rozbiegli sig, zydzi
Boryslaw opuscili. Poiozenie ukraincdw pogarsza sig. Pod pozorem
ustgpstw dla koalicji chc^ wytargowac od nas pewne ilosci nafty, nie
bgdqc w moznosci sami przemyshi uruchomic.
Pdozenie dyrektorjatu jest krytyczne, co nalezy nam wyzyskac.
i On December 1, 1918, a preliminary agreement on the Union was
concluded between the UNR and the Republic of Western Ukraine in Fastlv.
On January 3, 1919, the Ukrainian National Rada passed a resolution proclaim-
ing the urrion of the Western Ukrainian Republic with the Ukrainian People’s
Republic. As a final act, on January 22, 1919, the Ukrainian government pro-
claimed the unification of West- and East-Ukrainian territories.
г Foch, Ferdinand (1851-1929), French marshal and Supreme Commander
of all Allied Forces at the end of World War I.
77
Zawarcie teraz umowy tyiko ukraincom wyszloby na dobre. Wygoto-
waliSmy i przelozyli^my Barthelemy projekt oddawania pewnej ilosci
natty wzamian za produkty nam potrzebne na wypadek przejScia Za-
gl?bia w nasze r?ce przy polskiej admlnistracji i ochronie, przyczem
nadzdr za wykonaniem repartycji bylby powierzony komisji z przed-
stawicieli aliantdw. Na oddanie Zagl?bia w r?ce aliantdw stanowczo si?
nie godzimy, uwaZajqc, ze tylko rzqd polski ma prawo niem si? rozpo-
rz^dzad. Odbylem konferencje z nafciarzami i polecilem im samodziel-
nie nie pertraktowad, by nie uledz intrygom rdinych aferzystdw, co
oni za shiszne uznali. Poniewai dzis lub jutro ukrainska komisja przy-
jedzie usilnie prosz? pana ministra о nadeslanie mnie kategorycznie
wskazdwek jak mam post?powa6 w sprawie rozejmu zgodnie z gene-
ralem Rozwadowskim, ktory oficjatnie b?dzie rokowania prowadzil.
— Wankowicz —
13
T-15 357/T
Odpis
Telegram
11.П.1919.10 godz. 19 min. Krakdw.
W Przemyslu otrzymalismy wiadomos6, ze przyszedl list od Ukra-
inc6w, kt6ry о 5-ej wieczor ma bye we Lwowie dor?czony. General Bar-
thelemy kazal poci^g zatrzymac i czekahsmy do 11-ej wieezdr na
osobny pociqg wioz^cy list. General misl zamiar ewentualnie wr6cid do
Lwowa. List przywiozl mu deziluzje, gdyi stawia znown linj? Sanu1
jako warunek zawieszenia broni. Barthelemy rozczarowany, bo si?
upieral przy nadziei, ze podaruje nam fakt dokonany pomlmo, ie usta-
wieznie Im twierdzilem, ze nie zna Ukraiiicow i ich bluffu. Pulk. Smith’
telegrafowal do pulk. Wade’a, ie nie z przeciwnq strong niema do zro-
bienia. Barthelemy s^dzi, ie cos musialo zajsc pomySlnego dla Ukra-
inc6w, je^eli tak twardo stoj^. Jestem przekonany, ze nie maj^c nic
do stracenia licz^, ze u ententy wywolaj^ wrazenie sily, z kt6rq si?
liczyc nalezy i uznac jq. Uwaiam, ze to stanowisko Ukrainc6w mo±na
wyzyskad dla nas i ze zrozumiej^ z kim maj^ do czynienia. Jutro we
wtorek 10 wieczor spotykamy si? z Noulancem w Trzebim. B?d? si?
staral przekonac о koniecznofici poparcia nas przeciw bolszewizmowi
i San, in Ukrainian Sian, a right tributary of the Vistula River,
a Smith, or Smythe see document 8, footnote 7.
78
nkrainskiemu. Spieszne wzmocnienie ail naszych i zadanie ciosu Ukra-
inconi niezbedne ze wzgl^du na stan kraju, umyslow i nastroju w woj-
sku. Przybgdziemy do Warszawy z Noulancem we srod? 10 rano.
Wankowicz.
14
T-15 500/T
D.2859/19.
DI No. 180
О d e s а, 21/П 1919.
P о u f n i e
Do Ministerstwa
Spraw Zewngtrznych
(Wydzial Polityczny)
w Warszawie
Kurjer, p. Czudowski, odjezdza dzis о godzinie 10-ej rano. Stresz-
czam przeto w krotkiem zestawieniu ostatnie wiadomosci.
1. Zebranie u gen. Zeligowskiego,1 zwolane przezen w celu rozwi$-
zania spraw zaopatrzenia dywizji w odziez, obuwie, etc. na godz. 12-ta
wczoraj, nie doszlo do skutku. Jen. Ostapowicz nie przybyl, poniewaz
dow6dca dywizji nietylko nie uwzgl^dnil z^dania szefa misji wojskowej
co do usunigcia niektorych oficerdw, ale jednego z nich powolal do na-
rady w charakterze referenta. Nie stawil si§ konsul p. Brzozowski, za-
wiadomiwszy gen. Zeligowskiego iz przybyd z powodu istotnych spiesz-
nych zaj^c nie moze. Nie stawili si§ panowie Zielinski i Oplustil
z "Nacz. Komitetu Wojskowego”. Fakt 6wiadczy о zupeinem na tutej-
szym terenie osamotnieniu gen. Zeligowskiego. Nawet takie sprawy,
jak zaopatrzenie dywizji i rekrutacja (pomijajqc zupehne sluszn^
w danych okoliczno^ciach postawg gen. Ostapowicza.), nie mogq sku-
pJ6 dokola dow6dcy wojsk polskich na Wschodzie powazniejszych czyn-
nikdw polskich. Je2eli tak potrwa dalej — dywizja si§ rozpadnie, po-
wstan^ zas natomiast oddzialy partyzanckie, ktdrych dzialainosc nie-
skoordynowana i samorzutna szkod^ sprawie polskiej na Rusi przy-
czynic niepoprawnq mo£e.
Jest dziS chwila wyjqtkowo szcz§sliwa. Armj§ polsk^ regularn^,
i Zeligowski, Lucjan (1865-194$), Polish general, organized Polish troops
in Odessa, which he led through Bessarabia to Galicia and attacked the retreat-
ing Ukrainian Galician Army on the Dnister.
79
dzialaj^c^ planowo i prawnie olbrzymia wigkszosc ludu powita na
Ukrainie z zapalem i zyczliwoSci^. Gospodarze wloscianie ruscy maj^
do^c juz przewrotow i obietnic meziszczalnych, kt6rym przestali wie-
rzyc. Mozna karac bez milosierdzia agitatorow przewrotowych, i lud-
nosc temu przyklasnie, ale czynic to moze z pomyslnym dla powagi
imienia Polski skutkiem tylko sila zbrojna regularna, karna, ide do-
puszczaj^ca si? Zadnych nadu2y6 i gwalt6w i nie rzqdzqca si? uczuciem
zemsty.
Z tych wszystkich wzgl?d6w raz jeszcze podkreslam koniecznodi
zarzqdzenia przez Rz^d Polski energicznych 6rodk6w sankcji stosun-
kdw tu w Odesie wytworzonych, jeszcze przed nastaniem wiosny a z ni^
czasu rozpocz?cia tu akcji wojennej.
2. Byl u mnie wczoraj pare godzin agent dyplomatyczny angielski
Reilly1’. Widziat si? przed tem z delegacy t.zw. „chleborobow”1 z Ukra-
iny (tych samych, ktdrzy w swoim czasie Rad? Centralnq obalili i jen.
Skoropadzkiego godnosci^ hetmana Wszechukrainy obdarzyli), kt6rzy
oswiadczyli jemu, jak przedtem jen. Berthelot/ ze Ukraina winna sta-
nowi6 cz?s<5 skladow^ Rosji. P. Redly jest dotqd tego samego zdania,
ale co do Ukrainy prawobrzeznej zawahat si?. Rozpatrywalismy razem
тару, tabele statystyczne i inne materialy gwiadcz^ce о prawach
Polski do wpiywu przewaiaj^cego w tym kraju. Przejrzelismy t.zw.
"linj? rownowagi” (praca Czekanowskiego) i „sfery wplyw6w” wcdhig
prof. Romera,’ poczem p. Reilly zauwazyl, ze granice Polski muszq.
by£ dalej niz mu si? zdawato przedtem na Wsch6d przesuni?te. Obiecal
zreferowac rzecz, przybywajqcemu dzis — jutro konsulowi jeneralne-
mu angielskiemu, p. Cooke, ktdry ma mlec pelnomocnictwa szersze.
3. Najwa2niejszym wypadkiem chwili jest upadsk w Winnicy dwu-
licowego о sympatjach bolszewickich dyrektorjatu, usunigcie si? z wi-
downi politycznej p. Winniczenki i utworzenie nowego Ministerstwa
z prof. Ostapenko1’’ na czele. Do wladzy doszli wreszcie federalisci
i ministrem spraw zewn?trznych zostal p. Macijewicz. Pierwszym jego
czynem byl przyjazd do Odesy, za ktorym z natury rzeezy pdjsc musz$
przyjgcie warunkdw Ententy i wojna z bolszewikami. Warunki te
Reilly, Sidney, British diplomatic agent.
я Members of the conservative groups in Ukraine who supported Hetman
Pavlo Skoropadskyi.
♦ Bertelot, Henri Mathias (1861-1931), French general; head of the French
mission with the Rumanian army in 1917, which he helped to reorganize.
s Romer, Tadeusz (1894-19??), Polish diplomat, member of the Komitet
Narodowy Polski in Paris, 1917-1919.
e Ostapenko, Serhii, economist, Premier of the UNR (Feb.-April 1919).
Arrested by the Soviets in 1931.
80
streszczaja si? w punktach nastgpuj^cych: 1) wojna wyrazna z bol-
szewick^ Rosja 1 tworzenie na to armji, 2) dzialanie przeciw bolszewi-
kom wsp61ne z Polska, ktorej armja zajmie stanowiska na lewym
skrzydle armji ukrainskiej, 3) oddanie kolai do rozporzqdzenia do-
wddztwa naszelnego koalicji, 4) uzaleznienie skladu wiadzy zwierzch-
niej i rzadu od przyzwolenia koalicji, 5) obecnosc przy tym rzqdzie
przedstawicieH Polski,
Bye moie p, Macijewicz liczy jeszcze na jakies zlagodzenie warun-
k6w powyzszych, w^tpid wszakto mom, by jego domagania sig zmian
zostaly uwzglgdnione. Nie moglem widziec sig z nim wczoraj, ale zo-
baczg sig dzis i zaleznie od wyniku rozmowy pozostang tu, albo wroeg
do Winnicy, Niestety kurjer odjedzie wczesniej, a nitoli obgdzie sig ta
rozmowa, о ktorej przebiegu nie omieszkam powiadomii Ministrstwo
przez pierwszego nastgpnego kurjera,—
(pieesqtka)
15
Z.F.
T-15 586/T15
Lwow,
w piqtek, 24.2,1919.
Potrzeba bylo nato tygodnie czasu i odwiedzin Komisji Koalicyjnej
w rusinskiej kwaterze gldwnej, aby zapewnid chociazby umowg о za-
wieszeniu broni. Umowa ta zostala podpisana wczoraj wieczorem 1 w
chwili, w kt6rej to piszg nieprzyjaciel zacz^l strzelac w strong palacu,
w ktorym jestesmy umieszczeni. Pierwszy to raz od czasu jak misja
jest tutaj zdarza sig, to pociski wybuchajq w samym nriescie. Zawie-
szenie dzialan nieprzyjacielskich ma nast^pic we wtorek о 6-tej rano.
Misja Koalicyjna1 otrzymala w sobotg odpowiedz of Glownej Kwatery
rusinskiej, w stylu cokolwiek niegrzeeznym, odmawiaj^c^ pertraktaeji
z Francuzami, Zarzucaj^ oni Generalowi Berthelemy, ze stoi on po
stronie polskiej, to przyjezdiajac do Lwowa przywidzl amuniejg dla
armji polskiej, chociaz mial tyiko wystgpowac jako posrednik. W nie-
dzielg za inicjotyw% przedstawicteli angielsldch i amerykahskich Misja
przeszla przez linje bijowe do Chodorowa — о 60 mil na pohidnie od
Lwowa, do ukr, Kwatery Glownej. W czasie drogi znalezli wszystko
i Inter-AlHed mission for the armistice between the Polish and Ukrainian
forces. Its members: Amb. Noulens, Gen. H. Niessel — France; E. Howard, Gen.
A, Carton de Wlart — Great Britain; Gen. FJ, Kernan, Prof. Lord — USA;
G.S. Montague, Gen. R. Donghena — Italy.
81
w porz^dku, zohiierze salutowali i oddzial gwardzistdw spotkal ich ns
stacji. W Kwaterze G16wnej spotkal ich pulk. Pawlenko, plk. Kowal,
rosjanin, kt6ry dowodzil dawniej pulkiem gwardyjskim grenadjerdw
w armji rosyjskiej. Rozmowa byia pnowadzona glownie przez p. Kore-
manic’a, szefa sztabu i nowo obranego ministra Rzqdu Ukrainskiego.
Zakomunikowali oni Misji, Koalicyjnej, ze skutkiem wzi?cia Kijowa
przez bolszewikdw, Rzqd ukrainski przenidsl si? do..., йе роЗдозеше
Ukrainskiej Republiki Zachodniej Wschodniej Galicji z naddnieprzen-
skq Republika Ukrainskq zostato postanowione. Pol^czenie to juz zo-
stalo dokonanem pod wzgl?dem spraw wjskowych i parlamentarnych,
lecz skutkiem ruchow bolszewickich wybory do konstytuanty odbyc si?
powszechnie nie mogly. Ten nowy rz^d okresla si? jako socjaino-demo-
kratyczny. Wojska republiki ukr. id^ na Kij6w. Sztab wyrazil zyczenie
dojscia do porozumienia z Polakami wcelu zwr6cenia wszystkich sil
swoich przeciwko bolszewikom. Misja Koalicyjna zarzqdzila natych-
miastowego zaprzestania dzialan nieprzyjacielskich. Pawlenko odpo-
wiedzial, ze nie moze decydowac, lecz odwola si? do rz^du galicyjskiego
w Stanislawowie i przy^Ie odpowiedz w niedziel? wieczor. W czasie
podrozy Misji Koalicyjnej nie zaszly zadne wypadki, mogq.ce wskazy-
wac na powazne nieporzqdki ze strony ukrainskiej, i misja szcz?sliwie
powr6cila w sobot? wieczor. W niedziel? wieczorem przybyia do Lwowa
delegacja ukrainska, zlozona z dra Baczynskiego,2 b. czlonka parla-
mentu austryackiego i jednego z czlonkdw Ukr. Komitetu Narodowego,
kt6ry w dniu 19.10.1918.Г. oglosil Republik? Ukrainskq Galicji Wscho-
dniej. Drugim czlonkiem byl pulk. Tamowski,3 o&eniony z polkq, i dr.
Bonne, duchowny belgijski. Baczynski sakomunikowal Misji Koalicyj-
nej о umowie pomi?dzy przedstawicieiami Koalicji w Odessie a rzqdem
ukrainskim. Na mocy tej umowy Petlura stanql na czele rzqdu ukra-
inskiego. Baczynski nie wiedzial warunkdw umowy, lecz Petlura ma
przyjechac do Stanislawowa i ma tarn rozpoczq^ sam pertraktacje
co do zawieszenia broni z Polakami. Baczynski przypuszcza, ze sto-
sownie do tej umowy linja demarkacyjna pomi?dzy polakami a rusina-
mi zostala oznaczona na rzek? San. To naturalnie slabe dzialanle kon-
ferencji pokojowej. Jej rdzne komisje polityczne nie majq kontaktu po-
г Bachynskyl, Lev (1872-1930), jurist, leader of the Ukrainian Radical
Party in Galicia, member of the Vienna Parliament {1907-1918). Vice-Pfreaident
cf the Ukrainian National Council in Lviv (1918-1919); architect of the unifica-
tion of the Western Ukraine with the Ukrainian People’s Republic (Jan. 22,
1919).
з Tamavskyi, Myron (1869-1938), general of the army of the Ukrainian
People’s Republic. Commander of the Ukrainian Galician Army from July to
Nov. 1919.
82
migdzy sobq i sq, wysylane bez okreslonych instrukcji, skutkiem tego
czgsto dzialaj^ w kierunkach rozbieznych. Komisja Militarna Koali-
cyjna w Pradze popierala dziaiania zaczepne Czechow w rejonie Cie-
szynskim i nagle znalazla sig wobec Komisji Koalicyjnej polskiej, sto-
j%cej na zupelnie innym gruncie. Komisja ukrainska zgodzila sig na
zawieszenie broni 24 godzinne, maj^ce bye odnowieniem az do пазЦ-
pienia decyzji w jednym lub drugim kierunku. To zawieszenie dzialan
nieprzyjacielskich moze bye przerwaniem za 12-o godzinnym wymo-
wieniem. W czasie tego zawieszenia nie mozna przewozic broni ani
amunicji do Lwowa. Panuje tu opinja, ze sq nawet szanse calkowitego
zawarcia trwalego rozejmu. Niemozliwe zq zupelnie scisle informacje
о dokladnem polozeniu ukraificow. Prywatna depesza z Lublina donosi,
ze bolszewicy dotarli do Kowla. Jesli to prawda jest to bardzo waznem,
gdy2 Kowel jest wgzlem kolejowym. Mielismy takze wiadomosci о zajg-
ciu Rdwnego przez bolszewikow. Jesli to prawda, to rz^d Ukrainski
Socjal. Demokr. jest silnie osaczony przez bolszewikow i albo dojdzie
do porozumienia z polakami, albo podda sig bolszewikom. Jest wiado-
mem, ze ukranftcy w Galicji wschodniej majq duZy klopot z wywalcze-
niem wyksztalconych ludzi dla pracy fachowej przy prowadzenii: .-'r» j-
zwyklejszych spraw. Zmuszeni sq, do uzywania polakow na swych kole-
jach. Nie majq sztabu do utrzymania i obsadzenia swej sluzby telefo-
nicznej i telegraficznej. Nie majq moZnosci naprawy swych maszyn,
ktdre stopniowo sig niszcz^.
Delegacja ukraiAska zuzyla dwa dni na podr6z do nas z Stanisia-
wowa, co zwykie zajmuje 3 godziny. Rusini w duchu ukrainskim skia-
dajq sig w 90% z chlop6w analfabetdw. Niema wsr6d nich zadnych ro-
botnikdw fachowych, wykwalifikowanych. Zachodzi na ich terytorjach
stopniowy proces zaniku, kt6ry musi w койси doprowadzic do bolsze-
wizmu. Obecnie nie sqdzg, izby bolszewizm byl silnie zaznaczony w ich
armji, choc polacy tak mysl^. Byloby niezaprzeczeule duZq korzysci^
dla polakdw dojs6 do porozumienia z Rusinami, gdyz byiby to srodek
<do powstrzymania przeniknigcia bolszewizmu do Polski.
Rz^d Socjal. Demokr. Ukraiftski zwrocil by wszystkie swe aily
przeciw bolszewizmowi. Warunki rozejmu wymieniajq ogfilnie linjg Bu-
gu, jako linjg rozejmowq i oddajq zrddla naftowe pod kontrolg polakow
pod nadzorem Koalicji. Polacy maj^ zapewnic ukraincom Ц sam^ ilosfi
nafty, kt6rq ci ostatni mieli wedhig swych zapewnien wydobywafi
w ciqgu ostatrrich 2 miesigcy. Produkcja tych zr6del zmniejszaia sig
stopniowo pod zarzqdem ukrainskim, gdyz nie mieli oni ludzi do ich
wyzyskania. Rz^d ukrainski otrzymywal wci^z zmniejszaj^cy sig do-
ch6d z tych frddel, zeby przyj^d jako podstawg do umowy ich rachunki.
r
83
Wagon z amerykahskiemi drodkami fcywnoSciowemi nadszedl z Gdan-
ska. Wystarczy tego na 8. tygodni dla najbiedniejszych klas. Otwo-
rzono kuchnie bezplatne. Nie s$ tu czynione dostateczne wysffld w celu
ograniczenia konsumpcji bogatych dla nakarmienia biednych, dla tego
tei widzi sig wielki odsetek u zamoznych ludzi i w najlepszych restaura-
cjach obok duzej ngdzy wsr6d ubozszych. Ten brak kontroli rz^dowej
nad Srodkami spozywczymi niezaprzeczalnie wywohije duze niezado-
wolenie w$r6d ludno&ci.
16
T-15 437/T15
Michatowski — czy mogg poda6 raport ? Proszg bardzo ?
Wczoraj tj. 26. odbywaly sig konferencje pelnomocnikow pol-
akich i ukrainskich, konferowala misja koalicyjna, na ktdrej to kon-
ferencji ze strony Ameryki wylonila sig chgc stworzenia z teren6w
naftowych Boryslaw — pasma neutralnego, ta propozycja zostala
udaremniona przez gen. Berthelemi, po bardzo dhigiej dyskusji —
chwilowo wigc niebezpieczenstwo zostalo usunigte ale jest mozliwosfi,
йе tego rodzaju propozycjg bgd$ sig powtarzaly, mamy pewnosc, йе
jednakze Anglia i Francya stanowczo temu bgd$ sig sprzeciwialy —
tg wiadomosc prosze traktowa6 jako senile poufnq, dowiedzialem sig
о tem czytajqc raport do p. Noulensa, prosil mnie general, zeby tego
nikomu absolutnie nie powtarzac, mojem zdaniem pokazal mnie to na
to zebym przedstawil w danych kolach, sytuacje jako korzystn^ dla
nas z zaznaczeniem, ze Francya i Anglia g!6wnie nas popieraj^ w prze-
ciwstawieniu do Ameryki — co do pertraktacji w sprawie rozejmu, to
dzis sytuacja taka, ze misja koalicyjna i ukrainska delegacja poje-
chala do Petlury do Chodorowa, wracajq dzis wiecz6r, ja odnioslem
wrazenie, ze przedstawiciele ukrainscy pochodz^cy z Galicji Wschod-
niej silnie niezadowoleni ze spotkania sig misyi z Petlury. — Doszty
tutaj bowiem wiadomosci, ze Petlura nie kladzie zbyt wielkiego na-
cisku na Galicyg Wschodni^. — Trudno jest jednak przewidzic dzisiaj
jak i kiedy sig pertraktacye ukoncz^ — mam wrafcenie, ze dojdzie do
konfliktu u ukraincow to znaczy migdzy Petlurq, i reprezentantami
galicyjskimi. W raporeie do mjra Kasprzyckiego podalem szczegoly
co do osoby posla Wankowicza — czy panu kapitanowi s^ one wiadome
i czy p. kapitan uwaza, ze nalezy z tego konsekwencje wyciqgqc?
Owszem znam i w tej sprawie interweniowalismy u Ministra Spra Za-
granicznych, a pan Okencki obiecal sprawg zbada6; oczywiscie niebar-
84
dzo spodziewamy, by knik krukowi oko wydziobal, ale w kazdym razie
Wankowicz bgdzie sig mial wigcej na ostrozno&d, przy tej sposobnosci
mozecie sig otwarcie przyznad, zescie uwazaly za swoj obowi^zek о tem
zameldowad, bo i tak Wankowicz via Okencki bgdzie wiedzial zeMe
w tej sprawie meldowali w ten sposob rowniez wplynie na Wankowicza,
by byl bardziej przyzwoitym ? — Bardzo dobrze — zeby to uczynic,
czekalem tylko na wskazowki z Warszawy. Teraz dalej: prosze bye
przygotowanym, йе misja po powrocie do Warszawy prawdopodobnie
wprost zaatakuje kwestyg pewnego typu oficerdw z austryackich
sztabdw znajdujqeych sig w wojsku polskim. Powodem do tego mel-
dunku jest dzisiejsza moja rozmowa z obydwoma generalami, ktorzy
nie mogq posiqa6 sig z oburzenia, ze pan mjr H... jest na stopie przy-
jacielskiej z oficerami niemcami z ukrainskiego wojska, jest z nimi na
ty i zachowuje sig zupelnie jak zaehowywali sig migdzy sob$ austryac-
cy oficerowie. Dyskusya byia bardzo dluga i powiedziano mnie, ze
robi to wszystko wrazenie ze nasze sprawy s^ bronione przez oficerow
niemcow stojqcych na dobrej stopie z oficerami z tamtej strony.
Z mojej strony musialem w kblko Macieju to samo powtarzac, blagam
p. kapitana о poezynienie krokow odpowiednich. Juz wszystko zrobi-
lem, dowiedzialem sig dzisiaj, za posrednictwem ppr. Olszamowskiego,
ie mjr H. zostanie zupelnie usunigty ze wszelkich stosunk6w z misjq,
i pozostanie ograniczony do swego dawnego urzgdu. Prosze jeszcze
о wskaz6wki jak mam reagowac podezas tych nieszczgsliwych rozmdw
о zarybku z wojska austryackiego? Ja juz wszystko wyczerpalem?
W tej sprawie starajcie sig wystgpowad tylko i wylqcznie w obronie
ze stanowiska kolezenskosci, ale zupelnie nie probujeie bronic ich.
Zachowac miarg przyzwoitosci, ze sig swych k61 broni, a po zachowa-
niu tej formalnosci nawet mozna potakiwa4. Zarzuty te oficerow
francuzkich mogq bye strung na ktorej ladne jeszcze melodje bgdzie
mozna wygrac? Prosze jeszcze tylko о wiadomosd czy gen. LeSniewski
zostal Ministrem Wojny, bo gen. Berthelemy ci^gle sig о to dopytuje.
Nominacja formalnie dotej chwili nie zostala jeszcze ogloszona, mozna
jq jednak о ile nie zajd^ jakies zreszt^ niespodziewane przeszkody
mozna uwazac j$ za pewnq? Ja juz nie mam nie wigeej, za wskazowki
dzigkujg. Raport poprzadnio ukonczylem. Czy wiadomosc mowige ge-
neralowi, ze zapomnialem mu о tem zameldowac, uwage tylko zwro-
cilem p. kapitanowi na pewne postgpowanie sztabu generainego...
Ze strony rz^du angielskiego za posrednictwem Howartha1 przyszla
i Howard. Esme W. (1863-1939), British diplomat, member of the British
delegation at the Paris Peace Conference (1919). Participated In the Inter-
AUled mission In Poland, In 1919.
85
wczoraj notyfikacja panstwa polskiego? Gen. otrzymal wczoraj nie-
zrozumialq co do tego depesz®, to w takiem razie widoczniej о tem
byla w niej mowa. Jeszcze jedno: przy rozmowach о bylych austr.
oficerach akcentujcie, ze jest to element chwiiowo i ze wobec kazdego
elementu obcego wojsko bgdzie zachowywalo z niedowierzaniem a co
wlasnie ten element obey zmusza do wi^zania w kliki. Rozumiecie moj^
intencj®? Так jest, zrozumialem nawet juz w tym duchu zacz^Jem t®
spraw® interpretowac przed generaiem. Obawialem si® jednak, Йе to
nie catk95; bued to nie to nie calkiem nie pomysli komendanta i dla-
tego о to si® pytalem. Che® jeszcze w sprawie tutaj zaszlej nie bardzo
korzystne wrafcenie wywario to, mjr H. by! w kontakeje ze sztabem
generalnym a nawet otrzymal ztamtqd wydzial о czem w Warszawie
generala nie powxadomiono mimo, йе wyrazi! mnie, йе pr6cz oficer6w
przydzielonych przez naczelnego wodza, nikogo obecnie wi®cej nie
zyczy. Co zrobifi, nato trzeba Ц rzecz odrobi<5. Juz zalatwione gdyt
саЦ win® wzl^em na siebie.
17
Naczelne Dowddztwo WT.
ad Nr.Szt.Gen.182/VI pouf.
Poufne
Do
NACZELNEGO D0W6DZTWA W.P. (Gen. Adjutantura)
w Warszawie
Warszawa, dn.28.Iut.1919.
Podaje si® do wiadomo&ci report Dow. W.P. na Gal. Wsch. z dnia
28.1ut.b.r.godz.7 m 15 wiecz6r:
Dzisiaj о godz. 3 m 40 ppol. wezwata misja koalicyjna ukr. dele*
gacj® a potem naszych delegatdw i podyktowala warunki rozejmu.
Odpowiedz zazqdana do dnia 5-go marca godz. 8 rano.
Dokladne sprawozdanie odchoda jutro rano kurjerem.
Linja demarkacyjna przez misj® koal. podyktowana ma nast®-
pujqcy przebieg:
(тара 1:200.000).
Uhnowek (wl^cznie) — Komorochy (wyl.) — Ciel®z (wl) —
Konotopy (wl) — Sokal (wyl) — Krystynopol (wi) — Horodyszcze
85
(wl) — Tyszyca (wyl) — Kamionka Strumilowa (wl) — Podliski
Wielkie (wl) — przez tor kolejowy migdzy stacjami Borszczowice
i Zadworze — Kota 276 — Bobrka (wl) — Wybranowka (wl) — Lu-
blana (wl) — Mikolajow (wyl) — Stryj (wyl) linja przechodzi na
wsch6d od stacji Gaje wyznie — kota 942 — Ciuchowy dzial — kota
1181 — Szeroki werch do koty 905 — Kozakowa Polanka.
Teren naftowy Drohobycz — Boryslaw zostal nam zupelnie od-
dany z warunkiem, ze pewien kontyngent b^dzie dostawiany, ale tylko
w drodze handlu zamiennego na te artykuly, ktorych my potrzebuje-
my.
Celem utrzymania warunkow rozejmu zostala ustanowiona kon-
trola koalicyjna.
Delegacja ukr. odjechbala zpowrotem dzis о godz. 7-mej wiecz.
dla przedyskutowania z rzqdem swoim warunkow rozejmu, pozosta-
wiwszy we Lwowie tylko bedqcego na ukr. shizbie majora szt. gen.
bylej austr.-wgg. armji, Erlego?
Rozejm trwa az do ostatecznych postanowien Koalicji.
18
85*
1919 luty 28 — marzee 3, Odesa. — Ze sprawozdania posla polskiego
przy rz^dzie S. Petlury B. Kutylowskiego dla Wydziahi Politycznego
MSZ о przebiegu portraktacji z przedstawicielami rzqdu Dyrektoriatu
1 Ententy w sprawie porozumienia polsko-ukrainskiego dla walki z wla-
dz$ radzlecka na Ukrainie.
W przededniu wyjazdu p. Czudowskiego (kuriera, przez ktorego
raport nr 127 poslalem) przybyla tu delegacja rzqdu ukrainskiego
z nowym ministrem spraw zewn^trznych, p. Macijewiczem,* 1 na czeie.
Odwiedzilem go nazajutrz (22 lutego) w hotelu „Bristol”. Sprawia
i Erie, Alfons, major In the army of the Ukrainian People's Republic.
Member of the delegation of the Ukrainian Galician Army to negotiate armistice
with the White Army (Nov. 1919).
‘Natalia G^siorowaka-Grabowaka et al. Dokumenty i materlaly do historti
stosonkdw Polako-Radzieckich—(Warsaw, 1961), vol. □. Document No. 85. Hence'
forth cited as DHP-R.
i Mataiievych, Kost (1873-1942), agronomist; Deputy Secretary of the
Agrarian Affairs of the Ukrainian Central Rada in 1917; on behalf of the
Directory, he negotiated with the representatives of the Entente in Odessa in
1913-1919. Minister of Foreign Affairs, (Feb.-April 1919); head of the diplomatic
mission of the Ukrainian People's Republic in Bucharest, (1919-1923).
87
wrazenie dobre, czlowieka przyzwoitego, obytego z zyciem towarzy-
skim 1 nader uprzejmego. Po wymianie grzecznosci stre^cilem mu
przebieg dotychczasowych stosunkdw poselstwa z ministerstwem
ukrainskim6, po czym zapytalem go wr?cz, czy i co zamierza zrobifi
dla naprawy tych stosunkow?
Odpowiedzial mi menial doslownie, co nast?puje:
„Obj^em ministerstwo w okolicznosciach wyjqtkowych, w chwili
prezydenta ministrow przez p. Ostapenk?, ktdry mnie do wspdlpra-
cownictwa powofal. Jakkolwiek nie przygotowany, tek? spraw ze-
zaiatwienia dw6ch spraw nagl^cych: 1) ukladu z dow6dztwem fran-
cuskim w Odesie w sprawie walki z bolszewikami, 2) ugody, chodby
tymczasowej z Polskq. Pierwsza z tych spraw byia wprost pal^ca, jak-
kolwisk nasze wojska jeszcze trzymaly si? pod Kijowem. Musialem
przede wszystkim jechac do Odesy. Nie zaniedbalem wszakze i dru-
giej, zwlaszcza, zem wiedzial, iz poselstwo polskie odjechalo do Odesy.
Mialem zaiedwo par? godzin czasu pomi?dzy obj?ciem teki a wyjaz-
dem. Skorzystalem z nich, by konferowac z p. Karpinskim. Gdyby po-
byt moj tu si? przeciqgnj^l, zawezw? p. Karpinskiego do Odesy, by po
porozumieniu z Panem wyprawic go do Warszawy”.
Zauwazylem na to, ze jedna sprawa iqczy si? z drugq, ze Ukraina
prowadzi6 wojny z bolszewikami nie moze bez wycofania swoich wojsk
z Galicji, czyli bez zaprzestania walki z Polakami, i ze wamnkiem ko-
niecznym ugody, pomijajac inne sprawy, jest zaprzestanie nagonki na
polskos£ i na iywiol polski na Ukrainie, czego sam bylem Swiadkiem,
wyzwolenie z wi?zien aresztowanych bez zadnego oskarzenia i bez
zadnej podstawy legahiej Polakow, otwarcie zamkni?tych szkoi pol-
skich na Podolu i w ogolnosci zmiana polityki wewn?trznej w sto-
sunku do iywiohi polskiego.
Odpowiedzial, ze sprawy poruszone przeze mnie jufc na wyjezdnem
z Winnicy podjfjl i ze mezwtocznie wySIe st^d ^danie, by zadosduczy-
niono wymaganiom poselstwa. Jest przekonanym, ze to si? zrobi
w dniach najblizszych i ze powodow do rozgoryczenia nie b?dzie.
W dniu nast?pnym (23 lutego) odwiedzilem dow6dc? naczehiego
wojsk koalicyjnych tutaj generala d’Anselme’a.3 Przyj^l mnie nader
uroczyscie. Powiedzialem mu, ze przybywam jako tymczasowy zast?p-
ca posla Rzeczypospolitej na Ukrainie ze wzgl?du, ze sprawa ukladu
pomi?dzy dow6dztwem aliantdw a Ukraine bli^ej Polsk? obchodzi i ie
w tej sprawie rz^d polski ma prawo z^da6 uwzgl?dmenia nader iywot-
s d’Anselme, Philippe (1864-1936), French general-, commander of the
Allied Forces on the Balkan peninsula In World War I; commander of the ex-
peditionary corps in Odessa In 1919.
88
nych swoich mteresow.
Je ne suis pas politician — odrzekl general — il s’agit d’une con-
vention purement militaire pour faire face aux bolcheviks. Vous
pourtant, mon general — zauwazylem na to — que cette convention,
ou si Vous le preferez, cet arrangement touche de pres des questions
trds graves Hees aux int^rets de la Pologne, en premiere ligne la cas-
sation des hostility en Galicie... Tu general mi przerwal i powstawszy
z miejsca powiedzial, ze od pierwszej chwili rozmowy mial na mysll
odczytac mi przede wszystkim radiodepeszg, zapowiadajqcq, ze kon-
ferencja pokojowa w Paryzu ostatecznie uznala panstwowosc i rzqd
polski i przyst^pila do bbzszych nad sprawq polskq narad. Prosit po-
tem о dalszy ci^g inoich uwag.
Strescilem je, podnoszqc koniecznosc ustalenia w tekscie ukladu
z rzqdem ukrainskim zaprzestania walk i wycofania wojsk ukrainskich
z Galicji oraz zaprzestania prze&adowan zywiolu polskiego na Ukrai-
nie, a przede wszystkim wypuszczenia z wigzien wszystkich Polakow
(z wyj^tkiem zwyklych przestgpc6w).
Odpowiedzial mi gen. d’Anselme, ze jednego i drugiego zazada
kategorycznie jeszcze tegoz wieczora, poniewaz wieczorem odbyc sig
ma konferencja z Ukraincami.
Uwaga: (Tu winienem sprostowac podanq w poprzednim raporcie
wiadomo&c о warunkach ukladu dowodztwa koalicyjnego z ukramca-
mi. Otrzymalem jq. od nazzej misji wojskowej. Byla od pocz^tku do
konca niescisla, jak niestety niekt6re inne wiadomosci misji nie ma-
jqcej w Odessie nalezytej shizby wywiadowczej).
Rozmowa dalsza z gen. d’Anselme przybrala charakter przy-
jacielski.
Odszukai ksiqzeczkg (un petit bouquin bleu), w ktorej znalazlo
sig proroctwo Ы. Andrzeja Boboli о wskrzeszeniu Polski, dal mi j$
do odczytania, opowiadal о swoich kioptach odeskich, wspominal, ze
trzeba sprowadzic nowe oddzialy wojskowe, znajdujqce sig zas tu,
zmgczone i zniechgcone, wyprawic do domu, poruszyl w koncu sam
sprawg 4 dywizji, chwalqc dzielno& zolnierza polskiego, ale zauwazyl:
"Ce n'est pas une division, pas тёте une brigade. Il n’y a que
j’aie affaire avec un de monde. Je ne veux connaitre que le brigadier
(tak nazywa gen. Zeligowskiego) et cela me suffirait. Enfin, si mr
le genend de division (to znaczy gen. Ostapowicz) a quelque obser-
vation & faire, il n’a qu’ii s’adresser & moi. Mais je ne puis avoir af-
faire avec un tas de monde qui vient me parler des questions mili-
taires et de la brigade”.
Na tym rozstalismy sig, zauwazylem tylko, ze jak p. general nie
89
chce byd politykiem, tak ja nie jestem wojskowym.
24 lutego otrzymalem z naszej misji wojskowej wiadomosd, ze
czterej oficerowie b. formacji polskich na Ukrainie zostali uwigzieni
w Winnicy. Tegoz dnia poslalem do p. Macijewicza list z zadaniem ich
wyzwolenia. Nazajutrz otrzymalem uprzedzajaco uprzejmq odpo-
wledz, ze depesza 2qdajqca wypuszczenia uwigzionych na wohiodd zo-
stala niezwlocznie wyslana do Winnicy*. Sekretarz ministra p. Guer-
gin (Francuz, widocznie dla stosunkdw odeskich angaiowany) odwiad-
czyl przy sposobnosci gotowodd kancelarii p. Maciejewicza przesyla-
nia do Winnicy wszelkich polecen do p.o. tymczasowego agenta kon-
sularnego w tym miescie p. Ostromgckiego oraz wszelkiej korespon-
dencji.
Nie odwazam sig na razie przesylad przez Ukraine korespondencji
do Warszawy ani wyprawiad Ц drogq kurier6w. Pomijajac bowiem
to, co dzieje sig i dziad sig jeszcze moze w Koziatynie lub R6wnem,
stacje kolejowe pomigdzy Odessa a Winnica wpadaja raz po raz w rgce
band bolszewickich czy innych i о zadnym bezpieczenstwie w drodse
nie moze bye mowy. —
JednoczeSnie z kurierem z Winnicy stawili sig u mnie pp. Julian
Szymanowski i Makowski, przybyli tu via Kijow — Winnica z Char-
kowa. W Kijowie panuja bolszewicy1, ale maskuja sig mianem Ukrain-
cdw. Maja tarn nominahiie cztery dywizje (w rzeczywistosci 18—20
tysigey zolnierza), z ktdrych pierwsze trzy (nr 1, 2, 3) nosza nazwg
ukrainskich, ale zostaly sformowane w Rosji i sq. w istocie rosyjskimi,
czwarta zad jest dywizja Taraszczanska, ktdra pod Czernihowem
zdradzila Dyrektoriat i przeszla na strong bolszewikdw. W Kijowie
bolszewicy uznaja zasadniczo przynaleznosd partstwowa Polakow od-
rgbna, co po pierwsze zwalnia obywateli Polski od sluzby obowiazu-
jacej w armii bolszewickiej i 2) zabezpiecza w pewnej mierze przed
aresztowaniami. Za na przyklad nie uiszczenie sig z kontrybueji, ktora
kazano placic rozmaitym kategoriom mieszkanedw Kijowa, tubylcy
ulegaja uwigzieniu, zas obywatele panstwa polskiego — nie. Nie uwig-
ziono nawet kasjerdw polskiego miejseowego Komitetu Wykonaw-
czego (kontrybuejg placic musza przede wszystkim zrzeszenia i roz-
maitego rodzaju instytueje), gdy oswiadezyli, ie pienigdzy nie maja
i placid nie bgda-
Nie uwzglgdniono natomiast deklaracji Banku Handl, w Warsza-
wei (oddzial kijowski), zqdajacego uznania swej pozaobszarowosci,
ale konsul „dufiski” (tak mi plsza) opieczgtowal kasy, safesy i biurka
banku, ktdrego wigcej nie turbowano. Zwrdcono sig nawet do banku,
90
by przyjmowal wptaty kontrybucyjne i obwieszczono to w dzien-
nikach....
Stan ogdlny na widowni politycznej odeskiej przedstawia. sig
chaotycznie. Rosjanie zq bezwzglgdnymi przeciwnikami bodaj auto-
nomii Ukrainy, bodaj uwzglgdnienia w najmniejszej mierze jej od-
rgbnosci narodowej. Skutkiem ich nacisku wladze szkolne tutejsze
w srodku roku szkolnego usungly z programu nauczania jgzyk ukratn-
ski. Ich pisma zohydzajq Ukraing na wszystkie sposoby i podajq
szereg systematycznie falszywych wiadomosci о zwycigstwach bol-
szewickich i d^znoSci ludu calego do zlania sig z Rosjq. Gloszq haslo
„jedinoj niedielimoj Rossii” z wlqczeniem Chehnszczyzny, Podlasia
i calej Galicji wschodniej. Marzq о wejsciu Polski w sklad panstwa
rosyjskiego i niechgtnie godzq sig z jej samoistnosciq politycznq. Roz-
czulajq sig przy kieliszku nad tym, jak to Warszawa obsypywala kwia-
tami wojska rosyjskie, jak lud polski podejmowal je gosciimie, ale
pragngliby wrocic do tej Warszawy i do „Prywislinskawo kraja”, jak
zowie dotgd Polskg tutejszy gubemator v/ojskowy rosyjski gen. Gri-
szin-Almazow. Na zebraniach poufniejszych wprost wypowiadajq
sig przeciwko Polsce, zas tutejsza ,,armia ochotuicza” rosyjska naj-
niechgtniej zachowuje sig wobec wojska polskiego. W ostatnieh dniach
wzmogla sig wsr6d Rosjan orientacja niemiecka. Nie krgpujqc sig
zbytnio oswiadczajq Rosjanie niemal tu wszyscy, ze najwigkszym
btgdem polityki rosyjskiej jest ponowne nawiqzanie scislejszego z ni-
mi przyinierza. „BylibySmy niezwycigzeni!”, wolajq Rosjanie, gdy-
by&my szli rgka w rgkg z Niemcami. W klubie rosyjskim tutejszym
i w salonach (o ile przy tej droiyfcnie salony istniec mogq) ukazuje
sig niejaki von StUckenberg, Niemiec zrosjanizowany, a przeto patriots
rosyjsld najwyzszej pr6by, kt6ry glosi, ze wojna nie jest skonczona,
tylko innymi toczy sig torami, ze koalicja rady sobie z Rosjq nie de,
ze wczesniej czy pozniej sadanie odrodzenia panstwa rosyjskiego roz-
wi^zq, Niemcy, Ze przeto po nich tylko spodziewac sig mozna lepssej
przysziosci. Wiem to wszystko z ust os6b wiarygodnych, od os6b zaj-
mujqcych powazne stanowiska spoleczne i majq.cych styczno^c bez-
posredniq z koiami rosyjskimi. Sam zresztq slyszalem od Rosjan zbli-
ione do powykszych zdania.
Francuzi tu sq. zmgczeni i zdezorientowani. Onegdaj opikscil port
parowiec z 1500 zoinierzy francuskich, ktdrych wypadlo odeslac do
domu jako juz znuzonych wojnq. Dow6dztwo francuskie jest nieudol-
nym przewaznie z powodu, ze nie zna kraju i stosunkdw. Zamianowalo
oto np. szefem sekcji aprowizacyjnej niejakiego kapitana Noyera,
91
kt6ry wobec wiasnej nieSwiadomoSci dobrat sobie sekretarza Izraehtg,
subiekta jednego ze skiepikow kijowskich. Moina latwo przewidziec,
co dziad sig bgdzie w wydziale aprowizacyjnym, niektdrzy mdwi^, ze
jui sig dzieje. Na tie tej dozrientacji rosnie niechgc Rosjan do Fran-
cuzow, odplacana wzajemnosciq. Stal sig w tych dniach wypadek tego
rodzaju. General Denikin, w6dz naczelny calej armii ochotniczej,
zamianowal do Odessy jako swego zastgpcg gen. Sannikowa, ktdrego
roskazom poddal cal§ armig rosyjsk^. Naraz ukazuje sig rozkaz do-
wddztwa francuskiego mianuj^cy, z pominigciem gen. Sannikowa,
dow6dc^ frontu odeskiego gen. Griszin-Ahnazowa. Ten zmiarkowaw-
szy, co sig swigci, przyjgcia nadawanego mu przez Francuz6w stano-
wiska odmdwil i sam, wespdl z innymi Rosjanami, oburza sig mniej
lub wigeej szczerze na ignorowanie przez dowddztwo francuskie roli
gen. Sannikowa. Fakt wywolal rozgorycznienie w kolach rosyjskich
i spotggowal niechgc do Francuzow.
Anglicy przygl^daja sig wypadkom. Sa poszlaki, ze niezbyt sig
smuca z psucia sig stosunkdw franko-rosyjskich. P. Reiliy, z ktdrym
rozmowy moje przytoczylem w poprzednim raporcie, stoi wyrainie
po stronie rosyjskiej, nawet wszechrosyjskiej. Z nowo przybylym kon-
sulem generalnym p. Cooke zobaczg sig jutro (3 marca) о godz. 6 po
pohidniu....
Przybyli z Ukrainy nasi agenci stwierdzajq jednomyslnie, йе no-
wy rzqd rozumie koniecznosd polityezna ugody z Polska, sam wszak-
йе w^tpil о mozliwoSci tej ugody wobec rozpgtanych namigtnosci
1 wobec zmierzgcej wprost zaciskloSci pewnych kdl galieyjskich i skraj-
nowcfiw przewrotowych. Organ niemal urzgdowy armii ukrainskiej
„Stawka” sieje nienawi&jiq do Polakow. Biuro гай informacyjne tej
armii rozlepia z dnia na dzien na rogach ulic miejskich i na stacjach
kolejowych odezwy antypolskie, nawohij^ce wprost do pogromow.
P. Ostromgckl w Winnicy zbiera te odezwy, kt6rych dotqd mi nie
przyslal, obiecuj^c, йе zgromadzi caly ich komplet. Proszg go przez
jad^cego jutro do Winnicy agenta, by najSpieszniej przeslal to, co
juz ma. Zamierzam zakomunikowad te odezwy wszystkim przedsta-
wicielom panstw sprzymlerzonych w Odessie, pr6cz Rosjan, kt6rzy
sami przez falszowanie historii i przez sianie niechgci wsi do dwordw
przyczynill sig niepomahi i przyczyniaj^ sig dzi£ jeszcze w swojej
prasie odeskiej do wytwarzania naztrojdw antypolskich. W tutejszej
„Juznej Rusi”, np. Wolodzimierz Bobrinskij (ten z Dumy bylej, ktd-
ry za czas6w stolypinowskich intrygg wszechrosyjsk^ na Rusi ha-
lickiej prowadzil), umie&cii szereg artykuldw о Galicji, ktdrych po-
92
zazdroscid by mogly najszowistyczniejsze pisma ukrainskie.
(Zal^czam parg niniejszych pism winnickich)....
B. Kutylowski
19
T-15
447/T
Tu kapitan Switalski — tu Michalowski.
Rusini о godzinie 4.35 popol. na rgce misyi koalicyjnej zloiyli
dekiaracye wypowiadajqcft zawieszenie broni, jutro wigc о godzinie
6-tej rano rozpoczyna sig kroki wojenne zastrzegajq sig ie nie jest to
zerwanie pertraktacyi о rozejm, odpowiedi na warunki koalicyjne
тойе przyj^c tylko od rzqdu centralnego co potrwa zawsze pewien
czas przez ktdry nie moze trwac zawieszenie broni, czy mogg genera-
Jowi[.. J doniesd ze bgdziemy mieii wigksze sily do dyspozycjl
na front ukrainski, jaka jest wedhig was przyczyna, ze rusini zry-
waj$ de facto pertraktacye? Pertraktacyi о rozejm nie zrywaja jak
twierdz^ a zawieszenie broni zrywaj^ bo wiedzq о tem ddbrze, ie tej
sytuacji mogg. przerwad bez wielkiej trudnosci linie kolejowa Lw6w—
PrzemySl odciqc Lw6w i w ten sposob dad do poznania entencie, йе
s$ silni to jest ogdlne wraienie postgpku tego.
26
T-15
444/T
Tu Michalowski: — misja wrdcila wczoraj z Chodorowa, Petlura
wywarl na nich korzystne wrazenie, general B.* m6wil mi rano, йе
jest 50% szans, ze ukraincy przyjmq warunki narzucone przez koa-
Hcjg, dzis rano odbywaly sig konferencje, popoludniu wezwano del.
ukraihskg i misja wrgezyla im swoje warunki, to samo wrgczono
i delsgacji polskiej i naznaczony zostal termin do 5 marca w ktdrym
to tenninie ma byd dorgczona odpowiedi tak jednej jak i drugiej stro-
ny. Dotydiczas niewiadomo jak sachowajq sig ukraincy.
Jakie warunki zostaly podyktowane delegacji ukrainskiej a zara-
zem polskiej? Mogg je podad tylko pobieznie:
Linia demarkacsyjna biegnie tak jak ta ktorg juz podawalem,
pozatem stwarza sig po obu stronach tylko 'linii pas neutralny sze-
©3
rokoSci 5 kilometrdw. Wszyscy wi?iniowie, jency wojenni majq bye
natychmiast wypuszczeni to samo co do politycznych, artylerja zosta-
je cofni?ta poza pas neutralny. Niewolno przeprowadza^ koncentracji
wojsk. Co do Borysiawia jest rfiwniei punkt, ktdrego nie mog§ poda6
bo za malo go znam, pas neutralny po obu stronach linii demarkacyj-
nej ma bye obsadzony tylko przez takq ilo&6 wojska, ktdra jest do
utrzymania porzqdku potrzebna, na wigeej niewiem, jaka linja de-
markacyjna, czy Bug Swtta???, Bug dalej cz^sciowo dalej w polud-
niowej granice powiatu sokdlskiego i stryjskiego miasto Stryj i Unia
kolejowa Stryj Laweczne w rgku ukrainedw. — Zrozumialem.
Czy macie cos jeszcze do powiedzenia w sprawie Borysiawia czy
niemozecie nic powiedzied??? Co do ukladu w sprawie Borysl zbytu
produkeji — zalatwione pomyglnie to znaczy w my&l intyniera por.
Szczepanowskiego. Dobrze znamy ten projekt ale nie dokladnie po-
zostalo tylko tyle ile mozna wywnioskowac z protokolu jego rozmdw
z generalem Berthalemy??? Prosze wszystkie te wiadomosci jeszcze
nie wypuszczac w zaden obieg, szeroki lub scisly. Posel Skarbek za-
strzegl dyskreejg zupelnq, jako delegat rzqdu i zastrzega sig jeszcze
sprawa niedojrzala wobec tego jest scisle poufna. Dobrze dzigkujg.
(piecz^tka)
21
T-15 471/T
Prezydent Paderewski, Warszawa Bristol pilne!
Ze Lwowa 1/3 1919 9/30 w
Podaje Panu Prezydentowi tekst komunikatu oficjalnego, kt6ry
uloiyia Misja dla Gazet Lwowsklch: oto tekst: Les Ukramiens ayant
denence а в heures du soir la suspention d’armes les hostilites recom-
mencerent demain 2 mars a 6 heures du matin. La delegation Ukrain-
ienne dans une lettre adressee a la commission interalliee fait connai-
tre en meme temps que pour des raisons d’une ordre purement mili-
taire le commandant en chef de Farmee ukrainienne s’est vu force de
revoquer a la suspension d’armes conclue le 26 fevrier 1919 elie lui
demande de ne point prendre cette revocation de I’accord quant a la
suspension d’armes comme reponse a sa proposition a’armistice du
28/П entre les 2 parties belligerantes. Elie ajoute que sentant toute la
gravite et I’hnportance de la question qu’ils ont a juger. Elie se voit
obligee de remettre cette question au jugement definitif de son gou-
94
vernement qul enverra ва decision dans le terme indiquer c.a.d. dans
les 4 jours a cette lettre la commission interaliee a immediatement
repondu, en declarant qu’elle considerait la reprise des hostilites com-
me un refus d’armistice adresse par les Ukrainiens a toutes les puis-
sances de 1’Entente et que les autorites ukrainnes porteraie ent faute.
La responsabilite devant la 4 grandts pnissances de 1’Entente de la
continuation d’une guerre dont ces memes puissances ont forme ele-
ment о ordonne la cessation. Elie informe en meme temps la delegation
ukrainienne que si celle’ci n’a pas retire avant minnit sa denonciation
d’armistice la commission interalliee partira de Lemberg demain a
11 heures du matin dans un train pavoise a ses couleurse rendant
toutes les autorites ukrainiennes personellement responsables de ce
que pourrait arriver.
Oto tekst komunikatu, kt6ry sig ukaze jutro. Pozwalam sobie
zaproponowafi p. Prezydentowi aby ten komunikat ukazal sig r6wniez
jutro w prasie warszawskiej. Czloukowie misji sq bardzo zdeprymo-
wani poniewaz niewqtpliwie zostsl nadwyrgzony ich prestit wobec
Ukraincdw, kt6rzy rozumie jq tylko argument brutalnej sily afceby ten
argument byl dostateczme mocny zalezy to przedewszystkiem od nas
i od rzqdu warszawskiego, w kt6rym miasto i wojsko od dzis pokla-
dajq jedynie swoje nadzieje. — Stefan Dqbrowski.
22
T-15
454/T
Naczelne Dowddztwo.
W .Nr.Szt. Gen. 1901/VI.
RE PERAT
Polozenie Ukrainy stawalo sig w ostatnich 2 miesiqcach coraz
krytyczniejsze. Wewnqtrz wzrost prqd6w bolszewickich, zforojne wy-
stqpienia band i coraz wigksza dezorganizacja Zewnqtrz: ofenzywa
wojsk polskich na Wlodzhnierz Wolynski — Kowel — Brzosc Litew-
ski z pdtnocnego zachodu a bardzo szybkie posuwanie sig wojsk bol-
szewickich (zajgcie Sarn, Owrucza, Kijowa, Fastowa, Eketeryno-
slawia) z pdlnocy 1 pdlnocnego wschodu. Wreszcie niewyratne stano-
wisko do Ententy i wrogie do Dobrowolc6w zmuszaly do odciqgnigcia
pewnych sil (korpus blokujqcy) pod Odessg.
Przewidujqc te wypadki i wykluczajqc moiliwoS6 walczenia ze
95
wszystkimi przeciwnikami, pulk. sztabu Gen. Kapuscinski,1 przedlozyl
Petlurze w styczniu raport о wojskowym polozeniu Ukrainy, w ktd-
rym wyprowadza 2 mozliwoSci: albo walks Iqcznie z bolszewikami
przeciwko Entencie, lub odwrotnie. Pierwsze uwaza za zaraz? anarchjft
bolszewickq i zupelng. kl?sk?, drugie — sojusz z Ententg — jako je-
dyne, ale pod waruukiem:
1) . Sprzymierzeney gwarantujq ze swej strony przylqczenie
Wschodniej Galicji i Bukowiny do Ukrainy Dnieprzadskiej.
2) . Nie mieszanie si? do spraw wewn?trznych.
3) . Federacja albo samodzielnosd („jak uda si? wytargowad”).
Jesliby sig nie udalo osi^gnqc porozumienia co do Galicji radzi
zgodzic si? na przejazd wojsk koalicyjnych na frout bolszewicki, we-
sprzed je cz?Scia wlasnych wojsk, а саЦ sit^ uderzyc na polakdw; al-
bo tez wyjednac pomoc w materjalach technicznych dla wojsk ukrain-
skich a wojska koalicyjne skierowac na tyly bolszewickie przez tery-
torja Donc6w. Ostatnie rozwi^zanie 11 staral si? zawi^zac rokowania
z Entente, kt6re dopiero w pocz^tkach lutego doprowadaily do pozy-
tywnych rezultat6w. Wedhig otrzymanych przez nas 9.2. wiadomoSci
zawart^ zostala migdzy rz^dem ukraidskiej Republiki a koalicji na-
st?pujqca umowa:i 2
1) . Dyrektorjat wchodzi w sklad odradzaj^cej si? Rosji na za-
sadach federacji.
2) . Dyrektorjat tworzy rz^d koaiicyjny, ktoremu przekazuje
swoje prawa.
3) . Rzeczpospolita Ukraifiska obowi^zuje si? wszelkiemi silami
walczyc z bolszewikami w granicach Rzeczypospolitej.
4) . Rzeczpospolita oddaje do rozporzqdzenia specjalnie tworzo-
nego sztabu wszystkie wojska dla dzialan zaczepnych, przeciwko bol-
szewikom Wszechrosyjskim.
5) . Wszystkie uzbrojone oddzialy wojsk republikahskich po-
winny byd zjednoczone i poddane organizacji og61nej.
6) . Pod wzgl?dem operacyjnym wojska repubHkanskie podlegajq
oaobnym sztabom.
7) . Sztab operacyjny tworzy si? w skladzie: przedstawiciela
wojsk Ententy — gen. d’Anselme’a,3 armji ochotniczej — gen. Gri-
szina-Ahnazowa, legjondw polskich pulk. Dziewanickiego.
i Kapustlanskyi, My kola (1879-1969), general of the army of the Ukrain-
ian People’s Republic; general quartermaster in 1919.
2 Such an agreement was never signed; it is a mere speculation.
s See footnote 2, document 18.
96
8) . Do wspomnianego sztabu wchodzi przedstawiciel wojsk ukra-
inskich gen. Matwiejew.
9) . W miejscowosciach zajgtych przez wojska republikanskie
dopuszczalne jest formowanie oddzialow armji ochotniczej.
10) . Wszyscy zakladnicy oraz jency armji ochotniczej majq bye
niezwlocznie wypuszczeni.
11) . Korpus ofolgzniczy atamana Zaniewa blokuj^cy Odesg
niezwlocznie cofnie sig do staeji Razdzielnaja.
12) . Dowddztwo wojsk Ententy obowiqzuje sig wyrobic przed-
stawicielom Ukrainy wstgp na konferenejg pokojow^ i poprzec Ukrai-
ng w jej walce z bolszewikami przez zaopatrzenie w amuniejg.
Otrzymane p6zniej wiadomosci z Ukrainy о rozkazach, odda-
jqcych do uzytku wojsk koalicyjnych koleje, wzywajacych do utrzy-
mywania z tobiierzami Ententy jaknajlepszych stosunkow, jako z na-
turalnymi sprzymierzencami i usunigeie z pod Odesy korpusu blokuj^-
cego, — potwierdzaj^ fakt zawarcia w lutym wspomniancj umowy.
Wedhig otrzymanych dzisiaj wiadomosci z Galicji Petlura zawarl
z gen. Barthelet nastgpuj^c^ umowg:
1. Petlura zostaje dyktatorem.
2. Bez wiedzy dowodztwa nie rospoeznie zadnych krokow wojen-
nych.
4. Oddzialy ukrainskie l^cz^ sig z armjq Denikina i poddajq sig
pod jego dowddztwo.
5. Rz^d, flnanse, koleje i wojenna polityka Ukrainy przechodz^
w rgee francuzow.
Wiadomosci te znajdujq potwierdzenie w fakeie wyjazdu angiel-
skiego Pehiomocnika wojskowego Carten de Viard’a1 do kwatery
Petiury w Chodorowie i odbytej tarn 27,2, konfereneji wojskowej.
Czy sprawa zatargu z Polskq о Galicjg Wschodniq i Wolyn zo-
stala kategoryeznie rozwiqzang i w jaki sposob — nie wiadomo.
Nalezy przypuszczac, йе Ententa wywarla pod tym wzglgdem
dalsko idqcy nacisk na Ukraincow na korzysc Polski, prawdopodobnie
jednak kwestja ta z niewielkiemi odchyleniami na korzysc Polski, po-
zostawionq zostanie status quo ante, az do decyzji Kongresu.
* Carton de Wiart, Adrian (1880-1963), British general; member of the
Inter-Allied Mission to negotiate an armistice between the Polish and Ukrain-
ian forces in Galicia early in 1919; headed British Miltary Mission to Poland
(1918-1924).
97
28
Т-15 537/Т
POSELSTWO POLSKIE W WIEDNIU
L. 29/T.
WiedeP, dnia 19. marca 1919.
W zal^czeniu mam zaszczyt przedloiyi bardzo ciskaw$ i сепод
relacyg о stosunkach panujqcych obecnie we wschodniej Galicyi. Spi-
sal j$ na podstawie materyahi dostarczonego mu przez b. rotmistrza
1 p. ulandw austryackich p. barona Kapri — p. Adolf Cienski, brat
posla na Sejm ustawodawczy Tadeusza CSefiskiego.
Baron Kapri, kt6ry byl dzis w Poselstwie z panem Cienskim, zro-
bil na mnie wrazenie dobrego i czujnego obserwatora, tak, ie zebrane
przezeh spostrzefenia etanowczo zashiguj^ na uwagg. Informacye
jego о pogotowiu wojennem ludnosci polskiej we wschodniej Galicyi
zgadzajq sig jak najzupetniej z tem, co mi о tem pogotowiu opowiada^
i inne osoby, przybyle ze Stanislawowa i KoJomyji. Tylko co do cyfr
stanowiqcych owo pogotowie, naleZy, mojem zdaniem, uczyni6 pewne
zastrzeienie. Cyfra 200.000 ludzi wydaje mi si? stanowczo za wysokjp
Wszyscy jednak, ktdrzy stamt^d przyjezdzaj^., klad^ nacisk na
konieczno§£ szybkiego wyzyskania nagromadzonej tarn energii naro-
dowej, poniewaz zhyt dhigie wyczekiwanie sukursu moze jq latwo
zlama<5 albo zgola wypaczy6.
Do
Pana Naczelnika Panstwa Polskiego
w Warszawie.
L. 28/T.
Stosunki w wschodniej Galicyi w obecnej chwili (marzec (1919).
Z najwiarogodniejszego irodla.—
I. Ogolne spostrzezenia.—
l)Dwory zupelnie wyrabowane. Rekwizycye bez wzglgdu na
wlasne zapotrzebowanie, ordynarye i nasienia. Pokwitowania dawane,
jednakowoz nie wyplacane, poniewaz podatki za 5 lat potrqcajq. Na-
wet bywa £%dany zwrot pozyczek pod zagrozeniem sprzedazy p61.
Wladze bez wylegitymowania rekwiruj^ i sprzedajq zarekwirowane
98
na prywatne cele. Rdwniez urzgdowe rekwizycye bywajq uzywane na
prywatne cele. U wlodcian nie rekwirvje rig z obawy oporu. W poblizu
frontu majq takte wojska na wlasna rekr pod ochronq maszynowych
karabindw obrabowywac wtoscian. Z powodu tej bezwzglgdnej rekwi-
zycyi obszary dworskie nie sq w stanie gospodarowac. Wiosenne ob-
slewy z braku pocdqgu i nasienia sq niemozliwe. Jest wigc projekt,
pola, kt6re wlasciciel nie moze obrobic, wydzierzawiac tanio wlo-
dcianom, G16d tego nie chybny i to juz wkrdtce ’
2) Lasy czgseiowo urzgdownie, czg<ciowo dowolnie wycinane
i pustoszone. Shizba lasowa w wigkszej czgsci odpgdzona. W niektd-
rych lasach dworskich sprzedajq chlopi drzewo na wlasnq rgkg. Йап-
darmerya zachowuje sig obojgtnie. W niekt6rych wypadkach wla-
ficlciel musial swoje wlasne drzewo kupowac, a czgsto nawet odmawia-
no mu...
3) Bolszewikizm silnie agituje. Agitatorzy wsrod zandarmeryi.
Oficerowie niektdrzy i wielu z inteligencyi zdecydowani bolszewicy...
4) Przeciw kaidemu Polakowi wielka nienawisd. Na ka±dym
kroku szpiedzy, intemowania, podle postgpowania i srogie postgpo-
wania (Horodenka). Ostentacyjne rewizye domowe, rekwizycye urzg-
dowe, wymuszanie rob6t w rzymsko-katollckie swigta.
5) Wielki brak ludzi inteligentnych. (Wiele niemiecko-austryac-
kich oficerdw). Dwudzfestoletni z 3-m gimn. zajmujq odpowiedzialne
stanowiska (jak n.p. naczelnikdw fcmdarmeryi, komisarzy etapowych
ect.) i naduiywajq je. Wezyscy robiq interesa dla swej kieszeni i krad-
nq, korupcya jest u szczytu. Chlopi wiedzq о tem, niedowierzajq i po-
gardzajq! Stqd bezmoc rzqd6w! Migdzy sobq rozdwojeni, zazdrosni
zyskdw i w kldtni.—
Kazdy powiat, kaMa gmina dla siebie — republika! Powiatowi
komisarze bezsilni, rzqdzi bagnet, palka i siekiera!...
6) Bolszewickie objawy mnozq sig! — Wloscianie wyznaczyli
taksy koScielne. (Ksigia kazali placid za pogrzeby po 500 koron).
Grozq ksigzom wyrzuceniem. Ogrody po plebaniach czgsto wyrqbane...
Na zebraniu w Kolomyi i w innych miejscowosciach zazqdall chlopi
stanowczo — podziahi gruntdw, — jednakowoz wszgdzie odmienne
projekta.
7) W Stanislawowie chodzili komisarze od sklepu do sklepu
podwyzszajqc ceny, za co pobierali procenta!...
8) Chlopi sq juz niezadowoleni ze stosunkdw panujqcych i wymy-
slajq na — „Ukraing”!.
S) W wielu wypadkach zachowujq sig chlopi — biernie - - llczqc
sig z moiliwosciq wkroczenia wojska polskiego.
99
10) 2ydzi obecnie nie stojq po stronie ukraihcdw. Wigkszo&S
oczekuje z utgsknieniem wkroczenia wojsk polskich, gdyt w spos6b
rafinowany bywaj^ rujnowani!...
11) Bezwzglgdne rewizye po kosciotach na porzqdku dziennym...
П. Stanowisko Poiakdw.
Polska ludnosc wschodniej Galicyi uwazajqc ,,ukramcow” jako
nieprzyjaciol swego narodu stoi twardo przy zasadzie — bezwzglgd-
nego niepopierania tychze. Z tego powodu — zlozyli swoje urzgda
i wielu — о glodzie i chlodzie — oczekuje polskiej odsieczy, w ktorq —
z fanatyzmem wierzq!
Obszary dworskie — wstrzymaly wszelkie roboty. Wiele —
niszczy z rozmyslem zajgte przez wojskowosc ukrainski zbota i de-
montuje maszyny rolnicze! Wskutek tego uwazani bywaj$ przez
ukraincdw jako — nieprzyjaciele — wystawieni na srogje przeslado-
wania! — Polacy wschodniej Galicyi — w fanatyzmie patryotycznym
i nfnosci w silg Polski — przezywaja martyrology ponad wszelki wy-
raz! Cierpy g!6d, poswigcaj^ majgtki z nadziejg wybawienia!
Wszgdzie sorganizowani, tak, ze z chwilg wkroczenia wojsk pol-
skich, mogq przyl^czyc sig czynnie urz^dzajqc wypady (Hand-
streiche) ...
Taki stan tak silnego napigcia nie moze sig dingo utrzymaZ bsz
pewnej nadziei pomocy i uwolnienia'...
HL Spostrzeienia wojskowe.
2olnierz ukrainski zniechgcony. Pobory wojskowe odbywaja si?
pod groz^ maszynowych karabindw! Rekruci zbiegajg. Chwytani by-
waj$ i bagnetami dostawiani. Bunty na porz^dku dziennym. (Kolo-
myja, Tamopol). Przyodziewek bardzo zly! Teraz dostaH wiele mun-
durow z Ukrainy. Obuwia wielki brak! To tez kradnq. i sci^gaj^ lu-
dziom obuwie na drogach. Dyscyplina iadna!... Bolszewickie knowa-
nial... Wigzienia przepehnone... Oficerowie znienawidzeni z powodu
slabsj inteligencyi i moralnej wartosci. Oficerowie sami m6wiq, ie
w razie niepowodzenia grozi im pierwszym szubienica od wlasnych! —
W ostatnich czasach bywaj^ asenterowani Polacy i zydzi do shitby
poza frontami. Roczniki od 17-go do 42. roku powolane. Najmlodsi
za frontem.
Amunicyi poddostatkiem. W KoJomyi ma bye fabryka nabof
armatnlch. Areoplandw nie posiadajg. Wyzywienie po za frontem
100
dobre, na froncie zle. Rabunki po za frontem czgste.
Park kolejowy na wyczerpaniu. Lokomotywy, wagony, szyny
zrujnowane. Wggla brak zupelny, drzewem maszyny opalajq. W krot-
kim czasie bgdzie zupelny brak odziezy i wyzywienia, poniewaz nie
ma co juz rekwirowafi. iolnierz mowi glosno, ze z wiosnq wraca do
domu. Obecnie ma bye 300.000 zolnierzy, jeszcze 100.000 moglo by
Ьуё powoJanych, gdyby miano obuwie.
IV. Resume.
Ukraiftska armia zd^za do rozkladu! Czas wiosennych zasiewdw
bgdzie rozstrzygajqcym. DaJsze prowadzenie jest — rozpaczliwym
wysilkiem! Oficerowie ukrainscy s$ sami powyzszego zdania. Dalsze
prowadzenie walki doprowadzi w kilku tygodniach do rozbicia sig
armii, a tem samem — do polqczenia sig z wielkim ukrainskim bol-
szewizmem!
V. Wskazowki.
Wykorzystac czas wiosennych robot i silnie zaatakowac. Tu uZyte
wojska mogq bye po krotkim i silnym uderzenin wycofane i na innym
froncie uzyte, gdyz raz zlamany nieprzyjacielski front — sam sig
rozplynie. Walki podjazdowej (gerelasowski) nie ma sig co obawiac,
gdyi zolnierze jako rolnicy wr6c§ do domow w obawie, by ich mienia
za karg nie zniszczono. Opr6cz tego moie posuwajqce sig naprzdd woj-
sko polskie, gdy tylko bgdzie mialo z sob$ zapas broni i ainunieyi
llczy<5 na pomoc z kraju (do 200.000) ludzi, ktdrzy sq juz w pewnym
zorganizowaniu przygotowani w tym celu. Ukraincy posiadajq do-
stateeznst iloSc broni, jednak nie nad miarg. Sohiierze bywajq bez
broni na front wysylani, gdzie od padlych, rannych i chorych otrzy-
muj$ uzbrojenie.
Nalezaloby rozrzucic po kraju (z latawcow) ogloszenia, uprze-
dzaj^c, ze wojsko polskie nie wkracza jako nieprzyjacielskie, lecz
z zamiarem zaprowadzenia spokoju i ladu i by kraj i wloscian uwol-
nic od niesumiennyeh ,,prowodyr6w”, kt6rzy ludnosc okradajq, obra-
bowujq i niszesjp..
Wieden, dnia 19. marca 1919.
Adolf Cienski m.p.
101
24
DHP-R, No. 115
1919 kwiecien 1, Warszawa. — Pismo zastgpoy szefa Sztabu General-
nego pika St. Hallera do prezydenta Rady Minlstrow I. Paderewskie-
go w sprawie rokowad о zawieszenie broni na froncie ukraitiskim.
Poufne
General Rozwadowski melduje dnia 1-go kwietnia z Krakowa, ie
ambasador Noulens w rozmowie z nim wyrazit sig, iz argumenty wy-
jasniajqce powody zerwania rokowan w sprawie zawieszenia broni
z Ukraincami, ktdre mu dotychczas podano, wydajq mu sig niewy-
starczaj^ce.
Wobec tego Naczetne Dow6dztwo WP w tej sprawie podaje swojq
opinig z pro§b% uwzglgdnienia jej w rozmowach i konferencjach z mia-
rodajnymi czynnikami.
1) Wywolaloby to na opinig publlcznq i na armig zle wratenie,
gdyby my, ktdrzy 28-go lutego zgodzili sig na linig rozejmowQ, po-
dyktowanq nam przez koalicjg, teraz, gdy nasza sytuacja mllitarna
sig znarznie poprawila, zgodzili sig na gorsze warunki bez zadnych
gwarancji.
2) Nie majqc gwarancji, ie Ukraidcy nie zerw^ umowy о zawie-
szenie broni, ryzykujemy utratg naszej przewagi, co w rezultacie do-
prowadziloby do przedluienia wojny.
3) Mamy pewne dane do stwierdzenia faktu, ie podczas zawie-
szenia broni w lutym Ukraincy przesuwali swoje wojska, bo p6£niej
uderzyli z wielkq silq na jeden punkt. Kontrola przesuwad operacyj-
nych podczas trwania zawieszenia broni jest rzeczy bardzo trudng.
St. Haller plk1
t Haller, Stanislaw (1872-19401, colonel in the Austro-Hungarian Army;
deputy chief of the General Staff of the Polish Army (1919-1920); commander
of the 13th Infantry Division (1920); Chief of Poland’s General Staff (1923-
1926).
102
25
T-15
618
Odpis
POUFNE
Naczelne Dow6dztwo W.P.
Nr. 288/VI pouf.
Do
GENERALNEJ ADJUTANTURY NACZ. WODZA W.P.
w Warszawie
Warszawa, dn. 7.4.1919.
Na podstawie zal^czonego wezwania Rady Czterech Kongresu
Pokojowego w Paryzu (odpis 1) i na podstawie uchwaly subkomitetu
komisji dla Spraw Zagranicznych (Odpis П — cz^Sciowy) postanowil
rzqd polski wspdlnie z Naczehiym Dow. W.P. przystqpic do pertrak-
tacji о zawieszenie broni w Galicji Wschodniej.
Do tych pertraktacji zostajq wydelegowani:
a) z ramienia Nacz. Dow. W.P.:
gen. ppor. Rodziewicz,
mjr. Zarjanski,
kpt. Rozwadowski,
por. Korotkiewicz.
b) z ramienia Rz^du Polskiego:
pos. hr. Skarbek,
pos. p. Hausner,
Jako podstawg do pertraktacji о zawieszenie broni ma sluzyc
nastgpujqca instrukcja, oparta na ostatnim projekcie amer. gen. Ker-
nana1 przeslanym dn. 28-go marca b.r. gen. Iwaszkiewiczowi2. (Od-
pis П). Do pojedyftczych artykuldw tego projektu daje Nacz. Dow.
W.P. Komisji do zawieszenia broni nastgpujqce wskaz6wki:
i Kernan, Francis Joseph (1895-1945), American general In the American
Expeditionary Corps in Europe; member of the technical military advisers to
the American commission to negotiate peace (Paris Nov. 1918-April 1919);
member of the Inter-Allied Commission in Poland early 1919,
я Iwaszkiewicz, Waclaw (1871-1922), general in the Russian Imperial Army,
then a Polish general; commander on the Eastern Galician front in 1919, and
subsequently on the front against the Red Army in 1920.
103
Do art. L na miejscu gen. Iwaszkiewicza nalety zawrzed zawie-
szenie broni w imieniu Nacz. Dow. W.P. i Rzqdu Polskiego.
Do art. П. Ten artykul mote byd przyj^ty.
Do art. Ш. Naczelne Dowddztwo W.P. nie moze sis zgodzic na
kr$powanie ruchu kolejowego, kolowego i pieszego za frontem, jako
tei na ograniczenie wymiany oddzialdw frontowych, a to dlatego, йе
praca organizacyjna armji bez naszej szkody stanqd nie тойе. R6w-
niei z powodu przeprowadzenia ustaw о rekrutacji jestesmy zmu-
szeni wymieniad pojedyAcze rocznikl wojskowe.
Do art. IP. Ten artykul moze byd przyjgty.
Do art. P. Poniewaz zawieszenie broni nam korzysc! nie przynosi,
bo moze rozstrzygniecie na dhizszy czas odloiyd, nie тойету si^ zgo-
dzic, aby ono bez ostatecznego rozejmu za dlugo trwalo. Musimy wigc
z^dac prawa wypowiedzenia zawieszenia broni, о ile przyjdziemy do
przekonania, te pertraktacje rozejmowe do rezultatu nie doprowadza-
jq. Z powyzszych wzglydow z^dac termin 2-dniowy. Reszta postano-
wieft tego artykuhi moze bye przyj§t%.
Do art. VI i VII. Te artykuly mogq byd przyjyte.
Do art. УШ. iqda si§, aby obie strony oswiadezyly gotowoSd
zejseia si^ w miejscu, gdzie zostanie podpisane zawieszenie broni
w celu ustalenia rozejmu lub przynajmniej preliminarzy rozejmowych,
co do kt6rych wyjdzie nowa instrukeja.
*) Z powod6w wymienionychw ust. „do art. V”.
Rdwniez z powodu przeprowadzenia ustaw о rekrutacji jestefimy
zmuszeni wymieniac pojedyncze roezniki wojskowe.
Do art. IV. Ten artykul moze bye przyjfty.
Do art. V. Poniewaz zawieszenie broni nam korzysci nie przynosi,
Ъо тойе rozstzygni^cie na dhizszy czas odlozyd, nie тойету si§ zgo-
dzic, aby one bez ostatecznego rozejmu za dlugo trwalo. Musimy wige
iqdad prawa wypowiedzenia zawieszenia broni, о ile przyjdziemy do
przekonania, ze pertraktacje rozejmowe do rezultatu nie doprowadza-
jft. Z powyzszych wzgl^dow 6-cio dnlowy termin zawieszenia broni jest
za dlugi, nalezy wiyc fc^dac termin 2-u dniowy. Reszta postanowieA
tego artykulu moze bye przyjet^.
Do art. VI. i VII. Te artykuly mogq bye przyjfte.
Do art Vin. 2qda si§, aby obie strony oswiadezyly gotowo&d
zejseia w miejscu, gdzie zostanie podpisane zawieszenie broni w celu
ustalenia przynajmniej preliminarzy rozejmowych, co do kt6rych
wyjdzie nowa instrukeja.
3 zal
104
‘Thimaczenie z francuskiego
DEPESZA
z Paryia 3.4.1919.
Nr. 37. w 208. о godz. 05.20.
Do Ministerstwa Spraw Zagranicznych.
Warszawa.
Przypomma sig, ii not4 z dnia 19 marca Konferencja zapropono-
wala rz^dowi polskiemu i ukrainskiemu zawarcie rozejmu w Galicji
Wschodniej na czas osobnych rokowan pokojowych, prowadzonych
pod przewodnictwem pafistw koalicyjnych. W tym celu Konferencja
zdecydowala wyznaczyc komisjg rozejmowq dla wyshichania delega-
tdw stron wojskowych. Komisja powyzsza ma zasiadac w Paryzu na-
tychmiast gdy zostanie poinformowanq.: 1) iz zawieszenie broni zo-
stalo zawarte i 2) ze delegaci polscy i ukrainscy mogq juz przedstawid
swe pebiomocnictwa. W celu uniknigcia jaknajmniejszej zwloki Kon-
ferencja proponuje by delegaci zostali wyznaczeni z posrod czlonk6w
delegacji polskiej, znaj^duj^cej sig obecnie w Paryzu. Jezeli projekt
po^rednictwa proponowanego przez Panstwa Koalicyjne ma bye zrea-
hzowany, waznem jest, aby konweneja о zawieszeniu broni, co do
ktorej obecnie prowadzone sq rokowania w Galicji Wschodniej, nie
zawierala nic takiego coby pozwalalo przes^dzaf warunki przyszlego
rozejmu i panstwa Koalicyjne nie wqtpi^, iz rz^d polski podczas roko-
wan о zawieszeniu broni post^pi stosownie do tej wskazdwki.
Woodrow Wilson, G. Clemenceau,1 Lloyd George/ Orlando.'
Odpis czgsciowy.
UCHWALA SUBKOMTTETU
Komisja Spraw Zagranicznych przyjyla do wiedomosci sprawo-
zdania posla Skarbka о rokowaniach о zawieszeniu broni, prowadzo-
nych z wojskami Pawlenki z iniejatywy mocarstw sprzymierzonych.
a Clemenceau, Georges (1841-1920), French statesman; Prime Minister
and Minister of War (1917-1920); president of the Paris Peace Conference.
* Lloyd George, David (1863-1945), British statesman; Prime Minister
of the coalition government (1916-1922); delegate of Great Britain at the Paris
Peace Conference.
s Orlando, Vittorio Emanuele (1860-1952); jurist; Italian statesman; Prime
Minister (1917-1919); delegate of Italy at the Paris Peace Conference.
195
Komisja Spraw Zagranicznych, uznajye, ze w tnteresie pokojo-
wego wsp&zycia obu naroddw pozydane jest jak najszybsze zakon-
czenie walk, toczycych si§ w Galicji mi^dzy polskiemi, a ukrainskiemi
wojskami, i wzywajyc rzyd, by nie ustawal do pokojowego dyienia
walk tych zakonczenia, jednoczednie stwierdza, sc:
1) zawieszenie broni na obecnych linjach bojowych bez zupelnie
pewnej gwarancji, iz w najkrdtszym czasie po zawieszenia broni na-
stypi rozejm na warunkach, zabezpieczajycych nalezycie militarny
pozycj§ wojsk polskich, przyniosloby Rzeczypospolitej niewytpliwie
szkod?;
2) wobec zapanowania na W^grzech bolszewickich rzyddw* i to-
csycych sig migdzy Sowiecldmi wladzami Moskiewskim, Kijowskim
i Budapesztenskim rokowan о wspdlny przeciwko Rumunji i Polsce
akcjy wojenny, koniecznem jest przy ustanowieniu ewentualnej linji
demarkacyjnej wojskowego rozejmu uwzglgdnienie tego nowego nie-
bezpieczenstwa. Linja demarkacyjna, pozostajyca we wladaniu
Ukraincdw drogi komunikacyjne migdzy Kijowem, a Budapesztem,
narazilaby w najwyfcszym stopniu niebespieczenstwo Rzeczypospolitej.
Odpis Ш.
Amerykanska Komisja dla pertraktacji pokojowych — Przemysl,
Polska.
Marca 28-go 1919 do Dowodztwa Generala Polskiego Wojska
wschodnio-galicyjskiego Przemysl, Polska. — Generalna Konferencja
wczorajsza w Chyrowie migdzy polsky i ukraifisky delegacjami dla
ustanowienia warunk6w natychmiastoego zawieszenia broni byla rap-
tem przerwania i nie dala rezultatdw, gdyz gtowny polski warunek, to
jest przyjgcie w trzydniowym terminie przez ukrainski rzyd warun-
k6w odrzuconego rozejmu z 28. lutego nie byl do przyjecia dla ukrain-
c6w, a polscy delegaei nie byli mocni zulesc ten warunek. Proponujg,
azeby nowa ргбЬа byla podjgta natychmiast dla prostego zawieszenia
broni. Propozycja pandw Wilsona, Clemenceau, Lloyd George a i Or-
lando zrobiona w identycznych telegramach z 20 marca i ktora, jak
rozumiem byla przyj^ta przez obie strony, mdwila о natychmiastowem
zawieszeniu broni, po kt6rym by nastypit normainy rozejm, ktdryby
byl zawarty bydz tutaj, bydz w Paryzu, zawieszenie broni mialo by<$
« On March 21, 1919, a Communist government under the leadership at
Bela Kun came into power.
106
generalnem 1 w gl6wnych zarysach na tych samych podstawach, co
i zawieszenie broni zawarte migdzy temi stronami 24 lutego. Umowa
w rodzaju nastgpuj^cym, bylaby moim zdaniem zgodnq. z duchem i li-
ter^ depesz z Paryza i waszego przyjgcia ich warunk6w, jako tez
odpowiadalaby g!6wnej chgci wielkich mocarstw, ktore sq za natych-
miastowem przerwaniem dzialan wojennych. Umowa dla ustanowienia
zawieszenia broni migdzy pilskiemi i ukrainskiemi silami Galcji
"Wschodnej:
Artykul 1. Niezej podpisani delegaci prawidiowo do tego upowaz-
nieni przez swoich odnodnych dowodz^cych generalow na wschodnio-
gahcyjekim froncle, a mianowicie gen. Iwaszkiewicza ze strony rzqdu
polskiego 1 gan. Pawlenko ze strony rzqdu ukrainskiego zgodziH sig
na nastgpujqeoe artykuly zawieszenia broni i regulujqc front podczas
trwania takowego zawieszenia.
Artykul 2. Wszelkie dzialania wojenne przerwq. sig dnia ... marca
1919 (nowego stylu) о ... godz. Obydwie armje pozostanq. na pozy-
cjach, znajdujqcych sig faktycznie w ich posiadaniu о wymienionej
godzinie. Wszelka dzialainosc wywiadowcza, jako tez do... wszelcy
poslancy i wszelka komunikacja nieodzowna migdzy obydwiema stro-
nami bgdzie uzywala wylqcznie tej drogi.
Artyk. 5. To zawieszenie broni bgdzie trwalo az do zast^pienia
go przez formalny rozejm migdzy obydwiema stronami albo do okre-
elenia granic migdzy Ukraine, a Polskq. przez wielkie mocarstwa
w Paryzu, bqdz to do wyymowienia go przez ktdr^kolwiek ze stron
dla prawidlowego powodu wynikajqcego z nie przytrzymywania sig
ustawionych warunkdw. W razie wym6wienia przez kt6rqkolwiek ze
stron dla racji, termin szesciodniowy powinien bye pozostawiony po
uplynigeiu szeSciodniowego terminu dzialania wojenne mogq bye po-
nowione. W razie naruszenia tej umowy przez ruch naprzod czy tez
przez rozpoczgde nanowo oguia druga strona przestanie bye zobo-
wi^zan^ i bgdzie mogla rozpoczqc dzialania wojenne na nowo natych-
miast wymdwienie, о ktdrym mowa w tym artykule musi byd przez
kt6r^kolwiek bqdz ze Stron zakomunikowane generalowi dowodz^ce-
пш z drugiej strony i musi bye takze jednoezesnie podane do wiado-
mo§ci starszego oficera migdzysojuszniczej koalicji ustanowionej
w artykule 6. Ponizej.—
Artyk. 6. Komisja z oficerfiw, przedstawiaj^cych Stany Zjedno-
czone Amerykg, Wielkq. Brytanig, Francjg i Wlochy bgdzie kontro-
lowala obydwie strony, i bgdzie lagodzila wszelkie spory, wynikaj3.ee
pomigdzy niemi, a dotycsqce artykuldw tej konweneji. A zatem w ra-
sie gdyby ktdrakolwiek ze stron reklamowala, ie warunki tej umowy
107
nie sq przestrzegane przez strong przeciwnq, za£alenfe powinno by<$
podane migdzysojuszniczej komisji, a to, aieby trudnosd moglaby
byd zlagodzon^ i zerwanie zawieszenia broni uniknigte.
Artyk. 7. Komisje, przedstawiaj^ce obydwie strony bgd^ usta-
wione w nastgpujqcych miejscowosciach ... Oficerowie migdzysojusz-
niczej komisji kontroluj^cej bgdft znajdowali sig w nastgpujqcych
miejscach ... Wszystkie komisje ustanowione niniejszym artykuiem
znajdq. sig na przeznaczonych im miejscach о godzinie... marca 1919
(n.st.) Komisarze bgdq. zaopatrzeni w przepustki i wszelkie ulatwie-
nia w pelnieniu ich obowi^zkdw, bgd$ im czynione przez oficerow do-
wodzqcych na odcinkach, na kt6re i oni bgdq naznaczeni w razie
wzmdwienia zawieszenia broni, komisarze bgdq. posiadali absolutne
prawo powrotu do punktdw, z ktorych wyszli.
Artyk. 8. Obydwie strony zgadzaj^ sig pozatem, iz natychmiast
po wypelnieniu niniejszej umowy ich rz%dy bezzwiocznie wydadz^ in-
strukcje swoim odnosnym przedstawicielstwom w Paryzu dla zawar-
cia pod auspicjami komisarzy pokojowych wielkich mocarstw rozej-
mu, ktdre po zgodzeniu sig nan przez nich zamieni tg umowg. To co
poprzedza jest tylko zarysem, ale zawiera wierzg, zdrowq. podstawg
dzialania о iie obydwie strony majq. chgc zadoscuczynienia widokom
wielkich mocarstw — szczerze Wasz F. J. Iwaszkiewicz general op.
2285/14.
Za zgodnosd tidmaczenia:
Legatowicz por.
Za zgodnosd odpisu:
Sekcja Wojsk.-Dypl.
podp. nieczyt.
Za zgodnosd odpisu:
106
26
DHP-R, No. 120
1919 kwiecieb 12, Przemysl. — Depesza zast?pcy dowddcy grupy ope-
racyjnej w Malopolsce wschodniej gen. E. Gotogorskiego do zast?pcy
szcfa Sztabu Generainego pika St. Hallera w sprawie pertraktacji
z I'kraincami о zawieszenie broni.
Generai-porucznik Gologdrski1 donosi puikownikowi Sztabu Ge-
nerainego Hallerowi: Przyjechalo tutaj dwoch oficerdw amerykan-
skich, a mianc/wicie kapitan U.M. Bachman i kapitan S. Reisler, obaj
czlonkowie misji amerykanskiej pokojowej posiadajqcy list uwierzy-
teiniaj^cy podpisany przez generainego sekretarza amerykanskiej
komisji pokojowej pana Grew,2 ktory im zezwala studiowac tereny
potudniowej Rosji i inne, pod wzgl?dem ekonomicznym, politycznym
etc. Oficerowie ci siedzieli dluzszy czas u Ukraincow, badali tamtej-
sze stosunki i przyjechali tutaj z nast?pujq.c^ deklaracjq.: Sekretariat
Republiki Ludowej Ukrainskiej1 (prowincja zachodnia) deklaruje, co
nast^puje: Po otrzymaniu depeszy z dnia 19 marca wyslanej przez
Wilsona Clemenceau, Lloyd George i Orlando i zapraszaj^cej do za-
przestania od chwili otrzymania depeszy wszelkich dzialan wojen-
nych na calym froncie gallcyjskim oraz do zawarcia z Polakami za-
wieszenia broni na podstawie linii frontu. Sekretariat wyrazil swq. na-
tychmiastowq. gotowosc do zawarcia zawieszenia broni z Polakami
wedhig tej propozycji. Jednak Polacy odrzucili te propozycje na kon-
ferencji w Chyrowie 27 marca 1919 r. Na prosb? obecnych czlonkow
misji pokojowej amerykanskiej Sekretariat Stanu ponawia swq. de-
klaracj?, i£ jest on gotdw z Polakami zawrze^ zawieszenie broni, zgod-
nie z powyzej wzmiankowanym telegramem, to jest na podstawie linii
frontn, kt6ra powinna sluzyc za granic? az do ostatecznej decyzji kon-
ferencji pokojowej w Paryzu.
> Gok>g6rski, Emil (1862-1921), officer in the Austro-Hungarian Army;
General of the Polish Army; commander at the Cracow military district from
November, 1918; deputy commander of the combat group of General W. Iwasz-
kiewicz (from April to June 1919), latar commander of the Lviv military
district.
г Grew, Joseph Clark (1880-1965), US diplomat; secretary of the embassy
in Vienna (1911-1912); in Berlin (1912-1916); secretary general of the US Com-
mission to the Paris Pteace Conference (1918-1919).
a Probably "Prezydla rady derzavnych sekretariv zakhidnoi ukrainskoi
narodnoi respubliky”.
109
Stanislaw6w, 9 kwietnia 1919 r., podpisano prezydent Rady Se-
kretariatu Stanu dr Hohibowicz, podsekretarz spraw zagranicznych
dr. Lozinskij. Stempl nosi: Predia radi deriawnich sekretariw za-
chidni ukrainskoj narodnoj respublild.
Od siebie dodali: 1) sc Ukraincy sq sklonni uznad neutralny
zong, 2) ie Ukraincy zgodzili siy, azeby oficerowie Ententy, g!6wnie
Anglicy i Amerykanie, obj$li dowddztwo nad ukrainskim wojskiem,
zastrzegli sig jednak przyslania wojsk obcych, a wigc i Ententy, mo-
tywujqc, ie ludnosc odnosi sig do obeych wojsk z nieufnoscia, z do-
swiadczenia na Niemcach zrobionego, 3) Ukraincy chcq stangd do wal-
ki rasem z Polakami przeciw bolszewikom — kaidy nardd na swoim
obszarze.
Ja im na to odpowiedzialem: 1) ie linia demarkacyjna, tak jak
dzisiaj front biegnie, istniec nie moie, gdyi nie daje iadnej gwarancji,
ze Ukraincy skorzystawszy z czasu zawieszenia broni nie ugrupo-
waliby sip i napadli na nas, jak to jui raz uczynili.
2) Wskutek tak niekorzystnej linii powstaloby wsburzenie,
a nawet rewolucja w naszym wlasnym kraju. Mdglbym tylko stance
na ugodzie jui raz zawartej, to jest na linii Ententy z 28 marca br.,
gdzie Boryslaw i Drohobycz do nas przejsd muszg. Dalej powiedzia-
lem im, ie my przed Ukraincami stracliu nie mamy, ie zrobimy sami
porz^dek, jesli Ententa iyczy jednak, aby to pr^dzej nast^pilo, w6w-
czas niech dadzq potrzebne srodki materialne, umundurowanie, broh
etc. Z rozmowy z Angiikami wyczulem, ze stoj^c twardo przy na-
szych zqdaniach bydziemy mogli przez nich сой zyskad. UloiyKsmy
sip, ze po zawiadomieniu Warszawy о calej sprawie i otrzymaniu stam-
t$d instrukeji odjadq Amerykanie do Ukraincdw, ieby wprz6d uzy-
skac od nich zasadniczg zgod§ na naszq propozycjg, a po otrzymaniu
tejze mialaby komisja wyznaczona przez Warszawy rzecz dalej we
Lwowie prowadzid. Proszg podad powyzsz^ wiadomosd odnosnym
czynnikom, uzyskad jasnq. decyzjy i podad mi jq. do dalszego trakto-
wania sprawy. Amerykanie zostali tu i oezekuj^ odpowiedzi jeszcze
dzisiaj, azeby mdc jutro rano do Ukraincow jechad. Do powyiszych
wiadomoScl nawi^zujqe podajg jeszcze ich dalsze iyczenia, a to zezwo-
lenie przyjazdu via Krakow do Berlina 4 osobom: ministrowi finan-
sow Krywieckiemu, wiceministrowi GaMp i dwdm asystentom w celu
pobrania pieni^dzy, kt6re si§ dla nich w ilodci 4 wagondw w Berlinie
drukuje. Dalej proszy w razie przyjicia do zgody, przejazdu wolnego
przez Galicje dla handlu ete.
Kopia, maszynopis.
AAN, Arch. I. Paderewskiego, t 62.
110
27
Т-17 1102/Т2
Tlomaczenie z francuskiego.
SEKRETARIAT SPRAW ZAGRANICZNYCH
Stanislawdw, dnia 16. kwietnia 1919.
Nr. 394.461.
Do
JEGO EKSELENC.TI PANA MINISTRA SPRAW ZAGRANICZNYCH
KROLEWSKIEGO RZ^DU RUMUNJI
w BUKARESZCIE
Za posrednictwem nadzwyczajnego posla Ukrainy
Pana Jerzego Gassenko.1
Posterunek zandarmerji nkrainekiej w Kozaczdwce (pow. Basz-
cz6wka w Galicji) zawiadamia nas, ze w dniu 12. marca 1919 о godzi-
nie 2-giej popohidniu artylerja rumunska data 8 strzalow na Okopy —
Kozacz6wka, przyczyniaj^c powazne straty w miejscowosciach i co
gorsza powoduj^c ofiary wSrdd mieszkancdw. Tym sposobem zablty
byl Michal Cynrbalnk, ktdry pozostawil zone i troje dzieci, oraz ci?2-
ko ranny zostal Rajza Sperber.
Nast?pnie dowiedzielismy sig, Ze w dniu 8. kwietnia 1919 о go-
dzinie 19-tej rano 2-ch zolnierzy rumunskich napadto na obywateli na-
szych Teodora Hryciaka i jego zon? Marj? ze Steczewa, pow. Snia-
tyneki, kt6rzy pracowali na polu na naszym terytorjum. Zostaii oni
dotkliwie pobici, nast?pnie wyzej wzmiankowani zolnierze strzelali
do naszych ludzi pracuj^cych w polu na naszem terytorjum.
Sekretariat Stanu Demokratycznej Republiki Ukrainskiej (pro-
wincja zachodnia) protestuje przeciwko takiemu zachowaniu si?, kt6-
re otwarcie sprzeciwia si? prawn migdzynarodowemu i daje prawo
obywatelom Ukrainskim do z^dania wynagrodzenia za straty.
Pozwalamy sobie zwrocid uwag? Pana na fakt, ze podobne wy-
i Hasenko, lurii (1894-1933), engineer, member of the extraordinary mis-
sion of the Ukrainian People's Republic in Bucharest, early in 1919.
Ill
padki mialy kilkakrotnie miejsce na linji ukupacji rumunskiej t ±e pro-
testy rz^du ukrainskiego posostaly dotqd bez zadnego rezultatu.
Sekretarz Stanu dla Spraw Zagranicznych:
Dr. M. LOZINSKI m.p.
Za zgodno&c odpisu:
Sekretarz nadzwyczajnej Misji Dyplomatycznej:
Ukrainy w Rumunji:
ONACEWICZ m.p.
Za zgodnosc:
OLDAKOWSKI rtm.mp.
(L.S.)
NACZELNE DOWODZTWO WOJSK POLSKICH
ADJUTANTURA GENERALNA
WARSZAWA
L. Dz. 1102/T. dnia 11.¥П.1919 r.
Т-17 1102/T2
Posei nadzwyczajny Ukrainy
i Szef nadzwyczajnej Misji
dyplomatycznej Ukrainskiej
w Rumunji.
28. kwietnia 1919. Nr. 156.
Tlomaczenie z francuskiego odpisu
przyslanego do wiadomoSct przez
Naczekie Dowddztwo W.P. D-Nr.
598/Pouf.
Warszawa, dnia 8 lipea 1919.
Do "
Jego Ekseiencji Pana Prezydenta Krolewskiej
Rady Ministrow i Ministra Spraw Zagranicznych
RUMUNJI.
Panie Ministrze:
9. Kwietnia b.r. aresztowany zostal przez wladze rumunskie kur-
jer dyplomatyczny Republiki Ukrainskiej Pan Horoch-Horochowski,
kt6ry byl w drodze do Wiednia z Odesy przez Bukareszt. Paszport
Pana Horoch-Horochowskiego jest w porzqdku i posiada wiz§ Kro-
lewskiego Konsula Rumunskiego w Odesie i wladz rumunskich gra-
112
nicznych w Benderach, jak rdwrriez wizg biura mi^dzysojuszniczego
w Odesiei Bukareszcie na podroz do Wiednia.
Pomimo mego protestu ustnego przed Prezydentem Rady Mini-
str6w i wladzami wojskowymi Pan Horoch-Horochowski jest trzyma-
ny do dzifi dnia pod strazq i w warunkach nieodpowiednich dla jego
zdrowia.
Oddziaty ukrainskie walczq. wspohue z oddzialami wojsk spray-
mierzonych przeciwko bolszewikom, i w szczegolnosci utrzymujq. front
w Tyraspolu i Rozdzielnej, jak to byio zaznaczone rowniez w komu-
nikatach Kwatery Gldwnej rumunskiej 17. i 20. kwietnia b.r. powstrzy-
mujqc tym sposobem od inwazji bolszewickiej i granicg Besarabji.
Wobec tego protestujg przeciwko aresztowaniu kurjera dyplomatycz-
nego Ukrainy i zatrzymania jego w warunkach szkodliwych dla jego
.zdrowia.
Chc^c utrzymac przyjazne stosunld pomigdzy Ukraine i Rumunji
pozwalam sobie zwr6cic uwagg Rzqdu Krdlewskiego na smutne
wrazenie jakie wywrze ten fakt w opinji publicznej na Ukrainie i wsr6d
oddzialdw walcz^cych z bolszewikami na granicy Besarabji.
Uwazam za stosowne dodac, 2e rzqd Republiki Ukrainskiej uv/aza,
±e wogdle stanowisko Rz$du Krdlewskiego w stosunku do Ukrainy
nie zawsze odpowiada zasadom, na ktdrych oparte sq rokowanla Re-
publiki Ukrainskiej z raqdami innych panstw sprzymierzonych. Jako
prayklad przytoczg srodki przedsigwzigte przeciwko obywatelom
ukraihskim w Tulczy, skqd chcieli oni nriec moznosc przejazdu do
Ukrainy przez Galicjg, — wladze nnnunskie nie zgodzily sig na to,
oswiadczajqe, ze sq zatraymani jako poddani ukrainscy. Nazwiska
tych osdb; p.p. Cyryi Kondratkowski, Michal Ksiadzenko, Michal
i Pawel Derkacz, Aleksander Bunin, Ghiszko, Iwan Bohdan, Pawel
Konoplanko, Pawel Skrypalin, Komel Krasnik, Bazyl Bezsmertny,
Iwan Ostatczy i irmi. Mam zaszczyt zawnadomid Rz^d Krolewski, iz
podnformowalem Konferencjg pokojowq za po&rednictwem delegacji
ukraifiskiej w Paryzu о powyzszym stanie rzeczy, ktory m6glby spo-
wodowa£ pewne komplikacje.
Pose! nadzwyczajny, Szef Misji nadzwyczajnej
dyplomatycznej Ukrainskiej w Rumunji:
Jerzy GASSENKO m.p.
Za zgodnosc odpisu:
Sekretarz nadzwyczajny Misji
dyplomatycznej Ukrainy w Rumunji:
S. ONACEWICZ m.p.
Za zgodnosc: OLDAKOWSKI rtmjn.p.
113
27
Т-17 1102/Т2
Tlomaczenie z francuakiego.
POSEL NADZWYCZAJNY UKRAINY W RUMUNJI.
28. Kwietnia 1919. Nr. 176. Dyplomatyczne.
Do
Jego Ekselencji Pana Ministra
Panie Mtnistrze :
23. kwiettnia b.r. przeslalem rumunskiemu rz^dowi Krdlewakiemu
dwa pnotesty, kt6re w odpisie przy niniejszym za^czam.
Poniewaz powyisze pnotesty pozostaly bez rezultatu i stanowisko
rzQdu rumunskiego w stosunku do Ukrainy staje si? z kaidym dnlem
bardziej zagadkowem, zmuszony jestem zwrdcid si? do Wysokich
PrzedstawicieM wszystkich panstw Entente’y i pafistw neutralnych,
w kt6rych interesie 1ейу utrzymanie pokoju na Wschodzie i ukrdcenie
anarchji, z zawiadomieniem о rzeczywistym stanie rzeczy.
Muez? zaznaczy6, te rz^d Ukrainy pragnie &cisle zastosowywad
zasady przyjgte jako podstaw^ prac Konferencjl Pokojowej i pragnie
unikn^c wszelkich nieponozumien i komplikacji z sQsladami na Za-
ch odzie.
Podkreslajqc aspiracje pokojowe Ukrainy uwazam za niezbedne
zadeklarowa£ w imieniu Rz^du Republiki Ukrainskiej, ze od dnia
dzisiejszego cat^ odpowiedzialno§6 za wszelkie nieponozumienia, ktd-
re inogq wynikn^f pomiydzy Rumunji i Ukraine, ci$2y£ b?dzie wy-
l^cznie na rzqdzie Krdlestwa Rumunji, gdyi zawiadamiaj^c Wysokich
Reprezentantdw mocarstw sprzymierzonych i neutralnych о sytuacji
terazniejszej jestem pewien, ie KrdlewskfRzqd Rumuhski ani inne
panstwa nie b?d^ mialy nic do zarzucenia Ukrainie z powodu przy-
czyn mogqcych wynikn^f nieporozumieh.
Raczy Pan Minister przyj^d wyrazy mego wysokiego szacunku.
Posel nadzwyczajny i Szef nadzwyczajnej Misji
dyplomatycznej Ukrainy w Rumunji;
Jerzy GASSENKO m.p.
Za zgodnosc odpisu:
OLDAKOWSKI rtmm.p.
(L.S.)
114
1102/Т2
Т-17
Tlomaczenie z francuskiego.
UKRAINSKA REPUBLIKA LUDOWA.
Nadzwyczajna Misja Dyplomatyczna
w Krdlestwie Rumunji.
20. maja 1919.
2. czerwca 1919. godz. 18.
Nr. 174. Oddzial dyplomatyczny.
Bukareszt.
Pose! nadzwyczajny, Szef Misji nadzwyczajnej
dyplomatycznej Ukrainy w Rumunji.
Fame Ministrze:
Nadzwyczajna Misja dyplomatyczna Ukrainy zaznajomila si§
z komunikatem wielkiej Kwatery Glcwnej rumudskiej z dnia 28. maja
1919. donoszqcym co nast^puje: Na Bukowinie: w celu uniemozliwie-
nia ataku bolszewik6w na p61nocno-zachodniej granicy Bukowiny od-
dzialy nasze przezsly do Galicji i zaj^ly linfe Nadwoma — Ostynj —
Niewiska.”
Niezwiska.”
Fakt przekroczenia w dniu 24. maja granic Bukowiny przez armj$
rumuhska, co jest sprzeczne z decyzj^ Entente’y, zmusza mnie jako
posla nadzwyczajnego demokratycznej Republiki Ukrainskiej do za-
lotenia stanowczego protests przed Rz^dem Krdlestwa Rumunji prze-
ciwko pogwalceniu naszego terytorjum i imperjatistycznych zamiardw
jego kierownik6w.
Jednoczesnie protestuje przeciwko oglaszanin oficjalnemu komu-
nikat6w rumunskich, myinie twierdzqcych о istnieniu zamiaru bolsze-
wik6w na granicy p6inocno-zachodmej Bukowiny (patrz komunikat
z 28. maja).
Do chwili obecnej GaMcja Wschodnia wiedziala о istnieniu bol-
szewizmu zawdzigezaj^c tylko temu, ze wyslala swoich syn6w by prze-
ciwstawic mu niezwyci§ion^ przeszkodg na granicy Zbrucza.
Co do wyiej wzmiankowanej granicy — nie jest to granica, lecz
wkroczenie do samego centrum kraju: Nadwoma leiy w 40-tu klm.
od siedziby rz^dn — Stanisiawowa, tem jak i gdzie indziej ukrytym
celem jest zniszczenle armji ukrainskiej, kt6ra od kilku miesigcy prze-
lewa krew (pomimo, ie nie chcq tego uznai) w celu oswobodzenia ca-
lej Europy od strasmego niebezpieczedstwa, kt6re jej grozi — bol-
szewizmu.
115
Jako Szef nadzwyczajnej Misji dyplomatycznej demokratycznej
Repubhki Ukrainskiej (Prezydent Rady Ministrow na audjencji dnia
19. stycznia 1919 przyjgl ligty uwierzytelniajqce) proteStujg stanow-
czo i z^dam by armja rumunska w przeciqgu 49-miu godzin od chwili
dorgczenia niniejszej noty opuseila terytorjum Zachodniej prowincji
Ukrainy Galicji Wschodniej i wyeofala sig poza linjg wojenn^, utrzy-
mywana przez ni$ do 24. maja 1919.
W razie jezeli nie otrzymam zadawalaj^cej odpowiedzi w prze-
ciggu 48-miu godzin Rz$d mdj bgdzie mial prawo uwa±ac to za nie-
uznanie ze strony rzgdu rumufiskiego decyzji Konferencji Pokojowej
i odmowg przyjaznego wsp61iycia z demokratycznq Republika Ukrain-
sk^, walczqc^ przy boku Entente’y przeciwko bolszewizmowi.
Mam zaszczyt podac do wiadomosci Pana, ±e odpis niniejszego
oficjalnego protestu bgdzie dorgczony Przedstawicielom wszystkich
panstw sprzymierzonych i neutralnych oraz Radzie Czterech w Pa-
ryiu.
Raczy Pan Minister przyj^c wyrazy mego wysokiego powaiania.
Posel nadzwyczajny Ukrainy i Szef Nadzwyczajnej Misji
Dyplomatycznej w Rumunji: JERZY GASSENKO m.p.
28
DHP-R, No. 132
1919 kwieden 26, Warszawa. — Instrukcja Naczelnego Dowddztwa
WT dla gen. T. Kozwadowskiego okreslajgca jego zadania w misji do
Paryia. Przeciwdzlalanie rozejmowi na froncie wolynsko-galicyjskim
1 zawarcie wojskowej konwencji polsko-runwnskiej slrierowanej prze-
ciwko Rosji Radzieckiej.
Poufne
Do zadan W. Pana Generala podczas pobytu w Paryzu naleiy:
1. Rzeczoznawstwo wojskowe i udzielanie wyja^nien co do naszej
sytuacji wojskowej, ze szczeg61nym uwzglgdnieniem sytuacji na fron-
cie woiynsko-galicyjskim.
2. Okreslenie naszego obecnego politycznego Stosunku do Ukrain-
cdw — wedle informacji zawartych w zal^czniku la.
3. Pod wzglgdem wojskowym, nalezy stanowczo przeciwdzialac
kazdemu zawieszeniu broni, wzgl. rozejmowi z Ukraincami, chyba
tylko pod warunkiem zupehiego oddania broni, demohilizacji i uzyska-
nia dla nas pozwolenia zajgcia calej Galicji i Wolynia ai po Rowne.
116
4. Uzasadniac to naleiy pod wzglgdem wojskowym tym, йе pe-
tlurowcy i Ukraincy galicyjscy nie s$ juz wolni od bolszewizmu, te
te oddzialy zlewaj^ sig coraz to bardziej, jedne po drugich przechodzq.,
ze istnieje znaczna ilosd Ukraincow bolszewikow, i ze sami Ukraincy
nie s$ juz w stanie rozroznic swe wojska, ezego przykladem byloby, iz
ci^gle do bolszf ewick ich] rozruchow w wojsku ukr[ainskim] przy-
chodzi.
Uklady zatem z tak$ armi^ moglyby nasze wojska zarazic, a we-
dle naszych przekonafi i doswiadczen rozejm z Ukraincami nie stalby
na pewnych trwalych podstawach wobec wieikiej ich dezorganizacji,
wskutek czego musielibysmy duzo wojska przez dhjgi jeszcze czas
utrzymac w Galicji, co dla nas jest niemotebnym, bo wojska te s^ nam
potrzebne na froncie pohjdniowo-wschodnim i niemieckim. Musimy
wigc tu wojng zakonczye.
Ze wzglgdu na to, ze Niemcy i Austria niemiecka zawsze bgd^
sig starac рггесЦс nam nasze pol^czenie z koalicji, musimy starac sig
о uzyskanie pewnego poiqczenia z Rumuni^, a przez Rumunig z koa-
hcj$. Jest to dla Polski sprawy egzystencji.
Tylko wspdtny front polsko-rumunski potrafi zatrzymac bolsze-
wizm.1 Front rumunsko-ukrainskcnpolski nigdy nie bgdzie pewnym
z powodu niepewnosci Ukraincow.
Dowody na powyzsze znajduj^ sig w zal. 2a.
5. Z naszym przedstawicielstwem w Paryzu nalezy omowic aktual-
nosc sprawy konwencji wojskowej z koalicji, wedle zal^cznika 3a.
Naczelne Dowddztwo jest jednak zdania, ze pod tym wzglgdem
nalezy poczekac na to, czy warunki pokojowe zostan^ przez Niemcy
przyjgte i jak ulo±y sig po podpisaniu pokoju sytuacja polityezna koa-
licji do Niemiec i czy wspdlna komenda koalicyjna i nadal bgdzie
istniec.
Taka konweneja wojskowa z koalicji jest przede wszystkim spra-
wl, ktorq muszq. rozstrzygn^d czynniki polityezne. Projekt zal^czony
musialby bye poddany przedlozeniem konfereneji pokojowej rewizji,
stosownie do sytuacji.
6. Naleiy rdwniez omdwic z naszym przedstawicielstwem w Pa-
ryiu sprawg konwencji wojskowej z Rumunig, i d^zyd ewentualnie do
osobnej konwencji z tym krajem przeciw bolszewikom. Wchodzi tu
takze w rachubg pomoc Rumunii przeciw Ukraincom, chociaz na razie
jest nadzieja, te zdc4amy ich nozbid i bez pomocy Rumundw.
7. Zalqcznik 4a wyjadnia naszq. ogdlnq. sytuaejg wojskow^.
8. Ppulk. Ferdynand de Respaldiza, nowo mianowany attache
R.P. w Bukareszcie, jedzie przez Paryi. Nalezy ppulk. Respaldizg za-
117
pozna£ z przedstawicielstwem Rumunii i poinformowac о sytuacji, po
czym ma jak najpr§dzej wyjechac do Bukaresztu.
9. W sprawach wymagaj^cych wspdlnego dzialania zostaje gen.
Romer podporz^dkowanym. Naleiy go о tym uwiadomic.
Haller m.p.
Pulkownik
Pod tekstem adnotacja: Do Mirristerium Spraw Zagranicznych w War*
szawie.
Podaje si§ do wiadomosci:
Haller m.p.
Pulkownik
Kopia, maszynopis.
29
DHP-R, No. 139
1919 maj 10, Warszawa. — Pro memoria J. Radrawffia w sprawie
granic wschodnich Polski.
Po wyja&iieniu naszych granic zachodnich — sprawa naszych
granic wschodnich, a rdwnoczesnie sprawa calej naszej polityki
wschodniej, nabiera aktualnoscL Chwila ta zastaje nas niedostatecz-
nie przygotowanych. Ani rzqd, ani Sejm Ustawodawczy jasnej linii
dotychczas nie wytkngli, tak zwana opinia publiczna dzieli si§ znowu
na r6zne orientacje, a wlaficiwie jest dezorlentowana. Prasa wreszcie
donioslych tych spraw nalezycie nie uwsgl$dnia, a niektore z nich zu-
pelnie nie porusza. A jednak smialo powiedziec mozemy periculum m
mora, bije, bye moze, godzina ostatnia, gdy± Polska w sprawach
wschodnich powinna zaj^c stanowisko zdeeydowane, stanowoze i moc-
ne, jak my to rozumiemy, powinna pokierowac politykq wschodni^
Europy, bo jest tego Wschodu najblizszym s^siadem, bo ma na Wscho-
dzie najzywotniejsze interezy, bo stac sig musi nie walem ochronnym
od Wschodu, nie panstwem buforem, zaleznym od moinych i dobro-
czynnych pafistw Zachodu, lecz samodzielnym mocarstwem swiado-
mym swej siiy, swych cel6w i swego dziejowego powolania.
Mdwiqc о naszych granicach i о naszej polityce wschodniej roz-
118
rdzniad musimy granice nasze potnocno-wschodnie i zwi^zan^ z nimi
spraw? Mtewsko-bialoruSk^ od granic poludniowo-wschodnich i zwig-
zan^ z nimi spraw? ukrainsk^.
Pierwszego kompleksu zagadnien tutaj poruszac nie b?d?. Dose
wspomniec, ze dzi?ki, moze nazbyt samodzielnej, ale za to stanowczej,
szczgsliwej i mqdrej inicjatywle naczelnika panstwa sprawa ta zostala
ujgta szeroko i postawiona wobec ludnosci Litwy, jak wobec calej Eu-
nopy, po polsku, to znaczy uezeiwie i w odpowiedniej plaszczyznie.
О przylgezeniu m6wic b?dziemy w razie, gdyby Litwini upierali si?
przy koncepcji Litwy etnografieznej, о unii rdwnych z rownymi w ra-
zie nleurzeczywistnienia, czego pragniemy, koncepcji historyeznej.
Sskoda, ze tu ma racj? pan Hol&wko,1 a komisja dla spraw zagranicz-
nych Sejmu polskiego inaczej t? spraw? poj?la.
Drugi kompleks zagadnien poludniowo-wschodnich mniej jasno
si? przedstawia, rzadziej hywa poruszany publicznie, a jednak nie
mniej wazn^ dla przyszlosci, powiedzmy od razu dla bezpieczenstwa
naszego kraju, odgrywa rol?. Mamy tu wojn? w Galicji wschodniej,
wojn?, kt6rej cele na obronie Lwowa i odzyzkaniu Boryslawia, ba, na-
wet na uzyskaniu bezposredniego kontaktu z zaprzyjaznionym sgsia-
dem rumunskim, ograniczyc si? nie mogg. Mamy z drugiej strony
r6£ne projekty granic, z rdZnymi dose dowolnymi liniami granicz-
nymi po Ногуй, po Shjcz, po Muraf? i tym podobnej. Poza to nasze
dqienia nie si?gaj^. A jednak zastanowmy si?, w jakiej sytuacji Pol-
ska, nawet z Poznanskiem, z Prusami i ze Sl^skiem, natychmiast po
podpisandu traktatu pokojowego si? znajdzie. U zachodniej sciany
wieezny, nieprzejednany i bqdzmy szczerzy przynajmniej wobec nas
samych, b^dz co b^dz w stosunku do nas liezebnie i nawet ekono-
mieznie silny wrdg, z silnym oparciem w Prusach Wschodnich i w
„wolnym miescie” Gdansku. Na Wschodzie zapewne pr?dzej niz poz-
niej powstanie silna, olbrzymia Rosja, ta sama lub podobna do tej,
kt6ra do 1917 marzyla о zawieszeniu tarczy Olega na bramach Caro-
gradu, a wi?c Rosja, ktora snic b?dzie о cudnej Warszawie marzyc
о prawdziwie ruskim Lwowie i myslec bez przestanku о prawoslaw-
nym Wilnie. Tej Rosji pragnq. z latwo zrozumialych przyczyn Amery-
kanie i Francuzi, nie mogg jej si? doczekac Anglicy. Так jest, bo ina-
czej niestety byfi nie mote. Z tym musimy si? pogodzid, z tym jed-
nak musimy zi? liczyi. I dla nas mozliwie pr?dkle uporz^dkowanie
i HoWwko, Tadeusz (1889-1931), member of the Polish Socialist Party
from 1910; active in the Polish Military Organization from 1915; Deputy
Minister in the Lublin Government in 1918; member of the Polish Parliament
(1922).
119
stosunkdw w Rosji moze bye pozytecznym, bo nas zabezpieczy od
wiecznej agitacji przewrotowej w kraju, bo nam da wreszcie moznosd
pracy owocnej na znanym nam ekonomicznie i bliskim terenie. Ale tu
musimy postawic jasno i twardo nasze warunki.
Niekorzystne poiozenie geograficzne migdzy dwoma przemoznymi
i wrogimi s^siadami, nie zabezpieczony i niepewny dostgp do wolnego
morza, odkryta granica zachodnia i pdlnocna, wreszcie niepewne s^-
siedztwo z poludnia — zmuszajq nas imperatywnie do motliwie pei-
nego zabezpieczenia sig od wschodu. Zachodzi tu pewna analogia
z Francj^, analogia, ktdra kaze nam przypuszczac, ze tam przynaj-
mniej znajdziemy nalezyte zrozumienie naszych potrzeb zywotnych.
We Francji rozrozniaj% wyrainie dwa zasadnicze pojgcia: granice po-
lityczne i granice militame. Pierwsze maj% objgc Alzacjg, Lotaryngig
i czgsd Zaglgbia Saary. Drugie maj$ siggac linii Renu, linii zdolnej
zabezpieczyc Francjg od jej wiekowego wroga. I nam nalezy zrobid tg
rdznicg. Granice polityczne musza nam zabezpieczyc posiadanie Wiina
i Lwowa, to znaczy musz^ biec po linii polozonej na wschdd od kolei
l^czqcych te dwa centra polskofici: przez Brody, Rdwne, Sarny i Ba-
ranowicze. Granica militama nie тойе bye inna jak Imia dwoch potgz-
nych rzek Dzwiny i Dniepru; jest to zardwno granica Europy od azja-
tycko-bizantyjskiego Wschodu. Zabezpieczenie tej linii da nam dopiero
warunki zdrowego panstwowego i ekonomieznego rozwoju. Bez niej
nie ma Polski-mocarstwa, pozostaje tylko Polska slaba, panstwo bufor,
wieezna igraszka intryg dyplomatycznych Europy, Polska wieeznie
zagrozona przez przemoznych s^siaddw, skazana na laskg i dobro-
czynnoSc zyczliwego dzis Zachodu. Uzyskawszy wolnosd, stracimy sa-
mod^etnoSd. To jest ta prawda, ktdrej dzid dmialo w oezy spojrzed
musimy.
Nasuwa sig pytanie, co naleiy zrobid z tym duiym bogatym kra-
jem, poiozonym migdzy lini^ naszych granic politycznych a naturaln^
naszg od Wschodu granicq, jak jg wytej okreslilismy. Jest to teren
wiekowego naszego z Rosjq zatargu, teren, ktdry zawdzigeza w znacz-
nym stopniu swdj rozw6j pracy i twdrezej energii Polakdw, jak to po
dzid dzien zadwiadezyd rnogq pomimo przesladowan caryzmu, pomimo
niszczycielskiej dzialalnoSci czerwonego i zdlto-sinego terroru, liezne
zabytki kultury polskiej i liezne dlady ekonomieznej pracy Polakdw;
jest to teren, na ktdrym mieszka dziA jeszcze przeszlo milion ludu
polskiego, ktdrego zabezpieczenie jest, czy tei powinno byd, niepo-
dledniq, troskq kaidego rzqdu polskiego, chcqcego na to miano zashi-
giwad. Nie о anekqjg nam chodzi ani о imperialistyczne zachcianki, ale
о konieezne zabezpieczenie naszych granic przyrodzonych, to raz,
120
a powtore о zabezpieczenie ±ycia i rrrienia miliona przeszlo rodak6w,
wyczekuj^cych, aby nienadaremnie, zbawienia z Zachodu. Traktat
pokojowy wersalskl przewiduje wyrazrrie urz^dzenie na podobnych
obszarach zarzqdu z ramienia Ligi Narod6w, przewiduje wyrafcnie
oddanie podobnego mandatu najbardziej zainteresowanemu s^siado-
wi — czlonkowi tejte Ligi. О taki mandat Polska ubiegac sig winna,
bo tylko Polska pod kontrola Ligi Narodow bgdzie zdolna stworzyc
t$ Ukraine, kt6rej sam^ nazwg mysl panstwowa moskiewska negowala
i ktdra dotychczas byia tylko igraszk^ pangermanistycznych intryg
Berlina i Wiednia. Nam wystarczy, jezeli w tej nowej, chciaibym powie-
dziec, racjonakiej Ukrainie zycie, mienie i kulturalny rozwoj Polakow
bgdzie zabezpieczony i je&li w niej zyskamy wiecznego i scisle z nami
zwi^zanego* sojusznika od strony tej wielkiej Rosji, zdolnej na razie
tylko do skrajnie reakcyjnego caryzmu lub skrajnie komunistycznego
terroru.
* Pro memoria to czytane i zaaprobowane na posiedzeniach Za-
rz^du Strf onnictwa] Konstytucyjnego i Zarzqdu Okrggowego Ruskie-
go tegoz stronnictwa.
30
Господину Дежурному Лдютанту
[ВЬитна карточка]
Boris Kourdinowsky
du Gouvemement du Directoire de la Republique
d’Ukraine a Varsowie
Гоеподинъ Начальникъ Государства
He считая себя вправк отнимать у Васъ драгоценного вре-
мени, посволяю себ-fe обратится къ Вамъ письменно.
Вуду кратокъ. Я прошу Вашихъ распорядженш 1) объ от-
правка во вторникъ 17го с. м. атамана Павлюка къ Головному
атаману Петлюрк съ моимъ тгакетомъ 2) прошу объ открыть»
мнЪ кредита въ экстремномъ порядок изъ суммъ Оскилка для
помощи и лоддержан!я духа украинськихъ военноплкннихъ и
3) о выкздк въ лягеря украинскихъ военноплкнныхъ для поддер*
жан!я угасающего духа и матерьяльной имъ помощи моей жены
Ольги Андреевны Курдиновской, атамана Тимченко, атамана Ма-
ныга (представит, украинок, коницы) и однаго изъ чниовъ Ми-
нистерства Иностанныхъ Дклъ, для того, чтобы покздка зтихъ
121
лиць была гарантирована оть возможныхъ недаразумкнШ въ
пути.
Я еще разъ приношу извинения за мое настойчивыя просьби,
но Вы какъ ттольскш патр!отъ, поймете мое состоите въ виду той
страшной ответственности, которую мне приходиться нести перед
Родиной въ столь исключительный тяжелый для нея моменты
Духъ падаетъ изъ за нужды, неосведомлености и отсуств!я учас-
тия. Его нужно поддержать и обласкать. Уверенны въ благопрь
ятномъ и скоромъ разрешении этихъ моихъ просьбъ Вами близко
взявшимъ к сердцу судьбы Украины и ея сыновъ
Преданный Вамъ
Борись Курдиновский
15 траня 1919 г.—
[Stamp] Naczelne Dow6dztwo Wojsk Polskich
Adjutantlira Generalna, Warszawa
L. Dz. 1001/2, dnia 15/VI 1919
31
T-16 848/T
Lublin, dnia 20 maja 1919 r.
RAPORT
z posiedzenia delegatow Gkxwnodowodz^cego wojsk Ukrainy
Nadnieprzanskiej:
putk. Lewczuka,
pulk. Antonczuka,
seta. Rutskiego,
chor. Szuppa;
z delegatami: Naczel. Dow. W.P.
kapt. Myszkowskim,
M.S.Z. p. Szumlakowskim,
kt6re odbylo sig w sztabie armji generala Hallera1 dnia 20-go.
Delegaci ukraiAscy oswiadczyli, te przybywaj^ z polecenia G16w-
i Haller, JOzef (1873*1960), Polish general; commander of the 2nd brigade
of the Polish Legion in the Austro-Hungarian Army (1916-1918); commander
of the Polish military units in France {1918-1919); returned with them to
Poland in April. 1919; commander of the Polish Voluntary Army (1920); in-
spector of the Polish Army (1921-1926).
122
nodowodzqcego wojsk Nadnieprzanskiej Ukrainy, atamana Oseckiego*
(wojskowego zastgpcy Petlury).
Pisemne pelnomocnictwo (w zal^czenhi) skomunikowania sig
z polskim dowodztwem frontu chelmskiego, podpisane przez atamana
Oseckiego, zostalo im wrgczone przez tegoz, dnia 17 b.m. w Radziwil-
lowie.3
Delegaci przedlozyli ustnie propozycje gidwnego dowodztwa Nadn.
Ukrainy jaknajspieszniejszego doprowadzenia do zawieszenia broni
na froncie wolynskim, proponuj^c do czasu ostatecznego porozumie-
nia sig linij§ demarkacyjn^, odpowiadaj^c^ linji frontu z dnia 18.V.,
(t.j. dnia ich przybycia do Dow6dztwa W.P. frontu wolynskiego).
Wychodzgc z zalozema, ie w interesie zanSwno Polakdw jak
1 Ukraincow lezy walka z bolszewikami, proponuj^:
1) Albo zawarcie porozumienia z Polska i wspdlna akcjg wojsko-
w$ przeciwko bolszewikom, przyczem Polacy zaj^liby pewien odcinek
frontu,
2) Albo zawarcie umowy z Polska о zaniechanie wszelkiej akcji
zbrojnej na froncie wolynskim, w celu umozliwienia Ukraincom???
wyrazaj^ pewnosd — w zwiqzku z ukrainskiem przeciwbolszewickiem
powstaniem, ie ich wojskom uda si^ oczyscid Ukraine od bolszewik6w,
w ciqgu 1% miesiqca.
Zdaniem delsgatdw dow6dztwo sil zbrojnych ukrainskich zasko-
czone zostalo ofenzyw^ poisk^ i nie zdaje sobie sprawy z tego, czy
Polacy uwazaj^ Ukrainc6w za bolszewik6w i jako z takimi prowadzq.
walks, СХУ tei nie uznaj^ ich za bolszewik6w, a wojn? prowadzq skut-
kiem zatargu о przynalezno^c poszczeg61nych terytorjdw, otrzymali
oni przeto polecenie przekonania sig czy Polacy sklonniby byli do na-
wi^zania pertraktacji. W razie przyjgcia powyzszej propozycji, przy-
slan$ zostanie z Ukrainy specjalna delegacja, ktora otrzyma zasad-
nicze i szczeg^owe pelnomocnictwa, rdwniei i w sprawie Galicji, co
do ktorej tymczasem kwestja pozoetaje otwartq.
Okreslaj^c stosunek Ukrainy Nadnieprzanskiej do Galicji, pulk.
Antonczuk zaznacza, ie wskutek powstalych miejscowych antogo-
nizmdw wzajemne wspdldzialanie wojskowe od dw6eh miesigcy ustalo
(na zwrdcon^ mu uwage о akcji sieczownikdw na Wolyniu potwier-
я Osetekyl, Oleksander (1873-1836), general of the army of the Ukrainian
People’s Republic; during Hetman Skoropadsky’s regime, he was a commander
of the military railroad corps. Appointed commander of the forces of the
Directory in 191Я.
s Radyvyliv, in Polish Radziwildw, present name Chervonoarmiisk, a town
90 km NE of Lviv.
123
dzil jej ehisznosc, zaznaczajqc przytem, ze siczownicy wystgpuje na
Wolyniu nie licznie). Galicja posiada daleko id^cq. autonomjg, wlasne
wojsko i rzqd, jedynie Dyrektorjat jest Jqczniktem z Ukraine, (fonny
podporzqdkowania Galicji nie umiano sciSle okreslid). Pulk. Anton-
czuk twierdzi, ze gldwnym celem Ukrainy Naddniep. jest walka z bol-
szewikami, natomiast Galicji — walka z Polakami i ze Galicja wply-
ngta na udzial Ukrainy w wojnie z Polskq, Oswiadczyl on w imieniu
swoim i delegacji, ze dla nich jako nrieszkancdw Ukrainy Naddniep-
rzanskiej, sprawa Galicji jest now^ i nieznanq (a wigc poniek^d dru-
gorzgdna).
Jednym z motywdw, ktdry sklonil dowddztwo ukrainskie z pro-
pozycjq do zwrocenia sig z propozycjq do Polakdw, byla wedlug
oswiadczenia przewodniczqcego delegacji pulk. Lewczuka, zmiana sy-
tuacji politycznej na Ukrainie. Myslano poczqtkowo, ze uda sig utrzy-
mac dwa fronty: bolszewicki i polski, okazalo???? ?
Obecnie chodzi о spieszne porozumienie sig z Polskq, niezale£nie zu-
putnie od sprawy Galicji Wschodniej. Pulk. Lewczuk oswiadczyl rdw-
noczesnie, ze wie о tem, iz zwrdcenie sig do Rz$du polskiego moze
wywola6 tarcia i nieporozumienie migdzy Ukrsin^ Naddnieprzansk^
a Galicja.
Na kllkakrotnie wyrazone przez nas zyczenie, nieoficjalnego
chocby okreslenia podstaw, na ktdrych ewentualnie mogloby bye za-
warte porozumienie, delegacy dawali odpowiedzi wymijaj^ce, zasla-
niajqc sig brakiem odnodnych pehiomocnictw, jednak w koncu prze-
wodniczqcy delegacji wyrazil mnlemanie, ze w celu oei^gnigeia poro-
zumienia z Polakami, rz^d Ukrainski bgdzie sklonny do ustgpstw te-
rytorjalnych.
(—) MyezkowSki kpt
M. Szumlakowski.
32
T-16 950
До Ясновельможного
Пана Начальника Паньства
Генерала ГПлсудського
Доповнююча залиска до меморьялу i конференцШ мохх з Палом
Начальником Паньства i Паном През1дентом кабшету MisdCTpiB.
Х1д ]стор1чних подай в 1917-18 р. привгв молод! державн —
124
Полыцу i Украшу до Tenepinnrix взасмних стосунюв, яга на нашу
думку с аиормальш i р!вно шкодлив! для обох держав, яга щойно
починають творит свое життя.
Tenepinmi стосуню двох зазначених держав, можна з пев-
шстю сказати, вже становляться нав!ть загрожуючими для обо-
тпльного !х !стновання, принайми! в тих формах, як! ми звикли
соб! уявляти. 3 огляду на те, що перед обома державами стоить
задача — в першу чергу прийняти на себе л!кв!дац!ю аникуль-
турного i ант!держанного з’явища — большевизму.
Так!м чином дв! держави, маючи перед собою одну задачу,
яка потребус багато сил i засоб!в, стали одна проти друго! в той
час, коли большевизм одну з них майже поконав i звичайно
при таких умовах вЬьметься незабаром за другу, не лишень
зброею, а иншими засобами, як показав досв!д, надзвичайно
сильными i досягаючнми свое! мети. Тим б!льше небезпека по-
лягае в тому, що большевизм, перегоряючи в одному Micri, над-
звичайно швидко i з величезною енерпею прививасться в дру-
гому м!сцю ! дас живуч! сою тим м!сцям, де вже в!н перегорав.
Таке становище зайняла УкраГна вщносно Московщини, таке
становище мусить зайняти Польша вщносно Украши при тепе-
решн!х взасмних стосунках.
Звичайно, цього можно уникнут. Нчь в ттм, що зараз ста-
новище большевизму таке, особливо на Украш!, що вш м!г бк
бути тут поконаний, а тим самим звичайно i в свойому джерел! —
Московщин!, колиб проти нього, помимо того що народ сам вже
ставе onip большевизму, до того противоставити не манып силь-
ну !дею, яка захопить тирои! масси, в даному раз! — щею на-
ц^иальму, котра безперечно мусить поборота большевизм; в цему
ми вже мали можлив!сть пересвщчггися вс! повстання зараз на
Укратн! проти болыпевпйв !дуть тд нащональним гаслом). 3
цього виходе, що ц!лком логично буде коли всю нащональну
енергчю, яка зараз тратиться в боротьб! нашей з Вами, направит
проти болыпевййв, то можно ручити за повний ycnix. Щоби це
можна було зробити в повюй ьпр!, необхздно щоб i польська
шмйтика, яка зараз передусш своею пров!дною !десю мусить мат
знищення большевизму, в штересах свое! держави повинна зм!-
нвти св!й напрямок оспльн!, щоби в противно! сторони нац!о-
нальна дражлив!сть i енерпя змогли бут направлен! виключно
прети болыпевиюв.
Накинувши коротенький огляд про польсько-укра!йсьн! в!д-
носини, та силу i значения большевизму в утворенню обох дер-
125
жав цолком абстрактно, але на подстав! досв!ду i фектов, пере-
ходимо до, пенно! м!ри, конкретних шркувань польсько-украшсь-
кого погодження i слольноо боротьби з большевизмом:
а) Зараз польсый вШська мають ycnix на украонськом фрон-
т!, що очевидно вплине на пол!тик!в 1 вшськове командування
в той cnoci6, щоби провадити акцЬо дал! i посуватися в глибшу
па УкраТну. Не зробити цього польське командування не зможе,
бо роздавивши укра!нц!в змуопено буде соприкоснутися з боль-
шевиками, а раз це буде так, то вести вшськову политику про-
тивно зазначеному вище, себ-то стати на певшй мела, значить
дати можливость большевикам на Украш! вести акц!ю проти Вас
не тольн! войськову, але, головним чином, з середини розвалювати
Вас, що е неминуче i безперечно,
Окр!м цього, при такому стат р!чей, болыцивик!, аби змщ-
нити свое становище на Украш!, приймаючи на узагу зрост на-
Ц1онал!стичних настроов, особливо на Киовщиш, та ловобережжю,
очевидно уступлять аладу на Украш! крайн!м л!вим укралнськнм
париям, що при допомоз! величезното аптацшного большевиць-
ного аппарату зможуть утворити (ми переконан! в тому) певний
досить розшй аитшольський настрой в широких массах населения,
а тимсамим поставить польсьн! вшська при настуш на больше-
виков пред фактом сильного народнього опору. Це затягне акцп
вшськов! на досить довший час, що в однаковш м!р! виснажува-
тиме обидвх кражи, як Польську, так i Украонську.
I аби униюнути цьоо*о, необхщно дати можливость перевести
в жнття зазначено мною на конференщо пляни, що, звичайно,
цолком парал!зус заходи большевиков i крайопх лших унраонсь-
ких соцоял!ст!в, бо коли нами указивалось вище, що крайн! лов!
парт!! моглиб мати вплив на массн, то не як лов! сощялости, а як
унрашщ i через те що вони зараз до певно! м!рк, розойшовшись
з большевиками в национальному питанию, в очах ширшнх масс
е своерщною реакщеоо проти большевиков. А коли же вони, по-
родившись з большевиками о впроваджуючи нав!ть нащональну
пол!тику — зустр!нуться з новою м!цно орган!зова1ною нацюналь-
ною силою, яка буде нести спокой i еталий лад державний цолком
зрозумьлий для широких масс при теперппнему ох культурному
розвитку ! св!тогляду, то л!во соцоялости безперечно втратять
асякнй вплив на У крапп, а з ними звичайно ! большевики мос-
ковськи, що ставить перед нами перспективи майже безкровноо
лшвщацП большевизму на Украон!, а зиодсн 1 легшо! боротьби
на Московщнн!.
126
Тим б1лыпе треба сшшити з переведениям в життя зазначе-
них мною пляшв, щоби я, маючи реальну силу i ввшшовши в
Ввязок з моими полггичними однодумцями, зм!гби в найкорот-
ший терши паралгзувати ддяльшсть л!вих парт!й, розвйсок яко!
може принести змгну полйивд в л!во в Галичин!, що може мати
в насл!док утворення единого болыпевицько-унра’Гнського фрон-
ту, в рхвтй м!р! е неприсмленого ! не кор!стного i для Вас i для
нас.
Ми закликаемо Вас до обоп!льного порозумшня помимо вс!х
вплив!в, яш творються i будуть творитися тйд впливом Tenepinnrix
ycnixiB на фронт!. Ми ощнюемо !х, але р!внож знаемо !х значения
в т!й войн!, в!дм1нний характер яко!, мусить народитися в най-
ближчих часах, коли будуть залишен! тепершш! польсько-укра-
!иськ1 стосунки,
Що до Сх!дно! Галини, то просимо по цьому питанию в най-
блищому час! призначити конференц!» з Вашим представником
з одно! сторони i нами з друго! сторони. —
Отаман Оск!лког
Голова KoMici! Трудового Контресу по оборон! Держави, секретар
партН С. С., П. (Мацюк.
м. Кельди 24/V 19 р.
83 Т—16
Vu l’6tat actuel de 1’Ukraine et le peril menacant les principes
memes de son existence nationale, le Gouvernement Ukrainien s'ad-
resse au Gouvernement de I’Etat Polonais en Ini proposant de preter
aide et concours au peuple Ukrainien dans ses affaires d’affranchis-
sement national
A ces fins et dans la ferme conviction, que les interets de la Na-
tion Ukrainienne, ainsi que le developpement normal de I’Etat peuv-
ent etre assures uniquemerit par une etroite union a I'Etat Polonais,
le Gouvernement Ukrainien s’engage par le present a couclure avec
le Gouvernement Polonais un acte base eur les principes cardinaux
suivants:
1. Le Gouvernement Ukrainien, ne se sentant presamment auto-
rise i decider du sort de la Gallcie Orientate, declare qu'il renonce
i Osikilko, Volodymyr (1892-1926), teacher; commander of the North-West
front of the Ukrainian People’s Republic. On April 29, 1910, made an abortive
military “putsch" In Rivne (Volhynla); fled to Poland.
127
& tous ses droita sur cette province.
2. Vu les influences seculaires de la culture polonaise sur les
parties occidentales de la Volhynie, ses territoires occidentaux 11-
mites par une frontiere correspondante environ avec la ligne du Styr
entreront en qualite de partie integrate dans les frontieres politiques
de 1'Etat Polonais.
3. La Pologne s’engagerait a reconnaitre les droits i i'indfi-
pendance de I’Ukraine i condition de I’etablissement d'un Gouverne-
ment Ukrainian, reconnu par celui ce 1’Etat Polonais,
La Pologne s’engagerait a prater le concours de ses forces armees
au Gouvemement Ukrainien, reconnu par elle, afin de combattre les
bolscheviques ainsi que tous les elements antigouvernementaux et
к r6tablir sur le territoire de ['Ukraine une administration, garantie-
sant 1’ordre et la security publique.
Le sejour des armees Polonaises en Ukraine, ainsi que celni des
агшёев Ukrainiennes en Pologne sera fixe par 1'accord des deux
Gouvemements.
4. A ces memes fins il sera organise avec le concours et I'aide
des armees Polonaises une force militaire Ukrainienne. Le commande-
ment superieur et l’6tat major Ukrainien agiront en contact avec
le commandement superieur des armees Polonaises. Pour toutes les
actions de guerre le commandement superteur et 1’etat major Ukrain-
ien agiront en contact avec te commandement sup&teur des armees
Polonaises. Pour les actions de gnerre le commandement superieur
appartiendra au quartier general Polonais.
5. Le Gouvemement Ukrainien s’engage i n’entreprendre acune
demarche diplomatique sans une entente prfealable avec le Gouver-
nement [Polonais],
6. La population Polonaise en Ukraine, dans toutes les parties
de ses territoires, profitera de tons les droits garantlssant le recou-
vrement, la conservation et le d£veloppement de tous ses biens na-
tionaux et £conomiques, ainsi que la jouissance d'une 6galit6 com-
plete de droits avec les nationaux.
7, La Pologne de son cot6 garantirait к tous les Ukrainiens ha-
bitants dans ses frontieres politiques le recouvrement, la conserva-
tion et le d6veloppement de leurs biens nationaux et £conomiques
ainsi que la jouissance d'une Agalite complete de droits avec les
nationaux.
Il sera conclu en outre une convention militaire sp^ciale con-
cernant I’aide que la Pologne et I’Ukraine s’engageront к se prater
128
mutuellement dans le cas ou leurs frontieres seraient menacees.
(Dopisano rgcznie):
Delegne du Gouvernement du Duectoire de la Republigue
d’Ukraine.
B. Kourdinowsky1
24 Mai, 1919. Varsovie.
I. J. Paderewski
President du Ccnscil, Ministre
des Affaires Etrangeres de Pologne
84
DHP-R No. 142
1919 maj 24, Warszawa. — Umowa migdzy delegated Dyrektoriatu
UkraiAskiej Republiki Ludowej B. Kurdynowskim a prezydentem Ra-
dy Ministrow RP I. Paderewskim w sprawie udzielenia pomocy woj-
skowej rz^dowi ukrairiskiemu dla walki z Ukraine Radzieckfp
Considering the actual state of Ukraina and the peril threatening
very principles of its national existence, the Ukrainian Government
addresses the Polish State with the proposal that it should offer aid
and assistance to the Ukrainian people in their affairs of national
affranchisement.
To this end in the firm conviction that the interests of the Ukra-
inian nation, as well as the normal development of the State can only
be assured through a dose union to the Polish State, the Ukrainian
Government engage themselves by the present to conclude with the
Polish Government an act based on the following cardinal principles:
1) The Ukrainian Government, not feeling authorized at present
to decide of the fate of Eastern Galicia, declare, that they renounce
ail their rights to this province.
2) Considering the secular influences of Polish culture in the
western parts of Volhynla, its western territories, limited by a frontier
more or less corresponding with the line of the river Styr, shall be in-
cluded as an integral part within the political frontiers of the Polish
State.
i Kurdynovskyi, Borya, envoy of the Directory of the Ukrainian People’s
Republic to Poland in May, 1919.
129
3) Poland will take the engagement to recognize the rights to
independence of Ukraina, under the condition of the establishment of
an Ukrainian Government recognized by the Polish Government.
Poland will take the engagement to lend the assistance of its
armed forces to the Ukrainian Government, recognized by Poland, m
order to fight the bolsheviks, as well as all antigovernmental elements
and to reestablish on the territory of Ukraina an administration, en-
suring order and public security.
The stay of the Polish armies in Ukraina, as well аз that of the
Ukrainian Armies in Poland will be fixed by the agreement between
the two Governments.
4) In the same aim an Ukrainian armed force will be organised
with the aid and concourse of the Polish Armies. The Ukrainian Chief
Command and general Staff will act in contact with the Chief Com-
mand and general Staff of the Polish Armies. For all war action the
Chief Command will rest with the Polish Headquarters.
5) The Ukrainian Government pledge themselvs not to undertake
any diplomats step without a previous understanding with the Polish
Government.
6) The Polish population in Ukraina, in all of its territories, will
profit by all laws guaranteeing Hie recovery, conservation and deve-
lopment of all their national and economic property, as well as of
the enjoyment of complete equality of rights with the natives,
7) Poland, on her side, will guarantee to all Ukrainian inhabitants
within her political frontiers, the recovery, conversation and develop-
ment of their national and economic property, as well as the enjoyment
of complete equality of rights with the nationes.
8) A special military convention shall be concluded moreover,
concerning the multual aid that Poland and Ukraina will engage them-
selves to in the case of their frontiers being threatened.
Signed: The Delegate of the Govrnment of the Directorate of
the Ukrainian Republic.
B, Kourdinowsky.
I. J. Paderewski
Prime Minister and Minister
of Foreign Affairs
130
35
Т-17
1085/Т2
L-ll/g
Z Prezydyum Namiestmctwa.
Lwow, dnia 25. maja 1919.
Scisle poufne!
Do
Pan6w Starostow — w Sanoku, Dobromilu, Przemyshi
i Qeszanowie, — tudziez wszystkich innych powiatdw
na wschdd od tychze miejscowosci:
do rqk wlasnych.
Odzyskanie znacznych przestrzeni Galicyi wschodniej stawia ad-
ministracyg politycznq. przed nowemi i trudnemi zadaniami.
Obok wprowadzema ladn i porzqdku puhlicznego, tudziez pieczy
nad nalezyt^ aprowizacy^ i organizacy^ pomocy i opieki spolecznej,
jest najwazniejsz$ rzecz^ umozliwienie zgodnego wspolzycia narodo-
wodci zamieszkujq.cych tg czgsd kraju.
Przesi^knigta duchem patryotycznym administracya polityczna,
pami$taj$e, ze pehn shiiib? dla dobra Panstwa polskiego i obywateli
tudziet starajqc sig о uspokojeme roznami^tnionych agitacyq. i walkq.
umysldw, musi szczeg61nie w odniesieniu do Rusinow wytknqd sobie
jako ostateczny cel to, aby z nich urobic lojalnyeh obywateli Rzeczy-
pospolitej. do tego celu nalezy wobec Rusindw postgpowac jako
wobec rdwnouprawnionych obywateli, ktdrym przyslugujq te wszyst-
kie prawa, ktdre byly im zagwarantowane dotychczas obowlqzuj^cy-
mi w Galicyi ustawami. W powiatach odzyskanych przez nasz^ Armig
nie nalezy dopuscic, by wobec Rusindw zachodzily akty odwetu. Zaw-
sze odroznic nalezy ukrainslkich agitatordw i prowokatordw walki na-
rodowosciowej od spokojnych obywateli ruskiej narodowosci. Postg-
powanie wladz winno by6 bezstronue, stanowcze i energiczne a zawsze
oparte na prawie i przej^te duchem obywatelskim.
Obowiqzuj^ce ustawy winny by6 wobec wszystkich na tych sa-
mych zasadach sbosowane a wykroczenia karane. Natomiast winien
Pan natychmiast stwierdzic wszystkie akty gwaltu dokonane za rzq.-
d6w ukrainskich na ludnoSci polskiej przez mieszkancdw innej naro-
dowosci lub wyznania i wobec winnych post^pic bezwarunkowo i bez-
wzgl^dnie w туй! obowi^zuj^cych ustaw.
131
Specyalnie zapoblegad naleZy weielkim agitacyom i prowokacyom
Brczeg61nie na tie narodowosciowym, a о ile zachodz^ okolicznoaci
stanowi^ce istot? czyndw karygodnych skierowad spraw? na drog?
sqdow$.
Oczywiscie nalezy unikaf wszelkich szykan i.t.p. i dqiyd do tego,
by ludnos6 powiatu nabrala petnego zaufania do bezstronnosci wladz
a w ich stanowczosci tudziez w energicznem przeciwstawieniu si? kai-
dej przeciwpanstwowej dzialalnosci widziala pewnq. i silnq. ostoj? ladu
i porz^dku publlcznego.
Nie w^tpig, ze panowie stosujqc si? scisle do powyzszych wska-
z6wek ulatwiq. ugruntowanie panstwowosci polskiej na calym obszarze
buduj^cej el? Ojczyzny.
Generalny Delegat Rzqdu dla Galicyi:
G a 1 e с к i w.r.
1085/T2
Z Prezydyum Namiestnictwa.
Lwow, dnia 31. maja 1919.
L. 3982/pr.
Do
Pana Starosty
w------------------
Pan Starosta zechce postara^ si? w stosowny вровбЬ о zebranie
wszystkich wazniejszych og61uych rozporzadzen i cyrkiriarzy b. wladz
ukrainskich, tak wojskowych jak cywilnych, wydanych w obrgbie tam-
tejszego powiatu w czasie od 1. listopada 1918 po czasy ostatnie,
w szczeg6Inosci tych, ktdre odnoszq si? do ludnosci polskiej i przedto-
iyd po 1. egzemplarzu kazdego z powyzszych rozporzqdzed Prezydyum
Namiestnictwa.
Zarazem nalezy w odpowiedni нровбЬ zbadad i donie?6, w jaki
sposdb byly one w praktyce wykonywane, tudziez w og61e jakie zasady
byly stosowane w praktyce administracyjnej w stosunku do ludnosci
polskiej.
Odnosnej relacyi oczekuj? do dni 14~tu.
Generalny Delegat Rzqdu dla Galicyi:
G a 1 e с к i w.r.
132
86
Т-16
962
Od pie
K.G. dnia 27 Maja 1919.
DOWODZTWO ARMJI
GEN. HALLERA.
SZTAB
Biuro
Nr. 1886/2.
General HALLER, Dowodzca Armji
do Naczelnego Dowddztwa Wojsk Polskich
w WARSZAWIE.
Dnia 26 h.m. przybyli do LUBLINA Parlamentarze Ukrainscy:
P/Puikownik FIDLER i Sotnik KOLTUNIUK, wyslani przez Genera-
la PAWLENKO w celu zaproponowania nam zawieszenia dziala* wo-
jennych i zakomunikowania nam warunkow Rz^du Ukrainskiego.
Warunki te sg.: linjq. graniczn^ migdzy Armjami Polekq. i Ukrain-
skq bylaby Hnja Bugu — KUROWICE—PRZEMYSLANY—MIKO-
LAJOW-STRYJ.
W odpowiedzi na powyzsz^ propozycje, zakomunikowalem Par-
lamentarzom niiej wyszczegdlnione warunki:
1) Kompletn^ kapitulacje Wojsk Ukrainskich z wydaniem wszel-
klej broni i amunicji. Miejsca, gdzie te wydania b@d% uskutecznione,
b$d% wyznaczone przez specjalnq. Komisja ustanowionq. po przyjgciu
warunkdw.—
2) Oddanie w nasse rgce calego parku kolejowego.
3) Mianowanie mieszanej Komisji do przeprowadzenia Sledztwa
w sprawie okrucienstw, popehiionych przez Ukrainc6w nad ludnoSci^
Potekq.
Parlamentarze odeslani zostali dzis rano z powrotem via KRA-
KOW—PRZEMYfiL—LW6W—SAMBOR do STRYJA.
Wedhig informacji Parlamentarzy, opusciii ord Kwater§ GJ6wnq
generala PAWLENKI w STRYJU dnia 19 Maja i przejechali przez
linje bojow^ w DROHOBYCZU.
(—) J. Haller m.p.
Za zgodnofifi z orygmalem:
133
37
Т-16 947/Т
2258
[Stamp]
Wewngtrzne — Referat niemiecld,
“Neue Freie Presse” N. 19673 z dnia 1/VI oglasza nast^puj^e^
w sprawie okupacji Galicji Wschodniej przez Czechow.
“Neue Freie Presse’’ N. 19673 z dnia 1/VI oglasza nastgpuj^c^
note, kt6rq posel republiki zachodnio-ukrainskiej w Wiedniu,1 wyslal
dn. 30 maja z polecenia swego rzqdu, jako depeszg iskrowq. do Paryza:
„Wobec wtargniecia armji Hallera na teren republiki zachodnio-
ukrainskiej, wobec uzasadnienia, jakie polski prezydent ministr6w,
pan Paderewski, dal w tym wzglgdzie w sejmie w Warszawie wreszcie
wobec okrucienstw, popeinianych obecnie przez wojska polskie na za-
chodnio-ukraifisknn terenie panstwowym, sekretarjat stanu republiki
zachodnio-ukrainskiej przeklada czworprzymierzu w Paryzu nastgpu-
jqcy protest i wniosek:
Dnia 19 pazdziernika u.r, ogloszono we Lwowie, zalozonym przez
ksi§cia ukrainskiego Lwowa, a wigc miasta historycznie ukrainskiego,
kt6re lezy w posrodku czysto ukrainskiego terenu dawnej Galicji
Wschodniej, republike zachodnio-ukrainsk^, obejmujqcq zamieszkalej
przez Ukrainc6w terytorjum dawnej monarchji airtryjacko-wggier-
Skiej.
Podczas gdy urzgdy administracyjne, zaprowadzone niezwlocznie
przez ukrainski Rad? Narodow^, zajgiy si§ prawidlowym spehnaniem
furikcji w nowym panstwie, stworzono z ukrainskich wojskowych daw-
niejszej armji austryackiej, jak i z wyprdbowanego ukrainskiego le-
gjonu samodzieln^ armijg, ktdra od siedmiu miesigcy broni z bezprzy-
kladnym mgstwem rodzinnego kraju od Polakdw i Czerwonej Armji.
Z entuzjazmem wspdldzialall wszyscy zdolni do broni w tworzeniu tej
armji narodowej, afoowiem ka±dy z nas wie, ze z jednej strony chodzi
tu о oswvbodzenie z pod znienawidzonego, przeszlo sze^ciowiekowego
i Vasylko, Mykola (1868-1924), Ukrainian political leader; member of the
Diet in Bukovina and the Parliament in Vienna (1898-1918). Originator of the
plan for incorporation of the eastern (Russian) Volhynia and Podolia to Galicia
as an autonomous land in Austria-Hungary. Diplomatic representative of the
Western Ukrainian Republic in Austria (1918-1920), and envoy of the Ukrain-
ian People's Republic in Switzerland and Germany (1920-1924).
134
polskiego jarzma oraz о przeprowadzenie prawa samookreslenia —
taikie i dla dawniejszych austryjadkich Ukraincow — proklamowane-
go przez pana prezydenta Wilsona za zgodq wszystkich innych sprzy-
mierzencdw i ze z drugiej strony rosyjska fala bolszewicka zagraia
nietyiko naszej narodowej egzystencji, ale i rz^dowi oraz stosunkom
praiwnym w naszej mlodej panstwowosci.
To militarne niebezpieczenstwo na dw6ch frontach zmusilo Za-
chodniq Ukraine do stawienia czola wkroczeniu oraz okupacji ru-
munskicj w ukrainskiej czgsci Bukowiny/ uciskaj^cej tak bardzo lud-
nos6 ukrainskq., tak samo jak pretensjom zaprzyjaznionych Czecho-
Slowakow i s^siednich Madzrarow do czysto ukrainskieh ziem daw-
niejszych Wggier.
W nadziei, ie konferencja paryska stosuj^c sig do wielokrotnych
o&wiadczen czwdrpraymierza, jako jedyn^ dla swych ostatecznych de-
cyzji ma uprawnione pretensje wszystkich naroddw, a wigc i Ukrain-
cdw, uwaiali odpowiedzialni funkcjonarjusze panstwa zachodnio-
ukrainskiego za stosowne ograniczy6 si? do prowadzenia wojny obron-
nej przeciwko Polakom i przyjsfi z pomoc^ ze swemi najbardziej kar-
nemi wojskami Wschodniej Ukrainie w jej walce przeciwko Czerwo-
nej Armii. W rzeczywistosci tez Zachodnia Ukraina stala sig przez to
jedyn^ przesskodq do pot^czenia sig rosyjskiej Czerwonej Armji z bol-
szewickim wojskiem Wggier, poniewaz przez cale siedem miesigcy,
kiedy oddziaty zachodnio-nkrainskie same jedne musiafy bronic daw-
niejszej Galicji Wschodniej przed Czerwonq Armj^, ta ostatnia nigdzle
nie zdolala, chodfoy przejsciowo, wtargmpj na nasz teren.
Podczas gdy, jak to polski prezydent ministr6w pan Paderewski,
shisznie przytoczyl w swoim ostatnim expose w Warszawie, Polacy
w walce swej przeciwko bolszewikom otrzymali od Ententy tak wy-
dajn^ pomoc w pieni^dzach, srodkach zywnosei, towarze a szczegolnie
w amunicji, Zachodnia Ukraina, ktdra z pewnosci^ nie mniej zrobila
dla Ententy na froncie bolszewickim, zostala pozostawiona sama sobie
a nawet na froncie wschodnim oslabiona w swej odpornosci militarnej
przez jednego z sojusznlk6w Ententy — przez Polakdw.
Dlatego to rz^d zachodnio-nkrainski oswiadczal zawsze sw^ go-
towoSd do zawarcia rozejmu na froncie ukrainskim, ile razy czw6r-
przymierze wyrazilo to iyczenie i przyj^l tei proponowan^ przez gen.
Bothe linjg demarkacyjn^/ w petnym zaufaniu do p6zniejszej decyzji
® On Nov. 11, 1918, the Rumanian troops occupied the city of Chernivtsi,
and after skirmishes, the northern part of Bukovina.
s Botha, Louis (1862-1919), general and statesman of the Union of South
Africa. Head of the Inter-Allied Commission for armistice beween the Poles and
135
produktdw naftowych i wszystkie instytucje przemyslowe na terenie
naftowym pozostaly nietknigte. To jest chyba wystarczajqcym do-
wodem, jak obcym jest program bolszewicki ludnolci zamieszkujqcej
Zachodnia Ukraine.—
Pan prezydent ministrow Paderewski w mowie swej w sejmie
warszawskhn powiedzial, ze nar6d jego domaga sig w dawniejszej Ga-
licji Wschodniej wolnosci, r6wnouprawnienia I sprawiedliwoSci dla
wszystkich.—
Z powyzszego przedstawienia rzeczy, opieraj^cego sig na materja-
le faktycznym, bgd^cym w posiadaniu sekretarjatu stanu republiki
zachodnio-ukrainskiej i kt6ry moze Ьуб w kaidym czasie sprawdzony
przez wydelegowanq. misjg ententow^, widad, jak sobie Polacy wy-
obrazaj^ zastosowanie tej zasady na calym terenie etnograficznym
Ukrainy Zachodniej, zamiesskalym wszgdzie w stosunku 70% przez
stala ludnosc ukrainsk^.—
Zato, ze Polacy w dawnej Austrji przychodzili dynastji i jej
rzqdom zawsze z pomocy, rzucaj^c na szale swe glosy w parlamencie
przy wydawaniu bardziej srogich ludowi praw, oddano im cal^ Galicjg,
a wigc i dawn^ Galicjg Wschodniq pod ich zarz^d. Sposob, w jaki by-
la prowadzona ta administraeja przez polskich wladcow ze szkod^ dla
przewazajqcej wigkszosci Galicji Wschodniej — Ukraincdw — po-
glgbil i tak juz od setek lat istniej^cy antagvnizm migdzy Polakami,
a Ukraincami tak dalece, le nie da sig on juz zalagodzic.—
Wydarzenia jakie mialy miejsce od paldziemika, otwarta d$i-
пойё Polski do wydarcia nam bez tytuhi prawnego i tylko z motywdw
rmperjalistycznych, nalez^cego sig nam historycznie i etnograficznie
terenu, wreszcie nie w najmniejszej mierze ostatni okrzyk wojenny
prez. min. Paderewskiego i sejmu warszawskiego, obraiaj^cego dg&ko
caly nasz narod, jaki rozgrywaj^ce sig obecnie okrucienstwa wojsk
polskich wzglgdem naszej ludnolci powoduj^ sekretarjat stanu repub-
liki zachodnio-nkraihskiej o§wiadczy6 wysokiej Radzie Czterech przy
konferencji mocarstw sprzymierzonych, ze wniosek pana prez. min. Pa-
derewskiego polecany przez niego w sejmie warszawskim о wcieleniu
dawnej Galicji Wschodniej panstwu polsldemu, jakkolwiek z przy-
znaniem autonomji cala ludnosd ukrainska odrzuca z oburzeniem.
Republika zachodnio-ukrainska, istniej^ca od dnia 19 paMzierni-
ka ub. roku, jako forma pahstwowa dla zjednoczonych ukrainskich te-
rytorjdw dawnej monarchji austrjacko-wggierskiej ma takie samo
prawo samookredlenia, jak wszystkie inne narody w Austrji, dlatego
to sekretarjat stanu oddaje sig ufnej nadziei, le wysoka Rada Czte-
rech przy konferencji sprzymierzonych po zbadaniu stosunkdw etno-
136
^raficznych i ludnosciowych przyzna naszej republice takie granice,
M6re sig okazq shiszne przy objektywnej ocenie tamtejszych stosun-
k6w.—
Az do chwili tego rozstrzygnigda, Sekretarjat Stanu republiki za-
chodnio-ukrainskiej proponuje Radzie Czterech, skierowanie na 6w
teren dawnej Galicji Wschodniej, reklamowany obecnie z jednej stro-
ny przez panstwo polskie, z drugiej przez nas, kontyngentu wojsk
sprzymierzonych. Administracja w tym kraju moglaby bye postawiona
pod kontrolq komendy tych wojsk. Tg sama prosbg mamy w stosun-
ku do tych teren6w Bukowiny, ktore zamieszkale przez Ukraincow,
okupowane sq jednak obecnie przez Rumundw. Gdyby wysoka Rada
Czterech nie mogla sig zdecydowac na wyslanie w tym celu oddzialow
wojskowych czterech wielkich mocarstw reprezentowanych przez niq,
sekretarjat stanu nietylko wyraza swojq wyraznq zgodg, ale wnosi
usilnq prosbg, aby wysoka Rada Czterech zechciala republice czecho-
slowackiej udzielic mandatu do zajgcia w imieniu sprzymierzonych, at
do ostatecznego rozstrzygnigeia przez konferenejg pokojowq sprawy
granic pomigdzy Polskq a Ukrainq zachodniq z jednej strony, a Polskq
i Rumunijq z drugiej strony, wszystkich wyzej wymienionych terenow
spornych.
Sekretarjat Stanu republiki zachodnio-ukrainskiej daje wyraz
w imieniu ludnosci Ukrainy Zachodniej ufnosci swej i oezekiwaniu, ze
Wysoka Rada Czterech przy konfereneji mocarstw sprzymierzonych
w Paryzu, opierajqc sig na przytoczonych w tym protescie faktycz-
nych stosunkach, udzieli swej zgody na postawiony w nim na koncu
wniosek.
Za Sekretarjat Stanu republiki zachodnio-ukraUiskiej prezydent:
(—) Dr. Sydor Hohibowicz6
• Holubovych, Sydlr (1873-1938), lawyer; member of the Vienna Parlia-
ment from 1911; member of the Galician Diet from 1913; Secretary of Justice
(1918) of the Western Ukrainian People’s Republic; later head of the State
Secretariat and Secretary of Finance, Commerce, and Industry.
137
konferencji pokojowej, po to tylko, aby m6dz u±y6 wszystkie rozpo-
rz^dzalne sily w walce przeciwko Czerwonej Armji.
W przeciwienstwie do tego odwlekano ze strony polskiej tak dhi-
go kazdq propozycjg rozejmowq, ak przybyla na ziemie polskie annja
Haliera, swietnie wyekwipowana przez Entente w najbardziej nowo-
czesnq amunicje i wbrew uczynionemu Entencie przyrzeczeniu, zamiast
rozpocz^d waik$ z bolszewikami, wykonala napad na nasz front, osla-
biony przez zaabsorbowanie naszych sil na froncie bolszewickim.
Nalezy zgodnie z faktami stwierdzic z calym naclskiem, ze
oswiadczenie polskiego prezydenta ministr6w, wedhig ktorego annja
zachodnio-nkrainska podj§ia na nowo ofenzyw?, nie jest prawdziwa,
poniewaz utarczka patroldw pod UstrzykamP nie moze uchodziA
w oswietleniu fachowem za ofenzywg.
Jeszcze 9 maja naczelna komenda UkraiAskiej armji, stosownie
do wskazdwek, danych jej najwidoczniej w porozumieniu z przedsta-
wicielstwem Ententy przez naszego sekretarza stanu do spraw zagra-
nicznych, bawi^cego w Paryzu, dr. Bazylego Panejko,5 zrobila naczel-
nej komendzie polskiej armji propozycjg zawieszenia broni od 15 maja
о godz. 6-tej wiecz., pod warunkiem, ze polskie dow6dztwo naczelne
przesle sw^ zgod^ na t§ propozycjg az do dnia 14 maja.
Jako odpowiedz nast^pila wlasnie 14 maja szeroko zakrojona
ofenzywa gen. Ha'Pera.
Tylko dlatego ofenzywa Haliera z 14 maja mogla w krdtkim cza-
sie osi^gn^A tak wielkie rezultaty wobec naszych bohaterskich, lecz
zaskoczonych wojsk, ke rz$d zachodnio-nkrainski nigdyby nie przy-
puszczai iz, podczas gdy mialy miejsce rokowania w Paryzu pomigdzy
upelnomocnionemi przedstawicielami Polski i Zachodniej Ukrainy pod
przewodnictwem generala, wyznaczonego przez najwyisz^ instancje
paryskiej konferencji sprzymierzonych, annja sprzymierzonego z En-
tente panstwa (Polski) i to w dodatku ta jej cz§s£, ktdra otrzymala
mandat, analogicznie odpowiadaj^cy interesom republiki zachodnio-
ukrainskiej (odparcie wojsk bo’szewickich), podejmie przeciwko na-
szej republice ofenzywe oraz, ie miala peine zaufanie do polskiego
naczelnego dow6dztwa, kt6re z pewnoScia otrzymalo ze strony Enten-
ty takie samo z^danie zaprzestania operacji wojennych, i± podporzq^-
Ukralnlane from April 2, 1919. Proposed a “demarcation line" which was
accepted by the Ukrainians, but refused by the Foies.
« Ustryky, in Polish Ustrzyki, a town in the Carpathian Mountains.
a Paneiko, Vasyl (1383-1956), Ukrainian journalist and editor; Secretary
of Foreign Affairs of the government of the Western Ukrainian People's Re-
public (1918-1919). Delegate to the Paris Peace Conference.
138
kuje mu sig tak samo jak uczynilo to nasee dow6dztwo naczelne.
I teraz oto, wojska polskie maszeruj^ (pal^c i morduj^c przez
teren Zachodniej Ukrainy. Pan prezydent ministrow, Paderewski, dal
w ostatniej swej mowie haslo, do kt6rego stosuje sig teraz polskie woj-
.riko w zachowaniu sig swym wzglgdem naszej ludnosci. Powiedzial on,
ie potekie operacje wojenne w dawniejszej Galicji Wschodniej “nie
434 wojn^”, tylko “akcj% przeciwko tamtejszym bandytom”, uwaza tez
nasze wojsko nie za formacje regulame, ale obrzuca naszych bohate-
r6w mianem „bandytow’’.
Wywody te pana prezydenta ministrow, Paderewskiego, przeciw-
ko fonnie i tresci ktdrych sekretarjat stanu republiki zachodnio-
ukraihskiej podnosi niniejszym przed calym £wiatem kulturalnym
w uzasadnionym oburzeniu protest maj% ten skutek, ze na tylach
armji polskiej zostaly stworzone wojskowe oddzialy karne, ktore do-
konywuj$ masowych aresztowan nie oszczgdzaj^c nlkogo nad starca-
mi, kobietami i dziecmi, przyczem jedynym punktem oskartenla jest
przyznanie sig do narodowoSci ukrainskiej. Pal% cate wsie i domostwa,
wobec czego wypgdzenl z nich chlopi ukrainscy opuszczaj^c w dzlkiej
ucieczce sw6j dobytek, szukaj^ schronienia po lasach, о ile nie cbwy-
taj^ sig pchani rozpacz^ srodk6w stusznej samoobrony, st^d wynika
jasno, jak zle byl poinformowany pan prezydent ministrdw Paderew-
ski, gdy zaryzykowal twierdzenie, йе ludnosd ukrainska witala z ra-
doscig wojska polskie, jako swych zbawc6w.—
Praea polska oglasza, ze dnia 24 maja przewieziono uprowadzo-
nych 200 gredko-katolickich duchownych ukrainskich przez Krakow
do obouz dla internowanych w Zachodniej Galicji. Podtug wypr6bo-
wanych wzor6w rumuftskiej okupacji ukrainskiej czgsci Bnkowiny,
zalbrania sig tarn, gdzie ukazuj^ sig wojska polskie, uzywania ukrain-
Skiej mowy i pisma, zamyka sig nasze kulturalne i ekonomiezne insty-
tucje, konfjekuje sig ich maj^tek i zawiesza sig ukrainskie dziennlki.
Wszystko to dzieje sig pod pretekstem wykorzenlenia bolszewizmu
z Zachodniej Ukrainy.—
2e ten ostatni nie istnial tarn ай do wkroezenia wojsk polskich, ie
rzeczywifide na calym terytorjum bgd^cym pod zarz^dem sekretarja-
tu stanu Republiki Zachodnio-Ukrainskiej, panowal wzorowy lad,
a ludnos^ po miastach i na wsi nie oboi^zyla swego sumienia ftadnym
przekroezeniem ani wzglgdem klaey posiadaj^cej (oszczgdaono nawet
zamki i latyfundje polskich obszarnikdw) ani wzglgdem zyddw, о tym
.wysoka konfereneja w Paryzu byla zapewne poinformovana przez
rozmaite komisje kontaktowe, ktdre kraj nasz mial zaszczyt go^cic
w przeefcigu oStatnich siedmiu miesigey, tak samo, ze olbrzymie zapasy
139
38
DHP-R, No. 144
1919 maj 31, Warszawa. — List naczelnika panstwa J. Pilsudskiego
do prezydenta Rady Ministrow I. Paderewskiego о bieiqcych sprawach
polskiej polityki wschodniej.
Wieke Szanowny Paine Prezydencie!
Wyobrazam sobie, jak ciezkie ma Pan zadanie w tej chwili z tq
nieszczesnq sprawq ruskq. Ja otrzymujg prawie co dzien noty nad-
zwyczaj przykre od Conseil des Quatres. Noty sq skierowane wprost
do mnie, zqdajqc ode mnie odpowiedzi. Так, te prosz? bardzo i bardzo
Pana, aby Pan zeehcial czy przez Swirskiego, czy przez Skrzynskiego
zawiadomic mnie mozliwie szeroko i dokladnie о Panskich krokach
w Paryzu, Panskich poglqdach na kwesti?, gdyz w przeciwnym wy-
padku z koniecznosci wyniknq. aprzecznosci w post?powaniu moim
i Pana. Ostatnio nota w sprawie wschodniej Galicji byla trzymana
w tonie bardzo ostrym, przy czym p. Pralon' podkreshl mi w dodatko-
wym wyjasnieniu, te Francja idzie w tym wypadku jednozgodnie ze
zwymi sojusznikami i te liczyi na niezgod? i roteolitote poglqddw na
spraw? wsrod Ententy w tej chwili nie mozna. Odpowiedz swojq wy-
slanq dzisiaj przez Pralona zredukowalem jedynie do spraw czysto
wojennych. Sprawy polityczne rozmyslnie odlozylem na pdzniej pod
pozorem koniecznotei zachowania wszystkich obowiqzkow konstytu-
cyjnych. Zrobilem to w ten sposdb dla dw6ch powod6w. Jeden diate-
go, te nie mialem danych о tym, jaki wplyw wywarl uklad z Kurdy-
nowskim,2 z drugiej dlatego, te w tej wlasnie sprawie mialem juz dose
przykrotei i stare z naszym rodzinnym krzyksetwem ateby nie chcie£
zmusifi choc w pewnej mierze krzykaczy do ponoszenia konsekwencjl
z krzykackiej polityki. Wezwatem tei na _narad$ z powodu noty pana
Grabskiego, Wrdblewskiego wraz z p. Wojciechowskim. Skutek tej
narady ma bye sformukrwany w projekeie odpowiedzi na not§, ktdrq
si? wysle stqd na r?ce Pana. Swoje osobiste zdanie w tej sprawie przy
tej naradzie wyraznie zaznaczyiem i tu je Panu powtarzam. Do zakoh-
czenia kwestii naszych gramc zaehodnich zaleiymy w 9/10 od doforej
woli Ententy. Dlatego tez zawsze byiem zdania, te dop6ki ta kapitalna
i РгаЛоп, Eugene, French diplomat; first envoy of France to Poland
1919-Jan. 1920).
г cf. GasiorowsKa-Graboweka, VoL П, Doc. No. 142.
140
sprawa nie jest zakonczona, nalezy wszystkie inne sprawy, w ktorych
mozemy wpas6 w konflikty ze zdaniem Ententy, starac sig jedynie
przeci^gac bez ostatecznego rozstrzygania, nie stawiaj^c nigdzie krop-
ki nad i. Depiero po zakonczeniu tych spraw stajemy sig na Wschodzie
pierwszorzgdn^ sila, z kt6ra kazdy nie wyt^czaj^c Ententy, rachowad
sig i liczyc bgdzie. Wtedy latwo bgdzie, wyzyskuj^c wszelkie preteksty,
ktdrych nigdy przeciez nie brak, rozstrzygac sprawy na swoj% ko-
rzy&j, wyzyskuj^c to poiozenie, ze bgdziemy bardziej potrzebni innym,
nii ci inni byliby nam potrzebni. Niestety, jak Panu wiadomo, polityka
nasza osobliwie pod wplywem krzykactwa, poszla specjalnie w spra-
wie Galicji. wsch. calkiem innym torem. Postawilismy mndstwo kro-
pek nad i, draini^cych wszystkich i wszystko. Obok tego s%dzg, ze
w danej sytuacji nie mozna uzywac jedynie tych samych argument6w,
powtarzanych ci^gls. Wigc argumentow о naszych historycznych pra-
wach, argumentow о bolszewizmie Rusrndw i wszystkich innych, ktore
nie daj^ zgodnie z doSwiadczeniem poz^danego rezultatu i juz nie sq
zdatne do przeci^gania sytuacji. Trzeba wymyslic nowe dane, aieby
miano о czyin dyskutowac i rozprawiac, nie doehodzqc do rozstrzyg-
nigeia. Moze takim nowym argumentem bgdzie uklad z Kurdynow-
skim, moze reaina konieeznose zwiqzku z Rumunami, juz faktyeznie
osi^gnigta, ktdrej pozbyc sig nie mozna wobec grozby z Niemcami.
Mote, choc mocno w to wqtpig, autonomig uchwalon^ przez Sejm. Mote
koniecznos6 rozpatrywania calego zagadnienia wschodnich granic Pol-
ski bez wyl^czenia z nich i traktowania osobno i jedynie problemu
w Galicji. Odsylaj^c depeszg do p. Pralon, polecilem p. Wroblewskie-
мц przeslad j^ natychmiastowo i Panu. Tu wlaznie przychodzi mi jesz-
cze raz na mysl ta stala moja berf^ezka z powodu braku odpowiedzial-
nego kierownika aparatu ministerium przy nieobecnosci Pana. Z jed-
nej strony nigdy nie ma pewnosci przy tak funkejonuj^eym aparacie,
czy sam jestem dobrze poinformowany о biez^cych sprawach, tak sa-
mo z drugiej nie mam podstawy s^dzid, ze takie informaeje na czas
doplywaj^ do Pana. Sprawia to przy wszystkich kwestiach, przy kt6-
rych trzeba cos decydowad, usprawiedliwion^ bojazn, ze sig stawia
w sprzecznoSci z tym czy innym wypowiedzeniem sig innego odpowie-
dzialnego czynnika, a st^d niepewnosi decyzji i postanowienia. W naj-
lepszym wigc wypadku polityka jest niezdecydowana, a w gorszym
pelna sprzecznosci, a wigc wzbudsaj^ca podejrzenie i nieufnosd. Jesz-
cze wigc raz proszg о przysianie Skrzynskiego do Warszawy jak naj-
prgdzej!
Teraz s!6w parg w sprawie uzycia wojsk Haliera. Bojg sig ogrom-
nie, ze Pan z powodu glupiego rozkazu Haliera, zlosliwie ogloszonego
141
we wszystkich pismach, b^dzie mial duzy klopot.
Przesytam Panu kopig przylapanej depeszy z Pragi do Kurdynow-
skiego. Skrzyczaiem dzis Hallera za to postepowanie, ale ztego tym
nie naprawimy. W kazdym razie proszg si§ liczyc z tym, ze moje wy-
jasnienia w tej sprawie bgdq zawsze brzmialy jednakwo, tzn., ze a)
pierwotne postawienie wojsk na tym froncie byto przeze mnie zarzq-
dzone po poprzedniej umowie z gen. Henrysem, tak ze Istnienia wojska
Hallera w okolicy Belza i pod Sokalem nie negojg i gdzie wi§c mogly
bye miejseowe potyezki przed otrzymaniem zastrzezen oficjalnych ze
Strony Pana; b) po rozmowie z Panem, pomimo wielkich trudno&ci,
zadyrygowalem jednq dywizji na Wolyn, drugq do rezerwy Sci^ganej
w okolicv Rawy Ruskiej, bliiej do kolei, dla przetransportowania jej
na zachod; c) po rozbiciu Rusindw dywizja ta wobec braku materiahi
kolejowego kolo Rawy Ruskiej cz^sciowo zostala zadyrygowana pie-
szym marszem do Lwowa, skqd i ta cz^sc zostala przeniesiona na za-
ch6d. To sq roskazy wyszle ode mnie, za resztg nie ponoszg odpowie-
dzialnosci i gdyby taka byla konieezna, musieliby ponoste jq ci, ktdrzy
wbrew rozkazom postepowali inaczej.
Spomi^dzy wyznaczonych pos!6w widziaiem sig dotqd jedynle
z ks. Sapiehq,3 z ktorym rozmawiatem о polityce angielskiej, uprze-
dzajqc go z gory, ze b^dzie mial ciezkq prac? zrobienia tych stosun-
k6w przyjaznymi.
Jako gl6wny cel jego pracy poetawilem mu: a) parowanie wply-
w&w Rosji i pracc przeciw mysli о wielkiej Rosji, si^gajqcej do Bugu;
b) popieranie ch§ci Iqcznosci wszystkich narod6w i lud6w, bgdqcych
mi§dzy nami a wlasciwq Rosjq, nie z Rosjq, a z Polska, naturalnie na
podstawie federacji; c) prac§ nad zmniejszeniem zympatii u lewico-
wych elementdw angielskich do Niemiec i Rosji; d) zainteresowanle
Anglii skonomieznie w sprawach Polski. Przedtem jeszcze rozmawia-
lem z Kowalskhn? Temu wskazywalem na konieeznose przerobienia
w Watykanle dotychczasowej koncepcji polttycznej, ktora dla popie-
rania mteresfiw katolicyzmu odezepila katoMcyzm od polskoSci, ratn-
jqc w ten sposdii koscidi w cz^sci przynajmniej prze&ladowari ze strony
Rosji; bronienie zas odwrotnie koncepcji, zgodnej z obeenym ukladem
sil, a polegajqcym na wsp61nocie interesdw polskich 1 katolickich, gdyi
jedynie z rozszerzeniem panowania 1 wplywdw polski katolicyzm moie
robid podboje wsr6d Bialorusin6w. Specjalnle zas wskszywalem na
s Sapleha, Eustachy Kajetan (1881-1963), Polish diplomat; envoy to
London (1919); Minister of Foreign Affairs (1920-1921).
< Kowalski-Wierusz, Jdzef (1888-1927), Polish scholar, Poland’s envoy to
the Vatican (1919).
142
konieczno£6 robienia nacisku przez Watykan i jego wyslannikow ua
bardzo wptywowe duchowiehstwo litewskie.
Z wakantnych jeszcze posad chc? zwr6ci<5 uwag? Pana na Fin-
land!?. Jui przy rozmowie z Panem propotiowaiem Wasilewskiego, jako
najlepszego do pracy w Fmlandii, Estonii i Lotwie. Ma on specjalny
talent do dzialania wsr6d tych narodow, kt6re byly pod panowaniem
roeyjakim, a kt6re mog$ bardzo silnie zawaiyfi na szali swoj^ opini$
о Polsce i swoj^ ch?ciq zblizenia si? do nas. Balbym si? tain jak ognia
wszystkich ludzi zwiqzanych w przeszlosci zbyt bliskimi koneksjami
rosyjakimi, gdyz z jednej strony trudno by im byio stawafi w sprzecz-
nosci z samym sob^ w por6wnaniu z niedawnq. przeszlosci^, z drugiej
nieiinile by byli widziani w tych sferach, na kt6rych w polityce орггеб
si? nam potrzeba, tzn. w sferach antyrosyjskich, a wreszcie nie dajq
tacy ludzie dostatecznej gwarancji, te dostatecznie zabezpieczeni
sami do wptyw6w rosyjskich. Styszalem о kandydaturze, nie wiem
przez kogo wysuwanej, p. Harusewicza.® Jestem temu stanowczo prze-
ciwny. Dla Lotwy bylby bardzo dobry p. Soltan,® adwokat, kt6ry dhigi
czas mieszka w Rydze i jest w stosunkach zazylych z tymi Lotyszami,
ktdrzy stanowili rz^d lotewski, obalony niedawno w Libawie przez
Niemcdw. Gdyby byla jakas mozliwosd wyslania go przez Paiyz do
Libawy, jezeli nie dla reprezentacji formalnej, to dla nawi^zania sto-
sunk6w i przygotowania gruntu na przyszlosc, byloby to bardzo dob-
rze. W og61e, zdaniem moim, naleiy spieszyc z formalnym uznaniem
Estonii i Lotwy i z ustanowieniem reprezentacji i wplywow naszych we
wszystkich narodach otaczaj^cych Battyk.
Wreszcie co do Serbii, posylam Panu propozycje, zrobione przez
samego Babiahskiego’ о jego wlaenej kandydaturze. OsobiScie nic nie
miaJbym przeciw temu. S^dz? nawet, ze bylby dosd odpowiedni.
Z kilku stron, pomigdzy innymi i od gen. Rozwadowskiego, ko-
munikuj^ mi, te brak jest w obecnej sytuacji politycznego wyciqg-
ni?cia przez nas i przez aliant6w konsekwencji militarno-politycznych
z faktu sojuszu, mianowicie uznania, te wojska nasze do skonczenia
wojny znajduj^ si? pod jednoHtym dowddztwem marszalka Focha.
s Haruslewicz, Jan (1863-1929), physician; member of the Polish National
Democratic Party; member of the Russian Duma; active in the Council of the
Polish Interparty Alliance in Russia (1917-1918).
* Soltan, Wladyslaw (1870-1943), lawyer; chief of civil administration in
the Warsaw province; Minister of Internal Affairs (1923-1924).
i Babiahskl, Aleksander (1853-1931), general in the Russian Army; mem-
ber of the Polish Democratic Committee in Russia (1917); a group-commander
of the Polish forces on the eastern front, Jan. 1919.
143
Osobiscie rozumialem, ze wyptywalo mechanicznie z samego faktu so-
juszu, dlatego tez przy wydawaniu rozkaz6w na wypadek wojny
z Niemcami zaznaczylem, ze rozkazy te mog^ bye zmienione przeze
mnie przy otrzymaniu innych dyrektyw, sprzecznych z moimi rozka-
zami. Bardzo jednak bye moze, ze potrzeba do tego specjalnego aktu
panstwowego ze strony rzqdu lub mojej. Proszg wigc to wyja&nic i co'
jest do tego potrzebne, zarzqdzic lub mnie о tym zawiadomic.
Sqdzg tez, ze nalezy uprzedzic wypadki i ju£ teraz tarn wyslab ko-
gokolwiek do Kolczaka na Syberig. St)dzg, ze najlepiej byioby do tego
dac generala, i to shiziby rosyjskiej. Dodac zaS mu trochg do pilnowa-
nia, trochg do korygowania w stosunkach z cywilnymi, sekretarza
znajq.cego dobrze Rosjg i wroga wszelkiego moskalofilstwa, w ktdre
niechybnie popadnie kazdy b. general rosyjski, z chwilq. gdy dluzej
pobgdzie w rodzinnym otoezeniu. Wyj^tk6w z tego prawa jest bardzo
malo i zatem latwo ich wyszukiwac. Co do mnie proponujg gen. Mi-
chaelisa.8 Nad sekretarzem trzeba by bylo sig zastanowic. Proszg
о zdanie Panskie w tej sprawie.
Wreszcie komunikujg Panu, ze akt Naczfelnej] Rady w Poznaniu,
oddajq.cy komendg wojsk wielkopolskich w moje rgee, zostal mi wrg-
czony na drugi dzien po Panskim wyjezdzie. Fakt ten wielkiego zna-
czenia zostal dokonany nie bez Panskiego wplywu, a wbrew memu
sceptycyzmowi. Spieszg wigc Panu wyrazid moje podzigkowanie i skru-
chg sceptycznego i podejrzliwego Litwina. Na skutek pewnych za-
strzezen, co do ogloszenia natychmiastowego tego faktu, zapytalem
о zdanie pp. Pralona i Gibaona,9 ktorzy jednozgodnie wyrazili opinig,
ie w tej wlasnie chwili nie byioby odpowiednim solenne ogloszenie
i oficjalne przyznawanie sig do faktu ze wzglgdu na mozliwoSc wyko-
rzystania tego faktu, jako rzekomej prowokaeji z naszej strony w sto-
simku do Niemcow. Zastosowalem sig do tych rad i zakomunikowalem
to wojsku nie uroezystym rozkazem, lecz poleceniem dania znac о tym
wyzszym oficerom, do komendantow batalibn6w wl&cznie. S^dzg, ze
byioby dobrze, aby Pan zakomunikowal to r6wniez konfidencjonalnie
panstwom aliancldm, a specjalnie marszfalkowi] Fochowi. Z natury
rzeczy nalezy sig to rdwniez gen. Rozwadowskiemu.
Na koncu proszg jeszcze raz najusilniej Pana, aby Pan zechcial
s Michaelis de Henning, Eugeniusz (1863- ), officer of the Russian
Army commander of the 3rd Polish Corps in Ukraine (1S18); chairman of the
War Council in Warsaw (1919); Minister of Military Affairs (1920-1921).
в Gibson, Hugh Simmons (1883-1954), American diplomat: member of the
Inter-Allied Mission to countries of former Austro-Hungarian Empire, (Dec.
1918-Jan. 1919); envoy to Warsaw, (1919-1924).
144
tv jakikohviek эровбЬ i jak^kohviek drogq., czy to przez Skrzynskicgo,
czy przez Swirdkiego, dac informacje о tym, co si? dzieje w Paryzu,
oraz dac odpowiedz na pytanie przeze mnie postawione. Wspolpraca
moja z Panem jest konieczna. Wi?c wtedy, gdy niepodobna zastpsowac
metody zywej rozmowy, trzeba sig uciec do srodkow gorszych, ale je-
dynie mozliwych. A powtarzam raz jeszcze, pracowad dotychczaso-
wym aparatem absolutnie nie sposob. Wigkszosc tych spraw, ktorych
dotykam i poruszam w rozmowach ustnych czy listownych z Panem,
jest albo scisle konfidencjonalnej natury, albo lezy jedynie w sferze
zamierzen lub przypuezczen, albo wreszcie wymaga, jesli juz: nie prgd-
kiego, to przynajmniej powolnego zalatwienia. Tymczasem zawsze
mam wrazenie, йе praca z aparatem dotychczasowym bez zlej absolut-
nie wob p, Wrdblewskiego albo si? konczy daniem sprawy na plotki
i drobne intrygi polityczne, albo psuje wykonanie zamiarow przez
przedwczesne ujmowanie ich praktycznie, albo wreszcie natrafi przy
konranikacjach na wiedny Inb bezwiedny sabotazek.
Dla Pani Prezydentowej przesylam serdeczne pozdrowienia, po-
zostajg z prawdziwym szacunkiem
J. Pilsudski.
39 T-17
1191/T2
Dowddztwo armii gen. Hallera
Sztab. IVa
L.F.-60/19. Kwat.
Miejsce postoju, 3.VI.1919.
Do
PANA NACZELNIKA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
JOZEFA PILSUDSKIEGO
w Warszawie
Przesylajq.0 w zaiqczeniu przedlozony mi memorjal w sprawie
'urzqdzenia ziem wolynskich, wyraiam najzupehiiej swq. zgodg z wywo-
dami p. Antoniego Plutynskiego, dyrektora Banku ziemi polskiej
w Lubbnie.
Znajq.c dokladnie teren wolyriski, stosunki i warunki rozwoju
ekonomicznego, przyznac muszg, йе akcya taka podjgta przy pomocy
Rzqdu i wojska тойе przynicsc dla Pahstwa naszego wprost nieocenio-
145
не korzysci tak pod wzglgdem narodowym jak i ekonomicznym.
Rdwnoczesnie przedkladam 1 egzemplarz Naczelnemu Dow6dztwu.
[SEAL]
DOWODZTWO ARMH GENERALA HALT,ERA
[Stamp] Dow6dztwo Armii Generate Hallera
ADJUTANTURA GENERALNA
WARSZAWA
L.Dz. 1191/T2 dnia 27/VH1919 r.
О URZ^DZENIU ZIEM WOLYlQSKICH
Zajgcie zachodnich powiat6w Wolynia przez Wojska polskie sta-
wia zarowno rzqd, jak i spoleczenswto polskie przed konieczno£ci$
rozwi^zania kompleksu trudnych zadan, zwiqzanych z posiadaniem
tych pod wzglgdem strategicznym i gospodarczym waznych obszardw.
Powiaty wlodzimierski, kowelski i hiski wchodzqce od pazdzier-
nika 1915 r. w najscislejszy teren operacji wojennych ulegly tak da-
leko idqcemu wyludniendu i goepodarczemu wyrriszczemu, sc ani szkdd
dotychczas obliczyc nie zdolano, ani ich naprawifi bez szczegolnego
wysilku s^siednfch ziem polskich niepodobna. — Dose przytoczyc, &e
kiedy statystyka rosyjska (1911-12) wykazywala w powiecie wtodzi-
mierskim 57 ludzi na kw.km. — w kowelskiem zad 38 — to wedle
dOtychczasowych obliczen zaludnienie w czasie wojny stopnialo do
pdowy. LudnoSd polska i iydowaka czg^ciowo, ludnoSd prawostewna
w przewa^aj^cej wigkszoSci kraju opuSdly i niemozliwem jest okreslic
kiedy i w jakiej proporeji do kraju powrdeq.—
Ziemia oma lezy jeszcze przewa£me odlogiem. Mimo energicz-
nych zabiegdw miejecowych wteda polskich, Ministerstwo Aprowiza-
cji nie dostarczylo nielicznym rolnikom wolynskim potrzebnej na te-
goroezny siew wiosenny itosci nasienia tak, ie kraj ten z wtesnych za*
eobow ani obecnie, ani do zbiordw 1920 nie bgdzic sig m6gl wyzywid.
Cale wsie miesiqcami zywily sig korq drzewnq, obecnie wymieraj^
z glodu i szerzqcych sig na podloku glodowem chor6b: tyfus6w, dy-
zenterji i hiszpanki.—
Obowi^zkiem Polski jest zapewnic Wolyniowi minimum egzysten-
cji. Domaga sig tego zdrowotnosc armji i pogranicznych powiatow
Kr61ewstwa, konieeznose dalszej orgznej i cywilizacyjnej walki z Ro-
sjq. i kwestja samejie przynaleznosci panstwowej tych pod wzglgdem
146
strategicznym pierwszorzgdnych okrggdw.—
Pomyslne rozwi^zanle kompleksu spraw wolynskich okupicby na-
letek> сЬоёЬу znacznymi ofiarami materjalnyml, atoli Wolyn sam
oplacic mote koszty tej akcji i w tym duchu stawiam konkretne pro-
pozycje.—
Przed przystqpieniem do szczeg61dw ustalic nalezy zasady ogolne.
Pferwsz% zasady winno byd wyl^czenie spraw wolynskich z kom-
pleksu wysoce poEtycznie, spolecznie i gospodarczo skompHkowanych
spraw bialorusko-litewskich. Wolyn zachodni jest krajem, w ktorym
polacy z nikim i z niczem liczyc sig nie potrzebujq, byleby tylko praco-
wali z pozytkiem dla resztek pozostalej ludnosci.
Drug$ zasady jest wytworzenia zdrowego wspdlpracownictwa
wladz miejscowych nietylko z iudnoscia miejscowq., ale takze z tymi
instytucjami Kr61estwa i Galicji, kt6re oSwiadcz^ gotowosd pracowa-
nia na Wolyniu 1 dla Wolynia w ramach ustalonych zadafi goepodar-
czych. Tu, gdzie iywiol polski jest liczebnie slabym, polacy о ile nie
chc$ stad sig najezdzcami na podobienstwo moskali, muszq starad sig
przedewazystkiem о powigkszenie ilosci inteligencji wolnych zawoddw,
a nie dawad sig porywad zgubnemu szalowi Kr6lestwa upanstwawia-
nla 1 biurokratyzowania calego zycia gospodarczego.
ТггесЦ zasadq winno bye mozliwie zupelne uniezaleznienie admi-
nistraeji wolynskiej od szczegdlowej higereneji centralnych wladz war-
szawskich — naturalnie w ramach og61nie przyjgtego programu. Trud-
notei komunikacyjne, brak decyzji i powolnodd w zalatwianiu dalekich
Warszawie spraw kresowych, niedokladne rozgraniczenie kompeteneji
poszczegdlnych ministerstw w pehii usprawiedliwialo utworzenie Ge-
nerainego Komisarjatu CywSnego dla Ziern wschodnich przy Naczel-
nem dow6dztwie armji. W praktyce atoli w szeregu spraw konkret-
nych migdzy innymi w najwadniejszej sprawie aprowizacyjnej nieza-
leteote Komisarjatu okazala sig fikeyjn^. Potrzebni miarg samodziel-
nosci uzyskad mote Zarzqd Ziem wschodnich jedynie opieraj^c sig
w najszerszym rozmiarze na wspolpracy czynnika spolecznego a w
szczeg6hiosci przez zdobycie wlasnych wystarczaj^cych zasobdw fman-
sowych.—
I. Aprowizacja.
Podstaw^ wszelkiej gospodarczej dzialalnosci na Wolyniu jest
aprowizacja. Jest ona r6wniei decydujqcym czynnikiem polityeznym.
W przeciwiefctwie do Galicji wschodniej ludnote prawoslawna wolyn-
ska nie zdradza zadnych aepiraeji narodowosciowych, czy prawno-
pahstwowych — zngkana wojn^ i rozterk^ bolszewicko-ukrainskq
147
pragnie przedewszystkiem iyi, mniejsza о to w jakim panstwie i pod
jakbn rzqdem. Wobec milowych obszar6w ziemi leiqcej odlogiem nie
ma tu kwestji agrarnej — nie ma r6wniez kwestji robotniczej. Jezeli
ludnosci tej dostarczymy pozywienia w ilolsci dostatecznej, jefceli obok
ofenzywy zbrojnej przeprowadzhny na Rosjg ofenzywg m^cznti to
zyskuj^c w ten sposdb wdzigczno&c ludnosci stwarzamy now$ powai-
04 szansg zwycigstwa polskiej idei na wschodzie.
Racje wydzielane nieregulamie przez Ministerstwo Aprowizacji
to racje glodowe; pozwalanie zas prywatnym nieodpowiedzlalnym han-
dlarzom na przyw6z artykulow pierwszej potrzeby konczy sig zazwy-
czaj lichwq. ^ywnosciowq.. Jedynem pewnem wyjsciem na jasne wody
byloby:
a) objgcie wyzywienia powiatdw wolynskich w kontyngent armji
polskiej zapewniajqc Komisarzowi Generalnemu odpowiedni bezpo-
sredni udzial w dostawaeh amerykanskich i poznariskich. Ministerstwo
Aprowizacji bowiem, jak do^wiadczenie uczy, nie jest w moznosci pod-
jgtych w etosunku do kresdw wschodnich zobowi^zan nawet w malej
czgsci wypelnic i zapewnienia z tej strony nie mog^ Ьуё podstaw^
iadnej powazniejszej akcji gospodarczej. — Rozdzial ±ywnosci spo-
czywac powinien nadal w rgkach powiatowych referent6w aprowiza-
cyjnych.
b) utworzenie pod egidq instytucji finansowych domdw importo-
wych z magazynami w Kowiu, Wlodzimierzu Wolynskim i Lucku na
artykuly niezb^dne a planem urz^dowej aprowizacji nie objete. Do
udziahi w Konsorcjum zawi^zanym w formie spdlki z ograniczon^
odpowiedzialnosci$. powolanemi bye winny przedewszystkiem powai-
ne domy handlowe z Lublina, jako najblizszego centrum gospodarcze*
go. Domy te w zamian za poddanie si$ w sprawie polityki cen kontroli
wolyfiskich organow aprowizacyjnych uzyskac winny ulatwienia
w sprowadzeniu towar6w.
c) Celem powolsnia najszerszych warstw ludnosci miejseowej do
wsp6tudziahi w pracach aprowizacyjnych nalezy popiera6 tworzenie
kooperatywnych sklepdw gminnych i wioskowych nie cofaj^c si§ na-
wet przed prawnym albo faktyeznym przymusem ze strony wladz
aprowizacyjnych — w ten spos6b bowiem najskuteczniej moina zwal-
cza6 w praktyce wyzysk 2ywnosciowy.
Aprowizacja jest dot^d najwydatniejszym frddlem dochoddw
skarbowych zarz^du wotynskiego. Roznicy migdzy cenq. zakupu przez
Komisarjat a cenq. sprzedazy nie na^taloby zmniejszac, gdyz nie brak
pienigdzy papierowych w rgkach ludu, ale wlasnie ich nadmiar jest
jednq. z przyczyn gospodarczego zastoju.
148
П. Eksploatacja lasow.
GI6wnem bogactwem ziemi wolynskiej obszary pod lasem. La-
ay te gospodarczo podzielic nalezy na dwie grupy:
a) Cz?sc lasdw zostala w ostatnich latach nad program gospo-
darstwa lesnego w spos6b rabunkowy wyci?tq. i zdewastowan^ — cz?-
Sciowo przez operacje wojenne, cz?sciowo przez zarz^dy lesne mo-
carstw okupacyjnych. W lasach tych znajduje si? za miljony drzewa
Sci?tego 1 nie korowanego. Cale partje drzewostanu zostaly tak silnie
wyzywicowane, ze drzewo uschnie lub bgdzie chorzec. Lasy te muszq
natychmiast i bez wzgledu na rentownosc przedsi^wzi^cia doprowa-
dzone do pors^dku, о ile nie maj$. si? stac l?gowiskiem szkodnikow
groznych dla caloksztaltu gospodarki lesnej na Wolyniu. Caly powa-
lony lub wyiywicowany drzewostan, о ile moznosci rowniez te olbrzy-
mie ilosci drzewa, ktdre lezq dotychczas w ziemiankach, okopach i ba-
rakach winny bye w moiliwie krotkim czasie z oko’ic zdewastowanych
las6w usunigte.—-
b) Cz?sc znowu lasow dzi?ki swemu polozeniu zostala nietkni?ta
a pi?cioletnie por?by stojq niewyrqbane. — Lasy te nadajg si? niewqt-
pliwie do intenzywnej regulamej eksploatacji. Kr61estwo Polskie bylo
ju£ przed wojn^ jednym z biedniejszych w drzewostany krajow Euro-
py — po kilkuletnich rz^dach okupantdw pozostalo w Krdlestwie tak
malo lasu rgbnego, ze odbudowac si? mo±e ono jedynie przy pomocy
1as6w Bialowiezy i Wolynia. Jedynie posiadanie tychze lasdw moze
umozliwi6 odbudow? spalonych wsi i miasteczek Krdlestwa i Galicji,
budow? wagonow, okr^tow i barek kanalowo-rzecznych. Jedynie za-
trzymujq,c na stale lesne obszary Wolynia uzyska Polska efektywne
odszkodowanie za szkody wojenne i ofiary poniesione w walce z bol-
szewizmem.—
Celem planowego i umiejgtnego wyzyskania bogactw lesnych Wo-
lynia naleiy:
a) Natychmiast po porozumieniu z Iwowskq. Akademiq. lesnq po-
wolac pierwszorz?dne sity fachowe na referent6w lesnych przy koml-
sarzach powiatowych i celem ujednostajnienia polityki lesnej utwo-
rzy6 w Kowiu Inspektorat leiny dla calego Wolynia, Urz?dy te roz-
poezynajac od stworzenia prymitywnego katastru stworzyc winny
calkowity plan gospodarstwa zar6wno w prywatnych, jak i w panstwo-
wych lasach z uwzglgdnieniem jui poczynionych milionowych inwe-
stycji okupantdw (kolejek, tartakdw, teipentyniami i t.p.) Urzgdnicy
ci muszq polnerac place odpowiadajace wysokim obecnie wynagro-
dzeniom sil fachowych.
149
b) Kategoryczn^ przeszkodq norma>nej eksploatacji laedw wo
lynskich jest brak goscidcow, kt6rych wybudowanie pochlongioby
masg pieni^dzy i czasu. — Stqd kategorycznym postulatem skarbu wo-
lyftskiego musi bye oddanie mu do dyspozycji na razie wszystkich ko-
lejek waskotorowych, znajdujqcych sig na przestrzeni Wolynia. —
Nale±y niedopuscic do rabunkowego dewastowania olbrzymiej sieci
kolejek wgskotorowych zbudowanych tu przez obie strony wojujqce
(przezlo 500 km) dla uzyskania trochy materjahi zelaznego. Kolejki
czysto strategiezne usuwane byd mogq po straceniu wartosci strate-
gieznej dopiero po wywiezieniu do staeji kolei normalno-towarowej
calego zapasu drutu koiczastego, zelaza i drzewa, znajdujqcych si£
na starych pozyejach. Kolejki wotynskie po poezynieniu niezbgdnych
zmian i uzupetnieh stanq si$ podstawq gospodarstwa *esnego — na-
turalnie bgdq one musialy zostac scisle zastosowane do ogdlnego pla-
nu gospodarstwa le&nego.—
c) Wyrqb las6w, umchomienie tartak6w i kolejek, przeprowadze-
nie demobflizaeji front6w niemiecko-austryackiego i rosyjskiego do-
starczyd moze z miejsea zarobku lieznym rzeszom bezrobotnych, z ktd-
rych rekrutujq si^ obecnie g!6wne zastgpy niezadowolonych i awantu-
ruj^cych si§ w Polsce komunist6w. Te kolumny robotnicze atoli mu-
sialyby zostac zorganizowanymi na p6I po wojskowemu: wspdlne ba-
raki, wspdlna kuehnia, kontrola wojskowo-policyjna i sanitama.—
d) Spieszne uruchomienie pot^nego przemyshi drzewnego nie da
si§ w warunkach wolynskich pomyslee bez iniejatywy, wspdlpracy i ka-
pitahi prywatnego. Przemysl i handel drzewny wymagajq wogdle wiel-
kiej dozy dostosowania si§ do ka&loczesnych konjunktur. Zarzqd pan-
stwowy prowadzqc cz^stokrod poprawnie kultury, r6wnie czgsto
w braku handlowego kontaktu z rynkiem popelnia omytki, ktore, jak
w wypadku domen galicyjskich, przy sprzedazach drzewa pociqgajq
za sobq straty idqce w setkl miljondw. — Z drugiej strony oddawanie
drzewa wdrodze licytaeji handlarzom pokyzyzowad moze cal$ akcj©
odbudowy. Inne muszq bye ceny d!a rzqdu polskiego, sejmikow, gmin,
itd., inne dla stowarzyszen budowlanych, inne dla targu wewngtrzne-
go, inne wreszeie na ekaport. Nalezaloby przeto celem zuzytkowania
bogactw lesnych Woiynia przyjqd form? spdlki pahstwa z kapitalem
prywatnym, kt6rato forma przez najnowszq szkolg ekonomistdw fran-
cuskich uznanq zostala r6wniez teoretycznie za najdoskonalszq forme
gospodarczego wspdldzialania panstwa z kaprtalem. — Wobec tego
proponujg zaloznnie Akcyjnego Towarzystwa lasow wolynskich z ka-
pitalem na poezqtek 10.000.000 koron, do ktorego w potowie wszedtby
rzqd polski, wnoszqc za akeje czgsc kolejek i tartakdw, stanowiqcych
150
hip wojenny, w potowie zas instytucje i osoby prywatne. Towarzystwo
to rozporz^dzajqce poza kapitalem wlasnym znacznym kredytem; Imo
Uruchomi stopniowo kolejki i tartaki i albo kupowad bgdzie od zarz$-
du wolynskiego drzewo na pniu, albo tez za scigcie, przywoz i wytarcie
drzewa pobierac bgdzie staiq oplatg. 2do Przeprowadzi w porozumie-
niu z zarzqdem wolyuskim i rzqdem potakhn, ktory bgdzie mial swych
przedstawicieli w organach zarzqdzajqcych Towarzystwa, rozgatun-
kowanie drzewa i wyznaczenie kwot na odbudowg Wolynia, Galicji
i Krdlestwa, na potrzeby fabryk wagon6w, woz6w, narzgdzi rolniczych
i t.p. na materjal stolarski oraz na eksport. Od sprzedanych ilosci po-
hierafi bgdzie towarzystwo prowizjg handiow^, о ile nie kupilo drzewa
na wlasny rachunek.
Towarzystwo przyshigiwac bgdzie rowniez prawo kupna porgb
zatwierdzonych przez wladze od prywatnych wlascicieli lasow i mnoi-
Hwi ono w ten sposdb uruchomienie warsztatdw rolnych.—
Ш. Uruchomienie warsztatow rolnych.
Ce!em uruchomienia warsztatow rolnych propomijg natychmia-
stowe zwolanie zebrania wlascicieli wigkszych obszardw do Kowla
i utworzenie Towarzystwa Wzajemnego Kredytu na Wdyniu na zasa-
dach wielokrotnej porgki. Wszyscy przystgpujqcy musieliby sig zobo-
wiqzac, йе w razie sprzedszy lasu ulokujq polowg otrzymanej gotowki
we wzajemnym Kredycie bez prawa wypowiedzenia sum tych na lat
pigc i za umiarkowanym procentem. Wzajemny Kredyt udzielalby
z funduszdw tych poiyczek na uruchomienie warzstatow rolnych tym
ziemianom, kt6rzy czgsto nie posiadajq porgb le&iych na sprzedaz czy
tez takie porgby, kt6re ze wzglgddw komunikacyjnych na razie eks-
ploatowanymi bye nie mogq. Kredyt udzielany w formie wekslowej
ewentualnie z zabezpieczeniem na ziemi dostarczylby Wzaj. Kredytowi
materjaln do redyskonta w bankach Kr61estwa.—
Odnosnie do nmiejszej wloscianskiej wlasnosci najskuteczniejsza
metoda samopomocy nie da sig niestety zastosowac, jak dhigo obo-
wiqzuje jeszcze na Wotyniu postanowienie prawne rosyjskie zabra-
niajqce egzekucji za zobowi^zania nieruchomoSci i pewnych ruchomo-
wlosciafiskich. Dlatego naleialoby na razie zrezygnowac z tworze-
nia wloscianskich kas poiyczkowych w szerszym zakresie i zar6wno
cigzar odbudowy, jak i uruchomienia drobnych warsztatdw rolnych
spoczqc bgdzie musial na samym zarzqdzie wolytynskim i na gmi-
nach — a to w formie kredytow w naturze. Pomoc Swiadczona przez
151
wladze polskie b?dzie z drugiej strony miala powa±ne znaczenie po-
lityczne.—
IV. Siano i wypas bydla.
Drugiem po lasach bogactwem Wolynia l^ki. Po przeprowadze-
niu w basenie Prypeci robot regulacyjnych kraj ten zmienic si? moze
w jedna olbrzymiq Holandj?. Zarowno w kierunku zbioru siana jak
i wypasow bydla inicjatywa ziemian miejscowych powinna spotkad
najdalej idgc^ pomoc ze strony rzqdu a w pierwszym rz?dzie ze strony
najbardziej w dostawach siana i mi?za zainteresowanej Intendentury
W.P. — Pomoc t? rozumied nalezy w formie udzielenia wladcicielom
Iqk zaliczek czgsciowo w gotdwce cz?sciowo — co wazniejsze w zyw-
nosci — aby mogli natychmiast przyst^pid do sianokosow. — OdnoS-
nie do wypasow wzorowadby si? mozna na ukladach zawieranych przez
rzgdy okupacyjne.—
V. Osadnictwo.
О nonnalnem zagospodarowaniu ziem wolynskich opustoszalych
w czasie wojny nie moze bye mowy bez przeprowadzenia osadnictwa
polskiego. Sprowadzanie jedynie robotnikdw, rzemie&lnikdw, urz?d-
nikdw i inteligencji bez rdwnoczesnego osadzania chlopa polskiego na
opuszczonej, a w przecigciu nie gorszej niz w Krdlestwie, ziemi byloby
blgdem polityeznym.
Szereg wielkich wta&cicieh ziemskich polakdw odwiadezyto goto-
wosc odstqpienia osadnikom polskim polowy swej siemi uiytkowo-
rolnej na kilkanastoletni^ wyplat?. Krok ten podyktowany zar6wno
najszczytniejszym patrjotyzmem, jak i najrealniejszym interesem
wlasnym i instynktem samozachowawczym. Jak bowiem z jednej
strony osiedlenie czterech rodzin wlo?cianskicsh na kwadratowym
kilometrze wystareza zupelnie, aby w danej okolicy zapewnic przewa-
g? bezwzgledng zywiolowi polskiemu, tak z drugiej strony dopiero
przez przeprowadzenie osadnictwa i podniesienie ogoinej kultury kra-
ju osiagnie pozostala wi?ksza wlasnoSc realna, powazna wartosd.
Zastrzec si? jednak nalezy przeciwko bezposredniej ingereneji
rzgdu polskiego do spraw osadnictwa na kresach. Smutne doswiadeze-
nia й.р. Niemieckiej Komisji Kolonizacyjnej, kt6ra jui przed pogro-
mem militamym Niemiec byla nietylko finansowo, ale i narodowo-
dciowo zbankrutowanem przedsi?wzi?ciem, powinny bye ostrzeSeniem,
ie w okrggach mieszanych nie ma miejsea dla panstwowej ingereneji
152
w sprawy osadnlcze. Jedno z dwojga bowiem: albo panstwo polskie
sprzedawad bgdzie ziemig kaMemu reflsktantowi bez wzglgdu na na-
rodowosfi i sprzedajqc ziemig dotyehczas polskq. w rgce obce wyrzqdzi
zywiolowi poiskiemu nieobUczaine efefktywne i moraine szkody, znl-
szczy podstawowg zasadg “obrony ziemi polskiej”, albo tez prawnie
czy faktycznie dawad bgdzie pierwszedstwo polakom, a w ten spos6b
sciggnie na siebie sluszny zarzut stronniczosci budzqc nienawisci na-
rodowosciowe na wewnqtrz i dyskredytujgc sig wobec opinji. Prowa-
dzenie osadnictwa pozostawi6 nalezy czynnikom miejscowym przy po-
parciu przedewszystkiem tych instytucji spotecznych, kt6re jak Lu-
belski Zwi^zek ziemian w Hrubieszowskiem z powodzeniem akcjg
osadniczg jui prowadzily.
Domagad sig jedyme nalezy ze strony wladz polskich:
a) Przyspieszenia takiej organizacji sgdowych wladz na Wolyniu,
aby byio mosna formalnie przeprowadzac tranzakcjg mjqtkowe siem-
skie a to kupno i obcigtenia.
b) Zabezpieczenie nowym osadnikom bez wzglgdu na narodo-
wo&S takichze samych praw do pomocy w aprowizacji, odbudowie i za-
gospodarowaniu, z jednej korzystad bgdg. dawni mieszkancy.
c) Zapewnienie osadnikom podgzajgcym na Wolyn prawa swobod-
nego przewiezienia inwentarza martwego i iywego oraz zapasu zyw-
noSci bez wszelkich formalnosci a za prostym wykazem instytucji par-
celujqcej z Krdlestwa, czy z Galicji.
Kapitalizowanie tym inwalidom W. Polskich, kt6rzy pragngliby
osiedlif sig na Wolyniu ich zapom6g przez skarb Padstwa.
Ponadto wykonywad mogloby Panstwo pewien nads6r nad samg
techniczno-rolniczq, strong, kolonizacji.
R6wnoczesnie z rospoczgciem kolonizacji przeprowadzi6 nalezalo-
by uwlaszczenie polskich czynszownikdw przewa±nie szlachty zagono-
wej.
Rozumie sig samo przez sig, he d^zeniem wszystkich czynnikow
zaintereeowanych bgdzie, aby osadnictwo odbywalo sig scisle wedle
pewnego planu strategji narodowoSciowej, aby tworzone byly jednost-
ki gospodarcze zdolne do samoistnego petnego rozwoju z uwzglgdnie-
niem pochodzenia koionistdw, — aby rdwnolegle z osadnictwem two-
rzong byla, bez szczegdlnego uprzywilejowania ze strony rzgdu sied
kosciolow, szk61 i instytucji spolecznych polskich.
Podstawg niniejszych uwag jest, ze spoleczenstwo polskie powin-
no bez wzglgdu na sytuacjg uprawiac politykg czyndw dokonanych.
Wolyn, dzigki swemu polozeniu, panuje nad Galicjg wschodniq I n5w-
noczednie zabezplecza Krdlestwo od napadu ze wschodu.
153
Instytut samozachowawczy narodu pozwoli inicjatorom gzkicowo
nakreAlonej akcji znale£6 zardwno ludzi, jak i kapitaly potrzebne do
jej szczeg61owego opracowania i wykonania, о ile inicjatywa spbtecz-
na znajdzie aprobate czynnik6w miarodajnych i ich wsp6hidzial w za*
kresie, kt6ry uznaj% za stosowny. Po porozumieniu z Rad% nadzorcz^
Banku Ziemi polskiej w Lublinie, kt6rego mam zaszczyt byd dyrekto-
rem, oSwiadczam, ie inatytucja nasza, przy wsp6hidziale wtosciad-
stwa lubetekiego wlasnie w celu dzialalnosci na kresach do iycia po-
wolana, otwieraj^c filj§ w Kowhi te wlasnie gospodarcze zadania min-
is na celu 1 liczy na wsp61dzialanie zar6wno spoleczefistwa miejeco*
wego, jak i innych instytucji spolecznycfa Polski, z tych ziem specjal-
nie, ktdre doceniajq. wpelni znaczenie wzmocnienia iywiohi polskiego
na kresach wschodnich i mieji gospodarczo cywilizacyjnej ktdrej
przedstawicielami jeste&my od wiek6w i na przyszlo£6 pozosta6 mamy
write niezlomnq.—
Kowel 1-go czerwca 1919 roku.
Antoni PLUTYKSKI.
4Л T-57
Odpis.
10U/T4.
Paryt, dnia 3 czerwca 1919.
Odpis listu do ks. Janusza Radziwilia od Russanowskiego.
Dotychczas nie otrzymalem od ks. odpowiedzi na moje pierwsze
sprawozdanie, ani wakazdwek i informacji о ktdre prosilem. Prawdo-
podobnie jutrzejsza poczta mi je przyniesie. Z kolei prositbym о do-
kladne informacje co do posiedzenia sejmowego w sprawie ofenzywy
na kresach i w sprawie zagwarantowania praw mnlejszoSciom narodo-
wym (iydom), gazety wiadomoeci te podajq., ale pobieznie bez komen-
tarzy. Przechodze do sprawozdanla z ostatnkh 8-iu dni.
Jak juz wspomnialem poprzednio, wszyscy oczekiwali z ogrom*
nym napieciem na przyjazd Paderewkkiego. Gazety tutejsze przepel-
nione byly wiadomoaciami о kryzysie w rz^dzie, о dymisji P., spowo-
dowanej uchwate sejmowq. w sprawie ofenzywy, idqcej wbrew well
Wilsona i wbrew obietnicom, danym temui przez P. jednak prasa tu-
154
tejsza podtrzymywala nas b. srlnie; nietylko w gazetach francuskich,
ale i amerykafiskich zwyci?stwa polskie w Galicji byly komentowane
nader przychylnie — a caly ruch ukrainski byl traktowany jako va-
riant bolszewizmu na sosie niemieckim. Opinja pubiiczna b. zle uspo-
eobiona przeciw Wilsonowi, stawiala na jednym planie krzywdy, wy-
rzqdzone Francji i Polsce, wobec tego stala zasadnicze po stronie Pol-
eki przeciw ukraincom. Jako znamienny objaw rygoru cenzury wojen-
nej (a raczej cenzury amerykanskiej Wilsona dla pism francuskich)
niech shiiy ten fakt, ie komunikat Rzqdu Polskiego о zwyci?stwach
w Galicji, byly odsylane do Komitetu z tym zastrzezemem by do pra-
sy ich nie podawano. Dopiero, gdy je wszystkie dzienniki angielskie
i amerykaAskie podaly do wiadomofici, zjawily sig one i w pismach
francuskich. Przyjazd P. nie nie wyjasnil a raczej ujemny dal narazle
rezultat, sqdzqc przynajmniej z tego, co si? dowiedziec mozna. Prze-
dewszystkiem daje si? zauwaiyg silne ozi?bicnie stosunkow mi?dzy P.
a Komitetem. Ten ostetni skarzy si?, ie nic si? dowiedziel nie moina
co P. robi, ie nominaeje sq niby podpisane ale niewiadomo czyje i do-
kqd, ie sprawa nominaeji zaleiy II tylko od Horodyskiego, co zdaje sit
Ъуб prawdq i z czym si? pan H. bynajmniej nie skrywa.
Na drugi dzien po przyjeidzie, P. pojawil si? w “New York’* He-
raldrie” artykul czlonka misji wojskowej amerykanskiej о ukraidcach,
kategoryeznie stwierdzajqcy, ie iadnego “ruchu narodowego ukraid.”
niema, ie to sq tylko bandy bolszewickie, dzialajq.ee za pieniqdze nie-
mieckie, ie wog61e Petiura i consortes sq to zwyczajni rabusie, a nie
iaden rzqd, lub nawet organizaeja. Niezwlocznie dalej w tej samej ko-
lumnie: wywiad z Paderewskim, kt6ry powiada, ze z Petlurq moina
1 trzeba prowadzif pertraktaeje i ie on w tym celu wezwal peinomoc-
nfk6w ukrainskich do Warszawy. Jak mi tutaj m6wiono wywiad ten
podal podchno do “N.YJL” Horodyaki, bez porozumienia si? z P.,
a ten ostatni tlumaczyt, ie niezr$cznie byloby to odwolywad lub pro-
testowai.
Przed paru dniami na konfereneji byla poruszona sprawa zagwa-
rantowania praw mniejszosciom narodowym w “malych panstwach”
powstalych z terytorj6w bylej Austrji. Byly reprezentowane: Polska,
Rumunja, Czecho-Slowacy i Jugo-Serbowie. Widocznie po wspdlnym
porozumienhi BratiamP w imieniu wszystkich wyrazil zdumienie, ze
si? narzuca („malym eojusznlkom”) specjalne regulaminy nie obo-
i Bratlanu, Ion (1854-1927), Rumanian statesman; Prime Minister, (1913-
1918), and also Dec. 1918-Sept 1919; chief Roumanian delegate at the Paris
Peace Conference.
155
wi^zujgce **wi?kszych sojusz,nik6w”. Gdy na drugi dzien kwestja zy-
dowska byla poruszona w ten sam sposdb i znow Bratiano bronil ,,su-
werennosci” malych panstw” w sprawach wewn?trznych. P. wystqpil,
m6wiqc, ze Polska zgadza si? przyjqc spec jalne zobowi^zania co do zy-
d6w. Mysl?, ze takie wyst^pienie (wylamanie si? z solidzmosci) nie
wplynie zbyt dobrze na powag?, jakg Polska wsr6d ,,malych naro-
d6w” utrzymacby powinna — zwiaszcza, ie byio to zrobione tylko dla
zyskania sobie Wiisona, ktory wtedy si? mile podobno do P. usmiech-
n^t (Komentarz Komitetu Narodowego).
Ton prasy amerykanskiej, malo nam zyczliwej dawniej, zmlenil
ei? od 2 tygodni do niepoznania. Juz wspomnialem w poprzednim spra-
wozdaniu о coraz sympatyczniejszych artykulach, obecnie wobec po-
stawy Niemiec, ktdre sobie otwarcie kpiq z konferencji i odgraiaj^
si?, ze niedhigo wszystko si? radykalnie zmieni, ze Niemcy b?dq zwy-
ci?skie i nigdy nie dopuszcz^ do stworzenia Polski — prasa amerykan-
ska zaj?la Innq postaw?. Przedewszystkiem tak w Senacie jak i w par-
lamencie popularnoSd W. slabnie z kazdq godzinq, stracil wi?kszo66,
a glczy niezadowolenia i krytyka calej jego dzialalnosci staj% si? co-
raz nami?tniejsze i ostrzejsze. Zbrojenie si? Niemiec na granicy pol-
skiej zaczyna wszystkich mocno niepokoic i fakt ten jest komento-
wany jako bezpo^rednia wina Wiisona. Na nieszcz?scie nie slychad,
by jakiskolwiek srodki realne byly wobec tego przeciw Niemcom skie-
rowane. Moze si? cos i robi, ale tutaj tak wszyscy otaczaj^ si? mglq
tajemnicy i tacy вц wielcy, a zwiaszcza nasi przedstawiciete, ze ogrom-
nie trudno si? czego^kolwiek dowiedziec. Wiadomosci wszelkie, a wo-
gdle nasi reprezentanci sq, b. malo poinformowani, sq, chowane w ta-
jemnicy, gdys nasi przedstawiciele s% przekonani, ie dzielenie si? nieml
z drugimi, тойе ich prestige’owi zaszkodzid. Najwi?cej informacji do-
staje przez p. Bartoszewicza3 i Pawla Jurjewicza, ktdry mieszkaj^c
u Porges’a, duzo przez te sfery ciekawych informacji dostaje. Przed
paru dniami przyjechal tu Lew Brodzki z Kijowa, kt6ry ucidkl z Odesy
via BukaresZt tu do Paryta. Przekonawszy si? na wlasnej ek6rze
о „zyczliwoSci” ukraincdw dla zyd6w wyst?puje obecnie ogromnie
ostro przeciwko nim. Widad, ze mialo to wplyw (zwiaszcza wiadomosci
O pogromach na Ukrainie), gdyi od tego czasu о „ukrainskim pan-
stwie” nic juz dzienniki nie piszq i ofenzywa nasza jest b. przychylnie
komentowana. Brodzki m6wil w mojej obecnosci Jaroszynekiemu, te
3 Bartoszewicz, Joachim (1867-1938), Polish politician and journalist, mem-
ber of the Polish National Democracy; 1906-1918 editor of the Polish newspaper
in Kiev, Dziennik Kljowskl; chairman of the Interparty Council in Ukraine
(1917); member of the National Polish Committee in Paris (1918-1919),
156
zaraz po przyjezdzle Paderewskiego, konsultowano go, jakie jest jego
zdanie co do Ukrainy, z czego byl mocno zdziwiony, ze „р. P. konsul-
tuje '‘starego zyda” co robifi z Ukraine, kiedy to zupelnie jasne, ze
moze bye tylko Polska i Rosja. Byl tu parg dni Karol Jaroszyfiski.
Pojechal do Londynu z szalonymi projektami „odbudowy Rosji”, po-
dobno z tego powodu papiery rosyjskie znaeznie sig w Anglji popra-
wily, a nasze spadty.
. Prosilby о wiadomosci jak stojq sprawy „Stron Pracy Konstyt.”3
Tutaj na gruncie paryskim moznaby z latwosciq przeprowadzifi wspol-
nq akejg elementow konserwatywnych, z wiehi z nich juz rozmawia-
lem ва bardzo za tem, zwlaszcza prof. Czekanowski bardzo tg akejg
wzi^l do serca. W tych dniach urz^dzam zebranie konserwatystdw —
bgdzie to informacyjno-zapoznawcze posiedzenie; pracg realna nale-
ialoby zaraz rozpocz^c, ale czekam na dyrsktywy i wiadomosci.
Czy SPN porozumiaio sig z p. Zieliftskim St. i Raczkowskim
w sprawie unormowania i sanaeji stosunkow w „Delegacji” p. Barto-
szewicz wysla! w tym duchu list do p. Zieltfiskiego.
Russanowski m.p.
Przedklada sig do wiadomosci w odpisie list przyjgty przez Do-
z5r Pocztowy — Oddziahi Kontroli Sekcji Bezpieczcnstwa Publicznego
i Prasy Ministerstwa Spraw Wewngtrznych.
Naczelnik Oddziahi Kontroli
Podpis nieczytelny.
dnia 11 czerwca 1919 r.
8 egz.
Za zgodnos£:
Pcdpis nieczytelny.
a Party of Constitutional Work or the Club of Constitutional Work in
the Polish Sejm in Warsaw consisted of 18 members In the autumn of 1919.
These members were elected earlier to the legislative bodies of the Hapsburg
monarchy. It reflected programs and views of the Galician conservative groups.
157
41
До Ясновельможного
Пана Начальника Паньства
Польеько! Республж!
В попередн!й доповнюючШ записц! ми сгнело окреслили
с!туащю полатичну, що до вщносин з большевиками, та вказали
на едшсть в данному раз! польеьких i укра!нських штереав i Hi-
лей.
Тепер постараемося з’ясувати гголтгчну ситуацию ! накрес-
лити т1 перелетав!, як! мусять повстати, колиб почала вщроджу-
ватись Россгя Колчака, Сазонова та Львова, i вказати хйсля цьо-
го, як!, на нашу думку, мають в наслщок вказаниого повстати нов!
державно-пол1тичв1 групуваиня, а зв!дци вже яш маемо витягну-
ти консеквенцц, щодо нашо! пол1тично! такт!ки, а раоом I Вашо!,
бо коли перед грозою большевизму ми мусилиб, не на словах, а на
д!л1, стати зах!стниками культура, то npi нов!й norposi моськовсь-
кого 1мпер!ял!зму твердо мусимо стати на захгсть национально!
вольности, та економ1чних 1нтерес!в обох народов.
Для того щоби в дан1й с!туащ! Вам шти по угоду з нами, оче-
видно треба ясно co6i представити, що з себе уявляе [...]
пропонуюча умови: Ми хочемо тут розум!ти не т!льки нас персо-
нально, a i т! сили, ям будуть в нашому розпорядженню, та вза-
гал! що зараз представля з себе УкраТна, як полхтичне, та еконо-
м!чне т1ло. Робили ми це з тою щллю i ц!лком объективно, аби усу-
нути той блуд, яшй опанував частину польеько! Пресси, а нав!ть
пол!тично1 думк!, що шбито украшського народу, як такого нема,
а головно, що нема там елеменйв здобних до державного буд!в-
ництва. Це величезна помилка, коли серьозно думають также
польски пол!тик!, як i частила польеько! Пресси. За цю помилку
прийдеться дорого заплатите. Отже в штересах обох народов по-
стараемось навести ряд фактов, опертих на документах, яш яскра-
во поевщчать, чи УкраТна, навггь при renepinniix обставинах, уяв-
ля з себе щниик, з яшм треба рахуватися, чи то о фжщя. Щобн
ясно co6i це уявити i мати тонну картину, — треба прослщити вс!
поди на У крапп в!д початку 1917 року аж по нин!. В кв!тню м!ся-
цю 1917 р. будхвництво УкраТнсько! Держави роспочалося п!д про-
водом невелнио! купки интелегенцп, перад якою стояло поле ук-
ра!нське в облой i неведомо було як!й урожай з то! робота буде.
Але ж незабаром crixiH нафональна, вирвавшись з к!лькав!чних
кайдашв, бурними потоками залила всю Росспо, де т!льк! було
158
хоть трохи укра!яц!в. От що говорить одна з польських газет на
Украли!, здаеться „Дзеннш КШовск!” про характер украшського
руху: ,,рух украТнський був пощбний на те насшня пщеничне, яке
з!йшло п!д бочкою з! збожа.” Там воно поблекло, зжовкло i ледве
жило. Весною прийшов господарь, перекинув бочку, щоби просу-
шити П i блцц паростки, побачивши сонце, одразу ожили j неба-
вом на м!сцю cipo-жовтого пятна, появилось лишне зелене зерно.”
Так говорили т! з поляков, як! бачнли наочно як росла яацюналь-
на св!домоеть украТнського народу, яш почасти сам! мутли брати
участь в тому процес! як громадяне ново! держави. Не тайна неко-
му, як, раптово, з cipoi солдатсько! масси „русского образца” од-
разу повстали украшсьш полки, котр! до шв року були опорою ла-
ду не тъльш на Украш!, a i в ципй Poccii. В той час, як московське
солдатство т!льк! лузало насшня по запасним полкам Poccii, та
розбивало вшни льоз!, так званн! укра!н!зован! полки розгонили
банда солдатски! в Москв!, Тул!, Рясев!, Зубцов!, Одесс!; тримали
фронт гйд Ригою, в Румунп 1 ииших м! ст ах. Дал! втримусмо бо-
ротьбу з Керенським, потам трохзасячну б!йку з большевиками
московськими, як! яарепгН доконали нас I змусили украшське
правительство заключити союз з шмцями. Дококали через те, що
силою 1стор!чних подШ у влади було сощялютичне правительство,
яке боючись [...] реакцН, не змогло утворити м!цного вщпор-
ного анттбольшевицького центру. 3 приходом шмщв акцП нащо-
нальн! знов п!дн!маються, особливо п!сля полиаки Гетьмана Скоро-
падського I йо го уряду, який не тальк! не задовольняв нац!ональ-
них потреб украшського народу, а навпаки за вс! с!м мтсяц1в пере-
бування свого у влади, вс!ма способами давив нацюнальну енер-
пю, прикриваючись !нтересами „ладу i спок!ю”; ц!лий ряд закри-
тих просв!т 1 низка арешт!в не полйчгчних, а культурних д!яч!в,
яскраво про це евщчили. Але ж не зважаючи на вищезазначене
твориться ряд нац!онально-культурних ! полггичних товар!ств, не-
зм!рно ростуть кооператив! доходючи до швмипардових оборотов
у п!в року (Дншросоюз, УкраГнбанк), одчинясться десятки пмна-
з!й ! сотн! народных шк!л ц!лком з приватно! !нщ!ятив! i нацмхналь-
ного характеру. Один Кшв, теля запекло! боротьби, з думськими
меншостями, в!дчиня аж н!с!м гамназ!й; пять нищих ппол i незвн-
чайний зрю украТнських видавкицтв, як! з тисячних оборотов до-
сягли мЬйоних i навить в десят!й частив! не змогли задовольнити
книжного голоду, — врешт! ще б!лып характерн! з yeix розм!рн
нац!онального руху. У в!йську, не зважаючи на спец!яльиу, явно
окреслену ! безеоромну нав!ть, антшацюнальну пол!тику, дух на-
159
ц!ональний pic. Св!дома молодь украшська не зважаючи на й пе-
решкоди, почала в велиюй кълькости стремитися добути становище
старшин. Так ц!лком револющйким шляхом вир!с цишй запорЬк-
сьний корпус з останюв старо! сердюцко! jpBiaii. Все це вказуе на
те, що на м!сце украшсько! несв!домо! етнографично масси i роман-
тично! козакофшьльсько! !нтел!генцП, з’явився цшком свщомий
украшський обиватель зо вс!ма витикаючими з цего наслщками
политичного i економ!чного характеру. Ще яскравпце тдкреслюс
щабель високости нащонально! свщомост! i прагнення до створен-
ня власно! Держави те, що не зважаючи на вс! старания больше-
виков, та московських л!вих та правих „ес-ер!в”, щобн зробити
повстання проти н!мц!в, потершли повний крах, хоць на ycnix
вищезазначено! акци було багато давних: настргй населения про-
ти шмщв, як чуженщв i носитил!в тод!шнього реакцшного ладу
на Украли; мшлюни грошей большевицьких i ес-р. Одначе коли
нащональний союз в особ! Директор!! виголосив вщозву про по-
встання — все сколихнулося вщ правих до л!вих групп ! внесло
п!в м!лл!онну н!мецьку навалу та антшацюнальний уряд. Правда,
пойм все ж таки большевизм запанував, але ж сталося те теля
6-м!сячно1 уперто! боротьби. Чому так сталося ми мали честь
вже трохи поясните в мемор!ял! першо! пояснюючо! записщ. Вьлып
подробннце моглиби освггить для уваги Ваше! окремо. Больше-
визм покопав нас — власне певн! пол!тичн! группи з певними ре-
альними силами, а не поковав украшського народу, а не самого
руху национального, — лишень силою i штучно заставив його
пол!вити, але визнав его той, х ч> е проти всяко! наци i держави.
Треба т!льк! сиам’ятати слова Ленша, того знавця знаменитого
Bcix громадських ! шмптичних рух!в, який сказав: „мы не ждали,
что нацюналистичесюя стремлешя на УкраинЪ зандуть такъ да-
леко”. И насладок зрозумшня становища на Украт! I пппла зм!на
такпк! болыпевицко! — пщносити большевизм в нащональних
формах.
3 цього короткого нар!су видно, що украГнського руху зада-
вити не в силах нав!ть найб!лыш в свт ант!нац!онал!сти, acci-
вйлятори i деспота в досягненню сво!х ц!лей — большевики. Зна-
чить виходе, що на Укра!н! е елементи для будови держави i гад-
ка про „видуманий нарщ” або ф!кц!ю, мусить зникнути у серьоз-
них людей на завжди. Що зараз д!еться на Украш! в стосунку до
большевиюв i як! можуть бути наслщк! з цего — ми вказали вже
в попереднгй наппй записц!.
Внходючи з того, цо на Украш! е реальни сили i чинник!,
160
котр1 можуть творити держави, а значить входити в т! чи иншн
згодн з другими державами, перепдемо до того, яю наслщш ма-
ють бути при союз! Украдни з Полыдею, або без нього.
Зараз Польща в —порозуьпнню з Франщею, чи власне з iiri-
щятиви н, стремить до створення смуги держав в!д Балтик! до
Чорного моря, яю складали би антитмецьку коалнцю. При те-
перппшх украшсько-польських ведносинах створити тако! коал!-
цй не в якому раз! не вдасться. Заявляючи так твердо, ми говори-
мо це не тенденцгйно, а лишень ясно co5i уявляючи сучасну i бу-
дучу полттичну с!туац!ю на всход! Евр они. Перешкод до створення
такого бльоку, при теперхшшх польсько-укра!нських стосунках,
е да!: перша большевизм, друга шсля не! — московський !мпер!-
ялхзм, який зможе сюди втиснутнся при двох умовах, про як! ми
скажемо нище.
Большевизм ми назвали першою перешкодою з то! причини,
що в!н уже безпосередньо стикаеться з проектуемою коал!ц!ею
1 с зараз головним чинником на сход! Европи. Отже розберемо
оск!льш большевизм е серьезна перешкода зараз до утворення
антш!мецько! коал!цй I чи дпгсно польсько-румунський фронт ви-
конас свое завдания.
Поперед ня вШна Польщи з Украпюю, чи то Галицькою чи
Надтйпрянською в велик!й м!ри спричинилося до того, що москов-
ськи большевики поконали нас збройно; дальше ж ведения то!
войни, як ми уже ран!ш говорили, кине останка унраГнського
вшська на союз а большевиками, що звичайно, значно усилюе
большевизм, як такнй, не через те, що до нього пристане шлька
тисяч людей, а через те що на незм!рно богайй i велиюй тер!то-
pi! зовс!м зкикае оргашзований анйбольшевицький центр з пев-
ними реальними силами, зд!бними в кожшй момент, залежно в!д
настрпо масс, розростися до колосальних розм!р!в, що принеслоби
в свгй час смерть большевизму. Але ж як ми зазначили, такий
центр нищиться; це розвязуе руки большевикам, дас можливють
в!льно i без заперечень порядкувати живими силами краю, та
його продукщею. При такому становищу, ми, як! знаемо роботу
большевиюв, яш за два рок! безпосередньо! роботи в револющй-
них обставинах звикли давати соб! точни здания про становище,
категор!чио щдтверджуемо, що польсько-румунський фронт буде
роз!рваний. Для нас це очевидно, бо Ви матимете д!ло з болыпе-
вицькою арм!ею оп’яненною ц!лим рядом ycnixis. Ваши в!йська
змогли поконати украшщв i не зможуть поконати большевиков.
Звичайно з початку вони будуть битися з ними I навггь матимуть
161
ycnix, але ж небавом настане перелом, причин для цього буде
два: — перша полгтично-сощялына, бальш пространно ми гово-
рили в минулШ записщ, в пункт! де сказано про росповсюдження
большевизму i друга. в!йна межа большевиками з одно! сторони,
а поляками i румунами з друго! сторони при [...] польсько-
румунсько-украпгських стосунках, мусить затягнутися, що бу-
де гибально для обох держав: та затяжска зруйнус ix, бо обидви
держави при теперешньому !х стан! економ!чному не в силах
будуть витримати того напруження, особливо дасть себе знати
голод i брак сирцю в той час як у большевик!в не обмежени про-
стор! можуть все це давати в надто високих розм!рах. Треба та-
кож не забувати, що кожне посування !х наперед, а також зни-
щення найменьшо! одпорно! однниц! збьлыпуе силу большевизму,
його вплив на масси, шдима дух його вШська i значно зб!льшуе
його кадри, та глибше вкоршяе його. Одщм ми стверджуемо наш
перпйй тез!з.
Коли ж повстане на ру!нах большевизму Росс!я Колчака I
Сазонова в! своими стремл!ннями до захвату Балтакн, та Чорного
моря, тощ вона безперечно мусить стикнутися сво!ми межами з
Польщею, тьльш мусимо зазначити Польшею в строю етногра-
фичних межах, — ншпо! Полыци вона не допустить; Богато об’-
ективиих причин е для того, особливо коли знищити органЬацН
державн! rix народов що були шд владею Poccii i граничать з
Польщею. Таким чином Польша опиниться середь двох воропв,
як! за всяку цшу стремггимуть до утворення епшьного кордону.
Poccii будучей укуп! з НЫеччиною досить легко буде зробити
свое д!ло. Це момент коли Росс!я зможе вщправити пограничнн
частинн вщ Полыци шляхом мийтарним. Другий момент, — коли
так званн! окраТнн! народи, що межують з Польщею, перед стра-
хом панполон!зму ударяться в сторону Poccii,, як наприклад Ук-
ра!нц!. Зокрема Галицьки, за ними безперечно потягнуться i Bi-
лорусши, яш еконоигчно [...] вже будуть тощ запальною
частинЬю Федеративно! Poccii. Це безперечно буде так. Пол1-
тичне життя на сход! Европи за останш два рок! показало до-
сить яскраво 1 виразно, що в роз’еднанн! Россшсько! !мперп го-
ловну роль видиграла Украша; вона задавала тон веш ингпим
народам, на не! р!вняли вони св!й полггичний курс. Щоби пере-
конатися в цьому треба простежити розв!ток нацюнально! св!до-
мости а особливо политичного життя народов Poccii за рок! 1917-
1918. По сюльш Укра!на, як велика i богато матер!яльно кра!на
давала тон вищезазначеному, посплыб вона знов же мусить i бу-
162
де задавати тон при утворенню федеративно! Poccii. за Ыслою i
Шманом. Зараз вс! московськи пол!тик! це прекрасно розушють
(за винятком лишень невеличке! купи Дон-KixoriB 1 фанат!к!в
„недылимоой Россш” в род! Шульгина, та Пур!шкевича ) i оче-
видно будуть насилью мудри, що використають т! настро! в ук-
paiHCKOM громадянств!, як!, на нашу думку, мусять народитися
при теперйшпх польсько-украшських видноеннах. Коли все так
прекрасно може скластися, то чого ж Ви турбуетнея за судьбу
Польщи? — можна задати нам таке питания; чи нема тут якихсь
скритиих мотивов в род! жадання влади, або щось инше в тому
- РОДИ
Ш те I не друге. Наша праця через те направлена по цьому
напрямку, що ми належали ! належ!м до тих пол!тичних групп,
aid перш! були, е i будуть ворогами федерацп з Московщиною,
це не слова, бо ц!лий ряд фактов з политичного i шйськового жит-
тя УкраТни за останн! два рок! безперечно стверджують зазначене.
Вороги ми з’еднання з Московщиною через те, що краще других
зрозумхли 1 бачимо в едкости з Московщиною гибель для украш-
енного народу пщ взглядом культурним, а по части еконошчним;
що коли ми надал! не одгородимось р!зкою межою в!д Москов-
щини, то народ наш i в будучому отруюватиметься тою культу-
рою, яка привела наш нар!д до такого культурного становища,
як то 6 зараз, та апричннилося до морального занепаду штеле-
генц!! мягкотело!, та зденац!онал!зовано!, або отрусно! !деями аз!-
атського сощял!зму, та не життевимн абстракциями. — Це одна
причина. Також ми знаемо, що нав!ть при найкращих умовах
федеративного звязку наша !нд!в!дуальн!сть национальна не змо-
же себе проявит, як то належить ш. Тому ми стремимо до таких
форм ствжиття з интпими народами, щоби уможливити в най-
б!лып!и Mipi наше жадання, що до розватку украшського народу.
— То с друге причина чому ми так турбуомось про угоду з по-
ляками.
Як!ж насл!дк! будуть в!д польско-укра!нсъко! угоди?
Перш над усе, приймаючи на увагу ресурси, як! мусять по-
ступит до нашо! щспозщП, про як! ми вже говорили в нашей
попередтй записц! ! на конференц!! 1 про яга ще скажем© нище,
— ми зможимо до жнив справиться з большевизмом на УкраТнк
По звшьненню Укра!ни — Польща i Украша входять в стадно
творения дтйсного балййсько-чорноморського союзу, якш зможе
нал!чувати в саб! в!д 100-150 м!ллюн!в людности. Це буде поваж-
163
на коалцця — таена зполучена еднгстю !нтерес!в, котра зможе
противоставити сво! сила не талый проти москвинив, але i проти
н!мц!в. Грунт для створення Балтгйсько-чорноморського союзу
досить пе-вний, а засоби для цього сам! лойялып i мирш — тут
з’еднаються невелик! народи для зах!сту сво!х штерейв против!*
ковочного грабителя !х.
Як же буде творитися той союз?
Союз Польщи з Украшою, явей в першу чергу мусить бути
антёмосковсыой, потягне до того союзу i ниши народи бувшо!
Poccii, як до центру антамосковського, при тому лойяльного до
сво!х сусщ. Жив! кггереси тах народав заставлять ix стати в ше-
реги того союзу; таким чином Полыца, Украёна, а за нею Б1ло-
русь всилу свого географлчиого, економ!чного i культурного ста-
новища, Л!тва, на швдню народи Кавказа ! Крим, — все це му-
сить стати в широки пасок Балт!йсько-Чорноморського союзу,
щоби нависи закрипити свое самоёстновання i зах!стити себе в!д
зам!р!в бувшого володаря — Московщини з одно! сторони i Hi-
меччини з другое сторони.
Через Укра!ну-Кавказ союз сполучаеться з Ташкентскими
украшськими колошями з величезними хлопковими плантациями,
що ще б!лыш переспективи вщкрива перед державами Союзу, а
особливо перед економёчно i культурно сильннцими членами того
союзу — Польщею ! Украшою, перша з якёх стае фабр!куючим
центром для всього союзу, а друга найб!льшим постачаючим цен-
тром. При такому становищ! мусить стати на чергу дня справа
з’еднания Дншра i Дв!ни справжшм каналом i обвод шлюзования
поротчв Дншра, що ще б!льше з’еднае Тнтереси обох краев, а еко-
ном!чний розветок 1х досягне нечуваних розмёрёв; так що Н1як!
сп!льш акцП Польщи i РумунП за кошт Украши в сотай дол! того
не принесуть.
Як! ж найближчи внгоди для Полыцн з угоди з нами?
Зараз же по зв!льненню нав!ть швденнЪ! частили Волиння,
не кажучи вже про Кшвщину ! инши, ми зможемо постачати для
Польщи хл!б i живность, а для фабрик п досить велику юлыйсть
сирья, якого зараз так бракуе в Польщи i звичайно далеко вкорше
1 з меишими труднощами шж з Амерпс!, яка, очевидно, не дуже
то богато зможе дата його, сама фабр!куючи його.
164
Чому непрЬпнне Польське Правительство, признавши ра-
цЬо всього тут наведенного, повинно заключите умову з нами, а
не з Правительством Галицким або Надиопрянським?
По перше, що не одне з зазначених Правительств такого по-
литичного пляну зараз навоть соб! реально не оявля 1 впроваджу-
вати його в життя не збираеться; по друге: коли i уявля, то пс!-
холопчно не здабно впровадити його в життя в порозум!нню з по-
ляками, Крайне на що вони можуть тти, то тальки замиритися
з Польщею, та до часу п!дтримувати добросусщськ! вщносини.
Як! гарант!! того, що ми заключивши умову з поляками зможемо
осягнути поз1тивпих наелодюв в боротьб! з большевиками!
Опр!ч того, що було викладано на конференц!! з Вами i Па-
ном Презщеитом мпйстртв гарант!ею того по перше е цолий ряд
умов теперешнього политичного життя на Украш! про як! ми го-
ворили в попередшм люта, по друге — авторитет Отамана Осколко,
який вже в свой час був водбив вщ большевиков Волинь, частину
Кшвщини, та М!нщини, коли Жлтомор i Ровно бачили полк! щлком
на европейський лад вишколени, що очевидно станеться ! тепер,
коли не буде вже сторони!в вплив!в не спрояючих войт з боль-
шевиками, як —то мало м!сце тода; по трете — присутюсть пол!-
тичних групп на Украйп, як! стоять на тай же самой точц! погляду,
яка викладена в цш записц! (парт!я с-с, х-д, яка словами дактора
Донцова в газета „Новоста дня" видававой на росс!йсько! мов!,
ще лотом 1918 року говорила теж саме, а загалом [...] на це поде
все уморковане украшське громадянство).
Отже вище наведене дао нам глибоке переконання, що наша
справа, коли ми П зможемо порушите — рппуче матиме ycnix.
Подаючи до в!дома Ясновельможного Пана Начальника Пань-
ства зазначеш вище вщомоста I пропоз!цп — просимо у Вас по
цей справ! аудаенцоо, щоби ще раз ц!лком детально розвинути ! до-
казано тут наведене. Маемо надпо, що наши писания не тратить
а/дьба пропоз!щй i старань поктйного п. П. Кулоша, то буде оди-
наково не виНдно для обох народов.
Отамаи Оскитко
Голова KoMici! по оборон! держави
Член Трудового Контресу
Мацюк
м. Кельци.
5 червня, 1919 р.
165
42
Т-17
1050/Т2
Warszawa, dnia 29 czerwca 1919.
Naczelne Dowddztwo W.P.
D.Nr.583/Hpouf.
Sprawozdanie
Do
ADJUTANTURY GENERALNEJ NACZELNEGO WODZA
w Warszawie.
Przesyiajqc zalqczone sprawozdanie z pertraktacji о zawieszenie
broni, ponrigdzy delegacy wojskowq polskq, a delegacy wojskowq
ukraidskq prowadzonej we Lwowie w czasie od 7.VL-16.VI. b.r. prag-
nie Nacz. Dtwo przedstawic calq faze jej rozwoju, od pierwszej jej
chwili az do podpisania umowy majqcej miejsce dnia 16.VI. b.r.
Sprawozdanie to, majq.ce juz tylko wartosc historycznq. uzupel-
nia sig tem, ze parlamentarjuszy naszych, wyslanych wedle umowy
21.VI. do wyznaczenia linji demarkacyjnej przyjgly wojska ukrain-
skie ogniem, zas Dtwo ukrainskiej armji galicyjskiej w pismie do
Dtwa frontu gal.-wolydskiego nie uznalo umowy zawartej przez dele-
gatow Petlury dla siebie za obowiqzujqcq, przez co nastqpilo ze strony
Ukraincow formalne zerwanie zawieszenia broni.
Wstrzymanie naszej ofenzywy w chwili najpomyslniejszego jej
rozwoju na zqdanie kategoryczne koalicji date Ukraincom motliwoid,
swe w poplochu cofajqce sig oddzialy zreorganizowad i podstgpnie na
nas uderzyc.
Haller m.p.
Puikownik.
1 zalqcznik.
Za zgodnosc:
Podpis nieczytelny.
[SEAL]
NACZELNE DOWODZTWO WOJSK POLSKICH
ADJUTANTUF.A GENERALNA
WARSZAWA
166
Odpis.
Zal^cznik 22.
TLUMACZENIE.
d<5wny Ataman
wojsk
Ukrainskiej 'Republiki
ludowej.
31 maja 1919 r.
L.1979
Kwatera G16wna.
Do
Naczelnego Dow6dztwa Wojsk Polskich.
Zawiadamiam niniejszym Naczelne Dowddztwo W.P., ze nadaje
wojskowej delegacji z atamanem DELWIGIEM na czele, pelnomoc-
nictwo, na mocy kt6rego ma on prawo w razie wyjasnienia, ie zada-
niem Naczelnego Dow6dztwa WP. jest walka z rosyjskimi bolszewi-
kami, podpisad umow? zabezpieczaj^c^ wojskom Ukrainskiej Repub-
liki Ludowej prowadzenie obok wojsk polskich dalszej walki z bolsze-
wikami rosyjskimi.
Za zgodnosc:
Gfewny Ataman:
podpisano: Petlura
Zal^cznik 7.
Punkty zasadnicze dla konferencji о zawieszenie broni prowadzonej
przez delegat6w Nacz. Dow. W.P. z przedstawicielami Ukrainskiej
Republiki Ludowej.
1) . Nacz. Dow. W.P, otrzymawszy meldunek od Gen. Iwaszkiewi-
cza о przyjezdzie do Lwowa delegacji z ramienia gI6wnego atamana
wszystkich wojsk Ukrainskiej Republiki Ludowej PETLURY celem
prowadzenia pertraktacji о zawieszenie broni pomi^dzy armjq polsk^,
a armjq. ukrainsk^, majqc szczery zamiar polozyc kres roaiewowi krwi
pomledzy narodami od wiek6w na terenie Galicji osiadlemi, ktdre swe-
go czasu bez ich woli zostaly do bylej monarchji austro-wggierskiej
alktem gwaltu dokonanym przez panstwa saborcze wcielone, iyczliwie
idzie na spotkanie propozycji gl6wnego atamana wojsk Ukraiftskich
Republiki Ludowej i maj$c rdwniei zamiar polozyc kres dalszemu
167
pochodowi bolszewizmu na zach6d wysyla ze swej strony delegacjg
w skladzie:
Generala RODZIEWICZA,
Pulk. SULIMIRSKIEGO,
Pulk. OBERTYNSKIEGO,
Majors MARYANSKIEGO,
Kapitana ROZWADOWSKIEGO,
Por. BIERNACKIEGO.
2) . Delegacja ma tylko pelnomocnictwo do rokowan czysto woj-
skowych i dlatego prowadzi pertraktacje jedynie w celu zawieszenia
broni z ramienia Nacz. Dow. W.P. nie tycz^ce sig zupelnie kwectji te-
rytorjalnych i politycznych.
3) . Zawieszenie broni w razie zgody na punkta zasadnicze posta-
wione tak przez delegacjg polskq jak i ukrainskq moze byi tylko wten-
czas faktycznie zawarte i podpisane, о ile obie delegacje rozporzqdzac
bgdq zupelnie sci£Ie i dokladnie na mapie wyznaczona odpowiadajqca
rzeczywistosci linja, na ktorej wojska polskie i ukrainskie w danej
chwili znajdujq si? w bezposredniej stycznosci.
О ile delegacji polskiej wiadomo, wojska polskie stale posuwa-
jqce sig na wschdd na froncie Zalozce, Zbarai, Skalat, Czortk6w, Po-
tok Zloty, Niezwiska nie spotykajq zadnych oddzialdw regulamej
armji ukrainskiej. Ludnosc miejscowa bez wzglgdu na narodowoS€
podaje rdwniez wiadomosd, z oddzia!6w regularnej armji ukrainskiej
dalej na wschdd niema i wysyla swoich przedstawicieli z prosb%, azeby
oddzialy polskie posuwajqce sig naprsdd ochranialy jej Zycie i mienie
przeciwko bandom maruderdw podajqcych sig za Zolnierzy armji
ukrainskiej.
Dla ulatwienia otrzymania wiadomosci о linji obecnie zajmowa-
nej przez wojska ukraiftskie na froncie proponowanym do rozejmu,
delegacja polska zobowiqzuje sig uzyskac pozwolenie w Dow. frontu
wolyftsko-galicyjskiego na wyjazd dw6ch. czlonk6w delegacji ukralfi-
skiej do glownej kwatery wojsk ukrainskich a takze na powrot tych
delegatdw do Lwowa.
4) . Nacz. Dow. wojsk ukrainskich obowi^zuje sig nie wszczynafi
iadnych ukladow z bolszewikami majqcych na celu jakiekolwiek spra-
wy zwiqzane z akcjq wojskowe lub tez majqce na celu wzajemne po-
jednanie. Gdyby sig jednak koniecznosc innych uklad6w ukazala, s$
one dopuszczalne tylko za poprzednim porozumieniem sig z Nacz. Dow.
W.P. i musialby w nich brae udsial przedstawiciel Dowddztwa pol-
skiego.
5) . Nacz. Dow. W.P. zobowi^zuje sig natomiast dopomddz woj-
168
skom ukrainskim, о ileby te ostatnie nie byly w stanie same tego uczy-
ni6, w powstrzymaniu wtargnigcia bolszewikdw do Galicji Wschodniej.
W razie naglej koniecznosci wsp6Inej akcji przeciw bolszewikom przed
zawarciem ostatecznego rozejmu, Naczelne Dowodztwo nad wojskami
operuj^cymi wspdlnie przeciw bolszewikom, tak polskiemi jak ukrain-
skiemi obejmuje zawsze bez wzglgdu na swoje szarie dowodca polski.
6) . Nacz. Dow. W.P. zamierza po zawieszeniu broni rozpocz^c ro-
kowania maj3.ce na celu zawarcie stalego pokoju.
7) . Wszystkich uwi^zionych polak6w nalezy natychmiast wy-
pudcic a iycz^cym wyjechad do wyjazdu dopomddz.
Naczelne Dowodztwo W.P.
Zal. do rozk. Nr.D.454/II.pouf.
Warszawa, dn. 5 czerwca 1919.
Tnstrukcja dla rokowan о zawieszenie broni z delegatami P e 11 u г у
we Lwowie.
I. Wedhig oficjalnego zawiadomienia Nacz. Dow. W.P. przez
glownego atamana wszystkich wojsk ukrainskich Narodowej Repub-
liki Petlury s% z jego ramienia wydelegowani do prowadzenia pertrak-
tacji о zawieszenie broni nastgpujqcy oficerowie ukrainscy:
G16wny delegat, ataman Dalvich [Delvig],
czloukowie:
pulk. gen. sztabu Lypko,
pulk. gen. sztabu Koso Slusarczuk,
pulk. gen. sztabu Zolkowski,
pulk. gen. sztabu Antoni Zuk;
sekretarz delegacji:
sotnik Kamienski;
tlumacz:
sotnik Czechowicz.
П. Powyzsza misja posiada tylko petnomocnictwa do rokowan
czysto wojskowych, naleiiy wigc prowadzic takowe wylqcznie w imie-
niu Naczelnego Dowddztwa W.P.
Ш. Poniewai nie wiadomo dokladnie czy i jakie sily ukraiflskie
sif przed nami znajdujq, ma bye komisyjnie skontaktowane i linja
demarkacyjna wedhig tego wyznaczona.—
IV. Dotrzymanie linji demarkacyjnej jest wafcne tylko, о He bol-
szewicy granicy galicyjsklej nie przekrocz^ oraz о ile iycie i mienie
polak6w w czgsci zaj^tej przez ukraincdw przez kogokolwiek bqdz na
169
szkodg narazone nie bgdzie, takze w razie zagrozenia granicy galicyj-
skiej znacznemi silami bolszewickiemi dotrzymanie linji demarkacyj-
nej ustaje.
V. Naczelne Dowddztwo W.P. zobowi^zuje sig natomiast о ile by
ukraincy nie byli w stanie to uczynld, powstrzymac wtargnigcie bol-
szewikdw do Galicji Wschodniej.—
VI. Dla kontroli wypeinienia powyzszej gwarancji iqda6 naleiy
zezwolenia na urzgdzenie w Podwolczyskach, Husiatynie, Skale
i Czortkowie stalyeh wojskowych placdwek kontrolnych z dodaniem
cywilnych komisarzy, u ktdrych by sig ludnodd polska uskarzyd
mogia,—
VII. Naczelne Dowodztwo wojsk Ukrairiskich zobowi^zuje sig nie
wszczynac zadnych ukiadow z bolszewikami. Gdyby sig jednak ko-
niecznodd takowych ukazala, one dopuszczalne tylko za poprzed-
niem porozumieniem sig z Naczelnem Dow6dztwem W.P. i musialby
w nich udzial brae przedstawiciel Wojsk Polskich.—
VUI. Naczelne Dowddztwo W.P. zobowiqzuje sig natomiast do-
pomodz wojskom ukrainskim о ile by nie byli w stanie to sami uczy-
nie w powstrzymaniu wtargnigeia bolszewikow do Galicji Wschodniej.
IX. W tych miejscach, gdzie front bolszewicki bezpoSrednio sig
z naszym styka, zastrzegamy sohie wolnq rgkg. To вато tyczy Woly-
nia, gdzie brak scisly[ch] danych i polityeznej jakosci i stosunku tarn
bgdqcych sil ukrainskich do Ukraincow Galicyjskich.—
X. Termin wymdwienia zawieszenia broni 5-cio dniowy na wypa-
dek gdyby bolszewicy do Galicji wkroezyli lub ludnoSc zostala gwal-
cona mamy natychmiast prawo przekroezenia linji demarkaeyjnej.—
XI. Waznosc zawartego ukladu о zawieszeniu broni; 4 tygodnie.
Po podpisaniu zawieszenia broni, strony przystgpuj^ do rokowad ro>
zejmowych, albo ten uklad о zawieszenie broni moze bye przedhizony
lub na podstawie nowych warunkdw ponownie zawarty.—
ХП. Przebiegu pertraktaeji nalezy Naczelne Dowddztwo telegra-
fieznie raportowad. Dalsze instrukeje poda Nacz. Dowddztwo odpo-
wiednio do przebiegu pertraktaeji.—
ХШ. Wszystkich uwigzionych polakdw cywilnych naleiy natych-
miast uwolnifi i odeslac.
XIV. Wszystkie szpitale, w ktdrych sig znajduj^ chorzy polacy,
nalezy postawid pod polski nadzdr.
XV. Otrzymuj^;
Genera! Rodziewicz, Generalna Adjutantura, Dowddztwo Frontu Ga-
licyjsko-Wolynskiego, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Biuro Pre-
170
zydjalne Ministerjum Spraw Zagranicznych (na kopercie do wyraze-
nia swej opinji.—
Haller m.p. puikownik.
Odpis.
Lw6w, 9 czerwca 1919 roku.
Zal<jcznik 12.
Naczelne Dow&dztwo W.P.
Delegacja dla pertraktacji dla
zawieszenia broni z przedstawi-
cielami armji ukrainskiej.—
Do
Naczelnego Dow6dztwa W.P. Oddzial П.
w Warszawie.
Dodatkowo do tut. depeszy z dnia 8 bm.
Propozycje w sprawie wyznaczenia obszar6w w Galicji Wschod-
niej gdzieby armja ukrainska atamana Petlury po zawarciu zawiesze-
nia broni mogla chwilowo pozostad oparia delegacja polska na podsta-
wach wynikaj^cych z warunkow politycznych a mianowicie:
Wedhig wskazdwek otrzymanych przezemnie od Naczelnego Wo-
dza Wojsk Polskich uwazalem, ze z niekt6rych pogl^dfiw politycznych
wynika, ii zupelnie zniszczenie sily wojskowej rzqdu Petlury nie jest
na razie poz^dane a ze w rzeczywistosei sila ta ju± dzis przedstawia
si? bardzo wqtpliwie z powodu zupelnej prawie dezorganizacji resztek
armji ukrainskiej zniszczonej przez nasz^ ofenzyw? i dzis smialo po-
wiedziec mofcna, ze armja ta nie jest w stanie stawifi jakikolwiek орбг
czy to nam czy tei bolszewikom.
Wyznaczenie obszaru potrzebnego dla wzgl?dnej przynajmniej
reorganizacji tej armji na kt6rym mialaby ona swe tyly od zachodu
i pdlnocy zabezpieczone na podstawie zawartego zawieszenia broni
przez armj? polsk^ a od pohidnia granicq Rumunji i maj^c przed so-
b% od wschodu jedynie jako wroga bolszewikow moze przy pewnej
energji i zdolnoScl swego wodza zreorganlzowa<$ si? i odzyskaf cho6
cz?sciowo pewn$ wartostf bojow^ szczegdlnie, fee bolszewicy stojqcy na
przeciw wspomnianego wy±ej odcinka Zbrucza na razie nie przejawia-
jq iadnej prawie ch?ci do niepokojenia wojsk ukrahiskich.
Delegacja polska proponuj^c dla wyzej wspomnianego celu od-
171
st^pienie armji ukrainskiej wymienionego w swej depeszy z dnia
8 b.m. dbszaru miala na mysll oddanie go jedynie chwilowo nie dhliej
jak na 4 do 8 tygodni pod warunkiem, ze po uplywie tego terminu
armja Petlury wyruszy na wschdd a przynajmniej prze jdzie calkowi-
cie na lewy brzeg rzeki Zbrucza oprdzniajqc w ten sposdb ostatecznie
Galicjg Wschodni^, nie tylko od swych oddzialdw wojskowych lecz
takze wszystkich urzqdzei tylowych oraz administracji i odda ten
obszar ostatecznie pod wladzg Naczelnego Dowddztwa Wojsk Polskich.
Zdaniem komisji prgdkie oprdinienie tego obszaru jest koniecznie po-
trzebnem dla uspokojenia opinji publicznej w Galicji Wschodniej
a takie i z punktu widzenia czysto wojskowego gdyz w ten czas armja
polska na froncie wschodnhn bgdzie w posiadaniu silnej liuji obron-
nej przeciw bolszewikom a mianowicie rzeki Zbrucza.
Zdaniem delegacji jezeli chodzi о konieczne podtrzymanie istnie-
nia rz^du atamana Petlnry innego wyjdcia nie ma a pozostawiona
w obecnych warunkach jego armja nawet po wstrzymaniu dalszego
naporu z naszej strony zamieni sig niezawodnie w przeci^gu 2 do 3
tygodni w zbolszewiczale bandy maruderdw.—
Sekretarz Del.
Bismacki por.(—)
Prezes Del. Nacz. Dow. W.P.
Radziewicz
gen, ppor.(—)
О d p i s.
Ztoczdw, 108,10/6.10/45.
Zal^cznik 15.
Dowddztwo Dywizji Pi^tej (Lwowskiej) donosi:
U ppor. Starka w Podwoloczyskach zglosilo si§ dwu reprezentantdw
nadnieprzadskich podaj^c do wiadomosci nastgpuj^ce punkty:
Po 1. Czy wojska polskie znajduj^ sig na stopie wojennej z Ukrai-
ne Naddnieprzansk^?
Po 2. Czy wojska przekrocz^ Zbrucz?
(W tym wypadku bylyby przyjgte ogniem).
Po 3. Protest przeciw niepokojeniu tyldw armji ukrainskiej
w chwili gdy ta jest zajgtq decyduj^cq walk$ z bolszewizmem.
Z uiego polecenia Dowddztwo odpowiedzialo na razie, ie wojsko
172
polskie ma zakaz przekraczania Zbrucza.
Grupa op. gen. Jgdrzejewskiego.
L. op.m. 793.
Lw6w, dnia 11. czerwca 1910.
Zal^cznik 13.
DOW. FRONTU GALIC.-WOLYlSSKIEGO.
Do
Dow6dcy wojsk
Zachodnio-Ukrainskiej Republiki
gen. Pawlenko.
I. W imieniu N.D. W.P. zapytuje Pana Generala:
1). Czy jest Mu wiadoniem, ze od dnia 7 czerwca 1919 r. tocz^
si§ pertraktacje о zawarcie zawieszenia broni mi$dzy delegacja ukr.,
przybyl^ z rozkazu Glownego Atamana wojek Ukr. Rep. Ludowej
Petlury, a delegacjq. Naczelnego Dow. W.P. ?
2). Czy Pan General uznaje wszystkie umowy zawarte przez po-
wyiszq delegacjg, jako obowi^zujqce i jego armjq. ?
П. Nacz. Dow. W.P. pros! о danie odpowiedzi pisemnej na powyzsze
punkta w przeci^gu 24 godzhi.
DOW. FRONTU GAUC.-WOLYNSKIEGO.
Naczelne Dowddztwo W.P.
Delegacja dla rokowan
о zawieszenie broni
z armjq ukrainskq.
Odpis.
Lw6w, dnia 13 czerwca 1919 r.
Zal^cznik 16.
Dalszy ci^g
punktow dla konferencji w sprawie zawieszenia broni niigdzy armjq
polski a ukrainskq.
173
1) . Czy gen. Pawlenko uznaje takze i dla siebie wzgl^dnie wojsk
mu podleglych za obowi^zujqcy uklad zawarty przez uprawomocnio-
nych delegat6w atamana Petlury?
2) . Delegacja polska uznaje mo£no§6 zawarcia zawieszenia broni
tylko w tym wypadku, jesli za linj§ demarkacyjnq uznana zostanie
rzeka Zbrucz od zr6del swoich koto Szczasndwki az do ujsda Zbrucza
do Dniestru.
Brzeg prawy (zachodni) obsadzi wojsko polskie, brzeg lewy
(wschodni) wojsko ukrainskie.
3) . Oddzialy grupy generate Pawleuki, jakotez fame znajdujqce
sig w chwili podpisania umowy na zachdd od Iinjg.i demarkacyjnej
(t.j. od rzeki Zbrucz) maj$ marszem pochodowym najknStszq drog$
na wschdd teren ten opuscte.
W razie, gdyby przejscie na wschodni brzeg Zbrucza bylo na da-
nym odcinku z powodu obecnosci tamZe wojsk boiszewickich — nie-
mozliwe, wyznaczy Naczelne Dowodztwo W.P. drogg i miejsca odpo-
czynku, kt6rymi wojska gen. Pawienki osi^gnqi bgdq mogly wschodni
brzeg Zbrucza celem pdqczenia sig z wojskami naddnieprzanskiej
Ukrainy.
4) . Na wschodni brzeg linji demarkacyjnej zezwala sig wywie&S
tylko:
a) materjal scisle wojskowy,
b) zywnosc na czas potrzebny do osi^gnigcia punktdw przejficia
przez Zbrucz plus dwie doby.
Zaznacza sig, ze wszelki materjal niewojenny ma byi oddany pol-
skim komendom.
5) . Wszyacy jency wojenni, internowani etc. majq Ьуб natych-
miast uwolnieni i oddani najblizszym Komendom polskim.
Natomiast Delegacja W.P. gotowa jest uzyskac wypuszczenie
i odstawienie jenc6w narodowo&ci ukrak&skiej, pochodz^cych z Ukrai-
ny bylego zaboru rosyjskiego na wschdd od Zbrucza.
Wyj^ci z pod tego prawa b$d$ jedynie ci, kt6rym udowodnione
zostaly karygodne czyny na miejscowej ludnoSci popelnione.
6) . Dow. W.P. zastrzega sobie prawo kontroli tabor6w wojsi
ukrainskich przez wsp61n$ komtejg. Blizsze szczegdly b§d$ jeszcze
ustanowlone.
7) . Podczas przemarszu wojsk ukrainskich na wschdd b§d$ za
niemi (w oddaleniu 2 km) post^powac patrole wojsk polskich.
8) . W razie niedotrzymania warunk6w umowy przez oddzialy
wojsk ukrainskich, znajduj^cych si? na terenie Galicji Wsch.t pozo-
174
stawia Nacz. Dow. W.P. sobie prawo wolnej rgki co do decyzji, tycz^-
cych sig stosunku do tych oddzialdw — nie zrywajqc umowy о zawie-
szenie broni z oddzialami znajduj^cymi sig na lewym brzegu Zbrucza
(o ile te ostatnie bgd^ sig zachowywac neutralise).
Sekretarz deleg.
Biernacki por.(—)
Prezes Del. Nacz. Dow. W.P.
Rodziewicz
Gen. ppor.f—)
Warszawa, dn. 14.6.19.
NACZELNE DOWDDZTWO W.P.
D.492/II. pouf.
Instrukeja dla rokowan о zawarcie przymierza wojskowego
z Delegatami atm. P e 11 u г у we Lwowie.
Naczelne Dowddztwo jeszcze zawsze nie widzi jasno i nie rozumie
stosunkdw Petlury do Pawlenki tem mniej, iz ma pewne wiadomoSci,
ie atak Pawlenki w ostetnich dniach na wojsko polskie nast^pil z po-
parciem Petlury, ktdry w tym celu przeelal do Galicji wschodniej
3.000 ludzi.
Wobec tego faktu Nacz. Dow. odnoei sig z nieufnosciq do zamiardw
Ukraidcdw, co tez nie pozwala, ai do kompletnego wyswietlenia tej
sprawy, na zawarcie przymierza wojskowego z Ukraine.
W zasadzie, gdyby sig mialo rgkojmig, ze stanowisko Ukraincdw
wzglgdem Polski jest rzeczywisde lojalne, byloby Nacz. Dow. sklonne
do zawarcia umowy z Naczelnem Dowddztwem wojsk ukrainskich co
do wspdlnego dzialania przeciw bolszewikom na nastgpuj^cych zasa-
dach:
1) . Wojska ukrainskie oddajq bez zastrzezen teren Galicji wschod-
niej ai po Zbrucz i wyrzekajq sig wszelkich wplywdw i roszczen do
tegoi.
2) . Wojsko polskie zobowi^zuje sig nie przekraczad linji Zbrucza,
na wschdd zabezpieczy tem samem w zupehioSci tyly wojsk ukrain-
skich, operujqcych przeciw bolszewikom. Na Wolynlu na pdlnoc od
granicy galicyjskiej bierze Naczelne Dowddztwo W.P. akejg przeciw
bolszewikom na siebie.
3) . Linja rozgraniczajqca teren dzialania obydwuch wojsk bgdzie
175
wigc przebiegac: od Dniestru pocz^wszy wzdhii Zbrucza — dawna.
granica galleyjsko-rosyjska az po Ikwg; wzdhi± biegu tejie na p6i-
noc ай do Satanowa — dalej prosta linja na pdhioeny wschdd r6wno-
legle do kolei Dubno — Zdolbunowo przez ObgOw—Mizocz—Goszcza.
nad Horyniem.
4) . W ten sposdb pozostawia Nacz. Dow. W.P. wojskom ukrain-
Skim na pohidnie i wschod od wymienionej linji rozgraniczaj^cej zu-
pelnq. wolnosd dzialania przeciw bolszewikom.
5) . Co do oddania czg^ci parku kolejowego to zalezed bgdzie osta-
teezna decyzja od postanowiefi ukladu samego.
6) . Pod wzglgdem iqcznosci zgadza sig Nacz. Dow. na urz^dzenie
staeji telegr. dla translacji w Podwoloczyakach.
7) . Nacz. Dow. z^da zwrotu wszystkich jeriedw i zakladnikow
polskich, obowiqzuje sig natomiast oddac jenedw wojennych ukrain-
skich, о ile oni nie pochodz^ z Galicji wschodniej.
8) . Nacz. Dow. z^da gwarancji co do obchodzenia sig z ludnosciq.
polska, zamieszkal^ na Podolu i na terenie dzialan wojsk ukrainskich.
Odpis.
Lw6w, dn. 15 czerwca 19.
Zal^cznik 26.
Naczelne Dowddztwo W.P.
Delegacja dla zawarcia
zawieszenia broni.—
Do
Delegacji wojskowej UkraiAskiej Republiki Ludowej.
I. Polska delegacja otrzymaia mstrukeje od N.D. W.P. na pod-
etawie ktdrych ma prawo prowadzid pertraktaeje tycz^cq. sig zawarcia
umowy celem wspdlnej akcji przeciw bolszewikom — jednak tylko
pod tym warunkiem, te wprzdd musi bye stanowczo wykiarowany
stosunek N. Dtwa W. Ukr. do atamana Pawlenki. Del. polska przed-
stawila dwdkrotnie Del. Ukr. akeje grupy Pawlenki, kt6ra idzie wbrew
zapewnieniom Del. Ukr. — jakoby Naczelne Dowddztwo W. Ukr. nie
mialo zamiaru od czasu wyskania delegacji walki z Polakami i cale
swoje sily koncentruje przeciw bolszewikom.
De. polska ma pewne dane, ze ataman Pawlenko prowadzi obec-
nq akejg nie tylko wojskami pod Borszczowem skoncentrowanemi —
lecz takze positkami przez N. Dtwo Ukr. na pomoc atamowi Pawlence
przyslanymi.
176
ND. W.P. posiada Ц wiadomo& z dw6ch zr6del:
1) przez organa wywiadowcze,
2) przez jencow (ofieer6w) z grupy atamana Pawlenki, wzi§-
tych do niewoli w ostatnich walkach.
ND. W.P. moze szczegolowo wykazac sily, jakie ze wschod. Ukr.
od atamana Petlury na zachodni brzeg Zbrucza na pomoc Pawlence
przeciw Polakom zostaly wyslane.
Husiatyn:
baon Szandruka: 300 ludzi,
pulk ubonski konny 200 ludzi,
grupa siczy zaporoz. 300 ludzi,
Sina dywizja 1000 ludzi,
Zadnieprz.: 1000 ludzi,
2800 ludzi.
П. Del. polska z^da od Del. ukrainskiej, by:
1) pisemnie stwierdzila, ze ataman Pawleuko podlega rozkazom
N.D. W.Ukr.—;
2) by w taklem razie atamanowi Pawlence natychmiast zostai
wydany rozkaz wstrzymania akcji bojowej.
Tylko po wypelnienhi tych warunk6w i zloieniu pisemnego zo-
bowi^zania ze strony Del. Ukr., ze to, zarzqdzenie zostalo wy-
dane moze Del. Polska prowadzif dalej pertraktacje celem
wspdlnej akcji przeciw bolszewikom.
Ш. Co sig tyczy bezposredniej iqcznosci telegraficznej Del. Ukr.
z Nacz. Dcq W.Ukr. atamana Petlurq — to Nacz. Dow. nie ma w za-
sadzie nie przeciw temu — bgdzie sig to jednak w ten sposdb odby-
walo, ie teiegramy oddawane b$d$ do Sztabu Dtwa Frontu Gal.-
Wol. — a ten przeznaczy punkt na kt6rym te teiegramy dalej poda-
wane b§d^.
Ze wzglgdu na naszych telegrafist6w i obawy, ze teiegramy mo-
glyby Ьуё niescisle w jez. ukr. oddane — proponuje sig stylizacje te-
legramow w jgzyku polskim.
TV. W pelnomocnictwie N.D. W.Ukr. z 31 maja 1919 jest mowa
tylko о walce z bolszewikami rosyjskimi.
Del Polska zaznacza, ie ND. W.P. stoji na stanowisku ententy,
kt6ra nie uznaje wog61e zadnych bolszewik6w i wszystkich bez wzglg-
du na narodowo&£ zwalcza.
Zawarcie tedy umowy wspdlnej antybolszewickiej akcji jest za-
wislem od tego, czy ND. W.Ukr. r6wniez na stanowisku bezwzglgd-
177
nej walki z bolszewlkami bez wzglfdu na narodowofii stol i to pisem-
nie stwierdzi.
Sekretarz delegacji:
Biernacki por.(—)
Prezes delegacji Nacz. Dow.
Rodziewicz
gen. ppor. (—)
Warszawa, 22 czerwca 1919.
NACZELNE DOWDDZTWO W.P.
D.Nr.-------/П. pouf.
[SEAL]
[SCISLE TAJNE]
[Trzymad pod zamknieciem]
PRZEBIEG PERTRAKTACJI
о zawarcie zawieszenia broni, tocz^cych sif we Lwowie od dnia 7-go
do 16-go czerwca 1919. pomigdzy delegacja Nacz. Dow. W.P. a delega-
cjq Nacz. Dow. Wojsk Ukraifiakich.
Na podstawie Rozkazu Nacz. Dow. W.P. D.Nr.454/П pouf. (Za-
l^cznik 1 i 2) delegacja polska, skladajqca sig z:
Gen. ppor. Rodziewicza, jako przewodnicz^cego,
Pulk. Sulnnirskiego,
Pulk. Obertyftakiego,
Mjr. Maryanskiego,
Kpt. Rozwadowskiego,
Por. Biemackiego,
rozpocz^la w dniu 7 czerwca 1919. pertraktacje w sprawie zawieszenia
broni z delegacja Nacz. Dow. wojsk ukraidskich, skladajqc^ si^ z:
Atm. Delwiga, jako przewodniczqcego,
plk. Szt. Gen. Lipko,
plk. Szt. Gen. Snikowskiego,
plk. filuearczuka,
plk. Antonczuka,
sotn. Kanunskiego,
sotn. Czechowicza.
Po poufnem zebranhi czlonkow delegacji polskiej, na ktorem zo-
stali zaznajorniem przez przewodnicz^cego gen. Rodziewicza z tredci^
178
Instrukcji Nacz. Dow. W.P., zmienionej telegraficznie w niektorych
punktach jui po przybyciu delegacji polskiej do Lwowa (zalqcznik 3
1 3.) udal sig рог. Biemacki do przewodnicz^cego delegacji ukraifi-
skiej z oficjalnem zawiadomieniem о przybyciu do Lwowa przewodni-
cz^cego delegacji polskiej, oznajmiaj^c rownoczesnie, ze Nacz. Dow.
W.P. zgadza sig na rozpoczgcie rokowan. Po otrzymaniu powyzszego
zawiadomienia zlozyi ataman Delwig wizytg gen. Rodziewiczowi, przez
kt6rego byl dnia tegoz rewizytowany, a nastgpnie odbylo sig о godz.
4-ej po pot. pierwsze ogolne posiedzenie obu delegacji.
PROTOKUL POSIEDZENIA z dnia 7. czerwca 1919.
Po wzajemnem zaznajomieniu sig czlonk6w obu delegacji przystq-
piono do sprawozdania dokument6w uwierzyteiniaj^cych obu delega-
cji (zal^cznik 6.), ktdre uznano, ze znajdujq sig w porz^dku. Nastgp-
nie zostaly odczytane delegacji ukrainskiej zasadnicze punkty Instruk-
cji Nacz. Dow. W.P. (zal^cznik 7.), na podstawie ktorych maj^ sig
toczyd pertraktaeje о zawarcie zawieszenia broni. Te same punkty,
zredegowane w jgzykach polskim i francuskim (zalqcznik 7/1.) dorg-
czone zostaly delegacji ukrainskiej w formie pizemnej tegoz dnia
o godz. 9-ej wieczorem.
Nastgpnie zwrdcil sig przewodnicz^cy delegacji polskiej z zapyta-
niem (na podstawie Instrukcji Nacz. Dow. W.P.), czy wiadomem
jeSt delegacji ukrainskiej, gdzie w danej chwHi znajduje sig regulama
armja ukrainskiej Republiki Ludowej, gdyz wojska polskie, posuwa-
j$c sig stale na wschod nigdzie takowej nie spotykaj^. Poniewaz de-
legacja ukrainska nie moze da<5 na pwyzsze pytanie iadnej odpowie-
dzi, proponuje on, aby ta ostatnia wyslala do G16wnej Kwatery wojsk
ukrainskich 2 czlonkdw w csiu przywiezienia dokladnej odpowiedzi na
powyisze pytanie. Obaj czlonkowie delegacji ukrainskiej maj$ naj-
p6£niej w 56 godzln od chwili ich wyjazdu bye z powrotem we Lwowie.
Przewodnicz^cy ataman Delwig nie mote dad scislej odpowiedzi
na powyisze pytanie, thimacz^c to tem, ie delegacja od tygodnia
prawie nie posiada iqcznoSci z Nacz. Dow. wojsk ukrainskich, wobec
czego godzi sig zasadniczo na propozycjg delegacji polskiej, obowi^zu-
j^c sig da<5 do dnia nastgpnego stanowcz^ odpowiedz w tej sprawie.
Co sig zas tyczy armji ukrainskiej to jej zupelny prawie nieobec-
nofi6 na froncie galicyjskim thimaczy on tem, ze armja ukrainska wal-
czy dzis jedynie z bolszewikami i siikwidowala zupelnie dawny front
przfeciwpolski, kt6ry obecnie tftanowi jej najglgbsze tyly.
Nie wszczynajqc zadnej dyskusji na odpowiedz atamana Delwiga,
179
przewodniczqcy delegacji polskiej zanrknql posiedzenie, naznaczajqc
nastgpne na dziert 8 czerwca о godz. 3-ej po pol. (zalqcznik 5.).
Dnia 8 czerwca otrzymala delegacja polska о godz. 9 m. 30 rano
zawiadomienie ze strony delegacji ukrainskiej (zalqcznik 8.), 2e ta
ostatnia zgadza sig zasadniczo na postawiony na wczorajszym posie-
dzeniu glowne warunki Instrukcji Nacz. Dow. W.P, a takze i na wy-
jazd 2 swoich czlonkow (plk. Antonczuka i plk. Lipko) do Glownej
Kwatery wojsk ukrainskich w celu przywiezienia bllzszych danych
о dyslokacji ich armji. Rdwnocze&nie zazqdala delegacja ukrainska
zupelnego wstrzymania krok6w wojennych ze strony armji polskiej
w Galicji wschodniej.
О godz. 10 m. 30 rano otrzymali 2 delegaci nkrainscy przepustkg
na przekroczenie frontu polskiego pod Czortkowem i godz. 1-ej po
pol. w towarzystwie przydzielonego im ze strony Dowddztwa frontu
galicyjsko-wolyftskiego ppor. Urbana opusciH Lwow, kierujqc sig na
Zloczow.
PROTOKUL POSIEDZENIA z dnia 8 czerwca о g. 3-ej po pol.
Ataman Delwig zawiadamia oficjalnie delegacja polskq о wyjez-
dzie plk. Lipko i plk. Antonczuka do kwatery wojsk ukrainskich, a na-
stgpnle odpowiada na zasadnicze pytania warunk6w, postawionych
mu na wczorajszem posiedzeniu przez delegacjg polskq (ta sama od-
powiedi w formie pisemnej zostala tegoz dnia dorgczona delegacji pol-
skiej) — zalqcznik 9.).
Godzqc sig zasadniczo na wszystkie warunki, zqda on jednak, aby
ludnodd ukrainska, znajdujqca sig na obszarze Galicji wschodniej, za-
jgtym obecnie przez wojska polskie, byla tratkowana w podobny spo-
edb, jak tego wymaga delegacja polska w punkcie 13-ym swych wa-
runk6w. Dalej zastrzega sig, ze dokladne оm6wienie tych warunkdw
mo£e nastqpic jedynie po powrocie wyslanych w dniu wczorajszym
2 czionk6w delegacji ukrainskiej. Dalej przedstawia on obecnq sytua-
cjg na frontach armji ukrainskiej i twierdzi, ie porazki, poniesione
przez tq ostatniq na froncie przeciwbolszewickim na Wolyniu zostaly
spowodowane jedynie niespodziewanym atakiem armji polskiej na
Luck, gdzie znajdowaiy sig zaklady tylowe armji ukrainskiej walczq-
cej z bolszewikami, a front kt6rej, ciqgnqcy sig od Olewska a± do
Zbaraza, zostal przez ofensywg polskq zupelnie rozbity, a i obecna
akcja przeciw bolszewikom natrafia na trudno&ci przez ponowne roz-
bicie tyI6w armji ukrainskiej i zajgcie linji kolejowej Brody—Tarno-
pol przez Polakdw.
180
Nastgpnie zaznaczyl, ii dzi?ki poparciu ludnosei ukrainskiej, kto-
ra wsz?dzie wyst?puje przeciw bolszewikom, ataman Petlura ma na-
dziej? w szybkim czasie powi?kszyc swojq armj? i, pol^czywszy si?
z oddaialami ataman6w Grigorjewa i Zielonego, odebrac Kijow i uwol-
nii calq. Ukrain? od jarzma bolszewiekiego. Akcja ta moze miec jed-
nak tylko wtenczas powodzenie, о ile tyly armji Ukrainy naddnie-
przanskiej nie b?d$ niepokojone przez Polak6w.
Plk. Sulkowski uzasadnia twierdzenie koniecznosci posiadania
przez Ukrahic6w linji kolejowej Brody—Tamopol oraz, rysujqc do-
kiadny przefoieg ewakuacji frontu woiynskiego, twierdzi, ie w Tarno-
polu i okolicy byly skupione jedynie zaklady tylowe armji Ukrainy
naddnieprzanskiej, kt6ra walczy jedynie z bolszewikami.
Gen. Rodziewicz w odpowiedzi na powyzsze przem6wienia zazna-
cza, iz posuwanie si? polskich oddzialow na wschdd bylo konieczne nie-
tylko ze wzgl?du na potrzeb? uzyskania kontaktu z armj$ ukrainskq,
ale takie wywolane koniecznosci^ zabezpieczenia si? przed ewentual-
nym atakiem bolszewikdw. Odkladajqc dalsze dyskusje do powrotu
2 delegat6w ukraidsklch, zamyka posiedzenle.
Po wyjeidzie delegat6w ukrainskich tegoz dnia wieczorem otrzy-
mtije gen. Rodziewicz od wyslanych konfident6w pewnq zupelnie wia-
domoSd, ie ataman Petlura nie znajduje si?, jak poprzednio mniema-
fio, w Borszczowie, a tylko ma swoj$ kwater? w Czarnym Ostrowiu10
(dawna gub. Podolska) a armja jego koncentruje si? w obszarze
Szepiet6wka—Zmerynka—Woloczyska i wzdhiz gornego biegu rzeki
Zbrucza styka si? z armjg. polskq. prawie, ie do okolic Satanowa. Nato-
miast w Galicji znajduje si? tylko oddzialy armji gen. Pawlenki, kt6-
ryzam zajmuje Borszcz6w. Po otrzymaniu powyzszej wiadomosci pro-
ponuje gen. Rodziewicz, aby Ukraincom oznaczyfi rzek? Zbrucz, jako
linj? demarkacyjn^, a armji gen. Pawlenki dopomddz do wycofania
si? poza granic? Galicji w celu pol^czenia si? jej z resztq armji ukrain-
skiej dla walki z bolszewikami. (zal^cznik 10, 11, 12).
Poniewaz przewodnicz^cy delegacji polskiej nie byl pewny, w ja-
kim stosunku znajdowala si? armja gen. Pawlenki do g!6wnego ata-
mana Petlury, powziq.1 projekt, aby przed wyslaniem parlamentarza
do dowodcy tej armji z zapytaniem, czy uznaje on bawi^c^ obecnie we
Lwowie delegacj? ukraihsk^ i czy zastosuje si? do zobowigzan i um6w
przez niq zawartych, wyja&iid powyzsze w^tpiiwosci. Rdwnoczesnie
postanawia delegacja polska na najbhzszem posiedzeniu zwrdci6 si?
do delegacji ukrainskiej z cficjalnem zapytaniem, maj^cem na celu
wyja^nienie wzajemnego stosunku obydwu tych armji. Projekt po-
wyzszy uzysku je aprobat? Nacz. Dow. W.P. i po porozumieniu si? z do-
181
w<5dcq frontu gallcyjsko-woIyAskiego — gen. Iwaszkiewiczem (10
czerwca) ma by6 wyslany — do obozu ukraiAskiego parlamentarz
z powyzszemi pytaniami (zal^cznik 13.).
Dnia 11 czerwca rano otrzymuje delegacja polska wiadomosA, ie
sytuacja na froncie galicyjskim ulegla pewnym zmianom na nasz%
niekorzysA, a mianowicie, iz z powodu niespodziewanego uderzenia
wigkszych sil nieprzyjacielskich na Czortk6w, czgAA naszych oddzia-
16w, poni6slszy duie straty, znajduje si$ w poipiesznym odwrocie na
linfe Strypy, kt6rej utrzymanie jest jednak wqtpliwe. Wobec powyi-
szych fakt6w, projektowane wczoraj wyslanie pariamenterza do gen.
Pawlenki zostaje — po porozumlenlu sig z Dow. frontu galicyjsko-
wotyhskiego — narazie wstrzymane ai do poprawienia sig sytuacji,
gdyi wysylanie go w chwili, gdy niekt6re oddzialy nasze, poni6slszy
poraikg, znajduje aig w odwrocie, mogloby wywolad wsr6d Ukrain-
c6w wrazenie pewnej slabosci z naszej strony (zalqcznik 14).
Dnia tegoi po pohidniu Dow. frontu galic.-wolyhskiego otrzymuje
wiadomosA od jednej z grup — operujqcych, ie nad gArnym biegiem
Zbrucza oddzialdw bolszewickich nigdzie nie napotkano, a natomiast
uzyskano kontakt z oddzialamj armji Ukrainy naddnisprzaAskiej, oraz
ie w dniu wczorajszym (10 czerwca) do komendanta naszego oddziahi
w Podwolczyskach zglosil sig pulkownik ukraiAski z oznajmieniem,
H oddzialy jego majq rozkaz pozostania na lewym brzegu rzeki Zbru-
cza, jako strai pograniczna — i majq jednoczeinie unikaA wezelkich
starA z Polakami (1. op. 008/15 Dow. Gr. plk. Sikorskiego) — zalqcz-
nik 15 1. op. 793 Gr. operujacej gen. J^drzejewskiego).
Dnia 12 czerwca na poufnym posiedzeniu deiegacji polskiej przed-
stawia gen. Rodziewicz szereg nowych warunkdw, na podstawie ktd-
rych wobec nieco zmienionej sytuacji majq byd prowadzone dalsze
rokowania (zalqcznik 16). Nastgpnie zaznacza, ie poniewaz termin
dany 2 delegatom ukrainakim, wyslanym do atamana Petlury jui
uplyn^t, przeto mimo ich nieobecnoici postanawia prowadzte dalej
rokowania z delegatami ukrainskimi, pozostalymi we Lwowie.
Po zawiadomieniu dsiegacji UkraiAskiej о powyiszej rezohicji, ta
ostatnia zwraca si$ z pro§bq о zapytanie telegraficzne przednich od-
dzialdw polskich, czy dwaj delsgaci ukrainscy jeszcze dot$d przez
ich front nie przejechali, (zal^cznik 17.).
Okoto godz. 4-ej po pot otrzymuje delegacja polska wisdom0S6,
ie obaj czlonkowie delegacji UkraiAskiej przed chwila wrdcili do Lwo-
wa i proszg о naznaczenie na dzieA jutrzejszy (13 czerwca) posiedze-
nia о godz. 10 rano.
Dnia 13 rano wr$cza sekretarz delegacji UkraiAskiej raport plk.
182
Lipko, w ktdrym ten ostatni usprawiedliwia sig z opdznienia swcgo
powrotu, thimaczqc sig zmyleniem drogi oraz popsuciem sig automo-
bilu (zalqcznik 18).
PROTOK6L Z POSIEDZENIA dnia 13 czerwca о g. 10-ej rano.
(Zalqcznik 19.)
Plk. Lipko sklada sprawozdanie ze swej podrdzy do Gl. Kwat.
wojsk ukrainskich 1 oznacza linjg, na kt6rej stykajq sig wojska ukra-
inskie z oddzialami polskimi. Linja ta ma przefoiegad od Kolodna (nad
dawnq granica galicyjskq na pohidnie od Krzemienca). Dalej wzdhit
granicy galicyjskiej, a nastgpnie rzeki Zbrucza &z do Husiatyna,
gdzie wkracza na terytorjum Galicji, na obszarze ktdrej znajduje sig
grupa gen. Pawlenki, koncentrujqca sig w rejonie Skaly i Borszczowa.
Linja ta ma stanowic glgboki tyt armji ukrainskiej, walczqcej z bol-
ezewikami. Migdzy Woloczyskami a Husiatynem znajdujq sig jedynie
slabe posterunki, a IqcznoSd z gnipq Pawlenki utrzymywana jest
przez Plosldr6w i Kamieniec Podolski, kt6ry znajduje sig r6wniei
wrgkach Ukrainc6w. Co sig tyczy oddzialdw bolszewickich, to w ostat-
nich dniach zostaiy one prawie na calym froncie odrzucone przez
wojska ukrainskie о kilkadziesiat kilometrdw od rzeki Zbrucza.
Po przyjgchi do wiadomosci powyiszego sprawozdania przez de-
legacjg polskq, mjr. Maryahski odczytuje dalszy ciqg warunkdw, na
podstawie kt6rej majq bye prowadzone rokowania, (zalqcznik 16.).
Przy odezytywaniu tych punktdw zwraca on uwagg, 2e wycofa-
nia wojsk ukraidskich z Gahcji iqda sama ludnoSd bez wzglgdu na jej
narodowoSd, spowodowana do tego ciqglymi gwattami i rabunkami,
kt6rych sig dopuszczajq oddziaty armji ukrainskiej. Nastgpnie objaS-
nla znaczenie niektdryeh punktdw, dorgczonych delegacji ukrainskiej
w dniu 8 czerwca (zalqcznik 20.).
Plk. Antonczuk, odpowiadajqc mjr. Maryanskiemu, zaznacza na
punkt 1., ie armja ukrainska tworzy organizaeyjnie jednolitq catos<5,
znajdujqcq sig pod rozkazami glownego atamana Petlury, a wige i gru-
pa gen. Pawlenki musi sig do nich w zupelnosci stosowac, jako jedy-
nie czgS6 armji ukrainskiej. Co sig zas tyczy punktu 2., to zapytuje,
dlaczego linjq demarkacyjnq ma byd w calosci rzeka Zbrucz choc do-
tqd wojska polskie osiqgngly jq w niekt6rych zaledwie punktach. Na-
stgpnie protestuje przeciw uwadze mjr. Maryahskiego, ludnofid
ukrainska 1 polska uskaria sig na rabunki wojsk ukrainskich i, po-
wqtpiewajqc w prawdziwosd powyiszego twierdzenia zaznacza, it po-
siada on wiadomosci, ie rabunkdw i gwaltdw dopuszczajq sig prze-
waznie iolnlerze polscy.
183
Gen. Rodziewicz obstaje przy linji Zbrucza, jako przy naturalnej
linji obronnej przeciw bolszewikom, do spotkania z ktdrymi na tym.
froncie przyjsc must
Ataman Delwig thimaczy koniecznosc odbudowania dawnego
frontu ukrainsko-bolszewickiego od Prypeci przez Olewsk11—Ko-
rzec1*—Ostrog” i dalej na pohidnie az do Dniestru. Dlatego potrze-
bujq jednak Ukraincy miec w swem posiadaniu takze i czgsc Galicji
wschodniej, a szczeg61nie linij© kolejow^ Brody14—Tarnopol.15 Wo-
bec tego proponuje on przyj%6 za linjg demarkacyjn% proponowanq
swego czasu przez gen. Barthelemy linjg rzeki Bugu, a nastgpnie
Bubka—Stryj. Co sig tyczy Wolynia, to tarn rdwniei powinni oni
otrzymac najszerszy obszar dla stworzenia swych zaklad6w tyiowych,
oraz aby miec moznosc komplstowania oddzia!6w z ludnosei miejseo-
wej, kt6ra chociag dzis wrogo nastrojona dla Polak6w i zarazona bol-
szewizmem, pod wplywem agitaeji ukraihskiej stanie do walk! z bol-
szewikami. Nastgpnie zapytuje, czy nie wiadomo delegacji polskiej,
jakie rezultaty osiqgngia misja ukrainska pod przewodnictwem plk.
Biedlera, wyslana jui poprzednio do Warszawy.
Gen. Rodziewicz odpowiada, йе о ile mu jest wiadome, to per-
traktaeje toezy jedynie del. polk., zostaj^ca pod jego przewodnic-
twem, z tu obecn$ del. ukr., zas о zadnej misji plk. Biedlera nie nie
wie. Co sig tyczy linji demarkacyjnej, to uwaza on, йе warunki zupel-
nie si§ zmienily od czasow poprzednich pertraktacji, kiedy byla pro-
ponowana linja demarkacyjna gen. Barthelemy. Dzis oddzialy polskie
stoj% о 100 klm. i wigcej przed Ц linj% i cofanie ich jest niemoiliwe.
Plk. Lipko r6wniez proponuje linjg gen. Barthelemy, a godzi sig
jedynie na pozostanie oddzia!6w polskich w Brodach do czasu, ай
Ukraincy odbior^ R6wne. Uwaia dalej linjg demarkacyjna, jako rzecz
zupelnie czasow^, nie przesqdzajqcq bynajmniej pdzniejszej granicy
migdzy Polskq a Ukraine, gdy± ta sprawa bgdzie rozstrzygnigta przez
Kongres pokojowy.
Plk. Antonczuk dowodzi, iz Dow. wojak ukrainskich nie ma za-
ufania do Nacz. Dow. W.P. i nie wierzy zupelnie w szczerosc jego
chgci walczenia z bolszewikami, argumentuj^c to tem, йе po rozpo-
czgciu ofensywy polskiej na Luck przez co byl spowodowany zupehiy
upadsk frontu ukrainskiego, Polacy zatrzymali sig na linji Styru i po-
zwolili bolszewikom zaj^c R6wno i Dubno, a i dzis patrzg. spokojnie,
jak ci ostatni rzucili wszystkie swe sily przeciw Ukraihcom, nie za-
bezpieczajqc sig prawie zupelnie przeciw oddzialom polskim, stoj$-
cym nad Styrem. Wobec tego dochodzi on do wniosku, ze Polacy na-
prawdg nie walczq z bolszewikami, a przez swoje blerne zachowanie
184
sig w czasie ich walk z Ukraincami wspieraja jedynie ich akejg. Jesz-
cze jednym dowodem sprzyjania bolszewikom jest powstanie bolsze-
wickie, kt6re w kwietniu r.b. wybuchlo w okolicach Tamopola i bylo
gor^co poparte przez calg lodnoifi polsk^.
Gen. Rodziewicz zgadza sig z tem, iz linja demarkacyjna nie bg-
dzie przesqdzala bynajmniej pdzniejszej granicy polsko-ukrainskiej,
zaznacza dalej, ze pobyt grupy Pawlenki w Galicji wobec walki Ukra-
ihcdw z bolszewikami nie ma zadnej racji bytu i raz jeszcze zaznacza,
ie jedyn^ linjq demarkacyjna moze bye linja rzeki Zbrucza. Co sig
tyczy kolei Brody—Tarnopol, to po zawarciu zawieszenia broni Nacz.
Dow. W.P. zgodzi sig napewno na pozwolenie uzywania jej przez armjg
ukrainska w czasie jej walk z bolszewikami.
Plk. Lipko raz jeszcze zaznacza konieeznosfi zatrzymania czg&cl
Galicji wschodniej w rgkach ukrainskich i pozostawienia tam narazie
grupy gen. Pawlenki.
Gen. Rodziewicz zapytuje, czy wiadomo jest del. ukr., iz mimo
jej wielokrotnych zapewnien, ie Ukraina wojny z Polsk^ nie prowadzi,
ie wszystkie jej sily zwrdcone eg przeciw bolszewikom, a nasz front
jest niczym innem, jak tylko glgbokim tylem ich armji, grupa gen.
Pawlenki rozpoez^a od kilku dni energiczn^ ofensywg przeciwko na-
szym oddzialom, kt6re posungly sig na wschdd jedynie w celu uzy-
skania kontaktu z armj$ ukrainak^.
Ataman Delwig odpowiada, ii rzeczywiscie od czasu ofensywy
polskiej na Luck Ukraificy stale wycofyweli sig, unikajgc jakichkol-
wisk walk z Polakami i ze jeieli teraz gen. Pawlenko rozpocz^l jak^s
akejg zaczepn^, to dzieje sig to niezawodnie bez zadnego roskazu
g!6wnego atamana Pethny. Dalej zaznacza on, ie grupa Pawlenki
narazie opuscic Galicji nie moie.
Przyj$wszy to ostatnie oiwiadezenie do wiadomosci, przewodni-
cz^cy delegacji po], zamyka posiedzenie, naznaczaj^c nastgpne na
godz. 4 po pol.
PROTOK6L POSIEDZENIA z dnia 13 czerwca о g. 4-ej pp.
(Zalq.cznik 21.)
Ataman Delwig oswiadeza, nawi^zujqc do swego poprzedniego
przem6wienia, ie nieoficjalne zawieszenie broni ponrigdzy armj^ pol-
sk^ a ukrainska istnieje jui od dluzszego czasu czego najlepszym do-
wodem jest to, ie wojska ukrainskie stale odstgpujg unikajge walki
z Polakami. Co sig tyczy ostatniego ataku oddzia!6w Gen. Pawlenki
to naieiy przepisa£ to tylko lokalnym nieporozumieniom a w iadnym
185
wypadku nie moZna tego uwazac jako akcjg wojennq na wi§ksz%
skalg podj^tq z roskazu atamana Petlury. Poniewaz myslq przewodniq
toczqcych si§ obecnie uklad6w jest doprowadzenie do wspdlnego po-
rozumienia celem dalszej akcji przeciw Bolszewikom, przeto uwaia
on ustanawianie linji demarkacyjnej za zbyteczne a chodzi mu tylko
о ustanowienie linji ograniczajqcych migdzy Oddzialami Polskimi
a Ukraihskimi, kt6re bgdq walczyc z Bolszewikami.
Nastepnie wrgcza ataman Delwig upowaznienia mocq ktdrego
ataman Petlura nadaje delegacji ukrainskiej pehiomocnictwo do za-
warcia przymierza wojskowego z Polskq w celu wsp61nej walki z bol-
szewikami (zatqcznik Nr. 22.).
General Rodsiewicz odpowiada, ze Oddzialy Polskie, ktdre posu-
waly sig na wschdd dla uzyskania kontaktu z Armiq Ukraihskq
wstrzymaly ju± od kilku dni sw6j pochdd, a mimo to jednak zostaiy
zaatakowane przez wi$ksze sity grupy Gen. Pawlenki.
Ataman Delwig thimaczy, ze z powodu braku polqczeh migdzy
delegacjq ukrainskq a Gldwnq Kwaterq nie mo& byd przeslana Gen.
Pawience roskaz natychmiastowego zaprzestania krokdw wojennych
i prosi о ustanowienie Iqcznodci przez Woloczyska a nateuczas przedte
on natychmiast iqdanie aby General Pawlenko bezzwlocznie zaprze-
stal dalszej ofenzywy. Ukrainska delegacja zobowi^zuje si$ po uzy-
skaniu IqcznoSci iadnych szyfrowych depesz nie przesylad.
General Rodziewicz odpowiada, ie delegacja polska niema upo-
waznienia do zawarcla przymierza wojskowego z Ukrainskq Republikq
Ludowq ani tei nie moie sama pozwolid na ustanowienie bezpofired-
niej iqcznodci z Ukrainskq G16wnq Kwaterq i dla rozstrzygni^cia tych
kwestji musi zasiggnqd instrukcji z Nacz. Dow. Wojsk Polskich.
Ataman Delwig zapytuje oficjalnie: Czy Nacz. Dow. W.P. ma
szczery zamiar walczenie z bolszewikami? a nastgpnie zaznacza, ko-
niecznosd natychmiastowego wstrzymania krok6w wojennych na
froncie galicyjskim i iqda od delegacji polskiej pisemnego zobowiq-
zania w tej sprawie.
General Rodsiewicz odpowiada, ze Armia polska walczy juz od
dhiiszego czasu z bolszewikami, co jest najlepezym dowodem szcze-
rodci zamiardw Nacz. Dow. W.P. Rdwniez w tym samym celu dqiono
stale do uzyskania bezpodredniego kontaktu z Rumuniq przez Galicja,
co zostalo osiqgnigte i musi nadal pozostad. Wstrzymanie krok6w wo-
jennych jest jui czesciowo nakazanem przez wydania rozkazu nie-
przekraczania rzeki Zbrucz. Chodzi teraz jedynie о front w Galicji
wschodniej, gdzie jak to juz byio wspomniane Dow. Polskie rdwniez
wstrzymalo kroki wojenne, ale Gen. Pawlenko sam rozpoczql akejg
186
zaczepnq i co si? tyczy sytuacji obecnej na tym froncie to na razie nie
moze Ьуб dana iadna dokladna odpowiedz.
Ataman Delwig zapytuje, czy Polacy po zawarciu przymierza
z Ukraincami maja zamiar czgsciowo obsadzic front przeciwko bol-
szewikom pozostawiajqc obsadg niektorych odcinkow Ukraincom czy
te?. powierzq obrong tego frontu (od Prypeci do Dniestru) tylko Armii
Ukraihskiej zapewniajqc jej naturalise tyly i oddajqc potrzebne do
tego terytorjum — wigkszq czgsc obszardw na Wolyniu i w Galicji
Wsch., kt6re w danej chwili zajmujq wojska polskie. — Sily ukraift-
skie sq dzifi tak liczne, ie bgdq zupelnie w moinodci obsadzic tak ob-
szerny front i skutecznie walczyc z bolszewikami. Dalej ma on na-
dziejg, ie po zawarciu przymierza uda sig Dow. ukrainskiemu uzyskad
pozostalq czgsc parku kolejowego oraz materjal wojenny utracony
przez Ukranic6w na linji kolejowej Tamopol—Brody.
General Rodziewicz odpowiada, ie jezeli nawet Delegacja polska
na razie nieotrzyma pelnomocnictwa do zawarcia przymierza wojsko-
wego to jednak bgdzie dalej petraktowai w sprawach zawarcia zawie-
szenia broni.
Posiedzenie skonczono о godz. 5.15 popohidniu (zalqczn. Nr. 23.).
-------o--------
Dnia 14. czerwca о godz. 8.30 wiecz6r otrzymuje delegacja polska
uowq instrukcjg wraz z pebiomocnictwem zawarcia przymierza woj-
skowego z Ukrainskq Repufelikq Ludowq (Zalqczn. Nr. 24, 25).
-------о--------
Dnia 15. czerwca po om6wieniu uowej instrukcji przez cz!onk6w
Delegacji polskiej nastgpuje о godz. 11. rano wspdlne posiedzenie obu
delegacji na kt6rem Maryafiski odczytuje niektdre punkty powyiszej
instrukcji (zalqczn. Nr. 20.) oraz udowadnia na podstawie zupelnie
pewnych wiadomosci udzial wojsk Ukrainy Naddnieprzanskiej w to-
czqcych sig w danej chwili walkach w Galicji Wsch. W odpowiedzi
nato ataman Delwig prosi о odroczenie posiedzenia aby modz w poro-
zumieniu sig z czlonkami delegacji ukrainskiej zredagowad odpowiedz
na powyzsze warunki i postawione mu zarzuty.
PROTOK6L POSIEDZENIA z dnia 15.VI. о godz. 5 popohidniu.
Ataman Delwig odpowiada na odczytane w czasie poprzedniego
187
posiedzenia warunki (zal^czn. Nr. 27). Na Punkt. 1. Armia Gen.
Pawlenki stanowi cz?sc Arm! Ukr. Republ. Lud. pozoataj^cej pod roz-
kazami G16wnego Atamana Petlury co raz jeszcze stwierdza najlepiej
udzial pulkdw, kt6re wedlug sl6w delegacji polskiej przybyly ostatnio
do Galicji. Fakt ten nie mo2e Ьуб uwaiauy za zlamanie jakichkolwisk
zobowiqzan wzgl^dem Nacz. Dow. W.P., gdyz mimo zaproponowanego
jui w dniu 7 czerwca przez Delegacy? UkraiAsk^ obustronnego wstrzy-
mania krok6w wojennych nie otrzymala ona dot^d w tej sprawie ze
strony delegacji polskiej zadnej odpowiedzi, a wojska polskie na calej
linji posuwaj^ si? wzdtui naprz6d w kierunku rzeki Zbrucza i osi^g-
n?ly j% w niektorych miejscach juz w dniu 10. czerwca. Delegacja
Ukrainska zapewnia ponownie, ie Nacz. Dow. W. Ukr. niema zamlaru
prowadzenia dalszej wojny z Polakami i obecnie jezeli walczy z nieml
to jedynie w celu obrony tyldw zwojej armji zaj?tej wojn% z bol-
szewikami.
Na Punkt 2. Ataman Pawlenko jako Dowddzca Oddzial6w Armii
Ukrainskiej jest podwiadny a wi?c tem samem podlega wszystkim
rozkazom Gidwnego Atamana Petlury. Co si? tyczy propozycji Nacz.
Dow. W.P. aby Armia UkraiAska wstrzymala kroki wojenne na fron-
cie polskim to delegacja zgadza si? nato jednakze pod warunkiem,
jednoczesnego wstrzymania krok6w wojennych rdwniet ze strony
polskiej I jako Hnj? tymczasowego rozgraniczenla prosi о przyj?cie
linji frontu na ktArej znajdowaly si? oddzialy polskie w dniu 1. czerw-
ca br. о godz. 4 popotudniu.
Na punkt 3. Delegacja Ukr. zgadza si? najzupefrdej na propo-
zycje Nacz. Dow. W.P. zawartq w tym punkcie nadmieniaj^c, jednak,
ie najdogodniejsze polqezenie byioby uzyskanem przez ustanowienie
bezpo&redniego przewodnika.
Na Punkt 4. Nacz. Dow. W. Ukr. prowadz^c walk? z Wladzy So-
wieck^ stworzon^ w Rosji zwakza jednoczednie kaidy bolszewizm
bez wzgl?du ua Narodowosd, nazywaj^c rosyjskiemi bolszewikami
wszystkich uzurpatorAw wladzy na Ukrainie. Natomiast nieuznaje zu-
pelnie bolszewik6w nkraiAakich, uwazaj^c ich jako zdrajcdw stanu.
General Rodziewicz odpowiada, ie chociaz delegacja polska nie
zloiyla zadnych pisemnych zobowi^zan tyczqcych si? wstrzymania
krok6w wojennych to jednak juz w dniu 10. czerwca wydanem byl
rozkaz moc^ ktbrego datsze posuwanie si? naprzdd byte wstrzymane
i Dow. Polskie oczekiwalo na wynik tocz^cych si? pertraktaeji. Nie
zwazajgc nato rozpoczQl Gen. Pawlenko swoja ofenzyw? uderzywszy
na nasze wysuni?te naprz6d oddzialy, kt6rych celem bylo jedynie
utrzymanie koutaktu z Armiq Ukr. i zabezpieczeniem przed ewentual-
188
nym atakiem ze strony bolszewikdw. Wobec zawsze niewyjasnionego
stosunku jaki panuje migdzy Gen. Pawlenkq a atamanem Petlury
uwaia gen. Rodziewicz pisemne zobowiqzanie wstrzymania krok6w
wojennych ze strony delegacji nkrainskiej za niewystarczaj^ce i pro-
ponuje ustanowienie scislej kontroli nad wykonaniem tego zobowiq-
zania.
Co sig tyczy ustanowienia bezpo&redniego pol^czenia Del. Ukr.
z Gt Kwat. to moze bye ono dopiero ustanowionem po przerwaniu
krok6w wojennych. I wrescie zastrzega sig co do przyjgcia propono-
wanej linji demarkacyjnej.
Ataman Delwig odpowiada, ze z powodu braku pol^czenia z Gi.
Kwatery Ukr. nie moze dac iadnych wyjasnien w sprawie akcji Gen.
Pawlenki.
General Rodziewicz zapytuje, czy delegacji ukr. wiadomem jest
о nowej roli w jakiej wystgpuje obecnie Gen. Grekow i wspomina
о zerwaniu przez Rz$d Atamana Petlury stosunk6w z Rosj$ i о opusz-
czenhi Bukaresztu przez ambasadora Hasenkg.
Puikownik Lipko zaprzecza pogloskom kr%iqcym о poprzednich
pertraktacjach Ukrainy z Rumunji, wyjasnia stanowisko Gen. Gre*
kowa, jako Gt atamana Wojsk Ukr. Zachodniej, kt6remu podlega
obecnie rdwniei i Gen. Pawlenko a nastgpnie protestuje przeciw tresci
komunikatu wojennego Nacz. Dow. W.P. z dn. 14. czerwca. Dalej, ie
wojska ukr. dawno jui mialy zamiar zaprzestania krokow wojennych
1 dlatego cofaj^c sig staraly unikad walk z Polakami, jednak ci ostat-
ni nie wstrzymali krokfiw wojennych i stale posuwaj^c sig naprzdd za-
jgli w dniu 10. czerwca Podwoloczyska.
General Rodziewicz uzasadnia nasze posuwanie sig naprzdd jedy-
nie koniecznodciq uzyskania styeznodei z wojskiem nkrainakim jak to
jui nlejednokrotnie zaznaczyl, ale i w tym wypadku ostateeznq grant-
cq naszego posuwania sig na wsch. byla rzeka Zbrucz i po zajgciu
Podwoloczysk Oddzialy nasze wstrzymaly sw6j dalszy pochdd. Posu-
wanie sig wojsk polskich byio takze wywolane koniecznosci^ uporz^d-
kowania stosunk6w bezpieczedstwa w obszarach Wsch. czgsci Galicji,
' ktdre nie byly przez nikogo administrowane i gdzie zycie i mienie
ludnofici naraZonem byio na stale niebezpieczenstwo band dezerterdw
arm!! ukr. Podobne stosunki panowaly szczeg61nie w okolicach polo-
ionych na p6inc. Zach6d od Woloczysk oraz w rejonie Grzymalowa.
’ Dzifi nie тойету tej czgsci prawie ponownie opuscic odchodzqc od
Zbrucza, gdyz powtdrzq. sig w tym wypadku te same stosunki jakie
tarn panowaly do przyjScia naszych oddzial6w. Sama delegacja Ukr.
zaznaczyla, ze dzis znajduje sig tarn jedynie tyly armii Ukr. z ktdrymi
189
trudno wyznaczyc linj? demarkacyjn^ gdyz do tego potrzebna jest
armia regulama, ktdraby rowniek bronila tego obszaru przeciw bol-
szewikom.
Ataman Delwig jeszcze raz powtarza, ie Armia Ukr. opuAcila te
obszary jedynie w celu uniknigcia walki z Polakami podobnie jak
opuscila Luck, Tamopol 1 inne miejscowosci. Obecnie posylaj^ Ukra-
incy swoje Oddzialy dla uzyskania kontaktu z Polakami a wi§c i ob-
szary te zostan^ ponownie obsadzone przez Ukraihskie wojska regu-
lable, kt6re zapewni^ tarn spokdj i bezpieczenatwo mieszkancom.
Pulkownik Antonczuk, zaznacza, ze wojska ukr. cofaly si$ w zu-
pelnym porzqdku unikajtfcc stare z Polakami a nastgpnie gdy zatrzy-
maly aie w Podwoloczyskach dla uzyskania kontaktu i nawi^zania
porozumienia w celu wstrzymania dalszych operaeji zostaly przez Od-
dzialy Polskie zaatakowane i wyrzucone za Zbrucz. Wobec powyisze-
go faktu widzi sig dokladnie, ie Polacy posuwali sie naprzdd nie w osiu
uzyskania iqcznodci z Ukraincami a jedynie prowadzili ofenzywe at
dn samego Zbrucza. Zaprzecza dalej о odwolaniu Hassenki z Romunji
о czem wie dokladnie od Ukr. Ministra Spraw Zagranicznych.—
Pulkownik Lipko potwierdza slowa plk. Antonczuka i mdwi, ie
gdy jschal z tym ostatnim przez Tamopol to znajduj^cy si? tam Dow.
Polsk. Brygady zapewnil ich, ie oddzialy jego zajofy jui obszar na
p6in. od Skalatu 1 obsadzily caly g6rny bieg rzeki Zbrucz. Tymczasem
wyjechawszy о godz. 6.1/2. rano 9. czerwca z Tarnopola do Podwolo-
czysk nie spotkano po drodze ani jednego zolnierza polskiego nato-
miast w Woloczyskach zajmowali juz Ukraihcy. To samo potwierdzii
moze pporezn. wojsk. polskich Urban, ktory dojechal z nimi do Wolo-
czysk.
Kapt. Rozwadowski objadnia, iz rzeczywiscie w dniu 9. czerwca
patrole nasze staly 8. km. na wsch. od Tarnopola a dalsze posuwanie
sie ich naprzdd wywolanem bylo brakiem jakichkolwiek wiadomoSd
о nieprzyjacielu i obawa niespodziewanego ataku ze strony bolszewi-
kdw. W czasie ealego posuwania si$ naprzdd nie doszlo nigdzie do
start* z Ukraincami.
Ataman Delwig odpowiadajqc na poprzednie jeszcze przemdwie-
nie Gen. Rodziewicza obowiqzuje si? imienim Nacz. D. W. Ukr. usta-
nowic szybko porzqdek i administraeje obszardw, ktdre obsadzi armia
ukraidska.
General Rodziewicz zapytuje w jaki sposob zamierza Ukr. Dele-
gacja uskutecznic wstrzymande krokdw wojennych.
Ataman Delwig odpowiada: po otrzymaniu mozliwych warunkdw
ze strony Polskiej zostan^ one natychmiast przeslane do Nacz. Dow.
190
W. Ukr., kt6re wyda odpowiednie roskazy aby oddzialy znajduj^ce sig
na froncie wstrzymaly na razie wszelkq akejg wojenn^ a nastgpnie
odeszly na linjg tymczasowego rozgraniczenia.
General Rodziewicz: zaznacza raz jeszcze, ze dlatego potrzebuje
mie6 przedewszystkiem pisemne zapewnienie о poshiszenstwie ze stro-
ny Gen. Pawlenki wzglgdem roskazow atamana Petlury, gdyz mimo
tyiokrotnych zapewnien poczynionych przez delegacjg ukr. niemam za-
ufania i przekonania aby Gen. Pawlenko zastosowal sig do umowy za-
wartej przez obecn^ tu Delegacjg Ukrainska.
Ataman Delwig proponuje aby wstrzymanie krok6w wojennych
dla mozliwosci prowadzenia dalszych rokowan nastgpilo rdwnoczesnie
z obydwu stron zaraz po ustanowieniu linji tymczasowego rozgrani-
czenia. Od tej chwill wszelkie przegrupowanie i przesuwanie oddzia-
16w jest niedozwolone. Zarwanie powyzszej umowy ma bye wypowie-
dziane na 48 godz.
General Rodziewicz obowi^zuje sig dac w dniu jutrzejszym osta-
teczn% odpowiedz na propozycje ukrainskie a na razie samyka posle-
dzenie. (zal^czn. 28.).
-------о---------
Dnia 16. czerwca po uprzedniej konfereueji Gen. Rodziewicza
z s&fem Sztabu Wojsk Polskich Pulk. Hallerem zostaje przedstawio-
na Delegacji Ukr. na posiedzeniu о godz. 2. ppddn. Umowa (zal^cznik
29.) mocQ kt6rej przerywa sig na razie kroki wojenne zatrzymujac
wszystkie oddzialy na linji frontu z dn. 1 czerwca 1919. a po dotrzy-
maniu powyiszych warunkdw przez obie strony przenosi sig dalsze
rokowania maj^ce na celu zawarcie przymierza wojskowego do War-
szawy. Delegacja Ukr. po wyjasnieniu niektdrych szczegoldw godzi
sig w zupelnosci na przedstawione przez nas warunki i na nastgpnym
posiedzeniu о godz. 11.% w nocy nastgpuje podpisanie powytszej
umowy. (zalaczn. 30.).
-------о---------
Dnia 17. czerwca dwaj czlonkowie Delegacji Ukr. (pulk. Sulkow-
ski i sotnik Czechowicz) opuscili Lwow о godz. 7. rano i udali sig
w towarzystwie pporcz. Wojsk polskich Urbana do G16wnej Kwatery
Atamana Petlury wioz^c tekst zawartej umowy i godz. 12.40 popoldn.
przekroezyli linjg polskiego frontn pod Zborowem. (Zalczn. 31).
191
UMOWA
tycz^ca ai§ zaprzestania dziaian wojennych, zawarta we Lwowie,
dnia 16. czerwca 1919., migdzy Delegcjq Naczelncgo Dowodztwa Wojsk
Polskich i Delegacja Naczelnego Dowddztwa Wojsk Ukraihskich.
1) . Delegacja polska zgadza si? na propozycje Delegacji ukraih-
skiej, aby zaprzestanie dziaian wojennych byio przeprowadzone na
linii frontu z dnia 1. czerwca 1919.
Linia ta biegnie przez Zaloice (wzdluj Seretu)1* do Czystylo-
wa, kt6ry po stronie polskiej — dalej Tamopole, przyczdlek koto
Tamopola (miasto w rgkach polskich) — cota 379 Wbtowa Dolma,
cota 368 Szczur, cota 370 Zahira.
Na pohidnie od Tamopola wzdluz szosy Tamopol—Mikulince do
Ostrowa, — ktdry w r^kach polskich.
Od Ostrowa ua poludnie od linii kolejowej Ostrdw—Kozowa do
Litwiatyna (w rgkach polskich). Od Litwiatyna wzdlni linii kolejowej
aS do Zastawczyka nad Zlotq. Lipq. Plac6wki polskie stoj^ 1 klm. na
wschdd, wzglgdnie na pohidnie od toru kolejowego.
Potem od Zastawczyka wsdlni Zlotej Lipy,*7 az do ujscia jej do
Dniestru — potem wzdhii Dniestru wraz z przyczdlkiem kolo Niiowa,
ai do granicy rumufiskiej kolo Niezwlsk. (Patrz mapg generalny,
1:200,000).
2) . Rozkaz о zaprzestania dziaian wojennych ma bye wydany
oddzialom dnia 20 czerwca 1919. Wykonanie ma si$ zacz^d dnia 21.
czerwca 1919, о godzinie 6-ej rano, о ktdrej to godzinie wszelka dzia-
lalnosc bojowa ma byd wstrzymana.
Dla unikniecia stard i nieporozumien, maj% dowddey pojedyh-
czych oddziatow wyslac najpierw parlamentarzy, ktdrzy wyruszaj^c
о godzinie 6-ej, lini$ tymczasowego rozgraniczenia szczegolowo w te-
renie wytycz^. Parlamentarze wykazuj^ si§ wzajemnie pisemnemi
pehromocnictwami, zawieraj^cemi potwierdzenie, ie ich dowddey
otrzymali rozkaz dziaian wojennych.
W trzy godziny potem rozpoezyna si? wymarsz oddzialdw ku
linii tymczasowego rozgraniczenia. Obie strony zostawiajq okoto
10 klm. (t.j. po 5 klm. z kazdej strony), jako stref? neutralnq.
Po wyznaczeniu detalicznem linii tymczasowego rozgraniczenia,
wystawiaj^ obie strony plac6wki. Tam gdzie naturalne przeszkody —
jak np. rzeka — nie rozgraniczaj^ obustronnych plac6wek, tarn maj^
192
te etac od siebie nie blizej jak 500 krokow, (t.j. po 250 krokow od
linii tymczasowego rozgraniezenia).
Tam gdzie plac6wki stojg wzdluz kolei, ma ta strona, do ktdrej
kolej nalezy, wystawic je 1 klm. od kolei oddalone.
Aby unikn^c wszelkich nieporozumien — nalezy co 10 klm. usta-
uowic z kaidej strony po jednym oficerze i po 12 zoinierzy, ktdrzy tak
maj% by6 zakwaterowani, by kazdej chwili mogli sig udac wspdlnie
na miejsce spome.
Dow6dcy oddziatow maj% we wzajemnem porozumieniu ustanowi£
warunki, na jakich ludno^i cywilna moze przekraczaf linig tymczaso-
wego rozgraniezenia.
Przekroczenie linii tej, jest tylko na pewnych, przez dow6dc6w
oddnkdw wyznaczonych punktach, za przepustkq. dozwolone. Kto
w innych miejscach przekracza linj§ tymczasowego rozgraniezenia,
naraia si$ na zastrzelenie.
3) . W razie zerwania dalszych pertraktacji mog^ bye akeye wo-
jenne nie wczesniej, jak po 48 godzinach od chwili wr^czenia pisemne-
go zerwania dalszych rokowan, rozpocz§te.
4) . Ludnosd polska po stronie ukrainskiej i ukraitiska po stronie
polskiej, nie smie Ьуё w iaden spos6b narazona na jakiekolwiek
gwaity, represye i bszprawia ze strony wojsk i innych wladz dotyczsp
cej strony.
Rekwizycje i swiadezenia wojenne mog^ tylko na prawnych pod-
stawach, przy wydawaniu odpowiednich kwitdw, lub za gotowkg miec
miejsce. О tem ma bye ludnosd miejseowa w czas uswiadomiona.
Wszelkie rekwizycje mog^ Ьуё przeprowadzone tylko w obscnoSci
w6jt6w, zawsze zaS w obecnosci oficera, ktory ma podac swoje imi$,
nazwlsko i oddzial, do ktdrego naleiy.
Po podpisaniu umowy tycz^cej sig wstrzymania krok6w wojen-
nych, odbywaj^ si§ dalsze pertraktacye w Warszawie.
(nastepuja podpisy czlonk6w Delegacji)
Lwow, 16. czerwca, godz. 23 m. 30.1919.
193
964/5
43
Rzecz poufna
jedynie do uiytku sluibowego.
M.S.W.
Sekcja Bezpieczenstwa i Prasy
Wydzial Informacy jny
Oddzial Kontroli
SPRAWOZDANIE POLITYCZNE Nr. 135.
Depesza ze Lwowa 9/6. General Henrys1 Varsovie.
“Arons fait enquete dans region Zlocz6w-Tamopol-Skalat pen-
dant deux jours ci-joint des observations. 1) Detachements de police
polonais soient venus sur demande des habitants des differents na-
tionalites et religions oecuper Zbaraz-Skalat-Grzymal6w. 2) Dans
ces regions acun troupe ukrainienne quelZues petit les bandes restent
encore dans les bois sans officiers. 3) Debris armee ukrainienne avec
Petlura serait dans secteur Zaleszczyki-Jagielnica-Zbrzyz cours du
Zbrucz-Chotim cours de Dniestr. — Quartier general a Borszcz6w
ees renseignements sont a confirmer. 4) Troupes bolschewikes oc-
cupent region Dubno-Kremieniec Wisniewiec (tans conditions indi-
quees dans precedent telegramme. Ils auraient attaque vers Brody
et poionais auraient perdu un village le 6 juin dans cette region
a Woloczyska d’apres renseignements recus a Skatat le 8 il у aurait
un bataillon et une ou deux batteries bolschevikes. Vers Zahemichow-
ka il у aurait un demi bataillon. Vers Tarnoruda il у aurait un groupe
assez important avec beaucoup de mitrailleuses. 5) Avons mterroge
delegues Polonais Rutheniens Ukrainiens juifs aussi bien civil que
religieux a Tarnopol et Skaiat avons recu deputation de Zbaraz et
avons constate: a) que tous sauf ukraininas sont unanimes pour de-
clarer que gouvernement ukrainien n’etait pes capable, que 1’ordre
ne regnait pas et ne pouvait regner parce que desentils il n’y a pas
d’homme de gouvernement et il ne peut у en avoir a cause de la
culture intellectuelle peu devcioppe, b) que tons sont contents que
1 Henrys, Paul Prosper (1862-1943), French general; commander of the
French troops in the Near East (1917-1918); head of the French Military Mis-
sion to Poland (1919).
195
les Polonais soient venus, de Zbara£ et de Skalat les deputations
formees de Polonais, de juifs et de Ruthenes sent venue demander
au commandement polonais de le proteger et a la suite de ces demar-
ches detachements ont ete envoyes dans ces localites et district, c)
que tous sauf ukrainianns desirent que le pays soit gouveme par
Polonais qui leur paraissent les plus capables d’assurer 1’ordre et
le travail et dans lequel juifs meme aionistes et ruthenes ont con-
fiance, d) que tous sauf ukrainiens manifestent le sincere desir de
vivre en bonne intelligence pour pouvoir travailler Ubrement et tran-
quillement, e) que Polonais. Ruthenes juifs nous ont demande d’ex-
primer ces voeux a conference de la paix, f) que les delegues ukrain-
iens nous ont dit que leur desir serait que Galicie Orientals soit
ukrainierme, qu’ile on recu les Polonais avec difference que dans le
cas ou Galicie serait autonome leur intention serait de s’unir a
1’Ukraine russe, g) que 1’ordre est assure dans les villes et villages
que nous avons visites par quelques elements de I’armee polonaise
et par milices crees dans le communes, ces milices sent formees par
volontaires de toutes religions ou nationalites meme ukrainiennes, h)
que toutes les delegations у compris ukrainiens nous ont assure que
depuis 1’arrive des polonais aucun desordre ou incident ne s’etait
produit conclusion mes camarades allies et moi avons constata le
desir presque unanime de voir le guuvernement Polonais dinger les
affaires du pays le desir de tous de ne plus subir le joug injuste et
souvent cruel du gouvernement ukrainien la bonne volonte de tous
pour s’entendre la crainte des ukrainiens et la peur des bolschevikes
qui sont sur la rive droite du Zbrucz activent en ce moment ces
sentiments mais neanmoins je les crois sinceres durables et profon-
des j’estime qu’il faut en tenir grand compte si on vent assurer la
pacification reele et autiriser les Polonais a occuper tout le pays sur
la rive droit de Zbrucz il faut remarquer ques 1’occupation du pays
s’est faite sans ancuns combat et que par consequence elle n’a donne
militaire preprement dits ainsi que je 1’indique dans mon dernier
repport 1’occupation de la ligne du Zbrucz centre les bolschevikea est
indispensable. — Je pars ce soir poud Stanislaw6w.”
- Colonel de Renty.1
» de Renty, colonel of the French army, llaeon officer between the Polish
forces In Galicia and the French Military Mission to Poland.
196
44
Т-17
1024
Warszawa, dnia 11 czerwca 1919.
Delegacja
Polskiego Komitetu Wykonawczego
na Rusi
Do sejmu ustawodawczego
Rzeczypospolitej Polskiej
Nr. 89
Do
NACZELNEGO DOWODZTWA WOJSK POLSKICH
w Warszawie.
Delegacja Polskiego Komitatu Wykonawczego na Rusi do Sejmu
Ustawodawczego Rzeczypospolitej niniejszym komunikuje, iz caly
szereg dzialaczy polskich w Kijowie, ±ytomierzu i innych miastach
Rusi wzigto jako zakladnikdw i ie cala ludnosd polska miast jest reje-
strowanq i poddanq specjalnej kontroli.
Przewidywane sq represje i krwawe rozprawy z Ц ludnosciq.
Wobec tego, chc^c w miar? mo^nosci ratowai jq od tego, prosimy
Naczelne Dowddztwo о zachowanie iycia branym do niewoli przez
Wojska Polskie przewddcom band bolszewickich, a przedewszystkiem
czlonkom ,,sowiet6w” i powiadomienia rzqdu sowieckiego w Kijowie,
H iycie I los ich bgdzie zalezec od postgpowania z ludnosci^ polskq na
Rusi.
Komunikujqc niniejsze mamy glgbokie przedwiadczenie, iz Na-
czelne Dowodztwo nie odm6wi pomocy zrozpaczonej ludnosci polskiej
na Rusi pozostawionej zupelnie bez opieki w rgku czerwonegu teroru,
a w szczegdlnosci dzialaczom pedskim, kt6rzy do konca wytrwali na
swoich placdwkach, jak zolnierze na straconych pozycjach.
Z powazaniem
Prezes Delegacji Polskiego
Komitetu Wykonawczego na Rusi
T. Michalowski m.p.
Sekretarz Delegacji Polskiego
Komitetu Wykonawczego na Rusi
Zygmunt Berezowski m.p.
Zazgodnodd:
(podpis nieczytelny)
197
45 Т-16
Warszawa, dn. 13 czerwca 1919.
967/5
Naczelne Dowodztwo W.P.
D.Nr.487/U pouf.
Do
Generalnej Adjutantury Naczelnego Wodza
w Warszawie.
Przedklada sig do wiadomoficl:
1 zalfccznik:
Za zgodnosc:
(podp;/; nieczytelny)-
Haller m.p.
Pulkownik.
Odpis.
General Rodziewicz,Lw6w.
Wedlug ostatnich wiadomosci przedstawia sig sytuacja nieprzy-
jacielska w Galicji Wschodniej w nastgpujqcy spos6b:
a) . Od Radziwitlowa mniej wigcej do okolicy Husiatyna na
wschod od Zbrucza stoj^ oddzialy petiurowc6w przeciw bolszewikori
a z tylami odslonigtymi na zachod stop Oddzialy te nalezy wigc uwa-
£ad za neutralne nam przyjazne stop
b) . Na pohidnie od Hnsiatyna stoj^ce oddzialy Pawlenki na za-
chod od Zbrucza wykazujq przeciwnq sytuacjg t.j. front przeciw Po-
lakom i odslonigte tyly przeciw bolszewikom wzglgdnie Petlurowcom
ritop Pawlenko znajduje sig prawdopodobnie w Borszcsowie, Petlura
zas w okolicy Ptoskirowa stop Pawlenko prowadzi akcjg zaczepnq
przeciwko nam stop
с) . О ile powyisza sytuacja odpowiada rzeczywistosci — co na
podstawie seznaft delegat6w ukrainskich, wyslanych do Petlury oras
takowych parlamentarza wyslanego do Pawlenki, sprawdzic nalezy —
jest szybkie porozumienie z Petlury wskazane stop Nalezy wigc о ile
sig powyiej podana sytuacja sprawdzi, zawieszenie broni z delegata-
mi Petlury w mysl podanej instrukcji zawrzec stop Na uznaniu dele-
gatdw Petlury przez Pawleukg Nacz. Dowddztwu nie zalezy, bo chce
miec wobec ostatniego i jego zaczepnej akcji wolnq rgkg z jednej
198
strony, a z drugiej byd zabezpiecsonym w stosunku do Petlury.
Do szybkicgo dojscia do porozumienia wigc z Petlury przywi^zuje
Nacz. Dow. wage. W kazdym razie przesle Nacz. Dow. ostatecznq de-
cyzjg po wyshichaniu odpowiedzi delegatdw wyslanych do Petiury
stop
Za zgodno&d:
(podpis nieczytelny)
Naczelne Dowodztwo W.P.
D.Nr.487/П pouf.
Haller m.p.
Puikownik.
Naczelne Dowodztwo WJ*.
Pt.N.Szt.Gen. 6693/П.
STOSUNKI NA WOLYNTU
W zwi^zku z obsadzeniem przez nasze wojska i wiadze rozleglych
teren6w wolynskich nalezy zwr6cid uwagg na sskodliwosc metod, ja-
kie tam sq obecnie w uiyciu. Wolyn jest terenem, na kt6rym rozsqd-
nie poprowadzona polityka w pocz^tkowym okresie objgcia wladzy
przez czynniki polskie mogla dad nam ogromne korzysci na dhigi
przecigg czasu. Niestety, tego stanu rzeczy funkcjonujqee tam wiadze
tak wojskowe jak i cywilne nie umialy zrozumiec i nie potrafily wy-
korzystac, wykazuj^c owszem duzq. chaotycznoSd w dzialaniu i zupel-
nie blgdne ujmowanie celowosci sposob6w akcji polskiej. W dotych-
czasowych rzqdach panuje zupelny brak wytycznych i scislego sko-
ordynowania celdw i metod.
Jesli mamy zamiar zagospodarowa6 si§ nastale na okupowanej
obecnie czgsci Wcrfynia bez stosowania metod sily i przemocy, musimy
zapewnic pohidniowo-wschodnim kresom spok6j i porz^dek, udzielic
pomocy ekonomicznej (chocby tylko soli), zabronic bezwzgigdnie
wszelkich rekwizycji, zapewnif mieszkancom autonomjg z wybitnem
popieraniem £ywio!6w ukrainskich, a co najwazniejsze, wyraznie
i glosno manifestowac haslo refonny agramej, podkreslaj^c r6wno-
czesnie stan istotny, ze celem pochodu wojsk polskich nie jest rewin-
dykowanie pretensji wieUdch wlascicieli, a tylko sprawiedliwe rozsq-
dzenie spordw, zachodzqcych na tie kwestji agrarnej.
199
Tymczasem dzieje si§ inaczej: komisarzem w Lucku jest ziemia-
nin, komisarzem we Wlodzhniercu (pod Samami) jest p. Urbaix,
ziemianin, ktory swoje urz^dowanie odbywa we wlasnym dworze, na
co ludnosc stale sarka. Poza tem obydwaj, jako obszamicy, s^ przez
ludnosc znienawidzeni. Komendantami powiatu sq rdzni byli pulkow-
nicy austrjaccy lub rosyjsey najstarszego typu, nie wnosz^cy ze sob%
ani pozytywnych metod, ani mysli twfirczej.
Najwazniejszq wladzy wojskowq na tym terenie stanowi pierwsze
Dow. I. dyw. gen. Haliera: gen. Bernhard ze sztabem ezysto francu-
skim. Pomimo bardzo wysokich kwalifikaeji wojskowych, kultural-
nych i etycznych z latwo zrozumialych powod6w ludzie ci zupelnie
nie orjentujq si§ w stosunkach miejscowych. Dla gen. Bernhard kai-
dy mieszkaniec Lucka, m6wi^cy po rosyjsku lub ukrainsku jest bol-
szewlkiem, stale np. zalicza do bolszewikow wszystkich petlurowskich
oficer6w, ktorych si§ obecnie w Lucku wylapuje. W reziritacie wszyst-
kie nasze wladze opieraj^ si? na Aywiolach wielkorosyjskich, przewat-
nie czynowniczo-czarnosecinnych (np. milicja miejscowa). Btqd ten
stale jest popelniany nawet przez ludzi, stosunkowo niezle orjentujq-
cych w naszych zadaniach i celach na kresach wschodnich.
Morderstwem poprostu dla realizacji naszych zadan na tym te-
renie jest grasowanie oddzial6w Jaworskiego i partyzantdw Krdli-
kowskiego. Grabiete, popelniane stale przez te oddzialy, wyrz%dzajg
polskiej sprawie nieobliczalnq szkodg i uniemosliwiajq stworzenie
normalnych stosunk6w mi^dzy wladzami i wojskiem polskiem a lud-
nosciq cywiln^, gdyz post^powanie tych oddzial6w stwarza najlepszy
grunt dla iywiolowej nienawl&ci ku Polakom
propaganda bolszewizmu. Dla uzyskania jakiejkolwiek poprawy w ist-
niej^cych na tym terenie stosunkach nalezaloby spowodowa£, aieby:
1) Generalny komisarz Osmolowski1 zwrocll baczng uwagg na
sprawy tych kresow.
2) Zmienic komisarzy, wzgl^dnie wydac im scisle instrukcje,
okreSlajgce kierunki dzlalania. Nadzwyczaj poz^dane byioby porozu-
mienie si$ z kierownikiem Straiy Kresowej, p. Zdzislawem Lechnic-
kim, ktdry w tamtejszych stosunkach jest doskonale sorjentowany.
3) Wydac jaki£ akt polityczny, charakteryzujgcy nasz% role i nasz
spoleczny kicrunek na Wolyniu — uruchomic intensywng akcj$ pra-
sow^ i propaganda (odezwa gen. Haliera jest zupelnie ogolnikowa
i nie nie m6wl).
i Osmolowekl, Jerzy, chief of the Civil Administration of the Eastern
Territories (i.e. Lithuanian, Belorussian, and Ukrainian provinces under the
Polish military occupation).
200
4) Udzielid scislych instrukcji komendantom powiatdw, zwlaszcza
w sprawie 6wiadczen wojennych.
5) Wycofad lub absolutnie ukrdcic dzialalnosc oddzialdw party-
zanckich.
6) Utworzyc w Lucku posterunek wojskowo-polityczny, kt6rego
zadanieru bgdzie normowanie wszystkich spraw migdzy wladzami
wojskowymi a lurinosciq cywilnQ.
4в T-17
Odpis.
1192
Adwokat
Dr. Michal Grek
we Lwowie, Kraszewskiego 7.
Telefon 1199.
Wielce Szanowny Panie Poniczniku!
Mam koiegg szkolnego p. Tadeusza Zakrzewskiego, ktdry jest od
lat Prokuratorem Panstwa w Zloczowie. Pan Zakrzewski gor^cy pa-
trjota opisuje mi swoje wrazenia z inwazji ukrainskiej.
Te wraienia 1 dcd^czone do nich uwagi sq tem cenniejsze, iz po-
chodzQ od czkrwieka, ktory z mocy swego urzgdu mial sposobnodd
widzied duio i duio slysze^.
Poniewa2 spostrzeAenia p. Z. odpowiadajq tym poglQdom, ktdre
mialem zaszczyt przedstawid Panu Naczelnikowi Panstwa, przeto
osmielam sig przeslad list p. Z. Panu Porucznikowi w nadziei, ie
przyshizg zig tem sprawie publicznej.
Raczy Pan Porucznik przyjQd przy tej sposobnosci wyrazy wiel-
kiego powaqania.
Michal Grek m.p.
8.VH.1919.
Odpis.
Ztoczow, dnia 16. czerwca 1919.
Kochany Michale!
Wreszcie po siedmiomiesigeznej niewoli pod inwazjQ ukrainskQ,
jestesmy nibyto oswobodzeni, a wiedzQc jak Ciebie kwestja politycz-
201
na i spolcczna interesuje, korzystam ze sposobnosci, aby sig z Tobq
podzielid tak odniesionemi wrazeniami, jakotez i mojemi indywidcal-
nemi zapatrywaniami, tak na czas przeszly jak i obecny i przyszly.
Z gazet wiadomem Ci bgdzie, ile przykrych, a nawet i strasznych
chwil nieliczne spoleczenstwo polskie w Ztoczowie przezylo. I mnie,
wzglgdnie dom mdj, wskutek zasqdzenia 17-to letniej cdrki mojej bez
wszelkiej winy na karg smierci, za zdradg stanu, a wreszcie ulaska-
wienie na 4 lat ciglkiego wigzienia, przez uwigzienie syna 21 lat li-
czqcego, stojqcego takze przed sqdem doraznym nie uwolnionego lecz
interweniowanego nadal, wskutek uwigzienia starszej c6rki bez danej
prawnej racji przez dni 5, przez zlozenie kaucji 10.000 kr. za uzy-
skanq przerwg kary, w koncu wskutek licznych rewizji domu przez
cztery miesiq.ee jako prokurator, co prawda bez przeszkdd a nastgp-
nie po niepodpisaniu dekiaracji urzgdnicsej ukrainskiej siedzqc w do-
mu ,,na bruku" bez zajgcia, mialem sposobnosc stykad sig z ludno-
sciq miejscowq polskq i ruskq, jak i z kilku powazniejszymi starszy-
mi kolegami Ukraincami. Esencja wrazen moich, jak nie mniej
i spostrzezen jest takq:—
Odnioslem wrazenie, ze wojsko ukrainskie nie byio rozentuzjo-
zowane wojnq pod haslem „Biroty lud6w”, csego wyrazem byio sil-
na dezercja i niechgd, a niejednokrotnie slyszalem z ust zolnierzy
strzegqcych wigzienia i intematyy: „Na szczo nam toji wijny, my byty
sia ne choczem, to pany za stolom roblat polityku, a my czerez to
bidni”. Zauwazam, ze wskutek tej nieszczgsnej wojny cierpieli takze
i sami Ukraincy a jeszcze wigcej ludnosc zydowska, a tak pewne
spokojniejsze i powazniej myslqce warstwy ukrainskie pragngly ja-
kiegos porozumienia i zakonczenia nieszczgsc.
£ydzi nieustannie rabowani i grabieni przez zoldactwo, rzekomo
do tego przez Polakdw nam6wione, czemu zreszta nie wierzyli, za-
chowywali sig przewaznie przychylnie dla Polakow, a wielu z nich
z pragnieniem wyczekiwalo przybycia szlachetnych Panow Polakdw,
spodziewajqc sig ulgi w tem ogdlnie trudnem polozeniu. Czyli i kie-
dy odsiecz ta przez nas upragniona miala nadejdd, jak sig mielidmy
zachowad w stosunku do Ukraificdw, о tem, bgdqc odcigci od Lwowa
i swiata nie imeli^my pojgcia, a zdauia polskie w tej mierze byly jak
zwykle podzielone, starsi i powazniejsi uwazali za odpowiednie ja-
kiec porozumienie, mtodsi jak je nazywam szowinisci, stall na stano-
wisku bezwzglgdnego oporu, mimo smutnych nastgpstw tego, uwa-
iajqc nastgpstwa te zaniezawinione ale za wpiyw pajdobracji i solda-
teski ukrainskiej. Przyznam Ci sig, ze z jednej strony ginqc moral-
nie i materjalnie z upragnieniem oczekiwalem wyzwolenia a z dru-
202
giej strony obawialem sl§ azali nie doznam rozczarowania. Moje prze-
konanie bylo, ie wobec nastroju og61nego z chwil$ wkroczenia w na-
sze strony armji polskiej i danie przez пед do poznania roinicy
w sposobie traktowania wszystkich warstw spoleczenstwa w wojnie
udziahi nie biorqcych, tak Polacy, jak i zydzi a nawet i Rusini ode-
tchn^ inaczej, a nawet moze i cleszyc si§ b§dg przechodzgc z pod te-
roru i gwaltow pod rzgdy wyrozumiale, szlachetne, poblazliwe ale
sprawiedliwe. Z koncem maja ozwobodzono nas. Radosc z jednej
strony a niepewnoid z drugiej t^romna. Niestety juz po kilku dniach
doszty mnie wiescl tak w mieScie jak i okolicy о kradziezach i rabun-
kach przez poszczeg61ne oddzialy wojska dokonywanych, spostrzeg-
tem, ie kierownictwo dzialab przeszlo w r§ce ludzi obcych nieobznaj-
mionych z miejscowymi stosunkami, ie ludzie na czele stoj^cy byli
niekoniecznie prawdziwie informowani, a nastgpetwem tego byly po-
prostu obrachunki prywatne i represje b^dz co b%dz w pierwszej
chwili niskoniecznie potrzebne, a zam§t, niezadowolenie i rozgorycze-
nie wywohijgce. Moje indywidualne zapatrywanie jest takie, ze spra-
wa tak ostro dzisiaj zaogniona jedynie mgdrem przez powaznych
i r6wnowainych ludzi, tak po jednej stronle jak i po drugiej, poro-
zumieniem rozwigzang by by<i mogla. Trudno bowiem przypuscic, iz
bysmy my w slad zasad ukrainskich mogli wyrzngc powiedzmy trzy
mrljony Ukrainc6w lub tez aby Ukraincy wyrin^Ii 1.500.000 Polak6w
we wschodniej Galicji. Szeroka autonomja, ale tez i silna rzgdowa
rgka strzegqca tak granic autonomji, jako tez i praw swigtych mniej-
szoSci, to mojem zdaniem jedyne wyjscie i rozwigzanie tak trudnej
kwestji.
47 T-17
До Ясновельможного
Пана Начальника Паньства
ПольськоТ Penyo.niKi.
П1сля певних подгй на Украпп, про яю Вам ведомо з мого
меморитлу, та власних мо;х шформацш, я yicyni з послом до Укра-
Тнського Конгрессу I. Мацюком, та комендантом м. Р1вне полковни-
ком Гемпелем, перебрався через боеву лйпю, щоби при допомоз!
польського Правительства найтп засоби для боротьби з большеви-
ками на сво1й батыавщин!. Ствсрджую категорично, що переходив
я боеву л!нпо не для того аби сховатися от cboix воропв, а лишень
203
для того, щоби впровадити в життя недокшчене мною дьло — бо-
ротьби з большевиками при обставинах, як! уможливлювалл б
це. Шелл довгих митарств у мтсцевгй в!йськов!й влади фронтовое
смути, я нарешт! укуш з мо!ми сшвучасниками перепроваджений
був у штаб Генерала Галлера; де, июля конференцй з ним, за-
пропоновано було мен! подати офёщяльний меморхял до польсько-
го Правительства про мо! жадання i пропозицп, в насл!док чого
був викликаний до Варшави на конферанцпо з Вами, та Паном
Президентом м!н!стр!в Падеревським. В!д!жджаючи п!сля конфе*
ренцп до Кельц, я мав честь чути в!д Вас, Ясновельможннй Пане
Начальнику, що я одержу в!дпов!дь по cyri нашо! конференц!!
i Moix пропозщш на протяз! якогось тиждня.
Шсля того я йще написав двд доповнюючих записки, але ж
до цього часу жадно! вщповцц hi позитивно!, ш негативно! не одер-
жав, лешень мгсцева вшськова влада об’явила мен!, що ми sei
штернован!.
Приймаючи на увагу вищенаведене i те що фактично об’яв-
лення вгйни межи Надншрянською Украшою а Польшею не було
i що в!йськов1 под!! на Волиню були не що инше як погранична
ексцеси, в яких би то розм!рах там не було, 1 що таким чином не
виключалась можливгеть присутности на Украш! громадсько-
полпичних кол i нашть урядових oci6, яш на ц! ексцеси погра-
нична дивилися i уважали !х за надзвичайно тимчасове з’явище
в вузькому розумшню цього слова; до таюх oci6 i я належав, ви-
хадючи з hnepecifi свого народу ! певних принцишв, як! я викла-
дав у cboIx записках 1 що я, именно маючи на уваз! зазначенш дан-
ш, звернувся до Польського Правительства, а не куди инше з тими
пропозщхями, як! вже Вам в!дом!. — Отже на пщетав! цього по
перше: категорично протестую проти замкнення мого i мо!х сп!в-
учасниюв, проти звязанни наших рук в боротьб! з большевицькою
анарх!ею через штерновання наше. Польський Уряд не мав права
цього зробити з двох причин: з морально!, бо парал!зуючи най-
меньший прояв, чи чинник анпбольшеницький, эпричиняеться по-
ширенню i закреплению большевизму; по друге: на пщетав! на-
веденного в цей записц!! попередшх записках, та стосунку Польщи
з Надншрянською Украёною, нашого становища 1 пропов!ц1й, та
характеру офёщяльних розмов в справ! щх пропозёщй Польсько-
го Правительства з нами.
Одне що могло би в невеличвёй мёр! дапускати думку про на-
ше ёнтерновання, то те, що у нас не було формальних документов,
уповажняючих мене i мо!х сшвучаснишв на пертрактащ! з Поль-
204
ським Правительством, але ж це одразу усукулось з моменту коли
Польське Правительство в особ! Вапцй Ясновельможный Пане На-
чальнику i Пана Президента м!шстр!в Падеревського, та члешв
парляментсько! KOMiccii, приймаючи на увагу наше становище на
УкраХш, помимо того що не було т!х уповноважень, найшло що
пертрактаци з нами високодержанного i пол!тичного значения не-
скигьки не стаиуть проти гидности Велико! Републж! Польсько!,
та заховиватимуть в co6i вс! елементи межнародно! i дипломатич-
но! етив! i на шдстав! цього вело щ пертрактацн. Колиж би вредит,
для принятая наших пропозщГй, ходило о формальна документ! вщ
певиих полатичних групп, маючих першорядне значения в життю
политичному украшського народу, то i це безперечно можна бу-
лоб залагоднти в дуй викладаних мною пропозщШ, як би Поль-
ське Правительство дало можливють хоч одному з нас, на мою
думку послу Мацюку, до затрамки якого е йще менше тпдстав,
зв’язатися з вщповщними централыними ком!тетами парий, що
стоять на позщп, виклдденв!й в меморьяла i записках.
Представляючн вищенаведене, прошу Ясновельможного Пана
Начальника Паньства дати мен! р!шаючу вщповщь, а в раз! не при-
нятая мо!х пропозщш звшьнити нас од штерновання i дати мож-
ливкть ви!хати за межи Польсько! Республак!.
3 великим жалем мушу зазначити, що Польське Правитель-
ство так легкозажить мою пропоз!ц!ю. Я переконаний, що через
мтсяць яв!йсь вже буде шзио ! тод! ттлыа вено зрозум!е свою омил-
ку фатальну.
Отаман Оск!лко
м. Кельци
11. червня, 1919 р.
Naczelne Dow6dztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna
L. Dz. 1003/2 dnia 20. VI. 1919 r.
48 T-16
PILNE
POUFNE
990/J.
Naczelne Dowddztwo W.P.
Nr. Dpi. 7337/П.
Wedhig dzis otrzymanej depeszy ze Lwowa, zostala dnia 16/VI.
r.b. zawarta umowa migdzy delegatami Nacz. Dow. W.P. pod prze-
205
wodnictwem gen. Rodziewicza, a delegatami Petlury we Lwowie.
Na mocy tej umowy majg dnia 21 czerwca о godz. 6-ej rano
Ъус wstrzymane dalsze kroki wojenne. Jako linjg tymczasowego roz-
graniczenia wyznaczono front, zajmowany przez nasze oddzialy
w dniu 1 czerwca: a wigc Zatozce — miasto Tarnopol wraz z przy-
czoikiem mostowym i linja kolejowa, biegnqca z Tarnopola na zachdd
przez Kozowg zostajg w naszem rgku. Dalej linja ta idzie wzdtui
szych rgkach przyczdlek mostowy Niini6w — nastgpnie bieglem
biegu Zlotej Lipy a£ do jej ujscia do Dniestru, pozostawiajgc w na-
Dniestru do Niezwisk.
Umowa ta tyczy sig tylko wstrzymania krokdw wojennych, a nie
jest formalnem zawieszeniem broni.
О ile Ukraincy zastosujq sig do powyzszej umowy, i w dniu 21
czerwca cofng swoje oddzialy na linjg rozgraniczenia, rozpocznq sig
z nimi pertraktaeje о zawarcie formainego zawieszenia broni.
Otr zy mpjq:
Min. Spr. Zagr.—
Min. Spr. Wojsk. (BJP)
Gen. adjutantura
Oddz. Ш. N.D.
Sekcja Wsch6d
Gen. Henrys
Z rozkazu:
Szef Oddz. П.
NACZELNE DOWODZTWO WOJSK POLSKICH
ADJUTANTURA GENERALNA
WARSZAWA
L.Dz.490/T, dnial7.VI.1919.
48 T-16
999/T.
Panie Naczelniku,
W ciqglej trosce о mozliwe przyspieszenie pomocy i ratunku dla
wszystkiego co polskie na krezach naszych, pozwalam sobie imieniem
wlasnym i tych, ktdrzy wraz ze mnq niezmiemie pal^cq sprawg
promujq, zwrdcic sig do Pana Naczelnika z usilnq prosbq przynagle-
nia podr6iy do Petlury owego ukrainskiego atamana, na imig kt6rego
206
glejt przez Petlurg wydanym zostal.
Jedynie osobiste porozumienie 3i? poruszonego atamana z Petlu-
r$ wyjasni zasadniczy stosunek tego ostatniego do Polski, a wise
zoryentuje co do kierunkdw i sposobnosci dsialan najblizszych.—
Wszystko do tej рогу goto we: rozkaz tylko Pana Naczelnika
niezb^dny i dzi£ jeszcze 6w ataman mdgiby jechac z odpowiedniem,
mozliwie tym samym co i przy pierwszej jego podrozy towarzyszem.
Kazda zwloka utnidnia a nawet uniemozliwia moze dotarcie do
Petlury.—
Ta naglosc sprawy ten list mi dyktuje.
Z glgbokim uszanowaniem
17 czerwca 1919 r.
Z. Grocholski.
[SEAL]
NACZELNE DOWODZTWO WOJSK POLSKICH
ADJUTANTURA GENERALNA
WARSZAWA
L.Dz. 999/T, dnia 18.VI.1919 r.
SO
Т-17 1066/T2
НАЧАЛЬНА КОМАНДА
ГАЛИЦЬКОГ АРМП
19. червня 1919
Ч. оп. 3325
Micqe постою
До
Начально? Команди
Польеько! ApMii
в Галичиш.
В1д заступников отамана Петлюри ми дов^алися, що у Львов!
первговорювано про заключения зав!шення оружжа.
Начальна Команда Галицько! Армц позволяв eo6i подати до
вщома, що Hixro не був управнений заключати тако! умови в 1ме-
ни Захщньо! Области УкраГнсько! Народным Республжи.
207
Ми покористуемося аднак тою нагодою, щоби повторите ано-
ву, що ми коэкдочасно в готов! застановити в!йну проти Полыщ,
шдчниитися справедливому роземчому судови Антанте та п!д И
директивами взяти участь в загальШй в!йн1 проти большевиков
з уйми нашими силами.
На якесь пров!зоричие зашшення оружжа ми однак не може-
мо згодитися.
Начальна Команда ГалицькоТ Арми
51
POUFNE
1066/Т2
NACZELNE DOWODZTWO W.P.
D.Nr.7513/n.
Warszawa, dnia 22 czerwca 1919.
DO
MINISTERJUM SPRAW ZAGRANICZNYCH
w Warszawie.
Komunikuje si$, ze dow6dca armji ukrainskiej galicyjskiej za-
wiadomii Dowodztwo frontu gal.-woi. pismem z dnia 19/6. b.r., ze
nie uznaje umowy о zawieszenie broni, zawartej migdzy wojskowe
delegacja Nacz. Dow. W.P. a wojskowymi delegatami atamana Pe-
tlury dla siebie obowi^zuj^c^.
Wobec tego naztqpilo ze strony ukrainskiej formalne zerwanie
zawieszenia broni. Nadeszly tez pewne wiadomosci formalnej ugody
migdzy Petlury i bolszewikami.
Akcja bojowa pomiedzy wojskami polskiemi i ukrainskiemi trwa
dalej.
Uprasza sig о poczynienie odpowiednich krokdw u rz%du pafistw
koalicyjnych, aieby otrzymaS zupelnie woln$ rgkg co do akcji w Ga-
licji Wschodniej, jak tez pod wzglgdem ujycia oddzia!6w armji gen.
Hallera na tym terenie.
Poniewaz nasza akcja w Galicji Wschodniej zostala wstrzymana
w chwili najpomy&lniejszego si$ rozwoju na kategoryczne fcqdznie
Koalicji, szczegdlnie wyraione w node ambasadora Pralon podanej
dn. 29-go maja w imieniu prezesa Konferencji Pokojowej Naezelni-
kowi Padstwa, uprasza Nacz. Dow. W.P. о jak najrychlejsze poda-
nie, jakie kroki zamierza Min. Spr. Zagr. przedsigwsi^c wobec obec-
208
nej politycznej i wojskowej sytuacji w Galicji Wschodniej.
Szczegdlnie uprasza Nacz. Dow. W.P. о stanowcz^ i natychmia-
stowq odpowiedi co do poczynionych krokow dyplomatycznych od-
nosnie do ostatniego zdania powyzej wspomnianej noty, a mianowi-
cie: “Le conseil insistent pour une cessation immediate des hostllites
de la part des forces militaires ukrainiennes”.
52 T-17
1059/T2
Najdostojniejszy Раше Naczelniku Panstwa.
W chwili kiedy mialem opuscii dom, by stawid sig о 3-ej na
audyencyg, tak laskawie udzielon^ mi, miejska straz obywatelska
obstawila m6j dom i oswiadczono mi, ze maj^ rozkaz „nie wypu^cid
mnie z domu”... bo planowany zamaeh na moje zycie. Odtqd jestem
internowany de facto, i nlkogo nie wpuszczajq — tak ze Waszej Do-
stojnosci nie moglem usprawiedliwic nie stawienia sig na audyencyg.
Smiem prosit о naznaczenie nowej godziny i przepraszam, ze ten list,
ktdry nie latwo dostanie sig do r^k Panskich proszg w trzech egzem-
plarzach probojg rdznych dr6g.
Najdostojniejszy Pan Naczelnik Panstwa raczy przyj^c wyrazy
najwyiszego poszanowania i najwyzszego szacunku.
Lw6w, 26/6.919.
t Andrej Szeptycky
52 T-17
1058/T2
Najdostojniejszy Panie Naczelniku panstwa!
Nlniejszem upraazam о uwolnienie aresztowanych Ksi§2y Grec-
ko Katolickich, kt6rych iloSc przewyzsza juz setk$ i niemal z kaz-
dym dniem powigksza si§. W razie jezeli przeciw kt6remu z nich sq.
jakies konkretne zarzuty proszg о zarz^dzenie by bezzwlocznie prze-
prowadzono dodhodzenia. Wielka liczba parafii pozostaje bez obslugi
duchownej, w czasach epidemicznych chordb i wojennych operacji.
Kiedy ludnoSc najwigcej potrzebuje pracy i pomocy duszpasterzy.
W wigzieniach Iwowskich przepelnionych do niemozliwosci wigznio-
209
wie cierpiq gldd i brak najprymitywniejszych warunkdw egzystencji.
Przy tej okazji pozwalam sobie zwrdcic uwag? na to wszystko
co na przyszlodd, jakjjkolwiek ona bgdzie, moze bye tylko szkodliwem
dla stosunku obu naroddw. Ciqgle powtarzaj^ca si? prawie masowe
aresztowania ukraincdw, ktdrych motywem wydajq. tu bye d^zenia
usuni?cia calej rnteligencji i wszystkich bardziej narodowo swiado-
mych elementdw, jest moim zdaniem krokiem ze strony polskiej bar-
dzo falszywym, bo szers^c wielkie rozgoryczenia wsrod spoleczen-
stwa ukr. powi?ksza juz i tak wielkq przepasc dziel^cq ukraincdw od
polakow. Usunigcie nadto wszystkich narodowych elementdw jest
wodq na mlyn bolszewikdw, kt6rzy w kazdym narodzie maj^ dzid
agitatordw i zwolennikdw. Ten sam cel gwaltownego przythunienia
wszelkiego duchowego zycia w ukrainskiem spoteczedstwie wydaj^
si? mied i inne zarz^dzenia polskich wladz wojskowych jak zakaz
wydawania gazet (bez wzgl?du na kierunek jaki przedstawiajq) zam-
kni?cie towarzystw nawet rolniczych, tak ze uniemozliwion$ zostala
ich pomoc naszym rolnikom przy zasiewach wiosennych, zakaz ban-
kom wydawac ukrainskim kllentom z ich depozytdw wi?cej jak
1000 k: tygodniowo i t.d. — Zabranie wszystkich bardzo cennych
przybordw koscielnych, archiwu i biblioteki z klasztordw Bazylian-
skich, na pewno w Krechowie, a zdaje si? i w 2dlkwi sprawia, ze
spoleczenstwo ukrainskie nawet nie jest pewne, czy wladze wojeko-
we polskie nie zechc^ wywozic ruine zbiory ukrainskie, czego nawet
moskalc w czasie inwazji 1914 mimo calej swojej dwczesnej nieprzy-
jazni dla Ukraincdw nie robili. Bicie chlopdw nahajkami, podpalanie
chat przy rdwnoczesnem wymuszaniu pieni?dzy, zabieranie bez od-
szkodowania koni i bydla, rabunki wsi przy ktdrych nie oszcz?dzano
i cerkwi, oto fakta ktdre raz wraz przez wiarogodnych Swiadkdw
z rdznych stron mnie dochodzq. Czy wobec takiego smutuego obrazu
rzeczy mo±e byd wielu ukraincdw, ktdrzyby wierzyli w szczerosc zna-
nych uchwal wojskowych о autonomii? W ogdle nie widac w post?-
powaniu miejscowych wladz najmniejszego d^zenia okazania ludno-
dci ukrainskiej, ie chc^ byd wobec niej sprawiedliwemi. Czy to si?
zgadza z polityk^ i interesem budujqcego si? panstwa polskiego, nie
jest mojjj rzeczy s^dzid, ale uwazaiem za obowizek podad to do wia-
domosci Panskiej — Najdost Panie Naczelniku padstwa z okazji
Jego pobytu we Lwowie.
Prosz? przyj^c wyrazy prawdziwego powaiania i naleznego wy-
sokiego szacunku.
Lwdw, 26/6.919.
210
t Andrej Szeptycky
Metropolita
[SEAL]
NACZELNE DOWODZTWO WOJSK POLSKICH
ADJUTANTURA GENERALNA
WARSZAWA
L.Dz.lO58/T2, dnia 23/VI.1919 r.
1059/T2
Najdostojniejszy Panie Naczelniku Panstwa
W chwili, kiedy о 2^2 mialem wyjechac, zeby stawic sig na la-
skawie udzielona mi audencyg zjawili sig u mnie cztonkowie „miej-
skiej fftrazy obywatelskiej” i oswiadczyli, ie majq rozkaz nie puscic
mnie z domu bo... przygotowany na mnie zamach. Wobec tego nie
mogg stawi<5 sig przedkladam Panu swoje uniewinnienie i proszg
о najlaskawsze naznaczenie mi innej godziny audyiency.
Z wyrazami najszczerszej czci powaiania zostajg Najdostojniejszy
Panie Naczelniku Panstwa Pana shigq najniiszym.
Lw6w, 26/6.1919.0 3%.
t Andrej Szeptycky
6S
T-62 1134
Attache Wojskowy
przy poselstwie Polskim
w Bukareszcie
L.Dyp. 123/taj.
Bukareszt, dnia 27 czerwca 1919.
TAJNE
Do
SZTABU GENERALNEGO
Oddzial П.
w Warszawie.
211
Amerykanski Wojskowy Attachd puikownik Yates powrdcil
24.VI. do Bukaresztu ze swego objazdu wschodnio-galicyjskiego fron-
tu i krotkiego pobytu we Lwowie.
Przedsi^wziqi on ten objazd w kilka dni po powrocie jego oficera
por. L. L. Smith z objazdu tegoz frontu.
Dnia 25. i 26.VI. mialem z pulk. YATES dtuzszq rozmowg о jego
objezdzie, ktdrej tresC w gldwnych zarysach podajg:
Przez bardzo pewnego agenta przyniesiono gen. Iwaszkiewiczowi
wiadomosd, ie Petlura sklonil bolszewikdw do odci^gni^cia z okolicy
Brodow 6 pulkdw i przeniesienia ich w tnn^ strong, wskazuje bez
w^tpliwosci na porozumienie Petlury z bolszewikami.
Dnia 25.VI. zlozyl pulk. Yates о tem report do Paryza, i zywi
nadzieje, ie tam wreszcie zrozumiej^, ze Petlura wsp61nie z bolszewi-
kami pracuje. Nast^pnie z wielkim naciskiem zaznaczyl pulk. Yates,
te Polacy powinni bezwarunkowo zazqdac przyjazdu bardzo wptywo-
wej misyi Aliantdw, z pulkownikiem lub generaiem naczele, do Lwo-
wa, i azeby ta bez zadnych wqtpliwosci stwierdzila to, co on jako re-
zultat swego objazdu raportem podaje: „Jest koniecznosciq, bez-
wzglgdnq, jaknajszybsze wcielenie wschodniej Galicyi do Panatwa
Polskiego aby wielkie bogactwo siemi tego kraju wraz z jego wielk$
przyszlodci^ gospodarcza powierzyC prawdziwym pionierom kultury
ktdrzy b^dq. tez w stanie, rusk$ ludnosc wychowac i wprowadzic na
shisznjj drogg.”
Puikownik Yates stwierdza, ie obeznie we Lwowie urz$dujq.ca
mlsja ma zamalo wplywdw, 1 ze nie jest dose liezna, wskutek czego
nie moze si§ poddac zrddlowej i zmudnej pracy ktdra rzeczywidcie
tam jest konieczn^.
Puikownik Yates wyrazil sw6j podziw dla patryotyzmu i boha-
terstwa Lwowa i wschodnio-galicyjskiej polskiej ludnosci. Podnidsl
jednak i kilkakrotnie zaznaczyl konieczno&c robienia lepszej i bar-
dziej rzeczowej propagandy w sprawie Lwowa i wschodniej Galicyi,
kt6rq on uwata za najlepszy i najsilniejszy srodek do stworzenia od-
powiedniego nastroju w Paryiu, Londynie i Waszyngtonie, „ponie-
waz tam si§ nieprzeczuwa nawet, jak w rzeczywistosci w Galicyi
wschodniej wygl^da,” jak rdwniek, ze z powodu bardzo dzielnej pro-
pagandy Ukrainskiej, ktdra jest uzbrojona we wszystkie srodkt
„grosi niebezpieczedstwo, te wschodnia Galicya nie Polsce bgdzie
przyznauft.”
Na zakonczenie powiedzial puikownik Yates: Uderzenie jednej
dywizyi wojsk rumunskiej na rozkaz koalicyi przez Zaleszczyki
w kierunku Czortkdw-Tarnopol, przy rdwnoczesnym uderzeniu sil
212
polskich, mogloby rozstrzygnqc definitywnie kwestye Galicyi wschod-
niej i w ten sposob bylby wreszcie stworzony jednolity polsko-ru-
munski front przeciw bolszewikom.
Do powyzszego dodaje jeszcze, jak to jui w ustnym sprawozda-
niu przedstawilem, ze kola wojskowe francuskie, tu w Bukareszcie,
byly przekonane, ie Petlura jest szczerym wrogiem bolszewikow,
i йе armia Ukrainska w rgku koalicyi, jest pewnym narzgdziem prze-
ciw nim.
Doszedlem do przekonania, ie general Berthelot, wiele si? przy-
czynil by wrazenie to w Paryzu umocnifi.
Sqdzg jednak, ie teraz mog? twierdzic, ze obecnie tu w Buka-
reszcie wojskowe kola francuskie juz odmiennego sa zdania.
Dzis 26/6 mialem znowu sposobnosc z generalem Petain (Atta-
che wojskowym Francuskim) i kilkoma wyzszemi oficerami sztabu
gen. francuskiego dluzszy czas rozmawiac, i w zupelnie otwartym
przemdwieniu swoje zdanie wyswietlic, ktore kilkakrotnie jako slusz-
ne uznane zostalo.
(podpis nieczytelny)
Podpulkownik.
54
1084/T2
У. H. P.
Васькова Делегац1я
про Завошення 36poi
на Украшо-Польськгм Фронту
28 червни 1919 р.
ьпсто Львов.
До Головного Командування Вгйськ Польських
У. В. Д. поввдомляб, що письмо вщ 26 червня 1919 р. одержа-
но 28-го червня о 11.30 год. i змист того письма буде переданий до
в!дома Головного Командування ВШськ Украонських.
Делегация мае за честь аауважити, що вона була наднелана
пе вад Зах1дньоТ УкраТни, як зазначено в адрес! письма ввд 26-го
червня, а в!д Головного Отамана scix УкраТнських Республикан-
ських BiflcbK.
Делегацгя тдкреслюс також, що п!д час затягнення, не з бо-
ку УкраТиського, переговоров — зайшли змши на Захщньо! облас-
213
ти У.Н.Р., теля котрих делегация вже не могла представляли ш-
тересгв шйськ ЗаюдньоТ Украйни, про хцо делегация свосчасно 1н-
формована не була.
Тому то Украшське Головне Командування не могло затвер-
дит проект договору, який мав бути обов’язуючий для scix в1йськ
У .HP.
Голова Делегацп
Отаман Дельви1
Секретар Делегащ!
Булавний Старшина Камшський
[SEAL]
NACZELNE DOWODZTWO WOJSK POLSKICH
ADJUTANTURA GENERALNA
WARSZAWA
L.Dz,1084/T2, dnia 28/VI.1919 r.
55
DHP-R, No. 160
1919 [czerwiec nie wczesniej 28], Paryi. — Memorial Komitetu Na-
rodowego Polskiego о kieranku polityki polskiej w sprawie granic
wschodnich.
Delegacja polska na konferencje pokojow^ w Paryzu w dw6ch
notach z 28 П i 3 1П 1919 r. przedstawila na naradzie przedstawi-
cieli wielkich mocarstw sojuszniczych i stowarzyszonych program te-
rytorialny swych rewindykacji i zakreSlila zachodnie i wschodnie
granice panstwa polskiego. Program granic zachodnich zostal juz
cz^sciowo zrealizowany w traktacie pokojowym z Niemcami, a wkrot-
ce, о ile chodzi о granice pohidniowo-zachodnie i pohidniowe, znaj-
dzie swe urzeezywistnienie w traktacie pokojowym z Austria Pro-
gram granic wschodnich w formie uztalonej we wspomnianej nocie
pozostaje dot^d postulatem i trudno okreslic chwile, w ktdrej bgdzie
mogla zapasc ostateczna co do niego decyzja.
W przytoczonej nocie z 3 marca rb. delegacja polska zaz^dala
wcielenia do paistwa polskiego pewnych terytoridw о ludnoSci mie-
szanej (polskiej, bialoruskiej I ruskiej) na tej podstawie, iz kraje
214
te 1) stanowily integralnq czgsc b. Rzeczypospolitej Polskiej i 2)
zachowaly pomimo 150-cioletniej antypolskiej polityki rz^du rosyj-
skiego sw6j wyrazny charakter polski. To oficjalne stanowisko na-
szej delegacji spotkalo sig z krytykq. i opozycjq pewnych czynnikdw
politycznych naszego spoteczenstwa. Mozna powiedziec, ze wszystkie
te kola polityczne, ktore podczas wojny zwalczaly politykg Komite-
tu Narodowego Polskiego, dzis wystgpuje przeciwko koncepcji dele-
gacji w sprawie granic wschodnich. Koncepcji tej zarzucaj^, iz a)
nie trzyma sig scisle granic historycznych 1772 r., a wigc umniejsza
terytorium nowo powstajqcej Polski, b) nie uwzglgdnia dazen nie-
podlegtosciowych Bialorusinbw i Ukraincdw i zarzuca tradycyjny
program unii i c) ulatwia sposobem Rosji powrotne odzyskanie ziem
litewskich, bioloruskich i ruskich, nie wylqczajqc ziemi chehnskiej,
a nawet Galicji wschodniej. Pozytywnie zas zqdajq te same kola po-
lityczne popierania przez pciitykg polskq. przeciwko Rosji wszelkich
separatyzmdw narodowosciowych i wszelkich prdb tworzenia odrgb-
nych i niepodleglych panstewek, ktdre mialyby oddzielac Polskg od
pafistwa rosyjskiego.
Йе tego rodzaju polityka namigtnie potgpiajqca tzw. „polski im-
perialism”, a jednoczesnie oburzajqca sig na kurczenie gramcy Rze-
czypospolitaj, muslala nlejeden umysl w Polsce obalamucid i spowo-
dowa£ chwiejnosd w przeprowadzeniu zadafi, zmierzaj^cych ku bu-
dowie wielkiego panstwa polskiego, to rzecz jasna. Z radosciq tylko
zaznaczyc mozna, iz wbrew skombinowanym usilowaniom powyz-
szych k& politycznych w Polsce zdrowy instynkt naszego narodu
i jego warstw ludowych nie del si? dotqd zbic z tropu, о czym swiad-
czq kwietniowe uchwaly Sejmu .
Jskie przyjgcie i jakq oceng znalazl nasz program granic wschod-
alch u decydujqcych czynnikdw Ententy, о tym orzec dose trudno.
Stwierdzic mo2na, ie pierwsze wrazenie na ogdl nie byio ele. Zasad-
niezych obiskeji co do postgpowania tego programu, о ile wiemy,
nie byio. Pozniej jednak miala sig sprawa popsuc. Czy to pod wply-
wem migdzynarodowej kampanii, prowadzonej w celu utrqcenia wiel-
kiej Polski, czy to pod wplywem innych powoddw, dose, iz doszlo
do tego, ze p. prezydent Rady Ministrow mogl oswiadczyl deputaeji
przedstawicieli kresdw wschodnich w kwietniu rb., i2 program tery-
torialny, wypracowany przez delegacjg polskq, zbankrutowad 1 ze
program federalistyczny ma lepsze szanse urzeczywistnienia‘. Sytua-
eja jednak muslala sig nastgpnie zmienid, skoro po pierwszych zwy-
ccigstwach admirala Koiczaka i po prdbach Ententy uznania tegoz
za glowg rosyjskiego rzqdu , p. prezydent ministr6w zechcisl poinfor-
215
mowa6 przedstawicieli kresdw wschodnich, iz trudno w obecnej chwili
wysuwa<5 program federalistyczny.
Z drugiej strony, informacje otrzymane niedawno z zupelnie
pewnego ir6dla wyja^iniajq. nam zasady, na kt6rych oparia sig praca
przygotowawcza komisji i podkomisji, powolanych do wyznaczenia
granic nowo powstajacego panstwa polskiego. Zasady te, przyjgte
jednomy&lnje w dn. 29 marca 1919 r. przez przedstawicieli Francji,
Ameryki, Anglii, Wloch i Japonii, 84 nastgpuj^ce:
1) Za podstawg wykreslenia obecnie granic wschodnich Polski
na terytorhim b. cesaretwa rosyjskiego, shiiy deklaracja rosyjskiego
Rs$du Tymczasowego z 13/26 marca 1917 r. i uznajgca utworzenie
niepodlegtej Polski z krajdw zamieszkafych w wigkszoici przez Pola-
kdw.
2) Oznaczenie tych granic nastqpilo w mygl tych samych zasad,
kt6rymi sig powodowalo przy wytknigchi zachodnich granic Polski.
3) Terytoria w^tpliwe co do ukladu etnicznego, jako tei prag*
nien ludnoSci, nie mog^ Ьуб na razie przylqczone do Polski.
4) a) Na wsch6d od linii proponowanej w mysl powyzszych
3-ch punktdw, jako dzisiejszej wschodniej granicy Polski, w pewnych
terytoriach przcprowadzic przez specjalnq. komisjg ankietg co do
charakteru etnicznego, jgzykowego i religijnego kraju, jako tei iy-
czen ludnosci, b) ankieta taka powinna bye urz^dzona, о ile moino-
Sci, na miejscu, c) ostateezna decyzja co do wschodnich granic Pol-
ski павЦр! natychmiast po ustaleniu rz^du rosyjskiego, z ktdrym by
wielkie mocarstwa mogly te kwestig traktowad.
Z powyzszych zasad, ktdre niew^tpliwie bgdq za podstawg do de-
cyzji kieruj^cych czynnik6w konferencji pokojowej, ewentfualnie]
Ligi Naroddw, о ile ta bgdzie miala sobie przekazane dokoficzenie
dziela §wiatowego pokoju, wynika najpodobniej, co nastgpuje:
1) Ententa nie przestala sig liczyf i liczy de dzid bardzo skrupu-
latnie z glosem Rosji w sprawie uregulowanla jej granic z Polsk^.
Nie ulega w^tpliwodci, ze nie w ni±szym, ale w wyzszym stopniu ezy-
nlc to bgdzie wtedy, kiedy w Rosji ustali sig rz^d przez ni$ uznany.
Jakq, wartofii przedstawialaby w swietle powyiszego polityka
polska, d^zqca jawnie do rozbijania Rosji, ocenid chyba nletrudno.
2) Ententa sklonna bylaby przyznsd Polsce jedynie te kraje,
kt6re zachowaly charakter polski b^dz pod wzglgdem etnieznym,
bqdz w wyniku ciqzenia jej ludnosci ku Polsce.
Jest to zasada, na kt6rej sig oparl program terytorjalny dele-
gacji polskiej. Terytoria о charakterze polskim bgdq dzis lub w przy-
sziosci wlgczone do panstwa polskiego. Terytoria, kt6rych charakter
216
polski doetatecznie wykazad sig nie da, bgdq wedlug wszelkiego
prawdopodobiehstwa uznane jako nalez^ce do Rosji i los ich bez
zgody Rosji postanowionym bye nie mose.
3) Program tzw. federacyjny, о ile by wogdle przedstawial ja-
kie korzysci dla Polski, nie ma szaus realizaeji. Realnym dla Ententy
mdglby ’byd najwytej program federacji ziem bialoruskich czy ru-
akich z Rosj^, ale to chyba nie lezaloby w interesie Polski. Istnienie
zas samoistnych niezlqczonych z Polsk^ panstewek takich, jak Bia-
lorud czy Ukraina, о ile to w ogole jest mozliwe, byloby wrgoz
szkodliwe dla interesdw Polski.
Jasnq jest zatem rzecz$, ii jedli Polska chce posun^c swe granice
na wschdd od Niemna i Bugu, jeSli chce utrzymad zig na siemiach
dawnego W. Ksigstwa Litewskiego i zachowad swe wplywy cywiliza-
cyjne na wschodzie Europy to musi wykazad, ze terytoria przez ni%
tarn rewindykowane maja charakter polski. Przede wszystkim zas
musi Polska sama traktowad te siemie jako polskie, jako swoje. Nie
wolno nam samym zapominac, iz Rosja przy rozbiorach traktowala
je jako „prowineje polskie”.
Jefili my dzisiaj ziemie te, kt6re krwiq naszych zolnierzy wy-
zwalamy z niewoli moskiewsko-bolszewickiej, uwazac bgdziemy za
obce, rachuj^c na to, ii uzyskawszy byt samoistny, zlqcz^ sig kiedyd
z Polsk^ tradycyjnq. uniq, to uzyskamy ten jedynie niew^tpliwy re-
zultat, iz Ententa, wzglgdnie Liga Naroddw, terytoria te, jako bez-
spomie nie polskie odda z powrotem Rosji. Tymczasem istnieje zu-
pehia moteodd wykazania, te terytoria obecnie przez delegacjg pol-
sk$ na wschodzie rewindykowane posiadajq. charakter polski. Nie
tylko pod wzglgdem cywflizacyjnym, ale nawet pod wzglgdem licz-
bowo-etnieznym da sig ten charakter stwierdzic. A posiadamy juz
dzid liezne dowody na to, te ludnosc tych krajow, bez rdznicy naro-
dowodci, zmgezona dhigotrwalq anarchig, ku Polsce oezy swe zwraca
i ratunsk swdj widzi w powrocie polskiej wladzy i polskich rzqd6w.
Wigc trzeba skierowaf wszystkie wysilki ku temu, aby wlasci-
wa fizjonomia kres6w naszych wschodnich mogla sig nalezycie ujaw-
ni6. Tu nie moze bye, nie powinno bye, dw6ch poglqddw i dwdeh po-
Mtyk. Kraj winien dostarczyd delegacji polskiej w Paryzu jednolite-
go i bezspornego argumentu. Czasu do stracenia nie ma. W kaidej
chwili mote byd zarzqdzona ankieta, celem sprawdzenia charakteru
polskiego lnb nie polskiego kresow naszych wschodnich. Do tej рогу
terytoria, ktdre Polska dla siebie rewindykuje muszQ byd w naszym
rgku i wszystko musi Ьуб uczynione, aby dawny polski charakter
kraju jaskrawo rzueld sig musial w oezy komisji, ktdra zjedzie dla
217
przeprowadzenia ankiety. A kiedy przyjdzie chwila ostatecznej de-
cyzji, kiedy alianci wesp6I z Rosj^ uztalad b^dq, jak dalsko ma sig-
gad Polska ku wschodowi, wdwczas stac powinni&ny na granicach
siem przez nas rewindykowanych, a nawet poza tymi granicami tak
mocno, abysmy mogli skutecznie zawazyc na szali tej decyzji.
Aby to sig moglo stac, trzeba by caia Polska byla jednolita w d$-
zeniach 1 w czynie. Czas wielki, aby ustala wsr6d nas rozterka co do
zasadniczych podstaw budownictwa panstwowego, rozterka, ktdra
moie byd zawsze wyzyskana, tak jak byla dotgd, na szkodg Polski,
a na pozytek chwilowo przyczajonych, ale mdciwych i zawsze wrogich
Niemiec.
Kopia, maszynopis.
AAN, Arch. I. Paderewskiego, t. 355, podt. 1.
56 T-57
Odpis.
Paryz, dnia 29/6.191».
1087/T4.
[...] Przetrwalismy szczgsliwie niebezpieczenstwo wigkszego na-
padu niemieckiego groz^cego efektywnie przed podpisanlem trakta-
tu, mamy obecnie zapewnione wykonanie tegoi traktatu w szybazem
temple i w mozliwie przychylnych nam warunkach, nie powinniAmy
zatem nierozwaznym krokiem lub zbytecznq prowokacja psud moi-
nofici efektywnej hiterwencji Aljant6w na owych zagrozonych gra-
nicach.
Przeciwnie naleialoby ucieszyd sig dzid na zachodzie a zato wy-
zyskad energicznie danq. nam obecnie woln$ rgk§ w Galicji Wschod-
niej, zalatwid gruntownie zatarg ukraidski W kt6rym wlasnie wy-
l^cznie tylko na wlasne sily liczyd mozemy, a stanqd potem z cahj
forsq znowu nad granic^ niemieckq,, gdy w 14 dni po ratyfikacji
traktatu pokojowego Niemcy stamt^d ust^powad b^dq musieh.
Wtedy byloby wskazanem z Aljantami wykorzystac ewentualne
niemieckie gwalty i naduzycia ale juz wspdlnie aby przydpieszyd lub
rozszerzyc przys^dzenie nam tych obszar6w.
Czuj§ si? dlatego w obowHzku jak najusilniej przestrzegad przed
wszelkiemi niewczesnemi dzisiaj, a po podpisaniu i zawarciu trakta-
tu pokojowego wr$ez z karygodnymi ju± zamiarami lokainych przed"
218
sigwzigc na granicy Niemiec, gdyi pogloski po tychze kr^z^ tu ci^gle
i denerwuj^ ogromnie naszych przyjacidl.
Byioby blgdem nie do darowania, gdybysmy juz podpisawszy
obecnie traktat i pracuj^c nad zapewnieniem jego skrupulatnego
wykonania dopuscii mogli do jakiejkolwiek ackji zbrojnej wlasnie
przeciw postanowieniom tego traktatu pokojowego.
Zato jak najenergiczniejsze wykorzystanie danej nam dzis na-
reszcie wolnej rgki wobec Rusindw jest ostatnia okazj^ zalatwienia
sig z mini tak jak tego hordy rabusidw na to zasluguj^.
Bgdzie to zarazem dopiero rzeczywistym dowodem naszej zywot-
nosci i siiy, bo latwy nasz sukces poprzedni polegajqcy glownie na
wyparciu ale nie rozbiciu calkowitem i zniszczeniu mozliwie grun-
townem sil ukraifiskich zostal juz tutaj kontrakcjg ich wyslannikdw
obecnie powaznie jui oslabionym.
A tak Niemcy jak Czesi i Wggrzy, nawet zaprzyjaznieni Rumuni
a sami bolszewicy, wschodni tembardziej, respektowad nas bgd$
i liczyc sig z nami tylko о tyle о ile silg rzeczywist^ teraz wlasnie
okazemy.
Chwila duzego wzmocnienia tanim moze nawet kosztem, nasze-
go panstwowego prestige'u na calym Wschodzie jest dzi& w naszych
rgkach, a wszystkie nam zyczliwe tutejsze sfery radz^ gruntownie
ja wyzyskaA
Mozemy zas uzy6 rezerwy nasze na Wschodzie tem latwiej, ie
dzis jui traktat sam od Niemiec nas powaznie zaslania a obecne za-
rz^dzenia koalicyjne jeszcze wigcej pod tym wzglgdem zapewnid mu-
sz$ bezpieczenstwo.
Paryi, 30 czerwca 1919.
Zo zgodno&6: ' :
(podpis nieczytelny)
Otwymujq:
M.S.W. Biur. Prez.
M.S.W.HWic.
M.S.Z.
Rozwadowski m.p.
General por.
Oddziai Ш
Sekcja Zach6d N.D.
Gen. Adjut.
219
57
Т-57
DEPESZA
Do Wodza Naczelnego, Lw6w.
1078/T4.
Z Warszawy Sztab gen. bez nr 30/6.13.50.
General Henryez komunikuje, ze zostal powiadomiony przez Ra-
d§ Czterech о pozwoleniu uiycia wojsk gen. Hallera przeciw ukraifi-
com w Galicji 1 zajgciu Galicji do Zbrucza. Jednoczesnie Rada Czte-
rech w tym zawiadomieniu poleca gen. Henrysowi zakomunikowad
dowddztwu armji ukrainskiej о powzigtej decyzji. Oficjalne pismien-
neza wiadomienie, potwierdzaj^ce zakomunikowane przez gen. Hen-
rysa decyzje Rady Czterech, nadejdzie kurjerem z Paryza. Gen. Hen-
rys zapytuje, czy nie mdglby postal tego zawiadomienia przez dzie-
gacjg ukraidsk^, bgd^c^ we Lwowie i czy nie nalezatoby jej dodad
oficera francuskiego.
nr 1512/3 —Rzym.
58 T-62
NACZELNE DOWODZTWO W.P.
D.Nr.8249/IL
Warszawa, dnia 12 lipea 1919.
Odpis.
1110/T5.
Raport oficera l&eznikowego
por. Horodynskiego z dnia 27/6.1919 r.
DO
MINISTERJUM SPRAW ZAGRANICZNYCH
w Warszawie.
Z licznie naplywajacych raportdw wynika, ze wladze rumunskie
oplacone przez Zyddw i Ukraihc6w z kazdym dniem coraz gorzej od-
nosz$ si§ do hidnodci polskiej okupowanego Pokucia.
Powtarzaja si§ cz$ste rewizje i aresztowania niczem nieuzasad-
nione, a donosicielami w tym wypadku 2ydzi.
Komendant miasta Kolomyi1 кар. Mironescu odnosi sig do Po-
i Kolomyla, a city 180 km SE of Lviv.
220
isk6w jak do wrog6w i powazyl sig migdzy innemi publicznie oswiad-
czy<$ "Die polnischen Soidaten sind Banditen”. For. Horodynski, ofi-
cer l^cznikowy zaprotestowa! energicznie przeciw tego rodzaju wy-
st^pieniom zaz%dal natychmiastowego usunigcia komendanta miasta.
Komendant terytorjalny pulk. Licin przeprosil oficjalnie рог. Horo-
dynskiego i obiecat protest jego przedstawic swojej wytezej wladzy.
Por. Horodynski odnidsl wrazenie, zaznaczane stale w raportach
innych oficerqw, ze Rumuni эд przeswiadczeni о naszej slabosci —
za§ Ukraincdw bojq. sig i coraz bardziej z nimi kokietujq. i z tego tez
powodu Polakdw usuwajq. z urzgddw, sskoly polskie zamykajq., po-
zwalajq. na organizacjg iandarmerji i milicji ukrainskiej i prze-
puezczajq. jencow oficerow i zolnierzy ukrainskich. Wobec tych sto-
sunkow Polacy zprzedajq. swoje nieruchomosci i wyjezdiajq. z tych po-
wiatdw.
20/VI b.r. wyjechala do Stanislawowa kompanja P.O.W. od-
transportowanie oddzialdw polskich wojskowych z Pokucia popieraja
Rumuni, zapewne z mysl^ pozbycia sig Polakdw z terenow zajgtych.
L$cznie z tem, oSwiadczaj^. Ukraincy, ze czekajq. tylko na wyjazd
mlodzie±y polskiej, aby chwycid za bron.
Tajna organizacja wojskowa Ukraincdw na okuciu robi widocz-
ne postgpy i na wypadek cofnigcia sig Rumunow ma zaj^d Koiomyjg.
ProSba oficera l%cznikowego u gen. Zadika,2 ktdremu rowno-
czegnie dostarczono materjaldw dowodowych, о rewizjg za bronl^
i intemowanie przewddcdw zostala bez odpowiedzi.
Ukraincy gro±% ze szybko powrdc$ pol%czeni z bolszewikami.
Wedle zeznan ludnosci mieli Rumuni przed kilku dniami prze-
pu^cid wigkszy oddzial ukraidcdw na lewy brzeg Dniestru pod Hu-
binem (blisko ujdcia Strypy»)- Pokucie zajgte przez Rumundw jest
nuejscem agitacji ukrainskiej, oraz terytorjum zbornym dla rozbi-
tych i §wlezych oddzialdw ukrainskich, ktore sig nastgpnie przepra-
wia przez Dniestr w Zaleszczykach.
Lapownictwo kwitnie w calej pelni. Za opiate 300 koron wydaja
wiadze rumunskie kazdemu przepustki do Polski.
W sprawie rewizji kosciola parafialnego i kosciola O.O. Jezuit6w
w Kolomyi przesyla sig w zalqczeniu odpisy protokdldw spisanych
w tej sprawie.
Nacz. Dow. zwracajac uwagg na tut. D.Nr.7590/11 z 25/VL b.r.
powtarza jeszcze raz zawartq w nim prosbg, zaznaczaj^c, ze sytua-
i Zadik, lacob, commander of Rumanian troops occupying Bukovyna in Nov.
« Strypa, a river, the left tributary of the Dniester River.
221
cja na Pokuciu musi byi konlecznie wySwietlon^, ze tolerowanie
ukraiiiskich organizacji wojskowych zagraza nasze tyly na froncie
galicyjskim i ze pozwalanie na profanowanie koAcioldw przez zyddw
pot^guje antagonizes polsko-zydowski i moze sta6 si§ powodem wy-
stqpien przeciwko tymze, dla nas niepoz^danych i wyrz^dzajqcych
nam tyle szkod.
Zdaniem Nacz. Dow. nalezatoby przez polskiego przedstawiciela
w Bukareszcie zaz^dac od rzqdu rumunskiego:
1) . Odwolania komendanta miasta Kolomyi кар. Mironescu.
2) . Spowodowanie odpowiedzialnego komendanta do formalnego
przeproezenia przeora Jezuit6w Ks. Antoniego Augustyna tudziei
proboszcza ka pralata Zygmunta Pawlowskiego.
3) . Przykladnego ukarania delatorow, ktorzy sprowokowali t$
nleshiszn^ i brutaln$ rewizje, oraz cywilnych agentow asystuj^cej
przy niej.
2 zal^czniki:
Za. zgodno&:
(podpis nieczytelny)
Haller m.p.
Pulkownik.
59 T-62
Bukareszt, dnia 18 lipca 1919.
1215/T5
Attach^ Wojskowy
przy poselstwie Polskim
w Bukareszcie
L. Dypl.L225/taj.
Do
SZEFA SZTABU GENERALNEGO
ODDZIAL П.
w WARSZAWIE.
STOSUNEK RUMUNH DO RZ^DU ZACHODNIEJ UKRAINY
I PETLURY
Wedle wiadomosci podanych mi przez sztab generalny ruinufi-
ski, przedstawiciel Ukrainy zachodniej w imieniu rzqdu swego wni6sl
pro£b§ do rz$du rumunskiego о oddanie Pokucia, po wycofaniu wojsk
rumunskich, rs^dowi zachodniej Ukrainy.
222
Ta prosba byla motywowana tem, йе czgsc Galicyi nie zostaia
zajgtq przez Polak6w, lecz jeszcze za czasow rz^ddw ukrainskich zo-
stala przez Rumun6w obsadzon^.
Rumunski sztab generalny odnidsl sig do tej prozby wrgcz od-
mownie nie wyjagniaj^c jednak swego stanowiska, ze oddzialy ru-
muhskie wprzdd zostanQ naszemi zast^pione, potem dopiero opusz-
czq Pokucie.
Ten krok uzasadnil przcdemnq. sztab gen. rumunski twierdze-
niem, ze rzqd rumuhski nie jest na stopie wojennej z Ukraincami,
wskutek tego pewne formy musi zachowad.
Sstab gen. rumunski uwaza za konieczne by nasza armia przy-
вЫа przynajmniej jednq. brygadg z kilkoma bateryami i kilkoma
szwadronami jako oddzia! zwalniaj^cy ich wojska, gdyz jest zdania,
ze w przeciwnym razie тойпа oczekiwad powstania.
Stosunsk do Petlury uklada sig na podobnych podstawach, z Ц
tylko rdznic^, ze w&r6d rz^du Zachodnio Ukrainskiego, — a zatem
po osi^gnigciu Zbrucza przez nasze oddzialy — rzeczywiscie i ener-
glcznie przeciw Bolszewikom wyst^pi, a to tem bardziej, ze Petlura,
stosownie do nadchodzqcych wiadomo&ci, nie chce miec nic do czy-
oienia z rz^dem Zachodnio Ukrainskim, po ktdrego upadku, juz nie
bgdzie wigcej nlczem zwi^zany.
Przez wykiuczenie Zachodnio Ukrainskiej republiki, plan pow-
stania “rosyjskiej” Ukrainskiej republiki zyskuje nowe podstawy.
W ten sposdb powstanie owego pafistwa buforowego przeciw Rosyi
nabiera nowych widokdw, kt6re wedle tutejszego zdania, dotqd jesz-
cze trzymanego w wielkiej tajemnicy, z nami razem i z Rumuni, mo-
gioby stanowid silny wal, przeciw przyszlym rosyjskim aspiracyom.
Dot^d jednak w rzeczywlstosci na wielokrotne proby Petlury,
о amunicye i broft, jak i о wolny przewdz tychze, nie zezwolono.
Zdaje sig jednak, йе sztab generalny rumunski po zakonczeniu
sprawy wschodnio-Galicyjskiej, liczy sig z kooperacyq Petlury prze-
ciw Bolszewikom, tem bardziej, йе rumunski front nad Dniestrem,
przez silne wyst^pienie Petlury, zostatby mocno odci^zonym.
1 zal^cznik.
Za zgodnodd:
(podpis nieczytelny)
Haller m.p.
Pulkownik.
NACZELNE DOWODZTWO WOJSK POLSKICH
ADJUTANTURA GENERALNA
223
WARSZAWA
L.Dz.l215/T5, dnia 18.VH.1919 r.
(podpis nieczytelny) — Podpulkownik.
60 T-17
Warszawa, dnia 19 lipca 1919.
PILNE
POUFNE
1145/T2
Naczelne Dowddztwo W.P.
P.Nr.657/n pouf.
Pertraktaeje z Ukraincami
о zawieszenie broni.
DO
MINISTERJUM SPRAW ZAGRANICZNYCH
wWarszawie.
W alad tut.D. Nr.647/11 pouf, z dnia 19.7.b.r. zawiadamia Nacz.
Dow. W.P. Min, Spr. Zagr. о przybyciu do Czortkowa nowej delegacji
ukrainskiej skladaj^cej sie z kilku wyzszych oficerdw ukr., ktora
wrgezyla tamtejszej komendzie pismo atamana Petlury z daty 17.7.
b.r., ktdre w dostownem tldmaczeniu telegraficznie podanego tekstu
w odpisie zal^cza sl$.
Nacz. Dow. zaznacza przytem jeszcze raz, ie zgadza ai$ w zasa-
dzie na proponowane prowadzenie pertraktaeji о zwieszenie broni,
uwaia jednak jako minimum swoich warunkdw w Galicji linje Zbru-
cza, zas na Wolyniu wolnq. r$ke w poruszaniu si$ na wschdd az do
osi^gni^cia i umocnlenia linji kolejowej Rdwno—Samy.
Natomiast nie ma Nacz. Dow. zamiaru wzi^cia na sielrie wi^k-
szych zobowi^zan co do kooperaeji z Ukraincami przeciw bolszewi-
kom, a to z powodn tego, poniewai wojska ukrainskie sg. slabe i nie-
pewne i zachodzi obawa, moglyby nas skompromitowa£.
1 zal^cznik;
Za egod nos!*:
Haller m.p.
Pulkownik.
224
NACZELNE DOWODZTWO WOJSK POLSKICH
ADJUTANTURA GENERALNA
"’* WARSZAWA
1145/T2, dnia 19.VH.1919 r.
Warszawa, dnia 19 lipca 1919.
Naczelne Dowodztwo W.P.
D.Nr.657/n pouf.
Odpis.
1145/T2
POUFNE
Doslowne tldmaczenie telegraficznle podanego tekstu ukr. pisma
nowej delegacji ukrainskiej.
G16wna Komenda ukrainskich wojsk 17.7.1919 r. 01724 Kamieniec
Podolski.
Do gldwnej Komendy Wojsk Polskich:
1) . Glowna Komenda ukrainskich rep. wojsk 2aluje, ze przez
wojskowych delegatow Ukrainy i Polski w miescie Lwowie podpisa-
na umowa о zawieszenie broni zostala zerwana, z powodu separaty-
stycznego wystqpienia niektorych wyzszych przedstawicieli galicyj-
skiej gldwnej komendy, teraz za to ukaranych.
2) . Ukrainska Glowna Komenda jeszcze raz podkresla swoje
chgci pokojowego wspolzycia z polskim narodem oraz prowadzenia
wsp61nemi silami walki z bolszewikami, az do ostatecznego zniszcze-
nia tego wielkiego wroga kultury i cywilizacji.
3) . Gldwna komenda ukrainskich rep. wojsk protestuje niniej-
szem przeciw niesprawiedliwej i niezashiionej obrazy galicyjskich
wojsk, gdyz z bolszewizmem niemaj^ one nic wspdlnego, owszem sq
wielkie nieporozumienia. Teraz galicyjski nardd i galicyjska armja
przeSywa wielk$ tragedjg, srogiego i niesprawiedliwego wycisnienia
za miedzg swojej ojczyzny poza Zbrucz i w tych cigikich warunkach
nietylko, te nie przechyla sie na strong bolszewikdw, azchy przy ich
pomocy ratowad swoj^ ziemig, ale ze wszelkq pewnoscl^ zbiera sig
i czgsciowo nawet wzigla udzial w ogdlnej walce wojsk zjednoczonej
Ukrainy z bolszewikami.
4) . Wobec tego, ze sprawa Galicji ma bye ostatecznie i spra-
wiedliwie w pokojowy sposdb zalatwiona, konieezne jest pewne na-
prgzenie moralnych i fizycznych sit dla wzmocnienia moralnego sta-
225
mi ukrainskich rep. wojsk, szczeg61nie cz^Aci galicyjekiej armji i dla*
tego potrzeba pozoetawid pewnq mozliwosd ukraihskiej armji otrzy-
inania gl^bokiego tyhi, na terytorjum zachodniej cz^Aci ukrainskiej
narodowej republiki, jako bazg uzupetnienia i tworzenia cz^Aci armji.
«1 T-17
Warszawa, dnia 22 lipca 1919 r.
Odpis.
1166/T2
Naczelne Dowodztwo W.P.
D.Nr. 8877/П
Pismo polityk6w ruskich
do Beli Kuhna.
Do
MINISTERJUM SPRAW WOJSKOWYCH
Biuro Prezydjalne
w Warszawle.
Przesyla fii₽ przy niniejszym w zalqczeniu, przesian^ przy ra-
porcie attach^ wojskowego PP. w Bernie, za Nr. 393 z dnia 10/VII,
Ц odezwe grupy poltyk6w ruskich do Beli Kuhna z propozycj^ utwo*
rzenia przy jego pomocy sowiecklej republiki, obejmuj^cej Galicji
i stoj^cej na platformie aocjalizacji i walk! klas.
Rotm. Gdrka* komunikuje jednocze&nie, ie znany z wrogich nam
wystqpieh na wiecach sjonlstdw iydowskich baron Waailko przyjei-
dia 10 lipca do Bema.—
1 zal^cznik:
Za zgodnosd:
(podpis nieczytelny)
Haller m.p.
Pulkownik.
NACZELNE DOWODZTWO WOJSK POLSKICH
L.DZ.1166/T2 dnia 24/VH1919 r.
i G6rka, Olgierd (1887-1955), Polish historian; officer of the Pilsudski
legion (1914-1917); military attache in Berne and Bucharest (1919-1923).
226
Streszczenie sprawozdania praeslanego przez grupe nienazwanych
zachodnio-ukrainskich politykow w Wiedniu
do Bell Kuhn.
Grupa pragnie za posrednictwem Bell Kuhn doprowadzic do
szybkiego pol^czenia z ukrainskim rzqdem sowiet6w w Kijowie (wi-
docznie rz^dem d-ra Rakowskiego) pod pewnemi warunkami: grupa
wierzy, ie potrafi za sobq poci^gn^c chlopow i robotnikow zachod-
niej Galicji i uwazajqc system sowiet6w za jedynq dzisiaj moiliwa
form§ organizacji panstwowej staje na stanowisku socjalizacji
i walki klas. Wzamian za to grupa ±$da pol^czenia calego etnogra-
ficznie ukraihskiego terytorjum w niezalein^ republike sowieckq,
z gwarancji zupehiej kulturalnej i ekonomicznej autonomji dla
nmiejszoici narodowej nie wylqczajq.c iydow: rzq.d (t.j. rzqd Ra-
kowskiego) mialby si§ skladad wyiqcznie z ukraiftcdw i z takich
zachodnio-ukraihcdw, kt6rzy przyjmuj^ bez zastrzezen system so-
wietdw. J?zyk pahstwowy musiaftjy bye ukraihski, rady chlopskie
1 robotnicze musialyby mied sklad proporcjonalny na zasadzie naro-
dowoSciowej zachodnio-ukrainskie wojska (kt6re teraz walczq prze-
ciw wschodnio-ukrajnskim) nalezaioby роЦсгуА z tymi ostatnimi
(sowieckimi) i zacz^d dwie ofenzywy, jedn$ przeciw Polakom w Ga-
licji i na Wolyniu, drug% przeciw Rumunom w Bukowinie i Galicji.
Grupa jest przekonana, ie potrafi przeprowadzid pol^czenie tych
dw6ch armji. Rz^d Petlury i Holubowicza natychmiast obalony:
jeieli dostarczenie pieni^dzy i amunieji moie byd zagwarantowsne,
grupa rozwinie propogandg na szerokq skal? we Wschodniej Galicji
1 p&nocno-zachodniej Bukowinie z celem zorganizowania ukraift-
skich chlopow i robotnikdw na zasadach sowiet6w. Az do czasu kiedy
pbt^czenie z teraSniejszym rz^dem wschodnio-ukrainskim w Kijowie
da si$ uskuteeznid, grupa sklania sl§ do stworzenia prowizoryeznego
rz$du zachodnio-ukrainskiego w Budapeszcie albo Karpatach ukrain-
skich. Grupa takie sklania si$ do zawarcia konweneji wojskowej
1 skonomieznej z rz^dem sowietdw w Moskwie i Budapeszcie, a w
Bzczeg61nosci do zaopatrzenia wielk^ Rosje w iywnodd. Grupa takze
gotowa jest dopomddz do obaienla obecnej reakeji w Europie pod wa-
runkiem, ie zupehia suwerennosd ukrainskiej republiki zowieckiej
w Kijowie bgdzie uznana. Grupa na koniec ±$da aby powyzsze pro-
pozycje byly telegrafem bez drutu przeslane Rakowskiemu, Leninowi
i Trockiemu, by jaknajprgdzej mogia z tymi ostatnimi edobyd kon-
takt.
227
Dokument powyzazy datowany jest z Wiednia 13 czerwca 1919 r.
Za zgodnosd:
(podpis nieczytelny)
62 T-18
Odpis.
1330/T2
26/VII 4.45 popot odebr.
z Carskiego Siola do Warszawy Nr. 190 w 518
Radio 22, juiliet 1919, Miniature Affaires Etrangdree Varsovie
vingt deux juiliet stop Malgr£ la proposition que nous vous avons
officidlement transmise par I’intermediaire de Votre representant A
Moscou Monsieur Wienckowski1 concertant la solution pacifique de la
question des frontieres entre la Republique Sovietiste socialiste
d’Ukraine et la Republique Polonaise conformement au principe du
droit des travailleurs a disposer d’eux memes, les troupes polonaises
continuent & faire des Incursions sur notre territoire & s’emparer de
bourg et de villages et villes et & assujetir les ouvriers et les paysans
Ukrainiens au joug et & Sexploitation sans exemple des capitalistes
et propri€taires polonais. Dans leurs incursions dignes de veritables
brigands les troupes de la bourgeoisie polonaise £gorgent la popula-
tion, pillent et incendient les villages.
Elies trouvent que si la bourgeoisie polonaise a 6te impulssante
а гёшпг sans le secours de la grande revolution rusze les membres
separes de la nation polonaise elle est par contre la digne servante
de la politique de brigandage et de procedes barbares des trois d£-
funtes monarchies de triste m&noire. Le 10 juin Farmee de Haller
mcendia la station Czartorysk, le 11 la locality de Moultchitsy trente
verstes phis au nord sur le Styr, le 12 le village de Perekohe quar-
ante verstes au nord de Czartorysk, le 13 le village de Rietchitsa. De-
pnis lors les bulletins militaires et les protestations paysannes nous
rapportent les nouveaux crimes des gardes blancs polonais. Les vil-
lages zont incendies & la moindre tentative faite par la population
pour protester contre les requisitions operees par les commandants
polonais stop il n’entre pas dans les dessems du gouvernement so-
vietiste ukrainien de prouver au gouvernement bourgeois polonais
i Wivckowski, Alekflander (1851-1945), Polish politician; representative of
the Polish Ministry of Foreign Affairs to Moscow (1919).
228
que sa politique insensfie soulfeve eontre la Pologne tous 1, voisins
qui ont & souffrir de see pillages qu’elle empeche toutes relations
pacifiques et qu’elle sera finalement fatale & la bourgeoisie polonaise
elle meme centre la quelle s’insurgent les masses laborieuses con-
quises mais non soumises stop il se passera peu de temps avant que
le proletariat et la classe paysanne de Pologne renversent eux-memes
le pouvoir de leur propre bourgeoisie stop mais un devoir clementaire
de legitime defense oblige le gouvernement ouvrier et paysan d’ Uk-
raine & faiire connatre au Gouvernement Polinais que ses agissements
ne peuvent rester impunis stop ordre а ёЬё donn£ aux unites de 1’ar-
mee rouge ukrainienne de traduire devant les tribunaux revolution-
naires de campagne les officiers polonais saisis sur le fait et a la
commission extraordinaire ukrainienne de declarer otages tous les
aristocrates et bourgeois polonais se trouvant sur Ie teritoire ukrai-
nien Stop Nous les declarons responsables des crimes du gouverne-
ment de la protection duquel ils jouissaient Stop Quant au proletariat
et aux paysans polonais ils restent & 1’avenir notre allie inseparable
et les ouvriers et paysans de Ukraine expriment pour leur victoire
prochaine leurs souharts les plus smc6res et les plus chaleureux Stop
Le President du Conseil des commissaires dn peuple et commissaire
du peuple pour les affaires etrangferes de la republique sovietiste
ukrainienne Rakowski Stop. Kiev Vlngt deux Juillet alinea 1044.
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1330/T2 dnia 25/VHI1919.
es
DHP-R, No. 175
1919 sierpien 1, Paryi. — Depesza delegate polskiego na konferen-
cje pokojowa B. Dmowskiego do wiceministra spraw zagranicznych
Wl. Skrry6skiego о projekcie traktatn w sprawie Galicji wschodniej.
Poufne
Podkomisja Le Ronda1 kobczy redakcjg traktatu w sprawie Ga-
i The Supreme Council of the Paris Conference created on Feb. 12, 1619,
a Commission on Polish Affairs. On March 1, 1919 this commission set up
a eubcommission to prepare a project on the Polish frontiers. The members of
the subconunlsslon were: General Le Rond, France (chairman), Dr. I. Bowman
and Colonel F. Kish, Great Britain.
229
licji wschodniej. Granica pobiegnie prawdopodobnie na wsch6d od
Przemysla, mniej wigcej prosto z p6hnocy na pohidnie. Galicja ma
mic6 przedstawiciedstwo w Sejmie warszawskim, wybierane tak sa-
tno jak w innych ziemiach polskich. Temu punktowi Anglicy do
tychczas эд przeciwni. Wybory dn sejmu galicyjskiego powszechne,
bez r6inicy plci, proporcjonalne. Kompetencje sejmu zgodne mniej
wigcej z propozycjq przedstawionq przeze mnie i Paderewskiego.
Wladza wykonawcza w osobie gubernatora mianowanego przez
szefa pafistwa polskiego. Gubemator ma prawo weta co do uchwal
sejmu. Weto upada, skoro sejm powezmie uchwalg powt6rnie dwiema
trzecimi glos6w. Pod prezydencjq gubernatora istnieje rodzaj miej-
scowego gabinetu ministrdw: ci ministrowie эд odpowiedzialni przed
sejmem, gubernator nie.
Galicja ma sw6j budget krajowy. Doch6d formuje sig w ten
sposdb, йе pewna czgsd czy pewna kategoria podatkow panstwowych
bgdzie przelewana do казу krajowej. Scislejszego okreslenia jeszcze
nie ma.
Anglicy domagajq sig, zeby domeny w Galicji byly uznane za
krajowe. Mam nadziejg, йе uda sig to zwalczyd.
Domagali sig r6wniei, ieby prawodawstwo w sprawie wolnoSd
prasy, zgromadzen i stowarzyszeA naleialo do sejmu krajowego.
Zgodzq sig bodaj, iefoy pozostalo ono w rgkach Sejmu warszawskie-
go, pod warunkiem, te zmiany w ustawach tej dziedziny о tyle bgd^
sig stosowaly do Galicji, о ile otrzymaj^ one nie tylko wigkszo& glo-
sdw ogdln^, ale i wigkszo& glos6w przedstawicieli Galicji w Sejmie
centralnym.
Wezwany fagdg w pierwszych dniach przyszlego tygodnia do
przeczytania ostatecznej redakcji z podkomisj^. Bgdzie zgoda na tg
redakcje delegat6w francuskich, amerykafiskich, wloskich i japod-
sklch; орбг angielskich, ktdrzy сЬэд stworzyfi tak luzne wgzty Galicji
z Polskq, ie/by je mozna byio zerwa6 kazdej chwili. Uwazam, te ten
projekt podkomisji jest maksimum tego, co mo£emy oslqgnqd. Mam
zamlar zgodzi6 sig пай z zastrzeieniami, ieby uniemoiliwid Anglikom
wznowienie dyskusji w komisji i w Radzie Najwyiszej.
Skarbek, Dqbeki* i Loewenherz’ wystqpUi z wnioskiem, ieby au-
tonomia dotyczyla calej Galicji w celu zapewnienia Polakom wigk-
> Dabski, Jan (1880-1931), leader of the Polish Peasant Party In Galicia;
member of the Polish Parliament (1919); head of the Polish Delegation to the
Peace Conference In Riga (1920-1921); Deputy Minister of Foreign Affaire.
» boewenherz, Henryk (1871- ), lawyer; Polish delegate from Eastern
Galicia to the Paris Peace Conference.
230
szo&ci. Nie uwaiam za moiliwe popierania tego wniosku. Nie ma on
tet moim zdaniem iadnych widokdw.
Pichon wczoraj zapewnil mnie, ie zajmie sig przyspieszeniem
ewakuacjl Niemcdw z suwalskiego po obu stronach linii demarka-
cyjnej.
W tych dniach Rada Najwyzsza zajmie sig wyznaczeniem ko-
misji plebiscytowej dla Gdrnego Slgska. Wtedy dopiero poczynione
bgdq kroki ku ewakuacji. W sprawie cieszynskiej z^iam stanowczo
pleblscytu.
Proszg zwrdcic uwagg na korespondenta nowojorskiego Heralda,
Mackenziego, kt6ry wypisuje smieszne ghipstwa о sytuacji w Sejmie.
Dmowski
Nad tekstem dopisano odrgcznie: Zal^cznik do uoty nr 16/p.
Pod tekstem pieczgc: Poeelstwo polskie, Paryi.
Kopia, maszynopis.
AAN, Arch. I. Paderewskiego, 1.16.
64 T-18
1365/T2
Warszawa, dnia 7 sierpnia 1919 r.
Naczelne Dowddztwo W.P.
(Sztab Generalny)
W.Nr.9145/n.
Instrukcja dla rokowad о zawieszenie broni z delegacja ukrainska
w D^blinie.
1. Pomimo zerwania 16.6.b.r. zawartych we Lwowie um6w о za-
wieezenie broni migdzy delegacja polska, pod przewodnictwem gen.
Rodziewicza, a delegacja ukrainsk^ wyslan^ z ramienia glownego
atamana wojsk ukrainskich, Petlury, pod przewodnictwem atamana
Delwiga, Nacz. Dow. W.P. zgadza sig jednak na ponowne prowadze-
nie pertraktaeji z przybyl^ z ramienia Petlury 19.7. b.r. do Lwowa
pod przewodnictwem pulk. Szt. Gen. Lipki, now% delegacja ukrainsk^.
Nacz. Dow. W.P. daje przez to ponowny wyraz swej niezmie-
nionej ohgei i woli zaprzestania walk i uregulowania pokojowego
231
Wsp6teycia obu naroddw.
2. W sklad delegacji ukrainskiej wchodzq:
Pulk. Szt. Gen. Lipko, jako przewodnicz^cy,
Ppulk. Szt. Gen. Lewczuk, ~
Sot. Szt. Gen. Mszanicki,
Sot. Magalas,
Sot. Husar,
Sot. Lucki.
3. Nacz. Dow. W.P. deleguje do pertraktacji о zawieszenie broni
z powyiej wymienionemi delegatami ukrainskimi nast^puj^cych
czlonkdw:
Gen. por. Durskiego, jako przewodniczqcego,
Ppulk. Noszowskiego,
Rotm. Berger,
Por. Biemackiego.
4. Jako miejsce pertraktacji wyznacza Nacz. Dow. W.P. —
Dublin.
5. Pertraktacje naleZy prowadzid wyl^cznie w imieniu Nacz.
Dow. W.P. wi$c w charakterze czysto wojskowym.
6. Sprawa polityczna Galicji Wschodniej przedmiotem pertrak-
tacji byd nie mote.
7. Podstawq do dalszych wszelkich pertraktacji jest przyjecie
przez delegat6w ukrainskich nastgpujq.cych punktdw:
a) linji demarkacyjnej polskiej na wschodnim brzegu Zbrucza
(wedhig wymagan taktycznych odnosnie do obrony tej rzeki), od
ujScia ku zrddlom tej rzeki, a potem wzdhii linji Woloczyska — Ba-
zalja — Szeptdwka, dalej linja Korzec — Olewsk.
Szepetdwka,* 1 jako wgzel kolejowy ma bye wsp61nym se wzgl^du
na konieeznosd uzytkowania przez пая kolei Zbaraz — Szepetdw-
ka — Rdwne. Kwestje komendy miasta, dworca i t.p. szczegdtowo
w umowie uwzglgdnid: biorqc przytem pod uwag§ konieeznosd zabez-
pieczenia polakich transport6w. Dokladne wytyczenie linji rozgrani-
czaj^cej w Szepetdwce przeprowadzi specjalna komisja.
b) ustalenie strefy neutralnej, poioionej pomi^dzy nasz^ linj^
na wschodnim brzegn Zbrucza, a zachodnim brzegiem rzeki Smo-
trycz,2 dalej Jachiuiowce — Bazalja.
Nacz. Dow. W.P. i gldwne dowodztwo wojsk ukrainskich zobo-
i Shepetivka, in Polish Szepetdwka, a town 245 km W of Kiev,
i Smotrych, a left tributary of Dniester River.
232“
wi^zuje si? nie utrzymywac w tej strefie neutralnej zadnych wojsk.
Shizbg bezpieczenstwa w tej strefie pelni^ komendy polskie.
c) terrain wypowiedzenia zawieszenia broni 5-cio dniowy. Na
wypadsk wkroczenia bolszewikdw w strefg neutralny wymawia sobie
Nacz. Dow. W.P. wolnq rgkg w posuwaniu sig na wschod wzglgdnie
poludniowy wschdd.
W razie przediuzenia naleiy 5 dni przed uplywem ukladu nowy uklad
podpisafi.
d) waznos^ zawieszenia broni 30 dni od dnia podpisania ukladu.
8. Odnosnie do proponowanej przez Petlurg kooperacji wojsko-
wej z Ukraidcami przeciw bolszewikom Nacz. Dow. W.P. przychyla-
jqc sig w zasadzie do tej propozycji podejmie akejg na R6wne.
Jednak kwestjg blizszego okreSlenia wsp6Jdz!alania wojskowego
pozostawia sig przedmiotem dalszych obrad, w miarg jak delegacja
ukrainska przedstawi odnosne konkretne wnioski.
Sprawa ta moie bye rozpatrywana dopiero po przyjgciu przez
delegacjg ukraidsk^ wszystkich naszych warunkdw i po oficjalnem
zawareiu zawieszenia broni.
9. Oddanie wszystkich jededw polskich ma nast^pic w przeciq-
gu 15 dni od podpisania ukladu. Wzamian za to zobowi^zuje sig
Nacz. Dow. WJP. oddac rdwn^ ilosd jededw naddnieprzanskich w tym
samym czasie.
10. Rzqd Petlury pozwala polskom osiadlym na Ukrainie, kto-
rzy schronili sig przed bolszewikami na powr6t do kraju i zabezpiecza
im zycie i mienie.
Dalsze instrukeje wyda Nacz. Dow. W.P. zaleznie od przebiegn
pertraktaeji oraz koukretnych wnioskdw delegatdw ukrainskich, nie-
przewidzianych w powyzszej instrukeji.
Przeprowadzenie polqczenia Hughesem z Kamiencem Podolskim
zostalo zarz^dzone.
О przebiegu pertraktaeji naleiy Naczelne Dowodztwo W.P. stale
informowa6, do czego shiiy specjahiie w Dgblinie urz^dzona staeja
Hughesa.
1365/T2
TLUMACZENIE.
Zal^cznik: 5
Punkty zasadnicze:
Na podstawie ktdrych delegacja wojska ukrainskiego mo£e zgo-
dzic sig na zawieszenie broni migdzy ukrainska a polekq armj$.
233
1) Natychmiastowe wstrzymanie operacji ze strony armji pol-
skiej na wschdd od Zbrucza z zakazem przekroczenia tej rzeki na-
wet pojedynczym osobom z wyjatkiem parlamentarzy i oficjalnych
oeobistosci na podstawie prawa migdzynarodowego.—
2) Wsp61na akcja bojowa armji polskiej i ukrainskiej przeciw
bolszewikom i rozgraniczenie sfery operacyjnej tych armji.
3) Zabezpieczenie dla armji zachodniej czgsci Ukr. Narod.
Rep. (t.j. Galicyjskiej) korzystania z wszelkich srodkdw pewnej
cz^Sci terytorjum wschodniej Galicji, koniecznych dla tej armji, dla
prowadzenia wojny z bolszewikami na terytorjum wschodniej Ukrai-
ny, przyczem wykiucza si§ prawo poboru obywateli polskiej narodo-
woscl na tem terytorjum Galicji wschodniej dla tego celu.
4) Zabezpieczenie obywatelom calej zachodniej cz§sci Ukr. Nar.
Republiki, bez r6inicy narodowoSci i to tak mieszkajacym na tem
terytorjum, jak i tym, kt6rzy emigrowali z armja galicyjskq osobi-
stego bezpieczedstwa i tych og61nych praw obywatelskich, jakie przy-
shiguja wszystkim mieszkancom tego kraju na podstawie ustaw
tamze obowiazujacych.
5) Wyznaczenie pewnej linji na terytorjum wsch. cz^sci Ukrainy
Narodowej Republiki z tem, ie bez wzglgdu na to jakie wojska tarn
operuja, czy operowai b§da, polskie czy ukrainskie na wschdd od
tej linji b^da obowi^zywaly wszystkich mieszkancdw ustawy Ukr.
Narod, Republiki, ie administracja tamze b$dzie naleiec do urzgddw
tejze Republiki i ie na ka&de zadanie rz$du Ukr. Narod. Rep. gdyby
on uwazal te za konieczne i mozliwe polskie wojska znachodzace sig
w6wczas na wschdd od tej linji, ma si$ przesunqi na zachdd od tejze
linji,
6) Wszystkie umowy na podstawie kt6rych delegacja wojakowa,
polska i ukraidska maja dojsd do zgody, nie maja “uad zadnego zna-
czenia dla rozstrzygni^cia kwestji politycznych i terytorjalnych Pol-
ski i Ukrainy, na konferencyi pokojowej w Paryiu.
Sekretarz delegacji
кар. Roman Husar m.p.
Przewodniczacy delegacji
Gen. Sztabu
pulk. Lipko m.p.
234
Naczelne Dowddztwo W.P.
(Delegacja wojskowa)
1365/Т2
Zal^cznik 6.
Odpis
Odpowiedz
Polskiej delegacji wojskowej na warunki zawieszenia broni, podane
przez prezesa ukrainskiej delegacji wojskowej, pana puikownika Szt.
Oen, Lipko.
1) Polska delegacja wojskowa zgadza sig na natychmiastowe
wstrzymanie akcji bojowej przeciw armji ukrainskiej i pozostania na
dotychczasowej linji frontowej t.j. nad rzekq Zbrucz wedhig zal$-
czonego szkicu (z przyczdlkami w Husiatynie, Skale, Satanowie
1 Woloczyskach) uwidocznionq w przyleglym szkicu linjg frontow^,
uwaia sig zarazem za linjg demarkacyjn^.
Zakaz przekraczania oznaczonej powyiej linji demarkacyjnej
zostanie wydany, przytem Naczelne Dowddztwo W.P. zastrzega so-
bie pas neutralny na wschdd od linji demarkacyjnej.
2) Jest przewidziane w 8. purikcie polskiej instrukcji, a moie byd
roepatrywane po oficjalnem zawieszeniu broni.
3) Jako kwestja zasadniczo polityezna nie moze bye przed-
miotem dyskusji delegacji wojskowej, majqcej jedynie ustalid wanm-
ki zawieszenia broni.
4) Przyjmuje sig do wiadomosci z dodatkiem, ze wiadze Pol-
skie zastrzegajq sobie kroki prawne wobec os6b dciganych za wszel-
kie czyny karygodne.
5) Mote byd po dokonanem zawieszeniu broni przedmiotem ob-
rad delegacji wojskowych, wzglgdnie wojskowo-politycznych, maj^-
cych ustalic warunki wspdlnej akcji bojowej przeciw bolszewikom.
6) Przyjmuje sig do wiadomosci z wykluczeniem sldw: ,,na kon-
fereneji pokojowej w Paryia”.
Z* zgodnesd:
Berger m.p. rotm.
Dgbiin, dnia 11 sierpnia 1919,
przewodniczqcy polskiej delegacji wojskowej
Durski m.p.
general porueznik.
235
«5
Т-63
Wicem. Skrzynski do rtm. RadziwiUa w Wilnie 8 (?) .VHI.1919.
TELEGRAF
1624/T5
TELEGRAMMA.
Bardzo poufne — Rumania daje amunicjg Petlurze, £^da od
niego by sig uloiyl z nami, moze wobec tego, ie i w Paryzu sprawa
Galicji wschodniej ma byfi w najblizszych dniach rozstrzygnigta i to
raczej rriekorzystnie, dobrze byioby dojsd do jakiegoS ukladu z Petlu-
rq. Rumania w swoim ukladzie unikngla oficialnego uznania Ukrainy
Galicji wschodniej chcq narzucic autonomjg a wobec tego, ie granica
ma by6 San, polacy bgdq. w mniejszosci co nam rusini dadzq, silnie
odczuc. Staramy sig by w Paryzu odloiono zalatwienie tej sprawy
do przyjazdu pana Paderewskiego do Pary±a. — Prezydent Paderew-
ski mysii wyjechac z koncem przyszlego tygodnia. Rzqd czeski za-
proponowal by sprawg cieszynskq zalatwii pan Benesz bezpoSrednio
z panem Paderewskim w Paryzu. Pan Paderewski prawdopodobnie
te propozycje przyjmie, ale niepewnym jest czy konferencja sig na
to zgodzi i czy w najbliiszym czasie sama tego nie zalatwi. Siysza-
lem dziS od podpulkownika Respaldica, ze Rumunia bgdzie miec bar-
dzo du4o kukurydzy na eksport, mozeby sig dala dla kresow. Przy-
taczam sig calem sercem do hddu dla komendanta i wojska z okazji
6 sierpnia, zamelduj proszg to wszystko panu komendantowi i dowi-
dzenia, Wszystko bgdzie natychmiast zameldowane. Dowidzenia.
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjntantura Generalna Warszawa
L.Dz. 1624/T5 dnia 2/X 1919 r.
236
66
1444/Т2
Т-19
[Тризуб]
У. Н. ₽.
ДИРКТОР1Я
9 УШ 1919 р.
Головному Вождю Польський вЕйськ 1
Начальнику Держави Польеько!
П. ПЕлсудському.
В грЕзний час всесвЕтнього заколоту, в годину вселюдського
розпачу та зневЕрря могутнЕм покликом, що розлягся по всш зем-
лЕ, величньо гпднЕсся голос славних Польського та УкраЕнського
народов. То встали до життя два велитш, приборкаиЕ дос! ехидною
рукою росЕйського царату. Перемогла свята правда i недавно ще
поневоленЕ народи потужним кроном простують нит до свого ще-
алу, будуючи co6i в!льне незалежне жнття.
Колись, в далекш давнинЕ, не раз ворогували промЕж себе
Польський та УкраЕнський народи i, маючи спЕльних ворогЕв,
роз’е ди ано виступали проти них. I цей розбрат спричинився до
тимчасового занепаду Польеько! та УкраЕнськоЕ Держав.
Тепер не мусить бути цього.
Украшський народ в свенй боротьбЕ з ворогом людськоЕ куль-
тура 1 свое! нащонально! державности, мае право на спочуття та
допомогу вЕд своТх найближчих сусЕдЕв, тим бЕльше, що вЕдбиваючи
рЕдну землю вщ насильникЕв-оккупантЕв, наВ’язуючих УкраЕт чу-
ж! Ей форми комуяЕстичного ладу, ми не стаем на шлях белого
терору, а йдемо тд гаслом широкого демократизму до державного
будЕвництва, иайкращим представником якого в ПолыцЕ вважаемо
ми Вас, Пане Начальнику Держави ПольськоЕ.
Але боротьби з большевиками ми ще не закЕнчили. Треба за-
уважити, що найбЕльшою перешкодою в цЕй справ! дога була наша
Езольоватсть вщ сусЕдЕв i на самперед од ПолыцЕ. I ця Езольова-
шеть тим бьлыпе дошнуляла нам що ми маемо спЕльнЕ точки в тЕй
боротьбЕ, внутрЕшня логЕка котроЕ i Ентереси стратеги вимагають
коордикаци та ствдЕлання.
Отже стае очевидною конечнЕсть певного порозумЕння мЕж
польським та украЕнським командуванням для дальшоЕ боротьби
i я сподЕваюсь, що повернення на УкраЕну перебуваючих в ПолыцЕ
наших полонених вЕдповЕдно озброених, булоби першим кроном
237
до сл!дуючих дружн!х акйв Польського та УкраТиського яарод!в,
як1, я певен в цьому, лежать в оботйльних интересах обох народи..
Я буду дуже радий, коли делегац!я в склада П. Пилипчука,
В.[ ?] Тулюпи та полковника В. Липницького, мого старшини для
доручень, складаючи Вам прив!т сердечний од мене, впевяить
в моТх почуттях, дружвзх почуттях до Вас i що ыпдком за цЫ в!д-
носнян обох народов — Польського та Украхнськото, — za доброю
волею обох сторш, набудуть стало! приязн!, так потребно! для доб-
робуту i мщиого южнароднього становища обох народшх Рес-
публпс.
3 братським приютом
Петлюра
Голова Директор!! У. Н. Р. i Головний Отаман
Украшськнх Республ!кансышх вИськ.
[Stamp]
Д1ректор!я УкраХнсько! Народный Республики
[Тризуб]
Ставка.
В пол!.
9/8/1919 року.
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L. Dz. 1444/T2 dnia 11/IX 1919 r.
67
DHP-R, No. 178
1919 sierpien 10, Warszawa. — Pismo Oddziahi П Naczelnego Do-
wddztwa WP do Ministerstwa Spraw Zagranicznych о pertraktacjach
z przedstawiclelaml S. Petlury i ustanowlenlu oficerdw l^cznikowych.
Tajne
Wychodz^c z zalozenia, ze w interesie Polski leiy pozyskanie do-
minujqcego wplywu w powstatej na terytoriach b. Rosji Ukrainie
N[aczelne] D[owddztwo] uwa£a, ie nalety przyci^gn^ na swoj$
strong rz^d Petlury i przez udzielenie mu poparcia zwi^zad go inte-
resaroi z Polskq . Tocz^ce si§ obecnie w Dgblinie pertraktacje о zawie-
szenie -broni z delegatami Petlury stac si§ powinny przy pomyslnym
ich przebiegu pierwszym krokiem do wzajemnego zblizenia si$ .
N[aczelne] Dow[6dztwo] wysle do Dow6dztwa Petlury oficera
238
Iqcznikowego wyiazej rangi w celu zapewnienia sobie wplywdw pod
wzglgdem wojskowym i wojskowo-dyplomatycznym i zgodzi sig na
przyjgcie do swego sztabu takiego oficera ukrainskiego,
aP.d.
Proponujg na oficera tqcznikowego do Petlury majora Bobickie-
go (szefa sztabu dyw. Seligowskiego), ktdremu w razie zgody mogl-
by Ьуё mlody oficer jako pomocnik dodany.
Zaleiatoby na tym, azeby wplyw polski u Petlury stat sig domi-
nujqcym. U Petlury znajduje sig misje: francuska i rumunska, oprocz
tego majq tam byd Anglicy i Amerykanie. В mjra.
Na marginesie adnotacja szefa sztabu: Delegaci Petlury dla
ukladu politycznego eq juz podobno w Warszawie. Dowiedzied sig
о tym i mnie referowad . 16 УШ. S. H[aller].
Koncept, rgkopis.
CAMSW, Е-П, 36, t. 2, dok. 19.
68 T-18
Odpis
1365/T2
Zalqcznik: Nr. 11.
Naczelne Dowddztwo W.P.
(Sztab Generalny)
Tylko Do
Wiadomosci Gen. Durskiego i Delegatdw Polski:
INSTRUKCJA (dodatkowa)
l)Wszelka akcja bojowa zostaje z chwilq podpisania traktatu
о zawieszenie broni wstrzymana.
2) Linjg demarkacyjnq migdzy wojskami polskimi i ukrairiskiemi
ma etanowid rzeka Zbrucz z niezbgdnemi taktycznemi zabezpiecze-
niami na wschodnim brzegu tej rzeki. (Jak na mapie).
Strefa neutraina chodz-by w najskromniejszym wymiarze (Zwa-
niec, wzglgdnie 10 kil. na wsch6d od linji demarkacyjnej), jest ko-
nieczna aby nie dochodzito do starcia.
3) Termin wypowiedzenia zawieszenia broni 5-dniowy. Na wypa-
dsk wkroczenia bolszewik6w w strefg neutralnq wymawia sobie
Nacz. Dowddztwo wolnq rgkg w posuwaniu sig na wschdd wzglgdnie
na pohidniowy-wschdd.
239
Watno&s zawieszenia broni 30 dni od dnia podpisania ukiadu.
4) Naczelne dowddztwo wojsk ukrainskich ma oddac wszystkich
jencow polskich w zamian zaco bgd$ zwrdceni wszyscy jency pocho-
dzqcy z Ukrainy naddnieprzaftskiej. Oddanle wszystkich jenc6w ma
nastqpic do 15 dni od podpisania. Co sig tyczy jeficdw z Galicji
Wschodniej, to ci ostatni w odpowiednim czasie zostanq wypuszczeni
na wolnoSd z prawem powrotu do miejsca ich zamieszkania.
5) Rz^d gl. Atamana Petlury pozwala polakom osiadlym na
Ukrainie, ktorzy echronili sig przed bolszewikami, na powrdt do kra-
ju i zabezpiecza im iycie i zwrot strat, ktdre ponie&li w czasie od
usamodzielnienia Ukrainy.
6) I^cznikowy oficer polski z pomocnikami zostanie przyjgty
w G16wnej Kwaterze Atamana Petlury, jako upehiomocniony Nacz.
Dow. W.P.
7) Linja rozgraniczaj^ca dzialania wojenne przeciw bolszewi-
kom pomigdzy wojskami polskiemi a ukrainsklemi: najdalsze ustgp-
etwo od linji wymienionej w instrukcji z 7.VHI.r.b. bylaby nastgpu-
j$ca linja: Bazalja—Krywin (w naszych rgkach) — dalej rzeka
Shicz.—
Za zgodno&s:
Boldeskul.
Haller m.p.
Pulkownik.
Odpis
1365/T2
Zalqcznik 21.
Naczelne Dow6dztwo Wojsk Polskich.
Delegacja wojskowa dla przeprowadzenia
pertraktacji о zawieszenie broni.
Nr. 21.
Do
P.T. Wojskowej Delegacji ukraihskiej Naczelnego Dow6dztwa Wojsk
Glownego Atamana Petlury, dla przeprowadzenia pertraktacji о za-
wieszenie broni, na rgce Pana Pulkownika Sztabu Generainego Lipko.
W odpowiedzi na otrzymane pismo Nr. 32. z dnia 12. sierpnia
1919. Polska Delegacja wojskowa ma zaszczyt w imieniu Naczelnego
Dowddztwa Wojsk Polskich oswiadczyd co nastgpuje:
240
Reasumuj^c саЦ dotychczasow^ ustn^ i pisemn^ wymian© my-
ЙН, okazala si© po stronie Ukraifiskiej Delegacji wojskowej pewnego
rodzaju rozbieZnosd w zapatrywania oraz w kierunku dqzen i inte-
reedw.
Ustnie omawiane i czgsciowo jako shisznie przyznane warunki,
zostaiy nastgpnie przez Ukrainska Delegacje wojskowe w odnosnych
oSwiadczeniach pisemnie zmienione i tak zmodyfikowane, ze staly
si© dla Polskiej Delegacji Wojskowej niemozliwe do przyj©cia.
Mimo wielokrotnych przedstawien ze strony Polskiej Delegacji
wojskowej, bywajg sprawy czysto polityczne mieszane do spraw woj-
skowych. Post©powanie tego rodzaju utrudnia dzialalnosc Polskiej
Delegacji Wojskowej, nie majgcej do omawiania i roztrz^sania spraw
politycznych zadnej kompetencji.
Zauwazono odmienne dqzenia poszczegdlnych delegatdw, brak
jednosci w zapatrywaniach, co do kwestji wojskowych, politycznych
i gospodarczych, co byio juz poprzednio przyczyng wielokrotnego
zrywania ukladow.
О ile Polska Delegacja Wojskowa z przyjemnoscig zauwazyla
u jednej czgsci delegacji ukrainskiej dobra chg<5 zawarcia zawieszenia
broni i pokoju dla idei wznio&lejszych, owianych pragnieniem przy
pomocy akcji polskiej zwalczania bolszewizmu, to druga grupa
Ukrainskiej Delegacji wojskowej usihije zaj^c si© w pierwszej linji
zagadnieniami bardziej lokalnemi, w danym wypadku podrzgdnemi,
pragnqc stworzyd dla siebie dogodne warunki dla przyszlego terenu
zapas6w politycznych.
Tskiem postgpowaniem utrudnia si© i^danie obu delegacji о cha-
rakterze czysto wojskowym.
Glowny Ataman Petlura oswiadczyl polskiej delegacji wojsko-
wej przez usta Pana Pulkownika Sztabu Generainego Lipko, ie
z Poiakami walki ani nie prowadzi, ani jej prowadzid nie ma zamiaru.
Polska Delegacja wojskowa, cenigc powyzsze oswiadczenie, z drugiej
strony pragn^c wesprzed Glownego Atamana Petlur© w jego obecnej
walce z bolszewikami, okazala najlepsz^ ch©<5 odnosnie do zawarcia
zawieszenia broni, a chc^c dac widoczny dow6d tego d^zenia, wy-
jednala u Naczelnego Dowddztwa Wojsk Polskich znaczne zlagodze-
nie warunkdw, ktore zaraz na wstgpie podano Ukrainskiej Delegacji
wojskowej do wiadomosci.
Ponfctej podaje Polska Delegacja wojskowa zredukowane do mi-
niminn, ale ostateczne warunki zawieszenia broni, od ktdrych od-
st$pi£ pod zadnym wzglgdem nie mote.
Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich, nie przes^dzaj^c wyniku
241
rokowaA niniejszych о zawieszenie broni, wstrzymalo dobrowolnie
jeszcze przed ukoiczeniem tych rokowan calq akejg bojowq nad Zbru-
czem, ehcqc dac juz w ten sposdb Glownemu Atamanowi Petlurze
dowdd swej dobrej chgci zawarcia pokoju. Fakt ten juz sam przez
sig jest moze najwigkszem ustgpztwem ze strony armji zwycigskiej,
a jednoczesnie dowodem najlepszych chgci i zamlardw wzglgdem
Gldwnego Atamana Petlury i jego poczynan, czego Ukrainska Dele-
gacja wojskowa przeoczyc nie moze.
A.
Ostateczne warunki zawieszenia broni, od ktorych Naczelne Do-
wddztwo Wojsk Polskich odatqpic nie moze.
1. Wszelka akcja bojowa zostaje wstrzymanq z chwilq podpisa-
nia traktatu о zawieszenie broni.
2. Polska armja galicyjska wstrzymuje dobrowolnie akejg bojo-
wq na obecnie zajmowanej i taktyeznie zabezpieczone linjji fronto-
wej rzeki Zbrucz.
3. Celem uniknigeia moiliwych i prawdopodobnych stare migdzy
wojskami Polskiemi a ukrainskiemi ustanawia sig ze wzglgddw prak-
tycznych migdzy rzekq Zbrucz a potokiem Zwaniec, Zwanczyk, da-
lej miejscowosciami Borszczowka, Weselec, Slomna, Kurniki, Woj-
towce, Klininy, Bazalja pas neutralny. Pas ten moze bye ewentualnie
w razie zqdania zwgiony do 5 (pigeiu) km. co jednak nie wskazane.
Na obszarach pasu neutralnego nie wolno ani armji polskiej, ani
tez ukrainskiej trzymad 2adnych oddzialdw wojskowych. Utrzyma-
nie bezpieczenstwa na obszarach pasu neutralnego pozostawia sig
dotychczasowym miejseowym wladzom autonomieznym.
Co do zaproponowanych przepustek, zgadza sig polska delegacja
wojskowa na wniosek UkraiAskiej Delegacji wojskowej, przewidujqc
w razie zawieszenia broni ztacje przepustkowe w miejecowoSciach:
Isakowce, Husiatyn, Stanow, Woloczyska i Orzechowce, stawiajqc
rdwnoczesnie propozycjg, aby Dowddztwo Wojsk Ukrainskich usta-
nowilo identyezne ztacje przepustkowe na wschodniej granicy okre-
dlonego powyZej pasu neutralnego.
4. Uklad о zawieszeniu broni obowiqzuje na przeciqg dni 30
(trzydziestu) od dnia podpisania. W razie przediuienia nalezy 5 (pigd)
dni przed uplywem podpisac nowy uklad.
Wypowiedzenie tego ukladu obowiqzuje obustronnie na 5 (pigd)
dni za poprzednim zawiadomieniem wzajemnem.
Na wypadek wkroezenia bolszewikdw w strefg neutralnq, pozo-
242
stawia sig Naczelnemu Dowddztwu Wojsk Polskich woln^ rgkg w po-
suwaniu sig na wschdd wzglgdnie na potudniowy wschdd.
5. Naczelne Dowddztwo Wojsk Ukrainskich ma oddac wszyst-
kich jedcdw polskich, w zamian za to bgd% zwrdceni wszyscy jency
pochodzqcy z Ukrainy Naddnieprzanskiej. Oddanie wszystkich jed-
cdw ma nastqpid do 15 (pigtnastu) dni od podpisania niniejszego
ukiadu. Co sig tyczy jencdw, pochodz^cych z bylej Galicji wschod-
niej, to ci ostatni zostanq wypuszczeni w swoim czasie na wolnosd
z prawem powrotu do ich stalych miejsc zamieszkania.
6. Rzqd Gldwnego Atamana Petlury pozwala polakom osiadiym
na Ukrainie, ktdrzy schronfli sig przed bolszewikami, na powrot do
kraju i zabezpiecza im zycie i zwrot strat, ktdre poniesli w czasie
usamodzielnienia Ukrainy.
7. L^cznikowy oficer polski z pomocnikami zostanie przyjgty
w gldwnej Kwaterze Atamana Petlury, jako upelnomocniony Na-
czelnego Dowddstwa Wojsk Polskich, ktdre to w razie podobnego
iqdania ze strony ukrainskiej zgadza sig na wzajemnosd.
8. Warunki niniejszego ukiadu nie majq zadnego znaczenia
i wplywu na pdiniejsze uto^enie sig stosunkdw politycznych i tery-
torjalnych, zardwno Polski jako tez Ukrainy.
B.
Odnodnie do podanych nam warunkdw wspdlnej akcji przeciw
bolszewikom, Polska Delegacja wojskowa pozostawia szczcgdlowe
omdwienie tej sprawy osobnej komisji, ktdra po uskutecznionem za-
warciu zawieszenia broni przystqpi do wypracowania planu i warun-
kdw, wyniklych ze wspdlnej akcji bojowej na wschodzie przeciw bol-
szewikom.
Ze wzglgdu jednak na fakt, ie armja polska juz teraz stacza
walki z bolszewikami i w sciganiu tychze posuwa sig na wschdd,
okresla sig na razie jako rozgraniezenia dzialan operacyjnych linjg:
Bazalja — Szepetdwka — Korzec — Olesk.
Wspdlne korzystanle ze staeji kolejowej Szepetdwka zastrzega
sig Dowddztwu Wojsk Ukrainskich na wszelki wypadek, pozostawia-
jqc ewentualne przesunigeie oznaczonej powyzej linji rozgraniezenia
downego Atamana Petlury, о ile byloby mozliwe takze na wschdd —
osobnej komisji, powolanej do opracowania i ustalenia warunkdw
tej akcji.
Powstania takich komisji moze nast^pic dopiero po uskutecz-
nionem zawarciu zawieszenia broni.—
243
Polska Delegacja wojskowa, podaj^c powyisze warunki do wia-
domosci i powzigcia ostatecznej decyzji ze strony Delegacji Ukrain-
skiej, poczuwa sig do obowi^zku zwrdcid uwagg, ±e Naczelne Do-
wddztwo Wojsk Polskich musi bye przy zawieraniu umowy z Ukrain-
cami w pewnej rezerwie, bo nie posiada dostateeznej gwaraneji czy
zawarta umowa zostanie u miarodajnych czynnikdw zaakceptowana,
wzglgdnie kiedy znowu zerwan$. Ostro±nodd przy zawieraniu podob-
nych ukladdw, jest niestety wskutek dotychczasowego doswiadezenia
konieeznie wskazanq. Zatrzymanie dotychczasowej linji frontowej
polskiej, jest zatem warunkiem czysto ochronnym dla wlasnych wojsk
i nie ukrywa wzglgdem armji ukrainskiej iadnego niebezpieczedstwa
agresywnego.
Jeieli zatem caia armja ukrainska ma szczery zamiar podjgcia
walki wspdlnie z polakami przeciw bolszewikom, to powinno jej we
wlasnym jsj interesie zalezed na tem, armja polska aby wystopila
jaknajenergiezniej z mozliwie najwigkszemi silami. W razie niedosta-
teeznego zabezpieczenia linji frontowej Zbrucza, musiaioby Naczel-
ne Dowddztwo Wojsk Polskich zatrzymac na tym odcinku wigksze
sily bojowe, coby sig niskorzystnie odbilo na akcji przeciw bolszewi-
kom.
W kodcu zaznaczyl musi Polska Delegacja wojskowa w sposdb
jaknajbardziej kategoryezny, ±e na wypadek zerwania obecnie to-
cz^cych sig pertraktaeji, widzaalaby sig zmuszono, uwazal prdbg na-
wiqzania stalych stosunkdw wojskowych z Gldwnym Atamanem
Petlury za szkodliwQ zwlokg w rozwinigciu pehiej akcji przeciw groz-
nemu dla calosci Europy bolszewizmowi.
Wskutek tego wszystkie pdzniejsze prdby nawi^zania rokowan,
pomijaj^c juz zasadniczo zmiang sytuacji na niekorzy&S szans
Ukraidskich, byloby logieznie zbgdne, a do uskuteeznienia tem trud-
niejsze.
Polska Delegacja Wojskowa zaprasza tedy Delegacje Ukrainsko,
by przed powzigeiem ostatecznej decyzji zechciala skrupulatnie spra-
wg rozpatrzec i nie krgpowal owej decyzji sprawami malej wagi.
Za zgodnodd:
Berger m.p.
rotmistrz.
Przewodniczocy Polskiej Delegacji wojskowej
Dur ski m.p.
general-porueznik.
244
68
Т-24
Naczelne Dowddztwo W.P.
(Sztab Generalny)
4. N. 25404/П.
PROTOKOLY
Posiedzen Konferenci Posl6w i Szef6w Misji Dyplomatycznych
UKRAINSKIEJ REPUBLIKI LUDOWEJ
Zwolanej przez Ministra Spraw Zagranicznych
Ukrainskiej Republiki Ludowej
kt6re odbyly si$ w Karlsbadzie w dn. 6 do 14 sierpnia 1919 r.
Thunaczenie z ukrainskiego. Warszawa, 1920.
1. Posiedzenie.
Wills „Hohenburg”, 6 sierpnia, 4 godz. popol.
OBECNI BYLI: Minister W. TEMNICKU,1 Radcy przy Ministrze:
A. ZUK,i 2 * * s pose! w Berlinie; M. PORCH,’ Szef Misji
w Pradze; M. SLAWINSKU* Szef Misji w Gadze;
A. JAKOWLEW,’ Szef Misji w Kopenhadze; D.
LEWICKIJ/ Radca Misji w Londynie; J. OLE-
SNICKIJ, Radca przy Poselstwie w Wiedniu; W.
POLETIKA, Szef Misji w Stokholmie; K. LOSKIJJ
nowomlanowany na t.p.o pehiomocn, w Finlandji;
M. ZALIZNIAK.’
i Temnytskyi, Volodymyr (1880-1938), lawyer; chairman of the Ukrainian
Social Democratic Party in Galicia (1914-1921); Minister of Foreign Affairs
in the government of the Ukrainian People’s Republic (April-Aug., 1919).
a Zhuk, Andri! (1880-1968), a leading member of the Ukrainian co-
operative movement, publicist, co-founder and member of the League for the
Liberation of Ukraine (1914-1918); counselor of the envoys in Vienna (1918-
1929).
s Porsh, Mykola (1879-1944), lawyer; leader of the Ukrainian Social
Democratic Party in Ukraine; Secretary of Military Affaire in the Ukrainian
Central Rada (1917-1918); member of the cabinet of the Directory of the
Ukrainian People's Republic, and its envoy in Germany, 1919-1920.
245
Minister W. Temnickij, witaj^c zebranych poslow i szefow misji
dyplomatycznych, zaznacza, ze w braku l^cznosci kraju ojczystego
z zagramcq, Ministerstwo przez dhizszy czas nie ma zadnego kontak-
tu z przedstawicielstwami dyplomatycznymi zagranic^, a z tego po-
wodu nie mogJo kierowac dzialalnoscig poselstw i misji, jak rdwnie2
korzystac z informacji posiadanych przez te przedstawicielstwa. Jed-
nak poselstwa i misje, pozostawione same sobie, wywl^zaly sig wy-
smienicie ze swego zadania, rozwijajgc intensywng dzialalnosc, spe-
cjalnie w kierunku informacyjnym. Przekonal sig о tem Minister,
podr6zujac zagranic^. Zebra! tam trochg materjahi о dzialalnoSci
przedstawicielstw dyplomatycznych. Jednak materjal ten nie wy-
starcza do nalezytej oceny dzialalno&ci poselstw i misji, jak rdwnieS
wplywu tej dzialalno^ci na stosunek migdzynarodowy Ukrainskiej
Republiki Ludowej. Pomimo to jednak wyczuwa sig wielki brak l^cz-
nosci migdzy misjami i poselstwami, jak rovvniez i ministerstwem,
w celu uniknigcia rozbieznoSci w dzialaniu. Dypiomacja jednak jest
calkiem dla nas now^ rzeczfp My w tym kierunku stawiamy dopiero
pierwsze kroki, fachowych dyplomat6w u nas niema, sami musimy
uczyd jeden drugiego i korzysta£ z dokwiadczen innych, by nasza
praca osi^gngla najkorzystniejsze rezultaty. Oprdcz tego jest jeszcze
wiele spraw z dziedziny polityki migdzynarodowej i wewngtrznej,
ktdre n.usz% byfi rozstrzygmgte przez ludzi reprezentuj^cych nasze
panstwo zagranic^. To wszystko by!o powodem do zwolania konfe-
rencji wszystkich pos!6w i szefow misji, konieeznosd ktdrej odczu-
wali nawet kazdy z osobna szefowie naszych dyplomatycznych przed-
stawicielstw. Jedna konferencja w ograniczonym skladzie osdb odby-
* Slavynekyt, Maksym (186Я-1943), Ukrainian political leader, writer;
delegate of the Provisional (Kerensky) Government to the Central Rada (1017).
Head of the Mission of the Ukrainian Republic to Prague (Czechoslovakia)
(1S19).
& lakovliv, Andrii (1872-1955), jurist, political leader; envoy of the Ukrain-
ian National Republic to Belgium (1919). Professor and rector of the Ukrainian
Free University in Prague (1930- ).
« Levytskyi, Dmytro (1877-1942), lawyer, civic and political leader; envoy
of the UNR to Denmark (1919-1921), chairman of the Ukrainian Democratic
Party in Lviv (1925-1935). Deported by tne Soviets to Central Asia in 1939 where
he died.
7 Loskyl, Kost (1874-1933), jurist, writer; member of the Ukrainian Central
Rada; envoy of the Ukrainian National Republic to Finland (1918-1919), then
to Sweeden and Norway.
в Zalizniak, Mykola (1888-1950), political leader, Journalist. Envoy of the
Ukrainian National Republic to Finland (1919-1920). Deported by the Soviets
In 1945, died in prison.
246
la sig juz w Wiedniu okolo 18—20 czerwca, w zwi^zku z przyjazdem
prof. Tomaszewskiego od delegacji paryskiej. Na konferencjg zostali
zaproszeni wszyscy poslowie i szefowie misji, z wyj^tkiem balkan-
skich i tureckich, z kt6rymi nie mamy nic wspolnego. Dowiedziawszy
sig, ze Posel Porch i Szef Sliwinski omowili ju2 migdzy sobq porz^dek
dzieimy obrad konferencji, minister prosi p. Porcha zreferowac' Ц
sprawg i udziela jemu glosu.
Pose! Porch proponuje nastgpny regulamin obrad:
1. Posiedzenia majq odbywad sig codziennie, dwa razy na dsien,
rano od 10—1 i popol. od 4 do 8.
2. Prezesem tych posiedzen jest minister, w razie przeszkody —
wybiera na swoje miejsce ktdregoS posts, lub szefa misji.
3. Protokohijc posiedzenie radca przy ministrze p. A. Zuk.
4. W konferencji biorq udziai tylko poslowie, szefowie misji,
albo ich zastgpcy, radcy i ludzie, kt6rzy wedhig zdania ministra sg
niezbgdni.
5. Obrady konferencji s^ scisle poufne.
6. W kaMej sprawie porzqdku dziennego musi bye referat (mo*
ie byd i dwa) ze strony ministerstwa, lub frmych cslonkdw konferen-
cji, о ile to jest mozliwe — na pismie, w przeciwnym zas razie musi
byd dokladnie zaprotok61owane.
7. Dyskusje tei. dokladnie powinne byd zaprotok&owane,
8. Porz^dek omawiania spraw i prowadzenia dyskusji decyduje
sig za zgoda obecnych w toku obrad, w kazdym poszczegdlnym wy-
padku.
Porzqdek dzienny obejmuje nastgpuj^ce sprawy:
1. Sytuacja migdzynarodowa,
2. Zdanie posldw i szefdw misji w kwestji wyjasnienia sytuacji
migdzynarodowej,
3- Sytuacja wewngtrzna,
4. Dyskusja nad sytuacja polityezna,
5. Ekspozytura MSZ zagranic$,
6. Organizacja poselstw,
7. Informacyjno-literacka i prasowa dzialalnoSd zagranic^,
8. Finansowe zabespieczenie istnienia i dzialalnosci poselstw
i misji,
9. Polityka finansowa (ekonomiezna),
10. Organizacja Misji.
Program ten w toku obrad moze byd smieniony.
Po krdtkiej dyskusji, w kt6rej glosy zabierali pp. Porch, Zuk,
247
Sliwinskij, Lewickij — porz^dek dzienny i program obrad wniesiony
przez posla Porcha, — zostal przyjgty.
W sprawie sytuacji migdzynarodowej ma gios minister Temnic-
kij. Ma on wielkq przemowg tresci nastgpuj^cej:
Kiedy na zmiang Gabinetu USE Ostapenko nast^pil, Cabinet s.d.
Martosa,® skladaj^cy sig z a.d i s.r,, w ktdrym ja obj^lem stanowisko
ministra spraw zagranicznych, zaczgly sig szerzyd falszywie pogloski,
ze Cabinet nowy dqzy do jednoSci z bolszewikami moskiewskimi,
a zerwie z Ententy. Zmiana gabinetu niema zadnego zwi^zku z nasz%
orjentacj^, nast^pila ona wskutek fatalnej sytuacji wewngtrznej, kt6-
ra przedstawiala obraz doszczgtnej ruiny aparatu panstwowego, jako
rezultat tego — szerzqca sig w dalszym ci$gu anarchja i bezlad. No*
wy gabinet jest tego przekonania, te cala sprawa polega nie na orjen-
tacji, a wewngtrznej sytuacji kraju, jak rdwniez na tem polega i po-
lityka migdzynarodowa, gdyz tylko wlasnymi silami wzmocnid pafi-
etwo moZemy i zashiZyc na uznanie migdzynarodowe. Stoj^c na plat*
formie zupelnej niepodleglosci Ukrainy, gabinet nowy postawil sobie
za zadanie przedewszystkiem doprowadzid do porz^dku stosunki
wewngtrznc, gdyz tylko wtedy wzmocni sig sila zbrojna, dla walki
z wrogiem zewngtrznym a przedewszystkiem z bolszewikami moskiew-
skimi. Walcz^c jednak z bolszewikami, my nic nie mamy przeciwko
ideom i reformom socjalistycznym, propagowanym przez bolszewizm
ale walczymy z tymi, ktdrzy maj^ zamach na naszg. ojczyzng, nie-
podleglq, nie uznaj^ woli narodu, najezdzaj^ sil^ zbrojn^ na nasz
kraj, gratae — a temi wlasnie cechami odznaczaj^ sig bolszewlcy.
I ta inwazja bolszewicka przeszkodzila nowemu gabinetowi spelnii
swoje zadania. Oczekiwalismy pomocy z krajdw zaohodnich Repub-
liki, — ale to nie bylo wystarczaj^cem. W armji naddnieprzanskiej
panowal znpelny rozklad i nie bylo mozno&ci zreoiganizowad jq.
A oprocz tego byly jeszcze przeszkody zewngtrzne, jak zupetne od-
cigcie od Europy Zachodniej, wobec czego nie mozna bylo wyczerpu-
j^ce sig zapasy amunicji dopehai^ dowozem z zagranicy. Zreszt^,
gdyby 1 byia komunikacja z zagranicy, to bylo by nam bardzo
trudno dostac ztamtqd amunicji, z tego wzglgdu, ze na zachodzie nie
mamy sprzymierzenc6w. A iadne panstwo w terazniejszych warun-
e Martos, Borys (1879-19 }, Ukrainian political leader; member of the
Ukrainian Social Democratic Labor Party; member of the Ukrainian Central
Rada and ita secretary for Agrarian Affairs (1917-1918); President of the
Ukrainian Co-operative Committee (1918); Minister of Finance and President
of the Council of Ministers of the Ukrainian People's Republic (April 1919-
August 1919).
248
kach wojny wszecMwiatowej bez sprzymierzedcdw istniefi nie mote,
a tymbaidziej nasze paistwo, prowadzqc wojng na wszystkie strony.
Prdbowalismy z poczqtku likwidowaf front rosyjski, lecz Rz^d
sowiecki nie chcial cofn$6 wojsk swoich z Ukrainy. Polityka Rakow-
skiego w Kijowie miala za podstawg opr6cz jego ambicji osobitych,
tendencje zaborcze moskiewskich bolszewik6w. (W czasie tego refe-
ratu nieznane bylo nam jeszcze sprawozdanie S. Mazurenka10 о per-
traktacjach z bolszewikami w Moskwie. Po zaznajomieniu sig z tym
sprawozdaniem, ocena polityki Rakowskiego musi podledz rewizji.
W. Temnickij). Madjarscy politycy bolszewiccy, oskarzaj^ Rakow-
skiego о niedostarczenie realnej pomocy z Rosji ze wzglgdu na jego
politykg na Ukrainie. Bez powodzenia pozostaly prdby Panstwowego
Sekretarjatu Zachodniego Kraju Republiki, by zlikwidowad przeciw-
polski front. Maj^c zapewnion^ od Ententy rzeczywistq. pomoc, Pol-
ska stawila nader wysokie 2%dania zawarcia rozejmu, na kt6re nam
trudno bylo zgodzic sig. A gdy do Polski przyjechala armja Hallera,
to Polska, pomimo przeszk6d Ententy, rozpoczgla ofenzywg i zmusila
nasz$ wyczerpanq armjg wycofa6 sig za Zbrucz. Przez Rumunjg nie
mogli&my tei otrzymad zadnej pomocy. Rumunja prowadzila w sto-
sunku do nas politykg drogq tradycji — w slej dla siebie sytuacji
narzucala sig z przyjafni^ swym sqsiadom, w zlej jednak dla s^siada,
a dobrej dla niej sytuacji napadala brutalnie na s^siada. Np. w maju,
kiedy na Rumunjg naderali bolszewicy, Rumuni pragngli z nami po-
rozumienia, lecz kiedy wskutek ofenzywy bolszewickiej nasz Zapo-
roski korpus zmuszony byl szuka6 chronienia na terytorjum rumun-
ekrni, oni go rozbroili, a miljardowej wartosci maj^tek skonfiskowali.
Nastgpnie przeszli rumuni na wsp61n$ operacjg z Polakami i okupo-
wali pohtdniowq czgsfi Galicji, zetkn^wazy sig tam z polakami, odcigli
nam w ten spos6b drogg na zachdd przez Wggry i Czecbo-Slowacjg.
Z wggierskim rzqdem bolszewickim stosunki nasze na ogol byly
ddbre. Wggrzy zupelnie swdbodnie uinozliwiah nam komunikacjg z za-
chodem, wzamian nic nie wymagaj^c i wcale sig nie dziwili, ie nie
zgadzamy sig z sowieck^ fomuj wladzy i ie prowadzimy walkg z mo-
skiewskim bolszewizmem, gdyz oni dobrze rozumieli nasze niepodle-
gio&ciowe zmaganie sig i to, йе nasi obywatele nie dojrzeli do dykta-
tury proletarjatu. Niewiadomo zaS, jakie bgdq stosunki z Wggrami
obecnie — po przewrocie. S4 jednak symptomaty iz stosunck pogor-
10 Mazurenko, Semen (1879-1925), member of the Ukrainian Social Demo-
cratic Labor Party; early 1919, headed the diplomatic mission of the Ukrainian
People's Republic to Moscow to negotiate peace with the Russian Soviet Re-
public. Returned to Ukraine in 1920. In 1925, imprisoned by the Soviets,
249
szy sig. Socjal-demokracl napewno bgdg. kontynuowali w dalszym
ci^gu politykgBela-Kuna11 w stosunku do nas, ale mieszczanski rzqd
bgdzie wrogi wzglgdem nas, a przychytny dla Polski.
Z austro-memcami stosunki po-staremu dobre. To panstwo uzna-
je nasz$ odrgbnosc. Na tym stanowisku bgd^ oni stab nadal, jak to
wyjaSnia sig z rozm6w z Bauerem.ll 12 Jednak z przyjaini austro-nie-
mieckiej korzysci dla nas malo, bo na Zqdame Ententy to panstwo
zobowi^zalo sig nie prowadzic wlasnej polityki migdzynarodowej. Ta~
ki sam przyjazny stosunek istnieje u nas z Niemcami. I w Wiedniu
i w Berlinie nie bez powodzenia w odpowiednich okoliczno^ciach moz-
na mowic о odnowieniu zmodyfikowanej umowy w Brzesciu, przez
kt6rq. Ukraina zostala uznan^ jako samodzielne panstwo. Ale real-
nej pomocy st^d narazie nlema.
Z panstw Ententy maj^ chgc udzielifi nam pomocy Wlocby, jed-
nak nie maj^ odwagi, zreszt^ ich polityka naogol niewyrazna i nie-
trwala, a do tego jest zalezna od innych panstw, dlatego tei nie то-
йету wiele liczyc na Wlochy. Gdy przyjezdzali pelnomocnicy wloscy
do Galicji, zapewniali nas о przyjazni i przychylnoSci do nas, i w ta-
kim duchu nadsylaii relacje do Rzymu. A gdy ciz sami pelnomocnicy
przyjezdzali do Warszawy, to pod polskim wplywem zupelnie inaczej
informowali sw6j rzqd. We Wloszech mamy duzo wrog6w wsrda
wyzszych oficerow, przychylni zas sq. do nas socjal-demokraci i kola
inteligencji. Te Srodowiska przeciwne odbudowaniu wielkiej
Rosji, a sa za uznaniem nowych panstw, kt6re powstaly na ruinach
starej Rosji, a przedewszystkiem Ukraing uznaj^ i wog61e sq podatne
na wplywy dla nas korzystne. Dwaj nasi przedstawiciele w Rzynue
Antonowicz13 * is i Tyszkiewicz’4 dobrze siebie postawili. Papiez” napisal
list do Petlury, obiecal Tyszkiewiczowi opickowac sig jencami, jak
r6wniez zaprotestowafi przeciw przesladowaniu przez polakdw du-
ll Kun, Bela (1886-1937), Hungarian Communist leader; headed the Hun-
garian Bolshevik regime (March 21-Aug. 1, 191,9); was defeated, fled to the
Soviet Russia. Executed during the purges.
ч Bauer, Otto (1882-1988), Austrian politician; leader of the Austrian
Social Democratic Party; State Secretary for Foreign Affairs, (Nov. 1918-
July 1919).
« Antonovych, Dmytro (1877-1945), political leader, scholar; member of
the Ukrainian Central Rada, Its Minister of Arts. Envoy of the Ukrainian
People's Republic to Italy.
i* Tyshkevych, Mykhallo (1857-1930), Ukrainian diplomat and politician;
envoy of the Ukrainian People's Republic to the Vatican (1919); head of the
Ukrainian delegation to the Paris Peace Conference.
is Benedict XV, real name Count Giacomo della Chlesa (1854-1922), Горе
from 1914 to 1922.
250
.-chowienstwa ukrainskiego w Galicji i wpiyn^c na sfery polityczne
w Paryzu, w kierunku uznania niepodleglosci Ukrainy* Papiez widocz-
nie przywi^zuje wielk^ wagg do Ukrainy, a nadziei rozszerzenia wply-
w6w katolickiego kosciola na Wschodzie.
Stosunek Francji (Poincare Clemenceau) do Ukrainy negatyw-
ny, nawet mozna powiedsiec wrogi. Tam budnj^ wielk^ Poiskg.
W Ukraine oni nie wierza i uwazaja, ze niepodlegla Ukraina bylaby
pomocq w polityce Niemcdw. pichon,1® mimo i2 nie jest gonjcym
stronnikiem Polski, ale jednak d^zy do stworzenia Wielkiej Rosji.
Opozycja francuska i przedewszystkiem s.d. odnosi sig do nas przy-
chylnie, sqdz^c z powiedzen ieh przedstawicieli (Briand,T — kandy-
dat na prezydenta ministrdw i inni) i gdy dojdzie ona do wladzy,
nasze stanowisko polepezy sig, jak i innych narodow Rosji, ale s.d.
doradzaja najpierw pogodzic sig z sqsiadami i nie walczyd na wszyst-
kie strony (na pierwszy plan wysuwaj^ zachodniego sasiada — Pol-
ekg) a wtedy mozemy iiczyd na pomoc. Przy zmianie gabinetu mial
Ъуб ministrem spraw Wschodniej Europy — Franklin Boullion, uspo-
sobiony do nas przychylnie.
Stanowisko Angliji nader niewyrazne. Niektore wyst^pienia
Lloyd Georgea wyrazaja pewnq przychylno&c wzglgdem nas, ale nic
pewnego nie widac. W kwietniu przedstawiciele Anglji i Ameryki,
ktdrzy przejezdzali do Galicji, dawali do zrozumienia Panstwowemu
Sekretarjatowi, ze Naddnieprzanska Ukraina wskutek rozlam6w we-
wngtrznych moze bye z wigkszymi trudnosciami uznana, niS Galicja,
Sekretarjat zgodnie z tym poprowadzil sw$ politykg, mimo to jed-
nak nie zerwal z mydl^ stworzenia Wielkiej Ukrainy, pdzniej dopiero
zawi6dl sig na pomocy Ententy, ktdra wyrazila sw$ zgodg na oku-
paejg Galicji przez Polskg.
Ameryka nie wykazala iadnego polityeznego zaciekawienis
wzglgdem Ukrainy, natomiast zg. oznaki handlowych interesow, jakie
pragnie Ameryka nawi^zad z nami. W Paryzu sprzedali nam amery-
kanie niektdre towary na kredyt. I w innych miejscach mialy miej-
sce handlowe propozycje amerykandw, gdyz bgd%c w posiadaniu
znacznych zapas6w przemyslowych produktdw, wykazujg oni znacz-
ne ryzyko w handlu. Ale zawiedzie sig ten, ktoby zechcial na tym
budowad jakies polityczne horoskopy.
w Mchon, Stephen-Jean-Marie (1857-1933), French politician and diplomat;
Minister of Foreign Affairs in the Clemenceau cabinet Took part in all major
negotiations related to the end of WW I and the Paris Peace Conference.
it Briand, Aristide (1862-1932), French statesman; Prime Minister (1915-
1917, 1921-1922).
251
Neutralne padstwa naogdl przychylne sq do nas, ale one nie
odegrajq. tadnej roll w rozwiqzywaniu politycznych zadan, wszech-
swiatowej wojny i nie od nich naleiy nasz los.
Naogdl sytuacja nasza jest cigzka, W poszukiwaniach wyjscia
z tej matni czynii rzqd nasz wszelkie zabiegi do porozumienia z Ru-
inunjq, zeby jeteh nie od niej dostac pomoc techniczn^, to przynaj-
fnniej przez niq z zachodu. W tym celu wyslal rzqd specjalnq misjg
do Rumunji na czele z Delwigiem i Maciejowiczem. Jednak przed
przyjazdem tej misji nasz posel w Rumunji Gasenko zaprotestowal
w formie ultimatum przeciwko rumunskiej inwazji na Galicjg, a sam
wyjecha! do Sswajcarji, pozostawiajqc przychylny nastrdj do wszel-
kich porozumien. Ze swej strony ja wyslalem z Wiednia do Rumunji
przez S.H.S. dawnego ministra kolejnictwa by dosledzil, po drodze,
czy moillwym jest dowOz na Ukr. amunicji, transp. jencdw, jednak
Butenko, zamiast do Bukaresztu w niewiadomym dla mnie celu po-
jechal do Berlina. Wtedy porgczylem czasowq misjg do SHS prof.
Kolesie,18 a to wskutek wrogiego do nas stosunku serbdw, ktdrzy
marzq tylko о odbudowaniu Wielkiej Rosji, ich opickunki. Prof. Ko-
fesia, posiadajqc osobiste stosunki w6r6d politykdw slowackich i chor-
wackich, ma za zadania przygotowad podlote dla stalego naszego
przedstawicielstwa w SHS, a gldwnie utorowad drogg dla przewozu
amunicji z Wloch, gdzie w tym kierunku byly poczynione kroki.
W tych warunkach, w jakich istnieje nasz rzqd, nie mote on
schodzid z obecnego kierunku swej migdzynarodowej polityki, nie mo-
te zerwad z Ententq. W tragicznej sytuacji — (opuszczenie przez
nasze wojska Galicji) u Petruszewicza powstaia my&l pojednania sie
z bolszewikami, przeciwko czemu zdecydowanie zaprotestowal Petlu-
ra i nasz gabinet ministerjalny.
Wskutek stare pomi$dzy rz^dem Naddnieprzanskiej Ukrainy
a dyktatorem Galicji Petruszewiczem, na tie rozbieznosci wytycznych
о charakterze taktyczno-oijenftacyjnym, a takze w zwiqzku z oglosze-
niem dyktatury w Galicji, wywohije sig -pogorszenie wewngtrznej
sytuacji ale, zdaje sig nic nie stanie na przeszkodzie do zgody i wza>
jemnej wsp&pracy naddnieprzanedw z galicjanami, teby uzgodnii
Sprawg wspdlnej walki z bolszewikami. W tej sprawie najwazniejsz^
rzecz^ jest porozumienie sig z powstancami, wojskowa I^cznoSd z ni-
mi i skoordynowanie wspdlnej akcji przeciwbolszewickiej. W tym kie-
runku od dhizszego czasu czynione sq, starania, i cos-nie-cos osiqg-
le Kolessa, Oleksander (1867-1946), linguist, scholar; member of the
Austrian Parliament (1907-1918); head of the mission of the Western Ukrainian
people's Republic to Rome (1921),
252
nigto, a trudnofifi cala na tem polega, li nie wszystkie oddzialy pow-
BtaAcze przedstawiaj^ jednakow^ wartosd, nie ze wszystkimi oddzia-
lami mozna pertraktowad, a nastgpnie wsp61dziaia<5. Najwigksz^
przeszkod^. ku nawi^zaniu tej Iqczno&ci jest brak u nas municji, po
kt6r$ zwracaj^ sig do nas powstancy.
W l^cznodci z walk^ z bolszewikami wysuwa sig sprawa porozu-
mienia z Kolczakiem10 ewentualnie z Denlkinem, w ktorq to strong
kieruj^ nas nicktdre czynniki ze strony Ententy. Wspommjmy cho-
ciazby rozmowg Launinga20 z Okuniewskim21 i innymi w Paryzu. Jak
obecnie jest postawione to zagadnienie w rz^dzie — ja nie wiem,
osobiscie zas jestem zdecydowanym wrogiem wszelkiego porozumie-
nia z rosyjsk^ reakcji, gdyz takowa tylko wrogq jest wzglgdem od-
budowaniu paAstwa ukrainskiego, a nawet nie uznaje narodowosci
ukrainskiej. Porozumienie z Kolczakiem byloby pogrzebaniem naszej
niepodleglosci i skompromit'owalyby nas przed zaehodnlo-europej-
sk$ demokracjtp Gdyby mi dano do rozwigzania alternatywg z bol-
szewikami, czy z kolczakami, ja bym wybral pierwszych. Nasze kul-
turalne zycie bgdzie prze&Iadowane przez rzqd bolszewicki, ale bgdzie
istnialo, a rosjanie wykorzeniliby w zupelnosci. Trzeba tei zaznaczyd,
ii po&rod galicjan za porozumieniem sq najbardziej umiarkowane
Srodowiska (K. Lewicki22 i S-ka), ale ci tez sq skionni do porozumie-
nia z Polskq. WAr6d Naddnieprzanc6w, niektore elementy pracuj^
nad porozumieniem z Polskq, przedewszystkiem ludzie obey politycz-
nie ruchowi ukrainskiemu, emigranci z czasow hetmana i dzialacze
pojedynczy.
Niektdrzy z nich wskutek chaosu i anarehji w naszych urzgdach
posiadajac odpowiednie papiery na prowadzenie pertraktaeji z Pola-
kami. Do takich nalezy niejaki p. Kurdynowski, ktdry otrzymal od
b. ministra spraw zagranicznych Maciejewicza jakies papiery w tym
i® Kolchak, Aleksandr Vasilevich (1874-1920), Russian admiral; commander
of the Black Sea Fleet (1916-1917); the "Supreme Ruler of all Russia’’ fight-
ing the Soviets in Siberia (1918-1920). He was captured by the Bolsheviks and
shot
го Lansing, Robert (1864-1928), American lawyer and statesman. Coun-
selor of U.S. State Department (1914-1915); U.S. Secretary of State (1915-1920);
resigned at the request of President Wilson (Feb. 12, 1920).
a* Okunevskyi, laroslav (1860-1929), physician, Admiral of the Austro-
Hungarian Navy; head of the Ukrainian Medical Procurement Mission (Ukrain-
ska Sanitama Mlsiia) in Vienna (1919-1920).
2i Levytskyi, Kost (1859-1941), lawyer in Lviv; member of the Parliament
in Vienna and the Galician Diet; head of the Government of the Western
Ukrainian People’s Republic (Nov.-Dec. 1918). After the occupation of Galicia
by the Poles was member of the Galician government in exile in Vienna.
253
rodzaju; gdy' Kurdynowski przyjechal do Warszawy, zacz$l prowa-
dzic polskofilsk% politykg na wielk^ skalg, zrzekal sig wschodniej
Galicji i Wolynia i tworzyl jakies legjony. Pdzniej pojechal tamtgdy
i p. Karpinski, ktdry w swoim czasie byl mianowany posiem do Pol-
ski, w wedlug mego zdania, wcale on na dyplomatg nie nadaje sig.
Do drugiej kategorji ludzi, ktdrzy robiq politykg ukrainska w Polsce
nalezy przedewszystkiem b, minister spraw wewngtrznych za cza-
sdw Hetmana — p. Kistiakowskij. Chociaz rz^d, po zapewnieniu
prezydenta miniatrdw Martosa, ktdre ja zagranicq otrzymalem, ni-
komu nie dal iadnych peinomocnictw dla prowadzenia pertraktaeji
z Poiskg, to przebywanie w Warszawie takich pandw Kurdinowskich
polacy doskonale wykorzystali dla odwrdcenia intereweneji Ententy
w sprawie polsko-ukrainskiej, mdwi^c my sami bezposrednio poro-
rozumlemy sig z ukraincami.
Co sig tyczy porozumlenia z polakami, to nie jest wcale wyklu-
czone z tym tylko warunkiem, ze nie zrzekniemy sig spraw narodowo-
sciowych do Galicji i Chelmszczyzny. W danej chwili chodzitoby tu
gldwnie о moinosc komunikaeji przez Poiskg z czecho-slowakaml
i niemcami. Musieliby dad zobowi^zanie, ie Zbrucza nie przejdjp
W kaMym b^dz razie my nie moiemy prowadzic dalej sprawg obro-
ny kraju naszego w ten sposdb, zeby oczyszczac drogg dla Polski im-
perjalistycznej w jej pochodzie na ziemie ukrainakie znajduj^ce sig
za Zbruczem.
W tej sytuacji bez wyj&cia wylonil sig plan bezpoSredniego po*
rozumienia sig z Angljq, zeby dostad od niej pomoc, albo od Niemiec,
z ktdrymi zdaje sig Anglja chce nawi^zad stosunki i nie bgdzie
sprzeciwiala sig akcji niemedw na wschodzie. Niemcy mogli by nam
dad oficerdw dla armji, pieni^dze, i nanowo uznali by nasze panstwo.
Do tej jednak kombinaeji musieliby jednak bye wei^gnigei rumuni
i czecho-slowacy.
Posel Porsz zwraca uwagg na absolufnq wiarogodnosd dyskusji
w sprawie planow dyplomatycznych i proponuje wysluchac referat
о zytuaeji wewngtrznej, lecz przedtem przedstawiciele dyplomatyczni
maj% dopetnid referat ministra о sytuacji migdzynarodowej.
W tej sprawie zabieraj^ gios jeszcze kilka czloukdw obrad (D.
Lewickij, A. Zuk, M. Zalizniak), nastgpnie przyst^pili do wysluchania
Informacji posldw i prezesdw misji dyplomatycznych.
M. Slawinskyj (Praga). Czesi nie majq wielkiego znaczenia
w polityce migdzynarodowej, zeby mozna bylo pokiadad na nich wiel-
kie nadzieje, ale majq oni wielkie wplywy u panstw stworzonych
przez Ententg. Nasze stosunki z czechami s^ jaknajlepsze. Oficjalnie
254
oni пав jeszcze nie uznajq, ale napewno to nastq.pi po podpisaniu
przez nas umowy z Austrjq, Prezydent ministrow terazniejszy —
Tuzar23 (s.d) obstaje za zwiqzkiem czechdw z rumunami i ukrainca-
mi. To jest kierunek prezydenta republiki Massarika. Caly gabxnet
terazniejszy zlozony z s.d. i agr. Klofacza24 jest dobrze usposobiony
wzglgdem nas. Meprzychylni dla nas byli en-decy z Kramarzem21 na
czele. Obecnie zmienili oni swoje przekonanie о nas. Ich organ pra-
sowy „Narodni Listy” odzywa si? о Ukrainie tylko jako о panstwie,
co jest dowodem, ze rzqd wyda! odpowiednie instrukcje. Czesi nam
trochg pomagajq, — wzigli na utrzymanie 8.000 wojaka naszego, kt6-
re sig w swoim czasie schroniio od nastgpujqcych polakow i rumu*
ndw, przepuszczajq lotnikow i inne drobne uslugi nam oddajq. Klo-
facz minister wojny, gotdw jest zrobi6 dla nas naboje podlug wzoru
rosyjskiego, jezeli mozemy przewiesc.
Loskij (Stokhoim) prezes misji dla Szwecji i Norwegji i p.ob.
pelnomocnika Finlandji. Stosunek nasz z Norwegji wcale dobry, ale
kiedy Ententa uzna nasze panstwo, wtedy to samo zrobi i Norwegja,
A dobrze jest Norwegja wzglgdem nas usposobiona z tego wzglgdu,
ie przed wojnq otrzymywala od nas chleb, a teraz sprowadza go
z Ameryki i przeplaca. Szwecja nadzwyczaj dobrze jest usposobiona
do nas, na podstawie wspomnien historycznych z czas6w Karola
I Mazepy, natomiast nienawidzq polakow (P. Porsz: ale wstgp do
Szwecji ukramcom wzbroniony). Partje urzgdowe bojq. zig Ententy
1 nie mogq. zamanifestowad swojej symatji do Ukrainy. Partje so-
cjaHstyczne, majqce wiele wspdlnego z bolszewizmem, sq przeciwko
nim, mowiqc, te kto walczy z bolszewizmem, ten walczy z socjaliz-
mem. (Politycy) lecz ta gnipa jest slaba. Znacznie sliniejsi prawi
Id. (mienszewicy), lecz pozycja ich niewyraina. Z Bratingiem™ nie
mozna zobaczyc sig, bo ciqgle w rozjazdach. Szwecja gdyby nawet
chciala nam w czemkolwiek dopomddz — nie ma sily. Handel w Szwe-
cji upadi, gospodaratwo ludowe w nieporzqdku. Szwedzi nawiqzali
stosuuki handiowe z Lotwq, Estonjq i Litwq. Trzeba nam to wyko-
rzystac nawi$zad stosunki z tymi panstwami i przez nich zawrze6
stosunki ekonomiczne ze Szwecja. Dla dokladnej charakterystyki zy-
i3 Tusar, Vlastimll (1880-1925), Czech political leader; member of the
Social Democratic Party. Headed the coalition cabinet (1919-1920).
KI of ай Vaclav (1868-1942), Czech politician, leader of the National
Socialist Party; first Czechoslovakian Minister of Military Affairs.
за Kramaf, Karel (1860-1937), Czech statesman; first Prime Minister of
Czechoslovakia (1918-1919).
Branting, Karl Hjalmar (1860-1925), Swedish socialist leader and states-
man; Prime Minister (1920, 1921-1923, 1924-1925).
255
tuacji migdzynarodowej Szwec ji naleiy zaznaczyc, ie Entente jej nie
wierzy z tego wzglgdu, ie ona przytrzymywala sig orientacji niemiec-
kiej. Najwazniejszym dla nas krajem w obecnym czasie na pdinocy
jest Finlandja, ktdra takie byla niemieckiej orjentacji i przez bol-
azewick^ przeszla na Entent-sk%, co jest zaslug^ Mannerhajma’7,
przyjaciela Skoropadskiego. P, Loskij mial rozmowg z Mannerhaj-
mem, z kt6rej dowiedzial sig, ze ten ostatni zapatruje sig na Ukraing
ironicznie. Lecz przy wyborach Manerhajm upadl, glosowali za nim
tylko szwedzi, finlandczycy zas i es-decy przeciw niemu. Ministrem
spraw zagranicznych jest finlandczyk Cholsti,11® inicjator idei zwi^zku
pabstw, powstalych na ruinach Rosji przeciw wielkiej Rosji. Jak
spoleczebstwo, tak i rz^d Flnlandji pragnie blizkich stosunkow
z Ukraine Do projektowanego zwi^zku ludowego b. Rosji of Baftyku
do morza Czamego, maj% zamiar weitignq^ i Polskg. Litwini s$. temu
przeciwni, jak rdwniei i Loskij w imieniu ukraincdw wypowiadal sig
przeciwko wciqgnigciu do zwi^zku tego Polski. Estonja jednak jest
za tym wnioskiem. Litwini, Lotycze i estonczycy chc^ miec u siebie
naszych przedstawicieli, wobec czego trzeba tam poslad jednego na
Wszystkie trzy panstwa.
Jakowhw (Holandja i Belgja). Holandja podczas wojny bardzo
duzo zarobila na Niemcach, zato nie ma uznania u Ententy i boi sig
jej, by nie odebrala czgsci terytorjum na korzysd Belgji. Dlatego tez
nie moie wypowiedzied eig za niepodlegloscia Ukrainy. Stosunki jed-
nak sa dosyfi dobre, nie tylko w nadziei nawi^zania z nami stosunkow
handlowych. (Holandja sprowadza z zagranicy 150 mil. puddw zboia)
ale i przez sympatjg do naszych zmagah niepodlegloieiowych, przez
analogjg do swojej walki о niepodleglosd w niedalekiej przeszlosci.
Pewna osoba oficjalna oznajmila prywatnie Jakowliewowi, ze Ho-
landja nie uzna paftstwa ukrainskiego, p6ki to nie nast^pi ze strony
Ententy, przypuszcza jednak, ie Entente nas uzna. Najwigcej przy-
chylni S4 dla nas es-decy. Katolicka partja rzqdowa z pocz^tku za-
chowywala sig niepewnie, bojac sig, ie to bolszewicy, jednak kiedy
Watykan przyj^I posla naszego — stosunki sig polepszyly. Es-decy
wzmacniaj^. Prasa bardzo chgtnie drukuje rozmaite artykuly i wia-
domofici о Ukrainie, co dla nas bardzo wazne, bo przez Holandjg moz-
гт Mannerheim, Carl Gustaf Emil von (1867-1551), Finnish statesman,
marshal; commander of the Finnish troops fighting the Soviets in IMS.
гв Holstl, Etno Rudolf Voldemar (1881-1945), Finnish diplomat Secured
recognition of Independence for Finland at the Paris Peace Conference; Foreign
Minister (1M9-1922, 1936-1938).
256
на bgdzie nawi^za6 stosunki polityczne i handlowe z dalekim zacho-
dem.
Belgja oficjalnie usposobiona jest wzglgdem nas tak ваше jak
Ententa. Lecz spoleczenstwo belgijskie bardzo niezadowolone z Anglji
i Ameryki. Fabryki stoja, gdyz brak surowcu, a Ameryka i Anglja
zamiast tego, zeby dac surowce, zapeinia rynek belgijski gotowymi
towarami. Jak wiadomo, belgijczycy maja wielkie kapitaly na Ukrai-
nie. Gdybysmy im dali takiego rodzaju zapewnienie, wywolalibysmy
u beigijczykdw wigeej zainteresowania do nas. Mozliwie ie wtedy
Jakowliw pojechal by do Belgji.
Olesnickij (Anglja) Misja nasza po przybyciu do Londynu zo-
stala przyjgta oficjalnie w M.S.Z. przychylnie. Wog61e usposobieni
wzglgdem nas objektywnie. Wszystkie nasze noty i protesty w spra-
wie Polski przyjmowali przychylnie. Lloyd George jest wrogiem pol-
ski, wogdle anglicy protestuja przeciwko nieuzasadnionym preten-
sjom polak6w do ziemi ukrainskiej. Angielskie M.S.Z. dobrze jest
poinformowane о naszych sprawach. Anglja zajmuje pierwsze stano-
wisko wsrod panstw Ententy, usposobienie jej nie jest wrogie, wigc
musimy to wykorzystafi. Anglja pomaga Denikinowi i Kolczakowi,
byia nawet w tej sprawie interpelacja w parlmencie. WyjaSniono to
wzglgdami finansowo-ekonomieznymi. W M.S.Z. prywatnie dawali
nam doz rozumienia, ze potrzebne jest porozumienie z Rosj^, a nie
z Kolczakiem i Denikinem, a mianowicie z Ц Rosj$, ktdra w przy-
sziosci zkonsoliduje sig, zeby nie miec wkolo eiebie wrogow, a wtedy
sytuaeja i nasza i Anglji (w naszej sprawie) moze sig znaeznie po-
lepszyc. W Londynie bardzo duzo rosjan, monarchist6w, oni pracuj$
dla jednej i niepodzielnej Rosji. Trzeba jaknajprgdzej nawi^zac sto-
sunki handlowe z Anglja, zeby zainteresowad kola obywatelskie,
a one dopiero wplyna na rz^d, о mozliwosci kooperaeji w polityce
angielsko-niemieckiej nie ma teraz mowy. Opinja publiczna nie sym-
patyzuje niemcom. Jak sig stosuje do nas ulica Londynu — mozna
sig przekonac z nastgpujacego faktu: kiedy nad lokalem biura infor-
maeji prasowych, zorganizowanego przez nasza misjg, chciano posta-
wic szyld ukraifiski, wlasciciel kamienTcy, mowi^c, ze to jest niemiec-
ka sprawa — kategoryeznie zabronil. Nawi^zywad stosunki z Niem-
cami nalezy bardzo ostroznie. W Anglji zadnej rewolueji nie bgdzie.
Byly strajki, ale ju£ zazegnano. Rz^d idzie na najdalszc koncesje
dla robotnik6w, nawet ustanowiony jest 7-godz. roboezy dzien. Klasa
robotnicza konserwatywna. Prasa angielska narazie wstrzymuje sig
z wyrazaniem swojej sympatji, она nie da sig przekupic tak jak
francuska. Prasa socjalistyczna i opozycyjna piszq о пае, lecz gaze-
257
ty wptywowe milcs^. Nawi^zano stosunki z biurem Rajtera. [REU-
THER].
Porch (Niemcy). Stosunek niemiecko-ukrainski okresla sig
wewngtrzn^ zytuacjft Ukrainy i sytuacji migdzynarodow^ samych
Niemczech. Na Ukrainie brak konsolidacji nil wewngtrznych, brak
armji i terytorjum. О tem niemcy dobrze wiedzq i robi^ z tego od-
powiednie wnioski. Lecz stare sympatje nie pozwalaj^ zrywad bro-
dawki ukrainskiej z swojej twarzy. Z chwil% podpisania umowy, kie-
dy odebrano od niemcdw kolonje, wtedy dla nidi najwazniejszym
zadaniem bylo odnalezd drogg na wschod. Wtedy standi przed nimi
problemat rozyjski, a tem samem i ukrainska sprawa. Lecz polityki
aktywnej niemcy prowadzid teraz nie mog^, gdyz nie czuj^ sig na
silach i bojq sig wywolac podejrzenia i represje ze strony Ententy.
Stan ten jednak dlugo trwac nie bgdzie. Z partji politycznych najle-
piej S4 uspozobieni wzglgdem nas es-decy. W Centrum Niemiec jest
bardzo duzo emigrantdw politycznych rosyjskich i hetmanskich. Sil-
niejsza jest emigracja rosyjska, ona jest calkiem reakcyjna i nie-
mieckiej orjentacji, i w niektdrych koiach ma postuch. Z ротосд
niemcow emigranci rosyjscy maj% kontakt z Denikinem i Kolczakiem.
Niekt6re grupy przemyslowe niemieckie podtrzymujq stosunki z bol-
szewikami, szukaj^ drogi dla zamiany towarami. W Berlinie istnieje
handlowa komisja Rakowskiego, w Kijowie zas podobna niemiecka.
Lecz stosunki te niezdecydowane. Slabsza emigracja hetmanska ma
stycznoSd z rosyjsk^, сой knuje. Trzeba tych ludzi dobrze pilnowad.
Kiedy w Niemczech strach przed Entente przejdzie, wtedy mozna
oczekiwac aktywnej polityki w sprawie wechodniej wog61e, a spe-
cjalnie w sprawie ukrainskiej. Nawet teraz moglibysmy dostad z Nie-
miec orgz i amunicjg, gdyby byia droga do przewiezienia. Niemcy
pozwalajft przyjmowad swoim oficerom ludnodd ukrainska i zapisy-
wac sig do armji ukrainskiej. MozLiwe ze nanowo powstanie zwi^zek
sredulo-europejski. Niemcy traktuja Ukraing jako caiosc nie majqc^
nic wsp61nego z Rosjq. Ministerstwo S.Z. wypowiada sig za niepodiegl^
Ukraine. Kola demokratyczne i s.d. wierzq w niepodiegiosd Ukrainy.
S.d. ujmowali elg za Ukraine, z wyjqtkiem grupy Haase,1* ktdra na
konferencji socjalistycznej w Amsterdamie wypowiadaia sig za bol-
szewizmem. Stosunki te sfer rz^dowych i obywatelskich w Niemczech
S4 dla naszej polityki antyniemieckiej bardzo wazne. Pienigdzy boj$
sig nam dad, zeby nie placid dwa razy wigeej. Prasa bardzo du£o
гв Haase, Hugo (1863-1919), leader of the German Social Democratic
Party; member of the National Convention in Weimar (1919).
258
pisze о sprawach ukrainskich. W przemyslowych i finansowych ko-
lach dochodzi do skutku organizacja niemiecko-ukraiflskiej palaty
bandlowej. Specjalne zainteresowanie Ukraine okazuje Bawarja. Ko-
munisci niemieccy i wog61e skrajna lewica wrogo usposobiona wzgl?-
dem nas. W Niemczech pracuje tez I Ententa, opiekuje si? jencami
b. Rosji. Musielismy prowadzic wielk^ walk? przeciwko polakoxn
i rosjanom, zeby zapewnic dla naszej misji wojskowo-sanitarnej
i misji czerwonego krzyza ukrairtskiego moznosc opiekowania si?
jencami ukrainskimi. Niemcy nam w tym dopomogli i teraz misje
nasze eiesz^ si? u Ententy najwi?kszym kredytem w por6wnaniu
z innymi z bylej Rosji i pracuje z powodzeniem.
Wracajqc do emigrantdw z czasow hetmana, pose! Porch komu-
nikuje, ze na czeia ruchu hetmanskiego stoj% Akerman, Bozak i inne
elementy, kt6re z Ukraine nic nie maja wsp61nego. Przyjecha! tez
z Warszawy Kistiakowskij, a z Berlina do Wiednia przyjechal Bu-
tenko. Byly jakies zebrania hetmancdw. Staraj^ si? oni, zeby rzqd
niemiecki nie wydawal nam naszego depozytu w banku niemieckim.
Wog61e idea hetmanstwa widocznie odnawia si?, i ma zamiar bye
w porozumieniu z Rosj^ reakcyjn^ 1 Polskg.
D. Lewickyj (Dania): Danja nie interesuje sie sprawy zachodni^.
Usposobiona jest do wszystkich misji panstw powstalych na ruinach
Rosji jednakowo przychylnie. Spoieczenstwo dunskie, nawet konser-
watysci teZ sympatyzuj^ z nami, z wyjqtkiem syndykalistow, ktorzy
stronnikami bolszewizmu. Polakdw i Rosjan dunczycy nie bardzo
lubi^. Prasa stawia si? wzgl?dem nas objsktywnie, przez ni^ mozna
wiele zrobic.
Poletika (Austrja niemiecka): Wobec tego, ze Minister i inni bio-
r$cy udzia! na posiedzeniu znaj% stosunki Austrji i Niemiec dosyf
dobrze, — Poletika ogranicza si? tylko na zaznaczeniu, йе Austrja
gotowa jest odnowic Brzezki traktat.
Na tem posiedzenie konczy si? о 9 godz. wieczorem.
Podpisal: A. 2UK.
259
Posiedzenie 2.
w hotelu „Punn” dn. 7.8.1919 г. о 11 godz. rano.
OBECNI BYLI: W. TEMNICKYJ, A. ZUK, M. PORCH, M. SLA-
WINSKIJ, W. POLETIKA, J. OLESNICKLJ, D.
LEWICKIJ, K. LOSKIJ, A. JAKOWLIW, C. BU-
RAOZYNSKIJ-0 (Pelnomocnik Sekretarjatu Pa6-
stwowego zachodniej cze&ci Republiki; M. ZALIZ-
NIAK, R. SMAL-STOCKIJ31 (radca poselstwa ber-
linskiego), zaproszony do referatn о sytuacji we-
wnetrznej na Ukrainie.
Posiedzenia odbywaj^ sie pod kierownictwem W.
Temnickiego, protokohlje zas radca A. ZUK.
О SYTUACJI WEWN^TRZNEJ NA UKRAINIE wyglasza re-
ferat dr. R. Smal-Stockij.
Opowiada, ze po wyjezdzie z Berlina na Ukraine 12 maja r.b.
przybyl do Stanislawowa 23 maja i tutaj byl swiadkiem odwrotu na«
szej armji galicyjskiej przed nastepowaniem wojsk polskich i ukraid-
Skich, nastepnie z czlonkami rzqdu 2-ch cze^ci Ukrainy zwiedzal nie-
zajete terytorjum. Twierdzi on, йе armje nasz^ spotkala katastrofa
z innych przyczyn, a nie z powodu przewazaj^cej sily armji polskiej,
wzmocnionej oddzialami Hallera. Wojsk Hallera wtedy wcale nie
byio na froncie galicyjskim, a armja ukraidska cofala sie tylko ze
strachu przed urojon^ sil^, gdyz sama od niejakiego czasu byla zu-
pelnie zdemoralizowana i zdezorganizowana, nie zaopatrzona w aniu-
nicje, ubranie i obuwie. Prawdziwa ofenzywa polska z udzialem
wojsk Hallera miala miejsce pdzniej. Treny, a byio ich wiele od-
chodzlly w porz^dku, natomiast wiele zostalo armat (w Kolomyi do
600) 1 srodkow utrzymania (w Stryju 80 -wagon6w cukru, w Stani-
slawowie 30 wagondw i t.d.) lokomotyw, wagondw, drzewa i t.d. Po-
Biimo chaosu, jaki sig wytworzyl wskutek og61nego panicznego co-
fania sie, niekt6re organy wladz i obrony publicznej nie przestaly
funkcjonowac, odbywaly sie w dalszym ci^gu rewizje na kolei, sta-
so Burachynrryi, Osyp (1877-1948), jurist, member of the Bukovinian Diet
(1911-1918); State Secretary for Judicial Affairs of the Western Ukrainian
People’s Republic (1919).
si Smal-Stockyi, Roman (1893-1969), scholar, political leader. Councelor
of the Diplomatic Mission of the Ukrainian People’s Republic in Berlin from
1919.
260
wialy sig piecz^tki na przepustkach i t.d. w tym czasie byli w Galicji
niekt6rzy czlonkowie Dyrektorjatu i Rady Ministr6w. 23 maja wy-
jechalem do Ztoczewa razem z prezydentem Ministrdw Martosem,
tutaj zastalem urz^d w pigciu poci^gach kolejowych. Byl tutaj: Ata-
man Gldwny Petlura, Miato to miejsce wkrdtce po aferze Oskilka.
Z Zloczowa wyjechatem z Martosem, Szadhinem i innymi do Stani-
slawowa. Tu byli Petruszewicz, Gohibowicz, Makuch," Biron, Szwec,
Makarenko. Wzajemne stosunki migdzy cztonkami naszego rz^du
i Sekretarjatu pahstwowego robiq. takie wratenie, ie sig ma przed
sdb& przedstawicieli dwuch wrogich panstw. NaradzaH sig nad sprawq
zjednoczenia dowddztwa nad arrnj^, bo chociai Petlura i uwazal sie-
bie komendantem wszystkich wojsk, faktycznie jednak armja galicyj-
ska jemu nie podlegala. Byla mowa о poslaniu do dowddztwa polskie-
go komisji w sprawie zawarcia przymierza. W atmosferze katastrofy
odwrotu armji i ewakuacji kraju, jak rowniez na tie spraw, roztrz%-
sanych przez czkmkdw 2-ch rzqddw, rzucala sig w oezy niechgfi og61-
na migdzy inteligencj^ naddnieprzadsk^ i nadniestrzanskq, wzajemne
narzekania i t.d. W wigkszej czgsci przyczynilo sig do tego niejedna-
kowe poloZenie materjalne wojskowych — oficerdw i kozakdw —
a takze urzgdnik6w cywilnych na Ukrainie i w Galicji. W armji Pet-
lury kozak otrzymywal pensjg rdwn^ pensji wyzszego urzgdnika ga-
licyjskiego, co naturalnie ludzi demoralizuje i wywohije dezerejg ma-
sow$ z armji galicyjskiej do armji Petlury. Wog61e na Ukrainie pie-
ni^dz sig rzuca i to migdzy innymi poshizylo powodem do zupeinego
upadku wartosci hrywny.3’ Przemalowana zolto-niebiesko, Galicja
wedhig nastrojdw i zycia publicznego stala sig prowinejq Austrji b^di
co b^dz panstwa uporz^dkowanego. Galicja posiadala wszystkie dane
do zorganizowanego, kulturalnego prawnego porz^dku, byly nawet je-
go zwi^zki, lecz wplywy rozkladowe (brak dyscypliny, marnotraw-
stwo, brak poczucia obowi^zku i odpowiedzialnosci za swoje uczynki)
przeniosly sig ze wschodu i do Galicji. Nawet spos6b myslenia ludzi
naddnieprzanskich i naddniestrzanskich zupelnie inny, inne tez trak-
towanie sprawy polityeznej. Jest takze wielka roznica migdzy Petru-
szewiczem i Gohibowiczem z jednej i Petlury i Martosem z drugiej
Strony. Pierwsi s^ umiarkowani, drudzy zas radykalisci. Pierwsi bo-
lej% przedewszystkiem nad dol^ swojej ojezyzny i sprawg kazd^ trak-
tuj^ z punktu widzenia interesdw Galicji, drudzy za£ kieruj^ sig za-
»» Makukh, Ivan (1872-1946), lawyer, political leader; member of the
Galician Diet (1909); member of the Ukrainian People's Council and Secretary
of Internal Affairs of the Western Ukrainian People’s Republic.
» Ukrainian money issued by the Ukrainian Central Rada in 1918.
261
sad$: Kiedy bgdzie Wielka Ukraina — bgdzie i Galicja, — wskutek
czego lekcewaiq zobie nisktdre sprawy galicyjskie. Polityczna intryga
rozwin?!a si? do tego stopnia, ze zwykly Smiertelnik tego nie zrozu-
mie, t.zw. kontrwywiad naduiywa swoich praw do najwyzszego stop-
nia. Polityka ekonomiczna w Galicji wzglgdem Ukrainy byia nieszcze-
g61na. Za dostarczenie soli i nafty trzeba bylo dawac lapdwki.
Dla zawarcia rozejmu z polakami byia poslana specjalna komisja
z Delwigiem na czele. Przyjechalismy do Tarnopola. Tymczasem po-
lacy podchodzili do Tarnopola i zaj?li go. Woloczyska i Kamieniec
Pod. ju£ byly w r?kach bolszewicklch. Rz^d znalazl si? na przestrzeni
nie zaj?tej przez wrog6w w jakie 15 kilometrow. Wszyscy mysleli jui
о likwidacji panstwa. Rz^d mial zamiar przojechac do Rumunji. Bylo
to w pocz^tkach czerwca. Zawdzigczaj^c tylko przytomnosci Petlury,
sytuacja zostala uratowanq. Przy pomocy CzobotarjowaB< zmobilizo-
wal zwolnionych ze shizby urz?dmk6w pafistwowych, zformowal na
pr?dce oddzial wojska i oddbral z powrotem od bolszewikdw Wolo-
czyska” i Kamieniec.** Do Kamiertca przeniosly si? tez Ministerstwa,
gubi^c si? po drodze; mipdzy iunymi zgubiono archiwum M.S.Z.
W Tamopolu zostawiliimy wide dobra swego, np. samych wagonow
do 1.500. Sekretarjat z Czortkowa wyjschal do Zaleszczyk” i mial
zamiar wyjecbai za granic? do Rumunji, lub Czech. WitwickijM pro-
wadzil pertraktaeje z Cadikiem, [Zadik] lecz nic z tego nie wyszlo.
A i wojsko nie zgadza si? takie na wyjazd rz^du galicyjskiego za-
granic?. Byl projekt taki, zeby Rumunja okupowala niezaj?te cz?Aci
Galicji i zeby pod kierownictwem Rumunji, zreorganizowac armj?
przeciwko bolszewikom. W tym czasie kiedy Witwickij prowadzil
pertraktaeje z Cadikiem, Hasenko w Bukareszcie stawial groine ul-
timatum rzqdowi rumunskiemu, nie wiedz^c, co si? z tej strony fron-
tu dzieje. Cz?sc misji jego wr6cila do Kamienca a sam Hasenko
wr6cii z tainted i wyjechal do Szwajcarji. Jednoczesnie polacy na-
s* Chebotariv, Mykola, colonel of the army of the Ukrainian People's
Republic; member of the General Military Committee in 1917, member of the
Ukrainian Central Rada (1917-1918); chief of the Ukrainian Military Intelligence.
яв Voloehyska, a town 140 km E of Lviv.
з» Kamlanets Podilekyi, in Russian Kamenets Podolsk, a city 360 km SW
of Kiev.
st Zallshchyky, a city 180 km SE of Lviv.
ss vytvytskyi, Stepan (1884-1965), lawyer, statesman; Secretary for
Foreign Affairs of the Western Ukrainian People's Republic (1919-1920); head
of the mission of the Western Ukrainian People's Republic in Paris and London
(1921-1923).
262
Btgpowali cpraz silniej. W takiej oto cytuacji powstaia dyktatura
Petruszewicza. Byla to reakcja w strong anarchji i ustgpstwo spo-
ieczenstwu, ktfire uwazalo za gldwnego winowajcg wszystkich niepo-
wodzen — Sekretarjat. Mianowany dow6dcq wojsk galicyjskich (gdyi
do zjednoczenia dow6dztw nie doszlo) Grskow3’ w krdtkim czasie
krwawq dyscyplinq doprowadzil armje do porzqdku i rozpoczql kontr-
atak. Zerwal on zawarty przez wyeianego przez Petlure Delwiga ro-
zejm z Polskq, tlomaczqc sig, to takowy nie obowiqzuje galicjan, gdyz
Galicja jest niepodlegla. Na zerwanie rozejmu, ktdrym ustanowiona
byla Hnja Zlotej Lipy/0 wplyngly falszywe wiesci, jakoby niemcy
wypowiedzialy wojng polakom, a czesi zajgli Boryslaw. Nie byio jed-
nak amunicji i trzeba byio znowu cofa6 sig przed armja polskq,
wzmocnionq obecnie przez oddzialy Haliera z cigikq artylerjq. Dy-
ktatura Petruszewicza w Galicji wywolala wielkie oburzenie Dyrektor-
jatu i Gabinetu Martosa. Petruszewicza wzywali do Kamienca, dla
wytlumaczenia elg, lecz ten bojqc sig by go nie aresztowali, — nie
zjawil sig. Grozili nawet Petruszewiczowi wylqczeniem z Dyrektorja-
tu, chociai jednak grozby nie spelnili — faktycznie on nie bral
udziahi w pracy Dyrektorjatu. Petlura wzywal armjg galicyjskq do
przejtoia za Zbrucz, wyrzeklszy sig naturalnie Petruszewicza, a dla
spraw galicyjskich postanowili utworzyA nowe ministerjum z Wity-
kiem11 na czele.
Nidbezpieczenstwo ponownego zdobycia Kamienca przez bolsze-
wik6w zlagodzila trochg naciqgnigte stosunki, (bolszewicy zjawily
sig znienaeka w JarmoliAcach)To wywolalo ogromnq panikg i rzqd
znowu stanql przed problemem likwidacji. О pomoc zwr6clii sig do
nieuznanego dyktatora Galicji, w tym celu wyslali do Petruszewicza
Lewickiego. Petruszewicz daje dwie brygady i zabezpiecza Dyrektor-
jatowi motooto posiadania Kamienca, a wkrotce i sam tam zjetdza,
co byio rezultatem umowy z Dyrektorjatem przy udzieleniu przez
niego pomocy. TreS6 umowy byla nastgpujqca: to armja galicyjska
przejdzie za Zbrucz ziqczy sig z armjq Petlury dla wspdlnej przeciw-
bolszewickiej operacji a gablnet bgdzie dopelniony przedstawicielami
w Hrekov, Oleksander (1875-1959), a general of the army of the Ukrainian
People’s Republic; Commander-in-chief of the Ukrainian Galician Army (1919).
«о Zolota Lypa, a river, left tributary of the Dnister River.
«> Vltyk, Semen (1878- ), politician and trade union leader; member of
the Vienna Parliament, member of the Ukrainian National Council in I.viv
(1918-1919). In Vienna (1919-1925) opposed the Ukrainian People's Republic,
then settled In Kharkiv.
larmolyntsl, a town 60 km N of Kamianets Podilskyj.
263
innych partji. Lecz kiedy niebezpieczedstwo min?to i armja galicyj-
ska przeszla za Zbrucz, rzqd Martosa nie mial jui ochoty rekon-
struowad ai?, a Petruszewicz tei nie zgadza ai? oddawad do rozpo-
rz^dzania Petlury swojej armji. Adjutant Grekowa etarai si? о po-
zwolenie na przejazd do Francji dla siebie, lecz usun?li Grekowa,
gdyi i na niego padlo podejrzenie, a na jego miejsce byl naznaczony
Tarnawskij. Grekow armj? bardzo zmarnowal. W czasie kontrataku
Zginglo okolo 10.000 ludzi. Szpitali i medykamentdw niema, tyfus
i inne choroby pochlania wiele ludzi. Komendant Tarnopola Ciokan45
na swojq. odpowiedzialnodd szukal porozumienia z bolszewikami, skut-
kiem czego przyjezdzala jakas delegacja bolszewicka do Petruszewi-
cza, lecz on jej nie przyj^l. Te samowolne kroki w kierunku porozu-
mienia z bolszewikami kr?puj^ rz^d naddnieprzanski, ktdry uwaza
bolszewikdw za najwigkszych wrogdw.
Rozstrzelanie Balbaczana ma zwi^zek z dowodztwem korpusu
zaporozskiego. Niewiadomo, czy Balbaczana kto naznaczal, czy we-
zwali go oficerowie korpusu, — lecz on objql dowddztwo korpusu bez
wiedzy i zgody Petlury, mial l^cznosc z wyl^czonym z czkmkdw Dy-
rektorjatu Andrijewskim i drugiem kierownikiem ,,samostyjnik6w”
Majewskim.44 Padlo na niego podejrzenie, ie ma on zamiar urz^dzid
przewrot przeciwko Dyrektorjatowi i wytoczyli proces о zdrad?
padstwa.
Ogdlny nastrdj ludnosci — pragnienie mocnej wladzy i porzqdku.
Stockij 30 lipoa wyjechal aeroplanem z Kamiehca.
Dyrektorjat sldada si? z Petlury, Makarenka i Szweca. Petru-
szewicz udziahi nie bierze. Gabinet sklada si? z s.d. i s.r. Te dwie
partje kieruj^ teraz politykg rzqdu. Reszta partji stoj$ w opozycji,
najnmiej coprawda s.f. i zajmujq. nawet nleodpowiedzialne stanowi-
ska. Dawniej rozrzucona, obecnie opozycja grupuje si? w ukrainski
narodowy zwiqzek pafistwowy, — w rodzaju zwi^zku narodowego,
ktdry przygotowal powstanie przeciwko hetmana. Na czele zwi^z-
ku — Ogijenko,45 Otaszinowskij, Bohun. Przysziosci jednak przed
sobq. ten zwi^zek niema, gdyi niema on narazie zadnego znaczenia,
« Tslokan, Пко (1887-1940), Ukrainian soldier, capitan of the Ukrainian
Slch Riflemen (1914-1918); active in the Ukrainian-Polish War (1918-1919);
deported by the Soviets to Siberia (1939).
<* Maievskyi, Ivan Ukrainian political leader, member of the
Ukrainian Central Rada, 1917.
Ohienko, Ivan (1882-1973), Ukrainian scholar, rector of the University
of Kamieniets Podllskyj (1918-1919); Minister of Education (1918), Minister
of Cults (1919); member" of the Ukrainian Social-Federalist Party,
264
-es-ery i es-decy S4 przeciwko temu zwiqzkowi. Gabinet socjalistycz-
ny mial byd pomostem migdzy Dyrektorjatem i powstancami, lecz
gldwniejszego zadania nie wykonad. Wogdls powetancy id^ za hasla-
mi prawicy, w silnym etopniu tei rozwinigty u nich antysemityzm.
Так powstaricy m6wi$: „Jezeli Petlura pozwoli nam bid zyddw — poj-
dziemy do Petlury*’. W niektdrych miejscowosciach powstancy przej-
nrujq sig zasadami hetmanstwa.
W rz^dzie byla dyskueja na temat formy wladzy i ustroju pan-
stwowego. S.d. wypowiadali Big za prezydentem, parlamentem i kon-
stytuantq, es-ery — przeciwko konstytuancie, a za rad^ ludowq 1 za
zbiorow^ wladza pafistwowq. Gabinet z pewnosci^ bgdzie zmieniony.
Jui i teraz zaszly gdzie-niegdzie pojedyncze zmiany. Jako przyszlych
premjerdw uwazaj^ A. Lewickiego lub Mazepg. Byl projekt miano-
wania Mazepy czlonkiem Dyrektorjatu.
Nastrdj we wsiach spokojny, wyczekujqcy, О eocjalizacji ztemi
wiesniacy nie chcq i stuchad, chcq miec ziemig na wlasnosd. Kiedy
Minister spraw agramych Kowalskij przychylnie uspoeobiony do
poztulatu wloscian, zaczql dzielic ziemig wiesniakom na wiasnosd —
es-ery wyrzucili go z gatnnetu. Do wladzy ukrainskiej i pahstwowosci
odnoszq sig wiesniacy nonszalancko. M6wl% oni: „Gospodarza trzeba
nam, przy cesarzu bylo taniej.” Wladze pahstwowe nie majg zadoe-
go wplywu na wioski. Bolszewik6w wloScianie nienawidz^, a ponie-
waz bolszewizm reprezentowany jest prsewainie przez zydow — st$d
ta nienawisd do zyd6w i przeSladowania ich. 2ydzi oczywiscie do
okraincdw tez wielkiej sympatji nie czuj^. W miejscu pobytu rz^du
i migdzy ludnosei^ ЬЦка sig wiele Donikinowc6w. W silnym stopniu
rozwiniete jest szpiegowstwo francuskie. Urodzaj bardzo dobry. Ce-
ny jednak na produkty fantastyezne — funt chleba kosztuje 30 karb.
Rezultatem refonny fmansowej Martosa bylo niepodniesienie warto-
6ci rubla cesarskiego, a upadku wartosci karbowadca, wzglgdnie
hriwny.
Co sig tyczy sytuacji wojekowej, Stockij komunikuje: stan bo-
jowy wojsk Petlury — 15.000 piechoty (z rezerwami), 1.000 kon-
nicy, 150 armat, 4 aeroplany 1 8 poci^gdw pancernych. Stan zywno-
ficiowy — 26.000. Armja galicyjska liczy okolo 80.000 ludzi, stan
bojowy — 36.000, 160 armat, 1000 kawalerji. Treny — do 60.000
fur. Niektdre fury ze zbiegami. Wedhig wiadomosci posiadanych
przez ukrainski Sztab Generalny Denikin posiada do 130.000 wojska,
polacy nad Zbruczem 30.000 i 900 armat. Na froncie rumunskim —
25.000, w tem jedna dywizja franeuska, jedna grecka. W Rumunji
jest Szczerbaczow. Przy Denikinie znajduje sig kozak kubanski
265
Szkuro,46 ktdry obetaje za ukraincami. Nawiqzana I^cznosd z pow-
stancami, lecz to 84 przewaznie niezorganizowane bandy. Bdszewicy
maja niewiele wojska, ale zato zdyscyplinowane i pawne. Chodzq po-
gloski, ze polacy majq zamiar razem z Denikinem nastgpowad na li-
njg Dniepra. Dowddztwo nasze na pierwszy plan wysuwa zdobycle
Odesy. Armja galicyjska byla w rezerwie. Ludnodd odnosi sig do ar-
mji galicyjskiej z niedowierzaniem, mdwiq oni ,,zn6w przyszli au-
strjacy chleb nam zabierac”. Galicjanie zas natychmiast wr6cili do
Galicji, gdyhy Paryz obiecal im autonomjg w Galicji. Odcigci mieaiq-
cami od swiata, nikt nie wie w Kamiencu, co sie dziejs na swieeie
i naturalnie swieeie wierzq w najrozmaitsze wiedci fantastyezne, np.
о wojnie niemiecko-polskiej, doetosowujq do tych wiadomoSci takty-
ke swojq, nastgpstwa zas 84 fatalne. Pr6bujq zawrzed przymierze
z rumunami, zrzekaja sie nawet na ich korzysd Besarabjg, byle tylko
wybrnqfi jakkolwiek z tej sytuacji. Majgtno^ci korpusu zaporoskiego
rumuni nie oddali. Narzekajq na misje zagraniezne, ie wcale nie
pomagajq rz^dowi w jego ciezkiej sytuacji.
Wytyczne linjs gabinetu Martosa 84 nastepuj4ce: niepodleglosd
panstwowa, polsganie na wlasne БЙу, federaeja z Kubania, Donem
i innymi narodami niepanstwowymi, tylko nie z Wielk4 Roeja, pre-
dzej z Polskq, gdyby nam uiatwiala komuaikaeje z Europa, Najwai-
niejaza zas troska — dostac amunieje i towary, kto nam tago udzieli,
bedsie mial na Ukrainie najwiekszq koncesje ekonomiezne. Niektdre
elementy wierzq jeszcze w wszechswiatowq rewolueje.
Na tem posiedzenie zakonczono.
Podpisal A. ZUK. W. TEMNICKIJ.
Posiedzenie 3.
Hotel “Pun” 7 sierpnia 1919 r. 4 popol.
QBECNI: Minister TEMNICKIJ, ZUK, SLAWINSKIJ, PORCH,
LOSKIJ, ZAIAZNIAK, OLESNICKU, BURACZYNSKU,
JAKOWLIW, POLETIKA.
Przewodniczy min. TEMNICKIJ. Protokdt. radca Zuk.
Shkuro, Georgii (1886-1647), military leader of the Kuban Cossacks,
then general of the White Army fighting the Bolsheviks (1918-1920). Extradited
by the Allies, sentenced and executed by the Soviets.
266
Przed dyskusjq. na temat: SYTUACJI MIGDZYNARODOWEJ
I WEWNGTRZNEJ Minister Tenmickij daje takie wyjasnienia:
Kiedy gabinet ministferjalny s.d. i s.f. przyjmowai wladzy, byia
zupelna dezorganizacja. Feszczenko-Czopowskij'1 posiadal w swym
rgku pigc minlsterjalnych portfeli. S.d i s.r. zapragngii ustqpienia
gabinetu, w celu przeprowadzenia reformy. Wezwali tez do gabinetu
i galicjan, dla sciAlejszej jednosci. Petruszewicz wtedy zazqdai jedne-
go z wainiejszych stanowisk dla nar. dem., teoretycznie nikt siy temu
nie sprzeciwial, tylko wymagano, by minister en-decki wchodzil nie
w eklad gabinetu, a Rady mimstr6w. En-decy kandydata swego nie
wystawib. Kurcewowi proponowano stanowisko ministra zdrowia,
lecz ten odm6wil. W sklad gabinetu z partji s.d. weszli galicjanie
Tenmickij i Bezpalko,48 z radyka!6w zas Kmszelnickij.40 G16wnym za-
danlem gabinetu bylo uzdrowienle wewngtrznych stosunkdw i reor-
ganizacja armji. Rozwdj wojskowej dzialalnosci, ci^gle ewakuacje,
i zmniejszanie sig terenu nie pozwolilo osi^gn^c celu. Wieice tu za-
szkodzSo wyst^pienie Oskilka. Oskilko byl w rgkach niepodleglo-
fciowcdw (samostyjnikdw), ktdrzy otwarcie d^zyli do przewrotu pan-
stwowego. Usuuigcie Andrejewskiego z Dyrektorjatu stoi w zwi^zku
z afer% Oskilka. On caly czas przebywal poza miejscem pobytu rz%-
du,. przy nim zgromadzali sig niechgtni i przewrotowcy. Powtdrze-
niem Oskilkowszczyzny byia sprawa Balbaczana. Gdy przechedzil
przez Galicjg (z Rumunji) korpus zaporoski, niepodleglosciowcy po-
stanowih go opanowa^, w tym celu wyjechal tamtgdy Balbaczan i na
podstawie nommacji przez Andrejewskiego, obj^l dowodztwo korpu-
flem. Znaleziono u Balbaczana listy, z ktdrych dowiedzielismy sig, ze
Balbaczan mial zamiar urz^dzic przewrfit w rz^dzie.
Co aig tyczy stosunkdw pomigdzy Galicji i Wielkq. Ukraine, to
r6znica psychiki i ustroju 4ycla pubbcznego wytworzyly r6ine nie-
Feahchenko-Chopivskyl, Ivan (1884-1052), professor of metallurgy; mi-
nister of Commerce and Industry (Feb.-April 1918); minister of National Eco-
nomy and Vice-Prime Minister (Feb.April 1919); arrested by the Soviets In
1945; perished in a labor camp.
*s Bezpalko, losyp (1881-1947), journalist: leader of the Social-Democratic
Party in Bukovina; memner of the Ukrainian National Council in Lviv; mini-
ster of Labor of the Ukrainian People’s Republic (1919-1920). Deported by
the Soviete in 1947.
‘o Krusheinytskyi, An tin (1878-1935), writer, educator; Minister of Educa-
tion of the Ukrainian People’s Republic (1919); editor of leftist magazines in
Lviv (1929-1933); emigrated to the Soviet Union where he was arrested and
died in a labor camp.
267
porozumienia pomigdzy obu rzqdami. L^cznoSd byla mama, wiele
spraw pozostalo niewyjadnionych 1 nieuregulowanych. Mimo to, ±e
w zasadzie przyjgto jednofid armji i polityki zagranicznej, byty dwie
armje i dwie polityki. Dwie polityki prowadzono zupelnie swiadomie,
w nadziei, ze moze prgdzej uznaj4 Galicjg, z czego skorzysta sie jak
z etapu do uznania Ukrainy, Co sig za^ tyczy zycia wewngtrznego,
partje mieszczanskie odl^czyty sig od pracy i przeszly w zdrajcz^
opozycjg. Socjal-federalisci prgdko zeszli z tej drogi, lecz inni d^iyli
dalej. A gabinet wci$& przytrzymywal rig zasad koalicji, chociaz dg-
ienia ich byly rozbieine. Galicjanie (Petruszewicz) fejdali gabinetu
koalicyjnego bez s.r. Es-decy zas za tem, ieby 1 s.r. wchodzili w sklad
gabinetu (wyrazicielem tego — Lewickij). S.r. i czgsd s.d. (Szadhm)
przeciwko koalicji i partjom buriuazyjnym i uwazajft, ze wladza
musi bye w rgkach s.r., bo w przeciwnym razie rz$d bylby zupelnie
odsunigty od mas wloscianskich. Martos nic nie ma przeciwko rekon-
strukeji, lecz uwaza, ze to przedwczesnie, Dotychczas w gabinecie
panuje harmonja, co mu ulatwia pracg, jezeliby zas weszly elementy
burzuazyjne — harmonja bylaby zepsuta. О powstancach konkret-
nych danych nie posiadamy. Jedni ci^gn^ za Rewkomem (orjentacjl
sowieckiej) a przeciwko dyrektorjatu, inni znowu pod kierownic-
twem komitetu zjednoezonego sq. za dyrektorjatem i gabinetam.
Przedstawicielem tej partji powstanc6w jest w gabmecle Czerkae-
Czerkaskij.
Dla wyjasnienia naszych stosunkdw wzglgdem Polski, trzeba
wiedziec, iz jedni Polacy, wraz z Denikinem i Kolczakiem pragn^ pow-
tdrzenia umowy Andrusowskiej, inni zas poztgpowi, boj$ sig odbu-
dowy silnej Rosji i sprzyjaj^ nkraincom, posyiaj^ do nich prywat-
nych agentdw, z namowq pol^czenia sig z nimi przeciwko Kolczaka
i Denikina. Ta czgsc polakdw zdaje sig zgodzilaby rig na zagwaran-
towanie swobody polrtycznej dla Galicji w pewnym ograniczonym
zakresie w ramach Polski, oficjalnie jednak о tem nikt nie mdwi.
Mdwmy otwarcie: nasze stanowisko jest beznadziejne. Rz$d nie-
ma oparcia w tadnej warstwie spolecznej. Partje Ukrainskie s^ ideo-
wymi wyrazicielami spraw wloscian i robotnikdw, lecz nie reprezen-
tuj^ one sily realnej warstw tych. I dlatego rz%d tak odosobniony
od ludu,
Dawniej masy zdecydowanie wypowiadaly sig za bolszewizmem, wy-
stgpowaty przeciw ukraincom, obecnie od bolszewikdw sig odwrdcili,
iecz pomimo to ani narodowoSci ukrainskiej, ani panstwowosci nie
uznawali. Nastroju wrogiego przeciw cudzoziemcom nie mozna inde-
tyfikowad ze swiadomoSci^ narodowq, bo jednoezesnie s$ oni wroga-
268
mi i galicyjskich ukraincdw. Gdy mdwi^ na wsi, ze niema wladcy, —
znaczy to ze chc^ cara. Jedynym oparciem rzqdu — to narodowa in-
teligencja uSwiadomiona, lecz tej malo jest. Armja nkrainska — to
nie ±adna armja, — to zupalnie przypadkowe grupy ochotnik6w.
Zmobilizowani, szybko rozbiegaj^ sig. Najwazniejsza przyczyna —
niewystarczaj^ca ilosd oficer6w — dowddcow. Przy wyplacie pensji
armja ukrainska liczy bardzo duzo zolnierzy, po wyplaceniu zas —
wszyscy znikaja, by zjawic po nast?pnq pensj?. Przy ci^glym prze-
euwanni frontu iadnej organizacji i wewn?trznej administracji prze-
prowadzic nie mo&ia, jak r6wniez nie mozna zrealizowac zadnych re-
form. Rzqd ma moc rozkazywania jedynie wzdluz toru kolejowego,
lecz nie ma zadnego wplywu na wies. Obecnie jedyny nasz ratunek
w tem, ze bolszewicy nie posiadali przeciwko nam powainiejszych sit.
Wojna, ktor^ prowadzimy, to nie wojna, — to farsa, Miasta zydow-
skie, polowa ludnosei zydowskiej d^zy do spekulacji, polowa zas wy-
raznie okazujq. sympatj? bolszewikom. Polacy miejseowi pozomie
zacbowuj^ si? pasywnie, jednak w gruncie rzeczy pracuj^ konspira-
cyjnie, byly nawet wykryte organizaeje antyukrainskie. Kolonisci
czescy uciekajq.. Jedna grupa kolonistow czeskich zgadzala si? na-
wet isc do walki z bolszewikami, pod warunkiem, ze nie bgdzie od
nich odebrana ziemia. Sytuacja nasza tym gorsza, ze pieni?dzy nie-
mamy. prawda, znakdw pienigznych wiele drukujemy, lecz one nie
posiadajq. zadnej wartosci. Dochodow zadnych niemamy, podatkow
takze. MiesskaAcy tak si? odzwyczaiH od obowi^zkow panstwowych,
ie proba naloZenia na nich podatkow mogtaby wywolac tylko bunty.
Czem si? ratowac? Moze pozyezkg. zagranic^? Lecz kto jq udzieli?
Angielscy kapitalisci daliby, ale malo. Najgrofniejszem jest dla nas
brak amunicji, bo przeciez jasnem jest, ze nie mamy nic. Ale moze
w tym kotle, w ktorym gotujemy si?, wygotuje si? jakas nowa sila;
w kazdym razie nas nic nie moie znissczyd tylko narody. W Europie
dhigo b§d^ stosunki nieuporz^dkowane, ale zeby przy nich utrzymac
si? mogla Ukraina jako panstwo, potrzeba nam gromadzic panstwo-
wo-twdreze sify.
Nast?pnie p.p. Zalizniak, Lewickij, Jakowliew, Slawinskij, za-
daj^ Ministrowi takie pytania;
1) W jaki psosdb zachowuj^ si? s.d. i s.r. wzgl?dem bolszewiz-
mu zasadniczo i praktyeznie?
2) Dlaczego s.r. ciagn$ za radami robotniczemi?
3) Co robig organizaeje s.d, i s,r. w sowdepji?
4) Co robiq. tarn inne partje ukrainskie i organizaeje narodowe?
5) Jakie s% stosunki mi?dzy rz^dem Rakowskiego i bolszewika-
269
mi ukrainskimi (komunisci i lewi st.) .
6) Jak skonstruowany urzqd Rakowskiego pod wzglgdem рай-
stwowo-prawnym?
7) Jakie stosunki panujq migdzy Petruszewiczem i Ko. i radyk.
i s.d. w Galicji i poza granicami Galicji..
8) Jaki nastr6j w Galicji pod wzglgdem socjalistycznym.
9) Czy ukraincy rosyjscy wtrqcab sig do sprawy galicyjskiej
i wjakim stopniu i jakie byly tego nastgpetwa?
10 Czy elementy burzuazyjne wog61e biorq. udzial w pracy pan-
stwowej na Ukrainie? w jakiej formie to sig wyra^a?
11) Na jakiej podstawie Dyrektorjat zostawil zagranicq przed-
stawicieE dyplomatycznych nie s,r. i nie s.d.?
12) Czy byla stawiana kwestja 2-ch polttyk — panstwowej
i prywatne j?
13) Jak sig zachowuje gabinet wzglgdem Wityka i Petrusze-
wicza?
14) Jak stojq sprawy w Paryku?
15) Jak sig zapatruje urzqd na dzialalnosc partji s.r. i s.d.
zagranicq?
16) Odpowiedzi na te pytanie protokuhije p. Zalizniak. Po odpo-
wiedziach posiedzenie zaanknigto о 9-j godz. wiecz.
Podpisal: Z. Zuk. W. Temnickij wr.
ODPOWIEDZI MINISTRA TYMNICKIEGO
Co sig tyczy stosunkdw wzajemnych migdzy ukraincami nad-
dnieprzaAskimi i naddniestrzanskimi, — specjalna narada w Wiednm
(resztki Rady Narodowej) uchwaEla nie prowadzic 2-ch polityk, lecz
przeciwnie nawet w sprawach galicyjskich wystgpowaA w imieniu
calej Ukrainy.
Co zas do stosunkdw s.d. i s.r. z bolszewikami, to na podstawie
wiadomo&ci od ludzi powracajqcych z za frontu, (w poczqtkach ma-
ja) , ktdrzy przybywali z Rowkomu, lub Komitetu Zjednoczonego, —
boiszewizm upada, ludnosA ukrainska bardzo wrogo usposobiona
wzglgdem polakdw i nietylko wieSniacy, lecz i mieszczanstwo bez
rdznicy narodowo&ci, bo wszyscy widzq, ze boiszewizm juz dogorywa
a takie wszyscy zq przeciwni polityce bolszewickiej i ich terorowi.
Takie stosunki majq by<5 i migday robotnikami w gubrernji Moskiew-
skiej. Glowna sila bolszewikow polega na zydach. Wszyscy komisarze
bolszewiccy — 2ydzi. Dlatego tez C.K.S.D. stanowczo nie zgadza sig
270
na porozumienie z bolszewikami, Inna jest trochg taktyka C.K.S.R.
tam tacy, ktorzy uwazaj^, ze trzeba jeszcze raz sprdbowac za-
wrzed porozumienie z bolszewikami, lecz inni, sq stanowezo przeciw-
ko temu. A. Stepanenko50 takze zgadza sig z tym.
Praca S.D. i S,R. na Ukrainie. Czgsc S.D. niezalezna — trzyma
strong Rakowskiego, druga zas przeciwna jest temu, i ci sq prze-
Sladowani. Inni s.d. bior% udziai w pracy Komitetu Zjednoczonego.
Piemq.dze oni otrzymywali od Dyrektorjatu. S.R. jeszcze wigcej sig
dziel^. Grupa „borot'ba”’1 takze jest stronnlkiem Rakowskiego, ,,ak-
tywisci" odwrotnie, bardzo wrogo sq usposobieni wzglgdem niego.
W Komitecie zjednoczonym S.R. niema.
Do grup powstanczych nalezy rozmalte partje ukraiftskie, nie
wylqczajqc socjalistycznych. Rozmaite partje sq tak2e w Komitecie
Zjednoczonym. Na lewym brzegu chleboroby-demokraci prowadzq
swojq. aktywna politykg.
Co sig tyczy polityki zagranicznej, gabinet ma prowadzic poli-
tykg paristwowq, a nie socjalistycznq. i nie partyjnq.. Urzqd przy
mianowanhi poslow stara sig ekoordynowac swojq politykg z rodza-
jem polityki danego panstwa.
Podpisano: Protokol odpowiedsi niedokladny, Duzo pytaft zosta-
lo zupelnie ominigtymi. W. Temnickij.
Posiedzenie 4.
dnia 9.8,1919 r, w hotelu Punn о 10 godz, rano.
OBECNI BYLI: Minister W. TEMNICKIJ, A. ZUK, A. JAKOW-
LIW, K. LOSKIJ, M. SLAWINSKI J, W. Р0ЫЕ-
TIKA, M. PORCH, D. LEWICKIJ, J. OLESNIC-
KIJ, M. ZALIZNIAK, O, BURACZINSKIJ.
Przewodniczy minister W. Temnickij, protokulnje
A. Zuk. * si
•» Stepanenko, Arkadii, member of the Ukrainian Party of Social Revolu-
tionaries; member of the Ukrainian Central Rada and ite Vice-President (1917-
1918); chairman of the All-Ukrainlan Congress of the Workers’ and Peasants’
Representatives in Kiev (Dec. 1917).
si Members of the Ukrainian Party of the Social Revolutionaries Com-
munists-Borotbiste with an extreme left program close to that of the Bolsheviks.
271
Minister W. Temnickij proponuje dyskusj? na temat referat6w
о sytuacji migdzynarodowej i wewngtrznej odlozyc do przyjazdu
Paniejka, ktdry ma przybyc jutro z Wiednia z poslem Singalewiczem
i roztrzqsac spraw? ekspozytury M.S.Z. za granicq.
W SPRAWIE EKSPOZYTURY REFERAT WYGLASZA
POSEL M. PORCH.
Dotqd nie mieliSmy zwiqzku z ministerstwem, nie otrzymywa-
lismy zadnych dyrektyw, wyjezdtali bez instrukcji. Kazdy sam dla
siebie opracowywat instrukcje, w gruncie kaidy robil co chcial. Ztqd
rozbieinodd naszej pracy. To nie jest normalne. Niezbgdne jest cen-
trum, ktore by nadawalo kierunek pracy, koordynowal jq. Z chwilq
przyjazdu za granic? Ministra zjawila si? u nas nadzieja, ze takie
centrum bgdzie. Lecz pierwszym warunkiem utworzenia takiej in-
stytucji, — niezaleinosc jej od poselstwa tego panstwa, w ktorem
ona bgdzie miala siedlisko, niewtrqcanie si? w sprawy pozelstwa te-
go panstwa i bezpoSredni kontakt z misjami i poselstwami. Ekspo-
zytura dzielila by si? na:
1) Oddzial Iqcznogci z poselstwami, 2) Archiwa, 3) organizacja
biura informacji prasowych zagranicq, 4) Kurjersko-pocztowa shii-
ba, 5) Oddzial fmansowy, 6) polityka ekonomiczna zagranicq, 7)
Oddzial instrukcyjny (prawa, instrukcje i t.d.) Miejscem pobytu
ekspozytury nie moze byd Wieden, lecz Praga.
SLAWINSKU: Co si? tyczy oddzia!6w zgadzam si? z Porchem.
M.S.Z. faktycznie teraz nie istnieje. Musi bye utworzony za granicq
praktyczno-techniczny aparat, kt6ry by klerowal dzialalnosciq po-
selstw i misji. Instytucja ta bgdzie widoeznie czasowq, wobec przej-
sciowego czasu, p6ki nie bgdzie istniala normalna komunikaeja z kra-
jem. Polityka zagraniezna jest odbiciem polityki wewn?trznej. Ekspo-
zytura powinna miec scisle praktyezne zadania, bez dyrektyw i orjen-
taeji, kt6re my mamy otrzymywac bezpoSrednio od rzqdu.
JAKOWLEW; Dopdki Minister przebywa zagranicq, dopdty my
mozerny otrzymywac wskazowki, po wyjezdsie jego do kraju — od-
pada to, jednak zostaje wiele spraw techniczno-organizacyjnych,
ktore muszq bye skoncentrowane i uporzqdkowane, jak np. archiwa,
shi^ba prasowa informacyjna, kurjerska, oddzial finansowy misji,
w tym celu potrzebna ekspozytura Ministerstwa, na czele ktdrej po-
winien byd Wice-Minister S.Z.
LEWIOKIJ zaznacza, йе trzeba nam juz nareszeie mied ministra,
ktdryby kierowal naszq dzialalnosciq. Dot6d nie mielismy jego, bo
272
nie byte iadnego kontaktu z rzqdem, i nie otrzymywalismy od niego
±adnych wekazdwek. A to najwainiejsze i dlatego musi koniecznie
byfi utworzona zagranicq. odpowiednia instytucja. Zbieranie archi-
wum i inne sprawy techniczne эд waine, lecz wainiejszym jest kie-
runek polityki. Tego nam brakowalo i ten brak musi bye zapelniony.
Minister W. TEMNICKIJ zauwaza, ze do kraju dochodz^ roz-
maite myine wiesci, albo zadne nie dochodzq i nie mozna wyrobic
sobie pojgcia о sytuacji migdzynarodowej, jak rowniez nie moina
stamtqd nadawai kierunek naszej polityce migdzynarodowej. Wedhig
zdania Ministra M.S.Z. musi zupelnie przeniesc sig za granice,
pdki nie nastqpi normalna komunikaeja, bo wtedy tylko mozliwem
bgdzie kierowac dzialalnosci^ naszych przedstawicielstw dyploma-
tycznych. Rzecz jasna, ze przeniesione za granic? M.S.Z. musi mied
feisty kontakt z rz^dem, dostawac od niego dyrektywy i informowafi
go о tem, co dzieje sig zagranicq. Dopiero po wyjezdzie zagranieg,
Minister mdgl wyrobifi sobie pojgcie о sytuacji i nie zaniedbal 2ad-
nej sposobnosci, by przestad do rzqdu najdokladniejsze informaeje.
Na pierwsze swoje raporty otrzymalem list z Kamiehca, w kt6rym
donosz$, ze zgadzaj^ sig z moimi poglqdami na sytuaejg, lecz каэд
wracac do Kamienca. Zeby sig nie przej^f zasadami emigrantdw, mu-
eimy za wszelkq ceng doprowadzid do perz^dku stated komunikaejg
z rz^dem. Moze zblizenie do Rumunji nam to umozliwi. Co sig tyczy
miejsea osiedlenia projektowanej ekspozytury, — Wieden nie ma
teraz wielkiego znaczenia polityeznego, a oprdez tego tarn zwalilo
sig na mnie wiele spraw, nie nalet^cych do mojej kompeteneji. Czy
odpowiednia do tego Praga, — nie wiem. (Stawinskij: pod jednym
wzglgdem polityeznym tak, pod innym zas nie). Do utworzenia eks-
pozytury potrzebne эд pieni^dze, minister zas ich niema.
OLESNICKIJ: О ile wiem, zasadnicso sprawa ekspozytury daw-
no ju4 zdecydowana przez rzqd. Miejscem osiedlenia uwazaj$ najod-
powiedniejszym Wieden.
LOSKIJ: Wobec tego, ze polityka nasza nie jest przeciwna cze-
skiej, moina utworzyd ekspozyturg w Pradze. Na Wieden nie zgadza
sig.
ZUK: wypowiada sig za Wiedniem. Ze wzglgddw politycznych
i praktycznych Wieden jest odpowiedniejszym niz Praga. Wieden jest
wyrozumialy polityeznie, i эд tarn sily, ktdre mozna zuzytkowac do
pracy w ekspozyturze. W sprawie utworzenia Ekspozytury Zuk do-
daje, ze w kwietniu, podezas pobytu p. Zuka z p. Lipinskim52 w Sta-
« Lypyiwkyl, Viacheslav (1882-1931), historian, political theorist, and mo-
narchist Organized Ukrainian Democratic Landowners’ Party with conservative
273
nislawowie sprawg ekspozytury omawiala narada czlonk6w Dyrektor-
jatu z Sekretarjatem Panstwowym i- czlonkami Gabinetu Ministrow,
w gruncie rzeczy jednak do konkretnego wniosku nie doszli. Potem
przeszla ta sprawa do Rady hid. ministrow i tarn ugrzgzla. Gdyby
przyszlo teraz do zrealizowania planu tego, ekspozytura nie moze
teraz istniee za granicy otwarcie, jako samodzielna instytucja, tylko
jako oddzial Iqcznosci z poselstwami i misjami przy poselstwie,
wzglgdnie misji w tym panstwie, w kt6rym obierze sobie siedlisko
ekspozytura. Zuk zwraca uwagg na to, ze polacy, czesi i slowianie
poludniowi, pomimo to, ze sig znajduje w innych warunkach pod
wzglgdem Iqcznosei z zagranicg, — polityka zagraniczna koncentruje
sig zagranicg, w Parytu.
SLAWINSKLJ; stanowezo nie zgadza sig na Wieden, dowodzqc,
ze to jest najgorsze miejsee polityczne, z tolerancji kt6rego wcale nie
trzeba korzyatac. Nie mozna jednak przeprowadzic anologji migdzy
nami i polakami, czechami i slowianami pohidniowymi, bo my w zy-
ciu panstwowym idziemy od faktu dokonanego do prawa, a inne na-
rody odwrotnie — od prawa idq. do faktu dokonanego, i dlatego
u nich polityka koncentrowala sig zagranieg, a u nas na miejscu,
w kraju. Moze i nam przyjdzie sig kiedys p6jsd w ich slady, lecz na-
razie jest inaczej.
PORCH: zgadza sig, ze zdaniem Lewickiego. My musimy
otrzymywac dyrektywy od Ministra swego, a on juz odpowiada przed
wyzszymi czynnikami panstwowymi. W zwigzku ze sprawg osiedle-
nia ekspozytury zaznacza, ze Ententa jest juz fikejq (Slawinskij: nie-
prawda), wobec tego musimy poszukac innego centrum dla naszej
polityki. Gdyby w Wiedniu byia atmosfera czysto ukrainska, to ob-
stawaibym za Wiedniem, teraz mam wigcej przekonania do Pragi,
tymbardziej, ze czesi budujg swojg politykg na scislym porozumie-
niu w przysziosci z niemcami. Ekspozytura musi objqd sprawy calej
Ukrainy, wigc i zachodniej jej czgsci. U-nas tak okolicznosci skla-
dajg sig, ze Minister, przebywajgc zagranieg, z wigkszym powodze-
niem moze dawac wskaz6wki i prowadzicz politykg wewngtrznq, niz
Dyrektorjat i Gabinet Ministrow prowadzie politykg zagranieznq.
Ekspozytura musi zaczqc funkcjonowa£ nie czekaj^c zatwierdzenia
przez Gabinet.
ZUK: dowodzi, ze kierownictwo politykg. zagraniczna bezwzglgd-
nie musi pozostac zagranieg. Proponuje poprosic p. posla Porcha,
program in 1917; envoy of the Hetman P. Skoropadsky! and the Directory to
Austria until June 1919.
274
jeko referenta, by przygotowal umotywowan^ rezolucjg 6 koniecz-
nosci istnienia ekspozytury MSZ za granicg i о zakresie jej kompe-
tencji.
Propozycja zostaje przyjgt^ i posiedzenie konczy sig о 1-j go-
dzinie popohidniu.
Podpisali: A. ZUK. W. TEMNICKIJ
Posiedzenie 5.
dnia 9.8.1919 r. w hotelu Punn о 5 godz. popol.
OBECNI: Minister W. Temnickij, A. Zuk, A. Jakowliw, M. Slawin-
zkij, D. Lewickij, M. Zalizniak, W. Poietika, O. Bura-
czinskij, K. Loskij, M. Porch.
Przewodniczy Minister W. Temnickij, protokuhije A. Zuk.
A. Jakowliew wyglasza referat w sprawie
Organizacji poselstw.
Pierwsze nasze misje dyplomatyczne wysylaly sig jeszcze za
czasow Rady Centralnej. Praw zadnych nie byio, robilo sig wszystko
na podstawie uchwaly Rady Ministrdw. Za czasdw Hetmana wyszlo
pierwsze prawo о poselstwach, ktore obejmowalo tylko etaty 2-ch
kategorji. Wzigte to jednak byio z rosyjskiego. Przyczem poselstwa
rosyjskie drugiej kategorji nazwano pierwszg kategorji, a przedsta-
wicielstwa dyplomatyczne 3 i 4 kategorji zlqczono razem i nazwano
poselstwami 2-j kategorji. Z tego wynika, te u nas niema najwyzszej
kategorji przedstawicieli dyplomatycznych, wlasciwych pos!6w, kto-
rych akredytuje naczelnik panstwa do naczelnika pahstwa. U nas s^
wyslaimicy, ministrowie rezydenei i pelnomocnicy (charge d’affaire)
nrawa ktdrych s$ te same, jak i wedhig praw rosyjskich. Przy Dy-
•ektorjacie zaczgly sig wysyla^ nadzwyczajne misje dyplomatyczne
do panstw neutralnych, a ztamtgd do pafistw Ententy, na podstawie
praw speejalnych, ktfire obejmowaly sob^ personel misji, rangi i pen-
sje, — a pozatem nic wigcej. Przed tem byly jui misje w Szwajcarji
i Szwecji i Norwegii. О ile misje pozwalaj^ na wyjazd i dzialalnosd,
275
sytuacja dyplomatyczna prezesa misji i jego kompetencje r6wnaj$
si? sytuacji i kompetencjom wyslannika, wysylanego zwykle do mi-
nistr6w. Jezeli Misja jest przyjmowana oficjalnie, wtedy prezesy
misji uwazaj^ akredytowanym do Naczelnika Panstwa i na aktach
akredytowanych potrzebny podpis Dyrektorjatu. Nie tylko prezesi
misji naszej, lecz i caly sklad zostal zatwierdzony przez Dyrektorjat.
Co sig stalo przez omylkg i calkiem niepotrzebnie. Podobnie jak przy
poselstwach rozkazem Dyrektorjatu naznacza sig tyHco prezes misji,
radca poselstwa — przez Ministra i zatwierdza sig przez Dyrektorjat,
wszyscy inni czlonkowie poselstw i misji na wniosek posla, wzglgd-
nie prezesa Misji, sq naznaczani przez ministra. W innych minister-
stwach szefowie departamentdw sami naznaczajq. nizszych urzgdni-
kow, w ministerstwie S.Z. byl wydany rozkaz przez Doroszenka,5' ze
wszystkie mianowania musz^ przechodzic przez rgce ministra. Ot6±
posel, czy prezes Misji sam mote przyjqc kogos, prowizorycznie, lecz
minister moze nie zatwierdzic danego kandydata. Так зато i przy
zwalnianiu ostatnia decyzja naleiy do ministra.
LOSKIJ: Poselstwa nasze organizowaly sig na wzor rosyjzki.
Posel i prezes misji powinien miec prawa ministra w sprawie przyj-
mowania i zwalniania personelu kancelaryjnego. Rozporz^dzenie
Doroszenki nieprawidlowe. My musimy kierowad si? prawami rosyj-
skimi, a wedhig praw rosyjskich minister rezydent naznacza sam od
VI rangi w d61, zaS urzgdnlkdw od V kiasy w gorg — za specjalnym
pozwoleniem ministra. Charge d’affsire ma prawo mianowania od
VII rangi w dol, a od VI w g6rg — ma meldowac minlstrowi.
POLETIKA: Kiedy formowalo sig poselstwo wiedenskie wszyst-
kie mianowania pose! Lipinski sam zrobii i dal spisek do zaprowa-
dzenia formularza i ogloszenia w wiadomo&ciach panstwowych (Der-
iawnyj Wistnik).
PORCH: Z danych historycznych wynika, ze poselstwa i misje
nasze nie s^ prawie unormowane. Jest tylko etat i zupelnie otwarte
pole do interpretacji indywidualnej praw i obowi^zkdw. I rzeczywi-
zeie ka^dy robi po swojemu. Nalezy uj^6 w ramkg dzialalnos6 po-
zelstw i misji nie tylko w sensie prawodawczym, lecz i wewngtrznego
zarzqdu — za pomocy rozporzqdzen i instrukcji ministra. Dlatego
trzeba zebrad 1 podal faktyczne dane, co sig dzieje w kazdym po-
53 Doroshenko, Dmytro (1882-1951), historian, statesman, monarchist,
politician; after the revolution of 1917, appointed by the Provisional Govern-
ment as a commissar of Galicia and Bukovyna; member of the Ukrainian
Central Rada; minister of Foreign Affairs of Hetman Skoropadsky! (May-Nov.
1918).
276
selstwie 1 w kaidej misji. Nie motemy brad wzoru z poselstw roeyj-
ekich, u nas poselstwa i misje wykonywaly nieraz takq prycg, ktora
nigdy nie byia uiywana w praktyce poselstw rosyjskich. Np. nasze
poselstwa i misje wykonujq funkcje konsularne, muszq zajmowac sig
sprawami ekonomicznemi i inn. Sprawy konsularne zajmujq wiele
czasu, trzeba ich odosobnid i wog61e trzeba rozgraniczyc dzialalnosc
polityczne przedstawicielstw dyplomatycznych od innych spraw. Lecz
to jeszcze bgdzie w przysziosci. Narazie trzeba przeprowadzic pra-
widlowq organizacjg wewngtrznq poselstw i misji wedhig oddzialow,
zeby pdzniej Istwiej bylo wydzielid to, co trzeba bgdzie wydzielic.
Wszyscy agenci handiowi, frnansowi i wojskowi i inni muszq praco-
wad w najsci&lejszej Iqcznosci i pod nadzorem poselstw. W posel-
stwie Berlidskim, oprdcz wydziahi konsularnego istniejq oddzialy
prasowo-informacyjny, ekonomiczny. W poselstwach i misjach majq
sig zbierac wiadomosci ekonomiczne, poselstwa i misje majq byd
osrodkami zblizenia ekonomicznego Ukrainy z innymi panstwami 1 or-
ganami wykonawczymi zlecen naszego urzgdu. Wogdle trzeba opra-
cowac normg wewngtrznej organizacji pracy w pozetetwach i misjach,
jak rdwniez wydac statut konsulamy.
JAKOWLIW: nadmienia, ze statut konsulsmy opracowuje
M.S.Z. i stal sig juz prwaem.
SLAWINSKIJ: Misje wykonujq tq samq pracg, co i misje. Lecz
praca ta nie jest uregulowana. Niema ustawy konsulamej. Misja
czeska opr6cz pracy dyplomatycznej ma wiele interwencji politycz-
nych i innych drobnych spraw, dla zalatwienla ktdrych trzeba przyj-
mowac pracownikdw nadetatowych. Wiele tei pracy ma oddzial kon-
sulamy. Przyjeidzajq wzglgdnie przejezdzajq bardzo duzo misji, ko-
misji i agentur specjalnych, kt6re wiels czasu zajmujq, lecz po
krdtkim pobycie znikajq, wobec czego trudno jest zrobic przeglqd
ich zadan i dzialalnosci. Do spraw konsulamych jest specjalny
urzgdnik (Dragemireckij), a do spraw wojskowych — ataman Ro-
zankowskij. W pradze funkcjonuje oddzial wojskowo-sanitarny ko-
misji dla jencow pod kierownictwem d-ra Gorbenko. Byia tez komi-
sja dla przesiedlania 2yd6w. Dsialalnosc wydawnicza specjalnie zor-
ganizowanego biura prasowego dosyi intensywna. Wiele jest emi-
grant6w i uciekinierdw, ktdrzy ofolegajq misje, a pienigdzy na zapo-
mog? niema. Dla zesrodkowania zycia ukrainskiego organizowano
klub ukraihski. Etat jest niewielki, trzeba wigcej ludzi. Trzeba
oszczgdza£ na innych rubrykach budietu, zeby m6dz utrzymac kii-
ku urzgdnikdw nadetatowych. Trzeba etat i zasilki misji zr6wna<5
z poselstwami, fmansowo zabezpieczyd dzialalnosc przedstawicielstw
277
dyplomatycznych. Konsulat trzeba odosobnid absolutnie. Zalo^yc
ukrainsko-czeski bank.
LOSKIJ: Chociaz roznica etatu misji i poselstw niewielka, lecz
zrownanie misji z poselstwami niewygodne jest dla misji, bo wtedy
bgdzie otrzymywala mniej pienigdzy.
SLA WINSKI J; takze zaznacza niewygodg dla misji wrazie zr6w-
nania ich z poselstwami. Trzeba dafi do dyspozycji fundusze i na za-
pomogi. Dotqd kredytu na to nie bylo.
ZUK: Sprawg organizaeji, wzglgdnie reorganizacji poselstw
i misji trzeba rozpatrywac z punktu widzenia finansowego 1 polityez-
nego. Sq u nas takie przedstawicielstwa dyplomatyczne, kt6re oprocz
sum wyasygnowanych im na utrzymanie, zadnych innych fundu-
sz6w nie majq, pomimo to jednak swojq pracg dyplomatycznq wypel-
niajq nie gorzej od tych, kt6rzy posiadajq najrozmaitsze fundusze.
Z tego wynika, ze sprawa cala polega na funduszach. Niektore mlsje
majq nadetatowych pracownik6w, wobec czego wydajq wigcej pie-
nigdzy, niz nalezaloby sig wedhig etatu. Wogdle mlsje nasze wiele
kosztujq, a plenigdzy u nas niema.
ZALIZNIAK: Nalezy om6wic przedewszystkiem naszq sytuaejg
finansowq, dopiero potem bgdziemy m6wic о reorganizaeji misji
i о ich zabezpieczeniu finansowem. Musimy jasno окгейИй okres
dzialalnogci naszych przedstawicielstw dyplomatycznych, I opraco-
wac instrukeje. О tem nalezy teraz pom6wifi.
PORCH: Wcale nie potrzebujemy shichac tego, co mdwil p. Zuk
о wietkich kosztach utrzymania misji. Kiedy bgdzie juz przeprowa-
dzona prawidlowa organizaeja wewngtrzna pracy w poselstwach
i misjach, to tym samym bgdzie sig juz oszczgdzalo. Musimy zabez-
pieczyd materjalnie dzialalnosc misji. Agent finansowy Suprun po-
siada w swoim rozporzqdzeniu jakieS fundusze, a przedstawicielstwa
dyplomatyczne nie majq. Rozszerzyd dzialalnosd mozna tylko za zgo-
dq ministra, chociazby prawa kurjerow i paszportdw dyplomatycz-
nych. W Wiedniu bardzo du±o wydaje sig ich, wkr6tce naszych
kurjer6w wcale nie bgdq przepuszczac. Nowy rodzaj dzialalnosc! roz-
poezyna sig tarn, gdzie sq do tego odpowiednie warunki i wymaga
koniecznoSA О wiele wazniejszq jest praca w kierunku ekonomicz-
nym, np. wydawanie gazetki. Gdzieniegdzie potrzebna redukeja per-
zonelu, bo misje teraz nie majq wcale roboty, lecz w poselstwach
i misjach, gdzie jest duZo pracy, nalezy personel powigkszy^. Zwiq-
zek ludowy nie zmniejszy pracy dyplomatycznej tylko jq uprosci, —
jezeli wogdle bgdzie istnial. Kazdy posel i prezes misji winien podac
dokladne dane, jak zorganizowana u niego praca, wtedy minister-
278
stwo bgdzie mialo material do instrukcji. Uregulowac sluzbowe sta-
nowisko iirz£dnik6w misyjnych, lecz zrdwnac misje z poselstwami
narazie nie mozna, dopdki nie jestesmy uznani, opracowac tylko na-
lezy dla nieh specjalne instrukcje. Instrukcje maj$ obejmowac za-
kres dzialalnosci dyplomatycznej, konsulamej, finansowo-gospo-
darczej, literacko-informacyjny jak rowniez kurjerow i paszporty
i in. Nalezy wydad statut konsularny.
Tym posiedzenie konczy si§ о godz. 8 wiecz.
Podpisano: W, TEMNICKIJ. A. ZUK.
Posiedzenie 6.
dnia 10.8.1919 r. w hotelu Punn о godz. 11 przedpol.
OBECNI: Minister W. Temnickij, A. Zuk, O. Buraczynskij, W. Pa-
niejko z ParyZa, W. Singalewicz’’4 z Wiednia, W. Bibero-
wicz” z Budapesztu, M. Slawinskij, A. Jakowlew, W. Po-
letrka, M. Zalizniak, J. Olesnickij, D. Lewickij, K. Loskij.
Przewodniczy minister W. Temniekij, protokulnje A. Zuk.
-------о---------
Minister W. Temnickij wita p. Paniejko i stawia na porz^dek dzienny
INFORMACJE p. PANIEJKO О STANIE SPRAW W PARYZU.
PANIEJKO: Sytuacja polityezna Ukrainy jako panstwa samo-
dzielnego w Parytn ‘bardzo jest nieszczegdlna, i z kazdym dniem po-
garsza sig. Te panstwa, na kt6re liczylismy 2 miesi^ce temu, i wy-
ja&nienia kt6rych upowaznialy nas liczyc na nie (Ameryka i Anglja),
teraz od nas si§ odwrocily. Kiedy rozwazna Anglja zajgla negatywne
stanowisko wzglgdem niepodlegloSci Ukrainy, to widoeznie ma juz
ona do tego swoje powody. M6wi^, ze Denikin i Kolczak obiecali
»« Singalevych, Volodymyr (1880-1945), politician, member of the Vienna
Parliament (1911-1918) and the Galician Diet (1913-1918); envoy of the Western
Ukrainian People's Republic in Vienna, its financial delegate.
s» Biberovych, Jaroslav (d. 1948), engineer, officer of the Ukrainian Ga-
lician Army; military attach^, later envoy of the Ukrainian People’s Republic
to Hungary and later to Austria.
279
Anglji wielkie koncesje za okazanie im pomocy. Gt6wn$ przyczyn^
takiego stosun-ku Anglji do Ukrainy jest przekonanie dzialaczy pad-
stwowych, oparte na zgodnych relacjach agentdw angielskich otem,
ie Ukraina dowiodla, ze absolutnie jest niezdatna do samodzielnego
iycia panstwowego, ze Rosja bolszewicka wykazala wigcej tw6rczo-
sci panstwowej, niz Ukraina, ze pod panowaniem Lenina i Trockiego
wigcej porz^dku, mi pod panowaniem Dyrektorjatu. Taka opinja
Lansinga.
Wtoch Delatoretto wyraia sig ze Ukraina nie moze byd niepod-
leglq, bo stanie sig aren^ awantur politycznych. Podobne stanowisko
wzglgdem nas zajmuje Lloyd George (anglik). W moinoSfi iatnienia
panstwa naszego przeztali jui wierzyc. Z poczqtku panstwa Ententy
inaczej odnosily sig do Ententy. Po powstaniu Petlury stosunek je-
zeli nie by! przyjazny, w kazdym razie wyczekujqcy. My&leli, ze wy-
kazemy trochg twdrczosci organizacyjnej, mogliby wtedy nam ротбс,
lecz Kolczak i Denikin wykazali wigcej sprytu i pomoc posria dla
nich.
W kolach ukraiftskich Szwajcarji (Wasilko) istnieje plan poro-
zumienia z polakami i rumunami zeby zebezpieczywszy sig od nich,
mied wolnq. rgkg do walki z bolszewikami. W rezultacie tego porozu-
mienia otwarta byia by droga do Europy. W Parytu wyrazicielami
tego planu sq Hahp” i Sidorenko/7
W polsce jednak znalazla bo sig bardzo niewiele ludzi, z ktorymi
motna by bylo pertraktowac. Bo wigksza czgsd spoleczenstwa pol-
skiego jest pod wplywem endeckim, a endecy chcq podzielid ziemie
ukraidskie migdzy poiskg i Rosjg i pracujq. jut w tym kierunku.
Elementy te na tadne porozumienie, dla nas mozliwe nie pdjdq. Po-
moc militarna ze strony Polzki wywolalaby fatalne wrazenie na lud-
поёё tamtejszq i bylaby niebezpiecznq.. Odst^pienie Galicji polakom
bez tadnych zastrzeted byioby aktem Kaina zapatrujqc sig na to
ze stanowiska jednodci narodowosciowej. Jednoczesnie porozumie-
nie z polakami i rumunami, zast^pilo nam to, czego czekamy od En-
tenty. Ale nie tym dwum nowopowstalym padstwom r6wnowaty6
wplywy Ententy, one przeciez tadnego znaczenia w polityce migdzy-
sn Halip, Teodot (1873-1943), lawyer, politician; member of the Bukovinian
Diet; member of the Ukrainian National Council in Stanyslaviv (1919); member
of the diplomatic mission of the Ukrainian People's Republic in Rome (1919).
er Sydorenko, Hryhorii (1874-1925), engineer; member of the Ukrainian
Central Rada; Minister of Post of the Ukrainian People’s Republic (1918-1919);
head of the Ukrainian delegation to the Paris Peace Conference (1919); envoy
of the Ukrainian People's Republic in Vienna (1919-1922).
280
narodowej nie maj^. Delegacja рагуйка byla tego przekonania, йе
nalezy konsekwentnie walczyd za niepodleglo&i, bic sig ze wszystkimi,
az wreszcie zwycigstwo bgdzie po naszej stronie. G16wny reprezen-
tant tej zasady p, Sidorenko modyfikuje w ostatnich czasach to
w ten spoz6b, ze nalezy zaprzestac walk? z polakami i rumunami.
Delsgaci amerykanscy i angielscy, specjalnie zas Lansing, sta-
wia nam pytanie: kto wy jestescie? bolszewicy czy nie? Wyrobili so-
bie о пал pojgcie jak о boiszewikach (boiszewizm w innym wydaniu).
Mdwia oni, jezeli sami nazwaiiscie siebie wrogami bolszewikow, to
m6wcie z pocz^tku z kolami rosyjskiemi о kooperacji militarnej,
a dopiero wtedy о prawno-panstwowej formie wspd&ycia z Rosjq..
Zgadzajq. sig z tym Szulgin5® i Margolin?3 Na odmiang planu tego
powstal projekt wej&5 w porozumienie z Kolczakiem i Denikinem,
a wzmocniwszy sig zerwac z nimi i znovzu walczyc о niepodieglosc.
W kolach Ententy taktyka ta zostala zrozumiana 1 podtrzymana. To
byloby wyrazeniem fonnuly, mowie о federacji, a walczyc о niepod-
leglosc. Co sig tyczy Galicji, to kiedy Dyrektorjat byl jeszcze w Ki-
jowie i Ententa miala nadzieje йе panstwo ukrainskie bgdzie istnia-
lo, m6wilo sig, jak о rzeczy zupelnie zrozumialej о przylgczeniu Ga-
licji do Ukrainy, i о zabezpieczeniu praw nacjonainych mniejszosci.
Kiedy jednak nadzieje te zawiodly w polowie maja b.r. zaczgli mowie
о tem ze do Ukrainy nie mokna doiq.czac, bo niema do czego. Anglicy
podali propozycjg Galicjg zneutralizowac. Mdwiono о tem tak dlugo,
az zostala podpisana umowa z Niemcami. Potem Anglja stala sig
Adwokatem Rosji i... clch^ opiekunkq. Niemczech, bo ona teraz nie
jest dla niej straszn^. Francuzi nie mogq. draznic polakdw i we
wszystkiem idq im na rgkg. 8 maja zapadlo postanowienie — za
ustgpstwa niemcom kosztem polak6w na Szl^sku — oddac polakom
Galicjg. Pierwszy о tem zawiadomil Maklakow?0 Galicjg Wschodni^
oddano polakom prowizoryeznie, jako czg£6 autonomieznq, z jedno-
cze^niem zawieszeniem suwerenitetu. Po pewnym czasie Iudnos<5 za-
«s Shulhyn, Olekssnder (1880-1990), Ukrainian political leader; General
Secretary of the Central Rada for the national minorities (1917); envoy of the
Ukrainian People’s Republic to Bulgaria (1919); member of the delegation of
the Ukrainian People's Republic to the Parle Peace Conference (1919).
» Margolin, Arnold (1887-1959), lawyer, member of the Supreme Court of
the Ukrainian People’s Republic; deputy Foreign Minister of the UNR; mem-
ber of the Ukrainian delegation to the Paris Peace Conference; envoy to Lon-
don (1920-1921).
Maklakov, Vasihi Alekseevich (1870-1959), lawyer, Moscow deputy to
the Second, Third, and Fourth Dumas; member of the Constitutional Demo-
cratic Party; Russian ambassador to France (1917).
281
decyduje przez glosowanie, do kogo dice naleied — do Polski, vzy
do... Rosji! Komisji do spraw polskich porgczono byio opracowa£
statut rzqdzenia (Ukraine) Galicjq.. W tym celu komisja miala za-
siggn$6 opmji u przedstawicieli ludnosci wschodniej Galicji, (pola-
kow, ukraincdw, iyd6w, rosjan). Delegacja nasza odm6wila sig od
brania udziahi w tej komisji. Panejko prywatnie chodzil do wszyst-
kich czlonk6w komisji, w celu zasiggnigcia informacji о stanie spra-
wy. Wielkiej przyjaini wzglgdem Polski nie zauwazyl tam, lecz sly-
szal (stosowalo sig to naturalnie do nas), ze nieobecnosi zawsze
szkodzi. Mdwili, te decyzji konferencji zmieni6 nie moina, i zapew-
niali, te statut bgdzie wzglgdem Galicji sprawiedlwym. Na uwagi,
te takie rozwi^zanie sprawy galicyjskiej sprzeciwia sig zasadzie sa-
mookreslenla narod6w — czloukowie komiaji odpowiadali, ze komi-
sja wcale nie jest terenem dla pertraktacji. Jezeli p. Panejkg nie
oszukuj^, to wraienia z jego rozmowy takie s^: aljantom bardzo
zalezy na tem, zeby Galicja Wschodnia nie burzyla zig, zeby sig tam
nareszcie stosunki uporzqdkowaly. Bgd^c zaleznymi caikowicie od
Dyrektorjatu nie mogllsmy zaja<5 stanowiska wyraznego i zdecydo-
wanego, wobec czego prosilismy о pomoc w zkomurdkowanlu zig
z rz^dem, w celu dostania instrukcji. W rezultacis czego Panejkowi
dali wizg na podr6± z Paryia na Ukraing i z powrotem, Wogdle wy-
jazd i wyjazd z Paryia bardzo jest utrudniony, korespondencja prze-
chodzi przez cenzurg.
SI^AWINSKIJ: zapytuje Panejkg jakie byly stosunki migdzy
delegacja ukrainska 1 delegacjami innych narod6w b. Rosji i КЫ-
czaka?
PANEJKO: Prowadzilo sig z nimi rozmowy wigcej nii trzeba.
Rozmowy zajmowaly caty czas. To nieszczgSliwi ludzie — wiele
m6wi^. — Byl migdzy nami i nimi akt wzajemnego uznania panstw.
Lecz to widocznie iadnego wraienia nie zrobilo. Wystgpowali&ny
wspdlnie przeciwko Kolczaka i Denikina. Gruzini zachowujq sig wy-
czekuj^co. Reprezentant Kubani (Bicz)’1 jest naszym stronnlkiem.
Prowadzilismy takie prywatue rozmowy z Maklakowym, Kerenskim,
Awksientjewym,"2 Sawlnkowym.83 Nalega na nich Ameryka, ieby si * * * * * *
si Bych, Luka (1875-1944), jurist and economist; political leader of the
Kuban Cossacks; first Prime Minister of Kuban; head of the Kuban Cossack
delegation to the Paris Ebace Conference.
в» Avksentiev, Nikolai Dmitrievich (1878-1948), leader of the Russian
Social Revolutionary Party. Minister of Interior in the Kerensky government
(Augl-Sept 1917). Chairman of the Democratic Conference and of the Pre-
ParHament in 1917. In 1918 was active In the Ufa Directories with admiral
282
si? cofn?li ze stanowifika centrallstycznego. О ostatniem oswiadcze-
niu Sazonowa*4 о federacji nie nie wie.
TEMNICKIJ: zapytuje, czy Ententa ma do czynienia z samym
Kdczakiem, czy moie to prawda, ze zadnyeh stosunkdw z Koiczakiem
niema tylko z rosjanaml w Paryzu.
PANEJKO: Ententa (Ameryka) pertratkuje z Syberjq. Przed-
stawicielem Кокжака w Paryiu jest nie Sazanow,” a Sawinkow. Roz-
mawiajq z nim mniej, nii z •napM. Przedtem Sawinkow wiele mdwil
о naszej eile i ich bezaUnodci i proponowal nam zwi^zek przeciwko
bolszewikom. Teraz milczy. Kerentfkij zostal automlst^, zadnego
wplywu niema. Так samo iadnej roil nie odgrywa Awksientjew,
wielki narodowiec. Maklakow moie najrozumnlejBzy z nich wszyat-
kich, oglosil siebis federalist^ i jest zatem, zeby wielkorosjanie
przemawiali tylko od swego imlenia, a nie od calej Rosji, a wtedy
moie wszystkie narody b. Rosji pr?dzej zgodzq si? na fedcracj?.
OLESNICKIJ; komunfkuje, ze Anglja przez dhizszy czas w spra-
wie Polskiej byia po naszej stronie. potem stosunki w Londyme
zmienily si?, w tym samym czasie, kiedy w Parytu zapadly wlado-
me decyzje. Przed przyjazdem tutaj m6wili Olesnickiemu, w Minister-
stwie S.Z. angielskim, ze pogodzilismy si? z rosjanami.
PANEJKO: Ja prowadz? dziennik rozm6w z politykami w Pa-
ryzu. Po napisaniu dam odpis ministrowi.
BURACZINSKU: Czy prawda, ze galicjanie prowadz^ zupelnie
odr?bnq polityk? w Paryiu?
PANEJKO protestuje. Do tych wiadomosci poshiiyly wzgl?dy
oeobiste. Ja nie chcialem jechac z Sidorenko do Paryza, bo uwaia-
lem go za nieodpowiedniego. Na miejscu on pokazal si? gorszym, nii
mojna bylo przypuszczad. Stosunki oeobiste u mnie i innych czlon-
k6w delegacji — naciq.gni?te. W tych wlasnie okolicznoiciach Pa-
nejko skorzystal z postanowienia Dyrektorjatu о tem, ze galicjanie
rozstrzygajq sprawy galicyjskie i zastrzegl sobie u Sidorenkl prawo
zabierania glosu w tych sprawach, jako sekretars panstwowy spraw
zagranicznych zachodniej cz?£ci republiki. W tym celu trzeba bylo
zorganizowac specjaln^ kancelarj? bo og61na kancelarja byia do ni-
KtHchak.
«’ Savinkov, Boris Viktorovich (1879-1928), Russian revolutionary and
politician; became Deputy Minister of War In the Kerensky Government Op-
posed Bolsheviks first In Russia, then In Poland, and later in Paris.
Sazanuv, Serge Dmitrievich (1836-1927), Russian diplomat, minister ot
Foreign Affairs (1919-1916), minister of Foreign Affairs for the Kolchak
government.
283
czego. Lecz delegacja przestrzegala jednoS6 polityki. M6wiq о tem
wszystkie instytucje publiczne.
PORCH: zwraca uwagg, ie my nie jestesmy sgdziami i nam nie-
potrzebne sa thunaczenia tego lub innego postgpku, potrzebnesq tyl-
ko fakty dzialalnosci politycznej delegacji i wyswietlenie sytuacji
migdzynarodowej.
ZALIZNIAK: Jak przedstawia sig sprawa rozwiqzania sprawy
zachodniej ze strony panstw Ententy wszystkich razem i kazdej
z osobna. Czy sprawa ta bgdzie zalatwiona w Paryzu przez Entente,
czy moie klm innym i gdzie indziej.
PORCH: Czy zarysowujq sig nowe kombinacje polityczne w kie-
runku stosunkdw migdzynarodowych. Czy prawdq jest, ie Entente
rozpada sig?
PANEJKO: Po zalatwieniu spraw pokojowych z Austrjq, niem-
cami Bulgarjq i Turcjq, konferencja prawdopodobnie bgdsie rozwiq-
zana, a sprawa zachodnia (rosyjska) przejdzie prawdopodobnie na
drogg dyplomatycznq, a nie do zwiqzku. Wobec tego, ze Ameryka
i Anglja podpisaly umowg, kt6ra asekuruje Francjg od nowych nie-
bezpieczenstw, шойпа sqdzif, ie te trzy panstwa i w dalszym ciqgu
bgdq sig razem trzymaiy. WIochy trzymajq sig zdaleka. Jej interesa
sq sprzeczne Francji, one sq przeciwko wielkiej Rosji, jako protek-
torki slowian pohidniowych, wrog6w WIochdw. WIochy chcq poma-
ga6 Bulgarji, Wggrom, ukraincom, ona prawdopodobnie wkr6tce na-
wiqte przedwojenne stosunki z Niemcami. Мойла powiedzie^, ie za-
czynajq sig juz zarysowywai kontury odnowienia Srednio-europej-
skiego zwiqzku, w jakim skladzie nie mozna powiedzie6, w kaidym
razie wylqczajqc Polskg. Wobec takiej ewentualno&ci Ukrainie nie
trzebaby bylo zrywa6 zwiqzkdw z Niemcami. Grupa Klemanso we
Francji jest polskiej orjentacji, przeciwna jest odbudowaniu wiel-
kiej Rosji, lecz za utworzeniem Wielkiej Polski, ktdra siggala by po
Dniepr i Odesg, z malq Ukralnq, wchodzqcq w sklad panstwa polskie-
go. Lecz po Klemanso moze nastqpifi Brian. Nowy lewicowy gabinet
nie bgdzie tak bardzo sig angazowsl w sprawach Polski, jak obecny.
Anglja i Ameryka sq w stosunkach przyjaznych, majq wide wsp61-
nych interesdw. Mandat na Konstantynopol otrzyma najprawdopo-
dobniej Anglja.
LEWICKU: Czy о ile by sig wzlglo udzial w komisji dla spraw
polskich’5 w obradach nad statutem Galicji, czy wywario by to wpiyw
Commission for the Polish Affairs of the Paris Peace Conference. The
members of the Commlssfon: amb. J. Cambon (head) — France, Dr. I, Bowman
— USA, W. Tyrrel — Great Britain, P. Torreta — Italy, Otchial — JapM.
384
korzystny dla nas.
SLAWINSKIJ: Czy sojusz pomi^dzy Anglja 1 Ameryk^ ma tyl-
ko na celu obron? Francji, czy r6wniei 1 wtr^canie si? do spraw kon-
tynentu? Jak si? przedstawia sprawa z autonomy Iriandji.
LOSKLT; Jak mozna rozumiec gotowosc Anglji na udzielenie po-
mocy niemcom przy istnieniu anglo-amerykaftskiego sojuszu obrony
Francji?
JAKOWLIEW: Jak zasadniczo zapatruje si? Ententa na spraw?
Niemieck^?
PANEJKO: Zwiazek obejmuje prawdopodobnie 1 inne sprawy
europejskie. Hoemroni [Homerule] dla Iriandji przyznano pod wply-
wem Ameryki. Dawniejsza nienawi§6 do niemcdw posrod panstw
Ententy, a zwiaszcza we Francji obecnie upada. Zwyciezaja obecnie
wplywy kupieckie. We Francji odzywaj^ si? glosy о porozumieniu
z memcami.
SLAWINSKIJ: Czy w lidze narodfiw maj$ rdwniez gios i wszyst-
kie kolonje angielskie?
PANEJKO: Так, Anglja z Ameryk^ maj$ wsp61nie 14 glosow.
ZALIZNIAK: Czy mo2e zapewnid Ententa niemcom woln$ r?-
k? na Wschodzie Enropy?
PANEJKO: Idea ta przez anglikdw traktowana jest powainie.
Niektdrzy myslq, ie tylko Niemcy zdolni uporz^dkowac Wschdd
Europy, ewentualnie wspolnie z Anglj^.
BURACZINSKU: Jak si? przedstawia na Zachodzie sprawy bol-
szewizmu i rewolucji socjalnej?
PANEJKO: Byla chwila polltyczno-spolecznego napr?ienia, lecz
obecnie fala opadla. О rewolucji w znaczeniu wschodniem mowy nie-
ma. Takowa poprzedzaj^ wielkie reformy, na jakie juz obecnie zga-
dzaj$ si? rzqdy burzuazyjne. Nast^pi przejscie wladzy w r?ce de-
mokracji.
ZUK; W razie sfederallzowania wschodn Europy, czy b?d$ mieli
poszczegdlni cslonkowie federacji osobny gios w lidze naroddw.
PANEJKO; Wszystko b?dzie zalezalo od tego, jakq bedzie fe-
deracja i jak$ sil? mlaly cz?sci sfederowane.
Co si? tyczy Galicji, to о aneksji niema mowy (Cambon).” My,
mdwiono — zabierainy Galicj? od Austro-W?gier i prowizorycznie
dajemy pod zarz^d Polski, jako osobny prowincj?. To jest calkiem
nowe prawo pahstwowe, na kt6re nie mozna znalezc nazwy, niewia-
«« Cambon, Jules (1845-1935), French diplomat; General Secretary at the
Foreign Affairs Ministry (1915-1919); head of the Commission on Fblish Af-
fairs of the Paris Peace Conference.
285
domo, czy to autonomja, czy federacja. General Leron wyobraia so-
bie Galicjg, jako prowincjg, z gubematorem na czele wyznaczonym
z Warszawy i z miejscowym wojskiem. W lidze naroddw przedstawi-
cielatwa nie mialaby. Delatoretto znowu wyobraia sobie Galicjg jako
panstwo bez nazwy, z suwerenitetem w depozycie ligi naroddw. Lloyd
George przedstawia sobie sprawg podobnie jak i Camben, lecz osta-
tecznie nic jeszcze nie zdecydowano. Omawiala si? w Komisji sprawa
udziatu Galicji w lidze naroddw. Lloyd George byl za tem, inni prze-
ciwko temu, wszyscy jednak byli gotowi dad specjalng armjg, spe-
cjalne obywatelstwo, specjalny parlament i emblematy panstwowe.
Stosowalo by si? to tylko do wzchodniej Galicji. Czy weszla by tu-
taj Bnkowina, w^tpliwe, jak rdwniei wyl^cza si? Chehnszczyzna.
Projekt polski daje zachodniej [wschodniej?] Galicji autonomj? na-
rodowosciow^ i dzleli j$ na wojew6dztwa. Granicy nie obejmuj^
Lemkowszczyzny, jak r6wniei Sanu i Przemysla.
JAKOWLIW: Jaki jest nastr6j migdzy iydami wzglgdem nas?
PANEJKO: Pracuje migdzy nimi Margolin. Zydzi odegrywaj^
w Paryiu glfrwn^ rolg. WlaSciwym kierownikiem polityki francuskiej
jest 2yd Zori Mandsl." Margolin nawi^zal z iydami stosunki i nie
ktdrych zwerbowal na naszq strong. Так ie teraz oni nic nie majft
przeciwko temu, ieby Petlura dostal amunicj?.
ZALIZNIAK: Czy delegacja wystgpowala jak jednostka? W jaki
spoedb Margolin i Szulgin traktuj^ spraw? federacji,
PANEJKO: na pierwsze zapytanie daje odpowiedi twierdzqc^.
Co sig tyczy fedsracji, to Szulgin i Margolin prowadzili rozmowy na
ten temat. Federacj? oni wyraiajq odwrotnie — przez niepodlegloAd
do federacji, (a о tem moie zadecydowad konstytuanta. Od Maklakowa
i Kieredskiego i^dali, zeby on zaprzestal mdwid w imienlu calej Rosji,
a tylko od imienia Wielkorossji. Ja tutaj glosu nie zabieralem, pterw-
szedstwo mieli Naddnieprzadcy. Dis mnie^najwainiejszym jest pol$-
czenie Ukrainy z Galicji, a zatem nie jest wykluczona i federacja jako
padstwa niepodleglego w rdwnym mu.
SLAWINSKIJ: Jak sig odbije na pracy delegacji zmiana prezesa?
PANEJKO: Mianowanie hrabiego Tyszkiewicza — jest jui ma-
ly postgp w dotychczasowym stanie sprawy.
Na tym posiedzenie zakonczono о godz. 1% popohidnlu.
Podpisali: W. Temnickij. A. Znk.
•г Mandel, George (1S85-1943), French politician, Chief de Gabinet to
Clemenceau (1017-1920).
286
Posiedzenie 7.
z dnia 10.7.1919 г. о 4 godz. wiecz. w hotelu Punn.
OBECNI: Minister W. Temnickij, A. Zuk, M. Porsch, M. Slawin-
skij, M. Zalizniak, K. Loskij, A. Jakowliw, D. Lewickij,
S. Buraczinskij, W. Panejko, W. Singalewicz, W. Wibe-
rowicz, J. Olesnickij, W. Poletika, S. Mazurenko (z Rosji).
Przewodniczy Minister Temnickij, protokohije radca
A. Zuk.
Na porzqdku dziennym:
INFORMACJE S.MAZURENKO.
kt6ry w swoim czasie byl wyslany przez Dyrektorjat do Rosji So-
wieckiej, dla pertraktacji w sprawie zawieszenia broni.
Minister wita p. Mazurenko i prosi by podal informacje w tych
sprawach:
Co to jest boiszewizm na Ukrainie i w Rosji?
Czy to prawda, ie boiszewizm rozpada sig jui?
Jaki jest stosunek Rosji bolszewickiej do Ukrainy?
Jak jest usposobione wzglgdem bolszewikdw wloscianie i inne
waratwy spoleczedstwa w Rosji i na Ukrainie?
MAZURENKO: Dzigkuje minlstrowi za przywitanie. W Rosji
boiszewizm panuje w tej samej sile co i w roku ubieglym. Byl on na
posiedzeniu Sownarkomu z innymi urzgdami paftstwowymi Rosji So*
wieckiej (coS w rodzaju Rady panstwowej „Gosudarstwiennoje so*
wieszczanje”). Referat wyglosil Lenin. ChociaS nastgpuj^ na nas ze
wszystkich stron — mdwi Lenin — sytuacja nasza jednak w tym
roku lepsza, nit w roku ubieglym. W zeszlym roku armja dopiero
zaczynala sig tworzyc, — a dzis mamy jui wielkg regulam^ armjg.
Wszystkie Inne partje rosyjzkie obstaj^ za konstytuant^, na boisze-
wizm w ten sposdb zapatruj^ sig: im wigcej bgd$ gngbid bolszewik6w
nazewn^trz, tym wigcej rzqd sig bgdzie wzmacnial i gdyby pozosta-
wili ich w spokoju boiszewizm dawno juz upadl by, bo ekonomicznie
jest wyczerpany zupelnie. Podtrzymywa£ Denikina i Kolczaka —
znaczyloby to wzmacniac bolszewikdw. Zorganizowani robotnicy ro-
287
syjecy nie ch$ wypuszczac z r^k swoich dyktatury. Tego przytrzy-
muje sig Trockij. Lenin chcialby pdjsc na kompromis, migdzy innyml
i z Ukraine. Dlaczego proletariat trzyma sig wladzy sowieckiej? —
bo w braku pracy na fabrykach, id$ pracowafi do urzgddw sowiec-
kich, z czego ±yj$. Szerokie masy robotnicze, ktdre nie biorq udziahi
aktywnego w urzgdach, nie odrzucaj^ idei konstytuanty, lecz uwaia-
j$, йе to jeszcze zawczesnie, teraz oni sq przeciwko prawu wyborcze-
mu, przeciwko demokracji, specjalnie zas przeciwko wladzy burzua-
zyjnej (Kolczaka), z czego ostatecznie wynika, йе podtrzymuj^ wia-
dze sowiecka. R.s. grupa Czemowa08 takze wypowiada sig za konsty-
tuant$. Czernowowi nikt nie dowierza i prowadz^ z nhn ci^gle walki.
Wloscjanie rosyjscy zupelnie sig rdznig. od wloscjan ukrainskich, ono
zupelnie jest niezdolne do walki, lecz zadowoleni зд z tego, йе dostali
ziemig. Do wladzy wloscian nie dopuszczaj^. Kombiedy nie istniej^.
Wloscjanie zamozniejsi („seredniaki”) oblepia swoje chaty kieren-
kami i bydlo rznie, zeby nic sig nie dostawalo w rgce bolszewikdw.
Zmiana prezesa zjazdu rad i Ispoikowa — zamiast Swierdlowa —
Kalinina — swiadczy о ustgpstwie wloscjanom. Kalinin, wloscianin,
malo Inteligentny, uiywajq go przewaSnie w celu zwalczania antyse-
mityzmu wsrdd wlo&cjan i wog61e dla spokojenia wiesnlak6w. Za-
sadniczo wloscjanie bardzo wrogo s$ usposobieni wzglgdem komunlz-
mu, о lie jednak toleruj^ ich, to tylko ze wzglgdu na ziemig. Kaida
inna wladza, ktdra zapewni im prawo zatrzymania przy sobie ziemig,
bgdzie miata u nich poparcie. Mobilizacja wsrdd wloscjan nie ma po-
wodzenia jak u bolszewikdw, tak i Kolczaka lub Denikina. Uciekaj^
z wojska, tworzq. zielone bandy i walczy przeciwko rekwizycji i w za-
Isznodci od okolicznosd przechodz^ od jednych do drugich — od De-
nikina i Kolczaka do bolszewikdw i odwrotnie. Stosunek Moskwy
wzglgdem Ukrainy nie zmienil sig.
Do misji Mazurenko przyjaznie byly usposobione elementy nie
bolszewickie. О pertraktacjach z rzq.dem belszewickim zda relacjg
mimstrowi. W mlesi^c po wyjezdzie z Kijowa dowiedzial sig, йе nie-
zalezni u.s.d. organizuj^ partjg komunistdw ukrainskich i nawi^zuj^
l^cznosc z Rakowskim. Rozmawialem telegraficznie z bratem Jerzym
i radzilem jemu przyjechad do Moskwy i zobaczyc, jak wygl^da bol-
Szewizm w praktyce. Chcieli oni wys’ad do Moskwy specjaln^ dele-
gacjg, Cziczerin obiecal przyj^fi, leez Rakowski nie zgodzil na wyjazd
nie zgodzil sig. Pozniej Jerzy Mazurenko, Lisockij i inni niepodleglo-
’* Chernov, Victor Mikhailovich (1876-1952), Rusaiaii journalist, politician;
founder and leader of the Russian Social Revolutionary Party; President of the
All-Russian Constituent Assembly (1918)).
288
sciowcy byli aresztowani dopiero na interwencjg z Moskwy zostali
wypuszczeni. Natomiast przyjechal do Moskwy Rakowskij. Propo-
nowai Semenowi Mazurenko tekg ministerjaln^ w kijowskim mini-
sterstwie bolszewickim, lecz on odmdwil. Do Kijowa jezdzii Jaro-
slawf?), dowiedzial sig о odwolaniu S. Mazurenko z Moskwy i о na-
znaczeniu do Sztokholmu, lecz wyjechac nie indgl, bo grozili mu
aresztowaniem. Po przyjseiu bolszewikow do Kijowa, niepodleglo-
Smowcy nkrainscy prdbowali z nimi wspdlnle dzlalad, niektdrzy na-
wet nalezeli do rzqdu, w tym celu, ieby wzmocnid swoje pozycje,
lecz wkrotce musieli wyeofac sig i pracowali razem z powstancami
przeciwko bolszewikom.
Na same swigta wielkanocne byla prdba powstania w Kijowie,
wpadl wtedy do Kijowa Zielonyj,*1' gamlzon przeszedl ns strong Dy-
rektorjatu. Rakowskiemu postawione bylo ultimatum wyccfad sig
z Ukrainy. Ludnosd wcale nie przyjaznie byls usposobiona wzglgdem
bolszewikdw. Na tem wlasnie niepodlcglosciowcy budowali swoj^ tak-
tykg. Powstanie nie udalo sig, lecz stanowisko niepodlegl. ukr. zmu-
silo Lenina do wysiania w celu pertraktacji z nimi Krasina, ktdry
przychylnie odnosil sig do niepodlsgloSci Ukrainy. WloScjanie na
Ukrainie, narazie okazywali sympatjg do bolszewikdw, za to, ze sie-
mlg dawali, lecz kiedy zaczgly sig rekwizycje, rabunki — zajgli wzglg-
dem nich wrogq pozycjg. Przeciwko wloscjanom wrogo usposobionym
wzglgdem belszewikdw zakladali oni kombiedy (komitet biedoty),
ktdre w Rosji juz skasowano i szczuli ich na wlodcjan (burSujdw).
Lecz i te komitety komunizmu nie uznawaly, chociai byly pod wla-
dz% sowieck^. Wlodcjanie energicznie walczq. przeciwko rekwizycjom,
mimo to jednak bolszewicy strasznym terorem odbieraj^ wszystko
co im wpadnie pod rgkg (chieb, narzgdzia rolnicze i inne) i wywoz$
do Rosji. Takie wladnie postgpowanie bolszewikdw podtrzymuje na-
stroje powstancze. W Kijowie Krasin70 byl 26 czerwca w przeci^gu
tygodrria. Chcicli go bolszewicy zatrzymac jako zakladnika. Jednak
bardzo niepewnie czuli sig wtedy bolszewicy, codziennie pakuj^ sig.
Naokolo Kijowa powstania, ktdre sthimiaj^ w sposdb okrutny. Inten-
sywnie pracuje „czerezwyczajka” z Piatakowym na czele. Wszystkich
przedladuj^, a specjalnle niepodleglosciowcdw ukramskich. Jakad
eo Zelenyi, real name Terpylo, Danylo (1883-1910), guerilla leader, helped
to depose Hetman Skoropadsky!, turned against the Ukrainian People’s.Repub-
lic early 1919; fought the Bolshevik and the Russian White armies,
Krasin, Leonid Borisovich (187G-1&23), Communist leader, member of
the Supreme Council of the National Economy from 1917; People's Commissar
of Commerce and Industry; in the Soviet diplomatic service from 1919.
289
czg£6 es-er6w ukr. i obecnie wchodzi w sklad rzqdu Rakowskiego.
О komitecie zjednoczonym organizacji spolecznych nic nie slyezalem.
Odczuwa sig wielki brak medykamentdw, ludno§6 pozbawiona wszel-
kiej pomocy lekarskiej. Ukrainski Czerwony Krzyz polecil Mazuren-
kowi dostad medykamenty zagranicq.
PORCH pyta: jakie ministerstwa sowieckie w Kijowie pod wzgl$-
dem swego skiadu sq ukraiftskie? W jakim stanie ukrainskie sprawy
oswiatowe? Co si§ dzieje z kooperatywami, z handiem? Jaki urodzaj
(szczeg&owo) co z burakami? Jak stoi waluta ukraiAska. Jaka sy-
tuacja pod wzglgdem militamym Denikina i bolszewikfiw, nasza i De-
nikina i bolszewikfiw? Jak si? przedstawia armja bolazewicka?
ZUK: W jaki spos6b bolszewicy rozumiejq federacje. Czy chcq
bolszewicy przylqczyi do Ukrainy, wzglgdnie do Rosji Galicji, Buko-
winy, Wggry i Chehnszczyzng, jak r6wnie£ Bessarabjg? Jaki ich jest
Stosunek do Polski?
MAZURENKO: Ukraifiski urzqd sowiecki jest odbiciem mo-
skiewskiego, sklada sig przewaznie z wielikorasdw” i iyddw. Organi-
zacja “Borot’by” starala sig о to, ieby w sklad ministerstw wchodzili
i nkraincy, lecz bylo to stanowezo zabronione przez Moskwg. Nie-
ktdre ministerstwa zostaly zlikwidowane (komunikaeji, aprowizaeji)
i sprawami tymi zarzqdzano z Moskwy. W ministerstwie oSwiaty jest
trochg ukraifiedw. Na papierze Istniejq szkoly ukrainskie, lecz w rze-
czywistoSci niema ich. Jgzyk ukrainski zostal uznany nardwni z rosyj-
skim, Ukrainskich wydawnictw prywatnych niema, wszystko zostalo
naejonalizowane. Nowe ksiqzki od czasu do czasu wydaj^ si§ pod
kontroli, stare zas sprzedaj^ sig. Papieru niema. Teatry istniej^.
Kooperatywy funkejonuj^ pod kontroli komisarzy, bez nich wladza
sowiecka niemogla by istnled, chociaz nie bardzo im dowierza. Zjazdy
jednak sq wzbronione. Na Ukrainie, pod wzglgdem socjalizacjl za-
chowuj^ si? wstrzemie^liwiej, bankl prywatne funkejonuj^, zamiany
towarami niema. U wloscjan sikj. odbieraj^ zboie, lecz Im za to nic
nie dajg. Ratuje ich spekulacja. Zasiew byl wielki, urodzaj dobry.
Burakdw niewisie poeiano. Fabryki nie wiadomo czy bgdq funkejo-
nowaly. Hriwny i karbowance stoj$ dobrze i kursuj^ na r6wni z pie-
ni^dzmi rosyjskimi. Bolszewicy — Lenin, Rakowskij — przedtem dq-
iyli do zgody z ukraidcami, lecz popsul wszystko Piatakow. Denikin
wrogo jest usposobiony wzglgdem Ukrainy i kubanedw (rozstrzelali
Rabowola)” lecz w£rdd denikinowc6w sq ludzie, ktdrzy dbajq о po-
rt EUabovoi, Mykola (1883-1919), political leader of the Kuban Coesacke;
head of the Kuban delegation to Hetman P. Skoropadskyl in May-June ISIS;
290
trzeby iculturalne ludnosci ukrainskiej. Latwja poklada nadzieje na
bolszewikdw, z Judeniczem zas nie Ikzy sie wcale. Polakdw bolsze-
wicy nienawidza i dziwiq sie, йе Dyrektorjat zgadza sie z tym, zeby
Polacy zabrali Galicje- Oni зд za przyl^czenlem Galicji do Ukrainy,
jak rdwniez i Bessarabja ma naleznosc do Ukrainy. Polakom bol-
szewicy nic nie chcq ust^pid, lecz dla siebie chcq zabrad od Ukrainy,
donieckie zaglgbie, Hoinelszczyzne i trzy powiaty gub. Czerniowskiej.
Wojska kompletuj^ sie z ludnoSci miejscowej, na Ukrainie przewai-
nie z £yd6w, chihczykdw i lotyszdw zwalniaj^.
Na tem kohczq sie informacje p. Mazurenko, Minister zad oglo-
sil przerwe, podczas ktdrej czlonkowie konferencji sfotografowali
si?.
Po przerwie posiedzenie odbywa sie bez udziahi Mazurenka. Mi-
nister stawia na porzqdek dzienny.
DYSKUSJA О SYTUACJI MI^DZYNARODOWEJ
I WEWN^TRZNEJ
I LINJI WYTYCZNEJ NASZEJ POLITYKI.
ZUK: uwaia, ie dyskusja powinna sie prowadzld w okreslonych
granicach i migdzy innymi dad odpowiedz na takie pytania.
1) Czy mamy na tyle eily, zeby przy sprzyjaj^cych dla nas sto-
sunkach miedzynarodowych moglibysmy zabezpieczyd calkowitq nie-
podleglosd padstwow^ Ukrainy, przy jednoczesnem pol^czeniu wszyst-
kich ziem ukrainskich?
2) Czy terainiejsza konstelacja miedzynarodowa sklonna jest do
uznania miedzynarodowego naszych aspiracji pahstwowych, jeteli
z&i nie, to czy тойе sie ona poprawid.
3) Jezeli bedziemy przypuszczali, йе moiliwem jest osi^gniecie
calkowitej niepodleglodci pahstwowej z pol^czeniem wszystkich ziem
ukrainskich, — co dla nas тойе byd wabiiejszego nit cel praktyczny
naszej polityki narodowosciowej w obecnej doble:
a) zl^czenie wszystkich siem ukrainskich przy jednym z pahstw
s^stednich, wzglgdnie gnipie panstwowej na zasadzie federacji, czy
nawet autonomji, czy
president vt the Kuban Legislative Council in Eketerinodar. Killed by the mo-
narchist Russian agents in Rostov on the Don.
291
b) osiqgni?cie wlasnego panstwa suwerennego, chociaz na bylem
terytorjum, chociazby za cen? stracenia niekt6rych czgtci terytorjum
na korzysd innych panstw?
4) Przy jakirn panstwie, wzgl?dnie grupie panstwowej moiliwa
bgdzie konsolidacja wszystkich ziem ukraihskich?
a) na wschodzie (przy Moakwie?) czy
b) na zachodzie (przy Polsce?).
5) Czy mozna spodziewad si? zabezpieczenie niepodleglotci pah-
stwowej na etnograficznej czgSci pahstwa i na jakiej mianowicie?
a) siemie zachodnie (Galicja, Bukowlna, Wggry);
b) prawobrzezna Ukraina;
c) lewobrzeina Ukraina.
в) Przypu&my, ie niema mowy о zabezpieczeniu niepodieglofici
panstwowej, nietylko na calym, lecz i na czgtci terytorjum, i ojczyzna
nasza czgtciowo naleialaby do panstw oficiennych na zasadach fede-
racyjnych lub na jakichS innych prawach przynaleinosci pafistwo-
wej, — to czy nie lepiej byloby dla nas, gdyby do panstw zachod-
nich (Polska, Rumunja, Czechy) oprdcz siem ukraifiskich, ktdre jut
84 pod ich wplywem naletalyby sqsiednfe ziemie (do Polski oprdcz
Galicji Wschodniej, Chelmszczyzna i Wotyh, do Rumunji Opr6cz Bu-
kowiny i Bessarabja, do Czechoslowacji oprdcz Wggier — Lemko-
wszczyzna) ?
Odpowiedz na te pytania mote poshityd wyjsciem dla naszej
migdzynarodowej i wewngtrznej polityki praktycznej.
SbAWTNSKU: wypowiada si? przeciwko ograniczeniu dyskusji.
Materjalem do dyskusji mote rdwniet poshizyd i referat p. Panejko.
TEMNICKIJ uwata, te mozna omawiac w dyskusji i pytania
zadane przez p. Zuka.
PORCH : zgadza si? na to, by dyskusja nie byla ograniczon^.
Przechodzgc do porzqdku dziennego nadmienia, te urzqd nasz jest
nawp<51bolszewicki, ni dyktatura, ni demokracja. Urz^d musi zde-
cydowac si? na demokracj?. Mdwilo si? о tem na poeiedzeniu w Wied-
niu. Na pferwszym planie powinna by<5 konstytucja, bo to tylko mo-
te polepszyd traktowanie federacji. Naleiy wznosid municipalitety.
Rady robotnicze nic dad nie mogq. Shisznie zaznaczyl Lipinskij na
poeiedzeniu w 'Wiedhiu, te nasz$ polityk? narodowy naleiy zmienid
na terytorialnie-pafistwow^. Gabinet nasz jest organem s.d. i s.r.
Jeteli Niemcy nie b?d$ mogli oprzed si? na rzqdzie socjalistycznym,
dla Ukrainy b?dzie to zgubnem. Nadszedl czas na koalicj?. Nawet
bolszewicy moskiewscy chcq si? oprzec na wloscjanach &redniej ma-
j?tno&ci, t.zw. „sredniakach". W tym kierunku wtadnie powinna byd
282
wladza zreorganizowana. Naleiy skasowac podzial na naddnieprzan-
c6w i naddniestrzancdw, przeprowadzid faktyczne polqczenie 2-ch
Ukrain. Warunkiem jednak pol^czenia must byC zapewnienle jednym
i drugim samodzielnoCci i stanowiska panstwowego. Trzezw$ politykg
moina zjednaC i wlo&jan sredniej majgtnosci, a na nich przecie opie-
ra sig nasze gospodarstwo. Idea ta powoll toruje sobie drogg na
Ukrainie. Podstawg polityki skonomicznej musi bye wlasnosc pry-
watna, Mozliwe, ie sig skierujemy do socjalizmu, lecz ludzie nasi mu-
sz$ pozbyc sig iluzji, ze Ukraina jest fortecq socjalizmu. Najwigcej
przestrzeni dla wlasnosci prywatnej, iniejatywy prywatnje, dla ob-
cego kapitahi. Niemcy nie mog^ obejsc sig ‘bez kapitahi obcego, zeby
odbudowaC swoje gospodarstwo, a my tymbardziej. Mamy trochg
waluty obcej, — musimy j$ zuzytkowad racjonalnie. Co zas sig tyczy
sytuacji migdzynarodowej, to Ententa jui nie istnieje i nie nalsiy
pokladad zadnych nadziei na Ententg. Umowa w sprawie obrony
Francji nie jest tem, czem byia Ententa. Teraz pahstwa sq. zupelnie
odosobnione i musimy z nich wybierad i tworzyd dla siebie nowe
koncepeje polityczne. S$ oznaki, ie czechom bardzo zaleiy na dob-
rych stosunkach z Niemcami, z drugiej zas strony pragnq oni dostad
•sig do Rosji przez Ukraing. Stoj$ im jednak na drodze Rumunja
i Polska. Minister m6wil, ie naleiy szukad drogi z zachodu na wschdd.
Na bolszewizm i sowdepjg tadnych nadzisi pokladad nie mozna. Pan-
stwa Ententy, specjalnie Anglja, podsuwaj^ nam federaejg. Na to
musimy miec jui gotow^ odpowiedz. Federacja nie jest sprawy pro-
gramow& lecz tylko taktyczn^. Zasadniczo my jeste&ny federalista-
<ni, ale przed zrealizowaniem tego musi byd nasza konstytuanta, ona
musi to wyjawic. Dla wyrazenia nastroj6w federalistycznych rosjan,
motemy w ten sposdb postawic sprawg federacji, ze zjednamy sym-
patje wszystkich sil demokraeji zachodniej. Jeieli w tej sprawie ze-
chce ktokolwiek by<5 pofirednikiem, — niech lamie sobie nogi. W tym
kierunku naleiy da£ misjom wskaz6wki. Lecz trzeba odgraniczyc sig
od tych federalistdw, dla ktorych federacja jest programem.
SLAWIPJBKIJ: Tu zaszla pomylka, bo na wschodzie byia nie
rewolucja, a kataetrofa. Idea bolszewizmu jest ids^ jednostek i sil^
narzuca sig iyciu. W Niemczech 1 Austrji takze byia katastrofa, lecz
jako kraje kulturalne, prgdko z tego otrz^sngli sig, a w Rosji nie
prgdko poprawia sig stosunki, bo po katastrofie nie znalazlo sig twdr-
czych elementdw. Bolszewizm nic twdrezego w sobie niema. Na za-
chodzie bolszewizmu nie moze bye, -natomiast moze tam byd ruch
w kierunku reform socjalnych. Walczymy о niepodlegloSd, bo do
tego zmusily nas warunki, lecz my przyzwyczaiiismy sig do polityki
293
narodowej (za lud), a to nie jest politykq padstwowq. Йе Ententy
niema — to prawda. Koniec wojny — koniec hegemonji, Ententy,
lecz w jej srodowisku wzrosly Anglja i Ameryka, kt6re biorq pod'
8woj$ opiekg Francjg. Taki charakter ma umowa z Francji. Anglja
i Ameryka stajg. sig panami swiata. W Europie zachodniej ich inte-
resy id$ z polnocy przez Polskg i Czechy na pohidnie i siggaj^ do Sy-
biru. Wszgdzie musza oni miec swoje punkty oparcia. Kazde pan-
stwo i kazda narodowosc moze liczyd na ich pomoc, jeieli nie stanie
na przeszkodzie ich gospodarczo-politycznym sprawom, jeieli bgdzie
dzialac wesp61 z nimi. Wlochy i Japonja takze przez nich bgd^ za-
spokojnie. Taka jest rola swiatowa Anglji i Ameryki i ma ona okre*
dlifi i nasz^ politykg narodowq.. Dwa te panstwa s$ kulturatoe. Nie
tylko przy pomocy org&a, lecz i prawem rozszerzajq swoje wpiywy.
Tworz^ oni ligg naroddw, w kt6rej przez nadanie prawa przedstawi-
cielstwa swoim dominjom, — zabezpieczaj^ sobie wigkszoSd. Do iad-
nych zwig.zk6w migdzynarodowych, wrogich wzglgdem nich — pan-
stwa te nie dopuszcztp
Co sig tyczy spraw wewngtrznych, to Stawtoskij, zgadzaj^c sig
z Porchem, wypowiada sig za parlamentaryzmem, demokracja i kon-
strukcyjng. panstwowo-twdrcz^ politykq., lecz pow^tpiewa, czy w ofeec-
nym czasie mozliwa jest taka praca. Inni widzq u nas wiele sily od-
pomej, lecz nie widza ail twdrczych. Jezeli sami bgdziemy szli dalej,
to nie wystarczy idealow i programdw do utrzymania padstwowosci.
Niezbgdne dla nas jest uznanie innyeli pafistw i ich pomoc materjal-
ha i moralna. Staniemy wtedy znacznie wytej i latwiej bgdzie nam
walczyd z trudnoSciami wewngtrznymi. Napewno wtedy wyrzncimy
bolszewikdw, albo sami oni znikn^. Lecz co z tego ? Czterdziesci miljo-
n6w ludzi wystarcza, do walki z bolszewikami, lecz niestety zamalo
bgdzie do odbudowania i utrzymania padstwa. Z tego wynika, ie pod-
stawq padstwowosci naszej musi by6 przyznanie jej przez tone pan-
stwa. I lepiej bgdzie, jezeli w kwestji padstwowo&ii sami siebie od-
graniczymy, niz inni maj$ nas urz^dzad. PrzeSywamy obecnie epokg,
kiedy suwerennosd dawna na praktyce trad znaczenie, a tworzq. sig
nowe formy panstwowo^ci. Obecnie niema w Europie padstw suwe-
rennych, opr6cz ehyba Anglji 1 Ameryki, Wlochy na kaidym kroku
ograniczaj^, w Niemczech i Austrji tone panstwa dyktuja swoj$.
wolg. О nowopowstalych padstwach, Polsce, Czechach i Jugoslawjl
niema co mdwi6, bo one s^ calkowicie zalezne od drugich, Musimy
i my na czenri uzasadnifi naszq suwerennosc. Na wschodzie Europy
musi zorganizowad sig wielkie padstwo. Warunki historyczne i eko-
nomiczne sq odpowiednie do tego. Kiedy to bgdzie i jakie mianowicie
294
panstwo powstanie, — tago nie wiemy, lecz musimy do tego byfi
przygotowani. Ententa niema zadnych plan6w. Czekajq na silg, ktdra
mogla by bye fundamentem do odbudowy wschodu. Praktyczna poli-
tyka narodowa nakazywalaby nam wziqc w swoje rgee iniejatywg.
Lecz trzeba by bylo przyjqc plan federacji od Baltyku do Kaukazu
i dalej na wschdd i politykg wewngtrznq do warunkow kyeia migdzy-
narodowego zastosowac. Wtedy mozemy liczyd na uznanie i pomoc.
Co sig tyczy Kolczaka i Denikina, to, majqc iniejatywg w swoich rg-
kach, moiemy zabezpieczyd sig aktywnym programem federacji, po-
mijajqc Amerykg i Angljg, i w ten sposdb bgdziemy mogli uratowac
jeZeli nie zupelnq suwerennosc, to chociaz jakqs formg panstwo-
wosci.
ZALIZNIAK: Jasna i okredlona odpowiedz na pytanie ogdlne,
moie nam pomddz w odpowiedzi na pytania w sprawie naszej wew-
ngtrznej i migdzynarodowej polityki. Wojna swiatowa wywolala re-
woHucjg. Czy ona skodezyla sig, czy bgdzie seerzyla sig dalej ? Rewo-
lucja nie skonczyla sig. Jedyne wyjseie — musimy zbadac tg rowo-
lucjg. Znamionuje ona czas przejSciowy od kapitalizmu do socjaliz-
mu, lecz socjalizmu, niestety, teraz nie zaprowadzq. Rewolucja na
Ukrainie miaia charakter nie narodowy (nacjonalistyczny) a socjal-
ny. Lud i partje do wymagan panstwowo-narodowych nie byli przy-
gotowani. Walczyli przeciwko Niemcom, przeciwko hetmana, lecz nie
о padstwo. Pomimo to jednak rozwoj swiadomodci narodowej kolo-
salny i jakie by nie byly formyfyeia polityeznego, w kt6rych znajdzie
sig nasz lud, zdobycze kulturalne i moinosc dalszego rozwoju kul-
tury zostanq. To co dobre na zachodzie (wyborcze prawo, wolnosc)
u nas jest tylko karykaturq. Dqzyc do konstytuanty — jest utopjip
Byla juz u nas Rada Centralna, byla i konstytuanta i nic z tego nie
wyszlo. Najwaznlejsza kwestja polityki wewngtrznej, Przedewszyst-
kiem musimy zastanowic sig nad rozwiqzaniem kwestji agramej, lub
jak zbudowad panstwo, 4eby wladza tego panstwa byla w rgku ludu
ukrainskiego. Naleiy ziemig wigkszych obszamikdw sprzedac na
wlasnosd wloScjanom. WloScjanie chociai S3 stronnikami bolszewiz-
mu, komunizmu jednak nie uznaje To oznacza, ie rady robotnicze,
kongres robotniczy, — to wlasciwa forma wladzy i organizaeji poli-
tyeznej. Przeciwko dyktaturze — za demokracj^. Ukraina obecnie
jest w takiej sytuacji ie nie mo£e wewn^trz skonsolidowad sig, nie
moie tei normalnie prowadsid polityki zagranieznej. Na okupaejg
wojskowg nikt nie pdjdzie. Francuzi raz skompromitowall sig, i nikt
wigcej nie zechce ich nasladowac. Jedyne padstwo, kt6remu zaleiy na
tem, by byl porzqdek na Ukrainie — to sq niemey, one mogq i po-
295
пюс okazad. О federacji mozna mdwid, lecz z kim? Z narodami mniej-
szymi, od BaMyku do morza Czamego, w formie zwi^zku wojskowe-
go. Jeieli pod federaejg. ktokolwiek rozumie odbudowanie Roeji, to
hie jest realne, niema objektow, stosunki nie ekonsoHdowane i to
jeszcze bgdzie trwalo przez dhizszy czas. Wobec tego, lepiej о federa-
cji nie m6wi£. Mamy w projekeje panstwo niepodiegle i musimy tego
trzymad sig. W Europie Zachodniej bgd^ u stern now! ludzie, wtedy
i nasze stosunki poprawi^ sig. Z ludzmi terafniejszymi niepodobna
zawierad iadnej umowy. Ani na Ententg, ani na Niemcy Ifczyd nie
motomy, musimy szukac pomocy u innych pafistw i obstawad przy
Bwojem, t.j. d^tyd do niepodleglosci pahstwowej w wojskowym
zwi^zku narodowym migdzy Baftykiem i Kaukazem.
LEWICKIJ: Wszystkie nadzieje nasze zawiodly. Nlkt nie chce
nas uznad. Federacja jest dla nas niebszpieezna. Bo jeieli Ententa
bgdzie do tego nas skierowywala, to tylko z Kolczakiem 1 Denikinem
t.j. z przyszlg Rosjq. centralistycznq. I w ten sposdb skompromltuje-
my siebie przed demokraejq Europy, ktdra wkrdtce bgdzie mlala
gios. Jeieli przeprowadzic konferenejg, to tylko z bolszewikami. Bol-
szewicy dowiedli swojej pafistwowoSci. Ich wkohcu moie uznad
Ameryka, a potem Anglja. Bolszewicy jui idq na kompromis, po-
zwalaj^ mled prywatn^ wlasnodd, prywatne kapitaly. W sprawie
Galicji — moiemy wejdc w porozumienie z polakami, moie w ten
sposdb moina bgdzie unikn^A niazczenia ruchu ukraihsldego. Galicja
chce by£ zlqczona z Ukrainy. Czy dalszy udzial w konferencji £rwia-
towej da nam cokolwiek, i czy wycofanie sig stamt^d bgdzie bardzo
szkodllwem? Jeteli Galicjg oddajq. Polsce czasowo, to moiemy per-
traktowai i wzige udzial w pracy nad statutem, z zastrzetoniem
jednak, ie oba kraje chcg tworzyd jedn^ calo&5. ИгевхЦ, zostawimy
Ц sprawg delegacji naszej w Paryzu.
Na tem posiedzenie kohezy sig о godz. 9 wiecz.
PodpisaM: W. Temnickij. A. Zuk.
Posiedzenie 8.
dnia 11.8.1919. о godz. 11 rano w hotelu Purrn.
‘OBECNI: Minister W. Temniekij, A. Zuk, M. Porch, M. Slawinskij,
M. Zalizniak, w. Poletika, D. Lewickij, K. Loskij, J. Ole-
snlckij, A. Jakowlew, 0. Buraczynskij, (Panejko, Singa-
lewicz, Biberowicz odjechali do Wiednia),
Przewodniczy Minister W. Temnickij protokulnje A. Zuk.
Na porzqdku dziennym:
DALSZY CI4G DYSKUSJI POLJTYCZNEJ
JAKOWLEW: Niepowodzenie polityki zagranicznej jest rezul-
4atem naszej sytuacji wewngtrznej, nalefcy polepszyc go w kieninku
koalicji i konsolidacji sil narodowych. Trudnq. jest walka z bolszewi-
kami. Jeszcze w Kijowle, kiedy Dyrektorjat zaczql walkg, postgpowal
Wedlug programu Porcha, lecz walka z bolszewikami wymaga co in-
nego i zamiast sztantadu z&to-niebieskiego byl wywieszony czer-
-Wony. Agrarnq reform^ nalefcy przcprowadzid za pomocy rozprzeda-
mia ziemi. Wlasnote prywatna bgdzie podstawq pafistwowosci. Po*
^trzebne sq obce kapitaly dla ulepszenla gospodarstwa. Wej&fi naleiy
-w porozumienie z innymi pafistwami, kt6re powstaly na ruinach
Kosji, przeciwko Kolczaka i innych czynnikdw, ktore dqz$ do „je*
•dinej-niedielimoj”. Ostatecznie federacja mote shidyfi tematem do
Tozm6w, lecz jsko cel, nie motemy jej sobie stawlai, a musimy ob-
stawa£ przy niepodlegloSci. Bo wtedy mote dostaniemy amunicj?.
Naiefcy miefi nadziejg na Entente 1 katde inne padstwo, kt6re mote
okaza£ nam pomoc. To nie przeszkadza stosunkom naszym z Niem-
c&mi. Jeieli bgdziemy podtrzymywali dobre stosunki z handlowymi
i socjalistycznymi kolami, one nam dopomogq. Kapital oboy na-
leiy poci^gn^6 koncesjami na budowg i eksploatacjf bogactw na-
szych. Trzeba oglosid, te rzqd zabezpiecza wlasnosC obcoposiadanych.
LOSKIJ: podziela zdanie Jakowlewa. Trzeba wysla6 misjg do
pafistw nadbaltyckich — Estonji, Lotwy i Litwy.
OLESNICKIJ: zgadza sig ze zdaniem Porcha w sprawie sytuacji
wewngtrznej i federacji, dodaje jednak, te zanadto unlkac federacji
-Ude naleiy, bo to takte jest formq panstwowoSci. Poszukafi nalety
'pofiredn&fiw w sprawie federacji u obcych pafistw — Ententy
2OT
i wszczgd spraw? t? dla zdyskredytowania Rosjan. W sprawie Ga-
licji podzlela zdanie Lewickiego. W sprawie tydowskiej naleiy zajqd
odpowiednie stanowisko, wyda6 komunikat, lub not? w imieniu mi-
nisterstwa.
Minister TEMNICKIJ: „Widbjdysia wid zernli i poletity pid
zori" — omawiamy reformyy, a nie posiadamy terytorjum, na kt6-
rym moglibysmy pracowac. I ten kawal ziemi na kt6rym obecnie
znajdujemy si?, — mozemy stracid. Naleiy m6wid о tem, co nas mote
obecnie uratowad. Koniecznie nam potrzebne — amunicja, pienigdze,
towary. Na spraw? federacji musimy zapatrywac si? ze strony prak-
tycznej. Mielismy zamiar wyslad specjalng. misj? do Londynu, lecz
w Paryzn Margolinowi dali do zrozumienia, ie trzeba przedtem poro-
zumiec si? z przedstawicielami Denikina (Kolczaka), czyli innymi
slowy powiedzieli — poddajcie si? Denikinowi. Z drugiej zaS strony
Panejko twierdzi, ie wsr6d pafistw Ententy niema nikogo, ktoby na
serjo mydlal о federacji i nas do niej skierowywal, bo zasadnlczo En-
tenta ukraincdw nie uznaje, ignoruje ich i wgtpi, czy potrzebna na-
wet bn autonomja.
ZUK: Roztrzgsajgc spraw? naszej polityki zagranicznej naleiy
oceniad jg z punktu widzenia naszych zadafi narodowych. Okazalidmy
si? zupelnymi bankrutami. Panstwo bylo, lecz teraz jest tylko jego
cied, bo nie mieliSmy sil wewn?trznych, by go utrzymac, chociaz wa-
runki mi?dzynarodowe sprzyjaly nam. Sytuacja teraz jest gorszg,
nit po brzeskim traktacie, lecz my nie umiemy jej wykorzystad. Je-
teli nie mamy sily do utrzymania panstwa, to musimy sobie postawifi
drugie zadanie: polgczyc wszystkie siemie ukrainskie. I naleialo jui
w tym kierunku rozpoczgd prac? w Paryiu, lecz osiggni?cie jakich-
kolwiek rezultatdw w tym kierunku wymagalo kompromisu z rosja-
nanri na gruncie federacji. Teraz jut jest zapodno, lecz mozna prdbo-
wad. My zamykamy oezy na to, jakie sq warunki. Na papierze mamy
i panstwo suwerenne i pol^czenie z Ukraine ziem zachodnich, lecz
faktyeznie nic nie posiadamy, a na zachodzie ulokowuja si? czesi,
polacy, rumuni, a ci ostatni posuwajg si? dalej na wschdd. Moiliwe,
ie 1 polacy dojdg do Kijowa, i nie bgdzie takiej sily, kt6ra by ich
ztamtad w prgdkim czasie wyparla. Wynika z tego, ie musimy byd
przygotowani do najgorszego, nie miec iadnych zhidzed. Je&eli opu-
£cilismy odpowiednia chwil? do wzmocnienia pahstwa naszego rozum-
na politykg wewn?trzng, jezeli nie odwazamy si? za cen? federacji
z Moskwq. prdbowac ratowac siemie zachodnie, jezeli zasadnicze je-
stesmy za slab! na jakgd polityk? aktywng, — to musimy mie£ od-
wag? nazywad rzeczy po imieniu i zastosowad si? do tego co roblg bez
298
nas, inni. Je£eli mamy byd podzieleni, to niech kazda cz^stka bgdzie
miala zabezpieczone istnienie. Co sig tyczy stosunk6w wewngtrznych,
naledy nareszcie zaprowadzid jakid porzqdek kulturalny i wyprzedad
wloscjanom ziemie panskie. Bo bez racjonalnej reformy agramej
i porz^dku kulturalnego nie moiemy istniac 1 nikt nas na serjo trak-
towac nie bgdzie.
TEMNICKIJ: Co sig tyczy sprawy galicyjekiej, nadmienia, ie
komisja dla spraw polskich sklada sig z czionkow Ententy. Wplyn^c
na atrniang stanu dla Galicji Wschodniej trudno, lecz prdbowad mozna.
Przedtem obstawalem za tem, 4eby nie brae udzialu w komisji, do-
p6ki istnieje polska okupaeja, i wobec tego, ie polacy zngcajq. zig nad
hidnoSciq ukrainska, intemuja, aresztuja, nalefcy oznajmid, ie икгай-
cy wtedy tylko bgd$ mogli wziad udzial w naradach nad statutem
Galicji Wschodniej, kiedy Ententa zmusi Poiskg do przerwania prze-
sladowan ukrainedw, teroru 1 do zwolnienia niewinnie aresztowanych
i internowanych.
PORSCH: Nas namawiajq do federacji. Musza jednak nam przed-
tem zapewnid konstytuantg i pomoc, iebydmy mogli cokolwiek robUL
Stojac na gruncie niepodleglosci moiemy 1 m6wi6 о federacji, jezell
do nas z tem sig zwrdcq, lecz zadnych deklaracji nie powinniSmy skla-
dad. Wigcej zalezy nam na porozumieniu z oSciennymi panstwami,
jak Rumunja, Polska, Czechy, Niemcy, nii na zainteresowaniu sig
nami Anglji 1 Ameryki. Lecz i dotej sprawy naleiy zabierad sig oglgd-
nie. Obecnie zgodzimy sig nawet ostateeznie wzi$d udzial w komisji
polskiej, jefceli tylko Ententa zechce zlikwidowad polskie represje we
Wschodniej Galicji. Polityka strajkdw nie pociqgala za sobq nigdy
zadnych nastgpetw. Jeieli cala nasza inteligencja bgdzie siedziec
w wigzieniach polskich, jezeli my jej stamtqd nie wydostaniemy
i glosu naszego nie bgdzie w komisji, wtedy statut dla Galicji i wpro-
wadzenie jego w 2ycie moie by<5 aktem stwierdzajacym przynalei-
nosd Galicji do Polski. Nas prawie nie znaj^ zagranicq, wobec czego
nalezy dokladnie informaeje podad, specjalnie zad w kierunku ekono-
mieznym, by wzbudzid do Ukrainy zainteresowanie, jsko przedmiotu
produkeji gospodarczej. Dyskusja na ten temat daje nam wiele ma-
terjalu dla Rz^du, wigc musimy go tarn podac. Nalezy pokladad na-
dziejg na demokraejg, kt6ra wkr6tce dojdzie do wladzy, a z demokra-
cjq bgdziemy mogli zrzed sig niepodleglosci i zgodzid sig na federaejg.
Minister TEMNICKIJ: To sig rozumie, ie wszystko, о czem sig
tutaj mdwilo bgdzie podane do wiadomosci Rzqdu, lecz naleiy prze-
dewszystkiem sebrad i sformulowad, a do tego potrzebni s^ 2—3
pracownicy.
299
SLAWINSKIJ; Potrzebny jest nam taki program, ieby&ny mogli
pokaza<5 go zagranicq, program ten musi byd calkiem reainy. Ziemig
oddad wioScjanom za pienjqdze. Bo dop6ki nie bgdziemy mieli pro*
gramu realnego, nikt nie zecbce z nami m6wic. My szukamy pomocy,
lecz nikt jej nam nie okaze, i do tadnego zwlqzku z nami nie bgdzie
nalszal, bo obecnie podobni jestesmy do czlowieka, ktdry straciwszy
kredyt, dice potyczyc pienjqdze. A jezeli i ktokolwiek i odwazy sig
na poiyczkg, to bgdziemy musieli zaplacic wielki procent. Dla nas
przedewszystkiem potrzebne jest uznanie przez inne narody. Z rzq-
dem demokratycznym nie obawiamy sig nawet i federacji. W komisji,
kt6ra pracuje nad statutem Galicji niech biorq udzial przedstawiciele
ludnodci ukrainskiej, a nie oficjalni przedstawiciels paAstwa.
JAKOWLIW nie zgadza sig na branie udziahi oficjalnie w komisji
polskiej.
Na tem posiedzenie konczy sig о godz. 2 popohidniu,
Podpisali: W. Temnickij. A. Zuk.
Posiedzenie 9.
z dnia 11.8.1919. о godz. 5 wiecz. w hotelu Punn.
OBECNI: Minister W. Temnickij, Zuk, Porch, Polstika, M. Slawin-
skij, O. Buraczinskij, A. Jakowliw, Loskij, Olesnickij, Za-
lizniak, D. Lewickij.
Przewodniczy Minister W. Temnickij, protokuhije A. Zuk.
ZUK zaznacza, ie rzqd musi wypowiedziec sig w sprawie pogromdw
tydowskich i w sprawie zabezpieezenia wlasnosci obcopoddanych na
Ukrainie.
PORSCH nie zgadza sig na nowe wystqpienie (jedno juz byio) —
dop6ki nie bgdziemy uznani nie trzeba sig narzucac.
Omawia sig sprawa:
ORGANIZACJA PRASOWO-INFORMACYJNEGO WYDZIALU
Minister TEMNICKIJ podaja nastgpujqce informacje:
Gi6wny zarzqd prasowo-informacyjny opracowal projekt pracy
informacyjnej zagranicq (Biberowicz). To byio w Rdwnem. Bral
300
udzial w tem i dr. Cegielski.71 Byl projekt zorganizowania centrum
z oddzialami dla panstw romanskich w Szwajcarji, dla lud6w slo-
wianskich w Pradze i dla panstw polnocnych w Gadze. Cegielski pro-
ponowa! by obrall jego ministrem prasy zagranicq. Projektowane
centrum mialo na celu oprdez propagandy prasowej, wydawanie ksi$-
йек. Cegielski jednak ograniczyi prac? tej instytucji do propagandy
prasowej, zaznaczaj^c, ze potrzebne s$ wielkie pieni^dze na wydaw-
nictwo gazet i na honorarjum dla autordw. Ostatecznie mialo za-
latwifi spraw§ Ц G.U.M. i I, lecz dop6ki ona nie rozstrzygnigta, zad-
nych praw niema. Wyjezdzajq.c za granice, Cegielski wyjechal od
Makarenka mianowanie na kierownika propagandy prasowej. W Wle-
dniu Minister proponowal Cegietekiemu podad projekt, lecz on trochg
m6wil о tem, lecz na pismie nie podal: Informacyjna praca powinna
obejmowac nietylko wiadomosci do gazet, lecz i rzeczy powaznicjsze.
Po cz^sci pracuj^ w tym kierunku niekt6re misje, lecz praca ta jest
nieskoordynowana x dlatego niezb^dne jczt jakies centrum, D. Lewic-
kij” podal projekt instytutu propagandy, lecz na to potrzeba wiele
pieni?dzy. Misja Praska wyslala swdj projekt organizacji pracy infor-
macyjnej. Zasadniczo jeszcze nic koukretnego nie zdecydowano, a jaki
sposdb ulepezyc spraw? informacji, i tg sprawy ma si? zaj^f rada
pos!6w 1 prezes6w misji.
JAKOWLEW: pyta, jaki jest stosunek MSZ wzglgdem wiedefi-
ekiego biura prasowego.
Min. TEMNICKIJ: Biuro wiedenskie zorganizowane jest stara-
niem i kosztem Sekretarjatu galicyjskiego. Byla jut podnoszona
kwestja przyl^czenia go do nas. W razie organizacji biura prasowe-
go, biuro wiedenskie weszlo w sklad nowej organizacji.
SLA WINSKI J: Wyslany w marcu r.b. przez misj? praska pro-
jekt organizacji pracy prasowej przewiduje utworzenie specjalnego
instytutu centralnego, przy udziale fachowc6w, w zwiqzku z misjami
1 poselstwami. Praca prasowa zupelnie byla odgraniczona od wydaw-
« Tsehelakyi, Longin (1875-1850), lawyer; member of the Parliament in
Vienna (1807-1918), Galician Diet (1913-1918), the Ukrainian National Council
in Lviv (1918-1919); first Secretary of Internal Affairs of the Western Ukrain-
ian National Republic (1918-1920); Deputy Minister for Foreign Affairs of the
Ukrainian National Republic (1919); special delegate of the Western National
Republic in the USA.
w Levytskyi, Evhen (1870-1925), political leader and journalist; founder
of the Ukrainian National Democratic Party in Galicia; member of the Parlia-
ment in Vienna from 1907; member of the Ukrainian National Council in Lviv
(1918); envoy of the Western Ukrainian Republic in Berlin and Prague (1919-
1920).
301
niczej, lecz musiala podlegac instytutowi. Projektowal si$ tam takie
oddsial referat6w w rozmaitych kwestjach aktualnych dla rzqdu
i misji.
D. LEWICKIJ podaje nast£pujqcy
PROJEKT ORGANIZACJI WEWNGTRZNEJ
I ZEWN^TRZNEJ INFORMACJI PRASOWEJ
Zewnftrzna praca informacyjna moie tylko wtedy Ъуб prawidlo-
wo zorganizowana i osi^gnqd pozqdane rezultaty, jeieli sama bgdzie
dokladnie informowana, co — w danych panstwach wiedzq о Ukrai-
nie, co najwi?cej na Ukrainie interesuje kaide z tych paistw, w jaki
sposdb prasa danego panstwa traktuje sprawe wschodnlq, szczegdl-
nie poiskg, zydowskq i rosyjskq. Z tego wynika, ie przedewszystkiem
musi bye naleiycie zorganizowana informaeja wewngtrzna i ta ostat-
nia powinna bye podstawg pracy informaeyjnej. Wobec tego, ie
wewn§trzna organizaeja prasowa-informacyjna czyni regularne wy-
ciqgi prasowe, latwo mozna bgdzie obserwowac sytuacji i pracowai
wedhig zg6ry uloionego planu. Zrozumiale jest, ie praca w tych
2-ch kierunkach musi byd scisle polaczona i kierowac niq. musi jeden
czlowiek.
A.
W wielkich centrach — Londynie, Waszyngtonle, ParyAu, Rzy-
mle, Berlinie, Wiedniu — musimy w biurze informaeyjnym mie£ przy-
najmniej 2 osdby, kt6re czytaly by pisma krajowe i robily by z nich
wyciqgi dla komunikat6w tygodniowych. W mniejszych za§ centrach,
jak Bern, Gaga, Kopenhaga, Stokhohn, Chrystjanja, Holsongfors,
Ateny, Sofja, Bukareszt, Belgrad, Budapeszt, Carograd, Braga —
wystarczy nawet jeden referent do prasy' krajowej.
a
Oprdcz kierownika biura informaeyjnego powinny byfi ted pra-
cownicy do pisania na maszynie, — w malych centrach 1, w wiel-
kieh 3.
П. KIEROWNICTWO
Gldwne biuro informacyjne musi obraf sobie mlsjsce pobytu
302
w jednym z mniejszych centrdw, bo tam swobodniej moze rozwin^c
dzlalalnosd swoj$.. Gaaga posiada bardzo dobre polozenie geograficz-
ne, wobec tego, te biuro mo£e pr?dko skomunikowac sig ze wszystki-
mi g!6wnymi centrami Kontynentu. Z punktu widzenia politycznego —
wi?ksze znaczenie ma Kopenhaga, dlatego, ze tam krzyzuj^ sig
wszystkie sprawy wielkich panstw 1 na czele poselstw stoja zawsze
watoiejsi dyplomaci.
Gldwne biuro informacyjne podlega bezposrednio ministerstwu
S.Z. i bezposrednio od niego, lub przez central? podawczq w Wiedniu,
otrzymuje depesze i inny materjal, jak rdwniez dyrektywy i instruk-
cje.
Wszystkie inne biura informacyjne przesylajg. kazdy tydzien do
Biura gldwnego komunikaty w sprawie ukrainskiej w odpowiedniej
prasie krajowej. Wszystkie meldunki informacji wewn?trznej cen-
tralne biuro wykorzystuje do komunikatu tygodniowego, kt6ry prze-
zyla do Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Ten materjal wplywaj^-
cy jest dla biura centralnego podstawg dla dostarczania informacji,
wedhig otrzymanych przepisdw.
Depesze informacyjne b?d$ si? przesylaly z Wiednia tylko do
biura Centralnego i tylko stamt^d, po opracowaniu danego materjahi,
b?d% odsylaly si? do innych biur informacyjnych.
Centralne biuro informacyjne musi same popracowac i rozstrzy-
gn$<5 niekt6re kwestje i rozeslad do innych biur. Moze takze to biuro
polecid niektdrym biurom miejseowym napisac artykuly i przeslad
do centralnego biura.
Centralne Biuro Informacyjne musi skladad si?: z oddzialu przy-
chodz^cych wiadomosci, oddzial depesz 1 literacki oddzial, w pierw-
szych 2-ch oddzialach musi by6 po 2-ch pracownikdw i w 3-m trzech
pracownikdw, t.j. razem z kierowniksmi i 3-ma maszynistami jede-
na&cie osdb.
Biuro centralne wydaje dwutygodniowy biuletyn, w kt6rym
umieszcza si? najlepszy materjal, dla biuletyn6w, ktore b?dq wyda-
waly si? w rozmaitych centrach. Artykuly i inny materjal, ktdry b?-
dzia znajdowal si? w tym biuietynie musz^ byd przedrukowane nie-
zwlocznie w innych biuletynach. Biuro Informacyjne w nadzwyczaj-
nych wypadkach moie zwr6ci6 si? z zapytaniem do biura centralnego
telegraficznie, ieby sprawdzid niektdre wiadomosci, ktdre zjawily si?
w prasie.
303
ш.
PRACA BIUR INFORMACYJNYCH
Kierownikami biur informacyjnych muszq bye jednostki nale-
iqce do poselstw, zeby byl kontakt migdzy prac^ informacyjne i dy-
plomatycznq.. Niezaleznie od tego, ie biura informacyjne zaleine зд
od biura centralnego, muszq one jednak pracowad pod nadzorem
posla, ieby nie wytworzylo sig jakies specjalne przedstawicielstwo,
jak rdwnieZ kierowac sig dyplomacj^ przy przeprowadzaniu w iycie
niektdrych zadan politycznych.
Biura informacyjne musz%- przedewszystkiem postered sig о to,
by w odpowiednich panstwach byla podnoszona kwestja ukraidska-
Lepiej, zeby midi о sprawie ukrainskiej myine pogl^dy, niz zeby
milczeli. Wszystek materjal agitacyjny musi byd wykorzystany: do*
tyczy, broszury, ksi^zki liustrowane, artykuly, notatki, depesze.
Poniewaz nie posiadamy odpowiedniego personelu, naleiy po*
stawid sobie za zadanie jaknajprgdzej przygotowad.
Biuro centralne powiimo rozeslad teraz okdlniki w sprawie
ukrainskiej: Ukraina i Rosja, Ukraina i Polska, Ukraina i iydzi, nie-
podleglosd i federaeja, roie ekonomiezna Ukrainy i t.d.
IV. (KOSZTA)
Dla 6 wielkich i 13 malych biur trzeba mied 19 kierownikdw, 50
stalyeh wspdlpracownikdw i 31 osobg technicznej sily pomocniczej,
czyli razem 100 os6b. Pensja mniejwigcej taka: dla pierwszych 1000
koron, dla drugich 500 i dla trzecich 200, razem 50.000 koron. Na
wydatki kancelaryjne dla 19 biur trzeba rachowad 5.000, nieprzewi-
dziane wydatki 10.000 koron. Так, ie wszystko razem wynosi 65.000
koron, Na wydatki telegraficzne 15.000, na wydawanie biuletyn6w
(Waszyngton, Londyn, Paryz, Rzym, Berlin, Wieden Szwajcarja,
Kopenhaga, Sofja, Praga) 25.000 koron.
W ten spos6b wszystkie wydatki bgdq. wynosily 105.000 koron
ewentualnie po 125.000 koron.na miesiac.
JAKOWUW: Kiedy tworzyty sig misje M.S.Z. projektowano
zorganizowanie oddzialu prasowego w Paryiu. Bylo przy misji рагу*
skiej kolegjum dziennikarzy mielismy wyasygnowane pieni^dze, i nie-
wiadomo z czyjej winy nic z tego nie wyszlo i biuro informacyjne
bylo zlikwidowane. Zcentralizowanie wydawniczej 1 prasowej dzia-
lalno&ci potrzebne jest, lecz z organizacji speejainego instytutu na-
304
leiy zaczekafi. Misje niech w dalszym ciqgu podajq instrukcje, lecz
misje muszq miec wiedomo^ci z kraju.
SLAWINSKIJ: Nie mamy ludzi do informacji prasowych, neleiy
ich przygotowad. W centrum musi koniecznie by6 oddzial referatow.
PORSCH: Praca prasowa musi Ьуё kontrolowana przez poslow
i prezesdw misji. Projekt utworzenia instytutu dobry jest U nas brak
materjahi w kwestji politycznej, nalezy ^bierai go, opracowywai.
Tym zajmuje sig biuro prasowe w Berlinie, ono dostarcza materjal
dziennikarzom. Ksiqiki wydawac moZna i przez miejscowe finny,
a w Niemczech zglaszajq sig wydawcy. Berlinskie biuro opracowuje
przeglqd dzialalnofici politycznej dla rzqdu, jak rowniez ekonomiczne
i finansowe, takie tei zadanie i biur informacyjnych przy poselstwaeh
i misjach. Jezeli chcemy mie6 wiadomosci szczegolowsze, to nalezy
zwracac sig do biura Demerta i dostanie od niego, za niewielkq ceng
najlepszego materjalu. Do biura Woljera posylajq elg biuletyny.
Dziennikarzom placi sig osobno za artykuly. Literature zbieramy dla
siebie i rzqdn, tajne wiadomosci tei.
ZUK; Informacji u nas za duzo, lecz za malo dyplomacji. Po-
selstwa i misje sq organami przedewszystkiem dyplomatyczno-poli-
tycznymi, a nie prasowymi i wydawniczymi biurami, w ktdre one
przetworzyty sig. Funkcje te neleiy porgczy6 jakiejs specjalnej in-
stytucji. Dotqd na propaganda prasowq wydano wiele pienigdzy, re-
ziittaty jednak minimalne, bo praca idzie bez zadnego planu.
ZALIZNIAK: Ministerstwo same ma zamiar wydawac obwiesz-
czenia. Trzeba tei wydad polityczno-dyplomatyczny materjal, a takze
tlumaczenia z obcych jgzykdw w kwestji prawa migdzynarodowego
i polityki migdzynarodowej i inne.
ZUK: zauwaza, ie materjal polityczno-dyplomatyczny z historji
naszej zblera sig i bgdzie wydrukowany.
Na tem posiedzenie konczy sig о godz. S wieczorem.
Podpisal: Temnickij. Zuk.
Posiedzenie 10.
z dnia 12.8.1919. w hotelu Punn о godz. 5 popoludniu.
OBECNI: Minister W. Temnickij, Buraczinskij, M. Slawinskij, D.
Lewickij, M. Zalizniak, A. Olesnickij, K. Loskij, W. Po-
letika, A. Jakowliw, M. Porsch, Chomiak, zastgpca agenta
305
finansowego. Grupa w Berlinie.
Przewodniczy minister Temnickij, protokuhije M. Za-
lizniak.
Zastvpca agenta flnansowego p. Chomiak podaje nastgpujqce
INFORMACJE О NASZYM STANIE FTNANSOWYM ZAGRANICQ,
W ZWI^ZKU Z ZABEZPIECZENIEM POSELSTW I MISJI.
Z pienigdzmi u nas bardzo nieszczegdlnie, niewiele mamy do
swego rozporzqdzenia. Nie moiemy wykladad 10 mil. frank6w Sido-
rence. Z Wiednia wzigto 21 mil. koron zmienionych w Holandji na
dbcq walutg, a 20 mil. w koronach, 205 mil. zostalo w banku Austro-
Wegierskim. W Berlinie do rozporzqdzenia okoto 210.000 marek po-
siadamy. Zamknietych w banku niemieckim w Berlinie okolo 412 mil.
marek. Dokladnego sprawozdania dad nie moze, bo nie w tym celu
jechal tutaj.
TEMNICKIJ: He jest wog61e pienigdzy, He zamkni£to, ile 1 w ja-
ki sposdb mozna dostad, ile mozecie dad na polityka zagranicznq.
CHOMIAK: W Berlinie wzi?to 8 mil. marek na rachunek osdbi-
sty Supruna. Z tych 3.116.103 mil. wydano na misje od stycznia do
sierpnia. Suprun chcial otworzyd dwa fondy: na misje i fondy naro-
dowe. Byio to uczynione z wiedefiskiego fondu panstwowego. Spra-
we dalszych wypiat misjom Stoi marnle. Wiedenskie akredytywy
Supruna sq wyczerpane calkowicie. W Berlinie Suprun posiada akre-
dytywy na 150 mH., z tych 110 mil. na cele wytej wskazane, a 40 mil.
moglo Ьуё uzyte na inne cele. Z 41 mil. koron austrjackich (21 zmie-
nionych i 20 koron) przeznacza sig na fondy misyjne, a % na na-
rodowe fondy.
PORSCH: posi zlozyi sprawozdanie ministrowi о pakietach
z pieni^dzmi do Holandji i dla niego i о akredytywach na 110 mil.
na Berlin. Zapytuje p. Chomiaka, czy finansowa agencja moie zaspo-
koi6 potrzeby misji do konca roku.
CHOMIAK: Pieniqdze bgdq si§ wyplacaly, lecz jak dhigo nie
mozna z g6ry przewidziec.
SLAWINSKIJ: W jaki sposdb wyplacac pensjg urzgdnikom?
Najlepiej byio by, gdyby agencja finansowa zakupowala odnosne
waluty i wyplacala je w odpowiednieh walutach misjom.
LEWICKIJ: Nalezy zabezpieczyc misje na dluzszy czas, bo to
306
uproszcza robot?. Ustalic nalezy dla kazdej misji walutg jej рай-
tftwa i wyplaca6 wedhig kursu od stycznia 1919 r. tj. czasu wyjazdu
misji, jak rdwniez agent flnansowy musi wyplacac wszystko co sig
nalezy wedhig etatu i nie ma prawa zam nic skreSlac.
JAKOWLIW: na wszystkie misje i poselstwa potrzebne sq 540
tys. guldendw, a w Holandji w banku leiy wigcej nit 1 mil. guld.
TJ mnie urzgdnicy zgodzili sig Ьгаё gulden za 4 karbowaftce.
PORSCH: Stan finansowy misji obejmuje naStgpujqce: 1) etat,
2) walutg, 3) fundusze misyjne. Podnoszg kwestjg tylko waluty.
Prawo budtetowe nie pozwala robi6 wyplat w obcej walucie. Moja
propozycja — wyznaczyd osobiscie etat kazdej misji na podstawie
tych samych zasad, jak 1 w poselstwach. Pensja zasadnicza musi
Ьуб wszgdzie jednakowa, osobno mozna zatwierdzid dodatki drozy-
znianie, a osobno pokrywai rdinicg przy wymianie na walutg obcych
panstw.
SLAVvtNSKIJ: Wypowiada sig za ustaleniem waluty na krdtki
era?
PORSCH: Jeteli przyjqd etat na obcej walucie, niema dyjet. Na-
teiy przejrze6 etat na podstawie reainej pracy, i wyrobii odpowied-
nie prawo.
LOSKIJ: Wyplaca6 wedlug etatdw po okresleniu wartosci kar-
bowaica w danej walucie na podstawie kosztdw realnych zycia.
Na tem posiedzenie konczy sig о godz. 8 wiecz.
Podpisal: W. Temnickij.
Posiedzenie 11.
dnia 13.81919. w hotelu Punn о godz. 11 rano.
OBECNI: Minister W. Temnickij, M. Porsch, M. Slawinskij, D. Le-
wickij, W. Poletika, M. Zalizniak, J. Olesnickij, A. Ja-
kowlew, K. Hoskij, O. Buraczynskij, A. Zuk.
Przewodniczy Minister Temnickij, protokuhije M. Za-
lizniak.
Minister TEMNICKIJ: Cherniak oficjalnie zawiadomil, do
кейса roku misje majq utrzymanie zapewnione. Wyplaty bgdzie ro-
bila ageneja finansowa w walucie odnosnego panstwa. Spraw? usta-
lenia wydatk6w katdej misji i poselstwa zalatwi Minister weepol
z obeenymi tutaj przedstawicielami misji.
PORSCH referuje
307
SPRAW? POLITYKI EKONOMICZNEJ.
Nalezy wzbudzic zainteresowanie w odpowiednich kolach I urz$-
dach kazdego panstwa do Ukrainy, jako jednostki ekonomicznej. To
ma bye podstawq naszej pracy infonnaeyjnej. Ju± powstala idea
migdzypanstwowych i miedzynarodowych organizacji ekonomicz-
nych. W wielu miejscach byly utworzone izby handlowe. Trzeba, ie-
by nasze kooperatywy nawi^zaiy kontakt z odpowiednimi organiza-
ejami za granic^ i opracowaly sobie plan pracy. Trzeba el? zajqd
zalozeniem bankdw zagranic^ dla pracy na Ukrainie. Trzecia forma
dzialalnosci ekonomicznej — tworzenie towarzystw dla okazania po-
mocy przy wywozeniu i wwozeniu. Nalezy oszczgdzac fundusz naro-
dowy za granicq. Forma prymitywna — zmienic na walute obcq
i umiescic w panstwie neutralnym. Nam potrzebna jest zamiana to-
warami. Wszystkie panstwa europejskie przygotowuj$ towar do wy-
wiezienia na wschod. Za te pieniqdze, ktore posiadamy za granic^,
naby6 bank! zagrameq.
LEWICKIJ: specjalny nacisk kladzie na organizaeje naszej po-
lityki finansowej, w Ameryce, w celu wykorzystania pienigdzy na-
szych emigrantdw. Trzeba organizowad nasze kooperatywy zagranic^
i utworzyd centrum dla spraw ekonomicznych zagranic^, ktdre by
kontrolowalo kazde kupno (pod wzglgdem czystosci i solidno&ci).
Nalezy puscic w obrot za granic^ karbowaftce, naleiy jednak za-
bezpieczyd obc^ walutg do 30%. W tym celu wydad specjalnq serjg
naszych pienigdzy. Nalezy oglosid о bogactwach naturalnych Ukrai-
ny, zeby zaciekawic cudzoziemcdw Ukrainy.
JAKOWLEW: Sprawy waluty rozstrzygad nie mozemy, do te-
go potrzebni sa fachowce. Przy kazdej misji musimy miec panstwo-
wych komisarzy handlowych, wysylac ich moze i padstwo nieuznane.
Do tego nie trzeba wiele pienifdzy. Znajdq sig tacy, ktorzy bgd%
pracowac honorowo.
SLA WINSKI J: Podtrzymuje plan Lewickiego. Emigranci nasi
skladad depozyty w solidnym banku amerykanskim a w kraju spla-
cad walutq ukrainsk^. Zalozyc banki zagranlc^, jak np. szwajearsko-
ukrainski bank. Z kupowanlem t.zw. ,,pakiet6w" w bankach naleiy
byd ostroznie. Nie dawac zlecen ludziom nie godnym zaufania, po-
selstwa powinny zbierad dane co dane pafistwo moze dad, a czego
potrzebuje od Ukrainy. Utworzyd centrum dla hadlowo-flnansowyeh
operaeji za granic^. Niehawem wyjdzie w Pradze broszura о bogac-
twach Ukrainy. (OLESNICKU: w Anglji takze wychodzi). Wy-
jadnid nalety gdzie i jakie fabryki na Ukrainie modna zaktadad i szu-
308
каб za granicq przedsigbiorc6w I kapitalow.
ZUK: uwaza dyskusjg za bezplodnq. Zadne prawidlowe stosun-
ki ekonomiczne zagranicq nie sq mozliwe, dopdki nie bgdzie porzqd-
ku w kraju I dopdki nas nie uznajq, jako panstwo. Przedtem natefcy
umowy handlowe pozawierac z obcymi panstwami, a wtedy mozliwa
bgdzie zamiana towarami. Lecz zadnych umow nikt nie bgdzie z na-
mi zawieral, bo my nie jestesmy uznani jako panstwo. Naszq sytua-
cjg finansowq mozna poprawic tylko przez zaciqgnigcie pozycski za-
granicznej, lecz nikt jej nam nie udzieli, ze wzglgdu na nasze stano-
wisko migdzynarodowe i wewngtrzne. Kooperatywy, jako instytucje
prywathe moglyby jeszcze cokolwiek robid, lecz i one pienigdzy nie
majq. Praca nasza zagranicq w kierunku ekonomieznym mogla by
sig wyrazid jedynie w tworzeniu organlzacjl dla obopolnego poznania
ekonomicznego. One przygotowujq teren dla realnych stosunkow
ekonomicznych w przyszlosci. Przy kazdem poselstwie i misji trzeba
mied handlowych i finansowych agent6w. Agentami mogq tylko bye
ludzie wskazani przez kooperatywy.
podkresla potrzebg konsulatow i agentow ekono-
micznych zagranicq, praca ktdrych mogla by bye zesrodkowana
w centrum dla spraw ekonomicznych przy ekspozyturze ministerstwa
S.Z. zagranicq Ukrainy. Nalezy wydac instrukcje dla agentdw han-
dlowych, jak majq postgpowad i jakie majq bye stosnunki migdzy
nimi i poselstwami i misjami.
OLESNICKU: uwaza za konieezne zalozenia banku anglo-ukrain-
kkiego.
PORSCH: polityka handlowa i finansowa ma nam dopomagac
w wywalczeniu niepodleglosci Ukrainie. Jezeli bgdq wracali (niemcy)
koloni&ci niemieccy na Ukraine, mogq dad nam marki i wziqd griwny.
Na tem posiedzenie konczy sig о godz. pierwszej popoludniu.
Podpisal W. Temnickij.
Posiedzenie 12.
z dnia 14.8.1919 r. w hotelu Punn о godz. 5 popol.
OBECNI: Mmister W. Temnickij, M. Wasylko, M. Slawinskij, M.
Porsch, M. Zalizniak, J. Olesnickij, D. Poletika, A. Ja-
kowliw, K. Loskij, D. Lewickij, O. Buraczinskij, A. Zuk.
Przewodniezy minister W. Temnickij, protokuhije M. Za-
lizniak.
809
О ORGANIZACJI MISH
referuje M. Porsch: Misje organizowaly sig mechanicznie. Wyzsza
wladza naznaczata nie tylko prezesdw, lecz i urzgdnik6w, ci ostatni
czgsto byli przyjmowani bez porozumienia z prezesami. To naturai-
nie bylo powodem do spordw. Wynikla sprawa „naddnieprzancdw”
1 „rraddniestrzancdw”. Naznaczenie galicjan na odpowiedzialne po-
sady posluzylo by naszym wrogom powodem do wystqpienia prze-
ciwko nam: „intryga galicyjska". Lecz obecnosd golicjan w misjach
naszych jest niezbgdna. Migdzy nimi sq najlepsi pracownicy. Minister
mial porozmawiad z kazdym prezesem misji, jakie zmiany personalne
nalety zaprowadzic.
SLA WINSKI J: Nie nalezy robid zadnej rttenicy migdzy nad-
dnieprzancami i naddniestrzancami. Galicjanie mogq byd korzystni
na Ukrainie a naddnieprzancy w Galicji.
D. LEWICKU: Urzqd nasz jeszcze za czas6w CzechowsMego
wyslal prezesdw misji, kt6rzy nie zgadzali sig z programem polityki
wewngtrznej rzqdu. Boi sig, czy wszystko, о czem sig tu mowilo od-
powiada zamiarom rzqdu, W misjach jest wiele nieodpowiedniego
elementu, kt6ry nas kompromituje. Minister powinien zwrdcid na to
uwagg, i usunqd ten element. Zastrzega sig przeciwko narzekaniom,
ze Sekretarjat wywolal nieporozumienie.
BURACZYNSKIJ: Rozdzial migdzy galicjanami i ukraihcami
mial charakter prawno-pafistwowy. Po ogloszeniu polqczenia w stycz-
niu 1919 r. Rada ludowa uchwalila polqczenie Galicji z Ukraine, lecz
do konkretnego rezultatu nie doszto, i do przeprowadzenia tej sprawy
przez konstytuantg ma dalej istnied Rada i Sekretarjat Pafistwowy.
Dyrektorjat nie przyjql do wiadomosci mianowania przez Radg na-
rodowq uniwersalem z dnia 23 stycznia 1919 r. sekretarza spraw za-
granicznych. Na specjalnym posiedzeniu uchwalono, ze przedstawiciel
za granicq ma byd jeden, wspdtuy, z wyjqtkiem b. Austro-Wggier.
Obeada Stanowisk ma byd w porozumieniu z sekretarjatem. Tego
rzqd naddnieprzanski nie przytrzymywal Sig, Sekretarjat osobnej po-
lityki nie prowadzil. Amerykanie proponowali galicjanom wyrzed sig
Dyrektorjatu. Bolszewicy wggierscy proponowali zgodg z Leninem.
Rakowskij proponowal zawiezzenie broni, Iscz sekretarjat wszystkie
te propozycje odrzucil. W cigzkiej chwili, kiedy nie bylo amunicji,
rzqd ukrainski poslat komisje dla kontroli Sekretarjatu (Temickij:
komisji taklej nie bylo).
SLA WINSKI J: Zlej woli nie bylo w wzajemnych stosunkach mig-
dzy galicjanami i naddnieprzancami, sq tylko rdinice historyczne,
310
kulturalne, psychologiczne, one to byly powodein nieporozumienia.
Jezeli dwa panstwa, to poco Galicja brala udzial w kongresie tu-
dowym? Jeieli jedno pahstwo, to poco dwaj ministrowie spraw za-
granicznych? Kiedy przyjechala do Pragi komisja w celu zawarcia
umowy handlowej z czechami, oznajmila mi, ie jestem postern
umowy handlowej z czechami, oznajmila mi, 2e jestem -postern
z Ukrainy i do spraw galicyjskich nie mam prawa mieszac sig. U nas
faktycznie nie ma jednosici. Jest jedna Ukraina bez podzialow i tak
musi by<5.
JAKOWLIW: Ja nic nie wiedzlalem о tych nieporozumieniach.
Uwazatem, ze kongres ludowy byl wlaSnie konstytuantq, о ktdrej
wspominala uchwala Rady Ludowej. W razie zmiany rsqdu polityka
zagraniczna nie powinna sig zmieniad.
SLAWINSKIJ: Poslowie reprezentujq Die rzqd, a pafistwo. Zmia-
ny w przedstawicielstwach zagranicznych naStgpujq przy zmianie
orjentacji.
OLESNICKIJ: Od chwili ogloszenia zlqczenia 2-ch panstw, ist-
nieje tylko jedno. Panejko jechal do Paryza przed zjednoczeniem. Za-
trzymanie urzgdu specjalnego sekretarza dla spraw zagranicznych
dla Galicji — byio omylkq.
PORSCH: My reprezentujemy pafistwo, konkretnie urzqd. Poli-
tyki na wlasnq rgkg nie rnozemy prowadzic. Posel nie moze bronid
swojej partji. Nie bgdzie to ziem, jezeli sig usunie ludzi, ktorzy kom-
promitujq nas.
LOSKIJ: Trzeba wyjasnid, kto ma organizowac misje, posel,
minister czy rada mirdstr6w. Trzeba, zeby poszl naznaczal do szdstej
rangi wlqcznie. Jezeli pracownlk jest nieodpowiednim, minister po
porozumieniu sig z postern, proponuje jemu zwolnic sig.
SLAWINSKIJ: Nalety wziq£ pod uwagg znaczenie demokracji
i socjalizmu. Reprezentowac pahstwo mogq tylko ludzie zasad de-
mokratycznych, zeby mogli miec kontakt z demokracjq.
TEMNICKIJ: daje wyjasnienia, kogo on zastgpuje, jakie jest
jego stanowisko wzglgdem rzqdu i panstwa do polityki wewngtrznej
ltd.
WASILKO: Przyjechatem do Berna w nieszczgsliwej godzinie.
Na dwa dni przed rezolucjq paryskq w sprawie Galicji. Lukaszewicz
absolutnie byl nieodpowiednim. Ja bylem w departamencie politycz-
nym i u posla czeskiego. Sytuacja posla ukrainskiego w Bernie nie
przyjenma. Szefem departamentu spraw politycznych jest Palawiczin,
jego szefem — Kaljonder. Kaljonder skartyl sig, ie Szwajcarja do-
tqd nie mogla uzna£ Ukrainy i to od niej niezalezne. On jest specjali-
311
atq w sprawie „ligi naroddw”. Obiecal swojq pomoc, zasiggal infor-
macje о naszej sprawie. Ja dzigkowalem jemu w imieniu Petlury.
Kiedy otrzymalem depeszg о wyslaniu Maniewicza do Rumunji wy-
slalem list do posta rumufiskiego. Ten obwinial nas w imperjalizmie
(Besarabja, Bukowina). Imig Stepankowskiego jest obecnie dla nas
bardzo szkodliwe: rumuni pewni sq, ze dostanq Besarabjg i Bukowing,
lecz chcq mied akt legalny, bo wierzq w nasza przysztoac i silg. Oni
sq zwiqzani z polakami na 4ycle i gmierd. Posel czeski Baroczek,”
ostrzega mnie, zebysmy nie rachowali na nieporozumienie w рай-
stwach Ententy. Posel rumunski ulozyl specjalny referat do urzgdu
swego, pokazal go mnie. W referacie tym sprzyja nam. Wskazuje
na wroga historycznego — Rosjg. Posel rumunski Pakljano utatwi
mi spotkanie z poslem wloskim. Hetman jest w Szwajcarji, postal
zaufanego czlowieka do Wiednia, zeby sig dowiedzied, co sig dzieje
w kolach ukrainskich. Francja ma zamiar zaprowadzid na Ukrainie
rzqd hetmana, ktory byl by pod wladzq Polski. Skoropadsld jest
kandydatem, lecz Francja jego nie chce, podaje ksigcia Czetwertyn-
ekiego. Ja jednak cfoataje za niepodleglo&iiq naszego panstwa. Rumu-
ni bardzo bojq sig wielkiej Rosji. Przeciwko polakom pomocy nam
nie dadzq, gdybysmy pogvdzili sig z polakami, pozwolq przewieid
amunicjg.
.TAKOWLIW: mowiq о eprawach pogrom6w na Ukrainie w ga-
zetach. Naleiy podac do wiadomosci postanowienie, w ktdrym przed-
stawiona jest sprawa £ydowska na Ukrainie w prawdziwem Swietle.
WASILKO: Odczytuje swojq depeszg w tej sprawie do Paryia.
Minister TEMNICKIJ: nadmienia, ze gdyby ktdremukolwiek po-
slowi przyszto by sig przemawiaS publicznie w sprawie iydowskiej,
moze wzorowad sig na depeszy Wasilka.
Nastgpnie Minister ekonstatowal, ze porzqdek dzienny konferen-
cji wyczerpany, a resume naszych posiedzen, ktdre bgdq przedsta-
wione przez p.p. Porsche i Slawinskiego, bgdq zalqczone do proto-
kolow posiedzen.
Na tym posiedzenie konczy sig о godz. 8 wieczorem.
Podpisal W. Temnickij.
312
RESUMS POSIEDZEN
przedstawione przez p. Porsche.
A.
1) Socjalno-polityczny rozwdj panstwowy calego Swiata osta-
tecznie jest tego przekonania, ie likwidacja wojny bgdzie pocz^tkiem
takiej rewolucji swiatowej, ktdra drog^ dyktatury kiasy robotnlczej
ma bezposrednio usunqd kapitaiistyczne i zaprowadzid socjalistyczne
gospodarstwo.
2) Klasa robotnicza sama jedna na calym Swiecie nie w stanie
wyzwolic si? od tych nacjonalistycznych, czasem imperjallstycznych
i odrgbnych pozycji pafistwowych, ktdre jej narzucila terazniejsza
Wojna imperjaiistyczna. Przez dhxzszy czas jeszcze nie mozna spodzie-
wad si? jednosci kiasy robotniczej, jak w kaidym panstwie z osobna,
tak x pomi^dzy danymi paristwami. Brak jednosci psychologicznej,
ideowej i organizacyjnej stoi na przeszkodzie ujednostajnienia akcji
robotniczej przeciw kapltallzmu tak na calym Swiecie, jak i w osob-
nych panstwach. Dowiodla tego najlepiej akcja proletarjatu calego
dwiata, ktdra projektowana byla na 21 lipea (protest, strajk, manife-
stacja), przeciw traktatowi Wersalskiemu i obronie rewolucji rosyj-
sklej. W Anglji, Francji, Wlochach, Belgji, Holandji, Danji, pod
wplywem uetfpstw rzqddw proletariat nie tylko nie podnldsl tego
protestu lecz calkiem zrzekl el? jego.
3) Niebezpieczenstwo dla terazniejszego rzqdu kapitalistyczne-
go dla kazdego pafistwa minflo i z kaidym dniem znika, z chwil^ za-
kadczania demobilizacji armji, a elementy socjalne, u ktorych za-
wdzieczaj^c wojnie zanikla wszekla rdinica klasowa, zaczynajqc
brad udziat w dzialalnosd ekonomicznej i zajmuj^ pewne stanowisko
klaeowe w procesie produkcji, a masy „bezrobotnych" powstalych
z powodu demobilizacji armji i przemyshi, z chwil^ przejscia prze-
mysht do pracy czasu pokojowego, kazdego dnia zmniejszaj^ sie,
specjalnie zas w panstwach zwycigzajqcych.
4) Polityka rz^ddw terazniejszych w padstwach jak w kwestji
prawodawstwa robotniczego, tak i wymagan natury socjalistycznej
pod wplywem ruchu robotniczego i nast^pstw wojny, idae w kierun-
ku rozwi^zania kompromisowego wysuni^tych przez wojn? zagadnien
ekonomicznych, finansowych etc. — 7-godz. roboczy dzieri, w kopal-
niach (Anglja) sprawa agrama, socjalizacja gdmictwa i innych ga-
Igzi, odmuwa od interwencji w Rosji, wszystkie te dane, jak rowniez
313
upadek „radianskiej” wlady ktdry mial miejsce najpierw w Ba-
war ji, a potem i na Wggrzech, — jest najlepszym dowodem upadku
idei dyktatury proletarjatu.
П. Natomiast wystgpuje na pierwezy plan demokratyzacja 1 so-
cjalizacja zycia, wplyw demdkracji socjalistycznej.
a) demokratyzuje sig iycie polityczne, nastgpuje reorganizacja
prawa wyborczego, prawa wyborczego dla kobiet i t.d.
b) rzqdy, ktdre prowadzily wojng, majq. we wszystkich pan-
stwach ustqpid a gdzieniegdzie jui ияЦрПу (Wlochy), swoje miej-
sce rzqdom wigcej demokratycznym, wigcej zbliionym do demokracji
socjalistycznej.
c) Polityka finansowa rzqddw postgpuje w kierunku zniesienia
cigzaru podatkowego na klasy zamoine, ktdre najwigeej zyskaly
w czasie wojny.
d) przygotowuje sig, a gdzie niegdzie i przeprowadza sig jui
(Rtununja, Polska) reforma agrarna, ktdra rujnuje wlasnodd obezar-
nikdw, demokratyzuje wlasnosd ziemsk^, oddaj^c w prywatne poeia-
danie wloScianom.
e) W sprawie obrony pracy zaprowadzaj^sig najszersze ref оп-
ту, ktdre ohsjmuj^ nie tylko przemysiowo-handiowe, lecz i sielsko-
gospodarskie klasy robotnicze, stawiajQC caly proletariat w znacznie
lepsze warunki, i prawne 1 materjalne, niz byly przed wojng.
f) cale gospodarstwo wstgpuje w stadjum przejdciowe od kapi-
talizmu do socjalizmu, wywohije reformy we wazystkich galgziach
gospodarstwa ludowego w duchu wymagan klasy robotniczej.
Ш. Jednak, chociai podstawy ustrojn kapitalistycznego gospo-
darczego podkopujq. sig, im dalej, tem wigcej, jednak wlasno&5 pry-
watna ma zasoby produkcji jak i dawniej zostaje podstawg ustroju
spolecznego, a demokracja form$ iycia padstwowego.
B.
Nasza sytuacja migdzynarodowa zalezy od sytuacji wewngtrznej.
Nasza bezsilnodd wewngtrzna jest bezposredni^ przyczynq tego, ie
wszystkie nasze starania przez Ententg w sprawie uznania niepod-
leglosci Ukrainy speizly na niczem.
Wobec tego wazystkie wysiiki rz^du naszego powinny hyd skie-
rowane w strong wzmocnienia naszej sytuacji panstwowej na tych
podstawach, ktdre dyktuje stanowisko obecne (wyzej zaznaczone)
wszystkich padstw Swiata, a mianowicie.
1) Rzqd musi stopniowo wprowadzac w zycie zasady demokra-
tyezne.
314 ♦
Zasada budowania wladzy panstwowej na radach, chociazby
i robotniczych — jest anachronizmem, b) 1) zasada ta byla wyra-
zicielem czasu, warunk6w migdzynarodowych 1 wewngtrznych, ktdre
byly przepowiedniq rozszerzenia wladzy soiweckiej na calym swiecie,
bo 2) spodziewali sig i omylili sig, ze takq wladzq mozna zabezpieczyc
Ukraing cd najazdu bolszewickiego.
2) Wobec tego rzqd powinien niezwlocznie zabrac sig do zapro-
wadzenia parlamentamcgo ustroju demokratycznego, — parlament
czy konstytuanta, — b) odbudowania organow samorzqdu miejsco-
wego, c) do wyborow czaaowego prezydenta republiki, opracowania
tymczasowego prawa zasadniczego, ktorem kierowalo hy sig nasze
panstwo, do konstytuanty, czy parlamentu. To sq wymagania obec-
uej chwili na Ukrainie dla zaprowadzenia porzqdku w najgorszym
czasie i dla utworzenia elastycznego aparatu wledzy pnstwowej.
Taki kierunek odbudowy panstwowej Ukrainy, wzbudziwszy
wsr6d k61 burzuazyjnej i socjalistycznej demokracji zach. Europy
wigksze zaufania do rzqdu, utworzywszy szerokq bazg socjalnq cen-
tralnej i mlejscowej wladzy panstwowej (dopuszczone eq do walki
о wladzg wszystkie elementy paAstwowe) — doprowadzi do konso*
Udacji elementdw panstwowych i okaze sig pomocnym w zaopatry-
waniu armji i uporzqdkowaniu tyI6w.
3) Muszq byd zmienione wewnqtrz panstwa zasady flnansowo-
ekonomicznej polityki, ze wzglgdu na niezmiennoSd zasad gospodar-
stwa jak w dwiatowym, tak i paAstwowym rozmiarze.
a) wlasnood prywatna jest podstawq gospodarstwa ludowego.
b) dopuszczenia w wielkim rozmiarze prywatnej inicjatywy,
rozumiejqc pod tym nie tylko indywidualnq, lecz i zbiorowq inicja-
tywg.
c) Rozwiqzanie kwestji agramej na podstawie eksproprjacji wiel-
kiej wlasnosci ziemskiej, a przy prywatnej wlasnosci ziemskiej wlo-
Scjan za wykupem.
d) Rekonstrukcja wewngtrznej polityki finansowej, z powod6w
wspomnianych w p.p. 1, 2 i 3.
e) Zaangaiowanie obcego kapitahi i sit technicznych do odbudo-
wy naszego gospodarstwa ludowego. Wszystkie kraje, posiadajqce
wiele kapitalu i sil technicznych marzq о wschodzie, о wyzwoleniu
jego z pod teroru komunistyeznego i dyktatury. Panstwa te, яре-
cjalnie zas male, jak np. Danja, Holandja, dlugo utrzymac sig nie
mogq, z powodu przepelnienia swoimi i obcymi towarami i kapitalami,
i grosi im katastrofa ekonomiczna jezeli dawny rosyjski rynek, lub
jego czgsd nie bgdzie wznowfony.
315
Lecz kapital obey, prywatno-kapiteiiStyeznego gospodarstwa
pdjdzie na Ukraing tylko wtedy, kiedy bgdzie zlikwidowana nawpdi
komunistyezna polityka rzqdu naszego, bo wtedy dopiero bgdzie
mogla swobodnie sig rozwijac prywatna iniejatywa gospodarcza.
C.
Die przeprowadzenia w iycie wymienionych reform, muszq byd
wypehdone nastgpujqce warunki:
a) niezwtoczne pojednanie sig Dyrektorjatu z powstadeaml i to
nietylko militame, lecz i socjalno-polityczne.
h) Utworzenie koalicyjnego rzqdu demokratyeznego, a wtedy
bgdziemy mogli okazad орбг zdecydowany reakeji rosyjdkiej, ktdrej
wyrazicielami sq Denikin, Kolczak i Judenicz.
c) porozumienie z demokraejq innych narodowosci na Ukrainie,
bo juz czas odrzucid wqzko-narodowo-etnograficzne zasady wladzy,
a na jego miejsce postawic narodowo-padstwowoterytorjalne.
d) Praca rzqdu, wszystkich politycznych ispolecznych organiza-
cji musi bye skierowana do konsolidaeji partji politycznych na Ukrai-
nie w kierunku padstwowo-demokratyeznym.
e) Czas ostateezny tym partjoin demokratyeznym zaprzestad
strajkowad i stanqd wreszeie do pracy przy odbudowie panstwa.
f) Wszystkie partje jak i rzqd muszq walczyd energieznie prze-
ciwko mtrygom i pracy rujnujqcej rozmaitych awanturnikdw.
g) W interesie odbudowy padstwa i ochrony zdobyczy rewolucji
i wyzwolenia narodowego musi byd zlikwidowane i to nie drogq prze-
mocy, lecz drogq porozumienia i zgody rozdwojenie migdzy naddniep-
rzaficami i naddniestrzancami, ktdre nam zarzucajq nasi wrogowie.
Z tego wzglgdu przedewszystkiem naleiy dqzyc do zjednoezenia wle-
dzy cywllnej i wojskowej w rgku Wysokiego Dyrektorjatu, jak rdw-
niez do usunigeia instytutu dyktatury i. specjalnego dowddztwa wyz-
szego armji galicyjskiej.
D.
Armja nasza zbudowana na podstawie najemnictwa. Nie majqc
moinoSci odrazu pozbyd sig tej cigzkiej materjalnie podstawy budo-
wania sily militarnej, urzqd panstwowy powinien postawic sohie za
zadanie i dolozyc wszelkich starad do tego:
1) by zaprowadzic obowiqzkowq shizbg wojskowq, i przygoto-
wawczq naukg dla rekrutdw.
316
b) Ustanowid jak w starych tak i w nowych oddzialach wojsko-
wych wladzg i dyscyphug rozumn$ na zasadzie pracy i fachowej nau-
ki, dyscypling, ktdra by przedewszystkiem spadala na oficerdw.
c) Nie maj$c dobrych kadr instruktorsklch i oficerdw sztabo-
wych i zwracajac uwagg na niebezpieczefistwo, wrazie przyjmowania
oficerdw rosyjskich, urz^d wojskowy powinien zaangazowac instruk-
torow i do&wiadczonych oficerdw sztabowych z innych panstw.
E.
Nasza polityka migdzynarodowa, pod wpiywem doswiadczenia
iyciowego, musi przeztac bujad w oblokach, a zejsc na doling moz-
liwosci reahiych. Doswiadczenie 8-miesi?cznej pracy na polu migdzy-
narodowym wszystkicch naszych misji 1 poselstw dalo nastgpujqce
rezultaty:
a) wszystkie nasze plany dotgd skierowywaty sig do edobycia
powodzenia u Ententy. Prosilismy u nich uznania naszej niepodleglo-
dci, prosilidmy materjalno-technicznej pomocy. £ycie rozbilo nasze
plany. Nie uznali nas i pomocy zadnej nie dali, doprowadzili nas do
ruiny.
Nawet Ententa jako taka sama nie istnieje. Na tie migdzynaro-
dowego zarysowuje sig dyktatura anglo-amerykanska, jak wojsko-
wa, tak i finansowo-ekonomiczna. Wobec tego nie mozemy na En-
tent? pokladad wieikie nadzieje. Na polu migdzynarodowem stoj^
jui pojedyncze panstwa swiata;
b) wobec powyzezego nie пкйе byd mowy о jakichs nadziejach
na bolszewikdw. Chociaz bolszewizm jest silnym pod wzglgdem mi-
litamym, jednak ekonomicznie przedstawia calkowitg ruin?, a wobec
tego napewno upadnie wkrdtce i miiitarnie. Jeszcze mniej nadzieji
na przyszlo&c ma komunlzm na zachodzie. Z tego wynika, ze pokla-
danie nadziei na bolszewism, jakiekoiwiek pertraktacje z Sownar-
komem, wszystko to tylko nie tyiko kompromituje nas, lecz jest
ruin^ naszej pracy panstwowej a nawet i pafistwa.
c) Nasza polityka mi?dzynarodowa musi nareszcie stac sig wig-
cej realnq. Musi sig zabrac do oceny panstw rozmaitych, starac sig
wzbudzid w niektdrych zainteresowanie do politycznej niepodleglo-
§ci. Dlatego praca wszystkich naszych misji musi isd w kierunku
zblizenia Ukrainy do pafistw, ktore z natury muszq bye nam przy-
jazne.
d) Z tego wzglgdu przedewszystkiem musi nasza polityka
migdzynarodowa zaprzyjaznid sig (ma do tego i ekonomiezne i poll-
317
tyczne powody) z panstwami osciennymi — Rumunji, Poiskg, Cze-
chami, Wlochami. Rumunja i Polska nrusz^ wreszcie zrozumied, ie
, ,jedina 1 niedielima” Rosja — to koniec ich niepodleglosci, ich d$-
ienlom imperjalistyvznym, ie niepodlegta Ukraina zabezpiecza ich
od rosjan. Wlochy, maj^e w przyszlodci wielkie zatargi z Jugoslawj^,
musi uwaiac Rosjg Wielka, ktdre jak i przedtem pod pretekstem
obrony slowian, bgdzie przejawiala swoje tendencje imperjalistyczne
jako najwigkszego wroga, a dawny handel z Ukraine pobudzilaby
politykg wtosk^. do podtrzymywania walki ludu ukraidskiego do nie-
podleglodci politycznej. A wszystkie te padstwa razem, jeieli demo-
kracji na polu ekonoicznem i politycznem nabiera coraz wigcej
ally, z drugiej zas Strony „jedina i niedielima” Rosja sklada sig
z reakcyjnych i kontrrewohicyjnych sil, — powinny zdecydowanie
podtrzymywad technicznie I dyplomatycznie demokracjg ukraidsk^
w jej walce za niepodlegloSd panstwow^.
e) W obecnej chwili, rozmaite panstwa powstaie na terenie
b. Rosji, jak np. Estonja, Litwa, Lotwa, Gruzja i inne, broni^c swoje
prawa padstwowe вд w dobrych Stosunkach z padstwami Ententy,
specjalnie zas z Anglja i Ameryk^, korzystaj^ z ich wplywu polityc*
nego, i pomocy mrliterno-technicznej. Stoj^c wdrdd nacji, ktdre wal-
czft о swe wyzwolenie narodowe, w formach panstwowych, pansfwa
bez watpienia bgdq. i nam dopomagaly gdyz silna reakcja jedyna
i niepodzielna Rosja — to marny koniec ich wysilkom do panstwo-
wosci narodowej. Otdi czas jui najwyiszy do nawi^zania najscislej-
szych stosunkdw przede wszystkiem dyplomatycznych, ze wszystkimi
tymi padstwami, zeby wykorzystad ich wplyw i stosunki z Entente
swlaszcza Anglji i Amerykl, zeby jednym frontem stan^d przeciwko
„jedynej” i w obronle wspdlnych interesdw.
e) Zawarlszy spokdj z dwoma sqsiadami, jak Rumunja 1 Polska,
zdobywszy w tych 2-ch padstwadh i w Czechach, a moie i we Wlo-
szech podtrzymanie skorzystawszy z wpiywow „Randsztatten”
(wsrdd nich takze i Finlandja), my wszystkie starania i najwigksze
sily dyplomatyczne powinnismy skierowad niezwlocznie w kierunku
uzyskania dla siebie Anglji i Ameryki.
f) Powstaje tutaj kwestja, ktdra wynika omal nie we wszystkich
panktwach, w ktdrych 84 nasze przedstawidelstwa — to sprawa fe-
deracji w Rosji. Faktem niezaprzeczonym jest, to, ie Anglja i Ame-
ryka, jak rdwniei i Niemcy w kwestji rosyjzkiej (wschodniej) stoj^
na gruncie federacyjnej przebudowy Rosji. My zasadniczo jeste&ny
fedcralistami, to zgadzamy sig z ideq ligi naroddw. Lecz w kwestji
rosyjskiej nie mozemy stad na programowem domaganiu sig Rosji
313
federacyjnej. W danym wypadku federacja jest warunkiem zdoby-
cia pomocy od Angtji i Ameryki i sposdb wykazania przed demo-
kracj^ dwuhcowosd rosyjskich federalistdw. My nie jestesmy prze-
ciwni federacji hid6w pafttftw b. Rosji. Lecz nie sil% wojskowa- Kie-
runek demokratyczny — uznanie panStwowoSci naszej, demokra-
tycznie zwolane konstytuanty шадо roz^trzygn%6 kwestj? kazda
z osdbna, — jedyna droga do pol^czenia.
RESUME POSIEDZEN
przedstawione przez p. SLAWINSKIEGO
Polityka zagranSczna Ukrainy, jak panstwa tak i ludu, musi
mied kienmsk, z jednej ktrony odpowladaj^cy obecnej sytuacji £wia-
towej, z drugiej zas strony odpowiadaj^cy naszym wymaganiom.
Sytuacja dwiatowa obecnie jest bardzo skomplikowana, jak to
zwykle bywa w przejsciowej dobie historp. Wyraznie zakre&la si?
nowy kiertmek polityki migdzynarodowej i kienmek ten malo ma
wspfilnego z tzw. dyplomacjq epoki poprzedniej. Zjawily si? nowe
elementy do utworzena nowych grup panstwowych, zwi^zkow i t.d.
i elementy te takze nie majs prawie nic wspdinego z podstawa zwiqz-
kdw epoki przedwojennej. Znaczenie suwerenitetu panstwowego za-
niklo, jak dawniej krdlowie odgraniczali si? na korzysc ludow, tak
obecnie mozna zauwa±y6 tendencje odgraniczenia niektdrych panstw
na korzys6 lud6w, mieszkaj^cych w danych panstwach, lub poza
ich granicami. Praca najwy'bitniejszych dzialaczy panstwowych Eu-
ropy i Ameryki nad doprowadzeniem do porzqdku ligi naroddw z jed-
nej strony, kongresu socjafetycznego z drugiej, wyjasnia w jakim
kierunku zaklada si? fundament przysdych ktosunkow mi^dzynaro-
dowych. G16wnymi czynnikami &wiatowymi jest obecnie radykalna
demokracja i kola socjaiistyczne, i na nich musi polegaZ ukraiftska
poHtyka zagraniczna. Biorqc pod uwag?, ze czynniki te, mniej wi?-
cej 84 czynnikami calego swiata, ze w calym Swiecie musimy szukad
podtrzymania naszych dqzen i naszej pracy panstwowej. Lecz ten
proces tworzenia nowych form stosunkdw migdzynarodowych posu-
wa si? pod warunkiem przemocy politycznej jednej grupy panstwo*'
wej nad drugq, ktdre zwyci?iyly w t^ wojn?. To nie tak zwana En-
tenta, chocia^ imi? te jeszcze nie zniklo z historji. Obecnie przewag?
maja Anglja i Ameryka, ktdre dla zahezpieczenia tej przewagi za-
warly mi?dzy sobg, zwi^zek, a dla wzmocnienia tej przewagi u siebie
przeprowadzaj^ teraz nadzwyczaj radykalne socjatne (7 godz. robocz.
319
dzieft) I polityczne reformy. Podstawq ekonomiczn^ tej przewagi eq
kolosalne interesy skonomiczne tych padstw w calej Europie, spe-
cjalnie zas na wschodzie, w Azji i na calym dwiecie. Nasze tery-
torjum, jeteli nie jest objektem, to przynajmniej drogg do tych in-
teresdw. Eiorac to wszystko pod uwagg, powmnismy zwracac uwagg
na Angljg i Amerykg, zeby zaspdkajaj^c nasze potrzeby, — nie sta-
wad na dradze, bo z tego moze wynikn^d walka w ktorej my nie
mozemy zwycigzyd.
Taki jest zakres naszej polityki migdzynarodowej wyrachowany
na czas dhiiszy. I to hy nam wystarczylo, gdybySmy sig zaliczali do
tych panstw, ktdre zwycigzyly w obecnej wojnie. Nam konSeczne jest
zaraz, jeteli nie calkowite uznanie, to przynajmniej czgsciowa pomoc
moralna i materjalna. Pomoc moraine mozemy mied od panstw ma-
lych, wchodzqcych w sklad Ententy, lub neutralnych, w socjallstycz-
nych i radykalnych kolach innych panstw i po czgdci my to posia-
damy. Cala sprawa polega na tem ie potrzebna nam natychmlast po-
moc materjalna i my nie moiemy jej miec od Ententy, Wobec tego
musimy zawierad stosunki ze wszystkimi tymi panktwami, specjal-
nie zas z osciennymi. Ci sa^siedzi (Rumunja, Polska) w polityce swo-
jej przytrzynruj^ sig rtarych zasad stosunkow miedzynarodowych,
wobec tego i musimy tak samo postgpowad z nimi. Za wszelkq. ceng,
czy to sil$, czy innym sposobem musimy zawrzec z nimi pokdj, zeby
moina byio w ten sposdb pozbyc sig najgldwniejszego wroga, bolsze-
wizmu rosyjskiego, a to co my stracimy obecnie, mozna bgdzie
w swoim czasie odzyskac, kiedy tycie polityczne Europy bgdzie nor-
malnem 1 stanie na drodze demokratyczno-socjalliStycznej.
W zwi^zku z tym mozliwa bgdzie praca w kierunku utorowania
drogi dla nawi^zania stosunkdw ekonomicznych z panstwami srodko-
wej Europy, kt6re juz sig zarysowuje — przez Pragg i Bukareszt na
Ukraine, lecz to jest zadame specjalne, — wigc о mm m6wi6 narazie
nie bgdziemy.
W koftcu nalety zaznaczyl, ze nalezy niezwlocznie zacz$c pracg
w sprawie nawi^zania stosunkdw ze wszystkimi republikami, ktdre
powstaly na terytorjum b. Rosji od Ealtyku do Kijowa. To doda
i nam i im sily moralnej.
320
70
Т-18
1365/Т2
Tiomaczenie.
Zal^cznik: Nr. 23.
U.N.R.
Przewodnlcz^cy Ukr. wojsk
delegacji dla pertraktaeji z pol.
N.D.W.P.
Dublin, 15 sierpnia 19.
Nr. 33.
Do
Wojskcwej delegacji N.D.W.P. dla prowadzenia per-
traktaeji о zawieszenie broni.
W odpowiedzi na pismo z dnia 15 sierpnia 1919. Nr. 21. Ukr.
Wojskowa Dei. ma zaszczyt odwiadczyd imiemem Gi6wnego Atama-
na Wojsk. Ukr. Narodowej Republiki:
Wszystkie wypowiedziane Ukr.W.Del. na pismie czy tez w ust-
nej formic mysli, zgodne 84 z tresci^ listu Glownego Atamana Wojsk
Ukr.N.R„ Petlury do Polskiego Gl. Dowddztwa z dn. 17.7.19. pod
L.01724, jakie stanowi podstawg dla pertraktaeji delegacji pozosta-
j^cej pod mem przewodnictwem.
Trese wyiej wspomnianego pisma Atamana Petlury podalismy
do wiadomosci Sztabu Galicyjriko-Wolynskiego Frontu w pierwszym
dniu naszego przybycia do Lwowa, t.j. w dniu 20 lipca b.r., sk^d
podano go do wiadomosci G.D.W.P. jakie na podstawie tegoz listu
uznalo za odpowiednie wejdd z naml w partraktaeje.
Pozostaj^ca pod mem przewodnictwem delegacja nie jest takze
winn^, ii Polskie gl. Dowddztwo nie upowatnilo swej delegacji pro-
wadzid partraktaeje co do niektdrych spraw poruszonych w liscie
At. Petlury a zarazem delegacja nasza nie moze z tej przyczyny
niewykonac swego zadania to jest wogdle nie wspomlnad о tych
sprawach, a dad swq zgod$ w czysto wojskowych kwestjach dalej
idqc^, niz to przewidziano w wigz^cych pelnomocnictwach.
Nie mofcemy rdwnoczesnie nie zwr6cic naszej uwagl na to, ze
me chc^c wdawac sif w omawianie pewnych politycznych spraw
I pragn^c ograniczyc si§ tylko do czysto wojskowych kwestji Polsk.
W.DeL porusza ze swej strony czyst^ polityczne kwestjg w punkeie
6. rozdziahi A. w pismie pod Nr. 21.
321
Ukr.W.Del. ma zaszczyt zapewnii P.W.Del., ie zadna kwestja
poruszona w pertraktacjach ze strony Ukr. Del. nie ma na celu stwo-
rzy6 dla nas wygodnych warunk6w dla przyszlej politycznej walki.
My pragniemy uzyskaf tylko moiliwe warunki w Ojczyznie Gai.
Armji dla jej walk! z bolszewikami na terytorjum Ukrainy, taj wal-
ki, w ktorej ona jut caly miesiqc bierze pewny udzial, co rdwniet
zaznaczono w liScie Gl. Atamana Petlury pod N.01724.
Ukr.W.Del. zapewnla P.W.Del., ze Gt Dow. wszystkich Ukr.
Wojsk nie ma zadnych agresywnych zamiardw przeciw Polsce, it,
co wiadomem jest calej Europie, prowadzi ono w£r6d najcigiszych
warunkdw wojng przeciw bolszewikom od pierwszej chwili narodzin
bolszewizmu w Rosji, tj. jut od dwuch lat, co wychodzi na bezpo*
firedni^ korzys6 calej Europy Zachodniej. Do tej wojny zebrano teraz
cal^ orgznq sil? Ukrainy i z tego powodu zadziwia GUDow.W.Ukr.
mySl о rezerwach Armji Polrikiej we wschodniej Galicji.
Ceniqc pokojowe zamiary polskie, Ukr.W.Del. podaje do wiado-
mo§ci Potek.W.Del, ze oznaezone ni$ w pifimie pod Nr. 21. minimum
polskich warurik6w, co mg tyczy zawieszenia orgza, przekracza w pew-
nych wa±nych punktach pelnomocnlctwa jakq w tej sprawie otrzy-
mala Ukr.W.Del. od Gt Atamana Petlury. Zwazywszy brak wszel-
kiej l^cznoSci z N.Dow.W.Ukr. i watno&S decyzji a do jakich nie
motemy wzi^d na siebie calej Inicjatywy i odpowiedzialnosci, Ukr.
W. Del. pros! P. W. Del. zgodzic sig na przerwanle konferencji nie
dhiiej jak na 10 dni z tem, aby jeszcze dzisiaj mogla nasza Delegacja
w petnyrn skiadme odjechafi do N.Dow.W.Ukr. przedlozenia mu wa-
runk6w, jakie proponuje P.W.Del. aby naktepnie po otrzymanej zgo-
dzle Gl. Dow6dztwa podptead tunowe na tych warunkach wzglgdnie
na wypadek nie oai^gniecia zgody, zawiadomi£ P. Gl. Dow., it per-
traktacje о zawieszenia broni zrywa sig.
General Sztabu Pulk. Lipko.
Przewodniczftcy Ukr.W.Delegacji.
Sekretarz
Husar kapt.
Za zgodno&$ z oryginalem
Lucki sotnik.
322
71
T-18
Warszawa, dn. 20 sierpnia 1919.
1314/T2
[Godlo]
Mlnisterstwo
Spraw Zagranicznych
Podsekretarz Stanu
No. 53/3.
Z polecenia p. Wice-Ministra Spraw Zagranicznych przesyiamy
ptzy niniejszym odpis depeszy gen. Tutunika1 do Przewodnicz^cego
Delegacji Ukrainskiej pulk. Lipki w D$blinie.
Z powaianiem
Sekretarjat Wice-Ministra
(podpis nieczytelny)
Do Adjntantury
Naczehiika Pafistwa
Belweder
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjntantura Generalna Warszawa
L.Dz. 1314/T2 dnia 21/VHI.1919 r.
Stawki 793.15/VII 19.55 Ddpdche au Chef Legation d’Ukraine en
Pologne Colonel Lipko, Dublin.
Je viens de recevoir renseignements certains que les troupes
polonaises passent la riviere Zbrucz et pillent la papulation Stop.
Outre cela les troupes polonaises ddsarment la milice, les comman-
dants des stations, la gendarmerie galicienne et produisent des ar-
rets Stop. Jusqu’a maintuant les Polonais ont occupe Satanow, Ju-
rynce, Aleksandrdwka, Weselec, Kuzmin, Wierzchowce, de la region
de Proskurow, Chemerynce, Kuhajowce, de la region Kamieniec,
outre cela les Polonais viennent chaque jour к Lanckoron et Smot-
i Tluttimyk, Vasyl (d. 1919), colonel of the anny of the Ukrainian People’*
Republic; Deputy Chief of the Army (winter 1919); Commander of the Army
of the Ukrainian People's Republic in 1919.
323
rycz Stop. Veuillez protester devant le commandement polonais en me
mettant en cormaissance des r£sultate Stop. Kamieuiec en Poddie
15 VTH 19.N. 01978 Tutunik General en Chef de 1’Etat Major des ar-
mes activfees.
72 T-18
Naczelne Dow6dztwo WP.
(Sztab Generalny)
W.Nr.10236/11.
Warszawa, dnia 20 sierpnia 1919 r.
1365/T2
Przebieg
pertraktacji о zawieszenie broni na froncie ukraihskim pomi^dzy De-
legacj^ Ukrainska Gldwnego Atamana Petlury i Polsk% Delegacja
Wojskowa z ramienia Naczelnego Dowddztwa Wojsk Polskich, od-
bytych w D^blinie w czasie od 10. sierpnia do 16. sierpnia 1919 r.
Dnia 10. sierpnia 1919 r. przybyla do obozu warownego Dublin
Delegacja ukrainska z plk. szt. gen. Lipko na czele о godzinie 7.30.
Delegacja polska z generalem-porucznikiem Durskim na czele
przybyla dnia 9, sierpnia 1919 г, о godzinie 13.
Sklad Delegacji polskiej z ramienia Naczelnego Dow6dztwa
Wojsk Polskich wchodz^:
1. General-porucznik Trzaska Durski, jako przewodniczqcy,
2. Podpulkownik Hoszowski Wfktor, jako czlonek.
3. Major Kaminski Antoni — czlonak,
4. Rotmistrz Berger Rudolf — czlonek.
5. Porucznik Biemacki Mieczyslaw — czlonek,
6. Porucznik Wielowieyski Zbigniew — czlonek.
W ekiad Delegacji Ukrainskiej z ramienia G16wnego Dow6dcy
Ukraihskiej Narodnej Respubliki Atamana Petlury wchodz^:
1. Pulkownik Szt. Gen. Lipko, jako przewodniczQcy,
2, Podpulkownik Szt. Gen. Lewczuk — czlonek,
3. Sotnik Maszaniecki — czlonek,
4. Sotnik Lucki — czlonek,
324
5. Sotnik H-usar — czlonek,
6. Sotnik Magalas — czlonek,
7. Sotnik Rucki — tlumacz.
О godzinic 10. po wzajenmem przedstawieniu si© czlonkdw De-
legacji i wymianie listdw uwiensytelmajqcych zagail posiedzenie
General-porucznik Trzaska Durski, zaznaczaj^c, ze rozpoczyna per-
traktaeje w nadziei, iz doprowadzq one do zawieszenia broni, ktorego
obie strony pragn^ i poiqdaj^, poniewai jako dwa s^siaduj^ce na-
rody b©d$ musiaty w najblifcszcj przysziosci zyc w zgodzie i przyjaz-
ni. Rownoczesnie prosi о zachowanie tajemnicy az do ratyfikaeji
umowy о zawieszeniu broni.
Plk. Szt. Gen. Lipko odpowiada, ie Gldwne Dowedztwo Wojsk
Ukraifiskich, pragnie dojsc do porozumienia tem bardziej, ie oba
narody maj^ wspolnego wroga bolszewikdw, z ktorymi obecnie sku-
teezng walk© prowadzi.
Gen.-por. Durski odezytuje warunki i propozycje Nacz. Dow.
W.P. (zalgcznik Nr. 1.) i objadnia na mapie linj© frontu wraz z przy-
czdlkami, stref© neutralny i linj© rozgraniczaj^c^ dzialalnosd wojsk
polskich od ukrainskich, w czasie nastqpid maj^cej wspdlnej ofenzy-
wy przeciw bolszewikom w kierunku pdln.-wsch. do Szepetdwki i da-
lej na pdlnoc.
Po wyshichaniu dodatkowych objasnieA ze strony polskiej plk.
Szt. Gen. Lipko przeczytal propozycje Gl. Dow6dcy W. Ukr. Atamana
Petlury z dnia 17. lipca 1919 r. i przy tem zaznaczyl, ie armja
ukrainska Galicyjska Naddniestrzanska, obecnie po reorganizaeji
wspolnie z armj$ Naddnieprzansk^ skuteeznie walczy przeciw bol-
szewikom.
Nastgpnie odezytuje 6 punktdw zasadniczych (zalacznik Nr. 5),
na podstawie ktorych Delegacja Wojska ukr. moie zgodzie si© na
zawieszenie broni, objasniaj^c, ie skutki tej umowy nie moga miec
iadnego wplywu na przebieg konferencji pokojowej w Paryiu. N.P.
wprowadzenie administraeji cywrlnej ukraifiskiej na terytirjum, za-
j©tem przez wojsko polskie nie moie Ьуё pretekstem dla przesqdzenia
tych obszar6w na korzyid jednej lub drugiej strony.
Na tem о godzinie 12.15 obrady odroezono do godziny 17. dla
zbadania i omdwienia warunkow w instrukcjach i propozycjach za-
wartych, ktdre wzajemnie sobie wrgezono.
Kaida Delegacja przemawiala w swoim jezyku a wnioski i pro-
pozycje zosftaly przethimaczone.
Tegoi samego dnia о godz. 16. przyjechal mjr. Kaminski z War-
325
szawy i poiaka delegacja rozpocz©la swoje posiedzenie.
Rozpatrzono propozycj© Gl. Atamana Petlury z 17. lipca b.r.,
a ie takowe zostaly podane juz do wiadomo^ci N.D.W.P. wigc posta-
nowiono na razie nie odpowiadafi, tem bardziej, ie zawieraly punkty
tyczqce si© kwestji politycznych i spraw Galicji Wsch., co zupelnie
vdbiega od kompetencji Polskiej Delegacji Wojskowej.
Nastgpnie przystqpiono do dyskusji nad „wanmkami zasadni-
«zymi” plk. Lipko (zalqcznik Nr. 5). CzgsA I. punkt 1. w eprawie
natychmiastowego wstrzymania operacji armji polskiej na wsch. od
Zbrucza przyjgto, zaznaczajac jako warunek potrzebg zatrzymania
przyczolkAw i linji demarkacyjnej i strefy neutralnej do linji rzeki
Smotrycz. Wojska ukrainskie majq byd wycofane ze strefy neutral-
nej, a shiib© bezpieczenstwa bgdq peinid polskie komendy (iandar-
merja polowa), ktdre bgdq mialy jako Iqcznikdw, oficerdw ukrain-
skich.
Punkt 2. odloiono do czasu kiedy Ukr. Del. przyjmie punkt 7.
instrukcji N.D.W.P., a mianowicie, punkty a, b, c, d.
Punkt 3. odrzucono, jako nie podpadajqcy kompetencji dzl. pol.
Punkt 4. przyjeto, ale pod warunkiem, ie bgdzie zagwaranto-
wane osobiste bezpieczenstwo, wzglgdnie nietylkalnodd tylko tym
osobom, pochodzqcym ze wsch. Galicji, ktdre sq nieposzlakowanej
przc.-izlosci. Wzglgdem obywateli, uchodzcdw ze wsch. Galicji, Sciga-
nych przez wladze polskie za czyny karygodne, antypanstwowe i prze-
ciw armji polskiej, zastrzegla sobie del. pol. w imieniu N.D.W.P.
wszelkie kroki prawne.
Punkt 5. odloiono na razie, jako tyczqcy sig epraw cywilnych.
Punkt 6. przyjgto.
11 sierpnia 1919 r. godz. 9 (drugi dzieA posiedzen).
Ukr. Del. Wojsk. wrgcza swojq pisemnq odpowiedz na warunki
zawieszenia broni, dorgczone jej dnia poprzedniego, zawarte w in-
strukcji dla rokowaA о zawieszenie broni (zalqcznik Nr. 7.), w ktd-
rej zgadzajac sig na punkty 1—6 wlqcznie instrukcji N.D.W.P. (za-
lqcznik Nr. 1.) wstrzymuje si© na razie od odpowiedzi na punkt 7a,
a w sprawie linji demarkacyjnej wzdhiz rzeki Zbrucza, oczekujqc
poprzednio na odpowiedz deleg. pol. na punkta zasadnicze dorgczone
jej przez deleg. ukr.
Co si© tyczy Szepetdwki to w mydl punktu 8. instrukcji Nacz.
Dow. W.P. mote nkr. deleg. wojsk. dopiero po zawarciu zawieszenia
broni da<5 ostatecznq odpowiedz, zaznaczajqc jut teraz, te SzepietAw-
ka, jako punkt znajdujqcy si© jeszcze na razie w r©ku bolszewikdw,
-nie mote Ъуб branym pod obrady w sprawie linji demarkacyjnej pol-
326
sko-ukraihskiej.
Na punkt 7b. ukr. deleg. zgadza sig zasadniczo jedynie na zasa-
dzle wzajemnosci, a fconkretne wnioski w powytszej kwestji postawi
dopiero po otrzymaniu odpowiedzi na postawione przez niq poprzednio
pytanie (zal^cznik Nr, 5.).
Punkt 7c, godzqc sig na 5-cio dniowy termm wypowiedzenia za-
wieszenia broni Nacz. Dow. W.Ukr. przyjmuje jednoczesnie na siebia
obowi^zek informowaf Nacz. Dow. W.P, о wszelkiej akcji bolszewi-
k6w i w razie potrzeby wezwac pomocy W.P., ktdre jedynie w tym
wypadku moga linjg demarkacyjn^ przekroczyc.
Godz^c sig na punkt 7c i 8. zaznacza ukr. deleg. wojsk., ie za-
warty w 9. punkcie warunsk wymiany jencow mote bye przez ni$
przyjgty jedynie w razie zupelnego oddania ze strony polskiej wszyst-
kich jededw tak Ukrainy Naddnieprzanskiej jak i Galicji Wschodniej.
Punkt 16. Ukrainska delegacja zgadza sig na zabezpieczenie
iycia i mienia wychodzcom polskim przed bolszewikami zamieszka-
lymi na Ukrainie na podstawie istniej^cych praw Ukr. Narod. Reap,
i w takim wypadku Rzqd Rzeczypospolitej Polskiej zapewni bezpie-
czenstwo tycia i mienia uchodicom przed polskg ofenzyw^ mieszkai-
com zachodniej czgsci Ukrainskiej Narod. Respubliki, nie bior^c pod
uwagg ich narodowosci i religji. Tresc tej odpowiedzi przedyskuto-
wano, poezem Ukr. Del. Wojsk. prosila о pisemng odpowiedi na po-
stawione przez plk. Lipko (zal^cznik Nr. 6) warunki. Temu tycze-
niu uczyniono zado&6.
14. godz.
Ukr. Del. wojskowa wrgezyla gen. por. Durskiemu list, w kt6-
rym wyraza, te na podane przez Del. pol. warunki szczegolnie na
zatrzymanie przez nas przyczdlkdw nad Zbruczem oraz strefy neu-
tralnej na wsch. od Zbrucza zgodzic sig nie moze i prosi о wydanie
pozwolenia na jej powrdt do Kamiefica Podolskiego.
Gen. Por. Durski wezwal Ukr. Del. Wojsk. do sail obrad i przed-
stawil jej skutki zerwania rokowan, radzgc jej, aby sig wpierw dele-
gaci ukr. nad tym krokiem dobrze zastanowili i porozumich z Nacz.
Dow. W.Ukr. Zarazem wezwal gen. Durski, aby podali swoje kon-
kretne wnioski wzgl. warunki, a to odrgbne:
a) odnoSnie do zawieszenia broni,
b) wspdlnej akcji bojowej przeciw bolszewikom.
Ukr. Del. zgodzila sig i wyslala jedn^ depeszg do Szefa Sztabu
Generainego atamana Petlury, drug$ do szefa Set. armji wsch.-galic.
327
17. godz.
Polska Dei. wojsk. wyjechala do Warszawy, celem porozumie-
nia sig z Nacz. Dow. W.P. i wyjednania zlagodzenia warunkdw zawie-
szenia broni.
13. sierpnia 1919 r. godz. 14.
Po powrocie delegacji polskiej z Warszawy rozpoezynaj^ sig po-
nowne obrady dnia 13.8.
Przewodnicz^cy gen. por. Durski otwiera о godz. 18 posiedzenie.
Przewodniczqcy Delegacji ukraidskiej plk. Szt. Gen. Lipko
usprawiedliwia, ze wskutek braku pol^czenia Hughesem z Naczelnem
Dowodztwem Wojsk Ukrainskich w KamieAcu Podolskim, nie moze
jeszcze dac dzis odpowiedzi na pismo z dnia lO.bm. Uczyni to na-
tychmiast po porozumieniu sig ze swojem Dowddztwem.
Gen. por. Durski: Nacz. Dow. W.P. oswiadczylo, ze ivszelka akcja
bojowa zostaje z chwili podpisania traktatu о zawieszeniu broni zu-
pelnie wstrzymana. Linj^ rozdzielaj^c^ (demarkacyjn^) migdzy
frontem polskim a ukrainskim ma byd rzeka Zbrucz z niezbgdnymi
i dotychczas juz osi^gnigtymi zabezpieczeniami na wschodnim brzegu
tej rzeki (przyczolki mostowe).
Nacz. Dow. W.P. wstrzymalo sw$ akejg na Kamieniec Podolski,
by podniesd znaczenie atamana Petlury i by dad dow6d, ii ocenia
nalezycie wartosd wojskowa Kamiehca Podolskiego dla Ukraincdw.
Koniecznem jest stworzenie strefy neutralnej przynajmniej
5 km. dla obydwu stron.
Z chwilq. podpisania zawieszenia broni w Dgblinie bgdzie wysla-
ny do Nacz. Dow. W.Ukr. oficer lacznikowy z pomocnikami i na od-
wr6t Nacz. Dow. W.Ukr. zechce wydelegowac swego Ucznika z po-
mocnikami, celem ulozenia dalszej przewidzianej wspolakcji.
Nacz. Dow. W.P. zastrzega sobie woln^ rgkg na wypadek prze-
lamania frontu ukrainskiego przez bolszewikow i uderzenia ich na
poiskg linjg, wzglgdnie gdyby Nacz. Dow. W.Ukr. iyczyloby sobie
w tym wypadku pomocy.
Akcja wojsk atamana Petlury na Szepetdwkg nieudala sig, mimo
to ukazaly sig falszywe biuletyny о zajgciu nawet Dubna.
Pulk. Szt. Gen. Lipko: To intryga bolszewikow.
Gen. Por. Durski: Nacz. Dow. W.P. nie ma iadnych nieprzyja-
cielskich zamiardw przeciw Petlurze. Przez swoj$ akejg chce stwo-
rzyc dla siebie taktyeznie dogodna sytuaejg i uzyskad poteiczenie
migdzy Zbruczem a frontem poleskim.
Mimo zajgcia Rowna przez Polakdw, ktdre jui nast^pQo, Nacz.
328
Dow. WJ*. zaznacza, ze poruszenie to nie jest ofenzyw^ 1 proponuje
linjg demarkacyjng.
Aby okazad swq dobrq wolg Nacz. Dow. W.P. jest sklonne, po-
niewaz widzi, ie wojskom ukrainskim nasza akcja na Szepetdwkg nie
jest dogodna, zatrzymal swg ofenzywg na linji Woloczyska, Toki,
Teofilpol, Komica, Kriwan, Hoszcze, Pustomysty, Brezan, (zal^cznik
Nr. 11.).
Zwrdcic muszg na to uwagg, ze nasza kawalerja jest juz za*
dyrygowana na Szepetdwkg, wobec czego rozkaz sciagnigcia jej
w tyl doszedlby zapdzno. Nacz. Dow. W.P. dalo poleeenie jednak, by
sig kawalerja w razie napotkania wojsk ukrainskich nie wdawala
w walkg zaczepn$.
Nacz. Dow. W.P. zgda ze strony ukrainskiej dobrej woli, gdyi
w razie zerwania tych ukladdw nie mogloby po raz 10. z rzgdu roz-
poczynai nowych.
Hk. Szt. Gen. Lipko: Po porozumieniu sig Hughesem z mojem
Dowddztwem dam jutro, t.j. 14.b.m. szczeg61owq odpowiedz.
Na tem posiedzenie skonczono.
Poniewaz jednak i dnia 14.8. nie udalo sig uzyskad bezposred-
niego poiqczenia Hughesem z Kamiedcem Pod., zestawila ukr. del.
wojsk. na podstawie posiadanych instrukcji ostatecznq odpowiedf
na propozycjg pol. del. wojsk. i dorgczyla jq о godz. 16.
Odpowied£ tg rozdzielono na dwa zasadnicze rozdzialy, jak te-
go t^dat gen. Durski na posiedzeniu z dnia 11.8. о godz. 14., a mia-
nowicie:
1) odnoSnie do zawarcia zawieszenia broni i
2) odnoSnie do zawarcia przymierza wojskowego w celu wspdlnej
akcji przeciw bolszewikom.
Ad.1. Nic nie wspominajqc о strefie neutralnej ani tez о przy-
czdlkach mostowych na Zbruczu zqdaja ukraincy linji tej rzeki od
wsi Trechpclski az do jej ujscia, jako rozgraniczajacej tyly armji
polskiej i ukrainskiej, nastgpnie omawiaja szeroko sposdb wydawa-
nia przepustek na przekraczanie tej linji i wreszcie poruszajq ponow-
nie z^danie, aby armji galicyjskiej byio pozwolonem uzupelniad swe
szeregi przez rekrutacjg ludnosci ukrainskiej z pewnego obszaru
Galicji Wschodniej.
Koncz^c slowami „blitsze szczegdly tej umowy opracuje osobna
komisja wojskowo-polityczna о jakiej mowi sig dokladniej w rozdzia-
le drugim.
Nastgpnie godzg. sig ukraincy na termin 30-to dniowy i 5-cio
dniowy wypowiedzenia tak jak byio przez nas zaproponowane.
329
Ad.n.l). Wojskom polskim przeznacza si© dla operacji przeciw
bolszewikom strefa lezqca na zachdd od linji: wie6 Trechpolski, mia-
sto Jampol, m. Kurin wzdiut rzeki Horyn do wsi Mniszyn, Lipki,
Szczyniczyn, Ludwipol, Stryj Borowoje stacja Odwlojkowo Blezowo,
wzdlui rzeki Stwieza do ujscia jej w Ргуреб.
Wojska ukrainskie operujq w strefie na wsch6d od tej linji. Na
wypadek posuwania si© polskich 1 ukrainskich wojsk na poludnlo-
wschdd od Prypeci linja rozgranizcajqca b©dzie ustanowiona dodat-
kowo.
2) . Na zach6d od linji rozgraniczajqcej operacyjne ktrefy polskiej
i ukrainskiej armji na ukrainskim terytorjum w bylych granicach
panstwa Rosyjskiego administracyjno-ustawodawcza i zwierzchnia
wladza naleiy zaraz po podpisaniu tego traktatu do Ukraihekiej Re-
publiki Ludowej. Granica zachodnia tego terytorjum bgdzie ustano-
wiona przez osobnq wojskowo-polltycznq misjg, wojska polskie zo-
bowi^zujq si© na przyszlos6 wyjs6 z tego rejonu, gdy Rzqd Ukrain-
skiej Republiki Ludowej bgdzie to uwaial za niezbgdne i motliwe.
3) . Linja podana w punkcie 3. jest oznaczona na mapie 1:200000.
4) . Utywanie kolei ielaznych w celach operacyjnych przeciw bol-
szewikom w sqsiednich rejonach polskiej i ukrainskiej strefy opera-
cyjnej, a takie wzajemna pomoc w tych strefach zasadnicze przyj-
muje sig jednak w kazdym razie za obopolnem porozumieniu si©
Nacz. Dow. W.P. i Ukr.
Zasadnicze pozwala si© na korzystanie z kolei zelaznych takie
w celach handlowych, jednak po porozumieniu si© obu rzqddw.
5) . W pigtnasty dzien tego traktatu ma si© zaczqd wzajemna
wymiana wszystkich jeficow tak Naddnieprzahskich jak 1 Galicyj-
skich ukraincdw.
6) . fcqdajq ukraincy zwrotu sanitarnego materjahi oraz perso-
nelu zdobytego przez wojska polskie na armji galicyjskiej.
7) . Sprawy uzupelnienia armji galic. rekrutami i materjalem
wojennnym, powrotu wszystkich obywateli ukr. pochodzqcych z Ga-
llcji do ojezyzny i opracuje specjalna komisja wojskowo-polityczna,
ktdra ma rozpoczq<5 swe prace niepd£niej jak w 15 dni po zawarciu za-
wieszenia broni.
8) . Wszystkie warunki, na jakich polska i ukrainska delegacja
zawieraj^ ten uklad nie majq zadnego wplywu dla rozstrzygnigeia
terytorjalnych i politycznych pytan о stosunku Polski i calej Ukrainy.
Porozumiawszy si© uprzednio z Nacz. Dow. WP. Polska Dele-
gacja Wojskowa dor©czyla Ukrairiskiej Delegacji Wojskowej obszer-
nq odpowiedz na jej pismo z dnia 14.8. (stawiajqc jednoezesnie mi-
330
nimum t%dah Nacz. Dow. WP. (zal^cznik 21.).
W odpowiedzi na to na posiedzeniu odbytem dn, 15.8. przewod-
niczqcy UkraiAskiej Delegacji Wojskowej pulk. Szt. Gen. Lipko za-
wiadamia, ie kompetencja reprezentowanej przez niego Delegacji nie
aigga tak dalsko, by m6gl dac zaraz definitywn^ odpowiedt na pod-
stawione przez Poiskg Delegacy warunki w piAmie z dn. 15 bun. 1.21.
(zal^cznik 21). Poniewaz nie moze Delegacja Ukrainska osiagn^c po-
iaczenia Hughesem z Nacz. Dow. W.Ukr., tyczy sobie przerwanie
obrad na najdalej 10 (dzlesi^c) dni, by mogla pojechaA do Kamienca
Podolskiego. Gdyby postawione przez Poiskg Delegacjg warunki zo-
staly przez Nacz. Dow. W.Ukr. zaakceptowane, wtedy wr6ci celem
podpisania traktatu, w przeciwnym bowiem razie zawiadomi Nacz.
Dow. W.P. о swojej decyzji.
Polska Delegacja Wojskowa zgadza si§ i przewodnicz^cy wydaje
odpowiednie zarzqdzenie celem wyjazdu Ukrainskiej Delegacji.
W mi^dzyczasie daje Nacz. Dow. W.P. zna6, ie przybyla do War-
szawy Ukrainska Delegacja z Pulk. Lipeckim na czele i pragnie po*
rozumiec sig z Ukr. Delegacja Wojskowq, obraduj^cq w Dyblinie, ma-
jac dla niej wazne instrukcje. Zaznacza zarazem, ze Ukrainska Dele-
gacja nie powinna wyjezdzac bez porozumienia si$ z pulk. Lipeckim.
Na wypadek przerwania obecnych pertraktaeji zastrzega sobie Nacz.
Dow. WiP. woIbq. rgkg w operacjach wojennych na wschAd, jakotez
w eprawie ewentuahiych p6zniejszych rokowan.
Czlonek UkraiAskiej Delegacji Wojskowej sot. Lucki oswiadeza
co nastgpuje:
W pi&mie Polskiej Delegacji Wojskowej z dnia 15. b.m. 1.21. za-
warty jest nastgpujqcy ustep:
„Zauwazono odniienne dqzenie poszczeg61nych delegat6w, brak
jednosci w zapatrywaniach co do kwestji wojskowych, politycznych
i gospodarczych, co bylo juz poprzednio przyczyna wielokrotnego
zrywania ukladdw.
О ile Polska Delegacja Wojskowa z przyjemnoscia zauwazyla
u jednej czgAci Delegacji Ukrainskiej dobr^ сЬ^б zawarcia zawiesze-
nia broni i pokoju dla idei wznioSlejszych, owianych pragnieniem —
przy pomocy akcji polskiej zwalczania bolszewizmu, to druga grupa
UkraiAskiej Delegacji Wojekowej usihije zajqc si? w pierwszej linji
zagadnieniami bardziej lokalnemi, w danym wypadku podrz^dnemi,
pragnqc stworzyc dla siebie dogodne warunki dla przyszlego terenu
zapasdw politycznych”.
Ust§p ten odnosi sig do reprezentant6w zachodnio-ukrainskiej
republiki i uzasadniony jest tem, ie potrzeby wschodnio-gaUcyjskiej
331
armji ukrainskiej odmienne 54 co do potrzeb wojska Giownego Ata-
mana Petlury. Mimo wiqzacych nas instrukcji poszlismy bardzo da-
leko, gdyi zalezy nam na stworzeniu warunkdw wspdlnego poiycia.
Kazdej stronie pobitej cigzko jest prosid о pokoj, skoro zas my na
to zdecydowali&my sig, to jest to dowodem, ie faktycznie tego prag-
niemy. Wojny z polakami nie chcemy, chcemy jg prowadzic tylko
z bolszewikami. Do tego potrzebne sq nam uzupelnienia w materjale
ludzkim i martwym ze Wschodniej Galicji dla zasilenia naszej armji,
jest to bowiem kwestja istnienia armji. Z tych samych przyczyn sq
nam potrzcbni obecnie jeficy ze Wschodniej Galicji.
Sotnik Mszanicki popiera wywody sotnika Luckiego, zwracajqc
uwagg na psyche ludnoSci ukrainskiej, zaraionej ideami rewohicyj-
nemi, dlatego uzycie jej do walki z bolszewizmem bgdzie lepsze niz
bezczynnoSc w domu. Мойе sig ona bardzo latwo zwrdcifi przeciw po-
lakom, ktdrych uwaiad bgda tylko jako okupantdw.
Puikownik Szt. Gen. Lipko porusza kwestjg przyczolkow mosto-
wych i zaznacza, йе bezposrednia stycznosc ludnosci ukrainskiej
z wojskiem polskim moglaby doprowadzic do stare, co znowu zepsulo-
by wzajemny stosunek Nacz. Dow. W.P. i Ukr., a agitaeja migdzy
ludno&ciq ukrainska moglaby bye zkierowan^ przeciw rzqdowi ukrain-
skiemu.
Ppulk. Hoszowski zbija jego twierdzenia, poniewa£ niestychan^
jest rzeezq. by z okazji zawieszenia broni armja cofala sig z zajgtych
pozycji, dlatego juz polacy muszq. obstawac przy zatrzymaniu przy-
czdlkdw w swoich rgkach, ie nakazuj^ to wzglgdy strategiezne; r6w-
noezesnie zauwazono, ze obsadzenie na czas zawieszenia broni kilku
miejscowosci nie moze by6 podstawq rozruchow na tie polityeznym.
Major Kaminski, rotmistrz Berger zabieraj$ rdwniez w powyz-
szych kwestjach gios.
Gen .-por. Durski komunikuje, йе wniesione przez ukrainska de-
iegacjg wojskowa do Min. Spr, Wewngtrznych pismo w sprawie skla-
dania przysiggi przez urzgdnikow — ukraificow w bylej Wschodniej
Galicji zostalo przez kurjera wyslane do Warszawy.
Sotnik Mszanicki wnosi pismo do Nacz. Dow. W.P. w sprawie
zarekwirowanych w Buczaczu przez por. W.P. Kaczora rzeezy i pie-
nigdzy, bgdacych wlasnoSeia profesora uniwersytetu w Kamiencu
Pod. Fieroda Szweca.
Ukrainska Delegacja Wojskowa porozumiawszy sig aparatem
Hughesa z przewodnicz^cym, bawi^cej obecnie w Warszawie Delega-
cji Ukr., pulk. Linickim, odwiadeza, ze przerywa rokowania i wyjez-
332
dza z Dgblina dnia 16.8.1919 r. pociqgiem osobowym, odchodz^cym
о godz. 15.40.
Przed odjazdem swoim dor^czyla Ukr. Del. Wojsk. odpowiedz na
pismo polskiej delegacji z dnia 15.8. (zal. 21.), tlomaczqc jedno-
czefinie blizej powody przerwania rokowan, (zal. 23).
Charakterystyka pertraktacji.
Juz w pierwszym dniu pertraktacji zarysowaly si? zasadnicze
r6znice poglqddw obu delegacji, me rokujq.ce bynajmniej szybkiego
doj£cia do porozumienia. Wynikalo to ju2 przedewszystkiem z cha-
rakterystyki deleg. ukr., ktfira wyraznie dzielila si? na 2 odlamy, dQ-
i%ce do zupelnie odr?bnych cel6w. Wtenczas gdy czlonkowie Delega-
cji Ukr., b?dqcy przedstawicielami armji Galic. wysungli na pierwszy
plan spraw? uzupelnienia ich armji iywym i martwym materjalem
z Galicji Wschodniej, iqdaj^c jednoczeSnie pewnych koncesji poli-
tycznych na obszarze tego kraju, to w przeciwienstwie do nich przed-
Stawiciele armji Ukrainy Naddnieprzafiskiej zrezygnowali jui zupel-
nie pod kazdym wzglgdem z Galicji Wschodniej, stojqc natomiast
twardo na stanowisku rzeki Zbrucza, jako linji demarkacyjnej i od-
mawiajqc kategorycznie dyktowanie ze strony polskiej jakichkolwiek
warunkdw odnosnie do obszardw na wschdd od Zbrucza. Powyzsze
i^dania Deleg. Ukr. naleiy uwazac jako gl6wny pow6d, ie obie de-
legate po tygodniowych obradach nie doszly do zadnych konkret-
nych rezultat6w a i na przyszlosfi mozna &mialo twierdzi6, ze Dele-
gacja Ukr., w sklad ktdrej b?dq wchodzic przedstawiciele armji
galic. nigdy nie podpisze traktatu, nie dajgcego im przynajmniej pew-
nych koncesji w Galicji Wsch. dzi§ki kt6rym mogliby utrzyma£ przez
czas dhizszy egzystencj? armji galicyjskiej.
73 T-64
Confidentiel.
Varsovie, le 17 aoftt 1919.
2097/T5
[Do Jen. Carton de Wiartl
Mon G£n6ral,
Je voudrais revenir encore sur notre conversation d'hier soir.
333
Croyez moi, ce que Гоп veut faire de la Galicie Orientate sera un
malheur pour tous see habitants. Les Ruthtoes ont suffisamment
prouvfi leur complete incapacity d’organisation. Aussi bten tes Po-
lonais que les Ruthtees de te-bas voudraient pouvoir enfin vivre et
travailler en security. Ne croyez-vous pas qu’il faudrait r£ftechir
encore avant de douner un regime dfefinitif i ces regions tellement
6prouvfes?
И у a aussi le c6t£ 6conomique. Nous traitons avec Perkins et
j’espfere que ces n6gociations am&neront non seulement la conclusion
d’une affaire, mais toute une collaboration 6conomique intime et de
longue dur£e entre 1’Angleterre et la Poiogne. И serait regrettable
de сгёег h&tiveanent un £tat de choses qui vouerait la Galicie Orien-
tate aux intrigues ytrangferes et au chaos, i la veiile de la conclusion
d’un accord des plus importants. Nous regretterions d’avoir 6tabli
un regime qui rendrait impossible 1’exploitation et la raise en valeur
des terrains p6trolif£res qui sont 1’objet de nos pertractations avec
Perkins. Je ne doute pas que vous personnellement, mon General,
vous rendez compte de ce que deviendrait [’administration, la secu-
rity et les conditions 6conomiques du pays, sourais aux m&hodes dez
RuthSnes qui n’admettraient pas une administration, assurant 1’or-
dre, puisque c’est justement te dSsordre qui, dans 10 ou 15 ans, per-
mettrait de detacher la Galicie Orientate de la Poiogne. Vous pouvez
vous imaginer combien de marks et ensuite de roubles affluenraient
en Galicie pour entretenir le dfisordre.
Le Gouvernement Polonais eat en train d’&aborer un plan de-
division administrative de toute la Poiogne en provinces autonomes.
Les provinces i population mixte, (ceiles de Stanistew6w, de Lem-
berg et de Przemysl, cette derntere avec la rivtere Wisloka, comme
fronttere de I’ouest), recevront une autonomie qui pour sftr corres-
ponds aux exigences de la Conference. И serait peut-£tre indiqufe
de remettre de quelques semaines le r^gtement d£finitif de cette
question d difficile, afin de nous donrier le temps d’&aborer notre
plan de provinces administratives et de conclure 1’arrangement avec
Perkins.
Reeevez, mon cher General, {’expression de ma haute considera-
tion.
[Stamp] Naczelne Dow6dztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 2097/T5 duia 31/ХП1919 r.
[Wicm. Skrzynski : List do Gen. Carton de Wiart w sprawie
Galicji Wschodniej].
334
74
DHP-R No. 185
1919 slerpiefi 16, Warszawa. — Depesza Ministerstwa Spraw Zagra-
nicznych de posla polskiego w Paryiu M. Zamoysldego о przybyciu
do Warszawy delegacji rz^du S. Petlury w celu uzyskania pomocy
Polski w walce przeciw Rosji Radzieckiej.
Do wiadomosci delegacji polskiej.
Do Warszawy przybyla delegacja rzgdu Petiury w skiadzie na-
stgpujgcym: Prezes Pylipczuk — byly minister komunikaeji, Tulu-
pa — dyrektor deparamentu politycznego Min. Spraw Zagr., pul-
kownicy: Lipnickij i Pawhik. Pelnomocnictwa mowig о nawigzaniu
stosunkdw z Polska oraz о ewentualnym uzyskaniu pomocy ze strony
polskiej w walce przeciw bolszewikom1. О He uzyskamy calkowite
d£sint£ressement w sprawie Galicji i p6tnocnego Wolynia oraz gwa-
raneje dchrego traktowania ludnoSci poleskiej, a uda si$ unikng6
uznania Ukrainy, reflektowalibysmy na ewentualne wyzyskanie ich
jako sily antybolszewicklej dla prgdszego zlikwidowama wojny, wy-
magajgcej ogromnego nakladu naszych sil wojskowych, materjal-
nych i finansowych. Waznym jest r6wniez doskonaly urodzaj tego-
roezny na Ukrainie. Prosimy zwroci6 uwagg Ententy, ze zbliza si§
kampania zimowa, a na dhighn froncie antybolszewickim, ktdrym
zaslaniamy Enropg, zolnierz potrzebuje cieplej odziezy, вкагЬ pomocy
finansowej dla zaopatrzenia kilkusettysigcznej armii.
75
DHP-R No. 187
1919 sierpleft 23, Warszawa. — Depesza Ministerstwa Spraw Zagra-
nlcznych do posla polskiego w Paryiu M. Zamoyskiego zawierajqca
instrukcje w sprawie sposobu informowanla о rokowaniach Polski
z S. Petiury.
W Warszawie dhyty si§ rokowanla z ddegacjg Petlury1, szczeg61y
bgdg Panu przesiane w swolm czasie. Obecnie jednak, gdyby ktofi
zapytywal, zechce Pan oswiadezyd, ze 1) rokowania byly prowadzone
w celu ulatwienia akcji przeciw bolszewikom, 2) Polska nie uznala
panstwa ukrainskiego, 3) uzyskalismy zrzeczenie si§ Galicji wschod-
335
niej przez Ukraing, lecz ze wzglgdu na aliantdw nie zawierali&ny zad-
nych umdw w kwestji granic, 4) Umowa jest w fonnie jednostronnej
deklaracji Ukrainy.
Rozezyfrowany tekst depeszy, maszynopis.
AMSZ, Poselstwo RP w Paryzu, w. 3, t. 1, podt. 1.
76 T-19
Panstwowy Urz^d dla Spraw Je6c6w
Uchodzcow i Robotnikdw
w Warszawie.
29 sierpnia 1919 r.
13543 SK/SM
Odpis
TAJNE.
1495/T2
SciAle poufne.
DO MINISTRA WOJNY
w mlejscu
Kilkakrotnie zdarzato sig, ie transporty jencdw ukrainskich,
b. zofriierzy armji austryjackiej, kt6re w drodze powrotnej do miej-
sca swego zamieszkania, t.j. do Galicji Wschodniej, przejezdialy przez
Wieden, na skutek interwencji wiedehskiego przedstawidela Ukrainy
(prawdopodobnie t.zw. „Zachodniej”) wyslane byly przez rzqd nie-
miecko-austryjacki do Czech i tam internowane. Podobne wydarzenie
mialo miejsce — wedhig raportu tamtejszego polskiego charge d’af-
faires — takze w Belgradzie. Mianowicie gdy na punkcie zbornym
w Belgradzie znajdowalo sig 345 jencdw ukraincdw z Galicji Wschod-
niej, reklamowal ich nieznany bliiej przedstawiciel misji ukrainskiej
i na poparcie swego zqdania przedloiyl pismo, podpisane przez Mi-
nistra Klofaca, na mocy ktdrego rz^d czeski poleca czeskiej misji
w Belgradzie zajycie si$ repatrjacjq Ukraincdw, stacja zborna nie
uznala zqdan rzekomej mieji ukrainskiej, ale pod wplywem agitacji
rozwinigtej przez te miej@, jency ukrainscy oswiadczyli, ze nie chc$
byd repatrojwani przez Polakow i opu&cili punkt zborny, udajqc sig
do misji czeskiej. Daisze losy tych jencdw dotychczas nie znane.
Interwencjg czesk^ elown^, a nawet czynn^, na korzysc jencdw
335
ukrainskich <— has sprowadzenia ich do Czech — moznaby wytloma-
czyd, jak to czyni charge d'affaires w Belgradzie Dr. Stefanski, go-
r^c^ ehgciq. przedstawienia siebie jako jedynych obroncdw ucignio-
nych Slowian. Wogdle jakil jest cel internowania Ukraiftcow wCze-
chaeh, gdzie jest brak zywnosci, gdzie sytuacja socjalna nieustannie
wre i gdzie w tych warunkach Ukraldcy — ktdrzy w kazdym razie
tgskni$ do powrotu do domu — tworzyc musz^ element bardzo nie-
poz^dany, a w pawnych momentach nawet grozny?
Sg to fakty charakterystyczne, ktdre nabieraj^ hardzo powaz-
nego znaczenia 1 zupelnie nie tnog^ byd obojgtne dla Rz^du Polskie-
go, gdy sig je rozpatrzy w zwiqzku z przygotowujgcq. sig repatrjacja
70.000 ukraincdw, znajdujqcych sig jako jencdw z b. armji austro-
wggierskiej we Wloszech. 2 Wloch przeprowadza sig obecnie repatrja-
cja wszystkich jencdw, b. zolnierzy armji austro-wggierskiej, w ogol-
nej ilosci okolo 600 tysigcy ludzi. Repatrjacja Niemcow austryjac-
kich zajmuje si? specjalny Urzqd Panstwowy niemiecko-austryjacki.
Oprdcz tego Urzgdu dziala jeszcze w Wiednhi wydzial dla jencdw w li-
kwiduj^cym sig austro-wggierskim ministerstwie wojny. Faktycznie
dzis wydsial ten nie ma zadnej racji istnienia, poniewaz repatrjacja
swoich obywateli zajmuje sig wlasne organy panstw, ktdre powstaly
na gruzach Austrji. Wydzial ten jednak za wszelk^ ceng ze wzglgdu
na osobrste interesy wSrdd urzgdnikdw — pragnie utrzymac swoje
ratnienie i udaje mu sig to о tyle, о ile od czasu do czasu — ze wzglg-
du na posiadana rzekomo przez niego organizacjg — otrzymuje od
Panstw wchodzQcych dawniej w sklad Austrji, jakies zlecenia. Obec-
nie, о lie wiedomo, Wydzial ten doklada wszelkich staran, aby uj^d
w swe rgce repatrjacjg Ukraincdw z Wloch a misja ukrainska
w Wiedniu, ktdra wogdle zadnej repatrjacji nie moze przeprowa-
dzad — popiera gorqco te starania.
Rzqd wloski wstrzymuje narazie wyjazd ukraiftcdw z powodu
tego jak brzmi^ nieoficjalne, ale z powaznych zrddel doniesienia —
ze sytuacja polityczna Galicji Wschodniej nie jest jeszcze wyjasniona
i te nazywaloby si? ewakuacj^ Ukraincdw do Polski. Takie stano-
wrsko dowodsi, ze rzqd wloski nie ma narazie w tej sprawie wyraznej
wytycznej. Jest ono wybitnie wyczekuj^cem i przeto nie moze trwac
dhigo. Gdy rz$d wloski wytyczna, powezmie, rozpocznie na tem tie
odpowiednia akcj? i przyst^pi wdwczas do wywozenia Ukraincdw.
Ale kto i dok^d bgdzie wywozil?
Jezeli ta repatrjacja odbylaby sig z pominigciem odpowiednich
organdw polskich, mogloby si? zdarzyc, ze jezeli nie wszystkie, to
liczne transporty z Ukraincami kierowane bylyby z Wiednia do
337
Czech. NaStqpiloby wowczas tak liezne skupieuie ukraifiedw w Cze-
chach, ze mueialoby ono budzid powazne wqtpliwodci, przyczem trze-
ha pamigtad, ze wsr6d Ukraihc6w jest stale tendeneja — chod nie
wszczgto na tem tie jeszcze zadnej powaznej akcji — tworzenia z jefi-
edw we Wloszech armji na wz6r gen. Hallera.
Pafifftwowy Urz^d do Spraw Powrotu Jeficdw, Uchodzcdw, i Ro-
botnikdw przeto uwaza, ze nalezy wyjasnid w drodze dyplomatycznej:
1) co znaczy staia interweneja rz^du czeskiego, z pominigeiem wladz
polskich na korzysd je£c6w-Ukraihc6w z Galicji Wschodniej; 2) ilu
jefic6w Ukraihc6w z Galicji Wschodniej skupiono w Czechach I w re-
zultacie 3) zapobiedz wtrgcaniu sig organdw czeskrch do repatrjacji
ukrainc6w z Galicji Wschodniej i zapobiedz skupianiu tych Ukraih-
c6w w Czechach.
Za zgodnosd:
(podpis nleczytelny)
Generalny Komiearz:
Pawlikowski m.p.
11 T-51?
D. vm/187.
Ao/T
1410/T4
TELEGRAM SZYFROWY
Hr. Zamoyski do Ministerjum Spraw Zagranicznych
- w Warszawie
Paryz, 29/3.1919.18 h 18
otrzym. 30/VUI 10h30
Byl dziS u mnie Maklakow i pytai о informaeja о hr. ,3em de
Kozban”, ktdry od dhizszego czasu bawi u Denikina i podaje sig za
przedstawiciela naszego Rz^du, Denikin chod niema mu nic do zarzu-
cenia, w braku jakichkolwisk uwierzytelnien nie wie jak sig do niego
odnosid. Proszg о telegraficzn^ instrukcje. W dalszym ci^gu rozmo-
wy Maklakow wspomnial о rozczarowaniu tutejszych Ukraihcdw
wskutek rzekomej umowy migdzy nami a Petlury, co do Galicji
Wschodniej. Nazywaj^ jq zdrad$ popelnion^ przez Kurdynowskiego.
338
Maklakow uwa&alby takq umowg za wielki sukces dla Polski, sqdzi
jednak, ze mekorzystnie byioby utrzymywac jq w tajemnicy, gdyi
Denikin kt6ry z Ц... § by unikad zatargu z Petiurq, co oczywiscie
na stale mu sig nie uda, atakujqc Petlury narazilby sig na konflikt
zawczesny, Maklakow jest zdania, ze byioby wskazanem komuniko-
wa6 sobie wzajemnie takie umowy. Przyspieszenie ustanowienia wza-
jemnej prezentacji dyplomatycznej byioby srodkiem do tego i prosi
on о przynaglenie agr&nent dla Kutiepowa. Odpowiedzialem, ze wed-
lug moich informacji umowy z Petiurq niema 1 jezeli co w tym du-
chu jest, u nas przewidywane to to tylko jednostronna dsklaracja
Petlury....
78 T-57
Warszawa, 2JX.19.
M.W. Fr.
w Polsce
Sztab Generalny П Bhiro.
1479
KOPJA TELEGRAMU:
I. Gen. Franchet dTEsperay1 przeslal mi, zardwno jak Panu wia-*
domofid о oswiadczeniu Denikina, ze uwaza on jakiekolwiek wspol-
dzialanie z Petiurq za nlemozliwe, ze wzglgdu na jego szkodiiwoSfi dla
dziela odbudowy zjednoczonej Rosji.
П. W obecnej sytuacji armja Denikina musi stawi6 czolo w cen-
trze swoim energieznej kontr-ofenzywie bolszewiekiej, ktdra jui
osiqgngla znaezne sukcesy w kierunku Donca. Przedewszystkiem waz-
nem jest, aby ta armja, uie korzyStajqc ze wspdMzialania z eilami
ukralnskiemi nie byia skrepowanq z lewej strony przez wrog^ akcj?
tych oStatnich.
Ш. Proszg Pana о zwrdcenie ei^ do rzqdu polskiego, ktdry zgod-
nie z poprzedniemi wiadomosciami utrzymuje stosunki z Petlurq
z prosbq, aby zechcial wywrzed nad wjdyw w celu powstrzymania go
i wykazania wzglgdem Denikina, w braku wspdldzialania, przyjaznego
neutralitetu, a to dla wyzszego interesu ogdlnej akcji przeciwko bol-
szewikom.
podp. Clemenceau.
i Franchet «ГЕврегеу, Louie Felix Marie Francois (1856-1942), Francb
general; commander of the French forces in the Balkans in 1918,
339
79
Т-19
Т-19 1453/Т2
Odpis
Nastgpuj^ca depesza zostala podchwycona przez stacjg radiowo-tele-
graficz.nq w Rrzezanach: 9/9/ о 11/49 h.:
Tlomaczenie z francuskiego. — Zmerynka — 9/9. —
Do Panstw Koalicji i do wszystkich Mocarstw fiwiata. —
Dwa lata ubiegly jak nardd ukrainski oswiadczyl calemu Swiatu
sw% wolg bye niezawislym i wolnym. Od tego czasu prowadzi on nie-
ustanng walkg przeciw bolszewikom, komunistom, moskwitom, mimo
rozmaitych trudnosci migdzynarodowych. Bgd^c zupelnie izolowan%,
Demokratyczna Republika Ukrainska kontynuowala walk? przeciwko
bolszewikom, klad^c zaporg przeciw bolszewickiemu pochodowi na
Zach6d. Walka ta, ktdra kosztowala niezbezon^ ilosd ofiar i bardzo
wiele materjahi, miala powodzenle, gdyz wigksza czgsd terytorjum
ukrainskiego zostala uwo’lniona od najazdu. Wzigcie Kijowa, stolicy
Ukrainy, kt6re mialo miejsee po krwawych i cigzkich waikach w pa-
migtnym dniu 30 sierpnia b.r. о godzinie 6 wiecz., byio szczytem suk-
cesow swietnej armji Ukrainskiej. Nazajutrz 31 sierpnia о godzinie
9 rano, ochotuicze oddzialy Armji Denikina, pod dow6dztwem Gene-
rala von Bredowa1, wstqpily bez walk do Kijowa. Wojska Demokra-
tyeznej Republiki Ukrainskiej nie mialy zamiaru prowadzid walki
na ulicach miasta Kijowa, przeciw wojskom Denikina i nie sprzeci-
wialy sig ich wejsciu do miasta, uwazaj^c za moilwe uregulowanie
tej sprawy w sposdb ugodowy i wierzqc, ze wojska Denikina nie ma-
ЭЯ przyczyny zajmowania miasta, kt6re opuSdli botezewicy przepg-
dzeni przez Wojska Ukrainskie, lecz rzecz miala sig inaczej, wszedl-
szy do Kijowa z wigkszemi silami wojska Denikina z broni^ w rgku
zajgty od poez^tku wrogie stanowisko wobec wojsk Demokratycznej
Republiki Ukrainskiej. Rozpoczgli natychmiast pojedynczy ogied kara-
binowy i przystpili do rozbrajania niektorych oddziatw wobec tego
wojska ukraidskie w interesie mieszkaftcow opuscily miasto aby nie
dopuficic do walk ulieznych. W ten sposdb Armja Denikinska nie zwa-
zaj^c na niebezpieczedstwo zagrazaj^ce od wspdlnego wroga bolsze-
wikow przyjgla od poczqtku za zadanie kompletnego zniszczenia su-
i Bredov, Nicolai Emilevich (1873-19 ). Russian general; commanded the
A. Denikin Army (1919-1920); Interned by the Poles he was permitted to
transfer his troops through Roumanla to the Crimea in 1920.
340
wik6w przyjgla od pocz^tku za zadanie kompletnego znSszczenia eu-
werennosci demokratycznej Republiki Ukrainskiej, cel dla kt6rego
walczyil takze bolszewicy. W ten sposdb oddzialy Denikina weszly
do Kijowa bez najmniejszego wysilku, gdyz bolszewicy rzucili wszyst-
kie swe sily, przeciw wojskom Ukrainskim, odci^zaj^c zupelnie front
Denikina. Wiedz^c dobrze ze Armja Denikina, skierowan^ byla prze-
ciw bolszewikom i popieran^ w tym wzglgdzie przez Panstwa Koalicji,
Rzqd Demokratycznej Republiki Ukrainskiej poczynil kroki, aby nie
dopuscic do walk i dojfid do strategicznej ugody z Denikinem w prze-
konaniu, ze jego celem jest walka przeciw bolszewikom rosyjskim,
a nie przeciw Armji Ukrainskiej, ktdra data dowdd wytrwalosci i sta-
nowczosci w walkach z bolszewikami. Jeszcze przed zajgciem Kijowa
Nacz. Dow. Armji Ukrainskiej wyslalo specjalny delegacjg z Gene-
ralem Omelianowiczem Pawlenki, na czele, w celu rozpoczgcia ukla-
d6w z Armjq Denikina. Komenda grupy Armji Denikina w obrgbie
Kijowa nie zgodzila sig na rozpoczgcie ukladow, oswiadczaj^c, ze
uwata armjg Petlury za bolszewick^. Odrzucila ona w ten sposdb ka-
tegoryczny wszelkie prdby ugody, groz^c aresztowaniem delegacji
w razie, gdyby ona prdbowala dojrc do Komendy Naczelnej Armji
Ochotniczej. Rdwnoczesnie na terytorjum Ukrainy, zajgtem przez
Wojska Denikina, Nowe Wladze denikinowskie rozpoczgly energicznq
pracg przeciw cywilizacji Ukrainskiej. Zabraniaj^ one uiywania
ukrainskiego jgzyka w szkolach, kosciolach i instytucjach rz^dowych
1 prywatnych staraj^c sig wszystkimi silami zgniesd u ludnosei po-
czucie narodowe. Rzqd Denikina zreweltowal przeciwko sobie pub-
liczne masy, stwarzaj^c atmosferg wielkiego niezadowolenia, ktdre
bgdzie powodem nowych rozruchdw i nowego przelewu krwi, zamlast
dojscia do strategicznego porozumienia. W walce przeciw bolszewi-
kom. Denikin pomaga wlasciwie samym bolszewikom, przez swoj$ nie-
oglgdna poiitykg, rozdrabniajfjc swoje sily i nasze i stwarzaj^c przy-
chylne warunki dla nowej propagandy bolszewickiej. Wobec tego,
Rzqd Demokratycznej Republiki Ukrainskiej protestujqc w sposdb
energiczny, przeciw podobnemu stanowisku Armji Denikina, spodzie-
wa sig, ze Mocarstwa Koalicji w interesie ludzkosci wywr^ swdj
wplyw na Denikina i zmuszq go do porozumienia sig z Nacz. Dow.
Armji Ukrainskiej j do natychmiastowego opuszczenia zajgtego przez
niego terytorjum Ukrainskiego w miarg jak Armja Ukrainska bg-
kuacji terytorjum Ukrainskiego w miarg jak Armja Ukrainska bg-
dzie postgpowala naprzdd w energicznej walce przeciw anarchii bol-
szewickiej. Rzqd Ukrainski jest przekonany, ze rozs^dna ugoda stra-
tegiczna migdzy wszystkiemi czynnemi silami w walce przeciw bol-
341
szewikom, rnoqe jedynie doprowadzii do oetatecznego zwyci^stwa 1 do
zupetnego zlikwidowania komunizmu rosyjskiego.
Kamieniec Podolski, dnia 4 wrzasnia 1919.
(—) Prezydent Rady Ministr6w
Demokratycznej Republiki Ukrainskiej
Isaak Mazepa’
Minister Spraw Zagranicznych
Andrzej Lewickl*
Dow. Frontu Galicyjskiego
Oddzial П No. 979/П
Glatty, Kapitan
80
DHP-R, No. 197
1919 wrzesieh 5, Warszawa. — Depesza Ministerstwa Spraw Zagra-
nicznych do posla polskiego w Paryiu M. Zamoyskiego о stanowisko
gen. A. Denikina wobec Polski po zaj^ciu Kijowa przez jego wojska.
Kijdw 30 sierpnia zaj$ty oddzialy ukrainskie, nazajutrz weszly
wojska Denikina wypierajqc Petlurowefiw; Ukraiflcy galicyjscy prze-
szli na strong Rosjan. Bredow, dowddca sil Denikina, nie uznaje
Petlury i wyrazii gotowosc rokowan jedynie z Galicjanami. Wobec
tego udal sig do Kijowa general Krauss, Niemiec z arrnii galicyjsfcich
з Mazepa, Isaak (1884-1952), agronomist; member of the Ukrainian Social
Democratic Labor Party; member of the Ukrainian Labor Congress (1919);
Minister of Internal Affairs from April 1919; Prime Minister of the Ukrainian
People’s Republic from Aug. 1919; Minister of Agrarian Affairs (May-June
1920).
« Livytskyi, Andrij (1879-1945), jurist; member of the Ukrainian Social
Democratic Labor Party; Provincial Commissar of the Poltava region (1917);
member of the Ukrainian Labor Congress (1919); Minister of Justice (April
1919); also Minister of Foreign Affairs of the Ukrainian People’s Republic
(Aug. 1919); head of the Diplomatic Mission to Poland from October 1919;
signed the Peace and Alliance Convention between Poland and the Ukrainian
People’s Republic (April 1920).
342
Rusin6w. Petlura oswiadczyl przedstawicielowi naszego sztabu, t»
dqty<5 bgdzie do uniknigcia walki z Denikinem ze wzglgdu na akcjg
przeciw bolszewikom, jednak got6w jest stawic opdr w obronie nie-
podleglosei Ukrainy. Lw6w (sie) zaprotestowal przeciw zajgciu Ki-
jowa przez Denikina. Powiedzial tez, ze Denikinowi chodzi о pozy-
skanie Galicjan, by potem zwr6cic ich przeciw Polsce. Prosi о neu-
tralnosc ze strony Polski.
Proszg zwr6ci6 uwagg k61 rosyjskich, by wplyngly na Denikina,
by niewygrywal galicyjskich Rusindw przeciw nam i tym nie wtr^cal
nas do przeciwnego obozu Petlury. Czy sq prowadzone rokowanla
z Rosjanami co do rozgraniczenia terendw bezsprzecznie polskich,
ewentualnie rosyjskich i co do sfery posredniej pod administracjq
wojskowq polskq?
Rozszyfrowany tekst depeszy, maszynopis.
AMS2Z, Posdlstwo RP w Paryiu, w. 3, L 1, podt. g.
81 T-19
Bukareszt dnia 6 wrzesma 1919.
1544/T2
Attach^ Wojskowy
przy posetetwie Polskim
w Bukareszcie
L.404/poufne
Do
SZEFA SZTABU GENERALNEGO
ODDZIAL II.
WARSZAWA
Dzisiaj byl u mnie szef misji wojskowej Ukraiftskiej w Buka-
reszcie Gen. Delwig, i zawiadamia mig, ze z otrzymanych telegram6w
dowiedzial sig, ze wojska Denikina odebraly od Ukrainc6w Kijow.
30 sierpnia korzystajqc z rewii, ktdra byla urzqdzona wojskom
ukraidskim w Kijowie, poniewaz ci nie mieli sig na bacznosci, Deniki-
na wojska miasto zajgly.
Zaznaczyl on przytem, ze Ukraincy unikajqc rozlewu krwi, opu-
£cili miasto bez boju.
Wedle otrzymanych przezemnie informacji, wojska rtenikina. eto-
czyly walkg z Ukraincami, i po rozbichi ich zajgly Kij6w.
OMakowski rotmistrz
343
82 Т-19
Warszawa, dnia 12 wrze&nla 1919.
1497/T2
[Godlo Panstwowe]
Naczelne Dowddztwo W.P.
Oddzial П
Sekcja Wojsk.-Dyplomat.
(Sztab Generalny)
D. Nr. 1333/П pouf.
Komunikat Naczelnego Dowddztwa armji Pethiry.
GENERALNEJ ADJUTANTURY
NA
^NEGO WODZA
w Warszawie
Przesyla si? do wiadomosci odpis komunikatu Naczelnego Do*
wddztwa Armji Petlury, z dnia 6/IXb.r.
1 zal^cznik:
TELEGRAMME
Au Commandement Supdrieur des troupes polonaises
Communiqud officiel de I’Etat Major du Commandement en Chef.
— DE KAMENTZA 282 6/9 16 —
La premiere rencontre des troupes ukrainiennes avec celles de
Denikine a eu lieu entre les stations du chemin de fer Chpola1 et
Swietkowo2 encore en mi-Aofit, apres quoi le Commandement en
chef ukrainien a remis i i’armde des volontaires sa proposition con-
crete concernant Fetablissement d’une ligne de demarcation qui nous
donnerait la possibility de mener les operations degagees dans la
direction de Kiew. Quoique la reponse a cette proposition ne fut pas
regue des volontaires et ces derniers continuferent constamment leurs
progres le long de la rive droite du Dniepr dans la direction de Kiew.
Mais leurs rapports vis-&-vis des troupes ukrainiennes qu’ils ren-
contraient ont 6t£ tout i fait retenus et ils n’arrivaient jamais jus-
qu’aux hositlitys. Quand les troupes ukrainiennes s’engagdrenten
combat d£cisif avec les bolsheviks pres de Kiew, les petites unites de
i Shpola, a town 170 km SE of Kiev.
» Tevitkovo, in КишИап Tavetkovo, a town 160 km SE of Kiev.
алл
volontaires les plus proches a la rive droite du Dniepr se trouvferent
pres de la station Rakitno a 15 verstes au sud-est de Biela-Cerkow.
On pouvait savoir la dislocation des volontaires sur la rive gauche
du Dniestr, [Dniepr] principalement grace aux radiogrammes bol-
chevistes d’apres lesquelles on pouvait voir que sur la rive gauche
du Dniepr des combats heureux pour les bolsheviks se passaient prfes
du Perjaalaw3 a 75 verstes de Kiew et que quelques unites de volon-
taires apparurent prfes de Brovary4 et Boryspol (?) mais les bol-
cheviks furent chasses a 1’est le 29 Aoiit. La reconaissance aerienne
ne trouva aucun deplacement de volontaires vers Kiew sur la rive
gauche du Dniepr. De tout ce qui a ete mentionn£, on pent voir que
le Commandement superieur ukrainien a eu I’esperance que Kiew
serait occupe par nos troupes plustdt que par les volontaires comme
il arriva en effet. D'autre part il etait clair qu’en peu de jours apres
1’occupation de Kiew, les unites des volontaires qni progressaient le
long de la rive gauche du Dniepr e’approcherent vers la capitate,
cause de quoi a Fastow point central entre Kiew et Biela-Cerkow.
Une commission avec le general Omeljanowitech Pawlenko en tete
avec les representnts des armies du Driest, du miristere des af-
faires etrangeres et de Finspectoriat d’Etat a 6t6 envoye par le Haut
Commandement ukrainien. Cette commission a la quelle furent don-
n6es des autorisations militaires tout a fait concretes a et^ obliges
de prendre des mesures pour ecarter les malentendus possibles et
principalement devait chercher d’etablir la ligne de demarcation uui
nous permettrait de continuer la lutte contre les bolcheviks en des
conditions militaires des plus avantageuses. Des communications
pr6c£dantes de 1’Etat Ilajor du Commandant en chef, on peut voir
que les circonstances sous Kiew se passerent d’une faqon que ce
n’6tait pas le gdneral Imeljanowitech Pawlenko qui devait entrer en
pourparlers le premier, mais te general Kaosset (?) uui notifia au
commandement des troupes des volontaires au g&teral Bredoff que
la commission ayant en tete le gdneral Omeljanowitsch Pawlenko se
trouve pres de Kiew, mais avait reeju la reponse que le general Bre-
doff ne reconnaissait pas 1’аппёе du Dniepr, qu’il n’acceptera pas te
gdneral Omeljanowitsch Pawlenko et s’il vient il I’arretera de telle
mantere. Grace au rapport ennemi du general Bredoff contre i’armes
du Dniepr, tous les pourparlers necessaires pour la solution des
faits de Kiew devaient mener le repr&entants de I’arm6e du Dniestr.
Au commandement, le g&teral Kaosset et ensuite la commission des
» Pereiaslav, a city 70 km SE of Kiev.
* Brovary, a town IS km NE of Kiev.
345
charges de la part du Commandement supgrieur de Гагтёе galicienne
ayant en tete 1’ataman Boubela5 dans ces pourparlers, mfrfte 1’in-
tention suivante. Le g&i6ral Bredoff d&dara &u g6n6ral Kaoeset qne
la d^livration de nos soldats d€sarm£s i Kiew et le libre retour de
nos troupes concentres аиргёв de Kiew seront pennis seulement en
cas que Farmee galicienne se declare ind€pendante de Гагтёе du
Dniepr et n’ayant aucun commandement commun. 2. Lorsque le com*
mandement superieur de 1’агтёе gaMcienne a fait eavoir par la com-
mission de 1’ataman Boubela qu’il refusaft d’accepter tellee conditions
car 1’агтёе galicienne pr&iente en effet la partie d 1’агтёе de 1’Ukra-
ine unie et upere sous le Commandement du Commandant en chef
Petlura. Le g&i^ral Bredoff dit qu’il compte alors inntile de continuer
les pourparlers avec l’arm6s galicienne ot qu’il laisse pour lui la liberty
d’action. 3. En тёте temps, le general Bredogg dSclara au gdnferal
Boubela que la devise de Гагтёе de volontaires "La Russie unique in-
divisde” dans laquelle 1’Ukraine recevra 1’autonomie. 4. Que ia non re-
connaissance par 1’Ukraine de la devise "la Russie unique indivisSe”
peut amener la continuation de 1’offensive de Гагтёе des volontaires
jusqu’a la frontiers de 1’arcienne Russie d’avant la guerre. De tuot dit
li-dessus on peut voir que le g£n£ral Bredoff refusa de mener les pour-
parlers non pas par des raisons militaires, mais au point de vue pure-
ment politique, cause de quoi le commandement superieur ukrainien
cessa les pourparlers et a remis les dceumente au gouvernement
ukrainien
p.c. conforme;
(podpis nieczytelny)
s Bubela, Petro (1889-1920), Deputy Secretary of Military Affairs of the
Western Ukrainian People's Republic (1918-1919); commander in the Ukrainian
Galician Army (1919-1920); taken prisoner and shot by the Soviets in Odessa.
346
Ж» Т-19
Warszawa, dnia 9 wrze&nia 1919.
* - 1445/T2
(Godlo Panstwowe]
Naczelne Dowddztwo W.P.
Oddzial П
Sekcja Wojsk-Dypl.
(Sztab Generalny)
D. Nr. 10481/П
DO
ADJUTANTURY GENERALNEJ NACZELNEGO WODZA
w Warszawie
Naczelne Dowddztwo przesyla do wiadomosci odpis wyci^gu z de-
kbracji, ziozonej przez petnomocnikdw ukrainskich Rzadowi Rumud-
skicmu i tlomaczenie odpisu listu prof, Maciejewicza, szefa misji
ukrainskiej w Bukareszcie do p. Kurdylowskiego, (sic) delegata
ukrainskiego w Warszawie.
2 zalacznikl
Za zgodnodf:
Szef Sekcji wojsk. dypl.
(podpis nieczytelny)
HALLER m.p.
Pulkownik.
Pulkownik.
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generates Warszawa
L.Dz. 1445/T2, dnia 11/IX 1919 r.
TLUMACZENIE.
1445/T2
Wieimoiny Panie
Borysie Mikolajewiczu,
List Panski z dnia 24 lipca sa No. 50, otrzymalem, bardzo dzig-
kujg za wiadomosci i mam zaszczyt doniesc co nast§puje:
I. Ja zawsze bylem zwolennikiem przymierza z Polskq i dlatego
347
zupelnie podzielam zdanie koniecznoSci pewnego porozumienia z niq
i swoj^ dsklaracjq do Rumudskiego Rz^du w tej mysli. Tg deklaracjg
nadeslalem Rzqdowi i prosilem о niezwloczne wyslanie Misji do Polski.
2. Zwi^zek migdzy moj^ Misj^ a Misj^ Ukrainska w Warszawie
latwo bgdzie utrzymad korzystajqc z poci^gu, ktdry bgdzie jezdeil mig-
dzy Warszawq a Bukaresztem.
3. Rumunja odnosi sig do nas przychylnie i mode nam dopoma-
gac w walce z wrogami, przy umowie zgody z Polsk^ i porozumieniu
z Koalicjq.
4. Zadnych wtrqcan w swoje sprawy, Ukraina nie dopusci 1 dziwi
mnie, ze Pan pisze о Gabinecie przezemnie zlozonym, jak umowg zgo-
dy z Polskq, Rumunja natomast podkresla zasadg niewtrqcania sig
w wewngtrzne sprawy.
5. Po wskazowki proszg sig zwrdcid do Ministra Spraw Zewngtrz-
nych i wogdle radzg Panu prgdzej pojechac do Kamienca, wyjasnid
tam stanowisko w Polsce i swoje wlasne.
6. Bez upowainienia Ukrainskiego Rz^du Panskie przyznanie od
Sejmu i Polskiego Rz^du niema iadnego znaczenia i wogdle mote tyl-
ko popsud sprawg do prowadzenia do przyjacielskich stosunkdw mig-
dzy Ukraine a Poiekq.
7. Wszystkim Ukraincom, ktdrzy 2yjq w Polsce i starajq sig po-
magad Ukrainie, ministerjalnymi, wojskowymi i innymi t.p. prze-
wrotami, proszg powiedziec z mojego punktu widzenia, te taka akcja
doprowadzi nam Ukraing do zguby.
8. Kopje Padskiego listu i listu Pana (nieozytelne) razem ze
swojq odpowiedzi^ nadeylam do Ministerjum Spraw Zewngtrznych
i jeszcze raz podkreslam konieeznosd Padskiego wyjazdu do Rzgdu.
Z powazaniem
(_) MACIEJEWICZ
P.S. Kopje swej deklaracji zal^czam i proszg о podanie do wia-
domosci Polskiego Rzqdu. Pulk. Nazerskiemu proszg powiedzied йе-
smy juz mieli prdbg zmiany Gabinetu pod zewngtrznym wplywem
i on nas doprowadzil do Odeskiej katastrofy. Drugi raz tego nie pow-
t6rzymy, a wsp61czesny Gabinet pozostanie do konca walki z bolsze-
wikami. D. (nieczytelne) ktdre mi przywidzl Padski list, musialem
zaplacic 8000 koron.
Za zgodnodd:
(podpis nieczytelny)
348
1445/Т2
TLOMACZENIE
Wyciqg z deklaracji ziozonej przez pelnomocnikdw Ukrainskich Rzq-
dowi Rumunskiemu:
1. Rzqd Ukrainski zdecydowal: ustanowic jak najprzyjafniejsze
stosunki pomigdzy Rumunji i Ukraine, oparte na wzajemnych inter-
wencjach w Zyciu wewngtrznym obu panstw. Rz^d Ukrainski oswiad-
cza, ze nie chce w jakikolwiek sposob kwestjonowac sprawy granic
obecnych pomigdzy obu panstwami, uwaiajqc Dniestr za granic?
okreslon^. pomigdzy niemi i zyczy nawi^zaf na tej granicy najlepsze
stosunki s^siedzkie.
2. Nawi^zac stosunki z Poiskg, bgd^cq w przyjazni z Rumunji
Stosunki te by zatwierdzily migdzy innymi decyzjg juz powzigtq przez
Rzgd Ukrainski, ahy zaprzestac wszelkich krokow wrogich przeciw
Polsce. Co sig tyczy granic polskich, Rz^d Ukrainski jest zdecydo-
wany zastosowac si? do decyzji powzigtych w tej kwestji przez Kon-
ferencjg Pokojowq. i szanowac je. —
3. Okreslid sprawy zaopatrzenia Armji Ukraifiskiej przez Rz^d
Rumunski w materjal wojenny, a w pierwszym rzgdzie w amunicjg
do karabindw i armat, jako tei ubiega sig о udzial Rumunji w per-
traktacjach z Panstwami Ententy w sprawie staiego zaopatrywania
i oiganizacji Armji Ukrainskiej.
Rzqd Ukrainski zyczylby sohie mied reprezentantdw Rumunskich
Polskich i Ententy przy Sztabie Generalnym Armji Ukrainskiej.
4. Zaprowadzi6 stosunki handlowe czasowo, jako tez i stale ko-
rzystne dla obu stron i pozwalajqce na wymiang produktow po-
trzebnych obu paftstwom.
Za zgodnosc tlomaczenia: (Z) Jerzy Tarnowski podchor,
Za zgodnose:
(podpis nieczytelny)
349
84
DHP-R, No. 201
1919 wTzesien 12, Warszawa. — Rozkaz Naczelnego Dowodztwa VV.P.
do Komendy Naczelnej 3 POW w sprawie akcji POW na terenach
zajjfych przez A. Denikina lub Armi? Czerwon%.
gcisle tajne
1) Organizacja.
Zgodnie z opracowaniem uprzednim przez KN1 planem [s] ta-
kowy nalezy zachowad i rozwijac w dalszym kierunku Kaukazu po-
hidniowego, czyli zaloiyd (jeSli dotychczas nie sq zalotone) okrggi
w Rostowie na Donie i w Stawropolu, zalozyd okr$g w miejscu pobytu
Do[w6dztwa] N[aczelnego] Denikina oraz rz^du jego.
2) Praca w okrggach zaj?tych przez wojska Denikina winna iSd
w kierunku ewidencji politycznej. Ewidencja wojsk Denikina ma po-
legad jedynie na ogdlnikowym zbadaniu takowych oraz zasadniczych
danych strategicznych, majqcych na celu wyraznq akcj? zhrojnq.
przeciwko nam lub Petlurze, zmian w dyslokaeji. Wobec tego pla-
c6wki ewidencyjne nalezy czgsciowo zwinqd, pozostawiaj^c tylko nie-
zb^dne. Wydzialy wojskowe zredukowac do minimum niezbgdnego
dla wykonania powyzszych zadan. W okregach l[ewo] b[rze£nej]
Ufkrainy] zaludnionych przez ludnosc polskq (zasciankowq) nalezy
organizacj? POW rozszerzac, kierujqc si? opracowanym przez KN3
planem organizacjl.
3) W okrggach IbU sajetych przez wojska Denikina wydzialy
polityczne nalezy zachowad, robots spotegowac i prowadzid w kie-
runku czujnej ewidencji ugrupowan stosunkdw panujqcych wcwnqtrz
rzqdu, polityki wewnetrznej, polityki sewngtrznej: a) stosunki ro-
syjsko-niemieckie (o nich dane dokumentalne i faktyczne), b) an-
gielskorosyjskie, c) zwalczanie wplywdw francuskieh przez Anglikow.
4) W okrggach IbU zaj$tych przez bolszewikdw nalezy prowa-
dzic robot? nadal takq, jaka byla uprzednio prowadzona.
5) Akcja czynna: a) akcji czyimej wojskowej przeciwko bolsze-
wikom, ktdra moglaby byd pomocna wojskom Denikina, nie prowa-
dzid, b) akcj? czynnq politycznq skierowanq przeciwko Denikinowi
nalezy prowadzic, wyzyskujqc antagonizm ludu ukrainskiego, reak-
cyjno&d Denikina oraz prokiamujqc niezaletnoSd Ukrainy.
6) Nalezy natychmiast zorganizowad okr?g homelski.
Prawobrzeina Ukraina. W Central! nalezy bacznq. uwag? zwrdcid
350
na ostateczne zorganizowanie wydziaidw organizacyjno-agitacyjnego •
i politycznego.
7) Robota w okrggu pfrawo] b[rze±nej] Ufkrainy] ma isc
w nastgpujqcym kierunku: okrggi zajgte przez wojska Denikina pra-
cujq tak, jak lewobrzezna. W razie satargu wojsk siczowyeh prze-
ciwko Petlurze nalezy Petlurg popierad. Akcja czynna polityczna po-
legac ma na zwalczaniu wplyw6w bolszewickich na ludno^c miejsco-
wq, propagujqc niezaleznoac Ukrainy i szerzyc wplywy Petlury.
8) W okrggach pbU zajgtych przez wojska bolszewickie pro-
wadzi6 robotg jak dawniej, zas tam, gdzie bolszewicy operuj^ prze-
ciwko Petlurze, wzniecac powstania polskie, reklamuj^c je szeroko.
9) W okrggach zajgtych przez wojska Petlury informowac sig
przewaznie w kierunku politycznym i stosunkdw wewngtrznych.
Za zgodnos: Polski oficer l^cznikowy, kapitan m.p. Czarnecki.
85 T-20
Tadeusz Kobylanski
Porucznik
Warszawa, dnia 15.9.1919.
1640/T2 •
RAPORT
z wyjazdu naUkraing.
1. Minister Wojny PIETROW?
Oswiadezyl, ie wojska ukrainskie odstgpujq od Fastowa’ przed Deni-
kinem bez walki. juz przed Koziatynem.i * 3
Stosunki z rusinami galicyjskiml, ktorych „wyzsze sfery” wy-
razaly (,,ma!y dumku”) pewne tendencje Denikinowskie, ukiadaj^
si§ powoli. Bolszewicy (grupa pohidniowa) wpuszczeni zostali roz-
myslnie przez ukrai£c6w dia wytworzenia zony migdzy Denikinem
i ukraincami, znajduj^ sig w trojkqcie: Taraszcza—Skwira—Biala
Cerkiew, Nacisk na tych ostatnich wojsk Denikina prowadzony jest
i Petriv, Vsevolod (1883-1948), general of the army of the Ukrainian
People's Republic; inspector of the army in 1B10.
г Faetiv, a town 60 km SW of Kiev.
з Koziatyn, a town 140 km SW of Kiev.
351
od strony Wasylkowa i Bobrynskoj. Human i Wapniarka sq. w rgku
Denikina.
Dane powyzsze potwierdzone zostaly przez oficera wywiadow-
czego Sztabu Generainego i przez „Bureau Frangais’* w Kamiencu
z dodaniem, ie Koziatyn znajduje si? jui w rgku Denikina.
Minister Pietrow uwaza sytuacje za powazn$; podkrefila na-
dziej§ na szybki wybuch powstania na Prawo-Dnieprzaftskiej Ukrai-
nie, na tylach Denikina, ktdre to powstania przy lojalnoSci rusindw
wzglgdem Petiury dadz^ bezwzglgdne zwycigstwo.
Ze strony bolszewickiej nie widzi grozy dla Ukrainy, gdyz przy-
puszcza, ze panowanie bolszewikow na Ukrainie ma sig juz ku kon-
cowi. Podkresla przytem antybolszewicki nastroj ludnosci, kt6ra przy
pierwszej ofenzywie na Kij6w wojsk Petlury odegrala rolg decydu-
j%c%.
Do zdrady galicjan w Kijowie (Korpus gen, Kraussa4) sig nie
przyznaje. Oswiadcza, ze tylko male oddzialy tego korpusu zostaly za-
skoczone niespodziewanie przez Bredowa i rozbrojone, gdyz Bredow
po spotkaniu sig w Kijowie z wojskami ukrainskiemi, bgd^c о wiele
liczniejszym, portraktowac nie cheial.
Petrow wspominal kilkakrotnie о tendencjach Denikina w kie-
runku wskrzeszenia wielkiej Rosji wraz z autonomiczn^ Galicji
Wschodnia. Nie przypuszcza on jednak, zeby te „falszywe dbietnice"
mogly wplynqc na lojalnosc Petruszewicza.
Szybki ruch Denikina tlomaczy zmgczeniem Prawobrzeznej
Ukrainy i d^zeniem jej ludnosci do mozliwego spokoju.
Pietrow z typu robi wrazenie Wielkorosa, sluzyl w gwardji ro-
syjskiej dzis jednak dobrze m6wi po ukrainsku i stale podkresla sw6j
ideal „samostijnej” Ukrainy, wywalczonej bez pomocy „imperjali-
stycznej” Ententy. Powohije sig ezgsto na osobist^ przyjazn z ,,bat’-
kq atamanem,” W obejsciu jest nadzwyczaj uprzejmy niemal nad-
skakuj^cy.
2. Szef Sztabu Generainego (Golownoj Sztab) gen, Scheibler.
Byly general rosyjski. M6wi po rosyjsku, wyraznie nie skrywa sym-
patji dla Denikina i widzi w tem ratimek dla odbudowania wielkiej
Rosji. M6wi о tych rzeczach otwarcie — jest podekscytowany mozli-
woSciq szybkiego upadku Prowizorjum Petlurowskiego, Uwaia sy-
tuacje wojsk Petlury za krytyczuq, specjalnie mowi о oddzialach
Petlury (nie galicyjskich), jako о bandach niezorganizowanych i zde-
4 Kraus, Antin (1871-1945), general of the Ukrainian Galician Army;
a corps commander who fought against the Red and White armies, took Kiev
in August 1919.
352
moralizowanych, w zasadzie bandyckich i boiszewickich. Wojsko Pe-
truszewicza uvzaza za kategorjg, zblizonq do wojska regularnego.
О nastroju tych ostatnich swiadczy, ze jest wahajqcy sig i bardzo
podatny dla obietnic Denikina. Twierdzi, ie poludniowa armja bol-
szewicka zostala przepuszczona przez front ukraidski na polnoc na
wyrazny rozkaz Szefa Sztabu Petlury — Tiutiunnyka.
Scheibler jest zdania, ie caly „baJagan” ukrainski ma sig jui
ku koflcowi. Skarzy sig na swojq sytuacjg, jako b. oficera rosyjskie-
go Sztabu Generainego.
Chgtnie charakteryzuje czlonkow Dyrektorjatu i Gabinetu, z kto-
rych Petiurg i przygotowanego na wzigcie Kijowa premjera Mazepg,
chwali, jako niepodleglosciowcdw nkrainskich, lecz ludzi z malo pan-
stwowym umyslem i slabq wolq. Jako najsiinicjszq jednostkg stawia
b. Premjera, obecnego Ministra Skarbu, lewego s-r Martosa. Twier-
dzi, ie ten ostatni w razie krytycznej sytuacji gotdw jest przychylic
sig do 'bolszewizmu. Przypuszcza jednak, ie ludnoic zmgczona i gng-
biona przez bolszewikow, i tak dla bolszewizmu wrogo usposobiona,
nie da sig juz drugi ras zlapad 1 bgdzie wolala wspierad Denikina.
Do Ministra Wojny Pietrowa odnosi sig wrogo i uwaza go za
gldwnego gngbiciela oficerdw b. armji rosyjskiej.
Jest nadzwyczaj uprzejmy, kultnralny, lecz robi wrazenie czlo-
wieka bardzo chytrego.
Og61ne wrazenie Ministerjum i Sztabu — zle. Istytncje zle zor-
ganizowane. Panuje chaos, urzgdnicy i oficerowie nic nie robiq i przy-
puszczalnie nic nie majq do roboty, gdyz zakres dzialalnosci tych
urzgddw jest niezmiemie ograniczony. Przebija sig ogdlne zniechgce-
nie do wojny i pracy nad organizacjq kraju.
Duzy procent oficerdw b. armji rosyjskiej, kt6rzy z niecierpH-
wodciq oczekujq przyjscia Denikina. W zwiqzku z tym faktsm za-
miana rosjan przez niefachowych „szczirych ukraidcdw” i galicjan.
W stosunku do armji polskiej — szacunek i nuta zczdrosci dla
jej organizacji i porzqdku, idwnoczeSnie mala ntadzieja, by armja
ukrainska mogla przy tym kontyngencie korpusu oficerskiego dojsd
do mozliwego stanu organizacji.
Wsrdd „szczirych ukraincow” obawa porozumienia poleko-de-
nikinowskiego 1 dose pesymistyezne zapatrywanie sig na posuwanie
sig wojsk rosyjskich.
„Bureau Frangais” w Kamiencu — organ wywiadowczy, uzalct-
niony do Bukaresztn, wrogo usposobiony dla ukrainedw, dobrze po-
informowany о stosunkach Petlury z nami i Rumunjq, znajqcy do-
skonale wewngtrzne stosunki Sztabdw ukrainskich i Dyrektorjatu,
353
przygotowany na ewentualny upadek Petlury. Posiada doskonale
dane i charakterystyki przywddcdw poszczegolnych „band”, operuj^-
cych na terenie Ukrainy przeciw bolszewikom. Bureau ma zadania
mozliwie jaknajszybszego nawi^zania kontaktu z Kijowem i Odessa,
potwierdza ono wiadomoici о zajgciu Koziatyna przez Denikina,
о zdradzie niektdrych oddzialdw gahcjan, i wahaj^cym sig nastroju
Petruszewicza.
Szef Bureau w rozmowie podkresla bolszewickie tendencje Mar-
tosa i jego wplyw na Petlurg. О min. Mazepie mdwi: „c’est un homme
faible, il ne vaut rien”.
Sztab Petlury — organizacja prowizoryczna. Widoczny nielad,
nieporzqdek i chaos, gor^czkowa praca, przewaiaj^ca Поёё mlodych
ludzi typu ukrainskiego. Ldczne delegacje poszczegdlnych band 1 od-
dzialdw z karabinami w rgku. Nastrdj przygngbiony. Bardzo liczne
warty, dwiadcz%ce о obawie zamachu na „batfkg atamana”.
3. Petlura.
Uprzejmy, robi wraienie umyshi bystrego, szybko sig orjentu-
jqcego, prawidziwego patrjoty ukrainskiego, zdecydowanego niepod-
leglosciowca, wrogo usposobionego nie tylko dla Rosjan, lecz i dla En-
tenty, jak rdwniei i sfer ziemiafiskich polskich. W rozmowie podkreSla
wielokrotnie denikinowsksi orjentacjg tych kdl, wierzy jzdnak w szcze-
ry stosunek rz%du polskiego, pdki na jego czele stoi Pilsudski,...
О sytuacji strategicznej mdwi niechgtnie, chociaz uwaia jq za
zagraiajqcq paftstwowodci Ukrainy. Twierdzi jednak, ie nie jest to
dla niego ostatecznoiciq, gdyi jest on powstaAcem i po upadku obec-
nego prowizorycznego ustroju Ukrainy, potrafi jednak wzniedd pow-
stania i w dalszym ciqgu walczyc о prawn swego narodu. M6wi, ie
nardd ukrainski jui dojrzal, a wi$c nie bgdzie trudno porwad go do
walki.
О stosunkach z Petruszewiczem m6wi wymijajqco. Nie ukrywa
wcale akcji wpuszczenia bolszewikdw w • zong migdzy wojakami
ukraiftskiemi, a Denikinem, twierdzqc, ie jest to jedyne, co mu po-
zoetewalo zrobid po odmowie Bredowa prowadzenia jakichkolwiek
pertraktacji, a nie chcial, by Denikin korzystal z jego walk! z bol-
szewikami.
Kilkakrotnie podkresla antypolsk^ tendencjg Denikina.
Przy koncu rozmowy obecny Prezydent Ministrdw Mazepa
w myil Petlury oiwiadcza о chgci sprowokowania przez Denikina
galicjan i umozliwienie w ten sposdb konfliktu polsko-ukrainskiego
i „szcziro-hatyczanskiego”.
W miedcie nastrdj gorqcskowy, wiele falszywych wiadomodci
354
о ruchu wojsk polskich, liczne biuletyny. Ruch gieldowy, gwaftowna
dewalnacja hrywny — wskutek tego niepomiemy wzrost cen.
Rada Ministrdw obraduje bez przerwy.
Administracjg na prowincji stanowiq agitatorzy rzqdowi bez
Zadnej egzekutywy administracyjnej.
Gospodarki panstwowej niema. Ceny na prowincji ogromne. Np.
кой kosztuje 60.000 rubli, w6z — 40.000 rubli. Za hrywng trudno cos
паЪуб.
Nastroj ludnosci wyezekujqcy, sentymentn dla Petlury malo.
Na kolejach, telegrafach w wojsku brak absolutny wszystkiego.
Zoinierz obdarty i brudny jest absolutnym kontrastem wiejskiej
ludnosci, и ktdrej widac dobrobyt, wskutek tego bardzo liczna de*
zercja. Znacznq jest tez dezercja i wsrod oficerdw, pomimo b. ostrych
kar. Liczne i czgste pogromy fcydowskie, przewaznie z powodu nie*
rfychanej spekulacji, uprawiauej przez zyd6w.
Przemysl stoi.
Znaczne obszary nieobsiane — urodzaj nie wszgdzie zebrany.
Przysriofid kampanji cukrowniczej nader krytyczna. Jesienne
roboty w polu prowadzone s$ dorywczo i prowizorycznle, zapowiada-
jq kl^sk? gospodarcs^ w r. 1920.
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna Warszawa
86
Т-20 1605/T2
Odpis
P о uf n e
??ZAND. POL. O.E. LW6W
L. 75. Poufne.
Powstanie ukrainskie
Do
DOWODZTWA 2ANDARMERJI POLOWEJ
w Warszawie.
Lw6w, dnia 16 wrzesnia 1919 r.
Doszly do wiadomosci tut. Dow6dztwa shtchy, ze we Wschod.
Gzlicji przygotowuje sig powstanie UkraiAc6w przeciwko Rzqdowi
355
Polskiemu: I tak Dowddztwo Zandarmerji w Tamopolu donioslo slui-
bowo, te w powiecie Ukraincy i 2ydzi porozumiewaj^ sig migdzy so-
b$, kryjqc sig w tych konszachtach przed wladzami, — te jak tylko
Bkoncz^ sig zbiory i bgdzie co jete, ludnoSd chwyci za bron i wyrzuci
Polakdw — tak jak to Polacy urz^dzajq na Szlq.sku. Szef biura filed-
czego w Zloczowie komisarz Burka w swem sprawozdaniu podaje to
samo: we wsiach daje sig odczuwad wrzenie, widzi sig jui pewn^
butnq postawg chlopdw ruskich, iydzi s$ mniej pokorni jak dotqd.
Sam bgd$c na wizytacji powiatu kamionieckiego, slyszalem od ±an-
darmdw tamtejszych, te £ydzi obiecujq, te za 4 tygodnie „cos bgdzie
nowego”. Wedle ustnej relacji Szefa Oddziahi Informacyjno-Defen-
zywnego nadkomisarza Kwiatkowskicgo, powiat Lwowski (ludnosd
ruska) jest doskonale wyopsateny w bron, a nawet w karabiny ша-
szynowe. Odnoanq relacjg przeslal wspomniany Szef do D.O.G. Lw6w.
Wiesci i objawdw tych tak groteych dla Rzqdu Polskiego, a wy-
stgpuj^cych odrazu na tak szerokim obszarze kraju, jak powiat Tar-
nopolski, Zloczewski, Lwowski i Kamionecki lekcewazyc nie naleiy.
Skutkl moglyby byd fatalne, po pierwsze dla osiadlej tam ludnotel
polskiej, ktdra i tak jui przetrzebiona i steroryzowana rz^dami
ukrainslnemi, uleglaby znowu nowym zniszczeniom, napadom i ra-
bunkom a wskutek tego emigracja Polakdw ze Wschodnich Kresdw
juz i tak bardzo znaczna i niepotedana, doszlaby do katastrofalnych
rozmiardw. Po drugie, tyly armji bylyby zagrotene powaznie. Ko-
leje, drogi, transporty mogylyby uledz zniszczeniu co odbiloby sig
fatalnie na polozeniu na froncie. Daloby to wreszcie zagranicy pod-
stawg i powdd do mieszania sig znowu w nasze stosunki i przy po-
parciu i rozgtosie prasy stoj^cej po wigkszej czgsci na ushigach ka-
pitaldw gydowskich, usposobiloby nieprzychylnie do nas swiat caty.
Jako 6rodki zaradcze proponuje tut. Dowddztwo w pierwszym
rzgdzie: 1) wstrzymanie masowego wypuszczania na wotuosd znanych
i niebezpiecznych agitatordw ukrainskich, jak to sig dotqd dzieje.
Agitatorzy ci wracajq spokojnie w dawne swe miejsca zamieszkania
i szerz% jeszcze namigtniej antypadstwowq propagandg, traflajqc na
bardziej podatny materjal niz wpierw, bo chlopstwo jest nadzwyczaj
rozgoryczone tem, te gruntdw panskich nie bgdq juz dzielic, te lasdw
nie bgdq rozdawac, te przeciwnie jeszcze rekwiruje sig po wsich co
chwila, te wide dopuszcza sig na wloscianach naduiyd ze strony
zolnierzy polskich. Agitatorsy ci czujq sig teraz zupelnie bezpiecznie,
wszak za dotychczasow^ ich dzialalnote uwolniono ich od winy i kary,
wigc spodziewaj?i sig, te i nadal nic nieprzyjemnego ich spotkad nie
mote.
356
2) Zakazanie wladzom francuskim w tamopofekiem mieszania
si? do sluzby bezpieezenstwa. Znanem jest ogdlnie i nieraz juz tut.
Dowddztwo relacjonowalo do odnosnych wladz, ze wladze francuskie
nie orjentujq si? zupelnie w tutejszych stosunkach, nie znajqc tutej-
szego j?zyka, wystawiajq kazdemu przepustki z za Zbrucza do Galicji,
dajqc przez to moznosc emisarjuszom Petruszewicza 1 bolszewikdw
szerzenia swej niebezpiecznej propagandy na terenie Galicji i umozli-
wiajq tymze emiearjuszom swobodne poruszanie si? na kresach. Co
wi?cej wladze francuskie zakazujq przeprowadzania rewizji i aresz*
towafi, chyba, gdy ich komenda po rozpatrzeniu sprawy uznala za
stosowne. Nastfpatwem tego jest, ie rewizje stale zawodzq, bo nim
wladze francuskie uznajq, ze za wskazanq, podejrzane rzeczy na czas
bywajq usuni?te, areaztowan nie przeprowadze si?, bo kazde, chodby
najciemniejsze indywiduum zaopatrzone jest „dokumentem" wladz
francuskich. Nie wspominam juz о paskarstwie i przemytnictwie,
ktdre pod okiem wladz francuskich swi?ci na pograniczu nigdy do-
tqd niewidziane tryumfy.
3) Nie wypuszczanie jencdw ukrainskich wojennych do ich do-
mdw. Ludzie ci palajq fanatycznq nienawisciq do wszystkiego co pol-
skie, sq nawet wycwiczeni jako zotnierze, broni znajdq pod dostat-
kiem jeszcze, ukrytq po lasach i jarach swych okolic — a majqc do
tego emisarjuszy, wolno przepuszczonych z Ukrainy, jako dowodcow,
majqc zasoby pieni?zne, jakie ci emisarjusze nie omieszkali ze sobq
przyniesd, poslugujqc si? w koncu takq wybornq i tak szeroko roz-
gal?zionq sieciq szpiegowskq, jakq sq iydzl, wspierajqcy na kazdym
kroku wszystko co jest wrogiem Polsce, mogq zorganizowad band?,
ktdre wyrzqdzq nieobliczalne szkody Rzqdowi Polskiemu, nie dajqce
si? jeszcze teraz przewidziec skutki nast?pstwa natury politycznej.
4) Zastosowanie ostrzejszych srodkdw i kar dla niebezpiecznych
agitatordw i prowodyrdw, gdyz w przeciwnym razie rozuchwala si?
ich tylko i utrudnia pacyflkacj?.
5) Utworzenie w zagrozonych powiatach oddzialdw lotnych zan-
dannerji liczqcych od 20 do 30 ludzi, ktoreby mialy na celu sttumie-
nie w zarodku jakichkolwiek objawdw bnntu lub nieposluszenstwa,
ktdreby mogly byd uzyte w kazdej chwiH w zagroione przez bandy
miejsca, ktdreby przeszkodzaly masowemu przechodzeniu ciemnych
indywidudw z zagranicy do Galicji i polozyly kres przemytom.
6) Wzmocnid dotychczasowe biura sledcze i wywiadowcze na ob-
szarze wschodniej Galicji (Kolomyi, centrum ruchu ukrainskiego, do
dzis dnia niema wspomnianego biura jeszcze).
7) Wydac poufne rozkazy do wszystkich wojsk, stojqcych na
357
Kresach, by traymtdy si$ w ostrem pogotowiu 1 zwracaly bacznq uwa-
gg na ludnosd i jej zachowanie.
8) Powi^kszenie lub utworzenie organdw kontrolnych kolejo-
tvych i drogowych, szczegdlnie na linji Rdwne—Brody, Czortkdw—
^Tarnopol.
9) Zupelnie nie przyjmowac do armji polskiej lub przynajmniej
bardzo umiarkowane, a specjalnie do Korpusu Oficerskiego Ukrain-
c6w i 2yddw, jako czynnikdw tylko destruktywnych i wrogich nam.
Wi§kszosd ich sluzyla bylej armji ukrainskiej.
Jesliby zas odnoSne wladze nie wystqpiiy ze drodkami zarad*
ezymi, a w szczegdlnoScl nie uwzglgdnily wnioskdw tut. Dowddztwa
wymienionych pod pkt 1, 2,3, 4, tut Dowddztwo nie byioby w stanie
wziq.6 na siebie jakiejkoiwiek odpowiedziaino&ci w tej sprawie tak
waznej.
Z ramienia tut. Dowddztwa wyazly juk odpowiednie rozkazy do
podieglych Ekspozytur, by przestrzegaly jaknajscislej porz^dku
w powiatach, by zachowaly jaknajdalej idgcq. ostroinodd, a о kai-
dym wypadku, majqcym jakikolwiek zwiqzek z Ц, sprawy przez nad-
zwyczajnych kurjer6w powiadomily tut. Dowddztwo. W wykonaniu
stuiby przez £andarmerjg stoi na przeszkodzie oprdcz punktdw wy-
iej wymienionych jeszcze i to, ie tut Dowddztwo na Stan okolo
4.000 ludzi nie dostalo ani jednego munduru i buta, iandarmi wobec
tego w niektdrych powiatach pelniq sluzbe po cywilnemu, a wynikiem
tego jest brak poszanowania wladzy i naduzycia. —
Za zgodnosd odpizu:
(podpla nieczytelny)
87 T-57
BADUSZEK rotm. m.p.
Odpis
SciSle poufne
1547/T4
Polska Misja Wojskowa
w Parytu
Nr. 79/A.
Do Naczelnego Dowddztwa Wojsk Polskich
Warszaawa
Vary*, dnia 17 wrzesnia 1919.
ojS
[...] Wobec zatergu Ukraific6w Petlury z Denikinem, co do za-
miardw ktdrego tutejsza delegacja ukrainska jak najostrzejszy pro-
test teraz zaloiyla, ostateczne decydowanie kwestji Galicji wschod-
niej zdaje sig byd na razie odroczonem. W kaidym razie Anglicy
wsciekajq sig teraz na Petlurg, ie przeszkadza Denikinowi, a wigc po-
pierad go nadal nie myslq wcale, zas Francja pchana przez swojq
Misje wojskowa w Rumunji do pawnego zycdiwego traktowania Pet-
lury i jego ukladu z Rumunami, chcialaby stosunki migdzy nim a De-
nikinem ureguiowac korzystniej i wyraznego stanowiska wobec tego
zajqd jeszcze nie mode. Wigc i ona do zbyt szybkiej decyzji sklonn^
Die jest, a prowizorjum obecne w Galicji, przedhizone w tych warun-
kach coraz bardziej, do z^danego przez nas definitywum zaprowadzid
musi. Zresztq propozycje poczynione nam obecnie na pdlnocnej cze&ci
frontu wschodniego dajq. doskonal^ sposobnosd z^dania, aby sprawa
Galicji wschodniej juz teraz definitywnie w mysl zyczen naszych za-
latwion^ zostala, abysmy wolni od tej trozki, znowu cz$sc si! okupa-
cyjnych, potrzebn^ dla zamiar6w Ententy i stamt^d uwolnid mogii.
Zabiegi nasze usilne okolo wytworzenia tego nastroju, ie te-
rainiejsza akcja Niemc6w i von der Glotza w krajach nadbaltyckich,
oraz na Litwie nietylko nam, lecz i Aliantom jaknajbardziej zagraza,
wydaly juz odpowiednie rezultaty. Usuni^cie energiczne tych tam-
tejszych niemieckich przyjaci61 zostalo przez Radg Najwyzsz^ nie
tylko postanowionem, lecz zaiqdano wrgcz od marszalka Rocha jak
najenergiczniejszych krok6w do urzeczywistnienia tego zamiaru, uwa-
iaj^c dotychczasowa zbyt miekkq akcj§ angielskiego generala Gougha
za zupelnie niewystarczajqc^. W IqcznoScl z tymi zamiarami postano-
wiono Panu Prezydentowi Ministrow Paderewskiemu przedwczoraj
wieczorem konkretne pytania, co do ewentualnej moznosci uzycia
w tym celu czgsci armji polskiej, co natychmiast telegraficznie mel-
dowatem. Depesze t$ powtarzam dzis doslownie na wypadek, gdyby
wskutek trudnosci w przeslanlu nie byla dotychczas odszyfrowanq
nalezycie:
„Paderewski do Naczelnika Panstwa”.
Zapytany przez Rade Czterech, czy armja nasza przyjmie udzial
w akcji о ktdrej zapewne juz doniesiono, odpowiedzialem — tek. Zmu-
sila mnie do tego potrzeba chwili i dyplomatyczna koniecznosfi. Osta-
teczna decyzja zalezy od Naczelnika. Prosilbym ieby Naczelnik za-
fc^dal zupelnego zabezpieczenia reszty granic od napaSci, dostarcze-
nia minimalnie stu lokomotyw i tysi^ca pieciuset wagondw, zwrotu
359
kosztow ekspedycji i dostarczenia zaopatrzenia techmcznego. Proszg-
о odwrotnq odpowiedz.”
Depesza ta odeszla stqd umyslnie szyfrem wojskowym, jako naj-
pewniejszym obecnie. Nie w^tpig, ze bgdzie po mysli Naczelnego Wo-
*dza jesli czgsc armji naszej, uzyta w ten sposob, dopcnnoze do tem
lepszego zabezpieczenia p61nocnej flanki i przyczyni wybitnie do
utrwalenia tam polskiej polityki. Tem silniej jednak poprzemy przeto
nasze przyszle zamiary, im bardziej armja zupelnie bezstronnie
i jaknajskrupulatniejsze wykonanie mandatu swego w ramach jej
zleconych, przestrzega^ tam bgdzie. Na to spaejainy nacisk klasc by
[chwilowo] naiezalo.
Bgdziemy mieli oprocz tego z czasem tem korzystniejsze szanse
wobec Rosji, ie tendeneje reakcyjne Denikindw i Kolczakdw coraz
silniej zwa'lczane przez liberalne kola alianckie nie zdoiajq przeszko-
dzic w ustaleniu naszych granic wschodnich, takich do jakich Polska
ma prawo aspirowa£ obecnie.
Najtrudniejsz^ pozostaje zawsze kwestja Slqska gdrnego, gdyS
Alianci, zwiazani wzajemnie podpisanym juz traktatem ratyfikaeje
tegoz odczekiwac sq sami zmuszeni, a na podstawie postanowien ro-
zejmowych interwenjowa£ gruntowniej nii dotychczas nie mogq. Ale
tendeneja przyspieszenia ratyfikaeji jest widoeznq i decyzja wykona-
nia postanowien traktatu wzglgdem g6rnego Sl^ska nieodzownq, tem-
bardziej, ze prfiba tak niebezpieeznego dla nas zwichnigcia tychze
przez proponowan^ administraejg czysto skonomieznq, ale migdzyna-
rodowq, obu Slqsk6w i Zaglgbia, na razie szczgsiiwie zazegnanq zo-
stala.
Za zgodnos6:
(podpis nieczytelny)
ROZWADOWSKI
General.
88 T-63
1642
Powr6ciwszy do Londynu poszedtem natychmiast do Foreign Of-
fice, aby wybada6, jakie zaszly zmiany przez te parg dni w zapatry-
waniach. Dowiedziaiem sig, ze P. Gregory przedlozyl Lordowi Curzo-
nowi raport о sprawie Poldko-Battycko-Rosyjskiej, wysuwaj^c Pol-
skg, jako klucz calej sytuacji 1 projekt skupienia Lotwy—Litwy—
360
Ukrainy, ewentualnie Bialej-Rusi, przy Polsce, jako jedynie rozumne
rozwi^zanie. Lord Curzon1 mial aprobowac ten raport i poslad go
natychmiast Lloyd George'owi, jeszcze wtenczas bawiqcemu w Pa-
ryzu. Pewn^ zmiang Uoyd George’a w traktowaniu spraw Polski
przypiaujg temu raportowi, stanowisko zas w sprawie Galicji Wschod-
niej jest prawdopodobnie dwieczkq, postawion^ lewicy, ktdra uwaza
nasze imperjalistyczne zamiary na Galicjg Wschodniq, jako kamien
obrazy migdzy пЦ a Polskq.
We wtorek 15 b.m. Rz^d Angielski wyslal telegram do Eston-
czyk6w, by bron Boze nie zawierali pokoju z bolszewikami bez poro-
zumienia z innymi beHigerentami i ie Anglja jest gotowa dad Eston-
czykom doradcg — Anglika. Dowodzi to, ie mysl wspdlnego kroku
na Wschodzie zaczyna przybierad konkretnq formg.
Delegat Taryby Czapinski, kt6ry byl w tych dniach w Foreign
Office zostal zapytany, jak Litwa przyjglaby propozycje Uuji z Pol-
skjp Czapinski odpowiedzial, ie о ile Litwa w takim wypadku otrzyma
Wilno, to na kazd$ federacjg z Poiskg p6jsc gotowa.
Raz jeszcze zaznaczam, ie wchodzimy w fazg decydujqcq о na-
szej przysziosci, йе w Anglji mozna obecnie najwigcej uzyskad, i ze
naleiy mi dad konkretne dyrektywy, a'bym mogl z decydujqcymi czyn-
nikami о kwestji Wschodniej rozmawiad. Wiadomosci przyslane za
Mr. 2502/71 (Dn 26) z dnia 15. wrzednia uwazam za wskazdwkg, ie
M.S.Z. podziela moje poglqdy i de sprawg mog^ prowadzic smielej
w kierunku projektu federalistycznego.
Londyn, 23. wrzesnia 1919.
E. Sapiecha m.p.
[Stamp] Naczelne Dowodztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1642/T5 dnia 4/X 1919 r.
* Curzon, George Nathaniel (1859-1928), British statesman; Minister of
Foreign Affairs of Great Britain (1919-1924).
361
89 Т-19
Warszawa, dnia 24 wrzesnia 1919.
1545/T2
Ъ. pilne
Naczelne Dowddztwo W.P.
(SZtab Generalny)
W. Nr. 11674/П.
[Stamp] Naczetue Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1545/T2 dnia 36/IX 1919 r.
Do
Adjutantury Generalnej
Przesyla sig tekst instrukcji do pertraktowania о przedhizenie
zawieszenia broni z Ukraidsk^ delegacja w Rdwnem na dalszych
dni 30.
Pertraktaeje rozpocznq sig 26. Ьлп. i b^d^ z naszej strony pro-
wadzone przez 3 delegatow wojskowych, wyznaczonych przez Dow.
Frontu Wolynskiego.
Za zgodnosd:
Szef Oddzialu П
(podpis nieczytelny)
HADLER m.p.
pulkownik
Szef Sztabu Generalnego
Warszawa, dnia 24 wrzefeia 1919 r.
1545/T2
Naczelne Dowddztwo W.P.
(Sztab Generahty)
W. Nr. 11674/П.
Do
Dowddztwa Frontu Wolynskiego
Instrukcja dla rokowad о przedhiienie umowy о zawieszenie broni
z armj$ ukrainska na nowy ch dni 30
1. Dowddztwo frontu Woiydskiego wyznaczy delegacja, zloion%
362
z trzech oficerdw (w tem jeden oficer sztabowy), kt6ra dnia 26
wrzesnia 1919 r. w my£l punktu 4. umowy о zawieszenie broni migdzy
armja polska a ukraihska dnia 1 wrzednia 1919 r. podpisze przedhi-
ienie powyiszego traktatu na nowych dni 30 о ile delegaci ukrainecy
zgodza sig na niiej podane zmiany.
Jako miejsce podpisania tej umowy wyznacza Nacz. Dow. W.P.
Rdwno.
2. Nacz. Dow. W.P. postanowilo do tekstu umowy z dnia 1.
wrzesnia 1919 r. wprowadzid nastgpujqce zmiany:
a) do punktu 10. naleiy dodad: w razie zajgria przez bolszewi-
kdw obszardw, poloionych na wschdd od linji rozgraniczajacej dzia-
Jania operacyjne zastrzega sobie Nacz. Dow. W.P. prawo przekrocze-
nia linji demarkacyjnej zobowiazu jac sig, ie sztab Gl. Atamana Pet-
lury zostanie kazdorazowo о tem uwiadomionym.
Co sig tyczy linji rozgraniczajacej dzialania operacyjne to pozo-
Staje ona zasadnlczo niezmieniona jedynie miejscowoM Zaslaw i Ko-
rzec maja znajdowad sig na zachod od niej, to znaczy pozostaja
w rgku polskim;
b) punkt 6. umowy z dnia 1. wrzesnia naleiy w calosci skre&id
i zamiast niego wstawid nastgpujace: wladze ukrainzkie zardwno
wojskowe jak i cywline zobowiazuja sig nie czynid przeszkdd i ulat-
wiad osobom narodowodci polskiej wyjazd z terytorjum podlegajace-
go wiadzom ukrairtskim na terytorja polskie i rumuhskie, bqdz droga
-przez Kamieniec Pod., bqdz droga przez Chocim.
Wladze ukrainskie zobowiazuja si? zezwalad wyzej wymienio-
nym uchodzcom polskim na przewoienie wszelkiego majatku rucho-
mego, gotdwki w papierach i metalu, papierdw wartodciowych oraz
kosztownodci podobnie jak listdw i wszelkich dokumentdw;
c) oprdcz tego naleiy dodad do umowy z dnia 1. wrzesnia jeszcze
nastgpujace punkta: 1) wladze ukrainskie zgadzaja sig by w punk-
tach przepustkowych po Stronie ukr. znajdowali sig oficerowie polscy
(ewentualnie przedstawiciele wladz polskich), ktdrzy wykonywad
bgda kontrolg nad ruchem powracajacych uchodicdw, wydawac im
wediug swego uznanla przepustki oraz ulatwid przebycie strefy neu-
tralnej. Wladze ukr. zobowiazuja sig polecid organom miejscowym
wladz autonomicznych w strefie neutralnej, by te, uchodzcom zaopa-
trzonym w przepustki wspomnianych oficerdw polskich (eweritualnie
przedstawicieli wladz polskich) nie czynily przeszkdd ani trudnosci
w przebyciu strefy neutralnej; 2) wladze ukr. zezwalaja na powrdt
na Ukraing osobom narodowo£ci polskiej, zamieszkalych poprzednio
na Ukrainie lub posiadajacych tamie sprawy osobiste lub majatkowe,
363
oraz zobowi^zujq sig nie stawic przeszk6d powrotowi tych os6b na
obszary, podlegajgce wladzy Rzeczypospolitej Polskiej i traktowad
je pod kazdym wzglgdem na rdwni z usobami wymienionemi w punk-
cie 6. umowy о zawieszenie broni. 2ycie i mienie tych os6b bgdzie
zagwarantowane przez odnosne wiadze; 3) wiadze ukr. cofn^ jui wy-
dane i nie bgd^ wydawac zadnych rozporz^dzen ograniczaj^cych
prawa os6b narodowosci polskiej pod wzglgdem narodowym, kultu-
rainym, religijnym i ekonomicznym; 4) wiadze ukr. dbowi^zuj^ 8ig
uwolnic niezwlocznie najpdzniej w przeci^gu dni 3 od chwili podpi-
sania nlniejszego rozejmu wszystkie osoby cywilne narodowosci pol-
skiej, kt6re na zarz^dzenie wiadz ukr. zostaiy z powoddw politycz-
nych aresztowane, internowane lub wywiezione oraz zwr6ei£ im
w tymfee samym terminie skonfiskowane walory gotowk^ i inny
majqtek.
Za zgodnosd:
HALLER m.p.
puikownik
Szef Sztabu Generainego
90 T-63
1644/75
DVHI/297.
TELEGRAM SZYFROWY
Hr. Skrzynski do Ministerstwa Spraw Zagranicznych
Warezaawa
Nr. 30.
Otrz. 26./9.1919.14h 15.
BukaresZt, 25./9. 1919.
Bratianu oswiadczyl dzis Pokiewskicmu,1 ze za uspokajajqc^
deklaracjg Denikina w sprawie Besarabji jest on gotdw Petlurg po-
rzucic. Stalo sig to pod wplywem informacji oficerdw angielskich,
przybywaj^cych od Denikina i oznajmiaj^cych, w najbli&szych
i Poklewskl-Kozien Altona Aleksander (1S91-1962), Polish landowner in
Byelorussia; officer in the Imperial Russian Army (1914*1918); member of the
Polish Economic Delegation to the Paris Peace Conference.
364
dniadh je^t on w moinoSci Petlur? rozbiA W sprawie nowego gabi-
netu Kr61 stoi wobec alternatywy zgodzenia si? na rz^d Manolescu,
w ktdrym Transylwanja nie chce brai udziahi, lub oddania go opo-
zycji. Bratianu je^t pewny, ie stanie si? to pierwsze, czyli *'un gou-
vemment de paiile".
Raport w sprawie agrarnej pdjdzie pierwszq okazjg.
91 T-19
Warszawa, dnia 26 wrzesnia 1919 r.
1579/T2
Naczelne Dowddztwo W.P.
(Sztab Generalny)
W. Nr. 11549/П.
Do
Adjutantury Generalnej
Przysylajgc w zalqczeniu Memorjai Komitetu Obrony Narodo-
wej ze Lwowa nadmienia si?, ie wiadomosci otrzymywane przez
Oddz. П. Nacz. Dow. (raporta wywiaduwcdw oraz Attache Wojsko-
wego w Wiedniu, artykuly prasy ukrainskiej, wychodz^cej na Ukrai-
nie i zagrantcg i.t.p.) stwierdzajg we wi^kszej cz?sci dane zawarte
w tym memorja'le, uzasadniajqc wyrazone tam obawy.
Zwraca si? w szczeg61nogci uwag? na popieranie i propagowa-
nie przez czechfiw ukrainskiego ruchu narodowego, jak rdwniei na
trafng charakterystyk? daznosci i polityki rzgdu Petruszewlcza. Je-
dynie cyfr? armji galic. ukr. podang na 90.000 ludzi mozna uwa£al
za przesadzon^.
Co si? tyczy nastroju Iirdnodci ukrainskiej w Galicji Wschodniej
oraz jej stosunku do polskdw i wielkiej szkodiiwosci osadzania tam
urz£dnik6w ukrainskich, kt6rzy wraz z nauczycielami i popami
ukrainskiemi prdwadzq. wrog^ dla panstwa polskiego propagand?,
to swego czasu zwr6conq jui na to byia uwaga przez Dowddztwo
Frontu Galieyjskiego, jsk rdwniei i oficerdw, wysylanych do zbada-
nia stosunkdw na miejscu.
1 zal^cznik.
Za zgodnosd:
(podpis nieczytelny)
365
HALLER m.p.
puikownik
Szef Sztabu Generainego
[Stamp] Naczelne Dowodztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1579/T2 dnia 29/IX 1919 r.
Odpis
1579/T2
MEMORIAL KOMITETU OBRONY NARODOWEJ ZE LWOWA
W ostatnich tygodniach zaniepokoify opinjg publicznq w Galicji
Wschodniej, coraz liczniejsze objawy swiadczqce о ponownych zamia-
rach Ukraincdw uderzenia zhrojnego na ten kraj. Komitet Obrony
Narodowej rozpatrzyl sytuacjg i zebrawszy liezne dowody, uzasad-
niajqce to zaniepokojenie, postanowiwszy przesrtawii je decydujqcym
czynnikom. —
Przedewszystkiem stwierdzii nalezy, ie armja Ukrainy zachod-
niej nie zostala zniesiona, ani rozbita, lecz tylko usunigta i wyparta
za Zbrucz. Wojskom polskim nie byio dozwolone podqzyd za tq armjq,
gdy cofngla sig do kraju, gdzie jej nietylko nie rozforajajq; przeciw-
nie wzmacnia sig liczebnie i szuka sojusznikdw do ponownego ataku.
W kraju naszym, w pierwszych tygodniach po wyparciu wojsk
ukrainskich, znaezna Rusin6w okazywala zadowolenie, ie rzqdy
polskie wprowadzq wreszcie lad i porzqdsk w stusunkach. Reszta
ludnoSci ruskiej, zwiaszcza wloscianie, byli przygngbienl i poddawali
sig stworzonej sytuacji. Przyw6dcy ruchu ukraifiskiego pozostali
przewaZnie na miejscu, narazajqe sig raczej na dochodzenie i kary,
byle uniknqiS emigrowania.
Stosunki te zmieniajq sig zasadniczo -od niejakiego czasu.
Prowodyrowie i mtdigeneja ruska wyjetd±a tlumirie za Zbrucz
i Dniestr w czem mieli ulatwienia od Rumun6w, lub przedostajq alg
na wggierskq RuS, udajqc sig pod opiskg Czech6w.
Bardzo liezne korespondeneje, ktdre rusini odbierajq od sfwoich
krewnych z Czech, z Pragi, Swiadczq, ie tam sig tworzy wojsko
ukrainskie z jenedw z armji austrjackiej, narodowosci ruskiej, do-
tqd pozostajqcych w niewoli wtoch6w; formaeje te gromadzq sig licz-
nie takie na pograniczu galicyjskiem w Czecho-Slowacji. I tak liezne
oddzialy w sfle 6.000 ludzi majq by6 w Ustrzykach, a Nadberesnej
500 ludzi.
366
Dochodzq nas wleSci о zbliianiu Big Czechdw do UkraiAcdw;
paru wybitnych przyw6dc6w tego ruchu przebywa w Pradze. Niemcy
interesujq sig iywo sprawq Ukrainy, wreszcie Petruszewicz wchodzi
w ёсЫу kontakt, czy przymierze z Denikinem *. wszystko to sq dowo-
dy, ie Ukraihcy planujq dalszq akcjg wojskowq, w celu odzyskania
Galicji wschodniej.
Liczne wieSci z Podola rosyjekiego przywoAone przez wloscian,
obywateli aemskich i inteligencjg miejskq dwiadczq, ie Petruszewicza
armja roSnle coraz bardziej wsilg liczebnq; obliczajq jq teraz na 80
do 90.000 ludzi; podczas gdy Petlura ma ledwo 10.000. Stamtqd
offtrzegajq rdwniez polacy, ie ukraihcy wzmacniajq sig i szukajq
sprzymierzencdw, by uderzyd ponownie na Galicjg wschodniq, czy to
z Denikinem, czy z bolszewikami.
Propaganda bolszewickq szerzq na Podolu licznie rozrzucane
broszury agitacyjne, rozpowszechniane obck ukrainskich pisemek
wsrdd ludnosei.
Wszystkie te przygotowania i plany Ukraidcdw na terenie Po-
dola i Ukrainy zakordonowej, oddzialywujq silnie na postgpowanie
1 nastrdj ludnosei ruskiej na obszarze Galicji wschodniej. Chlopi i in-
tellgencja gloszq [prawie] otwarcie, ie sprawa Ukrainy zachodniej
nie skonczona, ie za miesiqc lub dwa powr6cq wojska i walka sig
rozpoeznie. W glad za tem zajnwjq wrogie wobec Polak6w stano-
wieko, odmawiajq wszelkiego zaopatrzenia armji polskiej, stawiajq
орбг wobec pracy rcflnej, nie pomagajq przy zbiorach i zasiewach.
Rusini majq wszgdzie obfite Aniwa i wielkq ilo&S inwentarzy zywych,
koni, bydla, podczas, gdy poiscy chlopi i obszary dworskie sq obrabo-
wane zupelnie. Ludnosl ruska tworzy wojskowe organizaeje po
wsiach i powiatach, a nawet odbywa dwiczenia wojskowe.
Broni po wsiach nie odebraky nasze wojska, wzgigdnie uczynlly
to niedokladnie, zostawiajqc karabmy i amuniejg, Rusindw przyjmu-
je sig do urzgddw mimo tak niepewnego ich stanowiska. W koncu,
obecnie przed zakonczeniem wojny zaopatruje sig z naszej strony
aimmicjq nieprzyjaciela, najpierw w mniejczych ilosciach, obecnie
jadq cale pociqgi z nabojami.
Komitet Obrony Narodowej przedstawia powyzsze fakta 1 za-
niepokojenia, ktdre one muszq budzld u og6hi polskiej ludnosei
wschodniej Malopolski, ktdra tyle przecierpiala i tyle ofiar poniosta
w czasie ukraibgkiej inwazji. Dzis z trwogq sledzq Polacy te obja-
wy — nauczeni doswiadezeniem z przed roku, gdy z pewnym Iskce-
waAeniem przyjmowalidmy ostrzezenia о zamiarach Ukraincdw.
Przedstawiamy dzis ten memorjal Aqdajqc skuteeznego dzialania,
367
kt6re zopobiegnie ponownemu przelewowi krwi i utracie reszty mie-
nia. Caly cigzar odpowiedzralnosci spoczywa teraz na rz^dzie pol-
skim, kt6ry wie, jakie sq polityczne dgzenia Petrusztwicza, jak wielk^
nienawisc zywi on do Polski, ze gotdw z djabiem szukac przymierza,
byle Polsce zaszkodzic. Dlatego obawy nasze powazne, a jedyn^
nadzieje opieramy na rzqdzie, ufajgc, ie uzyje Srodk6w wszelkich,
wojska i administracji dla zazegnania wczas niebezpieczenstwa
i obronlenia powagi Rzeczypospolitej i zycia i mienia jej obywateli.—
92 T-19
Warszawa, dnia 27/IX 1919.
1577/T2
Naczelne Dowddztwo W.P.
(Sztab Generalny)
Do Szyfr. No. 11791/П.
WEDLE ROZDZIELNIKA
Attache Wojskowy w Bukareszcie, rotmlstrz OMakowski komuni-
kuje:
„— Aeroplan niemiecki z 24 pasaierami i masq pieni^dzy ukraid-
Skich przyiecial do Kamieftca Podolskiego.
Drugi aeroplan rowniez niemiecki о 5-ciu motorach z 5-cioma
pasazerami x duz% iloScig pienigdzy przybyl dn. 22 wrzesrria do Krys-
tosz (lub Krystecz) na pohidnie od Chocima.
О bezwioczne wpuszczenie aeroplanu do miasta (Kamienca) in-
terpelowala Misja Ukrainska.
Wojska gen. Denikina walcz^ z petlurowcami na pdtnoc od
Bally.’’—
Otrzymujg:
1. Adjutantura Generalna Naczelnego Wodza,
2. M.S-Zagranicznych,
3. M.S. Wojskowych — Biuro Prefzyd. 2 egz.,
4. Szef Oddziahi П. Nacz. Dow.,
5. Sekcja Wojskowo-Dyplomatyczna,
6. Sekcja Wsch6d,
7. Biuro wlasne.
368
Szef Sekcji Szyfrowej
(podpfis nieczytelny)
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
LuDz. 1577/T2 dnia 29/IX 1919 r'.
98 T-63
1654/T5
d. vm/311
TELEGRAM SZYFROWY
Hr. Skrzynski do Ministerstwa Spraw Zagranicznych
w Warszawie
Nr. 31.
Bukareszt, 28/9.1919.19h 3(У
Otrz. 29/91919. lOh 30'
W zwiqZku z artykulem “Temps” z 13. wrzesnia, Bratianu
oswiadczyl reprezentantowi Francji tutaj, iz on nigdy nie polecil
przedstawicielom Rumunji w Paryzu, aby byli rzecznikami niepod-
Iegk>6ci Ukrainy na konferencji. Poza tem nie tail uczuc ukrainofil-
skich stojgc na gruncie nam znanej umowy z Petlura. W ostatnich
chwilach akcje ukrainskie spadajq.
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L .Dz. 1645/T5 dnia 4/X 1919 r.
94 T-20
1668/T2
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.DZ.1668/T2 dnia 7/X 1919 r.
Ja&iiewielmoznyj Panie Naczelniku,
Jak wiadomo Jasniewielmoznemu Panu Naczelniku, ze po nie-
udalem politycznem przewrocie, ktdry mial miejsce w m. Rdwnem na
369
Wolyniu, ja zwr6dlem sig dn Pana Naczelnika z propozycjami w cha-
rakterze politycznem i w tej sprawie mialem kouferencyjg z Panem
Naczelnikiem i Prezydentem Rady Ministrdw p. Paderew^kim, a po-
tem bylem przeprowadzony do Kielec gdzie przez tydzien mialem
otrzymac odpowiedz na ztozone przeze mnie propozycyj, ale po 2-ch
miesiqcach przebywania mego w Kielcach bylem odrazu bez zadnej
przyczyny przeprowadzony do obozu jenc6w w Krakowie razem
z mojq 2onq i mojimi epdluczestnikami i tut sr6d niewymownego
rtrachu — glodu i tyfueu bez iadnych srodkdw do iycia jui 3 mie-
eigcy znajdujemy sig z kobietami i sezsclomiesigcznym dzieekiem,
skazani na glodowq smierd ze wzglgdu na to, ie wszystki profiby
podani do Rzqdu Polskiego zostaly bez odpowiedzi. W ortatni raz
zwracam sig do Pana Naczelnika i myslg, ie moja prosba dad mnie
i mojm spdlnczestnikom swobodg jak politycznym emigrantom
z Ukrainskiej Ludowej Republiki dojdzie do Pana Naczelnika. Pan
Naczelnik nie zostante sie ghrchim 'bo w tem naktada na Pana obo-
wiqzek Padskie imig jako socjalisty.—
Z glgbokim powazaniem do Pana Naczelnika zoStaie sig Otoman
Oekiiko
Kraikdw-Dqbie, 19.3. (X) 1919 r.
95 T-20
Odpis
Miejsce pobytu, dnia 8.10.1919 r.
Pol. Ofic. Lqcznikowy przy
N.D. W. Ukr.
1739/T2
[Z prawej strony maszynopisu napisano odrgczie]:
[Refer. Komendantowi przez mjra
Kasprzyckigo. Rokazy Komendan-
ta zakomunikowane por. Strzelec-
kiemu przez por. W. Jgdrzeje-
wicza].
370
[Z lewej strony maszynopisu napisano odrgcznie]
[Instrukcja dla por. Strzeleckiego.]
[1. Inspirowad rzgd Petlury w kierunku organizowania wladz
cywilnych];
[2. Zakaz angaiowania sig w proby zamachu na rzgd Petlury];
[3. Uzupelnid wywiad informacjami о stosunku Petlury do
Niemc6w:
a) czy sg oficerowie niemieccy,
b) co znaczg ciggle podr62e aeroplan6w];
[4. Forsowad mysl handlu zamiennego, forsowac mysl mozliwo-
Sci dostania nawet amunicji za zboze].
Raport Nr. 1.
UWAGA: Raport niniejszy jest pierwszg pro-
fa^ syntetycznego ujgcia stosunk6w panujgcych
na Ukrainie i ich modulacji w zaleznosci od sy-
tuacji strategicznej i postgpdw politycznych za*
granicg.
I. SYTUACJA STRATEGICZNA
1. Fronty*. Obecna linja frontu ukrainskiego biegnie z zachodu
od Szepetfiwki poczgwszy, ponad linjg kolejowg Szepetdwka, Polon-
ne,1 migdzy 2ytomierzem: i Berdyczowem* i sigga linji kolejowej
Kasatin—Fastdw—Kijdw w punkcie Czamorudka. Nastgpnie skrgca
na potudnie i biegoie poprzez Ruzyni * з 4 s—Pogrebyszcze—Merwin, osla-
nia od wschodu czgsd kolei Kasatin—Humad’ od stacji Merwin, Mo-
nastyryszcze do st Wierchniaczka; przecina na pol. drogi szosg
Hajsyn—Humah; oslania od wschodu i pohidnia Olgopol i przecina
w pot. drogi tor koi. Popielna—Balta.
Front od Szepet6wki do toru kolejowego Kazatin—Fastdw,
wystawiony jest przeciw bolszewikom; reszta frontu ma przeciw
sobie armjg dobrowolcdw.
i Ptflonne, a town 210 km SW at Kiev. a
» Zhytomyr, in Polish Zytomierz, a city 100 km W of Kiev.
з Berdychlv, in Polish Berdyczow, a city 140 km SW of Kiev.
« Ruzhyn, a town 120 km SW of Kiev.
s Uman, tn Polish Hums*, a city 190 km S of Kiev.
371
W obecnej chwili przeciw frontowi ukralnskiemu operacji wa±-
niejszych nie prowadzq. ani bolszewicy ani dobrowolcy. Bokzewicy
stworzywszy sobie baz? operacyjn^ w Korosteniu,’ wysungli silne
grupy w rejonach Zwiahla7 (Nowogr6d-Woiynski) i Zytomierza
i zajgli stanowisko obserwacyjne; natomiast rozwin?li akcj? siln^
przeciw Kijowi, wrzynaj^c sig klinem w kijowsk^ grup? dobrowol-
c6w na linji Fastfiw—Kij6w. Akcja bolszewikdw zmusila dobrowol-
cow do odci^gnigcia szybkiego sil swoich z frontu unkainskiego z re-
jonu Humania i podtrzymania od pdudnia grupy kijowskiej.
Walka о Kij6w pozwolila ukraincom odetchnqe. Korzp-s'aj^c
z zastoju akcji bojowej na froncie bolszewickim i oalabienia frontu
dekinowskiego postanowili nkraincy przegrupowaZ swoje oddzialy
frontowe i rozwin^c dzialalnosd bojowQ przeciw Denikinowi w kie-
runku Humania i Batty.
2. Dyzlokacja wojsk w dn. 3.10.1919 r., liczebnosc ich i nastroje
Ogdlna dyzlokacja armji ukrainskiej przedstawia si? zasadniczo:
na froncie bolszewickim i w kierunku linji Koziatyn—Kijdw dyzlo-
kowane sq korpusy halickie. Na reszcie frontu stojq oddzialy nad-
dnieprzanskie. Pocz^tkowy rozw6j ofenzywy dobrowolcdw na Batt?
i Hamah zmusil ukrainc6w do przerzucenia Ш. korpusu halickiego
przeciw dobrowolcom w wyiej wspomniany kier. Baity i Humania.
A. Korpus I. halicki. Sztab Koziatyn: dowodzi ppulk. Mykitka.*
Korpus П. halicki (brygady VI., VII., VHI. i IX. Sztab Berdy-
cz6w (z Zytomerza); korpus dyziokowany na linji Czudn6w,® Troja-
n6w, Roja.
Korpus HI. halicki, rozlokowany cz$Sciowo w rejonie Popielina,10
czgMowo w rejonie Chrystyn6wka.
B. Liczebnosc I. korpusu: okolo 400 szabel b. dobrych, 4000
bagnetdw (piechota wyniszczona, obdarta), okolo 40 dzial (zupelny
bra к amunicji), 3 poci^gi pancerne, 2 automobile opancerzone.
П. korpus: okolo 500 szabel b. dobrych, 3000 bagnet6w (pie-
« Korosten, a town 140 km NW of Kiev.
’ Zviahel, present name Novohrad Volynsky!, a town 200 km W of Kiev.
» Mykytka, Osyp (1874-1920), commander of the Ukrainian Sich Riflemen
(Jan.-Nov. 1918); commander of the 1st Corps of the Ukrainian Gallclan Army
(Jan.-Nov. 1919); commander of the Ukrainian Galician Army (Nov. 1919- Feb.
1920). Taken prisoner by the Red Army; shot by the Bolsheviks in Moscow
in August, 1920.
• Chudniv, in Polish Czudndw, a town 175 km SW of Kiev.
io Popelnia, in Polish Poplelnla, a town 90 km SW of Kiev.
372
chota Яе umundurowana, wyniszczona), 80 dzial r6znych kalibrdw
(znpelny brak pociqgow), 2 automobile opancerzone i 2 pociqgi opan-
cerzone.
HI. korpus: Liczebnosc niestwierdzona.
Og61na liczebnosc korpusow halickich nie przewyzsza jednak
11.000 bagnetfiw i 1500 szabel.
C- Garnizon miasta Kamienca Podolskiego:
a) Piechota:
1. pulk „Ochrony Respublikanskiego lada”.
„Osobnyj kurofi wijskowoj ochorony”.
3. pulk halicki (70 bagn., в oficerdw).
1. p. pieszy „rekrutdw" (1300 bagn., 83 ofic.).
1. sotnia „Okrema”.
b) Artylerja:
2. p. artyl. pol.
4. respublikaneki p. art. pol.
21. zaporoski p. art. pol.
Zapasowa baterja art. konnej.
1. baterja oddzielnej art. konnej.
3. bat. oddzielnego dyonu art. konnej.
2. p. „rekrucki” (uzupeln.) zapasowy art pol.
Wojskowa szkola artyleryjska.
c) Kawalerja:
L zapas. p. kawalerji.
1. pulk kaw. „rekrucki” (3 sotnie, 4 K.M.).
Konna powiatowa sotnia.
Sotnia ochrony G16wnego Szefa Zaopatrzenia armji (91 szabel,
5 oficerdw).
d) Specjalne:
G16wny zarzad floty powietrznej.
Zarz$d inspektora awiacji.
3. bojowy oddzial awjacyjny (5 aparat6w — 15 lotnik6w).
Uwaga: Jeden aparat z tego oddziahi wyleciai dn. 4.10.b.r. do
Berlina z bylym ministrem „Prasy i Informacji" panem Liza-
nowskim.11
2. dyon floty powietrznej.
Kijoivski park awiacyjny.
Warsztaty awiacyjne. *
>> Lyzanivskyi, Ivan (1882-1043), political leader, journalist; head of the
Ministry of Press and Propaganda of the Ukrainian People’s Republic from
April, 1919.
373
Szkola awiacyjna (okolo 300 uczni).
Garaz wojskowy.
Szkola radiotelegraficzna.
D. Nastr6j wsrod zolnierzy armji ukrainskiej najrozmaitazy.
Korpus I, Halicki, poaiadaj^cy znaczny odsetek polak6w i zy-
dow — nastr6j wrogi polakom, Sympatje zolnierzy najbardziej skla-
niajq sig w strong bolszewikdw.
Korpus П. — nastrdj antydenikinowski i antypetlurowski. Chgt-
nie mdwiq. о pokoju z Polskq, Dominuje przemgczenie i chgd powrotu
do Galicji.
Naogdl wrogi stosunek do polakdw w korpusach halickich znacz-
nie sig zmniejszyl. Pogloski о pertraktacjach polsko-ukrainskich po-
tggujq w zdnierzach chgc powrotu do Galicji i zakonczenia walki.
Oficerowie roznemi sposobami silg. sig na podtrzymanie wsr6d iolnie-
rzy zdolnoSci bojowych i chgci wytrwania az do chwili powrotu zbroj-
nego do Galicji Wschodniej. Sluzy rdwniez do tych celdw pismo
“Strike”, ktdre ozdabia codziennie swe szpalty artykulami о okru-
cienstwach polakdw nad ludnoaciq ukrainskq, о aneksyjnych d^zno-
Sciach Polski, о koniecznoSci zbrojnego wystqpienia przeciw Polsce
za jej chgc pozostania w Galicji Wschodniej “mimo mterwencji za-
granicy" i t.p. Nie pomogq, jednak artykuly, ani “pouczenia” ofice-
row. Zotnierze zmgczeni wojnq Europejskq i obecnq rocznq walkq
w Galicji rzucaj$ bron i gromadami uciekajq w kier. Galicji Wschod-
niej.
Podobniez szerzy sig dezercja w szeregach petiurowskich. Mo-
bilizacje przeprowadza sig przy pomocy specjalnych oddzialdw woj-
skowych. Dezercja w szeregach pulk6w petiurowskich ma jednak na
uzasadnienie inne niz w halickich korpusach. 2cdnierz petlurowski
chgtnie sig bije, ale niezdolny jest do utrzymania sig w karbach sta-
lych jednostek bojowych. Demobilizacja armji rosyjskiej i pdzniej-
sza walka z bolszewikami wyrobila w nigh specjalny typ zolnierzy
partyzantdw trochg anarchistow, uznajgcych wladze swoje, lokalne.
St^d ciekawe obserwacje mozna wysnuc. Ludnoad i zolnierze na we-
zwanie Petlury lub pomniejszych wodzdw powstanczych gremjalnie
wystgpujq przeciw wskazanemu nieprzyjacielowi, ale gdy go pobijq
i przepgdza poza obrgb swej gminy i powiatu — wracajq, do swych
zajgc gospodarskich. Z tatwosciq wigc Petlura zdobywa setki ludzi
najrozmsiciej uzbrojonych, w pasie przyfrontowym, ale nie moZe
materjalu tego wykorzystac caikowicie do organizowania i kompleto-
wania jednostek stalych, pulkdw i t.p.
374
3. Reorganizacja i kompletowanie armji.
Aby armji ukrainskiej nadac wigkszq sposobnosc ataman gl.
Petlura zarzqdzil kompletowanie korpus6w halickich materjaiem
ludzkim miejscowym. Zarzqdzenie wywolane byio i tym, ze armji
petlurwskiej brak kadr oficerdw ukraincdw; nadto dqzeniem rzqdu
jest aby rekrut ukrainski przeszedl szkolg dyseypliny wojskowej pod
pod kierownictwem instruktor6w halickich, jako wyrdzniajqcy sig
wigkszq znajomoSciq wojakowoSci.
1. Stosunek wojsk do Polski.
Pod wplywem dqzen pojednawczych w stosunku do Polski wy-
dany zostal przez sztab gldwny do poszczegdlnych oddzial6w fronto-
wych szereg zarzqdzen i biuletyndw oswietlaj^cych przymierze woj-
skowe z Polskq, wspdlnq operacje przeciw bolszewikom i t.d. Wszel-
kie odglosy о nieporozumieniach lokalnych migdzy polskimi i ukrain-
skimi oddzialami. Sztab ukrainski zaciera i chowa przed szerszym
gronem ciskawych, aby tyym sposobem nie poglgbiac nienawisci od-
dzialdw halickich w stosunku do Polski. Nadto aby zapobiedz wszel-
kiego rodzaju nieporozumieniom, jakie mogly by miec miejsce przy
ewentualnym rozwoju wspolnej akcji (polsko-ukrainskiej) przeciw
bolszewikom. Sztab ukrainski zapowiedzial mi przegrupowanie od-
dzia!6w frontowych z uwzgigdnieniem nastgpujqcym: iz wszystkie
oddzialy halickie stykajqce sig dotqd z oddzialami polskiemi, zostanq
zamienione oddzialami naddnieprzanskimi.
Z postgpowania oficjalnego wladz ukrainskich wnioskowac moz-
na, iz czyniq one wszystko aby stosunek swdj do Polski utrzymac
na staple pokojowej. Wywiad naszych korespondentdw podaje iz;:
a) korpusy halickie nie sa skoncentrowane na pogranlczu Polski;
b) w wigkczych centrach na Pograniczu Polski zq przewaznie
oddzialy uzupelniajace rekruckie lub ochronne, czyli t.zw. „brygady
wysskohi” pod kierownictwem instruktor6w halickich.
Swiadczyloby to, ii pogranicze Polski traktowane jest jako gtg-
boki tyl frontu;
d) wigkszy meh przerzucania wojsk, uwidacznia sig po linji
Zmery^ka—Koziatyn w kierunku na Baltg i na Berdyczow;
d) przerzucenie do Kamienca Pod. sztabu armji halickiej i szta-
bu atamana Benia z Mohylowa Podolskiego.’2
is Mohyliv Podilskyl, in Polish Mdhyldw Podolski, a city 90 kin E of
Kamlanets Podilsky.
375
Z powyzszych danych moinaby wnioskowaf, i2 przeciw Polsce
Ukraincy nie przygotowuj% akcji wojskowej.
П. Sytuacja polityczna wewnqtrz kraju.
W zaleznosci od sytuacji na frontach ksztaltuje sig dziS sytuacja
wewngtrzna Ukrainy.
Dqzenia mas uswiadomionych skierowane s% do zorganizowania
Og61nej obrony terytorjum Ukrainy od najazdu Denikina lub bolsze-
wikow. Jest to og61ne dgzenic ukrainskich dzialaczy (zardwno nad-
dnieprzahskich jak i halickich i przewodzi nim Petlura.
W tym celu w ostatnich dniach odbyl sig w Kamiencu zjazd kie-
rownikow powstan, zorganizowano sztab operacyjny i dano mu do
dyspozycji odpowiednio wysokie sumy oraz licznq literature agita-
cyjnq. Nadto zorganizowano grupki agitatordw, kt6rych roszyta sig
na tyly bolszewickie i denikinowskie. Sztab d^zy do ujgcia w jedne
rgce kierownictwa akejg powstanczq, ma zamiar usun^S tych wszyst-
kich kierownik6w powstanczych, akcja ktdrych wyplywa wigcej z po-
budek anarchicznych anizeli ideowych. Opomi maj% by<5 rozbrojenl
i odpowiednio zqdzeni.
Kierownictwo akcji powstahezej pochwycili “S-R” (prawi) znani
ze swego wybitnie polonofilskiego stanowiska. “S-r.” wychodzq
ze swego wybitnie polonofilskiego stanowiska. '‘S-R*’ wychodz^ z za-
iozenia, iz sprawa Galicji Wschodniej rozstrzygoigtq bgdzie na fron-
cie migdzynarodowym. Propagujq. oni scisle porozumienie z Poiskg,
Rumunjjq. i Czechami i aby zniwelowac antagonizm haliczan do Pol-
ski starajq. sig wysungfi sprawg obrony Ukrainy od Denikina i bolsze-
wik6w, jako sprawg najaktualniejszg i zmusii haliczan do odioienia
sprawy Galicji Wschodniej do pozniejszej decyzji.
ze swego wybitnie polonofilskiego stanowiska. „S-г.” wychodzq z za-
lozenia, it sprawa Galicji Wschodniej rozstrzygnigt% bgdzie na froncie
migdzynarodowym. Propagujq. oni scisle porozumienie z Poiskg, Ru-
munj^ i Czechami i aby zniwelowac antagonizm haliczan do Polski
staraj^ sig wysunqd sprawg obrony Ukrainy od Denikina i bolszewi-
kow, jako sprawg rajaktualniejsz^ i zmusic haliczan do odlozema
sprawy Galicji Wschodniej do pozniejszej decyzji.
Obozem przeciwnym s% ,,S-d.” (lewi), ktorzy dzialajqc ukrycie
propaguj^ zblizenia z bolszewikami. Akcja ich bardzo mistemie jest
utkana. Korzystajqc z istnienia „inspektoratu dzierzawnego”, kt6ry
stworzony byl w celu usunigeia z armji ukrainskiej elementu deniki-
nowskiego i korzysta£ z szerokich pelnomocnictw, wysuwali oni pro-
wokaeyjnie konieeznose jaknajenergiezniej akcji przeciw denikinow-
376
«vim d^zenlom i wplywom armji, a tym sposobem spotggowad atmo-
Hferg niepokoju i obaw wdr6d sfer oficerskich, a nastgpnie urzqdzid
zamach na Pethirg, wysuwajqc kandydaturg gen. Osickiego. Zamach
ten byiby ostatecznie wprowadzil straszny chaos w tutejszych sto-
eunkach:
1) nieswladomosd wojska w jakim celu zamach robiono,
2) obawy sfer denikinowskich, ii podejrzenia о zamach spadnpf
na nich.
W rezultacie powstalaby kilkudniowa anarchja i bezlad, w czasie
kt6rego mieli ,^-d” ogloaid zn6w bolszewikom.
Powyteze dostatecznie jaskrawo ilustruje sposoby walki, jakimi
poslugujg. sig bolszewicy. Zamach ostatecznie wykryto. Nie udal si?
on, gdyi mu brak wigkszych podstaw.
Na tie stosunk6w wewngtrznych ukrainskich dominujqcym jest
wpiyw Petlury. Jest on przewodnikiem ideowym „в-r” (prawych)
i cieszy si? wielklmi wplywami u ludzi. Potrafit on stopniowo opano-
wad rozliczne d^ienia grup ukraidskich i stan^d na czele rz^du. Dzid
Petlura podporzqdkowal sobie i dyrektorjg halick^, stojqc na azele
ogdlno-ukrainskich d^ieh. Ataman Petlura jest zwolennikiem polity-
ki porozumienia scislego z Polsk^. Rozumiejqc d^ienia haliczan, sta-
rs sig naklaniad ich do polityki zgody z Polsk$ 1 do oswobodzenia
w pierwszym rzgdzie Ukrainy Naddnleprzahskiej od Denikina. Pod
jego to wplywem mlgknie iqdanie haliczan w stosunku do Polski. Jest
czlowiekiem wysoce Ideowym, niezmgczony w swej walce z nieprzyja-
d6hni. О stosunku przyjaznym narazie ze wzglgdu na kurs rz^dowy
w Polsce. Uwaia, ii Ukrainie duto zaleiy na pomocy Polski, ale za-
znacza ii Polacy winni zrozumiei, ii popieranie d^ieh Ukrainy do sa-
modzielnego bytu leiy w Interesie Polski.
Ldcz^c si? z jego wplywami na Ukrainie i obecnym stanowi-
skiem uwaiam, ii naleiy go рорггеб w d^ieniach do kompletnego
opanowania stosunkow na Ukrainie. Pomoc ta zwi^kszy nam tylko
liczb? zwolennikdw i zmniejszy antagonism do nas w sferach dotqd
nam r.ieprzyjaznych.
Z stosunk6w tutejszych wnioskujq., ii tylko Petlura zdolnym byd
moie do niwelowania nienawiSci jaka istnleje do nas w&rdd halickich
dzialaczy. Chwilowo zgodzili sig on na ratowanie Ukrainy Naddniep-
rzafiskiej w pierwszym rzgdzie, ale to spowodowano jest jakimis ,,ko-
nieczno^ciami”. Pod wplywem takichie koniecznodd podpisana zo-
stala odezwa 24 X. wzywaj^ca do walki z Denikinem pod wplywem
tychze koniecznofici wyslali haliczanie swoich aajumiarkowadszych
dzialaczy w skladzie misji do Warszawy. Aby tg „konieeznosd” usu-
ngd, bezyd moina tylko na Petlurg, ktdry got6w kompromis z swemi
377
wspdlbrafiml z Galicji, zmienia na bardziej podstawowq pomoc ze
strony Polski. Nam naleiy go podtrzymad, aby z chwil$ upadku jego,
haliczanie nie zawarli kompromieu z dobrowolcami, ktdrzy calkiem
wyraznie о chgciach swych m6wiq.
W zal^czeniu podaj?:
W z. Oficera Lqcznikowego
(—) Wruk-Strzelecki por.
1) kom. inform, z dn. 4J.0. b.r.,
2) do skopjowania ew. przejrzenia „mapk? frontu Ukr.”.
3) oatatnie gazety ukrainskie.
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1739/T2 dnia 18/X 1919 r.
96 T-20
1693/T2
Wobec wiadomosci, jakie rozchodzHy si? w ostatnich czasach co
do prawno-paristwowej i politycznej przyszlosci wschodnich dbszardw
Galicji, uwata Oddzial Krakcwsko-Lwowski strormictwa pracy kon-
etytucyjnej aa ewdj narodowy i patryotyczny obowiq.zek stwierdzii
co nastgpuje:
1. Nie jaksA cz§6c Galicyi, ala cala Galicya tworzy jut dzisiaj
integralnq czgsd Panstwa polskiego, gdyi caly jej obszar naleial
do Polski az do czasu rozbiordw, skoro zad koalicya wywiesila hasto
wskrzeszenia calej Polski przedrozbiorowej 1 wzywala Polakdw do
wspdldzialania pod tem wlaSnie haslem, skoro laskawe zrz^dzenie
Opatrznosci doprowadzilo koalicyi do zwycigstwa a wszystkie trzy
moearstwa rozbiorowe do rozpadni^cia si$, skoro caly nardd polski
w Galicyi i jego oficjalna reprezentacya poszly za glosem Rady re-
gencyjnej z 6. pazdziemika 1918. wzywajqcym do ziqczenia sie
w jednoHte niepodlegle Panstwo Polskie, skoro ordyaacya wyborcza
z 27. listopada 1918. do Sejmu Rzeczypospolitej polskiej uznaje wy-
raznie calg Galley? za obszar maj^cy Ьуб reprezentowaay w tymie
Sejmie, i skoro przedstawiciele z calego tego obazaru w tyiwie Sej-
mie zasiadaj^ i to nawet bez osobnego aktu wyborezego, tylko na
378
mocy piastowania dawnych mandatdw gaficyjekich, о ile chodzi
о wschcdnie czgficl kraju bgdqc dotychczas terenem operacyi wojen-
nych, to nie moze byd mowy о tem, aieby wschodnie obszary Galicyi,
na ktdrych nardd polski iyje tak pomieszany z ludnosciq ruskq,
i ich terytoryalnie rozdzielid wrgcz niepodobna, mogly mimo to bye
uwaiane za jakleS terytoryum nienaleiq.ee jeszcze de iure do PaAstwp.
Polskiego, lecz za oddane jemu jedynie w czasowq administracyg,
ograniczonq z g6ry co do czasu jej trwania pewnymi warunkami
rozwi^zujocymi i uzaleinionq od faktdw mog^cych Poiskg tych ob-
szar&w pozfoawid.
Zanwaiyd przytem naleiy, ie nawet Panstwo auStryackie, ktdre
upr&wialo zaWsze w stosunku Rusin6w do Polakdw politykg “divide
et impera” i wygrywalp stale pierwszych przeciw drugim, nie odwa-
iylo sig az do kofrea swego istnienia, pomimo silnego naporu ze stro-
ny polityk6w ruskich na rozdzial Galicji — jedynie obszar wolnegc
miasta Krakowa z okrggiem stanowil po zajgciu go 1846. przez Au-
stryg, przez kr6tki czas osobny okrgg administracyjuy, zas nieudala
prdba rozbicla Galicyi na trzy okrggi admtaistracyjne z trzema Sej-
Trtikami, podjgta w r. 1849 w czasie najwyzszego napigeia absoluty-
stycznO-reakcyjnego systemu rzqdowego nie weszla nigdy w iycie.
2, Dqinoid do oderwania wschodnich terytorydw Galicyi od Pol-
ski, zapoczqtkowana przez galicyjskich Rusindw t.zw. Ukraidcdw ich
powstaniem z 1. listopada 1918. przeciw Rzqdowi polskiemu, zostala
militaraie zlaman^, wojska polskie stojq. nad Zbruczem miejseami
poza Zbruczem, stan prawny wigc, wyzej przedstawiony jest dziS,
jak byd powinno i stanem faktyeznym.
Stronnictwo must stwierdzic, ie byioby zbyt krwawq. ironiq, orau
naigrywaniem sig z najswigtszych uczuc ludzkich i narodowych, gdy-
by knaj obroniony i uratowany olbrzymhn zapalem, bezgranieznym
heroizmem i niebywalem poiwigeeniem mgzdw, kobiet i dzieci pol-
skich, okupiony bezprzykladnemi mgezamiami i niezliczonym szere-
giem barbarzyfiskich tortur, wycierpianych z r^k dziczy siczowej,
о сзет Europa nie chce wiedzied zostal dla wzglgddw frymarki poH-
tyeznej odebrany Polsce dzis lub kiedykolwiek.
3. Wedle powszechnej opinii tak polskich jak I niepolskich sfer
wojskowych zgodnej zresZt^ zupelnie z najgorgtszem pragnieniem
ludnosci polskiej, wschodnia granica Panstwa polskiego bgdzie na-
pqawdg strategieznie zabezpieczona i silnie umocniona dopiero wtedy,
gdy bgdzie biedz znaeznie dalej na Wschdd, anizeli idq granice Gali-
cyi i KrdJeatwa Kongresowego.
jak fcywem i szczerem jest te pragnienie polskiej Indnosci kre-
sowej, by i ona zaznala wreszcie szczgScia nalezenia do Polski, a zo-
stala wyzwolonq. z pod dbcego panowania, wyprowadzonq z domu
niewoii, Swiadczy przejmuj^cy swq prawd^ i dramatycaio&ci^ otwar-
ty list tej ludnMci do Pana Prezydenta Minietr6w.
4. Zar6wno wszystkie miasta jak i zaludnienie obszardw dwor-
sklch we wschodniej czgSci Galicyi 34 polskie, odnosi sig to zwlaszcza
do wla&cicieli tych obszar6w. R6wniet polskim! s$ te wlasnie powiaty
galicyjskie, ktdre leiq na samej wschodniej granicy Galicyi. Prawie
cala t.zw. inteligencya w miastach jest polskq, ruska inteligencya
stanowi procentowo bardzo nieznaczny wyjqtek. Dotyczqce daty sta-
tystyczne s% powszechnie znane, гэес mo±na notorycznie.
5. Nieodzownym wymogiem politycznej i gospodarczej sily, po-
tggi i migdzynarodowego znaczenia Polski jest, by miala bezposred-
nia granic? na dhigiej linii z Rumania, a przez nia bezpo&redni kon-
takt z Czamem Morzem oraz pol^czenie Czamego Morza z Baltykiem.
6. Ze stanowiska bezpieczefistwa Panstwa i iywotnych gospo-
darczych i politycznych interesdw narodu jest zupelnie niedopusz-
czalnem by Polska miala byd okr^ona od zachodu, pohidnla i wscho-
du przez plerdcied padstw stowiaAskich dzialaj^cych wspdhde na
jej niekorzysd, a pol^czonych bezpoSrednio przez jakis korytarz od-
dzielajacy ewentualnie Polskg od Rumunii.
7. Byloby to wrgcz niezrozumiala sprzecznoscia a zarazem krzy-
czaca niesprawiedliwo&cia i bezgraniczna krzywdq dla Polski, gdyby
ona sama jedna musiala ddwigad na swych barkach caly ci?iar obro-
ny zachodniej Europy przed zalaniem jej falami bolszewizmu i przed
napierajacymi czerwonemi Armiami wschodu, jak to dotychczas ma
miejsce I gdyby ona zato miala utracid tak znaczna cz?s6 swego od-
wiecznego a bardzo ukochanego i drogiego eobie obszaru. Taka de-
cyzya rozstrzygajqcych czynnikdw musialaby zachwiad wszelkq wia-
r? w trwalodd wszystkich stosunkdw opartych na prawie publicznem
i zauafniu mi?dzynarodowem.
8. B?dqca w mowie wschodnie obszary Galicyi s% najurodzaj-
niejszeml ziemiami w Polsce daj%ceml si? pordwnad tylko z ziemiq
proszowskq, pod Krakowem i z ziemig Belzkq i Sokalska, a tery-
toryalnie s% znacznie od nich rozleglejsze. Takze wigc i ze stanowi*
ska aprowizacyi ludnosei oraz interesdw Skarbu Polskiego i calego
wog61e gospodarstwa zpolecznego i panstwowego w Polsce, bylyby
strata tych obszardw 'bardzo dotkliwq. Nie moina przytem przemil-
czed, ze ludnosd kresowa 1 bliska kresow, ktora musi ci$gle stac bacz-
nie na Straiy swych najwyzszych interesdw narodowych, wyrabis
w sobie ten hart ducha, czujnos6 i energig, ktora chroni jq od po-
380
padnigcia kiedykolwiek w pawnego rodzaju kwletyzm tab obojftnodd
narodowa, a tem samem czyni j$ 'bardzo cennym materyatem pafi-
Btwowym, petnym tgZyzny, odpornosci, wytrwalo^ci j poswlgcenia,
jak tego dzieje Wschodu Polski ponad wszelk^ w^tpliwodd dowiodly.
9. Stawianie postulatu ekonomicznego odrodzenla kraju 1 poll-
tycznego zawladnigcia nim, zdobycia sobie sere i usposobienia ludno-
6ci polsko-ukraihskiej dla polskiej administracyi jako warunk6w po-
zoatawienia tego kraju i nadal przy Polsce jest glgbokq. wewngtrznq.
sprzecznosciq; jetft prawdziwem hysteron-proteron, gdyz rzecz ma
sig wprost przeciwnie: warunkiem skonomieznego odbudowania kraju
1 spoieczno^politycznego uspokojenia go, jest przedewszystkiem stale
1 niepodawane w w^tpliwodd pozoetawienie go przy Polsce. Bez tego
kraj ten ani si? uspokoid, ani odbudowad nie moAe; chyba gdybykmy
przez „uspokojenie" rozumieli calkowite „oczyszczenie” go z iywiohi
polskiego i zrobienia jednolicie ruskim — ale wszakZe do tego celu
Polska nie d^ty! W tym kraju ludnodd rcinicza polska, ktdra byla
przedmiotem exterminaeyi rosyjskiej 1914. a ruskiej 1918/19,, niema
dbecnie na calyrfi wielkich obszarach iadnego inwentarza gospodar-
kkiego, ani tywego ani martwego, niema zadnej maszyny rolniczej,
niema nasion do zasiewu, niema robotnfka, gdyi hidnosd ruska jest
leniwa i nieakora do zarobku, skoro tylko ma doS6 pienigdzy na po-
krycie swych skromnych potrzeb iyciowych, a teraz wla&ue ma ta
ludnodd notoryeznie duio pienigdzy jeszcze od czasdw rosyjskiej in-
wazyi. Przytem agitacya rusko-ukraihska idzie silnie i skuteeznie
w tym kierunku, azeby przez strajki rolne, niewychodzenie do roboty,
odstraszanie czeladzi od shiiby u Polakdw oraz przez podpalania nnie-
motliwid polskiej ludnosci rolniczej goepodark? i zmusid j% do opu-
szczenia ziemi, Obecnie znajdzie ta akeya skuteezny sukces w posta-
nowieniu ,^asad” do reformy rolnej, opiewaj^cem, i± obszary ,,£le
zagoepodarowane” b^dq wywlaszczone w calosci. Rusini cieszq. si₽
bardzo z tego postanowlenia, gdyi wiedzq, ze znaezna czgsd tych za-
raz wywlaszczonych obszarow dostad si? musi z natury rzeczy w rg-
ce mlejscowej tadnodci mkkiej. Polska ludnodd rolnlcza niema przy-
tem jut iadnych srodkow pieni?znych, gdyi zniszczona trzy razy,
1914, 1915, i 1918/19., wyczerpaia caly sw6j kredyt na dwukrotue
odbudowywanie si? po zniszczeniach inwazji r. 1914. po zniszczeniach
odwrtftu rosyjskiego 1915. oraz po spustoszeniach dokonanych przez
pruskie austryackie i w?gierskie wojska i dzis niema juz skqd zaczerp-
n^d picni^dzy ani nie b?dzic miala na to odwagi, dopdki grozi jej
moinosc niepozostawienia jej na stale przy Polsce. A pienigday tych
potrzebaby bardzo wiele — dziesiqtki miliarddw ledwie wystarczq,
381
zwatywszy, ze jeden kon roboczy koeztuje okolo 5000 K, takaZsama
sztuka bydte rogatego najmnfej 4000 K, ie robotnik iedski do iniwa
kosztuje 600 К mleai?cznie i cate utrzymanie, ie anarchia сен i 11-
chwiarska droiyzna swifc^ w kaMym kierunku bezprzykiadne orgie.
To зато odnosi si? do przemyshi. Brak wszelkich eurowcfiw, wagon
w?gla kosztuje 7000 K, robotnik, о ile jest, 2%da pomigdzy 2.000 К
do 2600 mieeifcznie, jest go za§ bardzo male. Przytem 500.000 bu-
tiynkfiw w Galicyi leiy w gruzach, komunikacya kolejowa jest nliej
wszelkiej krytykl i nie liczy si^ bynajmnlej z tem, ie dzisiaj ludzie
eheac si? odbudowal i moiebnie zaprezentowa<$, musz^ jeidztt dzie-
si§6 razy wigcej nit przed wojnq, przeciwnie, czytalifimy niedawno
w dztennikach utyskiwania p6toficyalne, ie puMiczno&d jefdzl dzit
prawie tak wide jak przed wojnq i czytali&ray pdloficyalne groiby, ie
trzeba bgdzie temu w jakid spos6b koniec polozyi. „Last not least"
ninny naJezne krajowi za 6wiadczenia wojenne (przewto 3,000.000.000
Koron) i odszkodowania wojenne obiiczone 17,000.000.000 К nie зд
mu dot^d ani wyplacone, ani nawet zabezpieczone. Dop6ki wigc te
stosunki trwajq. i doptiki jeszcze w dodstku wisi nad gtewami hidno-
sci polskiej miecz Damoklesa w postaci obawy odl^czenla od Polski,
dap6ty nie rozwinie sip geepodarstwo rolne ani nie rozbudzi si? .prze-
inysl, gdyi iaden wlasciciel ziemi Polak, ani taden polski przemysto-
wiec nie bgdzie mial ani moinosci ani odwagi czynienia wkladdw go-
spodarczych lub zakladania przedsi^biorstw przemystewych, nie;wie-
dzqc czy przez zmian? panoszenla nad tym krajem lub przez system
rzqd6w jaki tu zostanie wprowadzony, nie bgdzie zmuszon^ do ppu-
sczenia kraju, czy nie bgdzie wyzuty z resztek swego mienia, kt6re
mu jeszcze pozostanie pobyt dalsko idacej wr^cz rewolucyjnej refor-
inie rolnej i czy nie wybuchnie jeszcze wkrdtce wojna domowa podob-
ra do dzisiejszej. Polityczne zdobycie sobie umys!6w ruskiej ludnofici
tego kraju dla Polski bgdzie takte tylko wtedy mozliwe, jeielb Ru-
sini obok zupetnej swobody narodowej- i wolnoSci oeobistej, ktdrej
;;awaze u nas uzywali i uzywaj^ i obok autonomii narodowej perso-
r.alnej, ale nie terytoryalnej, ktdrq im zawsze przyznad jestesmy go-
towi, zobacza, it wykiuczona jest moznos6 oderwania tego kraju od
Polski przez jakte ptzygzly plebiscyt lub zarzqdzenie trzecteh czyn-
nik6w. W przeciwnym razie Rusini rozpoczn^ z miejsea z najwtekszym
motebnym impetem wszechstronna dzialalnos6 daz%c^ do nadania
iirajowi takiej fizyognomii i do wytworzenia takich stosunk6w, kt6-
з eby zapewnily bezwarunkowo pomyslny dla nich wynik owego oeze-
kiwania piebiscytu lub zmusily trzecie czynnlki do wydania orzeczenia
^Jryvzaj^cego ty cz?s<5 Galicyi od Polski; wszelka zas akeya Pcdak6w
382
Маса w przeciwnym kierunku lub dQ±$ca przynajmniej do sparaliio-
wania ruskiej roboty, albo do jakiegofi porozumienia — gdyby о po*
rozumieniu wogdle marzyd motna — spotkalaby si? z tak nieubla-
gana mtciwa defenzywq ruska, ie defenzywa ta mogiaby si? latwo
zamienid w ofenzyw?, w droga wojn? domowa polsko-niskq w Ga-
Hcyi. Tylko silne a sprawiedliwe rzqdy polskie w tym kraju, przy
trdwnoczesnem zupetaem wykinczeniu z gory wszelkich mo±no6d
pderwariia go od Polski moga tu przywrdcii i ustafid lad, spok6j 1 po-
rzadek. Nie moina zreszta dopuficid, aby skutkiem umyslnego pozo-
stawienia losdw tego kraju w niepewno&ci, moglo chod na chwil? zro*
dzid si? przypuszczenie, te ta cz?dd katolickiej i konsty tucyjnej Polski
mote zostad wydana na hip prawoslawnej i autokratycznej Rosyi,
przeciw ktdrej dzid wla&nie pi?d tat temu wyruszyl drisiejszy Naczel-
nik Paftstwa w pole z pierwszq kompania strtelecka, kt6ra zdradzila
koalicy? zawierajac w 1918 roku odr?bny pokdj z mocarstwami cen-
tralriemi i kt6ra byla zawsze naturalnym sojusznfldem Niemiec. Pah-
stwo rosyjskie nie mote mied naszem zdaniem iadnego glosu przy
ustanswianiu wschodnich granic Polski. Wiadomo przytem, a naj-
twieisze zdarzenia na terenie dyplomacyi rusko-rosyjskiej w Paryiu
wykazywaiy to dowodnie, ze Rusini zl^cza si? zawsze z Rosyanami,
He гагу fdzie о akcy? przeciw Polakom i Polsce. Cbodby wi?c nawet
Rusini t.zw. Ukraidcy w Galicyi przekonali si? о beznadziejnosd za-
garrii?cia wschodniej cz?sci kraju przez Ukrain?, to nie zaniechaja
swej wiechrzycielkiej i burzycielskiej roboty w tym kraju, dop6ki b?-
dq mieli nadziej?, ze w ten sposdb przynajmniej Rosyi si? przyshit$
1 mote na rzecz Rosyi Polsk? tych obszar6w pozbawig.
10. Wspomnlelismy wyzej о autonomii dla Rusindw. Polacy zaw-
sze byli i zq gotowi — dowodem tego liczne nchwaiy Sejmu galicyj-
skiego, ‘ projekta wyodr?bnienia Galicyi za czas6w austryackich
r. 1017. i WBzeikie obecne projekta ustroju administracyjnego i kon-
stytucyi w Polsce da£ Rusinom pefri^ wobioS6 i awobod?, tudziez au-
tononii? w granicach nie wykiuczajacych z g6ry spokoju i porz^dku
w kraju. Ale idzie о to, aieby ta autonomia byte wlasnie takq, a nie
inna, ktora zamiast ladu i uspokojenia doprowadzitaby do najstrasz-
niejszych w kraju stosunk6w. Taka autonomia jedynie odpowiednia
jest t.zw. autonomia parsonalna, oparta na ficislem rodzdziale ludno-
ici polskiej i ruskiej na podstawie katastru narodowosciowego i na
oddaniu kazdej ludnosei jej spraw kulturalnych i gospodarczych,
о ile one nie moga by6 zaspokajane przez pahstwo, we wlasny zarzad
1 we wiasna piecz?. Natomiast niemozliwa 3eat t.zw. autonomia tery-
toryalna, gdyi ta daje si? tylko tam zastosowad, gdzie jedna strona
383
nie dqzy do exterminaeyi drugiej strony, dzisiejszy zas stosunek Ru-
dndw t^w. ukrainskich do Polakdw polega niestety na prostem dq-
ienlu z ich strony do exterminaeyi polskiej ludnosci, czego dowodem
sq oprdez dawnego, oklepanego jui haste, by sig Polacy wynieili za
San, obecne masowe mordy dokonywane przez Rusindw na polskiej
ludnosci na Podolu, Wofyniu, i Ukrainie, oraz wyrafinowane okru-
ciedstwa jakich sig ciqgle dopuszerajq na nas w Galicyi, a ktdre prze-
szlyby i tutaj w takie same masowe mordy gdybysmy tu nie mieli
na szczg&cie licznych zastgpdw polskiego wojska. Rusin! nie chcq sig
wogdte z zasady z nami godzid, uktedad lub nawet porozumiewad, ro-
zumiejq tylko haslo terroru wobec nas, oraz taktykg niedotrzymywa-
nia obietnic, о ile czasem miejseowo i chwilowo Polacy dadzq sig
w dobrej wierze sklonld do zawarcia z nimi jaklejd umowy, jak tego
mieliimy dowody ze zerwaniem zawieszenia broni w zimie b.r. w Ga-
licyi.
Nie moina wige wprowadzac we wschodnich czgiciach Galicyi
iadnej takiej autonomii, ktdraby oddawate wladzg w rgee najgor-
szych nieprzyjacidl naszych i barbarzydcdw; nie moina tworzyd iad-
nego ciala reprezentaeyjnego о wigkszosci ruskiej, opartej na pig-
cioprzymiotnikowem prawie gtosowania, gdyi to znaczyloby rzucid
wyiszq etykg, wyiszq kulturg i wy&zy stan ekonomiezny polskiej
ludnosci pod stopy szczepu niezdolnego wog6)e do wytwarzania pa6-
stwowosci a sqdzfmy, ie ta wyiszosc Polakdw ma wielkq wartodd dla
panstwowo-twdrezej pracy i dla przyszlych stosunk6w w tem pa6-
etwie.
Dis udowodnienla tej wyzszodci wystarczy jeden pobieiny rzut
oka na przeszlo&d i tera£niejszo&$ obu naroddw; jeieil zas chodzi
о niektdre cyfry, to przypominamy, ie Polacy placq w calej Galicyi
82 % podatk6w bezposrednich, zai we wschodniej jej czgiciach sto-
sunkowo jeszcze wigcej, ie procent analfabetdw Polakdw wynoei
w caJym kraju 26%, analfabet6w Rusln6w 62%, na wschodzie sto-
sunkowo jeszcze wigcej, ie miasto Lw6W liczy 85% Polakdw, ie
wszystkie te kryterya wedle ktdrych wydaje sig sqd о stopniu i о ro-
dzaju kultury pewnego spoleczefistwa wykazujq, ii na calym tym
kraju polska a nie iadna inna knitura wyciengla swe pigtno, (zwra-
camy uwagg na Akademie, Uniwersytety, muzea, biblioteki), ie Ru-
sin! dopuszczajq sig ciqgle tak potwomych morderstw i torturowania
polskiej ludnosci i wzigtych dn niewoii jenedw, ie ai Sejm Ustawo-
dawczy byl zmuszonym wyslad na Wschdd Komlsjg dledczq, ktdra
skonstatowala tu rzeczy tak przerazajqce, iz drobna ich czgdc opo-
wiedziana juz przez posla Zamorskiego w Sejmie warszawakim wy-
384
wolala wrazenie druzgocjj.ce, wygi^data na raport z kraju czerwono-
skdrych, a nie z Polski.
Gdy dochodzenie to zostanie ukcr'ic'ione nic omieszkamy oglosic
jego wyniki z przytoezeniem nazwlsk, dat i miejscowosci w kilku jg-
zykach europejskich; — moie wtenczas zechce sig swiat riemi zaj^d,
gdyz dotychczas, jak nas informujq antentyeznie, rzucane sa wszyst-
kie dotyczqce reiacye na Quai d'Orsay do kosza. Natomiast Rusinom
nie dzieje sig w Polsce nic a nic zlego, nikt sig na nich nie msci, ani
ich nie przedladuje, przeciwne, amnestyonuje zig ich ci^gle, niaska-
wienia i indywidualnie wypuszcza jefiedw na wolnosd, wzywa do po-
wrotu do doindw gwarantuj^c bezpieczenstwo osobiste; przez czas
trwania ntewoli hib internowania daje sig im dobre poiywienie, trak-
tuje z wszefkiemi wzglgdami ludzkimi, i zaden z nich nie zaznal jesz-
cze zadnej krzywdy od Polaka. a tem mniej nie byl drgezony lub
katowany. To nie przeszkadza jednak , Rusinom wojowac jak zawsze
z calq obhid$, rozszerzaniem po dwiecie nieprawdziwych, oszczerczych
wiadomosci о „ucisku i przcslsdowaniach” doznawanych z polskiej
strony, a nawet wzywad koalicyg do przyslania tu Komisyi Sledczyeh,
dla zhadania sprawy. Owszem niech przyjezdiaja, powitamy je z ra-
dosciq.
Wprowadzenie tak daleko idqcej autonomii ruskiej terytoryal-
nej, ktdraby Polakdw wydawala na pastwg Rusinom, mkiloby zreszt^
ten sam skutek co cderwanie juz dzisiaj wschodnich obazardw Ga-
licyi cd Polski, gdyz wtedy jedna czgsc ludnosci polskiej padlaby
ofiars^ terroru i machinacyi ruskich d^i^cych do odpolszczenia kraju,
drusra czgAc nie wytrzymaiaby tego ani morainie ani fizyeznie i uclek-
laby z kraju, stosunek procentowy ludnosci ruskiej do polskiej zmie-
nilby sig bardzo na niekorzysc Polskdw, do czego sig i tak juz nie-
pomiernie przyczyr.i przeprowadzenie nieopatranie uchwalonej refor-
my rolnej. A skoro to sig stanie zadskretowaiby wtedy plebiscyt lub
moze jakis alct mocarstw koalicyjnych oderwanie Wschodu od Polski.
Tego wigc nalezy za wszeikq ceng uniknqc. Nie mozna wprowa-
dzac urzadzen, ktorych premiss^ jest spok6j w kraju dop6ki caly
kraj jest w ogniu, gdyz to otworzyiofoy tylko wrota na osciez bol-
szewizmowl, kt6ry nietylko dla nas, ale i dla zachodniej Europy byl-
by zabojezym jako zwycigstwo dyktatury proletarjatu nad konsty-
tueyjnym i cywilizowanym rzqdem grup kulturalnych. Dzis trzeba
przedewszystkiem ogien ten gasic, a do zgaszenia mogq prowadzic
tylko takie urzqdzenis, ktdre bgd^ salwowad uprawniony i nalezny
wplyw polskiego elementu, polskiej kultury, i polskiego paftstwowo-
twdrezego zmysln na rozwdj tutejszych stosunkdw i na okreslenie
385
sposobu wspd&ycia obu narodowoSci. Nie mozemy byd majoryzewa-
ni, gdyz to pogrqiyloby ten kraj w odmgty anarchli, nie тойету sig
spodziewad spokoju, dopdki hniac tu bgdq wszelkie siczowe dzikie
instynkta, a kaida bez wyjqtku chata wiejska bgdzie jak dotychczas
magazynem wszefkiego rodzaju broni. Na razie potrzeba tu przede-
wszystkiem rozbrojenia cywilnej Indnodci, rzqddw sprawiedliwych, ale
silnych, He mofcno&ii z polskim generalem na czele i stopniowego
organizowania autonomll pereonalnej ale nie Sejmu ruskiego, ruskiego
Ministra i ruskiego Namiestnika.
Z tych wszystkich powoddw Stronnictwo pracy konstytucyjnej
zastrzega sig stanowczo przeciw moinoSci oderwania jakrchkoiwiek
czgsci Polski od wspdlnej macierzy i iqda definitywnego jui dzisiaj
uznanla calej Galicyi za integtalnq czgdc skladowq Pahstwa polskie-
go i nieuzaledniania tego uznania od jakichkolwiek przyszlych plebi-
scytfiw tub orzeczefi trzeclch ezynnikdw, a to bez wzglgdu na sto-
piefi ekonomicznej i politycznej odbudowy, jaki sig uda w tym dg±ko
dotknigtym kraju w najbU±szym czasie osi^gn^d. Na Polsce spoczywa
moralny 1 narodowy kategoryczny obowiqzek, wschodnie obszary Ga-
licyi przy sobie na zawsze zatrzymad. —
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojek Polskieh
Adjutantura Generalna, Warszawa
LDz. 1693/72 dnia 9/X 1919 r.
r-*"- - -
97 T-20
M88/T3
Do Wysokiego Rz^du
Najjafeiejszej Rzeczypospolitej Polskiej
MEMORYAL
Delegacja ludnodci polskiej i iydowskiej zamieszkalej w powiatach:
kamlenieckim, ploskirowskim, litydskim 1 staro-konstantynowsWm,
podaje do wiadomodci Rzgdu Polskiego co nastgpuje:
Od polowy listopada 1918 roku, tj. cd powstania petlurowskiego
podolska, wolyfteka i kijowska gubernia stanowi^ teren, na kt6iym
iywiot polski oraz iydowski podlega specyalnym prze&ladowanJozn,
386
nie mdwiqc juz о rabunkach, ktore przyjgly charakter zywiolowy,
samo zycie spokojnej ludnosci jest w nieustannem niebezpieczehstwie.
Tysiqce w okrutny sposdb wymordowanych rodzin, bez oszczg-
dzania kobiet, .starcdw i dzieci do niemowlqt wlqcznie, ruina calego
terytoryum bezustannie przechodzqcego z rqk bolszewikow do rak
Ukraidcdw — oto warunki w jakich pgdzi sw6j iywot ludnosd w tym
pigknym i bogatym kraju niegdy4 do Polski nalezqcym.
Dnia 6 lipca b.r. po nledajqcych sig opisad krwawych rzqdach
bolszewickich, miasto Ploskir6w po raz trzeci znalazlo sig w rgku
Petlury. — Miano nadziejg, ie ludno£6 nieco odetchnie. — Niestety,
nadzieja okazaly sig plonne, albowiem wraz z Petlurq wstqpili na te-
rytoryum nasze tak zwani Galiczanie, ktdrzy w ilo&ci kilkudziesigciu
tysigcy obok niklych bo zaledwie kifka tysigcy Ilczqcych wojsk Itetlu-
ry stanowiq gi6wna silg armii ukrainskiej, przetn oni nadajq ton ca-
lej dzialalnodci Ukraidcdw tak w zarzadzie wojskowym jak i cywil-
nym.
Podrainieni w najwyiszym jrtopniu wskutek usunigcia ich z Ga-
licyi, niezwykle podsycaE piomied nienawiici do Polakdw za pomocq.
ulotnych dwistkdw poczgU szkalowad Ententg oraz Wojska Polskie
imputujqc iolnierzom polskim zngcanie sig nad Ukraincami w zajgtej
przez Polakdw-Galicyi wschodniej gloezqc zagtadg calemu plemieniowi
polsklemu.
Skutek byl szybki: oto z rqk edczownifcdw pads zabity wlasciciel
120-morgowej posiadloAci w Janowie kolo Bazalii1 i.p. Bujalski.
W Lycadwce blisko Kupiela mordujq eiczownicy w okrutny spo-
sdb obywatela ziemskiego 6p. Felikea Minkiewicza wraz z TO-letnift
starus&q matkq.
Jgzyk polski, szkola polska, urzgdnicy Polacy, slowem wszystko
co polskie podlega nieustannemu szykanowanhi.
Przyjawszy pod uwagg, ie niezbyt liczna licho zaopatrzona ar-
mia ukraidska bardzo powoli pesuwa sig naprzdd z nieustannem!
wahaniami, ie jui wzigty przez Ukrattcdw Staro-Konstarityndw*,
ponownie wpadl w rgce bcdszewikdw, fctdrzy nawet miastn Ploskirdw
powainie zagraiali, niosqc spokojnej ludnosci mord i rabunek, zrozu-
mialem 'bgdzie obserwewane obecnie zjawieko masowej ucieczki Pola-
kdw, ktdrzy porzuciwszy resztki swego mienia z ionami i dziecmi,
pomimo trudnoSci czynionych przez wiadze ukraidskie uciekajq do
i BazaMa, a town 110 km N of Kamlanets PodilskyL
» Staro-Konstantyniv, in Polish Staro-Konatantyndw, a city 240 km SW
of Kiev.
387
zajgtych przez Wojska Polskie pozycyi Satan6w, Tamoruda i Wrio-
czyska.
Zwazywszy, ie:
1) obecny rzad ukraibski nie ma uznania wsrod masy wtafciafi-
skiej;
2) ie w braku inteligentnych sil nie jest w stanie wytworzyc bo-
daj prymitywnego aparatu paftstwewego i administracyjnego — ro-
bocza zasada wyborcza wykluczaj^ca udzial w wyborach nawet 6red-
niej klasy inteligencyi;
3) ie wsrdd tych pdl inteligentnych zywioMw, kt6re 84 u stem
wladzy panuje nieslychana korupcya i sprzedajno&6;
4) ze armia ukraibska topnieje z dniem kazdym prze stale
zwigkszaj^cq sig dezercyg;
5) te wskutek nieustannej emulacyi migdzy siczownikami, pe-
tlurowcami i galiczanami brak sp6jnoici w samej агтй*;
6) ie wloscianie specyalnie nienawidz^ siczownik6w i galiczan
widzqc w nich Austryak6w, kt6rzy podczas okupacyi niemieddej wy-
sylaii na wiefi karne oddzialy;
7) ie armia ukrainska nie ma zaopatrzenia z wyjqtkiem niewiel-
kiej ilosci amunicyi jakq Rumania za duze pieni^dze im dostarcza;
8) ie niezwykle obfity obecnie urodzaj, kt6rym by mozna zna-
komicie zasilic Europg, moie bye przez brak ladu i porz^dku zmar-
nowany;
9) ie chlopi w oezekiwaniu jakieji potegi, ktdraby im dala uprag-
niony spok6j i lad, uchylajq si$ od zasilania wojsk Petlury, stale 1 so-
lidamie odmawiajqc rekruta, twierdzimy, ie w tym s^siadujqcym
z Polskq kraju bez pomocy obcej nie bgdzie zwalczony bolszewizm,
a zngkana i do rozpaczy doprowadzona hidno&i, ktdrq, jedynie na-
dzieja wstqpienia na nasze terytoryum Wojsk Polskich podtrzymy-
wala, gdy ja utraci, zmuszona bgdzie rzuci6 si? w obj^cia bolszewizmu
bodaj dla uzyskania wzgl^dnego spokoju.
Przeto prosimy Rzqd Polski wydanid rozkazu Wojskom Polskim
by nasze terytoryum kresowe zaj^ly ai do czasu, kiedy nar6d ukraifi-
ski zrdwnowazony bgdzie zdolen swa wol? pod wzglgdem przynalez*
no£ci panstwowej czy tez samodzielno&ci wypowiedziei.
(poufne)
Kierownik delegacy!:
Boleslaw Korsak Dr. Marjan Stawinski
Czlonkowie:
388
P. Wierzbicki, Mysloskij W. Kurnaj, J. Tysiak..
[Naktgpne podpisy nieczytekie]
[Stamp] Naczelne Dowodztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1688/T2 dnia 9/X 1919 r
98 T-20
Warszawa, dnia 23 pazdziemika 1919.
1813/12
Odpis
Dow6detwo Frontu Wotynakiego
Oddziai П. Infonnacyjny
Sekcja Defenzywy
Nrll40/def/n.
Poczta polowa 43 dn. 19/10.1919 r.
Ta j ne
MELDUNEK
Ruch powstanczy w pow. Krzemienieckim i Du-
bienskim.
Pow. Krzemieniecki. Ruch powstanczy wybuchl 26.9.1919 r.
Ofrodklem ruchu byl Szumsk1 i okolice. Powstanie kierowane przez
oficerdw b. armji rosyjskiej, obecnie ukrainskiej pod haslem polqoze-
nia sig z Petlury, jednakowofc metody samych powstancow-chlopow
i ich esle byly bolszewickie. Sila powstantow wynosila okoto 2.000 1.,
6 K.M., 2 annatki i 1 armata 3". Powstanie zostalo stlnmione przez
akcjg 37. p.p., powstancy chlopi rozbiegli sig po lasach i stopniowo
wracaj^ do domdw. Czgsc powstancdW przebywa w lasach migdzy Ko-
chanowcami, a Szumskiem: 13 1. i 1 K.M. W lasach Lubomirski 10 1.
i 1 K.M. Jako represja zostala przejheiowo spalona wieg Ludwiszcze.
Ludno§£ okolic Szumska, Lubomirki, Czerniawki, Potutarowa, Bory-
mowic, Kut, Antonowicz, wrogo usposobiona do polak6w przez ciagl^
siln^ agitacja w ruchu pethirowskim; agitatorami sa b. oficerowie
armji carskiej, co nasuwa przypuszczenie, ze ped mask^ agitaeji
i Shumsk, a town 150 km PTE of Lviv.
389
ukraihskiej kryje sig tendencja denikiftskaf ?).
W ostatnich czasach naplyngla znaczna ezg'/ agitatordw deni-
kowiskich do_Ostroga 1 dlatego tei w okolicach Ostroga ludnos<5 po-
pierajqca Petlurg sklania sig ku Denikinowi. Przyw6dcami powstania
1 wybitniejszemi agitatorami sa: dla ubieglego powstania Pawhik,
Ъ. pulk. (wedhig wiad. niesprawdzonych po nieudanem powstaniu za-
strzelii sig w ubieglym tygodniu w lasach migdzy Szumskiem a Ko-
Chanowcami). Agitacj^ kierowal Tchorzewakij-Tchoryekij, migdzy 12
a 14 b.m. w’yjechal do Starokonstantynowa, mial dokumenta polskie,
przepusfkg ze Zdoibunowa, wystawion^ prawdopodobnie przez 4 dyw.
piech. fycznost'i migdzy powstancami miejscowymi a wladzami polit.
wojskowymi Petlury i Gldwnym Komitetem powstanczym dla Woly-
nia otrzymal Stregundw, b. oficer rosyjski, urzgdnik ze zwi^zka spo-
iywcdw (sojusz Potrebitielej) w Krzemiescu? Tenze poSredniczyl
przy przesylaniu pienigdzy I litaratury dla powstanc6w z Ukrainy
5 informowal wywiadowc6w ukraifiskich о dyzlokacji naszych wojsk.
Obecnie ukrywa sig w lasach Szumskich.
Ruch powstanczy aczkolwiek wywolany pod haslami narodowo-
sciowemi jest jednakowoz w metodach swych klasowych, bolszewic-
kim.
Powiat Dubienski. W Smerdwie, Bokujni, Lysinie, Dymid6wce,
Rogoznie, Fdward6wcc, Podwysokiem, hidno&5 nie daje poshjchu agi-
tacji i zachowuje sig pod wzglgdem politycznym dbojgtnie,
W rejonie Dgbmy, Sawczuki, Iwaszczuki, Siemieniuki, Kozin,
2abokrzyki Wielkie i Male, — silne wzburzenie umyslow, wywolane
przez emisarjusz6w petlurowskich, jednakowoz lndno&5 sklania sig ku
bolszewizmowi. W powyzszym rejonie uporczywie kr$i$ pogioski
о ewakuaeji przez wojska polskie Krzemiehca, co w zwiqzku z poglo-
skami о zajgciu przez bolszewik6w Kijowa wplywa na podniesienie
sig kursu pienigdzy ukr.
W miarg upadku powstania w Krzemienieckim wzrasta orgam-
zacja powstancza w Dubienskiem. G16wnymi przewodcami t&j orga-
nizacji s-v Dubieniecki Iwan ze wsi Dgbin, Stanislawczuk (b. mary-
паггГ) z Sawczukdw, Biernacki Hallen z 2abokrzyk Wielkich (агеж-
towany przed dwoma tygodniami przez iandarmerjg (zbiegl). Sied-
liskiem tej organizacji sg wyzej wymienione wsie.
Jako Igczniki — agitatorzy migdzy poszczegdlnemi wsiami sg:
Iwan Buchola i Iwan Rejter Botochura z Gejowiec.
Wybnch powstania zostal wstrzymany z obawy podanych re-
> Kremianets, in Polish Krzemlenlec, a city 126 km №3 of Klfev.
preeji, jak spalenie wsi Sady. Jako firodek zaradczy na przysdofifi
przeciwko wybuchowi powstania nalezaloby przeprowadzid ekspedy-
cje kerne i spalenle chat przyw6dc6w. — W Wolkowyje narazie spo-
k6j. Ludnoed poaiada duzo broni; glfiwnym agitatorem jest Reka
Iwan, ukrywajqcy sig w lasach okoto Kozina.—
15.10.1919 г. przybywa Pelczy do Ekspozytury Oddziahi П.
w Dubnie deputacja, ztozona z popa 2 polak6w i 6 rualndw, przywo-
iqc ze sob$ 1 K.M. w dobiym stanie i 27 karabin6w z amunicji,
obiecali przytem w najkrdtszym czasie zdai wszelkq bro6 i annmi-
cje. Deputacja przywiozla, jako dar miejscowej ludnoSci dla wojska
±ywno6d w dutej ilo&ci, kt6rq to zywno&5 Е.О.П. przekazala 37.p.p.
W dniu 16.10.1919 r. do Pelczy przyjeebaio dw6ch oficer6w, i 10
tolnierzy, kt6rych wloScianie przyjmowali chlebem 1 sol%.
W dniu 18.10.1919 r. przybyla z Pelczy do Ekspozytury Oddzia-
hi П. w Dubnie powtdrnie deputacja z Pelczy w sktadzie jak wyiej,
aobowi^zala si§ do wydania broni 1 prowodyrdw, proszqc natomiast
0 ochron$ wladz polskich.
Dermai, Mirocz, Kniaginin, Moszczenica, Gurby — eilna agitaeja
pethircwska, о tyle bolszewickim, wychodz^ca z Dermania, sam Der-
пжй przygotowany do powstania.
Opch6w — samaskowana pod plaszczykiem patlurowskiej agita-
cji Denikina agitator organizator Basmat.
G16wne wytyezne agitatorzy petlurowscy otrzymali z Dubna od
Tehorsewakiego — Tch6rzy6skiego (zbiegl do Starokonstantyncwa),
tam zad otrzymal dyrektywy od Kowala — dowddey Komitetu pow-
staiczego dla Wolynia. Pomocnikami Tch6rzewskiego byli Moskahik
z Raczyna, i Dubna. Z Dubna przez G16wny Komitet Powstanczy dla
Wolynia zostali przyslani dla agitaeji w rejonie Podhajce Pogorolce,
Kaezorowski i Czaban, aresztowani przez Eksopozyture Oddziahi П.
Dubno П/Х-1919.
2. Naetrdj wojska wiasnego.
Baon etapowy staejonowany w Dubnie od szeregu dni nie otrzy-
muje chleba, pozostaly zaS menai otrzymuje w niedestateeznej ilo&L
fcolnierze wJ6czq si$ po okolicach, wypraszajq zywnoeZ:. Wsr6d iol-
nierzy panuje niezadowolenie z powodu nieotrzymania bializny,
plaszczy i косу. 2otnierze 37.p.p. zbierajq sig i usilnie politykuja.
Za zgbdno66:
(.podpis nieczytelnyt
S91
99
Т-20
\ Warszawa, dnia 21 pazdziernika 1919 г.
1763/T2
Naczelne Dowddztwo W.P.
(Sztab Generalny)
Ew/7. Nr. 1315Т/П
Do
' Adjutantury Generalnej
Naczelnego Wodza.
< W dniu 20. pazdziernika zostalo podpisane przez pelnomocnikdw
Naoeelnego Dowodztwa W.P. i Glownej Komendy Wojsk Ukraniskich
przedlutenie zawieasenia broni pomigdzy wojskami polskiemi i ukraid-
skiemi do dnia 9. listopada wlqcz’ue. Warunki pozostajq niezmie-
ruone, wedhig brzmienia umowy о przedhi±eniu zawieszenia broni
z dnia 30. wrzesnia 1919 roku.
Za zgcdnosc:
Szef Oddzialu П.
wz. (podpis nieczytelny)
HAGLER m.p.
pulkownik
Szef Sztabu Generainego
[Stamp] Naczelne Dowddztwo W’ojsk Polskich.
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1763/T2 dnia 25/X 1919 r.
L.Dz. 1763/T2 dnia 25/X 1919 r.
20.X. podpisano zawieszenie broni migdzy Poiskg a Ukr. do 9.XI.
(ta notatka napisana jest odrgczme)
100
ВНР-R. No. 227
1919 pazdziemik 22, Paryz. — Raport szefa polsidej misji wojskowej
w Paryzu gen. T. Rozwadowskiego do Naczelnego Dowodztwa W.P.
о iqdaniach rewindykacyjnych Л. Denikina wobec Galicji wschod-
niej, Bukowiny i Chebnszczyzny oraz о stosunku Anglii i Francji do
303
spraw Ewopy wschodniej.
Tajne
Obecne sukcesy general6w Judenicza i Denikina wpJyngly na-
tychmiaSt na stosunek tutejszych Rosjan do kwestii polskiej. Nie
ulega w^tpliwosci, ze о ile Moskaiom idzie trochg lepiej, to zaraz pod-
noszq oni dawno znane rewindykacje co do Galicji wschodniej, Buko-
wfay i nawet Ckehnszczyzny — a kto wie, czy wkrotce nie zaczng
oni m6wic w razie dalszych powodzen nawet о „priwislanskina”
kraju. Dlatego nie ma z nimi porozumienie tak dhigo, pdki nie przy-
znajq saini, ie odbudowanie dawnej zaborczej Rosji jest dzi§ wyklu-
czone i ie о ile nie ogranicsa sig do rewindykowaeiia ’<i tylko rdzen-
nie rogyjskich obezardw, to nasza polityka przychylna im bye nie
moze.
Anglikom zdaje etg juz dzisiaj, ze sprawa cala bgdz-э dla prate-
gowanych przez nich generalow rosyjskich niebawem korzystnie za-
iatwiona. Ludz^ sig oni raportami, ze bolszewizm jest juz zupelnie
na upadku, ze sila jego calkawicie jest zlamana i ze wkrotcc me
tylko Petrograd, lecz i Moslcwa bgdzie w reku armii ochotniczych,
wigc pod ich ekonomiezng dominaeja. Wylotywszy duzo pienigeky na
to przedsigwzigeie, chcieliby oni co rychlej zaczqc je fniktyfikowac
i z niecierpliwosciq oezekujq juz lada dzien chwili, gdy kroczac za
zWycigskiemi armiami Judenicza » Denikina uprzedzic bgdg mogli
jako pierwsi wszystkich konkurentow w wyzyskaniu bogactw rosyj-
skich. Poniewaz Poiskg uwazajq 2a ibyt niezalczng, przy tym takze
zwigzang z Francj^, a czgsciowo i sympatyzujqcg z Amerykg, chca,
о ile mozna, unikac w przeprowadzeniu tego interesu pomocy polskiej,
aby sig potem i z nami w tej sprawie zanadto liczyc nie potrzebowali.
A moze nawet dlatego upierajq sig tak bardzo przy owym wyodrgb-
nieniu Galicji wschodniej i chcicHby granieg naszg wschcdnia ogra-
niczyc tymczasowo do bezsprzeeznie polskich obezarow, aby niczego
nie przyznaf, co by sympatie panrosyjskie wzglgdem nich osiabic
moglo.
Smieszne po prostu stanowisko Anglii na Radzie Najwyiszej,
proponujgce nam zamiast zgdanych cieplych rzeczy tylko trochg ka-
rabin6w oraz karabindw maszynowych i 18 milionow patron6w, cba-
rakteryzuje tg tendenejg zachowanla pozordw, lecz zarazem unikania
faktyeznego i wydatnego poparcia tej nie dose im usluznej Polski.
Wo’a oni popieraG Judeniczdw i Denikin6w, ktorzy z koniecznocci sq
im dzis zupelnie oddani, choc w gnmeie rzeczy przecicz Anglii nie
dowierzajg, a kto wie, czy i nienawidzg.
393
Zlosc Anglikdw do Petlury, nie chc^cego poddac sig Denikinowi,
zarzuca mu spowodowanie utraty Kijowa 15 bm., ktdry dopiero wczo-
raj Denikin odebrac zdolal, a przebija sig w propozycji angielskfej,
aby reszty wojsk ukrainskich po prostu rozbroid i internowac. Obu-
rzeni 84 rdwniez Anglicy na Rumania dlatego, ie.sig z Denikinem
odmawiajqcym jej przyznanla Besarabii porozumiec nie mogla i nie
сЬс^с dopuscid do zbytniego rozrostu sil denikinowskich, owego Pet-
hire w bron i amunicje zaopatrywala.
Francja znajduje si§ co do Rosji w dellkatniejszyin od Anglii
poloieniu. Trzyma si§ wprawdzie deklaracji Kieredskiego co do zn-
pelnej niepodleglosci Polski, lecz nie Amie przeczyd tutejszym Rosja-
nom, gdy oni te niepodlegloAd tylko do granic tak zwanej Kongree6w-
ki ograniczyd zamierzaj^. Naturalnie nie ogiaszaj^ oni tego na raxie
oficjalnie, lecz sam fakt, ie i Denikin mimo wszelkich zewnftrznyeh
pozordw polonofilstwa tak wzglgdem Galicji wschodniej, jak I Chehn-
szczyzny ponowil awe zastrzeiema, dowodzi najlepiej, czego po zwy-
cigskich geueralach rosyjskich spodziewad sig mozemy.
Biorqc to wszystko pod uwagg, nalezaloby jednak moim zdaniem
tym bardziej korzyfftac z najpierwszej sposobnoAci, aby w myAl kil-
kakrotnie jui przez Anglikdw wyraianych iyczefi przyjAd, chodby
tylko posomie, z pomocy Denikinowi po to, aby zaj$wszy na jego
proAbe CRly obszar az po ujAcie Prypeci rozsun^fi rdwniet po odpo-
wiednim porozumieniu z Petlurq naszq okupacje i na czg§6 zajgtych
przez tegoi czysto jui ukraifiskich obezardw. Akcj4 takg nie wspo-
moiemy zanadto Denikina, ale uzyskamy oficjalny pretekst do
dania saplaty za pomoc i sapewnlmy sobie w katdym razie zwrot
wifkszej cz$fici kosztdw naszej dotychczasowej antybolszewiekiej
kampanii. Na tej podstawie obrachunek nasz z Denikinem mfigfty byfi
w przyszlosci znacznie pozytywniejezy i dac moinosd zgloezenia roez-
czeb naszych, jako kompensaty za tg pomoc udzielonq na wyratne
iycaenia sfer [zajinteresowanych.
Mimo wielkiego rozglosu prasowego co do obecnyeh szans akcji
Denikina nie sq Anglicy jednak w grande rzeczy tak bardzo pewnl
jego przyszloAci. Dlatego tet najwplywowszy agent tutejezy samego
Lloyd George’s plk Kiss tak bardzo zach$cal nas do wspdldzialania,
chodby tylko na linii Berezyny i Prypeci, aby wyrzucid bolsaewikdw
z calej prawobrzeiznej Ukrainy i osi^gnad przez to wyrdwnanle oraz
skrdcenie wspdlnego przeciw nim frontu. Lecz dopiero gdy Denikin
zaaknie brae znowa ci§gi, ktdre podobno sapoez^y si§ jui utraty
keoperaeji. Na razie wykorzystaletn ewe terideneje dla preyspiesze-
Orla, wtedy b§d^e chwila stosowniejsza dad sie namdwid do takiej
394
ilia spraw naszej granicy Wschodhfe j, thnnacz^e pulkownikowi Kis-
зат, ze dopiero gdy zostan^ granice nasze wzglgdem Niemiec zapew-
nkme i ustakme, to w6wczas tylko daiszymi silami dla takiej akcji,
slgga&cej jui poza nasze wlasne cele, dysponowai bjjfimy mogli.
A wigc che^c miec moinosc pomocy polskiej na Wschodzie, musi An-
glia przede wszystkim роргхеб energicznie przeprowadzenie postano-
wien traktatu pokojowego na naszych zachodnich granicach.
Kwestia jest skomplikowana, lecz otwiera dla nas pewne szanse,
ktore wyzyskai w przyszlo&ci trzeba koniecznie, jeSli nie mamy
byd zaskoczeni problemem roeyjskim w sposdb dla nas zbyt nieko-
rzystny. Dlatego uwaialem za m6j obowi^zek spraw? tg poruszyd jui
dzisiaj, abysmy politykg nasz$ odpowiedniopr»ygotowa<5 mogli.
Odpis, maszynopis.
CAMSW, GM, t 21.
Rozwadowski m.p.
101 T-20
Warszawa, dnia 4 listopada 1919.
1813/T2
Naczelne Dow6dztwo W.P.
(Sztab Generalny)
Ew/5. Nr. 13969/П.
DO
GENERALNEJ ADJUTANTURY NACZELNEGO WODZA
w Warszawle
Przesyla sig do wiadomo4ci odpis proteetu wystosowanego do
Gldwnej Komendy Wojsk Ukraihskkh wskutek ostatnich wypadk6w,
ktdryoh przebieg wyjaAnlajg doktadnie zal^ozone odpisy.
2 zal^czniki:
Za zgodnos<5:
Seef Oddziahi П.
wz (podpis nieczytelny)
Halier m.p.
pulkownik
(Stamp] Naczelne Dow6dztwo Wojsk Polskich
305
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1813/T2 dnia 18/XI 1919 r.
Warszawa, dnia 5 listopada 1919 roku
1813/T2
Odpis
Naczelne Dowddztwo W.P.
(Sztab Generalny)
Ew/5. Nr. 13969/Ц.
Do
GWwnej Komendy Wojsk Ukrainskich
przez Oficera l^czn. Nacz. Dow. W.P.
W slad za pismem N.15100/H. z dnia 21.10.19. Nacz. Dow. W.P.
komunifcuje, ze oddzialy ukrainskie w dalszym ci$gu wbrew punkto-
wi 5 umowy о zawieszeniu brom z dnia 1. wrzesnia 1919 r. przekra-
czajg linj? demarkaty^a i granic? strefy neutralnej, jak to miato
nriejsce w nast?pujacych wypadkach*.
1) dnia 6.10. patrol polski, wyslany doMichnowki (ad TeoCpoh),
miejscowosci polozonej na zachod od linji demarkacyjnej byl ostrzeli-
wany przez konny patrol ukrainski;
2) z dnia 9.10, w Zaslawin zostalo zatrzymanych 7 oficerow
ukrainskich, ktdrzy celem przeprowadzenia mobilizacji na rzecz armji
ukrainskiej przekroczyli linj? demarkacyjnq. Zostali oni w nast?p-
stwie wypuszczeni i odstawieni poza linj? demarkacyjn^;
3) wladze wojskowe ukrainskie z okazji przeprswadzania mobi-
lizacji zezwalajq swym organom wojskowym na przekraczanie linji
demarkacyjnej i strefy neutralnej, czego dowodem mi?dzy innemi jest
pismo 2 Bazalji No. 549 z dnia 7/X 1919 r. Esaula K.S.S. Jarosla-
wa Kircziwa, w ktdrem mdwi о wyslaniu patroli ukrainskich do wsi
Trojaadwka, Michnowka, Korywyd i Krywowdika, miejscowosci na
zach6d od linji demarkacyjnej;
4) 15/X о godz. 21-ej patrol konny ukraifiski z 8-u jezdzcdw,
uzbrojonych w karabiny i ezable objeidzal wsie Wojtkowcy, Bo-
ryszkowce, Paniewce (na pin-zachod od Chocima) i ostrzeliwal pol-
skie posterunki graniczne.
Zwraca si? rowniei uwag?, ze przeprowadzenia mobilizacji
w obszarze strefy neutralnej jest niedopuszczalne, szczegdlnie, ie ko-
rzystajqc z tego rzqd Ukr. Rep. Lud. wysyla do terendw, zaj?tych
przez W.P. swoich agitator6w w celu wywolania wrogich dla Pan-
396
ata Polskiego rozruchow, jak to mialo miejsce na obszarze pow. Krze-
mieriieckiego i DubiAskiego w ostatnicb czasach.
Nacz. Dow. W.P. znajduje sig w poeiadaniu rzeczowych dowo-
d6w, ie powyisze rozruchy byly spowodowane przez agitatorow wy-
sylanych z ramienia rzqdu Ukrainskiego.
Nacz. Dow. W.P. w razie trwania nadal ze strony ukrainskiej
niezadowolenia zawartycb umow i przedsigbrania akcyj wrogich dla
pafistwa Polskiego, jak wyiej — bgdzie zmuszone wyci^gn^d odpo-
wiednie wnioski.
Za zgodnosc:
(podpis nieczytelny)
HALLER m.p.
pulkownik
Szef Sztabu Generainego
102 T-64
4. listopada 19.
1804/T5
[Godlo]
Attache Wojskowy
przy 'posdetwie Pohskim
w Bukareszcie
L. 566/taj.
Do
SZTABU GENERAINEGO,
Oddzial П.
Warszawa.
‘ Uzupehiiajqc moj telegram szyfrowany Dypl. L. 564 z dnia
3.11,r.b, melduje, ii w paideiemiku Ukraina crtrzymala od Rumunji
30 wagondw amunicji. Uosci i rodzaj amunicji doMadnie trudno okre-
ЯЙ. Wiadomo mi jest, ze byly tam naboje karatinowe rosyjskie
i austryjackie, karabiny rosyjskie i austryjackie w bardzo niewielkiej
ilosci, naboje armatnie rosyjskie i austryjackie, i wst^gi z nabojami
do karabindw maszynowych.
Z powodu dego stanu tordw kolejowych w Besarabji, wagony te
byly ladowane tylko do 1/3 swojej pojemno^ci, tj. okolo 300 puddw
w wagonie.
Obecnie misja Ukrainska prowadzi pertraktacje z Rz^dem Ru-
397
mudskiem о zwrot broni zabranej swego czasu korpusowi Gen. Zie-
lidakiego1 przepuazczonemu do Galicji. Rumuni otwarcie nie daj$
odmownej odpowiedzi ale wszelkiemi sposobami odkladaj$ danie kon-
kretnej odpowiedzi w tej sprawie i najprawdopodobniej broni nie wy-
dadz$. Do Rumunji przybywajq malemf partjaml jedcy ukraidscy
z Czech i W^gier. S3 oni dobrze ubrani w mundury amerykadskie.
Tutaj dostajq brod i 84 zaraz wysyiani na front.
Z Mochilowa do Kick mial by<$ zrobiony most pontonowy przez
Dniegtr i przez takowy miala byd przeprowadzona kolejka konna, dla
przewoienia cukru z Ukrainy i amunicji z Rumunji. Na protest Ge-
nerala Denikina 32 wagondw cukru, ktdre maj4 byd aprzedane Ru-
munji eventualnie wymienne na brod. Jest tutaj specjalna misja han-
dlowa, do tego rodzaju transakcji pod przewodnictwem aiejakiego
Strzytewskiego.
Oidakowaki
Rotmistrz
103
T-20
Warszawa, dn. 6/XLW19r.
1820/T2
M.S. Wojskowych
Departament П.
Lcz 4711/19.L1.
Do
Naczelnego Dow6dztwa (Adjutantura Generalna)
ORGANIZOWANIE ARMJI UKRAINSKIEJ W MUNKACZU!
Z pocz^tkiem paddziernika Oddzial informacyjny przy D.O.G.
Lw6w zwr6cil awag? na tworz^oe organizacje studentdw ukraid-
skich 1 na konazachty prowadzone przez nie z organizacjami na Cze-
cho-Slowaczyznie. Akcj$ cal$ podj$li wyslanl agitatSrzy ukraidscy,
ktbrzy uwijaj^c po gimnazjach i innych zakladach naukowych
ukraldakich, werbowali studentdw do wojska ukrainskiego. Agitato-
i Zellnskyl, Viktor (1867-1M0), general of the army of the Ukrainian
People’» ВертШс,
396
rzy gtosffi, ze w Munkaczu jest spenjalne biuro ukrainskie, ktore
przyjmuje ochotnikdw do wojska ukrainskiego, ie ochotnikom tym
umoiliwia zdawanie egzaminow dojrzalosci, — tudziez ulatwia sl§
osi^gnifcie w krotkim czasie stopnia oficerskiego.
Zarz^dzone dochodzenie stwierdzilo, ie o&rodkiem dzialalnosci
jest niejaka Mieczyslawa Ossowska; funkcjonarjuszka "Komitetu ho-
roiadskiego’’ (Lwdw Ruska 3). Zawezwana udzieliia zeznan, ze od-
sylala wszystkich ochotnikdw do lesniczego Herasymowicza w ledni-
czdwce przy staji kolejowej Dubina (Dubyna).
О powyzszym— wedhig slow Ossowskiej — nie wiedzial nic ka.
Kunicki,2 przewodniczqcy komitetu horoiaAskiego, wiedzial za§ Dr.
Lew Hankiewicz (redaktor Wperedu). Ossowska usiluje pozatem
praedstawid calq spraw? — jako wlasne "prywatne” przedsi?wzi?cie.
Pieniqdze, ktdre dawala ochotnikom, otrzymywala sama prywatnie
i t.p: Herasymowicz jest obecnie aresztowany, jak r6wniei kilku
ochotnikdw — etudentdw, ponadto wladze poszukuja niejakiej Kata-
rzyny Bandurowicz, co do ktorej sledztwo ustalilo, ie peJniia funkcj?
kurjera mi?dzy Galicjq Wschodni^, a Prag^.
Sprawa cala oddana zostala prokuratorji wojskowej D.O.Gen.
Lw6w, ktdra tei j$ dalej przeprowadza.
K. Polakiewicz
wz, Kapitan i Szef Sekcji:
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1820/T2 dnia 18/XI 1919 r.
i Mukachevo, 1* Hungarian Munkac*, a city in Transcarpathlnn Ukraina
tka£ belonged to Czeehoelovakia in 1910.
s Kunytskyl, Leonti! (1867-1861), prelate of the Ukrainian Catholic diocese
in Lviv; religious and political leader; one of the founders of the Ukrainian
National Democratic Party.
399
164 T64
2044/Тб
TLOMACZENTE
Tekst Umowy migdzy Tamawskim a Denikinem.
24 pazcfeiemik etylu starego, 1918 r.
Stacja Ziadkowce.
Przewodnicz^cy komisji rosyjskiego sztabu generainego, Pul-
kownik Dubjago, od armji ochotniczej, Pulkownik sztabu generaine-
go Samborski i Konowalow, a od armji galicyjskiej major sztabu
generainego Alfons Erie, major OmeMan Lysniak1 i sotnik Osyp Le-
wie ki.2 Przy sprawdzeniu pelnomocnictw wyjasnia si$:
1) Petnomocnictwa przedfftawicieli ochotniczej armji s$ ustano-
wione osobistem zaswiadczeniem dow6dcy wojsk Kraju noworosyj-
skiego SheUinga.
2) Pehtomocnictwa galicyjskich przedstawicieli s$ przedfftawione
przez dow6dc§ armji galicyjskiej generate majora Tamawskiego,
w dnia 5 listopada nowego stylu, Nr. 6897.
Postanowiopo
1) Galicyjska armja przechodzi w pelnym skladzie, z tylowymi
urzadzeniami z calym ruchomym taborem kolejowym na strong armji
ochotniczej oddaje sig do rozporz^dzenia za poSrednictwem dow6dcy
wojsk Kraju Nowo-rosyjskiego, gl6wno dowodzqcego uzbrojonych
ей pdtodniowej Rosji.
2) Galicyjska armja nie bgdzie uiywana do walki z аний Pet-
lury, kt6ra walcsy na froncie i az do otrzymania nowych roskazdw
zostanie wycofanq w tyl.
3) Rzqd galicyjski przerywa tymczasowo z powodu braku odpo-
i Lesniak, OmeHan (1882-1953), major in the Ukrainian Galician Army;
negotiated armistice with the representatives of the Denikn’s Army In Nov.
1919.
s Levytskyi, Osyp (1886- ), teacher, capitan in the Ukrainian Galician
Army; member of thfs delegation to negotiate armistice with Denikin’s Army
in Nov. 1919.
400
wiednich teritorji swoj% dzialalnoSc i oddaje si? pod opiekg komendy
rosyjskiej armji ochotniczej. Do czasu kiedy bgdzie naznaczonq nowa
siedziba rzqdu, rz^d przenosi sig do Odessy bezwlocznie.
4) Przy wyiszym sztabie armji galicyjskiej s% przydzieleni
przedstawicieie rosyjskiej armji ochotniczej, a to celem rozstrzyg-
nigcia spraw charakteru operacyjnego, administracyjnego i gospo*
darczego.
Odkomendyrowuje si? wyiszy sztab galicyjski do sztabu wojsk
nowo-rosyjskich oficerdw celem l^cznodci. Liczba oficerdw bgdzie
przez dowddcg wojsk nowo* rosyjskich podanq.
5) Powyiszy protokdl uzyskuje moc z dma jego podpisania. Od
tego dnia spelnia armja galicyjska wszelkie rozporz^dzenia komendy
wojsk ochotniczych.
6) Armja galicyjska koncentruje sig od dnia 25 Pazdziemika
w rejonie Pogrebiszcze’ — Linowiec.
7) Kwestje postawione przez przedstawicieli armji galicyjskiej
i dotyczQce sig prawa znoszenia sig rzqdu galicyjskiego z Padstwami
obcemi, zostaje narazie otwartq ai do otrzymania wyja^nied ze strony
generala Denikina,
Wobec tago Delegacja galicyjska po wydzieleniu jednego przed-
stawiciela celem bezwlocznego wrgczenia powyiszego protokohi wyz-
szej komendzie galicyjskiej, wyjeidia w liczbie dwuch deiegatdw do
Odessy, do Sztabu wojsk Kraju Nowo-rosyjskiego.
8) Celem ustalenia l^cznosci obie strony obowi^zujq sig astatic
takowy za pomocy aparat6w Morsego w ten sposdb, ie do Linowki
wl^cznie ochotnicy, a dalej do Winnicy Galicjani.
Na podstawie pelnomocnictw gidwno dowodzgcego wojskami
generala Denikina, zatwierdzam protokdl powyzszy.
Stacja Zjadkowice, 24 PaSdziernika, 1919 r.
starego stylu.
Dowddca Wojsk Kraju Nowo-Rosyjskiego
General Porucznik Schilling m.p.
Za zgodnodd:
(podpis nieczytelny)
• Pohrebyshche, in Russian Pogrebiahche, a town 140 km S of Kiev.
401
105
Т-20
Warszawa, dn. 14 listopada 1919 roku
SCISLE TAJNE
1858/T2
Naczelne Dowddztwo W.P.
(Sztab Generalny)
Oddzial Ш
No. 6216-П1.
INSTRUKCJA W SPRAWIE
PRZEJAZDU WOJSK PETLURY
PRZEZ SZEPIETOWKE.
DO
DOWODZTWA FRONTU WOLYNSKDEGO
ROWNE.
1), W zalqczeniu przesyla sig odpis tajnej umowy z dnia 2tX.
pomigdzy Nacz. Dow. W.P. a przedfftawicielami atamana Petlury.
2) W mysl p. 3-go tej umowy wojska atamana Petlury, jad^ce
z kierunku Kamienca Podolskiego, majq by£ przez oddzialy nasze
przepuazc^one z bronisj w rgku transportami kolejowymi przez st
Szepet6wk§ do Polonnego, wzglgdnie Nowogradu Wolyhskiego. Kie-
runek przejazdu transportdw kolejowych z wojskami ukraidgkiemi
bgdzie kazdorazowo awizowany przez komendantdw transportdw.
3) Wojska nasze w etosunku do wojsk ukraihskich zachowad
sig majq neutralnie.
4) Miropol nalezy natychmiast po otrzymaniu awiza о przejei-
dzie wojsk ukrainskich opudcid; Polonne rowniei, po nadej&chi trans-
portdw ukrainskich, przyczem oddzialy nasze, stanowi^ce obsadg tych
dw6ch punktdw maj$ by£ w ten spos6b przesunigte, aby porrowne
zajgde tych miejseowo&i na rozkaz Nacz. Dow. nie przedfftawialo
trudno&ci.
5) Tabor kolejowy, kt6ry Ukraincy pozostawi^ w Szepetdwce
i innych stacjach kolejowych na terenie przez nas zajgtym, naleiy
wzij}«<5 pod ochrong i zachowad jako wlasnosd ihkrainska ai do daL
szej dyspozycji Nacz. Dow6dztwa.
6) Instrukcjg niniejszq otrzymuje: Gen. Listowski i Adjutant
przyboezny Naczelnego Wodza rtm. Potocki, kt6ry ma za zadanie
462
w ezczegdlach na miejscu uregulowad wazystkle kwestje z tym roz-
kazem zwi$zane.
Za zgodnosd:
Stachiewicz
ppulk. szt. gen.
wz.
(—) Haller
. pulk.
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Waikzawa
LDz. 1858/T2 dnia 1/ХП 1919 r.
Odpis
1858/T2
U M О W A
w sprawie oddania wojskom polskim obazaru migdzy linjq demarka-
cyjn$ (wyznaczon^ w umowie о zawieszeniu broni migdzy wojskami
poisldemi i ukrainskiemi z dnia 1.9.1919), a rzek^ Chomory oraz
uzytkowania przez wojska ukraifiskie linji kolejowych Szepetdwka—
Starokonstantyndw, Szepetdwka, Koziatyn, Szepetdwka—Nowogrdd
Wolydfiki — zawarta dnia 21.1Q.1919 roku w Warazawie.
W wykonaniu puuktu 9. umowy о zawieszenie broni, zawartej
dnia 1,9.1919 roku w Warazawie о wspdlnej akcji przeciw bolazewi-
kom i celem umoiliwienia Naczelnemu Dowodztwu Wojsk Polskich
przeprowadzenia odpowiednich przygotowad taktycznych Delegacja
Naczelnego Dowddztwa Wojsk Polskich w skladzie gen. por, Trzaska-
Dursklego, jako przewodnicz^cego, por. Kulskiego i por. Wiaiowiey-
skiego i Delegacja G16wnej Komendy Wojsk Ukrainskich w skladzie
pulkownika Dknilczuka i sotnika Luckiego zgadzajq sig na zajecie
przez wojska polskie obszaru migdzy obeenq. lisj^ demarkacyjn^
I Ний rzeki Chomory na nast^pujqcych warunkach:
1) Wojska i wladze cywilne ukrainskie wycofuj^ ai§ na wschdd
i pohidniowy wschdd rzeki Chomory, ktora w swym biegu od miej-
scowoeci Kuhnidcy do Polonnego stanowid bgdzie linje demarkacyj-
n$. Na pohidnie od miejscewoSci KuimiAcy linji demarkacyjna po*
zostaje wedhig brzmienia umowy © zawieszeniu broni migdzy woj-
skami pdskiemi i ukrainskiemi, zawartej w Warazawie 1,9.1919 r.
403
OpuHzczenie wymienionego obszaru przez wojska i wiadze ukrain-
skie musi nastqpic do dnia 24. pazdziernika 1919 roku. GWwna Ko-
menda Wojsk Ukrainskich zobowiqzuje sig do zawiadomiania wojsk
polskich odpowiednio przed opuszczeniem poszczeg61nych miejsco*
wosci i terendw, aby mogly one zajmowad je bezposrednio po opusz*
czeniu przez wojska ukrainskie.
2) W obszarze na zach6d od rzeki Chomory 1 w rejonie na p6i-
noc od linji kolei Slawuta—Koziatyn Naczelne Dowddztwo Wojsk
Polskich zastrzega sobie wolaa rgkg.
3) G16wna Komenda Wojsk Ukraihskich zastrzega sobie we
wszelkich wypadksob prawo korzystania za uprzedniem porozumie-
niem z Naczelnem Dow6dztwem Wojsk Polskich z prawa transportdw
wojskowych, przej&ciowego kwaterunku i zakladania magazyndw na
Hnjach kolejowych Szepet6wka—Nowogr6d Wofyfiski, Szepetdwka—
Koziatyn i Szepetdwka— Starokonstantyn6w na warunkach kaido-
razowo ustalanych odpowiednim porozumieniem sig Naczelnego Do-
wddztwa Wojsk Polskich i ddwnej Komendy Wojsk Ukraihakich.
Za %odno&£ odpisu:
ppor.
(podpis nieczytelny)
106 T-20
Warszawa, dnia 14 listopada 1919.
otrz. 19/XI 1919.
1763/T2'
Nacaelne Dowddztwo W P.
(Sztab Generalny)
Ew/6. Nr. 15448/П.
Do
Adjutantury Generalnej Naczelnego Wodza
Zalqczony odpis umowy о przedhiieniu zawieszenia broni migdzy
wojskami polskiemi i ukrainskiemi — przesyla sig do wiadomodci.
494
1 zalacznik.
Za ^odnoAi :
Szef Biura Ewidencyjnego
Sztabu Generainego W.P.
(podpis nieczytelny)
Bddeskul m.p.
Major. Szef Oddzialu П.
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich.
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1763/T2 dnia 19/XI 1919 r.
Odpis
1763/T2
U M О W A
w sprawie przedhizenia zawieszenia broni migdzy armj% poiskg
a ukraidsk^ zawartego w Warszawie dnia 1. wrzesnia 1919 roku
a przedhiionego ostatnlo dnia 20 pazdziernika do dnia 9 listopada
1919 r.
Przyjmuj^c za og61n$ podstawg umow§ о zawieszeniu broni
z dnia 1.9.1919. oraz mnow§ о przedhiieniu zawieszenia broni z dnia
30 wrzesnia 1919 roku Delegacja Naczelnego Dowddztwa Wojsk Pol-
skich w skiadzie: gen. por. Trzaska-Durskiego, jako przewodnicz^ce-
go, por. Wielowieyskiego i por. Kulskiego i Delegacja Gi6wnej Ko-
mendy Wojsk Ukrainskich w skiadzie pulk. Danilczuka i sotnika
Luckiego zgadzaja sig na przedhizenie juz istniej^cego zawieszenia
broni na nastgpujacych warunkach*.
1) Wojska poiekie pozostaja nadal na obecnie zajmowanej linji
rzeki Zbrucza i taktycznie zabezpieczonej na wschodnim brzegu
przez przyczdiki mostowe w Woloczyskach, Stanowie, Husiatynie
i Skale.
2) Celem uniknigcia mozliwych staid migdzy wojskami polskie-
mi i ukrainskiemi i w celu okazania ze strony G16wnej Komendy
Wojsk Ukrainskich braku jakichkolwiek agresywnych zamiarow po-
zostawia si^ istniej^ce migdzy rzekq. Zbruczem a potokiem Zwanczyk
strefy neutralny wedhig linji oznaczonej na zalqczonej mapie, Glowna
Komenda Wojsk Ukrainskich zastrzega sobie woln^ r§k§ w taktycz-
nem zabezpieczeniu wschodniej granicy strefy. Na obszarach strefy
405
neutralnej nie wolno ani armji polskiej ani ukraiiskiej z wyjqtkiem
wymienionych w punkcie 9. niniejszej umowy funkcjonarjuszy i od-
dzialdw polskich. utrzymywac iadnych oddzialdw wojskowych. Utrzy-
manie bezpieczenstwa i porzqdku na obszarze strefy neutralnej po*
zostawia si? dotychczasowym ukraihskim miejscowym wladzom au-
tonomicznym. Przekroczenie granic strefy neutralnej osobom woj-
skowym tak polskim jak ukrainskim jest zasadniczo wzbroniona za
wyj^tkiem upowatnionych do tego na podstawie prawa migdzynaro*
dowego. Dla przekroczenia strefy neutralnej lub jej granic przez
osoby do tego upowainione na podstawie' prawa mi?dzynarodowego,
czy tei na podstawie obop61nej zgody wladz wojskowych polskich
i ukraihskich nie nitszych jednak n& dowddztwo brygady lub tei za
zezwoleniem stacji przepustkowej wyznacza sie nastepuj^ce miejsco-
wofici:
A) Ze strony poiekiej:
Naprzeciw wsi Isakowce, w miasteczku Skala, Husiatyn, Sata-
ndw, Woloczyska, we wsi Orzechowce i w Bazalji.
B) Ze strony ukraihskiej:
W miejscowoAciach Isakowce, Orynln, Lanekorona, Zakupna,
Borszczdwka, Cheptyice, Hryczana, Zawalijki, Porochnia, ИЙпу
i Zar?bki.
Osoby cywilne, kt6re samowolnie przekroczyly strefe? neutralna
Inb tez nie w oznaczonych niniejsza umowa stacjach przepustkowych
beds przeazedlszy granic? strefy neutralnej intemowane przee wia-
dze wojskowe polskie, wzglpdnie ukrainskie odpowiednio do tego
czyje Interesy dana osoba naruszyla. Zolnierze tak polscy jak ukraifi-
scy, ktdrzy bez prawomocnych przepustek przekroczyli granic? stre-
fy neutralnej mafe byd natychmiast zatrzymani i odstawieni pod
eskortq. do najblizszej stacji przepustkowej. Dokladne granice strefy
neutralnej oraz stacje przepustkowe sa uwidocznione na zaiaczonqj
mapie, ktdra zostaje podpisane przez obie delegacje. Wiadze ukraifi-
skie zgadzaja si? by w punktach przepustkowych po stronie ukraih-
skiej (polskiej) znajdowali si? polacy (ukrainscy) oficerowie lub
przedstawiciele wladz polskich, wzgl?dnie ukrainskich, kt6rzy wyko-
aywac bgda kontrol? nad rachem powracajacych uchodfcdw, wyda-
wac im b?da wedhig swego uznania przepustki oraz ulatwiac prze-
bycie strefy neutralnej. Wiadze ukrainskie zobowiazuj^ si? poledd
organom miejscowych wladz autonomicznych w strefie neutralnej by
to uchodzcom zaopatrzonym w przepustki wspomnianych oficerdw
(:przedstawicieM wladz:) nie robily przeszkdd ani trudnosei w prze-
byciu strefy neutralnej.
4Q«
. 3) Niniejszy uklad о przedluienlu zawieszenia broni obowi^zu-
je na' przeciqg dni 10-ciu od chwili podpisania, t.j. do dnia 19. listo-
pada 1919 roku wlftcznie. Wypowiedzenie tego ukiadu przed uptrwem
dni TO mote nastqpid nie inaczej jak tylko za uprzedniem zawiado-
mieniem strony przeciwnej na dwa dni przed zamierzonem zerwa-
nietn pkladu.
Na wypadek wkroczenia bolszewikdw w stref? neutralnq pozo-
stawia sie Naczelnemu Dowddztwa Wojsk Polskich woins rgk® w po
suwaniu sig na wschdd, wzgl^dnie na pohidniowy-wschdd jednakie
tylko za uprzedniem zawiadomieniem о ile to wogdle bgdzie moiliwem
Gldwnej Komeudy Wojsk UkraiAskich. Jako bolszewikdw naleiy ro-
zumied jedynie regulame oddzialy armji sowieckiej a nie miejscowe
bandy bolszewickie.
4) Niniejsza umowa nie zmienia w niczem punktu 6. umowy
о zawieszeniu .broni z dnia 1,9.1919. tycz^cego sie wymiany jencdw
wojepnych, wykonanie ktdrego jest obecnie przeprowadzane.
5> Polski oficer Iqcznikowy wraz z pomocnikami pozostajs na-
dal w gldwnej, Kwaterze atamana Petlury, jako upehiomocniony Na-
czeinego Dowddztwa Wojsk Polskich; podobniet pozostaje nadal
ukraidski oficer tgcznikowy wraz z pomocnikami przy Naczelnym
Dowddzfwle Wojsk Polskich.
в) Wszystkie warunki niniejszej umowy nie maj$ iadnego zna-
czenia i wplywu na pdzniejsze uloienie si? stosunkdw politycznych.
i terytbrjalnych zardwno Polski jak i Ukrainy.
7) Linja demarkacyjna migdzy wojskami polskiemi i ukraidskie-
mi zostaje ustalona nast^pujqco: od miejscowodci Isakowce przy uj-
§ciu Zbrucza do Dniestru przez Bezalje do miejscowosci Kuzmice
wedhig umowy z dnia 1. wrzeSnia 1919 r., nastgpnie przez Chrystdw-
k? po rzece Chomorze do Polonnego. Na pdlnoc od tej miejscowo&i
jak i tez na calym obszarze ograniczonym od poludnia linja kolsi
Szepetdwka—Koziatyn zastrzega sobie Naczelne Dowddztwo W.P.
woln^ r$k$.
8) Ukraidska Delegacja Wojskowa przyjmuje do wiadomosci
deklaracfe Naczelnego Dowddztwa Wojsk Polskich w sprawie nad-
uiyd, jakich dopuszczaj^ sig podwladne organy ukrainskich wladz
cywilnych i wojskowych (:w szczegdlnoSci przedstawiciele armji
ukraidskiej, pochodz^cy z Galicji:) na obywatelach polskich, osiad-
lych lub podrdzujqcych na obszarach Ukrainy, zobowi^zuj^c sie do
natychmiastowego ukrdcenia tych wykroczen, jak te£ i do uwolnie-
nia niewinnie aresztowanych w powyzej wymienionych zajsciach oby-
wateli polskich.
407 .
9) Dla pr^dkiego przeprowadzenia zawartej umowy о dostawie
produktdw dla PaAstwa Polakiego Naczelne Dowddztwo Wojsk Pol-
skich uzyskuje na wsch6d od linji demarkacyjnej — w strefie ogra-
niczonej linja przechodz^cq przez miejscowo&ci: Witkdwka (:na po-
hidniowy-wsch6d od Husiatyna:) Demkowce, Jaromirk?, Gorodek
(rstacje koiejowa i cukrownig wl^czaj^c:), dalej wzdhiz potoku Tros-
tianiec do miejscowosci Chmieldwka przez miejscowosci Czab&ny,
Czamy Ostrdw (:stacjg kolejowq wl^czaj^c:), Kateryndwkg, Mar-
kowce, Dubieszcze i dalej wzdhiz rzeki Shiczy na p6hioc do stacji
koiejowej Miropol (:wszystkie wymienlone nuejscowodcl whfcczajtyc
w obr^b strefy:) — prawo przeprowadzania wlasnemi silami zaku-
p6w ziemioplod6w i przetwor6w oraz ich wywozu. Dla ulatwienia
tego zadania linje kolejowe, lei$ce w dbr^bie wymienionej strefy
zostaj^ zabezpieczone przez oddzialy polskie, a na stacjach utworzone
polskie dowddztwa dworcAw. Wladze administracyjne ukraiAskie po-
zostajs nadal w wymienionym obszarze. Wladze ukraiAskie udzielajq
poszczeg61nym obywatelom polskim i oddzialom wojsk polskich, kt6-
rzy z racji swej funkcji znajdq si₽ na obszarze wymienionej strefy
wszeikiej pomocy.
10) Niniejsza umowa uniewainia wszystkie dotychczasowe.
Za %odnoS6 odpisu:
(podpis nieczytelny)
107 T-57
2008/T4
Odpis
Ta jne
Notatka poufna.—
Dnia 20 listopada о godz. 10 i 1/2 Panowie Grabski1 i Patek*
byM obecni na zebraniu Conseil Supreme, w sprawie Galicji wschod-
niej.
Pierwszy przemawial Pan Patek, kt6ry zwr6cil najpierw uwagg i * з
i Grabekl, Stanislaw (1871-1949), leader of the Polieh National Demo-
cracy in Galicia; member of the Council of the Foliah Interparty Alliance In
Russia (1917); member of the Polish National Committee In Paris (1918-1919);
member of the Polish Parliament (1919-1927).
з Patek, Stanislaw (1888-1945), lawyer; delegate of Pilsudski to the
Polish National Committee in Paris (1919); member of the Polish delegation
to the Paris Peace ^Conference; Minister of Foreign Affairs (1919-1920).
408
na kwestje czasowego mandatu. Je£li sig daje mandat, to znaczy, to
to jest zlemia obca, kt6r$ zig Polsce daje, tymczasem G.W. naleiaia
do Polski, wigc chodzi nie о danie czegos Polsce lecz о odebranie jej
czegos, co do niej naleialo.
Gdy 23 listopada bgd$ sig odbywaly uroczystosci we Lwowie na-
dejdzie wiesS о takiem rozstrzygnigciu sprawy Galicji. Jakie to wra-
tonie wywola na umysly polskie. Podkopie to wiarg ludu i wojska
w tych kt6rzy nim kierujq.
Ukrainy nie bgdzie, a przeciez do Rosji Galicja nigdy nie na-
leiala.
Przytaczal iloto mieszanych maltonstw polsko-ruskich w Galicji,
co dowodzi, te niema plemiennej nienawitoi pomigdzy dwoma naroda-
mi. Ta nienawi&5 byla wywotana sztucznie.
Trzeba pamigtac о intrygach zewngtrznych — krdtko о Rosji,
szerzej о Niemcach (Krysiak). W czasie ostatnich walk oficerowie,
amunlcja i t.d. byly pochodzenia niemieckiego.
Droga mandatu doprowadzi do wznowienia intryg obcych, jesz-
cze w wigkszych rozmiarach. Wywola zig wrzenie, kt6re doprowadzi
do demoralizacji ludnotoi.
Kwestja geograficzna — nam dla zycia jest potrzebne morze.
Wiadomo w jakich warunkach dostalismy Gdansk. Wobec tego mu-
simy mie£ zetknigcie z Rumunjq. Jezeli i tg linjg nam przetniede, to
jsstesmy zupelnie izolowani, kto moze mie£ w tem interes?
Nie chcemy grozic ani przes^dzaf, lecz co sig stanie? Umniejsza-
cie nasz% ojczyzng i krzywdzicie nas. Sejm Polski powiedzial, to nie-
ma Polski bez Galicji, Padarewski byl zmuszony do oswiadczenia, to
nie podpisze umowy, ktora oddzielalaby Galicjg. Moto nastazpi upadek
Gabmetu Paderewskiego, deziluzja polskiego zolnierza, rozgoryczenie
w calym narodzie polskim. Co si$ zdarzy w naszym kraju otoczonym
bolszewizmem, w ci?zkich warunkach ekonomicznych. Jesli podkopie-
cie wiarg ludu i wojska w przew6dc<5w, to co nastqpi, jakie warunki
wytwarzade dla Polski.
Przemawiaj^c drugi raz po Panu Grabskim, Pan Patek wskazal
argumenty, jakie moznaby przytoczyc:
1) to po 25—30 latach wymiera obecne pokolenie — nastgpne
pokolenie bgdzie wychowane jeszcze w gorszych warunkach;
2) to jako mandat wyj^tkowy — ten mandat robi z Galicji kraj
obey.
Pan Grabski wytoezyl sprawg nastgpujgc^:
Galicja wschodnia jest zupelnie w wyj^tkowej sytuacji — ma
straty wojenne, ktorych nikt jej nie moze wynagrodzic. Ani Ukrain-
409
су, ani Rosjanie, ani Austrja. Tych strat jest 22 miljardy. Polska
traktuje Galicjg jako czg& Integralnq. Polska zrobi naklady wielkie.
Z tego bgdzie taka konsekwencja, ie jedli Galicja bgdzie kiedyd od-
dzielona od Polski, to Polska nigdy nie bgdzie miala mofaiodci amor-
tyzacji zrobionych naklad6w.
Pytafi iadnych nie stawiano i nie zrobiono iadnego komunikatu.
108 T-20
Telegram z Kamiedca-Podolskiego do Warszawy
Kamleniec-Podolski, dn. 21/11.1919.15808
1869/T2
Naczelne Dowddztwo W.P. — Warszawa.
Depesza ukraidskiego naczelnego Dowddztwa:
Wskutek niespodziewanej zdrady galicyjskdego D-twa, ochotni-
cza armia zajgla 2merynkgJ i posuwa sig na Ploskir6w wzdhii tore
kolejowego, przyczem Denikin zajql stacjg Komarowce dnia 16 listo-
pada.
Biorqc pod uwagg, ie przerzucanie z pohidnia Naddnisprzadskiej
armji dla obrony Ploskierowsklego kierunku i przygotowanie takowej
dla dania mocnego oporu wrogowi wymaga pewnego czasu. Nacz.
Dow. ukrainskie pros! Nacz. Dow. W.P. ieby na wypadek, gdyby
Ploekirowi, lub temu odcinku w ktdrym odbywa sig przerzucanie ar-
mii ukrainskiej zagraialo niebezpieczedstwo — wojska polskie cza*
sown posungly sig na wschdd i zajgly iinje od Nowego Miropola przez
Luban, Starebogdan6wkg 1 Solodkowce. To daloby mo£noS6 ukraid-
eom zajgcia wyznaczonego dla nich terenu, dojSd po zdradzie galicyj-
skiej do pewnego ladu i zakoticzyd wyekwipowanie anni dla dalszej
walki z Denikinem.
Ukraincy mogq to zadanie wykonai przy warunku zawardu
nastgpujqcej umowy z Nacz. Dow. W.P.
1. Rozlokowanie w granicach powiatdw Ploskirowskiego, Staro-
konstantynowskiego i Zaslawskiego.
2. Korzystanie z aprowizacyjnych drodkdw tych powiatdw.
> Zhmerynka, a city and railroad Junction, 240 km SW of Kiev.
410
3. Korzystanie z linji kolejowych od KamieAca przez Ploskirdw
do Szepet6wki wl^cznie, od Ploekirowa do Wolkowysk i od Jarmoli-
niec do Husiatyna.
Termin zajgcia wskazanego terenu przez wojska polskie musi
by<5 przez dowddztwo armii naddnieprzaAskiej wyznaczony, wobec
czego byioby porz^danem przydzielenie polskiego oficera Iqcznikowe-
go do sztabu tej armii w Ploekirowie, ktdry by mial l^czno&d z pol-
ekiemi dowddztwami w kierunku Woloczyska i Szepetdwki’. W razie
gdyby Nacz. Dow. W.P. przyj^o tg propozycjg UkraiAskie Nacz.
Dow. protri, by polskim wojskom zajmujacym wskazane powiaty byly
wydane instrukcye, ktdre by umoiliwily nieporozumienia pomigdzy
wojskami polskiemi i ukral&ddemi i uiatwily by dzialalno&i wojska
Ploskirdw, Dworzec koiejowy, z rozkazu naczelnego
atamana wojsk ukrainskich UJt.L. 17. listopada
ataman Junakfw,’ szef sztabu generainego.
Wojnicz — kapitan.
Naczelne Dowddztwo W.P.
(Sztab Generalny)
Szyfr. No. 17021.
Deszyfrowal,
oryginal zniszczyl.
Warszawa, dn. 23/XI.19.
Szef Biura Szyfrowego
(podpis nieczytelny)
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1869/T2 dnia 25/XI 1919 r.
» Shepetlvka, a city 240 km W of Kiev.
• Iimakiv, Mykola (1871-1931), general in the Russian Imperial Army;
Chief of Staff of the Ukrainian Armies in 1918; head of the High Military
Council at the Ukrainian People's Republic (1920).
411
109
Т-20
[Stamp] SCISLE TAJNE
Trzymad pod zamknigciem
Telegram z Taganrogu1 via Wiedeft do Warszawy
8 8 Varsavia fr Taganrog 2 361 26 12.
Sekcja Szyfrowa l/XU-19.
1864/T2
Naczelne Dowddztwo W.P. — Warszawa
Przybyt tu Skqpski. Ochotnicza armja cofa si$ na calym froncie.
Obecnie linja przebiega jak nastgpuje: Czamy Jar—Rozenicze—Ust
Medwedickaja — Uriupifiskaja — Lltki — Sinije—Sipjagc(?) Rylsk—
BaChmacz — na pdtnoc od Ostem—Yzera KrpieA—Lopatin—Lipo-
wiec—Zmerynka. Bohdanowce—Uszyca—Werbowiec. Celem pow-
strzymania naporu czerwonej armji i ratowania krytycznej sytuacji
Denikin zarzqdzil raid calej swojej kawalerji na tyly bolszewikdw
w kierunku Orla.
General Holmani * 3 szef angielskiej misji zapytywal mnie, czy
jest moiliwe przyjgcie ukraihcdw galicyjskich do armji ochotniczej.
Odpowiedziatem mu, ie nie jest to poz^danem wobec zaszlego roz-
wiazania sprawy galicyjskiej. Otrzymalem wlasnie wiadomosd, ie
nawiqzano z powrotem rokowania, skutkiem czego 15,000 galicyjskich
ukraincdw przeszlo do Denikina i dzialaja podobno ko’o Ploskurowa.
Rada Kubanska’ poddala si§ z powrotem Denikinowi, ktdry na-
st^pnie kazal rozstrzelad kilku przyw6dc6w samodzielnego Kubania.
Konflikt narazie jest zalagodzony.
Kamicki — general4
' No. 275 z 22/ХП-19.
i Taganrog, a city on the Sea of Azov; the seat of the headquarters tit
the White Army in 1S19.
s Holman, Herbert Campbell (1869-1949), British general; with the
British Military Mission in the Russo-Japanese War (1805); head of the British
Military Mission with the White Army (1910-1920).
3 Kuban Cossacks Council, a legislative body of the Kuban Cossack
Region (1917-1930).
« Kamicki, Aleksander (1869-19 ), genera! in the Imperial Russian Army;
with the Polish Army from 1917; head tit the Pblish Military Mission to
General Denikin.
412
Naczelne Dowddztwo W.P.
(Sfftab Generahiy)
Szyfr. No. 17676/11.
Warszawa, dn. 1/ХП-19.
DeBzyfrowai, oryginal zniszczyl:
(podpis nieczytelny)
Szef Biura Szyfrowego
(podpis nieczytelny)
Otrzymuj^t
1. Adjutantura Generalna Naczelnego Wodza,
2. Szef Oddzlahi IL,
3. Ew/Szef — 5 — 7 — 3 egzempl.,
4. Oddzial Ш.,
5. Biuro wlasne.
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1864/T2 dnia 4/ХП 1919 r.
110 T-20
Telegraf Paftstwowy
Blankietu No. 8
Przewodnika No. —
Otrzymany dnia 23/XI 1919 r.
о godz. 20, min. 30 od (podpis nieczytelny)
Podpis urz$dnika (nieczytelny)
TELEGRAM
Adjutantura Generalna, Belweder
1858/T2
Z Szepietdwki 214 23/11 16 20
Tylko dla Belwederu
Dzi5 wieczorem podpisaliSmy umowg z delegatami atamana
Melniks* ze Starego Konstantynowa celem uratowania tabordw ko-
i Meinyk, Andrii (1890-1964), colonel of the Ukrainian Sich Riflemen
(1914-1916); commander of the units fighting the Bolshevik uprising in Kiev
in Jan. 1918; Chief of Staff of the Army of the Ukrainian People’s Republic.
413
iejowych ukraiAskich — od jutra 24-go sz6sta rano bgd$ przechodzi-
ly transports ukraiAskie przez Szepletdwke w strong Miropola* gdzie
nastapi wyladowanie —• tabor kolejowy, ktfiry UkraiAcom nie bgdzie
potrzebny pozostaje u nas jako depozyt z prawem uiywania lecz od-
dania w razie zaiqdania zwrotu. — Wojaka ukraiAskie przejeidAaA
nie bgd% poniewai niedobitki armji cofaja sig piechotg. na wsch6d od
Miropola. — По& taboru oblicza sig do 700 wagon6w w tem mala
iloAA lokomotyw, podobno w ilo^ci sze&dn. — Wagony po wigkszej
czg&i naladowane. Delegaci ukraidscy zapytuj$ sig jak Naczelne Do-
w6dztwo bgdzie traktowalo oficer6w, szczegAlnie z byiej annji roeyj-
akiej, ktArzy dobrowolnie przejdq na naszq strong.
Rotmistrz Potocki
[Stamp] Naczelne Dow6dztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generallna, Warszawa
L.Dz. 1858/T2 dnia 24/XI 1919 r.
Ill T-64
TLUMACZENIE
TlAmaczenie
Bukareszt, dnia 23. listopada 1919 r.
2O44/T5
Wyeoce powaiany Panie Po&le
Przede wszystkiem pozwole sobie zloiyA gratulacje z powodu
mianowania Pana poslem w Berlinie. Pan PORSZ naznaczony na
miejsce -Pana, a P. MARGOLIN do Londynu. Dokumenty w tej spra-
wie wiezie Dr. Kbczerhan, kt6rego Pan zna jeszcze z Czernlowiec
i kt6ry jest obecnie dyrektorem w Ministerstwie Spraw Zagranicz-
nych. Myslg, ie nie prgdzej jak za dwa tygodnie bgdzie mAgl przyje-
cbaA do Bema z Czernlowiec, gdzie czeka na wizy. О ostatnich wy-
darzeniach na Ukrainie opowie Panu p. NEUMARK, ja tylko w kr6t-
ce Panu podam. Mimo to ie Kamieniec Podolski zajgty polskimi woj-
Bkami (:na to byia zgoda ze strony naszego rzadu:), a Mogiiew Po-
dolski zajgty przez Denikina nasze pdozenie jest zupelnie dobre. Rz^d
a MiropcA, a town 190 km W of Kiev.
414
przenidei si? do Starego-Konstantynowa, tam maj$ si? nasze wojska
zlqczyd z powstahcami i z powodzeniem walczy z Denikinem. О poro-
zumieniu niekt6rych wyiszych naszych oficerdw galicyjskiej armji
« Denikinem opowie Panu Neumark.
Wojska galicyjskie nie byly zwolermikami przejdcia do Denikina,
dowodem czego jest fakt, ie cz?S6 galicyjskiej armji wraca z powro-
tem do Petlury. Niektdre cz?Sci bolszewickiej armji, kt6re skladaj^
si? wylqcznie z ukraidcdw i ktdre jui dawno chcialy do nas przej&,
w czem przeszkadzali im galicjani przeszli obecnie do nas.
Z bolszewikami nie robiliAmy iadnej ugody, tylko walki mi?dzy
nami a bolszewikami wstrzymano dziwnym biegiem okohcznoSci. Na-
aze i bolszewickie wojska otoczyly teraz Kijdw 1 lada dziefi moie by£
Kij6w zajgty.
Dr. Petruszewicz opuscil haniebnie wojska galicyjskie, uciekl do
Rumunji i znajduje si? obecnie z drugimi w Chocimie. Rumuni ich
wszystkich intemowali. Teraz istnieje na Ukrainie jeden rz^d, co
umozlfwi w krdtszej drodze zalatwid sprawy.
Kurih Bukowinski1 byl i zostal wiemym Petlurze. W oetatnich
bojacb ponidsl cieikie straty. Narodowa rada bukowinska zglosila
rezolucje przychylne Petlurze. Z Dyrektorjatu zostal sam Petlura,
Howec 1 Makarenko wyjechali przez Polsk? do Wiednia. Do Wiednia
Szwec i Makarenko wyjechali przez Polsk? do Wiednia. Do Wiednia
wyjechal takie minister finans6w Martos. Sydorenko zostaje nadal
szefem misji w Paryiu, rdwnoczeinie naznaczony jako poeel do
Wiednia. W KamieAcu bylem dwa razy w sprawach shiibowych, sk^d
otrzymalem specjalne zlecenia w Rumunji. Mialem otrzymad nazna-
czenie w sprawach handlowych, ale zmiana sytuacji na Ukrainie znl-
weczyla ten plan. Obecnie znajduje si? w areszcle i jak tylko otrzy-
mam wizy wyjade do Wiednia, a z tainted do Szwajcarji. Pragnqb
bym bardzo widzia6 Pana i omdwii niejedn^ rzecz osobiAcie. Jeieli
b?dzie Pan przeprowadzal jakie zmlany w Poselstwie, to prosze liczy6
na mnie, gotdw jestem zawsze z Panem pracowai dla dobra Ukrainy.
B?d? si? stand jak najpr?dzej dostai si? do Szwajcarji a to z r6i-
nych powod6w, mi?dzy innyml by zabrai moje rzeczy zimowe, ktdre
tam zostawUem.
* Bukovynskyl, Kurin, a military unit organized In Kolomyla early in
1918, made up of the emlgrees from the Roumanian occupied Bukovina; fought
against the Bolahevik force» as a detachment cf the Army of the Ukrainian
People’s Republic.
415
P.S.
Denikin zostanie napewno w czasie najbliiszym rozbity.
Z wysokim powaianiem
Fedir KOROLIW1
Za zgodnosc:
(podpis nieezytelny)
112 T-64
T16maczenie
2044/T5
Bnkareszt, dnia 23. listopada 1919 r.
Szef Misji Nadzwyczajnej
Narodowej Ukraifiskiej Republiki
w Rumunji.
Nr. 688
WIelce Szanowny Fame PoSie!
Korzystam ze sposobnoSci i wyeyiam przez milego P. Nenmarka
list, w kt6rym podaje wszelkie wiadomoSci, ktdre s% potrzebne dla
panskiej pracy jak 1 dla informowania calego naszego spoieczedstwa.
Z zaJ^czonego tekstu umowy migdzy armj$ galicyjska a Deni-
kinem widzi Pan, jakie nieszczydcie spadlo na nasz^ nieszczganq
Ukraine.
Faktycznie chronologiczny stan rzeczy przedstawia sig bardzo
prosto. Nieporozumienia migdzy nami i galicjanami nie zostaly nigdy
szczerze i otwarcie zlikwidowane, co bylo koniecznem dla wzmocnienia
jednoSci narodowej.
Zly stan armji pod wzglgdem sanitamym, brak obuwia i odzieiy,
a takte i amunicji doprowadzily do tego, ie galicjani zaczgli sig przy-
chylac do orjentacji rozyjskiej, a z chwilq rozpoczgcia walk z Deni-
kinem uniemoZliwial taki stan rzeczy szczerych stosimk6w i jakiejs
* KoroHv, Fedir (1886-1935), political leader; member of the Ukrainian
Social-Revolutionary Party; official of the Minlutry of Foreign Affaire in Kiev
(1918); head of the Economic Misaion of the Ukrainian People's Republic to
Switzerland (1919), then in Berlin.
416
wspdlnej wytycznej w dzialaniu. Nasi byli za porozumieniem si?
z Poiskg, oni za takowem z Denikinem, listy natomiast, ktdre nad-
chodzily z Paryza od Panejki i ktdre byly oparte na niesprawdzonych
informacjach podtrzymywaly nadzieje na to, ze Denikin utozsamia
si? z Ententq. Ja posiadzm pewne dare, ze w tym wypadku odegrala
najwi?kszq vol? rosyjsko-niemiecka intryga, ktdra nalezy szukac
w Berlinie i polegaj^ca na tym, azeby zniszczyc nasza panstwowosc,
uniemozliwic oderwanie sie od Rosji i tym samym zmusic do podda-
nia si? wpiywom ekonomicznym Niemiec. Na podstawie drobnych fak-
tdw i spostrzezen twierdz?, ze ajenci kierunku polityki berlinskiej
brali bardzo czynny udzial w ugodzie Denikina z Tarnawskim.
Flan Denikina jest bardzo jasny i prosty. On idzie zaraz na
oilep. Droga na Moskw? jest mu na dlugo zamkni?ta, na Kubaniu
ogranicza si? jego wiadza do pdtdziennego marszu, wobec czego musi
szukad nowy teren, na ktdrym mdglby oprzed sw$ wledz? i stworzyd
padstwow^ i terytorjaln^ wladz?. Na nasze nieszcz?scie obral sobie za
taki teren Ukrain?, jako kraj, ktdry najmniej jest zarazony bolsze-
wizmem. Stara si? on zatem zniszczyc Pethir?, jako symbol pafistwo-
wosci ukrainskiej i pozyskad sobie pewna grup? ukrainskq. Tak^ od-
nalazi w galicjanach i zwrdcil si? zatem do nich. Tu mu si? troch?
poszcz?dcito, mysl? jednak, ie nie wyjdzie mu to na zadn^ korzysc.
Przedewszystkiem nie udaio mu si? przyciq.gnqc iadnego polityka ga-
licyjskiego, ci wojskowi natomiast, ktdrzy przeszli do niego, w naj-
krdtszym czasie przekonaj^ si?, co ich ezeka ze strony Denikina. Sam
czytalem listy galicjandw, ktdrzy przeszli do Denikina przedtem,
w ktdrych skari^ si? na zniewag? i haniebne odnoszenie si? do
wszystkiego, co jest nkraidskie.
Obecnie jest taki stan rzeczy na Ukrainie:
Rz$d opuscil Kamieniec, kt6ry zostal zaj?ty za naszq zgoda
przez Polak6w. Polacy rozpuScili wiadomo&, ie zajmuj$ ten teren
tylko tymczasowo pozostawiaj^c wszelkq. wledz? wewn?trznq nkraifi-
com. Rz%d nasz i Petlura wyjechali do Proskurowa, Staro-Konstan-
tynowa, Berdyczowa i 2ytomierza, gdzie majq. zl^czyc si? z powstan-
cami i cz?Sciami, ktdre przeszly ze strony bolszewikdw. Ten teren
dzialania ma bye rozszerzony do Koziatyna, йшегупк! Umania, Sy-
rywej Taraszczy, sk^d powstancy wyp?dzili Denlkma.
Sprawy Denikina stoj^ ile. Stracil Czemichdw, Bachmacz, Kursk,
Kijdw obiegany przez powstanedw i bolszewikdw, z czego wnioskuj?,
ie nie dlugo utrzyma si? w rejonie Mogilew—Йтегупка. Niemala
cz?sc galieyjskich wojsk zostala nam wierna i kiedy Denikincy za-
cz?li rozbrojone cz?sci wojska galicyjskiego wsadzai do wagondw, by
417
ich wydad do Odesay, rozbiegii si? masowo. О wykorzystaniu ich na
jakimkohviek fronde nie ma iadnej mowy. Stan armji Denikina jest
mlmo technieznej i finansowej pomocy Anglji bardzo zly. Jego id-
nierze з$ takie bosi 1 goto. Так jak to zawsze bywa, tylko czgdd tych
pieni?dzy dochodzi do armji, reszt? przepija si? w Odeasie, Noworo-
syjsku i in. Opowfadaja, te panuje tam pod wzgl?dem niepowodzed
na fronde zupehiy chaos, dezercja, tymczasem u bolszewikdw daje si?
zauwatyd pewien podniesfony nastrdj, poniewai przyl^czyly al? do
nich fame socjalistyczne partje.
Obecnie rozpowszechnia si? wiadomodd о naszej ugodziez bol-
szewikami. Jest to bezczdne klamstwo. Przed zdrada galicjan bolsze-
wicy atakowali nas niejednokrotnie. I to przyspieszylo akcj? Tar-
nawskfego. Zdaje mi si?, ie wstnymanie wszelkiej akcji wojennej
mi?dzy nami a bolszewikami nastapHo z powodu niebezpieczedstwa
wspdhiego, tx. posuwania si? wojsk Denikina. To jest moiUwem, ale
w tym wypadku nie ma mowy о iadnym porozumieniu. Prosze wnd*
kie te wiadomo&d kategorycznie sprostowad podajac krdtka historj?
walk ostatnich na podstawie faktdw i zwr6cid uwag? na to, te na
czele tych ochotnikdw kt6rzy podpteaH ugod? z Denikinem Stall Nlem-
cy jak von Tumowo-Tarnowski i Erie. Obawlam si, te ten ostatni
jegomodd, kt6rego przepuddlem do Petlury byl gkSwnym ajentem
tej niemieckiej prowokacji.
Nasze poloienie jest bardzo ci?ikie ale nie bez nadzfejne. I kto
wie, czy to nie паше szczgdde. Powstadcy nas wspieraja, bolszewicy
przechodza na nasza stron?, Denikina bijq ci i drudzy i przy zupel-
nym oderwaniu od narodu swego polotenie jego jest beznaddejne.
Naogdl ta awantura jest znikoma, je&li si$ zwaty, te istnieje tylko -
jedno zadanie a to zniszczenia bylej Rosji, bo moilfwodd. odbudowy
bylej Rosji wojskami Denikina mote si? mietdd tylko w glowach
idjotdw, ktdrzy nie znaja historji traktatdw zawartych przez Rosj?.
2ycz? Panu wszelkiego najiepszego na nowym stanowiaku 1 spo*
dziewam si?, te otrzymam od Pana dokiadne informacje dotycz^ce
naszego pdoienia w Berlinie. Jestem przekonany, te nasza wspdlna
droga bfdzie i tam baza pahskiej orjentacji. Prosze rdwnlet utrzymy-
mywad l$czno& z Margolinem, ktdry jest naznaczony do Londynu.
Panu szczerze przychylny i oddany
Madejewicz m.p.
P.S. Prosze mled na uwadze, te odstapienie od naszego planu i zmie-
nienie go na jakit drugi, pelen przygody naraziloby nas wszystkich
na wielkie niebezpieczedstwo.
418
112
Т-4И
2044/Тв
UKRAINA
Jak w poprzednich raportach podalem sprawa uznania bytu
ukrainskiego przybrala w czasach ostatnich forms zupelnie okre&lo-
na i niezdecydowan^. Niektdre PaAstwa, jak Wlochy, Szwajcarja,
Holandja, Austrya i fame byly sklonne do uznania Ukrainy, Francja
natomiast zajmowala stanowisko negatywne. Anglia nie uznaje na
xewngtrz paAstwowoAci ukrainskiej, istniej^ natomiast pewne dane,
ktAre wskazuj^ na to.te rz^d angielaki chftnie by widzial powstaj^-
ce paAstwoukraiAskie. Polityka niemiecka sprzymierzyla si? zupel-
nie z- polityk^ wielko-roeyjakq. Potwierdzeniem tego jest pewny
ust?p w zal^czniku Nr. 1. Ostatnie wypadki skonstemowaly Wasil-
k?. 28.XI. zaprosil mnie Wassilko do siebie i zwr6cil slf do mnie z proA-
ba о wyjednanie mu przez nasze Poselstwo, pozwoienia na przejazd
przez Polskg do Petlury 1 z powrotem. Chee si? przy tej sposobnoAci
zatrzymai w Warszawie by przedstawiA delegatowi Petlury w War-
szawie, Andrzejowi Lewickiemu swoj^ koncepcj? polityeznq. Posel-
stwo tut. nie chcialo si? wobec otrzymanych instrukcji wmleszaA
w spraw?, i sekretarz Poselstwa, pan Hr. Szembek1 prosit mnie,
iebym ja [zajql] si? wyrobieniem wizy Wassilce. OdnoAna depesza
szyfrowana wyszla dnia 28JXI. pod Nr. 1077. R6wnoczenieAnie pro-
sit mnie Wassilko о wyslanie mu poczty kurjerskiej do Lewickiego.
Zgodzilem si? pod tym warunkiem, jeteli przedstawi mnie oryginaly
z jego podpisem i r6wnocze£nie kopje i jedno t!6maczenie na j?zyk
niemlecki. Po dhigich wahaniach zgodzil si? na to i 1 b.m. w mojej
obecnoAci, po przeczytaniu oryginaldw zapiecz?towai kopert?, W ko-
percie znajdowaly si? dwa Usty. Jeden przeznaczony dla Petlury, do
ktdrego byl zalqczony odpis listu do Maciejewicsa. Drug! list dla Le-
wickiego, ktdrym pros! go о wyslanie Ustu do Petlury i zalqcza rAwniei
odpis listu do Maciejewicza. W zal^czeniu przedklada si? wyiej wy-
mienione Usty w tl6maczeniu.
Wedhig wiadomoAcl uzyskanyeh przez tut. Poselstwo Rumu6-
skie, znajduje si? obecnie Petruszewicz w Bukareszcie, pod nadzo-
rem wladz rumuAskich. Waszilko stara si? wszelkiemi silami wply-
n^A na n^d rumufiski, by ten nie wypuscil Petruszewicza z Kraju,
poniewai on (Wassilko) widzi w Petruszewicza najwi?kszego szkod-
> SDembek, Jan (1881-1945), Polish diplomat; envoy to Budapest (1919).
and in Brussels (1924),
419
nika sprawy UkraiAskiej i boi sie na terenie neutrainym jego rywali-
zacji. Jego zdaniem mdglby Petruszewicz przybyd do Wiednia, stwo-
rzyd jakid rzqd zachodnio-ukraiAski w przeciwieAstwie do Petlury,
natomiast w porozumieniu z Niemcami i Rosjq. Chodziloby tu przede-
wszystkim о Galicie wschodniq, wobec Ententy kwestja na nowo po-
stawiona a dla Polski tem groiniejsza. Petruszewicz pokazawszy sie
jako dotychczas jedyny udolny leader Galicjandw jest tak dhigo nie
szkodliwym, jak dhigo jest Intemowany w Rumunji. Wassllko uwa-
ia, ie na iqdanie naszego rzqdu, Rzqd rumufiski nie wypudci Petru-
szewicza z kraju. Tej tredci ptemo wyslato tot. nasze Poselstwo 1 ban.
do M.S2.
Przedstawcielstwo ukraiAskie we Wiedniu zasila w pieni^dzy Was-
silko. Od niego zatem sq poszczegdlni czlonkowie tego Poselstwa za-
leini a zatym moie Im narzucid swoje kombinacje polityczne. Da si?
to dopiero wtedy przeprowadzid, jeielt Petruszewicz zostanle zupel-
nie usuni^ty z widowni politycznej.
Program Wassilki jest uwidocznfony w zalqezonym hdcie do
Petlury. Zwolennikami programu Wassilki sq Macijewicz, Tyszide-
wicz. Pdoienie tegoi ostatniego jest bardzo utmdnione przez ma-
chinacje ukraiAsko-rosyjskie Panejki. Panejko byl wladnie tym czyn-
nikiem, kt6ry informowal w duchu rosyjskim Petruezewicza i Gaii-
cjan6w. Wobec tego tylko na niego, zdaniem Waszilki, spada odpo-
wiedzialnodd za wypadki z dni ostatnich. Wassllko zarzqdal od swego
rzqdu odwolanie Panejki i Galicjandw z Paryia.
Wassiiko otrzymal wiadomodc, ie jest naznaczonym na stanowi-'
sko posla w Berlinie. W Hide do Petlury (zalqcznik 1) stara si?
uzasadnid jego konieczne pozostanie w Szwajcarji. W temie tei pid-
mie podaje Wassiiko calq swq przeezlodd poHtycznq. Jako najwi^k-
szego swego wroga w Paryiu, uwaia on Dr. НАЫРА, czlonka de-
legacji zachodnio-ukraiAskiej republiki. Co do przekonaA politycz-
nych sklania si? Hattp do koncepcji polsko-rumuAsko-ukraiAskiej, al-
bowiem kokietowanie Moskali nie odnioslo oczekiwanego skutku. Halip
jeat pod wzglpdem politycznym czlowiekiem nie obliczalnym. Znam
go osobidcie z Czemiowiec 1 potwierdzam przekonanie Wassilki. Praw-
dopodobnie zostanie on na skutek nalegan Wassllki rdwnlei odwola-
ny z Paryia.
W niezmiemie krdtkim czasie potrafi! sable Wassiiko zjednad
calq prase szwajcarskq. Faktyczny stan rzeczy przedstawia si? w ten
sposdb, ie w ostatnich czasach wszystkie dzienniki szwajcarskie, bez
wyjatku, umieszczajq przychylne ukraincom artykuly. Charaktery-
styczny jest nastepujqcy objaw, ukraiAskie biuro prasowe we Wied-
niu, wrogo usposobione polityce Wassilki, wysyle wiadomosci о okni-
420
ciefctwach w Galicji wschodniej zamiast do tut. biura prasowego
ukraihskiego, wprost do szwajcarskich ajencji telegraficznych. Was-
siHto temu zapobiegt tak, ze informacje od biura prasowego z Wied-
nia, otrzymuje on dopiero za poSrednictwem tut ajencji telegraficz-
nyeh,
W rozmowie о rozstrzygnigclu kwestji Galicji wschodniej, o&wiad-
czyl mi Wassilko, ze w kaidej chwili gotdw jest podpisac nklad z Pol-
sk$ wedhig kt6rego Ukraincy zrzekaja sig w zupelnoAci Galicji
wschodniej na korzy&6 Polski, pod warunkiem jezeli Polska da Ga-
iicji wschodniej az pod San szerokQ autonomjg z wlasnym sejmem
i rzQdem, z wlasn$ obronq krajowq i tylko wsp61nem Ministerstwem
Spraw Zagranicznych i Finans6w.
W tej chwili otrzymalem telefon od Wassilki. Zawiadamia mnie,
ie otrzymal depeszg, ze Petruszewicz jest w drodze do Wiednia. Nie
jest to jeszcze pewnem czy opuscil on Rumunjg, czy stara rig dopiero
о zezwolenie na wyjazd. Prosi nas aiebysmy za wszelkq ceng prze-
szkodzili temu. Zawiadomilem о tem natychmiast nasze Poselstwo.
Wassilko otrzymal rowniei wiadomosc, ie Panejko wyjeidia do
Wiednia — stara sig wszelkiemi rilaml by Francuzi nie dali mu wizy
powrotnej.
W okolicy Genewy bawi obecnie Skoropadski. W rozmowie z ka-
pitanem tut. Ambasady angielskiej Jump’em, oswladczyl mu, ie idei
stworzenia Paiistwa ukrainskiego sig nie wyrzekl i dalej bgdzie pra-
cowal nad stworzeniem takiegoi przy scislem oparciu rig о Rosjg.
2044/T5
SZWAJCARJA
W ostatnich dniach listopada otrzymala szwajcarska partja so-
cjalistyczna wiadomosci nastgpujgce z Rosji. Flatten nie znajduje sig
jui na Ukrainie, wyjechai do Moskwy, gdyz pracuje razem z Guii-
beaux, korespondentcm szwajcarskiego “Feuille” i znanym dziala-
czem bolszewickim na terenie szwajcarskim. Zapewniajq, ie bolsze-
wicy otrzymali od wladz angielskich zapewnienie, ze Anglja zaprze-
etanie zupelnego wspierania armji anty-bolszewickich, pozo-stawiajic
je wlasnemu losowi. Natomiast Anglia zqda za to dalekoidqce kom-
penzacje, kt6re sg obecnie rozwazane w Moskwie. Lenin jakoby jest
zdecydowany na koncesje, zqda natomiast ze swej strony pewne gwa-
rancje. Litwinow posiada potrzebne pelnomocnictwa. Wedhig tych
samych wiadomosci, pertraktacje bolszewikdw z Petlury zostaly zer-
wane pod wplywem wloskiej partji socjalistycznej, kt6ra uwaza Pet-
lurg jako wroga proletariate Z^dano od niego zrzeczenia rig dowddz-
421
twa да rzecz jakiegog generate czerwonego 1 uznania rz^ddw sowie-
tdw na calej Ukrainie. Poniewat Petlura odrzucil te prnpozycje, *zb-
State misja, kt6rq wystete wloska partja socjalistyczna do niegb, po
drodze wstrzyman^ i skierowan^ do Flnlandji i Rosji. KierowhictWo
wloskiej partji socjalistycznej zaproponowalo swoim towarzyseom
szwajcarskim by cl si? z nimi zlqczyli celem wsp61nej akcji przepro-
wadzente kontroli nad swiatowq produkcjq wpgla w ten spoedb.ie
robotnicy kopalniani, sami oznaczq kontyngent dla kaidego pahstwa.
Program socjalist6w wloskich w partemencie przedstawia si?
w nast?pujgcy sposdb:
1) Uznanie rady ioteierskiej i robotniczej. • ’
2) Unarodowienie ziemi i kopalh.
3) Unarodowienie 6rodk6w przewozowych.
4) Zniesienie armji czynnej.
W jednym z poprzednich raportdw zaznaczylem, ie rz$d szwaj-
carski po niedawno przeprowadzonych wyborach czuje si? о tyle na
silach, ie przystqpil do energicznego zwalczanla bolszewizmu ha te*
rente szwajcarskim. Szwajcarska pollcja wojskowa przeprowadzSa
szereg aresztowah i zapowiedziala okolo 2000 ekspulzji. Mi?dzy czakie
natomiast, pod wplywem bardzo ostrej postawy robotnik6w Szwaj-
carskich, rzqd federalny poszedl na kompromis wedhig ktdrego iad*
na ekspulzja nie mote byd przeprowadzon^ bez przeshichania i obro-
ny zainteresowanego.
118 T-57
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1963/T4 dnia 18/ХП 1919 r.
1963/T4
Sprawozdanie w sprawie Galicji Wschodniej
Rada Najwytsza wyznaczyla nam poslucharde w sprawie Ga-
licji Wschodniej na 20-go listopada. Chcgc przygotowad sobie teren
bylismy u Amerykan (Polk)1 u Wlochdw (Martino i Stranilri) u Ja*
i Polk, Frank Lyon (1871-1943), American lawyer and statesman; counselor
for the US State Department (1915-1919); Undersecretary of State (1919-1920);
bead of the American delegation to the Paris Peace Conference.
422
poAcrykdw (Matsui) u Francuzdw (Lerona i Bertholot). Wszyscy
odpowiedzieli nam jednakowo: — My jeste&ny za Wami. — Lloyd
George jest przeciwko Warn. Mdwiono nam: nie Anglicy, lecz Lloyd
George. Tem podkreslono, ie sir Grown osobiAcie jest za nami, ale
posiada “mandat imperatif”.—
Nie wolno nam bylo sig zraiad niepomydlnosci^ systuacji, musie-
li&ny do konca pracowad tak, jak by&my wierzyH w moinos<5 powo-
dzenia, przygotowalismy si? bardzo staraimie i wprowadzaliSmy spra-
wl tak, aby zniewolid eira Grown, jeieli nie do zasadniczej zmiany
projektu, to przynajmniej do poczynienia w nim wazelkich moili-
wych na naszQ rzecz ustgpstw.
Ja prowadzilem czgic polityczne, Grabski — ekonomlcznq.
Тгейб mojego przemdwienia byia mniej wigcej taka: Nie chcemy
abyficie nam nie dali, chcemy byScie nam nie odbierali tego co po-
siadamy od wiekow. Krzywda nasza byia by tym boleSniejsza, ie
w tej sprawie nie mamy przeciwnikdw, a decyduj^ о niej sami przy-
jaciele nasi. — Niepomy&lna decyzja wasza trafi w Polsce na decyzjg
Sejmu, ktdry orzekl ii niema Polski bez Galicji, na slowa Prezydenta
Ministrdw, ktdry w mowie sejmowej oSwiadczyt, ie oderwanie Ga-
licji od Polski nie podplsze, na rozgoryczenie calego narodu i na
wzburzenie wojska, ktore walczylo sa Lw6w, a ktdre dzis na grani-
cach wschodnich broni dwiat od bolszewizmu. Mandatu nie chcemy
dlatego, ke mandat moAna sprawowad tylko nad prowincji obca,
a nie swoje wlasnq. Przyj^d mandat znaczylo by zrzec sig tytuhi
wlasnoAci do Galicji wschodniej, ktdra stanowi czgdd Padstwa Pol-
skiego. Mandat stworzy z niej prowincjg obce, ktdra nie bgdzie miala
prawa wysyiania posldw do Parlamentu polskiego. To oslabi wew-
ngtrzne wlgzy nasze. — Mamy jui plebiscyty: w Kwidzynie, na 01-
sztynie, na Szl^sku, w Cieszynie, w Spiszu, na Orawie, oszczgdzicie
nam myfili о nowym plebiscycie 1 о 25-letnim okresie plebiscytowym,
ktdry byl by gorazym od samego plebiscytu.
Powtdrzjdem wszystkie dane historyczne i statystyczne, powo-
lalem sig na pidmienne 1 ustne referaty naszych przedstawicieli i ko-
misji Iwowskiej, przypomnialem im historjg mtryg zewngtrznych i od-
dalem alowo Grabskiemu, ktdry odwietlal sprawg z punktu widzenia
Grabski dowodzil, ie Polska nie moie czynld wielkich wkleddw
w kraj, ktdry nie nalezalby do niej, ie kraj ten sam nie znajdzie
niezbgdnych dla niego kredytdw, ie Galicja bez Poleki nie moie otrzy-
ma£ wojennych odszkodowad i ie z obecnego upadku wyratowad j$
moie tylko wspdlny z Polskq. budiet i jednakowy system podatkowy.
Dowiadujemy sig, ie Rada Najwyisza w zasadzie swoj4 poprzed-
423
niq decyzj? utrzymala w mocy, dala tylko 25 lat zamiast 15, wykre-
ё1йа zupelnie zasad$ plebiscytu, i oddala decyzji sprawy po latach
25 calkowicie w гусе Ligi Naroddw.
Jedna to jeszcze przyczyna wipcej, aby do Ligi Naroddw wysiad
z naszej strony jaknajdzielniejszych ludzi.—
Kopj? Rady Najwyiszej zalaczam. — Dostalidmy ja w ostatnim
toomencie ea w niej decyzje jui nam mniej wigcej znane. Niespo-
dzianka dla nas nawet a niepomyalng jest to, ie sprawy agrarne zo-
staiy oddane do decyzji Sejmu lokalnego. Natomiast nie najgoraza
jest ta czgi6 decyzji, ktdra opiewa, ie po 25 latach Rada Ligi Na-
roddw bgdzie mogla utrzymac w mocy, zrewidowac lub zmienid fakt
obecnie zatwierdzony. Nic po za tem. О plebiscycie niema mowy.
Prosilismy о zupelnie wyraznq wskazdwkg, co mamy zrobid gdy za-
igdajrj od nas plebiscytu.
(podpis nieczytelny)
Рагуй, Hote’ Regina Place Brouli No. 2 24/XI 1919.
114
T-€4
List do Ministra Macijewicza.
Tldmaczenie
2044/T5
Berno, dnia 24.XI.1919.
Ja&iie Wie'mofny Panie Ministrze,
W odpowiedzi na pismo Pana z dnia 14 tego miesi^ca Nr. 579,
ktdry ja otrzymalem zaraz po wyslaniu mego do Pana listu, zmuszo-
ny jester? c'wiadczyc Panu, JZW. Panie Ministrze w sprawie mego
naznaczeria do Berlira, ktdre Pan zaproponowal, co nastgpuje:
Wedlv~ mnie, naznaczcnie mnie na stanowisko Posla w Berlinie,
maze mie; re wzglgdu na nasze starania uzyskania sobie zaufania
Ententy, w sprawach polityki zagranicznej Ukrainy, zle nastgpstwa
i nie przyniexe nrm zadnej korzysci w stosunku Ukrainy do Nie-
miec. Subwencjonowany podczas wojny przez gldwn^ niemleckq kwa-
ter? i M.S.Z. w Berlinie (Sojusz wyzwolenia Ukrainy)1 chcial uj^d
i Alliance for the Liberation of Ukraine was organized as a non-partisan
political organization of the Ukrainians of the Russian Empire in Lviv by AndriJ
Zhuk on August 4, 1614.'
424
kferownictwo nad calq Ukrainq, wtedy to wte^nie zdemafikowatem ja
jego pruskq orjentacje zaco mnie ten aojuaz zadenuncjowal, te jestem
wrogiem Niemiec. Sojusz ten mial wiele zwolennik6w posr6d Gali-
cjan, ktdrzy otrzymywali wyeokie honorarja za ich ghipie i bezwarto-
teiowe broszury.
Kiedy niemiecka gifiwna kwatera usungla silq Rad? 1 ustanowila
rzqdy Skoropadskiego, wtedy ja, jako jedyny ukrainski polityk w Au-
stryi, wystepowalem w wstgpnych artykuiach mojej gazety Czemio
wieckiej ,,Bukowina”s przeciw ghiplemu niemieckiemu gwalceniu.
Tq kwestje bardzo ostro postawilem w delegacji autryackiej, ktdrej
czlonkiem bylem.
Jeszcze nie wygasla generacja tych niemieckich dyplomatdw
i doetojnikdw wojskowych, kt6rzy stworzyli ten sojusz, przeciwnie
zajmujq wplywowe stanowiska w Berlinie. I tak bym wszedl w Aro-
dowisko — co mi potwierdzil tut. Posel Niemiecki Muller — w cy-
wilnej i wojskowej laurokracji t.z. molch dawnych wrog6w, przy
czem nie wolno zapominac, te ci panowie reprezentujq dzlsiaj orjen-
tacje rosyjskq w Berlinie. Wprawdzie miaiem podczas wojny dobrych
przyjacidt w niemieckich kolach parlamentamych, jak n.p. Sldekum
(Znany leader socjalistdw) i Erzerger,3 pierwszy jest obecnie pru-
skim ministrem, ostatni ministrem finansdw Rzeszy, Oni wprawdzie
nie tylko staraliby si? odnowtf nasze dawne stosunki, ale i pomagali-
by mnie. Aie wobec takiego biurokratyzmu jaki w Niemczech panuje,
sq bezsilni takte i Ministrowie. Natychmiastby cala Berlinska prasa,
kt6ra jest naogdl rusofilska, wszcz^Iaby akcjf nienawitei do mnie,
albowiem nie ma rodziny niemieckiej, kt6raby nie miala tehrierza
powracajqcego z Ukrainy i ktdryby nie opowiadal niestworzone rze-
czy о wypedzeniu Niemcdw z kraju przez Ukraincdw.
Z powyzszego mote Pan wywnioskowac jak mile widoki istniejq,
atebym mdgl poprawii nasze stosunki z Niemcami.
Moje uczestnictwo w Brzesciu i dobre stosunki z Hr. Czerninem*
о wiadomem bylo dyplomatom zagranicznym, zrobili mnie wrogiem
Ententy. Podczas mojej в miesiecznej pracy jako posel zachodniej
cz$§ci Ukrainskiej Nard. Rep. przekonalem Anglikow, Amerykanow,
a Bukovyna, a Ukranian newspaper published in Chernivstt (1885-1918).
> Erzberger, Matthias (1875-1921), German politician and statesman;
leader of the left wing of the Center Party; Minister Without PortfoMo under
Scheldemann (1919); Minister of Finance and briefly Vice-Chancellor under
Bauer (1919).
4 Csemin, Ottokar, Count von (1872-1932), statesman; Minister of Foreign
Affairs of the Austrian-Hungarian monarchy (1916-April 14, 1918); negotiated
and signed the Treaty of Brest Utovsk in 1918.
425
Wloch6w i terainiejszego premiera czeskiego Tusara, ktdry stat si?
moim przyjacielem, ze ja prowadzilem dotychczas polityk?-^czysto
ukraiAsk^, a moje sympatje wzgl?dnie antypatje do obcych kierowa-
lem wedhig tego w jakim stosunku znajdowall si? oni do mojej naro-
dowo&ci, Gdy w kwietniu rozeszla si? wiadomos£ о naznaczenhi mnie
na posla w Szwajcarji, zacz?la klika denuncjantdw przeciw mnie
ostrq kampanj?, jak n.p. Kramarz w Paryzu, kt6rego wrogiem by-
lem przez 20 lat w parlamencie austryjackim z powodu jego pansla-
wistycznej polityki — dalej pan Halip i Lukaszewicz w Bernie, i nie-
ktdrzy panowie ukraiAscy w Paryzu i Pradze. Od 5 miesiecy stjaram
si? zbijad te kahunny rzucane na mnie i mog? obecnie ze spdkojem
powiedziac, ie powoli zyskam na gruncie. Ludzie powoli zapominajs
jakobym byl germanofilem, jakkolwiek pan Halip prowadzi nadal
kampanj? przeciw mnie. Przynajmniej oceniafe wszystkie kola dy-
plomatyczne mnie jako najzdoloiejszego dyplomat? Ukrainy. ..
Moje naznaczenie do Berlina vzywola u Ententy podejrzenie, ie
Ukraina kladzie znowu wielkq wag? na jej stosunek do Niemiec, je-
zeli wysyla tam jednego ze swych najzdolniejszych dyplomatAw. Ona
sobie wtedy przypomni — nie tylko za pomocq. pans Halipa, ale i tak-
ie naszych ukrainskich dyplomatdw, ktdrzy mafe stosunki w kolach
Ententy — ie Wassilko zawsze byl germanofilem. I wobec tego,- ie
Petlura wysyla do Berlina germanofila Wassilk? wycit&nie ona t%
konsekwencj?, ie stara si? on wprowadzic now$ orjentacj? w polityce
zagranicznej.
Zpowyiszego wywnioskuje Pan, ie moje wywody sq nzasadnio-
ne, albowiem ja w bardzo malym stopniu albo wcale nie mog? do-
pomAdz do osi^gni?cia naszego celu w Berlinie, t.z. wydostania na-
szej kwoty pieni?£nej z banku Ezeszy.
Moje dobre osobiete stosunki z tut. Rumunskim Poslem Panem
Derussl, zpowodowaly mnie poruszyd t% spraw?, na co mi on odpo-
wiada: “Jesli mam wierzyc slowom panskim, musialbym wyeiqgnqd
z tego ten wniosek, ie Petlura poszedl na orjentacj? niemieckq. Na-
sze rumunskie spoleczenstwo przyjmie to jako dowdd tej orjentacji,
co bardzo zaszkodzi rumuAsko-ukrainskim stosunkom.’*
W Berlinie dostalbym si? z powodu nienawiSci NlemcAw do Po-
lakdw mi?dzy dwa ognie.
Rozumie si? takie, ie 1 w Pradze to teisame konsekwencje co
w Rumunji, bo tam przeceniaj^ moje wptywy polityczne, przedsta-
wiaj^c mnie, jakto jui Kramarz uczynil jako germanofila.—
Odnosz? wrazenie, ie ani Pan ani nasz Rzqd nie oceniacie nale-
iycie mojej cichej pracy w Szwajcarji. Pomijajgc fakt, ie cala szwaj-
carska prasa, nie tylko niemiecka, ale i francuska, (mi?dzy inneml
426
1 Journal de Geneve, ktdry zalicza si? do pierwszych dziennikfiw w En-
ropie) odnosi si? do nas przychylnie co przypisafi naleiy memu bar-
dzo zdolnemu referentowi prasy panu Dr. Dimcowu i mnie. Szwaj-
carska ajencja telegraficzna infonnuje Havas’a i Reuter1».
Stbsunek mdj przyjazny do rumunskiego Posla ulatwia Panu
prac? W Bukareszcie, moje taktowne zachowanie si? wobec Polakdw
w sprawach spomych — w ktdrych nie daj? si? podejsd zadnymi
inspiracjami Galicjan6w, podtrzymuje stanowisko Lewickiego w War-
szawie — moje bardzo dobre stosunki z tut. postern czeskim, Ba-
raczkiem zmacniajq stanowisko pana Slawinskiego.
Nawujzanie najlepszych stosunkdw osobistych z wszystklmi tut.
Dyplomatami, za wyjqtkiem Anglii i Francji, dzi?ki intrygom pana
Halipa, daje moinoid informowanle ich, chocaiby posrednio. Jestem
przekonany, ie na moje informacje kladnq wielkg wzg$. Rdwniez
jestem przekonany, ie jeieli pan Hr. Tyszkewicz zostanie przyj?ty
przez Piszona i Clemenceau a Margolim nawigie stlsunki z angielskim
M.S.Z. to i ja wtedy porozumi? si? bezposrednio z przedstawicielamf
tych Krajdw.
Nastqpi wtedy chwila kiedy pahstwa Ententy nie b?dg robily
mnie iadnych trudnoid przy wjeidzle do ich Kraj6w i ja wtedy b?d?
m6gl poiredniczyd mi?dzy naszym rzqdem a Entente-
Niechc? opu&cic i ten fakt, ie za czas mego pobytu wyrobiiem
sobie takie stanowisko, ie bez iadnych trudnoSci otrzymuje teraz
zezwolenie na wyjazd, przyjazd i pobyt dla naszych detegat6w
w Szwajcarji.
Ententa uwaia Porsza za germanoflla a to ie on byl dotychczas
w Rerlinie, potwierdza ich przekonanie. Francuska prasa szwajcarska
zajmie w najlepszym razie stanowisko wyczefcuj^ce. Departament
polityczny rz^dn szwajcarskiego prowadzi wywiady na szerok^ skal?
i zapewnle jest poinformowanym о tem w jakim kierunku pracuje
w BerHnie Porsz, Wqtpi? czy departament polityczny si? na to zgo-
dzi — z reszt^ uwaiajq jego za aktywnego socjal-demokrata, szwaj-
carski rzqd jest natomiast biurokratyczny.—
Mniemam, ie w tej sprawie poinformowalem pana do£6 dokiad-
nie i chcialbym tylko zaznaczyd, ie wedhig mnie skrzywdzono przy
naznaczeniu mego nast?pcy w Bernie, mego zast?pc? pana Mikolaja
Lewickiego, ktdry od 5 miesi?cy pracuje razem ze mnq i on jzdyny
bylby w stanie przy wsp61pracownictwie tak dobrego personelu Misji,
prowadzid agendy misji w tym samym kierunku jak ja. Do mego
majq tei wielkie zanfanie w Departamencie Politycznym, tym cza-
sem nowy szef misji, musialby sobie takowe dopiero pozyskad. Rea-
sumuj^c kohcz? to pismo z proib% azeby pan Minister uw^l?dni!
427
pavryisze wywody na wypadek jeiebby nasz Rzqd, przychyliwszy sig
do propozycji Pana, przyniesienia mnie do Berllna, zechcial odwoiac
moje mianowanie, albowiem nie powinni mnie dac tej posady ze wzglg-
du na nasz wzp61ny cel: uzname samodzielne Ukrainy przez Ententg,
wzglgdnie pomoc ze strony Rumunji, Polski i Czecho-Slowak6w.
Szczerze oddany Panu Ministrowi pozostajg z prawdziwym usza-
nowanietn
Wassilko m.p.
Za zgodno£6:
(podpie nieczyteloy)
115 T-64
List do pans prezydenta Petlury.
Ttomaczenie
2044/T5
Berno, dnia 27. listopada 1919.
Panie Prezydencie!
Z pisma eekretarza Stanu, pana Buraczynskiego ustnie od poala
naznaczonego do Londynu, pana Margolina, dowiedzialem sig, & na-
sze bohaterskie wojska nie sq zdolne do walki wobec panujqcej tam
epidemji, braku amunicji i odzie£y.
Pan Lozinski pisal swojej zonie z Paryza, ie nastqpilo .tam roz-
strzygnigcie kwestji Galicji wschodniej: “Autonomje z wlasnym
wojskiem, sfederowana z Polskq, Warszawa naznacza namiestnika,
po 25 latach ostateczne rozstrzygnigcie prez Ligg Naroddw dp kogo
ma bye przylaczony ten Eraj.”
Wiededskie biuro prasowe, donosi о nieslychanej zdradzie Tar-
nawskiego i przeniesieniu sig panskiego rzqdu do Szepetdwki i Kozia-
tyna. (Tq wiadomos£ zadepeszowalo ono nie tylko do Poselstwa, ale
takze do tut Ajencji telegraficznej, co bylo nieslychanym krokiem,
rdwnajacym sig wprost zdradzie Tarnowskiego. Dopiero po wielkich
trudach udalo mi sig wstrzymai upublikowanie tej wiadomosd),
Pozwolg sobie panie prezydencie przedstawic tu poglqd na sy-
tuaejg nastgpujqcych przyczyn:
1) Trzeba starac sig sklomc Rurmin6w i Polakdw azeby oni pod
pretekstem obrony granic panstwowych zajgli nasze terytoria I usta-
nowili jak to ju2 sig zdarzylo na Wggrzech, linje demarkacyjnq na
428
wewii^trz ktdrej mdglby pan, Panie Prezydencie, czynid przygotowa-
nia pod ochrona rumunskich i polskich wojsk, do kampanji wiosen-
nej, rozpuszczaj^c tymczasowo, na zim? nasze przem?czone wojska.
2) Polacy b?dft w Samian fcjda6, t.z. za przyl^czenie si? do tej
akcji, wzgl?dnie za zgod? w stosunku do zaprzyjaznionej Rumunji co
najmniej zupelnej zgody na decyzje Panskie, ewentualnie koncesji
odno&nie Galicji wschodniej, ktdreby przyniosly Polakom korzysci
nieprzywidziane w decyzji Paryekiej. Ja jui о tem, Panie Prezydencie
pfealem S sierpnia b,r. Musimy stanowczo spelnid z^dania Polakdw,
a to ze wzgl?ddw naszej wielkiej przyszlodci.
3) W sprawach finansowych moierny sobie w ten sposdb pornddz,
ze odstqpimy nasze depozyty w banku Rzeszy w Berlinie albo Ru-
munji, albo Polsce, te natomiast znajd^ jui sposdb aieby te sumy
zlikwidowad, a my przez to uzyskamy obc^ walut?.
Jeieli Pan, Panie Prezydencie, zgodzi si? na moj$ proposycj?,
jestem zawsze gotdw stosownie do Panskiego i naszego Panstwa po-
rozumienia oddad si? do rozporzqdzenia specjalnego komisarza pana
Ministra Maciejewicza w Bukareszcie, wzgl«dnie pans Ministra A.
Lewickiego w Warszawie.
Od prywatnych ludzi dowiedzialem si?, ie mam byd przeniesiony
do Berlina, a na moje miejsce ma przyjsd Porsz. OdnoAnie do tego
przedkladam Panu Prezydentowi do laskawej wiadomosci kopj? me-
go pisma do pana Ministra Maciejewicza w Bukareszcie, wzgl?dnie
pana Ministra A. Lewickiego w Warszawie.
' Wedhig mego, malo miarodajnego zdania, winien otrzymad posa-
d? Posla w Berlinie jeden z naszych zdolnych urz?dnfk6w dyploma-
tycznych, ktdry jest pod wzgl?dem orjentacji politycznej, pewn$ jed-
nostk^ a nie ±aden polityk. Ja- proponuj? Dr. Zalozieckiego,1 radcy
Poselstwa w Wiedniu. Jezeli nasze partje polityczne i^dajq stanow-
czo na to stanowisko polityka aktywnego, to Dr. Borys Matushenko,
jest — jedynym czlowiekiem ktdremu Ententa nie robilaby takich
trudnosci, na jakie jabym si? musial napotykac w Berlinie. W chwili
dla nas tak ci?zkiej pozwol? sobie wyrazid moje pow^tpiewanie, czy
nast?pca pana Antonowicza w Rzymie, ktdry wedlug informacji tut.
Posla wloekiego, pana markiza Pawlucci, eleszy si? sympatjami rzqdu
wioskiego, nie tylko przez znajomo^c j?zyka, lecz takie przez swoje
bardzo taktowne post?powanie — pan Doroszenko, ktdry byl skom-
i ZaJozetskyi-Sas, Volodymyr Serhii (1884-1959), Ukrainian political and
cultural leader in Bukovina; member of the Ukrainian National Council in
Lviv (1918); counselor of the diplomatic mission of the Ukrainian People's
Republic to Switzerland (1919).
429
promitowany jako Minister spraw zagranicznych Skoropadsklego,
kt6remu natomiast nie odmawiam jego nadzwyczajnych zdolnosci.
Praca szefa misji w Wiednia, ogranicza si? do likwidacji, ktdra
prowadzi bbecny Posel zachodniej Ukrainy, pan Slngalewicz. Utrzy-
mywanie dw6ch poselstw w Wiedniu, pominqwszy wielkich kosztdw,
nie ma iadnych racji bytu. Znaj^c dobrze tamtejsze stosunki, pro-
ponuje do Wiednia pana Singaiewicza. Proszg nie bra£ Panie Prezy-
dencie, tych moich sl6w za przekroczenie moich kompetencji, lecz
prosze bydprzekonany, te tylko temu przedkladam powyisze do
Pahskiej wiadomodci, poniewai uwaiam za sw6j patryotyczny obo-
wi^zek w chwili tak die nas cigikiej podtrzymywai bez ogladauia si?
na fortaalnoscl i kompetencje, naszego naczelnika rad$ i czynem.
' Koficzg ten list z iyczeniem ieby Pana, Panie Prezydencie Bdg
i 1оз nie opuszczal, a jeteli sig spelnia te iyczenia, wtedy jest nasza
idea uratowan^.
Oddany Panu
m.p. WASSILKO
Za zgodno&S:
(podpis nieczytelny)
11в T-67
Do osobistej wiadomo&ci
1932/T4
27 listopada 1919.
Dla Naczelnika Padstwa Prezydenta Ministrdw. Odpis listu za-
adresowanego do Prezydenta Ministrdw i do Minieterjum Spraw Za-
granicznych.
Dnia 24 listopada 1919 r. zakomunlkowano mi jako przedetawi-
ciekrwi Polskiej Delegacji, oflcjalnie tekst statutu dla Galicji Wschod-
niej.
Dzifi podpisywallimy traktat pokojn z Bulgarja- Przy tej okazji
zapytano mnie nie oficjalnie, kiedy polscy delegaci bgdq mogli podpk
ваё powyiszy statut. Odpowiedzialem, ie wyslaliSmy go do Warszawy
i oczekujemy na odpowiedi.
Wnioskuje z tego, ie Rada Najwyiaza ma zamiar przyspiesza£
podpisanie statutu. W skutek tego pozwalam sobie przeslai niekt6-
re uwagi i prosit о przyspieszenie odpowiedzi, wskazdwek i ostatecz-
nej decyzji. Zwloka nie daje fadnych korzysci, a psuje powagg
nasza.
430
W sprawie zatwierdzenia tego statutu mog$ mied miejsce trzy
ewentualno&ci; 1° albo go podpiszemy, 2° albo zaiqdamy poprawek
(a tem samym damy do zrozumienia, ie po ich uzyskaniu statut pod-
piszemy) 3° albo odmdwimy podpisu i poniesiemy wszeikie tej odmo-
wy konsekwencje.
Dmowski, Grabeki, gen. Rozwadowsld Delegacja i ja jestesmy
za druga ewentualnoficiq i na wszelki wypadek opracowujemy pro
jekt Sudan.
1. Najgl6wniejsza zmiana, jakiej mogliby&my zaigdal byia by
zmiana zasady gldwnej, tj. odstqptenla od zasady mandatu, a i$da-
nia pozostawienia na ten sam okres 25° tetni przy nas Galicji Wschod-
niej jako skladnej cz?£ci Polski na zasadach dotychczasowyeh. Za-
chodzi jednak wielkie pytanie, czy t? wzmian? uzyskai, by si? dale,
a co za tem klzie, czy stawiad j$ naleiy?
2, Chcieliby&my uzyekai bardziej jasna redakcj? artyknhi 38*
mdwigcego о organizacji wojennej. Powiedziano tam, ie wojsko Ga-
licji Wschodniej b?dzie formowak> "des unites sp^ciales", ktdre b?dq
do dyspozycji rzadu polskiego "en temps da guerre pour la defense
du territoire national'*. Chodzilo by nam о to, aby uwypuW, ie to
nie znaczy, it tylko dla defensywy oraz aby wydwietlld, ie "territoire
National" to znaczy ofoezar calej Polski. Wyjainiefi tych domagad si?
chcemy, aby pdfeiiej nie mie£ spor6w na ten temat w chwili gdy na-
dejdzie moment dzialania.
3. Dmowski nalega bardzo, aieby w art 12ym wykredlid z kom-
petencji sejmu Galicyjskiego "questions agralres” i ieby ustanowif,
ie sprawy agrarne w Galicji wschodniej maj$ by6 decydowane w ta-
ki sposdb, jak b?dq zadecydowane w Polsce (przez Sejm w Warsza-
wie).
Jeszcze raz prosz? о azybkq i wyrakna odpowiedi z decyzja
ostatecznij.
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1932/T4 dnia 5/ХП 1919 r.
431
117
Т-57
s.m/ieeo
1984/Т4
Telegram szyfrowy
Hr. Zamoyeki1 do Ministerstwa Spraw Zagranicznych
w Warszawie.
Nr. 162 Рагуй, 28/XI.1919.
Otrz. 29/XI.19.18h.30
Przyznanie nam mandatu nad Galicjq Wschodnia jest niew^tpll-
wie rzeczq. bolesna. Pomimo to jednak w statucie dla Galicji- jest
wieie postanowie^, kt6re przy odpowiedniem wykonaniu zle strony
mandatu w duzym stopniu riagodzid moga, Delegacja ma nadziejg,
w niekt6rych artykulach uzyskac jeszcze zmiany. Nalezy przeto oce--
ni6 statut spokojnie i z rezerwg. Zbyt gwaltowne objawy protestu
moglyby narazid interesy naszych pleblscytfiw oraz interesy Polski
przy zbliiajqcym sig wykonaniu traktatu. Prawdopodobnie radziby
to sprowokowac nleprzyjaciele nasi. Chwila pod wzglgdem politycz-
nym jest bardzo powaina. Delegacja doradza spokfij 1 umiarkowanie.
Patek, Grabski
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1884/T4 dnia 3/ХП1919 r.
118 T-57
S.in/1697
1984/T4
Telegram szyfrowy
Hr. Zamoyski1 do Ministerstwa Spraw Zagranicznych
w Warszawie.
Nr. 167 Ратуй, 30/XI.19.
Otrz. 2/Xn.l9.11h.
t Zamojskl, Maurycy (1871-1937), leader of the Polish National Democracy;
member of the Polish National Committee in Paris (1917-1919); Poland's envoy
to France (1919).
432
Delegacja donosi: Przewidujqc, ie w sprawie Galicji Wschodniej
пкйе zajsc potrzeha szyhkiej decyzji, delegaci proszq rzqd о instruk-
cj? czy mogq. -zazqdad pewnych zmian w projektowanym statucie.
Wystqpienie z takiem zqdaniem przesqdza sprawg zasadniczej zgody
na mandat 25-cio letni. Najwazniejsze zmiany dotyczylyby usunigcia
kwestji agramych z kompetencji sejmu Iwowskiego i wyraznego
przysqdzenia, ie w czasie wojny kontyngent gaiicyjeki moze bye uzy-
ty wszgdzie, gdzie tego wymagalyby wzglgdy strategiezne. Delegaci
sq pewni, ie zmiana zasadniczej kwestji mandatu i terytorjum jest
nie do osiqghigcia. W tych warunkach wskazanem by bylo, zdaniem
delegatdw, natychmiastowe wystapienie о zmiang tych niekorzyst-
nych artykuldw projektowanej umowy, co do ktdrych sq szanse rea-
lizacji. Nie mogq jednak delegaci tego uczynid garni, gdyi nie wiedzq,
czy Rzqd Polski bierze na siebie ratyfikaejg tej umowy, a nie podpi-
szq umowy, kt6ra-by nie miala bye p6£niej ratyfikowana.
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1984/T4 dnia 3/ХП 1919 r.
119 T-64
Poselstwo Polskie w Sztokholmie
No. 30
О dzialalno&ci Ukraincdw
dnia 1 grudnia 1919.
1991/T5
Do
Pana Ministra Spraw Zagranicznych
w Warazawie
W ostatuich czasach Ukraincy starali sig wejsd w blizszy kon-
takt z Poselstwem.
Dnia 23-go listopada zglosil si§ do Poselstwa kierownik Ukraih-
skiego biura prasowego, Osip Majdaniuk z prosbq о udzielenie mu
wizy na przejazd do Warszawy, kt6rej mu zresztq odmdwiono (te-
legram No. 28 z dnia 29/11). Majdaniuk w rozmowie z sekretarzem
Poselstwa wyrazal sie za ugodq z Polakami. Zapytany dlaczego
puhlikowal komunikaty antypolskie (sprawozdanie No. 27-e z dnia
433
15/11) odpowiedzial wykrgtnie, ie musi wypdniad polecenia jakie
otrzymuje z "central!’*, nie wymienil jednak gdzie si§ ta "oentrala"
znajduje.
W kilka dni potem zjawil si$ sekretarz poselstwa ukraidkkiego
p. Dr. Dimand (zyd ze Lwowa) pod blahym pretekstem. Dimand
podczas swej wizyty w Poselstwie wypowiedzial si§ zupelnie wyrairde
przeciw Rosji — kaidej bolszewickiej, czy denikinowskiej i twierdzil,
ie najlepszym rozwi^zaniem bylaby federacja panstw Nadbaltyckich,
Litwy, Ukrainy i Polski. Twierdzil, tei Dimand, ie tutejszy szef mi-
sji ukraidskiej p. Loskij, chod jest dawnym dygnitarzem rosyjskim
jest tak зато wielkim wrogiem Rosji. W sprawie Galicji nie wypo-
wiedzial si?, p. Dimand wyraznie, zaznaczyl jednak, ie trudnode! poro-
zumienia pochodzq gldwnie se strony Rusindw galicyjskich. Dodal
tei, ie jest to element niepewny i zarazony jakoby moskalofitetwem.
Dla charakterystyki stosunkdw nalezy zaznaczyl, ie w dwa dni
po wizycie w Poselstwie, t.j. wczoraj, jski6 “mlody Ukramiec" umies-
cil w “Soclaldemokraten” bardzo ostry artykul przeciw Polsce,..pow-
tarzaj^c na podstawie komunikatu Czerwonego Krzyia Szwajcarskie-
go zarzuty przeciw gospodarce polskiej w obozie jenc6w w Braedciu
oraz opisuj^c rzekome przedladowania Rusin6w w Galicji Wschod-
niej. Na artykul ten oczywiscie Poselstwo odpowie.
Dziwnem jest conajmniej ze strony tutejszych Ukraific<w szu-
kanie zbliienia i jednoczesnie atakowanie Polski i niewiadomo jeszcze
wlasciwie jakie s% ich zamiary, zwlaszcza, ze od niedawna dopiero
wifkszq okazuj^ ruchliwosd.
W zwi^zku z komunikatem о obozie jenc6w, Poselstwo udzielilo
na podstawie pisma Ministerstwa (z dnia 17-gn listopada No. D
12822/V/19 i z dnia 19-go listopada No. 13606) informacji о faktycz-
nytn stanie rzeczy tym poselstwom, ktdre si§ о t§ sprawg zapytywaly.
[Stamp] Naczelne Dowddztwo Wojsk Polskich
Adjutantura Generalna, Warszawa
L.Dz. 1991/T5 dnia 15/ХП1919 r.
434
120
DHP-R, No. 256
1919 grudzied 2, Warszawa. — Deklaracja misji dyplomatycznej rz%-
dn S. Pethiry w Polsce w sprawie zawarcia traktatu pohtycznego
1 konwencji wojskowej « Polskq.
W imieniu rz^du Ukrainskiej Republiki Ludowej, jako jej przed-
stawiciele, Ukraidska Misja Dyplomatyczna w Rzplitej Polskiej
odwiadcza, co nastgpuje:
Nardd ukralfiski w ci^gu calego szeregu wiekdw walczy! о pra-
wo swoje do wolnego zycia narodowego, broniqc niezaieinosci i nie-
podieglodci poiitycznej utworzonego przez sig panstwa.
W ciggu tych wiekdw byly chwile historyczne, w ktdrych
pod wplywem ztoionych zagadnien ekonomiczno-spolecznych nardd
ukraidski tracil czasowo swoj$ niezaleznosS i niepodleglosd, ale nigdy,
jak о tym fwiadczy jego wielowiekowa historia, narod ukraiiski nie
zrzeki sig tej niezaleznoSci i niepodleglosci.
Za kazdym razem po dlugich latach niewoli politycznej iywe
siiy narodu podejmowaly walkg о wyzwolenie polityczne i synowie
krwitt swfj. naprawiali polityczne fclgdy ojcdw i rozrywali ohydne kaj-
dany niewoli narzuconej przez obcych.
Rdwniet i teraz, wspdlnie z innymi ujarzmionymi narodami by-
lego padstwa rosyjskiego, nardd ukrainski powsta! przeciwko nie-
woli moskiewskiej. Kiedy dzigki wspdlnym wysilkom tych naroddw
rungiy zgnile dciany „moskiewskiego wigzienia naroddw”, pierwszy
ukraidski ludowy parlament — „Centralna Rada” — w pienvezym
jui roku swego istnienia odgraniczyl sig od bylej Rosji, zrzeki sig
orientacji na „сага wSchodniego prawoslawnego” i oglosii Ukraing
za niepodlegl^ i niezaleinq Repuflblikg Ludowy.
О nlepodiegloSd i niezale&ioSd tejfce Republiki nardd ukraidski
w oi^gu ostatnich dwu lat prowadzi bezustann^ walkg z imperiali-
stami rosyjskimj, niezaleznie z jakiego obozu pochodzqcyrai.
Prowadz^c tg krwaw^ i cigtkq. walkg Ukraidzka Republika Lu-
dowa pragnie rdwnoczesnie nawiazad przyjazne stosunki s^siedzkie
z wszystkimi panstwami kulturalnymi, a przede wszystkim z tymi,
ktdre z nl4 granicz%, z ktdrymi Ukraing l^czq hMoryczno-spoleczne
i ekonomiczne stosunki — w pierwszym rzgdzie z Rzecz^pospolit^
Polskq.
Zgodnie z tymi swoimi zyczeniami rzqd ukrainaki deklaruje:
1) йе tarytorium Ukrainskiej Republiki Ludowej ma byd usta-
435
Ione w takich granicach: zaczyna sig od morza Czarnego wzdhii rze-
ki Dniestr, a od Dniestru mi?dzy Polska a Ukraine wzdhiz rzeki
Zbrucz. Dalej granica Ukrainskiej Republiki Ludowej na terytorium
b. imperium rosyjskiego ma przejrc przez zachodnio-pdhiocny Wdyn,
a ostetecznie rozstrzygnigcie granicy w tym miejscu bgdzie zaleied
od uchwaly konferencji swiatowej w Paryzu. Dalej na рбкюсу,
wschodzie i poludniu granice oznaczy si$ po opanowaniu odnoAnych
terytori6w przez wojsko ukrainskie i po przeprowadzeniu odno&nych
pertraktacji z panstwami zainteresowanymi;
2) prawa narodowo-kulturalne, jakie rz^d Ukrainskiej Repubii-
ki Ludowej zapewni na terytorium Ukrainy obywatelom narodowoki
polskiej, winny bye przyznane obywatelom narodowofici ukrainskiej
w granicach Rzeczypospolitej Polskiej i odwrotnie. Stan polityezny
Galicji wschodniej rozstrzyga rz$d polski w porozumieniu z przed-
stawicielami narodu ukrainskiego, zamieszkalego w tej£e prowincji;
3) ostateezne rozwi^zanie zlozonej kwestii rolnej w kierunku
sprawiedliwosci i zaspokojenie szerokich mas ludowych zostanie
przeprowadzone przez Wszechukraidaki Parlament Ustawodawczy,
wybrany na podstawie powszechnego, demokratyeznego, bez rdinicy
narodowoSci, dla wszystkich rdwnego prawa wyborczego i tajnego
glosowania. Na przecigg czasu warunk6w zgody i do chwili zwolania
parlamentu ustawodawczego stanowisko prawne wlaficicieli ziem-
skich na Ukrainie ureguluje sif na podstawie osobnej umowy po
migdzy rz^dami ukrairiskim i polskim;
4) w sprawach ekonomlczno-handlowych Ukrainska Republika
Ludowa pragnie nawiqzac jak najscislejsze stosunki z Rzeczpospo
litq Polskq na zasadach wzajemnoSci i wymiany ushig w zakresie
tranzytu przez swe terytoria.
Ze swej strony rzqd Ukraifiskiej Republiki Ludowej domaga si?
od rzjjdu Rzeczypospolitej Polskiej:
1) uznania Ukrainskiej Republiki Ludowej za panstwo niezalez-
ne i niepodlegle, poparcia wysilk6w Ukraihskiej Republiki Ludowej
w tym kierunku wobec innych panstw i zawarcia niezbgdnych umdw
konweneji, przede wszystkim charakteru wojskowego, handlowego
i konsulamego;
2) w celu zlikwidowania nast^pstw poprzednich nieporozumien
i utrwalenia przyjaznej atmosfery wzajemnego zaufania zyczliwego
i szybkiego rozstrzygniecia losu osdb narodowoSci ukrainskiej, ktdre
z przyczyn politycznych sa przez rzqd polski konfinowane, intemo-
wane, aresztowane lub wi^zione;
3) udzielenia pomocy Ukrai6skiej Republice Ludowej w walce
436
z wrogami — w postaci 'broni, naboi, amunicji, odziety wojskowej
i w og61e materiahi wojzkowego w rozmiarach, jakie bgd^ okrefilone
na podstawie specjainej umowy rz^d6w ukrainskiego i polskiego;1
4) otwarcie rzeczywistego i spiesznego tranzytu przez Poiskg
z innych panstw na Ukraing jedc6w ukrainskich, naleznych Ukrainie
znakdw pienigznych, wojskowych materiaI6w, ubiordw i wszelklego
rodzaju maj^tku wojskowego,
Podaj^c do wiadomosci rz^du Rzeczypospolitej Polskiej powyi-
szq deklaracjg, rzgd Ukrainskiej Republiki Ludowej spodzlewa sig,
ie dekiaracja ta stanie sig podstawg do nawigzania bratnlch i dob-
rych stosunkdw sgsiedzkich migdzy obydwoma narodami.
Szczerze zycz^c sobie staiego pokoju i najgcislejszego zbllienia
migdzy Rzecz^pospolit^ Polska a Ukralnskg Republika Ludowg, spo-
dziewatny sig, ie oba narody utworzg we wspdlnej l^cznosci potg^na,
niezwycig2on$ ellg, ktdra bgdzie podstawg ladu i spokoju na wscho-
dzie Europy oraz przyczyni sig do swietnego rozkwitu kuitury obu
naroddw.
Za rzgd Ukrainskiej Republiki Ludowej,
Ukralhska Misja Dyplomatyczna w Rzeczypospolitej Polskiej
Prezes misji, minister sprawiedliwosci i kierownik Ministerstwa
Spraw Zagranicznych URL, Andrij Liwyckij m,p.
L.S.
Cztonkowie Misji L. Mychajhw m.p,, B. Rzepecki m.p.
Radca sekretarz P. Poniatenko m.p.
121
DHP-R, No. 261
1919 gmdzicu 4, Warszawa. — Pismo Ministerstwa Spraw Zagra-
nicznych do pceta polskiego w Paryi-u BI. Zrunoyskiego zawierajqce
instrukcjg dla delegacji polskiej na konferencjg pokojowq w kweetii
Galicji wschodniej.
Dla delegacji. Nie wchodzqc w merytorycznq oceng traktatu oraz
i The Agreement between Poland and the Ukrainian Government of S.
Petliura was signed on April 21, 1920. It was followed by a Military Convention
signed three days later.
437
statute Galicji, ktdre przedmiotem osobnego memoriahi, proszg
о priedstawienie konferencji pokojowej sytuacji wytworzonej na
froncie pohidniowo-wschodnim. Sytuacja ta zmienlla sig w oetatnicb
czasach zupelnie. Wojska Denikina poniosly kl^sk?. Kijdw odebrany1
bolszewicy id^ na Charkdw. Wojska Petlury zdezorganizowane, lada
chwila cala obrona Zachodu przed bolszewikami oprze sig wyiqcznie
na armii naszej, moiliwe tej wlasnie, ktdra bronila Lwowa, oc^yScUa
Galicje od band ukrainskich. W tych warunkach obwieazczenie wy-
roku konferencji pokojowej, jako ostatecznego rozstrzygni^cia spra-
wy Galicji, rozstrzygnigcia, ktdre odbiera Polsce Lw6w i calq Galicfc
wschodni^, a armi§, unicestwiajec jej wysilki, pozbawia owocdw zwy-
ci^stwa, bgdzie mialo fatalne nastepstwa. Idzie nam przede wszystkim
о utrzymanle dyscypliny i moralnej «Цу w wojsku. Dzii sq one jui
zachwiane, gdyi wiadomo, ie postanowienie konferencji pokojowej
wywolaio wzburzenie nie tylko wdrdd ludnosci, ale i w wojsku ogrom-
ne. Jeteli wise nie ze wzglgdu na stuszne aspiraeje nasze, na nasze
prawa do takiego samego traktowania Polski, jak i s^siedniej Rzeczy-
pospolitej Czechoslowackiej, do ktdrej wl^czone zostaiy rozmaite
terytoria bez mandatu, to przez wzglgd na nasz$ sil^ zbrojn^, ktdra
jest Europie potrzebna, rzqd polski zwraca el§ do konferencji poko-
jowej z prodb^ о ponowne rozwaienie sprawy.
Odroczenle ostatecznego wyroku na kilka miesiecy jest z tego
powodu nieodzowne.
Prosze wi$c о natychmiastowe zloienie pewyiszej deklaracji
przez delegacj? pokojowq Radzie Najwyiszej, a przez pana posta
p. ministrowi Plchonowi’.
i The Red Amy took Kiev on Feb. 16, 1919.
з For content at the declaration aee Akty 1 dobumenty dotyczace gcanle
Polskt na konferencji pokojowej w Pary±u 1918-1919 r. .. 4 cz. П1, Spraw* G*-
lieji, p. 92.
438
122
DHP-R, No. 268
1919 grudridt 7, 8, 9, Warszawa. — Z protokolu posiedzenie Rady
Naezetaej FPS. Rezolaeja w sprawie Galicji wschodniej.
— W sprawie Galicji wschodniej referowal tow. Moraczewski
zglosiwszy nastgpujqcq rezolucjg, ktdra zostala przyjgte.
Zwaiywszy, ie rozstrzygnigcie losdw Galicji wschodniej narzu-
cone przez padstwa koalicyjne sprzeczne jest z wolq narodu polskie*
go, ie granica pdudniowo-wschodnia Polski powinna bye wynikiem
porozumienia migdzy poiskg a Ukrainq.
Zwaiywszy, ie traktat w sprawie Galicji wschodniej szkodzi in*
teresom polityeznym i gospodarczym tego krajn I kryje w sobie nle-
bezpfeczedstwo oddania tej ziemi w rgee Rosji, zwaiywszy, ie 25-tet-
nia prowizorium doprowadzii musi do rainy ludno&$ Galicji wschod-
niej —
Rada Naczelna PPS poleca Zwiqzkowi Polskich Posldw Socjali-
stycznych:
1) odrzucenie traktatu 1 statutu dla Galicji wschodniej,
2) poezynienie wszelkich starad celem oslqgnigcia porozumienia
migdzy Polakami i Ukraidcami ktdre powinno rozstrzygnqc przyszlodd
tego kraju.
Kopia, maazynopis.
AZHP, Arch. PPS, 305, t. VI/7.
123
DHP-R 269
1919 grudzied 8, Paryi. — Dekiaracja Rady Najwyiszej Konferencji
Pokojowej w sprawie wschodnich granic Polski.
Gldwne mocarstwa sprzymierzone i stowarzyszone uznawszy, Й
jest waznym, aby ustal mo^liwie jak najpr$dzej obeeny stan niepew-
•поёс! politycznej, w jakim sig znajduje nardd polski, i nie przes^dza-
jac pdiniejszych stypulacji, majqcych ustalid ostateezne granice
wschodnie Polski, oSwiadczaja, £e uznaja odt^d prawa rzqdu polskie-
go do przyst^pienla w terminie poprz6d przewidzianym przez traktat
к 28 czerwca 1919 r., zawarty z Polakq, do urzqdzenia regularnej ad-
439
ministracji terytori6w dawnego Cesarstwa Rosyjskiego, poloionych
na zachdd od linii ponizej okrestoncj:
Od punktu, gdzie dawna granica migdzy Rosja a Austro-Wggra-
mi spotyka sig z rzeka Bug i az do punktu, gdzie jest przecigta
granica administracyjna migdzy powiatami Bielsk i Brzesc Litewski:
biegiem do Bugu na dM;
stad ku pdlnocy — ta granica administracyjna, at do punktu,
gdzie tworzy k$t otftry, okoto 9 kilometrdw na рЙпоспу wsch6d od
Mielnika;
stad ku p&nocnemu wschodowi at do punktu biegu Lesny Pra-
wej, gdzie bieg wody jest przecigty droga lefina w kierunku z polud-
nia na p6hioc, przechodzac okoto 2 kilometry na zach6d od Skupowa;
linia, ktdra ma Ьуб ustalona w terenie, pozostawiajaca w Polsce
wsie: Weirpole, Stolbce, Pieszczatkg i W61kg i przecinajaca drogg
ielazna z Bielska do Brzescia Litewskiego, gdzie ona przecina drogg
z Wysokiego Litewskiego do Kleszczeli;
stad ku pdlnocy, ai do punktu, gdzie droga Narew—Narewka
przecina drogg zelazna Hajn6wka—Swislocz:
linig do ustalenia w terenie i wzdiui drogi lesnej oznaczonej po-
wyiej;
stad ku pdlnocnemu wschodowi az do punktu, poloionego о 4 ki-
lomstry na p&noc od Jaldwki, gdzie rzeka Swislocz 1асгУ sig z ta
rzeka, kt6ra przeplywa przez to miasto:
linia do ustalenia w terenie;
stad w d& biegiem Swisloczy, potem w g6rg Laszanki, potem
w g6rg Llkowki az dookola 11/2 kilometra na zach6d od Baranowa;
stad ku pdlnocy, pdlnocnemu zachodowi ai do punktu drogi ie-
laznej Grodno—Kufcnica, potozonego okoto 500 metr6w na рбёпоспу
wsch6d od widel Kielbasiny:
linia do ustalenia w terenie;
stad ku pAlnocnemu zachodowi az do punktu potozonego na
blegn rzeki Losnicy, okoto 21/2 kilometra na poludniowy zachdd od
jej ujScia do Niemna:
linia do ustalenia w terenie;
Stad bieg Lososny ku dotowi, potem bleg Niemna ku delowi, na-
stgpnie pod g6rg az do zrodla — bieg rzeki Igorki, kt6ra przeplywa
Warwiszki;
stad ku zachodowi, poludniowemu zachodowi az do punktu bie-
gu Czama Hancza koto Studzianki:
linia do ustalenia w terenie wedhig doplywu Iswego brezegu;
stad w gdrg biegu Czamej Hanczy az do punktu okoto 2 kilo-
440
aaetrdw 50* [ж.] na wschdd od Zehvy;
st^d ku pofaiocy az do punktu drogi Berznihi—Kopciowo, poto-
zonego okolo 2 kiloiaetry na ptudniowy wschdd od Berznik:
Unia do ustalenia w terenie;
st%d ku pdkiocaemu zachodowi az do punktu najbardziej na po-
ludnie wglgbienia graniey administracyjnej pdlnoenej dystryktu Su-
walki (okolo 7 kilometrdw na pdhiocny zach6d od Puriska):
linia do ustalenia w terenie, w og61nym kierunku, rownolegtym
do linii malych jezior, polozonych migdzy Berznikaml a Zegarami
i okolo 2 kilometry na wschdd od tych jezior, kieruj^c sig ku zacho-
dowi az do punktu, poloionego na jeziorze Gcdadusza, okolo 2 kilo-
metry na pdlnoc od Zegar, przecinaj^c jezioro az do jego konczyn
pdhiocno-znchodnich i pozostawiaj^c Punsk pray Polsce;
st^d ku pfilnocy granica administracyjna Suwaik ai do punktu,
gdzie sig ona spotyka z dawn$ granicq migdzy Rosjq a Prusami
Wschodnimi.
Prawa, z jakimi Polska moglaby wystqpic do terytori6w polo-
zoaych na wsch6d od wymienionej linii, eq. wyraznie zatftrzeione.
Prezydent Rady Najwyzezej
Macarwtw Sprzymierzonych i Stowarzyszonych
G. Clemenceau
441
INDEX
Afanasjcw, 20
Akerman, 26*
Alekaandrdwka, 323
Aleksiewlcz, Andrej Andrejewicz, 65
Alliance for the Liberation of Ukraine
(Sojuz Wyzwnlenla Ukrainy). 424
Alincja, 120
Ameryka, 38. 84, 107, 164, 218, 251,
205, 257, 27», 283, 284. 285, 294, 295,
307, 308, 318, 319, 320, 393
Amsterdam, 258
Andriievnkyi. Opanas (Andrijewaki),
24, 287
Anglja, 38, 64, 84, 107, 156, 218, 251,
254, 257, 279, 280, 281, 283, 284,
285, 293, 294, 295, 299, 308, 813,
319, 320, 381, 392, 396, 418, 419,
421, 427
Arrtonesuk, 122, 123, 124, 178, 180,
183, 184, 190
Antooovych, Dmytro (Ontonowtez),
250, 389, 429
Ateny, 302
Augustyn, Antoni,. 222
Austria, 62, 63, 64, 72, 117, 138, 155,
254, 259, 284, 293, 294, 306, 310,
337, 379, 410, 419, 425, 440
Avksentiev, Nikolai Dmitrievich (Aw-
kslentjew), 282, 283
Azja, 820
BabiaAski, Aleksander, 143
Bachtnacs, 412, 417
Bacrman, U. M.. 109
Bachyfiekyi, Lev (BacqriUkl) 82
Bachyftekyi, Volodymyr (Baczyftekyj,
WtocLdmierz), 18
Baduezek, 358
Balbactaan, 358
Baityk, 143, 181, 162, 184, 256, 295,
296, 32Q, 390, 372, 375, 380, 434
Bandurowlez, Katarsyna, 899
Barandw, 440
Baranowlcze, 120
Barthelemy, Marie-Joeepr, 44, 45, 47,
49, 85, 88, 67, 70, 71, 78, 81, «4, 85,
97, 184
Baroczek, 312, 427
Bartoszewicz, Joachim, 155, 158
Baamat, 391
Baezczdwke, ill
Bauer, Otto, 250
Bawarja, 259, 314
ВлтаИя 232, 240, 242, 243, 387, 406,
407
Belgia, 66, 2*6, 257, 313
Belgmd, 302, 336, 337
Belweder, 324, 413
Belz, 142
Bendcry, 113
Benedict XV, 250, 251
Bed, 375
Berdychiv (Berdycedw) 371, 372, 375,
417
Bereatla (BrzeM) 52, 80, 61, 62, 95,
250, 425, 434, 440
Berezyna, 894
Borezowskf, Zygmunt, 197
Berger, Rudolf, 232, 235, 244, 324, 332
Berlin, 110, 121, 245, 250, 252, 258,
259, 26Q, 277, 302, 304, 305, 806,
373, 417, 418, 428, 424-429
Bern, 226, 302, 311, 414, 424, 426, 428
Bernhard, 200
Bernstein, 29
Bertelot, Henri Mattias, 29, 50, ZM,
423, 433
Berznikl, 441
Besarabja, 113, 266, 290, 291, 290, ЗЗЯ,
364, 394, 397
Bezsmertny, Bazyl, 113
Bezpalko, losyp, 267
443
BHowleta, К*
Btberovyeh, laroeiav (BtbMvwic* W.)
279, 297, MO
Bidcrman, 44, SO
Bicdlcr, 184
Eila Tserkva (Biala Cerkwa), 21, 345,
351
Bi-dA, 440
Blc’naki. MieczyaMw, 168, 178, 824
Biit.orod (Bieigerod), 83
Bilorus’, 162, 164
Biron,261
В’.л'к Sea, 161, 162, 164
Bob^icld, 233
Ek>'>n!i. Andrzej, 89
В ibHneklj, Wolodimierz, 92, 362
Bdirrka (Bibrka), 87
Bo..:an, Iwan, 113
Boni ano wee, 412
Boh on, 264
Bok'ijni, 390
Bokiocrwn, Petro (Balbaczan), 24
Bo’dcakul, 240
Bohx.rara, Iwan, 390
Benn. Franqoie Xavier (Bonnd), 6S, 82
Borszeadw, 87, 176, 181, 183, 195, 198
ДОЗ, 242, 406
Boryraowice, 389
Boryrzkewce, 396
Boryslav (Boryalaw), St, 56, 67, 69,
84, 87, 94, 11», 119, 263
Borysnoi, 345
Botha, Louis, 135
Beuilicn, Franklin, 261
Bozak, 259
Bndtianu, Ion (Brattanu), 165, 156
Branting, Karl Hjahnar (Brattng),
255
Bredov, Nicoia) Emllevlch (Bredow),
340, 345, 346, 359, 354
Brian, 284
Brtand, Aristide, 251
'‘Bristol", 87, 94
Brody, 138, 180, 181, 184, 165, 187,
195, 212, 358
Bnodzki, Lew, 155
Brovary, 345
Brz-riany, 329, 34»
Brzozowski, 79
Bubela, Petro (Boubela), 346
Bubka, 184
Buchola, Iwan, 390
Buczacz, 332
Budapest, 106, 237, 279, 302
Bug, 43, 44, 47, 51-56, 60, 61, 83, 94,
133, 142, 184, 217, 440
Bukareezt, 112-114, 118, 156, 139, 211,
212, 213, 222, 252, 262, 302, 320,
343, 847, 848, 353, 364, 368, 369,
397, 414, 416, 419, 427, 429
“Bukovyna” ("Bukowina" — a news-
paper), 425
Bukovynskyl Kuriil (Bukowlnaki), 415
Bukowina, 96, 115, 135, 137, 139, 227,
290 297, 312, 392, 393
Bukahovanyi, losyp (Bukszowany), 65
Bulgarja, 284, 430
Bunin, Aleksander, 113
Burachynskyl, Osyp, 260, 266, 271,
275, 279, 233, 285, 287, 297, 300, BOS,
307, 309, 310, 428
‘Bureau Francois”, 392, 358
Burka, 358
Busk, 54, 55
Butenko, 252, 259
Bych, Luka (Bicz), 282
Bystrytsia (Bystrzyca), 44
Cambon, Julea, 28», 288
Carograd, 119, 302
Carton de Wiart, Adrian (Garten de
Viard’a), 97, 333
Centralny Komltet Wykonawczy Uk-
rainy, 26
Charkdw, 24, S3, 90, 438
Chebatariv, Mykoja (Czobotazfow),
262
Chelmszczyzna, 41, 72, 91, 254, 286,
290, 292, 392-394
Chemeryfice, 323
Chernov, Victor Mlkhalkxvioh (Caee-
now), 288
Ckeptynce, 406
Chmielowka, 408
Choctan, 363, 396
Chodorow, 43, 81, 84, 93, 97
Chomiak, 305, 306
Chomom, 408, 404
404
Chettm, 195
Chrystjanja, 302
ChrystynOwka, 372, 407
Chudniv ,Czudn6w), 372
Chyrdw, 108, 109
Cicl?z, 86
C’ieiiskl, Adolf, 98,101
Ciefiflki, Tadeusz, 98
Cieszan6w, 131
Ciemeaceau. Georges, 108, 108, 109,
251, 284, 339, 427, 441
Cooke, 86, 92
Cracow (KrakOw), 12, 44, 49, 51, 78,
192,110, 133,134
Crimea, 164
Curzon, George Nathaniel, 360, 361
Cymbakik, Michal, 111
Czaban. 391. 408
Czarnecki, 351
Czarna Haficza, 440
Czame Morze. 298, 380
czamy Jar, 412
Czamy Ostrdw, 181, 408
Czartorysk, 228
Czecho-Slowaczyna, 398, 428, 438
Cacchowicz, 169, 178, 191
Czerkasklj, 288
Czemlawka, 389
Czemlhdw, 90, 417
Czamin, Ottokar, Count von, 425
Czeralowce, 414, 420, 435
Czerwona Armja, 134-126, 350
Czerwony Krzy±, 72
Czetwertydski, 312
Czortkdw, 168, 170, 180, 182, 212, 224.
262, 358
Czudowski, 79, 87
Czystyldw, 192
Dabrowski, 68, 70, 71, 95
Dabski, Jan, 230
Danja, 259, 313, 315
Danilczuk, 403, 405
d’Anselme, ИгШрре, 68, 80, 96
Dfblny, 390
Dublin, 231-233, 235, 230, 323, 324,
328, 331, 333
Dalatoretto, 286
Deivig, 167, 169, 178-180, 184-187,180,
191, 214, 252, 262, 263
Demkowce, 408
Denikin, Anton Ivanovich, 31, 33, 34,
92, 97, 253, 257, 358, 265, 206, 268,
279-282, 287, 288, 290, 295, 296c
298, 316, 338-344, 350-354, 359, 360,
364, 367. 368, 372, 376, 377, 390-394,
398, 400, 401, 410, 412, 414-418, 468
de Renty, 198
de Respaldiza, Ferdynand, 117
Derkacz, Michal, 113
Derkacz, Pawel, 113
Derman, 391
de Velvet, Marklz, 29
de Wiart, Carton, 97, 333
'Dflo", 15, 16
Dimcow, 427
DmowskJ, R., 229, 231, 431
Dniepr, 120, 164, 265, 284, 344-346
Dniestr, 43, 51, 55, 67, 174, 176, 184,
187, 192, 195, 206, 221, 223, 345, 349,
3S6, 398, 407, 436
Dnipropetrovsk (Jekaterynoslaw), 26
27, 95
Dobromil, 131
Dobrynskl, 22
Dofgorukow, 21
Doroshenko, Dmytro (Doroszenko),
276. 429
Drohobych (Drohobycz), 51, 67, 68,
87, 110, 133
Duhifiski 389, 820, 397
Dubjago, 400
Dubno, 176, 184, 195, 391, 406
Durski, 232. 235. 244, 324, 325, 327-829,
332
Dvina, 164
Dymidowce, 390
Dyrektoriat Ukratfiskl, 82, 87, 90, 96,
124, 129, 130, 160, 237, 261, 263-265,
267, 270, 274-276, 230, 281, 283, 287,
289, 291, 297, 310, 816, 353, 415
Dzledzic, 70
Dziewanlcki, 98
Diwina, 120
BdwardOwka. 390
Erie, Altons, 87, 400, 418
445
Erzberger, Matthias (IDrzerger), 425
Eetanja, 143, 255, 297, MS
FabiaJkikl, 69, 70
Faiberg, 2?
FartSv (FasWw), 96, 851, 371, 372
Feshcheako-ChoprfvBkyl, Ivan (Fesz-
caenko-Csoptwnklj), 207
“Feulile”, 421
Fidler, 133
Finland, 143, 245, 265, 23S, 318, 422
Foch, 144, 359
Fordham, 96, 68, 70
Franchet drEsperey, 29, 839
Gaje, 87
Gajtywiec, 390
Galicje, 12, 13, 37, 28, 82, 33, 86, 41,
42, 43, 53, 54, 56, 58, 60, 62. 63, 65,
08, 69, 72, 78, 82, 84, 88-92, 96-98,
100, 108, 105-107, 110, 111, 113, 115-
117, 119, 123, 124, 127, 129, 131,
182, 134, 135, 137-141, 147, 149, 151,
153, 155, 181, 165, 187, 169-176, 181,
183-180, 196, 198, 208, 207-209, 215,
218, 220, 223-227, 228, 280, 232, 234,
286, 240, 249, 251, 252, 254, 261,
263, 266-268, 270, 280-282, 285, 286,
290-292, 296, 298-300, 310, 311, 826,
327, 329, 330, 332-338, 342, 343, 352,
355., 357, 359, 861, 355, 867, 376, 378,
382-387. 392-394, 398-401, 407-410,
420-423, 425, 427-429, 434, 486-439
Galip, 110
G^siorowaka-Grabowska, 140
“Gazeta codzienna’’, 15
Gdafisk, 35, 84, 119, 409
Genewa. 421
Gerbef, Sergei (Herbel, Serhii), 29
Gibson, Hugh Simmons, 144
Glatty, 342
Glaiewski, P., 50-52, 56, 59
Goltz, Rildiger von, 359
Ghiezko, ИЗ 4
Gotogdrski, Emil, 169
Golubowicz, 261
Gorbenko, 277
GOrka, Olglerd. 228
Gdrny ei^ek, 231
Gorodek, 408 *
Goezcza, 176
Gough. 869
Grabekl, Stanislaw, 408, 400, 428, 431,
432
Gregory, P„ 360
Grek, Michal, 201
Grekow, 189, 264
Grew, Joseph Clark, 108
Grfgorjew, 181
Grlszin-Almazow, 91, 96, 96
Grocholeki, Z., 207
Grodno, 440
Grown, 440
Gruzja, 318
GrzymaWw, 139
Guergin, 90
Guilbeaux, 421
Gurby, 391
Haase, Hugo (Haaze), 258
Haga, 245, 301, 302
Halsyn, 371
Halndwka. 440
Haller, Joseph, 32, 51, 54, 122, 128,
134, 136, 141,142,145, 145,108, 170,
191, 198-200, 204, 208, 220, 222-224,
226, 228, 239, 240, 249, 269, 263,
338, 347, 362, 364, 366, 392, 395,
397, 403
Haller, Stanislaw, 102, 108,118
Halip, Teodot, 280, 420, 426, 427
Hankevych, Lev (Hankiewicz, Lew),
16, 17, 380
Haruslewicz, Jan (Harueewicz), 143
Hasenko, luril (Gassenko, Jerzy), 111,
113, Д14, 116, 139, 190, 262
Hauaner, P., 50, 54, 56, 103
Havas, 427
Henneau, Emile (Hennau), 25, 28, 28-
30
Henrye, Paul Prosper, 142, 196, 220
Herasymowicz, 380
Himiak, Nykyfor, 65
Hnatyezak. Orest Hawrylowicz, 65
Hnyla Lypa (Gniia Lipa), 44, 58, 55
"Hoheaburg", 246
не
Holandja, 2M, 806, ОД ОД 41»
Holman, Herbert Campbell, 413
HolAwko, Tfcdeusz, 11»
Holsongfore, 302
Holsti, Ии» Rudolf Voldemar (Chob-
sti), 256
Holub, 60
Hohibowych, Sydlr (Hohibowtcz, Sy-
dor), 110,130, 227
Horoch-Horochowekl, 112, 113
Horodenka, 9»
Horodyrid, 155, 226, 221
Horodyezczn, 86
Horyfi, 110,176, 880
Hoszcze, 329
HoBzowski, Wiktor, 824, 882
Howard, EsmeW, (Hewarth), 86
Howec, 416
Hrekow, Oicksander (Orekow), 263
Hrubieezdw, 182
Hryciak, Teodor, 111
Hryczana, 406
Hughes, 233, 327, 329, 331, 332
Husar, Romen, 232, 234, 322, 326
Husiatyn, 170, 183, 196, 236, 242, 406,
406, 403, 411
lakovlov, Andrii (Jakowlow), 245
larmolyntsi, 263
Ikwa, 176
Irlandja, 285
Isakowce, 242
lunakiv, Mykola (Junaklw), 411
Iwaszczukl, 390
Iwaszkiewicz, Waclaw, 108, 104, 107,
198, 167, 182, 212
Jachimowce, 332
Jagielnica, 195
Jakowliw, A., 359, 266, 269, 271, 272,
275, 277, 278, 285-231, 297, 300, 301,
304, 305, 307-309, 311, 312
Jaldwka. 440
Jampot, 390
Japonja, 86, 216, 294, 422, 423
JarmoHniec, 4J1
Jaromirka, 408
Jaroelaw, 289
JaroszyAski, Karol, IM, U6
Jessy, 1S> 16
Jaworski, 306
Jedrzejewicz, W., 870
Jedrzejewski, W., 173, 182
Jezuici, 221
Johnson, 42-47, 50„ 61
Journal de Geneve, 427
Judeidcz, 316, 393
Jukoeiawja, 294, 818
Jurjewicz, Pawlo, 1*6
Jurynce, 828
Justice, 80
K^cia, 69
Kaczorowald, 891
Kain, 280
Kalinin, 230
Kaljander, 311
Kalusz, 55
Kamienski, 169, 178, 214
Kamieniec Podolski, 08, 182, 226, 233,
261, 323, 324, 827-329, 331, 332, 342,
348, 352, 353, 355, 363, 808, 873, 375,
376, 402, 410, 411, 415, 417
Kamihski, Antoni, 324, 325, 832
Kamtonka Strumitowa, 87
Kaosset, 345, 346
Kapri, 98
Kapustlanskyi, Mykola (Kapuscin-
ski), 96
Karli (Karol), 62, 255
Karlsbad, 245
Karnicki, Aleksander, 412
Karpaty, 227
Karpynskyi, Oleksander (Karpinski)),
32, 88, 254
Kasatln, 371
Kasprzycki, 84
Katerynowka, 408
Kaukaz, 295, 296, 359
Kelch, 204, 205
Keller, Fedir, 21
Kerensky, 15», 282, 283, 230, 894
Kernan, Francis Joseph, 108
Khodorlv (Chodordw), 48
Khyriv (Chyrtw), 50
Kick, 398
447
Kielbaslna, 440
Klelce, 370
K-ljOw, 11, 20, 22, 29, 20, 20-32, 83, 07,
32, 88, 90, 96, 108,128, 185, 159,104,
181, 197, 227, 220, 249, 258, 2M. 230,
297, 298, 320, 348-340, 332-854, 371-
373, 390, 394, 417, 433
Kircziw, Jaroelaw, 3M
Kiss, 394
Klseow, 805
KleMakovskyi, Ikor (KlHiakowski,
Igor), 20, 254, 258
Kleberg, 31
KlMzcsell, 440
Klinlny, 242, 400
KlofaC, Vaclav (Klofacz), 255
Kniaginin, 391
Kobyiadski, Tadeusz, 851
Koczerchan, 414
Kolchak, Aleksandr Vasilevich (Kob
czak), 144, 162, 215, 258, 257, 296,
268, 279/295, 297, 258, 318, 339
Kolczak, 144,162, 218
Kolessa, Olaksander (Kolesla), 242
Kolodno, 183
Kotowyla, 98-108, 220-222, 260, 357
KoKuniuk, 133
Komisja Koakcyjna, 81-83, 87
Komitet Wojenno-Rewolucyjny, 23
Komorochy, 86
Kondratkowski, Cyril, 113
Konoplanko, Pawel, 113
Konotopy, 96
Konovalets, Evhen (Koaowalec), 23,
26, 400
Konstantynoiol, 284
Kopciowo, 441
Kopenhaga, 245, 302. 368, 884
Koremanic, 82
Komlca, 829
Koroiiv, Fedir (KoroBw), 416
Koroeten, 372
Koro^klewicz, 108
Korsak, Boleslaw, 388
Korywyd, 398
Korzec, 184, 232, 248, 363
KIscluszko, 62, 64
Kotovsk (Birzula), 86
448
Kovel, 61, 72, 95
Kowal, 82, 88, 14Й, 140, 1П, 154, 391
Kowalstd-WleruAs, Mxtt 148
Kozaczdwka. 111
Kozakowa Polanka, 87
Koziatyn, 90, 251, 352, 354, 375, 404,
407. 417, 428
Kozin, 390, 391
Kozmice, 407
Koswwa, 192, 205
Krakdw, 370, 378, 380
Kramaf, Karel, 255, 426
Krasin, Leonid Barisovich, 289
Krasnlk, Komel, 113
Kraus, Antin (Krauss), 342, 252
Krechow, 50, 210
Kremianets (Krzemieniec), 108, 195,
262-264, 236, 273, 889, 390, 397
Krlwan, 829
Krdlfkowskl, 200
Krusmalnytskyi, Antin (Кгиаве1п1с-
kij), 267
Krym, 82
Krystak, 409
Kiystecz (Krystosz), 368
Krystynopol, 86
Krywin, 240
Krywowdyka, 396
Kslgdzenko, Michal, 113
Kuban, 34, 86. 266. 282, 412, 417
Kuban Cossack Counail, 412
Kubajowce, 323
Kulskl, 403, 403
Kun, Bela (Kuhn, Bela), 238, 227, 250
Kurnaj, MysloekJj W., 380
Kunytskyi, Leontii (Kunickl), 399
Kuplela.,387
Kurakina, 29
Kurdynowskyi, Borys (Kourdinowsky,
Boris), 121, 122, 129, 130, 140-142,
233, 254, 338, 347
Kurtn 330
Kuraiki, 242
Kurovets, Ivan (Korowlec, Jan), 18
Kurowice, 133
Kursk, 417
Kutiepow, 339
Kuty, 989
Kutyfowski, В., 81, Ж, 96, 87, 93
Kuimin, 323
KuftmiAcy, 408
Kutnica, 440
Kwiatkewskl, 258
KwidzyA. 423
Lanckoron, 323, 406
Longeron, 30
Lansing, Robert (Launlng), 2ЙЗ, 280,
281
Laszankl, 440
Latinik, Franciszek Ksawery, 73
Lavochne {Lawoczne), 45
Lemkowszczyzna, 286, 292
Lenin, 160, 227, 280, 237, 236, 260, 310,
421
Leron, 286, 423
Le&dewaki, J6zef Krzysztof, 44, 46,
48, 50, 35
Levytaki, Dmytro (Lewickij), 246,
247, 254, 259, 260, 286, 271, 273, 275,
276, 278, 279, 285, 287, 297, 300, 303,
307, 309, 311, 434
Levytskyi, Evhen (Lewickij), 301, 302
Levytskyi, Kost (Lewickl), 253
Levytskyi, Osyp (Lewickl), 400
Lewczuk, 122,124, 232, 324
Lewickl, Mfkolaj, 427, 429
Laga NarodAw, 424
LikOwka, 440
LLnicki, 332
Linowiec, 401
Lipeckl, 381
Ltpnickij, 335
Lipov. iec, 412
LiStawsId, 402
Litki, 412
Litwiatyn, 192
Litwa, 51, 119, 164, 255, 297, 818, 359,
360, 851, 421, 440
Livytskyi, Andrij (Lewicki, Andrzej),
342, 437
Lloyd George, David, 105, IM, 108,
251, 257, 280, 236, 361, 394, 423
Loewenherz, Henryk, 230
Lomnica, 55
Lomnowski, 21, 22
Lendyn, 196, 212, 245, 257, 283. 298,
302, 394, 360, 361, 418, 426
Lopatin, 412
Loekyd, Kost (DoSkij), 245. 255, 256,
260, 2S6, 271, 273, 275, 276, 278, 279,
285, 237, 297, 300, 303, 307, 309, 311,
434
LoSnlca, 440
LosoSna, 440
Lotwa, 148, 255, 297, 318. 360
Lozova (Lozowa), 33
Lozynekyl, Mttkhailo (Lozynskyj Mi-
chal), 11, 16, 17, 110, 112, 428
Luban, 410
Dublin, 73, S3 87, 122, 133, 145, 148,
154
Lubomirokl, 389
Luckl, 148, 180, 184, 185, 190, 260,
201, 231, 322, 324. 331, 332, 403, 405
Ludwipol, 330
Ludwiszcze, ^89
Lukaezewicz, 426
Lviv, (Lw6w), 11-19, 43-44, 47-48, 50-
55, 57, 33, 62, 65, 71, 73, 78, 81-83,
87, 93, 95, 110, 119, 120, 131-134,
142, 158, 165, 169, 171, 173, 175,
176, 178-180, 182, 191-193, 195, 202,
205-207, 209
LyczAwka, 387
Lypko (Lipko), 169, 178, 180, 183-185,
190, 231, 232, 284. 285. 240, 241, 322-
332
Lypnytskyi, V. 238
Lypynskyi, Viachesiav (LipiAald), 273,
276
Lysina, 390
Lysniak, Omelian, 400
Macintosh, George, 67, 70, 71
Maciuk, P., 127, 203, 205
Mackenzi, 231
Magalas, 232, 325
Malevskyi, Ivan (Majewski), 264
Majdaniuk, Osyp, 433
Makarenko, Andrii, 24, 261, 264, 801,
416
Maklakov, Vasili Alekseevich (Mak-
lakow), 291-283, 286, 338, 339
449
MakowaM, 9в
Makuich, Ivan (Makuch), Ml
Mandel, George, 230
Maniewtca, 812
Mannerheim, Carl Gustaf Emil von
(Mannerhajm), 256
M;;nolescu, 365
Margolin. Arnold, 281, 286, 298. 414,
418, 427, 428
Markowce, 408
Martino, 422
Martos, Вогув, 248, 201. 263-266, 808,
353. 354
Masaarik, 205
Matartoa, 261
Matros, 254
Mntsiievych, Koat (Macijawlcz), 80,
81. 85, 87, 90, 252, 253, 347, 348, 418,
119, 420, 429
Matsui, 423
Matuszcnko, Borya, 429
Matwiejew, 97
Maszaniecki, 324,
Mazepa, Isaak (Isaak), 255, 265, 842,
353, 354
Мажгепко, Semen, 249, 287-291
Merwin, 371
Mdchaehe de Henning, Eugeniuaz, 144
Mlchaiowski, 34, 98, 197
Mlchnowka, 390
Mickiewlcz, 64
Mlelnik, 440
Miko)aj6w, 87, 188
MikulUice. 192
Mlnkiewicz, Feliks, 337
Minsk. 68
Mirabeau, 30
Mirocz, 391
Mironeecu, 222
Miropol, 408, 414
Mlzocz, 176
Mnlszyn, 380
Mochitow, 206
Mochnacki, 15
Mogilew, 417
MohyMv Podilskyi (Mohytov Podol-
sM), 375
Monaatyryazcze, 371
Monaczewaki, 489
Moaczenica, 391
Moulin, 80
Mszanlckl, 232, 332
Mukachevo (Munkace), 899
Muller, 425
Muchajhw, L., 437
Mykytka, Oeyp (Mykitka), 372
Myszkowekl, 122, 124
Naczelny KomKet Wojakowy, 7*
Nodwdma, 115
Narewka, 440
Nastroj, D., 374
Nazenki, 348
Neumark, 414-416
New York, 155
Niemdecka Komisja Kokmlzacyjna,
152
Niemen, 217, 440
Nlezwiska, 115, 168, 192, 206
Nizniow, 206
Nizow, 192
Norwegja, 255, 275
Noskowakyi. Zenon (Noekowski), 65
Noezowski, 232
Noulens, 78, 79, 34, 102
"Novostl dnia”, 165
Nowoczcrkask, 35
Nowy Mi горю), 410
Nowogrdd-Woiyfiaki, 872, 403, 404
Noworoeyjek, 418
Noyer, 91
Obertynski, 168, 178
Obg6w, 176
Odessa, 25, 29-31, 79, 80, 82, 87-90,
92, 98, 97, 112, 113, 158, 159, 206,
284, 354, 401, 418
Odwlojkowo Blezowo, 330
Okencki, 84, 35
Okunevakyi, laroelav (Okuntowakl),
253
OMakowaid, 112-114, 388
Olefalckij, Jaroelaw, 68, 245, 260, 266,
271, 273, 279, 283, 237, 287, 300, 806,
307-809, 311
Olesk, 243
Olewak, 190,164, 332
Oteztya, 423
450
Omeliaaovych-Pavlenko, Mykhatto
(Pawlenko), 49
Oneicewfcz, 112, 113
Opiustil, 7*
Orel, 394, 412
Orlando, Vittorio Emanuele, 103, 108,
109
Orynin, 406
Orzochowcc, 242, 408
Osetskyl, Oleksandar (Oeeckl), 22,
123, 377
OekilJro, Volodymyr 127, 166, 206, 201,
267, 370
OsmotoweM, Jerzy, 200
Oesowska. Mioczyelawa, 399
Ostapenko, Serhii, 80, 80
Ostapowicz, 31, 79, 80
Oatatczy, Iwan 113
Ostrawy, 72
Ostrdg, 184, 390
OstrOw, 192
Otrowi^eki, 90, 92
Ostem, 412
Ostynj, 115
GtaszinowBkij, 264
Owrucz, 95
У5!
Paderewski. Ignacy, 44, 49, 71, 94,
102, 110, 129. 130, 184, 135. 137, 138,
140, 154-156, 205, 218, 280. 231, 230,
359, 370, 400
Pakljano, 312
Palawiczin, 311
Paneiko, Vasyl {Panejko, Bazyli), 130,
279, 28-287, 292, 297, 298, 811, 417,
420, 421
Paniewce, 396
Paryi, 69, 89, 108, 105-109, 113, 117,
134, 130, 187, 139, 140, 143, 145, 164,
ИЙ, 212-214, 217-220, 229, 221, 234-
286, 250, 251, 253, 266, 270, 274. 279,
280, 232-284, 236, 296, 298, 302, 304,
311, 335, 336. 338, 343, 358, 369,
383, 392, 415, 417, 420, 424, 426, 428,
432, 436, 437, 489
Pack, Stanislaw, 403, 409, 432
PavJiuk (Pawluk), 121, 335, 390
Pawlenko, Iwan Omellanowicz, 68, 82,
107, 133, 173-177, 131-133, 185-139,
191, 198. 345
Pawlikowaki, 338
Pawlowski, Zygmunt, 222
Pawhicd, 429
F^reiaslav (Perejastow). 345
Perekolie, 228
Parkins, 334
Petain, 23
Petliura, Sumon (Petlura), 24, SB, 34,
87, 98, 96, 97, 121, 123, 155, 108,
169, 171, 172, 174. 175, 177, 181-182,
186, 186, 189, 191, 199, 206-208, 212,
213, 222-224, 227, 231, 233, 236, 238-
243, 250, 261-265, 230, 230., 312, 821,
328, 324-328, 332, 335, 338, 338, 342-
344, 851-355, 359, 363, 364. 367, 399,
371, 374-377, 387-390, 394, 400, 402,
407, 415. 417-422, 426, 428, 435, 438
Petriv. Vsevolod (Pietrow), 351-353
Petrograd, 85, 393
Petruszewicz, 252, 261, 263, 264, 267,
270. 354, 357, 365, 367, 368, 415, 419-
421
Piatakov, Georgij Leonidovich (Plata -
kow), 26, 289, 280
Pichon, Stephen-Jean-Marie, 251, 438
Pidsulski, P., 237
Pillpczak, P., 230
Pilsudski, Jdzef, 11. 42. 52-59, 124,
140, 145, 354
PiiBk, 60, 61
Piszon, 427
PtoeklrOw, 182, 387, 410, 411
Plutyfiskl, Antoni, 145, 154
Podlasia, 41, 91
PodUskie Wtelkie, 87
Pcdola, 367, 384
Podolsk, 33, 181, 324, 414
Podwoloczyaka, 170, 189. 190
Podwysokte, 380
Pogrebinskaja, 29
Pohrebyshche (Pogrebiazcze), 371, 401
Poklewski-Koziell, Altons Aleksander,
364
Pokucia, 220-222
Poiskfewlcz, K., 399
Poleilka, W„ 245, 260, 266, 271. 274,
276, 279, 237, 297, 300, 305, 307, 309
Polk, Frank Lyon, 422
451
Polska Komisya Likwidacyjna, 12, 16,
17
Peleki Komitet Narodowy, 11, 14, 16,
18, IS
Poltawa, 25
Poniatenko, P,, 437
Popelnia (Popielnda), 372
Porochnia, 406
Porsh, Mykola (Porch), 245, 247, 248,
254, 255, 258260, 265, 271, 272, 274-
276, 278, 279, 284, 287, 290, 292, 294,
297, 299, 300, 305-307, 309-313, 414,
427
Potocki, 402
Potok Zloty, 168
Potutarow, 389
Praga, 83, 142, 245, 272-274, 277, 801,
302, 304, 308, 311, 320, 366, 367,
399, 426
Pralon, Eugene, 140, 141, 144, 208
Protofis (abbreviation of Promysl,
Torhovla, Financy), 20
Prykarpatska Rus, 65
Pryped, 184, 187, 330, 394
Przemysl, 50, 55, 78, 92, 106, 109, 131
133, 150, 230„ 286, 334, 355
Przybytowicz, 69
“Punn”, 260, 271, 275, 279, 300, 305,
307, 309
Pufisk, 441
Puetomyty, 329
Pylipczuk, 335
Quai d’Orsay, 285
Raczkowski, 155
Radyvyliv (RadziwiWw), 123
Radziwill, J., 118, 154, 198, 236
Rakitno, 345
RakovskM, Christian Georgievich, 28,
227, 229, 249, 258, 269-271, 288-290,
310
Rava Ruska (Rawa Ruska), 50
Reilly, Sidney, 30, 90
Reisler, S., 109
Reka, Iwan, 391
Renn, 120
Respaldica, 236
Reuter, 427
452
Rlabovol, Mykola (Rabowol), 290
Rietchitsa, 228
Redziewicz, 103, 168, 176, 178, 179,
181, 182, 184-191, 206, 231
Rogozna, 390
Rohatyn, 55
Roja, 15, 372
Romanchuk, Julian (Romahczuk), 18
Rorner, Tadeusz, 80, 118
Rostow, 350
Rdwne, 90, 116, 120, 165, 184, 224, 232,
233, 300, 328, 358, 302, 369, 462
Rozankowekij, 277
Rozdilna (Razdzlelnaja), 30
Rozenicze, 412
Rozwadowakl-Jordan, Tadeusz, 15, 16,
43, 44, 48, 50, 55-57, 78, 102, 103,
116, 144, 168, 178, 180, 219, 360,
392, 395, 431
Rucki, 325
Rumunja, 108, 112-118, 139, 155,
171, 186, 189, 190, 221, 222,
227, 236, 249, 252, 262, 265, 273,
293, 299, 312, 314, 318, 320, 348,
353, 359, 369, 376, 380, 338, 394,
398, 409, 415, 416, 420, 421, 426,
429
Russanowski, 156
Russian Volunteer Army, 28
Ruzhyn (Ruiyn), 371
Rybak, 44, 50-54, 56
Rylsk, 412
Rzepeckl, B., 437
Rzym, 220, 250, 302, 304, 429
Sajsberdorf, 73
Sambir (Sambor), 56, 133, 490
San, 78, 82, 131, 236, 286, 384
Sannikow, 92
Sapieha, Euataehy Kajetan, 142, 364
Samy, 95, 120, 162, 200, 224
Satarov, 176, 181, 285, 323, 388, 406
Savinkov, Boris Viktorovich (Sawln-
kow), 282, 233
Sawczuk, 390
Sazanov, Serge Dmitrievieh (Sazo-
now), 283
Scheibler, 852
Sekretariat Pafietwowy, 12
Serbia, 1*3, 156
Beret, 192
.Serkul, 30
Shelling, 400
'Shepetivka (Szepetdwka), 181, 232,
243, 326, 328, 329, 371, 402-404, 411,
414, 428
SheptyLskyi, Andrii (Szeptyckl), 66,
209, 211
Shfci’.ro, Georg!! (Szkuro), 266
Shpola (Chpola), 344
Shvdhjn, Oleksander (Szulgin), 281
ShtunsK (Szumak), 389
Siczowi Strfltad, 23, 23
Sidekvm, 425
Sidorenko, 306
Siemieniuki, 390
ffikorski, 182
Stngalevych, Volodymyr (Singale-
wicz, W.), 279, 287, 297, 430
Sinije, 412
Sipjagc, 412
Skalat, 168, 190, 19S, 196
Ska’a, 170, 133, 335, 405, 405
Skarbek, Aleksander, 16, 17, 45, 48,
50-55, 94, 103
Skoropadsky!, Pavkj, 20, 80, 159, 256,
421, 425, 430
Skrypalin, Pavel, 113
Skrzydski, WL, 141, 145, 229, 236, 334
Skupowa, 440
Skwira, 351
Slavynskyi, Maksym (Slawinskij), 245
247, 248, 254, 290, 266, 289, 271-275,
277-279, 285, 286, 292-204, 297, 800,
301, 305-312, 319
Slawuta, 404
Slomna, 242
Shtcz, 119, 240
Shisarczuk, Koso, 169, 178
Smal-Stockyi, Roman (Smal-Stockij),
260, 264. 265
Smerdwo, 390
Smith (Smythe), 65, 72, 73, 78, 212
Smotrycz (Smotrych), 232, 823, 324,
886
Sniatyn, 111
Sofia, 302, 304
Sokal, 86, 142
Sokxlkowce, 416
Soltan, Wladyslaw, 143
Spisz, 423
Stahl, 50, 52
Stan6w, 242, 405
Stanysiaviv (Stanislawdw), 56, 82, 33,
98, 99, 110, 111, 115, 196, 221, 230,
261, 274, 334
Stanistawczuk, 390
StarobogdanOwka, 410
Staro-Konatantyniv, 387, 390, 403, 404,
410, 413, 415, 417
Starosolskyi, Volodymyr (Starosols-
kyj Wlodzhnierz), 17, 18
Stauropigia Iwowslia, 65
S tawinski, Marjan, 388
Stawropol, 350
Stefadskl, 337
Stepanenko, Arkadi!, 271
Stepankowski, 312
Stesiowicz, 50, 52, 53
Stolbce, 440
Stokhohn, 215, 302
Stranilri, 422
Stregunow, 390
„Stronnictwo Ласу Konstytucyjnej",
156, 386
Stryi (Stryj), 44, 45, 51, 54, 55, 67,
87, 94, 133, 134, 260, 330
Strypa, 182, 221
Strzelecki, 370, 371
Stryzewaki, 398
Styr, 44, 53-56, 128, 129, 184, 223
Stwiez, 330
Sulimirski, 69, 168, 178
Sulkowski, 178, 181, 191
Suprun, 228, 308
StiwalM, 441
Svicha (Swicza), 43, 44
Swieca, 54
Swierdlow, 288
Swirski, 145
Swistocz, 440
Syber, 144, 283
Sydorenko, Hryhirii (Sidorenke), 280,
281, 283
Szadhm, 261
Szandruk, 177
Szczasndwka, 174
458
Sscsepanowskl, 62-65, 69, 76, M
Szembek, Jan 419
Szczur, 192
Szczyniczyn, 330
Sl^sk, 423 Л
Szimlakowakl, M., 122, 124
SzumeJd, 3M
Szwajcarja, 262, 262, 275, 280, 801,
304, 311, 313, 415, 419-422, 42«, 427,
434
Szwecja, 25», 256, 275
Szymanowski, Julien, 96
Taganrog, 412
Taraszcza, 351
Taraazczadska dywizja, 90
Tamawskyi, Myron (Tarnawrtd), 82,
254, 849, 400, 417, 428
Tarnopol, 190, 130, 181, 164, 186, 187,
190, 192, 195, 206, 212, 262, 264, 368,
358
Tarnoruaa, 196, 388
Tchoryckyj, 300
Tchorzewrtdj, 390
Temnytskyi, Volodymyr (Temnickij,
W), 245-247, 249, 260, 266. 267, 270-
273, 275, 279, 283, 286. 287, 292, 296-
801, 305-307, 309-312
Temporary Governing Committee (T-
KR), 42, 45, 46, 50. 51, 55, 56, 68
Teoflipol, 329, 390
TerpyJo, Danylo, 289
'Huthmnyk, Taay] (Tutunik), 823, 224,
353
Toki, 329
Tomoshivskyi, Stepan (Tomaszewskyj
Stcftm), 18
Tronsyiwanja, 365
TrechpcWd, 330
Trockl, 227, 284, 230
Trojandw, 372, 396
Troetlanec, 408
Traaska-Durrtd, 408, 405
Troebin, 78
Techelskyi, Long-in (Cegielskl), 801
TMokan, Hiro (Clokan), 264
Tsvitkovo (Swlertkowo), 344
Tulcaa, 113
Tunlupa, 335
464
Tulypa, V., 233
Tureja, 284
Tusar, VlaetLmil (Tusar), 255, 426
Tyraspol, 113
Tyshkevich, Mykhaiio (Tyazkiewicz),
250, 286, 420, 427
Tysiak, J., 380
Ulmivok (Uhnowek), 86
Ukrainian National Alliance, 23
Ukrainian Party of SoctaUat-Samo
stilnyky, 26
Ukrainian Party <a Socialist-Federal-
ists, 26
Ukrainian Social-DemocraMe Labor
Party (Ukrainska Sotrtal-Demokra-
tychna Robitaycha Partita), 23, 33
Ukrainska Centralne Rada, 11, 30,
275, 295, 435
Ukrainski Komitet Narodowy, 92
Ukrainska Rada Narodowa, 11-14, 16-
19
Umani (Human*), 352, 371, 372
UrbaAx, 200
Uriupinskaja, 412
Uet Medwedlckaja, 412
Ustryky (Ustrzyki), 186, 366
Uszyca, 412
Vaayiko, Mykola (Wasllko), 134, 226,
230, 309. 311, 312, 419-421, 426, 430
Villaime, Henri, 17
Vltyk, Semen (Wityk), 263
VoJochyska (Wojoczyska), 262
Wlodava (Wlodawa), 60, 81
Von Sttlckenberg, 91
▼on Tumowo-Tarnowaid, 418
Vynnychenko, Volodymyr (Wisnlcten-
ko). 23, 24, 80
Vytvytskyi, Stepan (Wltwickij), 262
Wade, H. H., 42, 44-51, 58, 54, 62-64,
65, 78
Waligdrski, Karol, 89, 41
Wadkowicz, Stanislaw, 08, 74, 71, 73,
78. 79, 84, 85
Wapniarka, 352
Warsaw. 11, 19, 33, 39-42, 44, 47-49,
56, 59, 69. 72, 79, 86, 86, 86, 80,
91, М, 98, 102, 103, 106, 110, 112,
11«, 118, 119, 121. 122, 129, 133-135,
140, 141, 149-147, 168, 189, 171, 175,
17», 191, 193, 195, 197, 198, 204, 207,
208, 211, 214, 220, 222, 224-229, 231,
238, 288, 239, 245, 250, 254, 239, 286,
323-326, 328, 331-336, 339, 342-344,
347, 348, 350, 351, 355, 358, 361, 362,
364, 368, 309, 377, 378, 389, 392, 395-
399, 402-405, 410-414, 419, 427-435,
437 439
Warwisaki, 440
Wasileweki. Lean, 39, 143
WaaHko, aee Vasylko
Wastlkwwski, 24
Wneylkow, 352
Waezyngton, 212, 302, 304
Watykan, 148, 143, 256
W^gr^y, 72, 106, 135, 184, 219, 269,
290, 392, 314, 398, 428, 430, 440
Weirpole, 440
Warbowiec, 412
Weeelec. 242, 323
Wiberowicz, W., 287
Wigekowski, Aleksander (Wienckow-
akij, 228
Wiiedei, 98, 112, 113, 121, 184, 227,
228, 245, 247, 250, 252, 259, 270, 272-
274, 278, 279, 392, 397, 301-304, 306,
312, S36, 357, 365, 412, 415, 420-421
429-430
Wielowleyskl. Zbigniew, 324, 403, 405
Wierchniaezka, 371
WiertbfcM, P., 389
Wierachowce, 323
WHne, 33, 119, 120, 236, 861
Wileon, Thomas Woodrow, 62, 66, 106,
106, 109, 135, 154-156
Winnica, 80, 81, 88, 90, 92
Wlimfcsenko, see Vynnychenko
Wielok, 364
Wityk, 270
WIochy, 419
Wlodrimierzec, 20*
Wojnicz, 411
Wojtowce, 242, 396
Woljer, 306
Welbow, 391, 440
WoJkewyak, 411
Wolskl, W., 68
Wotowa Holina, 192
Wolyh, 32, 41, 54, 56, 97, 116, 123, 124,
128, 129, 142, 140, 147, 149-153, 164,
170, 173, 175, 180, 184, 187, 199,
200, 204, 224, 227, 254, 335, 362, 370.
384, 389, 402
’Wpered'*, 15, 16
WrtblewsM, 141, 145
Wszechrosyjekie Narodowe Centrum,
33-37, 39
Wulimiraki, W„ 69
wybranoweka, 87
Yates, 212
2abokrzyki Wielkie, 399
Zadik, lacob, 221, 362
Zadworze, 87
Zahemtchdwka, 195
Zaktrpna, 406
Zaleszczyki (Zaliehchyki), 195, 221,
195, 221, 262
Zalizniak, Mykola, 245, 254, 260, 266,
269-271, 275, 278, 279, 284, 285, 237,
297, 300, 305-307, 309
Zaloice, 166, 192, 206
Zalozetskyl-Sas, Volodymyr SerhH
(Zatadecki), 429
Zemojaki, Maurycy (Zamoyald), 385,
242, 432, 437
Zamorski, 384
Zaniew, 97
Zarebki, 406
Zarjadsld, 103
Zaslaw, 363, 396, 410
Zastawczyk, 192
Zawalljld, 406
ZbaraA, 163, 180, 195, 196, 232
Zborow, 191
Zbruch (Zbrucz), 54, 73, 115, 171-176,
181-190, 195, 196, 198, 220, 223-225
232, 234, 235, 239, 242, 244, 249, 254,
268-265, 328, 326-329, 338, 357, 366,
379. 405, 407, 436
Zdolbunbw, 176
Zelenyi (Ziekmyj), 181, 289
Zeligowskl, Lucjan, 79, 89, 289
Zelinskyi, Viktor (Zlehhskil, 896
455
Zclwa, 4*1
Zhmerynka (йзиегупка), 181, 340,
375, 410, 412, 417
Zhevkva (Zoiklew), И
Zhuk, Andrii (2uk), 16», 243, 247, 264,
250, 260, 296, 276-275, 278, 379, 286,
286, 287, 200-232, 206-208, 300, 306,
307, 369
Zhytcwnyr (iytomlorz), 371
ZieMski, 79, 159
ZloczOw, 172, 139, 196, 201, 202, 201,
356
Zolkewaki, 169
Zoleta Lypa (ZHta Mpa), 192, 299,
263
Zviahel, 372.
ZwoUczyk, 242
Zwaniee. 242
Zwiftzek Rroducentdw, 66, 69
Zwi^zek Odrodzenia Rosji, 33-37, 39
Zwlazek Bankowyeh Dzialaczy, 39
Zwiijzek Spatecmych Dzialaczy, 39
2уве1, 366
2ytoml«rz, 197, 372, 417
466