Б.ҚАЛИЕВ

ҚАЗАҚ
ТІЛІНДБП
ӨСІМ^ІК
АТАУЛАРЬУ
ҚАЗАҚ ССР ҒЫЛЫМ АҚАДЕМИЯСЫ

ТІЛ БІЛІМІ ИНСТИТУТЫ

Б.ҚАЛИЕВ

ҚАЗАҚ
ПЛІНДЕГІ
ееьмдік
АТАУЛАҒЫ

Қазақ ССР-іңің <ҒЫЛЫМ» басиаск
АЛМАТЫ-1988
Қалиев Б. Қазақ тіліндегі өсімдік атаулары. — Алматы: Ғылым,
1988. — 159 б.

Өсімдіктер жөнінде, олардың адам өміріндегі мацызы, шипалық
қасиеттері жөиінде жазылған кітаптар көп. Ал олардың атаулары
туралы кітап жоқтыи қасы. Колдарыиыздағы кітап — қазак тілінде-
гі өсімдік атаулары жанындағы тұңғыш сцбек. Автор мұнда есімдік
атауларыкың калай жасалғандығы, мән-мағыналары, түп-төркіні
(этнмологиясы) жәие олардыц түсіндірме сөздікте берілуі жайын-
да сыр шертеді.

Кітап көпшілік қауымға арналған.

Жауапты редакторы

Қазақ ССР Ғылым академнясыныи
корреспондент-мушесі Ш. Ш. САРЫБАЕВ

Р е це н з евіГгар!

филология ғылымыкың докторлары Р. ӘМІРОВ, Қ. ЕСЕНОВ

4602000000—034 „

407(05)—88	13088

І8В1Ч 5—628—00130—9

К

©Қазақ ССР-ініц
«Ғылым»
баспасы,
1988
КІРІСПЕ

Қазіргі қазақ тілі — сөздік құрамы мен тұрақты тір-
кестері жағынан және олардың мағыналық (семантика-
лық) өрісінің кеңдігі мен стильдік түрленуі жағынан ке-
дей тіл емес. Солай бола тұрса да, қазақ тілінің сөздік
құрамын орыс, ағылшын тілдерінің сөздік құрамымен
қатарластыра алмаймыз. Қатарластыра алмайтын себе-
біміз — орыс тілінің сөздік құрамында 120 мың сөз болса,
ағылшын тілінде 415 мың сөз бар. Біздің он томдық
«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігімізде» пебәрі 67 мыңдай
ғана атау сөз қамтылған.

Мұның сыры: бағзы замандардан бері келе жатқап
ата мұра — халық тілінің мол байлығын, оның сан алуан
салалары мсн қат-қабат арналарына тән лексикалық
қорын түгел жинап, оларды сөздіктергс кеңінен ендіру,
мән-мағыналарын ашу, сөйтіп ол сөздерді халықтың кә-
десіне асырып, игілігіне жарату, сол арқылы тіл байлы-
гымызды өзімізге де, өзгелерге де көрсете, дәлелдей білу
жағы бізде әлі жетіспей жататындығында. Бұған мысал
ретінде сөздік құрамымыздың шұранлы бір салзсы, бізге
зерттеу объектісі болып отырған — өсімдік атауларын
келтіруге болады.

Жер бетінің өсімдіктер жамылғысы өте мол. Дүние
жүзінде олардың 500 мыңдай түрі өседі екен. Бұлардың
ішінде аспанмен таласатын биік пальмалармен қатар тек
микроскоп арқылы ғана көрінетін бір клеткалы балдыр-
лар мен саңырауқұлақтар да бар. Сол 500 мың өсімдік-
тің 220 мыңдайы суда өсетін көрінеді. Ал қолдан өсіріл-
ген мәдени өсімдіктердің түрі 20 мыңнан асады1.

1 Галам ғажайыптары. Алматы, 1968. 252-6.
СССР-да өсімдіктердің 18 мың түрі кездеседі. Таби-
ғаттың ұшан-теқіз бұл байлығынан кең байтақ Қазақ-
стан территориясына да аз үлес тимеген. Ботаниктердің
соңғы жылдардағы мәліметтеріне қарағанда СССР-да
кездесетін 18 мың өсімдіктің 6 мыңға жуығы Қазақстан-
да өседі екен2. Мұның 760-ы (яғни 12,6 проценті) тек біз-
дің республикамызда ғана ұшырасатын эндемик өсімдік-
тер. Бұлар басқа еш жерде өспейді3 4.

Қазақстан территориясы 272 миллион гектардан аса-
ды. Оның жер бедері де алуан түрлі. Мұнда асқар таулар
мен кең жазықтар, адырлы үстірттер мен далалы шөлейт-
тер, шағыл құмдар мен айдын шалқар көлдер, суы мол
өзендер мен нт тұмсығы өтпес ну ормандар бар. Респуб-
ликамыздың климаты да әр алуан. Осыған орай мұндағы
өсетін өсімдік түрлері де әр қнлы және мол болып келе-
ді. Бұлар — табиғаттың бізге тартқан сыйы, жеріміздің
ырысы, еліміздің байлығы.

Адамзат тіршілігі үшін өсімдіктер дүннесінің маңызы
өте зор. Ерте кезден бастап-ақ адамдар өсімдіктерді жи-
иап, жеміс-жидектерін азыққа, ал жапырақ, сабақ, та-
мырларын дәрі-дәрмекке, тері илеуге, түрлі нәрселер
бояуға пайдаланып келген. Бертін келе өсімдіктердін
ішіндегі бастыларын адам қолға өсіретін етіп алды. Бұл
күндері біз өсімдіктерден көптеген азықтық қорлар\ әр
түрлі өндірістік шикізаттар аламыз, құрылыс материал-
дарын даярлаймыз.

Адам өмірі өсімдіктер дүниесімен тығыз банланыста.
«Химиялық жасыл лаборатория» аталынатын өсімдіктер
дүниесі болмаса, ауада оттегі де болмас еді. Оттегі бол-
маған күнде адам, жан-жануарлар атаулының күні қаран
екендігі айтпаса да түсінікті.

Олай болса, өсімдіктерсіз өмір жоқ. Олар — біздін
досымыз; тіршілігімізге тірек, өмірімізге нәр, күнделікті
тұрмысымызға көрік. Өсімдіктер кисек — киіч, ішсек —
тамақ, жатсақ — төсек, жазсақ — қағаз.

Қазақ халқының тек қазіргі уақытта ғана емес, тіпті
Октябрь революциясына дейінгі дәуірде де алалы жыл-

2 Флора Казахстана. Алма-Ата, 1956—1966. Т. 1—9.

3 Қазақстанда өсетіи дәрілік өсімдіктердів түрлері ғана 500-ге
жуык. Караңыз: Социалистік Қазақстаи. 1976. 23 июль.

4 Дүние жүзінде өсімдіктерден жылына 110 миллиард тоииа
азық-түлікке жарайтын өнім алынады екеи. Қарацыз: Социалистік
Қазақстан. 1983. 25 февраль.
қы, ақтылы қой айдап, негізінен мал шаруашылығымен
айналысып келгендігі бәрімізге белгілі. Жер бедерінің
тугінсіз осыншалықты мал өслеген болар еді. Сондықтан
да, халқымыз жер бетіндегі өсімдіктер дүниесіне тым ер-
те кезден бастап-ақ зер салып, көңіл қойған. Олардың
қансысы қай малға жұғымды екендігін, қай шөп олар
үшін пайдалы, қай шөп зиянды (улы) екендігін ажырата
білген. Тек ажыратып қана қоймай, ол өсімдіктердің түр-
түсін саралап, әрқайсысына жеке-жеке ат қонып, айдар
такқан.

Өздеріне керекті заттардың бәріне ат қою, оларды
түрлі сөздермен белгілеу — адамзат үшін қазір де қажет,
алғашкы дәуірде де маңызды болған. Сондықтан, тірші-
лік тірегі — өсімдіктерге ат беру адамзат жаратылғаннан
бері қарай келе жатыр, — десек, артық айтқандық емес.

Ал ат қою дегеніміз не?

Ат — белгілі бір затты, нәрсені қоғам мүшелері жақсы
білуі, тануы үшін, сол затқа тағылған создік белгі. Ол
белгі бүкіл қоғам мүшелеріне ортак болуы керек және
заттың ең басты қасиеттерін қамтуы қажет. В. Й. Леннн-
нің түсіндіруі бойынша: «Сезім арқылы қабылдау — зат-
ты береді, ал ақыл-ой оған ат береді»5. Ендеше, кез кел-
ген заттың немесе ұғымнын аты, атауы — барлық білім-
нің, ғылымның ең бірінші қадамы,

Өсімдік атаулары да басқа кез келген заттардың атау-
лары сияқты қажеттіліктен туған. Адам белгілі бір өсім-
дікке ат қойғанда оны өзі сияқты басқа өсімдіктермен
шатастырмас үшін, басқалардан ажырату үшін олар-
дың әрқайсысына өзінше бөлек-бөлек ат қояды.

Өсімдік атауларынын ішіндегі ең алғашқылары (көне-
лері) қайсысы? — дегенге дәл жауап бере қою, әрине,
оңай емес. Өйткені өсімдік атауларының көбі — халықпен
бірге жасасып келе жатқан сөздер.

Халық тарихы тым ертеден (көне дәуірден) бастала-
тындығы мәлім. Ендеше «мына атау бірінші шықты»,
«ана атау екінші шықты» деу ушін, сол халықпен бірге
туып, бірге жасасып, әр сөздің шығу тарихына жылнама
жазу керек. Сонда ғана біз жоғарғы сұраққа дәл жауап
бере алған болар едік. Бұл, әрине, ешкімнің қолынан кел-
мейтін нәрсе. Сондықтан біз ең байырғы өсімдік атауы —
не ағаш пен бұтаның, не жеміс пен жидектің, болмаса

5 Ленин В. И. Шығармалар. 38-т. 405-6.
астық тұқымдастардың біреуінің атауы болуы мүмкін
деп жобалаймыз.

Қайсысы болған күнде де, әйтеуір, алғашқы қауым-
дық құрылыстағы адамдардың күнделікті тіршілігіне,
күнкөрісіне аса қажетті, маңызы зор, пайдасы мол өсім-
дік атауларының бірінің аты екендігінде дау жоқ.

Ондай «аса қажетті» өсімдіктер деп — біз тамақ үшін
пайдаланылатын, онсыз тіршілік жоқ бидай, арпа, тары,
бұршақ сняқты дәнді дақылдар6 мен алма, өрік, ише, бүя-
дірген, жүзім тәрізді жеміс-жидектерді айтамыз. Бұлар-
дың қатарына желден, суықтан қорған болатын, басқа
пана, жанға сая: қарағай, тал, терек, қайың, емен сияқ-
ты ағаштарды да жатқызуға болады.

Осылардың қайсысының аты ең алғашқы атау екен-
дігін біз бұл күнде дәл айта алмаймыз. Есесіне дәл айта
алатыпымыз — өсімдіктерге байланысты ең жаңа атау7.
Ол — қарағалдақ деп аталынады.

1986 жылдың 12 июль куні «Вечсрняя Алма-Ата»
газетінің 161 (5808)-ші санында қарағалдак, (черный
тюльпан) гүлінің өмірге келгендігі хабарланды. Қарағал-
дақты ғалымдар қызғалдақ сорттарын ұзақ уакыт және
үзбестен будандастыру арқылы шығарған. Оның сабағы
да, жапырақтары да мықты, гүлі де әдемі.

Сида атауының (орысша аты да дәл осылай) пайда
болуына да көп уақыт болған жоқ. Бұл 1984 жылы Жез-
қазған облыстық ауылшаруашылық тәжірибе станциясы
шығарған мал азықтық шөптің ресми аты. Өл — құлкай-
ыр тұқымдасына жататын мәдени дақыл. Құрамындағы

6 «Біздің жыл санауымызға дейінгі екінші мың жылдықтың
орта шснінде, сонау қола дәуірінде өмір сүрген бабаларымыздың
мекен-жайларының қалдықтарын зерттеген оқымыстылар олардың
бидай, к,ара бидаймен коса тары өсіргенін дәлелдеп отыр. Олар
пайдаланылғап тастан жасалғап қол диірменніқ ішінде осы дақыл-
дардың ұнтактары қалған көрінеді» (Қазақ әдебнеті. 1985. 1 март).

7 1985 жылы шыққан «Қазақ лекспкасындағы жаңа қолданыс-
тар» деп аталатын кітапта («Ғылым» баспасы) өсімдік атауларына
байланысты «жаңа сөздер» деп ас көгі (укроп), к,ыша (горчнца), са-
лалы зығыр (лен-долгунец), тұмыр (редька) деген төрт сөзді келті-
ріпті. Бұлардың ішінде ас көгі сөзін Ж. Досқараев «Қазақ тілінің
жергілікті ерекшеліктері» (1955) деген кітабында ашкөк (аскөк) тү-
рінде берген (18-6.). Содан бері 30 жылдан аса уақыт өтсе де, бұл
сезді әдеби тілдегі жаңа қолданыстардың қатарыиа жатқызуға болар
Ал к,ыша, зығыр, тұмыр (бұл сөз мысалда қате жазылған болу ке-
рек. Дұрысы — тұрып.—К,. Б.) сөздерінің қазақ тілінде айтылып
келе жатқанына қай замаи. Сол себептен де, бұларды жаңа қолда-
ныстардың қатарына жатқызуға бола қоймас.
протеиннің мөлшері жөнінен ол бұршақ тұқымдастарға
жақын. Сида өте тез өседі және үиемі жап-жасыл күйін-
де тұрады. Оның қоректік қасиеті жоғары. Снлос жасау-
ға да жарамды. Сиданың әр гектарынан 320 центнерге
дейін көк масса алуға болады8.

Бұдан сәл бұрынырақ бидай-бидайық (орысша аты —
пшенично-пырейный) деген атау дүниеге келген болатын.
Ол — бидай мен жабайы өсетін бидайықты серіктестіру-
ден шыққан будан. Бұл өсімдік өзінің топырақ талғамай-
тындығымен, ауруға, суыққа, ыстыққа, зиянкестерге
төзімділігімен ерекшеленеді. Ол қагарынан бірнеше жыл
өседі және әр жыл сайын жақсы өнім береді9.

1959—1960 жылдары Қазақ ССР Ғылым академиясы-
ның Орталық ботаника бағы раушан гүлінің (розаның)
бірнеше жаңа сорттарын шығарды да, олардың біріне —
ботагөз деп, екіншісіне — қызжібек деп ат қойды10. Ке-
эінде бұлар да өсімдік атауларына байланысты жаңа
атаулар болатын.

Бұлар сияқты жаңа атаулар тілімізде жетерлік. Біз-
дің бұл жердегі айтайық деп отырғанымыз олар туралы
емес. Айтпағымыз — қазақ тілінің өсімдік атауларына
тым бай екендігі жөнінде.

Ойлап қарасак, өсімдіктерге ат қоюда қазақтан ше-
бер халық жоқ сияқты көрінеді. Айталық: қараспан, киіз-
киік, көкзеңгір, балтасап, бұқамсілекей, эсемсары, мең-
діңара, балмұрын, үркергүл, ақжүрек, сусімір, өсершөп,
итемген, атңұтыртңан, малжемес, ңұсңонбас, аңкелін,
кемпіршаш, келіншекбоз, балаңыз, кәріңыз, шаштықыз,
аюқұлақ, қазмойын, қоянаяқ, түлкіқұйрық, ботатабан,
қарғатұяқ, жыланбас, бөлтірік, шеттік, қуырдақ, суырт-
пақ, сіңбірік,... Осылай тізіліп кете барады.

Қейде тіпті «қалай-қалай тап басып, тауып қойған»,
«қандай әдемі теңеулер тапқан» деп таңырқайсың, таңда-'
насың. Өйткені ол атауларда поэтикалық образдар, нак-
тылы бейнелер бар. Ойнақы әзіл, жеңіл мысқылдар да
жоқ емес. Бірақ қалай болған күнде де сол өсімдіктер-
дің басты қасиеттері мен белгілерін дәл басатын атаулар
«мен мұндалап» тұрады.

Қазақстан жері өсімдік түрлеріне қаншалықты бай

• Социалнстік Қазакстан. 1984. 24 июнь.

9 Сыбанбекоө К,. Өсімдіктер сыр шертеді. Алматы, 1982. 16-б.

10 Центральный Ботанический сад АН ҚазССР (Қраткйй путе-
водптель). Алма-Ата, 1971. С. 42.
болса, халқымыз сол өсімдіктердің атауларына да сон-
шалықты бай. Олар тілімізге берік еніп, қатынас құралы
ретінде ауызекі тілде кеқінен қолданылып жүр. Табиғат-
пен бір болып, біте қайнасқан халықта мұндай қаснст-
тіц болуы заңды да. Өйткені адам мен табиғат егіз.

Мүмкін сол егіздіктің белгісі болу керек, атақты
ақынымыз Ілняс Жансүгіров өзінің «ЖетІсу суреттерін-
дегі», «Жер түгі» деп аталатын небәрі 54 жолдық өлең-
інде 30 түрлі ағаш пен 60-қа жуық шөптің, қурайдың —
барлығы 90 түрлі есімдік атауларын келтіреді.

Кездеріңізді жеткізу үшін осы өлеңнен аздаған үзін-
ді берелік:

...Тауқоиақ, шәйшөп, мацқа,
құлыиембес,
Сүттіген, ецлік, мейіз, киізкиік,
Ақшалғын, көкемарал, бетеге, рак,
Жалырақтецге, бұйра, кнсық иық,
Балдырған, уқорғасын, атқұлақты
Елік жүр сонысында сокы қиып,
Жулкеуір, бәрпі, шырыш, шытыр,
Сауыны биемшектің кеп тұр ніп,
Мыцтамыр, жуа, рауаш,
жаужапырак,
Балауса, сорғыш, селдір, ермен,
бақбақ,

Сыбызғы, жалбыз, құлмақ, қаракняқ,
Шокайна, мендуана, сора, шакпак,
Ішінде сол қурайдык сұлу солар,
Шырмауық, кендір, қылша,
жыланкняқ,
Қанжыға, коға, сасық, аккой болып
Бөлінед жуалар мен таусарымсак.
Қымыздық, қызсаумалдық
дейтіндерге,

Ат қойған тау елінде сүйіп шын-ак...11

Осы 18 жол өлеңнің ішінде 50 түрлі өсімдік аты бар.
Сол 50 түрлі өсімдіктің кейбіреулерінің атын біз алғаш
рет естіп отырғанымызды, ал біразының атын жақсы біл-
генімізбен, «затын» жақсы білмейтіндігімізді мойында-
ғанымыз жөн.

Өсімдіктер туралы, олардың атаулары туралы өлең
жазған жалғыз I. Жансүгіров емес. Ақындарымыз
К. Әзірбаев «Шөп аттары», Ж. Жантөбетов «Қызылқұм
көрінісі», С. Мұсабеков «Шөлдің түгі» деген өлеңдер
жазып, өздері туған, өскен жерлердің өсімдіктер дүниесі-

11 .Жансүгіров /. Шығармалар (өлеидер мен поэмалар). Алматы,
1958. 164-6.
не байланысты ой-өрнектсрін әдемілеп суреттеген. Олар-
дың бәрін біз бұл жерде түгелдей келтіре-алмайтын бол-
ғандықтан, өлеңдердің толық текстісін кітаптың соңын-
дағы «Қосымшаға» ендірдік.

Бұл жердегі бір ғана айтарымыз: өсімдік атауларың
«жыр ғып» жазуды тек ақындар ғана емес, кейбір жазу-
шыларымыз бен журналистеріміз де естен шығармаған.
Мәселеи, «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланғаи Жап-
пар Өмірбековтің «Қызылқұмда ауылым» деп аталатын
очеркінде мынандай жолдар бар:

«Әбілхан жұмыс бабын әңгімелей келіп: қоянсүйек,
түзген, бізбелдік, бүзаубас, адыраспан, тазқара, қорың-
бас (қоңырбас болу керек, — Қ. Б.), ебелек, түйеқарын,
келіншекбоз, тарақбоз, раң дегеи шөптер малға жұғым-
ды. Жазда келсеңіз, бәрін көрсетуге болар еді. Мамык^
деген шөпке киік те, ешкі де жақсы семіреді. Киік оты
да бір бізде, — деді. Әбілхан тіпті сырттан мен адырас-
панның қан тидыратын қаснетіне дейін айтты».

Осында аталған өсімдік аттары туралы автор одан әрі
былай дейді: «Әбілханның бұл атағаныиың біразын біз
білмейтін болып шықтық. Қейін сонау Шоқан сипаттаған
өсімдіктерден бастап, С. Арзымбетовтың сөздігіидегі
өсімдік аттарыи қарастырғанда Әбілхан атаған шөптер-
дің көбісі кездеспеді»12.

Бұған біздің де басқа қосып-аларымыз жоқ.

Қазақ тіліиің өсімдік атауларына бай екеидігіне тағы1
бір дәлел: кейбір зерттеуші ботаниктердің көрсеткеиін-
дей, өсімдік түрлері орыс тілінде әр түрлі анықтауыш-
тары бар бір ғана сөзбеи аталынса, қазақ тіліиде олар
жеке-жеке сөздермен (атаулармен) аталынады. Мыс:

Астрагал

----ветвистый

----широколнстный

----изогнутый

----малопариый

----песчанын

----укороченноцветный

----растопыренный

----сингрен

— ақбас жоңышқа

— арам жоңышқа

— қоңырау

— сеңгірлек

— ақшатай

— ақтаспа

— тарбақ ақтаспа

— ақтікен13

12 Қазақ әдебиеті. 1969. 1 февраль.

19 Арзымбетоә С. Орысша-қазакша ауыл шаруашылығы сөздігі.
Алматы, 1955. 23-6.
Немесе марь тұқымдастарына жататын: күйреуік,
кущбак» к,ара щаңбақ, түйеңарын, баялыш, балықкөз
өсімдіктерін алалық. Бұлар да орыс тілінде әр түрлі
анықтауыштары бар бір ғана сөзбен (солянка) аталына-
ды:

—корявая

— Паульсена

—русская

—чумная

Солянка

— күйреуік

— қанбақ

— кара қаңбақ
— түйеқарын

-деревцевидная — баялыш

-шерстистая — балықкөз14 15

Өсімдіктердің мына төмендегі қазақша атаулары орыс
тіліне сәл фонстнкалық өзгерістермен сніп, орысша жа-
зылған ботаникалық әдебиеттердің бетінен берік орын
алып отырғандығы, мүмкін, сол байлықтың нәтижесінен
болар; сексеуіл (саксаул), тобылғы. (таволга), қарағаш
(карагач), ңараған (караган), өрік (урюк), алша (алы-
ча), жиде (джиде), жүзген (джузгун), сарсазан (сарса-
зан), теріскен (терескен), ңоянгүйек (коянсуек), ңамыс
(камыш), көкпек (кокпек), ши (чий), аңмаыың (акма-
мык), изен (изень), еркек (еркек), ажырык, (ажрек),
көксағыз (коксагыз), таусағыз (таусагыз), кермек (кер-
мек), т. б16.

Бірақ біз осы бай өсімдік атауларының бәрін жақсы
білеміз бе? Оларды күнделікті шығып тұратын газет-жур-
нал, көркем әдсбиет беттерінен жиі ұшырата аламыз ба?

Біздіңше көпшілік адам өсімдік атауларын жақсы
біле бермейтін сияқты. Әсіресе жастар жағы. Олар халық
тілінде жиі айтылатын өсімдік атауларына көніл қойып,
зейіп тоқтатпағандықтан, соның салдарынан (олардың
атын білмегендіктен), егер ол туралы жаза қалса, өсім-
діктердің біреуінің де атын атамастан: «Мұнда малға
жұғымды құнарлы шөптің әр түрі табылады» («Қаз.
әдеб».), «Қалың шөптен аяқ алып жүргісіз» («Лен.
жас»), — деп, жалпылама сөздермен сыдыртып өте шы-
ғады.

Қызылды-жасылды, хош иісті гүлдердің атауларына
да қатысымыз дәл осындай.

С. Асанов «Мырзашөл гүлдері» аталатын очеркінде:

’♦ Юндин И. А. Травы. Алма-Ата, 1968. С. 109—112.

15 Федченко Б. А. Очерки растительности Туркестана. Л., 1925;

Юндин И. А. Травы. Алма-Ата, 1968.
«Бетінде қызыл-жасыл гүлдері бар көк теңізді шала мас
күйімізде кешіп кете бердік. Гүл, гүл, гүл. Қызыл гүл.
Сары гүл. Жасыл гүл. Қоңыр гүл. Қөз алдымыздың бәрі
гүл...», — деп жазыпты16. Бірақ бірде бір гүлдің атын
атамаған. Сонда, қалай, автор өзі тамсанып отырған сол
түрлі-түсті гүлдердің біреуінің де атын білмегені ме?.

Гүл — табнғаттың да, өмірдің де көркі. Ол кез келген
адамның көзін қызықтырып, көңілін масайратады. Аңқы-
ған жұпар иісімен жаныңды рақатқа бөлейді. Ендеше,
олардыңда өз аты болғаны абзал.

Кейде өзіміздің осы тектес ұқыпсыздығымыздың сал-
дарынан қазақша баламасы бола тұрса да, көптеген өсім-
діктерді орысша атымен атауға бейім тұратындығымыз
бар. Ойымызды дәлелдеу үшін қазақша шығатын облыс-
тық газеттсрден бірнеше мысал келтірелік.

Ол бақылау үшін овоіц, бақша дақылдарын да егіп
көрді. Укроп (аскөк)17, реднска (шалқан), морковь (сә-
біз), жуа, картоп, капуста, қызылша, қауын-қарбыз да
екті («Қоммунистік еңбек», 1966. бсентябрь, Гурьев облы-
сы). Міне, шілік тоғайдың арасына әр жерге тросниктен
(қамыс) салынған оншақты жеркепелер көрінді («Ленин
туы», 1967. 4 январь. Солтүстік Қазақстан облысы). Осы
участокқа қостер (арпабас) мен бидайық шөбі жоңыш-
қамен араластырылып та себілді («Коммунизм нұры»,
1970. 12 май. Целиноград облысы). Тәжірибе Орталық
Қазақстан жағдайында житняк (еркекшөп) пен эспарцет-
тің қай кезде болсын мол беретіндігін байқатады («Со-
веттік Қарағанды», 1958. 8 июль. Қарағаиды облысы). Біз
осыдан кейін бұл жерлерге житняктың (еркекшөптің)
орнына донник (түйежоңышқа) шөбін егуді ұйғардық
(«Ертіс». 1964. 16 май. Семей облысы). Шөбі сұйық 20 га
шабындық алып, үстемелеп жоңышқа, тимофеевка (ат-
қонақ) және арпабас шөп қоспаларын екті («Қоммунизм
туы». 1967. 29 август. Шығыс Қазакстан облысы), т. б.

Басқа кемшілікке жол берсек те, дәл осыидай ат үс-
тілікке жол беруге болмайтын сияқты. Өйткені осы тәріз-
ді шалағайлықтың кесірінен ана тілімізде өз орны, өз
мән-мағынасы бар көптеген өсімдік атаулары қолданудан
барған сайын қалып бара жатқанға ұқсайды.

Әдеби тілдегі қияр, сәбіз, қызылша, күнбағар, айыл-

10 Жұлдыз. 1972. № 7. 169-6.

17 Керсетілген өсімдік атауларыныц казакша баламасын жақша
ішіііе келтіріп отырған — біз. — Қ. Б.
жуа, картоп сөздерінің орнына Орталық, Солтүстік және
Батыс Қаэақстан облыстары тұрғындарының тілінде
агуріиік/өгіріиік (огурец), маркөп (морковь), сбекла
(свекла), патсөндік (подсолнечник), шөснөк (чеснок),
кэртөк (картофель) сөздерінің қолданылуы жоғарыда ай-
тылғандай «қолданудан қалып бара жатқандығының»
дәлелі емес пе екен деген күдік ұялайды көңілге.

Тіпті бірсыпыра өсімдік атаулары жазықсыздан жа-
зықсыз ұмытылуға айналды. Әйтпесе ертеректе шыққап
Н. И. Ильминскийдің, Л. Будаговтың, В. В. Радловтың
сөздіктерінде кездесетін «қырғыз (қазақ) тілінде айтыла-
ды» делінген: атшоңқай, бөргөз, даршын, иір, мыңан, тай-
қар, тұрып, ойран, шиесабақ (Н. И. Ильминский); арыс/
арыш, бадана, баттауық, жымтау, жекен, дэндіқара, ке-
шір, саралжын, сарбұрау, құскелмес, қышытқышшөп, шу-
кір, зірік, сөгет, сүрік, сырғақ (Л. Будагов); арпаған, ең-
лік, кулдэрі, қарлыған, таран, тырнақоты, шоған, шылбыі
шілбі, рандай (В. В. Радлов), т. б. осы сияқты өсімдік
атауларының қазіргі күнде қолданылмай жүргендігін
қалай түсіндіреміз?

Енді бір топ өсімдік атаулары, мәселен, ақбілек, эрек-
тікен, балжуран, долантопшы, дүбіраяқ, ерқұны, есінек,
жебілген, жөргем, жүлкеуір, жігірдек, кэреней, қараңқай,
қақы, лапыз, лаңса, майман, мақсым, мұжғын, нарғыэ,
олқоя, рауған, саған, сіпсе, тарғақ, топиын, тітір, уалис-
ма, ұйгақ, ұндау, шүлдік, ысқа, ырған, індек деген сияқ-
тылар ел ішінде жиі айтылғанымен, көркем әдебиеттер-
де, баспасөз беттерінде сирек ұшырасады. Тіптен ұшы-
распайды десе де болғандай. Егер біреу-міреу айтылмай-
ды деп таласа қалса, бұларды «біздің тілімізде бар» деп
дәлелдей қою да оңайға түспейді. Өйткені оларды жазба
нұсқалардан кездестіре алмаймыз.

Қысқасы, қазақ тілінде өсімдік атаулары көп. Олар
тілімізде ғасырлар бойы қолданылып келе жатыр. .Сон-
дықтан, өсімдік атауларын лексикалық байлығымыздың
қатарына жатқызуға әбден болады.

Бірақ ол атаулардың бәрі бірдей әдебиет беттерінен
көрініс тауып, өз орнында, өз мағынасында қолданылып
жүрген жок. Қөптеген өсімдік атауларын елдін бәрі біле
бермейді. Білгендеріміз болса, оларды хатқа түсіріп, көп-
шілікке танытуды мақсат етпейміз. Тіпті өсімдіктердің
атын атап жатуды артық санайтындарымыз бар. Ал егер
алда-жалда атай қалсақ, оның қазақша атауынан гөрі
орысша атын пайдалануға бейім тұратындарымыз да
жоқ емес.

Біздің алға қойған мақсатымыз: көп жылдардан бері
жинастырып жүрген қазақша өсімдік атауларын тілдік
(лингвистикалық) тұрғыдан қарастырып, олардың лек-
сикалық құрамын анықтау, морфологиялық құрылысын
айқындау, семантикалық, стильдік мән-мағынасын ашу.
Реті келсе олардың шығу тегін, түп-торкінін (этимологня-
сын) саралау. Сонымен бірге, олардың он томдық «Қа-
зақ тілінің түсіндірме сөздігінде» қалай берілгендігін де
көрсете кету. Бір сөзбен айтқанда, оқырмандарға есімдік
атаулары туралы сыр шерту, сол арқылы олардың өздері
туралы да айта кету.

Әрине, еңбекті жазу үстінде біз тек осы аталғандар-
мен ғана шектеліп қалғанымыз жоқ. Бұларға қоса өсім-
дік атауларын көпшілікке жақсылап таныстыру, түсінді-
ру арқылы оларды әдеби тіліміздің қатарына қосуды,
сөйтіп ана тіліміздің байи түсуіне аз да болса да өз үлесі-
мізді үстеуді — басты міндеттеріміздің біріне санадық.

Егер қолдарыңыздағы кітап осы мақсаттарды түгел-
дей орындап шыққан болса, онда біздің сан жылғы ты-
нымсыз еңбегіміздің ақталғаны.
Бірінші тарау

ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕП ӨСІМДІҚ АТАУЛАРЫ

ӨСІМДІК АТАУЛЛРЫНА БАИЛАНЫСТЫ
ЖАЛПЫ МАҒЛҰМАТТАР

1. Өсімдік атауларының жиналуы мен қалыптасуы

Өсімдіктсрдің қазақша атаулары халқымыздың ауыз-
екі сөйлеу тілінде де, ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетін-
де де, тіпті баспасөз бетіндс де ергеден бсрі карайколда-
нылып келе жатыр. Біздің бұл жердегі айтпағымыз —
олардың мақсатты түрде арнайы жиналуы мен хатқа
түсуі және жүйеленуі жайында болмақшы.

Өсімдіктердің қазақша атаулары жөиіндегі бастапқы
мағлұматтарды біз Қазақстан өсімдіктерін алғаш зерт-
тегеи белгілі орыс галымдарынан (боіаииктерінен), атап
айтқанда: Н. И. Аненков, Б. А. Федченко, И. В. Ларин,
И. М. Қрашенинников, Н. В. Павлон, В. И. Андреев,
Н. И. Рубцов, М. Г Попов, П. П. Полякон, Б. А. Быков-
тардың еңбсктерінеп1 кездестіреміз.

Қсйінірек бұлардың қатарына ұлт мамандарының
өкілдері: Ө. Қисықов, С. Арыстанғалиев, Е. Рамазанов,

1 Аненков Н. И. Ботанпческий словарь. СПб., 1878; Федчен-
ко Б. А. Растительность Туркестаиа. СПб., 1915; Ларин И. В. Естест-
венные корма Юго-Западного Казахстана. Кэыл-Орда, 1929. Кра-
шенинникоә И. М. Растительный покров Киргиэской республики.
Оренбург. 1925. Павлов Н. В. Флора Цснтрального Казахстана. Кэыл-
Орда, 1927. Ч. 1; М., 1935. Ч. 2; М.; Л., 1938. Ч. 3; Растительные ре-
сурсы Южного Казахстаиа. М„ 1947. Растительное сырье Каэахста-
иа. М.; Л., 1947; Андреев В. И. Естественные кормовые ресурсы За-
падного Казахстана. Алма-Ата, 1934; Рубцов Н. И. Дикорастущие
лекарственные, технические н пищевые растення Западного Казах-
стана. Алма-Ата, 1934. Растительный покров Джунгарского Алатау.
Алма-Ата, 1948; Попов М. Г. Растительный покров Каэахстана
// Труды КаэФАН СССР. М.; Л„ 1940. Вып. 18; Растительность Қа-
захстана. Алма-Ата, 1948; Поляков П. П. О казахских ботакическнх
термннах // Вестннк АН КазССР, 1950. № б; Быков Б. А. Геобота-
ника. Алма-Ата, 1953.
Т. Мұсақұловтар келіп қосылды. Олар өздерінің еңбек-
терінде2 қазақша өсімдік атауларын молынан қамтуға
және олардың тілімізде дұрыс қалыптасуы мен орысша
баламаларына сай келуіне көп еңбек сіңірді.

Өсімдіктердің қазақша атауларын жинауға және
оларды жариялауға тек алғашқы кездегі зерттеушілер ға-
на емес, республикамызда бертініректе еңбек еткен орыс
ғалымдары да көп көңіл бөліп келді. Ондай игілікті істі
А. М. Мушегянның, В. П. Михайлованың, Е. А. Қаргапо-
ловтың, И. А. Юнднннің еңбектерінен3 және «Флора Қа-
захстана» (Алма-Ата, 1956—1966, тт. 1—9), «Иллюстрн-
рованный определитель растений Қазахстана» (Алма-
Ата, 1969. Т. 1; 1970. Т. 2), «Қрасная книга Қазахской
ССР» (Растения. Алма-Ата. 1981. Ч. 2) дегеи кітаптардан
байқауға болады. Аталған еңбектерде өсімдіктердің
орысша, латынша атауларынан кейін, жақша ішіне кей-
де олардың біразының қазақша атаулары да келтіріледі.

Әрине ол қазақша атаулар жоғарыда аталған автор-
лардың бірінде — көп, бірінде — аз, бірінде—дұрыс,
бірінде — бұрыс. Мәсслен, тек Н. В. Павловтың өзі ғана
еибектеріпдс 300-дсн аса қазақша атауларды келтірген.
Ал 9 томнан тұратын «Қазақстан флорасында» небәрі
350 ғана қазақша есімдік атаулары кездеседі. Олардың
да көпшілігі Н. В. Павлов жинастырған атаулар.

Өсімдіктердің қазақша атауларын жинастырушылар-
дың тағы бір үлкен тобы — әр түрлі сөздік (биология-
лық, ауыл шаруашылық, түсіндірме, орысша-қазақша,
қазақша-орысша, знциклопедиялық, т. б.) жасаушылар.
Бұл ретте біз сң алдымен С. Арзымбетовтың «Орысша-
қазақша ауылшаруашылық сездігін» (Алматы. 1-басылы-
мы; 1951, 2 басылымы, 1955), Т. Мұсақұловтың «Орыс-
ша-қазақша түсіндірмелі биологиялық сөздігін» (Алма-
ты, 1-т., 1959), «Орысша-қазақша бнология терминдері-

а Кисыко У. К. Материалы для словаря казахско-русско-ла-
тинских названий растений // Известия АН ҚазССР. Сер. бнологич.
1955. Вып. 9; Арыстангалиев С„ Рамазанов Е. Материалы для бота-
нического словаря // Труды Института ботаннки АН КазССР, 1961.
Т. 10; Муханов Б„ Мұсақұлов Т„ Суворов Н. Қазақстаннын өсімдік-
тері мен жануарлары. Алматы, 1963.

3 Мушегян А. М. Деревья н кустарники Восточного Қазахстаиа.
Алма-Ата, 1958. Деревья и кустарникн Казахстана. Алма-Ата, 1962,
Т. 1; 1966. Т. 2; Михайлова В. П. Дубнльные растения флоры Казах-
стапа и нх освоенне. Алма-Ата, 1968; Каргополов Е. А. Ядовитые и
хозянственно вредные растеиия Казахстаиа. Алма-Ата, 1969; Юндин
И. А. Травы. Алма-Ата, 1969.
нің сөздігін» (Алматы, 1960), «Қазақша-орысша термн-
нология сөздігіи» (Биология терминдері. Алматы, 1962),
Е. Рамазанов және басқалар қосылып жасағаи «Орыс-
ша-қазақша терминологиялық сөздігін» (Ботаника және
топырақтану. Алматы, 1962), С. Арыстанғалиевтың «Сло-
варь названий растений семейства бобовых» (Труды
Института ботаники АН КазССР. 1963. Т. 15) деген сөз-

1кесте

Өсімдік атауларының сөздіктердегі қамтылу дәрежесі

Реті	Сездіктер (хронологнялық тәртіп бойынша)	Өсімдік атаулары- ның саны
1	Илъминский Н. И. Матерналы к изучснию киргиэского иаречия. Казань, 1861.	91
3	Будагов Л. Сравнительный словарь ту- рецко-татарских наречнй. СПб., 1869. Т. 1; 1871. Т. 2.	113
3	Радлов В. В. Опыт словаря тюркскнх наречий. СПб., 1893. Т. 1; 1899. Т. 2; 1905. Т. 3; 1911. Т 4.	125
4	Бегалиев Г. Б. Қазахско-русский словарь.  Алма-Ата, 1945.	98
5	Махмудов В., Мұсабаев Ғ. Қазакша-орыс- ша сөздік. Алматы, 1954.	115
6	Арэымбетов С. Русско-каэахский сельско-	
	хозяйственный словарь. Изд. 2-с, Алма- Ата, 1955.	668
7	Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Алматы, 1959. 1-т„ 1961, 2-т.	237
8	Мұсақұлав Т. Қазақша-орысша термино- логия сөздігі (Биология терминдері). Алма- ты, 1962.	74°
9	Арыстанғалиев С. А., Рамазанов Е. Р. Ка- зақстан өсімдіктері. Алматы, 1977.	1024
10	Қазақ Совет Эицнклопеднясы. Алматы, 1—12-т., 1972—1978.	658
П	Қазақ тілініқ тусіндірме сөздігі. Алматы,	736
	1974—1986. 1 — 10-т.	

дігін, С. Арыстанғалиев пен Е. Рамазановтың «Қазақ-
стан есімдіктері» (Алматы, 1977) атты анықтамалығын
және он екі томдық «Қазақ Совет Энциклопедиясын»
(Алматы, 1—12-т., 1972—1978), т. б. атаған болар едік.
Бұлардың әрқайсысын жекелей талдап жатуға мүмкіндік
жоқ. Сондықтан ол сөздіктерді кесте түрінде берелік те,
олардың бастыларына ғана тоқталалық (1-кестеге қара-
ңыз).

Қестеде көрсетілгендей, 1861 жылы шыққан Н. И.
Ильминскийдің сөздігінде небәрі 91 өсімдік атауы кезде-
седі. Оның көпшілігі жалпы халыққа жақсы таныс —
емен, тал, терек, қайың, қарағаш, шырша сияқты ағаш
аттары мен арша, қараған, тобылғы, шеңгел, жыңғыл
сияқты бұта атаулары және арпа, бидай, күріш, тары
тәрізді астық дақылдары мен ебелек, жусан, алабота,
қияқ, изен секілді шөп атаулары. Одан кейінгі жарық
көрген Л. Бутаговтың сөздігінде— 113. В. В. Радловтың
сөэдігінде — 125 өсімдік атауы бар.

Бұлар XIX ғасырға тән сөздіктер еді. Ал XX ғасырға
тән сөздіктерде де өсімдік атауларының қамтылу дәре-
жесі онша мәз емес. Дегенмен, уақыт ілгері озған сайын
және сөздіктердің түрлері көбейген сайын, олардағы
өсімдік атауларыныц қамтылуында аздан көпке қаран
үдеу, ұлғаю байқалады. Оған дәлел: ең соңғы шыққан
«Қазақ тілінің он томдық түсіндірме сөздігінде» 736
өсімдік атауының қамтылғандығы.

Әрине, бұл сөздікті біз С. Арзымбетовтыи, Т. Мұса-
құловтың, С. Арыстанғалиев пен Е. Рамазановтардың
сөздіктерімен салыстырып отырғанымыз жоқ. Өнткені
бұл соңғылар — негізінен биология терминдеріне арнал-
ған арнаулы сөздіктер.

Биология терминдеріне арналған сөздіктердің ішін-
тегі өсімдік атауларын молырақ қамтыған алғашқы сөз-
.тік — С. Арзымбетовтың сөздігі. Бұл сөздік —ауыл
 ''руашылығының терминдеріне арналған сөздік. Сон-
' \ган онда өсімдік атауларын түгел қамту мақсат етіл-

'і. Соған қарамастан, сөздікте 668 өсімдік атауы
г Лтан. Оның 559-ы өсімдік туыстарының атаулары
<09-ы олардың түрлерінің атаулары.

'..ділін айту керек, сөздікті жасау үшін С. Арзымбетов
сімдіктердің халықтық атауларың көптеп жинастырған.
Сөздіктегі өсімдіктердің қазақша баламаларының ды-
бысталуы жағынаң жатық, мағынасы жағынан ұғынықты
болуы, олардың омоним сыңарларының мол болуы (онда
омоннмдердің 33 жұбы бар) — соның куәсы. Қазіргі кез-
дегі сөздіктерде, ғылыми әдебиеттерде жиі ұшырасатын
ақшешек, балшеп, баттауық, бозизен, бөріқарақат, елек-
шөп, жұлдызиіөп, иттабан, көкбас, көктікен, күнкелді,
құланқұйрық, қызылтамыр, лапыз, мүйізжапырақ, мың-
бас, нарғызгұл, сабыншөп, сайсағыз, салаубас, сарсазан,
сасықшеп, сұлыбас, сігц^ци^цОдлдырған, шытырмақ,
ымыртгүл деген симЛбвдйіІ^ВДжл&явкан всімдік атау-
ларының қалыптасып кетуіне С. Арзымбетовтың осы сөз-
дігі себепші болды,

С. Арзымбетов қалыптастырған қазақша өсімдік атау-
лары бұдан да көп болар сді, бірақ, неге екені белгісіз,
ол кісі жинаган, өз сөздігінс ендіргсн: ақшоқан, ақшуақ,
этіргүл, бедебас, биеемшек, бойқалай, боян, бүжғын, дэс-
түргүл, жалманқұлақ, жаушүмілдік, жындышөп, көсік,
қандым, қарынжарық, қоянжын, қынжыгұл, майкене,
наурызшеиіек, саған, сарсолма, сиырқүйрық, сүйіндір,
тарак,боз, тікенғалдак,, үндау, иіеркез, шүйіншөп, шылбы,
індеқ — тәрізді өсімдік атаулары кейінгі шыққан биоло-
гиялық сөздіктерге енбей, қабылданбай қалыпты. Біздің-
ше, оларды сол өз мағыналарында немссе қазақша
сыңары жоқ басқа орысша атаулардың баламасы рстін-
де қалыптастыруға әбден болар еді.

Алайда, С. Арзымбстовтың кейбір өсімдік атауларын
ауызекі сөйлеу тілінде қалай айгылса, сол естігеп күйін-
де қағазга түсіруін және сөздігіне солай етіп ендіруін
құптауға болмайды. Мыс.: бэрпе (дұрысы — бәрпі), гүл-
қайыр (құлқайыр), киеуіл (кеуіл), кизил (қызыл), күл-
манбес (құлынембес), күмберіш (құмберіш), қарашора
(қарасора), тытыр (тітір), усайқы (усойқы), т. б.

Сондай-ақ, автордың дыбысталуы (айтылуы) әр түр-
лі бір ғана сөзді әр басқа өсімдікке балама еткендігі де
окырмандарды сендіре қоймайды. Мыс.: қазаты (живо-
кость, шпорник)—қазоты (гусятннца, лапчатка гуси-
ная), самалдық (горлец),— саумалдық (шпинат), сарбас
(крестовник)—сарыбас (зверобой), солыбас (бессмерт-
ник)—сұлыбас (овсец, трищетинник), сүттіген (моло-
чай) —сүттікен (молокан), сора (марь) —шора (солян-
ка древовидная), т. б.

С. Арзымбетовтың сөздігінен кейінгі өсі.мдіктердің
қазақша атауларын мол қамтыған сөздік — Т, Мұсақұ-
ловтың «Қазакша-орысша терминология сөздігі» (Биоло-
гия терминдері. Алматы, 1962). Бұл нсгізінен алғанда
биология терминдеріне арналғап сөздіктердің алғашқы-
сы. Осының алдында ғана автордың «Биология термпн-
дерінің орысша-казақша сөздігі» (Алматы, 1960) шықкан
болатын. Бұл екеуі бірі орысша-қазақша, екіншісі қазақ-
ша-орысша деп аталып, жеке-жеке шыққаны болмаса,
негізінен бір-ақ сөздік.

Сөздікте автор 569 тубір немесе біріккен сөз, 173 тір-
кес — барлығы 742 өсімдік атауын жинақтағап. Бұл, әрп-
ме, Т. Мұсақұловтың көп жылғы кажымас еңбегінің жемі-
сі екендігінде дау жоқ. Онын үстіне авторға С. Арзымбе-
товтын. жоғарыда аталған сөздігінің пайдасы көп тиген.
Ондагы дұрыс деп табылған өсімдік атауларыи Т. Мұса-
құлов өз сөздігіне сол күйінде қабылдаған. Ал «дұрыс
емес» деп тапқандарыныц баламаларып жаңадан іздеп
тапқан немесе оларды қайтадан жасаған, сондай-ақ,
автор өз сөздігін жаңа атаулармен толықтырған.

Автордыц өзі іздеп тапқан өсімдік атауларына біз
мыналарды жатқызамыз: ақбасшөп, ақжелкек, ақмамық,
бозкілем, бойдана, гүлкекіре, домалатпа, дүңгіршек, есі-
нек, желайдар, қазықүрт, қандауыр, қандық, қияршөп,
маралоты, өгейшөп, тайтүяқ, таудаған, теңгежапырақ,
толғақшөп, түңғиық, түймешетен, түлкіқүйрық, шегір-
гүл, шолпанкебіс, т. б.

Бұлар кеніннеи шыққан «Қазақстан өсімдіктері» атты
анықтамалыққа осы күйінде енді.

Ал Т. Мұсақұлов сөздігінде кездесетін, халық тілінде
бар, әдеби тілімізге ендіруге әбден болатын: ақшатау,
бақаоты, балбырауын, балықоты, бүзар-түзер, бүлдырық-
шөп, еңлік, жүңқаш, жылбурын, итқүсық, күреңкей, қа-
раңқай, қозыгүл, қоянот, қүссирақ, қызамық, қырмызы,
меруертгүл, мизамшөп, монданақ, найзақара, ноғатық,
оймақгүл, төбесораң, түйеқүйрық, түлкімасақ, тікенқу-
рай, үкікөэ, шайшөп, шерменгүл, шолпаншаш, шыбын-
жек, шыңкетер, шыралжын, інжугүл деген сияқты бір
топ өсімдік атаулары, нсге екені белгісіз, ол анықтама-
лықка алыпбапты.

Т. Мұсақұлов сөздігінде орысшадан тікелей сөзбе-сөз
аударылған немесе қолдан жасалынған өсімдік атаулары'
да ксздеседі. Мыс.: жүзжасар — столетник, күнсүлу—
красоднев, кірпібас — ежеголовник, қарақас — черно-
бровник, маржан ағаш — коралловое дерево, сабын ағаш
— мыльнос дерсво, теңіз шөбі—морская трава, түнсэу-
ле—ночссветка; алшаөрік — чернослив, балшытыр —
медуница, боржық — хвойник средний, бүлдақ — клуб-
некамыш приморский, дарібай — зверобой, жалбырақ—
лебеда памирская, қайыңқүлақ— гриб подберезовик,.
тырсық — ковыль сирептскин, майқұлақ — гриб масле-
нок, желшек — козлец розовый, қалтық — лентоост, т< б.

С. Арзымбетовтың сөздігінде бар бі.р топ өсімдік атау-
ларын Т. Мұсакұлов өз сөздігіне оларды фонетикалык
жағынан сәл өзгешелеу етіп алған. Мұның біразы дұрыс;
еэгертілген. Өйткені автор С. Арэымбетов сөэдігіндегі
кате алынған өсімдік атауларын дыбысталуы, жазылуы
жағынан түзеген. Мыс.: асай-мүсей (С. Арзымбетовте —
асаймуса), бәрпі (бәрпе), бүйырғын (бүйірген), к,азтамак,
(қазтамақгүл), қойжелкек, (қонжелек), құмаршық (құ-
маршақ), түнсұлу (түнсұлугүл), т. б.

Ал С. Арзымбетовте кездесетін скінші бір топ өсімдік
атауларын ешбір өзгеріссіз-ақ сол бұрынғы күйінде қал-
дырған дұрыс еді. Мыс.: әжірек (С. Арзымбетовте —
ажырық), бой қалақай (бойқалай), ботакөз (ботагөз),
дәрмёне (дермене), ермене (ермен), жүзгін (жүзген),
көк морос (көкморас), қандыағаш (қандағаш), қаратұяк,
(қарғатұяқ), лэбләбі (ләблеме), ойраниіөп (ойран), тар-
ғақшөп. (тарғақ), т. б.

Үшінші бір топ өсімдік атаулары екі авторда да қате
алынған. Мыс.: аққылтык, (аңқылтаң), ассалаумаликум
(ассалемалейкум), бұлдақ (буылдық), у иіайқы (усай-
қы), т. б. Бұлардың дұрыс варианттары — ак,к,ылтан, ас-
салаумағалейкүм, буылтык,, усойқы.

Т. Мұсақұлов жасаған өсімдік атауларының ішінде
қолдауға, құптауға болмайтын, жеңіл-желпі, жүрдім-
бардым жасалған атаулар да жоқ емес. Мыс.: барбаре
(сурепка), жаң (жень-шень), жестер (крушнна), жұр
(ажырық), жұт (джут), исат (вайда), қаттабас (дәума-
сақ), тырса (ковыль), сіңірік (полевнчка), шұмырт
(мойыл), шығыр (монгольский чай), т. б.

Сондай-ақ, сөэдік авторының айырмашылығы бір ғана
әріпте тұрған, егіздің сыңарындай ұқсас сөздерді әр түр-
лі өсімдік туыстарына атау ретінде ұсынуын да мақұл-
дауға болмайды. Мыс.: ақжелке (петрушка), — ақжелкек
(хрен), қандык; (песий зуб) — қандым (джузгун), к,ар-
мала (гледичия)—ңарамала (держи-дерево), шатырак;
(жабрица) — шытырак; (зюзник), т. б.

Өсімдіктердің қазақша атауларын Т. Мұсақұловтан
кейінгі мол жинастырған ғылыми еңбек — С. Арыстан-
ғалиев пен Е. Рамазановтың «Қазақстан өсімдіктері»
(Алматы, 1977) деп аталатын анықтамалығы. Бұл анық-
тамалық авторлардың көп жылғы еңбектерінің қорытын-
дысы іспетті. Мұнда ғылымда бірінші рет Қазақстан
флорасының толық систематикалық тізімі жасалған. Ол
тізімде өсімдіктердің қазақша тұқымдас, туыс және түр
атаулары ботаника иоменклатураларының халықаралық
кодексіне сай жүйелі түрде қосарлы (автор.іардың өз
сезімен айтқанда — қосқабат) атпен берілген.

Бұл еңбектің өсімдіктердің қазақша ғылыми атау*
ларын саралауда және қалыптастыруда, сондай-ақ, олар-
дың орысша, латынша атауларын айқындауда маңызы
зор екендігі сөзсіз. Солай дей тұрсақ та, анықтамалық-
тың әлі де ойласар, ақылдасар мәселелері мен қайта қа-
рап, ауыстырар, толықтырар жерлері бар екендігін де ес-
керте кеткіміз келеді.

Мәселсн, авторлардың айтуларынша, анықтамалықта
«республикада өсетін 126 тұқымдастың, 1024 туыстың
және 5685 түрдің қазақ тіліндсгі атаулары келтірілген.
64 тұқымдасқа халық атауы берілген. 37 тұқымдас үшін
латын және орыс тіліндегі атаулары қабылданған. Ал 25
тұқымдас үшін авторлар жаца атау ұсынған. Сол сияқ-
ты, 327 туыстың атауы ана тіліміздегі халық атауы болыи
табылады. 394 туыс атауы үшін латын және орыс тілінде-
гі атаулар пайдаланылған. 303 туыс атауын авторлардың
өздері ұсынған»4.

Бұдан шығатын қорытынды: анықтамалықтағы тұ-
қымдастардың жартысы (64-і) халықтық атаулар бол-
ғанмен, жартысы (62-сі) — латын және орыс тіліндегі
атаулар мен авторлардың өздері ұсынған (жасанды)
атаулар ексн.

Халықтық нұсқалардың туыс атауларындағы арасал-
мағы бұдан да төмен: анықтамалықтағы қазақша туыс
атауларының 38 проценті латын және орыс тілдеріндегі
атаулар да, 30 проценті авторлар ұсынған атаулар. Ал
ондағы халықтық атаулар небәрі 32-ақ процент.

Осы цифрлардың өзі-ақ анықтамалықта өсімдіктердің
қазақша атауларының халықтық нұсқалары өте аз екен-
дігін дәлелдейді.

Бұл нені көрсетеді?

Бұл — өсімдіктердің тіліміздегі халықтық атаулары-
ның толық жиналмай жатқандығын, олардың халық кә-
десіне аспай жүргендігін көрсетеді.

«Қазақстан өсімдіктері» сияқты үлкен жұмыста
(анықтамалықта) әлгіидей олқылықтардың болмасы үш-
ін, алдымен қазақ тіліндегі бүкіл өсімдік атауларын —
мейлі олар халықтық атаулар болсын, мейлі жергілікті
атаулар болсын—түгел жинап алу керек еді. Оларды

4 Көрсетілген еңбек. 8-6.
зерттеп, саралап, қайсысы қай өсімдіктіп, аты екендігін
анықтағанпан кейін барып, өсімдіктерлің гылымнатау-
ларын жасауға кіріскен дұрыс еді. Лмал пе, бұлай іс-
телінбегсндіктсн, қазіргі кезде «сімдіктердің көптсгсн ха-
лықтық атаулары тілімізде өэдеріпіц заттық мәпін (объ-
ектісін таба алмай, қызмстсіз, қабаттасып босқа жүр (бұ-
лар жөнінде төмендс тағы да сөз стеміз). Есесіне «биолог-
тарға, агрономдарға, эоотехнпктсргс, баспа қызмсткср-
леріне, орта және жогары мсктсптер оқытушылары мен
оқушыларыпа және т. б. арналған»5 анықтамалыққа
абелця, авран, агератум, адокса, азинеума, айован, акси-
рис, александра, алисма, альдрованда, альзине, амбер-
боа, аметистея, аммотамнус, аморфа, анагаллидиум, анка-
фия, антонина, арктагростис, арктоус, арнебия, артииюк,
артраксон, арум, арундо, арцетобиум, астеротамнус, ата-
манта, аулакоспермум, афонофлеура, аяния деген сияқты
т. б. толып жатқан өсімдіктердіи латынша, орысша атау-
лары қазақ тілінің нұсқасы ретінде ендірілгеп.

Бұларды біэ аныктамалықтың тск «А» әрпі бойынша
берілген қаэақпіа атауларынан ғана келтіріп отырмыэ6.
Одан басқа әріптердсн басталатын (Қ, Ұ, Ү, Ы, І-лерден
басқалары) қазақша атаулардың жайлары да осы ша-
малас.

Бұлар сияқты латынша, орысша атауларды «сімдік
атауларының қаэақша баламалары ретіндс ала бсргсн-
нен гөрі, жоғарыда с«з болған С. Арзымбстов псн Т. Мұ-
сақұловтардың сөэдіктерінде кездесетін қазақша атау-
ларды авторлардың мүмкіндігінше толық пайдаланған-
дары жөн еді. Анықтамалықта пайдаланылмаған ондай
атаулардың тізімін біз сол авторларга тоқталған жерде
келтірдік. Сондықтан бұл жерде оларды қайталап жат-
пан-ақ қоялык.

Біэдің байқауымыэша, ол атаулардың ішінде жоғар-
ғыдай айтылуы қиын, дыбысталуы тосын терминдерді ал-
мастыруға жарарлықтай атаулар жетерлік. Тек соның ре-
тін, көзін таба білсе болғаны.

Өсімдік атаулары туралы сөз еткен кезде республика-
мызда әр кез шығып тұрған «Ботаника» оқулықтарына
соқпай өтуге болмайды. Олардың жалпы саны — алтау.

5 Бұл да сонда. 4-6.

6 Анықтамалыкта «А» әрпінеп басталатын нсбәрі 90 гана өсім-
дік туысының казақша атауы бар екеи. Оныц 39 процентін жога-
ры.іағы мысалдар құрайды. — Қ. Б.
Бұлардың біреуі ғана ана тілімізде жазылған төл туын-
ды. Ол — Т. Мұсақұловтын, жоғары оку орындарына ар-
налған окулығы. Қалған бесеуі — орыс тілінен тәржіма-
ланған аударма окулықтар. Олар мектсптердің 5-6 класс
оқушыларына арпалган В. А. Тетюрев, В. Н. Исаин,
Б. В. Веесвятский, В. А. Корчагиналардың оқулықтары
мен Б. В, Игнатьевтің педагогикалық училищелерге ар-
налган оқулығы.

Бұлардыц өсімдік атауларын жинастыруға болмаса
да, оларды тілімізде қалыптастыруда маңызды роль ат-
қарғандығы сеэсіз. Еліміздің түкпір-түкпірінде қызмет
еткен, сопдай-ақ, қазіргі кезде қызмет ечіп жүрген ұлт
өкілдеріпің бұл оқулықтарды оқып, білім алмағандары,
олардағы өсімдік атауларын жаттап өспегендері кемде-
кем.

Әрине, сөэ болып отырған мәселеге байланысты бұл
оқулыктарда да кемшіліктер аэ емес. Ол оқулықтардың
кепшілігі қаэіргі уақытта пайдаланылмайды. Сондықтан
пайдаланылмайтын оқулықтардағы кемшіліктерді қоя
тұралық та, каэіргі кездегі қазақ мектептеріие оқу құра-
лы болып жүрген В. А. Корчагинаның «Ботаникасынан»'
бірер мысал келтірелік.

Бұл оқулықта оның орысша нұсқасында7 8 «мятлик»
аталынатын өсімдік бір жерде жалбыз (20-6.), бірде К/рң-
ырбас (47-6.) дсп аударылыпты. «Мятликтің» крцырбас
дсп аударылғаны .дұрыс. Ал жалбыздың орысша аты
«мятлик» емсс — «мята».

Аталған оқулықта орысша «земляннка» өсімдігі бірде
— бүлдірген (71, 102, 120-6.), бірде жержидек (137, 171,
255-6.) деп аударылған да, ал «костянка» өсімдігі — тас
бүлдірген (171, 253-6.) деп қазақшаланған. Ежевика-
ның» да қазақша баламасы — бүлдірген (171-6.).

Осы аталган өсімдіктсрдің халық тіліндегі атаулары-
па келсек, онда «ежевикадан» басқасы бұл жердегіден
өзгеше айтылады. Халық «ежевиканы» — бүлдірген, қара
бүлдірген деп, ал «земляниканы» — сиырбүлдірген, «кос-
тянканы» — қойбүлдірген деп атайды.

Егер бұл өсімдіктер оқулықта халықтық атаулары-
мен аталынған болса, онда жержидек, тас бүлдірген деген

7 Қорчагина В. А. Ботаннка. Орта мектептін 5—6-кластарына ар-
налған оқулық. ІІ-басылуы. Алматы, 1978.

’ Біз аталған оқулықтың орысша және қазакша басылымда-
рының текстісін салыстырып отырмыз. — Қ. Б.
сияқты қолдан жасалынған аударма атаулардың қажеті
де болмай қалған болар еді және де жоғарғыдай шатасу-
лар да болмас еді.

В. А. Қорчагинаның «Ботаника» оқулығында «лабаз-
никті» — қазтабан (171-6.), «лапчатканы» — сарғалдақ
(171-6.), «пузырчатканы» — дүңгіршек (268-6.) деп ау-
дарған жерлер бар. Ал оның екінші бір беттерінде к,азта-
бан «гусиная лапканың» (170-6.), сарғалдаң «лютнктің»
(268-6.), дүңгіршек «кубышканың» (268-6.) аудармасы
ретінде алынған. Оқушы бұлардың қайсысыііа сенерін
білмейді.

Аудармашылар, сондай-ақ, жатаған сабақты үй өсім-
дігі — «камнеломканы» оқулықта тасжарған (103-6.) деп
аударыпты. Бұл, әрине, сөзбе-сөз дұрыс аударма. Халық
тілінде де тасжарған деген өсімдік атауы бар. Ол — көп-
шіліктің ұғымы, түсінігі бойынша, таудың қпя беткейлер-
інде, тасты жерлерде өсетін бұта9. Бұл екі түрлі өсімдік-
терді бір-бірімен шатастырмас үшін, алдынғысын (үй
өсімдігін) басқаша атауға болар еді ғой.

В. А. Корчагинаның «Ботаникасындағы» өсімдік атау-
ларына байланысты кемшіліктер бір бұлар ғана емес.
Онда «лиственица» бірде — майңарағай (237, 240-6.), бір-
де — балңарағай (238, 240-6.) деп аударылған. Екінші бір
жерде осы екеуі де «пихта»-ның (237-6.) аудармасы рет-
інде алынған. «Мокрица» бірде — утаспа (67-6.), бірде —
жүлдызшөп (19, 243-6.), тағы сол сняқты.

Өсімдік атауларын жинастырушылардың тағы бір
тобы — жергілікті сөз ерекшеліктерін зерттеуші Қазақ-
стан дналектологтары. Олар әр ауданда, облыста экспе-
дицияда болып, өздеріне керекті жергілікті ерекшеліктер-
ді іздеу үстінде кенде өздері бұрын естімеген немесе си-
рек айтылатын өсімдік атауларын жазып алады. Жазып
алғандарының біразы әдеби баламасы бар дналектілік
ерекшеліктер, біразы өсімдіктердің халықтық атаулары.

Бізге керектісі — олардың диалектілік немесе халық-
тық атаулар болғандығы емес, қалайда ел аузындағы
снрек айтылатын өсімдік атауларының хатқа, қағазра
түсірілгендігі. Бұл ретте біз Ж. Досқараев, С. Аманжо-
лов, Ж. Болатов, Ш. Сарыбаев, Ғ. Қалиев, С. Омарбеков,
О. Нақысбеков, Ә. Нұрмағамбетов, Е. Бектұрғанов, Ш.

9 Касиманов С. Қазақ халкының колөнері. Алматы, 1962. 92-6.;
Бегалин С. Уақыт тынысы. Алматы, 1968. 210-6. Батырлар жыры.
Алматы, 1961. 2-т. 226-6.
Бектұров, С. Қызылбаев, Н. Жүнісов, Б. Бекетов, т. б. диа-
лектологтардын. аттарын құрметпен атаған болар едік.
Бұлардың әрқайсысының жарияланған еңбектерінде10
есімдік атаулары бірінде көп, біріндс аз — әйтсуір ұшы-
расып отырады. Бұл жағынан, әсіресе, 0. Нақысбековтың
еңбегі көзге ерекше түседі. Оның «Қазақ тіліиің ауыспа-
лы говоры» (Алматы, 1972) деген кітабында 120-ға жуық
өсімдік атаулары ұшырасады.

Дналектологтардың ел ішінен жинастырған өсімдік
атауларына байланысты бірінші айтарымыз — жоғарыда
айтқандай, олардың біразы өсімдік атауларының жергі-
лікті ерекшеліктері болғанымен, көпшілігі халықтық
атаулар. Мәселен, сол диалектологтардың еңбектерінде
кездесетін: айқабақіайбағар (күнбағар), аскедЦаскелді
(асқабақ), борм.иІпорми (жүгері), бадыран/бэдірең
(қияр), бэрэңгі (картоп), діңке (к.ауын), асарша (қара
бпдай), жамша (әңгелек), жоңырыища (жоңышқа), глес
(шие), эрім (ермен), кешір (сәбіз), керем (капуста),
қозы (жаңғақ), лэблебі (қызылша), шемекі (күнбағыс),
шұғындыр (қызылша), сондай-ақ, эгүршік (қияр), кэр-
төк (картоп), мэркөп (сэбіз), сбекла (қыэылша), шөснөк
(қытай пияз) дегендердің жергілікті, диалектілік атау-
лар екендіктерінде дау жоқ.

Ал аңжүрек, ақнауат, алғы, эректікен, байдербіс,
биебау, бөлтірік, жергөміс, илан, көкше, күлэбі, крулен,
құжым, қызылұрык,, матрөшке, олкря, сарыбарак,, тоқта-
шык,, тошала, ындау (Ж. Досқараев), басыпалды, ботта-
шың, бөргез, гүрбік, көсік, қарадэн, крянаяк,, құралай,
нарңызыл, сусамыр, ұраш, шеттік, шырай С. Аманжолов),
бек, бозбұға, сарбұға, көкэеңгір, қодыраң, рауағаш
(Ж- Болатов), жэліш, шэйпі (Ш. Сарыбаев), аңңайың,
жігірдек, керт, кеуел, нарпоз, монданақ, саркеурен, сірге-
қара (С. Омарбеков), ақсырғақ, алтықана, эбінауат, бал-
журан, допияз, жершай, итемген, кэтіреңкі, кемпіршаш,
көбірген, қойқаранжы, лаңса, ойбайжапыраң, сарсаған,
сырттан, сүмбіле, тарақбоэ, татыран, ұйғақ, шоқша, ыш-
қын (О. Нақысбеков), көкдөнен, күлэсан (Ә. Нұрмағам-
бетов), борсықжүн, гүлжаһангүл, долантопшы, көкқасқа,
кекнаОза, күреңкей, сырғалы (Е. Бектұрғанов), ақсыр-
қын, жэнэуіт, қорқара, ңоянқарта, тэрнек (Н. Жүнісов),
шэлпи. (С. Қызылбаев) деген спяқтыларды жергілікті

10 Олардын. пегіэгілерін біз кітаптын сонындағы «Ііайдаланыл-
ған әдебиеттердін тізіміне» кіргіздік, — Д, Б.
ерекшеліктердің қатарына жатқыза қоюға болмас. Бұ-
лардыц көбін біз ел аузынан естігеніміз болмаса, не бота-
никалық әдебиеттерден, не биологиялық сөздіктерден
ұшырата алмадық.

Екінші айтарымыз — жоғарыда көрсетілген халықтық
атаулардың көпшілігі не өсімдіктердің ғылыми атаулары-
ның қатарында жоқ, не әдеби тіл лексикасыныц қатарын-
да жок. Сондықтан, олардың айтылуын әлі де анықтай
түсіп, кейбір зерттеушілерше анықтамаларын «шөптің
аты», «ағаштың аты», «бір өсімдіктің аты» дей салмай,
нақтылы қандай, қай өсімдіктің аты екендігін айқындап,
орысша баламаларын көрсетіп, сол өсімдіктерге тән қа-
спеттер мен ерекшеліктерді толық аша түссе, сөйтіп, қай
атаудың қандай сөздікке жіберілетіндігі анықталғаннан
кейін, оларды тиісті сөздіктерге ендірілу жағы жаһат-
талса, кұба-құп болған болар еді. Мұндай істің қазақша
атаулары белгісіз болғандықтан өсімдіктердің гылымн
атаулары рстінде олардың латынша не орысша аты алы-
нып отырған қазіргі жағдайда пайдасы зор болары сөэ-
сіз.

Жоғарыда біз Ботаника ннститутының қызметкерлері
жазған ғылымн кітаптарда өсімдіктердің қазақша атау-
лары аз кездесетіндігін айтқан едік.

Орыс авторларының кітаптарында өсімдіктердің ка-
зақша атауларының аэ кеэдесетіндігін біз бәлендей үл-
кен «мін» дей алмаймыз. Мін дейтініміз — келтірілген
сол казақша атаулардың катаң түрде сараланбағандығы,
дараланбағаидығы. Өйткені кейбір зерттеушілер келтір-
ген қазақша атаулар біраз жерде дәл емес. Оларда әр
түрлі туысқа жататын өсімдіктер бір ғана қазақша атау-
мен аталынған немесс керісінше. Мысалға бір ғана сар-
басісарыбас сөзін алалық. Ол біраз авторларда орысша
«зверобой», «крестовник», «жерушник», «сурепка», аталы-
натын әр түрлі өсімдіктердің қазақша атауы ретіпде
алынған11.

Қалай десек те, өсімдіктердің қазақша атауларың
жинастырып алудың ең тиімді жолы — Қаэақстан өсім-

11 Паалов Н. В. Растптельное сырьс Казахстапа. М.: Л., 1947.
С. 356; Мұсақүлов Т. Биологпя терминдерінің орысша-казакша сөз-
дігі. Алматы, 1960. 61-6. Арзымбетов С. Орысша-қазақша ауылша-
руашылық сөздігі. Алматы, 1955. 113-6. Юндин И. А. Травы. Алма-
Ата, 1968. С. 231; А рыстангалиев С., Рамазанов Е. Қазакстаи өсім-
діктері. Алматы, 1977. 101-6.; Қазақстан аұыл шаруашылығы ІУ62.
№ 6. 43-6.
діктерін зерттеуші ботаниктердің өэдері сөз еткелі отыр-
ған өсімдіктердің орысша, латынша атауларымен қоса,
олардың қазақша атауларын да бірге жаэып алып, олар-
ды өэ еңбектеріне сндіріп отыруы еді. Амал не, бұл іс біэ-
де жүйелі түрде істелмеген, Қазақ ССР Ғылым академия-
сы мен Ботаника инстнтутының басшылары тарапынан
зерттеуші-ботапиктерге ксзінде мұндай талап қойылма-
ғапдықтан, өз еңбектерінде өсімдіктердің қазақша атау-
ларын алу-алмауы олардың өз еркіндегі іс болған. Ала-
мын десе — алған, алмаймын десе — алмаған. Яғни,
зсрттеушілер ушін өсімдіктердің орысша аты мен латын-
ша аты көрсетілсе болды, ал олардың қазақша атаулары-
ның алынуы шарт болып саналмаған.

Егер ботаниктерге жоғарыда айтылғандай талап о
баста міндеттелген болса, онда өсімдіктердің қазақша
атаулары епдігс дейін ізделінген, табылған, анықталған
болар еді де, соның арқасында әр жерде, әр облыста, әр-
кімнің ауэында «шашылып» жүрген қазақша атаулар
түгел жиналып қалған болар еді. Қаэіргі күнде олар са-
ралапып, белгілі бір жүйеге тускен де болар еді.

Өкінішке орай, өсімдіктердің қазақша атаулары әлі
кунге дейін бір жүйеге түскен жоқ.

Бұл жөнінде осы мәселемен көптен бері айналысушы
белгілі ғалымдарымыз — С. Арыстанғалиев пен Е. Рама-
заиов былай дейді; «Қазақстан топырағында кездесетін
есімдіктердің ғылыми негізге сүйенген атауларының осы
уақытқа дейін калыптаспауы үлкен кемшілік және баспа
орыпдары қыэметкерлеріпе, өсімдікпеп жұмыс істейтін
көптеген мамандарға сдәуір қиындық келгіріп жүр.
Сондықтан ана тіліміздегі өсімдік атауларын бір жүйеге
келтіру, ғылыми негізде оны қайта қарастыру, бір өсім-
дік түрінің көп атауы болуын жәпе әр түрге жататын өс-
імдіктердің бір атаумен аталуын реттеу, тағы да сондай
көптеген кемістіктерді жою — маңызды мәселе»12.

Өсімдіктердің қазақша атауларының түгел жинал-
мауы мен әлі күнге жүйеге түспей жүруіиің тағы бір себе-
бі — өсімдік атауларының ғылыми тілде аз пайдалана-
тындығы. Орыс мамандарын былай қойғанда Ботаника
институтында істейтін ұлты қазақ ғалымдарымыздың
ездері де еңбектерін орыс тілінде жазады. Солай болған-

12 Арыстанғалиев С.. Рамазанов Е. Қазақстан өсімдіктері. Алма-
ты, 1977. 6-6.
нан кейін оларға, әрине, өсімдіктердің қазақша атау-
ларының қажеті де болмай қалады.

Ботаниктердің болсын, лингвистердің болсын қазіргі
кездегі еқ басты міндеті — өсімдіктердің халықтық атау-
ларыи жинастырып, оларды бір жүйеге келтіруде бо-
лып отыр. Осы маңызды мәселе туралы Ө. Қпсықов бұдан
30 жылдан бұрын дабыл қаққан екен. Ол «өсімдіктердің
халықтық атауларын жинаудың өте-мөте шұғыл іс екен-
дігін, мұның өзі өсімдік атауларының сөздігін жасауға
қажет екендігін» атап көрсетеді де, мұндай сөздіктің
«ботаниктерге, агрономдар мен зоотехниктерге, жалпы
ауыл шаруашылығы қызметкерлері мен мектеп оқыту-
шыларына мейлінше пайдалы» болатыиын айтады”.

Алайда өсімдіктердің халықтық атауларының түгел-
дей жиналғандығы туралы материалдарды біз әлі күнге
дейін көре алмай келеміз.

Шындығына келсек, өсімдіктердің халықтық атау-
лары өте көп және алуан түрлі. Олардың танымдық
маңызы да зор. Лингвистикалық тұрғыдан да қызықсыз
емес. Сондықтан осынау мехнаты көп, қиыи да қызықты
борышты, яғни өсімдіктердің қазақша атауларын жинау
және зерттеу деген мәселелерді осыдан 20 жылдай бұрып
біз өз міндетімізге алған едік. Содан бергі уакыт аралы-
ғында 3000-дай өсімдік атауларын жннастырыпцыз. Оның
2800-і нағыз халықтық атаулар.

Солай дей тұрсақ та, біз өсімдіктердің қазақша атау-
ларын түгел жинастырдық дей алмаймыз. Өйткені біздің
қолымызға түспеген, біэге кездеспеген өсімдік атаулары
әлі де баршылық. 272 миллион гектардан асатын Қазақ-
стан территориясындағы бүкіл өсімдік атауларын бір
кісінің түгелден жинап алуы мүмкін емес екендігі
түсінікті.

Жыл сайын болмаса да, сәті түскен сайын жер-жерге,
ел-елге командировкаға барып, экспедицняға шығып
тұрамыз. Ел арасындағы өсі.мдік жайын жаксы білетін
адамдардан олардың аттарын сұрастырып, реті келсе
өсімдіктердің атауларымен коса, олардың басты-басты
белгілерін, түр-түстерін жазып аламыз. Тіпгі болмаса,
күнделікті шығып тұратын газет-журналдардан, бұрын-

13 Қисыков У. К. Матерналы для словаря каэахско-русско-латин-
ских названий растений // Известия АН КазССР. Серпя биол., 1955.
Вып. 9. С. 160.
ды-соады шыққан көркем әдебиеттерден өсімдік атау-
ларына байланысты цитаталар көшіреміз.

Қиыны — бірлі-жарым адамның Қазақстанның бар-
лық түкпір-түкпірінде болуы немесе болған жерлердегі
өсімдік атауларын жақсы білетін адамдардың бәрімен
түгелдей кезігуі мүмкін емес екен. Сондай-ақ, кай кітап-
тың қай бетінде қандай өсімдіктің аты бар екендігін білу
де оңайға соқпайды. Ол үшін кез келген кітаптың басы-
нан бастап, аяғына дейін оқып шығу керек.

Ендеше, көптеп-көмектеп қолға алсақ кана, көпшілік
болып жұмылсақ қана, 19 облыстан тұратын Қазақстан-
ның кең байтақ территориясындағы өсімдік атауларыныц
барлығын түгел жинап алуға болады.

Өсімдіктер дүниесін зерттеуші ғалымдарымыздың
деректері бойынша Қазақстан жерінде өсімдіктердің 6
мың түрі бар екендігін кіріспеде айттық. Сол 6 мың өсім-
діктің бәрінің де казақша аты бар деуден аулақпыз. Ә^т-
кенмен де, өсімдік атауларына байланысты ең құрыған-
да 5 мыадай атау сөз жиналатындығына сеніміміз зор.

Реті келіп тұрғанда, мүмкіндікті пайдаланып, осы
жерде оқырмандарға қояр тілегімізді де айтып алғымыз
келіп отыр, Айталық, к&ркем әдебиеттердін бірінен, га-
зст-журналдардан немесе белгілі біреудің айтуы бойын-
ша жазылып алынған молдааяк,, итемген, алтықана, қа~
распан, жеркрсак,, балбөбек, бозінген, сусімір, балтасап,
маңқа, ерқұны, біэбелдік, мэтрөшке, ұндау, усойкұы, ғітір,
саған, шәлпи, т. б. осы сияқты өсімдік атаулары бізге бел-
гілі болғанымен, олардың қандай өсімдіктер ексндіктерін

жете біле бермейді екенбіз. Бұларды тек осы атауларды
қолданатын жергілікті халық өкілдері жақсы білетінді-
гінде дау жоқ.

Сондықтан, құрметті оқырмандар, сіздерден өтінері-
міз — өздеріңіз жақсы білетін өсімдік атауларын, әсіресе
күнделікті тұрмыста, ғылыми, көркем әдебиеттерде сирек
ұшырасатындарын бізге (Қазақ ССР Ғылым академия-
сының Тіл білімі институтына) жазып жіберіп тұрсаңыз-
дар екен. Тек атын ғана емес, сол осімдіктердің ішкі-
сыртқы белгілерін, өсетін жерін, шаруашылық маңызын,
басты ерекшеліктерін (яғнн қасиеттерін) жәнеолардың
қандан өсімдік екендіктерін (шөп пе, қурай ма, ағаш па
деТен сняқты) анықтап көрсетсеңіздер тіптен жақсы
болады.

Өсімдіктерге байланысты жоғарыда аталған белгілер
мен ерекшеліктерді қазбалап айтып отырғап ссбсбіміз,
бұлар — өсімдік атауларын жинастыру кезіндс бір сот те
естен шығармайтын нәрселер. Өйткені қандай да зерттеу-
ші болмасын, ол өсімдіктердің атын ғана атап қоймайды,
сонымен біргс оған өсімдіктердің өздсрі туралы да айту-
га тура келеді. Жоғарғыдай белгілср мен қасисттер осын-
дай мақсаттар үшін қажет.

2. Өсімдік атауларының зерттелінуі

Өсімдіктердің қазақша атаулары лппгвистикалық
жағынан әлі күнге дейіп жап-жақты, толық зерттеліп-
ген емес. Бұл тұрғыдан алғанда өсімдік атауларыи зерт-
теуші төрт-ақ кісінің фамилнясып атауға тура кследі.
Олар: М. Бимағамбетов, Ө. Қпсықов, Б. Қалнсв, Г. Ұй-
ықбаева. Бұлардың үіпеуі — лнигвист тс, біреуі (Ө. Қн-
сықов) — ботаник.

М. Бимағамбетов 1958 жылы «Қазақ тіліпдегі шөп
атауларыныц кейбір мәсслслері» дегсн макала жарияла-
ды11 * * 14. Онда автор өсімдік атаулары «тіліміздің сөз байлы-
ғынын, аса бір көрнекті тобы» екендігін және олардың
«сөэдік құрамнан белгілі орын алатындығын» апта келіп,
ғасырлар бойы колданыла келе халык, тіліиде әбден ка-
лыптасқан бір топ шөп атауларына (олардың жалпы
саны — 37 сөз) тоқталады. Оларды ең алды.мен: 1) екі
түбірден біріккен шөп атаулары; 2) қосымшалы (жұр-
нақты) шөп атаулары, 3) жалаң түбірдсн тұратын атау-
лар деп, — үшке бөліп алады да, скі түбірдеп біріккен
шөп атауларын: а) екі зат есімнін бірігуінеп жасалган
(балықкөз, қоянсүйек, текесақал) және ә) сып есімдер
мен зат есімдердің бірігуінен жасалған (ақтікен, қара-
барақ, қоңырбас) шөп атаулары, — деп тағы да скігс
бөледі15.

Зерттеуші шөп атауларының ішінде әсіресе төрт тү-
лік мал (атқұлак, тайтұяк, козыошаған, сиырқұйрық,
түйеқарын, түйетабан, т. б.) мен сол малды ұрыдан, қас-
қырдан аман сақтайтын итке байланысты жасалған атау-
лардың (итмұрын, итсигек, иттабан) көбірек кездесетін-

11 Бимаіамбетов М. Казак тілііідегі шөп атауларыпың кеіібір мә-

селелері //Ученые заппски. Кзыл-Ордпнскпіі педагогпческнй пнститут

пм. Н. В. Гоголя. Серіія гумапптарных наук. Кзыл-Орда. 1958. Т. 4.

С 155-171,

15 Сопда. 156-6.
дігіп айтады. Сондай-ақ, автор шөп атаулары өсімдіктер-
дің ең негізгі қасиеттеріне байлаиысты немесе олардың
жұмсалу, пайдалану срекшеліктеріне байланысты да
қойылатындығын ескертсді.

М. Бнмағамбетовтың өсімдік атауларына байланысты
айтқан тағы бір құнды пікірі: қосымша арқылы жасалған
шөп атауларының құрамында қазіргі қазақ тілінің мор-
фологиялық жүйесінде кездссетін-па (томалатпа), -ша
(тұяқша), -уық/-уік (шырмауық, күйреуік) сияқты өнім-
ді жұрнақтармен қатар, бұрынғы уақытта зат есімдердің
жұрнағы болған, қазіргі кезде өлі аффикске айналған
бір топ тұлғалардың да бар екендігіи айтып, оларға мы-
салдар келтіреді. Ол мысалдары мыналар: сырттан, же-
білген, суттіген, көкпек, қыэғалдақ, сарғалдақ, бидайық,
ажырық.

Автордың өсімдік атауларына байланысты айтқан
пікірлерінің көпшілігі негізінен дұрыс. Әсіресе оныңөсім-
діктерге ат беру кезіндсгі мотивациялық белгілерді атап
көрсетуі мақаланың құнын арттырып тұр.

Зерттеушінің айтуы бойынша, өсімдіктердің алғаш
байқалатын сң нсгізгі қасисттеріне немесе баска өсімдік-
термен салыстырғандағы ерекшеліктерін көрсететін қа-
сиеттеріне байланысты қойылған атаулары тілімізде жиі
кездеседі екен де, ал олардың халық пайдаланатын қа-
снсттсріне байлаиысты қойылғап атаулары (мәселен,
желбұз, томарбояу деген сияқты) сирек ұшырасады екен.

Солай дей тұрсақ та, М. Бимағамбетовтың өсімдік
атауларының этимологнясына байланысты айтылған
кейбір болжамдарымен келісуге болмайтын сияқты.

Ол жалбыз сөзінің этимологиясына байланысты бы-
лай дейді: «Бұл сөздің әуелгі формасы — желбуэ. Бу-
рынғы кезде халық оны қайнатып, жел ауруына ішкізіп,
соған ем ететіп болғап. Яғни «жел бұзады» деген ұғым-
ға байланыстырып, желбуз атаған, Қазіргі кезде көпшілік
аудандарда, жалпы казақ тілінде жалбыз аталады»16.

Егер біз жалбыз сөзінің құрамындағы -быз гұлғасын
автор айткандай «бұз» сөзі дсп ұғатын болсақ, онда қар-
быз, сәбіз атауларының құрамындағы осы типтес -быз/
-біз тұлғаларын да солай деп топшылап, қарбызды «қа-
рын бұзатын» өсімдік, сәбізді «сән бұзатыи» өсімдік деп

16 Сонда. 158-6.
түсіндірген болар едік. Бұл, әрине, ат үсті аіітылған жал-
ған этимология болып шығады.

Мұндай жаңсақ пікірді автор бузаубас/бозаубас тү-
рінде екі вариантта кездесетін өсімдік атауына байланыс-
ты да айтады. Ол туралы зерттеушінің пікірі мынандай:

«Бозаубас— жас кезінде сулы, быршылдап тұратын,
майда жұмыр жапырақты, бойы 8—10 см шөп. Осы шөп
атауын кейбір кісілерден бузаубас формасында да есту-
ге болады. Бұзаубас сөзініп екі түрлі мағынасы. бар: бірі
— сиырдың бұзауының басы, екіншісі — жәндіктің аты.
Шөгі атауының бұл екеуіне де қатынасы жоқ болуы ке-
рек, Себебі шөптің сыртқы формасы, бір жағынан, бұзау-
дың басына ұқсамаса, екінші жағынан, бұзаубас жәндігі
сортаң, кебіртең, сулы жерде жүреді. Ал бозаубас қуаң-
дау жсрге дс өсе береді. Бозаубас формасын негізге ала-
тын болсақ, шөптің жоғарғы жағының аздап қылаңдық
белгісіне қарай, «боз» деген сын есім пайдаланылуы ық-
тимал. Екі сөздің арасын біріктіріп тұрған «-ау» — х<ұр-
нақ. Бұл сын есім жүйесінде кездесетін кішірейтпелі
«-ақ» жұрнағының фонстикалық варианты болуға
тиіс»17.

Егер сөз болып отырған өсімдікке ат беру кезіпде ха-
лық оған басты белгі (мотив) ретінде оның түсін, яғнп
боз екеидігін таңдаған болса, онда оны бұлай қиындатып
жатпай-ақ «бозбас» деп атай салған болар еді (Тіліміз-
де онданөсімдік атауы бар). Олай аталмаған скен, енде-
ше бұл атауды автордың өзі айтқан екі «бұзаубастың»
біріне апарып банланыстырған жөн ғой деп ойлаймыз.

1963 жылы Ө. Қнсықовтың «Қазақ тілінің түсіндірме
сөздігінде өсімдік атауларының берілуі жөнінде» деген
мақаласы басылды18. Мақала екі томдық «Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігінің 1-ші томының (1959) жарық көруі-
не орай жазылған еді. Автордың мақсаты—гүсіндірме
сөздіктің 1-ші томында қамтылған өсімдік атауларына
байланысты өсімдік атауларымен жақсы таныс ботаник-
тердің бірі ретінде өз ойын айту болатын.

Мақалада автор, ең алдымен, халық тілінде қолда-
нылып жұрген өсімдік атауларының көп екендігін, бірақ
олардың жиналмай жүргендігін және тілімізде бір ізге

17 Сонда. 162-6.

18 Қисықов Ө. Қазақ тілініц түсіндірме сөздігінде өсімдік атау-
ларының берілуі жеиінде // Қазак ССР Ғылым академнясының ха-
барлары. Қоғамдык ғылымдар сернясы. 1963. 4-шығуы. 69—94-6.
түсіп, орнықпаканын айтады. Содан кейін, олардың лин-
гвистикалық тұрғыдан күні бүгінге дейін зерттелінбей
жүргендігін ескертеді.

Зерттеуші одан әрі қарай «Қазақ тілі түсіндірме сөз-
дігіпің» 1-ші томында өсімдіктерге байланысты 140 сөз
(термин) қамтылғанын, олардың көпшілігі өсімдік атау-
лары екендігін айта келіп, «сөздікте өсімдік атаулары-
ның өзіндік мағынасы мен қолданылу сырын айқындауға
баса назар аударылған», «көпшілік өсімдік атаулары
жан-жақты талданған» деген қорытынды жасайды. Сөй-
теді де «мұндай зерттеулер әсіресе мектептер мен жо-
ғары оқу орыпдарында қазақ тілі мен ботаника пәнін
оқыту үшін аса пайдалы болмақшы»19, — деп түйіндей-
ді.

Мақаласының соңына қарай, Ө. Қисықов 1-ші томда-
ғы өсімдік атауларына байланысты кемшіліктерге тоқ-
талады. Автордың пікірінше, өсімдік атауларының тү-
сіндірме сөздікке көптеп енгені мақұл еді. Өкінішке қа-
рай көптеген өсімдік атаулары 1-ші томға кірмей қалған.
Және де сөздіктегі біраз өсімдік атауларының анықта-
масы дәл емес. Онда «шөптің бір түрі» деген сықылды
жалпылама түсінік жиі кездеседі. Бұл дәл ұғым бере
қоятын анықтама емес. Анықтамада өсімдіктердің тір-
шілік пішіндерінің морфологиялық сипаттамасы мен
систематикалық орнын көрсеткен абзал. Онда да қысқа-
ша берілген анықгамадан соң, оның ғылыми (латынша)
аты жазылу керек еді20,— деген ойларды айтады автор.

Мақала иесінің «өсімдік атаулары түсіпдірме сөздік-
ке молынан енуі керек», «олардың анықтамасы дәл бол-
сын», «шөптің бір түрі» деген анықтаманы беруге бол-
майды» деген пікірлері өте орынды. Ал оның «сөздікте
өсімдіктердің систематикалық орнын көрсеткен абзал»,
«қысқаша берілген анықтамадан соң, оның латынша аты
жазылу керек» деген пікірлері түсіндірме сөздіктің мак-
сат-мүддесімен сай келе қоймайды (ол туралы екінші
тарауда толығырақ тоқталамыз).

Өсімдік атауларын лингвистикалық тұрғыдан зерт-
теуші адамдардың бірі — осы жолдардың авторы —
Б. Қалнев.

Біз бұл тақырыппен 1967 жылдан бастап жұмыс істей

19	Сонда. 89-6.

20	Сонда. 90-6.

3-179

1^1


бастадық. Алғашқы жылдардың біразы өсімдік атау-
ларын жинастыруға, оларды танып білуге, зерттеуге
кетті де, осы мәселеге арналған бірінші мақаламыз тек
үш жыл өткеннен кейін ғана, яғнн 1970 жылдың аяғына
таман шықты. Оның тақырыбы — «Өсімдік аттарын
жинастыруға ат салыс» деп аталынады21.

Содан бергі уақыт аралығында біз аталған тақырып-
қа байланысты 8 мақала жариялаппыз. Олардың үшеуі
газеттердс, қалғандары жииақтар мен ғылыми журнал-
дарда. Ол мақалалардың аттары мен толық тізімі кітап-
тыц сонындағы библиографияда бар. Сондықтан оларды
бұл жерде қайталап, тағы да тізіп жатуды артық сана-
дық. Тек сол мақалаларда қандай мәселелер сөз болған
еді деген бір-ақ нәрсеге ғана қысқаша тоқталып өтелік.

Ол мақалаларда біз өсімдік атауларын жнпастыру
мәселесінен бастап, оларды морфологиялық құрылымы
жағынан әр түрлі топтарға бөлу (түбір түлғалы өсімдік
атаулары, туынды тұлғалы өсімдік атаулары, біріккен
тұлғалы өсімдік атаулары, т. б.), әрқайсысына лексика-
грамматнкалық сипаттама бсру, өсімдік атауларының
ішіндегі әдебн, ғылыми, халықтық, жергілікті, диалекті-
лік сыңарлары (дублеттері) мен фопетикалық вариант-
тарының басын ашып, олардың ара жігін айқындау де-
ген сняқты жалпы мәселелерге және өсімдік атаулары-
ның түсіндірме сөздікте берілуі, оларға анықтама беру
жолдары, өсімдік атауларының орфографиялық сөздік-
тегі жазылуы деген сияқты жеке мәселелерге дейін тоқ-
талғанбыз.

Сондай-ақ, ол мақалаларда «мотив», «мотивация»
терминдері қолданылмаса да, өсімдік атауларын жасау-
да өсімдіктердің ішкі-сыртқы белгілеріне, атап айтқанда:
олардың түріне (формасына), түсіне, үлкен-кішілігіне,
өсетін жеріне, органдарының санына, дәмі мен иісіне
жоне қажетті-қажетсіздігіне (пайдалылығына), ерекше
қасиеттері мен түрлі ерекшеліктеріне байланысты сан
түрлі сөздер мен сөз тіркестерінің үлкен роль атқаратын-
дығы атап көрсетіліп, мысалдармен дәлелденген. Әсіресе
төрт түлік мал мен түрлі жан-жануарлардың (ит, мысық,
маймыл, балық, бақа, тышқан, шайтан, т. б.) атаулары,
аң, құс, құрт-құмырсқа атаулары және олардың дене

21 Қалиев Б. Өсімдік аттарыіі жиііастыруға ат салыс // Лении-
шіл жас. 1970. Г5 сектябрь.
мүшелеріпің атаулары қазақша өсімдік атауларын жа-
сауда тым актив қолданылатындығы баса айтылған22.

Әңгіме болып отырған мақалаларда бір ғана өсімдік
түрінің халық арасыпда әр түрлі атаулармеп аталатын-
дығы, сондықтан да, өсімдік атауларына байланысгы не-
ше түрлі сннонимдер мен омонимдердің, вариантар мен
дублеттердің мол екендігі сөз болады. Тіпті бір ғана өсім-
дік жас кезінде бір түрлі атаумен, өсіп-жетілгеннен кейін
екінші түрлі атаумен аталатындығы, болмаса, өсімдіктің
өзі бір турлі, оның жеміс-жидегі екінші түрлі атаумен ага-
латындығы да зерттеуден тыс қалмаған23.

Өсімдік атауларын зерттеуші төртінші адам — Г. Ұй-
ықбаена. Г. Ұйықбасва 1983 жылы «Өсімдіктеріің халық-
тық атаулары» деген тақырыпта кандндаттық диссерта-
цня қорғады. Біз диссертацияның колжазбасымен де,
авторефератымен де түгел тапысып шықтық24.

Днссертацня кіріспесі мен корытыпдысы бар төрт та-
раудан тұрады. 1-тарауда ономосология мен мотивация
теорнясының жалпы жақтары, 2-тарауда өсімдіктердің
халықтық және ғылыми атауларының айырмашылық-
тары, 3-тарауда өсімдіктердің халықтық атауларының
мотивациялаиуы, 4-тарауда қазак, орыс, латын тілдерін-
дегі өсімдік атауларыныц мотивациялану жүйесіндегі
ұқсастықтар мен анырмашылықтар сөз болады.

Жұмыстағы ең негізгі мәселе — өсімдік атауларының
могивациялану мәселесі. Ол 3, 4-тарауларда қарастырыл-
ған. Және де автор оны өз шама-шарқы жеткенше толы-
ғырақ зсрттеуге тырысқан.

Автордың айтуынша, өсімдіктерге ат беру үстінде
оларға мотивем болып, негізінен өсімдіктердің түсі (қа-
раөрік), көлемі (майдашөп), формасы (сәбізшөп), орган-
дарының саны (мыңжапырақ), иісі (сасықшөп), дәмі
(ащылау алқа), өсетін жері (сужұлдыз), тұрмыстағы
қолданылуы (жөке ағаш), меднцннадағы қолданылуы

22 Крлиев Б. Өсімдіктердің бес түрлі белгісі // Қазакстан пноне-
рі. 1971. 5 июнь; Қалиев Б. Сіз өсімдік атауларыи жақсы білесіз бе?
Ц Оңтүстік Қазақстан. 1972. 6 октябрь.

23 Калиев Б. Өсімдік атауларының түсіндірме сөздікте берілуі
// Қазақ ССР Ғылым академиясының Хабарлары. Қоғамдық ғылым-
дар сериясы. 1973. № 4. 61—67-6.

24 Жаңылыс болмас үшін, біз бұдан былайғы әигімелерімізде
олардың тек біреуіпің ғана, яғни диссертация қолжазбасыиың ғаиа
бетін көрсетуді жөн көрдік. — Қ. Б.
(бүйрек шай), т. б. қасиеттері (қышытқышөп) алынады
екен25.

Зерттеуші қазақ тіліндегі өсімдік атауларын орыс,
латын тілдеріндегі өсімдік атауларымен салыстыра ке-
ліп, мотивемдері жағынан ол атаулар бір-біріне өте жа-
қын екендіктерін антады. Әсіресе сыртқы белгілеріне не-
гізделген мотивемдері (түсі, өсетін жері, формасы, т. б.)
тұрғысынан алғанда аталған тілдердегі өсімдік атаулары
«тіптен жақын» деген қорытындыға келеді26.

Алайда жұмыс кемшіліктен де кұр алақан емсс. Ең
бас.ты кемшілік — жұмыстық тақырыбы мен мазмұнының
сай еместігінде.

Жұмыстың тақырыбы — «Өсімдіктердің халықтық
атаулары» деп аталынады. Ендеше оның объектісі де не-
гізінен өсімдіктердің халықтық атаулары болуы керек
қой. Ал шын мәнінде жұмыстың өн бойындағы мысал
ретінде келтірілген қазақша атаулар таза халықтық атау-
лар емес — жалпы қазақ тіліне тән атаулар. Олардың
ішінде өсімдіктердің халықтық атауларымен қоса, ғы-
лымн атаулары да, калька жолымен орыс, латын тілдсрі-
нен тікелей аударылған аударма атаулар да, тіпті ауыз-
екі сөйлеу тіліне тән атаулар да жүр. Шамасы автор
есімдіктердің халықтық атаулары деп, олардың қазақша
атауларын ұққан болу керек.

Біздің ойымызша, Ғ. Үйықбаеваның бұлай жаңсақ
ұғынуына басты себеп — оның өсімдіктердің қазақша
атауларын халықтың өзінен, көркем әдебиеттен жимаіі,
оларды С. Арыстанғалнев пен Е. Рамазановтың «Қазақ-
стан өсімідіктері» (1977) атты анықтамалығынан (спра-
вочник) ғана алғандығында ғой деп білеміз.

Автордың өзі «диссертацияда өсімдіктердің қазақша
302 халықтық атауын пайдаландым»27, — дейді. Ал шын-
дығында онда өсімдіктердің 107 ғана қазақша атауы
қамтылған. Олардың 46-сы халықтық атаулар (ақмамық,
аюқұлақ, ешкіқұйрық, қарғатұяқ, бөріаяқ, теңгежапырақ,
түйетабан, шайқурай... дегендер сияқты), 20-сы ғылыми
атаулар (батпақшөп, тергүл, өгізтіл, жөтелшай, сужұл-
дыз, биік бетеге, дәу балшөп, майда селеу, нәзік қоға,
сасық алабота, ащылы алқа, т. б.), 16-сы калька жолы-

25 Уюкбаева Г. И. Народные наименовання растенин. Рукопись
диссертации. Алма-Ата, 1982. С. 70—88.

26 Сопда. 95-6.

27 Сонда. 2-6.
мен аударылып алынған атаулар (кірпібас — ежеголов-
ка, ұягүл— гнездоцветка, айдаршөп— хохлатка, арыс-
танауыз — львиный зев, қияршөп — огуречная трава,
көкшегүл — синюха, сэбізшөп — морковник, тырнақгүл
— ноготки, томағашөп— шлемник, т. б.), ал 25-і белгісіз
себептермен қате алынған немесе басқаша (жанылыс)
түсіндірілген атаулар.

Енді осы қате алынған, дәлірек айтсақ, анықтамалық-
тан қате көшірілген өсімдік атауларына біраз мысал кел-
тірелік: қырықаяқ— многоножка обыкновеиная (80),
қызылтамыр — хвойник средный (45), сегізжапырақ —
ясменннк восьмилистый (80), талақдэрі — костенец воло-
совидный (83), төртжапырақ — марсилия четырехлепест-
ная (80),ішсЪрі — жестер слабительный (83)28.

Бұлар авторға негізгі матернал (источник) болған
С. Арыстанғалиев пен Е. Рамазановтың жоғарыда атал-
ған анықтамалығында: кэдімгі қырықаяқ папоротник
(15), қызылтамыр қылша (18), сегізжапырақ бояушөп
(207), жіңішке талақдэрі папоротник (15), төртжапырақ-
ты марсилия (16), ішдәрі қаражеміс (154). түрінде
қосарлы (бинарлы) атаулармен берілген.

Диссертацияда келтірілген мысалдардың (өсімдік
атауларының) ендігі бір тобы тілімізде бар екендігі жа-
ғынан күмән туғызады. Мыс.: айдарлы — хохлатка бла-
городная (50), дыбыс ағаш — ель ІІІренка (88), қамшы
ағаш — таволга нзволистая (83), қызыл бұта— таволга
(59), сары жігер — саксаул (59), сыпырғыш ағаш—нва
ползучая (83), үшқұлақты ағаш— малина (80), шие
қайың — береза круглолистая (80), т. б.

Бұларды біз еш жерден: не ботаникалық әдебиеттер-
ден, не көркем әдебиттерден, не сөйлеу тілінен — кездес-
тіре алмадық. Шамасы бұл атаусымақтар авторға өзі
қолдап отырған теориялық қағидаларды дәлелдеу, рас-
тау үшін ғана қажет болған сияқты. Әйтпесе, ешбір қа-

20 Мысал ретінде келтірілген атаулардан соң, жақша ішіпде бе-
рілгек цнфрлар не днссертацияның бетін көрсетеді, не С. Арыстан-
ғалиев пен Е. Рамазановтын «Казақстан есімдіктері» деген анықта-
малығының беттерін көрсетеді. Ол сөз етіп отырған мысалдардын.
олардың қаксысынан алынғандыгына банланысты. Мәселен, осы топ-
тағы мысалдардан соң тұрған цнфрлар днссертацияның бетін квр-
сетсс. ал келесі топтағы мысалдардан кейінгі цнфрлар акықтамалық-
тың бетін көрсетеді. — К. Б.
зақ сексеуілді — сары жігер29, тобылғыны— қызыл ағаш
немесе қамшы ағаш, таңқурайды — үшқұлақты ағаш30.
шыршаны — дыбыс ағаш, шілікті — сыпырғыш ағаш де-
мейді. Әрі-беріден соң шіліктсн сыпыртқы да жасал-
майды.

Тағы бір топ өсімдік атаулары диссертацияда катс
түсіндірілген. Мыс.:

1)	Жаңғақша — ореховое дерсво (50).

Әдетте «ореховое дсрсво» деп жаңғақ ағашын айтады.
Ал жаңгақша —«лещина» немесе «орешнпк». Бұл —
жаңғақтан (грецкий орех) бөлек өсімдік.

2)	Қарағай — досл. черное дерево. -Ғай в др. тюрк,
языке «дерево» (51).

Бұл да қате пікір. -Ғай-дың мағынасы «ағаш» емес.
Кенс түркі тілінде мұндай сөз жок. Егер -ғай-ды біз ағаш
деп білген болсақ, онда бұл ырғай, шырғай тәрізді бұта
атаулары үшін дұрыс сияқты болып көрінгенімен, атшоң-
қай, қалақай, шоғай сияқты шөп, қурай атаулары үшін
ол дұрыс болмайды. Өның үстіне -ғай/-гей, -қай/кей тұл-
ғасы жалбагай, торгай сияқты құс атаулары мен бақай,
тоғай, шоқай, төскей, күнгей, ежегей, көмекей, сілекей,
кілегей, қапшагай, шажырқай деген тәрізді т. б. толып
жатқан зат атауларында да, беткей, желегей, дөрегей,
жадағай, қомағай, телегей, қоқырқай, оңқай, солақай,
шалағай сияқты сын есімдерде де кездссс берсді. Тіпті
бұл тұлға үстеулердс де (өңкей, ыңғай) жоқ емес.

3)	Қозықұлақ — ива красная (110).

«Ива краснаяның» қазақша атауы қозықұлақ емес —
қызыл тал 31. Ал қозықулақ деп халык жолжелкенді
(подорожник) айтады. Ғылыми әдебиеттерде қозықулақ
«волосатик» өсімдігінің қазақша баламасы ретінде қа-
лыптасқан (106).

4)	Қызыл жидек — кизильник (54).

«Қпзильниктің» ғылыми баламасы — ырғай (115).
Ал халық тілінде «кизиль», «кизилыпік» дегеядерді қы-
зыл тал деп те атай береді32.

5)	Қызыл тамыр — свекла обыкновенная (72).

«Свекланың» қазақша баламасы — қызылша, қант

19 Қазақ тіліыде жігер деп — кез келген ағаш бұтағынын қару
боларлықтай жуан да жұмыр білеуін айтады. — Қ. Б.

30 Таңқурай тіпті ағаш болмақ тұрмақ бұта да емес қой. —Қ. Б.

31 Арыстанғалиев С„ Рамазанов Ё. Қазақстан өсімдіктері. Алма-
ты, 1977. 58-6.

32 Орысша-қазақша сездік. Алматы, 1978. 1-т. 331 б.
қызылшасы (70). Ол ешқашан қызыл тамыр аталын-
байды. Егср баскаша аталына қалса, оның тәтті тамыр
немесе тәтті түбір деп аталынуы мумкін. Ал қызыл тамыр
дсп ғылыми әдебисттерде әдетте «горец спорышевидный»
өсімдігі аталынады (68).

6)	Сарбас — одуванчик обнкновенный (51),

«Одуванчиктің» ғылыми әдебиеттерде де, халықта да
баңбак, аталынатындығы белгілі (242). Сарбасісарыбас
деп — халық бірде сурепканы?3, бірде шайқурайды^ атай-
ды, Кейдс тіпті «крестовннк» те сарбас аталына береді33 34 35 36.
Ал ғылыми әдебиеттерде сарбас «жерушниктің» балама-
сы ретінде алынған (101).

7)	Теріскен— (дословно — опухоль кожи)
обыкновенный (16).

Бул мүлде қате. Біздің ойымызша, автор теріск.ен
атауының орысша баламасын ғылыми әдебиегтерден та-
ба алмағаннан кейін, оны орысша-қазақша сездіктен із-
деген болу керек. Онда теріскен сөзі — ячмень (прыщик
на веке глаза) деп аударылыпты30. Бұл негізінен дұрыс
аударма. Өйткені қазақ тілінде теріскен сөзінің біреуі
(олар — омоним сөздер) — «көздің алдына шыққан кіш-
кентай ісік немссе бөріткен» дегенді білдіреді. Зерттеу-
шіпің «опухоль кожи» деп отырғаны осы болу керек.
Әйтпесе теріскен өсімдігінің атауы «тері іскен» дегеннен
шықпаған. Ол керісінше «теріскей жаққа бітетін өсім-
дік» дегенді білдіреді. Теріскенніқ орысша баламасы жоқ.
Ол орыс тіліне осы кунінде (терескен) енген (71).

8)	Түймедағы — серпуха венцсносная (80).

«Серпуха» түймедагының емес — түймебас атауының
орысша баламасы (237). Ал түймедағы/түймедак, деп ха-
лық әдетте «ромашка» өсімдігін айтады37.

9)	Шашыратқы — недотрога обыкновенная (88).

«Недотроганы» халық шыңқетер деп атайды. Оның
қалыптасқан ғылыми атауы — шытырлақ (153). Ал ша-
шыратқы деп халық «цикорий» өсімдігін атайды.

Осы тәріэді, автор таңқурай атауын мотивемы жағы-

33 Казакстап ауыл шаруашылығы. 1962. № 6. 43-6.

34 Павлоа Н. В. Растительное сырье Қазахстана. М.; Л., 1947.
С. 356. Алматы, 1955. 113-6.; Юндин И. А. Травы, Алма-Ата, 1968.
С. 231.

35 Арзымбетов С. Орысша-қаэақша ауылшаруашылық сөздіп.

36 Махмудое X., Мүсабаев Ғ. Қаэақша-орысша сөздік. Алматы.
1954. 343-6.

37 Орысша-қазак	Алматы, 1981. 2-т. 287-6.
нан «адамның дене мүшелеріне ұқсас» (форма частей
тела людей) деген топқа жатқызыпты (80). Соған қара-
ғанда зерттеуші таңцурай атауының бірінші комлонентін-
дегі «таң» сөзін «адамның таңы» дегендегі «таң» (шап-
тың артқы жағы, шат) сөзі деп ұққан сияқты. Бұл қате
ұғым. Ол атау (таңқурай) адамның таңына ұқсатудан
шықпаған. Мұндағы «таң» сөзі мүлде басқа сөз (ол
туралы «Өсімдік атауларының этимологиясы» дсген та-
қырыпты қараңыз).

Г. Ұйықбаеваға тән тағы бір кемшілік — ол өз дис-
сер.тациясын жазу үстінде сол тақырыпқа қатысты өзіне
дейінгі жарияланған сңбсктсрді жақсы пайдаланғаны-
мен, оларға еш жерде сілтеме жасамайды. Тіпті олардың
көпшілігін еңбектің соңыидағы әдебиеттердің тізіміиеде
ендірмеген38. Бұл, әрине, шынайы зерттеушіге тән қасиет
емес.

Қысқасы, өсімдік атаулары лингвистердің де зерттеу
объектісі бола бастады. Бірақ әзірше бітіргенімізден бі-
тірмегеніміз көп. Қолдарыңыздағы кітап сол олқылық-
тың орнын толтыра алса, жарағаны.

3. Өсімдік атауларына тән басты ерекшеліктер

Сөйтіп, егер қазақ халкы мал атауларына, олардың
түрін, түсін, жасын және түрлі ерекшеліктері мен қасиет-
терін көрсететін сөздерге басқа халықтарға қарағанда
бай дейтін болсақ, онда сол малдарға азық болып табы-
латын өсімдік түрлері мен олардыц атауларына байла-
нысты сөздерге де соншалықты бай екендігіиде күмән
жок.

Олай болса, ең басты мәселе — сол бай өсімдік атау-
ларының қыр-сырын, жай-жапсарын жақсы білуде, жете
тануда. Ол үшін, бірінші кезекте, өсімдік атауларына
байланысты мынандай айрықша белгілер мен бас.ты ерек-
шеліктерді көңілге түйіп, көкейде ұстаған абзал.

Әдетте өсімдік пен оның жеміс-жидегі, дәиі, тұқымы,
түйнегі бір-ақ атпен аталынатындығы белгілі. Мәселен,
долана (бояршннк) деп, ең алдымен, балалар жақсы
көретін домалақ келген қызғылт сары түсті, кішірек, сүй-
екті жемісті, сбдан кейін барып, осы жеміс өсетін ағашты
түсінеміз. Алма, алмұрт, анар, өрік, шабдал, шие, шетен,

38 Ол тізімде біздің 1976 жылға дейінгі жарияланған жеті ма-
қаламыздың біреуі ғана көрсетілген. — К. Б.
қарлыған, күрмек, күріш, картоп т. б. өсімдік атаулары
туралы да осыны айтуға болады.

Бірақ өсімдік пен оның жеміс-жидегі, дәні, тамыр түй-
негі әр уакыт бір-ақ атаумен аталына бермейді. Мәселен,
орысша «барбарис» аталатын жидекті халық к,арак,ат
деп атаса, сол қарақат өсетін бұтаны — бөріқарақат,
сарағаш, зерек дёп атайды. Осы тәрізді, шырғанак, бұта-
сының (ағашының) доп-домалақ келген сап-сары, уак
жемістерін кей жерде маймылжиде деп, кей жерде сауыс-
қанның тамағы деп те атай береді.

Немесе, күнбағар, шемішке сөздерінің мағыналарын
салыстырып көрелік. Қүнбағар (немесс күнбағыс) деп —
қолдан егілетін, биіктігі 1,5-2 льдей, ірі жапырақты, сары
гүлді, дәнді дақылды айтсақ, шемішке (немесе шекілдеу-
ік) деп — осы дақылдың дәнін атаймыз. Күнделікті қол-
даныста «күнбағар шақтық» демейміз, «шемішке шақ-
тық» дейміэ.

Бұл — қазақ тілінде кей жағдайда өсімдіктің өзі бір
атпен, ал оның жеміс-жидегі екінші түрлі атпен аталына-
ды деген сөз.

Сондай-ақ, енді бір топ өсІмдіктер жас кезінде бір
түрлі атаумен аталынса, кейіннен — өсіп-жетілгеннен
кейін — екінші түрлі атаумен аталынады екен. Мысалы,
шоңайна (репей, репейник) өсімдігі ең алғаш тарбиған
ірі-ірі жапырақ түрінде шығады. Сондықтан болу керек,
халық оны жас кезінде түйежапырак;39 (лопух, лопуш-
ник) деп атайды. Күзге қарай сабағы, бұтақтары, гүлі
толық өсіп, басындағы бүрлі тікені пісіп жетілгеннен кей-
ін, ол июңайна деп аталынады. Осы тәрізді, ең алғаш
өсіп келе жатқан кезінде бүйра жапырак, аталынатын өс-
імдік күзге қарай сорғыш (шандра) деген атқа ие бола-
ды.

Өзен, көл жиектерінде, суда өсетін өсімдіктердің бірі
— крға (рогоз) деп аталатындығын әркім біледі. Бірақ
«жігіт» жерінде, жекен суында» деген мәтелдегі жекен де
осы қоға екендігін кез келген адам біле бермеуі мүмкін.

э’ Рауғаш (реаень) есімдігінің шөлді, далалы жерлерде өсепн
белгілі бір турі де түйежапырак, деп аталынады. Ол — көп жылдық
шептесін өсімдік. Бір туптен —2—3 сабақ өсіп шығады. Сабактары
мықты, жолакты; әсіресе ортаңғы бөлегі бұтақтанған. Жапыракта-
рынын уэындығы 35 см, жалпақтығы 50 см. Гул шоғыры шашак тә-
різді. Апрель, май айларында гулдейді. Жас жапырақтарык ұсак мал
мен туйе жақсы жейді (Кажымуратов М. Қазақстанда кеэдесетін
пайдалы өсімдіктер. Алматы, 1975. 115-6.).
Сол қоғаның су астындағы шырынды бөлігін — тамырса-
бағын борық деп атайды («Құланнан атты қорықты, Қөл-
деп тартты борықты»), Ол кейде халық тілінде атиіоңқай
деп те аталына береді40 41.

Неге екенін қайдам, Н. И. Ильминский борык,ты «қа-
мыстын тамыры» деп жазыпты'11. Қамыстың адам жеуге
жарайтын ақ түсті тамырсабағын халық борык, деп емес,
сүйрік деп атайды. Сүйрікті өзіміз тәттілігіне қызығып
бала кезімізде көп жедік. Осы секілді қамыстың әлі то-
лық өсіп жетілмеген, балғын да балаусалы жас кезінде
к,үрак, аталынатындығы да көпшілікке аян болар деп ой-
лаймыз.

Қейде бір өсімдік халық арасында әр түрлі атаулар-
мен де аталына береді. Мәселен, ғылыми әдебиеттерде кө-
бінесе шытырлак, (недотрога) аталатын өсімдік антушы-
сына қарай бір жерде — шыңкетер аталынса, екінші жер-
де ол — шыңқетпе, үшінші жерде — жылауык, аталына-
ды42 43.

Ал орысша «первоцвет» (латынша аты — примула)
аталатын өсімдіктің қазақша атауы бұдан да асып түсіп-
ті. Ол бірде бәйшешек, қозыгүл аталынса, екіиші жерде
—жауқазын, запыран, үшінші жерде — наурызгүл, нау-
рызшешек, наурызек аталынған13.

Бұлардың біреулері әдеби немесс гылыми атаулар
болса, екіншілері — халықтық не жергілікті, ал үшінші-
лері — диалектілік атаулар болып табылады. Бұлай болу-
лары заңды да. Өйткені әр жерде (облыста, ауданда)
тұратын халықтың өэ жерлерінде өсетін әлгі өсімдікке
өздерінше ат қойып алулары таңғаларлық нәрсе емес.

Солай дей тұрсақ та, мұндайларды жетс зерттеп, бай-
ыпты түрде саралай білмесе, тілімізде түрлі түсінбеуші-
ліктер мен шатастырушылықтар, жаңылысушылықтар
көп болары сөзсіз. Мәселен, Т. Мұсақұлов өз сөздігінде

10 Ильминский Н. И. Қиргизско-русский словарь. Изд. 2-ое.
Оренбург, 1903. С. 23.

41 Сонда, 47-6.

42 Игнатъев Б. В. Ботаника. Алматы, 1954. 166-6.; Мұсақүлов Т.
Орысша-қазақша биология терминдерінің сөздігі. Алматы, 1960.
101-6. Арыстанғалиев С„ Рамаэанов Е. Қазакстан өсімдіктері. Алма-
ты, 1977. 153-6.

43 Таубаеө Т. Жасыл әлем ғажаптары. Алматы, 1964. 59-6. Қа-
жымұратов М. Қазақстанда кездесетін пайдалы өсімдіктер. Алматы,
1975. 71-6. Арыстанғалиев С„ Рамазанов Е. Қазақстан өсімдіктері.
Алматы, 1977. 55-6.
(1960) жоғарыдағы бір ғана бәйшешек сөзі арқылыорыс-
ша «курослеп», «подснежник», «первоцвет» аталатын үш
түрлі өсімдікті белгілепті. Ал. С. Арыстанғалиев пен Е.
Рамазанов болса, әлгі жалғыз сөзді (бәйшешек) бұлар-
дан басқа тағы да «тюльпан», «шафран» деп аталатын
екі түрлі өсімдікке балама етіпті.

Сонда қалай? Жоғарыда аталған орысша атаулардың
әрқайсысына балама боларлықтай жеке-жеке сөз қазақ
тілінде болмағаны ма? Жоқ болмаса, бәріне осы жалғыз
сөз жарар деген немкеттілік пе?

Біздіңше, бұл орысша атаулардың тіліміздегі өз бала-
маларын іздеген дұрыс еді. Тіпті болмаған күнде жары-
са қолданылып жүрген жоғарғылардай лексикалық вари-
анттардың әрқапсысына жеке-жеке мән-мағына жүкте-
ген мақұл еді.

Бұл ретте біз екі томдық орысша-қазақша сөздікті
жасаушылардың осы тәрізді сөздердің кейбіреулерін жік-
теп, саралап, әрқайсысына жеке-жеке мән-мағына бер-
гендіктерін құптаймыз. Сөздікшілер жоғарыда сөз болған
«курослепті» (куриная слепотаны)—сарғалдак,, «под-
снежникті» — бәйшешек, «первоцветті» — жауқазын,
цаурызшешек, «тюльпанды» — ңызғалдақ, сарғалдак;
(бұл — «лготик» емес пе?), «шафранды»—запыран —
деп, әрқайсысын бөлек-бөлек сөздермен аударыпты.

Халық тәжірибесінде бір өсімдікке бірнеше ат қою-
мен бірге, бірнеше (екі не үш түрлі) өсімдіктердің бір-ақ
атпен атау да жоқ емес. Мәселеи, ңызылша (свекла) —
техникалық дақыл. Оның ңант қызылша, асханалык, к,ы-
зылша, мал азықтыц ңызылша деген сорттары бар. Соны-
мен бірге, кей жердіц халқы тау беткейлерінде өсетін
(күлін ертеде насыбайға қосатын болған) ңылша (эфе-
дра) өсімдігін де қызылша деп атай береді44. Немесе,
керісінше, осы екеуін де ңылша деп атаушылық бар45.

Әдетте, ңарағаш деп — Алматы көшелерінде емен,
тал, терек, қайыңдармен бірге қатар құрап, сән түзеп
тұратын, әрі жуан, әрі биік болып өсетін, қара қабықты
мәдени ағашты (берест) айтатын болсақ, кей жердіңхал-
қы (Алматы облысы, Кеген ауданы, Саты селосы) соиы-
мен бірге, өзен бойларында жабайы өсетін, онша жуан
емес, бірақ ірі келген, бұтақтарының сойдиған-сойдиған

44 Валиханов Ч. Ч. Собр. соч. Алма-Ата, 1961. Т. 1. С. 280.

45 Қаэак тілінің диалектологиялык сөздігі. Алматы, 1969. 222-6.
тікендері бар, қара түсті қатты ағашты да қарағаш деп
атайды. Ол ағаштың әдсбн аты — шырғанақ (облепиха).

Сондай-ақ, әдеби тілде атк^ұлак, деп — негізінде саба-
ғы сояудай ұзын, тарбақ тамырлы, көп жылдық курай
тектес өсімдік аталынса, екінші бір жердін халқы атку-
лак, деп саңырауқұлақты да айтады.

Ал түйетікен (чертополох) деп бір жердің халкы бізге
ошағанды (татарник колючий) көрсетсе, екінші жердің
халқы жантақты (верблюжья колючка) нұскады. Олар-
дың не себептен солай аталатындығын сұрағанымызда,
ошаған жайында оның ірілігін, бойының биіктігін (100-
125 см), ал жантақ жайында оның түйе сүйсініп жеіітін
тікен екендігін дәлелге келтірді. Мұндай ассоцпация, әри-
ііе, түсінікті нәрсе.

Ескерте кететін пәрсе, бірнеше өсімдіктердің бір-ақ
атаумен (сөзбен) атау — тек халық тілінде гана емес,
ғылыми еңбектерде де көптеп кездеседі. Мәселен, С. Ар-
зымбетовтыц сөздігінде (1955) «боршевик» және «дя-
гиль» деп аталатын скі түрлі өсімдік аюбалдырған деген
бір-ақ сөзбен берілгсн. Сондай-ақ, ондағы «ромашка»,
«льнянка» деген өсімдіктер де крзтабан дсген жалғыз
сөзбен аударылған.

Әлде бұл өсімдіктердің халық тіліндегі қазақша ба-
ламаларын табуға тырысты, әлде омоним атаулардан
мақсатты түрде қашты — әйтеуір, екі томдық «брысша-
қазақша сөздіктің» авторлары жоғарыдағы орысша атау-
лардың біреуін — аюбалдырған (борщевик), екіншісін —
сасықбалдырған (дягиль), үшіншісін----тұймедағы (ро-

машка) деп аударыпты. Ал төртіншісін (шамасы бұл өс-
імдіктің қазақша баламасын авторлар таба алмаған болу
керек) — «сарғыш я көкшіл түсті декорациялық гүл» деп
сипаттамалы түрде түсіидіріпті.

Өсімдік атауларының бұл сияқты сан түрлі, көп қыр-
лы болып келуі — ботаниктерге болмаса, лингвистерге
онша көп қиындық келтіре қоймайды. Қайта, керісінше,
лингвистер үшін бұлар — ұшан-теңіз мол байлық. Тек
сол байлықты мән-мағыналарына қарай саралап, жіктеп,
бір-бірінен ажырата білу керек.

Осы тұрғыдан алғанда бұл жерде белгілі бір өсімдік-
тің әдеби атаумен бірге оның ғылыми, халықтық, жергі-
лікті, диалектілік атауларының да болатыидығын айт-
кан жөн.

Әдеби атау деп — өсімдіктердің екінің бірі білетін,
әдеби тілімізде кең түрде қолданылатын, байырғы атау-
ларын айтамыз. Ғылыми атаулар да осыларға жакын.
Олар — ботаиика ғылымында қалыптасқан тұрақты
атаулар. Кез кслген ғылыми әдебиеттерде белгілі бір өс-
імдік бір ғана ғылыми атаумен аталынады.

Ал халықтық атау дегеніміз — әлгі өсімдіктіқ әдеби
не ғылыми атауынан басқа, оған халықтың өздері қойып
алған атаулары. Бұлар негізінен дыбысталуы жағынаи
құлаққа жатық, халықтық сөздер болып келеді. Мыс.:
құсқонбас, томарбояу, қозықұйрық, итсигек, уқорғасын,
ақтаспа, иіайшөп, сиырсілекей, торсылдақ, шыңқетер, са-
сыр, т. б.

Кейде бір ғана өсімдікке әр жердің халқы өздерінше
әр түрлі ат қойып алады. Бұл жағынан өсімдіктердің ха-
лықтық атаулары олардың жергілікті атауларымен аста-
сып, ұштасып жатады.

Ал диалектілік атауларға келсек, олардың әдеби тіл-
де баламалары болады. Олар тек белгілі бір территория-
да ғана қолданылып, сол аймаққа ғана қызмет етеді.

Бұл айтылғандарға қарап, жоғарыда көрсетілгендей
кез келген өсімдіктс тэрт-бес түрлі атаудың болуы шарт
екен деп қалуға болмайды. Негізінде бір өсімдікте ха-
лықтық тәжірибеге сүйенілген бір гапа атау болады.
Оның әдеби атауы да, ғылыми атауы да сол халықтық
сөздің (атаудын) негізінде жасалынады. Бұл тұрғыдан
алғанда, өсімдіктердің ғылымн атаулары ретінде кебі-
несе олардың әдеби не халықтық атауларының бірі алы-
натындығын ескерте кеткен жөн. Мыс.: арпа, бидай, тал,
терек, көде, жусан, бетеге, т. б.

Өсімдіктердің әдеби немесе ғылыми атауы болып, кей-
де олардың жергілікті я дналектілік атауларының бірі
болуы да ғажап емес. Мыс.: аскөк (укроп), айылжуа
(чеснок), аңгмек, басыпалды, бол-болды (қауын түр-
лері), бзрпі (таулы жерде өсетін, биіктігі 30 слі-дей дәрі-
лік шөп), нарғызыл (ерте пісетін, дәні кішірек келген
қызыл түсті бндай сорты), сұңғыла (қауын-қарбыз ара-
сына шығатын арамшөп), т. б.

Ғылыми атаулардың халықтық атаулардан едәуір
айырмашылықтары болады. Егер халықтық атаулар
жұмсалынуы жағынан жні, қолданылуы жағынаи еркін-
деу, сан тұлғалы, көп мағыналы болып келсе, ғылыми
атаулар — белгілі бір жүйемен жасалынып, бір ғана тұ-
рақты тұлғада айтылатын, негізінде бір ғана мағыиада
жұмсалынып, тек ғылыми әдебиеттсрде ғана қолданыла-
тын атаулар. Мыс.: ақжелкек (хрен), ақжелке.ч (петруш-
ка), жанаргүл (златоцвет), жалынгүл (горицвет), інжу-
гүл (ландыш), допшагүл (шаровница), жүпаргүл (души-
ца), шөлмасақ (пустынноколосник), желайдар (ветрени-
ца), т. б.

Ғылыми атаулар көбінесе екі сөздің (түр мен туыстың
немесе туыс пен тұқымдастың) тіркесінен жасалынса
(мыс.: лалагүлдер түқымдасы, лалагүл туысы, бүйрала-
лагүл деген сияқты), халықтық атаулар көбіиссе бір сөз-
ден, оның қосымшалы, қосарлы түрлерінен иемесе екі
сөздің бірігуіиен, я болмаса кірігуінен жасалынады. Кей-
де ол екі сөздің тіркесінен де (бұғы мүгі, сәмбі тал, т. б.),
тіпті бүкіл бір сөйлемнен де құралуы мүмкін. Мыс.: ақ
ешкінің жапырағы, аюдың ақ дзрісі, орман жаңғағы, т. б.

Өсімдіктердің ғылыми атауларының ішінде (біз қа-
зақ тіліндегі ғылыми атауларды айтып отырмыз) олар-
дың әдеби я халықтық атаулары болмағандықтан неме-
се зерттеуші оларды білмегендіктен латын, орыс тілдері-
нен калька жолымен сөзбе-сөз аударылынып алынған
аударма атаулар да мол болады. Мыс.: елекшөп (сит-
ник), жүлдызшөп (звездчатка), ңарғашөп (воронец),
қүмдақшөп (песчанка), үяшөп. (гнездовка), саздаңшөп
(болотник), семсершөп (мсч-трава), жүлдызжеміс (звез-
доплодник), жүнжеміс (шерстоплодник), мүйізжеміс (ро-
гоплодннк), аққылтан (бслоусник), үшқылтан (трище-
тинник), тоғызқылтан (девятностник), аламасақ (разно-
колосочник), бүрандагүл (скрученник), дзуаяң (долго-
ног), мыстүс (медноцвет), қалыңқанат (толстокрыл),
сегізмүйіз (восьмирог), түксабақ (шерсгостебель-
ник), т. б.

Аталған тілдерден аударылмай, тікелей алына салын-
ған ғылыми атаулар да көп: вудсия, телиптерис, сальви-
ния, марсилия, плаун, гидрилла, валлиснерия, пеннисе-
тум, птилагростис, цинна, хлорис, бекманния, молиния,
келлерия, трисетария, схиэмус, клоподиум, катаброэа,
вульпия, буассьера, голосхенус, дихостилис, фимбристи-
лис, кобрезия, мерендера, корольковия, ринопеталюм,
ллойдия, унгерния, микростилис, липарис, гудиера, гер-
миниум, епипогон, маклюра, париетария, т. б.

Олардың ішіиде тіпті қолдан жасалынған өсімдік
атаулары да жоқ емес. Мыс.: батат, катрен, қыж, беэе,
гүлзардақ, жіптаспа, қүмар, тарбақ, тарна, сырғын, бар-
баре, ғыш, жасаң, жестер, кәдіш, қаттабас, тырса, ша-
тырақ, т. б.

Сондықтан болар, ғылыми атаулардың ішіпде дыбыс-
талуы жағынан, тосындары мен тұлғалары жағынан бір-
өңкейлері аз кездсспейді. Бірақ олардық саны қанша де-
генмен шектеулі (аз). Ал халықтық атаулардың саны
олардан әлдеқайда көп.

Солай бола тұрса да, халықтық атаулардың бәрі бір-
дей ғылыми атаулардын қатарында ұшыраса бермеуі
мүмкін. Оның себебі, халықтық атаулар, біріншіден, то-
лық жиналмай жүр, екіншіден, олар тіпті аз зерттелін-
ген. Сондықтан да, халықтық атаулар өсімдіктердің өз-
дерімен, олардын. атауларымен айиалысушы ғалымдар-
дың қаламына аз ілігеді.

Ал шын мәнінде өсімдіктердің халықтық атаулары
көбінесе ел ішінде, халықтың ауызекі сөйлеу тілінде жні
айтылып, тілімізде молынан ұшырасады. Қөркем әдебнет
беттерінен де берік орын алады. Халықтық атаулардың
омонимдік, антонимдік, сннонимдік сыңарлары, фонети-
калық, морфологиялық, грамматикалық, лексикалық
варианттары мол болады.

Халықтық атауларға тэн ерекшеліктердіц бастысы —
ол жасалуы жағынан тым қарапайым, ат қою мотивемі
халыққа жақсы таныс, мағынасы жағынан елдің бәріне
түсінікті сөздер болып келетіндігі. Олардың мотивемдері
ретінде әсіресе төрт түлік мал атаулары мен аң, құс
атаулары, түрлі жан-жануарлар мен құрт-құмырсқа,
жәндік атаулары, олардың дене мүшелерінің атаулары,
сондай-ақ, табиғат құбылыстарына қатысты: тау, тас,
құм, жер, су, жел, ай, күн, түн деген сияқты сөздер мен
әр түрлі түсті білдіретін: ақ, көк, қара, сары, қоңыр, кө-
гілдір тәрізді сездер жәие өсімдіктердің иісі мен дәмі,
көлемі, өсетін жері, шаруашылық маңызы, т. б. ерекше-
ліктері мен қасиеттерін көрсететін сөздер басты роль ат-
қарады.

Мотивем болған ол сөздер жайында біз кітаптың
«Өсімдік атауларыныи морфологиялық құрылысы» де-
ген тақырыпта арнаны сөз етеміз. Сондықтан бұл жерде
оларға тоқталмай-ақ, жалпы мотив, мотивем, мотивация
дегеніміз не? — дегенге ғана қысқаша түсінік бере кете-
лік.

Мотивем, мотивация деп — әдетте, атау сөз бен сол
сөз белгілеп тұрған реальды зат арасындағы мағыналық
байланысты айтады. Оның мәні мынада.

Әрбір өсімдіктің өз басында көптеген ішкі-сыртқы
мәнді-мәнді белгілері болады. Белгілі бір өсімдйске ат
қоярда сол белгілердің адам санасында берік орныгып
қалған ерекше біреуі мотивем болып таңдалынады.
Яғни әлгі өсімдікке ат қою үшін, оның ең басты белгісі
негізге алынады. Айталық, түйетікен деген атаудың қоп-
ылуына, бірінші кезекте, сол өсімдіктің тікен екендігі
(ерекше белгісі), екінші кезекте, оны түйе малының сүй-
сініп. жейтіндігі (шаруашылық маңызы) немесе бойы,
көлемі жағынан оның «түйе сияқты» ірі болуы (бір нәр-
сегс теңеу) үлкен себепші болып тұр.

Немесе көкғалдақ атауын алалық. Мұндағы «кәк»
сөзі өсімдік гүлінің түсін көрсетіп тұрса, «ғалдақ» сөзі
оның кандай өсімдік екендігіи, яғнн гүл екендігін білді-
реді46. Таусагыз дегсн атау да осы сияқты. Біз ол арқылы
өсімдіктің «тауда есетіндігін», пайдалылығы жағынан
«сағыз» беретіндігін байқаймыз.

Мотпвемдерінің бірдейлігіне қарай әр түрлі өсімдік-
терге қойылатын атаулар да бірдей болып шығады. Яғнп
соның әсерінен тілімізде неше түрлі омоним сөздер жа-
салынады. Мысалға сарбас/сарыбас сөзін келтірелік.
Ол біраз авторларда орысша зверобой*7 48 49, крестовник*3,
жерушникА0, сурепка50 аталынатын әр түрлі өсімдіктср-
дің қазақша атауы ретінде алыныпты. Бәріне ортақ нәр-
се — гүлдерінің сары екендігі ғана. Болмаса олар бір
ғана атаумен аталынатын өсімдіктер смсс.

Дәл осы тәрізді, Т. Мұсақұловтыц сөздігінде (1960)
орысша «анютины глазки» және «иван-да-марья» деген
екі түрлі өсімдік бір ғана үкікөэ деген атаумен беріліп-
ті. Гүлдерінің тұрпаттары жағынан олардың үкінің көзі-
не ұқсайтыны рас. Болмаса, бұл өсімдіктер өз алдына
жеке-жеке туысқа жатады. Мәселен, «анютины глазкн»

46 «Ғалдақ» сезі көне түркі тілінде «гүл» дегеп мағынада жұм-
салған. — К,. Б.

47 Павлов Н. В. Растнтельное сырье Қаэахстаиа. М.; Л„ 1947.
С. 356; Мүсақұлов Т. Биология терминдерінің орысша-қазақша сөз-
дігі. Ллматы. 1960. 61-6.

48 Арзымбетов С. Орысша-қаэақша ауылшаруашылык свадігі.
Алматы. 1955. 113-6.; Юндин И. А. Травы. Алма-Ата. 1968. С. 231.

49 Арыстанғалиев С., Рамазанов Е. Қазақстаи өсімдіктері. Алма-
ты. 1977, 101-6.

50 Қазақстан ауыл шаруашылығы. 1962. № 6. 43-6.
— шегіргүлділер (фиалковых) тұқымдастарына жата-
тын шөптесін өсімдік. Оның гүлдерінің түсі әр түрлі.
Соңғы кеэдердегі ботаннкалық әдебнеттердегі қалыпта-
са бастаған ғылыми атауы — шегіргүл. Ал «иван-да-
марья» — сабынкөктер (норичниковых) тұқымдастарына
жататын жартылай арамшөп. Гүлдерінің түсі — сарғыш
көк51.

Әдетте, бір ғана өсімдікке белгілі бір жердің адам-
дары бір белгісіне қарай ат қойса, екінші жердің адам-
дары оған екінші белгісіне қарай, үшінші жердің адам-
дары үшінші белгісіне қарай ат қойып алатын жағдай-
лар да бар. Айталық, орысша «подорожник» деп аталы-
натын өсімдік өсетін жеріне қарай — жолжелкен,
сужапырақ аталынса, оны ненің жентіндігіне қарай —
бақажапырак,, тартаржапырақ аталынады. Сондай-ақ,
әлгі өсімдік ерекше белгісіне қарай — мыңтамыр, бір
нәрсеге ұқсастыгына қарай — қозықұлақ, бүргедзн ат-
алынса, емдік қасиетіне қарай ол — тәуіпдәрі, иманжа-
пырақ деп те аталына береді.

Ендешс, бір өсімдікке әр түрлі ат қойылып, тілімізде
өсімдік атауларына байланысты синоним сөздердің не-
месе лексикалық варианттардың көп болу себебі —оған
ат қою кезіндегі таңдалынған мотивемдеріне байлаиыс-
ты екен. Олай болса, бір ғана өсімдіктің халық тілінде
біреу емес, бірнеше атауының болу сыры, міне, осында.

Ботаника ғылымы бойынша өсімдіктер әдетте клас-
ка, тұқымдасқа, туысқа, түрге бөлінетіндігі белгілі.
Класс, тұқымдас дегечдер ірі-ірі топтардың атаулары.
Ал туыс деген әрбір жеке өсімдікке қатысты нәрсе.
Мәселен, к,айық— көп ағаштардың біреуінің ғана аты.
Оның басқа ағаштардан түр-түсі, сүрегі, жапырағы, өсе-
тін жері жағынан елеулі айырмашылықтары бар. Сон-
дықтан қайық сөзі өэ алдына жеке туыс аты болып есеп-
телінеді.

Туыс аты әдетте дара атпен де, қосарлы (бинарлы)
атпен де аталына береді. Дара ат дегеніміз — әрбір же-
ке өсімдік туысы бір-ақ сөзбеи белгіленеді деген сөз.
Мыс.: қайық, тал, терек, үйеңкі, т. б. Ал қосарлы ат деп
— бір өсімдік туысының екі сөэден тұратын атаумен ата-
лынуын айтамыз. Ол екі сөэ кейде біріккен болуы да
(Мыс.: итмұрын, құртқашаш, түйетабан, т. б.)„ кейде

61 Словарь русского языка (в четырех томах). М„ 1985. Т. 1.
С. 41, 627.
бірікпей, тіркес түрінде де келуі мүмкін (Мыс.: африка
тарысы, грек жаңғағы, қытай пияэ, т. б.). Бұл сияқты
атаулар — екі сөэден тұратынына қарамастан бір ғана
өсімдік туысынық атаулары. Ондайлар, мейлі бірге жа-
зылсын, мейлі бөлек жаэылсын, сөздіктерде жеке өсім-
дік атауы ретінде қарастырылып, өэ алдына бөлек ре-
естрге шығарылғаны жөн. Амал не, біэдін сөздіктері.міз-
де бұл мәселелер әр уақыт ойдағыдай бола бермейді.
Мысалға өрік, қара өрік, сары өрік атауларын алалык.

Өрік (абрикос) деп — ел арасына кең тараған жеміс
ағашын айтады. Оның жемісі домалақ, түсі ақшыл сары,
еті құрғақтау, дәмі тәтті. Жемісінің түсіне қарай бұл
жеміс кейде сары өрік деп те аталына береді. Ал қара-
өрік (слива) дегеніміз52 — ағашы да, жемісі де сары
өріктен мүлде басқа жеміс ағашы. Бірақ мұның да жемі-
сі сүйекті, етті, домалақ келеді. Тек жемісі сары өрікпсн
салыстырғанда ірілеу, түсі қара көк немесе қара қош-
қыл. Жеміс еті сулылау, дәмі қышқылтым. Оның ағашы
тікенекті болып келген ерекше бір сорты бар. Аты —
алхоры (терн, терновннк, терника, терняк). Кейде ол
шомырт деп те аталына береді53.

Егер орысша «абрикос» сөэіиің қазақша баламасы
өрік немесе сары өрік дейтін болсақ, онда қара өрікті
(сливаны) оның «түсі қара түрі» деп білуге, солай деп
анықтама беруге мүлде болмайды. Сөздіктерде олардың
бірін бөлек жаэып (сары өрік), тіркес ретінде алған жөн
де, ал екіншісін біріктіріп жазып (қараөрік), реестрге
шығарған дұрыс. Олай етсек, бұл сияқты өсімдіктердің
жоғарыда айтылған ерекшеліктері меп қасиеттерін ес-
керген болып табыламыз.

Сондай-ақ, ат бұршақ және ас бұршақ атауларын
салыстырып көрелік. Бір қараған кісіге бүлардың бір-
бірінен ешқандай айырмашылықтары жоқ сияқты көр-
інуі мүмкін. Шындығында бұл атаулардың арасында да
жер мен көктей айырмашылықтар бар. Айталық, атбұр-
шақ (боб немесе боб конский) атауының құрамында
бұршақ сөэі тұрғанымен оның бұршақ өсімдігіне ешқан-
дай қатысы жоқ. Ол өз алдына жеке бір өсімдіктің аты.
Ал ас бұршақ дегеніміз — бұршақ (горох) дақылының
тағамдық сорты. Оның жем бұршақ деген де түрі бар.

52 Бұл сөз орфографиялык сөэдікте бөлек жазылғаи. — қ. Б.

53 Арзымбетов С. Орысша-казакша ауылшаруашылық сөздігі.
Алматы. 1955. 239-6.; Орысша-казакша свздік. М„ 1954. 811-6.
Ол — бұршақтың малға жем үшін өсірілетін сорты. Сөз-
діктерде бұлардың осы қасиеттері ескеріліп, ат бұршаң
атауы орфографиялық сөздікте бөлек жазылғанына қа-
рамастан біріктіріліп жазылып, реестрге шығарылуы
керек те, ал ас бұршаң пен жем бұршаң бұршақ дақы-
лының түрлері ретінде белек жазылған күйінде тіркес
қатарына енгені жен.

Бір ғана туыс болып табылатын бір өсімдік бірнеше
түрлерге немесе сорттарға бөлінетіндігі белгілі. Бұл жер-
де біз тек жеке туыс атауы ғана емес, бір туыстың түр-
лері мен сорттары да қосарлы номенклатурамен (екі
сөзден тұратын атаулармен) аталына беретіндігін айт-
қымыз келеді. Мәселен, жоғарыда сөз болған қайың
туысының мынандай түрлері бар: аң қайың, ңызыл қай-
ың, қотыр ңайың, түкті қайың, Алатау қайы-
ңы, т. б.

Сөз табы тұрғысынан қарағанда өсімдік атауының
түрлік белгісі (ақ, қызыл, қотыр, түкті, Алатау) — сын
есім, ал туыстық белгісі (ңайың сөзі — зат есім қызме-
тін атқарады. Яғни, туыс түрлеріне қатысты қосарлы
атаудың бірінші сыңары сол өсімдіктің өзіне ғана тән
басты ерекшелігін: не түрін, түсін, не сапасын, не өсетін
жерін немесе айырықша бір қаснетін, ал екінші сыңары
оның қай туысқа жататындығын көрсетеді.

Бірақ, ескерте кететін нәрсе, осы тәрізді екі сөзден
тұратын атауы бар өсімдіктердің бәрін бірдей белгілі бір
өсімдіктің түрлері ретінде қарастыруға болмайды. Мы-
салы, жусан сөзіне байланысты тілімізде қосарлы атиен
аталатын мынандай есімдік атаулары кездеседі: аңбас
жусан, аң жусан, арам жусан, арңар жусан, ащы жусан,
боз жусан, бөрте жусан, дермене жусан, желбас жусан,
кер жусан, кермек жусан, көк жусан, көкпек жусан, ңа-
ра жусан, ңасңа жусан, ңой жусан, ңурай жусан, мық
(мыңыр) жусан, нар жусан, сарбас жусан, сары жусан,
талшың жусан, тамыр жусан, тырбың жусан, шағыр жу-
сан, т. б.

Бұлардың ішіндегі аңбас жусан, көкпек жусан, шағыр
жусан, дегендер жусан түрлері емес. Аңбас жусан —
мыңжапырақ туысының бір түрі. Оны кейде аңшелек деп
те, мыңжапыраң деп те атай береді54. Көкпек жусан —
алабота туысына, шағыр жусан — тасжарған туысына
жатады.

м Қазақ Совет Энциююпедиясы. 1972. 1-т. 202-6.
Өсімдік атауларыныд түркі тілдері

қаз.	1 қ-қалп.	1 иог.	I башқ.	| тат.	қ-балқ.	| қырғ.
арпа	арпа	арпа	арпа	арпа	арпа	арпа
бидай	бидай	бийдай	бойзай		будай	буудай
тары	тары	тары	тары	тары	тары	таруу
алма	алма	алма	алма~	алма ~	алма	алма
алмұрт	алмурт~ нашуаты	армыт ~ кертпе	алмағас ғруша	алмағач ғруша	кертме	алмурут
еріқ	ерик ~	куреге	орок	брек	шаптал	брук
жүзім	~өрик жузим	(ор.) йузум	виноғрад	йбзем	(нр.) жузум	жузум
шне	шие	албели	сейа~	чийа ~	балпй те-	чие~
карақаі	сморо-	сморо-	алыча	~чейә~ ~алуча к.арағат-*-	рек (ир. беһлн) дуғум	алча алабалы қарақат
таңқу-	дйна малипа	дина малина	қурай	қарлыған қурай	наиық	дан
ран бүлдір-	ежеаика	булднргеи	йелеге қара	жилаге к.ара	кара	қуурай маймын-
ген долаиа қайың	қайың	қайын	ббрзбган дунала Қайын	ббрлеган дулаиа қайын	наиық жабыш-  мақ	жаи долона қайың
қара- ғаш қарағай	қарағай	карағай	қара қайын қарағай	қарағач  параг	қайыи  нарат	қара жығач кыэыл
емеи	емен	эмең	иман	(мон.) пмаи	(мон.) эмсн	қарағай эмеп
тал	тал	тал	тал	тал	тал	тал
терек	тсрск	ақ терек	ақ тирак	тирак	ақ терек	терек
арша	арша		артыш	арча	шкнлди	арча
тобылғы  қамыс	ақбилек	ғамыс	йерек қураһы ламыш	губылғи к.амыш		табылғы  ^амаш
кендір		кендир	^теи ~	киндер	кендир	кеидир
жусаи	жусан	іувсаи	гарма арем	зрем	лыбата	эрмен
алабота	алабота	злабота	алабута	злабута	ор.)	алабата

Ал қалғандарының бәрі де жусан туысының түрлері.
Сондықтан жоғарғы үшеуі жеке туыс атауы ретінде бір-
ге жаэылып, сөэдіктерде атау сөз қатарына шығарыл-
ғаны жөн де, ал қалғандары бөлек жазылып, жусан ре-
естріне тіркес ретінде берілгені орынды. г
52
бойынша салыстырма кестесі

алт.	өэб.	ұйғ.	аэерб.	түрікм.	хак. 1	кене түрк.
арба	арпа	арпа	арпа	арпа	арба ~ас	агра
буудай	буғдой	буғдай	буғда	бұғдай	пуғдай	биуба)
тараан	тариқ	тернк	дары	дары	проса	сагіү
яблоня	олма	алма	алма	алма	яблоқ ағаэы	аіша ~ аіігліа
груша	олмурут- ноқ~наш аатп	амута ~ нашпут	армуд	эрмыт	ғруша '	аппиі
абрнкос	урик	брук ~ урук	арик~ гайсы	эрнк	абрикос	загіү егйк
вниоғрад	уэум	үзүм	уэум	узум	виноғрад	ихигп
вишня	чийа ~ ~алча~	алча	олуч ~ал- балы	алча улже	вншия	
карағат	~ олволн корағат	сморо- дина	ғарағат	ғарағат	харағат	
ағаш ііийлек	булдур- гуи ~ май муичақ	кала ібөлжур- гән ~ малнна	моруғ (ар.)	малива	ағас чистеги	крга
қара ағаш- ііийлек	маймун* жан	кара бблжур- га н	ббйурт каи ғанын	ббвурслен  ғайыц	ежевиқа	
толопын, ағажы	дулана	долана	йемишаи ғайын	йемшан ғайын	тооағаэы	ішііі
кайың	қайии	қейпн	гарагач	ғарағач	хаэың	ца]Тп
қарағай	қаирэғоч	қарий-	ша.м	сосна	харағай^*	цэгаүас
	кара- ған	ағач  қариғай	(ағачы)		харахааы	ііұдаг
эрмен	эман ~ болұт	емап	палыд	пмеи	дуб	
	тол	тал	тал ~ сойуд	тал^ совут	тал	іаі
терек	терақ	терәк	ағгағо- аағ	дерек	тирек	іегак
арчын	арча	арча	ардыч	арча	арчын	агііс
табылғы	тобулгы	тевилга	йулғун		табылғы	іаЬТІдп
камыш	камиш ~ соэ	камуч	ғамыш	ғамыш	тростник	)І2
кендир	кендир~ наша (ар)	кәндир ~ чигә	кандир	кендпр	кандир	кегкііг
иаду блоң	эрмон  шура	а.мэи  лойла	йовшан	йовшан  сслма	чыстығ от  хырлых	Іаузап  Ьйзіаіі

Әрине, бұл айтылғандарға қарап, туыс атаулары, егер
олар екі сөзден тұрса болды, тек бірге жазылуы керек
деген ұғым шықпауға тиіс (Ал екі сөзден тұратын түр
атаулары әр уақыт болек жазылады, — Қ. Б.). Қейде
қосарлы атпен аталынатын туыс атауларының өздері де
бөлек жазылуы мүмкін. Мәселен, құтырған к,ияр, тығын
ағашы, кокос пальмасы, судан шөбі, т. б.

Көтерілген мәселеге байланысты бұл жерде айтпай
кетуге болмайтын тағы бір нәрсе бар. Ол — өсімдіктер-
дің түр атауларының бәрі бірдсй тек қосарлы атаулар-
мен ғана аталына бермейтіндігі жайында.

Өсімдіктердің түр атаулары халық тілінде әр уақыт
қосарлы атаулармен аталына бермейді. Кейде олар туыс
атаулары сияқты дара атаулармен де аталына алады.
Мәселен, жусанның әдетте к,ара жусан деп аталынатын
түрі- бір жерде — майқара, екінші жсрде — майшағыр
деп те аталынады. Бұлай аталынуына қара жусанның
мал үшін, әсіресе кой малы үшін майдай жағатындығы
бірден-бір себепші болып тұр.

Өсімдіктің жеке сөзден (сөз тіркесінен емес) тұратын
бұл сияқты түр атаулары ғылыми әдебиеттерде де кез-
десіп қалады. Айталық, Т. Мұсақұлов өз сөздігінде
(1960) «акаңияны» — қараған деп, «акаңия белаяны» —
ак, қараған, «акация желтаяны» — сары ңараған, «ака-
ция степиаяны» — боз ңараған деп аударған. Ал «ака-
ция песочнаяны» — қоянсүйек деп алыпты. Дұрысында
мұны құм қараған деп алған жөн еді. Оның қоянсүйек
атауы құм қараған деген бинарлы атауынан кенін, үтір-
ден сон, лексикалық вариант ретінде келтірілсе де жа-
райды.

Сондай-ақ, аталғаи сөздікте: «лебеда» — алабота,
«лебеда белая»—ақ алабота, «лебеда бородавчатая»—
жалманқұлақ, «лебеда татарская» — көкпек деп алын-
ған.

Бұлай, бір өсімдік түрлерінің әр түрлі дара атаулар-
мен аталынуы — халық тілінде бар құбылыс. Сондық-
тан, Т. Мұсақұловтың жоғарғыдай саралауын біз теріс
дей алмаймыз. Дегенмен де, көрсетілген сөздік — биоло-
гиялық мақсаттағы сөздік болғандықтан ондағы өсімдік
туысының түрлері алдымен ғылыми атауларға тән бинар-
лы (қосарлы) атаулармен аталынып, содан кейін барып,
олардың жеке сөзден тұратын халықтық атаулары кел-
тірілгені орынды болған болар еді.

Қысқасы, өсімдік атаулары — сан алуан және әр
қилы. Олардың әрқайсысының мән-мағыналарын, қыр-
сырларын, айырмашылықтарыи тани білу, ажырата алу
— ботаниктер үшін де, лиигвистер үшін де ең басты және
аса кажетті міндет болып табылады.

&
ӨСІМДІК АТАУЛАРЫНЫҢ. ЛЕКСИКА К.ҰРАМЫ

Қазақ тіліндегі өсімдік атауларын құрамы жағынан
ён, алдымен: 1) төл өсімдік атаулары және 2) басқа тіл-
дерден ауысқан (кірме) өсімдік атаулары деп екі топқа
бөлуге болады.

Төл өсімдік атаулары өз ішінде: а) түркі тілдеріне
ортақ өсімдік атаулары және ә) қазақ тілінің өзіне
ғана тән өсімдік атаулары болып тағы да екіге бөлінеді.

Лл басқа тілдерден ауысқан өсімдік атаулары:
а) араб-парсы тілдерінен ауысқан өсімдік атаулары,
ә) монгол тілі мен қазақ тілдеріне ортақөсімдік атау-
лары, б) орыс тілінен ауысқан өсімдік атаулары болып
үшке жіктелінеді.

Енді осылардың әрқайсысына жеке-жеке тоқтала-
лық.

1.	Төл өсімдік атаулары

а) Түркі тілдеріне ортақ өсімдік атаулары

Түркі тілдеріне, соның ішінде қазақ тіліне де ортақ
өсімдік атаулары — тіліміздегі ең әріден келе жатқан
көне атаулар. Олар — негізінен түркі халықтары мекен
еткен аймақтарға тән, шаруашылық маңызы зор, күн-
делікті тұрмысқа пайдалы: аріиа, иіыріиа, емен, қарағай,
тал, қарағаш, жеке, шие, царақат, ырғай; арпа, бидай,
сұлы, крнақ; кендір, балдыр, бүлдірген, көде, бетеге,
т: 6. осылар сияқты ағаш, бұта, жеміс-жидек, астық, шөп
атаулары.

Оқырмандарға нақтылы мәлімет беру үшін, алдымен
көне түркі жазба ескерткіштерінің тілінде қандай өсім-
дік атаулары кездесетіндігін атап өтелік. Ол үшін, бі-
рінші кезекте, XI ғасырға тән Махмуд Қашқаридың
«Диванына» жүгінеміз. Онда түркі тілдерінің (бәріне
болмаса да) біразына ортақ, оның ішінде қазақ тіліне
де тән мына сияқты өсімдік атаулары кездеседі: айва
(ау)а), алма (аіта), андыз (апбиг), арпа (агра), арпа-
ған (аграүап), бидай (Ьи-усіа)), жақғақ (]'аүад), жуа
()ауа), жусан (іарсап)/)аҮ5ап), жекен ()екап), жоқыш-
қа Оогипсда), жузім (йгйт), жыңғыл ()Пүип), кекіре
(кекга), қабақ (цаЬад), қайық (да)іп/яа6т), қақбақ
(цатуац), қамыс (датіз), қараған (цагадап), қарамық
(цагагпиц), қара от (цага оі), қара өрік (дага егіік —
слива), қауын (цаүип/ца)ип), құлмақ (цитеац), қышы
(дісі), өрік (егіік), сарымсақ (затигвац), сары өрік
загіү егіік — абрикос), сөгет (зо^йі), таА (іаі), тары
(іагіү), терек (Іегак), тобылғы (іаЬТІди), тұрма (іиг-

та — редька), түт (Ні), ши (сі-у), т. б55

Бұл сияқты ортақ атаулардың біразын XIII—XIV ға-
сырларға тән көне қыпшақ тілінің әйгілі ескерткіші —
Кодекс Куманикустен де ұшыратуға болады. Мыс.: алма
(алма), алмұрт (армут), арпа (арпа), бадам (бидам),
бидай (боғдай/бодай/буғдай), бұрыш (бурч), жүзім
(йүзім/үзум), қабақ (қабақ), к,аудан (қавдан), қауын
(кавун/қовун/қоун), қайық (қайың), қамыс (қамуш/қа-
мыш), қияр (қыйар/қыар/хыйар), қүрма (хорма), лимон
(лимон), нүт (нохут), өрік (срік), сарымсақ (сарым-
сақ), тары (тары/дары), терек (терек), шаттауық (чат-
лавуқ), іиабдалы (шафталу), інжір (інжір), т. б.56

Әрине, түркі тілдеріне ортақ өсімдік атаулары бір
бұлар ғана емес. Тілімізде түркі тілдеріне ортақ бұлар-
дан басқа да өсімдік атаулары жеткілікті. Олардың бә-
рін бұл жерде түгел атап жату шарт бола қоймас. Де-
генмен де салыстыру мақсатында ол ортақ атаулардың
біразын 2-кестеден көруге болады.

ә) Қазақ тілінің езіне тән есімдік атаулары

Қазақ тіліне ғана тән өсімдік атауларына бертінде,
яғни қазақ тілі ұлт тілі болып қалыптасқаннан кейін
жасалған, тек өзіне ғана тән, бірлі-жарым болмаса бас-
қа түркі тілдерінде кездеспейтін өсімдік атауларын
жатқызамыз. Олардың мейлі түбір сөз болсын, мейлі
туынды немесе біріккен сөз болсын мағыналары түсінік-
ті болып, дыбыстық құрамынан-ақ түп-төркіні, мән-ма-
ғынасы сезіліп тұрады. Мыс.: ажырык,, боз, •бүрген, ебе-
лек, ермен, жалбыз, жантақ, желкек, изен, күйреуік,
қияқ, қылқан, құрақ, қоға, қылша, қына, мия, мұк, оша-
ған, сасыр, селеу, теріскен, шайыр, шырыш, шытыр, ше-
кілдеуік, т. б.

Әрине, «бертінде жасалған» дегенді шартты түрде

“ Махмуд Қашгари. Девону луғотит турк (Аударған С. Мутал-
либов). Ташкент. 1960—1963. 1—3-т.

56 Құрышжанов А. т. б. Құманша-қазақша жиілік сездік. Алма-
ты, 1978.
ұққан жөн. Өйткені қанша «бертінде» дегенімізбен жо-
ғарыда көрсетілген өсімдік атауларының көпшілігі ха-
лық тілімен бірге жасасып, бірге өмір сүріп келе жатқан
атаулар. Біз ол арқылы тек аталған өсімдік атаулары
басқа түркі тілдеріне ортақ емес, тек қазақ тілінің өзіне
тән екендігін ғана айтпақшымыз.

Қазақ тілінің өзіне ғана тән өсімдік атауларына әсі-
ресе екі сөздің (түбірдің) бірігуі арқылы жасалған атау-
ларды жаткызуға болады. Мыс.: атқула^, аюбалдыр-
ған, балықкөз, биеемшек, дәндіқара, итмұрын, кәрікряз,
киікоты, қарғатұяқ, крянтобык,, қырықбуын, түйеқарын,
саңырауқұлақ, шайшөп, т. б.

Бұлардың бәрі бейнелеу арқылы, яғни бір затты
екінші бір затпен салыстыру арқылы жасалып тұр. Бә-
рініц де берер мағынасы түсінікті, айтар ишараты да
белгілі.

2.	Басқа тілдерден ауысқан өсімдік атаулары
а) Араб-парсы тілдерінен ауысқан есімдік атаулары

Қазақ тіліне басқа тілдерден ауысқан өсімдік атау-
ларының ішіндегі ең көбірегі — араб-парсы тілдерінен
енген атаулар. Олар қазақ тіліндегі өсімдік атаулары-
ның 2,3 процентін құрайды.

Біз қазақ тіліне араб-парсы тілдерінен ауысқан өсім-
дік атауларын анықтау мақсатында Н. Оңдасыновтың'
1969 жылы шыққан «Арабша-қазақша түсіндірме сөз-
дігі» мен 1974 жылы шыққан «Парсыша-қазақша түсін-'
дірме сөздігін», Е. Бекмұхамбетовтың «Қазақ тіліндегі
араб-парсы сөздері» (1977) атты түсіндірме сөздігін жә-
не Л. Рүстемовтың «Қазіргі қазак тіліндегі араб-парсы
кірме сөздері» (1982) деген еңбегін сүзіп шықтық. Бұл
еңбектерде араб-парсы тілдерінен енген делініп, мына
сияқты өсімдік атаулары көрсетілген: алмұрт (әмруд),:
алша (әлучә), анар (әнар, нар), арша (арчә), бадаМ
(бадам), бәдірең/бадыраң (бадрәнг), баклажан (ба-
дәңджан), беде (бидә), беһе (биһ), бұрыш (морч), дар-
быз/ңарбыз (тарбуз/хәрбузә), долана (дуланә), жоңыш-
қа (йондже), жүгері (джухари), жыңғыл (джәнгәл),
запыран (зафран/зағфаран), згйтүн (зайтун), зығыр
(зәғнр), кенеп, (кәнәф), көкнэр (күкнар), күнжіт (күн-
джүд), күләбі (голаби), күріш (горундж/гурәндж), кү-
шала (кучәлә), ңалампыр (қәранфүл), қияр (хиар),
құрма (хорма), қына (хенна/хеннаэ), лала/лалагүл
(ләлә), лзблеме (ләбләбу), лимон (лимун), лобия (лу-
биа), меңдуана (бәнги диуанә), пияз (пиаз), пісте (пэс-
тэ), райхан (рәйхан), раушан (рәушән), сандал (сан-
дәл), сәбіз (бәбз/сәбзи), сүмбіл (сунбил), тамырдзрі
(тамирдару), темекі (тәнбаку), түт (тут), шабдаліиіап-
талы (шәфтәлу/шефталу), шалқам (шәлғәм/шәлджәм),
шамшит (шәмшад), шеңгел (чәнгәл), шынар (ченар),
інжір (энджнр).

Әрине, авторлардың ойлағанындай бұлардың бәрін
де араб-парсы тілдерінен қазақ тіліне ауысқан деп ке-
сіп айту қнын, Әзірше біздің анық білетініміз — осы
өсімдік атауларының араб-парсы тілдері мен түркі тіл-
деріне, оның ішінде қазақ тіліне де ортақ екендігі ғана.
Болмаса бұл сөздердің қайсысынан қайсысына ауысқан-
дығын көрген де, білген де ешкім жоқ, Сондықтан біз
бұл атаулардың ішіпдегі арша, алша, беде, бүрыш, до-
лана, жоңыіиқа, жүгері, жыцғыл, зығыр, күшала, қияр,
қына, пияз, лимон, пісте, сүмбіл, тамырдзрі, тұт, шеңгел
дегендерді жоғарыда айтылған пікірге қарама-қарсы,
яғнн араб-парсы тілдерінен түркі тілдеріне емес, кері-
сінше, түркі тілдерінен араб-парсы тілдеріне ауысуы
мүмкін деп ойлаймыз. Неге десеңіз, біріншіден, бұлар
дыбыстық құрамы жағынан араб-парсы тілдерінеи гөрі
түркі тілдеріне өте жақын, екіншіден, олардың ішіндегі
алша (аіис), арша (агіис), жоңыища (]'огипсда), жың-
ғыл (іііүип), жүгері (]’й§йг), түт (Ш) дегендер XI ға-
сыр ескерткіші болып табылатын Махмуд Қашқаридың
«Диванында» да кездеседі. Мұндағы тамырдзрі атауы-
ның «дәрісі» араб-парсынікі болғанмен «тамыры» сөз
жоқ түркі халықтарының сөзі57 58.

Өз кезінде түркі тілдерінен аға (аха), алып (алп),
арыстан (арслан), асар (асай), бек (бек), боран (бу-
ран), білгір (бильге), жайлау (йэйлағ), жүт (джут),
ңаған (хакан), қатын (хатун), ңүтты (қутлуғ), ошаң
(уджақ), сүққар (сунқур), үлы (улуғ), хан (хан), ша-
тыр (чәтр), т. б. сөздердіБв алған араб-парсы халықта-
ры неге жоғарыдағы өсімдік атауларын да алмасқа.

57 Таіпиг / іатіг — кровеносный сосуд, жнла. Қараныз: Махмуд
Кашғари. Девону., I, 362, 495: Древнетюркский словарь. 1969.
С. 529—531.

58 Рүстемов Л. Қазіргі қазак тіліндегі араб-парсы кірме сөз-
дері. Алматы, 1982. 28-6.; Нұрмағамбетов Ә. Тіл мен тарих шен-
Дёскеиде // Білім және ецбек. 1986.?№ 3. 20-6.
Есте болатын нәрсе, бір-бірімен тарихи, экономнка-
лық қарым-қатынасқа, мәдени байланысқа түскен тіл-
дер ешқашан тек бір жақты ғана әсер етпейді. Олар
бір-біріне керісінше де әсер ете алады.

Бұл тұрғыда араб-парсы кірме сөздерін зерттеген
Л. Рүстемов былай дейді: «Араб және парсы тілдері
өзге тілдердіқ лексикасын толықтыратын қайнар көз
болып қана қойған жоқ. Сонымен бірге араб-парсы тіл-
дері де ғасырлар бойы өздерінің сөздік қорын толықты-
ру үіпін шетел тілдерінен сөз қабылдап, оларды өз тіл-
дерінің фонетика, грамматика жағынаи толық нгеріп,
өзінің лексикалық қорына қосып келді»59.

Осы пікірді жоғарыда көрсетілген өсімдік атаулары
үшін де антуға болады.

ә) Монғол тілі мен қазақ тілдеріне ортақ өсімдік атаулары

Біз қазақ тілі мен монғол тілдерінің сөздіктерін 60
салыстыру арқылы бір-бірімен дыбысталуы жағынан
ұқсас, берер мағыналары бірдей мынандай өсімдік атау-
ларын теріп алдық: алма— алим, алмұрт—алмарад,
анар — анар, арпа — арвай, арша — арц, балдырған —
барчнргана, бидай — буудай, бұршак, — буурцаг, бүр-
ген — бүрэлгэнэ, дарбыз — тарвас, долана — долоогоно,
қалақай — халгай, қарағай — харгай, қараған — хар-
ган, қарақат — хар хад, қарамык, — хармаг, қарбыз —
тарвас, қаяқ — хиаг, қылқан — хялгана, қыяа — хннэ,
мойыл — мойл, өлең — өлөн, сарымсақ — сарнмсаг, те-
мекі — тамхи, тобылғы — тавилга, торақғы — торлог,
тошала— тошлог, тұрма/тұрып — тором, ши— чий, ыр-
ғай — яргай, шырғанақ — чанарган, шай — цай.

Монғол тілінде кездесетіндігіне қарап, кейбір зерт-
теушілерше, бұларды «монғол тіліиен ауысқан есімдік
атаулары» деп тұжырымдай салуымызға болар еді,
әрине. Бірақ олай деуге біздің ғалымдық ұжданымыз
жібермей отыр. Бұл атауларды «монғол тілінен қазақ
тіліне ауысты» немесе «қазақ тілінеи монғол тіліне
ауьйты» деу үшін, бұлтартпас ғылыми дәлел керек. Он-

“ Рүстемов Л. Қөрсетілген еңбегі. 29-6.

80 Базылхан Б. Қаэақша-монғолша сездік. Улаанбаатор, 1977;
Монғолша-казақша сөздік. Уланбатор, 1954; Монгольско-русскнй
словарь. М., 1957; Русско-монгольский словарь. Улан-Батор, 1942.
дай дәлел бізде әзірше жоқ. Сондықтан бұл мәселеде
бәлендей деп кесіп-пішіп тұжырым жасау қиын61.

Дегенмен де, тарихн, мәдени қарым-қатынас болған
тілдерде, сөз жоқ, ауыс-түйіс болмай тұрмайды. Мосе-
лен, В, Қотвич пен Э. В. Севортянның зерттеулеріне қа-
рағанда арпа, өлеқ сөздері түркі тілдерінен монғол тіл-
деріне ауысқан көрінеді62.

Біздің өз байқауымызша, жогарғылардың ішінде ды-
быстық құрылымы, тіркесімі жағынан балдырған, мой-
ыл, тобылғы, тораңғы, тұрма сөздері түркі тілдеріне тән
сөздер сияқты. Егер түркі тілдерінен монғол тіліне ауыс-
қан өсімдік атаулары бар дейтіи болсак, алдымен осы-
ларды айтуға болады. Ал долана, қалақай, тоіиала сөз-
деріне келсек, бұлар түркі тілдерінен гөрі монғол тілде-
ріне жакын.

Тізімдегі алмұрт, анар, дарбыз/қарбыз, темекі атау-
ларының монғол тілінен түркі тілдеріие ауысуы мүмкін
емес. Өйткені бұлардың өздері кезінде араб-парсы тіл-
дерінен түркі тілдеріне ауысқан сөздер. Олар ауысса,
монғол тіліне түркі тілдері арқылы ауысуы мүмкін.

Қазақ-монғол тілдерінде қатар ұшырасатын алма,
бидай, бұршақ, бүрген, қарағай, қараған, қарақат, қа-
рамық, қияқ, қылқан, қына, сарымсақ, ши, ырғай атау-
лары туралы мұны айтуға болмайды. Бұлар — тек қа-
зақ-монғол тілдеріне ғана емес, көпшілік түркі тілдеріне
де ортақ сөздер. Оның үстіне аталған сөздер «Көне түр-
кі тілінің сөздігінде» де кездеседі63. Олай болса, бұл па-
раллелдерді түркі-монғол тілдерінің генетикалық жағы-
нан туыстығының белгісі (дәлелі) деп білген жөн.

61 Мұндай «кііындык» тек бізді ғаиа емес, туркі тіл.іері меи мон-
ғол тілдеріидегі параллельдерді зерттеуші баска ғалы.мдарды да
тұйықка тірегендігі белгілі. Қараныз: Баскаков Н. А. Алтайскнй
язык. М., 1958. С. 36; Убрятова Е. И. Якутский язык в его отио-
шении к другим тюркским, а также монгольским и тунгусо-маиь-
чжурским языкам. М., 1960. С. 75; Бертагаев Т. А. Выступленне па
региональном совещании по вопросам диалектологнн тюркских язы-
ков // Вопросы диалектологии тюркскнх языков. Баку, 1963. Т. 3.
С. 261—262; Сыдықов С. Қ нэученню тюрко-монгольских лексиче-
ских параллелей // Материалы по обшен тюркологип и дунганове-
дению. Фрунзе, 1964. С. 69; Сарыбаев Ш. Ш. Монгольско-казахскне
лексические параллели // Проблема общиостн алтайскпх языков.
Л„ 1971. С. 256.

62 Котвич В. Исследования по алтайским яэыкам. М., 1962, С. 95;
Севортян Э. В. Этимологический словарь тюркских яэыков. М„ 1974.

63 Древиетюркский словарь.^Л., 1969,
б) Орыс тілінен ауыскан есімдік атаулары

Қазақ тіліне орыс тілінен немесе орыс тілі арқылы
баска тілдерден ауысқан өсімдік атаулары да әжеп-
тәуір. Оларды шартты турде уш топқа жіктеп көрсетуге
болады.

Бірінші тол — орыс тілінен сол орыс тіліндегі күйін-
де, яғни ешбір дыбыстық, не мағыналық өзгеріссіз ауыс-
қан атаулар. Мыс/. ананас, антоновка, анис, апельсин,
астра, астрагал, бамбук, банан, баобаб, валерьяна, гла-
диолус, женыиень, какао, кактус, лавр, лотос, магнолия,
маис, мандарин, нарцисс, пальма, папирус, патиссон,
ранет, рапс, рислинг, самшит, соя, томат, термопсис,
турнепс, цитрус, эвкалипт, эспарцет, ярутка, т. б. Бұлар
орысша-қазақша сөздіктерде ешбір тәржімесіз-ақ осы-
лай берілген.

Екінші топ — тілімізде орыс тіліндегі атауымен бірге
қазақша баламасы да жарыса қолданылып жүрген атау-
лар: алоэ— алоэ, жузжылдық; акация— акация, ақ қа-
раған, арахис — арахис, жер жаңғағы; бузина — буэи-
на, аюбадам; капуста — капуста, қырыққабат; карто-
фель — картофель, картоп, картопия; кипарис— кипа-
рнс, сауыр; лилия — лилия, лалагүл; папоротник — па-
поротник, қырыққұлақ, шолпаншаш; ггетрушка — пет-
рушка, ақжелек, ақжелке, ақжелкен; помидор — поми-
дор, қызғанақ, түйекөтен; редька — редька, шомырт;
редиска — редиска, шалғам; роза— роза, раушан; си-
рень —сирень, гүлшетен; сорго — сорго, ақжүгері, қо-
қанжүгері, қонақжүгері; топинамбур — топинамбур,
жер алмұрты, фасоль—фасоль, үрмебұршақ; хрен—
хрен, ақжелкек; шпинат — шпинат, саумалдық; эдель-
вейс — эдельвейс, еңлік, қаргул, таугул, т. б.

Ал үшінші топқа аир (аныр, иір), айва (айва), арбуз
(қарбыз, дарбыз), бадьян (бадиан), баклажан (бадин-
жан, бадинган), жасмин (иасмин, ясмин), изюм (жу-
зім), инжир (інжір), кабак (қабақ), кандык (қандық),
катран (қатыран), лимон (лимун), могар (моғар), муш-
мула (мұшмұла), нут (ноқат), тут (тұт), урюк (өрік),
фундук (піндік), хна (қына), чай (шай), шафран (эапы-
ран) деген сияқты өсімдік атаулары жатады. Бұлар —
бір кезде түркі тілдерінен орыс тіліне ауысқан, кейін
құдды бумеранг тәрізді түркі тілдеріне қайта айналып
келген атаулар.
Айта кететін нәрсе, көрсетілген атаулардыц ішіпдегі
арбуз (п. һагЬІГг), баклажан (п. Ьасііпдап), жасмин
(п. іа&шіп), инжир (п. апдіг), лимон (п. Ііітшп), могар
(а. то^аг), нут (<ноқат<п. пиһікі), тут (а. ійі), фун-
дук (п. Ппбік), хна (а. һіппа), шафран (а. хаіагап) де-
гендер өз кезінде түркі тілдеріне араб-парсы тілдерінен

V

ауысқан көрінеді. Ал чай (сһа) сөзі қытай тілінен ауы-
сыпты64.

Реті келіп тұрғанда жоғарыда айтылғандарға кері-
сінше түркі тілдерінен орыс тіліне ауысқан өсімдік атау-
лары да аз емес екендігін айта кеткен жөи сияқты.

Е. Н. Шипованың «Орыс тіліндегі түркнзмдер сөзді-
гі» деген ецбегі бойынша түркі тілдерінен орыс тіліне
енген (ауысқан) өсімдік атауларының ұзын саны — 88
сөз екен. Бұл атаулардыц бәрін тізіп жатпай-ақ, орыс
тіліндегі өсімдік атауларына байланысты түркизмдердің
сипатын көрсету мақсатында олардың біразын ғана көр-
сетелік. Мыс.: алыча (алша), барбарис (барбарыс),
вишня (бішне), ильм (ілім, ілме), ирга (ырғай), кандиль
(қандыл), киэил (қызыл), лебеда (алабота), рсвень
(раванд), табак (темекі), тальник (тал), типчак/типец
(тебін<теп), фисташка (пісте), череміиа/черемица (са-
рымсақ), чилига (шілік)65, т. б.

Енді қазақ тілінде қалай аталынса, орысша жазыл-
ган ғылыми ецбектерде солай алынып жүрген (кейде
аздаған фонетнкалық өзгерістерге ұшыраған) бір топ
өсімдік атауларын келтірелік: ажрек (ажырық), биюр-
гун (бүйірген), боялыч (баялыш), джантак (жантақ),
джиде (жиде), жузгун (жузген), камыш (қамыс), кара-
гана (қараған), карагач (қарағаш), кейреук (күйреуік),
кенаф (кенеп), кендырь (кендір), кермек (кермек), кок-
пек (көкпек), кок-сагыз (көксагыз), кумарчик (құмар-
шық), кунжут (күнжіт), мартук (мортық), саксаул
(сексеуіл), сарсаэан (сарсазан), тавалга (тобылғы), тау-
сагыз (таусағыз), терескен (теріскен), туранга (тораң-
ғы), чий (ши), шаир (шайыр), шингиль (шеңгел), т. б.

Бұл атаулар, біріншіден, орыс жерінде кездеспейтін

и Дмитриев Н. К. О тюркских элемектах русского словаря
// Лексикографический сборкик. М., 1958. Вып. 3.

65 Шипова Е. Н. Словарь тюркизмов в русском языке. Алма-
Ата, 1976.
өсімдіктерге ғана тән, екіншіден, көбінесе Қазақстан
өсімдіктерін зерттеуші ғалымдардың еңбектерінде ғана
кездеседі6*.

ӨСІМДІҚ АТАУЛАРЫНЫҢ МОРФОЛогиялық
ҚҮРЫЛЫСЫ

Өсімдік атаулары морфологиялық құрылымы жағы-
нан 1) түбір тұлғалы өсімдік атаулары, 2) туынды тұл-
ғалы өсімдік атаулары, 3) біріккен тұлғалы өсімдік
атаулары, 4) қосарланып (яғни қос сөз түрінде) келген
өсімдік атаулары, 5) екі (кейде үш) сөздің тіркесіп
келуі арқылы жасалған өсімдік атаулары болып бес
топқа жіктелінеді.

1.	Түбір тұлғалы есімдік атаулары

Түбір тұлғалы өсімдік атаулары бір ғана түбір сөз-
ден тұрады. Яғни түбір мен жұрнаққа бөлшектенбейді.
Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының ішіндегі ең көнеле-
рі де және басқа туынды атауларға іргетас, негіз бол-
ғандар да солар. Мыс.: арпа, бидай, тары, сұлы, эығыр,
күріш, жүгері, бұршаң; арша, ңарағай, емен, тал, ңай-
ың, терек; ңараған, бадам, тобылғы, ырғай, жыңғыл; ал-
ма, алмұрт, өрік, жиде, жүэім, шие, жаңғаң; сарымсаң,
жуа, ңамыс, ңоға, балдыр, аңдыз, жусан., ңаудан, өлең,
ши, т. б.

Бұлар тілімізде тым әріден келе жатыр. Мысал үшін
алынған жоғарыдағы өсімдік атауларының көбі
Н. И. Ильминскийдің, Л. Будаговтың, В. В. Радловтың,
В. В. Қатаринскийдің сөздіктерінде бар В7. БІразы тіпті
XIII—XIV ғасырларға тән «Қодекс куманикуста» да, XI

6Ь Быков Б. А. Геоботаника. Алма-Ата, 1957; Павлов Н. В.
Флора Централыюго Қазахстана. Кэыл-Орда, 1927. Т. 1; М., 1935.
Т. 2; М.; Л. 1938. Т. 3; Лавлов Н. В. Растительное сырье Казахста-
на. М.; Л. 1947; Попов М. Г. Растительный поиров Казахстана.
Алма-Ата, 1940; Михайлова В. П. Дубпльные растеиия флоры Ка-
захстаиа п их освоеиие. Алма-Ата, 1968; Мушегяк А. М. Деревья
н кустарники Восточного Казахстаиа. Алма-Ата, 1958; Рубцов Н. И.
О флоре пустыни Бетпак-Дала // Советская ботаннка. 1946. № 3;
Флоры Қазахстана. Алма-Ата, 1956—1966. Т. 1—9.

" Ильминский Н. И. Материалы к изучению киргизского наре-
чия. Қазань, 1861; Будагов Л. Сравиительиый словарь турецко-та-
тарских наречий. СПб„ 1869. Т. 1; 1871. Т. 2; Радлов В, В. Опыт
словаря тюркских наречий: В 4 т. СПб., 1888—1905; Қатарин-
ский В. В. Киргизско-русскпй словарь. Ореибург, 1897.
ғасырға тән Махмуд Қашқаридың «Диванында» кезде-
седі.

Қөне ескерткіштерде, немесе алғаш шыққан сөздік-
терде ұшыраспағанымен, тілімізде ертеден бері қолда-
нылып келе жатқан, жиі айтылатын, дыбысталуы жағы-
нан жатық, көпшілікке жақсы таныс түбір тұлғалы
өсімдік атаулары аз емес. Мыс.: бетеге, боз, бүрген, ебе-
лек, ермен, жалбыз, изен, көде, көкпек, ңаңбаң, ңияң,
мия, мүк, селеу, сексеуіл, сораң, тораңғы, шәңгіш, шең-
гел, шырша, иіырыш, т. б.

Түбір тұлғалы өсімдік атауларыныц ішінде жоғарғы-
лардай көпшілікке таныс атаулармен қоса, жеке адам-
дардың бәрі біле берментін, бірақ дыбысталуы жағынан
құлаққа үнреншікті, мағынасы жағынан қызғылықты
атаулар да ұшырасады. Мыс., алға, балпанаң, боян, бөл-
тірік, жамбыл, жебір, желік, эапыран, қуырдаң, ңұмай,
маңңа, ләйлі, нарғыз, ойран, саған, сандал, сана, сәлде,
сепсе, сырттан, сүмбіл, сүмелек, таспа, тарлау, шеттік,
шора, шымыр, шүкір, т. б.

Бір ғана түбірден тұратын өсімдік атауларының ішін-
де мағынасы жағынан түсініксіз, дыбысталуы жағынан
құлаққа тосындаулары да жоқ емес. Мыс.: есінек, жұң-
ңаш, жіпілген, кеуел, күрбік, ңазанаң, ңыэамың, майман,
мортың, лаңса, лапыз, олңоя, сарана, сәмек, селдірек,
созан, сөңке, сырғын, сірік, ұндау, шергез, шоған, шыл-
бы, шытыра, шүлдік, ыраң, т. б.

Біз бұл жерде түбір тұлғалы өсімдік атаулары деп
көрсетіп отырған өсімдік атауларының кейбіреулерін
этимологтар «туынды түбір» деп танып, оларды түбірге
және қосымшаға жіктеп жүр. Айталық, Э. В. Севортян
өзінің «Түркі тілдеріиің этнмологиялық сөздігінде» бал-
дыр, бұршаң, өлең сөздерінің түбірлері бал-, бұр-, өл-
деп ал -дыр, -шақ, -ең дегендерді сөз тудырушы аффикс
деп таниды68. Осы әдіспен бөлшектей берсек, шынды-
ғында бүрген, ңияң, сораң, т. б. сөздерінің түбірі бүр-
(бүретін), сор- (соры бар), ңи- (қиып түсер) болады
да, ал -ген, -ақ, -аң дегендер сол түбірлерге қосылған
қосымшалар болып шығары сөзсіз.

Олан болса, біздің «түбір» деп отырғанымыздың өзі
шартты нәрсе екен. Егер жоғарыда аталған өсімдік

“ Севортян Э. В. Этимологнческий словарь тюркскнх языков.

М„ 1974. С. 528; 1978. С. 56, 276.
атауларын тарихи тұрғыдан қарастырсақ, олардың көбі
түбір мен қосымшадан тұратын туынды түбір болып
шығуы әбден мүмкін.

Оларды арнайы зерттеу, әрине, келешектің ісі.

Акад. А. Т. Қайдаровтың сөзімен айтқанда, бұлар —
морфологиялық тұрғыдан жіктеуге келе бермейтін,
«консервіленген», «этимологиялық жағынан күңгірттен-
ген», «өлі түбірлер»69. Оларды түбір тұлғалы өсімдік
атауларыиа жатқызып отырғанымыз да сондықтан.

2.	Туынды тұлғалы өсімдік атаулары

Туыпды тұлғалы өсімдік атауларына түбірге жұрнақ
жалғану арқылы жасалатын, яғни туынды сөз түбір мен
жұрнаққа бөлшектенетін атаулар жатады. Мұндай өсім-
дік атаулары қазақ тілінде онша көп емес. Мыс.:
1) Есімдерден зат есім тудыратын -дақ/-дек, -тақ/-тек,
-лақ/-лек жұрнақтары арқылы жасалған өсімдік атау-
лары: бортылдак» быртылдақ, желкілдек, сеңгірлек, тор-
сылдақ, тырсылдаң, шиқылдақ, шыртылдак,, шытырлақ,
шікілдек;

2)	Есімдерден зат есім тудыратып -дық/-дік, - тық/
-тік, -лық/-лік жұрнақтары арқылы жасалған өсім-
дік атаулары: қымыздың, ноғаттың, самалдың, саумал-
дың, шеттік, шықшылдық, шүлдік, шүмілдік;

3)	Етістіктерден есім тудыратын -уық/-уік жұрнақта-
ры арқылы жасалған өсімдік атаулары: айрауық, ай-
лауық, баттауык» жылауық, күйреуік, шаттауык» шыр-
мауың, шекілдеуік;

4)	Етістіктерден есім тудыратын -қан/-кен, -ған/-ген
жұрнақтары арқылы жасалған өсімдік атаулары; бүл-
дірген, қышытңан, сіңірген;

5)	Етістіктерден есім тудыратын -ма/-ме, -ба/-бе,
-па/-пе жұрнақтары арқылы жасалған өсімдік атаула-
ры: бөртпе, бүрама, бүрме, домалатпа, ңышытпа, тор-
лама.

Сондай-ақ, етістік түбірден жасалған: басар, шағар,
сасыр, сорғыш, сүйіндір, тырысңак,, шанышңаң, шаңңыш,
шырмалғыш деген сняқты өсімдік атауларын да осы
топқа жатқызуға болады.

69 Кайдаров А. Т. Структура односложных корнеП и основ в
казахском языке. Алма-Ата, 1986. С. 36, 181.

5—179	05
3.	Біріккен тұлғалы өсімдік атаулары

Өсімдік—атауларыныц ішіндегі ец көбі — екі сөздің
бірігуі арқылы жасалған атаулар. Бұл өзі өте кең тара-
ған, аса өнімді жол. Сондықтан да ол тілімізде аіірықша
орып алады. Мыс.: арпабас, атқұлак,, балқарагай, итмұ-
рын, киікоты, қазтамак,, қарағаш, крйбүлдірген, к,озы-
гул, қоянсүйек, құмсағыз, қырықбуын, сасыққурай, тас-
жарған, теңгежапырақ, томарбояу, туйетабан, уқорғасын,
шайіиөп, т. б.

Рас, бұл сияқты атаулардыц о баста бірінші сыцары
(компоненті) анықтаушы, екіпші сыңары анықталушы
сөз ретінде қалыптасуы мүмкін. Ал қазіргі кезде бұл
сыңарлардыц арасында ондай қатынастардың ізі де
жок.

Тіліміздел мұидаГі мысалдарды көптсп келтіре беру-
ге болады. Бірақ біз оны әзірше доғара тұралық та,
олардың бірінші және екінші сыңарлары негізінен қан-
даіі сөздерден жасалғандығына көңі.т аударалық.

Алдымен бірінші сыңарлары туралы.

Екі сөздіц бірігуіпен жасалған өсімдік атауларының
бірінші сыңары көбінесе халыққа жақсы таныс төрт
түлік мал атауларынан (қой, ешкі, түйе, жылқы, сиыр)
жэне олардың қосалқы атаулары (ат, айғыр, бие, теке,
өгіз, бұқа, нар) мен төлдерінің атауларынап (қоэы, бұ-
зау, құлын, тай, бота, тана, тоқты) жасалынады. Мыс.:
қойқарақат, қойжелкек, қойноқат (13)70, ешкіқоңырау,
ешкісасыр (7), түйебұршақ, туйесіңір, туйетікен (16),
жылқықұйрық, сиырбүлдірген, сиыржоңышқа, сиырсіле-
кей (6); атбұршақ, атқонақ, атшоңқай (7), айғырқияқ,
биеемшек, биеқарын, текесақал, текесағыз, өгізқурай,
бұқасілекей, нарқұны, нарқызыл; қозықуйрық, қозықұ-
лақ (6), бүзаубас (3), құлынембес, құлынмайса,тайтүяқ,
ботакөз, ботатабан, танакөз, тоқтышайыр, т. б.

Бірінші сыңары есек, ит, мысық сиякты үй жануарла-
рының атымен келетін өсімдік атаулары да аз кездес-
пейді. Мыс.: есекмия, есекжоңышқа; иткөсік, итқұсық
(25), мысықкөз, мысыққұйрық, мысықот (5), т. б.

Тілімізде біріиші сыңары түрлі аң атауларымен кел-
ген өсімдік атаулары да көптеп ұшырасады. Мыс.: ар-
қаржусан (4), аюбадам, аюжаңғақ, аюжүн (12), бөрі-

™ Жакша ішінде турған цифр сол типтес өсімдік атауларыныц
тізімі.міздегі жалпы санын, яғни олардың канша сеэ екендігін біл-
діреді. — Қ. Б.
жөке, бөрікөз, бөріқарақат (7), бұгымүйізі; доңызөлең,
доңызсырт, доңызтарақ (5), елікшөп, киікжүн, киікоты,
киікиіөп, қасқыржем, қасқыржеміс, қасқырмасақ; қоян-
ерін, қоянқарта (18), құланжуа, құланқұйрық, марал-
оты, маралшөп, суыроты; түлкіңұйрың, түлкімасаң (3),
шошқатікен, т. б.

Сан түрлі құс атаулары да, құс сезінің өзі де өсімдік
атауларының бірінші сыңары бола алады. Мыс.: ақңу-
оты, бөденешеп, бұлдырықшөп; көкекоты (4), қарғакез,
қарғатұяқ (3), қазжуа, қазоты, қазтаңдай (11), лэйлек-
шөп, тарғақшөп; тартаржапырақ, тартароты. (3), тауық-
бас, тауықтары (3), торғайжем, торгайжүзім (6),үйрек-
түмсық, үкікөз, шылоты, іиымшықауыз, шымшықкөз;
құсқұмық, құссирақ, қүстаңдай (14), т. б.

Енді бірінші сыңары басқа да толып жатқан жан-
жануарлардың, жәндіктердің, бақа-шаяндардың, құрт-
кұмырсқалардың аттарымен келген өсімдік атауларына
біраз мысал келтірелік: балықкөз, балықот, бақабас,
бақажапырақ, бақаоты; жыланқияқ, жылантамыр (6),
кенедәрі, маймылжиде, тиынжапырақ, тышқанқұйрық,
шайтанқұлақ, шайтаншөп, шаянмойын, шыбынқуғыиі,
т. б.

Өсімдік атауларының бірінші сыңары қызметін тек
мал, аң, құс атаулары ғана емес, ай, кун, түн, тау, тас,
құм, жер, су, жел сияқты сөздер де атқара алады. Мыс.:
айбағар, айғабағар, айғабақ, айгүл; күнбағар, күнба-
ғыс, күнқабақ, күнхабар (9), түнсүлу; тауарпа, таутары,
таутаспа (17), тасағаш, тасшөп, тасшүйгін (15), құмбе-
ріш, құмсағыз (8), жербұрыш, жербауырсақ,. жерқосақ,
жерсабақ (20), субетеге, сусімір, сужапырақ (17), жел-
айдар, желбас, т. б.

Өсімдіктердің айрықша қасиетін, дәмін, ащы-тұшы-
лығын, иісін білдіретін май, бал, сут, шай, кермек, сор,
у, сасық, жұпар, тэтті сөздері де екі сөздің бірігуінен
жасалған өсімдік атауларының бірінші сыңары ретінде
жиі ұшырасады: майкене, майқара, майшөп (18), бал-
бөбек, балмұрын, балқурай (12), сүтжапырақ, сүттікен,
сүтқұлақ (6), шайқурай, шайшөп (6), кермекжалбыз
кермексабын (4), сортікен, соршөп. (5), ужапырақ, ушы-
тыр, ушөп (16), сасықбалдырған, сасықкекіре (6), жұ-
парағаш, жұпарбас, жұпаргүл (4), тгттітамыр, тәттітү-
бір (3).

Өсімдік атауларын жасауда жоғарыда айтылғандар-
дан қоңырау, мүйіз, маржан, меруерт, темір, теңге, та-
рақ, түйме, садаң, сабын сияқты зат атаулары да қалыс-
пайтын тәрізді. Мыс.: ңоңыраубас, ңоңыраугүл, ңоңырау-
швп, мүйізжапыраң, мүйізшөп, мүйізжеміс, маржанбас,
маржангүл, меруертгүл, темірағаш, теміртікен, теңгебас,
теңгегүл, теңгежапыраң; тараңбас, тараңбоз, тараңшөп
(5), түймедағы, түйметікен, түймешетен, садаңбоз, са-
даңжапыраң, сабынкөк, сабыншөп.

Сондап-ақ, адамға, адамның жасына, жынысына,
тұрмыс-тіршілігіне, кәсібіне байланысты кенбір сөздер
де өсімдік атауларының бірінші сыңары бола алады.
Мыс.. еркекшөп, ңатынжаңғаң, балаңыз, ңызсаумалдың,
ңызсаусаң, келінбармаң, келіншекбоз, кемпіршаш, кем-
піршвп, мырзаңурай, мырзасораң, күңшаш, өгейшешек,
өгейшөп, ңожаңат, молдаяң, т. б.

Тілімізде бірінші сыңары сан түрлі түсті білдіретіп:
аң, ңара, ңызыл, сары, көк, боз, ңоңыр, күрең, жирен,
бөрте, ала сөздерімеп келетін өсімдік атаулары да же-
терлік. Мыс.: аңжелек, аңңатпа, аңшелек (55), ңйраспан,
ңарабараң, ңараматау (57), ңызылбояу, ңызылтаңдай,
ңызылүрың (18), саржағал, саркүйік, сарсадаң (30),
көкнайза, көкзеңгір, көкнәр (23), бозбүғы, бозкілем
(14), ңоңырбас, ңоңырот (4), күреңңызыл, күреңот, кү-
реңшөп, жиренайғыр, алабас, алабота, алашағыр (12).

Қейде тіпті сан есімдердің өздері де өсімдік атаула-
рының бірінші сыңары ретінде актив қолданылады екен.
Мыс.: алтыңана, бесбармақ, бестамаң, бестөбе, жүз-
жылдың, ңырықбуын, қырыңқабат, ңырыңңүлаң, мың-
бас, мыңжапыраң, мыңтамыр, тоғыэтөбе, үшңүлаң, үш-
таған, т. б.

Жау сөзі жайында біз кейінірек тоқталамыз. Деген-
мен де бірінші сыңары жау сөзі болып келген біраз
өсімдік атауларын осы жерде де көрсете кеткен артық
бола қоймас деп ойлаймыз: жаужапыраң, жаужүмыр,
жауңазын, жауңияң, жаупазақ, жаушалғын, жаушы-
мылдың, жаушүмілдік (14), т. б.

Енді екінші сыңарларына келелік.

Екі түбірдің (сөздің) бірігуінен жасалған өсімдік
атауларының тек бірінші сыңарлары ғана емес, екінші
сыңарлары да өздеріне көңіл аударуды қажет етеді.
Өнткені екі сөзден тұратын өсімдік атауларының көп-
шілігі негізінен бір затты екінші бір затпен ұқсастыру,
метафоралық теңеу негізінде жасалынады. Өсімдік атау-
ларының екінші сыңарлары көбінесе оны не нәрсеге те-
ңеп, салыстырып тұрғандығымызды көрсетеді.
Жоғарыда біз екі сөздің бірігуінен жасалған өсімдік
атауларының бірінші сыңары негізінен төрт түлік мал
мен жан-жануарлардың, аң мен құстардың атаулары
болып келетіндігін айтқанбыз. Бұл жерде өсімдік атау-
ларының екінші сыңарлары болып, сол жан-жануарлар-
дың дене мүшелерінің атаулары да үлкен роль атқара-
тындығын естеріңізге салмақшымыз.

Алдымен екінші сыңары бас, көз, құлаң, аяі$, құйрық,
табан сөздерімен келген өсімдік атауларына мысал кел-
тірелік: бұзаубас, жыланбас, арпабас (30), мысықкөз,
тауықкөз, танакөз (7), атңұлаң, қозықұлаң, шайтанқұ-
лақ (17), крянаяқ, құсаяқ, молдаяк, (4), ешкікүұйрың,
түлкіқұйрық, сиырқұйрык, (11), иттабан, қазтабан, түйе-
табан (6), т. б.

Екінші сыңары мойын, қарын, тұяк,, таңдай, төбе,
ерін, емиіек, саусақ, бармаң, шаш, тобык,, тұмсық, си-
рақ, көтен, сүйек, сіқір сияқты тағы басқа дене мүшеле-
рінің атауларымен келген өсімдік атаулары да жоқ
емес: қазмойын, шаянмойын; биеқарын, түйеқарын; қар-
ғатұяк,, ңазтаңдай, ңұстаңдай, бестөбе, тоғызтөбе, крян-
ерін, биеемшек, ңызсаусаң, бесбармаң, келтешаш, ңоян-
тобык,, үйректұмсың, ңоянсираң, к,ұссирақ, түйекөтен,
ңоянсүйек, түйесіңір, т. б.

Әдетте өсімдіктер ағаштар, бұталар, шөптесін өсім-
діктер болып үлкен үш топқа, ал шөптесін өсімдіктер өз
ішінде: қурайлар, шөптер, гүлдер болып тағы да үшке
бөліиетіндігі белгілі. Сондықтан болу керек, екі сөздің
бірігуіпеп жасалғап өсімдік атауларының екінші сыңа-
ры ретінде жалпылауыш ұғымдағы осы ағаш, бұта, ңу-
рай, шөп, гүл сөэдері жиі ұшырасады. Мыс.: ңарағаш,
сарағаш, ңандағаш (10), алабұта, ңарабұта (3), балңу-
рай, ңызылңурай, сасыңңурай (13), айдаршөп, мейір-
шөп, түйіншөп (67), жанаргүл, ңашңаргүл (50), т. б.

Байқап отырған боларсыздар, біз қағаз үнемдеу
мақсатында тнптес өсімдік атауларының әр түріне екі-
ден-үштен ғана мысалдар беріп отырмыз. Әйтпесе он-
дай мысалдардың саны көп. Оның көп екендігін жақша
ішіндегі цифрларға қарап та білуге болады. Солай бо-
ла тұрса да, оқырмандардың көзін жеткізу үшін, бұл
жерде екінші сыңары бір ғана «гүл» сөзімен келген
өсімдік атауларының тізімін берелік: аңгүл, айгүл, аң-
тамақгүл, алмагүл, анютагүл, этіргүл, баршынгүл, бе-
ренгүл, бөрігүл, дэстүргүл, еңлікгүл, жалынгүл, жанар-
гүл, жарқынгүл, жарыңгүл, жұпаргүл, запырангүл, көк-
басгүл, кекгүл, көкекгүл, ңазтамыңгүл, қалтагүл, қара-
іиагүл, ңаргүл, ңашңаргүл, қозыгүл, ңоңыраугүл, ңұрт-
қагүл, ңынагүл, лалагүл, лэулікгүл, маржангүл, меруерт-
гүл, нарғызгүл, наурызгүл, оймаңгүл, раушангүл, сепкіл-
гүл, сугүл, талгүл, тобылғыгүл, тікенгүл, ұлпагүл, үр-
кергүл, шатыргүл, шегіргүл, шерменгүл, шырмауыңгүл,
ымыртгүл, інжугүл, т. б.

Екінші сықары жалпылауыш ұғымдағы көк, от, өлең,
боз, шалғын, шаңңан, шағыл, бараң, барңын сөздерімен
кедген өсімдік атауларын да осы топқа жатқызуға бо-
лады. Мыс.: арк,аркөк, аскөк, сабынкөк (7), аюоты, қаз-
оты, ңызылот (25), доңызөлең, ңоңырөлең (5), арпабоз,
келіншекбоз, мортыңбоз (12), бозшалғын, жаушалғын,
ңарашалғын (5), аңшаңңан, бозшаңңан, бозшағыл, ңұм-
шағыл, аңбараң, ңарабараң, сарбараң, ңарабарңын, т. б.

Екі сөздіқ бірігуінен жасалған өсімдік атауларының
екінші сыңары ретінде тек жалпылауыш ұғымдағы сөз-
дер ғана емес, нақтылы ұғымдағы: тамыр, сабаң, жапы-
раң, масаң, тікен, түбір, томар сияқты өсімдік органда-
рының атаулары да жұмсалына алады. Мыс.: бүрамата-
мыр, жылантамыр, тэттітамыр (11), ешкісабаң, жерса-
баң, шиесабаң (9), бабажапыраң, мүйізжапыраң, теңге-
жапыраң (27), кендірмасаң, ңасңырмасаң, түлкімасаң;
аңтікен, бүрметікен, теміртікен (20), тэттітүбір, ңара-
томар, ңызылтомар, т. б.

Біріккен тұлгалы өсімдік атауларының екінші сыңа-
рын жасауда қазіргі кезде пассив қолданылатын ңат,
ғалдаң, шешек сөздері де аз роль атқармайды. Мыс.:
ңараңат, ңызылңат, ңожаңат, көкңат, ұшңат; бозғалдаң,
итғалдаң, ңызғалдаң, сарғалдаң, тікенғалдаң; аңшешек,
көкшешек, наурызшешек, өгейшешек, шайшешек, т. б.

Өсімдіктердіц жеміс-жидегіне, олардан алынатын әр
түрлі өнімге байланысты қолданылатын ңараңат, бүл-
дірген, жаңғаң, жеміс, жидек, түйнек, үрың, шайыр, шы-
рын, шырыш сөздері де өсімдік атауларының екінші сы-
ңары бола алады. Мыс.: аюңараңат, бөріңараңат, ңой-
ңараңат (7), итбүлдірген, ңойбүлдірген, сиырбүлдірген
(11), аюжаңғаң, бадамжаңғаң, ңатынжаңғаң (10), бө-
ріжеміс, итжеміс, ңасңыржеміс (4), жержидек, ңаражи-
дек, мүкжидек (9), жертүйнек, иттүйнек; аңұрың, ңы-
зылұрың; бұйрашайыр, аңшайыр, жапыраңшайыр (7),
баяншырын, балшырыш, т. б.

Екінші сыңары өсімдіктердің шаруашылық мацызы-
на, пайдалануына қарай жұмсалынатын жем, тамаң,
бояу, дәрі, сабын, сағыз сөздерімен келген өсімдік атау-
лары да көп. Мыс.: ңасңыржем, торғайжем; қазтамак,,
қоянтамак, (3), жербояу, селеубояу, томарбояу (8), эріп-
дэрі, кенедәрі, тамырдэрі (8), жерсабын, итсабын, кер-
мексабын: ңұмсағыз, таусағыз, сайсағыз (6), т. б.

Сонымен, тілімізде екі сөздің бірігуінен жасалған
өсімдік атаулары көп екен. Олардын біразын біз бірін-
ші және екінші сыңарларының мән-мағыналарына қа-
раіі жоғарыда топ-топқа бөліп бердік. Бәрін түгел кел-
тіре беру, әрине, мүмкін емес. Дегенмен де бұл жерде
келтіре кетпеске болмайтын тағы бір топ өсімдік атау-
лары бар. Олар — екі сөздің бірігуінен жасалып, берер
мағынасы жағынан қызықты, қызғылықты болып келе-
тін өсімдік атаулары. Мыс.: ассалаумағалейкум, аңбі-
лек, ақжүрек, ақкелін, ақбайпақ, эсемсары, балақыз,
балтасап, бетіңышың, ерқұны, жаңақызыл, желайдар,
жындышөп., итішек, кәріқыз, кереңңұлаң, киізкиік, көті-
бос, ңалқанңұлаң, қансигек, ңисықиың, ңұсыңшөп, қы-
рыңкүндік, ішіқызыл, т. б.

Тіптен осылар мәндес атңұтыртқан, басыпалды, бой-
өсер, ешкіөлмес, итемген, иттышар, ңойкемірген, ңұлын-
ембес, ңұсңонбас, малжемес, сусімір, тесіпшыңңан, тіл-
ңияр, шайтанкелмес, шөпжияр, шыңкетер деген сияқты
етістік формалы өсімдік атаулары да аз кездеспейді.

Бұған дейін біз тек екі сөздің бірігуінен жасалған
өсімдік атауларына ғана тоқталдык. Өсімдік атаулары
тек екі сөздің бірігуінен ғана емес, кейде тіпті үш сэздің
бірігуінен де жасалына алады. Мыс.: аңбасбалау, аңңа-
натшөп, аңңуоты, атбасбұршаң, көкбасшөп, көкбасгұл,
ңазтамаңгүл, қарабасшалғын, ңарабасшеп, ңойңарақат,
намазшамгүл, сарбасңурай, сарбасшөп., сиырңараңат,
т. б.

Соңына қарай айтарымыз: екі сөздің бірігуі арқылы
жасалған өсімдік атауларының көпшілігі «Қазақ тілінің
орфографиялық сөздігіне» (1978) енбеген. Егер ене
қалса, олардың біразы онда біріктіріліп жазылған, біра-
зы тіркестіріліп бөлек жазылған. Орфографиялық сөз-
дікте бөлек жазылғанына қарамастан біз олардың бір-
азын біріктіріп жазып қарастырдық. Себебі олар то-
лық мағыналы екі сөздің бірігуінен жасалынып, бір ға-
на өсімдіктің атауын білдіреді.

Енді осы айтқандарымызды айқындай түсу үшін, екі
сөздің бірігуінен жасалған, бірак орфографиялық сөз-
дікте бөлек жазылып жүрген өсімдік атауларына мысал
келтірелік: ақ от, ақтамақ гүл, ақ мамық, ақ таспа, ақ
тікен, ат бүршақ, ат қонақ, аю оты, бақа оты, балдыр
көк, бал жапырақ, бал қарағай, бал қурай, бал шөп,
балық оты, боз тікен, бөдене шөп, бөрі бұршақ, бөрі қа-
рақат, бүлдырық оты, бүрме тікен, доңыз оты, жасаң
шөпАжау шалгын, жылан тамыр, ит бүлдірген, ит тікүн,
киік оты, қаз жуа, қаз оты, қаз табан, қара бидай, қара
бүлдірген, қара жеміс, қара жидек, қара қүмық, қара от,
қара өрік, қарға түяқ, қой бүлдірген, қос қүлақ, қоян от,
қоян шөп, лала гүл, май кене, марал оты, мүк жидек,
сарыбас қурай, сары күйік, сасық қурай, сасық іиөп, си-
ыр бүлдірген, сиыр жоңышқа, сиыр қүйрық, тартар жа-
пырақ, тартар оты, таспа шөп, теке сақал, теңге жапы.-
рақ, торғай оты, түлкі масақ, тікен қурай, шөп шай, т. б.

Қайталап айтамыз: бұлар — өздерінің бөлек жазыл-
ғандықтарына қарамастав, бір ғапа өсімдік туысыныц
атаулары. Құрамы мен құрылысы, тұлғасы, берер мағы-
насы жағынан бұлардың біріктіріліп жазылып жұоген
өсімдік атауларынап ешқандай анырмашылыктары жоқ.
Сондықтан бұларды да біз біріккен тұлғалы өсімдік
атауларының қатарына жатқыздық.

4.	Қосарланып келген өсімдік атаулары

Қазақ тілінде қосарланып (қос сөз түрінде) келген
өсімдік атаулары онша көп емес. Олар: асай-мүсей, бақ-
бақ, бол-болды, бүзар-түзер, қау-қаудан. Бұлардың бақ-
бақ дегеннен басқалары «Қазақ тілінін орфографиялық
сөздігінде» (1978) жоқ. Неге екенін қайдам, бақ-бақ
онда біріктіріліп жазылған. Негізінде қос сөздің қос сөз
түрінде, біріккен сөздің біріккен күйінде жазылғаны
дұрыс қой.

5.	Екі не үш сэздің тіркесіп келуі арқылы
жасалған өсімдік атаулары

Тілімізде екі-үш сөздің бірігіп немесе қосарланып
келуі аркылы ғана емес, олардың тіркесіп келуі арқылы
да жасалатын өсімдік атаулары жетерлік. Мыс.: ем ар-
ша, ас бүршақ, арқар бүйірген, бүйра зығыр, мырза
терек, сырғалы тал, сасық меңдуана, айыл қоға, шөл
бидайық, қүм кәде, ақ қаңбақ, қожа кендір, қара ажы-
рық, боз жусан, қызыл мия, сары қалуен, мыңбас шыр-
мауық, ақ қараған, сарыбас жоңышқа, т. б.
Бұлар — жеке өсімдіктердін, емес, бір өсімдіктің түр-
лерінің атаулары. Сондықтан да олардың екінші компо-
ненттері: ариіа, бұршақ, зығыр, қияқ, қоға, терек, тал...
сөздері өз алдына өсімдік атаулары болып келеді.

Тіркесіп келген өсімдік атауларының бірінші сыңары
түрдің өз ерекшелігін немесе айырмашылығын көрсетеді
де, ал екінші сыңары сол түр жататын туыстың атын
білдіреді. Мәселен, жоғарыдағы ем арша дегеніміз ар-
ша түрлерінің біреуінің ғана аты. Оның бұдан басқа да
бал арша, балғын арша, боэ арша, дәрі арша, Зеравшан
аршасы, қара арша, қызыл арша, сауыр арша, сібір ар-
шасы, түрікмен аршасы, шұбар аріиа деген сияқты түр-
лері бар.

Бұл сияқты атаулар, сөз жоқ, бөлек жазылуға тиісті.

Бірақ осылар тәрізді екінші сыңары белгілі бір өсім-
дік атауы болып келген атаулардың бәрін бірдей тек түр
атауы деп қарауға болмайды. Олардың ішінде өсімдік-
тердің түр атауларын емес, кейде туыс атауларын, яғни
өз алдына жеке өсімдіктердің атауларын білдіретіндері
дс бар.

Мысалы, жусан сөзіне байланысты тілімізде қосарлы
атпен аталатын мынандай өсімдік атауларын кездестіру-
ге болады: ақбас жусан, ақ жусан, арам жусан, арқар
жусан, ащы жусан, балақ жусан, боз жусан, бота жусан,
бөрте жусан, дәрмене жусан, ермен жусан, желбас жу-
сан, кер жусан, кермек жусан, көк жусан, кәкпек жусан,
қара жусан, қасқа жусан, қой жусан, қурай жусан, май-
қара жусан, мық жусан, мықыр жусан, нар жусан, сар-
бас жусан, сары жусан, талшық жусан, тамыр жусан,
түйе жусан, тырбық жусан, ферғаналық жусан, шағыр
жусан, шренк жусаны, т. б.

Бұлардың ішіндегі ақбас жусан, шағыр жусан, көкпек
жусан дегендер жусаннық (полынь) түрлері емес. Айта-
лық, ақбас жусан — мыңжапырақ туысының бір түрі.
Оны кейде ақшелек деп те, мықжапырақ деп те атай бе-
реді71. Көкпек жусан — алабота туысына жатады 72. Осы
сияқты шағыр жусан деген де жусан түрлері бола алмай-
ды. Бұлар халык тілінде осылай аталынып кеткен өз ал-
дына жеке өсімдіктердің атаулары.

Сондай-ақ, бұршақ тұқымдас өсімдіктердің бірі —
жоқышқаны (люцерна) алалық. Оның мынандай түрле-

71 Қазак Совет Энииклогтедиясы. Алматы, 1972. 1-т. 202-6.

72 Арыстанғалиев С. А., Рамаэанов Е. Р. Каэакстан өсімдіктері.
Алматы, 1977. 71-6.
рі бар: ақсары, жоңышңа, егістік жоңышңа, жылқы жо-
ңышңа, көкбас жоңышңа, қоян жоңышңа, ңызылбас жо-
ңыіиқа, сарбас жоңышңа, иіалғындық жоңышңа т. б.

Бұлардан басқа жоңышңа сөзіне байланысты ақбас
жоңыиіңа (астрагал ветвистый), арам жоңышңа (астра-
гал шпроколистный) есек жоңышңа (вика кокандская),
сиыр жоңышңа (горошек мышиный, вика), таспа жо-
ңышңа (горец птичий), түйе жоңышңа (донник) деген
атаулар және бар. Бұлар — жон.ышқаның түрлері емес,
жоңышқа туыстас өз алдына жеке өсімдіктер.

Олан болса, бұл сияқты туыс атауларын орфография-
лық сөздіктерде біріктіріп жазып, белгілі бір жеке өсім-
діктіц атауы ретіпде қолданған жөн.

Ал қалғандарының бәрі жусан мен жоңышңа туыс-
тарының тұ.рлері (түрлік атаулары) болып табылады.
Олардыц әр уақыт бөлек жазылатындығы жайында х<о-
гарыда айттық.

Әрине, бұл аіітылғандарға қарап, туыс атаулары,
егер ол екі не үш сөзден тұрса болды, тек біріктіріліп
жазылуы керек деген қорытынды шығаруға болмайды73.
Олардың кейбіреулері туыс аты екендігіне қарамастан
біріктірілмей, бөлек жазылуы мүмкін. Мәселе олардың
туыс аты екендігінде емес, мәселе — тіркесуші сыңар-
лардың морфологиялық тұлғасы (құрылысы) мен тір-
кесу амалдарында. Мыс.: астың ағаиіы, африка тарысы,
балауыз ағаіиы, барңыт ағашы, бұғы мүгі, бұғы қына-
сы, грек жаңғағы, бұрыіи самалдың, жер алмүрты, жер
жаңғағы, кокос пальмасы, король ағашы, кузьмич шөбі,
ңант ңамысы, қант ңызылшасы, ңауын ағашы, ңұтырған
ңияр, ңытай алмасы, нан ағашы, орман бүлдіргені, по-
ляр талы, торф мүгі, тығын ағашы, хинин ағашы, судан
шебі, т. б.

Бұлар — бір өсімдіктің түрлері емес, өз алдына жеке-
жеке туыс атаулары. Ботаникалық жағынан бір ғана
өсімдіктің аты екендігіне қарамастан оларды біріктіріп
жазуға келмейді. Сондықтан оларды сол тіркес күйінде
алып, күрделі сөз (сложные слова) ретінде, немесе құ-
рама (составные слова) атау ретінде қарастырған жөн.

Құрама атауларға жоғарғылардан басқа аюдың аң
дәрісі, көк ешкінің жапырағы, сауысңанның тамағы, ал-
маты аруы, алатау таңы, амур барңыты, күн гүлі, үй дз-

73 Ал екі сөзден тұратын түр атаулары әр уакыт бөлек жазы-
лады. — Қ. Б.
рігері деген сияқты өсімдік атауларын да жатқызуға бо-
лады. Өйткені бұлар да — бірнеше сөздің тіркесінен
тұрғаиына қарамастан бір ғана өсімдіктің атаулары.

ӨСІМДІҚ АТАУЛАРЫНЫҢ ЛЕҚСИҚА-ГРАММАТИҚАЛЫҚ
ЖӘНЕ СЕМАНТИҚАЛЫҚ СИПАТЫ

Өсімдік атауларынын, жалпы саны үш мыңдай деген-
ді біз жоғарыда айтқанбыз. Ендеше, бұл жердегі әңгі-
ме — өсімдік атауларынын, саны жөнінде емес, сапасы
жөнінде болмақшы. Яғни, әңгіме өсімдік атауларының
тілімізде кең түрде қолданылып, олардық тиісті грамма-
тикалық формалармен түрленетіндігі, әр түрлі сөздер-
мен тіркесе алатындығы, сан қилы мағыналар туғыза
алатындығы жайында.

Айталық, синтетикалық яғни аффиксация тәсілі ар-
қылы сол үш мың сөзді үш есе көбейтіп, оны үш мыц
емес, тоғыз мың лексикалық еднницаға дейін жеткізуге
болады екен.

Мысалға есімдерден сын есім тудыратыи -ды/-ді,
-ты/-ті, -лы/-лі жұрнақтарын алалық. Бұлар әмбебап
(универсал) жұрнақтар болғандықтан ол барлық өсім-
дік атауларына жалғанып, олардың саиын екі есеге дей-
ін өсіре алады (3000X2=6000). Мыс.: ерменді, жусан-
ды, көкпекті, қалақайлы, қызғалдақты, мақталы, қына-
лы, т. б.

Есім сөздерге жалғанып, олардан сын есім тудыра-
тын жұрнақтар бір бұл ғана емес. -Дай/-дей, -тай/-тей;
-лық/-лік, -дық/-дік, -тық/-тік; -сыз/-сіз жұриақтары да
есімдерден сын есім тудыратын жұрнақтар. Олар да
өсімдік атауларына жалғанып, олардан туынды сөздер
жасай алады. Мыс.: тарыдай (майда), қайыңдай (бе-
рік), емендей (қатты); усойқылық (мінез); көдесіз, бе-
тегесіз, изенсіз (жер), т. б.

Есімдерден зат есім тудыратын -лық/-лік, -дық/-дік,
-тық/-тік және -шы/-ші жұрнақтары жалғану арқылы да
өсімдік атауларынан жаңа сөздер жасалына береді: жо-
ңышқалық (жоңышқа егілген иемесе егілетіи жер), кү-
ріиітік, мақталық, беделік, жүзімдік; күрішші, жүгеріші,
тарышы, т. б.

-Ша/-ше, -лай/-лей, -дай/-дей, -тай/-тей; -лап/-леп,
-дап/-деп, -тап/-теп қосымшалары да есімдік атаулары-
на жалғану арқылы үстеу сөздер тудырады: арпаша,
(асады), шоңайнаша (жабысты), жаңғақша (шақты),
терекше (құлады), жықғылша (жанды); жүгерілей (өт-
кізді), бидайдай (берді), қарағайдай (сатты); арпалап
(асырады), сұлылап. (бақты), сәбіздеп (палау басты),
бұрыштап (кеспе жасады), т, б.

Қейде -да/-де, -та/-те, -ла/-ле; -дан/-ден, -тан/-тен,
-лан/-лен аффикстері жалғану арқылы өсімдік атаула-
рына байлаиысты сөздерден етістіктер де жасалыпа ала-
ды екен. Мыс.: ебелектеу (ебелектемей отыр), селеулену
(шашы селеуленіп кетіпті), сұлылану, усойқылану, мүк-
тену, балдырлану, ермендену, т. б.

Өсімдік атаулары тілімізде бір-бірімеп қосарланып,
қос сөз ретіпде де жұмсала береді. Мыс.: арша-шырша,
тал-терек, арпа-бидай, қауын-қарбыз, өрік-мейіз, т. б.

Міне, бұл соңғы айтылғандардың бәрі жиылып келіп,
өсімдік атауларына байланысты лексикапыц сапын
үшінші рет еселей алады (3000X3=9000).

Ендігі жерде өсімдік атауларының семаптикалық
(мағыналық) жағынан да сан түрлі құбыла алатынды-
ғын антқан жөн. Ол үшін мысалга алма сөзін (атауын)
алалық.

Бұл сөздің тура мағынасы екеу. Бірі — бәріміз жақ-
сы көретін, домалақ келген, қызыл, ақ, көк, сары түсті
жеміс; екіншісі — осы жеміс өсетін агаш, ягни алма
ағашы. «Қөз алмасы» дегендегі алма сөзі үшінші түрлі
мағыпа береді. Ал «Тақтайдай жауырыны бар, иығы тік,
Екі алма кеудесінде қнсаймайды. Сорақы ұзын да емес,
қысқа да емес, Ыәзік бел тал шыбықтай бұраңдайды»
(Абай), — деген өлеңдегі, немесе: «Оның көзі өр кеуде-
дегі үркіп тұрған қос алмаға түсті» (X. Есенжанов),—
деген сөйлемдегі алма сөзі «ойел адамның төсі» деген
төртінші (бейнелі, образды) мағынада жұмсалып тұр.

Бидай деген атау арқылы біз ауылшаруашылық да-
қылдарының ішіндегі ең басты және аса бағалы дәпді
дақылды ғана ұқпаймыз, сонымен бірге осы дақылдың
дәнің де бидай сөзімен белгілейміз. Арпа, тары, күріш,
зығыр, мақта тәрізді дақылдар мен түрлі жеміс-жидек,
көкөніс (овощ) атаулары да тек өсімдік мағынасында
ғана емес, өсімдіктің дәні, ұрығы, тұқымы, жемісі, жн-
дегі мағынасында да жұмсалады.

Бұл айтылғандардан: «Жемісі, жидегі, дәні жоқ не-
месе олары онша мәнді, маңызды емес өсімдіктерде
(өсімдік атауларында) ондай көп мағыналылық болмай-
ды екеи», — деген қорытынды шықпауға тиіс. Мәселен,
қақбақ (жеңіл), күнбағар (жағымпаз), шоқайна (жа-
бысқан жерінен айрылмайтын), балдырған (жас), се-
леу (селдір, сирек), жауқазын (жас, жаңадан), бдйше-
игек (ең алғашқы), бәйтерек (сүйеніш, тірек), шынар
(биік), т. б. өсімдік атаулары өздерінің ерекше қасиет-
тері, белгілері арқылы турлі ауыс мағыналарға ие бола
алады.

Өсімдік атауларының мағыналарына байланысты біз
бұдан бұрын алма сөзіне тоқталған едік. Бұл жерде де
сол алма сөзіне -дай жұрнағы жалғану арқылы жасал-
ған алмадай сөзінің мағынасына көңіл аударып көрелік.
Оның «алма сияқты, алма тәрізді» деген лекснка-грам-
матикалық мағынасынан басқа «қып-қызыл» (екі беті
алмадай), «доп-домалақ» (ботташығы алмадай), «жұп-
жұмыр» (алмадай мойны) деген тәрізді тағы да үш түр-
лі мағынасы бар. Олай болса, өсімдік атауларына жал-
ғанған -дай/-дей, -тай/-тей жұрнақтары тек жаңа сөздер
нан жаңа мағыналар да туғыза алады. Мыс.: шиедей
ғана жасап қоймайды, сонымен бірге, ол /-дай/-дей жұр-
нақтары) сөздерді лексикаландырып, семантика жағы-
(қып-қызыл), шидей (жіп-жіңішке), қарағайдай (арби-
ған, улкен), қаңбақтай (жеп-жеңіл), мойылдай (қап-
қара), анардай (қоңыр қызыл), қызғалдақтай (қып-қы-
зыл, үлбіреген), қарақаттай (қара, мөлдіреген), ырғай-
дай (жіп-жіңішке), ңияңтай (қиылған).т. б.

Өсімдік атаулары әр түрлі сөздермен тіркесіп келіп,
фразеологиялық, идиомалық тұрақты тіркестер туғызу-
ға да негіз бола алады. Мысалды тағы да алма сөзіне
байланысты келтірелік: алма бет, алма мойын, алма
сабақ, алма құрты, алма көбелегі, алма қышқылы, т. б.

Өсімдік атауларына байланысты бұлардан басқа қд-
рақат көз, бидай өңді, тобылғы торы, ебелек қакұты, к,о-
ғадай жапырылды, жуадай солды, шоңайнаша жабыс-
ты, кескен теректей сұлады деген сняқты т. б. тұрақты
тіркестерді көптеп кездестіруге болады.

Өсімдік атауларының, сондан-ақ, көптеген жер, су,
мекен атауларына да ұйтқы бола алатындығы белгілі.
Мұндайда ол өзінде өсетін өсімдік түрінің көптігіне, мол-
дығына қарай бірде: Алмалы, Аршалы, Жуалы, Қайыц-
ды, Қамысты, Қарағанды, Коғалы, Миялы, Өлеңті, Өрік-
ті. Сарымсагұты, Талды, Теректі, Тобылғылы, Шеңгелді,
Шиелі, Шетенді, Шырғанақты, Шилі, Шілікті, Ырғайлы,
т. б. деп аталынса, бірде онда өсетін өсімдіктің ерекше-
лігіне қарай: Ақңайың, Аңтерек, Ак,ши, Бесңарағай,
Жалғызарша, Көктерек, Қаражиде, Қаратал, Қызылжи-
де, Сарағаш, Саршаған, Шоқтал, — деген сияқты атау-
лармен аталынады.

Бұл жағынан, әсіресе, өсімдік атауларына -лы/-лі,
-ды/-ді, -ты/-ті жұрнақтары қосылу арқылы жасалған
жер-су атаулары көптігі жағыпап «алдына жан салмай-
ды» десе де болғандай. Өйткені тілімізде қапша белгілі
өсімдік атауы болса, осы одіс аркылы, сонша жер-су
атауларын жасауға болады.

Қазақ тілінде жамбыл, қазықұрт, кррғалжын, қан-
дыағаиі, ереймен, көкпек, бұғыты, сөгеті дегеп осімдік
атаулары бар. Осы аттас жер-су, тау атаулары және
бар. Бұлардың қайсыснныц аты қансысына қойылған:
жер аты өсімдікке ме, жоқ өсімдік аты жерге ме? Бұған
ойланбастан жауап беруге болмайды. Әйткенмен де кө-
бінесе жер аты ретінде сол жерде өсетін өсімдіктің аты
қойылатындығын ескерген жөп.

Қеііде керісінше, өсімдікке атау ретінде оған жер-су
аты қойылатыц жагдаплар да жоқ емес. Мыс.: алатау
(алхоры сорты), алматы апорты, амур барқыты, афри-
ка тарысы, ауған сасыр, бенгал рауиіаны, бұхар беде,
грек жаңғағы, жетісу (алма сорты), қашқаргүл, ңытай
пияз, меке жүгері, судан шөбі, сібір еркекшөбі, швед бе-
десі, т. б.

Өсімдік атаулары жер-су атаулары ретінде ғана
емес, кісі атаулары ретінде де кеңінен қолданылады. Ал-
дымен өсі.мдік атауларымен аталатын ойел, қыз атта-
рын келтірелік: Алма, Алмагүл, Анар, Анаргүл, Анархан,
Аршагүл, Бадамгүл, Гүлбадан, Еңлік, Жанар, Жанар-
гүл, Зэйтүн, Қалампыр, Қызғалдаң, Мейіз, Өрік, Өрік-
гүл, Райхан, Раушан, Роза, Үпілмәлік, Талшыбық, Тал-
шын, Шамшат, Шынар, т. б.

Бұған керісінше, бізге тұрмыс-салт жырларыиан, көр-
кем одебиеттен жақсы таныс көрікті де сұлу қыздары-
мыздың аттары соцғы кезде өсімдіктерге де атау ретінде
қойылып жүр. Мыс.: баршынгүл, баяншырын, құралай,
құртқагүл, құртқашаш, қызжібек, нарғыэгүл, сұлушаш,
шолпаншаш, т. б.

Бұлай болуы тегіннен тегін емес болу керек. Біздің
ойымызша, бұлардың арасында белгілі бір байланыс
бар. Ол байланысты бір сөзбен — әдемілік, сұлулық деп
атауға болатын сияқты.

Сондай-ақ, тілімізде өсімдік атауларымен аталына-
тын ерлер аты да аз емес. Мыс.: Алмабек, Анарбек, Ба-
дамжан, Бидайбек, Ементай, Жалбыэ, Жидебай, Кен-
дірбай, Қайыңбай, Күрмекбай, Қамысбек, Құраңбай,
Талдыбай, Шиебай, Шүкір, т. б.

«Макал — сөздің мәйегі» деп білген қазақ халқы
мақал-мәтел жасауда да өсімдік атауларын кеңінен пай-
даланған. Рас, мұндайда өсімдіктердің өзіне тән ерекше
қасиеттері аіірықша роль атқарады. Айталық, «Алтын,
күміс — тас екен, Арпа, бидай — ас екен» деген мақал
арпа мен бидайдың алтыннан да, күмістен де артық
екендігін аңғартады. Өйткені олар — негізгі астық да-
қылдары. Астық болмаса, алтын-күміс екеш алтын-кү-
міс те адамды аштықтан құтқара алмасы ақиқат.

Осы тәрізді «Көлден кетсе, жалбыз мұң, елден кет-
се, жалғыз мұң», «Жел — жерінде, жекен — суында»,
«Шөлдің қамысы болмайды, жаманның намысы болмай-
ды», «Қоға — көлге бітеді, көк жантақ—шөлге бітеді»,
«Қөлдің көркі — құрақ, жігіттің көркі — пырақ», «Өзен
талымен көрікті, өріс малымен көрікті» деген мақалдар-
дан сөз болып отырған өсімдіктердің негізінен өзен, көл
жағаларында, су маңында өсетіндіктерін байқау онша
қиынға туспейді.

Ал «Андыз болса, ат өлмес», «Күріш арқасында күр-
мск су ішер», «Қына — тасқа бітеді, білім — жасқа бі-
теді» деген мақалдардың тууына андыздың емдік қасие-
ті, күрмектің үнемі күріиіпен бірге өсетіндігі, ңынаның
тасқа бітетіндігі негіз болса, «Бетегеден биік, жусаннан
аласа», «Туған жердің жуасы да тәтті», «Жаманның
тілі ащы, көк мияның гүлі ащы», «Ер жігіт — елдікі, ебе-
лек — желдікі», «Өтірік — қаңбак, шын — салмақ» деген
мақалдардың пайда болуына бетегенің аласалығы, жуа
мен мияның ащылығы, ңаңбаң пен ебелектің жеңілдігі
себепші болғандығы даусыз.

Ескеретін нәрсе: өсімдіктерге байланысты мақал-мә-
телдер бір бұлар ғана емес. Олар әжептәуір көп. Олар-
дың біразын кітаптың соңындағы 2-қосымшадан да та-
буға болады.

Өсімдік атауларының сан түрлі жұмбақтардың жаса-
лынуына да септігі мол. Мысалға мына төмендегі халық
жұмбақтарын алалық: Қішкентай ғана құтша, Іші толы
мықша (анар); Қыналы бармақ, Жез оймақ (бүлдір-
ген) ; Бойы бір қарыс, Айдары екі қарыс (жүгері); ПІең-
бер жасап өседі, Желмен бірге көшеді (қаңбақ); Көк
лағым көгенде жатып семіреді (қарбыз); Дала бардым,
тасты көрдім. Домаланған затты көрдім. Не екенін тү-
сінбедім. Тұзсыз піскен асты көрдім (қауын); Аласа ғана
бойы бар, Тоғыз қабат тоны бар (пияз); Жаздай інге
тығылып, Жатқан қызыл түлкіні Құйрығынан суырып,
Әкелді әжем бір күні (сәбіз); Тікен-тікен тік пісте, Қы-
сы-жазы бір түсте (шырша).

Енді жоғарыдағы мақал-мәтелдерге объект болған
қамыс, қацбақ, құрақ, қына өсімдіктеріне байланысты
жұмбақтарды келтірелік. Бұларды жасаған халық емес,
қазіргі заманғы ақын-жазушыларымыз: Қараңыздар бә-
ріңіз, Әне ақшыл сары қыз. Суда тұрып билейді. Қырға
шыға білмейді (М. Әлімбаев); Желден ығып қашанда,
Жорытады жапанда (И. Шұғаев); Үлп-үлп етіп тымағы,
Желп-желп етіп құлағы, Суды кешіп тұрады (С. Қали-
ев); Тасқа шығар көк, Бірақ тамыры жоқ (Ж. Сыма-
қов).

Бұл жұмбақтардың шешуі берілу ретіне қарай: қа-
мыс, қаңбак,, құрақ, қына екендіктерін өздеріціз де бай-
қап отырған боларсыздар. Бұларға да ұйтқы болып тұр-
ған нәрсе — жоғарыдағы мақал-мәтелдердегі тәрізді
өсімдіктердің өздеріне тән басты қасиеттері мен ерекше-
ліктері. Ол қасиеттер мен ерекшеліктер жұмбақтарда
одан әрі нақтылана айқындала түскен (3-қосымшаға қа-
раңыз).

Жоғарыда біз өсімдік атаулары өздерінің ерекше
қасиеттеріне, аіірықша белгілеріне қараіі тілімізде әр
түрлі мақал-мәтелдерге, жұмбақтарға, тіпті кісі аттары
мен жер-су аттарына да ұйтқы болалатындықтары тура-
лы айттық. Ендігі жерде олардың көптсгсп мстафоралық
теңеулерге де71 негіз болатындығы туралы тоқталмасақ,
өсімдік атауларының тіліміздегі ролін кемітіп алғап
боламыз.

Күнделікті газет-журнал беттерінен «ақ алтын», «да-
ла аруы», «күн гүлі», «екінші нан», «солтүстік күріші»
деген сияқты тұрақты тіркестерді кездестіруге болады.
Бұлардың берер мағынасы не? «Ақ алтын» деп — мақ-
таны, «дала аруы» деп — жүгеріні, «күн гүлі» деп —
күнбағысты, «екінші нан» деп — картопты, «солтүстік
күріші» деп — қарақұмықты айтамыз. Біздің өсімдік
атауларына байланысты метафоралық теңеулер деп
отырғанымыз, міне, осылар.

Өсімдік атаулары өзінің айырықша қасиеттері жағы-
нан табиғат көркі болып табылатын: аң, құс, кен, жер-
су атауларынан ешбір қалыспайды.

71 Қейде бұл перифраза деп те аталына береді. — Қ. Б.
Қез келген аң, құс, жер-судың метафоралық теңеуге
жарай бермейтіні сияқты кез келген өсімдік те метафо-
ралық теңеуге түсе бермейді. Ол үшін өсімдіктің өз ба-
сында ерекше бір қасиет, айырықша бір өзгешелік бо-
луы шарт.

Айталық, мақтаны «ақ алтынга» теңетіп тұрған нәр-
се — ең алдымен, оның түсінің ақтығы мен күнделікті
тұрмыстагы аса қажеттілігі, содан кейінгі, мақта шикі-
затының өндірістегі қымбаттылығы. Өйткені мақта —
киім, мақта — тамақ, мақта — қару-жарақ. Сондықтан
да, мақтаны тұрмыстағы қажетті де пайдалы дақылдар-
дың біріне жатқызамыз. Оны өмірдегі ең қымбат дүнне—
алтынға тенетіп тұрған да оның осы ерекшелігі.

Немесе құнды дәнді дақылдардың бірі — жугеріні
алалық. Опы кейде «дала аруы» деп, кейде «дала пади-
шасы» деп, бірде «аруға», бірде «падишаға» (патшаға)
теңей береміз. Оларға теңеу себебіміз — жүгерінің әсем
бітісі мен басқа дақылдарға қарағанда ірілігі және ша-
руашылықтағы айырықша ролі.

«Солтүстік жібегі» (зығыр), «оңтүстік перзенті»
(жүзім), «Сыр маржаны» (күріш), «тайга аруы» (бал-
қарағай), «тәтті тамыр» (қант қызылшасы) деген сияқ-
ты толып жатқан перифразалардың жайлары да дәл
осылар тәрізді (4-қосымшаға қараныз).

Қысқасы, колда бар үш мын өсімдік атауы синтети-
калык жолмен түрлену арқылы үш есе көбейіп, үш мың
емес, тоғыз мың атау сөз (реестр сөз) бола алса, олар-
дың иөпшілігі екі не үш түрлі мағынада жұмсалса және
өз шама-шарқына қарай әрқайсысы азды-көпті идиома-
лық, фразеологиялық тіркестер, мақал-мәтелдер, жұм-
бақтар, метафоралық теңеулер туғыза алатын болса,
өсімдік атаулары, сөз н<оқ, лексикалық қорымызды
байытуда маңызды роль атқарады деген сөз. Ендеше,
қазақ тіліндегі өсімдік атауларын және олардан жасал-
ған туынды сөздерді әр түрлі сөздіктерге молынан енді-
ру — әдеби тілімізді байыта, нәрлендіре түсері сөзсіз.

ӨСІМДІК АТАУЛАРЫНЫҢ ЭТИМОЛОГИЯСЫ

Қазақ тілінде өсімдік атаулары этимологиялық жа-
ғынан арнайы зерттелген емес. Дегенмен де белгілі тіл
мамаидары — Ә. Қайдаров, Ш. Сарыбаев, Ә. Нұрмағам-
бетов сияқты аға ғалымдарымыздың еңбектерінен бірлі-
жарым болса да өсімдік атауларына этимологиялық
талдау жасалғандығын табуға болады. Мәселен, 1966
жылы шыққан «Қазақ тілінің қысқаша этнмологиялық
сөздігінде» Ш. Сарыбаев алмұрт сөэін өз тіліміздегі
«атық қызыл» мағынасындағы ал сөзі мен парсының
алмұрт (груша) мағынасындағы моруд сөзінің қосылуы-
ііан жасалған дегенді айтады75. Одан әрі автор қарақат
сөзін «қара жидек» деп түсіндіреді76.

Ә. Қандаров мецдуана (белена, дурмап) сөзінің эти-
мологиясына байланысты сол сөздікте: «Бұл сөз иран
тілдерінде банг (үнді қарасорасы) және девона (ақылы-
нан. адасқан, есерсоқ, есуас) дегеп дербес екі сөздің бі-
рігуінен, яғни қазақ тілінің фонетнкалык ерекшелікте-
ріне сәіікес банг сөзі мсң формасыпа, девона сөзі дуана
формасына ауысу арқылы жасалған»77 *, — дейді.

Ә. Нұрмағамбетов өзінің «Жергілікті тіл ерекшелік-
терінің төркіні» деген кітабында аскелді, ботташык,, ке-
лімдврі, көмбеқонақ деген сияқты өсімдік атауларының
төркінін ашуға талпынған. Автордың айтуынша, Маң-
гыстау, Шымкент облыстарының кейбір аудаидарында
қолданылатын аскелді (асқабақ) сөзі ас және келді де-
ген екі сөзден тұрады. Мұндағы келді сөзінің төркіні —
парсының кәду (асқабақ) деген сөзі. Бұл сөз парсы
тілінен түрікмен тіліне — кәду, қарақалпақ тіліне — ке-
ду түрінде ауысқан. Түрікмен ССР-нде тұратып қазақ-
тардың тіліне сол туыстас тіл арқылы ол сөз кеді түрін-
де енген.

Сөйтіп, ас-\-кэду сөзі^аскәду^аскеду^-аскеді^-ас-
келді болып, әр тілдің өзіндік ерекшеліктеріне сан ды-
быстық өзгерістерге түскен 76.

Орал облысында қолдаиылатын ботташык, (картоп)
сөзінің түп төркіпі — араб тілі екен. Онда бұл сөз бата-
тис (картоп) түрінде айтылатын көрінеді79.

Ә. Нұрмағамбетовтың пікірінше, келімддріікерімдврі
(қызыл бұрыш) сөздерінің төркіні де—араб-парсы тіл-
дері. Бұл сөз Алматы, Жамбыл облыстарының кепбір
аудандарында айтылады. Парсы тілінде: гврм — «ыстык,
қызулы» мағынасын білдірсе, дару — «ем, шипа» дегенді

75 Қазак тілінің қысқаша этимологнялық сөздігі. Алматы, 1966.
35-6.

76 Соида. 119-6.

77 Сонда. 144-6.

’• Нурмағамбетов Ә. Жергілікті тіл ерекшеліктерінің төркіні.
Алматы, 1985. 11-6.

79 Сонда. 24-6.
білдіреді. Сонда ларсыша керімдэрі — «ыстық, қызулы
ем» деген сөз. Ал керім сөзінің араб тіліндегі магына-
сы — «аса, өте» дегенді білдіреді екен. Егер сөз төркіні
парсы тілі емес, араб тілі деп білетін болсақ, онда керім-
дәрі қазақша айтқанда — «аса ем, өте шипа» болып шы-
гады 80.

Автор осылайша көмбеңонаң атауының да төркініне
тоқталады. Бірақ бұл талдау көңілге онша қона қоймай-
тын сияқты.

Өсімдік атауларының этимологиясын ашуда, сондай-
ақ, белгілі совет түркологтары Э. В. Севортян,
Л. В. Дмитриева, А. І<. Боровков сияқты ірі ғалымдары-
мыздың да еибектері зор. Мәселен, Э. В. Севортян өзі-
нің «Түркі тілдерінің этимологнялық сөздігі» деген ең-
бегінде балдыр, балдырған, бұршаң, әлең сияқты көп-
шілік түркі тілдеріне ортақ бірқатар өсімдік атаулары-
на этимологиялық талдау жасап, олардың түп төркіні—
көне түркі тілі екеидігін айтады.

Автордың зерделеуінше, балдыр, балдырған сияқты
өсімдік атаулары тіліміздегі балауса, балғын, балңаш,
балшың, балың сөздерімен түбірлес екен. Бұлардың бә-
рінің түбірі — бал. Бұл сөз көне түркі тілінде «дымқыл,
сулы» деген мағынаны білдірген көрінеді В1.

Бұра, бұрал, бұрыл сөздерімен төркіндес бұршак,
(горох) сөзінің түбірі де — етістік. Бұр- деген түбірге
кішірейту жұрнағы -шақ аффнксі қосылу арқылы бұр-
шаң атауы жасалған 82.

Э. В. Севортянның пікіріне қараганда өлең (осока)
сөзінің түбірі де вл- деген етістік сияқты. Бұл сөздің
көне түркі тіліндегі мағынасы — «су болу, дымқыл тар-
ту». Осы түбірге -ен немесе -ең аффиксі қосылу нәтиже-
сінде етістік негізді зат есім, яғни жер асты, ыза суы
мол жерге өсетін майда шөп — өлең атауы жасалған83.

Л. В. Дмитриева да біраз өсімдік атауларының түбг-
рі — етістік сөздер екенін айтып, оларға мысал ретінде
жаңғаң, шаттауың, ырғай сөздеріи келтіреді. Жаңғаң
атауының түбірі — жау ()аұ) деген етістік. Ол көне
түркі тілінде «көктен түсу, құлау» деген мағына берген.

80 Сонда. 56-57-6.

81 Севортян Э. В. Этимологическин словарь тюпкских яэыков.
М„ 1978. С. 60.

Сонда. 276-6.

85 Севортян Э. В. Этимологический словарь тюркских языков.
М., 1974. С. 528.
Оған -ақ аффиксі қосылған. Шаттауык, (жаңғақ) сөзінің
түбірі де — шатына деген етістік. Шатынаның (шаты-
нал сыну) мағынасы бізге түсінікті. Атау сөэ сол түбір-
ге -уық аффнксі қосылу арқылы жасалған “ Дәл осы
сияқты, ырғай сөзінің түбірі де — ырға деген етістік
екен* В5 *.

А. Қ. Боровков құлқайыр атауы арабтыц гүл және
қайыр деген екі сөзінің бірігуінен жасалғандығын айта-
ды 83. Гүл (цветок) сөэінің мағынасын бәріміз білеміз.
Ал крйыр (хаугі) сөэі араб тілінде «мальва» дегенді
білдіреді екен. Сонда к,ұлк,айыр — «гүлді хаугі» деген сөз
болып шығады.

Зерттеушілер қаракрт дегенді қат (цаі) сөзіиің
көне түркі тілінде «жеміс», «жидек», «миуа» деген мағы-
нада қолданғандығын айтып жүр В7 88. Біз мұны қайталап
жатпай-ақ, қат сөзі тек осы сөзге ғана емес, одан басқа
да бір топ сөэдерге қосылып (Мыс.: қызылқат, көкқат,
қожақат, ұиіқат, т. б.), өсімдік атауларын жасауда
әжептеуір роль атқарып жүргендігін ғана еске сала ке-
телік.

Қысқасы, түркологиялық әдебиеттерден бұлардан
басқа да өсімдік атауларына жасалған азды-көпті эти-
мологиялық талдауларды кеэдестіруге болады. Біэ бұл
жерде олардың бәріне тоқтала алмаймыз. Тоқталары-
мыз — өсімдік атауларының этимологиясьіна қатысты
басқа ғалымдар сөз етпеген кейбір өзіндік пікірлер төңі-
регінде ғана.

Қарақат тәріэді қызғалдақ сөзі де қыз және ғалдақ
деген екі түбірдің бірігуінен жасалған. Мұндағы қыз
сөзі — қызыл сөзінің қысқарған варианты да (Салысты-
рыныз: қызар, қызғылт, қызғылтым, т. б.), ал ғал-
дақвя — көне түркі тілінде қазіргі гул (цветок) сөзінің
орнына қолданылған сөз.

м Дмитриева Л. В. Словообразованне и некоторые семантпче-
ские модели пазваний, относящихся к анатомии растеиий в тюрк-
ских языках // Проблема общности алтайских языков. Л., 1971.
С. 158.

85 Сонда. 159-6.

Бороәков А. К. Названия растеннй по бухарскому списку «Му-
каддимат ал-адаб» // Тюркская лексикологня н лексикография. М„
1971. С. 102.

’7 Махмуд Қашғарий. Девону луғотнт турк. Тошкент, 1963. З т.
147-6.

88 «Дәнді дакылдын басы, масағы» мағынасындағы келвек сөзі
осы ғалдақ сөзінің фонетикалық жағынан өзгерген әрі лексикалан-
ған варианты.— Қ. Б.
Тілімізде осы модельде жасалған бозғалдац, итғал-
дац, сарғалдақ, тікенғалдац деген өсімдік атаулары
бар. Шамасы, өз кезінде ғалдак, сөзі тілімізде аз қолда-
нылмаған болу керек. Кейін ол сөздің орнын монғол ті-
лінен ауысқан шешекм сөзі басқан сияқты. Мыс.: ақше-
шек, бэйшешек, көкшешек, наурызшешек, т. б.

Бұл айтылғандарды дәлелдейтін қосымша факт: ше-
шек (сесе£) сөзінің қосылуы арқылы жасалған өсімдік
атауларының монғол тілінде жиі кездесетіндігі. Мыс.:
сарнан цзцэг— қызғалдақ, цагаан цэцэг — ақбас, наран
цэцэг — күнбағыс, тамхины цэцэг — көкнәр, хадаасан
цэцэг — қалампыр, усны цагаан цзцэг — лилия, ал улаан
цэцэг— райхан, ягаан цэцэг немесе саргай цэцэг — ро-
за, голт борын цэцэг — сирень, ороомог цэцэг — шыр-
мауық, т. б.

Бертін келе тілімізде шешек сөзінің орнына араб-
парсы тілдерінен ауысқан гүл сөзі актив қолданыла бас-
тағандығы байқалады. Мыс.: ацгүл.әтіргүл, ецлікгүл,
жанаргүл, жүпаргүл, көкбасгүл, цоцыраугүл, меруертгүл,
т. б.

Өсімдік атауларының этимологиясын іздеу үстінде
біз алғашында тіліміздегі сүттіген (молочай) атауы
«сүт» және «тікен» деген екі сөзден жасалған деген ой-
ға келген едік. Сол ойымызды жүйелеп қағазға түсірдік
те. Бірақ артынша сүттігенде «сүт» болғанымен, онда
«тікен» болмайтындыгы есімізге тусіп, бұл пікірімізден
айнуға тура келді.

Ендеше, сүттіген атауындагы -ген немесе -тіген ком-
поненті нені білдіреді? Оның берер мағынасы қандай?

Бұл сұраққа жауап берместен бұрын қазақ тіліндегі
бүрген (тікенді бұта)* 90 сөзінің этимологиясы төңірегінде
ой жүгіртіп көрелік.

Бүрген сөзінің түбірі — бүр- (етістік). Ал -ген — өт-
кен шақ есімшенің жұрнағы. Өсімдіктің өне бойы тікен
болғандықтан, ол малдың жүніие, адамның кніміие кі-
реді де, бүріп, бүрістіріп жібермей қояды. Оны мына
мысалдан да көруге болады: Ақ бүрген, қызыл бүрген,
бүрген-бүрген Бүргенді аралайды, жолын білген (Халық
өлеңі). Текстіге қарағанда «жолын білмеген адам бүр-

80 Бұл — шашақ (метелка) сөзімен түбірлес сез.

90 Бүрген аттас тағы бір өсімдік атауы бар. Оны кейде шәцгіш
деп те атай береді. Орысша аты — калина. Бұл екеуін бір-бірімен
шатастырмаған жен. — К.. Б.
геннің арасын аралай алмайды, өйткені онық тікені бү-
ріп жүргізбейді».

Бүлдірген атауы да бүлдір- деген етістік пен -ген
деген қосымшадан түрады. Шамасы алғаш жеген кезде
өсімдіктің жидегі адамның асқазанын «бүлдіріп» кеткен
болу керек. Осылар тәрізді жекен сөзін де же- етістігі
мен -ген жұрнағына жіктеуге болады91.

Бірақ осылар типтес (формалас) өсімдік атаулары-
ныц бәрін бірдей бұлай тұсіндіре беруге болмайды. Мы-
салға жүзген (жузгун) сөзін алалық. Бір қараған кісіге
бұл сөздің де түбірі — етістік жүз- де, ал -ген сол түбір-
ге қосылғаң есімшеніц өткен шақ көрсеткіші сияқты бо-
лып көрінуі мүмкін.

Әрине, егер жүзген өсімдігі балдыр сияқты суда өсе-
тін болып, оның сабағы немесе гүлі су бетінде жүзіп
жүретін болса, онда, сөз жоқ, осылай ойлауға болар
еді. Өкінішке орай, жүзген шөлді-шөлейтті далада, құм-
да өседі. Соған қарап, жүзген сөзінің түбірі етістік жүз-
емес, одан басқа сөз деп топшылаймыз 92. Олай болса,
жүзген сөзіндегі -ген тұлғасы да өткен шақ есімшенің
көрсеткіші бола алмайды.

Жарайды-ақ, уақытша -ген тұлғасын есімшеиің өт-
кен шақ көрсеткіші деп білелік те, жүзген сөзімен тұлга-
лас бұйырған атауын алып қарастыралық. Оның бұдан
басқа да бүйырғын, бүйырқүм, бүйірген, бүйіргін деген
төрт-бес варнанты бар. Бұл соңғы варианттарды түсін-
діре қою қнын. Ал бүйырған вариантына келсек, бүйыр-
ған — шөл даланы мекендеушілер үшін өте пайдалы
өсімдік. Ол — түзде болса, малға азық, үйде болса, отқа
жағатын отын, т. б. Осы жағы ескерілгендіктеп, яғни
адамдардың игілігіне, пайдалануына «бұйырған», олжа
өсімдік деп ұғынылғандықтан оның аты осылай қойыл-
ған деп түсіндірелік, егер оны осылай түсіндіруге бола-
тын болса ғана.

Бірақ құрылысы, тұлгасы жағынаи жоғарыда атал-
ган осы төрт-бес сөзден (бүрген, бүлдірген, жекен, жүз-
ген, бұйырған) ешбір айырмашылықтары жоқ: арпаған,
балдырған, көбірген, қараған, қарлыған, қылқан, оиіа-
ған, ғеріскен, шаған, іиалқан, іиоған, т. б. осы сияқты

41 Сонда жекен атауының берер мағынасы: «жейтін, жеуге жа-
райтын» болып шығады.

" Мәселен, айталық, жузген сөзі дүзген дегеп варпантта да ай-
тылады, Соған қарағанда, ол дүзде (жанан дүзде), далалы жерде
өсетін есімдік деген мағынадағы сөз болуы мүмкін.
өсімдік атауларын қайда қоямыз? Қараған өсімдігінің
аты «адамга жалт қарағандықтан» немесе «адамзат
атаулыға амалсыз бағынғандықтан» қойылды демекпіз
бе?!

Бұл атауларды «қоятын» жер табыла қалған күнде
де жоғарғыдай талдау жасау немесе солай деп ойлау —
мүлде қате болған болар еді. Өйткені ол өмір шынды-
ғына жанасбайды. Адамзатқа «бұйырған» өсімдік жал-
ғыэ бұйырғын ғана емес, қараған бізге «қарамайды»
да!

Ендеше, жоғарыда аталған өсімдік атауларының
құрамындагы -ған/-ген, -қан/-кен тұлгаларын өткен шақ
есімшенің көрсеткіші деуден гөрі, оны көне дәуірде тілі-
мізде жиі қолданылган, өз кезінде нақтылы мағынасы
болған, кеііін өлі тұлғаға айналып кеткен жеке сөз деп
білген жөн.

Оның мағынасын біз белгілі бір сөздерге қосылып,
өсімдік түрлерін көрсететін, көне түркі тілінде жиі қол-
данылған от, қат, ғалдак,, шешек немесе қазіргі тіліміз-
де көп колданылатын ағаш, бүта, қурай, тікен, шөп, жа-
пырак» гүл деген сияқты жалпылауыш сөздердің біріне
жақындатамыз. Мүмкін ол өсімдік63 сөзінің мәніне де
келіп қалар. Қалай деген күнде де, -ған/-ген, -қан/-кен
қосылған сөздердің көбі, егер ол зат есім болса, көбінесе
өсімдік мағынасын аңғартады.

Тіл заңы бойынша кез келген сөз жұмсалу (айтылу)
барысында өзінің дыбысталуын өзгертіп, тұлғалық фор-
масын ықшамдай алады. Осы тұргыдан алғанда біз сөз
етіп отырған -ған/-ген, -кан/-кен тұлғаларының о баста-
ғы формасы дәл осы жердегідей болмауы да мүмкін.
Оған дәлел ретінде құрылысы, тұлғасы жағынан жоғар-
ғыларға ұқсас қарадаған (вяз гладкий), таудаған (ка-
ракас) деген өсімдік атауларын келтіруге болады.

Бұл атаулардағы -даған тұлғасының сүттіген, қара-
ған, бүйірген, қылқан, теріскен дегендердегі -тіген, -ған,
-ген, -қан, -кен тұлғаларынан ешқандай айырмашылык-
тары жоқ. Жалғыз-ақ айырмашылығы--------даған, -тіген

дегендер белгілі бір тұлғаның (сөздің) жуан-жіңішке
варианттары да, ал -ған/-ген, -қан/-кен дегендер сол
тұлғаның қысқарған, ықшамдалған варианттары.

93 Өсімдік сезінің (терминінің) езі де 20-жылдардың жасанды-
сы (Қараңыз: Қаэак лексикасындағы жаңа қолданыстар. Алматы,
1985. 4-6.). Ал көне туркі тілінде бұл сөз Ы (і) деп аталынған (Қа-
раңыэ: Дмитриеөа Л. В. Назв. раст. С. 168).
Осы мәселеге байланысты тағы бір айта кететін нәр-
се, -ған/-ген тұлғалы өсімдік атаулары тілімізде тым
ерте кезде пайда болған тәрізді. Оған бірінші дәлеліміз:
сол -ған/-ген тұлғалы өсімдік атауларының үстіне көне
аффикс делініп жүрген -ақ/-ек қосымшасы қосылған
мысалдардыц кездесетіндігі. Мыс.: шыр-\-ған + ак, (об-
лепиха) тоз-\-ған-\-ак, (одуванчик), қызҢ-ғйн + ақ (по-
мидор), т. б.

Екініпі дәлеліміз: осы -ған/-ген, -қан/-кен тұлғалары-
на ұқсас, сол тұлғалардың фонетикалық варпанттары
деуге тұрарлық, бірақ оларға қарағанда сәл күрделі-
рек----ғана/-гэнэ, -гоно/-гене тұлғалы өсімдік атаула-

рынын. түркі тілдерімен тектес, туыстас деп танылып
жүрген монғол тілінде де кездесетіндігі. Мыс.: хялга-
на94— кылқан, бүрэлэгэнэ— ұшқат, азаргана— шөп-
тіц бір түрі, беөрөлзгөно— таңқураіі, гүзээлзгэнэ—
қойбүлдіргсн, долоогоно— долана, зэдэгэнэ— сиырбүл-
дірген, морин зээргэнэ — атқұлақ, сэдэргэнэ — шыр-
мауық, улаагана — қарақат, үүргэнэ— шомырт, чацар-
гана — шырғанақ, т. б.

-ғана тұлғалы өсімдік атауы тек монғол тілінде ғана
емес, бірлі-жарым болса да қазақ тілінде де ұшырасып
қалады. Мыс.: алтыганаіалтықанаіалтыхана (карагана
мелколистая, чилига).

Тіліміздегі алабота (лебеда)95 атауының кұрамында-
ғы біріиші компонент — ала сөзіиің мағынасы бәрімізге
түсінікті. Ол — бір түсті емес, әр түсті, ала-құла дегеи-
ді білдіреді. Ал оның екінші компоненті — бота сөзі дәл
осы тіркесімде түсіиіксіздеу болып тұр. Егер мұндағы
бота сөзін әдеттегідей «түйенің төлі» деп ұқсак, онда бұл
сөздің алдыңғы ала сөзімен байланыса қоюы қиын. Өйт-
кені ботаның ала түрі өмірде ешкашан кездескен емес.
Сондықтан алабота дегендегі ботаны одан басқа сөз деп
білген дұрыс.

Бұл өсімдік Кодекс Куманикуста алабүта түрінде
көрсетілген 96. Татар, башқұрт тілдерінде де солай. Осы-

04 Хялгана<хял+гана. Хял— казақша қаіл «волос». Салысты-
рыныз: қыл^акс^ыл+^ав «ковыль, тырса».

95 Түркологтардын пікірі бойынша, орыс тіліндегі лебеда сезі
түркі тілдсріндегі алабота сөзінін фонетикалық жағынан езгерген тү-
рі көрінеді. Қараңыз: Дмитриев Н. К. О тюркских элементах русско-
го словаря // Лекснкографнческий сборник. М„ 1958. Вып. 3. С. 42;
Шипова Е. Н. Словарь тюркнзмов в русском языке. Алма-Ата, 1976.
С. 220.

96 Дмитриев Н. К. Керсетілген еибегі. 42-6.
ған қарап, алабота сөэін «ала түсті бұта» деп түсіндіру-
ге болатын сиякты. Шындығында да, өзінін, бітім-тұлға-
сы, бұтақтануы жағынан онын бұтаға (куст) ұқсайтыны
рас. Бірақ біздің бұл тұжырымға да тоқталғымыз кел-
мей отыр. Өйткені табиғатпеи біте қайнасқан түркі ха-
лықтары ағаш пен бұтаны, қурай мен шөпті бір-бірінен
ажырата білғен ғой.

Махмуд Қашқаридіц сөздігінде «көп», «мол» деген
магына беретіп ЬіПа деген сөз бар 97. Біздің ойымызша,
алабота сөзінің құрамындағы ботаібута сөзі осы сөз.
Сонда алабота дегеніміз — «аласы көп» (өсімдік) бо-
лып шыгады.

Орыс тілінде «малина» аталынатын өсімдік қазақ ті-
лінде таңңурай немесе биеемшек. деп аталынады. Егер
Л. В. Дмитриеваның материалдарыиа жүгінсек, бұл
өсімдікті башқұрттар қурай йелеге, татарлар қурай жи-
лііге (<.і\урай<_к,ура «сухой, засохший»+йелеге/жила-
ге «ягода его»), қырғыздар дан қуурай (<дан<пр. да-
не «зерно, семя»-\-қуурай «засохшее растение»), якуттар
биэ эмийэ (<биэ «кобыла»+элийэ «сосок ее») деп
атайды екси 98

Байқап отырган боларсыэдар, «малиианың» қазақ-
ша атауы қырғыз тілі мен якут тіліндегі атауларға жа-
қыи келеді. Биеемшек атауы, шамасы, өсімдік жемісінің
сыртқы формасына қарай қойылған болу керек. Өйткені
формасы жағынан ол бненің емшегінеи ешбір айны-
майды.

Қырғыздардың дан қуурай (қазақша айтсақ — дән-
қурай болып шығады) деп аталатын атауы да шындық-
тан онша алыс кетпеген сияқты. Өйткені таңңурайдың
жидегінде тарыдаи кішірек дәндер болады. Осы белгісі-
не қарап, қазақша таңқурай атауы қырғыздың дан қуу-
райынан ауысқан деген қорытынды шығаруға, әрине,
болар еді. Дегенмец бұлай деу көңілге онша қона қой-
майтын тәрізді. Неге десеңіз, егер өсімдікті дәнқурай
деп атасақ, онда ол берер ұғымы жағынан — «дәні бар
қурай» болып шығар еді.

Рас, оның «қурай» екендігіне ешкім шек келтірмейді.
Бірақ халық таңқурайдың дәнін емес, жидегін пайдала-
нады ғой. Ендеше, халықтың өсімдікке ат қоюда оның
басты, негізгі, қажетті мүшесі ретінде жидегін емес, дә-

97 Махмуд Кашцарий. Керсетілген енбегі. 217-6.

98 Дмитриева Л. В. Ңазв. раст. С. 196.
нін негізге алуы мүмкін емес. Сондықтан біз таңңурай
дегендегі «тац» сөзі дәнқурайдағы, «дән» (зерно) сөзі
емес, көне түркі тілінде бар99 100 101, қазіргі қазақ тілінде де
кездесетін (таңырңау, таңғалу, таңдану, таңғажайып,
таңсың, таң-тамаша, аң-таң дегендердегі) таң сөзі деп
білеміз. Сонда аталған өсімдік атауы — «жидегіне әр-
кім-ақ құмар, әуес (таңсық, жеңсік) қурай» болып ұғы-
нылады.

Бұған дейін біз жаужапыраң (<жау+жапырақ),
жаушырмауың (Окау + шырмауық), жаушымылдың
(<жау-|-шымылдық) сөздерінің этимологиясын олар-
дын. берер мән-мағынасына, мазмұнына қарап, жаужа-
пыраңты (джауджапырақ)—жау жасырынатын жапы-
рақ, жаушырмауыңты (ясменник распростертый) —
жауша қаптап кететін, жан-жағындағы өсімдіктерді
жауша қыратын (өсірмей тастайтын) шырмауық, жау-
шымылдыңты (пион, марьнн корень) — жау шымылдық
ететін немесе перде етіп тасалапатын өсімдік, — деп тү-
сіндіріп келген едік І0°.

Проф. А. Қайдаров өзінің «Қазақ тілінлегі бір буын-
ды түбір сөздер мен негіздердің құрылымы» деген кіта-
бында жауңазын сөзінің түбірін жау деп танып, оның
мағынасын — «масло, сало, жир» деп көрсетіпті|01. «Қө-
не түркі тілінің сөздігіне қарасақ та, «масло, жир» деген
мағынада )аұ деген сөз бар екен 102.

Егер жау сәзінің көне түркі тіліндегі бір мағынасы—
«май» дегенді дұрыс деп мойындауға тура келетін бол-
са, онда жогарыда айтылған пікіріміз жаужапыраң,
жаушырмауың атаулары үшін дұрыс болғанымен, жау-
шымылдың үшін дұрыс болмайды екен. Өйткені халық
«майға» балайтындай алдыңғы екеуінде ешқандай не
тамақтық, пе малазықтық қасиет жоқ. Тіпті жаужапы-
раңты мал да жемейді.

Ал соңғысына (үшіншісіне) келсек, халық жаушы-
мылдың деп әдетте тау бөктерлерінде өсетін, күрең қы-
зыл түсті гүлі бар, түйнек тамырлы, көп сабақты өсім-
дікті айтады. Оның орысша аты — пион немесе марьин
корень. Адам оның тамыр түйнектерін қазып алып, отқа

99 Древнетюркский словарь. Л., 1969. С. 532.

100 Қалиев Б. Сіз өсімдік атауларын жақсы білесіз бе? // Оңтүс-
тік Қазакстан. 1972. 6 октябрь.

101 Кайдаров А. Т. Структура односложных корней и основ в ка-
захском яэыке. Алма-Ата, 1986. С. 213.

102 Древиетюркский словарь. Л., 1969. С. 223.
көміп, я сүтке пісіріп жейді. Шын мәнінде оның «май-
дан» еш кем жері жоқ, жесең көп уақытқа дейін қар-
ның ашпайды.

Олай болса, осы жаушымылдык, тәрізді тамыр түй-
нектері жеуге жарайтын жаужұмыр (ферула), жаук,а-
зын (горный тюльпан) өсімдіктері мен жаупазак, сияқ-
ты өрік сортының және мал үшін таптырмайтын құнар-
лы азықтар болып табылатын: жауқияк, (вострец, эли-
мус, телорез), жаушалғын (волоснец, колосняк), жау-
торғай (просянка) сияқты шөп атауларының түп төркі-
ні — көне түркі тіліндегі «масло, жир» мағынасындағы
жау ()аү) сөзі деп білеміз.

Қазақ тілінде рауғаш (ревень) деген өсімдік атауы
бар. Ол кейде рауаш, рэуэш түрінде де айтыла береді.
Дұрысында бұл сөз рау және ағаш 101 * 103 деген екі сөздің
бірігуінен жасалған. Рау — парсының гауапсі104 сөзінің
қысқарған варианты. Ол сөз аталған тілде «жылтыр,
жалтыр, жарқыл, жарық, сұлу» дсген мағына береді
екен. Қазақ тіліндегі «таң рауандап атып келеді», «рау-
шан гүл» дегендердегі рауан, раушан сөздеріне негіз бо-
лып тұрған да осы сөз.

Сөйтіп, рауғаш деген атау «жалт-жұлт етіп тұрған
агаш» немесе «жылтыр, сұлу ағаш» деген ұғым береді.
Шынында да, рауғаш — өте әдемі, сұлу өсімдік. Оның
түп-түзу сабағы, ірі-ірі жапырақтары, жалт-жұлт еткен
шашақбасы (күлтесі) көз тартпай тұра алмайды. Рау
(ағаш) деген атындағы «жылтырлық», «сұлулық» ұғы-
мы оның осы ерекшелігіне байланысты берілсе керек.

Әрине, рауғашты (<рау ағашын) шын мәнінде
ағаштар тобына жатқыза қогоға болмас. Дегенмен де
сабагының ірілігіне, бойының биіктігіне қарап, оны
ағашка ұқсатуға, соған теңеуге болады. Әсіресе жазға
қарай пісіп-жетілген кезінде оның сабағы жуандап,
бойы биіктейді, сүрегі қатаяды. Сол кезде оның ағаштан
айырмашылығы болмай қалады.

Жоғарыда біз жау сөзіне байланысты жаушымыл-
дык, сөзінің этимологиясы туралы сөз еткен едік. Енді

101 Л. В. Дмитриева өз мақаласында ағаш, жапырақ, тұбір, бұ-

тақ, қабық, тікен, т. б. сөздерінін, этимологияларын ашып бергендік-
тен біэ бұл жерде оларды кайталап жатуды жөн көрмсдік. Қарацыз:

Дмитриева Л. В. Назв. раст... С. 156—157.

141 Бұл өсімдіктін ревень деген орысша атауыныц жасалуына да
осы сөз негіз болыпты. Караныз: Шипова Е. Н. Көрсстілген ецбегі.
264-6.
сол сөздің жарыспалы (лексикалық) варианты болып
жүрген шұғылық сөзінің этимологиясына тоқтала-
лық.

Бұл сөз тілімізде шұғылық, шұғынық, иіуындық, шы-
мылдық, шүмілдік, шүлдік деген тәрізді 5—6 вариантта
қолданылады. Осы варианттардың өзінен-ақ көрініп
тұрғандай, олардың бәрінің түбірі шұғ- немесе шоғ- де-
ген бір-ақ сөз. Бұл сөз, біздіц ойымызша, қаэақ тілін-
дегі «күн шұгыласы», «тац шапағы», «оттың шоғы» де-
гендердегі шұғыла, шапақ, шоқ сөздерімен төркіндес
сияқты. «Көне түркі тілінің сөздігін» қарап едік, онда
соү сөзі 1) шұғыла, шапақ, жарық; 2) от, жалын, шоқ,—
деген екі мағына береді екен 105.

Ендеше, шұғылық/шұғынық...106 сөздерінің түбірі —•
шұғ- тұлғасының «шұғыла сііяқты», «шоқ сияқты» (гүл)
деген мағына беретіндігінде дау жоқ. Өсімдіктің топта-
ла біткен бітімі де, шоқ сняқты қызыл қоңыр түсті гулі
де осыиы еске салады 107.

Тілімізде тасбүйірген дсген өсімдік атауы бар. Ол
кейде жапақ деп те аталынады. Осы жапақ сөзінің түп
төркіні не?

Біздің ойымызша, бұл сөздің түбірі — жап. Кәдімгі
бәріміз білетін «бір нәрсенің бетін (үстін) еғ.інші бір
нәрсемен (жамылғымен) бастыру, бүркеу, көрсетпей
тастау, жасыру» дегсн мағынадағы түбір етістік. Ол —
көне түркі тілінде ]ар 108 түрінде кездесіп, казіргі қазақ
тіліндегі жапқыш, жаппа, жапсар, жапырақ, жапсыр,
жапыр[-ай], жабу, жабық, жабыл, жабын, жабыс, жа-
бысқақ, жабыспақ; жаз (бір нәрсені жаю, жаймалау,
тегістеу), жазба (төсек), жазаң[-дау], жазира, жазық
[-тау, -тық]; жай, жайдақ, жайқа [-д], жайма [-лас],
жайна, жайпа, жайпақ, жайпауыт, жайпи, жайра,
жайыл[-ма], жайылым; жалпай, жалпақ, жалпи деген
сияқты көптеген туынды сөздерге ұйыткы болған түбір

105 Древнетюркский словарь. Л„ 1969. С. 151.

106 Караныз: соуіиу / соуіиу «блестящнй, сверкающий». Сонда.
152, 154-6.

107 Махмуд Қашкариде Зйціа «названия растення со съедобным
корнем» деген өсімдік атауы кездеседі (МК, 3, 379). Осы атаудын,
біз сөз етіп отырған өсімдікке де катысы болуы ғажап емес. Неге
десеніз шуғылықтың лекснкалық варнанты — жаушымылдықтыц та-
мыр түйнегін жеуге болатындығын біз жоғарыда айтканбыз. — X. 5.

108 Тар — локрывать, закрывать. Қараңыз: Дреанетюркскнй сло-
варь. М., 1966. С. 235.	?.
сөз 1И. Осы түбірге -ақ аффиксі қосылу арқылы жапақ
сөзі жасалған.

Әрине, жапак, сөзінің түбірі жап- болғаннан кейін,
-ақ онын қосымшасы болатындығы өзінен өзі тусінікті.
Біздің бұл жердегі айтпағымыз жалғыз ол ғана емес.
Айтпағымыз — соған қоса -ақ/-ек, -қ/-к аффикстерініқ
өсімдік атауларын жасаудағы ролінің күшті екендігін
еске сала кету ио.

Жапақ атауыныц жап- түбірінен туындаған деуімізге
тағы бір себеп: Жапақ— бніктігі 5—10 аи-ден аспайтын
өте аласа шөп. Оның сабағы кірпінің қылтаны тәрізді
тығыз орналасқан. Жерге жабыса, төселе өседі. Сон-
дыктан болар, жапақ көп біткен жердің топырағының
көзге түсе қоюы оңайға соқпайды. Өйткені жапақ топы-
рақ бетін көрсетпей, қалқалап, бүркеп тұрады. Өсімдік-
ке ат қоюда оның осы' қасиеті ескерілген болу керек.

Кысқасы, өсімдік атауларының этимологиясы туралы
әлі де айта беруге болады. Мәселе оларды түгелдеуде
емес, мәселе — бізге зерттеу объектісі болып отырған
өсімдік атауларының тілімізде тым ертеде пайда болған-
дығын, олардың тіл тарихымен біте қайнасып жатқан-
дығын дәлелдеу ғана. Жұпынылау болса да, қолда
бар материалдардың негізінде ол мақсатқа біршама жа-
қындадық қой деп ойлаймыз.

105 А. Т. Қайдаров осы жап түбірінің тоғыз түрлі омоним сөздер-
ге негіз болғандығын көрсетеді. Қараңыз: Қайдаров А. Т. Қерсетіл-
ген еңбегі. 211-6.

110 -Ақ/-ек, -қ/-к аффикстері қосылу аркылы жасалған өсімдік
атаулары тілімізде әжептәуір коп. Мыс.; ңияң, қонаң, құрақ, қаң-
бақ, ебелек, еркек, желкек, есінек, жантақ, жаңғақ, ңұлмаң, ңазанаң,
терек, күрмек, т. б.
Екіний тарау

ӨСІМДІҚ АТАУЛАРЫНЫҢ ТҮСІНДІРМЕ
СӨЗДІҚТЕ БЕРІЛУІ

ӨСІМДІК АТАУЛАРЫНЫҢ ТҮСІНДІРМЕ
СӨЗДІКТЕ ҚАМТЫЛУЫ

Қазақ тілінің он томдық түсіндірме сөздігінде
(ҚТТС) 736 өсімдік аты қамтылған.

Егер сөздіктің бүкіл он томы бойынша 66931 атау
сөз, 24497 тіркес — барлығы 91428 лексикалық единица
қамтылды дейтін болсақ, онда өсімдік атауларына бай-
ланысты 736 сөз осы көрсеткіштің 0,8 проценті ғана.

Бұл, тек таза сан жагы. Ал сапа жағына келсек,
ҚТТС-ндегі өсімдік атауларының саныиа аздап өзгеріс
ендіруге тура келеді. Нсге десеңіз: сол 736 өсімдік атау-
ларының ішінен гулпар, ургедек деген екеуін жалпы
тізімнен алып тастамасқа болмайды. Ссбебі ол екеуі
өсімдік атаулары емес — ботаникалық терминдер. Гул-
пар — өсімдік гүлінің бұйраланған күлте жапыракшала-
ры (гүл серіктері) *. Ал үргедек деп — бақбақ өсімдігі-
нің өзін емес, оныц басындағы қауқиған ақ ұлпасын
айтады. Оларга сол реестрлерге келтірілген мысал-цп-
таталардың өздері-ақ дәлел бола алады. Авторлардың
ұқыпсыздығынан бұл екі сөз өсімдік атауы ретінде сөз-
дікке жаңылыс алынған.

ҚТТС-ндегі өсімдік атауларының қатарыиан барса-
зан, дузен, ешекмия, жамсық, көкбекті дегеи бес түрлі
атауды да шығарып тастаған жөн сияқты. Өйткені бар-
сазан деген сарсазан сөзінің бір әрпі қате терілуден ту-
ған типографиялық қате. Дүзен— дүзген сөзінің бір әр-
пі түсіп қалуынан жасалған атау. Ешекмия есекмия сө-
зіндегі С әрпінің орныиа Ш әрпінің теріліп (немесе жа-
зылып) кетуінен туған сөзсымақ. Жамсық— жасмык

1 Кориагина В. А. Ботаника. Орта мектептің 5—6 кластарына
арналған оқулық. Алматы, 1978. 169-6.
сөзініц орта шеніндегі катар тұрған екі әріптің орны
ауысып кетуінен туған дыбыстар жиыны. Ал көкбекті
реестрі көкпек сөзінің қосымшалы варианты. Шамасы,
қарт акын (К. Әзірбаев) өлеңнің буынын толтыру үшін
сөздің қосымшалы формасын пайдаланған болу керек.
Цитата терушілер бұл сөздерді карточкеге сол куйінде
түсірген. Авторлар болса, оларды сол күйінде сөздікке
алған.

Сондай-ақ, «Айқап» журналынан бір ғана мысал
келтірілген батыр атты өсімдік атауына да біздің күмә-
німіз бар. Өйткені мұндай атау бізде бұрынды-соңды
шыққан сөздіктер мен кітаптардың ешқайсысынан кез-
дескен емес.

Сонымен, жогарыда көрсетілген сегіз сөзді шығарып
тастағанда ҚТТС-нде небәрі 728 өсімдік атауы қалады.

ҚТТС-нде қамтылған өсімдік аттары негізінен қазақ
тілініц төл сөзінен (89,1%) және орыс тілінен немесе
орыс тілі аркылы басқа Европа тілдерінің бірінен енгеи
кірме сөздерден құралады. Сөздікке енген 728 сөздің
79-ы (10,9%) осындан орысша баламалары арқылы қа-
лыптаскан кірме сөздер.

Әрине, бұл 79 сөздің бәрі бірдей ҚТТС-не дұрыс
алынған дей алмаймыз. Оның 31-ін сөздікке алмаса да
болар еді. Өйткені олардың 22-інің қазақша баламала-
ры бар. Мыс.: абрикос — өрік, сары өрік; айва— беһе
(кейбір әдебнеттерде бұл сөз беке, беже, бе түрінде жа-
зылған); алоэ— жүзжылдық; астрагал— ақтаспа, ақ-
шатай, қоңырау, сеңгірлек; бальзамин— қынагүл; бар-
барис — қарақат, бөріқарақат, сиыр қарақат, сарағаш,
зерек; брюква — тарна; бузина — аюбадам; бук — шам-
шат; валерьян— шүйіншөп, шүйгіншөп; инжир — інжір,
карелина — акбас, тауықбас; каштан — талшын; ли-
лия — лала, лалагүл; малина— таңкурай; миндаль—
бадам; роза — раушан, раушангүл; папоротник — қы-
рыққұлақ, шолпаншаш; петрушка — ақжелек, ақжел-
кен, ақжелке; укроп—аскөк, ашкөк; фасоль — үрме
бұршақ, түйебұршақ; эдельвейс — еңлік, қаргүлі. Ал
қалған тоғызы тіпті орыс тілінің өзінде өте сирек қолда-
нылатын атаулар: бульба, галега, гиацинт, гиберелла,
голенция, джут, кливия, гелитроп, горизонталь.

Сол 79 термин сөздердің қалған 48-і агава, акация,
ананас, апельсин, астра, бамбук, банан, баобаб, жень-
шень, кактус, капуста, кипарис, кофе, лавр, лимон, ман-
дарин, пальма, патиссон, помидор, сирень, сорго, эвка-
шпт... тәрізді атаулар. Бұлардыи ҚТТС-не алынғаны
іұрыс болған. Өйткені олардың көбінің қазақша бала-
иалары жоқ. Егер бола қалса (Мәселен, акация— ақ
караған, капуста— қырыққабат, помидор— түйекөтен,
іирень — гүлшетен, сорго — ақ жүгері, қоқан жүгері,
г. б.), олар әдеби тілімізге әлі ене қоймаған. Оның үсті-
не олардың қазақша баламаларынан гөрі орысша ва-
рианттары тілімізде жнірек қолданылады.

Сөнтіп, 728 өсімдік атауын 100% деп алып, одан
эрыс тілі арқылы енген 79 (10,9%) кірме сездерді шеге-
ріп тастасақ, небәрі 649 (89,1%) атау соз қалады. Бұлар
газа қазақша атаулар. Оның 538-і (73,8%) жеке сөз
ретінде реестрге шыққандары, ал 111-і (15,3%) —тіркес.

Жеке сөз ретінде реестрге шыққан 538 өсімдік атауы-
ның өзін бір түбірлі атаулар, екі түбірдің бірігуінен
жасалған атаулар деп екіге бөлуге болады. Бір түбір-
ден тұратын өсімдік атауларының саны — 299 (41,2%),
екі түбірдің бірігуінен жасалған өсімдік атаулары —
239 (32,6%).

Егер жоғарыдағы 649 таза қазакша атауларды 70
процент деп қарасақ, оның 299-ы (46,2 процент) бір тү-
бірден тұратын атаулар да, қалған 350-і (53,8 процент)
екі түбірден тұратын атаулар.

Осы екі түбірден тұратын өсімдік атауларының
239-ы (36,6 процент) ҚТТС-нде біріктіріліп жазылып, рс-
естрге шығарылған да, қалған 111-і (17,2 процент) онда
тіркес ретінде бөлек жазылған.

Бұл көрсетілген өсімдік атауларын ҚТТС үшін көп
деуге де, аз деуге де болады. Қөп дейтін себебіміз — бұл
сөздік өсімдік атаулының бәрінің атын қамтитын арнау-
лы терминологиялық сөздік емес. ҚТТС-не өсімдік атау-
ларының атын түгелдей қамту міндеті жүктелмейді. Ал
аз дейтін себебіміз — ҚТТС қазақ тілінің сөз байлығын
түгел қамтитын болғандықтан, оған жоқтарын іздемесек
те, бұрынды-соңды шыққан сөздіктерде қамтылған өсім-
дік аттарының ішінен аты көпшілікке таныс, тіпті әдебн
тілге ене бастағандарын ҚТТС-не ендірген жөн еді.
ҚТТС-нен біз оларды көре алмай отырмыз. Жоғарыда
аты аталған Т. Мұсақұловтың, С. Арзымбетовтың, тағы
басқалардың сөздіктеріндегі біраз өсімдік атаулары
ҚТТС-нде жоқ. Тіпті оларды былай қоя тұрғанда өз қол
астымызда жатқан екі томды ҚТТС-нде кездесетін ер-
кек, жантақ, жацғақ, келінбармак,, кереңқұлақ, көксер-
ке, май крға, сорақ, судан, таусағыз, торсылдац деген
сияқты өсімдік аттары он томды ҚТТС-не енбей қал-
ған.

Немесе он томды ҚТТС-н ҚСЭ-мен салыстырып
көрелік. ҚСЭ-нда жеке сөзі бар, тіркесі бар — бар-
лығы 658 өсімдік аты қамтылған. Соның 250-і
он томды ҚТТС-не енбепті. Әрине, ҚСЭ-нда қам-
тылған өсімдік атауларынын. бәрін бірдей ҚТТС-не
алу шарт деуден аулақпыз. Дегенмен де, ақбас жоңыш-
қа, арпашөп, балбырауын, дэстүргүл, домалатпа, доңыз-
сырт, жалманқүлақ, жанаргүл, желшек, жүндіқара, ит-
шу, кермексабын, киікшөп, қоянжын, қүланқүйрық, лэй-
лекшөп, мақсары, монданақ, наурыэшешек, сүлушаш,
тайтүяқ, түңғиық, түйетікен, түймедағы, тілқияр, үкікөз,
шайтанкелмес, інжугүл, інжір, т. б. осы тәрізді 90-ға
жуық өсімдік атауларының ҚТТС-не алынбағаны өкі-
пішті-ақ.

Қейде тіпті он томды ҚТТС-нің өз ішінде кездесетін
(анықтама беру кезінде аталатын немесе сілтенген)
өсімдік атауларының өзі сөздіктің реестр қатарында
жоқ болып шығатынын қайтерсің. Мәселен, өсімдіктерге
берілген анықтамалардан соң келтірілген, олардың қо-
сымша атаулары, яғни лексикалық варианттары болып
табылатын мына төмендегі өсімдік атаулары ҚТТС-нің
өзінде жоқ:2 ақ өлең, жалған қүрақ (ақ айрауық),
тауықбас (ақбас), сеңгірлек (ақтаспа), ақ жүпар (ақ-
тамақ гул), қоян жапырақ (балжапырақ), сүтжапырақ
(балпанақ), қодыра (бойдақ бидай), боркөз (бөрікөз),
сиыр қарақат (зерек), сортікен (кеуел), сэру (кипарис),
қара шағыр (қара ажырық), у пияз (сарымсақ), қоқан
жүгері (сорго), тікенжиде (сүтқұлақ), татыр сорақ
(шөрешөп).

Сондай-ақ, ар түрлі сөздіктерде ұшырасатын мына
сияқты өсімдік атаулары да ҚТТС-нде кездеспейді: ақ
жүгері, жүзжылдық, қаргүлі, қасқыржем, қойқарақат,
қүтырған қияр, қынагүл, қырыққүлақ, пия, түрып, түйе-
бүршақ, шайшөп, шүйгіншөп, т. б.

Қысқасы, іздеген кісіге ҚТТС-не енбей қалған өсім-
дік атауларын көптеп табуға болады. Бұл жердегі не-
гізгі мәселе оларды түгендеуде емес, мәселе — ҚТТС-
нде қамтылған 728 өсімдік атауларының сөздікте алы-

2 Біз осы атаулар кездесетін реестрлерді жақша ішіне алып көр-
сетіп отырмыз — Қ. Б.
нуы мен жазылуы, оларға қойылған стильдік белгілер
жайында болғалы отыр. Олай болса, біз ендігі жерде
осы мәселелерге көшелік.

ӨСІМДІҚ АТАУЛАРЫНЫҢ, ТҮСІНДІРМЕ
СӨЗДІҚТЕ АЛЫНУЫ

Бір сөзден тұратын өсімдік атаулары мен екі сөздің
бірігуінен жасалған өсімдік атауларының бәрі де
ҚТТС-нде жеке реестр ретінде алынады. Олардың осы-
лай алынатындығында дау жоқ. Дау — екі сөзден жа-
салған, бірақ орфографиялық сөздік бойынша ол екі сөз
бір-бірінен бөлек жазылғаң өсімдік атауларының ТС-те
қалай берілетіндігінде.

Айталық, қазақ тіліиің орфографиялық сөздігінде бө-
лек жазылған бүғы ңынасы, грек жаңғағы, жер алмүр-
ты, орман бүлдіргені деген тәрізді өсімдік атауларын
ТС-ке қалай аламыз? Осы бөлек жазылған күйінде тір-
кес құрамына жібереміз бе, жоқ біріктіріп жазып, ре-
естрге шығарамыз ба? Болмаса, жоңышңа сөзіне қатыс-
ты тіліміздеі і егістік жоңышқа, сиыр жоңышңа, таспа
жоңышңа, түйе жоңыиіңа, шалғындың жоңышңа деген
сияқты өсімдік атауларын қалай етеміз? Төмендегі біз-
дің тоҚталарымыз, міне, осы сияқты жеке мәселелер тө-
ңірегінде болмақшы.

Жоғарыда біз «Екі түбірден тұратын өсімдік атау-
лыныц 238-ы (36,6 процент) ҚТТС-нда біріктіріліп жа-
зылып, реестрге шығарылған да, қалған 111-і (17,2 про-
цент) онда тіркес ретінде бөлек жазылған», — дегенді
айтқанбыз. Біріктіріліп жазылған 238 өсімдік атаулары-
ның барлығы атау сөз ретінде алынған.

Ал екі сөздің тіркесінен жасалған өсімдік атаулары-
на келсек, олар ҚТТС-нде екі түрлі жолмен берілген.
Бірінші жолы — атау (реестр) сөздің мағыналары сара-
ланғаниан кейін, ромбик белгісінен соң, күрделі сөз,
яғни тіркес ретінде алынған. Екінші жолы — олар күр-
делі сөз ретінде емес, құрама сөз3 ретінде қарастыры-
лып, сөздікте өз алдына жеке реестрге шығарылған.

Мұндайларды реестрге шығару амалы мынандай: Ал-
дымен екі сөздің тіркесінен тұратыи құрама атаудың
бірінші сыңары реестрге алынып, қос нүкте қойылады
да, содан кейін тіркес толық жазылады. Тиісті стильдік

3 Аханов Қ. Грамматика теориясының негіздері. Алматы, 1972.
87-6.
белгілер қойылып, анықтама беріледі, мысалдар келті-
ріледі4. Бүкіл он том көлемінде бұл сияқты әдіс арқы-
лы алынған өсімдік атауларының саны сегіз-ақ сөз:
африка тарысы, балауыз ағаш, балғын арша, бойдақ
бидай, бұғы қынасы, бұғы мүгі, ебе қаңбақ5, қобаң
бидай.

Бұлардың ішіндегі балғын ариіа, бойдақ бидай, қо-
баң бидай деген үшеуі құрама атау бола алмайды. Ал
шын мәніндегі құрама атаулардың көпшілігі бірде. бір
сөз ретінде біріктіріліп жазылып (жералмұрты, жержаң-
ғағы, т. б.), бірде күрделі сөз ретінде беріліп (грек жаң-
ғағы, қант қызылшасы, т. б.), әр жерде шашырап жүр.
Немесе олар ҚТТС-не мүлде енбей қалған. Мыс.: бар-
ңыт ағашы, құтырған қияр, нан ағашы, орман бүлдірге-
ні, темір ағаш, т. б.

Екі сөздің тіркесінен жасалған 111 атаудың қалған
103-і күрделі сез (тіркес) ретінде алынып, белгілі бір
сыңарына (не бірінші, не екінші) тіркелген.

Бұлардың ішіндегі арың жалбыз, ас бұршақ, бояулы
ойран, бұйра зығыр, ем арша, қой көде, мырза терек, са-
сық меңдуана, сэмбі тал, шөл бидайық деген сияқтылар
мен ақ, қара, боз, сары сөздерімен тіркесіп келген атау-
лар (ақ айрауық, ақ баттауық, ак; бауыр тары, ақ
қайың, ақ қаңбақ, ақ сора, қара ажырық, қара алқа,
қара алма, қара меңдуана, қара мойыл, қара сексеуіл,
қара терек, қара ырғай, боз арша, боэ жусан, боз изен,
сары қалуен, сары қараған, сары мия, сары өрік, сары-
бас жоңышқа, сарыбас беде, т. б.) жеке өсімдік туысы-
ның аты емес, белгілі бір өсімдік туысы түрлерінің атау-
лары. Сондықтан ондайлардың күрделі сөз ретінде
алынғаны дұрыс. Тек ескерте кететін нәрсе: оларды бі-
рінші сыңарына емес, екінші сыңарына тіркеген жөн еді.
Өйткені бұл тіркестердегі негізгі ұйтқы сөз бірінші
сыңары емес — екінші сыңарлары (яғни өсімдік атау-
лары).

Ал барқыт шөп, таспа шөп, ақ от, бақа оты, балықі
оты, бұлдырық оты, доңыз оты, торғай оты, бақа жапы-
рақ, тартар жапырақ, түйе жапырақ, бал қурай, сары-
бас қурай, ақтамақ гүл, боэ тікен, ит тікен, боз кілем,
ит жидек, ит түйнек, бой қалақай, ит бүлдірген, ит оіиа-
ған, қара өрік, сиыр бұршақ, сиыр жоңышқа деген си-

4 Мұндай әдіс сөздік инструкциясының 26-параграфында көр-
сетілген.	•

5 Бұл свз орфографиялық сөздікте бірге жазылған.
яқтыларды тіркес ретінде алмай-ақ біріктіріп жазып,
атау сөз ретінде реестрге шығарған дұрыс еді. Өйткені
бұлар алдыңғылардай бір өсімдік атауының анықтау-
ышты түрлері емес, әрқайсысы өз алдына жеке-жеке
өсімдік атаулары. Олар екі сөздің тіркесінең емес, жо-
ғарыда айтылғандай екі сөздің бірігуінен жасалғандар.
Жалғыз-ақ айыбы — бұлардың бірлі-жарымдарынане
басқаларының бәрі «Қазақ тілінің орфографиялық сөз-
дігінде» (1978) бөлек жазылған. Сондықтан болар, бұл
сөздерді түзген авторлар оларды сөздікте тіркес ретінде
қарастырған және де ұйтқы сөз болып табылатын екіішіі
сыцарларына емес, бірінші сыңарларына тіркеген.

Бұл айтылғандардан шығатын қорытынды мынау:
өсімдіктердің қазақша агауларының қалыптасуына қа-
рағанда тек жеке туыс атауы ғана емес, бір туыстың
түрлері де көбінесе екі сөздіц тіркесінен тұратып атау-
лармен аталына береді екен. Мәселен, шалғындық нсер-
лерге көп тараған бұршақ тұқымдас өсімдіктердің бірі
жоңышқа (люцерна) гүлінің ақ, көк, қызғылт, сары
болуына қарай мынандай түрлерге бөлінеді: ақбас жо-
ңышқа, егістік жоцышқа, көгілдір жоңышқа, көкбас
(көк гүлді) жоңышқа, қызғылт жоқышқа, қызылбас жо-
қышқа, сарыбас жоқышқа, шалгындық жоқышқа, т. б.

Бұл атаулардың біріпші сыңарлары түрдің өз ерек-
шелігін көрсетеді де, ал екінші сыңарлары сол түр н<ата-
тын туыстың атын білдіреді. Сөз табы тұрғысынан қара-
ғанда түрлік белгі сын есім, туыстық белгі зат есім қыз-
метін атқарады. Сондықтан, бұл сияқты түрлік атау-
ларды реестрге шығарамыз деп әуре болудың қажеті
жоқ. Қайта сол бөлек жазылган күйінде, өздері туыстас
болып тұрған өсімдік атауынан (мысалы, жоқышқа сө-
зінен) кейін, ромбиктен соң, күрделі сөз ретінде беріп,
сол өсімдіктің қай түрі екендігін көрсеткен жөн.

Бірақ осы тәрізді екі сөздің тіркесінен тұратын өсім-
дік атауларының бәрін бірдей тек түр атауы деп қарай
беруге болмайды. Мәселен, жоқышқа сөзіне қатысты
жоғарыда келтірілген атаулардан басқа сиыр жоқышқа
(вика), таспа жоңышқа (горец птичий, спорыш), түйе
жоңышқа (донник) деген атаулар да бар. Үшеуі де *

6 Бакржапырақ, туйежапырақ, иттуйнек деген үшеуі орфогра-
фиялық сөздікте бірге жазылгаи. Соған карамастан ТС авторлары
оларды бөлек жазып, тіркес ретінде алыпты. Шамасы кітаптардан
көиіірілген мысал-цитаталарда бұл сөздер бөлек жазылған болу
керек.
орфографиялық сөздікте бөлек жазылған. Бұлар — жо-
ңышқа өсімдігінің түрлері емес, жоңышқа тұқымдас өз
алдына жеке-жеке өсімдіктер. Сондықтан мұндайларды
міндетті түрде біріктіріп жазып, реестрге шығарған
мақұл. Өйткені екі сөзден тұратын бұл сияқты туыс
атауларының құрамындағы сөздер өздерінің әуелгі ма-
ғыналарынан алыстап, өз алдына дербестігінен айры-
лып, бір ғана өсімдік атауының ұғымын береді7.

Өсімдік атауларының ТС-те берілуі жайында айтқан-
да осы жерде соқпай кетуге болмайтын бір мәселе бар.
Ол — бір ғана өсімдіктің халық арасында әр түрлі атау-
лармен аталатындығы туралы. Айталық, орысша «ма-
лина» аталатын өсімдік бір жерде таңқурай аталынса,
екінші жерде ол биеемшек деп аталынады. Сондай-ақ
орыс тілінде «барбарис» аталатын өсімдік айтушысына
қарай бірде зерек, зирек, зірік, екінші жерде қарацат,
бөріқарақат, сиыр кррақат, ал үшінші жерде сарағаш
деп те аталына береді. Олардың біреулері «барбарис»
өсімдігініқ ғылыми атауы болса, екіишілері — халық-
тық, үшіншілері —диалектілік атаулар.

Бұлардың бәрі де ҚТТС-нде жеке-жеке алынуға
тиіс. Тек анықтаманы ҚТТС-ндегідей бәріне бірдей бер-
мей, әдеби атауы болып табылатын негізгі біреуіне ғана
(мәселен, зерек немесе қарақат дегенге) беріп, қалған-
дарына «ғылыми», «халықтық», «қарапайым», «сөйлеу»,
«диалект» деген сияқты түрлі стильдік белгілердің тиіс-
тісін қою арқылы оның анықтама берілген әлгі негізгі
(әдеби) атауына сілтенгепі орынды еді.

Тілімізде өздерінің қазақша атауларымен қатар
орысша атаулары да жарыса қолданылып жүрген бір
топ өсімдіктер бар. Мыс/. брюква (тарна), бук (шам-
шат), каштан (талшын), лилия (лалагүл), малина (таң-
қурай), миндаль (бадам), редиска (шалғам), редька
(шомыр), репа (шалқан), роза (раушан), укроп (ас-
көк), фасоль (үрме бұршақ), чеснок (қытай пияз, са-
рымсақ), т. б.

Бұларды қазақша баламасы болғандықтан ТС-ке ал-
масақ та болар еді, алайда олар жазба тілімізде де,
ауызекі сөйлеу тілімізде де жні айтылып, қазақ тіліндегі

7 ҚТТС-нде жоңышқа сөзіне қатысты сарыбас жоңышқа, сиыр
жоңышқа деген екі ғана атау алынған. Екеуі де тіркес ретінде қа-
ралыл, ромбиктен сон берілген. Ал шын мәнінде мұндағы чсиыр
жоңышқа дегенді біріктіріп жазып, еэ алдына жеке реестрге шы-
ғарған орынды еді» дегенді біз жоғарыда айтқанбыз.
ғылыми, көркем әдебиеттерде көптеп ұшырасады. Сон-
дықтан бұл орысша атауларды да сөздікке алуға тура
келеді. Бірақ оларға сипаттамалы түрде берілетін толық
анықтаманың. қажеті шамалы. АнықтЛманы олардың
қазақша баламаларына беріп, ал орысша атауларын
стильдік белгілер қою арқылы сол анықтама берілген
қазақша сыңарларына (варианттарына) сілтеген жөн.

ҚТТС-нде бұлардың редиска, редька, репа, чеснок
деген төртеуінен 8 9 басқалары атау сөз ретінде жеке-же-
ке алынган. Бірақ олар, біз айтқандай, қазақша балама-
ларына сілтенбепті (брюква дегеннен басқалары). Олар-
дың біразына толық анықтама беріліп, содан кейін ғана
қазақша сыңарлары тіркестірілген. Мыс.: бук, малина,
миндаль, укроп.

Ал каштан, лилия, роза, фасоль дегендер қазақша
атауларымен мулде байланыстырылмай, әрқайсысына
(қазақша аты мен орысша атына) жеке-жеке анықтама
берілген. Анықтамаларына қарасақ, олар бір өсімдіктің
екі түрлі атаулары емес, бір-біріне ешқандай қатысы
жоқ, мүлде басқа-басқа өсімдіктер сияқты болып шық-
қан. Бір мысал келтірелік:

Лалагүл — дара жарнақты көп жылдық қызыл гүл
(7, 50). Лилия — су ішінде өсетін ақ гүлді, ірі, жалпақ
жапырақты өсімдік (7, 67)э.

Байқап отырған боларсыздар, бірі — «дара жарнақ-
ты қызыл гүл», екіншісі — «суда өсетін ақ гүл», Ал шын
мәнінде лалагүл (немесе лала) деген де, лилия деген де
бір өсімдіктін бірі қазақша, екіншісі орысша — екі түрлі
атаулары ғана. Оның латынша аты — Ьііішп. Ол — ла-
лагулдер тұқымдасына жататын көп жылдық, жуашық-
ты өсімдік. Қөбінесе таулы аймактарда өседі. Жапырақ-
тары таспа не қандауыр пішінді. Гүлі ірі, түсі ақ, сары,
қызыл; хош ністі. Кейде әсемдік үшін қолдан да өсірі-
леді. Автордың «су ішінде өсетін ақ гүлді, ірі, жалпақ
жапырақты өсімдік» деген анықтамасын лилияға емес,
ақ тұңғиық (кувшинка белая) деп аталатын өсімдікке
берген жөнді болатын сияқты І0.

Ал акация (ақ қараған), жасмин (ақжұпар), капус-
та (қырыққабат), кипарис (сауыр), папоротник (қырық-
құлақ, шолпаншаш), петрушка (ақжелкен, ақжелек, ақ-

8 Бұл төртеуі сөздікте жоқ.

9 Екеуінің де авторы бір кісі.

10 Флора Казахстана. Т. 5. 5-6.; Арыстанғалиев С., Рамазанов Е.
Казакстан есімдіктері. 1977. Я8-6.; Қорчагина В. А. Ботаника. 147.6.
желке), помидор (түйекөтен), сирень (гүлшетен), сорго
(ақжүгері, қоқан жүгері), хрен (ақжелкек) дегендердің
жайы сәл басқашарақ. Бұлардың жақша ішінде көрсе-
тілген қ-азақша баламалары әлі әдеби тілімізге сіңісе
қойған жоқ. Сондықтан, жоғарғыларға керісінше, анық-
тама бұл атаулардық орысша баламаларына беріліп, ал
қазақша сыңарлары өздері реестрге алынғаннан кейін,
стильдік белгі қойылу арқылы олардың орысша балама-
ларына сілтенгені жөн еді и.

Біз жоғарыда өсімдік атауларына байланысты лекси-
калық варианттардың ҚТТС-нде қалай берілгендігі ту-
ралы аздап тоқталдық. Енді өсімдік атауларына қатыс-
ты фонетикалық варнанттардың берілуі жайында бір-екі
ауыз сөз айта кетелік.

Жалпы фонетикалық варнанттардың тілімізде жиі
ұшырасатындығы белгілі. Біз сөз еткелі отырған өсімдік
атауларына байланысты да фонетикалық варианттар
көп. Мыс.: ажырық — ажырек—эжірек. — әзірек, ақна-
бат — ақнауат, бадыран — бадыраң — бэдірен — бэді-
рең, дүзген — жүзген — жүзгін, жауқазын — жауқасын,
тораңғы — тораңғыл, шемішке — шекілдеуік — шікіл-
деуік — шемекі — семішке, шоғай — шоғайна — шо-
ңайна, т. б.

Бұл сияқты фонетнкалық варианттардың ішіндегі
тек тіліміздің фонетикалық заңы негізінде жасалынып,
өмірде жиірек қолданылатын бірлі-жарымдары болма-
са, олардың бэрін бірдей ТС-ке ала бермейміз. Алған-
дарымызға сөздіктің ннструкциясына сәйкес сипаттама-
лы түрде толық анықтама бермей, ол тиісті стильдік
белгі қою арқылы әдеби варнантына сілтенуге тиіс. Қөп-
шілік авторлар солай еткен де. Арбыз, эжірек, бадыран,
бэдірең, дарбыз, донала, жауқасын, жоңырышқа, жүз-
гін, зағыпыран, картошке, күнгебағар, қазтаңлай, рау-
аш, сор, тораңғыл, шікілдеуік, шоғайна тәрізді фонетика-
лық варианттар тиісті стильдік белгі арқылы дұрыс ва-
рианттарына сілтенген.

Алайда, он томды ҚТТС-идегі фонетикалық вариант-
тардың бәрі бірдей дұрыс сілтенілген деуге болмайды.
Мысалға, жоғарыдағы шемішке сөзінің варианттарын
алалық. Сөздікте шемішке сөзі де, шікілдеуік сөзі де *

11 ҚТТС-нде бұлардын. орысша баламалары алынып, анықтама
соларға берілген. Ал казақша баламалары (акүжелкек дегеннен бас-
қалары) сөздікте атау сөз ретікде жеке алынбаған.
«сөйл.» дегеи стпльдік белгі қойылу арқылы шекілдеуік.-
ке сілтеніпті 12. Шекілдеуіктің езіне барғанда оған «Сыр-
тында қабығы бар, дәні майлы өсімдік» деген анықтама
берілген де, нүктелі үтірден соң, ол күнбағарға сілтен-
ген. Күнбағар атауының бұл мағынасы ешбір стильдік
белгі қойылусыз-ақ күнбағысңа сілтеніпті. Күнбағыс
болса, екі мағынаға сараланып, әрқайсысына жеке-жеке
анықтама берілгеннен кейін, нүктелі үтірден соң, пісте
атауына сілтенген. Ал пісте деген атау ҚТТС-нде мүлде
басқа өсімдік. Күнбағыстан кейін іле-шала тұрган күнге-
бағар атауы енді күнбағысңа емес, күнбағарға сілтеніп-
ті (Бұл соңгы үш сөздің авторы бір-ақ кісі).

Сейтіп, ҚТТС-ндегі апықтамаларына, сілтенгендік-
теріне қарап бұл атаулардың қайсысы әдеби тіл, қай-
сысы сөйлеу варианты екендіктерін ажырату тіптен
қиын.

Халықта бір өсімдікке бірнеше ат қоюмен бірге, бір-
неше (екі не үш түрлі) есімдіктерді бір-ақ атпен атау
да жиі кездеседі. Бұл сиякты шатастырылып жүрген
атауларды ТС-ке бергенде оларды омоним ретінде алып,
дұрысына сипаттамалы түрде анықтама беріледі де, дұ-
рыс емесі (яғнн халықтық, жергілікті немесе сөйлеу ва-
рианттары) стильдік белгі қойылу арқылы дұрысына
сілтенгені мақұл.

Он томды ҚТТС-нде бұл сияқтылар бірде омоним
ретінде, бірде бір сөздің магыналары ретінде қарасты-
рылған. Мыс.: Қылша 1 — жемісі мен қылқанынан дәрі
жасайтын бунақ сабақты, мәңгі жасыл бұта. Қылша 2—
тамырынан қант дайындалатып, тамақ, жем ретінде пай-
даланылатын бақша өсімдігі; қызылша.

Коғажай атауы да дәл осындай:	ретінде

алынған.

Кылша, ңоғажай атауларының бұлай омоним ретінде
алынуын біз дұрыс деп білеміз. Өйткені оларда бір ғана
атаумен екі түрлі өсімдік туысы белгіленіп тұр. Ал
осылардан ешбір айырмашылыктары жоқ атңұлақ, бот-
таіиық, күнбағар, сарымсаң атаулары ТС-те омоним ре-
тінде емес, көп мағыналы сөздер ретінде қарастырыл-
ғап. Мыс.: Ботташық з а т. 1. Шатырша гүлділер тұ-
қымдасына жататын тамыры сәбізге ұқсас, кеп жылдық
шөптесін өсімдік. 2. Д и а л. Қартоп.

Әрнне, біз мұны дұрыс дей алмаймыз. Өйткені бот-

12 Керісінше шекілдеуікті шемішке реестріне сілтеу керек еді ғой.
ташық атауына берілген «тамыры сәбізге ұқсас, көп
жылдық шөптесін өсімдік» пен «картоп» деген анықта-
малар бір сөздің екі түрлі мағынасы бола алмайды.
Боттаіиык, дегендер жеке-жеке өсімдік атаулары. Сон-
дықтан да олардың сөздікте бір сөздің мағыналары ре-
тінде сараланғаны дұрыс болмаған. Осы тәрізді, боз
деп аталатын шөп атауы да ҚТТС-нде «түсті білдіретін,
сын есім» — боз сэзінің үшінші мағынасы ретінде алы-
ныпты. Оның да «түсті білдіретін сын есім» сөзбен омо-
ним ретінде алынғаны жөн еді. Атқүлақ, күнбағар, са-
рымсақ атауларының алынуы да дәл осындай — қате.
Оларды бір сөздің мағыналары ретінде емес, омоним ре-
тінде алған дұрыс.

Өсімдік пен оның жеміс-жидегі негізінен бір-ақ атау-
мен аталынады. Айталық, алма деп, біз ағаш басына
өсетін, бәрімізге жақсы таныс, қызыл, ақ, сары түсті,
домалақ келген, ірі жемісті ұғамыз. Соидай-ақ, осы.
жеміс өсетін ағашты да алма дей береміз ,3. Мәселе ал-
ма сөзінің бұл сияқты мағыналарға бөлінуінде емес, мә-
селе — осы мағыналарды ТС-те бір-бірінен бөліп қарас-
тырамыз ба, егер бөлсек, олардың қай мағынасын бұрын
береміз? — деген сұрақтардың төңірегінде ғана.

ҚТТС-нде бұл мәселе негізінен дұрыс шешілген. Он-
да өсімдік атауларының бұл мағыналары көп жерде же-
ке-жеке сараланып, өз алдына бөлек-бөлек алынған.
Мыс.: алма, алмұрт, алша, алхоры, анар, ананас, апель-
син, атбүршақ, атқонақ, бүлдірген, долана, жиде, кар-
топ, күнбағыс, қарабидай, қарлыған, қияр, тары, шетен,
т. б. Немесе олар жіктелініп, бір мағынаның ішіне сый-
дырылған. Мыс.: бүршақ, жүзім, күрмек, күріш, қара-
мық, қүрма, мүкжидек, өрік, фасоль, шабдалы, шие, т. б.
Екі жағдайда да, алдымен олардың өсімдіктік мағына-
лары беріледі де, содан кейін барып жеміс-жидектік ма-
ғыналары келтіріледі.

Әйткенмен де, кейбір авторлар өсімдік атауларының
бұл мағыналарын сөздікте жеке-жеке саралауды қажет
деп таппаған сняқты. Мыс.: арпа, бидай, сүлы, жүгері,
зығыр, соя; асқабақ, қауын, қарбыз, капуста, помидор,
сәбіз, қызылша, шалғам, шалқан, шомыр, мақта, қыша,
мия, т. б.

Енді бір топ өсімдік атауларына анықтама өсімдік

19 Рас, кейде, бұл екі мағынаны бір-бірінен ажырату үшін, онын
ағашын жемісінен бөлектеп—алма ағашы деп те атантынымыз бар.
ретінде емес, сол өсімдіктің жемісі (дәні, ұрығы немесе
тамыры) ретінде, болмаса сол жемістен алынған өнім
(ұнтақ, ұлпа) ретінде гана берілген де, ал олардың
өсімдіктік мағыналары мүлде ұмыт қалдырылған, Мыс.:
Абрикос — сары өрік тәрізді дәні бар тәтті жеміс и. Бе-
һе — сары түсті, кеш пісетін алма тәрізді тәтті жеміс.
Қызыл бұрыш — жылы жақта өсіп-өнетін ащы дәмді
өсімдік жемісінің майдаланған ұлпасы. Сарбұға — да-
рілік шөптің тамыры, т. б.

Мұндай анықтамаларды жоғарғылардан басқа мына
төмендегі өсімдік атауларынан кездестіруге болады:
айва, қара бұрыіи, кофе, малина, мандарин, нэк, т. б.

Біз өсімдік атауларының бұл сияқты мағыналарын
сөздікке алмау керек деп отырғанымыз жоқ. Ондайлар-
ды алу керек. Бұл жерде тек өсімдік атауларына тон не-
гізгі мағына —ягни олардың өсімдіктік мағыналары да
сөздікте көрініс табу керек дегенді ғана ескертпекшіміз.

Ал осы мағыналардың қайсысын бұрын береміз де-
ген мәселеге келсек, сөздік авторлары алдымен өсімдік-
тік, содан кейін жеміс-жидектік мағыналарын беріп, бір-
жақты кеткен сияқты. Рас, өсімдіксіз жеміс жоқ. Деген-
мен, осы мағыналардың қайсысы еске бұрын түседі?
Қүнделікті тұрмыста осы мағыналардың қайсысы жиі
қолданылады? — деген принципке жүгінсек, онда арпа,
бидай, тары сияқты дәнді дақылдар мен алма, өрік, иіие
секілді жемістердің, к,ауын, қарбыз, асқабақ тәрізді бақ-
ша дақылдары мен к,ияр, помидор, капуста секілді көк-
өністердің, мақта, зығыр, қант қызылиіасы сняқты тех-
никалық дақылдардың жеміс-жидектік (өнімдік) мағы-
налары олардың өсімдіктік мағыналарынан гөрі бұрын
берілгені бізге орынды көрінеді де тұрады.

ӨСІМДІК АТАУЛАРЫНЫҢ ТҮСІНДІРМЕ
СӨЗДІКТЕ ЖАЗЫЛУЫ

Түсіндірме сөздік міндеттерінің бірі — тек атау сөз-
дерді сөздікке алу, олардың мағыналарын түсіндіру ға-
на емес, сонымен бірге, олардың қалай жазылатынды-
ғын да дұрыс көрсету. Бұл тұрғыдан ҚТТС-ндегі өсімдік
атаулары негізінен орфографиялық саздікке сай жазыл-
ған. Солай болуға тиісті де. Әйткенмен де бұл мәселеде

14 Бұл «сары ерік тәрізді...» емес, сары өріктіц дәл өзі емес
пе?І—Д. Б. '	*.. •	......
мүлт кеткец немесе бірізді шешілмеген жерлер жоқ емес.

Алдымен «мүлт кеткен» жерлер туралы.

Кейбір өсімдік атаулары орфографиялық сөздікке сай
жазылмай, әдебиеттерден алынған мысалдарда олар
қалай кездессе, ТС-ке де солай алынған. Мәселен, «Қа-
зақ тілінің орфографиялық сөздігінде» (1978 ж.) жас-
мык, түрінде көрсетілген өсімдік аты ҚТТС-інде жасы-
мық түрінде, көкнәр сөзі көкнар түрінде жазылыпты.

Неге негізделгені белгісіз, жекелеген сөздік авторла-
ры орфографиялық сөздікте бірге жазылғандықтарына
қарамастан кейбір өсімдік атауларын қос сөз ретінде
дефис арқылы жазған да (бақ-бақ, еркек-шөп), біразын
бөліп жазып, тіркес ретінде алған (бақа жапырақ, ебе
қаңбак,, ит түйнек, түйе жапырак,).

Енді бір өсімдік аттары бірде бірге, бірде тіркес ре-
тінде алынып, екі түрлі жазылған да, олардың әрқай-
сысына жеке-жеке сипаттамалы анықтама берілген
(есек миядан басқасы): есекмия (3,431)—есек мия
(3,431), қараот (6,81)—і$ара от (7,484), қарақоға
(6,68) — цара крға (6,240), қараіүүмык, (6,70) — крра
к,үмык, (6,472), тамырдәрі (8,581) —тамыр дәрі (3,83),
түйежапырақ (9,318)—түйе жапырак, (3,667).

Өсімдік атауларының жазылуындағы екінші бір кем-
шілік — екі сөзден тұратын өсімдік атауларының жазы-
луына байланысты.

Барлық қазақша өсімдік атауларының жартысынан
астамы (58,8 процент) екі сөзден тұрады. Оның 36,6
проценті біріккен сөздер, ал қалғандары (17,2 процент)
екі сөздің тіркесінен тұратын күрделі не құрама атау-
лар.

ҚТТС-нің инструкциясы бойынша, егер өсімдік атау-
лары біріккен сөз болса (ак,тікен, текесақал), олар бі-
ріктіріліп жазылып, реестрге шығарылуы керек. Құрама
сөз болса (африка тарысы, бүғы қынасы т. б.), олар бө-
лек жазылған күнінде, қос нүкте арқылы реестрге алы-
нады* Ал күрделі сөз болса (ак, қайың, қара зерек,
т. б.), ромбиктен соң тіркес ретінде берілуі керек.
ҚТТС-ндегі өсімдік атауларының жазылуына қатысты
ала-құлалықтар, міне, осы үш топтағы атаулардың ара
жігін дәл ажырата алмаудан туған кемшіліктер.

Жалпы алғанда екі сөзден тұратын өсімдік атаула-
рының басым көпшілігі орфографиялық сөздікте қалай
көрсетілсе, ҚТТС-нде солай жазылған. Солай бола тұр-
са да, бірлі-жарым ауытқулар да жоқ емес. Мәселен,
орфографиялық сөздікте бөлек жазылғандыгына қара-
маетан 60-қа жуық екі еөзден тұратын өсімдік атаулары
онда біріктіріліп жазылып, реестрге шығарылған. Олар:
ақмамық, ақтаспа, ақтікен, атбұршак» атңонақ, аюоты,
балдыркөк, балжапырақ, балжүгері, балңарағай, бал-
іиөп, балқурай, бөденешөп, бөртежусан, бөрібұршаң, бө-
ріқарақат, ешкітал, жасаңшөп, жаушалғын, жыланта-
мыр, киікоты, ңазжуа, қазоты, қазтабан, ңарабидай, қа-
рабүлдірген, қаражеміс, ңаражидек, ңаражусан, ңара-
ңұмың, ңарандыз, ңараот, ңаргатұяң, ңожакендір, ңо-
зыошаған, ңойбүлдірген, ңояншөп, лалагүл, маралоты,
мүкжидек, саркүйік, сасыңңурай, сасыңшөп, сиырңұй-
рың, текесаңал, теңгежапыраң, түлкімасаң, убалдырған,
убидайың, шөпшай, т. б.

Бұлардыц біріктіріліп жаэылып, атау еөз қатарына
шығарылғандықтарын біз дұрыс деп білеміз. Өйткені
олар екі сөзден жасалғандықтарына қарамастан бір ға-
на өсімдіктің атаулары. Бұлар ат және бұршаң (атбұр-
шаң), бал және қарағай (балқарағай), ңаз және жуа
(ңазжуа) деген тәрізді толық мағыналы сөздерден жа-
сала тұрса да, олардыц бұршаң, қарағай, жуа өсімдікте-
ріне ешқандай қатыеы жоқ, өз алдыпа жеке-жеке өсім-
дік туыстарының атаулары.

Рас, сөздік авторларының өз еркімен біріктіріп жаз-
ған өсімдік атауларыныц бәрі бірдеіі дұрыс біріктіріл-
гсн дей алмаймыз. Олардың ішінде біріктіріп жазуға
болмайтын 10 шақты атау бар. Мәселен, жералмұрты,
жержаңғағы, ңараңияң, ңараңоға, ңарандыз, ңұмбетеге,
кұмбидайың, ңұмебелек, ңұмсағыз, тасбүлдірген деген-
дерді алалық. Бұлардың жайы жоғарғы біріктіріліп жа-
зылған сөздерден басқашарақ.

Айталық, қара ңоға деген жеке өсімдік туысының аты
емес, ол ңоғаның бір түрі. К,ұм бетеге деген де жеке
өсімдік туысының атауы емес, бетегенің құмды жерде
өсетін түрі. Басқалары да осылар тәрізді: жеке өсімдік
туыстарының атаулары емес, белгілі бір өсімдік туыста-
рының түрлері. Сондықтан мұндайларды орфография-
лық сөздікке сай, бөлек жазылған күнінде, тіркес құра-
мында берген дұрыс еді. Авторлар бұл сөздерге келгенде
зеректік танытпаған.

Сондай-ақ, жер алмұрты (топинамбур, земляная гру-
ша), жер жаңғағы (арахис, землянной орех) дегендерді
де біріктіріп жазудың қажеті жоқ еді. Егер бұлардың
жеке өсімдік туысының атаулары екендігін ескеру керек
болса, онда оларды құрама сөз ретінде сол бөлек жа-
зылі ан күйінде, қос нүкте арқылы жеке реестрге шығар-
ған орынды болар еді.

ҚТТС-інде жаңылыс біріктірілген бұлардан басқа
да осімдік атаулар кездеседі. Мыс.: емшырмауык,, итқо-
ғо, крнакрары, тасбеде, т. б. Бұлар орфографиялық сөз-
дікте жоқ. Солай бола тұрса да, бұларды біріктіріп жа-
зуга болмайды. Өйткені олар жеке өсімдік атаулары
емес, белгілі бір өсімдік түрлерініқ аттары.

Орфографиялық сөздікте біріктіріліп жазылған тас-
бұйырғын, тасқабақ сөздеріп де ҚТТС-нін, авторлары
сол біріктіріліп жазылған күйінде реестрге алыпты. Бұ-
лар да жеке өсімдік туысының атаулары емес, бір өсім-
дік түрлерінің атаулары. Тас бұйырғын бұйырғын осім-
дігінің тасты жерге өсетін түрі. Тас қабакі қабақ дақы-
лының қабығы қатты сорты. Сондықтан бұларды да бі-
ріккен күйінде реестрге шығарғаннан гөрі, бөлек жазып,
тіркес ретінде алған (қарастырған) жөн.

Қысқасы, екі сөзден тұратын (қосарлы номенклату-
рамен аталатын) өсімдік атауларының жазылуы деген
мәселе біздің орфографиялық сөздігімізде де, ҚТТС-ін-
де де өз шешімін әлі дұрыс таба алған жоқ. Олай деу
себебіміз — бірінші тарауда біз екі түбірдің бірігуінен
жасалған өсімдік атауларына тоқталған жерде («Өсім-
дік атауларының морфологиялық құрылысы» деген та-
қырыпта) олардың екінші сыңарлары шөп, от (оты), жа-
пырак,, қурай, гүл, тікен, ағаш сөздері болып келген
жагдайда, бұл сөздердің бәрінің алғашқы сыңарлары-
мен бірігіп, бір сөз ретінде жазылғандығын сөз еткен
едік (айланшөп, қазоты, т. б.). Ендеше орфографиялық
сөздікте де, ҚТТС-нде де бөлек жазьілған таспа шөп, ак,
от, бак,а оты, балык, оты, бұлдырық оты, доңыз оты, тор-
ғай оты, тартар жапырак,, бал қурай, ақтамак, гүл, боз
тікен, ит тікен деген сияқтылардың сол атаулардан қан-
даіі айырмашылықтары бар? Біздіңше ешқандай айыр-
машылықтары жоқ. Олай болса, тіркес ретінде алынған
осылар тәрізді атаулардың да ҚТТС-нде жоғарғылар-
дай біріктіріліп жазылғаны дұрыс еді.

Әрине, бір ғана өсімдіктің атауы болса болды, ондай-
ларды қанша сөзден құралса да, біріктіріп жазу керек
деуден аулақпыз. Бұл тәрізділердің ішінде біріктіріп
жазуға болатындары да, біріктіріп жазуға болмайтын-
дары да бар. Мұндай жағдайда сыңарлардың байланы-
су амалы, айтылу ннтонацнясы ғана емес, сонымен қоса,
ол сыңарлардың әуелгі мағыналарын қаншалықты жо-
ғалтқан-жоғалтпағандығы да, екеуі қосылып, басқа
(жаңа) мағынаға қаншалықты дәрежеде не болғанды-
ғы немесе болмағандығы да ескерілуге тиіс ‘5.

Енді қосарлы номенклатурамен аталынып, ҚТТС-не
енген өсімдік атауларының жазылуындағы ала-құла-
лықты көрсету мақсатында аздаған мысал келтірелік.
Онда қойбүлдірген, қарабүлдірген, тасбүлдірген бірге,
ал ит бүлдірген бөлек. Қазжуа бірге, ит жуа бөлек. Қо-
зыошаған, қырымошаған бірге, ит ошаған бөлек (ит сө-
зінің не жазығы бар екендігін кім білсін). Сиырқұйрық,
сиырсілекей бірге, сиыр бұршац, сиыр жоцышқа бөлек.
Сасыкдурай, сасықшөп бірге, сасык, жуа бөлек. Немесе,
керісінше, ем арша бөлек, емшырмауык^ бірге, боз жусан
бөлек, қаражусан бірге, айыл к&ға бөлек, итқоға бірге,
т. с. с.

Тағы бір аііта кететін нәрсе, біріктіріліп жазылған
екі сөздің біріншісі дауысты дыбысқа аяқталып, ал екін-
ші сөз дауысты дыбыстан басталған жағдайда, қатар
іұрған екі дауысты дыбыс бірде сақталынып жазылған
да (Мыс.: қандыағаш, қараот, крзыошаған), екінші
жерде ондай қатар тұрған екі дауыстының бірі (көбінесе
алдыңғысы) түсіріліп жазылғап (Мыс.: қарағаш, қаран-
дыз, сарағаш).

Сондай-ақ, сарбүға, сарсазан, сарсолма атауларын-
дағы сары сөзінің соңындағы [ы] дыбысы түсіріліп жа-
зылған да, сарыбас атауындағы [ы] түсірілмеген.

Мұндайлар, әрине, қалай болған күнде де бірізді жа-
зылғаны дұрыс еді.

ӨСІМДІҚ АТАУЛАРЫНА ҚОЙЫЛҒАН
СТИЛЬДІҚ БЕЛГІЛЕР

ҚТТС инструкцнясының 60-шы параграфында: «Бел-
гілі бір ғылым саласына қатысты термин сөздерге ол
сөздердің қай ғылым саласына тән екендігі көрсетілетін
(мәселен, химия ғылымдарының терминдеріне — хим.,
математнка ғылымдарының терминдеріне мат. деген си-
якты) стильдік белгілер қойылады», — делінгеи. Бұл

’• Екі сөзден тұратын өсімдік атауларының реестрге шығу-
шықпауы олардың бірге не бөлек жазылғандығына байланысты
емес. Байланысты нәрсе—ол екі сөздің (сыңарлардын) бірлігі бір
өсімлік туысының атын білдіре ме, жоқ әлде, туыс түрінің атауын
білдіре ме деген мәселеде ғана. ,
принцип тұрғысынан қарағанда өсімдік атауларына
бот. (ботаника) деген стильдік белгі қойылуға тиіс.
ҚТТС-ндегі өсімдік атауларына негізінен бот. деген
стильдік белгі қойылған, Мұны дұрыс дей отырып, өсім-
дік атауларының барлығына бірдей бот, деген стильдік
белгі қою керек пе деген мәселеге көңіл аударғымыз
келеді. Шындығында да, өсімдік аты болса болды, бот.
деген стильдік белгі қого шарт па?

Біздің ойымызша, өсімдік атауларыньің бәріне бір-
дей бот. деген стильдік белгі қою қажет емес сияқты.
Егер олай еткен болсақ, біз 728 өсімдік атауларының
боріне бірдей бот. деген белгі қойып шыққан болар едік.

Айталық, арша, алма, асңабаң, бидай, бетеге, жал-
быэ, жантаң, жиде, жусан, жүгері, жыңғыл, капуста,
картоп, көде, күрмек, күріш, ңалаңай, ңамыс, ңаңбаң,
ңарағай, ңарбыз, ңауын, ңияр, ңүраң, ңызылша, ңылша,
ңына, өрік, пияз деген сияқты әркімге белгілі өсімдік
атауларына олардың ботаника ғылымына қатысты сөз-
дер екендігін көрсетіп жатудың қажеті бола қояр ма
екен 16?

Ал, аңжүрек, аңшатай, аңшуаң, аюжүн, аюңүлаң, аю-
табан, балпанаң, боян, бөлтірік, бөрікөз, бүзаубас, біз-
белдік, жебілген, көкбиік, ңазыңүрт, ңарлыған, лапыз,
лэйлі деген сияқты өсімдік атауларының жөні басқаша.
Аттарына қарап-ақ өсімдік екендігі белгілі болып тұр-
майтын бұл сняқты атауларға бот. деген стильдік белгі-
нің қойылуы қажет. Біраз авторлар оны солай істеген
де. Бірақ, қайталап айтамыз, барлығы емес — біразы
ғана.

Енді біраз авторлар мәселенің бұл жағын қатаң түр-
де ескере бермеген, тіпті ойланып та жатпаған сияқты.

Оған дәлел бот. деген стильдік белгі қойылуы кажет-
ті біраз өсімдік атауларына ондай белгі қойылмаған
Мыс.: айрауың, айңайың, айлауың, аңбас, аңжүрек, бар-
ңын, бауырңүрт, биемшек, жамбыл, келіншекбоз, ңуыр-
даң, т. б. Керісінше, бот. деген стильдік белгі қойылуы
міндетті емес өсімдік атауларына кеп жерде ондай белгі
қойылған. Мыс.: адыраспан, алабота, бадам, баклажан,
баң-баң, балдырған, ебелек, емен, есекмия, жауңазын,
жуа, зығыр, итмүрын, итсигек, күнбағар, күнжіт, ңаз-

16 Сөздікті түзуші авторлардын біразы бұл сияқты атаулардын
кейбіреулеріне бот. деген стильдік белгі қоймай дұрыс істеген.
жуа, қазоты, ңазтамақ, қайың, ңараматау, ңияк,, ңоға,
құлқайыр, құлмаң, меңдуана, мүк, т. б.

ҚТТС-нде қамтылған өсімдік аттарына бот. деген
стильдік белгімен бірге оған кей жерде биол. (биология-
лық) деген стильдік белгі де қонылыпты. Мыс.: анар, ас
бұршақ, асаймұса, балғын арша, балиіөп, бауырмүк,
бояушөп, георгина, гладиолус, еңлік, ермене, есінек, еш-
кісабак,, ешкітал, жекен, көсік, папоротник, саңырауңұ-
лаң. урме бұриіақ, т. б.

Бұл белгіні біздің өз басымыз дұрыс деп санаман-
мы.з. Өйткені ботаника ғылымы мен биология ғылымда-
ры бір емес. Олардың бір-бірінен үлкен айырмашылық-
тары бар. Ботаника — өсімдіктер дүниесін зерттейтін
ғылым болса, бнология — тірі табиғаттың (жануарлар
мен өсімдіктердің) шығуын, өсіп-өнуін, дамуын зерттеіі-
тін ғылымдар жиынтығы. Сондықтан өсімдік атаулары-
на биол. деген стильдік белгі қою дұрыс болып есепте-
лінбейді.

Сондай-ақ, көкпек реестріне бот. дегеи стильдік бел-
гінің орпына өс. (өсімдік) дсген стильдік белгі қойы-
лыпты. Бұл белгіні де құптауға болмайды. Оның үстіне
сөздіктің пнструкциясында ондай белгі жоқ.

ҚТТС-нде қамтылған өсімдік атауларына жоғарғы-
лардан басқа да бес түрлі стильдік белгілер койылғаи.
Олар: сөйл. (сөйлеу варианты), жерг. (жсргілікті сөз),
диал. (дналекті), кэсіб. (кәсібп сөз), көне. (көнерген
сөз) — деген белгілер.

Бұлардың ішіидегі жиірек кездесетіні — сөйл. деген
стильдік белгі. Сөйл. деген стильдік белгі ең алдымен
өсімдік атауларыныц ауызекі сөйлеу тілінде кездесетін
фонетикалық варианттарыпа қойылған. Мыс.: арбыз,
дарбыз (қарбыз), әжірек (ажырық), байтерек (бәйте-
рек), буылдырық (буылдық), донала (долана), дүзен
(дузген), жауңасын (жауқазын), жүзгін (жүзген), кар-
төшке (картоп), күнгебағар (күпбагар), ңазтаңлай
(қазтаңдай), қарамыңша (қарамық), ңаудасын (қау-
дан), рауаш (рауғаш), роза (райхан), сор (сора), тор-
аңғыл (тораңғы), шемішке, шікілдеуік (шекілдеуік), шо-
ғайна (шоңайна), т. б.17

Сөйл. деген стильдік белгі, сондай-ақ, өсімдік атау-
ларының әдеби сыңарларымен жарыса қолданылып
жүрген олардың лексикалық варианттарына да қойыл-

17 Жакша ішінде бұлардың әдеби сыңарлары көрсетіліп отыр.
ған. Мыс.: бүғы қынасы (бұғы мүгі), брюква (тарна),
жоңырышқа (жоңышқа), зағыпыран, запырангүл (за-
пыран), картопия, картофель (картоп), қозықұлаң (жол-
желкен), қырыңңұлаң (қыранот), рауағаш (рауғаш),
шоғай (шоңайна), т. б.

Фонетикалық варианттарға сөйл. деген стильдік бел-
гінің қонылғандығы дұрыс. Ал лексикалық варианттарға
сөйл. деген белгінің қойылуы әр уақыт дұрыс бола бер-
мейді. Неге десеңіз, лексикалық варианттар әдеби сықа-
рының тек қана сөйлеу варианты бола алмайды. Олар,
сонымен бірге, әдеби сөздің халықтық, ғылыми, диалек-
тілік, көне, жаңа, т. б. варианттары болуы мүмкін.

Мәселен, ҚТТС-нде картопия, картофель, картөшке
сөздері свйл. деген стильдік белгі арқылы картоп ва-
риантына сілтеніпті. Орфографиялық сөздікте де,
ҚСЭ-ида да оның осы картоп сыңары алынған. Сондық-
тан жоғарғы варианттардың бәрі де картоп сөзіне сіл-
теигені дұрыс. Тек борін бірдей бір гана сөйл. деген
стильдік белгі арқылы сілтемей, айталық, картофель
сөзіне ғылым. (ғылыми термин) деген, картопия сөзіне
диал. деген, ал картөшке сөзіне сөйл. деген стильдік бел-
гілер қойылу арқылы сілтенсе, орынды болған болар еді.

Жоғарыда сөз етілген жоңырышңа, зағыпыран, қозы-
ңұлаң, қырыққұлак,, рауағаш, шоғай сияқты лексикалық.
вариаиттар да дәл осындай. Олар әдеби сыңарлардың
сөйлеу варианттары емес. Сондықтап оларға сөйл. деген
стильдіқ белгінің қойылғаны дұрыс болмаған. Одан гөрі
оларға жоғарыда көрсетілген стильдік белгілердің бірін
қойып (мәселен, қозықұлақ, қырықңұлак, дегендерге ха-
лың дсген, жоңырышңа, шоғай сөздеріне диал. деген,
зағыпыран, рауағаш атауларына көне. деген тәрізді),
одеби сыңарларына содаи кейін барып сілтенгені дұрыс
еді.

Енді өсімдік атауларына қойылған диал. және жерг.
деген стильдік белгілерге тоқталалық. Диал. деген
стильдік белгі атңұлаң (саңырауқұлақ), ботташың
(картоп), дүмбе (күздік бидай), екпе жуа (пияз), жау-
ша (қара бидай), жәмше (жәмбіліие), кэуе (асқабақ),
келімдзрі (бұрыш), қяқы (бақ-бақ), ңымызек (қымыз-
дық), ләблеме (қызылша) сөздеріие, ал жерг. деген
стильдік белгі аюоты (бәрпі), байшынар (бәйтерек), бз-
дірең (қияр) сөздеріне қойылған.

Сөздіктің инструкциясында (§69, §70) диал. деген
белгі де, жерг. деген белгі де белгілі бір облыс, аудан
көлемінде ғана қолданылатын сөздерге қойылатындығы
айтылған. Айырмашылықтары — диал. деген белгі әдеби
тілде баламасы бар, басы ашық, даусыз диалект сөздер-
ге, ал жерг. деген белгі әдеби тілде баламасы жоқ, егер
бола қалса, одан не мағыналық, не реңктік ерекшелігі
бар, келешекте әдеби тіл қатарына еніп кетуі ықтимал
создерге қойылуы керек.

Бұл тұрғыдан алғанда жоғарғылардың бәрінің де
әдеби тілде баламалары бар (жақша ішінде көрсетілген
сөздер). Олай болса, оларға жерг. деген емес, тек диал.
деген стильдік белгі қойылуға тиісті болатын. Онда да
бәріне емес — бірлі-жарымдарына ғана. Өйткені мұн-
дағы сөздердің бәрі бірдей диалекті сөздерге жата бер-
мейді. Мәселен, аюоты бәрпінің жергілікті атауы емес,
халықтық атауы. Қаңы өгейшөптің (баң-баңтьщ емес)
көне атауы. Қымызек қымыздықтың диалектілік вариан-
ты емес, сөйлеу варианты. Осы тәрізді жэмшенің әдеби
варианты жэмбілше емес — эңгелек. Жзмбілшенің өзі
де әдеби тілдегі эңгелектің диалектілік варианты. Бұл
атау кей жерде жамбылша, жамбырша, дэмбілше. жеге-
лек деп те аталыпа береді. Сондықтан жэмбілшеге де
жэмше сияқты диал. деген стильдік белгі қойылып, энге-
лекке сілтенгені орынды еді.

Жалпы стильдік белгі қою арқылы сілтеу дегенге
ұқыпты болған жөн. Бұл мәселеде ҚТ-нің он томды ТС-і
кемшіліктен құры алақан емес. Мәселен, онда бадыран
сөзі сөйл. деген стильдік белгі қойылу арқылы бздіреңге
сілтенген. Ал бэдірең жерг. деген стнльдік белгі арқылы
қияр сөзіне сілтеніпті. Қияр реестрі, шүкір, октеуір,
анау-мынау кінараттан ада екен.

Немесе, ешекмия реестрін алалық. Ол диал. деген
стильдік белгі арқылы есекмияға сілтенген. Тағы бір
жерде есек мия бөлек жазылып, тіркес ретінде алынған
да, сөйл. деген стильдік белгі қойылған. Сөйткен де, ол
да есекмия сөзіне сілтенген. ҚТТС-ндегі өсімдік атаула-
рында бұл сияқты жөнсіз стнльдік белгілер қойылу мен
жөнсіз сілтенулер бұдан басқа жерлерде де кездесіп
қалады.

ҚТТС-ндегі өсімдік атауларына қатысты дұрыс қой-
ылмаған стнльдік белгілердің бірі — кэсіб. (кәсіби сөз)
деп аталатын белгі. Бұл белгі күрбік, ңалайсан деген
екі сөзге ғана қойылыпты. Екеуі де қауын сорттары.
Оларға кэсіб. деген белгі қойылмай-ақ, бот. деген белгі
қойылса да жеткілікті еді. Өкінішке орай бұл сөздерге
114
бот. деген стильдік белгі қойылмай, оныц орнына кәсіб'.
деген стильдік белгі қойылған. Авторлар мүмкін бұл
сөздердің бақша шаруашылығына қатыстығын көрсет-
пек болған болу керек. Олай болған күнде бұл белгі тек
қана екі сөзге емес, қауын-қарбыз атаулының барлығы-
на түгел қойылуы керек қой.

Кәне. деген стильдік белгі өсімдік атауларына қа-‘
тысты тек ебей (2-ші омоним) сөзіне ғана қойылған. Біз
бұл белгіиің қойылуын дұрыс деп білеміз. Тек мұндай
стильдік белгі қойылатын өсімдік атаулары жалғыз бұл
гаііа емсс. Ондай атаулар сөздікте жетерлік. Амал не,
оларга бұл белгі қойылмагап.

Жалпы, ҚТТС-нде «стильдік белгі қойылуға тиісті
өсімдік атауларының бәріие бірдей ондай белгілер қой-
ылған ба?» деген сұраққа, орине, «түгел қойылған» деп
жауап бере қою қиын. Стильдік белгі қойылмаған ре-
естрлер, әсіресе, өсімдік атауларының фонетикалық,
лексикалық варианттарының ішінде жиі кездеседі. Мә-
селен, өсімдік атауларының ақнауат, ашкөк, бозқонақ,
жаушымылдық, жіпілген, қауақ, лақса, тұшала, шалау,
шалқам деген сияқты фонетикалық варианттарына,
бояулы ойран, ем арша, бөртежусан, бузина, бук, мали-
на, укроп, фасоль, эдельвейс деген сияқты лексикалык
варианттарына сөйл. деген стильдік белгі қойылу керек
еді. ҚТТС-нде оларға бұл белгі қойылмаған.

Сондай-ақ, сөздікте кездесетін арыс, беһе реестрле-
ріне көне. деген стильдік белгінің қойылғаны жөн еді.
Өйткені арыс — қарабидайдыц, ал беһе — айва өсімді-
гінің көне атаулары 18. Ал ақжелек реестрі «петрушка-
ның» қазақша баламасы. Оған жақа. (жаңа сөз — нео.^
логизм) деген стильдік белгінің қойылғаны дұрыс еді.
Осылар тәрізді аққайық (шөп аты), асаймүса, бауыр-
құрт, боян, бөлтірік, бүзаубас, бізбелдік, жамбыл, қазы-
қүрт, қуырдақ, лапыз, лгйлі деген сияқты атауларға
халық. (халықтық атау) деген стильдік белгі қойылса,
нұр үстіне нұр еді. Өйткені бұлар халық тілінде болма-
са, басқа ғылыми әдебиеттерде айтыла бермейтін өсім-
дік атаулары.

ӨСІМДІҚ АТАУЛАРЫНЫҢ АНЫҚТАМХСЫ

ҚТТС-ндегі өсімдік атауларының берілуі дегенді айт-
қанда ерекше тоқталмасқа болмайтын бір мәселе бар.

•” Бұл сөз бе түрінде XI ғ, тән «Қодекс Куманикуете» де кез-
деседі. — К..Б.
Ол — өсімдік атауларына анықтама беру мәселесі. Бұл
өте күрделі және маңызды проблема. Біз ендігі жерде
осы мәселеге токталалық.

ҚТТС-нде өсімдік атауларына берілген анықтама-
лардың негізінен алты түрлі типі байқалады. Олар:
1) сипаттамалы анықтама, 2) жалпыламалы анықтама,
3) нақтыламалы анықтама, 4) айқындамалы анықта-
ма, 5) сілтемелі анықтама, 6) ұластырмалы анықтама.

1.	Сипаттамалы анықтама

Сипаттамалы анықтамада өсімдік нақтылы зат (реа-
лия) ретінде жан-жақты сипатталып, оныц пегізгі белгі-
лері мен басты ерекшеліктері мүмкіпдігінше толық көр-
сетіледі. Ондай белгілер деп біз мыпаларды айтамыз:
1) өсетін жері (мекені), 2) сыртқы пішіні (сабағы, жа-
пырағы, гүлі, жемісі, тамыры) мен түр-түсі, 3) шаруа-
шылық маңызы (пайдалылығы, яғни малазықтық, дәрі-
лік, бояулық, илік, балдық, т. б. қасиеттері), 4) басқа
өсімдіктерден басты айырмашылығы (ерекшелігі: мәде-
ни, жабайы, бір жылдық, көп жылдық, улы, эфемер, жа-
рық сүйгіш, атқыш, т. б.), 5) нендей өсімдік екендігі
(жабайы болса: ағаш, бұта, шөп, арамшөп, гүл; мздени
болса: дақыл, жеміс, жидек, көкөніс, т. б.). Мыс.: Бөрте-
жусан — шөл, шөлейт, сортаңды жерлерде өсетін, биікті-
гі 20—60 с>и-дей, кермек дәмді, ерекше иісі бар, бозғылт
тукті жатаған шөп. Қаражеміс — қабығы бұдырлы, қа-
ра, гүлі майда, сары не жасыл түсті, жемісі сүйекті,
биіктігі 2—8 м, жестер тұқымдасының бір түрі. Құм-
дықбоз — тау бөктсрлеріпде, ылғалды жерлерде өсетін,
биіктігі 30—100 с>и-дей, майда тамырлы, жапырағы жі-
ңішке таспа тәрізді шөптесін өсімдік. Шүйіншөп — ша-
бындықта өсетін, биіктігі 200 слі-дей, сабағы тік, күлгін
түсті гүлі бар, дәрілік шөп, т. б.

Өсімдік атауларына берілуге тиісті ең қажетті
анықтама — осы сипаттамалы анықтама. Бұл — әсіре-
се, елдің бәрі біле бермейтін өсімдік атауларына анық-
тама беру қажет болған жағдайда қолданылатын ең
тиімді тәсіл.

2.	Жалпыламалы анықтама

Өсімдік атауларына берілген анықтамалардың ішін-
дегі ең жиі кездесетін типтерінің бірі — өсімдіктің қай
116
тұқымдасқа жататындығын көрсететін анықтама. Оны
бір сөзбен — жалпыламалы анықтама деп атауға бола-
ды. Мыс.: Айқайын — шаршы гүлдер тұқымдасына жа-
татын бір жылдық өсімдік. Иттабан — қалампыр тұқым-
дасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Кәді —
асқабақ тұқымдас бір жылдық өсімдік, т. б.19

Байқап отырған боларсыздар, бұл анықтамалардың
ішіндегі ешбір өзгермей, әр анықтамада қайталанып
отыратын тұрақты сөздер—«тұқымдас», «өсімдік» деген-
дер ғана. Қалған сөздер не басқа сөздермен ауысады
(мәселен, «шаршы гүлдер», «бір жылдық» дегендер), не
анықтама құрамынан мүлде түсіп қалады (мәселен,
«жататын», «шөптесін» сөздері). Яғни бұл типтес анық-
тамаларда өсімдіктің тек қай тұқымдасқа жататындығы
ғана айқындалып көрсетіледі. Сондықтан да, ол анықта-
малардың бір-бірінен айырмашылығы тек қай тұқым-
дасқа жататындығы айтылған бірінші сөзінде ғана бо-
лады.

Ал егер аныктама беріліп отырған өсімдіктер бір-ақ
тұқымдасқа жататын болса ше? Онда олардың анықта-
маларында ешқандай айырмашылық болмайды. Егер
бола қалса, ол тек бір жылдық өсімдік пе, жоқ көп жыл-
дық өсімдік пе деген мәселеге ғана байланысты болады.
Айталық, ҚТТС-нде кездесетін балжүгері, боз, күреңот,
ңара ажырық, ңонаң, ңонаңжүгері, қоянқұйрык,, селді-
рек, тарақбоз деген өсімдік атауларына берілген анық-
тамаларда ешқандай айырмашылық жоқ. Өнткені олар-
дың бәрі де астық тұқымдастарына жататын өсімдіктер.
Жалғыз-ақ, балжүгері, қонақ, тарақбоз деген үшеуі бір
жылдық та, ал қалғандары — көп жылдық. Сондай-ақ,
айбатмия, астрагал, еркек-шөп, жантаң, жержаңғағы,
ноғатық, сиыр жоңышқа дегендердің де анықтамала-
рында ешбір айырмашылық байкалмайды. Себебі олар-
дың бәрі бұршақ тұқымдастарға жататын өсімдіктер.

3.	Нақтыламалы анықтама

ҚТТС-ндегі өсімдік атауларына берілген анықтама-
лардың тағы бір типін — нақтыламалы анықтама деп
атауға болады. Ондай анықтамалардың соңы «түрі»,

15 Орын үнемдеу мақсатыпда біз аныктаманын. бұл типіне 3—
4 қана мысал келтіріп отырмыз. Ал шын мәнінде ҚТТС-иде бұл
сняқты анықтамасы бар өсімдік атаулары 70 шақты.
«бір түрі» немесе «сорты» сөздерінің бірімен аяқталады.
Бүл анықтамалар мазмұны жағынан жоғарыдағы жал-
пыламалы анықтамаларға керісінше болады. Яғни жал-
пыламалы анықтамаларда өсімдіктің жалпы жақтары
қамтылатын болса, мұнда — өсімдіктің нақтылы жағы
сөз болады. Мыс.: Қара зерек — зеректің жемісі қара
түрі. Айрауық — астық тұқымдас өсімдіктердің бір түрі.
Жаупазақ — өріктің ерте пісетін сорты, т. б.

Мұндай тппті анықтамаларды шартты түрде «дұрыс
аныктама» және «бұрыс анықтама» деп екіге бөлуге бо-
лады. Анықтама егер белгілі бір өсімдік туысының (же-
ке өсімдіктің) нақтылы бір түріне немесе сортына бе-
рілсе, онда ол дұрыс анықтама болып есептелінеді.
Мыс.: Қант қыэылшасы — қызылшаның қант алынатын
түрі. Қой көде — көденің қой ұнатып жейтін майда түрі.
Сасық жуа — жуаның жеуге жарамайтын, иісі сасық
түрі. Мускат — жүзімнің жұпар иісті сорты, т. б. Мұн-
дайда — анықтамалардың соңында тұрған «түрі», «сор-
ты» сөздері өсімдіктің нақтылы бір туыс атауымен
(мәселен, ңызыліиа, көде, жуа, жүзім деген сияқты)
байланысты қолдапылады және де анықтамада сол ту-
ыстыц қандай түрі, не сорты екендігі (мәселен, қант
алынатын, майда, иісі сасык, иісті, т. б.) көрсетіледі.

Әрпне, бұл айтылғандарға қарап, осы типті анықта-
малардың соңы тек қана «түрі», «сорты» деп аяқталуы
шарт екен деп қалуға болмайды. Егер анықтама соцын-
дағы «түрі» деген сөздің орнына әигіме болып отырған
туыстыц өз атауын қойса, опда анықтама бұрынғыдан
да гөрі нақтылана түскен болар еді. Сөздік авторлары-
нын кейбіреулері солай істеген де. Мыс.: Ақ қайың (қай-
ың реестрінде) — ақ түсті қайың. Қара алқа — жемісі
қара түсті алқа. Қой жуа — қой аса сүйіп жейтін жуа,
т. б.20.

Бұл сияқты дұрыс анықтамаларды біз жоғарғылар-
дан басқа аң бауыр тары, дэрі аріиа, ңыэыл эерек, ит
жуа, ңыэыл ңайың, алатау ңайыңы, ңара бұрыш (ңара
реестрінде), боэ ңараған, ңұм ңараған, сары ңараган,
сары мия, ңой балдырған, сарыбас жоңышңа тіркестері
мен ешкітал, ңалайсан, ңараңоға, ңозыңұйрың, пэрнек
реестрлерінен кездестіреміз. Ал ңара меңдуана, ңара
мойыл, ңара терек тіркестеріне берілген анықтамаларды

Қара алңа, ңой жуаларға берілгеіі аныктамаларды ңара зе-
рек, ңой көделерге берілген анықтамалармен салыстырып көріңіз.
құрылысы жағынан дұрыс дегенімізбен, оны мағынасы
(ұғымы) жағынан дәл деп айта алмаймыз. Өйткені
оларға берілген анықтамаларда «қай туыстың түрі»
екендігі көрсетілгенімен, сол өсімдіктің «қандай түрі»
екендігі айтылмаған. Мыс.: Қара меңдуана— меңдуана-
ның бір түрі. Қара мойыл — мойылдың бір түрі. Қара
терек — теректің бір түрі.

Енді осы типтес «бұрыс», яғни дұрыс емес анықтама-
ларға келелік. Оларды «бұрыс» деу себебіміз — бұл си-
яқты апықтамалар жоғарыда сөз болған өсімдік туыс--
тарының бір түріне емес, белгілі бір туыс атауының өзі-
не беріліп отыр. Мыс.: Жұңқаш— шөптің бір түрі. Жүл-
кеуір — шептің бір түрі. Киізкиік — шөптің бір түрі.
Қуырдақ — арамшөптің бір түрі. Қливия—гүлдердің-
бір түрі, Гиберелла — саңырауқұлақтың бір түрі, т. б.-
(Жоғарыдағы «қара терек — теректің бір түрі» деген
сияқты).

Бұл сияқты анықтамалар, біріншіден, тым жалпы
ұғымдар, екіншіден, анықтама берілген атаулар (жұц-
к^аш, жүлкеуір, т. б.)—түр атаулары емес, туыс атау-
лары. Соидықтан туыс атауларына анықтаманы бұлай
«шөптің (ағаштың, бұтаның, гүлдің) бір түрі» деп беру
қате болып табылады.

Рас, ҚТТС-ндегі бұл типтес анықтамалардың бәрі
бірдей «шөптің (ағаштын) бір түрі» деген сиякты тек
үш сөздеи гапа тұрмайды. Қейбір «ерінбеген» авторлар
олардың алдына бір не екі-үш сөзден тұратын анық-
тауыш сездер қосып, анықтаманың көлемін сәл болса да
кецейткен. Мыс.: Татыр — жапырақты шөптіц бір түрі.
Ажырық — тамырланып өсетіп шөптердің бір түрі. Мор-
тық — малға азық болатын шөптің бірі. Бауырқұрт —
Жетісу аймағында өсетін ағаштардың бір түрі, т. б.

Бұл анықтамалардағы «жапырақты», «тамырланып
өсетін», «малға азық болатын», «Жетісу аймағында өсе-
тін» деген алғашқы бөліктері оның соңғы жақтары сн-
яқты тым жалпы ұғымдар. Оның үстіне ол ұғымдар ло-
гикалық жағынан қайшылықты. Болмаса, өзі шөп болса,
ол неге «малға азық болмауға» тиіс, неге ол «тамыр-
ланбай өсуі» керек. Жалпы «жапырақсыз» өсімдік бола
ма?21

Ботаиика ғылымының айтуы бойынша тікенді өсім-

21 Шаған атауына берілген анықтаМада «бұтақсыэ болып өсетін
ағаш» делініпті. Сонда ағаштың бұтақсыз да тұрі болғаны ма?1
діктердің тікендерінің езі бір кезде жапырақ болған,
Кейін ол тікенге айналған. Соның өзінде де ол жапырақ-
тың қызметін атқарады.

Сондай-ақ, «Жетісу аймағында өсетін» ағаштар осы
табиғаттас басқа жерлерде өсетін ағаштардан бөлек
болғаны ма?

Анықтамаларда кездесетін бұл сияқты логикалық
қайшылықтар бізді нақтылы өсімдікті танып білуге бір
табан жақындатудың орнына, одан (өсімдік туралы
реалды шындықтан) әлдеқайда алыстатып әкетеді.

Осы тектес анықтамалардан біздің тағы бір байқаға-
нымыз; анықтама соңында кездесетін «бір турі» сөзі
жоғарыдағы дұрыс анықтамалардағы сияқты нақтылы
өсімдік туысының атауымеп емес, одан да жалпылама
«ағаш», «шөп», «гүл», «өсімдік», «тұқымдас», «дақыл»
т. б. деген тәрізді сөздермен байланысты келеді екен.
Мыс.: Сорғыш — ылгалды жерде өсетін шөптіц бір түрі.
Күреңот—астық тұқымдас өсімдіктің бірі. Қаработа —
алабота тұкымдасының бір турі. Тары — дәнді дақыл-
дардын бір турі, т. б.

ҚТТС-ндегі бұл сияқты «бұрыс» анықтамаларды жо-
ғарғылардан басқа мына тәрізді өсімдік атауларынан
нездестіруге болады: айрауык,, астрагал, джут, дүңгір-
шек, жасымық, көде, қара өрік, крражусан, сиыр бүр-
шақ, т. б.

4.	Айқындамалы анықтама

Айқындамалы анықтама көбінесе өсімдік атаулары-
ның лексикалық варианттарының әдеби емес сыңарла-
рына беріледі де, онда өсімдіктің қосымша атауы нелік-
тен осылай аталатындығы айқындалады (түсіндіріледі).
Мыс.: Қарабас шалғын — қарабас өсімдігі кейде осылай
да аталынады. Тун қоғажайы — қоғажай түнде гүл жа-
ратын болғандықтан кейде осылай да аталыпа береді.
Тау сарымсақ — жабайы сарымсақ негізінен тауда өсе-
тін болғандықтан кейде ол осылай да аталына береді.
Сүтқұлақ — тікенжиде өсімдігін кейде осылай деп те
атайды. Шөрешөп— алабота тұқымдасына жататын та-
тыр сораңның екінші атауы. Кеуел — сортікен деп ата-
латын шөп, т. б.

Рас, бұл сияқты лексикалық варианттарға анықта-
маиы буйтіп ішекше шұбалтып жатқанша, оларға стиль-
дік белгілердің бірін қойып, әдеби баламаларыңд сілтей
салуға болар еді. Дегенмен де, әдеби баламасына жай
сілтей салғаннан гөрі, жалпылау болса да бұлайша си-
паттап, өсімдік атауының табиғатын айқындауға, оның
неге солай (басқаша емес) аталатындығын түсіндіруге
талпынатын бұл тәрізді анықтамалар беруді ТС жасау
тәжірибесіне ендіруге болады ғой деп ойлаймыз.

Тек ескертетін нәрсе, мұндай анықтаманы лексика-
лық варианттардың барлық түрлеріне беруге болмайды.
Оны тек қарабас шалғын, түн қоғажайы, тау сарымсақ,
дермене жусан деген тәрізді екі сөздің тіркесінен тұрып,
бір-ақ өсімдіктің аты болып тұрған құрама атауларға
ғапа берген орынды. Ал кеуел, шөрешөп, сүткүүлак, деген
тәрізді түбір не біріккен атауларға бұл тәрізді анықта-
маның қажеті аз. Олардың стильдік белгі қойылу арқы-'
лы әдеби баламаларына сілтенгені абзал.

5.	Сілтемелі аиықтама

Өсімдік атауларына берілген анықтамалардың бе-
сінші түрі — сілтемелі түрде берілетін анықтама. Сіл-
темелі анықтаманың өзге типтегі анықтамалардан ай-
ырмашылығы — басқа анықтамаларда өсімдіктің өсетін
жері, түр-түсі, биіктігі, шаруашылық маңызы, басты
ерекшелігі, т. б. белгілері меп қасиеттері не сипаттама-
лы, не жалпыламалы, не нақтыламалы, не айқындама-
лы түрде берілетін болса, сілтемелі анықтамада бұлар-
дың ешқайсысы да айтылмайды. Онда өсімдік атауы
реестрге алынып, тиісті стильдік белгі қойылу арқылы,
дұрыс баламасына ғана сілтенеді. Яғни аиықтаманың
орнына сол өсімдіктің толық анықтамасын табуға бола-
тын әдеби немесе ғылыми атауының өзі ғана көрсетіледі.
Мыс.: Арбыз сөйл. Қарбыз. Аюоты жерг. Бәрпі. Байте-
рек свйл. Бәйтерек. Зағыпыран сөйл. Запыран. Қозықұ-
лақ сөйл. Жолжелкен, т. б.

Өсімдік атауларының фонетикалық, лексикалық ва-
рианттарына анықтаманы бұлайша ықшамдап беру —
оларды бір-бірінен ажырату үшін де, вариант сыңарлар-:
дың әдеби формаларын тілімізде дұрыс қалыптастыру
үшін де бірден-бір тиімді әдіс болып табылады.

Сілтемелі анықтама әсіресе өсімдік атауларының фо-
нетикалық варианттарына кеңінен қолданылатындығын
айта кеткеніміз жөн. Бұл жөнінде біз «Өсімдік атаулары-
ның түсіндірме сөздікте алынуы» деген жерде және өсім.
дік атауларына қойылған сөйл. (сөйлеутілі) дегенстиль-
дік белгі жайында айтқан жерде жан-жақты тоқталған-
быз және мысалдар келтіргенбіз.

Сондықтан, ондағы айтылған мәселелерді қайталап
жатпай-ақ, біз бұл жерде тек өсімдік атауларының кен-
бір нарианттары тиісті сыңарларына сілтенбегендігі, сіл-
тенсе, оныц дұрыс сілтенбегендігі туралы жекелеген
кемшіліктерді ғана сөз етпекшіміз.

Мысал үшін ҚТТС-не енген атбұршаң, лобия, фа-
соль деген үш атауды алалық. Сөздікті жасаушылар
бұл үшеуін екі түрлі өсімдік туысының үш түрлі атауы
деп түсінген де, үшеуін де жеке-жеке реестрге алып,
жеке-жеке анықтамалар берген. Анықтамалардан кейін
алдыңғы екеуін үшіншісіне (яғни фасоль сөзіне) сілте-
ген. Фасольдың өзіне «Ұрық тұратын қабығы ұзынша
келетін бұршақ тектес бір жылдық бақша өсімдігі, сон-
дай-ақ, осы өсімдіктің дәні» деген анықтама берген. Ал
шын мәнінде бұл үшеуі үш түрлі өсімдік туысы. Рас,
үшеуі де бұршақ тұқымдастарға жатады.

Айталық, атбұршақтың (кейде бұл атбас бұршак,
деп те аталынады 22) орысша аты'—боб немесе боб
конский, латынша аты — Уісіа іаЬа. Ол — бір жылдық
екпе дақыл. Сабағы тік, әрі төрт қырлы, гүлі — ақ түс-
ті. Әр гектарынап 15—20 ц дән жиналады. Құрамында
белок көп (ҚСЭ, 1, 546).

Лобияның орысша аты — лобия немесе боб гнацинто-
вый. Латынша аты — Ооіісһод ІаЫасІ. Ол — бұршақ тұ-
қымдасыиа жататын шөптесін өсімдік. Сабагы шыр-
мауық тәрізді, биіктігі 1,5 м. Жапырақтары үш салалы,
күрделі. Гүлініц түсі — қара қошқыл, сары, ақшыл, күл-
гін. Құрғақшылыққа төзімді, топырақ талғамайды. Рес-
публикамыздың оңтүстік аймағында өседі (Флора Қа-
захстана, 5, 488; ҚСЭ, 7, 308). Қейде лобияны қазақша
сиырбұршаң (горох коровий) деп те атайды 23.

Ал фасольдың орысша аты — фасоль обыкновенная
немесе боб турецкий, латынша аты — Рһазеоіиз уиіца-
гіз. Оны қазақша үрме бұршаң деп атайды (Флора Қа-
захстана, 5, 487). Бұл — бұршақ тұқымдас, бір жылдық
өсімдік. Құрғақшылыққа төзімді, жылу сүйгіш. Тағам-

22 Мұсақұлов Т. Орысша-қазақша. биол. свзд., I, 81-6.; Корча-
гина В. А. Ботаника,... с. 6; Мейрманов К„ Исламқұлов Б. Егіпші-
лік жөнін ор.-қаз. тусін. сөзд. 15-6.

23 Арыстанғалиев С„ Рамазанов Е. Қазакст. өсімд. 146-6.;
Мейрманов К- Исламқұлов Б. Егіншілік жөнін. ор.-каз. түсін. сөзд.
64-6.
дық, дәмді дән береді. Көк бұршақ (шала піскен) күйін-
де тамаққа пайдаланылады. Қонсерві жасауға қолданы-
лады. Жақсы тыңайтқыш.

ҚТТС-ін жасаушылар бұл үшеуіне қоса олардың
сиыр бұршақ, үрме бұршақ деген қазақша баламаларын
да тіркес ретінде жеке алып, өз алдына өсімдік тұрғысы-
нан қарастырған және оларға да жеке-жеке анықтама-
лар берген. Олар лобия, фасоль өсімдіктерінің қазақша
атаулары екендіктері еске де алыкбаган.

Айта кететін нәрсе — бұл шатастыру тек ҚТТС-нде
ғана емес, оған дейінгі кейбір биологиялық еңбектерде
де байқалады. Орта мектептердің 5—6-кластарына ар-
налған В. А. Қорчагинанын. «Ботаника» оқулығында да
(14, 101-6.), С. Арзымбетовтың «Орысша-қазақша ауыл-
шаруашылық сөздігінде» де (249-6.) лобия сөзі фасоль
сөзінін қазақша аудармасы ретінде алынған.

ҚТТС-нде, сондай-ақ, бойдақ бидай тіркесі жерг. де-
ген стильдік белгі арқылы қодыраға сілтеніпті. ҚТТС<
тің өзінде қодыра деп аталатыи атау сөз жоқ. Оның-
есесіне онда қодыраң деген бар. Ол (қодыраң сезі) сөйл,
деген стнльдік белгі арқылы қодыреңге сілтенген. Қазақ
тілінің орфографиялық сөздігіне қарасақ, бұл вариант-
тардың әдебн түрі деп қодыреңді емес, қодыраңның өзін,
көрсеткен.

Осы тәрізді сөздікте келімдэрі атауы бұрыш сөзіне,
сілтеніпті. Дұрысында ол сөз бұрыш сөзіне емес, қызыл.
бұрыіи тіркесіне сілтенуі керек еді. Өйткені келімдэрі
деп тек қызыл бұрышты ғана айтады. Халықтың қара
бұрышты келімдәрі деп атағанын естіген де, кездестірген
де емеспіз.

Роза сөзінің райханға сілтенуі де дұрыс емес. Роза
райхан гүлінің емес, раушан гүлінін (бұл кейде рауиіан-
гүл деп те аталынады) орысша баламасы. Жоғарыда
аталған 5—6 кластардың «Ботаника» оқулығында да,
екі томды орысша-қазақша сөздікте де ол сөз осылай
аударылған.

ҚТТС-ндегі қырыққұлақ сөзінің қыранотқа сілтенуі
де дұрыс болмаса керек. Өйткені қырыққұлақ қазіргі
кезде «папоротниктің» қазақша баламасы ретінде алы-
нып жүр (Қараңыз. Флора Қазахстана, 1, 51; Орысша-
қазакша сөздік, 2, 42). Ал қыранот дегеніміз сол папо-
ротник тұкымдасының бір туысы. Оның орысша аты —
орляк (Мұсақұлов Т., Өсімдік анат., 100).
6.	Үластырмалы анықтама

ҚТТС-ндегі өсімдік атауларына берілген анықтама-
лардың алтыншы тнпі — ұластырмалы анықтама (Қазақ
тілінің көп томдық түсіндірме сөздігінің инструкциясы
боііынша бұл анықтама — аралас аныктама деп атал-
ган). Үластырмалы анықтама сипаттамалы анықтама
мен басқа бір анықтама типініц ұластырылуы, олардың
қосылып, жалғасып келуі пегізінде жасалынады. Оп-
дайда әуелі сипаттамалы анықтама беріледі де, содан
кейін оган қосымша ретінде анықтаманың басқа бір типі
ұластырылады немесе үстемеленеді (ҚТ-нің он томды
ТС-ндегі ұластырмалы анықтамапың жалпы саны —
61).

ҚТТС-нен ұластырмалы анықтаманың төрт түрлі тә-
сілін ксздестіруге болады:

а)	Снпаттамалы анықтама+сілтемелі анықтама:
Жолжелкен— көбіне жол жиегінде, арық бойларында
өсетін, гүлі ажарсыз, жапырақты өсімдік; имапжапырақ.
Шалқан — тамыр түйнегі жеуге жарайтын, шалқамнаи
улкен бақша өсімдігі (репа), т. б.

Нағыз құптауға тұрарлық анықтама тәсілі осы. Өйт-
кепі бұл тәсіл түсһідіргелі отырған өсімдік туралы
ұғымды жан-жақты етеді және оны терецдете түседі. Ай-
талық, жолжелкен сөзіііе берілгеп сипаттамалы анықта-
мадан соң тұрган иманжапырак, сөзі — сол өсімдіктің
косымша атауы. Ал шалңан сөзіне берілген анықтамага
ұластырылған репа сөзі — сол өсімдіктің орысша атауы.
Иманжапырак, сөзі жолжелкен өсімдігінің баскаша да
аталатындығын көрсетсе, репа сөзі шалқан өсімдігініц
орысша баламасы екендігін білдіреді. Басқаша айтқан-
да, ұластырмалы анықтаманың екінші бөлегі болып тұр-
ған иманжапырақ, репа сөздері — сілтемелі анықтама-
лар. Олар өсімдіктің не қосымша атауына (яғнн ғылы-
ми, халықтық, жергілікті, диалектикалык, т. б.), не
орысша атауына сілтенеді.

Үластырмалы анықтаманың бұл тәсілі ҚТТС-нде аз
кездеспенді. Біздің есебіміз бойынша снпаттамалы
анықтамадан кейін олардыц қосымша атауларына сіл-
тенген анықтамалардың саны — 35, ал орысша атаула-
рына сілтенген аныктамалардың саны— 14.

Анықтаманың бұл тәсілін мына төмендегі өсімдік
атауларынан кездестіруге болады: ашкөк (аскөк), боз-
ғалдац (жауқазын), бук (шамшат), ебе қаңбақ (ақ қаң-
бақ), ем арша (дәрі арша), ермене (бөрте жусан, дер-
мене), дермене жусан (дермене), ит бүлдірген (қыза-
мық), келініиекбоэ (боз), күнбағар (шекілдеуік), крян-
сүйек (құмқараған), қылша (қызылша), қымыздық
(саумалдық), к,ытай пияз (сарымсақ), малина (таққу-
рай), миндаль (бадам), мыңтамыр (жолжелкен), сақау-
шөп (қапсигек), сарымсак, (у пияз, қытай пияз), укроп
(ашкөк), шалау (шалаң), шаттауык, (пісте), шекілдеуік
(күнбағар), т. б.

Бұл сияқты өсімдік атауларына сипаттамалы түрде
анықтама берілгеннен кейін, нүктелі үтірден сон (кейде
жай ғана, кейде тырнақшаға пе жақшаға алып), олар-
дың біз жоғарыда жақша ішіне алып отырған қосымша'
атаулары көрсетілгеп.

Ал мына төмендегі өсімдік атауларына берілген си-
паттамалы анықтамадан кейін олардың орысша атаула-
ры келтірілгеп (оларды да біз жакша ішіне алып, көрсе-
тіп отырмыз): ақгүл (жасмин), аскөк (укроп), атбүршащ
(фасоль), ак, қараган (акация), крбаң бидай (кубанка),
қыранот (папоротиик), лобия (фасоль), сарымсак, (чес-
пок), тацқурай (малина), тарна (брюква), шалқам (ре-
диска), шыңқетер (недотрога), шырғанақ (облепиха).

Бұл сияқты сілтемелерді біз негізінен дұрыс деп бі-
леміз. Өйткені әдеби тілімізде қазақша атаулары әлі
қалыптасып үлгермеген өсімдіктергс анықтама бергенде
олардыц орысша баламаларын көрсету — ғылым үшін
де, өсімдік атауларын қалыптастыру үшін де маңызды
фактор болып табылады.

ә) Сипаттамалы анықтама-(-пақтыламалы анықта-
ма: Бөрібұршақ — кіндік тамырлы, сабағы жұмсақ,
саусақ тәрізді салалы (күрделі) жапырақтары бар бұр-
шақ; бұршақ тұқымдас өсімдіктердің бір түрі. Самыр-
сын — өте биік өсетін, қылқан жапырақты ағаш; қара-
ғайдың бір түрі, т. б.

Турасын айтсақ, бұл тәрізді анықтамалар да қажет.
Бірақ оған тым әуестеніп кетуге болмайды. Оны тек қа-
жетті жерінде ғана пайдаланған жөн.

ҚТТС-нде ұластырмалы анықтаманың бұл тәсілін
беде, бүйра зығыр, бүйра тал, қандауыр, қаңбақ, сасык,
меңдуана сияқты өсімдік атауларынан кездестіреміз.

б)	Сипаттамалы анықтама + айқындамалы анықта-
ма: Ақбас— бидайық тәріздес үлпілдек басты ащы шөп;
кейде мұны тауықбас деп те атайды. Майқурай — саз-
ды, көгалды жерде өсетін қурай (томар бояу деп те ата-
лынады), т. б.

Біздің ойымызша, ұластырмалы анықтаманың бұл
тәсілі онша ұғымды емес. Мұндай жағдайда пегізгі (си-
паттамалы) анықтама берілгеннен кейін «кейде мұны
тауықбас деп те атайды», «томар бояу деп те аталына-
ды» деп, тағы да қосарлап жатқанша, нүктелі үтірден
соң, тауықбас, томарбояу сөздері келтірілсе болғаны,
олардың (ак^бас, майқурай) осылай деп аталатын қо-
сымша атауларының бар екендігі өзінен-өзі түсінікті бо-
лар еді. Ал тауықбас, томарбояу атауларына барғанда
олардың неге бұлай аталатындықтары туралы («Ақбас
өсімдігі кейде осылай да аталынады» деген сияқты) ай-
қындамалы анықтама берген орынды.

в)	Снпаттамалы анықтама+жалпыламалы анықта-
ма: Шөл бидайық — шөлде өсетін мал жайылымдық
шөп; көп жылдық шөптесін өсімдік, т. б.

Ұластырмалы анықтаманың бұл тәсілінің де қажет-
тілігі шамалы. Өйткені автордыц сөз болып отырған
өсімдікке байланысты айтпақ болган псгізгі ойы анықта-
маның бірінші бөлігінде-ақ айтылып қойылған. Өсімдік-
тін неше жылдық екендігіп көрсетуге арналған анықта-
маның екінші бөлігі — ягни нүктелі үтірден кейін тұрған
жалпылама анықтама — мүлдс артық. Ондағы «бір
жылдық», «көп жылдық» деген ұғымдарды, егер көрсету
сезсіз қажет деп табылса, оларды анықтаманың бірінші
бөлігіне де сыйғызуға болады2*.

Енді осы алты түрлі анықтама типінің өсімдік атау-
лары үшін қайсысы дұрыс деген мәселеге келсек, ол ав-
торлардың таңдауындағы (еркіндегі) нәрсе емес. Өйт-
кені өсімдік атауларына берілетін анықтаманың тппі не-
гізінен анықтаманы қандай атауға бергелі отырғаны-
мызға қарай айқындалады. Егер анықтаманы өсімдіктің
негізгі (әдеби) атауына бергелі отырсақ, ол не снпатта-
малы, не жалпыламалы анықтама (егер ол өсімдік
туысының атауы болса), не нақтыламалы анықтама
(егер ол өсімдік түрінің атауы болса) болады. Ал егер
анықтама өсімдіктердің қосымша атауларына, яғни
өсімдік атауларының жарыспалы сыцарлары мен лексн-
калық, фонетикалық варианттарына берілмек болса,

24 Оның үстіне шөл бидайык; есімдіктің жеке туысы емес. Ол би-
дайықтың шөл жерде есетін бір түрі. Оған сол түрлік үғымы айтыл-
ған нақтыламалы анықтама берілсе жеткілікті.'-^
онда ол анықтама қажеттігіне қарай анықтамалы, ұлас*
тырмалы, сілтемелі анықтамалардын бірі болып шы-
ғады.

Ең соңында айтарымыз: егер сіздер зер салсаңыздар,
ҚТТС-нен мысал үшін келтірілген анықтамалардың ба-
сым көпшілігі (бәрі болмаса да) «өсімдік» сөзімен аяқ-
талғандығын байқаған боларсыздар. Бұл жердегі сөз
болатын нәрсе — осы «өсімдік сөзі анықтама үшін керек
пе, жоқ па?» деген мәселе жайында.

, Біздің ойымызша, анықтаманың ішінде «өсімдік» сө-
зініц тұруы шарт емес сияқты, Неге десеңіз, біріншіден,
бұл сөз тым жалпы ұғым. Екіншіден, оның мән-мағына-
сын өсімдік атауына қойылған грамматнкалық белгіден
соң тұрған бот. деген стнльдік белгінің өзі-ақ беріп тұр-
ған жоқ па? Олай болса, анықтама соңында тұрған
«өсімдік» сөзінің орныпа оның нендей өсімдік екендігін
көрсететін «ағаш», «бұта», «қурай», «шөп», «арамшөп»,
«гүл», «жапырақ», «тікен», «дақыл», «көкөніс», «жеміс»,
«жидек» сөздерінің тиістісін қойғанымыз жөн 25. Осылай
еткен болсақ, біз өсімдік атауына берілген анықтаманы
айқындай, нақтылай жәнс ықшамдай түскен болып та-
быламыз.

ӨСІМДІҚ АТАУЛАРЫНА БЕРІЛГЕН
АНЫҚТАМАЛАРДАҒЫ ҚЕМШІЛІКТЕР

ҚТТС-ндегі өсімдік атауларына берілген анықтама-
ларда кеткен кемшіліктер де жоқ емес. Ондай кемшілік-
тер деп біз мыналарды айтамыз:

Қейбір өсімдік атауларына берілген анықтама бір не
екі-үш сөзден ғана тұрады26. Мыс.: Жұпаргүл — жас-
мин. Қеуней — өсімдік, шөп. Қеурек—өсімдік, шөп. Лақ-
са — тікепді шөп. Ақтық—боз, қуаң шөп. Дермене —
жусан; жабайы өсімдік. Тарна — тамырлы жеміс, брюк-
ва.

Екінші бір анықтамаларда өсімдіктің тек өсетін жері

25 Бұл айтылғандарға карап, «өсімдік» сөзін анықтамада қолда-
куға мүлде болмайды екек деген қорытынды шықпауға тиіс. Мәсе-
лек, дүцгіршек,. қына, саңырауқұлақ деген сняқты есімдіктерді шөп
дейік десең, шөп емес, жапырақ дейін десең, жапырак емес. Олар
гүлдердің де қатарына жатпайды. Сондықтан бұл сняқтыларға анық-
тама бергенде «өсімдік» сөзін қолданбасқа болмайды. — Қ. Б.

26 Кейде тіпті ешқандай анықтама берілмей, тек қолдакыс ретін-
де алынған өсімдік .атауы даұшырасып қалады. Мыс.: барқыт швп.
ғана көрсетілген. Мыс.: Бозаң— құргақ, шөлейт жерде
өсетін шөп. Бауырмүк — Тянь-Шань орманында өсетін
мук. Доңыз оты — теңіз жиегінде өсетін өсімдік, т. б.

Мұндай анықтамаларды балықкөз, барсазан, бозға-
нақ, бөрікөз, келіншекбоз, көкбиік, к,ұмак„ сорғыш, т. б.
өсімдік атауларынан кездестіреміэ.

Үшінші бір анықтамаларда өсімдіктің тек түрін, тү-
сін не иісін ғана сөэ етеді. Мыс.: Анаргүл — қыэыл түсті
гүл. Жамбыл — шымқай қоңыр тусті гүл. Жұпар —
ерекше иісті шөп. Запыран — ерекше ністі сары гүл, т. б.

Төртінші бір анықтамаларда өсімдіктің тек не үшін
қажеттілігі (пайдалылығы) ғана айтылады. Мыс.: Ар-
пабас — мал азығына пайдалы шөп. Қөкнар—апиып
алынатын өсімдік. Қөксағыз — сағыз шығатын өсімдік.
ҚоянерІн — дәрілік шөп, т. б.

Бізбелдік, көкбекті, көкемарал, мортық, шашыратқы.
өсімдіктеріне берілген аныктамалар да осылар тәріздес.

Бесінші бір анықтамаларда өсімдік атауларының өз
мәндерінен шығып тұрған белгілері ғана сөз болады.
Мыс.: Биемшек — биеніц емшегіне, сәбізге ұқсас тәтті
өсімдік. Жүлдызгул — жұлдыз тәрізді гүлі бар өсімдік.
Жылантамыр — тамыры шұбар ала жыланға ұқсайтын
өсімдік аты. Қиікоты — киік жейтін иісті шөп. Тасбе-
де — тас арасына шығатын беде шөп. Түлкіқұйрық —
түлкінің кұйрығына ұқсас көп жылдық өсімдік, т. б.

Алтыншы бір анықтамаларда тым жалпы ұғымдар
ғана айтылады: Апорт — алманыц сорты мен жемісі. Ас
қызылшасы — екі жылдық овощтық дақыл. Ит оша-
ған — тікепді шөптесін өсімдік. Түйеқұйрық — тобылгы,
ырғай тәрізді бұта. Түйесіңір — изен, жусан тәріэді шөл-
де өсетін өсімдік. Шеңгел — гүл шашатын тікенекті бұ-
та, т. б.

Өсімдік анықтамаларындағы кемшіліктердің тағы бі-
рі — онда өсімдіктің қай тұқымдасқа, қай тектеске
(типтеске) жататындығын ғана көрсетіп қоюда. Мыс.:
Жамсық — бұршақ тұқымдас өсімдік. Құралайгүл — ай-
лық (?) тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін
өсімдік. Жапақ — арша типтес өсімдік, т. б.

Боз кілем, илан, маралоты, текесақал, шытырақ өсім-
діктеріне берілген анықтамалар да осындан.

Бұл типтес анықтамалардағы мәліметтер де—ал-
дыңғы топтағылар тәрізді тым жалпы ұғымдар. Ондай
ұғымдарды биологиялық, энциклопедиялық, терминоло-
гиялық сөздіктерде мүмкін көрсетуге болар. Ал ҚТТС-
128
ндегі сияқты көпшілік қауымға арналған сөздіктерде
олардың қарапайым халыққа берері аз. Халық «тұқым-
дас», «тектес», «типтес» деген биологиялық терминдер-
дін. мәнін тиісті дәрежеде ұғына бермейді. Ұғынбағаннан
кейін олар бос сездердің құр жиынтығы болып қала
береді.

«Тұқымдас», «тектес» сөздері кейде тіпті өсімдіктер-
дің түрлік атауларына анықтама бергенде де ешбір мән-
сіз, мағынасыз (мақсатсыз) қолданыла салынған. Мыс:,
Итқоға — қоға тұқымдас, сулы жерде өсетін есімдік.
Қаражусан — жусан тұқымдасының бір түрі. Боз жу-
сан — жусан тектес көп жылдық өсімдік, т. б.

Мысал ретінде алынған жоғарыдағы атаулар —
анықтамада айтылғандай «тұқымдас», «теқтес» есімдік-
тердің атаулары емес, ңоға, жусан туыстарының белгілі
бір түрлерінің атаулары. Сондықтан бұл сияқты өсімдік
түрлеріне (қайталап айтамыз — өсімдік түрлеріне)
анықтама бергенде оларға «қай туыстың қандай түрі»
екендігі көрсетілген анықтама берілуі керек.

ҚТТС-нде кейде өсімдік атауларына басқаның бәрін
жиып қойып тек «бәлен өсімдіктің бір түрі» деген ғана
анықтама берілген. Мыс.: Гиберелла— саңырауқұлақ-
тың бір түрі. Қливия — гүлдің бір түрі. Қуырдақ — арам
шөптің бір түрі, т. б. Осылар тәрізді жұңқаш, жұлкеуір,
киізкиік, саңаушөп, тартар сияқты өсімдік атауларының
барлығының да анықтамалары бірдей; бәріне де «шөп-
тің бір түрі» деген анықтама берілген.

Өсімдік туыстарының атауларына бұлай жалпы,
үстірт қана анықтама беруге болмайды. Оларға өсімдік-
тің басты белгілері көрсетілген, нақтылы, дәл сипатта-
малы анықтама берген дұрыс.

Ескерте кететін иәрсе: ҚТТС-нде «бір түрі» деген
анықтама, жоғарғыларға коса, өсімдік туысының түрле-
ріне де берілген екен. Өсімдік туысының түрлеріне бе-
рілген анықтамаларда «бір түрі» тіркесінің колданылуы
дұрыс. Бірақ ол анықтамаларда олардың «қандай түрі»
екендігі айтылғаны жөн болар еді. Мыс.: Қара мецдуа-
на — меңдуананың бір түрі. Қара мойыл — мойылдың
бір түрі. Қара өрік — өрік туысының бір түрі. Қара те-
рек — теректің бір түрі. Қара алма— алманың бір сор-
ты, т. б.

ҚТ-нің он томды ТС-нде ұғымы жағынан тиянақсыз,
логикалық жағынан қайшылықты анықтамалар да кез-
десіп қалады. Мыс.: Ажырық — тамырланып өсетін шөп-
тердің бір түрі. Грек жаңғағы — грек елінде өсетін (біз-
дің елде де өседі ғой) қос дәнді жаңғақ. Ит тікен — ті-
кеннің ұйысып өсетін майда түрі. Қашқаргүл — Қаш-
қарда өсіп, басқа жерлерге кеңінен тараған гүл. Сөң-
ке — аласа боп өсетін бұта. Шерменгүл — тырбық өсе-
тін гүлді өсімдік, т. б.

Сөңке өсімдігіне берілген аныктамаға қарағанда ал-
дыңнан «аласа боп өсетін бұта» кездессе болды, оны
сөңке деп тану керек сияқты. Немесе ажырық өсімдігі-
нің анықтамасына көңіл аударыңыз. Оны оқыған кісі
«тамырланбай өсетін де өсімдік болады екен ғой» деп
ойлап қалады. Көрсетілген басқа анықтамалар да осы-
лар тәрізді — логикалық жағынан ойға қонымсыз, ақыл-
ға сыйымсыз.

Өсімдік атауларына берілген апықтамалардағы кем-
шіліктер туралы айтқанда мына төмендегілерді де еске
сала кеткен жөн.

Тиісті стильдік белгі қою арқылы бірін-біріне сілтеу-
ге болатын бір өсімдік атауының түрлі фонетикалық
варнанттарына КТТС-нде кейде жеке-жеке толық анық-
тама берілген. Ол анықтамалар дұрыс болып, біріне-
бірі сәйкес келіп жатса жақсы ғой, кейде олар бір-біріне
қайшы келіп, бірін-бірі жоққа шығарып жатады. Ең
өкінішті жері — ол қарама-қарсы анықтамалардың ав-
торлары көбінесе бір-ақ адам болып шығады. Мыс.:
Ақнабат — жұмсақ, тәтті ақ қауын. Ақнауат — үлкен
сары (?) қауын. Бозғанақ — құрғақта өсетін дәнді шөп.
Бозқонақ—шабындық (?) немесе мал жайылымдық
өсімдік, т. б.

Мұндай жеке-жеке толық анықтамаларды ҚТТС-
ндегі мына сияқты фонетикалық варианттардан кездес-
тіруге болады: аскөк— ашкөк, дузген— жузген, жасы-
мық — жасмық, жаушумілдік — жаушымылдық, жебіл-
ген — жіпілген, қабақ — қауақ, лаңса — лақса, тошала—
тұшала, шалаң — шалау, шалғам — шалқам, т. б.

ҚТТС-ндегі өсімдік атауларының кейбір лексикалық
варианттары да солай: жеке-жеке алынып,' әрқайсысына
жеке-жеке толық анықтама берілген. Олардың жеке-же-
ке алынғанына қарсы емеспіз. Ал әрқайсысына жеке-
жеке толық анықтама берілуіне келісуге болмайды. Бұ-
лардың да (жоғарыдағы мысал үшін келтірілген фоне-
тикалық варианттардың да) әдебн деген біреуіне ғана
анықтама беріліп, қалғандары тністі стильдік белгі
қойылу арқылы сол әдебн сыңарына сілтенгені жөн еді.
Тіпті болмағанда оларға (лексикалық варианттарға) ай-
қындамалы анықтама берілген орынды еді.

ҚТТС-ндегі жеке-жеке толық анықтама берілген
өсімдік атауларының лексикалық варианттары мына-
лар: қарабидай — арыс, аскөк— укроп, аюбадам — бу-
зина, бояушөп—бояулы ойран — ойраншөп, дермене—
бөртежусан — дермене жусан — ермене, шамшат — бук,
дәрі ариіа — ем арша, еқлік — эдельвейс, жолжелкен —
иманжапырақ — мыңтамыр, зерек — қарақат — сар-
ағаш — сары қарақат, қансигек — сақаушөп, қытай
пияз — сарымсақ, таңқурай — малина, үрме бұршақ —
фасоль, т. б.

Мұндағы бояушөп пен бояулы ойран реестрлеріне
берілген анықтамалар егіздін, сыцарындай. Анықтама
олардың екеуіне де: «Ойран шөп тұқымдасына жататын
көп жылдық шөптесін өсімдік», — деп берілген. Ал ой-
раншөп. реестріне барғанда оған: «Қызыл түсті бояу
алынатын жәнс дәрілік шөп», — деген аныктама жазыл-
ған.

Сөйтіп, өсімдік атауларының фонетикалық, лекенка-
лық варнанттарының біразы ҚТТС-нде жеке-жеке алы-
нып, әрқайсысы өз алдына жеке-жеке өсімдік ретінде
танылған және әрқайсысына жеке-жеке толық анықтама
берілген. Бұлардың реестр ретінде жеке-жеке алынға-
нын дұрыс деп білеміз. Ал олардың әрқайсысына жеке-
жеке толық анықтама берудің қажеті жоқ еді. Өйткені
олар — жеке-жеке өсімдік туысының атаулары емес, бір
өсімдік атауының әр түрлі фонетикалық, лексикалық
варианттары. Сондықтан олардың әдеби сыңарларына
(біздің тізімде олар бірінші қатарда тұр) толық, сипат-
тамалы анықтама беріліп, ал әдеби емес екінші, үшінші
сыңарлары тиісті стильдік белгі қойылу арқылы олар-
дың әдебн түрлеріне сілтенуі керек еді. Амал не, сөздік-
те олар мүлде басқаша көрініс тапқан.

Енді ҚТТС-ндегі кейбір өсімдік атауларына берілген
анықтамаларға жекелей тоқталып, олардың қателігі не-
де екендігін нақтылы түрде көрсетелік.

«Бадамша — бадам ағашының балашығы» (2, 18).
Бұл анықтама қате. Бадаміиа «бадам ағашының бала-
шығы» емес, бадамның бір түрі. Оның орысша аты —
миндаль колючейший. Қенде ол иіошқабадам деп те
аталынады. Ол тау беткейлерінде өсетін, биіктігі 2 л<-ден
бұта. Қабығы ақшыл сұр. Ұзын да өткір тікенектерібар.
Жемісінің сырты түкті, дәмі қышқылтым (Павлов Н. В.
Растнт. сырье, 294; Флора Қазахстана, т. 4. С. 509; Ар-
зымбетов С., А. ш. сөзд., 133).

«Бадана — жерге түйнек тастап өсетін өсімдік; пияз-
шық, жуашық» (2, 19). Бұл анықтама да дұрыс емес.
Бадана— оңтүстік аймақтың тау беткейлерінде өсетін
жемісті бұта. Жемісі ірі келеді. Сырты етті, іші сүйекті.
Тамырынан бояу алынады (Будагов Л. Сравн. сл-рь, 1,
220; Радлов В. В. Опыт., 4, 1517).

«Бадиян (жазылуы — бадьян болу керек) — өңдеу-
ден кейін азықтық және басқа да қажеттерге қолданы-
латын өсімдік» (2, 19). Біз бұл атауды да басқа сөздік-
терден қарап көрдік. Т. Мұсақұловтың сөздігінде бадь-
янға: 1) «Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік шығыс
аудандарында өсетін шөп өсімдігі»; 2) «Магноли тұқым-
дастарына жататын, ұзындығы 8 лі-ге дейін келетін мәң-
гі жасыл ағаш. Жемісі улы келеді», — деген анықтама
берілген (Мұсақұлов Т. Ор.-қаз. биол. сөзд., 1, 54). Ал
екі томдық орысша-қазақша сөздікте (1978): «Бадьян—
1) Жемісі татымды, дәмді, өмір бойы жасыл түсте бо-
латын субтропика ағашы; 2) Әдемі гүлді, шөптесін өсім-
дік; үнеңкі», — делінген (1, 42)27.

«Бамбук— астық тұқымдасына жататын тамыр са-
бақты өсімдік» (2, 92). Бұл анықтамадап бамбукты көз
алдыға елестету қнын. Оған қарағанда ертеректе
(1959—1961) жасалған екі томды ҚТТС-ндегі бамбукке
берілген анықтама алдеқайда толық және түсінікті. Он-
да: «Бамбук — сабағының іші қуыс, әрі берік келетін,
тропикалық, субтропикалық жақтарда өсіп-өнетін, қа-
мыс тұқымдас, биік, солқылдақ өсімдік», — делінген.
1954 жылы шыққан орысша-қазақша сөэдікте де бам-
буктың «тропнкалық жоне субтропикалық жерде өсетін
ағаш сияқты көп жылдық өсімдік», — екендігі айтыл-
ған. Автор бұл сөздіктерді қарамаған. Жоғарыдағы
анықтаманы ол ҚСЭ-нан алған сияқты. Бірақ ондағы
(ҚСЭ-ндагы) «бамбуктың биіктігі 40 іи-дей, жуандығы
30 слі-ге жететін, сабағы жақсы сүректелген, іші қуыс,
көп жылдық есімдік» екендігі, оның «тропик пен субтро-
ликтегі дымқыл жерлерде өсетіндігін» көрсеткен құнды
мағлұматтар пайдаланылмаған.

«Беде— мал азығы боп саналатын көп жылдық өсім-

27 Әрине, сонғы аныктамадағы «үйенкі» сезі артық. Үйеңкі
(клен) шөптесін өсімдік емес, ол биіктігі 15—30 ж-дей жалпақ жа-
пырақты ағаш. Гүлі кебіне сарғылт-жасыл, сүрегі бағалы, Одан уй
Аүліктерін, музыка аспаптарын жасайды.	, *:

ізе
дік; жоңышқанын. бір түрі» (2, 203). Беде «жоңышқа-,
ның бір түрі» емес, ол өз алдына жеке өсімдік. Жоңыш-
қанық орысша аты — люцерна, ал беденіқ орысша аты—
клевер (Арыстанғалиев С., Рамазанов Е. Қазақст.
өсімд., 123—124-6.; Мейрманов М., Исламқұлов Б. Егін-
шілік жөнін. ор.-қаз. түсін. сөзд., 53, 66-6.).

«Борық — сулы жерде өсетін жұмсақ, ақсүйрік та-
мырлы, қамыс тәрізді өсімдік» (2, 377). Борықтық «су-
лы жерде өсетіндігі», оның «жұмсақ, ақ сүйрік» бола-
тындығы рас. Бірақ ол «қамыс тәрізді өсімдік» емес.
Халық борық деп — қоғаның балғын да жас, ақ түсті'
тамырын айтады. Құрамында тәтті шырын мол болған-
дықтан балалар оны су астынан суырып алып жейді (Ал
қамыстың осы тәрізді адам жеуге жарантын су асты
бөлегін — сүйрік деп атанды).

«Желбас — су жағасында өсетін, қамыс тектес өсім-
дік» (4, 58). Бұл анықтама да қате. Желбас су жаға-
сында өспейді. Ол далалы жерлерде, қыраттарда өсе-
тін, — сабағы жіңішке, басы шашақты, дәнді шөп. Қой
малына өте жұғымды. Доні пісісімен жер бетінде көп
тұрмай, желге ұшып кетеді (Абзал жандар. 62; Қазақст.
а. ш„ 1966. № 2. 33).

«Мимоза — табиғат құбылысының, ортаның өзгеруі-
не байланысты түрін өзгертіп, құбылып тұратыи өсім-
дік» (7, 213). 1954 жылы шыққан орысша-қазақша сөз-
дікте: «Мимоза — басқа дене тисе жиырылатын бұршақ
тұқымдас өсімдік», — делінген. Ал ҚСЭ-нда бұл өсімдік
туралы мынандай моліметтер бар: «Мимоза— тропнк
және субтропик аймақтарда өсетін мәңгі жасыл өсім-
дік. Жапырақтары күрделі, гүлі ұсақ, жемісі бұршақ тә-
різді. Бір нәрсе тисе болды оның жапырақтары жиыры-
лып қалады. Қабығынан бояу алынады» (8, 43).

Біз ҚТТС-ндегі анықтамалары қате немесе дәл емес
өсімдік атауларынан мысалдар келтірдік. Бұл жерде
анықтамалары стильдік жағынан ақсап жатқан өсімдік
атауларын да кврсете кеткен артық болмас деп ойлай-
мыз. Мыс.: Асаймұса— ұшқат тұқымдасына жататын
қатты ағашты всімдік. Дүңгіршек — д ү ң г і р-
ш е к е т-ж е н д і швптердің . бір туысы. Теңгежапы-
рақ—жапырақтары тиын тәрізді дөңгелек шөп.

Бұл анықтамалардағы біз астын сызған: «ңатты
ағашты өсімдік», «дүңгіршек ет-жеиді», «дөңгелек шөп»
деген тіркестерді түсіну кімге болса да оңайға түсе
Қоймас.
ҚОРЫТЫНДЫ

Сонымен, өсімдік атауларын зерттеу барысында кел-
ген қорытындыларымыз мынандай:

1.	Қазақстан жері есімдік түрлеріне қаншалықтм
бай болса, оның байырғы халқы сол есімдіктердің атау-
ларына да соншалықты бай. Біз оларды екі тарауға, бір-
неше тақырыпқа беліп, өз шама-шарқымыз жеткенше
жан-жақты талдап шығуға талпындық.

Бірінші тарауда — қазақ тіліндегі барлық өсімдІк
атаулары туралы жалпы мәселелер сез болса, екінші
тарауда — тек он томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөз-
дігіне» алынған есімдік атауларының теңірегінде ғана,
олардың ТС-те берілуі мен талдануы жайында ғана
нақтылы мәселелер сөз болды. Олардың қалай жазыл-
ғандығына төреші — тек өздеріңіз ғана.

2.	Өсімдіктерді топ-топқа жіктеудің, бөлудің неше
түрлі принциптері бар. Ең алдымен оларды жабайы
өсімдіктер, мәдени өсімдіктер деп екіге жіктеуге болады.
Жабайы есетін есімдіктер сыртқы түрі (пішінІ) мен сү-
регінің жуан-жіңішкелігіне, қатты-жұмсақтығына қа-
ран: ағаш, бұта, шептесін есімдіктер (қурай, шөп, гүл)
болып тағы да бөлінеді. Мәденилері болса: астық, дән-
ді-бұршақ, жеміс-жидек, кекөніс, бау-бақша өсімдікте-
рі болып түрленеді.

Сондай-ақ, есімдіктер ^есетін жеріне қарай: далалы,
таулы, шел-шөлейтті, құм*ды, орманды, шалғынды, бат-
пақты, сулы жерлерде, егістік пен бау-бақшаларда,
парктер мен скверлерде, гүлбақшалар мен оранжерея-
ларда, бөлмелер (үй) мен аквариумдарда өсетін өсімдік-
тер; шаруашылық маңызына қарай: тамақтық, дәрілік,
илік, бояулық, техникалық, майлы, бал беретін, жем-.
шөптік, декаративті өсімдіктер; өзіидік ерекшеліктеріне.
қарай: зиянды, улы, арамшөп, эндемик өсімдіктер болып
та жіктеліие аладьі. Бұлар — халықтық тұрғыдан жікте->
лінулер.	;

Осы тәрізді, өсімдіктер ғылыми (ботаникалық) жа-'
ғынан да сан түрлі топтарға жіктеліне алады. Мәселен,
олар арғы тегіне қарай: жоғарғы сатыдағы (тамыры,
сабағы, жапырағы, гүлі бар барлық өсімдіктер), төмен-
гі сатыдағы (балдыр, қына, саңырауқұлақ) өсімдіктер;
тұқым жарнағының санына қарай: дара жарнақты, қос
жариақты өсімдіктер; гүл шоғырының. құрылысына қа-
рай: крестгүлділер, күрделігүлділер, раушангүлділер,
шатыргүлділер, шаршыгүлділер, шашақгүлділер т. б.;
тіршілік мерзіміне қарай: көп жылдық, екі жылдық, бір
жылдық, эфемер болып бөлінеді.

Сондаіі-ақ, өсімдіктер жемісіне, жапырағына, тамы-
рына қарай да саралана алады. Айталық, жемісінін тү-
ріне қарай олар: тамыржемісті, түйнекті, пиязшықты,
сүйекті, дәиді, бұршақты, қауашықты, жидекті, шырын-
ды өсімдіктер болып бөлінсе, жапырағының құрылысы-
на қарай: жай (бүтін, телімді, бөлімді, тілімді) және
күрделі (салалы, кауырсынды) жапырақты өсімдіктер
болып, ал тамырының пішіиіне қарай: кіндік тамырлы,
шашақ тамырлы... өсімдіктер болып жіктелінеді.

Біздін, «жасыл досымыз» (олардың ішінде түсі жа-
сыл еместер де бар, мәселен, саңырауқұлақтар) —өсім-
діктердің атауларын да дәл осылар тәрізді жік-жікке,
топ-топқа бөліп қарастыруға да болар еді. Бірақ біз
олай істегеніміз жоқ. Өйткеиі біздің мақсатымыз —
өсімдік атауларын ботаникалық тұрғыдан емес, линг-
вистикалық тұрғыдаи зерттеу болатын. Сондықтан біз
оларды (өсімдік атауларын) тек лексика-грамматика-
лық, семантикалық, морфологиялық тұрғыдан, қала
берді стильдік және этимологиялық тұрғыдан ғана қа-
растырдық.

3.	Зерттеу барысыида біздің көзіміз мынаған жетті:
Қазақ тіліндегі өсімдік атаулары — тіліміздегі барлык
басқа лексикалық топтар (құрамдар) сияқты, сөз бай-
лығымыздың құнды да құнарлы аса бір үлкен саласы
екеи. Ол саланы негізгі сөздік қордың қатарыиа жатқы-
зуға әбден болады.

Мұны айтып отырған себебіміз — М. Бнмағамбетов
өзінің жоғарыда біз талдаған «Қазақ тіліндегі швп атау-
ларының кейбір мәселелері» деген мақаласында: «Шнп
атауларының барлығы да тіліміздін, сөз байлығыныа аса
бір көрнекті тобы ретінде сөздік құрамнан белгілі орын
алады да, жалпы халыққа түсінікті, керекті кезінде
ауызекі пе жазба тілде қолданылатын сөэдер болып тз-
былады. Бұл атаулардың сөздік құрамның ұйтқысы, не-
гізі болатын негізгі сөздік қорға қатынасын қарастыр-
сақ, бұларды негізгі сөздік қорға енгізуге болмайтын
сияқты. Себебі совет тіл білімінде қалыптасқан қағида-
лар бойынша, негізгі сөздік қорға енетін сөздер жаңа
сөз жасауға мүмкіндігі болу керек. Тұрмыста, халық
өмірінде өте қажетті ұғымдарды білдіріп, көп қолданы-
луы шарт»28, — деп жазыпты.

Егер автордың өзі айтқандай, өсімдік атаулары
«жалпы халыққа түсінікті» болса, «ауызекі тілде де,
жазба тілде де қолданылатын» болса және біз осы жұ-
мыста дәлелдегеніміздей, олар жаңа сөздер жасауга,
ауыс мағыналар туғызуға, идеома-фразалар қалыптас-
тыруға ұйтқы бола алса, түрлі макал-мәтелдер, жұм-
бақтар, метафоралық теңеулер, тіпті кісі аттары мен
жер-су атауларын жасауға да ат салысса, неге оларды
негізгі сөздік қордың қатарына жатқызбаймыз?!

4.	Өз жұмысымызда біз өсімдік атауларын әдебп.
гылыми, халықтық, жергілікті, диалектілік атаулар деп
те жіктеп қарастыруға тырыстық.

Өсімдік атауларын лингвистнкалық тұрғыдан зерт-
тейтін біздер үшін бұл атаулардың барлығы да мацыз-
ды. Айталық, әдеби тілімізде майіиағыр аталынатын
өсімдіктің халықтық атауы — крйкемірген. Ал тарлау
шөбінің халықтық атауы — атқұтыртқан, иіеңгелдікі —
еіикіқоңырау, капустанікі — қырыққабат, т. с. с. Осын-
дағы майшағыр, тарлау, шеңгел, капуста сөздері атал-
ған өсімдіктердің әдеби атаулары ретінде қаншалықты
құнды болса, қойкемірген, атқұтыртқан, ешкікрңырау,
к,ырык,к,абат сөздері де олардың халықтық атаулары ре-
тінде соншалықты құнды. Аталған өсімдіктердің жергі-
лікті, диалектілік атаулары (мәселен, капустаның диа-
лектілік атауы — керем) да сондай. Яғни қаидай да бол-
масын өсімдік атауы тілімізде қолдаиылатын болса,
оның тұрақталған белгілі бір мағынасы болатын болса
болды, ол біздің зерттеу объектіміз бола алады. Осы
мәселеге байланысты тағы да қайталауға тура келетін

28 Қөрсетілген .еңбегі, 164-6.
бір нәрсе, ол — өсімдіктердіц халықтық, жергілікті, диа-
лектілік атаулары ауызекі тілімізде жиі айтылғанымен,.
олардың көркем әдебиетте, газет-журнал беттерінде өте.
сирек ұшырасатындығы. Қітабымызда біз олардың жаз-
ба тілде сирек қолданатындығын айта отырып, өздері<
иін, шығармаларына өсімдік атауларын мақсатты түрде
мол ендірген ақын-жазушыларымыздың, атап айтқанда:
I. Жансүгіров, Қ. Әзірбаев, Ж. Жантөбетов, С. Мұсабе-
ков, Ж- Өмірбековтердің аттарына мақтау сөз айтуға
тырыстық. Солардың қатарына танымал жазушылары-
мыз Ө. Қаиахин меи А. Сейдімбековтерді де жатқызуға
болады. Бұл кісілер де өз шығармаларына өсімдік атау-'
ларын молынан ендіруге талпынған. Мәселен, Ө. Қана-
хиннің «Жер басып жүрсем» (Жазушы, 1968) атты 140
беттік бір ғана кітабында 104 өсімдіктің атауы бар.

5.	Тіліміздегі өсімдік атауларына байлаиысты және
бір қорытындымыз: морфологиялық құрылысы жағынан
өсімдік атаулары түбір сөздерден де, туынды сөздерден
де, біріккен сөздер мен қос сөздерден де, тіпті сөз тір-
кестерінен де тұрады екен. Ал лексикалық құрамы жа-
гынан олар ең алдымен төл және кірме сөздер болып
екіге жіктелінеді. Кірме сөздердің өздері араб-парсы,
монғол, орыс тілдерінен ауысқан, сол тілдерге ортақ
өсімдік атаулары болып тағы да үш топқа бөлінеді.

Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының негізгі басым
көпшілігі — төл атаулар. Олар бүкіл өсімдік атаулар-
ның 90 процентін құрайды. Төл атаулардың ішіндегі ең
жиі кездесетіндері — екі не үш сөздің бірігуінен жасал-
ған атаулар. Бұлар — төл атаулардың 70—75 проценті.

Ал сөз тіркестерінен тұратын өсімдік атауларына
келетін болсақ, ең алдымен, бұл терминнің шартты түр-
де алынғандығын айтқанымыз мақұл. Өйткені, екі не
үш сөзден жасалған өсімдік атауларыиың біразы орфо-
графиялық сөздікте біріктіріліп (бірге) жазылған, бір-
азы біріктірілмей — бөлек жазылған. Бөлек жазылған-
дарыиың ішінде біріктіріп жазуға әбден болатындары
да бар, біріктіруге келмейтіндері де бар. Ол — всімдік
атауының реальды затына, объектісіне байланысты. Егер
реальды зат, яғнн белгілі бір сөз арқылы таңбаланып
тұрған әлгі өсімдік жеке өсімдіктің туысы болса, онда
оның екі сөзден тұратын атауы біріктіріліп жазылады.
Ал реальды зат жеке өсімдіктің туысы емес, белгілі бір
өсімдік түрінің атауы болса, онда екі не үш сөэден тұ-
ратын оның атауы біріктірілмей, бөлек жазылады.
Өйткені, түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде
де, екі-үш сөз тіркесіп, күрделеніп барып, бір сөз ретіпде
жұмсалатын заңдылық бар. Ақсақал түркологтарымыз-
дың топшылауларынша, бұл түркі тілдерінің өз ерекше-
ліктері сияқты. Ерекшелік пе, ерекшелік емес пе, ол жа-
ғын дәл айта қою қиын. Дегенмен де тілімізде осындай
фактілердің бар екендігі рас және олардың лексикалык
қорымыздан ерекше орын алатындары да ақиқат.

Осылай дей тұрсақ та, біз кітабымызда «бір ғана
өсімдіктің атауы болса болды, оны біріктіріп жазу ке-
рек» деген қағида ұсына алмадық. Себебі тілімізде аф-
рика тарысы, кузьмич шөбі, аюдың ак, дэрісі, көк ешкі-
нің жапырағы, сауысқанның тамағы деген сияқты бір
ғана өсімдіктің, яғни олардың жеке туысын білдіретін
атаулармен бірге, өсімдіктердің түрлерін білдіретін: ақ
мия, қызыл мия, ақбас жусан, ак, жусан, боз жусан, қой
жусан, сары тал, қара тал, қүба тал — деген сняқты
атаулар да кездеседі. Сондықтан біз бұлардың алдын-
ғыларын құрама сөздердің қатарына, ал соңғыларын
күрделі сөздердің қатарына жатқыздық. Бұлардың тілі-
міздегі алатын орны да, қызметі де осыны растайды.

6.	Біріктіріліп жазылуға тиісті өсімдік атаулары жай-
ында айтсақ, біз олар туралы тиісті тақырыптарда толы-
ғырақ сөз еткенбіз. Бұл жерде түр атауы емес, бір ғана
өсімдіктің (яғни өсімдік туысының) атауы болып табы-
латын: бие емшек, молда аяқ, қанды ағаш, қара ағаіи,
қара аспан, қара от, қара өрік, сары ағаш, сары бауыр,
сары бүға (бұғы), сары күйік, сары сазан, сары садак,,
сары бас, сары барақ, — деген тәрізді т. б. өсімдік атау-
ларының жазылуыпа арнайы тоқтала кетпеске болмай-
тын сияқты. Өйткені бұл мәселе ол жерлерде жеткілікгі
дәрежеде сөз болмады.

Әңгіме осы атаулардағы жеке сөздерді біріктіргеннен
кейін, олардың қалай жа5ылуында болғалы отыр. Мә-
селен, бие емшек сөздері биеемшек болып жазыла
ма, жоқ, айтылуы бойынша биемшек болып жазы-
ла ма?

Біздің ойымызша, олардың айтылуы бойынша кірігіп
жазылғаны жөн сияқты. Сонда жоғарыдағы өсімдік
атаулары былай болып жазылған болар еді: биемшек,
молдаяқ, қандағаш, қарағаш, қараспан, қарот, қарөрік,
сарағаш, сарбауыр, сарбүға, саркүйік, сарсазан, сарбас,
сарсадақ, сарбарак,, т. б.

Бұлай етіп жазу, біріншіден, сөздердің бірігу, кірігу
эаңдарына сай келеді, екіншіден, жоғарыдағы өсімдій
атаулары ел аузында, көркем әдебиетте, көбінесе, біз
көрсеткендей, айтылуы бойынша кездеседі.	>

7.	Қазақша өсімдік атауларының негізгі мотивемдері
болып — төрт түлік мал атаулары мен аң, құс атаула-
ры, түрлі жан-жануарлар мен құрт-құмырсқа, бақа-
шаян атаулары, олардың дене мүшелерінің атаулары
және табиғат құбылыстарына байланысты тау, тас, құм,.
жер, су, жел, күн, түн, ай деген сияқты сөэдер үлкеа
қызмет атқарады. Сондай-ақ, өсімдіктердің түр-түсіне,
көлеміне, үлкен-кішілігіне, формасына, иісі мен дәміне,
тіпті органдарының саны мен мөлшеріне, олардың ша-
руашылық маңызы мен өсетін жеріне байланысты сөз-
дер де басты мотивемдер ретінде жұмсалына алады.
Оған халқымыздыц ғасырлар бойы негізінен мал ша-
руашылыгымен айналысқандыгы, соған байланысты та-
биғатпен қысы-жазы етене жақын жүргеидігі, тұрмыс-
тіршілігінің осы екеумен біте қайнасып, астасып кеткен-
дігі үлкен себепші болды деп айта аламыз.

Олай болса, өсімдік атаулары да белгілі дәрежеде
халық тарихынан сыр шерте алады екен.

8.	ҚТ-нің он томды ТС-нде өсімдік атаулары, кейбір
«әттегенеайларына» қарамастан, негізінен молынан қам-
тылған және олар сөздікте бірсыдырғы дұрыс берілген.
Оларға стильдік белгілер де, сайып келгенде, дұрыс
қойылып, анықтамалар да бірсыпыра дұрыс жазылған.
Өсімдік атауларының ерекшеліктеріне қарай оларға бе-
рілген анықтамалардың түрлері де негіэінде дұрыс таң-
далған (іріктелген).

Солай дей тұрсақ та, бұл мәселеде кемшіліктеріміз
де жоқ емес. Әсіресе сөздікті түзуші кейбір авторлар-
дың өсімдік атауларын жақсы білгенімен, оның «за-
тын» әруақыт жақсы біле бермейтіндігін осы жерде
атап өткеніміз жөн. Өсімдік атауларын бір сөз ретінде
реестрге алудағы, күрделі сөз ретінде тіркеске шығару-
дағы, оларға анықтама берудегі ірілі-уақтылы олқылык-
тарымыз, міне, осы «затын» жақсы білмеушіліктен келіп
шыққан. Егер сөздік жасаушы өзі сөз еткелі отырған
өсімдік жайында көп ізденген болса, көп білген болса, ол
не нәрседен болса да жақылмаған болар еді.

Сондай-ақ, біраэ өсімдік атауларының ҚТТС-нде қам-
тылмай қалғаиына қарағанда және бірлі-жарым анық-
тамалардағы кеткен шалағайлықтарға қарағанда кейбір
авторлар қолда жоқ, табылуы қиын ботаникалық еңбек-
терді былай қойғанда, тіпті қолда бар, әркімнің столы-
ның үстінде тұрған түрлі сөздіктер мен анықтағыш құ-
ралдарды да, бірінен кейін бірі шығып тұрған ҚСЭ-ын
да жөнді пайдаланбағандығы байқалады. Мұндай жай-
ды, әрине, кейбір авторлар тарапынан байқалған жауап-
сыздық, немқұрайдылық деп білеміз. Болмаса, бұған
дейін зерттелген, өзіне дейінгі еңбектер мен сөздіктерде
бар, даяр тұрған дүннелерді қарап, іздеп тауып, оны
дұрыс пайдалана білмеу, жөнін тауып ұқсата алмау де-
генді «жауапсыздық», «немқұрайдылық» демей басқаша
айту мүмкін емес.

9.	Біз екінші тарауда өсімдік атауларына берілген
апықтамаларға, олардың түрлеріне, анықтама берудегі
кеткен кемшіліктерге толық тоқталғанбыз. Бұл жерде
өсімдік атауларына берілетін анықтама қандай болу
керек деген сұраққа қысқаша ғана жауап бере-
лік.

Түсіндірме сөздіктердегі өсімдік атауларына беріле-
т;н анықтама ғылымн жағынан дұрыс, стильдік жағы-
иан жатық болумен қатар, ол сол өсімдік туралы қалып-
тасқан жалпы халықтық ұғымды дәл басып, оның басты
қасиетін, сыр-сипатын анық, айқын ашып беретін болу
керек. Ол үшін есімдік атауларының сол тарауда айтыл-
ған бес түрлі белгісіне: 1) есетін жеріне (мекені),
2) сыртқы пішініне (түрі-түсі, сабағы, жапырағы, гүлі,
тамыры, жемісі, т. б.), 3) шаруашылық маңызына (мал
азықтық, дәрілік, бояулық, илік, балды, т. б.), 4) басқа
өсімдіктерден басты ерекшелігіне (бір жылдық, көп
жылдық, мәдени, жабайы, улы, жарық сүйгіш, атқыш,
эфемер, т. б. 5) оның нендей өсімдік екендігіне (жабайы
болса; ағаш, бұта, қурай, шөп, арамшөп, гүл; мәденн
болса: дақыл, көкөніс, жеміс, жидек, т. б.) — тоқталған
абзал.

Бұл, әрине, өсімдік атауларына берілетін анықтама
осы көрсетілген бес түрлі мәселеге түгелдей жауап бе-
руден келіп шығады дегендік емес. Мәселен, айталық,
әркімнің есігінің алдында, терезесінің түбінде немесе
бау-бақша мен егістікте өсіп тұрған, күнделікті тұрмы-
сымызда жні қолданылып жүрген, көпшілікке жақсы
таныс: алма, өрік, бидай, тары, картоп, қияр, помидор,
пияз, капуста — тәріэді өсімдіктерге анықтама бергенде
жоғарыда аталған бес түрлі белгілердің бәріне тоқта-
лып, олардың өсетін жерін, сыртқы пішінін, түр-түсін,
шаруашылық маңызын, жеуге жарайтын-жарамайтын-
140
дығын түгелдей тәптіштеп айтқан болсақ, мұнымыз, сөз
жоқ, артық болған болар еді.

Оларға жоғарыда аталғандардын, ішінен сөз еткелІ
отырған өсімдік үшін ен. басты және ең маңызды ерек-
шеліктері қамтылған қысқа ғана анықтама берілсе жет-
кілікті. Тек, әйтеуір, анықтама ғылымн жағынан дәл,
анық, айқын, стильдік жағынан жатық, түсінікті болсын
және әрбір өсімдіктің өзіне тән басты қасиеттері мен
ерекшеліктері сөзсіз қамтылсын. Ал елдіқ бәрі тегіс
біле бермейтін, көпшілікке онша таныс емес өсімдіктер-
дің жайы басқашарақ. Ондайларға жоғарыдағы бес
түрлі белгілердің бастылары түгел айтылған, мүмкінді-
гінше толық, жан-жақты анықтама берілгені орынды.

10.	Біз жоғарыда өсімдік атауларына байланысты
омонимдік сыңарлар мен синонимдік қатарлардың, түр-
лі варианттардың көп кездесетіндігін айтқан едік. Сино-
нимдік қатарлар мен варианттардың мол болуы түсінік-
ті жайт. Ал омонимдік сыңарлардың көп болуы бізді
қатты ойлантады.

Бұл бір бізді ғана емес, бізге дейінгі зерттеушілерді
де б;раз «мазаласа» керек. Мәселен, С. Арзымбетов өз
сөздігінде өсімдік атауларына байланысты омонимдсрдің
30-дан астам сыңарларын келтірсе, Т. Мұсақұлов олар-
дың санын 50-ге жеткізіпті.

Бұлардың көпшілігін авторлар халық тілінен алып
отырғаидығы айқын. Халық, әсіресе, өсімдік атаулаэы-
на байланысты омоним сөздерге өте бай.

Бірак белгілі бір тілде омоним сөздердің көп болуы
ол тілдің бай екендігін көрсетпейді. Қайта, керісінше,
омоним сыңарлардың көп болуы сол тілдің практикалық
жағын қиындатады, қолданылуын ауырлатады. Әр түр-
лі жаңылысулар, шатасулар көп болады. Бір ғана мы-
сал келтірелік.

С. Арзымбетов өз сөздігінде орысша «бурачок», «ро-
машка», «хориспора» деп аталатын үш түрлі өсімдіктің
қазақша атауын бір ғана шытыр сөзімен беріпті. Ал
Т. Мұсақұлов болса, осы шытыр сөзІ арқылы өз сөздігін-
де (1960) 1) алиссум, бурЯчок (шытыр), 2) клоповник
(шытыр), 3) четыр (шытыр), 4) воскоцветник (балғын
шытыр), 5) кресс-салат (екпе шытыр), 6) курослеп или
куриная слепота (сары шытыр), 7) медуница (бал шы-
тыр), 8) поташник ШреНка (сор шытыр), — деген сегіз
түрлі орысша атауды белгілепті.

Екі томдық орысша-қазақша сөздікке қарасақ, бұл
орысша атаулардың көпшілігі жоқ. Ал барларынын ау-
дармасы бұл жердегіден мүлде басқаша. Мәселен, онда
«ромашка» — түймедағы, «куриная слепота» — сарғал-
дак, деп аударылған. Ал шытыр сөзіпіц өзін біз екі том-
дықтан таба алмадық. Есесіне ол сөз (шытыр) ҚСЭ-нда
бар екен. Онда: сШытыр — крест гүлділер тұқымдасына
жататын өсімдік туысы. Латынша аты — ІерібІит»,—
деп жазылған. Енді Іерісііипі деген латынша атауды қа-
растырып көріп едік, оны С. Арыстанғалиев пен Е. Рама-
зановтың «Қазақстан өсімдіктері» атты анықтамалығы
«клоповннктіц» баламасы ретіндс беріпті. Бірақ мұның
казақша атауы — шытыр емес, шытырмақ (109-6.).
Аталған анықтамалықта шытырдың орысша аты — «леп-
талеум». Латынша аты да осыған сай келеді, яғни —
Іеріаіеит (106-6.).

Міне, өздеріңіз де байқап отырған боларсыздар, био-
логиялық әдебиеттерде кездесетін өсімдіктердің қазақ-
ша атауларының ұшығына шығу, шындығына көз жет-
кізу — өте қиын. Осыдан келіп, мынандай тағы бір
қорытынды жасауға тура келеді:

Қазақ тіліндегі өсімдік атаулары әлі күнге дейін бір
жүйеге түсіп, сараланған жоқ. Оларды дұрыс жүйелеу
үшін, ең алдымен, тіліміздегі барлық өсімдік атаула-
рын — мейлі ол халықтық атаулар болсын, мейлі ол
жергілікті атаулар болсын түгел жинап алу керек. Со-
дан кейін барып, өсімдіктердің әдеби, ғылыми атаула-
рын жүйелеуге кіріскен абзал. Бұл тұрғыдан қазіргі кез-
дегі бізде бар биологиялық сөздіктер заман талабына
сай келмейді. Қолдарыңыздағы кітаптың осы игілікті іс-
тің дұрыс атқарылуына да септігі тиіп қалар деген ой-
дамыз.
ҚОСЫМША

1.	ӨСІМДІКТЕРГЕ БАИЛАНЫСТЫ ӨЛЕҢ-ЖЫРЛАР

I. Жднсүгіров

Жер түгі

Ағашта өзің білген қарағай, тал,
Жалғыз-ақ неше алуан түрлісі бар.
Долана, ұшқат, шетен, ырғай, арша,
Ақ сасык, қыэыл қайық, барша,
шыиар.

Шырғанақ, сөңке, терек, сөгет, емен,
Үйеңкі, шырғай, балғын, тораңғылар.
Сарыағаш, қойқаракат, жнде, шетен,
Тобылғы, түйеқұйрық, бауырқұрттар,
Қараған, боэқараған, шеңгел, шілік,
Сыкылды ағаштардың талайы бар.

Биікте бітед шөптен сарыкүйік,
Тістеніп жатыр жұлып малы сүйіп,
Кымыэын сарыкүйіктің ішеміз деп,
Албандар коныстайды құстай бнік.

Тауқонак, шәйшеп, манка,
құлынембес,
Сүттіген, еңлік мейіэ, киізкиік,
Акшалғын, көкемарал, бетеге, раң,
Жапырақтеңге, бұйра, қисық иық,
Балдырған, уқорғасын, атқұлақты
Блік жүр сонысында соны қиып,
Жүлкеуір, бәрпі, шырыш, шытыр,
Сауыны биеемшектің кеп тұр иіп.

Мыңтамыр, жуа, рауаш, жаужапырақ,
Балауса, сорғыш, селдір, ермен, бакбак,
Сыбызғы, жалбыз, құлмақ, каракияк,
Шоқайна, меңдуана, сора, шакпақ,
Ішінде сол қурайдың сұлу солар,
Шырмауык, кендір, қылша, жыланқияқ,
Қаижыға, қоға, сасық, ақкой болып
Белінед жуалар м$ндаусарымсак.
Қымыздық, қызсаумалдық дейтіндерге,
Ат қойған тау елінде сүйіп шын-ақ.

Өріске біткен осы өңкей сүттіц
Ішінде бір сүнкімсіэ отыр бір-ақ:
Қалақай қара тарғыл ол айтқаным,
Сүйеді сүйкенгенді шымшып, бұрап.
Өэге жан өмірі оған жоламайды,
Дөнбекшіп түйе жесе қалар құлап.
Шалқиды шалғын келдің қамысындай,
Атқұлақ Тасарықтың тарысындай.
Үш қырлы, сұлу сырлы айылқияқ,
Қіндігі қырғыэ өрме қамшысындай.
Селтендеп сепсекурай сырға қадап,
Саржағал сәлемдесед танысындай.
Жуалар шайқаңдаған ол бір кербез,
Шалма орап мұсылманның абызындай.
Құстандай самал соқса сыбырласад,
Әзілді әйел, ажын-абысындан.

Солармен судырласып ойнайды жел,
Дүрмектің көкпар тартқан шабысындай.
Неше елді аттаидырған құтты қоныс
Әлді тұр әсемдігі таусылмай.

Суретін сөз баяндап жеткізе алмас,
Жерінің Жетісудың барі сондай.

(Жансүгіров 1. Шығ.

1958, 163-164-6.)

К. Әзірбаев

Шөп аттары

Кендер басқа, шөп басқа,
Шөптен болмайды ет басқа,
Өмірге берік — өсімдік,
Атайын атын әр басқа.

Изен, жусан, малға жай,
Құмарта жейді талғамай.
Қысы-жазы бірдей ас,
Қой, жылқыға толғап май.

Бетеге мен боэ шөп бар,
Бес түлік мал көп тоқтар.
Жайқалған көк шалғынға
Жайылған мал ойнақтар.
Қүйреуік пен буйырған
Жеген малға көпжұғын.
Қойға өте құнарлы
Қөтере алмас құйрығын.

Қараматау, шағыр бар,
Жалпақ құлақ сағыз бар.
Жемеген малдар жерік боп,
Жүреді деген аңыз бар.

Тұрған отты саршөп бар,
Балықкөэ, сасыр, сұршөп бар
Қазтаңдай мен сүтқурай
Мал азығы әр шөп бар.
Жаужұмыр мек жауказын,
Түбін бала көп қаэдың.
Қаракей мек мұнанақ
Басына малды көп жайғын.

Балтасап пен балдырғак,
Мал мейірін қандырғаң.
Бүлдірген мен бүрген шеп,
Түлік мал жеуге таң қылғак.

Ерь:сне мен ебелек,
Басына қонар көбелек,
Мал жегенге көп керек.
Қырықбуык, жапырақ,
Жаңбыр жауса көлтарап,
Қүреңсе, көдё, тарақбоз
Малдар жейді жапырлап.

Алабұта, ажырық,
Қарабарақ, қарамық,
Түйеқарын, шырмауық,
Мал азығын жырлайық.

Жантақ пенен теріскен,
Малдың асы келіскен.
Желкек пекен таспа шөп,
Түлікке тәтті жемістен.

ІіЯілердің басы желпілдеп,
Құрақтың басы үлпілдеп,
Өлең менен селеу шөп
Шақырар малды «кел, кел» деп.
Шеңгел меиен тобылғы
Малдар жесе ғұмырлы.

Ақтасба менен ақшешск,
Қыста керек неғұрлым.

Жаужапырак, жалбызды,
Қөкемарал, сағызды.

Кекпекті мен баялыш
Арық шалға таяныш.

Қуырдақ пек қымыздық,
Қылша шап пен уыэдық.
Сарымсақ, жуа, ырғаушы
Мал жегенде бір қыэық.

(Әэірбаев К- Таңд. 1984,
1-т,. 284-286-6.)
Ж. Жантобетов

Қызылқұм керінісі

Қызылқұмга бітксн шөп:
Теріскеп, дүзген, тәтелбек,
Қызыл жусан, ақ изен,
Қояксүйек, итсигек.
Бүркеніп отыр көп адам
Адам десен көде, еркек.
Қол қусырып нілген
Сәукелелі келіншек,
Қеліншек десеи ол да шөп.

Мортықбоз бен үлпілдек,
Қылша менен кырыкбуын,
Қалык біткек ебелек
Женеледі желге үшып,
Боэ жорғадай жебелеп.
Еріксіз куып, жел айдап
Санға түсер дөңгелеп.
Түйеқарын үндей шөп
Өзге шөптен бір белек,
Шөккен нардай көлемі,
Үрса да казан тұрар кек.
Неше түрлі порымда,
Атык айтсақ, жүдә, кеп.
Қызыл бүрген, ақ бүрген.
Үн береді барлық шеп.
Жел тұрса дузгея буралған,
Шыбықтары ән салып.
Келде құрақ калғып тур,
Мас кісідей іенселіп.

Балдырған, саэда көк қоға л
Кұбылады жайкалып...

(Халық ақын. 1УМ.

704-6.)

С. Мусабеков

Шелдің түгі

Көтеріп Арқалық тур шөлдіқ туын,
Жалғасып Жалғызтау меи Қарамұрын.
Айыртау, Ақтас-Шалтас анмағыиан
Кересіц жанға жайлы жердіц нуын.
Өзегіи өрлей ескеи тал мен қайың.
Кердіц бе как кілемдей көкорайын.
Каптап кеп жан-жағынак мыцғырран мал
Жайлайды қысы-жаэы Қыр мек сайын.
Балауса, биданықты, татыранды,
Дермене, иэеи, рац,. райханды,

Иб

ЭТІ-О
Бұйырғып, жалмаңқұлақ, қара шалғын,
Қөк жусан, шағыр жусан, раушанды...
Лктаспа, шырмауықты, торғын құрақ,
Боэ көде, кер бетеге, қарғатұяқ, 4
Бпеемшек, туйетабан, ақбас қурай,
Түптеніп шашын тарар жасыл қняк.
Телпекті, текесакал, наригенді,
Жоңышқа, қара барқын, дегеленді,
Қөк мия, секаманды, жалғыз жуа,
Қымыздық, рауғаш пен шөгеренді...
Жауқазын, киік оты, қаскыр жемі,
Қара аидыэ, тамыр дарі тартқан желі.
Жапырак шайірі мен алабота,
Қараған, тобылғынын. ашқап гүлі.
Сан беріп тасын бүркеп жасыл арша,
Қаскалдақ, жүн қараған, баскан шырша,
Тасжарған, көкемарал, таушымылдық,
Үшқат пен сасыр желек, өскен сарша.
Тасыида асыр салып арқар, қүлжа,
Жеріне жасыл Шалтас андар рнза,
«Елі бай жері байдың» дегенденін
Даулетін жасап жатқан халкы мырза.

(Қаэ. әдеб. 1974.
29 нояб.}

2.	ӨСІМДІҚТЕРГЕ БАЙЛАНЫСТЫ МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕР*

Алма: Ағашы аласа болса да, алмасты тамаша (219). Бала-
сыз аиа — гүлсіз алма (177).

Андыз: Аидыз болса, ат өлмес (МҚ, 1, 115)**.

Арпа: Алтып, күміс — тас екеи, Арпа, бидай — ас екен (216).
Атты арпамен айда (267). Арпасыз ат жүрмейді (МҚ, I, 221). Арпа
берсен, атка бер, Қатыр-кұтыр шайнасын. Қызды берсец, жасқа бер,
Құшактасып онпасын (184).

Арша: Арша — өскен жерінде, Адамзат—өскеп еліпдс (8).
Нарыңнын ашамайы — арша екен, Жұпар иісі — жақсылыққа жар-
шы екеп (252).

Балқурай: Тікеи гүлін қорғапды, Балқурай бүрін қорғайды
(228).

Байтерек: Ата — байтерек, бала — жапырақ (178).

Бетеге: Бетегедеи бпік, жусаннан аласа (157). Бетеге, жу-
сан — бел керкі, Білімді ұл-қыз — ел көркі (56).

Б н д а й: Ақ бидайдын кадірін Ашыққанда білерсіқ. Ағарған-
ның кадірін Қыс шыққанда білерсің (99). Малды баксаң, сныр бақ,
Сүт кетпейді шарадан. Егін ексен, бндан ек, Құт кетпенді даладай

* Бул мақал-мәтелдердін көбі Ө. Тұрманжановтың құрастыруы-
мен шыккап «Қаэақтың макал-мәтелі» (Алматы,- 1980) деген кітап-
тан алынды. Жақша ішінде беттері берілді. — Қ. Б.

** Махмуд Қашқари. Девону луғотпт турк. Ташкент, 1960—1963«
(271)	. Жетімге жеті бидан да тамақ (177). Бидаііды қуырғап, Қой-
ды шұбырған құртады (241). Бндай — кырда, күріш — Сырда, Же-
містердің ғажабы — Жетісуда (52). Су бар жерде ырыс бар: ұстап
балық жейсің, Ақ бпдай егіп, нанын жейсің (235).

Ебелек: Ер жігіт—елдікі, Ебелек — желдікі (38).

Е м е н; Еменнен қатты ағаш жоқ, Көп жатса жерде дерт ілер.
Болаттап қатты темір жоқ, Тасқа салса кертілер (221). Ердің ұялға-
ны — өлгепі, Емепнің майысқаны — сынганы (41). Жалғыз еменге
жай түскіш (223).

Ж а л б ы з: Көлден кетсе, жалбыз мұи, Елден кетсе, жалғыз
мұң (44).

Жантақ: Қоға — көлге бітеді, Қөк жаіітақ—шөлге бітсді
(232). Түйенің сүйген асы — жантақ, Тніпнің сүйгеп асы — жаңғақ
(257). Жар басындағы жантақты Жаннап безген нар жейді (250).
Түйенің жантақ жемесе, тілі қышиды (252). Түйе алтып артып жүр-
се де, жантақ жеуін қойманды (256). Жолда жатқан жаитақты
алып таста, Жолаушыға кірмесін сепен басқа (82).

Ж а ң ғ а к: Қабығы қатты жаңғактың дәні тәтті (224).

Ж а у қ а з ы и: Жақсы адам — елдің көркі, Жауқазын гүл —
жердің көркі (76).

Ж е к еп: Жел — жерінде, жекеп — суында (МК, 3, 23).

Жиде: Жерінец айрылған жиде желге ұшар (235). Саиғыл-
дың сықағынан сакта. Жнденің бұтағынан сақта (48). Қисық бұтақ-
қа да қызыл жнде бітеді (224).

Жуа: Туған жердің жуасы да тәтті (7). Жолына жуа бітсіи,
Сөзіңе дуа бітсін (135).

Жусан: Бетегеден бнік, жусанпан аласа (157). Бетеге, жу-
Сан — бел көркі, Білімді ұл-қыз — ел көркі (56).

Ж ұ п а р г ү л: Жақсы — елдің мактаиы, Жұпаргүл — жердіц
мактаны (287).

Жыңғыл: Қендірмен байлама, Жыңғылмеи айдама. Қендір-
мен байласаң, Жыңғылмен айдасан, Мал бітср деп ойлама (277).
Жасық жолдастан Жынғыл таяқ артық (88).

Қекнәр: Қөкнәр жеті жыл көктемесе де, аштық болмайды
(МК, 2, 65).

Күрмек: Күріш арқасында күрмек су ішер (217). Қүріш азса,
күрмек болар (218). Күріш жегсн арымас, Күрмек жеген жарымас
,(99).

Күріш: Күріш, Күріш суымен ырыс (235). Бидай — кырда,
күріш —Сырда. Жемістердің ғажабы — Жетісуда (52).

Қамыс: Өнерлі бала —елдің көркі, Үкілі қамыс — көлдпі
көркі (148). Шөлдің камысы болмайды, Жаманпың намысы болмаіі-
ды (291). Шығысы жаман камысты Су ішінде ерт шалар. Жүрісі
жаман жігітті Ел ішінен жау алар (34). Камыс отын емес, Жалы-
ны бар да шоғы жоқ. Өтірік сөз досым емес, Анткан жерде өзі жоқ
(335). Қамыстың шоғы болмас, Көк судың тоғы болмас (91). Қа-
мысты қатты ұстамасаң, қолыңды кеседі. Жаманды қатты ұстама-
саң, тоныңды шешеді (293). Еті тірі жігіт: Елінің намысын Корған-
ды, Тоғайының қамысын қорғайды (52).

Қ а ң б а қ: Өзі қаңбақ болсын, Онда қандай салмақ болсын
(198). Ақсақ қондың аузына Жел айдаған каңбак түсер (244). Өті-
рік — қаңбақ, Шын — салмақ (349).	<—>
Қарағай: Қарағайға карап тал өсер, Құрбысына қарап ба-
ла өсер (153).

Қарбыз: Қарбыз, қауып Екі-үш ай сауын (229).

Қауын: Жауып бар жсрде Қақтың кадірі жок. Қауын бар
жерде Ақтык қадірі жок (103). Сары казыпы кертіп жеп, Сараң-
дар отыр жоқпыз деп. Сары кауынның кағын жеп, Сакылар отыр
тоқпыз деп (100).

Қоға: Қоға — көлге бітеді, Көк жантак — шөлге бітеді (232).’
Өзен, суға жараскап Камысы мен қоғасы. Қарняға жарасқан Аузын-
дағы тобасы (233). Қолымен коға жұлмағаіі, Аузымен орақ орады‘
(225).

Кұрақ: Көлдің көркі —кұрақ, Жігіттің керкі —пырақ (2(58).
Батыр — слдің ажары, Бал құрақ — көлдің ажары (26). Тау бұла-
ғымен сұйкімді, Бұлақ құрағымен сұйкімді (235). Сулы жер құрақ-
сыз болмас, Таулы жер бұлаксыз болмас (217). Кұраксыз көлдің сә-
Ш жоқ, Тұяқсыз малдың сәні жоқ (277).

Қызғалдақ: Қалы кілем төрге керек, Қызғалдақ гүл жерт
ге керек (24). Жасыл кнген жас-жарап— Елдің сәні, Қызғалдак гүл
құлпырған — Жердіц сәні (51).	і

Қ ы И а: Қыпа тастан шығады, Өнер-білім жастан шығады
(150). Қыиа — тасқа бітеді, Білім — баска бітеді (120).

Мақта: Мақтанын анасы — жер, атасы —су (224).

Мпя: Жаманның тілі ащы, Кек мняпың гүлі ащы (77).

Өлең: Өлеиді жерде өгіз семіреді, Өлімді жерде молда семі-
реді (327).

Сарымсак: Сарымсақты жедін бе, Сырқатыма ем дедің
бе?! (102).

Тал: Дала көркі —мал, Өзен көркі — тал (43, 275). Өзен тал-
мсп көрікті, Өріс малмен көрікті (232). Қораңда малың болсын, Қе-
шеңде талың болсын. Мал—аяғын, тал — таяғың (275). Атаңнаіі
мал қалғанша, тал калсын (179). Бір тал кессек, он тал ек (226):
Телден мал өседі, Шыбықтаи тал өседі (240). Елге мал көптік кыл-
манды, Жерге тал көптік қылмайды (232). Мұз жалаған мал өспес;
Мал жалаған тал өспес (278). Жығылмай, жыламай бала өспейді,
Карамай, сыламай тал өспейді (162). Әдепсіз өскен адамнан Тартіп-
пен өскеп тал жақсы (292). Суга кеткен тал кармайды (223).

Т а р ы: Берекесі кірген ауылдың: Айналдырғаны шаруа бо*-
лар, Еккені тары, жегепі жарма болар (227). Тары жеген — тарык-
бас (221). Тарысы бардың —тақаты бар, Құрт майы бардың —рака-
ты бар (104). Тарылы елге барсаң, жарма жерсіқ. Балықты елге бар-
саң, қарма жерсің (224).Тарыболса,тауықтабылады (228). Кімпің
тарысы піссе, соның тауығы (223). Тауықтың түсіне тары кіреді (344).

Терек: Тамыры терең теректер Тамызда да курамас. Тамы-
ры кеп жігітті Ешкім батып қузамас (228). Жақсылық терек басын-
да, Жамандың тізец астында (298).

Тобылғы: Тобылғыны катты деп, Қамшыға сап кылады. Ке2
реген жігітті әккі деп, Қосынға бас кылады (61). Тобылғылы шұбар-
дан Панасыз таудың несі артық? Қадір білмес туғаннан Құныңды бі-
лер дос артык (309).

Тұт: Тұт ағаштың тұтын же, Тұтыи жесең, күтіп же (229).

Ш е ң с е л: Орманды. жерде отын кеп, шеҢгелді жерде котыр
көп (235).	-
Шынар: Түйе атасы — нар, Ағаш атасы — шынар (257).
Ақылы терец адамнын Аясы кск келеді. Тамыры терец шынардыц
Саясы кең кследі (120).

3.	ӨСІМДІКТЕРГЕ БАЙЛАНЫСТЫ ЖҮМБАҚТАР***

Алма; «Ал» десең атамайсың, «Алма десеи атайсың (Ж. Сы-
мақов).

Алмұрт: Тәтті жемістердің бірі, Қауактың кішкентай түрі.
Айыбы бұтақка іліксді, АГітыңдаршы кім біледі? (С. Оспанов).

Анар: Кішкентай гана күтша, Іші толы мықша (Халық.).
Алма дерсің, түсіпе қарап, Жүгері дерсіц, ішінс қарап (Т. Айдаров).

Апорт: Көкпенбек еді көктемде, Қызарды күзге жеткеиде
(Е. Елубаеа).

Асқабақ: Бақшаның алып жёмісі, Каннамай піспес кемісі.
Сары мапдай сақтайды Қыска деііін ел іші (С. Оспапов). Кауын,
карбыз деіі алмаіісыц, Піскепімеіі жей алмайсың. Жарғаныңмен қап-
катты, Ал асканда тәп-тәтті (Қ. Антолкып).

Б а қ б а қ: Көктем, жазда басына Сары қалпак кііеді. Күзге
қарай калпагы Қалқып ұшып жүреді (Н. Жанаев). Үлиілдсгеи кал-
пағы Есксн желдеп қорқады (А. Шаяхметов).

Бүлдіргеп: Кыналы бармақ, Жез оймақ (Халық.).

Емен: Дауылға да тецселмейді, Иілмсстсп өлсем
(Ж. Сымақоо).

Жа цғ ақ: Суйегі қатты болганмен, еті тәтті (А. Жанаев).

Жүгері: Бойы бір қарыс, Айдары екі карыс (Халык).

Жүзім: Сүңгісіндей көк мүздың, Жсмісті уйгс жеткіздім
(Ж. Сы.маков),

Қапуста: Көйлск, бешпет, халат та Кпгеп екеп кабаттап.
Ақырында пюиьиің Терлеп, жанып, күйгесіп, Үстсгі бар киімнің Қой-
ды ағытып түймесін (Қ. Мырзалпев). Қатпаршакты сақтадым, Қат-
парлап ішіп ақтардым. Карпынан май таппадым (Ж. Сымақов).

Картофель: Кіргенде ініне сыңар-ды, Ұрпағыи ертіп ол шы-
ғарды (Қ. Мырзалиев).

Күнбағар: Куннен көзін алмайды, Мойны бірақ талмайды
(К Мырзалнев). Көрінбейді сұр тікен Бетіпдегі бүртіктеп (Ж. Сы-
мақов). Гугл сскілді қызарады, көктейді. Күн секілді бірак нұрын төк-
пейді (А. Шаяхметов).

Қалакай: Жалаң аяқ балаііы Жапырағымен шағады (Қ. Ба-
янбасв). Күніпде көктемнің Бір қызық шөп көрдім, Барлығын шаға-
ды Жанасып кеткеннің Білдің бе, балақай, Не пәрсе екенін? (Р. Өте-
генов).

Ка.мыс: Қараңыздар бәріңіз, Әне ақшыл сары қыз. Суда тұ-
рыл билейді, Қырға шыға білмейді (М. Әлімбаев). Қуыс кеуде, кыл-
жық бас, Сыбызғы тартар ырғап бас (С. Оспаков). Басында әнбат
үкісі, Үстінде сары күпісі. Кузетеді көл бойын Қалғып-мүлгіп бір кі-
сі (Н. Жанаев). Бойын кәрсең, теректей. Ішін көрсең, кеуектей. Жел-
пілдеген үкісі Найзадағы желектей (М. Ерімбетов).

Қ а ң б а қ: ПІеңбер жасап өседі, Желмен бірге көшеді (Ха-

*** Бұл жұмбақтар мына кітаптардан алынды: Жүмбақтар.
Алматы: Қазақстан, 1959; Жұмбақтар, Алматы: Жазушы, 1972; Же-
ті жүз жүмбақ. Алматы: Жалын, 1985 (Құрастырған Әдібай Та-
былднев).
лык.). Желден ығып қашанда, Жорытады жапанда (И. Шұғаев)..
Жел болған соң жетегі, Сайды мекен етеді (Ә. Дүйсеков).

Қарбыз: Көк лағым кнгенде жатып-семіреді (Халык.). Іші
жұмсак, сырты қатты. Еті қызыл, сүті тәтті (Қ. Мырзалиев). Ала-(
сы бар, карасы бар, ағы бар, Пышақ тпсе қып-қызыл боп жары-
лар (С. Оспанов). Сырты жасыл, қаіі-қатты, Іші қызыл, тәп-тәтті;
(Н. Жаііаев). Дөп-дөқгелек доптай, Іші қызыл шоқтай. Дамін та-
тып көрсен, Одап дәмді жоқтай (0. Аскар). Түсі қызыл кан екен,
Тәттілігі бал екен. Қыэыл, кара ішііідс Қыруар тас бар екен
(Қ. Әмірбеков).

К а у ы н: Дала бардым, тасты көрдім, Домалакған эатты кер-
дім. Не екенін түсінбедім, Тузсыз піскен асты көрдім (Халык.). Қөк
аланы квгепде көрдім, Кегеннек киып, жегенде көрдім (Ә. Дүйсе-
ков). Сары қозы, көк коэы Қарындары тоқ қозы. Қүэдігүні көп ко-
зы, Қыстыгүпі жоқ қозы (Н. Айтов).

Қ п я іс Жасыл кылыш, Жаудыи бірак кесе алмас Басын қы:
лыш (М. Әлімбаев).	1

Княр. Қозыларым көгекдеулі күн ұзын, Су ішкенмен, шөп
жемейді бір үзім (Қ. Баянбаев).

Қозықүнрық: Орманнап алып келгеп қаэанбасты «Жей-‘
міз», — дсп, анам куліп, қазанға асты (Б. Аннабеков).	*

Қ ұ р а қ: Үлп-үлп етіп тымағы, Жслп-желп етіп құлағы, Су-
ды кешіп тұрады (С. Қалнев).

Қ ы з ы л ш а: Тебесіне тігіп көк шатыр, Қөленкесінде көп та-
мыр, Қегілдір болын доп жатыр (Ә. Ыскабаев).

Қына: Тасқа шығар көк, Бірақ тамыры жоқ (Ж. Сымаков).

Макта: Үлпілдеген аппағым, Өзім кутіп баптадым. Қүэде сый-
май қапшыққа Айла-амал таппадым (Қ. Ыдырысов). Қақпак, Қақ-
пактыи асты аппақ. Аппақтан — аппақ боз, Шешуін айт тез
(0. Әубәкіров).

Өрік: Сарғыш түсті, дөңгелек, Ортасында дәні бар. Қөрсең
сгер оны жеп, Балдай тәтті дамі бар (А. Меңжанова).

Пп яз: Аласа ғана бойы бар, Тоғыз қабат тоны бар (Халык.).
Кабат-кабат кнінгеіі, Төбеде шашы түйілгеп. Жеп көріп ем өзін мен,
Жас шығарды көзімнен (Қ. Ыдырысов). Ызақор бұғып жатыр, Са-
қалын тығып жатыр (<Қ. Мырзалпев). Жайкалады өріліп шашы жа-
сыл, Топыракқа көміліп басы жатыр (Қ. Толыбаев). Жесең, аіцы,
Қөэіңнен шығарар жасты (Н. Жанаев). Кабат-қабат кпінген, Төбе
шашы түйілген. Шешіндірген кезіиде, Жас түрады көзіңде (М. Қыс-
таубаев).

П о м п д о р: Аласа талда алуап ал.ма, Ал қыэыл болмай ауэы-
ңа салма (Қ. Мырзалиев). Аласа тал, Тамаша тал Самсап тұр алма-
сы, Ал кызыл боп, Қан қызыл боп, Боялғаиша, алмашы (Ә. Ысқа-
баев).

Саңырауқұлақ: Өзі кішкектай болғанмен Бөркі казандай
(А. Жанаев). Тастамайды басынан ақ қалпағын, Жауын сүртіп тұ-
рады баткан шачын (Қ. Толыбаев). Өз қалпағын жасынан Таста-
майды басынан (Қ. Әмірбеков).

Сәбіз: Жаздай інге тығылып, Жатқан қыэыл түлкіні Құйры-
ғынан суырып, Әкелді әжем бір күні (Халық.). Жер астына түседі,
Сап-сары боп піседі (Қ. Толыбаев).

Сексеуіл: Шелде құмды белуардан кешіп бір, Марал муйіэ
бір өсімдік есіп тұр (Ә. Дүнсеков).
Ш ы р м а у ы к: Көлецкесін тосады, Өлшеп берсеи еншісін. Өз
бетімен жіберсен, Буындырар көршісін (М. Әлімбаев).

Ш ы р ш а. Тікен-тікен тік пісте, Қысы-жазы бір түсте (Халык.).
Жазы-қысы өзгермес Жаралған жасыл түрінен. Қанша аяз болса
да, Айрылмайды гүлінсн (Қ. Ыдырысов). Жасыл ине хпімім, Жаіі-
лаймын тау бнігін. Жаңа жы.эды тонласаң, Төріндемін үйіңнің
(С. Қалнев). Көкке қарап наздана Қолын созар күиімен. Күз, кыс,
иөктем, жазда да Өзгермес бір түрінен (Ш. Сады.ханов).

4.	ӨСІМДІКТЕРГЕ БАИЛАНЫСТЫ МЕТАФОРАЛЫҚ
ТЕҢЕУЛЕР****

Балкараған — тайга аруы. Өсетіндеріпің көбі кылқаи жа-
пырақты ағаштар, әсіресе, балкарағаіілар. «Танга аруы» деп атала-
тын осы ағаштар сақылдаған сары аяздарға жаксы шылайды (Қом-
муннзм туы. 1966. 12 август. 4).

Б а т а т — тәтті картофель. Бататты кейде «тәтті картофель»
деп атайды. Сабағы төселмелі болады. Буындарынан жанама тамыр-
лар шығады, олар ірі-ірі түйіндерге айналады (Т. Мұсакулов), Бпол.
еөзд., I, 61).

Бәйшешск— 1) Кектем гулі. Бірер күнде төсіне тсбіндсн көк
шөп те шыкты. «Көктем гүлі» — бәйшешектер қулпырды (Ы. Қенсп-
баев, Лабасы., 23). 2) Кектем хабаршысы. Басқа жерде кар жат-
канда мұпда жер бусанып, дала төсіндс «көктем хабаршысы» — бәй-
шешек желск атады (Онтүстік Қазақстан). 1967. 9 апрсль. 2).

Борык — су астыньщ наны. Қоғаның тамырыпда — борыгыпла
қант пен крахмал көп. Опы «су астыпың папы» деп те атайды.
Өйткені қоганыи борығып отқа пісіріп жеуге болады, әрі ол кс-
ремст тәтті-ак (Ертіс өңірі. 78).

Е м е н — агаштар патшасы. Маңыэы жағынап елі.мізде есетін
ағаштар ішінде еменге тең келетіні жоқ. Оның «ағаштар пдтшасы»
деп аталуы да осыдан болса хепек (М. Ахметов, т. б. Епп қор-
Ға., 76).

'Жепьшснь—1) Өмір тамыры. Енді «өмір тамырын» іздеп
тайгаға барудың керегі жоқ, оны арнаулы жспывепь плаптацияла-
рында қолдан өсіру ісі нгерілді (Ол кім. Бұл не? 1, 394). 2) Тірші-
лік тамыры. «Жасыл аптека» өкілдері туралы сөз еткенде ғажап
қасиеттері бар, мыңдаған ауруға ем боларлық, снрск ушырасатын
«тіршілік тамырына» тоқталмауға болмайды (К. Қурманов, Жасыл
әле.м, 72).

Жүгері—1) Дала аруы. Бұрын «дала аруы» — жүгері тура-
лы ештеие антыл.майтын. Ал, казір ше? (С. Бақбергенов, Алт .піемел.,
14). 2) Дала падишасы' Әсіресе, «дала падишасы»— жүгері егісінің
аумағын жылдан жылға ұлғайтып, онык өнімділігін арттыру қажет
(Қазақст. а. ш. 1960. № 6. 88).

Жүзім — 1) Оңтүстік перзенті. Әуеской бағбапдар күн шұғы-
лалы «онтүстік перзентін» өздері тұрған өңірге бейімдеу жолындағы
іске кірісіп те үлгерді (Ертіс өңірі. 129). 2) Күн сэулесі жемісі (күк
сәуле.гі жидек]. Алыс жерге апару үшін бір жэшік «күн сэулесі же-
місіче» (жүзім) небәрі 25 гра.мм осындай таблетка керек (Қомму-

**** Қағаз үнемдеу мақсатыида эр қайсысына бір-бірден ‘ғана
ыысал алдык.— /С В.
низм туы. 1969. 30 май, 3). «Гигант» совхозы «күн сәулелі жндектен»
мол енім жипауда (Соц. Қаз. 1971. 11 сент. 4).

3 ы ғ ы р — солтүстік жібегі. Зығыр өсірушілсрдің, көбі «сол-
түстік жібетініи» таңдаулы шебері — Мнхаил Васнльевичтен ақыл-
кеңес сұрайды (Лен. жас. 1970. 11 март. 4).

Итмұрын — шипалы бүта. Табиғат адамға осы бір «шипалы
бұтаның» (итмұрыішцң) 400-ден астам тұрін сыплаған (Қарқа-
ралы, 83).

Кактус — түн аруы. Ал таң ата кактус «қол-аяғын» жинап,
момақан қалпына түседі. Бұған «түи аруы» деген айдар тегін тағыл-
маған (Туғаи жер., 89).

Қа р топ — екінші нан. Халық картопты «екіиші нан» деп атай-
ды. Айтса айтқандан-ақ, картоптың тағамдық маңызы орасан зор
(Коммуинзм таңы. 1968. 9 яиварь. 3).

Күнбағыс — күн гүлі. Квп жылдарға дейін европалықтар «күн
гүлін» әсемдік өсімдік ретінде өсіріп келді (Ботаника, 5—6-кл.
191).

Күріш—1) Сыр маржаны. Айналаға көз салсаңыз, күи нұ-
рыпан куат алып, салмақты басын көтерс алмай желмен ырғалып
тұрған «Сыр маржанын» көресің (Қаз. адеб. 1973. 2 ноябрь, 3).
2) Сыр сүлуы. Өздеріне берілген 10 гектар «Сыр сұлуының» әр гек-
тарынаи олар '40—57 центітерден өнім жннады («Леп. жас». 1972,
12 лскабрь. 4).

Қант қызылшасы — I) Тәтті түбір. Бір ғана қант қызыл-
шасын алайықшы. Өткеи жылы оның көлемі 84 гектарға жеткеи.
Осыпша көлемдегі «тәтті түбірді» кұтіп баптап, мол өнім алу кол-
лектнвтің көп жұмыс істсуін қажст етті (Еңбек туы. 1965. 3 фев-
раль. 2). Тәтті тамыр. Сары ала күзде қызылша даласы тым жасыл
боп жаііқалып жатыр. Аршылған «тәтті тамырлар» семіз койдын
құйрығындай теңкнген (Ш. Мұртазаев, 41-ші жыл., 166).

Қа р а қ ү мы к,— солтүстік күріші. «Солтүстік күріші» деп ата-
латыи қарақұмықтаи неше түрлі женіл тағамдар әзірлеуге болады
(М. Мұрзамадпева, Жарма дақыл., 120).

Қоңыр балдыр — тірі қоріиау. Су астында орман немесе
шалғын сияқты қалың өсетін өте ірі қоңыр балдырларды моряктар
«тірі коршау» деп атайды (Ботаника, 5—6-кл., 221).

Кұрма—шел дала намы. Құрма балы жас құрмаиың — «шөл
дала паиының» шырынынан жасалады (Ара шаруаш., 108).

К,ызғалдақ — дала гүлі. Дап көэ алдында, қау жусанның арасын-
да түнде тусіп қалғап жұлдыздан қып-қызыл «дала гулі» — қызғал-
дақ түр (Лен. жас. 1973. 28 март. 2).

М а қ т а — ақ алтын. Әсіресе Шымкснт облысының мақташы-
лары бныл мемлекетке 75 миллпон тонна «ақ алтыи» жннаудың
негізін қалау устіпде (Лен. жас. 1981. 13 пюнь. 3).

П в л ь м а — шөл аруы. Пальманы «шел аруы» деп те атайды
(Р. Әлімқұловв..., Өсімдік., 132).

.Самырсып — тайганың наны. Самырсынды тегіннеи-тегін
«танганың наны» деп атамаған (А. Молдабергенов, Атамекеи., 118).

Сексеуіл—1) Шөл аруы. Кейіигі он жылда орман шаруа-
шылығы кұм көшкінін тоқтататыи, жерді құнартатыи «шөл аруын»
қайта көбейте бастады (Каэ. әдеб., 1973. 28 сентябрь. 1). 2) Қүмайт
шөлдің кемірі. Сексеуіл ағашының жылулык қабілеті 4300—4500 ка-
лорий. Осы жағдай бұл өсімдікті құмайт шөлдің көмірі» деп атауға'
себеп болды (Қазакст. а. ш. 1965. № 1. 48).
С о р г о — шөл даланың түйесі. Бұл — осындагы ец твзімді сорго
егістігі. Ол «шөл даланың түйесі» дегі бекер аталмаііды (Лсн. жас.
1973. 7 июль. 2).

Тартаржапырақ—ак, адамның іэі. Маселен, тартаржапы-
рақ бір заманда Европадан Америкаға осылаГі әкелінгсн болатын.
Міне, сондықтан да Амернканын байыргы тұрғындары — нндеецтер
тартаржапырақты «ақ адамиын ізі» деп атайды (В. А. Корчагнна.
Ботаника. 14).

Эдельвейс — тау гүлі. Олар ездеріне «тау гүлі» — эдель-
вейсті әкеліп берген жігітті әкеткен машииа алыска ұзап, кездсн
ғайып болғанша қарап тұрды (Семеіі тацы. 1969. 22 ангуст. 4).
ПАИДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕРДІҢ ТІЗІМІ

1.	Лингвистнкалық зерттеулер

Аманжолов С. Вопросы диалектологпп и истории казахского
языка. Алма-Ата, 1960.

Бимагамбетов М. Қазақ тіліндегі шөп атауларының кейбір мәсе-
лелері I/ Учепые запискп Кзыл-Ординский пед. института
им. Н. В. Гоголя. Серня гуманитарных наук. Қзыл-Орда, 1958. Т. 4.

Боровков А. К. Названия растениіі по бухарскому спііску «Му-
каддимат ал-адаб» // Тюркская лекснкология п лексикографня.
М., 1971.

Бурганови Н. Б. 0 татарскпх иазванпях растений // Вопросы
лексикологпп п лскспкографип татарского языка. Қазань, 1976.

Джима.іханов X. А. Из истории формпронання п развития уз-
бекской ботаипческоГі термпнологііи; Автореф. дис.. .канд. фплол.
наук. Ташкепт, 1968.

Дмигриев Н. К. О тюркскпх элемсптах русского словаря:
спкографпческпй сборник. М., 1958. Вып. 3.

Дмитриева Л. В. Словообразование и некоторые семантпческне
моделн назваішй. отііосящпхся к анатомип растеннй в тюркскпх
яэыках // Проблема общности алтайских языков. Л., 1971.

Дмитриева Л. В. Названия растенпй в тюркских н других алтай-
ских языках // Очеркп сравиителыюй лексіікологнп алтайских язы-
ков. Л., 1972.

Доск,араев Ж. Қазақ тілінін жергілікті ерекшеліктері (Лексика).
Алматы, 1955. 2-бөлім.

Жүнісов Н. Казақ тілінін жергілікті ерекшеліктері. Алматы, 1981.

Калиев Б. К. Казахскпе народные названия растеннй // Мате-
рпалы Второй научпой коифереиціііі молодых ученых Академни наук
Қазахской ССР. Ал.ма-Ата, 1970.

Қазақ тілі тарихы мен дцалектологпясының мәселелері. Алматы,
1958, 1-шығуы; 1960, 2-шығуы; 1960, 3-шығуы; 1962, 4-шығуы; 1963,
5-шығуы.

Қалиев Б. Өсімдік аттарын жннастыруға ат салыс // Ленпншіл
жас. 1970. 15 сентябрь.

Қалиев Б. Өсімдіктердіц бес түрлі белгісі // Қазақстан пиоиері,
1971. 5 іпонь.

Қалиев Б. Өсімдік атауларына анықтама беру мәселесі // Қазак
ССР Ғылым академнясының Хабаршысы. 1971. № 10. 45-52-6.
Калиев Б. Сіз өсімдік аттарып жаксы білесіз бс? // Оцтүстік Қа-
зақстаіі. 1972. 6 октябрь.

Калиев Б. .Өсімдік атауларының тусіндірме сяздікте берілуі
// Қазақ ССР Ғылым академпясының Хабарлары. Қоға.чдық ғылым-
дар серііясы. 1973, № 4. 61—67-6.

Калиев Б. Өсімдік атаулары— лекснкалык баіілығымыздыц бір
саласы // Қазақ ССР Ғылым акадсмнясыпыц Хабарлары. Сср.
фплолог..1976. № 4. 36—39-6.

Калиев Б. Өсімдік атауларына баііланысты кеіібір ерекшеліктер
жәііе олардың сөздіктердегі көрінісі //Қазақ термннолопіясыиыіі мә-
селелері. Алматы, 1986. 106—115-6.

Қа.иіев Ғ., Сармбаев Ш. Қазак дііалектологпясы. Алматы, 1979.
2-басылуы.

Кисықов Ө. Қазак тілініи түсіпдір.ме сөэдігінде есімдік атаула-
рының бсрілуі жөпінде // Қазак ССР Ғылым академпясының Ха-
барлары. Қоғамдык ғылымдар сериясы. 1963. 4-шығуы.

Марков Ті. Я. 06 пзучсинп местпых названнй жпвотных н расте-
ніпі // Матерналы п нсследовання по дпалектолопіп Волго-Камыі.
Казапь, 1961. С. 88—104.

Марсакова Т. Т Фразеологпческпс н соотносптсльные с .нимн
ііапмеііоааппя растеппй в русском языке // РЯВШ. 1973. № 6.
С. 97-99.

Мусаев К. М. Лекспка тюркскпх языков в сравіппельном осве-
щеіінп. М., 1975.

Муха.иедова 3. Б. 06 особепностях некоторых туркмепскпх иа-
званпГі растенніі // Проблема обшности алтайскпх языкоа. Л., 1971.

Нақысбеков О. Қазақ тіліиіп ауыспалы говоры. Алматы, 1972.

Нақысбеков О. Казақ тіліпіп оцтустік говорлар тобы. Алматы,
1982.

Нұрмаға.мбетов Ә. Турікменстандагы қазактардыи тілі. Алматы,
1974.

Н\рмагамбетов Ә. Каэак тілі говорларыныц батыс тобы. Алма-
1978.

Омарбеков С. Қазактың ауызекі тіліндегі жергілікті ерскшелік-
тер. Алматы, 1965.

Поляков П. П. О казахскпх ботаническпх термпнах // Вестппк
АН ҚазССР. 1950. № 6.

Рамазанов Е. Ботаника термнндсрі жөнінде // Казақ ССР Ғы-
лым академиясыныіі Хабаршысы. 1961. № 9.

Сафарова Р. Э. Прннципы напменованпя растеііий в башкирском
языке // Ліінгвистическне іісследованпя. М., 1979. С. 208—215.

Скворцов М. И. 0 некоторых особенностях чувашскнх народных
пазванпй растенпй // Тюркская лекспкология іі лекснкографня. М.,
1971. С. 264-275.

Уюкбаева Г. И. Народные наименования растепий: Рукопись
ханд. днссертапни. Алма-Ата, 1982.

2.	Сөздіктер

Арзымбетов С. Орысша-казақша ауылшарүашылык
Алматы, 1955.

Арыстанғалиев С., Рамазанов Е. Қазакстан өсімдіктері. Алматы,
4977.	..................... '
Дазылхан Б. Казакіла-монғолша сөздік. Улаибатср, 1977.

Бегалиев Б. Г. Қазақша-орысша свздік. Алматы, 1945.

Бегалиев Г„ Махмудов X., Мусабаев Г. Краткин казахско-рус-
ский словарь. Алма-Лта, 1959.

Бекмұхамегов Е. Б. Казак. тіліндсгі араб-парсы еөздері (Түсін-
дірме сөздік). Алматы, 1977.

Будагов Л. 3. Сравнитсльный словарь турецко-татарских наре-
чнй. СПб., 1869. Т. 1; 1871. Т. 2. Переиздание стереотнпное, 1960.

Букин И. Русско-кнргпзскпй словарь. Ташкент, 1883.

Давыдов Н. Н. Ботаннческиіі словарь. М., 1962.

Древнетюркскнй словарь. Л, 1969.

Ильминский Н. И. Матерналы к пзученню кирпізского наречня.
Каэань, 1861.

Катаринский В. Киргнзско-русскпн словарь. Оренбург, 1897.

Кнргизско-русский словарь. Изд. 2-ое. Оренбург, 1903.

Казақ Совет Эицкклопеднясы. Алматы, 1972—1978. 1 — 12-т.

Қазақ тілінін диалектологиялық сөздігі. Алматы, 1969.

Казақ тілінін. қыскаша этимологиялык сөздігі. Алматы, 1966.

Қазақ тіліиіи орфографиялық сөздігі. Алматы, 1978.

Қазақ тілінін түсіндірме сөздігі. Ал.маты, 1959, 1-т; 1961, 2-т.

Қазақ тілінің түсіндірме свздігі. Алматы, 1974, 1-т.; 1976, 2-т'.;
1978, 3-т ; 1979, 4-т.; 1980, 5-т ; 1982, 6-т.; 1983, 7-т.; 1985, 8-т.; 1986,
9-т.; 1986, 10-т.

Қашғарий М. Турки сузлар девонн («Девону луғот-ит турк»),
Тошксит. 1960. Т. 1; 1961. Т. 2; 1963. Т. 3.

Махмудов X., Мұсабаев Ғ. Қазақша-орысша сөздік. Алматы,
1954.

Мейірманов М. К., Исламқұлов Б. И, Егіншілік жөніндегі орыс-
ша-казакша түсіндір.ме сөздік. Алматы, 1984.

Монғолша-қазақша свздік. Уланбатор, 1954.

Мұсақұлов Т. Орысша-қазақша түсіндірмелі биологнялык сөз-
дік. Алматы, 1959, 1-т.

Мұсаңұлов Т Орысша-қазақша бнологня тер.мнндерінін сөздігі.
Алматы, 1960.

Мусақулов Т. Қазақша-орысша термнкологня сөздігі. Бпологня
термнндері. Алматы, 1962,

^69<^/і^яс6'ноя Н. Д. Арабша-қазақша тусіндірме сөздік. Алматы,

Оңдасынов Н. Д. Парсыша-қазақша түсіндірме сөздік. Алматы,

Орысша-казақша сөздік. Алматы, 1978, 1-т; 1981, 2-т.

Радлов В. В. Опыт словаря тюркскнх иаречнй. СПб., 1893. Т. 1;
1899. Т. 2; 1905. Т. 3; 1911. Т. 4.

Рамазанов Е. и др. Русско-каэахскнй термпнолопіческиіі сло-
варь. Ботаника п почвоведеине. Алма-Ата, 1962.

Севортян Э. В. Этимологическнй словарь тюркских языков. М.,
1974 (Гласные), 1978 (Б), 1980 (В, Г, Д).

Словарь полеэиых растений на двадцатн европейскнх яэыках.
М, 1970.

Сохобиддинов С. С. Словарь местных и научных названпн полез-
ныхіі вредиых растений Средней Азии. Ташкент, 1953.

ІДипова Е. Н. Словарь тюркпзмов в русском языке. Алма-Ата,
1976.
МАЗМҰНЫ

Қіріспе	3

Бірінші тарау

Қазақ тіліндегі всімдік атаулары	14

Өсімдік атауларына байланысты жалпы мағлұматтар	14

1.	Өсімдік атауларының жнпалуы мен қалыптасуы	14

2.	Өсімдік атауларының зерттелінуі .	.	30

3.	Өсімдік атауларына тән басты ерекшеліктер	40

Өсімдік атауларының лекспкалық кұрамы	55

1.	Төл өсімдік атаулары .	.	55

а) Туркі тілдеріне ортак өсімдік атаулары	55

ә) Қазак тілінің өзіне тән өсімдік атаулары	$6

2.	Басқа тілдердсн ауысқан өсімдік атаулары .	57

а)	Араб-парсы тілдерінен ауысқан өсімдік атаулары 57
ә) Монғол тілі мен қазақ тілдеріне ортақ всімдік

атаулары	.	.	59

б)	Орыс тілінен ауысқан өсімдік	атаулары	61

Өсімдік атауларыпың	морфологнялық кұрылысы	63

1.	Тубір тулғалы	өсімдік атаулары	63

2.	Туынды тұлгалы өсімдік атаулары	65

3.	Біріккен тұлғалы өсімдік атаулары	66

4.	Косарланып келген өсімдік атаулары .	.	72

5.	Екі не үш сөздің тіркесіп келуі арқылы жасалған өсім-
дік атаулары	.	72

Өсімдік атауларының лекснка-грамматпкалық және семанти-
калық снпаты .	75

Өсімдік атауларының этпмолопіясы	81

Екінші тарау

Өсімдік атауларының түсіндірме сөздікте берілуі	94

Өсімдік атауларының түсіндірме сөздікте қамтылуы	94

Өсімдік атауларының тусіндірме сөздіктө алынуы	98

Өсімдік атауларының тудндірме сөздікте жазылуы	106,

Өсі.мдік атауларына койылған стнльдік белгілер	110

Өсімдік атауларынын, аныктамасы	. 115.
1.	Сппаттамалы анықтама	116

2.	Жалпыламалы анықтама	116

3.	Нақтыламалы анықтама	117

4.	Анқындамалы аныктама	120

5.	Сілтемелі анықтама	121

6.	Ұластырмалы анықтама .	.	.	.	124

Өсімдік атауларына берілген анықтамалардағы кемшіліктер 127

Қорытынды	134

Қосымша	. 143

1.	Өсімдіктерге байланысты өлең-жырлар	.	143

2.	Өсімдіктерге байлаііысты мақал-мәтелдер	147

3.	Өсімдіктерге байланысты жұмбақтар	.	.	150

4.	Өсімдіктерге байланысты метафоралық	теңеулер	152

Пайдаланылған әдебнеттердің тізімі	155

1.	Лингвнстнкалық зерттеулер	155

2.	Сөэдіктер	156
Байынкол Калиев

НАЗВАНИЯ РАСТЕНИИ В КАЗАХСКОМ ЯЗЫКЕ

(На казахском языке)

Утверждено к печати Ученым советом

Института яэыкоэнания Академии наук Казахской ССР

Редакция менгерушісі Т. Б. Беркімбаев

Редакторлары С. Айтмүхамбетова, К. Шалцаров
Қөркемдеуші редакторы Л. Г. Мироненко
Суретшісі Н. Ф. Чурсин

Техннкалық редакторы Л. Ю. Уляницкая
Корректоры С. Қаймолдина

ИБ № 2609

Теруге 08.09.87 тапсырылды. Басылуға 08.01,88 қол қонылі

УП0161. Қағаз форматы 84ХЮ87з2. Тип. қағ. № 1.

Гарнитурасы әдебнеттік. Басылымы күрделі. Шартты б. т. 1
Шартты бояу көлемі 8,40. Есепке алынатын баспа табақ 9,

Тираж 2400. Заказ 179. Бағасы 1 с. 10 т.

Издательство «Наука» Казахской ССР
480(00, Алма-Ата, ул. Пуиікина, 111/113

Тнпографня издательстаа «Наука» Қазахской ССР
.480021, Алма-Ата, ул. Шевченко, 28