/
Author: Козаржевский А.Ч.
Tags: греческий языки мира лингвистика языкознание изучение языков древнегреческий язык
ISBN: 5-87245-077-X
Year: 2002
Text
А. Ч. КОЗАРЖЕВСКИЙ УЧЕБНИК ДРЕВНЕГРЕЧЕСКОГО ЯЗЫКА для нефилологических факультетов высших учебных заведений Издание 4-е, исправленное ♦ Греко-латинский кабинет»* Ю.А. Шичалина Москва 2002
УДК 811.14'02/04(075.8) ББК 81.2Гр 923 К59 Козархевскин Андреи Чеславович Учебник древнегреческого языка. - 4-е изд., исправленное. М.: «Греко-латинский кабинет»® Ю. А. Шичалина, 2002. - 456 с. ISBN 5-87245-077-Х © «Греко-латинский кабинет»® Ю. А. Шичалина, 2002
ВВЕДЕНИЕ (ко 2-му изданию) История древнегреческого языка и его письменности Собственно греческая письменность начала формироваться около IX в. до Р. X. Ей предшествовало (приблизительно с XV в. до Р. X.) иероглифическое и крито-микенское линейное письмо. Дошедшие до нас древнейшие памятники греческого языка относятся к VIII - VII вв. до Р. X. Это надписи на предметах из твердых материалов: камня, металла, керамики. С VII в. до Р. X. писчим материалом стал папирус, со II в. до Р. X. - пергамен. Надписи на твердых предметах изучает эпиграфика, рукописи ~ палеография и папирология. В классическом виде греческий алфавит из 24 букв сложился к 403 г. до Р. X.; надстрочные диакритические знаки придыханий и ударений появились в Ш в. до Р. X. От западного и восточного вариантов греческого алфавита ведут свое происхождение латиница и славянская кириллица. В древнейших греческих надписях направление письма было справа налево, как в семитических языках. Некоторое время существовал прием под названием «бустрофедон*, дословно * поворот быка*: строки шли попеременно то справа налево, то слева направо, как ведет борозду бык на пашне. Наконец утвердилось привычное для нас направление слева направо. Грамматика греческого языка стала разрабатываться алек¬ сандрийскими учеными в III в. до Р. X., однако первое теорети¬ ческое осмысление языка как знаковой системы принадлежало Аристотелю. Современный человек прилагает определение «греческий* к народу, его культуре и языку. Однако название народа «греки* происходит от наименования одного эпирского племени и распростра¬ нилось в античности сравнительно поздно. В гомеровских поэмах употребляются обозначения «ахейцы*, «данайцы*, «аргивяне*; затем укрепился этноним «эллины*; христианское население Византии - и греки и римляне - называлось «ромеями*. В развитии греческого языка различаются определенные периоды. На архаический период приходится формирование племенных групп с их диалектами: ионийцев, ахейцев, дорийцев, эолийцев. Завершают этот период гомеровы «Илиада* и «Одиссея*, составленные, возможно, на эолийской почве, но получившие ионийскую обработку (IX - VIII вв. до Р. X.). 3
Так называемый «классический период» (VIII - IV вв. до Р. X.) характеризуется сосуществованием различных диалектов, накладывавших свой отпечаток на различные сферы литературного языка. Ионийский диалект, бытовавший на южном побережье Малой Азии, Эвбее, Кикладах, не только оказал влияние на язык гомеровских поэм, но и лег в основу поэм Гесиода, трудоо мерных натурфилософов, жанра элегии и ямбов, песен Анакреонта, исторического сочинения Геродота. На дорийском диалекте гчжорили главным образом в Пелопоннесе и других южных областях Представление об этом диалекте можно составить по одам Нинднрл и хоровым партиям трагедий. На северном побережье Малой Лани, в Фессалии, Беотии, на острове Лесбосе был раснросч рнкон эолийский диалект, на котором писали поэты Алкей и Сапфо Существовала аркадо-кипрско-памфилийская диалектная (руина, быстро распавшаяся на разрозненные говоры, которые впоследствии были вытеснены другими диалектами. Постепенно распространился по всей Греции и стал своего |м литературной нормой аттический диалект. На нем писали трагики Эсхил, Софокл и Еврипид, комедиографы Аристофан и Менандр, историки Ксенофонт и Фукидид, ораторы Лисий и Демосфен, философы Платон и Аристотель. В аллинистическо-римскии период (Ш в. до Р. X. - IV в. по Г X ) а литературе продолжали ориентироваться на аттические языконыг нормы, что проявляется в сочинениях Плутарха, историков Ап пиан а, Арриана, географа Страбона. Начиная с Ш в. до Р. X , а связи с походами Александра Македонского и образованием злли нистических государств, а затем мощной Римской империи, но всему Средиземноморью распространился и стал господствующим я разговорном обиходе общегреческий диалект «койне#, отразившийся в греческом переводе ветхозаветной части Библии, так называемой Септуагинте (т. е. переводе «семидесяти») и в новозаветном каноне. В IV в. по Р. X. Римская империя разделилась на две ’нити:западную со столицей Римом и восточную, где главным городом был Константинополь. В восточной части господствовал греческий язык, да и в Риме многие писатели, в том числе наиболее просвещенные императоры Марк Аврелий и Юлиан, создавали свои сочинения не па латинском, а на греческом языке. С Восточной Римской империей, т е. с Византией, связана деятельность отцов Православной Церкви: Василия Кесарийского, Григория Назианзина, Григория Нисского, Иоанна Златоуста. Язык IV - VII вв. носит переходный характер Хотя исторически его основой остается аттический диалект, большую роль играют иноязычные элементы, в частности, латинизмы и семитиэмы. Крупнейшими историками периода крушения античного рабо- 4
владельческого строя и становления феодализма в Восточной Римской империи были Прокопий, Агафий, Симокатта, Индикоплов. До XV в. греческий язык проходит византийский период. Стремление возродить чистую аттическую речь причудливо соче¬ тается с воздействием восточных и славянских языков. Византия УЛ! - XV вв. выдвинула замечательных историков: Феофана, Кекав- мена, Кантакузина, Лаоника Халкокандила, братьев Хониатов, Пселла, Пахимера, философов: Прокла, Дионисия Ареопагита, Иоанна Дамаскина, Григория Паламу. С IX в. завязываются русско-византийские отношения. Труды византийских историков: Зонары, Кедрина (Скилицы), Констан¬ тина Багрянородного и др. - важные источники по истории Древ¬ ней Руси. На территории бывшего Советского Союза немалое количество мест исторически связано с античной и византийской культурой, а значит, и с греческим языком. Это античные города Северного Причерноморья, киевский Софийский собор, византий¬ ские памятники в Грузии и Армении. С Афона и других мест в Россию привозились греческие рукописи, которые теперь сосредо¬ точены в музеях и библиотеках, в том числе в ереванском Матенадаране. Таким образом, употребляющееся в учебном обиходе, а следова¬ тельно, в данном учебнике, название фдревнегреческий язык» весьма условно, поскольку включает в себя и язык собственно древний, т. е. античный, и византийский. В послевизантийское время, в период османского ига (кон. XV - нач. XVIII вв.) средневековый греческий язык - особенно в его разговорном варианте - продолжал впитывать иноязычные, в данном случае тюркские, элементы. В новогреческом языке, который стал формироваться в нач. XVIII в., сосуществуют общегреческий разговорный - димотики и письменный литератур ный - кафаревуса (доел, «чистый*), нормы которого восходят к аттическому диалекту. Грамматический строй и лексика древнегреческого языка Древнегреческий язык относится к семье индоевропейских языков, причем синтетических, т. к. средствами формообразования и выражения связей слов в нем служат флексии, т. е. окончания. Разнообразны типы склонений; разветвленностью и сложностью отличается система глагольных времен, залогов и наклонений. В диалекте койне зарождаются те особенности, которые впоследствии получат развитие в греческом языке Средневековья и Нового времени: изменение системы долгих гласных и дифтонгов, переход
от музыкального ударения к экспираторному, взаимопроникновение и выравнивание грамматических форм, распространение аналитичес ких конструкций с предлогами и вспомогательными глаголами усиление полисемантики в лексике. Уникально богатая греческая лексика оказала огромное воз действие на словарный состав других языков: прежде всего латинского, романских —германских, славянских, даже кавказских. Это воздействие было прямым в период непосредственного общения древних греков и греков Византийской империи с разными народами, в том числе со славянскими. Так, например, слова «парус», «кровать», «уксус», «свекла», «кукла», «оладья», «скамья» и др. происходят из греческого языка. Однако значительно больше грецизмов проникло в русский язык через языки-посредники. Так, через старославянский язык, на который были переведены с греческого богослужебные книги, пришли к нам слова, обозначающие религиозные и церковные понятия: архиерей, Евангелие, панихида, патриарх, икона, ад, монах и др. С принятием христианства на Руси появились греческие собственные имена (наряду с еврейскими и римскими): Николай, Андрей, Алексей, Александр, Елена, Ирина, Феодор и др. Через западноевропейские языки хлынуло в русский язык множество греческих слов. Это названия наук: история, философия, филология, физика, химия, математика, география; научные термины: гипотеза, метод, теория, идея, атом; социальная и политическая лексика: демократия, аристократия, олигархия, монархия; лексика в области литературы и искусства: лирика, эпос, поэзия, драма, комедия, трагедия, театр, симфония, мелодия; медицинская терминология: психиатр, хирург, терапевт. На основе греческих морфем, т. е. корней, приставок, суффиксов, создаются новые международные слова, которых, конечно, не было ни в древней Греции, ни в Византии: телефон, микроскоп, биомицин, зоотехника и т.п. Некоторые древнегреческие слова приобретают совершенно новый смысл. Например, слово «кибернетика» в древности означало искусство кораблевождения. Слова с греческими корнями органически входят в русский язык, подчиняясь его произносительным и грамматическим нормам, и нет нужды их калькировать, т. е. дословно переводить на родной язык. От заимствований следует отличать слова с общеиндоевропейскими корнями. Так, в русских словах «стоять», «видеть», «сиДеть», «мать» и в греческих словах того же значения корни одинаковые. 6
Методика изучения древнегреческого языка Первоначально в России греческий язык преподавался в духовных учебных заведениях: в Киево-Могилянской академии, в московской Славяне-греко-латинской академии. Естественно, что древнегреческий язык наряду с латынью был одним из основных предметов в классических гимназиях и лицеях. Наибольшее распространение получили учебники Э. Черного, М. Григоревского, И. Семеновича, словари А. Вейсмана, А. Поспишиля. Под редакцией Л. Георгиевского и С. Манштейна было выпущено иллюстрированное собрание греческих и римских классиков с превосходными вступительными статьями и примечаниями. В настоящее время в нашей стране древнегреческий язык пре¬ подается на гуманитарных факультетах некоторых университетов, в духовных учебных заведениях, во вновь открываемых гимназиях и лицеях; преподавательскую, а также издательскую деятельность осущест¬ вляет московский Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина. В частности, им был издан репринтным способом ценный в учебном обиходе 4Греческо-русский словарь» А. Вейсмана (по 5-му изд. 1899 г.). Поскольку древнегреческий язык на нефилологических факуль¬ тетах университетов является не общеобразовательной дисциплиной, а языком специальности, то методы его изучения - темпы освоения грамматического минимума, отбор текстов для чтения, а значит, и соответствующей лексики - определяются специфическими интере¬ сами определенных контингентов студентов и аспирантов: для историков, археологов, палеографов, эпиграфистов, нумизматов - это язык источников по истории античного мира, древнего Востока, Византии, балканских стран, древней Руси, северного Причерно¬ морья; для философов - это язык трудов античных и византийских философов, одна из основ международной терминологии в области философии, логики, психологии, религиоведения; для искусствоведа - это язык античных и византийских трактатов по эстетике, язык надписей на про и зведениях искусства, в том числе и древнерусского. Нередко греческий язык оказывается необходимым не только вузов¬ ским преподавателям и академическим научным сотрудникам, но и работникам музеев, библиотек, издательств. Не приходится говорить о значении древнегреческого языка для филологов при изучении античной, византийской и древнерусской литературы, сравнительного языкознания, исторической грамма¬ тики индоевропейских языков и прежде всего русского. Древнегреческий язык как язык неживой преподается и изу¬ чается иначе, чем новые языки. На занятиях только проходится грамматика и читаются тексты; диктанты, изложения, сочинения, 7
беседы не практикуются. Ради простоты и ясности применяется не греческая грамматическая терминология, а латинская, ставшая международной. В учебнике практически обозримый минимум грамматики распределен между 38 занятиями, в которых языковые явления подаются комбинированно: морфология параллельно с сиытакси сом, глагол одновременно с именем, причем однотипные образова¬ ния объединяются. В Грамматическом справочнике все сведения систематизированы при помощи таблиц и перечней со ссылками на соответствующие параграфы занятий. В Приложение вынесены словообразование, стихосложение, особенности языка Гомера и Геродота, диалекта койне, греческий календарь, меры и монетная система, условные сокращения имен греческих авторов. В поуроч¬ ной части грамматика излагается нормативно, без экскурсов в историю языка и сравнительное языкознание. Автор стремился четко представить языковые модели, отделив основное от второстепенного, формулировать правила просто и кратко. Как домашние задания во всех занятиях содержатся грамматические упражнения. Фразы для перевода с русского языка на греческий не предлагаются, потому что в начальном курсе языка затрата сил и времени учащегося на такие переводы себя не оправдывает. Материалом для чтения на занятиях служат отдельные предло¬ жения и связные статьи исторического и мифологического содержа¬ ния; часть их (например, приписываемые Менандру ямбические изречения, цитаты из Библии) являются подлинными. После поурочной части помещена хрестоматия авторских текстов от гомерова эпоса до византийских хроник. Подбор текстов, сопровождаемых комментариями филологического и исторического характера, учитывает интересы вышеупомянутых контингентов студентов и аспирантов нефилологических гуманитарных факультетов. Учебник снабжен алфавитным греческо-русским слова|м*м, в котором при словах с грамматическими особенностями есть ссылки на основной курс и на Грамматический справочник. Преподавателю рекомендуется при работе над лексикой отмечать бесспорные заимствования из греческого языка в языке русском. Для желающих углубить свои знания в области древнегреческого языка рекомендуем следующую изданную в советское время литературу: Соболевский С. И. Древнегреческий язык. М., 1948; Древнегреческо-русский словарь. Сост. И. X. Дворецкий. М., 1958; Шантрен П. Историческая морфология греческого языка (пер. с фр.). М-, 1953; Тройский И. М. Древнегреческое ударение. М.; Л., 1962; Тройский И. М. Вопросы языкового развития в античном обществе. 8
Л., 1973; Широков О. С. История греческого языка. М., 1983; Казанский Η.Н. Диалекты древнегреческого языка. Л., 1983; Гринбаум Н. С. Ранние формы литературного языка. Л., 1984; Славятинскал Μ.Н. Учебное пособие по древнегреческому языку. Культурно-исторический аспект. М., 1988; Молчанов А. А., Нерознак В. ГГ, Шарыпкин С. Я. Памятники древнейшей греческой письменности. Введение в микенологию. М., 1988. Ряд учебных пособий по древнегреческому языку вышли в изданиях разных университетов: В. С. Соколов и А. Ч. Козаржев- ский (Москва, 1962), Д. П. Кудрявский (Тарту, 1964), А. Урушадзе (Тбилиси, 1969, на груз, яз), В. П. Маслюк (Львов, 1974, на укр. яз.), А. Ч. Козаржевский (Москва, 1975), К. А. Тимофеев (Новосибирск, 1978), А. Рата (Рига, 1983, на латыш, яз.), Л. В. Доров- ских (Свердловск, 1984), И. Думчюс (Вильнюс, 1989, на лит. яз). С параллельными греческими текстами изданы переводы Герода, Эпикура, Демокрита, Аполлония Родосского, Кекавмена, легенды об Авгаре, диалога Платона «Федр», жития Феодора Студита в Выголексинском сборнике, частей Нового Завета (в 24-м томе Поли, собр. соч. Л. Н. Толстого, М., 1957). В «Вестнике древней истории» и «Византийском временнике» нередко публикуются исторические документы на греческом языке. При подготовке ко второму изданию учебник подвергся прежде всего исправлению: были устранены все замеченные автором и его коллегами опечатки, неточности, пропуски. Распределение грамматического материала по занятиям осталось неизменным, т. к. оно оправдало себя в практике преподавания. Не потребовали изменений формулировки правил и парадигмы. В поурочные материалы для чтения включено некоторое количество новых фраз и статей, важных и интересных в общеобразовательном отношении. Существенную переработку прошли таблицы глаголов в Граммати¬ ческом справочнике. В Приложениях, в главе о стихосложении оставлены только сведения о гексаметре, пентаметре и ямбах, т. е. о размерах, встречающихся в поэтических текстах учебника. Обновление коснулось главным образом хрестоматийной части. Исключены находившиеся в первом издании практически не читавшиеся мелкие отрывки произведений Эсхила, Софокла, Еврипида, Аристофана, Демокрита, Демосфена, Лукиана, Флавия. За их счет значительно расширен объем важных исторических источников: Геродота, Ксенофонта, Страбона, Аппиана, введен текст Павсания. Речь Василия Кесарийского «К молодым людям» заменена Огласительным словом Иоанна Златоуста на Пасху. Естественно, соответствующие изменения внесены в греческо-русский словарь. 9
Занятие 1 $ 1. Алфавит Начертание Название Латинская транскрипция Произношение А а άλφα альфа а а(краткое и долгое) Βββήταбета Ь б (В) Γγγάμμαгамма g г Δδδέλταдельта d А Εεέ ψιλόνэпсилон ё э (краткое) Ζζζήταдзета (зйта) Z ДЗ Ηη?μα эта (йта) ё э (и) (долгое) θθθήταтхёта (фйта) th т, тх (ф) I ιιώταйота I и (краткое и долгое) К к κάππαкаппа с к Λλλάμβδαламбда 1 л Μμμϋмю (ми) m м Νννΰню (ни) п н ΞξξίКСИ X КС 0 οδμικρόνомикрон о о (краткое) Πππΐпи Р п Ρρβωро г, rh Р Σαςσίγμαсигма S с Ττταυтау (тав) t т Υυύ ψιλόνипсилон У й (нем.), и (фр.), (и) (краткое и долгое) Φ<ρ φΐфи Ph Ф Χχχΐхи ch X ψψψΐпси ps пс Ωωώ μέγαомега О о (долгое) 11
Строчная сигма в начале слова и середине слова передается знаком σ,а в конце слова ς: σεισμός[сейсмос] землетрясение. Заглавные буквы употребляются в начале предложения, в собственных именах, географических наименованиях, назва¬ ниях народов и месяцев, а также в образованных от них прилагательных. Из алфавита исчезли некоторые буквы: дигамма (двойная гамма) обозначавшая звук <в>,коппа 9, сампи В учебном и научном обиходе теперь принято произношение, предложенное Эразмом Роттердамским. В церковной сфере удержалась основанная на византийской традиции система Рейхлина. В алфавите она показана в скобках. Отсюда варианты: араб - Аравия, пафос - патетика, метро - митрополит. §2. Произношение гласных Гласные εи о краткие; ηи ωдолгие; α,ι,υбывают как долгими, так и краткими. В современном произношении долгота и краткость не различаются. В дифтонгах йота приписная произносится, а подписная под α,ηи ωне произносится: αι[ай], ει[эй], 01 [ой], ш [ай]; «[а], Л [θ]> Ф [°]· При заглавной букве йота пишется только в строчку: At. Дифтонги αυ,ευпроизносятся в один слог: ау, эу. Сочетание ουпроизносится как «у*: Μούσα[Муса] Муза. В случае раздельного произношения гласного и следующего за ним ιили υнад второй буквой ставится знак разделения (трема) - две точки: πραΰς[праюс] кроткий. §3. Произношение согласных Сочетание губного с сигмой передает буква ψ,сочетание заднеязычного с сигмой - ξ.Сигма между согласными не озвончается и всегда произносится как «с»: Ιάσων[Иасон] Язон. Гамма перед заднеязычными произносится как «н»: άγγελος [ангелос] вестник, άγκυρα [анк юра] якорь, λόγχη[лонхэ] копье, Σφίγξ[сфинкс] Сфинкс. Классификацию согласных звуков по способу и месту их образования дает следующая таблица: 12
"Ч по способу образо- вания взрывные длительные по месту X. образования звон¬ кие глу¬ хие тельные плав¬ ные носо¬ вые спи¬ ранты афф?® каты губные βπ<₽ λ,р μF переднеязычные δτΘV σ.ς ζзаднеязычные У к X У перед задне- яэычи. В греческом языке слова могут оканчиваться на все гласные, а из согласных только на ν,ρ,ς (ψ, ξ).Исключение составляют ούχ,ούκне и έκ из. а также семитские имена: ΙωσήφИосиф. §4. Придыхание На начальном гласном находится знак придыхания. Тонкое придыхание <’» не произносится: έλέφας [элёфас] слон. άνήρ [анэр] мужчина, έξ [экс] из. Густое придыхание передается звуком «х>: ήμερα [хэмэра] день, έξ [хэкс] шесть. Начальные υи р всегда имеют густое придыхание: ύδωρ [хюдор] £ήτωρ [рэтор] оратор; на двух соседних р в середине слова ставятся знаки придыхания: тонкого над первой буквой, густого - над второй: καταρρίπτω[катаррйппто] ниспровергаю. Придыхание над р не произносится, в латинской транскрипции р передается через rh. §5. Ударение Ударение разноместное и подвижное, но дальше третьего слога от конца не бывает. Существуют три вида ударения, в современном произношении они качественно не различаются. Острое ударение может быть на любом из трех последних слогов, как долгом, так и кратком, причем на третьем слоге от конца только в случае краткости первого слога: στρατηγόςполководец, λόγοςслово, άνθρωπος человек, τιμήчесть, ειρήνηмир, εύωνυμοςблагоприятный. 13
В греческом языке слоги считаются от конца слова. Острое ударение на первом слоге переходит в тупое «'», если за данным словом без знака препинания следуют другие слова: στρατηγόςλέγειполководец говорит. Облеченное ударение « » может находиться на первом или втором долгом слоге, причем на втором только тогда, когда первый слог краткий: μνήμαпамятник, τιμώчту. §6. Места надстрочных знаков Знаки придыхания и ударения ставятся над строчной буквой и сбоку с левой стороны при прописных буквах. Если придыхание и ударение приходятся на одну и ту же букву, то знаки острого и тупого ударений находятся после знака придыхания, а знак облеченного ударения «"» над знаком придыхания: άκρα, “Ακραкрепость, έξ όβολοί, Έξ οβολοίшесть оболов, ήσαν, “Ησαν(они) были. У дифтонгов с произносимой йотой и у сочетания ούзнаки придыхания и ударения ставятся над второй буквой: εΐχονимели, οίκοςжилище, αίμαкровь, υιόςсын, ΖεύςЗевс, αυτόςсам, δούλοςраб. Знаки ударения и придыхания ставятся при заглавной начальной букве дифтонга, если он заключает в себе непроизносимую йоту: ςίδω, “Αιδώпою, ώδή, Ώιδή песнь. §7. Проклитики Проклитиками называются десять односложных слов, не имеющих ударения: артикли мужского и женского рода в обоих числах ό, ή, οί,αί;предлоги έν, ειςв, на, έκ, έξ из; союзы είесли, ώς как, что, чтобы; отрицательная частица «не» ούούκперед гласным с тонким придыханием, ούχперед гласным с густым придыханием). §8. Энклитики Энклитики —это односложные и двусложные слова (неопре¬ деленные местоимения и наречия, некоторые личные место¬ имения, некоторые формы глагола «быть» и др.), с которых ударение переносится на последний слог предыдущего слова. В русском языке в такой роли выступают частицы же, ли, бы и отдельные слова после предлогов (например, «под гору»). 14
В н|н ^·ιΐ4 < гнующих энклитике словах ударения подчиня¬ ются < н /1\чо|цим правилам: <ηί·|μη· удирение на первом от конца слоге сохраняется и не нг|н so/μΐΓ в тупое: σοφόςτιςнекий мудрец; ос||нн‘ ударение на втором от конца слоге и облеченное удлргнис на последнем слоге остаются без изменения: χώρατιςнекая страна, φωςέστιν светло (свет есть); при остром ударении на третьем слоге от конца или при облеченном ударении на предпоследнем слоге слово получает дополнительное ударение, обязательно острое, на первом от конца слоге: άνθρωπός τιςнекий человек, δώρόντιнекий дар; после слова с острым ударением на предпоследнем слоге двусложная энклитика сохраняет свое ударение: φίλοιτινέςнекие друзья. Острое ударение энклитики может переходить на предыду¬ щую энклитику или проклитику: εϊτιςποτέμοιεΐπενесли кто когда-либо мне сказал. Перечень энклитик см. в Грамматическом справочнике. §9. Знаки препинания Точка и запятая употребляются как в современных языках; точка наверху (колон) соответствует современным двоеточию и точке с запятой; точка с запятой является знаком вопроса. Упражнения. Прочесть слова, назвать составляющие их буквы, а также виды придыханий и ударений; написать греческие слова латинскими буквами, учитывая при этом, что густое придыхание передается в латинской транскрипции буквой h, а подписная йота - строчной: Άθήναι, άγυιά, άτομος, ’Αττική,βασιλεύς,βουλή,γραμματική,δήμος,δόξα,Έλλην, έσπέρα, Εύρώπη,ζώνη,ήθος, ή, Θραξ,θάλαττα,ιστορία,ιατρός,Κροΐσος,κλαγγή,λέγω,λήγω,μουσειον,ναυς,νύξ,Ξενοφών,Όμηρος, πό(5(!>ω,ρυθμός,σφαίρα,σάλπιγξ,τραγωδία,ύπνος, άϋπνος, φιλόσοφος,ψυχή,Ώιδεΐον 15
Занятие 2 §10.Общие сведения о склонении существительных и прилагательных Склонение (declinatio) существительного (substantivum) и прилагательного (adiectivum) имеет следующие категории: три рода: мужской masculinum (m), женский - femininum (f), средний - neutrum (п); род существительных указывает артикль - член; однако признаками рода могут быть суффиксы и окончания. три числа: единственное - singularis (S., sing.), множественное - pluralis (Pl., pl.,), двойственное - dualis, встречающееся крайне редко (формы его даны в Граммати¬ ческом справочнике); пять падежей: nominativus (N., пот.) - именительный, genetivus (G., gen.) - родительный, dativus (D., dat.) - дательный, accusatives (Асе., асе.) - винительный, vocatives (V., voc.) - звательный, применяющийся при обращении (ср. в укр. яз. «мамо») и обычно сопровождаемый междометием ώ (о!). В греческом языке три склонения. Слова распределяются по склонениям в зависимости от конечного звука основы: в I скло¬ нении - а, во II - о, в III - различные гласные и согласные звуки и дифтонги. Практически важно знать окончание genetivus singularis (оно указывается в словаре), поскольку в nominativus singularis в разных склонениях могут быть одинаковые окончания; кроме того, в genetivus singularis видна грамматическая основа слова. §11. Склонение артикля Артикли мужского и среднего рода изменяются по II склонению, артикль женского рода - по I склонению. m f ηm f ηN. S. ό ή τόPL oi αίτάG. τουτήςτοΰτωντωντώνD. τωτητωτοΐςταΐςτοΐςАсе. τόντήντότούςτάςτά16
5 12. I склонение существительных: женский род К I склонению относятся существительные и прилага¬ тельные женского рода, оканчивающиеся в nom. sing, на ά или η,а также существительные мужского рода с окончаниями αςили ης.Последний звук основы - а, переходящая в определенных позициях в η.Образцы: χώραстрана, αρχήвласть, θάλατταморе Singularis Pluralis N. S. ή χώραάρχή θάλαττααίχώραιάρχαί θάλατταιG. τηςχώραςαρχήςθαλάττηςτωνχωρώναρχώνθαλαττώνD. τήχώραάρχή θαλάττηταΐςχώραιςάρχαΐς θαλάτταιςАсе. τηνχώράναρχήνθάλαττάντάςχώραςάρχάς θαλάττάςV. ώ χώραάρχή θάλατταώ χώραιάρχαί θάλατταιАльфа после ε,ц р (так называемая «чистая * - purum) сохраняется во всех падежах единственного числа (χώρα); альфа после других звуков (так называемая «нечистая* - impurum) в gen. и dat. sing, переходит в η(θάλαττα). Присутствующая в nom. sing, ηсохраняется во всех падежах единственного числа (αρχή). Окончание nom. pl. αιвсегда краткое; окончание gen. sing, и асе. ρΐ.αςдолгое; окончания nom. sing, а и асе. sing, ανдолгие или краткие в зависимости от природной длительности а. Стоящее в nom. sing, на третьем слоге от конца острое ударение в падежах с долгими окончаниями перемещается на второй от конца слог (θάλαττα). В gen. pl. на первом от конца слоге всегда облеченное ударение. Ударение на первом слоге в gen. и dat. sing.-pl. облеченное. Прилагательные склоняются так же, как существительные: ή καλήκόρηкрасивая девушка, ή παλαιάχώραдревняя страна. Об особенности ударения в gen. pl. см. §20. §13.Порядок слов в предложении Порядок слов в предложении в греческом языке в общем свободный, однако наблюдаются некоторые особенности. 17
Глагольная часть сказуемого часто находится н конце предложения: ή άκρα πύλαςεΐχενкрепость имела ворота. Определение, выраженное прилагательным и местоиме¬ нием, а также существительным в родительном нпдсже, наречием и даже словосочетанием, находится между артиклем и определяемым существительным. При определении, находящемся после существительного, артикль повторяется: ή Ελληνικήθεάили ή θεάή Ελληνικήгреческая богиня, ή ιώνΑθηνώνάγορά или ή άγορά ή τών'Αθηνών площадь Афин. Именная часть сказуемого всегда употребляется в имени¬ тельном падеже, тогда как в русском языке в таком случае возможны творительный и именительный падежи: ή Αττικήήν χώρατήςΕύρώπηςАттика была страной (доел.: страна) Европы. Артикль при именной части сказуемого не употребляется. При отрицании ού(ούκ, ούχ)конструкция личная: ομόνοιαούκέστιν нет согласия (доел.: согласие не есть). Περίτών’ΑθηνώνΗ'Αττική ήν χώρατήςΕύρώπης.Προςμεσημβρίανκαίέσπέραν έν παραλίρτήςΑττικήςούπόββωάπό τήςθαλάττηςήσαν Άθήναι. ΑίΆθήναι εΐχονδόξαντώνέπιστημών καίτεχνών.Καλαίήσαν αίτών'Αθηνών άγορά καίάγυιαί καίπύλαικαίάκρα. Έν τήαγοράήσαν αίέκκλησίαι. Ποικίληή τών’Αθηνώνστοάμάλισταέν τιμήήν έν γάρτήΠοικίληήσαν γραφαί.Ή Αττικήελαίαςέτρεφεν αίέλαΐαι ήσαν τήςτών’Αθηνώνθεάςδωρεά.Ή θεάτήνοικίανεΐχενέν τήάκρα. Έν τήάκρ<?ι ήσαν έλαια καίπηγήκαίέστίαι. 1. Ή ανδρείαάρχή έστι τήςνίκης.2. ’Αγαθήτύχη.3. Έν φυγήαισχύνηέστι, έν ταΐςνίκαιςτιμή.4. Ή φιλίαάγκυρά έστι έν τήάτυχία. 5. Αίτέχναιέν τιμήήσαν έν ταΐςΑθήναις.6. ΑίΆργινοΰσαί είσινέπί τήςΜαλέαςάκρας άντίον τήςΜυτιλήνης.7. Ηγραμματικήκαίή γεωμετρίακαίή ιστορίαείσίνέπιστήμαι. 8. ΑίΠερσικαίζώναιλαμπραίήσαν. 9. Έν θήβαιςή βουλήήν έν τήτήςαγοράςστοά.10. Έν ταΐςθερμοπύλαιςθερμαίκρήναίείσιν.Примечания: έστί(ν) (ρ. 3, sing.) есть; είσί(ν)(ρ.<3, ρΐ.)суть; ήν (ρ. 3, sing.) был, -а, -ο; были; εΐχε(ν)(ρ. 3, sing.) имел, а , о; εΐχον(р. 3, pl.) имели; έτρεφε(ν) (р. 3, sing.) букв. вскармливал, -а. Упражнения. Просклонять: ή βίζα,ή γέφυρα,ή καθαράπηγή.18
Занятие 3 ί 14. I склонение существительных: мужской род Существительные мужского рода склоняются так же, как существительные женского рода, только в gen. sing, оканчи¬ ваются на ου,т. е. как слова II склонения. В nom. sing, а бывает лишь в том случае, когда это a purum. У существительных мужского рода а в основе только долгая. Образцы: ό νεανίαςюноша·, ό πολίτηςгражданин·, ό δικαστήςсудья. S. N. ό νεανίαςπολίτηςδικαστήςG. τούνεανίουπολίτουδνκαστοΰD. τώνεανίαπολίτηδικαστήАсе. τοννεανίανπολίτηνδικαστήνV. ώ νεανίαπολΐταδνκαστάPl. N. οίνεανίανπολΐτανδνκασταίG. τωννεανιώνπολντώνδικαστώνD. τονςνεανίαιςπολίταιςδικασταΐςАсе. τούςνεανίαςπολίταςδικαστάςV. ώ νεανίανπολΐτανδικασταίФорма voc. sing, представляет собой чистую основу. Из существительных на ηςvoc. sing, на а имеют слова, оканчивающиеся на της(ώ πολΐτα),названия народов на ης(ώ Πέρσαо, перс!), сложные слова с μέτρης,τρίβης(ώ γεωμέτραо, землемер!)·, в слове δεσπότης(господин) ударение в voc. sing, находится на третьем слоге от конца (ώ δέσποτα).§15. Общие сведения о спряжении По окончанию формы первого лица единственного числа наст, времени акт. залога различаются два спряжения: первое на ωи второе на μι.Глагол (verbum) имеет три основы: настоящего времени (praesentis), аориста (aoristi) и перфекта (perfecti). Наклонения (modus) следующие: изъявительное (indicati- vus), сослагательное (coniunctivus), желательное (optativus), повелительное (imperativus). 19
Именными отглагольными образованиями являются при¬ частия (participium), неопределенная форма (infinitivus) и отглагольные прилагательные (adiectivum verbale). Существуют три залога (genua): действительный (activum), средний, или медиальный (medium) и страдательный (passivum). Времена (tempus) делятся на две группы: а) главные времена: praesens, perfectum, futurum и б) исторические времена: imperfectum, aoristus, plusquamperfectum. §16. Praesens indicativi activi Indicativus S. 1. λύωя развязываю» освобождаю Pl. 1. λύ-ο-μεν2. λύ-εις2. λύ-ε-τε3. λύ-ει3. λύ-ουσι(ν)Imperatives S. 2. λϋ-εразвязывай, освобождай Pl. 2. λύ-ε-τε3. λυ-έ-τω3. λυ-ό-ντωνInfinitivus λύ-εινразвязывать, освобождать Соединительными гласными служат о (перед μи ν)и εв остальных случаях. В третьем лице множественного числа при¬ бавляется ν«приставное» (έφελκυστικόν) перед словом, начина¬ ющимся с гласного звука, а также перед знаками препинания. Такое νбывает и в других глагольных и именных формах; здесь оно указывается в скобках. Личное местоимение как подлежащее употребляется тогда, когда на нем лежит особое логическое ударение, например, при противопоставлении. Praesens indicativi обозначает действие или состояние в настоящем, но может применяться и в рассказе о прошедших событиях (praesens historicum). То же наблюдается и в русском языке (например: «Иду я вчера по улице*и встречаю приятеля»). Imperativus и infinitivus praesentis не выражают время, а соответствуют русскому несовершенному виду. 20
§17. Imperfectum indicatiui activi S. 1. έ-λυ-ο-ν я развязывал, освобождал Pl. 1. έ-λύ-ο-μεν 2. έ-λυ-ε-ς 2. έ-λύ-ε-τε 3. έ-λυ-ε(ν) 3. έ-λυ-ο-ν Imperfectum - это прошедшее время несовершенного вида; оно может обозначать также начало, попытку действия (imperfectum de conatu): έλυον я начал освобождать, я пытался освободить. В индикативе исторических времен, в том числе и импер¬ фекта, присутствует приращение. §18. Приращение Приращение в исторических временах бывает двух видов: слоговое - прибавление εк основе, начинающейся с согласного звука (λύω - έ λυον),и количественное - удлинение начального гласного основы: а, ε- η,о - ω,ΐ - ΰ ύ - υ.άγω веду - ήγον, ελπίζωнадеюсь - ήλπιζον, οπλίζωвооружаю - ώπλιζον, ιδρύωсооружаю - ϊδρυον, ύβρίζω оскорбляю - ύβριζον. В дифтонгах удлиняется первая часть, причем йота стано¬ вится подписной: αϊρωподнимаю - ηρον,οϊκίζωнаселяю - ωκιζον,αύξάνωувеличиваю - ηύξανον.Некоторые глаголы, начинающиеся с έ, имеют в прира¬ щении εί(а не ή): έχω имею - εΐχον.Некогда корень этих глаголов начинался с о или р, которые между гласными выпадали, вызывая их слияние: έσεχον - εΐχον,Ιρελκον- είλκον.Приращение наступает между основой и приставкой, причем последняя восстанавливается в чистом (неассимилированном) виде: εισφέρωвношу - είσέφερον,συλλέγωсобираю συνέλεγον.Подробнее о приставках см. в приложении «Словообразование». Последний гласный в приставках, за исключением προ-и περί-,перед начальным гласным основы выпадает (элидируется): καταβάλλωсбрасываю - κατέβαλλαν,но προβάλλωбросаю вперед - προέβαλλον(и со слиянием προύβαλλον),περιβάλλωокружаю - περιέβαλλον.21
ΠερίΣπάρτηςΈν τήΣπάρτηήν ή τώνπρεσβυτώνβουλή.Έν τήτώνΣπαρτιατώνστρατιάήσαν όπλϊται καίγυμνήταικαίτοξόται.ΟίτήςΣπάρτηςπολΐταιήσαν όπλϊται. Ή τούΛεωνίδουκαίτώνόπλιτών έν ταΐςθερμοπύλαιςνίκηκαίτελευτήτοΐςΣπαρτιάταιςδόξανέφερον. ΤοΐςδέΠέρσαιςαισχύνηνό γάρπροδότηςτοιςΠέρσαιςσυνέπραττετήννίκην.ΟίΣπαρτιαταιέλεγον τήνβουλήνγερουσίαν.ΠερίΠυθαγόρουΠυθαγόρας,ό γεωμέτρης,τόπάλαιτήντήςσοφίαςδόξανεΐχεν.Τοιγαρούνέν τήτούΠυθαγόρουπαιδείακαίόμιλία νεανίαιήσαν. ΟίτούΠυθαγόρουμαθηταίέσπούδαζον περίτάςέπιστήμας. Πυθαγόραςδέτούςμαθητάςτήνμαθηματικήνθεραπεύεινέκέλευε καίέδίδασκε καίέπαίδευεν. Πολλάκιςδέτοΐςμαθηταΐςέλεγε ν·«Θύετε ταΐςΜούσαιςαίγάρΜούσαιστέργουσιτήνσοφίανκαίτάςέπιστήμας καίτάςτέχνας*.1. Οίστρατιώταισχολήνήγον. 2. Τωδικαστήπρέπειστέργειντήνδικαιοσύνην.3. ΕύριπίδηςκαίΘουκυδίδηςήσαν μαθηταίΆναξαγόρου. 4. Έν τήειρήνηαίέπιστήμαι καίαίτέχναιάκμάζουσιν. 5. ^Ω μαθητά,μάνθανετήνγραμματικήν.6. Έν θερμοπύλαιςΕφιάλτηςτούΛεωνίδουκαίτώνΣπαρτιατώνπροδότηςήν. 7. Ξερξης,τώνΠερσώνδεσπότης,τούςσατράπαςέκέλευε στρατιώταςσυνάγειν.8. ’Ισχυράήν τώννεανιώνπαιδείαπαράτοΐςΣπαρτιάταις.Упражнения. Просклонять: ό οπλίτης,ό μαθητής,ό ταμίας.Проспрягать в praesens и imperfectum indicativi activi λέγω,ερίζω,όρύττω, ονομάζω,αίσχύνω,συμπράττω.Занятие 4 §19. II склонение существительных Ко II склонению относятся существительные и прилага¬ тельные мужского и среднего рода, оканчивающиеся в пот. sing, соответственно на οςи на ον.Последний звук основы о. Во II склонении есть существительные женского* рода на ος:названия стран, островов и городов, например, ΑίγυπτοςЕгипет, ΔήλοςДелос, ΚόρινθοςКоринф, а также слова παρθένοςдевушка, άμπελος виноград, βίβλοςкнига, νήσοςостров, νόσοςболезнь, οδόςдорога и др. 22
Образцы: мужского рода - στρατηγόςполководец, λόγοςслово, άνθρωπος человек; среднего рода - έργον дело. S. Ν.ό στρατηγόςλόγοςάνθρωπος τόέργον G. τουστρατηγούλόγουανθρώπουτούέργου D. τωστρατηγωλόγωάνθρώπω τωέργω Асе. τονστρατηγόνλόγονάνθρωπον τόέργον V. ώ στρατηγέλόγεάνθρωπε ώ έργον ΡΙ.N.V. οίστρατηγοίλόγοιάνθρωποι τάέργα G. τωνστρατηγώνλόγωνανθρώπωντώνέργων D. τοιςστρατηγοιςλόγοιςάνθρώποις τοιςέργοις Асе. τούςστρατηγούςλόγουςανθρώπουςτάέργα Стоящее в nom. sing. на третьем слоге от конца острое ударение перемещается в падежа: < с долгим окончанием на предпоследний слог: άνθρωπος - ανθρώπου.При сравнении второго склонения с первым обнаружи¬ вается их сходство в ряде форм: в dat. sing, присутствует подписная йота, в асе. sing, окончание v; в словах мужского и женского рода в асе. ρΐ.ς, в nom. ρΐ.ι;в словах всех родов в gen. pl. ων,в dat. pl. ις.В словах среднего рода формы пот. и асе. совпадают, причем во множественном числе в этих падежах окончание ά (ср. аналогичное явление в русском языке). Прилагательные II склонения изменяются так же, как существительные: ό σοφόςάνθρωπος мудрый человек, τόαγαθόνέργον доброе дело. §20. Прилагательные III склонений Как сказано выше, прилагательные Ι-Псклонений склоняются подобно существительным с соответствующими окончаниями: м. род на οςи ср. род на ον(II склонение), ж. род на α»η(I склонение). В nom. sing, а бывает только ригшп. В gen. pl. в прилагательных ж. рода ударение находится на том же слоге, на каком и в прилагательных м. и ср. родов. Образцы: δίκαιος,δικαία,δίκαιονсправедливый, -ал, -ое; αγαθόνхороший, ал, -ое. 23
S. Ν.δίκαιοςδίκαιαδίκαιονPl. Ν.δίκαιοιδίκαιαιδίκαιαG. δικαίουδικαίαςδικαίουG. δικαίωνδικαίωνδικαίωνD. δικαίφδικαίςχδικαίφD. δικαίοιςδικαίοιςδικαίοιςАсе. δίκαιονδικαίανδίκαιονАсе. δικαίουςδικαίαςδίκαιαV. δίκαιεδίκαιαδίκαιονV. δίκαιοιδίκαιαιδίκαιαS. Ν.άγαθός αγαθήαγαθόνPL Ν.αγαθοίάγαθαί άγαθά G. αγαθούαγαθήςαγαθούG. άγαθώ ναγαθώνάγαθών D. άγαθώ αγαθήάγαθώ D. άγαθοις άγαθαΐς άγαθοις Асе. αγαθόναγαθήναγαθόνАсс-άγαθούς άγαθάς άγαθά V. αγαθέάγαθή αγαθόνV. αγαθοίάγαθαί άγαθά Некоторые прилагательные в nom. sing, имеют два родовых окончания: одно общее в мужском и женском роде οςи отдельное в среднем роде ον,например βάρβαρος,-ον чужеземный, варварский. Двух окончаний обычно бывают составные прилагательные, например άδικος, -ον несправедливый. Цифры 2 или 3 после прилагательных в словаре указывают число родовых окончаний в nom. sing. Как прилагательные I-II склонений изменяются разные части речи: причастия, порядковые числительные, большин¬ ство местоимений. §21. Местоимения притяжательные, определительные, взаимное 1. Притяжательные местоимения (pronomina possessiva). έμός, έμή, έμόν σός,σή,σόνу υυος,η,ονήμέτερος, -τέρα, -τερον ύμέτερος, -τέρα, -τερον σφέτερος,-τέρα, -τερον мой, моя, мое твой, твоя, твое свой, своя, свое (его, ее, его) наш, наша, наше ваш, ваша, ваше свой, своя, свое (их) Местоимения третьего лица употребляются редко. 2. Определительные местоимения (pronomina fleterminativa) αυτός,αυτή,αυτόсам, а, о. В косвенных падежах это местоиме¬ ние может выполнять функции личного местоимения третьего лица: ό φίλοςαυτούего друг, λέγωαύτωя говорю ему, στέργωαυτόνя люблю его. Конечный гласный артикля может сливаться 24
с начальным дифтонгом местоимения αυτός.Это явление назы¬ вается «красно (смешение). Если артикль имеет густое приды¬ хание, то при красисе оно сохраняется: ό αυτός- αυτός,οίαύτοί- αυτοί.Если артикль начинается с τ,то в месте красиса ставится так называмый «коронно, знак, подобный знаку тонкого придыхания или апострофу: τάαύτά- ταύτά,τουαυτού- ταύτού.Красису могут подвергаться и другие части речи: τόέργον - τοϋργονили τοΰργονдело, τάαγαθά= τάγαθάхорошее, кал έάν = κανи если бы, καίεΐτα= κάταи затем и т. д. άλλος, άλλη, άλλο другой, ая, ое; это местоимение, будучи повторенным с частицами μένи δέ,приобретает значение один, одна, одно.,, другой (ая, -ое). Сочетание οίάλλοι означает остальные. Как наречие впрочем, в остальном употребляется τάάλλα - τάλλα(Асе. pl.). 3. Взаимное местоимение (pronomen reciprocum). Данное местоимение происходит из удвоенного άλλος другой с удлинением а в ηи склоняется в косвенных падежах множ, числа. G. άλλήλων άλλήλων D. άλλήλοις άλλήλαις Асе. άλλήλους άλλήλας άλλήλων друг друга άλλήλοις друг другу άλληλα друг друга §22. Согласование сказуемого с подлежащим При подлежащем среднего рода во множественном числе глагольная часть сказуемого употребляется в единственном числе: δένδρακαρπούςφέρειдеревья приносят плоды. Именная часть сказуемого употребляется только в имени¬ тельном падеже, тогда как в русском языке применяется твори¬ тельный άγαθον φάρμακονό χρόνοςέστίν прекрасным лекарством является время. При нескольких подлежащих, обозначающих неодушевлен¬ ные предметы, глагол-связка употребляется в единственном числе, а именная часть сказуемого - в среднем роде множест¬ венного числа: λίθοιτεκαίπλίνθοικαίξύλακαίκέραμοςέν οίκοδομίφιαναγκαίαέστιν камни, кирпичи, бревна и глина в стро¬ ительстве необходимы. 25
ΠερίΠεισιστράτουΠεισίστρατοςήν ’Αθηνώντύραννος.Τοΐςδ’Άθηναίοις ούκήν έχθρός ό Πεισίστρατος-έγίγνωσκον γάρτήναυτούδικαιοσύνην.Καίαύτόςκατέβαινεπολλάκιςειςτούςαγρούςτούςπρότώνπυλώνκαίτοΐςγεωργοΐςεύσυνεβούλευεκαίέχθρας διέλυεν.Κατελάμβανεδέποτέγεωργόνκαίέθαύμαζε τήνσπουδήναυτού.«Τί λαμβάνεις,έφη*, έκ τούσούαγρού;»Οδέγεωργός« Αείέλάμβανον, έφη, κακάκαίλύπας,καίέκ τώνέμών κακώνΠεισίστρατοςλαμβάνειτήνδεκάτην*.Ό μένοΰνάνθρωπος ούτωςέλεγεν, ότι τοντύραννονούκέγίγνωσκεν ό δέΠεισίστρατοςδιάτονέλεύθερον λόγονάπολύει τονγεωργόντήςδεκάτης.♦ έφη сказал. ΠερίτώνΜαραθωνομαχώνΔαρεΐος,ό τώνΠερσώνδεσπότης,έπεμπε στόλονέπί τάςΑθήνας.Έν τήτώνβαρβάρωνστρατιάήσαν ΜήδοικαίΑιγύπτιοικαιοίέκ τώντήςΑσίαςνήσων.Δαρεΐοςμένέκέλευε τούςστρατηγούςάγειν τούςτών’Αθηναίωναιχμαλώτουςειςτήν’Ασίαν.ΟίδέΑθηναίοιέστράτευον έπί τούςΜήδους.ΗρόδοτοςγάρτούςΠέρσαςλέγειΜήδουςΈν τοΐςτών’Αθηναίωνστρατηγοΐςήσαν ΜιλτιάδηςκαίΑριστείδηςΤώνδ’’Αθηναίωνσύμμαχοιήσαν οίέκ τώνΠλαταιώνόπλϊται. Οίστρατηγοίτούς’Αθηναίουςδρόμωέπί τούςβαρβάρουςήγον καίειςφυγήνέτρεπον. ΜετάτήννίκηνοίΑθηναίοιτρόπαιαϊδρυον. 1. Ώς οφθαλμοίτάάστρα έν τωούρανφλάμπει2. Ό στρατηγόςτούςξένουςκελεύειπροςτήπηγήήσυχάζειν. 3. Οίιατροίούκάεί τήναύτήνγνώμηνέχουσιν. 4. Έν τήέκκλησία γνώμαςάλλοι άλλος έλεγον. 5. Έν άρχή ήν ό Λόγος.6. Τήςάμπέλου εύρετήςήν Διόνυσος,ό τήςΣεμέληςυιός.7. Πολλάκιςέν τωβίωοίλόγοιτώνέργων μόνονσκιάείσιν.8. "Αλλο μένλέγεις,άλλο δέπράττεις9. ΟίΑθηναίοικαίοίΛακεδαιμόνιοιέχθραν προςάλλήλους εΐχον.10. Μετάτήνέν ταΐςΘερμοπύλαιςμάχηνήκον αύτόμολοιέκ τής’ΑρκαδίαςολίγοιειςτότώνΠερσώνστρατόπεδον.4 Упражнения. Просклонять: ό άνδρεΐος στρατιώτης,τόλαμπρόνδώρον,ή καλήνήσος.26
Занятие 5 §23. I слитное склонение существительных В некоторых словах [ склонения гласный основы сливается с предшествующим ему гласным звуком, поэтому на конечном долгом слоге всегда бывает облеченное ударение. Правила слияния такие: а + а = а а + ω- ωа 4- σι= αιε+ а - ηε4- а = ηε4- ω= ωεΉ αι- αιεΨου- ουОбразцы: ή μνά(μνάα) мина (монета и мера веса), ή γή(γέα) земля. ό Έρμης (Έρμέας) Гермес, статуя Гермеса. Ν.μνάγη'Ερμής Ρ1.Ν.μναΐΈρμαΐ G. μνάςγηςΈρμού G. μνώνΈρμων D. μνςΐγή'Ερμή D. μναΐςΈρμαΐς Асе. μνάνγηνΈρμήν Асе. μνάςΈρμάς V. μνάγη'Ερμή V. μναΐΈρμαΐ §24. II слитное склонение существительных Слияние гласных происходит и в некоторых словах П склонения. Правила слияния следующие: ε4- α= αε4“ ο= ουε+ οι= οιεΙου= ουε+ ω= ωο4 α" α(η)ο+ 0 Οϋο+ οι= οιο4- ου= ουοΨω= ωОбразцы: ό νους(νόος) ум, τόόστοΰν (όστέον) кость S. Ν.νούςόστούν PL Ν.νοΐόστά G. νούοστούG. νώνοστώνD. νψόστω D. νοΐςόστοΐς Асе. νούνόστούν Асе. νούςόστά V. νούςόστοΰν V. νοΐόστά $ 25. 1 11 слитные склонения прилагательных В слитных прилагательных женского рода εс а сливается в а или в ηв зависимости от того, после какого звука окажется после слияния гласный последнего слога. άργυρούς, ά. ούν(άργύρεος, -έα, -εον) серебряный χρυσούς,ή. -ούν (χρυσέ ος,-έα, -εον) золотой 27
άπλοΰς, ή, -οΰν (άπλόος, -όα, -όον) простой εύνους,-ουν (εύνοος, -οον) благосклонный S. N.V. άργυροΰς, ά, -οΰν G. άργυροΰ, άς, -οΰ D. άργυρώ, -μ. -ω Асе. άργυροΰ ν,-αν, -οΰν S. N.V. χρυσοΰς,-ή, -οΰν G. χρυσοΰ,ής, -οΰ D. χρυσω,-ή, -ώ Асе. χρυσοΰν,ήν. -οΰν Pl. N.V. άργυροι, -αΐ, -ά G. αργυρών,-ών, -ών D. άργυροΐς, -αΐς, -οΐς Асе. άργυροΰς, -άς, -ά Pl. N.V. χρυσοί,-αΐ, -ά G. χρυσών,ών, -ών D. χρυσοΐς,-αΐς, -οΐς Асе. χρυσοΰς,άς, ά S.N. G. D. Асе. άπλοΰς, -ή, -οΰν άπλοΰ, -ής, -οΰ άπλώ, ή, -ω άπλοΰν, ήν, -οΰν εύνους,-συν PL άπλοι, -αΐ, -ά εΰνοι,εύνοαεΰνουαπλών,ών, -ών εΰνωνεΰνωάπλοΐς, -αΐς, -οΐς εΰνοιςεύνσυν,-ουν άπλοΰς, -άς, -α εύνους,οαV.=N. £ 26. Аттическое склонение В аттическом диалекте некоторые существительные и при¬ лагательные II склонения оканчиваются в nom. sing, мужского и женского рода на ως,а среднего на ων.Омега удерживается во всех падежах, кроме пот. и асе. pl. среднего рода (где окончание а), поглощая соседние гласные звуки и оставаясь сама краткой. Йота в аттическом склонении бывает всегда подписной. Образцы: ό νεώςхрам. ϊλεως, ϊλεων милостивый. S. N.V. νεώςϊλεως, ϊλεων Pi. N.V. νεώϊλεω, ϊλεα G. νεώϊλεω G. νεώνϊλεων D. νεώϊλεω D. νεώςϊλεως Acc. νεώνϊλεων Acc. νεώςϊλεως. ϊλεα Такого же типа слова ό λεώςнарод, ό λαγώςзаяц, ό ταώςпавлин. ΜενέλεωςМенелай, ή έως заря (форма Acc. sg. έω - по III скл.), πλέως.πλέα,πλέωνполный. 28
§27. Прилагательные I II склонений с формами III склонения У двух прилагательных I II склонений формы пот. и асе. sing, мужского и среднего рода образуются по Ш склонению с выпадением слога λο:μέγας,μεγάλη»μέγαбольшой, πολύς»πολλή»πολύмногий. S. Ν.μέγαςμεγάλημέγαπολύςπολλήπολύG. μεγάλουμεγάληςμεγάλουπολλούπολλήςπολλούD. μεγάλωμεγάλημεγάλφπολλωπολλήπολλωАсе. μέγανμεγάληνμέγαπολύνπολλήνπολύV. μεγάλε= Ν= Ν= ΝPl- Ν.μεγάλοιμεγάλαιμεγάλαπολλοίπολλαίπολλάG. μεγάλωνπολλώνD. μεγάλοιςμεγάλαιςμεγάλοιςπολλοΐςπολλαΐςπολλοΐςАсе. μεγάλουςμεγάλαςμεγάλαπολλούςπολλάςπολλάοίπολλοίбольшинство ΠερίτήςτώνΣπαρτιατώνπολιτείαςΟίπαλαιοίΛυκούργονεύεργέτηντώνΣπαρτιατώνλέγουσιντήςγάρΣπάρτηςνομοθέτηςήν. ΟίδέΛυκούργουνόμοιάπλοι ήσαν έπαίδευον γάρτούςπολίταςπροςάπλούς τρόπους,προςσωφροσύνηνκαίπειθαρχίανκαίανδρείανκαίτάςάλλας άρετάς. "Απλή ήν ή τώννεανιώνπαιδεία,άπλά τάκοινάτώνπολιτώνδείπνα»άπλαΐ αίτήςανδρείαςτιμαί.Ελαίαςγάρστέφανοςτήςνίκηςτιμήκαίτούστρατηγούκόσμοςήν. ΠερίνεώνΉ Αθήναείχελαμπρόννεώνέν Άθήναις καίέν Σπάρτη.Ό έν Άθήναις νιωςέν τήάκρα ήν. έν δέτωνεώήν τότήςθεάςείδωλον,Φειδίουλαμπρόνέργον τούδ’ειδώλουκόσμοςήν χρυσούςεΐχεδέποικίλονπέπλον,δώροντώνΑθηναίωνπαρθένων.Τήνδ’έν τήΣπάρτη’Αθήνανέλεγαν οίΛακεδαιμόνιοιΧαλκίοικονεΐχεγάρό νεώςχαλκοΰνκόσμον.Παυσανίαςδέ,ό προδότης,έφυγεν (бежал) ειςτοντήςθεάςνεών."Ηρα δέείχενεώνέν ταΐςΠλαταιαΐςκαίέν Σάμωτήνήσω.Έτρεφον δ’έν τωνεώΊίρας ταώςιερούςκαίτήςΣάμουaryietov ήν ταως.29
1. ΟίΠέρσαιέθυον τώήλίω καίτηγήκαίτήσελήνη.2. ΟίποιηταίΈρμήν τήςλύραςεύρετήνλέγουσιν.3. Ό περίπλουςΣικελίαςτήςνήσουμακρύςκαίχαλεπόςέστιν. 4.ιΤά τώννεκρώνοστάέν τοΐςάντροις εύρίσκομεν.5. Τάτώνπαλαιώνόπλα χαλκάκαίσιδηράήν. 6. Άπλοΰς ό μύθοςτήςαλήθειαςέστιν άεί. 7. Έν τοΐςκινδύνοιςδημόσιοιεύχαίκαίιερείωνσφαγαίέν τοΐςνεώςήσαν. 8. Ό ήλιος τήνέω άγγελον έχει. 9. Μήέν πολλοΐςολίγαλέγε,άλλ’ έν όλίγοις πολλά.10. ΑλέξανδρονΜέγανοίπαλαιοίώνόμαζον διάτάςαυτούέν Ασίανίκας.11. Έν τήτών'Αθηνών άγορά πολλοίΈρμαΐ ήσαν. 12. ΟίΣπαρτιάταιέν τωπολέμωΤυρταίουέμβατήρια ήδον. 13. “Ανθρωποςτώνάλλων ζώωνδιαφέρειτωνώκαίτήφωνή.14. Πολυμαθίανούνούδιδάσκει.15. Τήνάρχήν ορίζειτωΚύρωπροςέω μένή Ερυθράθάλαττα,πρόςάρκτον δέό Εύξεινοςπόντος.Упражнения. Просклонять: ό άπλοΰς νόμος,ή άργυρό ζώνη,τόμέγαάστρον, ό ισχυρόςλεώς.Занятие β$ 28. III склонение. Общие сведения К третьему склонению относятся существительные и прила¬ гательные всех родов. Форма nom. sing, может оканчиваться на ς, т. е. быть сигматичной, или иметь нулевое окончание, т. е. быть асигматичной. Всегда асигматична форма nom. sing, среднего рода. Основы оканчиваются на разные звуки: согласные, гласные, дифтонги. Родовая принадлежность существительного опре¬ деляется в основном по артиклю, однако существуют и родовые суффиксы (см. приложение «Словообразование»). Падежные окончания следующие: m f n S. Ν.-ς G. -ος (-ως,-ους) D. -ι (ει) Acc. -ν,-α =Ν V. -, -Ν -Ν Р1. m f и -ες (-εις) α,η-ων -<Λ(ν) -ας (-εις) --Ν -Ν -Ν 30
В асе. sing, основы мужского и женского рода с последним согласным звуком принимают окончание а, основы с последним гласным звуком припимпют (как правило) окончание ν.$ 29. Существительные III склонения с основами на сонорные звуки а) основы на р Форма nom. sing, мужского и женского рода асигматична и всегда имеет долгий гласный перед последним согласным основы; в остальных формах этот гласный или делается кратким, или остается долгим. Образцы: ό ρήτωρоратор, ό θήρзверь. S. N. ρήτωρθήΡPl. Ν.ΡήτορεςΘήρεςG. βήτοροςθηρόςG. ΡητόρωνθτρώνD. |3ήτορι θηρίD. £ήτορ<π(ν) θηρσί(ν)Асе. ΡήτοραΘήραАсе. ΡήτοραςΘήραςV. |3ήτορ θήρV. ήήτορες ΘήρεςВ тех словах, которые в nom. sing, односложны (например, θήρ),в gen. и dat. обоих чисел ударение находится на последнем слоге. В словах ό πατήρотец, ή μήτηρмать, ή θυγάτηρдочь, ή γαστήρжелудок, ό άνήρ муж, мужчина наблюдается чередование основы на ер с основой без звука е, причем в dat. pl. между основой и окончанием находится ударная альфа; последнее явление наблюдается и в слове άστήρ звезда. S. Ν.πατήρμήτηρθυγάτηράνήρ G. πατρόςμητρόςθυγατρόςάνδρός D. πατρίμητρίθυγατρίάνδρί Асе πατέραμητέραθυγατέραάνδρα V. πάτερμήτερθύγατεράνερ Ρ1.Ν.πατέρεςμητέρεςθυγατέρεςάνδρες G. πάτερωνμητέρωνθυγατέρωνάνδρών D. παιρασι(ν)μητράσι(ν)θυγατράσι(ν)άνδράσι(ν) Асе πατέραςμητέραςθυγατέραςάνδρας 31
В слове άνήρ во всех формах, кроме пот. и voc. sing., присутствует односложная основа άνδρ, чем и объясняется ударение на флексии в формах gen. sing.-pl., dat. sing. Некоторые слова имеют особенности в образовании форм: в слове ΔημήτηρДеметра при склонении выпадает е: Δήμητρος,Δήμητρι,Δήμητρα,Δήμητερ;в слове ή χειρ,χειρόςрука основа в чистом виде (χερ) проявляется только в dat.pl.: χερσί(ν);в слове ό μάρτυς,μάρτυροςсвидетель конечное р основы перед окончанием ς в nom.sing, выпадает; в слове ό σωτήρспаситель форма voc. sing, ώ σώτερ;слово τόπυρ,πυράςогонь во множ, числе изменяется по П скл. б) основы на νФорма nom. sing, мужского и женского рода чаще всего асигматична, причем краткий гласный, предшествующий по¬ следнему согласному основы, удлиняется. Звук νперед σι(ν)выпадает. То же происходит и в сигматическом nom. sing. Образцы: ό δαίμωνбожество, ό άγών состязание, ό ποιμήνпастух, ό "Ελλην грек, ό δελφίςдельфин. S. Ν.δαίμωνάγών ποιμήν“ΕλληνδελφίςG. δαίμονοςάγώνος ποιμένοςΈλληνος δελφίνοςD. δαίμονιάγώνι ποιμένιΈλληνι δελφίνιAcc. δαίμονααγώναποιμένα"Ελληνα δελφΐναV. δαΐμονάγών ποιμήνΈλλην δελφίςPl. Ν.V. δαίμονεςάγώνες ποιμένες"Ελληνες δελφΐνεςG. δαιμόνωνάγώνων ποιμένωνΕλλήνωνδελφίνωνD. δαίμοσι(ν)άγώσι(ν) ποιμέσι(ν)"Ελλησι(ν) δελφίσι(ν)Acc. δαίμοναςάγώνας ποιμένας"Ελληνας δελφιναςНекоторые слова имеют особенности в образовании форм. В слове ό, ή κύωνсобака чередуются две основы: κυον(пот. sing, κύων,voc. sing, κύον)и κυν(gen. sing, κυνός,J. В словах ’ΑπόλλωνАполлон и ΠοσειδώνПосейдон в acc. sing, νмежду гласными выпадает, вызывая их слияние: Απόλλωνα= Άπόλλω, Ποσειδώνα- Ποσειδώ;в voc. sing, ударение перено¬ сится на третий слог от конца: ώ "Απολλον, ώ Πόσειδον.32
в) основы на λОдно из нескольких слов с основой на λ- ό άλς (gen. άλός) соль, ή άλς море, морская (соленая) вода. ΠερίΝέστοροςΝέστορα'Όμηρος ονομάζειτώνΠυλίωνηγεμόνα·Πύλοςδ’ήν έν τήΠελοποννήσω·εΐχεδ’άκραν καίαγαθόνλιμένα.Έν δέτήάκρςι ήν τάτουΝέστοροςβασίλεια.Ό δέΝέστωρτίμιοςήν διάτάςάρετάς έν τοιςπερίΤροίαςΆχαιοΐς ήν γάρδεινόςτήνμάχηνκαίτήνβουλήνσοφόςκαίαγαθόςρήτωρ·τώνγάρνεανιώνκόσμοςέστίν ή ανδρεία,τώνδέπρεσβυτώνή σοφίακαίή άγαθή βουλή.Έπίστευον δέτοιςτουΝέστοροςλόγοιςκαίΑγαμέμνων,ό τοΰκοινούστόλουήγεμών, καίοίάλλοι τών’Αχαιώνηγεμόνεςκαίοίτώνήγεμόνων λεώ.Περίέαρος καίχειμώνοςΧειμώνοςμένχιώνκαίκρύσταλλοςκαλύπτειτήνγηνκαίτούςποταμούςκαίτάςλίμνας,έαρος δέό ήλιος τήκειτήνχιόνακαίτονκρύσταλλον."Αμα τωέαρι τήντώνχελιδόνωνκαίτώνάηδόνων φωνήνάκούομεν όνομάζομεν δέτάςχελιδόναςάγγέλους τοΰέαρος. Τόνδέχειμώνααίχελιδόνεςκαίαίάηδόνες διάγουσινέν τήΑίγύπτωκαίέν τήΛιβύη.1. Οίπαλαιοί"Ελληνες τήνΔήμητραθεσμοφόρονώνόμαζον. 2. Λιμήνάτυχίας έστίν άνθρώποις τέχνη.3. Άνδρός χαρακτήραέκ λόγουγιγνώσκομεν.4. Περσεφόνηέκ "Αιδου Δήμητραίκέτευεν «*Ω μήτερ,άπόλυε τήνσήνθυγατέρα».5. Χειρχεΐρανίπτει.6. Σίσυφοςέν "Αιδου πέτροντήκεφαλήκαίταΐςχερσίκυλίνδει.7. Οίπιστοίκύνεςφυλάττουσιτούςοίκους.8. Τόνχρυσόνέν πυρίβασανίζομεν.9. *Ω Πόσειδον,φέρετοιςναύταιςσωτηρίαν.10. ΟίπαλαιοίΆπόλλω τώνΜουσώνήγεμόνα καίδιδάσκαλονώνόμαζον. 11. Οίέν τοιςτώνρητόρωνλόγοιςάλες ηδονήνφέρουσιν.12. Οί"Ελληνες τότρίτονθεώτώσωτήριέσπενδον. Упражнения. Просклонять: ό άγαθός λιμήν,ό σοφόςήγεμών, ό χρυσούςκρατήρ.33
Занятие 7 $ 30. Прилагательные III склонения с основами на сонорные 1. Прилагательные трех окончаний в мужском и среднем роде изменяются по III склонению, в женском роде - по I склонению. Образец: μέλοςμέλαινα,μέλαν(основа μελαν)черный, ал, -ое. Форма nom, sing, образуется следующим образом: в муж¬ ском роде νперед ς выпадает, вызывая удлинение предшест¬ вующего гласного звука: μέλάνς= μέλος;в женском роде к основе прибавляется суффикс ια,из которого йота переходит в основу: μέλανια= μέλαινα;в среднем роде выступает чистая основа: μέλαν.S. Ν.μέλαςμέλαιναμέλανG. μέλανοςμελαίνηςμέλανοςD. μέλανιμελαίνημέλανιAcc. μέλαναμέλαινανμέλανV. μέλαν= Ν= ΝPl. Ν.V. μέλανεςμέλαιναιμέλαναG. μελάνωνμελαινώνμελάνωνD. μέλασι(ν)μελαίναιςμέλασι(ν)Acc. μέλαναςμελαίναςμέλαναТакого же типа прилагательное τάλας,τάλαινα,τάλανнесчастный. Некоторые прилагательные мужского рода в nom. sing, асигматичны и имеют долгий гласный перед сонор¬ ным звуком основы: τέρην,τέρεινα,τέρενнежный. 2. Прилагательные двух окончаний имеют в nom. sing, одну общую форму для мужского и женского рода на ωνи отдельную для среднего рода на ον.Образец: ευδαίμων,εύδαιμον(основа εύδαιμον)счастливый m.-f. n. S. Ν.ευδαίμωνεύδαιμονq, εύδαίμονος£> εύδαίμονιAcc. εύδαίμοναεύδαιμονV. εύδαιμονεύδαιμονm.-f. n. Pl. εύδαίμονεςεύδαίμοναεύδαιμόνωνεύδαίμοσι(ν)εύδαίμοναςεύδαίμονα34
3. Прилагательные одного окончания имеют в nom. sing, одну общую форму для всех родов, например, μάκαρ(gen. sing, μάκαρος)блаженный, -ая, -ое. §31. Медиа-пассивный залог Средний залог (medium) и страдательный залог (pasaivum) по формам в большинстве времен совпадают. Соединительными глас¬ ными, как и в действительном залоге, являются о перед μи ν,εперед σи τ.Личные окончания медиопассивного залога следующие: в главных временах: S. 1. -μαΧ Ρ1.1. -μέθα 2. -σαΧ 2. -σθε 3. -ταΧ 3. -νταΧ в исторических временах: S. 1. μηνΡ1.1. -μέθα 2. ·σο2. -σθε 3. -το 3. -ντο Во втором лице единственного числа между тематическими (соединительными) гласными и гласными окончаний σобычно выпадает, вызывая их слияние: ε-σαι= η,ε-σο= ου.Медиальный залог обозначает действие возвратное (λούομαι моюсь), взаимное (μάχομαι сражаюсь), действие в пользу подлежащего (πορίζομαι доставляю для себя). На русский язык медиальные формы переводятся действительным или возврат¬ ным залогом. Нередко один и тот же греческий глагол, употребляемый в разных залогах, приходится переводить разными русскими глаголами, например πείθωя убеждаю, πείθομαιя повинуюсь. §32. Indications praesentis и imperfecti medii-passivi Praesens S. 1. λύ-ο-μαιя освобождаюсь Pl. 1. λυ-ό-μεθα2. λύ- η(или меня освобождают) 2. λύ- ε- σθε3. λύ-ε-ται3. λύ-ο-νταιImperfectum S. 1. έ-λυ-ό-μην я освобождался Pl. 1. έ-λυ-ό-μεθα 2. έ-λύ-ου (или меня освобождали) 2. έ-λύ-ε-σθε 3. έ-λύ-ε-το 3. έ-λύ-ο-ντο 35
$ 33. Imperativus, infinitivus, participium praesentis medii-passivi Imperativus S. 2. λύ-ουосвобождайся Pl. 2. λύ-ε-σθε3. λυ-έ-σθωпусть он освобождается 3. λυ-έ-σθωνInfinitivus λύ-ε-σθαιосвобождаться, быть освобожденным Participium λυ-ό-μενος,-μένη, -μενον освобождающийся, освобождаемый §34. Страдательный оборот В страдательном обороте название действующего лица упо¬ требляется в генетиве с предлогом ύπό, который в данном случае не переводится (ср. ab в латинском, von в немецком, by в английском, par, de во французском языках): Οίίπποι ύπό Σκυθώνέθύοντο. Кони приносились скифами в жертву. Такая же конструкция применяется и при глаголах с формой действительного залога, но по значению близких к страдательному залогу: αποθνήσκωύπό τώνπολεμίωνя умерщвляем (доел, умираю) врагами. В греческом языке страдательный залог может образовы¬ ваться от глаголов, имеющих при себе не прямое дополнение в винительном падеже, а косвенное дополнение в родительном или дательном падежах: άρχω начальствовать (с род. пад.), πιστεύωверить (с дат. пад.) и т. п. §35. Accusativus и nominativus duplex В зависимости от глаголов со значением делать, называть, считать, избирать и т. п. (кого кем, что чем) в действительном залоге употребляется accusatiyus duplex (двойной винительный), который в страдательном обороте переходит в nominativus duplex (двойной именительный): τόνούρανόνοίποιηταίαιθέραόνομάζουσιν поэты называют небо эфиром; ό ούρανόςύπό τώνποιητώναιθήρονομάζεταιнебо поэтами называется эфиром. 36
При некоторых глаголах вместе с винительным лица может употребляться винительный вещи (учить, требовать, лишать и др.): οίΠέρσαιδιδάσκουσιτάτέκνασωφροσύνηνперсы учат детей умеренности. ΠερίτοΰτώνΕλλήνωνάγώνος Έπεί οίΠέρσαιέπυνθάνοντο έκ τώνΕλλήνων«Τί πράττετεμετάτήνέν ταΐςΘερμοπύλαιςμάχην;»οίδ’έλεγον* «Όλύμπια άγομεν ώσπερ οίήμέτεροι πρόγονοικαίάγωνιζόμεθα, ώσπερ έκ παλαιούήγωνιζόμεθα». Έπεί δέΞέρξης,ό τώνΠερσώνδεσπότης,έμάνθανε, δτιάθλον τοΰάγώνός έστι στέφανος,έθαύμαζεν, ότι ούπερίάργυρίου, άλλά περίαρετήςαγωνίζονται.ΠερίΆρίονος Άρίων ό κιθαρωδόςφίλοςήν ΠεριάνδρωσώφρονικαίεύδαίμονιτήςΚορίνθουτυράννω.Ό μένοΰνΠερίανδροςπέμπειτόνΆρίονα ειςτήνΙταλίαν,ό δέκιθαρωδόςσυλλέγειπολλούςθησαυρούς*πολλάκιςγάρτόάθλον τώνμουσικώναγώνωνέφέρετο. Ώς δέμετάπολλούςμήναςειςΚόρινθονπάλινέπορεύετο, ναΰταιΚορίνθιοιτόνμένΆρίονα ειςτήνθάλαττανβίπτουσι,τούςδέτοΰκιθαρωδούθησαυρούςάρπάζουσιν. Άλλ* ούφεύγουσιδίκηνό γάρ'Αρίων σώζεταιυπόδελφίνοςειςΚόρινθον,οίδέναΰταιυπότοΰΠεριάνδρουθανάτωκολάζονται.1. Ύπ’ αφρόνωνήγεμόνων ούφέρεταιτήστρατιφνίκη,άλλ’ αισχύνηκαίβλάβη.2. Πολλάκιςάνθρωπος βίονμένέχει εύδαίμονα.θάνατονδ'αισχρόν.3. Καίτάθηρίαμνήμονάέστι τώνεύεργετών.4. Τάμέλαναίερεΐα τοιςκαταγείοιςδαίμοσινέθύετο, τάδέλευκάούρανίοις.5. Κΰροςέν τήτουΔαρείουοικίαέπαιδεύετο καίπολλοίΠέρσαιέλεγον αύτόνάξιον τήςαρχής.6. Έπου τοιςνόμοις,ώ άνθρωπε. 7. Έν Άθήναις πρώτωτούενιαυτούμηνίήν τάΠαναθήναιαΠαναθηναίοιςδέλαμπράπομπήύπό τώνΑθηναίωνέπέμπετο καίό πέπλοςτήςθεάςάνήγετο ειςτήνάκραν καίμουσικόςαγώνήγετο. 8. Ό δήμοςέν τήάγορα αθροιζόμενοςπερίτήςπολιτείαςβουλεύεται.9. Ίδιας νόμιζετώνφίλωντάςσυμφοράς(Men.). 10. Διογείτωντήνθυγατέραέκρυπτε τόνθάνατοντοΰάνδρός (Lys.). Упражнения. Просклонять: ό σώφρωνκυβερνήτης,τόμέλανίερείον. Проспрягать в praesens и imperfectum indicativi med.- pass. глаголы πυνθάνομαι,άγωνίζομαι, ονομάζω.37
Занятие 8 §36. Существительные III склонения с основами на губные Форма nom. sing, сигматична. Сочетание губного звука с сигмой в nom. sing, и dat. pl. передает буква ψ.Образцы: δγύψ(основа γϋπ)коршун, ό “Αραψ(основа Άραβ) араб. S. N.V. γύψ“ΑραψPl. N.V. γΰπες“ΑραβεςG. γνπός“ΑραβοςG. γυπώνΑράβωνD. γυπί“ΑραβιD. γυψί(ν)Άραψι(ν) Асе. γΰπαΆραβα Acc. γΰπας“Αραβας§37. Существительные III склонения с основами на заднеязычные Форма nom. sing, сигматична. Сочетание заднеязычного звука с сигмой в nom. sing, и dat. pl. передает буква ξ.Образцы: ό φύλαξ(основа φυλακ)сторож, ή αϊξ(основа αίγ)коза, ό δνυξ(основа όνυχ) коготь. S.N.V. φύλαξαϊξδνυξG. φύλακοςαίγόςδνυχοςD. φύλακιαίγίδνυχιAcc. φύλακααίγαδνυχαPl. N.V. φύλακεςαΐγεςδνυχεςG. φυλάκωναιγώνονύχωνD. φύλαξι(ν)αίξί(ν)δνυξι(ν)Acc. φύλακαςαΐγαςδνυχαςВ слове ή γυνή,γυναικόςженщина форма nom. sing, обраована по I склонению. В gen. и dat. sing, и pl. ударение находится на первом от конца слоге. Форма voc. sing, представляет собой чистую основу без к. S.N. γυνήP1.N.V. γυναίκεςG. γυναικόςG. γυναικώνD. γυναικίD. γυναιξί(ν)Acc. γυναίκαAcc. γυναίκαςV. γύναιВ слове ή θρίξ,τριχόςволос придыхательный звук О сохраняется только в nom. sing, и dat. pl., а в остальных падежах в силу диссимиляции по придыхательности (закон Грассмана) переходит в τ,т. к. в основе присутствует звук χ.38
Бывают прилагательные III склонения одного окончания с основой на заднеязычный звук, например, άρπαξ, άρπαγος хищный. §38. Accusativus cum infinitive (Винительный падеж с неопределенной формой) ΟίπαλαιοίΑιγύπτιοιγΰπαςούκέφόνευον. Древние египтяне не убивали коршунов. λέγωτούςπαλαιούςΑιγυπτίουςγΰπαςούφονεύειν.Я говорю, что древние египтяне не убивали коршунов. Оборот accusativus cum infinitivo является составным прямым дополнением, внутри которого логическое подлежащее выражено через accusativus, а логическое сказуемое через infinitivus. На русский язык этот оборот переводится дополнительным придаточным предложением с союзами что, чтобы, как. Accusativus cum infinitivo употребляется при глаголах со следующими значениями: 1) думать (предполагать, понимать, знать, верить и т. п.), 2) желать (хотеть, надеяться, позволять, приказывать и т. п.), 3) говорить (сообщать, рассказывать, писать, клясться и т. п.), а также в зависимости от безличных глаголов (χρή, δειнужно) и сочетания глагола έστι (ήν) с прилагательными среднего рода или существительными (δίκαιόν έστι справедливо, ανάγκηέστι необходимо и т. п.). Такой оборот, главным образом при глаголах со значением чувствовать (видеть, слышать и т. д.), применяется и в новых языках; в старославянском языке он встречался как калькирование греко-латинского оборота при переводе Священного Писания. В древнегреческом языке применение этого оборота необязательно: вместо него может быть дополнительное предложение с союзами ότι или ώς (что, чтобы, как). §39. Nominativus cum infinitivo Именительный падеж с неопределенной формой Те глаголы, которые в действительном залоге требуют оборота accusativus cum infinitivo, в страдательном залоге 39
сочетаются с оборотом nominativus cum infinitivo, и притом в личной конструкции: при инфинитиве находится в именительном падеже подлежащее, с которым согласуется в лице и числе управляющий глагол в страдательном залоге. Этот оборот является составным подлежащим. ΟίπαλαιοίΑιγύπτιοιγΰπαςούφονεύεινλέγονται.Говорят, что древние египтяне не убивали коршунов. На русский язык предложение с этим оборотом переводится неопределенно-личным управляющим предложением и зави¬ сящим от него дополнительным придаточным предложением. Аналогичный оборот встречается в английском языке. К обороту nominativus cum infinitivo близка так называемая инфинитивная конструкция: если подлежащее управляющего глагола в действительном или медиальном залоге то же, что и логическое подлежащее инфинитива, то при инфинитиве оно опускается: ό στρατιώτηςλέγειπείθεσθαιвоин говорит, что (он) повинуется. ΠερίγλαυκώνΟίΑθηναίοιωοντοτοιςμένγυψίπροτήςμάχηςπαραγιγνομένοιςήτταν σημαίνεσθαι,ταΐςδέγλαυξίνίκην.ΑίΆθήναι μεσταίήσαν γλαυκώνή γάργλαυξήν ιεράτήςΆθηνάς. Τόέπίσημον άργύριον τότώνΑθηναίωντήντηςγλαυκόςεικόναέφερεν. Ήν δέπαροιμία*«Γλαύκα ειςΑθήναςφέρειν*(«Γλαΰκ Άθήναζε*). Κόραξκαίάλώπηξ Κόραξέπί κλίμακιήν καίσάρκαςτοΐςδνυξιεΐχεν.Άλώπηξ τωκοράκιτήνάγραν έξαρπάζειν έθελεν. Προσέρπειοΰνή άρπαξ προςτήνκλίμακακαίλέγει,ώς οίκόλακες·<*Ω κόραξ,ώς καλήνμορφήνέχεις. Είκαίφωνήνέχεις, άξιος εΐούμόνοντώνήλίκων, αλλάκαίτώναετώνκαίίεράκων καίγυπώνβασιλεύειν*.Ό δέκόραξτωτοΰκόλακοςέπαίνω πιστεύεικαίτήνφωνήνέκπέμπει. °Αμαδέέκ τώνονύχωναίσάρκεςέκπίπτουσιν έπί τήνγην.Ή δέοΰναρπάζειτάςσάρκαςκαίπροςτονκόρακαλέγει·4«Ή κόραξ,φωνήνμένέχεις, νουνδ’ού*.1. ΤοΐςΚύκλωψινοφθαλμόςέν μέσωτούμετώπουήν. 2. Οίπαλαιοίστρατιώταιθώρακαςχαλκούςέφερον. 3. Ή παροιμίαλέγει40
κακούκόρακοςκακόνώόν. 4. Κόρακεςκόραξιφίλοιείσίν.5. Ό λύκοςτήντρίχα,ούτήνγνώμηνάλλάττει. 6. ΠαράτοιςΈλλησι διάκηρύκωνό πόλεμοςέκηρύττετο. Ί. ΟίπαλαιοίΑιγύπτιοικαίΑίθίοπεςτούςγύπαςένόμιζον ιερούςκαίό νόμοςέκέλευε γύπαμήφονεύειν.8. Έν τήτώνΚυκλόπωννήσωαίγεςπολλαίήσαν καίπρόβατα.9. ΟίτώνΕλλήνωνόπλΐται έπί φάλαγγοςέτάττοντο. 10. Αίτών’Αθηναίωνγυναίκεςτήςέκκλησίας ούμετείχον.11. Τόνάνθρωπον χρήεύφέρειντάςσυμφοράς.12. Ό στρατηγόςέκέλευε τούςστρατιώταςμήφείδεσθαιτώνπολεμίων.13. Αίγινήταιέλεγον ούκείναιαύτόνομοί.14. Οίπολέμιοιπροςτάςπύλαςπροσέρχεσθαιλέγονται.15. ΑίΜοΰσαικαίώπα καίδπαέχουσι καλήν.Упражнения. Просклонять: ό χαλκούςθώραξ,ό μέλαςΑίθίοψ,ή λίθινηΣφίγξ.Занятие 9 §40. Существительные III склонения с основами на переднеязычные Форма nom. sing, мужского и женского рода сигматична. В nom.sing, и dat. pl. происходит ассимиляция с дальнейшим упрощением группы согласных (δς > σς> ς; δσι> σσι> σι).Форма nom. sing, среднего рода асигматична, причем конечное τосновы отпадает. Образцы: ή έλπίς (основа έλπιδ) надежда, ή χάρις(основа χαριτ)прелесть, ή κόρυς(основа κορυθ)шлем, τόσώμα(основа σωματ)тело. S. Ν.G. D. Асе. V. ελπίςέλπίδος έλπίδι έλπίδα έλπίς Ζ^Ρΐζχάριτοςχάριτιχάρινχάρις;χάρικόρυςκόρυθοςκόρυθικόρυνκόρυς;κόρυσώμασώματοςσώματισώμα- ΝPl- Ν.V. έλπίδες χάριτεςκόρυθεςσώματαG. έλπίδων χαριτωνκορύθωνσωμάτωνD. έλπίσι(ν) χάρισι(ν)κόρυσι(ν)σώμασι(ν)Асе. έλπίδας χάριταςκόρυθαςσώματα41
Существительные мужского и женского рода с безударными ις,υςв acc. sing, оканчиваются на ν:χάριν,κόρυν.В слове ό, ή παΐς,-δός ребенок, мальчик, девочка в gen.pl. ударение находится на основе: παίδων,хотя в nom. sing, это слово односложное. В voc. sing, выступает основа без конечной дельты: ώ «αΐ. В словах мужского и женского рода перед конечным переднеязычным звуком основы помимо звуков ιи υмогут находиться альфа (ή 'Ελλάς, -άδος Эллада), эта (ή έσθής, -ήτος одежда), омега (ό έρως, -ωτος любовь). В слове ό πούς,«οδός нога nom. sing, сигматический. При этом происходит ассимиляция и упрощение группы согласных с заместительным удлинением корневого гласного. (Но: τόούς,ώτός ухо - nom. sing. - асигматический. Переход τв σназывается ассибиляция.) В некоторых существительных среднего рода с основой на ατв nom. sing, выступает особая основа: γόνυ,γόνατοςколено; δόρυ,δόρατοςкопье; ύδωρ, ύδατος вода; φρέαρ,φρέατοςколодец; ήμαρ, ήματος день; δναρ,όνείρατος сон; ήπαρ, ήπατος печень. §41. Прилагательные III склонения с основами на переднеязычные Основы на переднеязычные звуки имеют прилагательные одного окончания; по значению они близки к существи¬ тельным: πένης,-ητος бедный, бедняк; φυγάς,-άδος беглый, беглец; άπολις, -ιδος лишенный отечества, изгнанник. Бывают прилагательные и двух окончаний с основами на переднеязыч¬ ные звуки: άχαρις, άχαρι (gen. άχάριτος) неприятный. Περίτού‘ΑπόλλωνοςμαντείουΟί“Ελληνεςέκ κινδύνωνσωζόμενοιαναθήματαειςτούςτώνδαιμόνωνναούςέκόμιζον. Έν δέτωίερώ ήν ’Απόλλωνοςβωμός,ότι τόμαντεΐονκτήμαήν ’Απόλλωνος.Ήν δ’ένταΰθα καίαγάλματατώνΜοιρών.Τόδέμαντεΐον,ώς λέγουσιν,ήν άντρον, άνεφέρετο δ’έκ τούστόματοςτούάντρου πνεύμαένθουσιαστικόν. Καίή Πυθίακαθεζομένηύπέρ τούστόματοςέδέχετο τόπνεύμακαίμαινομένητωπνεύματιέμαντεύετο. Τάδέμαντεύματαπολλάκιςαμφίβολαήν, καίπολλοίτώνμαντευομένωνέψεύδοντο. 42
ΠερίτήςτυραννίδοςΤυραννίδεςήσαν έν Άθήναις καίέν Κορίνθωκαίέν άλλαις τήςΕλλάδοςχώραις.Οίδέπαλαιοίτήντυραννίδαάδικίας άρχήν λέγουσιν*οίγάρτύραννοιέφυγάδευον αγαθούςπολίταςέκ τήςπατρίδοςκαίέφόνευον τούςέναντίους καίκατέλυοντούςνόμους.Πλάτωνδέό φιλόσοφοςτόντύραννονλέγειδοΰλοντώνέπιθυμιών καίκόλακατώνπονηρών.‘Ιππίας,ό τών’Αθηναίωντύραννος,καίοίπολλοίτώνΕλλήνωντύραννοιέχθροί ήσαν τοιςπολίταις.ΟίγάρΑθηναίοιέστεργον τήνπατρίδακαίέλευθερίαν καίούκέπίστευον ταΐςτυραννίσινύστερον δέκατέλυονκαίτάςάλλων Ελλήνωντυραννίδας.1. Ύπό τώνποιητώνό μένήλιος τήςημέραςλαμπάςλέγεται,ή δέσελήνητήςνυκτός.2. Έν τωγυμνασίωοίπαΐδεςκαίοίνεανίαιέσπευδον τώνάλλων δεξιότητικαίταχύτητιτώνποδώνπεριγίγνεσθαι.3. Ό μένπαιάνάσμά έστιν ειςτόνΑπόλλωναή τήνΆρτεμιν, ό δέδιθύραμβοςάδει τόνΔιόνυσον.4. Χάριςμένχάριντίκτει,ή δ’έρις έριν. 5. Οίστρατιώταιτάμένδόραταέν ταΐςδεξιαΐς,τάςδέασπίδαςέν ταΐςάριστεραΐς εΐχον.6. Άχαριν άνθρωπον ούστέργομεν.7. Οίόπλΐται κόρυθαςέφερον καίθώρακαςκαίκνημίδαςκαίασπίδαςκαίλόγχαςκαίμαχαίρας.8. Οίπένητεςπαΐδεςάγαθήν τροφήνούκέχουσιν. 9. ΟΙφιλοπάτριδεςπολλάκιςπερίτήςδημοκρατίαςδιαλέγονται.10. ΑίτώνΑιγυπτίωνύψηλαί πυραμίδεςθαυμάσιαίείσιν.11. "Αγει προςφώςτήναλήθειανχρόνος.Упражнения. Просклонять: ή ύψηλή πυραμίς,τόΕλληνικόνγράμμα,ό πένηςπαΐς.Занятие 10 §42. Существительные III склонения с основой на ντВ словах с огласовкой -αντ/-εντ форма nom. sing, сигма- тична: группа согласных ντσупрощается, вызывая растяжение корневого гласного звука. В словах с огласовкой οντформа nom. sing., как правило, асигматична: конечное τосновы отпадает, а корневой гласный удлинняется. В dat. pl. перед окончанием σι(ν)также происходит упрощение группы согласных с растяжением корневого гласного. 43
Образцы: ό γίγας(основа γιγαντ)гигант, ό γέρων(основа γεροντ)старик, ό όδούς (основа όδον-t) зуб (сигматический nom. у слов на -οντ встречается редко). S. Ν.γίγαςγέρωνόδούς G. γίγαντοςγέροντοςόδόντος D. γίγαντιγέροντιόδόντι Acc. γίγανταγέρονταόδόντα V. γίγανγέρονοδούςPl. Ν.V. γίγαντεςγέροντεςόδόντες G. γιγάντωνγερόντωνόδόντων D. γίγασι(ν)γέρουσι(ν)όδοΰσι(ν) Acc. γίγανταςγέρονταςόδόντας У слов с острым ударением на первом слоге voc. sing. = nom., у слов с ударением на основе - равен чистой основе. £ 43. Прилагательные III склонения с основой на иг От основы на ντобразуются прилагательные трех оконча¬ ний. Формы мужского и среднего рода изменяются по Ш склонению, формы женского рода - по I склонению. Образцы: πάς,πάσα,παν(основа παντ)весь, всякий; χαρίεις,χαρίεσσα,χαρίεν(основа χαριεντ)приятный; έκών, έκοϋσα, έκόν (основа έκοντ) добровольный. Форма nom. sing. м. рода образуется или сигматически с упрощением группы согласных и эаменительным растяжением гласного звука (πάς, χαρίεις),или асигматически с отпадением конечного τосновы и удлинением гласного. Форма nom. sing, ж. рода: πάσα- из παν-tja;έκοΰσα - из έκοντ)α; χαρίεσσα- из χαριεντ)α.Форма пот. sing. ср. рода представляет собой чистую основу с отпавшим τ(πάν, χαρίεν,έκόν). S. Ν.V. πάςπάσαπάνΡ1.πάντεςπάσαιπάνταG. παντόςπάσηςπαντόςπάντωνπασώ\ιπάντωνD. παντίπάσηπαντίπάσι(ν)πάσαιςπάσι(ν)Acc. πάνταπάσανπάνπάνταςπάσαςπάντα44
S. Ν.χαρίειςχαρίεσσαχαρίενG. D. Асе. V. Pl. Ν.V. G. D. Асе. S. Ν.Υ.έκώνχαρίεντοςχαριέσσηςχαρίεντοςχαρίεντιχαρνέσσηχαρίεντιχαρίενταχαρίεσσανχαρίενχαρίεν= Ν—Νχαρίεντεςχαρίεσσαιχαρίενταχαριέντωνχαριεσσώνχαριέντωνχαρίεσι(ν)χαριέσσαιςχαρίεσι(ν)χαρίενταςχαριέσσαςχαρίενταέκοΰσα έκόν Ρ1.έκόντες έκούσαι έκόντα G. έκόντος έκούσης έκόντος έκόντων έκουσών έκόντων D. έκόντι έκούση έκόντι έκουσι(ν) έκούσαις έκούσι(ν) Асе. έκόντα έκουσαν έκόν έκόντος έκούσας έκόντα Так же склоняется прилагательное άκων, ακόυσα,άκον неохотный, принуждаемый. §44. Participium praesentis activi Причастие настоящего времени действительного залога, participium praesentis activi, изменяется как прилагательные III склонения с основой на ντтипа έκών - άκων. Образец: λύων,λύουσα,λΰον(основа λυοντ)развязывающий, освобождающий. S. Ν.V. λύωνλύουσαλύονG. λύοντοςλυούσηςλύοντοςD. λύοντιλυούσηλύοντιАсе. λύονταλύουσανλΰονΡ1.λύοντεςλύουσαιλύονταλυόντωνλυουσώνλυόντωνλύουσι(ν)λυούσαιςλύουσι(ν)λύονταςλυούσαςλύονταОт глагола είναιбыть причастие ών, οΰσα,δνсущий (gen. δντος).§45. Accusativus и nominativus cum participio В зависимости от глаголов со значениями чувствовать (видеть, слышать), знать (помнить, забывать), указывать (возвещать, обнаруживать, изобличать) употребляется accusativus cum participio - винительный падеж с причастием, если последнее относится к дополнению, и nominativus cum participio - именительный падеж с причастием, если последнее 45
относится к подлежащему. В обоих случаях такое причастие предикативно. ΤισσαφέρνηςΚύρονστρατεύονταιάγγέλλει. Тиссаферн сообщает, что Кир идет войной (доел, об идущем войной Кире). Κύροςέπιστρατεύων αγγέλλεται.Сообщается, что Кир идет войной. ΑκούωτηνκόρηναδουσανЯ слышу, как поет девушка (дрсл.: я слышу девушку поющую). При глаголе άκούω дополнение может употребляться и в генетиве: άκούω τηςκόρηςαδούσης.О предикативном причастии при других глаголах см. §158. §46. Genetivus absolutus. Родительный независимый Genetivus absolutus - это грамматически не зависящий ни от какого члена предложения причастный оборот, употреблен¬ ный в генетиве и имеющий значение обстоятельства времени, причины, уступки, условия, образа действия. На русский язык этот оборот переводится соответствующими обстоятельствен¬ ными придаточными предложениями, отглагольными существительными с предлогами и иногда деепричастным оборотом. Греческому genetivus absolutus в латинском языке соответствует абсолютный аблатив, в старославянском и древнерусском - дательный самостоятельный. Независимые причастные обороты есть и в новых языках: французском, немецком, английском и др. Одновременное действие в обороте genetivus absolutus обозначает participium praesentis activi, medii-passivi: ΚύρουβασιλεύοντοςοίΠέρσαιήρχον πάσηςτής’Ασίας.Когда ( = в то время как) царствовал Кир в царствование Кира), персы властвовали надо всей Азией. Предшествующее действие обозначают аористные причас¬ тия (см. §§120, 132). 4 При этом обороте бывают различные союзы и частицы. Например, уступительный союз καίπερхотя: Ό στρατηγόςήσύχαζε καίπερτώνπολεμίωνπροσερχομένων.Полководец сохранял спокойствие, хотя враги приближались. 46
Частица ώς как будто выражает причину в субъективной оценке, т. е. повод, предлог: Κύροςέλάμβανε άνδρας Πελοποννησίουςώς έπιβουλεύοντος Τισσαφέρνους.Кир набирал пелопоннесских мужей под тем предлогом, что Тиссаферн строит козни. Абсолютный генетив можно переводить деепричастным оборотом только тогда, когда логическое действующее лицо в обеих частях предложения одно и то же: τήςΤροίαςάλισκομένης οί’Αχαιοίπολλούςοίκήταςαυτήςέκτεινον. Захватывая Трою, ахейцы убивали много ее жителей (ахейцы брали Трою, и ахейцы же убивали ее жителей). Зато деепричастный оборот недопустим при переводе такого предложения: τήςΤροίαςάλισκομένης οίοίκήταιαυτήςτοιςΆχαιοϊς άντηγωνίζοντο. Когда захватывали Трою, ее жители оказывали ахейцам сопротивление (Трою брали ахейцы, а сопротивление оказывали ее жители). Помимо абсолютного генетива существуют абсолютные датив и аккузатив (§§ 161, 162). Περί"Αιδου Έρμης, ό άγγελος, κατάτήντώνπαλαιώνΕλλήνωνγνώμην,πάνταςπέμπειεις"Αιδου τέκνακαίγέροντας,άνδρας καίγυναίκας,πλουσίουςκαίπένητας,ελευθέρουςκαίδούλους,σώφροναςκαίάφρονας, δικαίουςκαίάδικους, έκόντος καίάκοντας. Δικασταίδ’έν ' ΑιδουείσίΜίνωςκαίΑιακόςκαίΡαδάμανθυς.Πάνταςτούςπονηρούςκολάζουσιν,τούςδ’άγαθούς ειςτόΗλύσιονπεδίονκαίειςτάςτώνμακάρωννήσουςπέμπουσιν.Ό γάρθάνατοςάπασι τοιςχρηστοΐςάνθρώποις τελευτήέστι πασώντώνλυπώνκαίπόνων.ΠλούτωνικαίΠερσεφόνη,τοιςέν °Αιδούθεοΐς,τάμέλαναίερεΐα χαρίεντάέστιν. ΠερίτήςΑίγυπτουΈν τήΑίγύπτώμεταξύτώντοΰΝείλουποτοιμοΰστομάτωνήν τόΔέλτα,τότοΰΝείλουδώρον,ώς Ηρόδοτοςλέγει·τόδέόνομα εΐχενάπό τοΰΕλληνικούγράμματος,τοΰδέλτα.Ή δέΑίγυπτοςμεστήήν παντοίων47
μνημάτωνέγγύς γάρτηςΜέμφιδοςκαίτούΝείλουποταμούήσαν αίττοραμίδες,αίλίθιναιτώναρχόντωνθηκαι,έν δέταΐςθήβαιςθαυμάσιοινεώκαίΣφίγγεςκαίάγάλματα θεώνκαίστηλαι.ΑίδέΣφίγγεςήσαν λίθιναι,τόμένσώμαλέοντος,τήνδέκεφαλήνανθρώπουέχουσαι Αίδέλίθιναιστηλαιμεσταίήσαν ιερώνγραμμάτωνκαίγραφώντάδέγράμματαέμήνυε τάτώναρχόντωνέργα. 1. Έξ δνυχοςλέονταγιγνώσκεις.2. Ή τώνλεόντωνρώμηέστιν έν τοΐςόδούσι καίέν τοΐςόνυξιν. 3. Πιστεύετετοΐςσώφροσιγέρουσιν.4. Χρόνοςάπαντα ειςΛήθηνάγει. 5. Πάσηςτέχνηςάρχή χαλεπή.6. Έκόντα χρήτοΐςνόμοιςπείθεσθαιάκουσι γάρζημίαέπιβάλλεται. 7. ’Αλεξάνδρουβασιλεύοντοςή ΕλλάςτοΐςΜακεδόσινέδούλευεν. 8. Ό άγγελος άκων τωστρατηγώαγγέλλειτήντώνπολεμίωννίκην.9. ’Αλέξανδροςτώνέταίρων πειθόντωννυκτόςτοΐςπολεμίοιςέπιφέρεσθαι «Ού κλέπτω,- έλεγε, - τήννίκην«. 10. Χαίρετεμένμετάχαιρόντων,κλαίετεδέμετάκλαιόντων.11. Καλόνγεκαίγέροντιμανθάνεινσοφά.12. ΤώντώνΠερσώντριήρωνπλησιαζουσώνοί’Αθηναίοιυπέρτήςέλευθερίας μάχεσθαιπαρεσκευάζοντο.13. Ούχρήάποβλέπειν ειςτονλέγοντα,άλλ’ ειςτάλεγόμενα.Упражнения. Просклонять: ό φοβερόςλέων,ό λέγωνμαθητής,ό μαρμαρόειςάνδριάς. Занятие 11 §47.Существительные III склонения с основой на σФорма nom. sing, асигматична, конечная сигма принадле¬ жит основе. При склонении сигма между гласными выпадает, вызывая слияние этих гласных по общим правилам; сигма исчезает также в dat. pl. перед окончанием σι(ν).Гласные εи о чередуются. Образец: τόγένος(основа γενοσ/γενεσ)род. S. Ν.V. γένοςPl. Ν.V. γένη(γενεσα) G. γένους(γενεσος) G. γενών(γενεσων) D. γένει(γενεσι) D. γένεσι(ν)(γενεσσι) Асе. γένοςАсе. γένη(γενεσα) В словах мужского и женского рода с основой на сигму в nom. sing, этой сигме предшествует долгий гласный звук, в 48
остальных падежах - краткий. Среди таких слов находятся и собственные имена на γένης,σθένης,κράτης,κλήςОбразцы: ή αιδώς(основа αίδοσ)стыд, ή τριήρης(основа τριηρεσ)триера, Σωκράτης(основа Σωκρατεσ)Сократ. S. Ν.αιδώς(αίδοσ) S. Ν.Σωκράτης(Σωκρατεσ) G. D. Асе. αίδοΰς(αίδοσος) αίδοι(αίδοσι) αιδώ(αίδοσα) G. Σωκράτους(Σωκρατεσος) D. Σωκράτει(Σωκρατεσι) Acc. Σωκράτη(Σωκρατεσα) V. S. Ν.= Ντριήρης(τριηρεσ) V. Ρ1.Σώκρατες(Σωκρατεσ) Ν.τριήρεις(τριηρεσες) G. τριήρους(τριηρεσος) D. τριήρει(τριηρεσι) Асе. τριήρη(τριηρεσα) V. τριήρες(τριτρεσ) В слове τριήρηςв gen. pl. G. τριήρων(τριηρεσων) D. τριήρεσχ(ν)(τριηρεσσι) Acc. τριήρεις(τριηρεσας) V. τριήρεις(τριηρεσες) ударение находится на втором слоге; форма acc. pl. уподобляется форме nom. pl. В именах на κλής(из κλεες)при склонении первый эпсилон остается, а второй после выпадения сигмы сливается с глас¬ ными окончаний, например: Περικλής(Περικλεες) Перикл, G. Περικλέους(Περικλεεσος), D. Περικλεΐ(Περικλεεσι), Acc. Περικλέα(Περικλεεσα), V. Περίκλεις(Περικλεες). В некоторых словах среднего рода конечная сигма основы в косвенных падежах или выпадает, вызывая слияние гласных, или замещается звуком τ.К таким словам принадлежат: τόκέρας,-ατος рог, фланг, τόκρέας,-ατος млео, τόγέρας,-ατος почетный дар, τόγήρας,-ατος старость, τότέρας,-ατος знамение. Например: S. N.V. κέραςPl. N.V. κέρατα= κέραG. κέρατος= κέρωςG. κεράτων= κερώνD. κέρατι= κέραD. κέρασχ(ν)Acc. κέραςAcc. κέρατα- κέραСлово “ΑρηςАрес имеет так называемый аттический генетив с краткой омегой: Άρεως 49
$ 48. Прилагательные III склонения с основой на σПрилагательные с основой на σв nom. sing, имеют дп< формы: в мужском и женском роде конечный гласный основы удлинняется, форма среднего рода равна основе. Форма acc. pl мужского и женского рода уподобляется форме nom. pl. Образец: εύγενης,εύγενές(основа ευγενεσ)благородный Singularis Ρ1u ral is Ν.εύγενηςεύγενέςΝ.εύγενεΐς(εσες) εύγενή(εσα) G. εύγενούς(εσος) G. εύγενών(εσων) D. εύγενεΐ(εσι) D. εύγενέσι(ν)(εσσι) Acc. εύγενή(εσα) εύγενέςAcc. εύγενεΐς(εσάς) εύγενή(εσα) V. εύγενέςεύγενές§49. Аккузатив внутреннего содержания Часто дополнение в аккузативе выражает содержание действия глагола-сказуемого. Такой падеж называется акку¬ зативом внутреннего содержания (accusativus obiecti interni) или этимологической фигурой (figura etymologica). Например: κινδυνεύωτονέσχατον κίνδυνονя подвергаюсь крайней опас¬ ности, δουλείαναίσχρανέδούλευεν он находился в позорном рабстве, ό στρατηγόςτάεπινίκιαέθυεν полководец приносил благодар¬ ственную жертву за победу. Нередко в подобном аккузативе употребляется существи¬ тельное того же корня, что и глагол; ср. в русском языке однокоренные выражения типа «пир пировать>. ΠερίΣωκράτουςΉ τούΣωκράτουςπατρίςαίΆθήναι ήσαν. Τόμένγένοςό Σωκράτηςούκήν εΰδοξοςκαίτόείδοςούκήν καλός,τήδέσοφίακαίέγκρατεία ύπερέβαλλε τόπλήθοςτότώνάλλων ανθρώπων.Οίμέν*εχθροίτονΣωκράτηέμέμφοντο λέγοντες·«Εισφέρεις, ώ Σώκρατες,καινάδαιμόνιακαίτούςνέουςδιαφθείρεις».Σωκράτηςδέέδίδασκε τούςνέουςεγκρατείςείναικαίταληθή(=τά αληθή)λέγειν.Οίτών’ΑθηναίωνδικασταίκατακρίνουσιΣωκράτηάποθνήσκειν 50
Αναγκάζεταιούνπίνειντόκώνειονκαίούτωτότουβίουτέλοςέχει. ΠλάτωνκαίΞενοφώνέπιφανεΐς Σωκράτουςμαθηταίήσαν αίδέβίβλοιαυτώνπλήρειςείσίσοφώνΣωκράτουςέπών. ΠερίΣοφοκλέουςκαίΠερικλέουςΣοφοκλήςκαίΠερικλήςήσαν τωγένεικλεινώκαίσοφώΆθηναίω (dualis) ό μένποιητήςαγαθός,ό δέδεινόςρήτωρκαίστρατηγόςκαίδίκαιοςταμίας.ΟίΑθηναίοιτόνΠερικλέαέλεγον κεραυνόνφέρεινέπί τήγλώττη.Σοφοκλέουςμένδράματα,Περικλέουςδέλόγουςκαίέργα θαυμάζομεν.Σοφοκλήςδέκαίστρατηγόςήν τώνΑθηναίωνμετάΠερικλέουςέν τωέπί Σάμοντήννήσονπολέμω.Οίγάρ'Αθηναίοι ένόμιζον Σοφοκλέαούμόνοναγαθόνποιητήν,άλλά καίδεινόνστρατηγόνεΐναι.1. Έν τήΛιβύηπαντοΐαγένηζώωνέστίν. 2. Έν τοιςδρεσιθηρεύονταισύεςάγριοι καίέλαφοι. 3. θέρουςτάμένάνθη έν τοιςκήποις,τάδέδένδραέν τοιςάλσεσι θάλλει.4. ‘Απλάέστι τήςαλήθειαςέπη. 5. Παλαιόςλόγοςέστίν ύγιής ψυχήέν σώματιύγιεΐ. 6. Διάφοράέστι τάτώνέθνών ήθη. 7. ΕύκλεέςτότούΠλάτωνος,δτιΌμηρος ό ποιητήςτήςΕλλάδοςδιδάσκαλόςέστιν. 8. Κακήςάπ’ άρχής γίγνεταιτέλοςκακόν.9. Κάτωνέν γήρατήνΕλληνικήνγλώττανέμάνθανεν. 10. ΟΙποιηταίτούβίουχειμώνατόγήραςόνομάζουσιν. 11. ΟίτώνΣπαρτιατώνπαΐδεςκαίνεανίαιέπίσημοι ήσαν αιδώ.12. Ταΐςτριήρεσινέμάχοντο οί'Έλληνες έν Σαλαμΐνι.13. ΟίΘράκεςέκ τώνκεράτωνοίνονέπινον. 14. ΑίΆθήναι τόν"Αρεως πάγονεΐχον.15. ΟΙ’Αθηναίοιπομπήνμεγάληνέπεμπον. Упражнения. Просклонять: τόπαλαιόνέθνος, ή ύγιής ψυχή,Σοφοκλήςό εύκλεήςποιητής.Занятие 12 §50. Существительные III склонения с основой на ι/ε(*η, *ει) Форма nom. sing, сигматична. В gen. sing, -εως получилось в результате перестановки количества (metathesis quantitatum) из ηος.Ударение в этом падеже в обоих числах объясняется тем, что εωсчитается за один слог. В качестве формы acc. pl. используется форма nom. pl (должно быть - πολϊςиз *πολινς). 51
Образец: ή πόλις(основа πολι)полис, город-государст/н* S. Ν.πόλιςPl. Ν.πόλειςG. πόλεωςG. πόλεωνD. πόλειD. πόλεσι(ν)Асе. πόλινAcc. πόλειςV. πόλιV. πόλειςСуществует несколько прилагательных III склонения двух окончаний с основой на ι,например, ϊδρις, ϊδρι знающий, сведущий. §51. Существительные III склонения с основой на v; о/ε(*ερ) В одних словах υпри склонении остается, причем форма acc.pl. образуется при помощи окончания νς,в котором νвыпадает, вызывая растяжение гласного υ.В других словах в основе чередование υ/ ε,причем в gen. sing, и pl. присутствует омега, составляющая с предшествую¬ щим эпсилоном один слог, как в словах с основой на ιтипа πόλις.Образцы: ό ιχθύς(основа ιχθύ)рыба, ό πηχυς(основа πηχυ)локоть, τόάστυ (основа αστυ)город. S. Ν.ΐχβύς πήχυςάστυ G. ιχθύοςπήχεωςάστεως D. ΐχθύι πήχειάστει Acc. ίχθύν πήχυνάστυ V. ιχθύπήχυάστυ Ρ1.Ν.ιχθύες,-ύς πήχειςάστη (εσα) G. ιχθύωνπήχεωνάστεων D. ϊχθύσι(ν) πήχεσι(ν)άστεσι(ν) Acc. ιχθύςπήχειςάστη (εσα) V. ιχθύςπήχειςάστη (εσα) Слово И склонения ό υιόςсын может иметь некоторые формы III склонения от основы υιε(υ):G. υίέος,D. υίεΐ,Pl. Ν.υίεΐς,G. υίέων,D. υίεσι(ν),Acc. υίεΐς(υίέας). Формы множественного числа от слова III склонения ό πρέσβυς,-εος старик обслуживают и слово I склонения ό πρεσβευτήςпосол. 52
$ 52. Прилагательные III склонения с основой на υФормы мужского в среднего рода изменяются по III склонению по типу слов πήχνςи αστόс той особенностью, что n gen. sing, они оканчиваются на εοςи что как в этом падеже, так и в пот. и acc. pl. среднего рода слияния гласных не происходит. Формы женского рода образуются при помощи суффикса -ι(α) и изменяются по I склонению. Образец: ήδύς, ήδεΐα, ήδύ (основа ήδυ) приятный S. Ν.ήδύς ήδεΐα ήδύ G. ήδέος ήδείας ήδέος D. ήδεΐ ήδείςι ήδεΐ Acc. ήδύν ήδεΐαν ήδύ V. ήδύ ήδεΐα ήδύ Pl. N. ήδεΐς ήδεΐα ιήδέα G. ήδέων ήδενών ήδέων D. ήδέσι(ν) ήδείαις ήδέσι(ν) Acc. ήδεΐς ήδείας ήδέα V. ήδεΐς ήδεΐαι ήδέα Существуют прилагательные Ш склонения двух окончаний с основой на υ,например, αδακρυς,&δακρυ бесслезный. §53. Существительные III склонения с основами на о/οι и ωВ словах с основой на ο/οιйота между гласными выпадает, вызывая их слияние. В форме nom. sing, происходит удлинение корневого омикрона в омегу. В словах с основой на ωмогут быть как неслитные, так и слитные формы. Образцы: ή ήχώ (основа ηχοΟ))эхо, ό ήρως (основа ήρω) герой. S. Ν.ήχώ ήρως Pl. Ν.ήρωες G. ήχούς (ήχο,ίος) ήρωος G. ήρωων D. ήχοι (ήχομ) ήρωι (ήρω) D. ήρωσι(ν) Acc. ήχώ (ήχοία) ήρωα (ήρω) Acc. ήρωας (ήρως) V. ήχοι ήρως V. ήρωες 53
Как ήρως склоняются слова Τρωςтроянец, ΜίνωςМшок- и др. Как ήχώ склоняются слова ΣαπφώСапфо, ΛητώЛатина, πειθώубеждение и др. §54. Accusativus limitationis Аккузатив отношения (accusativus limitationis) обозначает, в каком отношении или с какой точки зрения определяется действие или состояние данного лица или предмета. В русском языке в этом случае употребителен творительный падеж. В греческом языке в аккузативе отношения особенно часто встре¬ чаются такие слова : όνομα по имени, γένοςродом, φύσινпо природе, μήκοςдлиной, εύροςшириной, ύψος вышиной, μέγεθοςвеличиной и т. п. Например: ποταμόςΚύδνοςόνομα, εύροςδύοπλέθραрека по имени Кидн шириной в два плефра·, άνήρ τόμένσώμακαλός,τήνδέψυχήνκακόςчеловек красивой наружности, но плохого характера·, κάμνωτήνκεφαλήνу меня болит голова (доел, я болен головой). §55. Infinitivus relationis К аккузативу отношения близок инфинитив отношения (infinitivus relationis), употребляемый при прилагательных со значениями: способный, удобный, легкий, достойный, доста¬ точный (и с противоположными значениями) и выражающий ограничение понятия, выраженного прилагательным: άξιος θαυμάζεσθαιдостойный удивления, δεινόςλέγεινмастер говорить. ΠερίτήςΑιθιοπίαςΉ Αιθιοπίαευδαίμωνέστι τήςΛιβύηςχώραπερίτόνΝείλονποταμόνέν δέτωΝείλωποταμωπολλαίπέτραικαίοξείςροΐείσιν.ΤάτήςΑιθιοπίαςόρη υψηλάέστι καίάβατα καίτραχέα·περίδέτούςποταμούςείσίλίμναιμεγάλαικαίβαθεΐαι.Ή μ4ένγήφέρειμέγαπλήθοςχρυσούκαίσιδήρου,οίδέποταμοίκαίαίλίμναιτρέφουσιπολλάγένηιχθύωνκαίκροκοδείλουςκαίίπποποτάμους, αίδέύλαι καίδφειςμεγάλους.Τοιςδ’Αΐθίοψιν,ώς οίπαλαιοίσυγγραφείςλέγουσιν,μεγάλαήν τάσώματακαίμέγατόκράτος.54
ΠερίΞενοφώντοςΉ ΚύρουΑνάβασιςσύγγραμμάέστι Ξενοφώντοςτού’ΑθηναίουκαίπαράδιιγματήςτώνΕλλήνωνανδρείας.Ξενοφώνγάρήν έν τωτούΚύρουΕλληνικώστρατεύματι.Ό μένΚύροςέν τηέπ’ ‘Αρταξέρξην,τόνάδιλφόν, στρατείςχεΐχεδύναμινίσχυράν βαρβάρωνκαίΕλλήνων.Ό δέΞενοφώνέν τήΆναβάσει συγγράφειούμόνοντήντούστρατεύματοςάνάβασιν καίτήνέν ΒαβυλώνιμάχηνκαίτόνΚύρουθάνατον,τόνέν τήμάχη,άλλα καίτήντώνΕλλήνωνκατάβασινμετάτόντώνστρατηγώνθάνατον.Χαλεπήμένήν ή τώνΕλλήνωνκατάβασις,ή διάτής’Αρμενίαςπρόςτήνθάλαττανμεστήγάρήν πόνωνκαίκινδύνωνή διάτήςτώνπολεμίωνχώραςοδόςκαίαίδιαβάσειςτώνποταμώνκαίύψηλών όρων διάχιόνοςκαίκρυστάλλου.Επαίνουδ'άξια έστι ή Ξενοφώντοςάρετή καίσωφροσύνη.Ξενοφώντιδ’ούμόνονοίάλλοι ήγεμόνες έπίστευον, άλλά καίοίστρατιώταυήν γάρέν μέντήτάξειάνδρεΐος, έν δέτήβουλήάγαθός σύμβουλος.1. Οίποιηταίτάςτώνπόλεωνκτίσειςέν τοιςποιήμασινάδουσιν. 2. ’Αριστοτέληςό φιλόσοφοςγράφειτήνμίμησινπάσηςτέχνηςάρχήν πάνταγάρέκ τήςφύσεωςείναι.3. Ούκάστυ άνδρών έστι έρυμα, άλλ’ άνδρες άστεως. 4. Έν μέσητήάκροπόλει τότήςΆθηνάς ιερόνήν τόόνομα Παρθενών.5. Οίιχθύςφωνήνούκέχουσιν τοιςουνΊταλοις παροιμίαέστι κωφόςώς ιχθύς.6. ΤήςποιητρίαςΣαπφούςτάμέληάθάνατα πάντεςθαυμάζομεν.7. ΠλάτωντήνΣαπφώδεκάτηνΜούσανλέγει.8. Ήρωσιν άγάλματά έστιν έν Όλυμπίρ. 9. Εύριπίδηςό ποιητήςτήνήχώ τούόρους παίδαλέγει.10. Πειθοΐκαίλόγωτάςέχθρας διαλύομεν.11. ’Αριστοτέληςτήςπαιδείαςτάςμένβίζαςπικράςείναιλέγει,τούςδέκαρπούςγλυκείς.12. Πόδαςώκύς ήν Άχιλλεύς, βοήνάγαθός Μενέλεως.13. Διαφέρειγυνήάνδρός τήνφύσιν.14. Οίστρατιώταιικανοίήσαν τάςάκροπόλεις φυλάττειν.15. Ό βίοςβραχύς,ή δέτέχνημακρά.Упражнения. Просклонять: ό σοφόςμάντις,ή ώφελίμη πράξις,ό ταχύςίππος, τόθρασύέπος, ό άνδρεΐος Τρώς,ή πειθώ.55
Занятие 13 §56. Существительные III склонения с основой на ευФорма nom. sing. сигматична. Историческая основа оканчивалась на η/:.Дигамма исчезла, а ηперед гласными флексиями сократилась в ε;дифтонг сохраняется перед согласной флексией ς, а также в voc. sing. Форма gen. sing, на ωςобъясняется перестановкой количества (из ηος).Образец: ό βασιλεύςбасилей, царь. S. Ν.βασιλεύςPl. Ν.βασιλείςG. βασιλέωςG. βασιλέωνD. βασιλεΐD. βασιλεύσι(ν)Acc. βασιλέαAcc. βασιλέαςV. βασιλεύV. βασιλείςСуффикс εύςобозначает действующее лицо, его должность, общественное положение: ίππεύς всадник, ίερεύς жрец, γραφεύςписатель и т. п. §57. Одиночные существительные III склонения с основами на дифтокги Существуют отдельные слова с основами на дифтонги. Исто¬ рическая основа у этих слов оканчивалась на дигамму. Форма nom. sing, сигматична. Дифтонги ου,αυсохраняются перед согласными флексиями νи ς, а также в voc. sing. ό, ή βοΰς(основа βου/βο)бык, корова ή ναΰς(основа νη/ναρ)корабль ή γραΰς(основа γραυ/γρα)старуха ό, ή οΐς(основа οί)овца S. Ν.βοΰςναΰςγραΰςοΐςG. βοόςνεώςγραόςοίόςD. βοΐνηΐγραΐοίνAcc. βοΰνναΰνγραύνοΐνV. βοΰναΰγραύοΐςΡ1.Ν.βόεςνήεςγράεςοΐεςG. βοώννεώνγραώνοίώνD. βουσί(ν)ναυσί(ν)γραυσί(ν)οίσί(ν)Acc. βούςναΰςγραΰςοΐςV. βόεςνηεςγραεςοΐες56
В «лове ό ΖευςЗевс чередуются две основы: Ζευв пот. rung перед сигмой и в voc. sing., Δι(^)- в остальных падежах перед гласными флексиями. Дзета произошла из сочетания дед.ты с йотой Δ)(ср. §§117, 124). пот. Ζευς,gen. Διός,dat. Διΐ,acc. Δία,voc. Ζεΰ.$ 58. Genetivus possessions В греческом генетиве сочетаются собственно генетивные и пблативные функции. Как генетив в собственном смысле этот падеж отвечает на вопросы кого? чего? чей? и по своей функции совпадает с русским родительным падежом. Генетив обозначает прежде всего принадлежность: ή Κύρουστρατιάвойско Кира; ιερόςό χώροςτήςΆρτέμιδος место, посвященное (принадлежа¬ щее ) Артемиде; αίΊωνικαί πόλειςήσαν Τισσαφέρνουςионийские города принадлежали Тиссаферну. §59. Genetivus characteristicus К поссессивному генетиву близок по функции genetivus characteristicus, обозначающий обладателя каких-либо свойств, обязанностей, качеств: πενίανφέρεινοϋπαντός,άλλ’ ανδρόςσοφού(έστιν) переносить бедность - свойство не всякого человека, а (только) мудрого. §60. Genetivus subiectivus Генетив может выражать логическое подлежащее при существительном, обозначающем действие: ή νίκητώνβαρβάρωνпобеда варваров (т. е. варвары победили). Это genetivus subiectivus. §61.Genetivus obiectivus Выражение ή νίκητώνβαρβάρωνможет значить не только победа варваров, но и победа над варварами. В последнем случае слово, употребленное в генетиве, выполняет роль логического дополнения. Помимо существительных, обозначающих дейст¬ вие, с genetivus obiectivus сочетаются прилагательные и глаголы, выражающие восприятие, память, участие, заботу, стремление, опытность и противоположные им понятия: τούπατρός57
μιμνήσκεσθαιпомнить об отце; τούπατρόςμντγχωνпомнящий отца; τοΰπατρόςάμνήμων забывший отца. §62. Genetivus copiae-inopiae Одним из видов косвенного дополнения является genetivus copiae или inopiae, обозначающий изобилие или недостаток чего-либо: ένταΰθα ήν παράδεισοςμέγαςάγριων θτφ'ιωνπλήρηςтам находился большой парк, полный диких зверей. §63. Genetivus criminis При глаголах со значением обвинять, оправдывать, мстить и т. п. , а также при прилагательном αίτιοςвиновный название вины употребляется в генетиве: οίΠέρσαιδικάζουσικαίάχαριστίας персы судят и за неблагодарность. Περί"Αλεξάνδρου ‘Αλέξανδρος,Μακεδόνωνβασιλεύς,Άχιλλέα τόνΠηλέωςμάλισταέθεράπευε τώνπαλαιώνβασιλέωνκαίηρώωνκαίπολλάκιςέλεγε ν«Ό, εΰδαιμον‘Αχιλλεΰ,ότι "Ομηρον έχεις κήρυκακαίέρμη νέατήςσήςανδρείας». ΠερίβασιλείαςΤώνΕλλήνωντόπάλαιβασιλείςήρχον. Όμηρος δέτούςβασιλέαςλέγειποιμέναςτώνλεών,ώς Άγαμέμνονα καίΜενέλεωντώβασιλή(dualis). Τόδέτώνβασιλέωνγένοςήν θειονάνέφερον γάρτόγένοςούμόνονειςτούςήρωας, άλλα καίειςτούςθεούς,ώς Άχιλλεύς ό ΠηλέωςειςθέτιντήνΝηρέως,τώδ"‘ΑτρείδαειςΠέλοπακαίειςΤάνταλονκαίειςτόντώνθεώνκαίτώνάνθρώπων πατέρα.Οίδέλεώέθεράπευον τούςβασιλέας,φέροντεςδώρακαίγέρα.Μετάδέτοΰβασιλέωςήσαν θεράποντεςκαίκήρυκεςκαίίερεΐς καίμάντεις·έν δέτήάγορφ εΐχεσυμβούλους,τούςγήρακαίσοφίακαίγένειδιαφέροντας.ΖεύςκαίοΐςΉ οΐςήκέ ποτέπρόςτάΔιόςγόνατακαίικέτευετόντώνάνδρών καίθεώνπατέρατούςπόνουςκουφίζειν.Ό δέΖεύςπρόςτήνοΐνέλεγεν* «Τοις σοΐςλόγοιςπαρέχωτάέμά ώτα πιστεύωγάρτάςοΐςφύσειούκέχειν όπλα. ΤΑραθέλειςέν τωστόματιδεινούςόδόντας έχειν, ώσπερ οίκύνες,καίέν τοιςποσίνόνυχας, ώσπερ οίλέοντες;»Καίή οΐς*«Ούδαμώς, ώ Ζεΰ,ούγάρθέλωόμοια εΐναιτοιςάγρίοις 58
θηρσίν».«Ή θέλεις,λέγειό Ζευς,ιόνέν τώστόματιέχειν, ώσπερ οίόψεις;» «Ούδαμώς, λέγειή οΐς,οίόψεις μάλισταέχθροί είσικαίάνδράσι καίγυναιξίν».«Ή θέλειςκέραέχειν έν τωμετώπω,ώσπερ οίβόες;»«Ούδαμώς, ώ άγαθέ πάτερ,καίτούςβούςέχθαίρουσιν αίοΐες*τοιςγάρκέρασιπαίουσινβούλομαιείναι,ώσπερ νυνείμι».Καίό μένΖευςαποπέμπειτήνοΐν,ή δέοΐςούκέτιοίκτείρειτήντύχην.1. Οίιερείςέπί τούςβωμούςτάίερεΐα άγουσιν. 2. ΔιάτήντουΠρομηθέωςκλοπήνπολλάςοίάνθρωποι τέχναςέχουσιν. 3. Έν τωΠειραιεΐπολλαίνήεςπλήρειςσίτουήσαν. 4. Ό τώνΛακεδαιμονίωνβασιλεύςπροτήςμάχηςθύειτοΐςθεοΐςβουνκαίσυνκαίοΐν.5. Αίγράεςτερπνούςμύθουςτοΐςπαισίλέγουσιν.6. ΤαΐςναυσίνοίΑθηναίοιέπρώτευον τήςΕλλάδοςκαίσωτήρεςήσαν τώνάλλων Ελλήνων.7. ΟίΑττικοίποιηταίΠερικλέαώνόμαζον Δίασχινοκέψαλον.8. Περίτώνσιγήνέχόντων παροιμίαέστιν βούςαύτοΐςέπί γλώττηςποδίέπιβαίνει. 9. Ό έξεστι Διΐ,ούκέξεστι βοΐ.10. Σύνθημαήν Ζευςσωτήρκαίνίκη.11. Δικαίουάνθρώπου έστι άεί άληθεύειν. 12. Οί’Αθηναίοιθαλάττηςέμπειροι ήσαν. 13. Ό γραμμάτωνάπειρος ούβλέπειβλέπων.14. Σωκράτηςάσεβείας έφευγεν ύπό Μελήτου.15. Γυναικόςέσθλής έστι σώζεινοικίαν.Упражнения. Просклонять: ό έμπειρος νομεύς,ή άσθενής γραΰς.Занятие 14 §64. Обзор прилагательных в Прилагательные различаются родовых окончаний и основам. положительной степени по склонениям, количеству Ι-Псклонения трех окончаний δίκαιος,-α, -ον справедливый δεινός,-ή, -όν страшный слитные άργυρούς, ά, -ουν серебряный χρυσούς,-ή, -ούν золотой άπλούς -ή, -οΰν простой аттические πλέως,-έα, -ων полный двух окончаний ένδοξος, -ον знаменитый слитные εύνους,-ουν благосклонный аттические ϊλεως, ϊλεων милостивый 59
Ill склонение трех окончаний осн. ν:μέλας,μέλαινα,μέλανчерный осн. οντ:έκόν, έκοΰσα, έκόν добровольный осн. αντ:πάς,πάσα,πάνвесь, всякий осн. εντ:χαρίεις,χαρίεσσα,χαρίενприятный осн. υ:γλυκύς,γλυκεία,γλυκύсладкий двух окончаний осн. ν:εύδαίμων,εύδαιμονсчастливый осн. σ:εύγενης,εύγενέςблагородный осн. τ:άχαρις, -ι (gen. -τος) неблагодарный осн. δ:εύελπις,-ι (gen. -δος) уповающий осн. ι:ϊδρις, ϊδρι сведущий осн. υ:άδακρυς, άδακρυ бесслезный одного окончания осн. ρ:μάκαρ(gen. -ρος) блаженный осн. γ:άρπαξ (gen. -γος) хищный осн. τ:πένης(gen. -τος) бедный осн. δ:φυγάς(gen. -δος) беглый §65. Первый тип степеней сравнения прилагательных Наиболее распространенный суффикс сравнительной степени - τερ,а превосходной - τατ.Они присоединяются к этимологической основе прилагательных. Обе степени изменяются по Ι-ΙΙсклонениям, причем в женском роде ударение падает на суффиксы из-за долготы окончаний а и η:τερος,τέρα,τερον,τατος,τάτη,τατον.Образцами служат прилагательные из предыдущего параграфа. Положит, ст. Основа Сравнит, ст. Превосх. ст. δίκαιος3 δίκαιοδικαιότεροςδικαιότατοςδεινός3 δεινόδεινότεροςδεινότατοςσοφός3 σοφοσοφότεροςσοφώτατοςφίλος3 φίλοφίλτεροςφίλτατοςένδοξος 2 ένδοξο ένδοξότερος ενδοξότατος60
Положит, ст. Основа Сравнит, ст. άπλούστερος απλούς3 άπλοο εΰνους2 εύνοοεύνούστεροςμέλος3 μελανμελάντεροςευδαίμων2 εύδαιμονεύδαιμονέστεροςεύγενης2 εύγενεσεύγενέστεροςγλυκύς3 γλυκυγλυκύτεροςχαρίεις3 χαριεντχαριέστεροςμάκαρμακαρμακάρτεροςάρπαξ άρπαγ άρπαγίστερος πένηςπενητπενέστεροςПревосх. ст. άπλούστατος εύνούστατοςμελάντατοςεύδαιμονέστατοςεύγενέστατοςγλυκύτατοςχαριέστατοςμακάρτατοςάρπαγίστατος πενέστατοςВ образовании степеней сравнения некоторых прилага- тельных наблюдаются особенности. В прилагательных II склонения омикрон основы удлиня¬ ется в омегу, если ему предшествует краткий слог (σοφός). У некоторых прилагательных в сравнительной и превосход¬ ной степени выпадает конечный омикрон основы (φίλος милый, γερανόςстарый, παλαιόςдревний, σχολαιοςмедлительный). У прилагательных III склонения с основой на ον(ευδαίμων), а также у прилагательных слитных II склонения (απλούς, εΰνους)вставляется εσ,причем у слитных о основы сливается с εсуффикса в ου.У прилагательных χαρίειςи πένηςконечное τосновы перед начальным τсуффиксов степеней сравнения переходит в сигму. У некоторых прилагательных перед суффиксами степеней срав¬ нения вставляется ισ(άρπαξ, а также λάλοςболтливый и др.). §66. Второй тип степеней сравнения прилагательных Некоторые прилагательные в сравнительной степени окан¬ чиваются на ίων в мужском и женском роде, на ιονв среднем роде и склоняются по III склонению по типу прилагательных с основой на ν(например, ευδαίμων);в превосходной степени такие прилагательные оканчиваются на ιστός,ίστη, ιστόνи склоняются по Ι-Псклонениям. Эти суффиксы с окончаниями присоединяются к корню, который может и не совпадать с основой прилагательного. 61
Положит, ст. Основа Корень Сравнит, ст. Прев, ст. καλόςкрасивый καλόκαλκαλλιώνκάλλιονκάλλιστοςκακόςдурной κακόκακκακίωνκάκιονκάκιστοςαισχρόςпозорный αισχρόαίσχαίσχίωναϊσχιοναϊσχιστόςεχθρόςвраждебный έχθρο έχθ έχθίων έχθιον έχθιστος ^ιδιος легкий ^φιδιο fMJiCOV |5gov |!>αστος μέγαςбольшой μεγα-λομεγμείζωνμεΐζονμέγιστοςήδύς приятный ήδυ ήδ ήδίων ήδιον ήδιστος ταχύςбыстрый ταχύταχθάττωνθάττοντάχιστοςέλαχύς малый έλαχυ έλαχ έλάττων έλαττον ελάχιστοςФормы θάττων,έλάττων (в неаттических диалектах -σσων, -σσον) образовались в результате взаимодействия конечного заднеязычного основы с йотой (ср. §§70, 124). В сравнительной степени от ταχύςиз-за утраты придыха¬ тельного χсохраняется исконный звук Θ(ср. §37: θρίξ- τριχός).В некоторых падежах сравнительной степени наряду с формами, образованными при помощи суффикса ιον,сущест¬ вуют слитные формы, образованные при помощи суффикса ιοσ,в котором о выпадает: пот. и acc. pl. муж. и жен. рода ήδ'ιονες/ ήδίονας и ήδίους (из ήδίοσες/ας), причем форма аккузатива уподобляется форме номинатива; acc. sing. муж. и жен. рода ήδίονα и ήδίω (из ήδίοσα); nom. и acc. pl. ср. рода ήδίονα и ήδίω (из ήδίοσα). $ 67. Genetivus partitivus При прилагательных в превосходной степени, а также при прилагательных в положительной степени и существительных, обозначающих количество (многий, немногий, большинство и т. п.), при вопросительных и неопределенных местоимениях употребляется беспредложный разделительный генетив, выра¬ жающий целое, от которого берется лишь часть. В русском языке в этом случае обычно применяются выражения с предло¬ гами из. среди, между: έλέφας μέγιστοςπάντωντώνΘηρώνένομίζετο слон считался самым крупным из всех животных·, τόπολύτού'Ελληνικού στρατεύματοςбольшая ча$ть эллинского войска; πλήθος62
ανθρώπωνбольшинство людей; πρώτοςιερέωνпервый среди жрецов; πότεροςτώναδελφών;кто из братьев? По существу партитивное значение имеет генетив в сочета¬ нии с наречиями места, времени, количества, качества: πουτήςγης;где на земле? δίςτηςήμέρας дважды в день; πώςέχεις τήςγνώμης;какого мнения ты держишься? §68. Genetivus comparationis При сравнительной степени в случае пропуска союза ή чем употребляется (как и в русском языке) генетив сравнения: ούδέντώέλευθέρω άνθρώπω έχθιόν έστι τήςδουλοσύνηςдля свободного человека нет ничего ненавистнее рабства - ή ή δουλοσύνηчем рабство. §69. Genetivus separationis Наиболее полно аблативная функция выражена в отдели¬ тельном генетиве, который употребляется в зависимости от существительных, прилагательных и глаголов, обозначающих отделение, удаление, отставание, превосходство, отличие, освобождение, прекращение и т. п.: τώνκτημάτωνάπόστασις отказ от имущества; φίλωναγαθώνέρημοι лишенные хороших друзей; αρχώναγαθόςούδένδιαφέρειπατρόςαγαθούхороший правитель ничем не отличается от доброго отца. К отделительному генетиву близок генетив происхождения (genetivus originis): ΔαρείουκαίΠαρυσάτιδοςγίγνονταιπαΐδεςδύοУ (^от) Дария и Парисатиды рождаются два сына. ΠερίΚύρουτοΰνεωτέρουΤοιςέν τήΈλλάδι βασιλεΰσιμικρότεραήν δύναμιςή τοιςτώνΠερσών,ή τώνΠερσώνβασιλέωνδυνατότεραμένήν, τοιςδέπολίταιςχαλεπωτέρα.ΤώνδέμετάΚΰροντόνπρότερονβασιλέωνΠερσώνβασιλικώτατοςκαίάρχειν άξιώτατος ήν Κύροςό νεώτερος.Παΐςέτι ών σωφρονέστατοςήν ή οίάλλοι παΐδεςκαίτούςπρεσβυτέρουςμάλλονέθεράπευεν. Νεανίαςδ*ών πολύάνδρειότερος καίφιλοκινδυνότεροςκαίπολεμικώτεροςήν τούαδελφού'καίποτέ,έπεί έν ύλη βαθείαέθήρευεν, άρκτος τοιςδνυξιναύτόνέπαιεν, ό δέέκείνην φονεύει.ΣατράπηςδέτήςΛυδίαςών εγκρατέστατοςκαίαληθέστατοςκαίδικαιότατοςήν τώνσατραπώνκαίό αύτόςτοιςπλουσιωτέροιςκαί63
τοίςπενεστέροις.Διόδέοίέν έκείνη τησατραπείαεύδαιμονέστεροιήσαν ή οίέν άλλαις. ΠερίτήςΑραβίαςτήςέρημου ΜεταξύτοΰΕύφράτουκαίτοΰΤίγρητοςποταμώνέστιν ή Αραβίαή έρημος. Τόπεδίονούτεύλην ούτεδένδραέχει, αλλάπλήρέςέστιν ήδίστων αρωμάτων’τρέφειδέή έρημος θηρίαπαντοΐα,πλείστουςμένόνους άγριους, πολλάςδέστρουθούςτάςμεγάλας,έτι δέπλείουςδορκάδας.ΟίνΑραβεςτάθηρίαάφ’ ίππων διώκουσινκαίόλίγοις μένίππεΰσιν τόνόνον άγριον θηρεύεινχαλεπώτατόνέστιν τώνγάρίππων οίόνοι πολύθάττοντρέχουσινπλείοσιδέίππεΰσι βαόνέστιν άγρεύειν. Τάδέκρέααύτώνόμοιότατά έστι τοιςτώνέλάφων, άπαλώτερα δέκαίήδίω. Χαλεπώτατόνκαίδορκάδαςκαίτούςστρουθούςάγρεύειν Φτάχισταγάρτρέχουσιν,οίδέιππείςδιώκοντεςαυτούςΦταχύάπαγορεύουσιν. * см. §73. 1. Μηδέντοιςπολίταιςέλευθερίας τιμιώτερόνέστιν. 2. Παλαιόςαίνος·έργα μέννεωτέρων,βουλαίδ’έχουσι τώνγεραιτέρωνκράτος.3. ’Απόλλωνοςχρησμόςήν σοφόςΣοφοκλής,σοφότεροςδ’Ευριπίδης,άνδρών δέπάντωνσοφότατοςΣωκράτης.4. ΠαράτόνΕυφράτηνποταμόνήν πόλιςμεγάληκαίεύδαιμονεστάτηθάψακοςόνομα. 5. Αίνήεςπληρέσταταίείσινιππέωνκαίοπλιτώνδιάτήντοΰπολέμουαγγελίαν.6. Παλαίτατονέθος ήν τοίς‘Αθηναίοιςέν τήτώνΔιονυσίωνέορτή τράγουςτώθεώθύειν.7. ΦίλοςμένΣωκράτης,φιλτέραδ’άλήθεια. 8. Τίγάρπατρώαςάνδρί φίλτερονχθονός;9. Οίίπποι Λαομέδοντος,τοΰτώνΤρώωνβασιλέως,θάττουςήσαν πάντωντώνλοιπώνίππων. 10. Δημοσθένηςσυνεβούλευετοίς’Αθηναίοιςούτάήδιστα, άλλα τάώφελιμώτατα. 11. ΠάριςΆφροδίτην καλλίωένόμιζε ΠαρθένουτεκαίΉρας. 12. Ούκέστι μητροςούδένήδιον τέκνοις.13. Όμηρος Άχιλλέα θάττωτώνηρώωνάπάντων είναιλέγει.14. Πολλάκιςβαόνέστι πυνθάνεσθαιή άποκρίνεσθαι. 15. Μείζουςήδονάς ούκέχουσιν οίγονείςή άγαθούς έχειν παΐδας.16. Πάντωναίσχιστόςέστιν ό τήςπατρίδοςπροδότης.17. Συνάγεικαίέχθίστους ό κοινόςφόβος.18. Λευκότερονχιόνοςή μελάντερονπίττηςή γλυκύτερονμέλιτος.19. Τσχυρότερονδέγ’ούδένέστι τοΰλόγου.Упражнения. Образовать степени сравнения прилагатель¬ ных: νεός,παλαιός,σώφρων,άσθενής, βραχύς,εύπλους.Просклонять: ό θάττωνίππος. 64
Занятие 15 f 70. Супплетивные степени сравнения прилагательных Для некоторых очень ходовых прилагательных степенями сравнения служат формы, образованные от разных, восполня- ющих друг друга основ, τ.е. супплетивных основ: άγαθός άμείνων άμεινον άριστος (знатность) хороший βελτίωνβέλτιονβέλτιστος(доблесть) κρείττωνκρεΐττονκράτιστος(сила) λωωνλωονλώστος(выгода) κακόςκακίωνκάκιονκάκιστος(негодность) дурной χείρωνχείρονχείριστος(низость) ήττων ήττον ήκιστος (слабость) μικρόςμικρότεροςμικρότατοςмалый έλάττων έλαττον έλάχιστος ολίγοςμείωνμεΐονόλίγιστος немногий έλάττων έλαττον έλάχιστος πολύςπλείωνπλέονπλείστοςмногий Формы на ττων(σσων) образовались в результате взаимо¬ действия йоты с предшествующим гласным звуком: κρείττωνиз κρετ-.)-ων,ήττων из ήκ-)-ων, έλάττων из έλαχ-ί-ων. Супплетивные степени сравнения от прилагательных с анало¬ гичными значениями образуются и в других языках: в русском: хороший - лучше, во французском: bon - meilleur, в немецком: gut - besser, в английском: good - better и т. д. §71. Аналитические степени сравнения прилагательных Степени сравнения прилагательных могут образовываться не только при помощи суффиксов, но и аналитически - при помощи наречий в сравнительной и превосходной степени, прибавляемых к прилагательному в положительной степени, например: φίλοςдорогой, μάλλονφίλοςболее дорогой, μάλισταφίλοςнаиболее дорогой. 65
§72. Недостаточные степени сравнения прилагательных Некоторые прилагательные употребляются только в сравни тельной и превосходной степени, не имея положительной или образуясь от наречий либо предлога, например: υπέρнад, υπέρτεροςболее высокий, υπέρτατοςсамый высокий. §73. Наречия (Adverbia) Прилагательные Положит, ст. Наречия Сравнит, ст. Превосх. ст. δίκαιοςсправедливый δικαίωςδικαιότερονδικαιότατασοφόςмудрый σοφωςσοφώτερονσοφώτατακακόςдурной κακώςήττον ήκιστα ευδαίμωνсчастливый εύδαιμόνωςεύδαιμονέστερονεύδαιμονέσταταχαρίειςприятный χαριέντωςχαριέστερονχαριέσταταблагородный εύγενώςεύγενέστερονεύγενέσταταγλυκύςсладкий γλυκέωςγλυκύτερονγλυκύταταНаречия, образованные от прилагательных, оканчиваются в положительной степени на ως(δικαίως справедливо). Сравни¬ тельная степень наречия совпадает по форме со сравнительной степенью соответствующего прилагательного среднего рода в acc. sing, (δικαιότερου справедливее). Превосходная степень наречия совпадает по форме с превосходной степенью соответ¬ ствующего прилагательного среднего рода в acc. ρΐ.(δικαιότατα всего справедливее). Превосходная степень может усиливаться частицами ώς, ότι, ή {как, возможно), например: ώς τάχισταвозможно быстрее. Существуют недостаточные степени сравнения наречий: ·ύ хорошо, άμεινον лучше, άριστα лучше всего; μάλαочень, μάλλονбольше, μάλισταболее всего. Наречия на ω:άνω вверх, κάτωвниз, εϊσωвнутрь, (ξω вне, πόόό00далеко, а также εγγύςблизко - образуют сравнительную степень на τέρω,превосходную степень - на τάτω,например: άνω, άνωτέρω, άνωτάτω. 66
В роли наречий выступают некоторые существительные, прилагательные и местоимения в аккузативе: πολύгораздо, πάνταво всех отношениях (ср. §54), в дативе ίδίςι частным образом (ср. §94). Наречия, обозначающие место, образуются от именных частей речи при помощи суффиксов: ι,σι,θι,ουна вопрос где?, θενна вопрос откуда?, σε,δε,ζεна вопрос куда? Например, от слов πάςвесь, άλλος другой, οίκοςдом, ’ΑθήναιАфины', πανταχούповсюду, πανταχόθενотовсюду, πανταχόσεво все места·, άλλοθι в другом месте, άλλοθεν из другого места, άλλοσε в другое место·, οίκοιдома, οϊκοθενиз дому, οϊκαδεдомой·, Άθήνησι(ν) в Афинах, Άθήνηθεν из Афин, Άθήναζε в Афины. В данном случае заменяются выражения с предлогами έν, έκ (έξ), εις.Вопросительные, неопределенные, указательные, относи¬ тельные, неопределенно-относительные и отрицательные наре¬ чия соотносятся друг с другом (список соотносительных наречий см. в «Грамматическом справочнике»). Вопросительные и неопределенные наречия начинаются с πи совпадают по форме; отличие в том, что неопределенные наречия - энклитики. Указательные наречия начинаются с τ,ένθ(τ), έκει. В начале относительных наречий - гласный с густым придыханием. У неопределенно-относительных первый слог όπ, у отрицательных οΰδ.Например: πότεкогда? ποτέкогда-нибудь, τότεтогда, δτεкогда, οπότεкогда бы ни, ουδέποτεникогда. §74. Обозначение времени (временные генетив, датив и аккузатив) Время, в которое что-либо произошло, происходит или произойдет, обозначают genetivus temporis: ήμέρας днем, νυκτόςночью, χειμώνοςзимой - и dativus temporis (обычно при наличии определения): τήτρίτηήμ,έρςχ на третий день. Продолжительность какого-либо действия выражает accusativus temporis: πολΰνχρόνονдолгое время, μένεινήμέρας τρειςоставаться в течение трех дней. 67
Περίτώνέπί Tpoig ηρώωνΜετάτήνΕλένηςαρπαγήνέχθιστος γίγνεταιΠάριςπάσιτοιςΈλλησι, καίπλείουςτότε’Αχαιοίσυνεστράτευονή ποτέέν τοιςπαλαιτέροιςχρόνοις.Έπεί ούνταΐςναυσίνειςτήν‘Ασίανήκον, τόστρατόπεδονέν τήέσχάτη Τρωάδιπαράτάςναΰςήν. ΟίΤρώεςήττονες ήσαν τώνΕλλήνων.Ώς "Όμηρος λέγει,τώνπρό’Ιλίου’ΑχαιώνΆχιλλεύς κάλλιστοςήν, Θερσίτηςδέτόείδοςαϊσχιστοςκαίκάκιστοςτόήθος ήν. "Ελεγε γάρτήνειςΕλλάδακάθοδονβελτίωείναι,ή τούςπαράΤροίανάγώνας. ’Αγαμέμνωνμένήν πάντωνυπέρτατος,όμως δέτήτοΰΝέστοροςβουλήάεί έπίστευεν* παλαιόςγάρέστι λόγος*γνώμηκρείττωνέστίν ή βώμηχειρών.Τήνβουλήνπρώτοςκαίάριστος ήν Όδυσσεύς* διόκαί"Ομηρος δικαιόταταονομάζειαύτόνπάντωντώνήρώων φρονιμώτατον.1. Πάντωντώνκτημάτωνκράτιστοναγαθόςφίλος.2. ΟίΈλληνες έν τήέν Μαραθώνιμάχηπολύμείουςήσαν τώνΠερσώνάλλα καίμεγίστηδύναμιςτήάρετή εϊκει.3. Οίπλεΐστοικαίάριστοι τώνΛυκούργουνόμωνέκ τήςνήσουΚρήτηςήσαν. 4. Ό θάνατοςκοινόςκαίχειρίστοιςκαίβελτίστοις.5. Ό κρείττωντοΰήττονος άρχει. 6. Έλάττω κακάπάσχουσινοίάνθρωποι ένίοτε υπότώνέχθρών, ή υπότώνφίλων.7. Πρέπειτόνμαθητήνσαφώςκαίάκριβώς λέγειν.8. Έν παροιμία*σπεύδεβραδέως.9. 'Ρφον εύρίσκομεντάειςτόσώμα,ή τάειςτήνψυχήνχρήσιμα.10. Οίπολέμιοιώς τάχισταφεύγουσινέκ τοΰπεδίου.11. ΜάλαμένθαυμάζομεντήνΑϊαντοςάνδρείαν, μάλλονδέτήνΔιομήδου,μάλισταδέτήνΆχιλλέως. 12. Έν παροιμίαγλαΰκ’Άθήναζε φέρειν.13. Πολλοίοίκοιμένείσιλέοντες,έν δέμάχηάλώπεκες. 14. Κλέαρχοςημέραςκαίνυκτόςτήνστρατιάνέπί τούςπολεμίουςήγεν. 15. Ή οικίαχειμώνοςμένεύήλιόςέστι, τοΰδέθέρουςεΰσκιος.16. Σεμνόςνόμοςέστι τούςήρωας δημοσίαθάπτειν.17. ΟΙστρατιώταιπάσανήμέραν έπορεύοντο. 18. ΟίΈλληνες τήύστεραία ήμέρςκ έμάχοντο. Упражнения. Образовать наречия и их степени сравнения от прилагательных: χαλεπός,-ή, -όν; σώφρων,-ον; σαφής,-ές; ήδός, -εΐα. -ύ. 68
Занятие 16 $ 75. Числительные количественные (numeralia cardinalia) 1 а εΐς,μια,έν 21 κα'εΐςκαίεϊκοσι(ν)2 β'δύο25 κε'εϊκοσι(ν)καίπέντε,3 У' τρεις,τρίαπέντεκαίεϊκοσι(ν)4 δ'τέτταρες,α30 λ'τριάκοντα5 ε'πέντε40 μ'τετταράκοντα6 έξ 50 ν'πεντήκοντα7 ζ'έπτά 60 ϊ έξήκοντα 8 η'οκτώ70 ο'έβδομήκοντα 9 о' έννέα 80 πόγδοήκοντα 10 ι'δέκα90 9' έννενηκοντα 100 Ρέκατόν И ια'ένδεκα 200 σ'διακόσιοι,αι,α12 ιβ'δώδεκα300 ττριακόσιοι,αι,α13 ιγ'τρεις(ία) καίδέκα400 υτετρακόσιοι,αι,α14 ιδ'τέτταρες(α) καίδέκα500 <ρ' πεντακόσιοι,αι,α15 ιε'πέντεκαίδέκα600 X έξακόσιόι, αι,α 16 ι<έκκαίδεκα 700 ψ'έπτακόσιοι, αι,α17 ιζ'έπτακαίδεκα 800 ω'οκτακόσιοι,αι,α18 ιηόκτωκαίδεκα 900 ένακόσιοι, αι,α19 ιθ'έννεακαίδεκα 1000 / αχίλιοι,αι,α20 к εϊκοσι(ν)2000 ζβδισχίλιοι,αι,α10000 , 1 μύριοι,αι,αЧисла обозначают буквами. Знак 90 называется коппа, знак 900 - сампи; это - исчезнувшие из аттического алфавита буквы (ср. §1). Строго говоря, число 6 обозначала не сигма, а так называемая стигма. При знаках чисел до 999 черточка нахо¬ дится справа наверху, в остальных случаях - слева внизу. У числительных второго десятка возможно как раздельное, так и слитное написание. В числительных 4, 14, 40 бывает σσвместо ττ.Из единиц склоняются только 1, 2, 3, 4. Числительное 1 (основа έν) в муж. и сред. р. склоняется по Ш склонению, в жен. р. - по I; числительное 2 - по П склонению в двойственном числе; числительные 3 и 4 - по ГП склонению во множ, числе. 69
ш. f. η.m.-f. Π.m.-f. η.Ν.ειςμίαέν δύοτρειςτρίατέτταρεςτέτταραG. ένός μιαςένός δυοΐντριώντεττάρωνD. ένί μιαένί δυοΐντρισί(ν)τέτταρσι(ν)Асе. ένα μίανέν δύοτρειςτρίατέτταραςτέτταραСотни, начиная с 200, и тысячи склоняются как прилага¬ тельные Ι-Псклонений. Очередность больших и меньших чисел в сложных количественных числительных бывает различной: πέντεκαίέβδομήκοντα καίτετρακόσιοιи τετρακόσιοι(καί) έβδομήκοντα (καί) πέντε(476). Сложные числительные, оканчивающиеся на 8 или 9, могут выражаться путем вычитания 2 или 1 из следующего десятка, причем употребляется причастие от глагола δέωне хватать, например, οκτώκαίδέκα= δυοΐνδέοντες(-α) εϊκοσι(ν)(18). §76, Отрицательные местоимения (pronomina negative) От числительного ειςобразуются отрицательные местоиме¬ ния при помощи отрицательных частиц ούи μήи разделитель¬ ного согласного δ:ούδεις,ούδεμία,ούδένи μηδεΐς,μηδεμία,μηδένникто, ничто, никакой. §77. Числительные порядковые (numeralia ordinalia) 1 πρώτος,-η, -ον первый 10 δέκατος,-η, -ον 2 δεύτερος,-τέρα, -τερον 11 ένδέκατος, -η, -ον 3 τρίτος,-η, -ον 12 δωδέκατος,-η, -ον 4 τέταρτος,-η, -ον 13 τρίτοςκαίδέκατος,-η, -ον 5 πέμπτος,-η, -ον 20 εικοστός,-ή, -όν 6 έκτος, -η, -ον 21 πρώτοςκαίεικοστός,-ή, -όν 7 έβδομος, -η, -ον 100 έκατοστός, -ή, -όν 8 όγδοος, -η, -ον 200 διακοσιοστός,-ή, -όν 9 ένατος, -η, -ον 1000 χιλιοστός,-ή, όν Порядковые числительные склоняются как прилагательные Ι-Псклонений. Числительные от двадцатый до девяностый оканчиваются на κοστος(что соответствует κοσι,κοντάчислительных количественных), порядковые сотни, начиная с двухсотый, оканчиваются на κοσιοστός.70
В количественных числительных 70 и 80, в порядковых седьмой, восьмой, восьмидесятый, девяностый пх и κτозвонча¬ ются в βδ,γδ.В сложных порядковых числительных каждое число скло¬ няется, тогда как в русском языке в этом случае изменяется только последняя из составных частей, например, 1992-й год: , а ?)' 9' β'- δεύτερονκαίένενηκοστόν καίένακοσιοστόν καίχιλιοστόν(έτος). £ 78. Числительные наречия άπαξ однажды, один раз, δίςдважды, τριςтрижды·, далее к основам количественных числительных прибавляется суффикс άκις, например, τετράκιςчетырежды, δεκάκιςдесять раз. §79. Существительные и прилагательные с корнями числительных Существительные женского рода с корнями числительных изменяются по ΠΙсклонению: ή μονάς,-άδος единица, ή τριάς,-άδος тройка, ή τετράς,-άδος четверка, ή δεκάς,-άδος десятка; ή μυριάς, -άδος мириада (десять тысяч). Есть слитные прилагательные Ι-ΙΙсклонений с корнями числительных, например, διπλούς,-ή, -οΰν двойной, а также прилагательные на πλάσιος,например, διπλάσιος,-α, -ον в два раза больший. §80. Обозначение пространства Пространство, а также расстояние обозначает accusativus spatii (extentionis) - аккузатив промежутка (протяженности): έντεύθεν Κύροςέξελαύνει διάΦρυγίαςσταθμόνένα παρασάγγαςοκτώоттуда Кир проходит по Фригии за один переход восемь парасангов. §81. Genetivus pretii Генетив может обозначать определенную или неопределен¬ ную цену при глаголах покупать, продавать, ценить нт. п., а также при прилагательных достойный, стоящий нт. п., например: Χαλδαΐοιμισθούστρατεύονταιхалдеи ходят в поход за плату. Διδάσκειπέντεμνώνон учит за пять мин. 71
$ 82. Genetivus quantitatis Genetivus quantitatis обозначает предмет при различных выражениях количества, например: τριώνμηνώνμισθόςплата за три месяца. §83. Dativus mensurae Датив может обозначать меру того, чем один предмет пре¬ восходит другой или уступает ему. Особенно часто такой падеж употребляется при прилагательных и наречиях в сравнитель¬ ной степени, например: ένιαυτω πρεσβύτεροςгодом старше; ούπολλωύστερον немногим позже. Περίτούτώνπαλαιώνέτους Ώς Ηρόδοτοςέν τωδευτέρωτώνιστοριώνλέγει,οίμενΑιγύπτιοιπρώτοιτώνανθρώπωνεΐχονέτος δώδεκαμηνώνκαίμήναςτριάκονταημερών,άνά παντόέτος πέντεημέραςέπάγοντες· ώνόμαζον δέτούςμήναςάπό τώνδώδεκαθεών.ΤοιςδέΑθηναίοιςΣόλων,ό νομοθέτης,διέταττετόέτος ειςδώδεκαμήναςκαίτριακοσίαςπεντήκοντατέτταραςημέρας,άνά τρίτονέτος ένα μήνατριάκονταημερώνέπάγων. Οίμένπαλαιοί'Ρωμαίοι έτος δέκαμηνώνεΐχονΝουμάςδέ,ό δεύτεροςβασιλεύς,τόέτος ειςδώδεκαμήναςκαίτριακοσίαςπεντήκοντατέτταραςημέραςδιέταττε,άνά δεύτερονέτος ένα μήναέπάγων. Περίτής’ΑλεξάνδρουκαίΔαρείουδυνάμεωςΈν τώΑλεξάνδρου,τοΰΦιλίππου,στρατεύματιήσαν, ιός’Αρριανόςλέγει,ούπολλωπλείουςτρισμυρίωνόπλιτών καίγυμνητώνκαίτοξοτών,ιππείςδ’ειςπεντακισχιλίους.Έν δέτήέν ΓρανίκωποταμωμάχηΠερσώνιππείςμένήσαν ειςδισμυρίουςξένοιδέκαίπεζοίούπολλωμείονες.Έν δέτήέν Ίσσω μάχηό Άββιανός λέγειπάσαντήνΔαρείουστρατιάνμάλισταειςέξήκοντα μυριάδαςείναι.Έν δέτήέν ’Αρβήλοιςμάχηειςτετρακισμυρίουςιππέαςκαίδιακόσιαάρματα δρεπανηφόρακαίπολλάςμυριάδαςπεζώνβαρβάρωντεκαίΕλληνικώνμισθοφόρωνείναιλέγουσινΠάσαδέή ’Αλεξάνδρουστρατιάεΐχενειςέπτακισχιλίους ίτ^πέας, πεζούςδέειςτέτταραςμυριάδας.1. Δύοήσαν οίΔιόσκουροι,τρειςδέαίΧάριτες,τρειςκαίαίΜοιραι,εννέαδέαίΜούσαι,δώδεκαδέοίμεγάλοιθεοί.2. Ή δραχμήήν έξ οβολών,ή δέμνάέκατόν δραχμών,τόδέτάλαντονέξήκοντα 72
μνών.3. Ολυμπίάςήν χρόνοςτεττάρωνετώνή πεντήκονταμηνώνΕλληνικών.4. Ή Εύβοιαμήκοςέχει σταδίωνχιλίωνκαίδιακοσίων.5. ’Απέχειή Πλάταιατώνθηβώνσταδίουςέβδομήκοντα. 6. ’Αριστοτέληςλέγειφίλουςείναιμίανψυχήνέν δυοΐνσώμασιν.7. Μίαχελιδώνέαρ ούφέρει.8. Πρωταγόραςλέγειμηδένείναιμήτετέχνηνάνευ μελέτης,μήτεμελέτηνάνευ τέχνης.9. Μηδένάγαν. 10. Κλέαρχοςό Λακεδαιμόνιος,φυγάςών, μυρίουςδαρεικούςπαράΚύρουλαμβάνει.11. Δεκάτωέτει τούπολέμουοί"Ελληνες λαμβάνουσικαίάνακαίουσι τήνΤροίαν.12. Τάδένδραένίοτε δίςτούέτους θάλλει.13. Δίςπέντεέστι δέκα.14. Ξενοφώνίππον πιπράσκειπεντήκονταδαρεικών.15. Σωκράτηςούδέναπώποτεμισθόντήςσυνουσίαςέπράττετο. 16. Ή τουΚύρουστρατιάεΐχενειςδώδεκαμένιππέωνμυριάδας,ειςδισχίλιαάρματα δρεπανηφόρα,πεζώνδέειςμυριάδαςεξήκοντα.17. Εξούδενόςγίγνεταιούδέν.Упражнения. Прочесть по-гречески числительные: 28, 46, 365, 2709, 56-й, 273-й. Занятие 17 §84. Личные местоимения (pronomina personalia) S. Ν.έγώ я σΰты Pl. Ν.ήμεΐς мы υμείςвы G. έμοΰ (μου) σοΰ(σου)G. ημώνυμώνD. έμοί (μοι) σοι(σοι) D. ήμιν ύμίν Acc. έμέ (με) σέ(σε) Acc. ήμάς ύμάς Формы 1-го и 2-го л. ед. чис., показанные в скобках, - энклитики. В формах 1-го л. ед. чис. наблюдается общеиндо¬ европейский супплетивизм (ср. в русском языке я - меня). Роль личных местоимений 3-го л. в именительном падеже обычно выполняют указательные местоимения, в косвенных падежах - определительное местоимение αύτός(§ 21). Личные местоимения могут усиливаться энклитической частицей γε:έγωγε именно я, что касается меня... В аттической прозе энклитическое личное местоимение третьего лица употребляется преимущественно в возвратном значении (его самого, ее самой и т. д.), причем в единственном числе имеет формы только косвенных падежей: sing. gen. ού,73
dat. ot, acc. έ, pl. nom. σφεΐς,gen. σφών,dat. σφίσι(ν),σφί(ν),acc. σφας.f 85. Возвратные местоимения (pronomina reflexive) Возвратные местоимения образуются сложением личных местоимений с определительным местоимением αυτόςи изменяются по Ι-Псклонениям в косвенных падежах. Значение возвратных местоимений: меня, тебя, себя, его, ее самого (самой); нас, вас, себя, их самих и т. д. 1-е лицо 2-е лицо 3-е лицо S. G. έμαυτοΰ, -ής σεαυτοΰ,ής έαυτοΰ, -ής, -οΰ D. έμαυτώ, -ή σεαυτώ,-ή έαυτω, -ή, -ώ Асс-έμαυτόν, -ήν σεαυτόν,-ήν έαυτόν, -ήν, -ό Pl. G. τ^ιώναυτώνυμώναύτώνέαυτών; σφώναύτώνD. ήμΐν αύτοΐς,-αΐςύμΐν αύτοΐς,-αΐς έαυτοΐς, -αΐς, -οΐς; σφίσι(ν)αύτοΐς,-αΐς, Acc. ήμόίς αυτούς,- άς ύμας αύτούς,-άς έαυτούς, -άς, ά; σφάςαυτούς,-άς, -ά -οις Дифтонг αυможет поглощать звук ε,поэтому помимо форм σεαυτοΰ,έαυτοΰ, έαυτών и т. д. существуют стяженные формы: σαυτοΰ,αυτού,αύτώνи т. д. §86. Выражение притяжателъности 1. Притяжательность в 1-м и 2-м лицах. Притяжательные местоимения могут употребляться как в невозвратном, так и в возвратном значении: έμός (σός, ήμέτερος, ΰμέτερος) πατήρили ό πατήρό έμός (σός, ήμέτερος, ΰμέτερος) мой (твой, наш, ваш) отец; στέργωτόνέμόν πατέραя люблю своего (собственного) отца. Личные местоимения в генетиве обычно выражают невоз¬ вратную притяжательность: ό πατήρμου(σου, ήμώνί υμών)или μοΰ(σού, ήμών, υμών)ό πατήρмой (твой, наш, ваш) отец. Возвратные местоимения в генетиве выражают притяжа¬ тельность возвратную: στέργωτόνέμαυτοΰ πατέραили στέργωτόνπατέρατόνέμαυτού я люблю своего (собственного) отца. 74
Соответственно в других лицах и числах: στέργειςτόνσεαυτοΰπατέρα,στέργομεντόνήμέτερον αυτών(реже ήμών αυτών)πατέρα,στέργετετόνύμετερον αυτών(реже υμώναυτών)πατέρα.2. Притяжательность в 3-м лице. Невозвратную притяжательность выражают указательные местоимения, а также определительное местоимение αυτόςв генетиве, например: ό πατήραύτοΰ(αυτής, αυτών)его (ее, их) отец. Притяжательность возвратную выражают как возвратные местоимения в генетиве, так и притяжательные местоимения: στέργειτόνέαυτοΰ (έαυτής) πατέραон (она) любит своего отца; στέργουσινεαυτών,σφέτερον,σφέτεροναυτών(реже σφώναυτών)πατέραони любят своего отца. Притяжательность может быть выражена просто артиклем: στέργωτόνπατέραя люблю своего (моего) отца. §87. Dativus commodiincommodi Основная функция датива в греческом языке, как и в других языках, - выражение косвенного дополнения при глаголах, существительных, прилагательных и наречиях, пред¬ полагающих вопросы: кому? чему? (давать, помощь, враждебный, подобно и т. д.). По существу этой функцией обладает так называемый «датив пользы-вреда». В этом падеже употребляется название лица или вещи, в пользу или во вред которым что-либо совер¬ шается, например: υπηρεσίατοΐςθεοΐςслужение богам. §88. Dativus possessivus Датив может обозначать обладателя и отвечать на вопросы: у кого? у чего? Например: ούκέστι μοιχρήματαу меня нет денег. §89. Dativus iudicantis Соотнесенность действия с аффектами или точкой зрения говорящего выражает датив точки зрения, или суждения: έμοί βουλομένωσοιλόγοιείσινтвои слова соответствуют моему желанию (доел.: мне желающему). Έπίδαμνός έστι πόλιςέν δεξιςΐείσπλέοντιτόνΊόνιον κόλπονгород Эпидамн находится по правую руку, если плыть (дословно: плывущему) в Ионийский залив. 75
£ 90. Dativus ethicus Датив личных местоимений может означать нравственное участие лица говорящего или того, к кому речь обращена: Κύροςπαΐςέλεξεν (aoristus)* ώ μήτερ,ώς καλόςμοιό πάππος(Xenoph.) мальчик Кир сказал: «О, мать. как красив у меня дедушка !» Ср. в «Слове о полку Игореве*: Что ми шумит, что ми звенит далече рано перед зорями? ΠερίΣωκράτουςΣωκράτηςδτ’έσκώπτετο έπί τήδυσγενείςιύπ’ άνθρώπου εύγενούςμέν,πονηρούδέκαίαμαθούς,έλεγε ν«Έμοί μέντόγένοςόνειδος, σύδέτωγένει*.Ίσοκράτους συμβούλευμα'Ακούετε μου,ώ άνδρες Ελληνες,καίπαύετετήνέχθραν τήνπρόςάλλήλους καίστρατεύετεκοινήέπί τούςβ<χρβάρους.Ήμέτερον γάρούμόνοντήνήμετέραν πατρίδασώζειν.άλλα καίτούςήμετέρους συγγενείςτούςέν τήΑσία.Οίμένπατέρεςημώνκοινήστρατεύοντεςτάμέγισταέκινδύνευον υπέρτήςέαυτών έλευθερίας καίπρωτεύοντεςάνδρείς* άθάνατον δόξανέχουσιν ειςάεί· ημείςδ’άλλήλοις έπιβουλεύοντες βλάπτομενκαίημάςαύτούςκαίτήνκοινήνπατρίδα.Ύμΐν μέν,ώ άνδρες Σπαρτιάται,πάτριόςέστι ό πρόςτούςβαρβάρουςπόλεμος*ούδέναγάρμάλλονθαυμόιζετεή Λεωνίδανκαίτούςμετ'αυτούτριακοσίους.Ύμΐν δέ,ώ άνδρες 'Αθηναίοι, νόμοςπάτριόςέστιν ούμόνονύπέρ υμώναύτών,αλλάκαίύπέρ πάντωντώνΕλλήνωνκινδυνεύειν*ούδέναςγάρμάλλονμακαρίζετεή τούςΜαραθωνομάχας.Συμβουλεύωούνύμΐν, ώ άνδρες Έλληνες, πρόςάλλήλους ειρήνηνάγουνσιν, στρατεύεινέπί τούςβαρβάρους.Ημώνγάρή νίκη,είήμάς αύτούςτήςτώνπατέρωναρετήςάξιους παρέχομεν.1. Πολλοίάνθρωποι ούτεέαυτοΐς ούτεάλλοις ώφέλιμοί εισιν.2. Ή πατρίςέστι κοινήμήτηρημώνπάντων.3. Ημάςαύτούςήκιστα γιγνώσκομεν.4. "Αλλοις μένχρήματάέστι πολλόςήμΐν δέσύμμαχοιαγαθοί.5. Βούλουάρέσκειν τοΐςέταίροις, μήσαυτώμόνον.6. Όρθώς λογιζομένωή άρετή μέγιστόνέστι κτήματοΐςάνθρώποις. 7. Έμοί όνομά έστιν 'Αλέξανδρος. 8. Μνημονεύωσου,ώ φίλε,πανταχούκαίμνημόνευεμουάεί. 9. Ήμάς μέντάήμέτερα, ύμάς δέτάύμέτερα εύφραίνει.76
10. Έγώ μέντάέμαυτού πράττω,σύδέτάσεαυτού.11. Εύκλειδηςλέγει·τάτωαύτώϊσα καίάλλήλοις έστιν ϊσα. 12. ΔαρεΐοςμεταπέμπεταιτόνΚύρονάπό τηςαρχήςκαίαυτόνσατράπηνέκλέγει.13. Οίάργοί μαθηταίούτόνδιδάσκαλονβλάπτουσιν,άλλά σφάςαυτούς.14. Πάνταβεικαίούδένάεί ταύτό(=τό αυτό)μένει.15. Άρταξέρξης τήνπρόςέαυτόν έπιβουλήν ούκήσΟάνετο. Упражнения: выразить по-гречески во всех лицах: я спасаю (σώζω) себя самого; я люблю своего отца (любить - στέργειν).Занятие 18 §91. Указательные местоимения (pronomina demonstrativa ) Указательные местоимения изменяются по I-II склонениям. Форма gen. pl. одинакова для всех родов. S.N. δδεήδε τόδεΡ1.Ν.οίδεαϊδετάδεG. τοΰδετήσδετοΰδεG. τώνδεD. τωδετήδετωδεD. τοΐσδεταΐσδετοΐσδεAcc. τόνδετήνδετόδεAcc. τούσδετάσδετάδεа) δδε,ήδε, τόδεэтот Это местоимение, состоящее из артикля и энклитической частицы δέ,указывает на нечто последующее: λεγετάδεон говорил следующее. SJM. ούτοςαύτητούτοΡ1.Ν.οΰτοιαύταιταΰταG. τούτουταύτηςτούτουG. τούτωνD. τούτωταύτητούτωD. τούτοιςταύταιςτούτοιςAcc. τούτονταύτηντούτοAcc. τούτουςταύταςταύταб) ούτος,αύτη,τούτοэтот У данного местоимения формы мужского и женского рода в nom. sing, и pl. имеют густое придыхание, остальные формы начинаются с τ;во всех формах женского рода, а также в формах пот. и acc. pl. среднего рода находится дифтонг αυ,в остальных формах присутствует дифтонг ου.Это местоимение указывает на нечто предыдущее: ταύταέλεγε вот что он говорил. в) έκεΐνος, έκείνη, έκεϊνο тот. 77
В обычном, указательном значении перечисленные место¬ имения употребляются без предшествующего артикля, напри¬ мер: οΰτοςό άνήρ этот муж. Для выражения притяжательности эти местоимения в генетиве занимают атрибутивное положение между артиклем и существительным, например: ή τούτουβίβλοςего книга. г) τοσόσδε,τοσήδε,τοσόνδεстоль великий τοσούτος,τοσαύτη,τοσούτοτοιόσδε,τοιάδε,τοιόνδεтакой, такого свойства τοιοΰτος,τοιαύτη,τοιούτοτηλικόσδε,τηλικήδε,τηλικόνδεтакой, такого возраста τηλικοΰτος,τηλικαύτη,τηλικοΰτοМестоимения τοσούτος,τοιοΰτος,τηλικοΰτοςсклоняются как οΰτοςс чередованием дифтонгов αυи ου.§92. Dativus instrument Греческий датив, помимо собственно дативной функции, выражения косвенного дополнения (§§ 87 - 90), обладает лока¬ тивно-темпоральной (§ 74) и инструментальной функциями. Инструментальный датив в узком смысле обозначает пред¬ мет, лицо, иногда даже отвлеченное понятие, при помощи кото¬ рого совершается действие: ό βοΰςκέρατιπαίει,ό Ιπποςόπλή, ό πύωνστόματι,ό κάπροςόδόντι бык бьет рогом, лошадь - копытом, собака - пастью, кабан - клыком. §93. Dativus causae Датив обозначает причину или внутреннее основание (φόβω из страха, άνάγκη по необходимости, νόσωот болезни и т. д.), особенно при глаголах, выражающих эмоции: οΰχύβρει, άλλ’ άνάγκη λαμβάνομεντάέπιτήδεια мы берем припасы не из за необузданности, но по нужде", οίθεοίταΐςπαράτώνεΰσεβεστάτωντιμαΐςμάλισταχαίρονταιбоги особенно радуются почестям (людей) благочестивейших. * §94. Dativus modi Датив обозначает обстоятельство или образ действия, причем существительные в таком падеже по существу являются наречиями: 78
σπουδήтщательно. σιγήмолча, φυγήбегом и т. д. (§ 73): οίβάρβαροικραυγήπροσέρχονταιварвары наступают с криком. §95. Dativus limitationis Как и аккузатив отношения (§ 54), датив в этой функции обозначает предмет или понятие, по отношению к которым определяется качество или состояние: φύσειпо природе, γένειродом и т. п., например: Άχιλλεύς μένποσίταχύςήν, χερσίδέισχυρόςАхилл был быстр ногами и силен руками. §96. Dativus sociativus Датив выражает сообщество, совместное действие, соучастие и употребляется при глаголах следовать, участвовать, сражаться, состязаться, беседовать, спорить и т. п., напри¬ мер: εύκλειαέπεται τήαρετήдобрая слава следует за доблестью; ανάγκηουδέθεοίμάχονταιс необходимостью даже боги не сражаются. Датива требуют глаголы с приставками άντι, έν, έπι, παρα,περί,προσ,συν,ύπο. Это dativus praepositivus. Например: "Ηρα συμβασιλεύειΔιΐГера царствует вместе с Зевсом. §97.Атрибутивное и предикативное употребление прилагательных Прилагательные άκρος высокий, μέσοςсредний, ύστατος последний, έσχατος крайний, μόνοςединственный и некоторые другие изменяют свое значение в зависимости от атрибутивного или предикативного положения. В последнем случае, т. е. когда артикль им непосредственно не предшествует, они обозначают часть предмета и переводятся существительными: τόάκρον όρος высокая гора ή μέσηπόλιςсредний город τόόρος άκρον верШина горы πθλήςμέσηсередина города ακροντόόρος μέσηή πόλιςПрилагательное πάςвесь изменяет свое значение не только в силу атрибутивного или предикативного положения, но и в зависимости от присутствия артикля как такового: πάσαπόλιςвсякий (каждый) город, πάσαή πόλιςили ή πόλιςπάσαвесь 79
(целый) город, πάσαιπόλειςвсякие (возможные) города, πάσαιαίπόλειςвсе (упомянутые) города, αίπάσαιπόλειςвсе (в сово¬ купности) города. Об атрибутивном и предикативном употреблении прилага¬ тельного πολύςи местоимений αύτός,άλλος, οΰτοςсм. выше (§§21, 27, 91). Άλώπηξ καίδρυτόμοςΆλώπηξ κυνηγούς,αυτήνδιώκοντας,έφευγεν. Μετάδέούπολύνχρόνονδρόμωήκει πρόςτόνδρυτόμον,τούτονδέικετεύεικατακρύπτεινέαυτήν. Ό δέσυμβουλεύειαύτήάποκρύπτειν αύτήνειςτήνεαυτούσκηνήν."Υστερον δέπαραγίγνονταιοίκυνηγοίκαίπυνθάνονταιτοΰδρυτόμου,είέχει αύτοΐςλέγειν,όπου ή άλώπηξ έστίν. Εκείνοςδέτημένφωνήλέγειέαυτόν λανθάνειν,τήδέχειρίσημαίνει,όπου κατακρύπτεταιή άλώπηξ, Οίδέτοΐςαύτοΰλόγοιςπιστεύουσιν.Μετάταύταοίμένκυνηγοίάπαλλάττονται, ή δέάλώπηξ έκ τήςσκηνήςέξέρπει καίάπέρχεται. Έπεί δέό δρυτόμοςαύτήνέμέμφετο, ότι έαυτω χάρινούκέχει, ή άλώπηξ έλεγε τάδε«Ούδεμίαν χάρινοφείλωτοιούτωοϊουοίλόγοιήκιστα όμοιοι είσιτοΐςτώνχειρώνέργοιςκ 1. ΤώντήςΛιβύηςποταμώνόνομαστότατός έστιν ό Νείλος'οΰτοςό ποταμόςέφυδρεύει τήνγηνκαίπαρέχειαύτήεύκαρπίαν.2. Έν τήμάχητότώνΕλλήνωνσύνθημαήν τόδε·ΖεύςσωτήρκαίΝίκη.3. Ό Πλάτωνλέγειτήντραγωδίαντήσδετήςπόλεωςείναιεύρημα.4. ΚύρωστράτευμασυλλέγεταιτόνδετόντρόπονΚλέαρχοςφυγάςήν τούτωό Κύροςπολλάχρήματαπορίζει,ό δέάπό τούτωντώνχρημάτωνστράτευμαέκείνω συλλέγει.5. Δημοσθένηςπουτάδεπωςλέγει*άπιστία τάςπόλειςμάλλονφυλάττειή τείχηκαίτάφροικαίάλλα τοιαύτα.6. "Οσοι άνθρωποι, τοσαύταιγνώμαι.7. "Ανθρωπος φύσειπολιτικόνζώον(Arist.) 8. Τρέφεταιψυχήμαθήμασιν(Plat.). 9. Τούςνεωτέρουςχρήπάσησπουδήτούςνόμουςμανθάνειν.10. Σωκράτηςτοΐςέαυτοΰ μαθηταΐςδιελέγετο.11. Αίσχύνομαιταΐςπρότερονάμαρτίαις. 12. Οί"Ελληνες φόβοντοΐςΠέρσαιςένέβαλλον. 13. Πάντεςοίαιχμάλωτοιδιάμέσηςτήςπόλεωςήγοντοί Упражнения. Просклонять по трем родам местоимение τοσούτος.Выразить по-гречески: крайний (пограничный) город, окраина города; все число (сумма); другие воины, остальные воины; сам царь, тот же самый царь. 80
Занятие 19 $ 98. Относительное местоимение (pronomen relativum) Относительное местоимение δς,ή, δкоторый, -ая, -ое изме- няется по Ι-Псклонениям как артикль. S.N. θςή δΡ1.Ν.οιαϊ& G. οΰηςοΰG. ών D. ώ ή ωD. οΐςαΐςοΐςАсе. δνήν δAcc. οΰςδις& Это местоимение может усиливаться энклитической части¬ цей περ:δσπερкакой именно. Бывают относительные местоимения, имеющие особые оттенки в значении: δσοςсколь великий, όπόσος сколько, οΐος,όποιος какого качества, ήλίκος какого возраста. §99. Местоимения вопросительные и неопределенные (pronomina interrogativa et indefinita) Местоимения τίς,τίкто? что? какой? который? τίς,τίкто-нибудь, что-нибудь, какое-нибудь изменяются по III склонению как существительные с основой на νтипа δελφίς.Они совпа дают по форме, но различаются по ударениям: в вопросительных на первом слоге всегда находится острое ударение, которое никогда не переходит в тупое; неопределенные местоимения имеют ударение на последнем слоге и во всех формах являются энклитиками. вопросительные S. Ν.τίςτίΡ1.Ν.τίνεςτίναG. τίνος(του) G. τίνωνD. τίνι(τω) D. τίσι(ν)Acc. τίνατίAcc. τίναςτίναнеопределенные S.N. τίςτίPl.N. τινέςτινάG. τινός(του) G. τινώνD. τινί(τω) D. τισί(ν)Acc. τινάτίАсе. τινάςτινά81
Существуют и другие вопросительные местоимения: πότι[я>% который из двух? πόσοςв каком количестве? ποιοςкакого качества? πηλικοςкакого возраста? Те же по форме местом мо ния могут быть и неопределенными, однако в этом значении они имеют ударение на последнем слоге. §100. Неопределенно относительное местоимение δστις,ήτις, δτιвсякий, всякая кто, всякое что; кто бы ни, что бы ни. Данное местоимение состоит из относительного и неопреде¬ ленного местоимений, причем обе части склоняются. Поскольку неопределенное местоимение является энклитикой, ударение находится на относительном местоимении. Форма номинатива и аккузатива един. чис. среднего рода может писаться раздельно и даже через запятую (δ, τι),чтобы отличить местоимение от союза δτιчто. S. Ν.δστιςG. ούτινοςήτις ήστινος δτιΡ1.ούτινοςοιτινεςαϊτινεςώντινων ατιναD. ωτινιήτινι ωτινιοΐστισιαΐστισιοΐστισιAcc. δντιναήντινα δτιουστιναςίχστινας άτινα В некоторых падежах встречаются параллельные формы: δτου= ούτινος,δτω= ωτινι,αττα= &τινα, δτων- ώντινων, δτοις- οΐστισι(ν).§101. Соотносительные местоимения (pronomina correlativa) Как и наречия (§ 73), местоимения соотносятся друг с другом как по формам, так и по оттенкам в значении. Список соотносительных местоимений см. в Грамматич. справочнике. Вопросительные и неопределенные местоимения начина¬ ются ели совпадают по форме, различаясь по ударениям. Указательные местоимения начинаются с τ.В начале относи- тельных местоимений - гласный с густым придыханием. У неопределенно-относительных местоимений первый слог όπ, у отрицательных - ούδ,например: ποιοςкакой? ποιοςкакой нибудь, τοΐοςтакой, οΐοςкакой, όποιος какой бы ни. 82
§102. Субстантивация Субстантивация, т. е. превращение различных частей речи и словосочетаний в существительные, происходит при помощи артикля: прилагательное άγαθός добрый, τόαγαθόνдобро*, инфинитив σώζεινспасать, τόσώζεινспасение*, наречие νύνтеперь, οίνύνтеперешние люди*, словосочетание τοΐςνόμοιςπείθεσθαιповиноваться законам, τότοΐςνόμοιςπείθεσθαιповиновение законам*, существительные в генетиве и выражения с предлогами: τότούΣόλωνοςизречение Солона, οίάμφί ’Αλέξανδρον(άνθρωποι) (люди) вокруг Александра = приближенные Александра, τάτήςπόλεως= τάπολιτικάπράγματαгосударственные дела, Αλέξανδροςό Φιλίππου(подраз. υιός)Александр, сын Филиппа, Ελένηή ΜενέλεωЕлена, жена Менелая. §103. Обратное согласование местоимений Указательные и относительные местоимения, будучи подле¬ жащим или дополнением, согласуются в роде и числе с именной частью сказуемого муж. и жен.рода, тогда как в русском языке в таком случае употребляется сред, род един, числа, например: αυτήάρίστη (έστι) διδασκαλίαэто самая хорошая школа*, λέγωέμήν ταύτηνπατρίδαείναιя говорю, что это моя родина*, φίλος,δμέγιστονάγαθόν έστιν друг, который (доел.: что) является величайшим добром. Однако если именная часть сказуемого обозначает не лицо, а неодушевленный предмет или понятие, указательное место- имение может употребляться в среднем роде, например: τούτοπώςούκάμαθία έστιν; разве это не невежество? §104. Аттракция относительного местоимения В определительном придаточном предложении относительное местоимение может употребляться не в том падеже, которым управляет глагол, а в падеже пропущенного указательного местоимения главного предложения, например: ψεύδοςούδέν,ών (=τούτων, ά) λέγωнет никакой лжи в том, что (доел.: в чем) я говорю; χρώμαιοΐς(=τούτοις, ά) έχω пользуюсь тем, что (доел.: чем) имею. 83
Это явление называется аттракцией, т. е. привлечением относительного местоимения. Сходное явление встречается и в русском языке (например: бьет, чем попало - вместо: бьет тем, что попало [под руку]). Путем аттракции получились сокращенные выражения: άνθ' ών = αντίτούτων,ά за то, что; έν ώ = έν τούτωτωχρόνω,έν ωв то время как; εξ(άφ*) ού= έκ (άπό) τούτουτούχρόνου,έξ (άφ ) οΰс тех пор, как; είςό = ειςτούτοντόνχρόνον,ειςδνдо тех пор, пока и др. Аттракции подвергаются также местоимения οΐος,δσος,ήλίκος, δστις.§105. Аккузатив как падеж прямого дополнения В греческом языке, в отличие от русского, прямое дополне¬ ние всегда, даже при отрицательной конструкции, употреб¬ ляется в аккузативе: στέργετετηνησυχίανлюбите покой; μήστέργετετήνήσυχίαν не любите покоя! Некоторые греческие глаголы, несогласно с управлением в русском языке, требуют дополнения в аккузативе. Это глаго¬ лы со значением приносить пользу (или вред) (в русск. яз. - дат. пад.); бояться, стыдиться, избегать (в русск. яз. - род. пад.); быть скрытым (в русск. яз. - от кого); не доставать (в русск. яз. - у кого, кому) и др. Например: φεύγεήδονήν φέρουσανύστερον βλάβηνизбегай удовольствия, приносящего впоследствии вред. Περίνόμωνκαίέθών τινωνΠερσικώνΝόμοςδδεήν Περσικός·πάντεςΠέρσαι,κατάτήνεαυτούδύναμινέκαστος, δώραφέρουσιβασιλεΐ-οίμένπλούσιοιή βούςή οΐςή οΐνονή άλλο τι,οίδέπενέστεροιγάλακαίφοίνικαςκαίκαρπούςήμερων δένδρων."Αλλος δένόμοςήν αύτοΐςδδε·ό είςοφθαλμούςήκων βασιλέωςθεραπεύειαύτόνώς θεόν.ΟίΠέρσαιπασώνήμερών τούέτους μάλισταταύτηνέθεράπευον, ή έκαστος έγένετο*· έν«ιαύτη πλείωσΐτατώνάλλων εΐχον·καίένόμιζον έαυτούς είναιτώνάλλων άνθρώπων τάπάνταπολλωάρίστους. * έγένετο родился (аорист, 3 л. ед.ч. от γίγνομαι).84
ΦιλόσοφοςκαίμαθητήςΜ.Λέγεμοι,ώ διδάσκαλε,τίνανομίζειςσοφόν.Φ."Οστις τάςτύχαςκάλλισταφέρει,οΰτόςέστιν άνήρ σοφός-αυτόςγάρούμόνοντήνευτυχίαν,άλλά καίτήνέαυτού τελευτήνάνδρείως φέρει,ώσπερ Σωκράτης.Μ.Τίναςάρετάς λέγειςπρώτας;Φ.Δικαιοσύνηνκαίσωφροσύνηνκαίανδρείανκαίεύσέβειαν-είσίμένκαίάλλαι άρεταί, αύταιδέαίτέτταρεςπροέχουσιτώνάλλων. Ό γεχρεύσεβήςθεραπεύεικαίτούςγονέαςκαίστέργειτήνπατρίδακαίπάντα,αστέργεινπρέπει,καίούχήκιστα τούςφίλους.Οίγάρφίλοιήμίν εντωβίωώσπερ στήλαίτινεςαναγκαίοιείσινκαλώςδέλέγειΠυθαγόρας,οΰμάλισταθαυμάζωτήνσοφίανφίλοςέστιν άλλος έγώ. "Ανθρωπον οΰνταύταςτάςάρετάς καίταύτατάάγαθά έχοντα νομίζωσοφόν.1. ΤήςΒαβυλώνοςτόμέσονποταμόςδιείργει,ωόνομά έστιν Εύφράτης.2. Δημοσθένηςό βήτωρλέγειδβούλεται,τοΰθ’έκαστος καίοιεται.3. Ζώάτιναοίκουςύπό τήςγήςέχει. 4. Κύροςειςχώρανήκεν, έν ή ούτεχόρτοςήν, οΰτεάλλο ούδένδένδρον.5. "Η λέγετισιγήςκρειττον,ή σιγήνέχε. 6. Ή σωφροσύνηέστι κατάΠλάτωναηδονώντινωνκαίέπιθυμιών έγκράτεια. 7. *Όστις άλλον τινάάποκτείνει, τούτωθάνατόςέστι ζημία.8. Τίγάρπατρώαςάνδρί φίλτερονχθονός;9. Οιστισιτώνπολιτών‘Αριστείδηςούφίλοςήν, 10. Οΰμοιμέλει,δτιλέγεις,άλλ’ άττα πράττεις.11. Εϊτιςδύολαγώςδιώκει,ούδέτερονκαταλαμβάνει.12. Άττα χαλεπάήν πάσχειν,ταύταήδέα έστι τήμνήμη.13. Έστι παροιμία*οΐαή δέσποινα,τοιαύτηκαίή κύων.14. ΤωκαλώςτούςπαΐδαςπαιδεύεινοίΈλληνες περιγίγνονταιπάντωντώνάνθρώπων. 15. Τόμένψέγεινβάδιόνέστιν, τόδ*άποφαίνεσθαι δτιδειπράττεινχαλεπόν.16. Αύτηάλλη πρόφασιςήν Κύρωτούάθροίζειν στράτευμα.17. Τίςέστιν αιτίατήςλύπηςσου;18. Ή έπιστήμη καλόνέστιν. 19. Ό στρατηγόςέπορεύετο σύνή είχεδυνάμει.20. Έν ωδέώπλίζοντο, ήκον οίσκοποί.21. Επτάπύλαςεΐχονθήβαι,ή μητρόπολιςήν τήςΒοιωτίας.22. Οίθετταλοίέκώλυον τόν’Αγησίλαοντήςπαρόδου.23. Ώς δναρ,ώς άνθος τούβίουχρόνοςτρέχει*τίμάτηνταραττόμεθα;(Άνδρεΐος Κρήσιος).Упражнения. Просклонять: νόμοςτις,έθος τι;όπόσος, -η, ον.85
Занятие 20 §106. Неслитные глаголы в презенсной системе Презенсная основа может оканчиваться на гласные, диф¬ тонги и согласные. Из конечных гласных основы υи ιпри встрече с соединительными гласными не претерпевает слияния. Образование индикатива, императива, инфинитива и при¬ частия активного и медио-пассивного залогов от презенсной основы объяснены выше (§§ 16, 17, 32, 33, 44). Activum Medium-passivum Coniunctivus Optativus Coniunctivus Optativus S. 1. λύ-ωλύ-οι-μιλύ-ω-μαιλυ-οί-μην2. λύ-η-ςλύ-οι-ςλύ-ηλύ-οι-ο3. λύ-ηλύ-otλύ-η-ταιλύ-οι-τοР1. 1. λύ-ω-μενλύ-οι-μενλυ-ώ-μεθαλυ-οί-μεθα2. λύ-η-τελύ-οι-τελύ-η-σθελύ-οι-σθε3. λύ-ω-σι(ν)λύ-οι-ενλύ-ω-ντανλύ-οι-ντοПризнак конъюнктива (сослагательного наклонения) - долгие тематические гласные: эта и омега. Признак оптатива (желательного наклонения) - йота, сли¬ вающаяся с тематическим гласным омикроном в дифтонг οι.В 1-м лице един. чис. оптатива активного залога окончание μι.В медио-пассивном залоге конъюнктивные формы имеют окончания главных времен, оптативные формы - окончания исторических времен. §107. Основные функции наклонений Индикатив констатирует (изъявляет) факт. Однако сочета¬ ние индикатива исторических времен с частицами είθε,είγάρо, если бы обозначает неисполнимое или не исполненное желание, например: εϊθ’εΐχεςβελτίουςφρέναςо, если бы ты имел лучшие мысли (но ты их не имеешь); είγάρτοΰτοέγίγνετο о, если бы это случилось! Императив выражает повеление или запрещение. Инфинитив иногда называют неопределенным наклоне¬ нием, однако правильнее будет считать его неопределенной 86
формой, обладающей как глагольными функциями (имеет залоги, времена), так и именными (склоняется при помощи артикля, часто выступает в роли подлежащего). Конъюнктив в независимых предложениях может обозна¬ чать сомнение (dubitativus), призыв к совместному действию, часто в сочетании с частицами άγε, φέρε,βουλε(hortativua), запрещение, причем обычно в аористной форме. Примеры дубитативного и гортативного конъюнктива άνδρείως μαχώμεθαυπέρτήςπατρίδαςбудем храбро сражаться за отечество! μήάποκρίνωμαι; не отвечать ли мне? Оптатив выражает желание, например: εϊθεπείθοιοесли бы ты повиновался; ύγιαίνοιτε, ώ φίλοιбудьте здоровы, друзья! Отрицание в индикативе (за исключением индикатива, вы¬ ражающего нереальное желание) ού,в императиве, конъюнк¬ тиве, оптативе (а также в индикативе, выражающем нереальное желание) μή.Поскольку в русском языке нет развитой системы сосла¬ гательного наклонения и совсем отсутствует желательное наклонение, то при переводе греческих конъюнктивных и опта¬ тивных форм приходится использовать как частицу бы, так и слова: пусть, допустим (особ, в 3-м л. множ, чис.), давайте, будем, частицу ка (особ, в 1-м л. множ, чис.), а также повелительную форму (во 2-м л.). Особые значения приобретают наклонения в сочетании с частицей άν (§ 110). В зависимых предложениях конъюнктив и оптатив служат для выражения подчинительной связи по правилу согласования наклонений (§ 112). ’ΕπιστολήΆπίων Έπιμάχω τωπατρίχαίρεινΠρομένπάντωνσύύγιαίνοις καίεΰπράττοις.Ύγιαίνοιεν δέκαίή αδελφήμουκαίό αδελφόςμου.Χάρινέχω τωκυρίωΣαράπιδι,άτι διαβαίνοντάμεειςτηνΙταλίανέσωσεν (спас - аорист). Έν Μισήνοιςκαλώςμοίέστιν. Είσύ(ώ πάτερ,γράφοιςμοιέπιστολήν περίτήςσωτηρίαςσου,ήδοίμην άν (§ Π0).Ηδονήνπαρέχοισοιείκώνμου,ήν σοιπέμπω.Άσπάζου πάνταςτούςφίλουςημών.Ύγιαίνοιτε. 87
ΚύωνκρέαςφέρονσαΚύωνκρέαςέν τωστόματιέχουσα ποταμόνδιέβαινεν.Ήλίου δέλάμποντοςβλέπειέν τώύδατι τήνέαυτής σκιάν.Νομίζουσαούνέτέραν εΐναικύνα,μεΐζονκρέαςφέρονσαν,πρόςαύτήνλέγει«Είθε έχοιμι καίτούτοτόκρέας,δμεΐζονεΐναιφαίνεται.νΑγεδήδιώκωαύτήνκαίάφαρπάζω». Άμ’ έπος, άμ* έργον. Διωκούσηδ’έκπίπτει έκ τούστόματοςτόκρέας,δτεπρόςτούτοχάσκεινσπουδάζει.Ούτωςάμφότερα άποβάλλει, τόμένυπότώνκυμάτωνφερόμενον,τόδέούδέύπάρχον. Καίοίμώζουσαλέγειπρόςέαυτήν «Είθε εΐχοντόύπό τώνκυμάτωνκαταφερόμενονκρέας.‘Αλλάδίκαιαπάσχω,ή τώμείονιούστέργουσαμεΐζονέδίωκον*. 1. Μήμόνονλέγωμεν,άλλά καίπράττωμεν.2. Σωφρόνωςβουλευώμεθα.3. Τίλέγωπρόςτούςσούςλόγους,4. Πότερονμένωμενή πορευώμεθα;5. Είθεοίστρατιώταιεύφυλάττοιεντοιςπόλεις.6. Άνήρ άχάριστος μήνομιζέσθωφίλος.7. Είθεαείτήνάλήθειαν λέγοις,ώ παΐ.8. Βίαςλέγειάτυχή εΐναιτόνάτυχίαν μήφέροντα.9. Οίκλέπταικαίοίπροδόταιάγέσθων είςτόδεσμωττριον.10. ΤώντώνΠερσώντριήρωνπλησιαζουσώνοίΑθηναίοιμόνοιύπέρ τήςέλευθερίας μάχεσθαιπαρεσκευάζοντο.11. *Άμα τήήμέρςχ ήκον αύτόμολοιπαράμεγόιλουβασιλέωςστρατιάς.12. Έκαστος μάλλονάποδέχοιτο δικαίανπενίανή πλούτονάδικον. 13. ΒασιλεύςΜακεδόνωνΦίλιπποςΑθηναίωνβουλήκαίτφδήμωχαίρειν.14. Ψευδόμενοςούδείςλανθάνειπολύνχρόνον15 Ίδιας νόμιζετώνφίλωντοιςσυμφοράς.Упражнения. Проспрягать в презенсной конъюнктиве и оптативе активного и медио-пассивного залогов глагол λέγω.Образовать словарную форму (1-е л. един. чис. praes. ind. act.) от имперфектных форм глаголов: ώμωζον, ϊσχυον, διέβαλλον,περιέβαινον,προέπεμπον(προύπεμπον), ένέβαλλον, συνεβούλευον,έξέφερον. Занятие 21 §108. Слитные глаголы (verba contracts) В так называемых слитных глаголах последние краткие гласные звуки основы α,ε,о сливаются с соединительными гласными, суффиксами, личными окончаниями, ранее испытавшими слияние. 88
Поскольку εινв инфинитиве не заключает в себе первона¬ чального дифтонга, а является результатом слияния ε+ εν,то в слитных глаголах йота в этой форме отсутствует. В един. чис. активного оптатива помимо обычных оконча¬ ний бывают окончания οίην,οίης,οίη.В словаре у слитных глаголов дается неслитная форма для выявления презенсной основы: νικάωпобеждать, κοσμέωукрашать, δηλόωобнаруживать. §109. Слитные глаголы на άω Правила слияния: α+ ε,η= а а + о, ου,ω= ωа + ει,η= а а + οι= φГлаголы на άω обычно отыменные: νίκηпобеда, ν\.κ.6.α>побеждать. Спряжение слитного глагола на άω Activum Indicativua Coniunctivus Praesens Imperfectum S. 1. νικώ(άω) ένίκων (αον) νικώ(άω) 2. νικφς(άεις) ένικας (αες) νικρς(άιχ) 3. νικςι(άει) ένίκα (αε) νικ£(άπ) Pl. 1. νικώμεν(άομεν) ένικώμεν (άομεν) νικώμεν(άωμ«ν) 2. νικάτε(άετε) ένικάτε (άετε) νικάτε(άητε) 3. νΐκώσΐ(ν)(άονσι) ένίκων (αον) νικώσι(ν)(άωνσι) Optativus Imperativus Infinitivus S. 1. νικώην(αοίην), -ώμι νικάν(άεν) 2. νικώης(αοίης), -ως νίκα(αε) За νικώη(αοίη), -ω νικάτω(α^τω) Participium Pl. 1. νικώμεν(άοιμεν) νικών(άων) 2. νικώτε(άοιτε) νικάτε(άετε) νικώσα(aovtja) 3. νικώεν(άοιεν) νικώντων(αόντων) νικών(άον) 89
Medium-passivum Indicativus Coniunctivus Praesens Imperfectum S. 1 > νικώμαι(άομαι) ένικώμην (αόμην) νικώμαί(άοομαι) Р1. 2. vikqc (άη) 3. νικάται(άεται) 1. νικώμεθα(αόμεθα) ένικώ (άσυ) ένικάτο (άετο) ένικώμεθα (άόμεθα) νικφ(άη) νικάται(ά^ται) νικώμεθα(αώμεβα) S. Р1. 2. νικάσθε(άεσ&ε) 3. νικώνται(άονται) Optativus 1. νικώμην(αοίμην) 2. νικώο(άοιο) 3. νικώτο(άοιτο) 1. νικώμεθα(αώμεθα) 2. νικώσθε(άοισβε) 3. νικώVtO(άοιντο) ένικάσθε (άεσ6ε) ένικώντο (άοντο) Imperativus νικώ(άεσο) νικάσθω(αέσΟω) νικάσθε(άεσΟε) νικάσθων(αέσΟων) νικάσθε(άησθε) νικώνται(άωνται) Infinitivus νικάσθαι(άεσθαι) Participium νικώμενος(αόμενος) νίκωμένη(αομένη) νικώμενον(αόμενον) В глаголах ζάωжить, πεινάωголодать, διψάωжаждать, χράωпрорицать, χράομαιпользоваться слияние происходит в η,а не в а, потому что исторически основа в этих глаголах оканчивалась на <эту»: ζης,ζή,ζήναι.§110.Функции частицы άν Частица άν, во многом соответствующая русской частице бы, употребляется с разными наклонениями и отглагольными частями речи. а) индикатив исторического времени с άν выражает противоположность действительности (casus irrealis): έλεγον άν я говорил бы (но я не говорю); б) конъюнктив с άν выражает будущее действие (casus futuralis) или обобщение (casus iterativus): δστιςάν λέγηвсякий, кто будет говорить, кто бы ни говорил; в) оптатив с άν выражает возможность (casus potentialis): λέγοιμιάν я мог бы сказать; г) инфинитив или причастие с άν выражает возможность или противоположность действительности: λέγωνάν тот, кто мог бы говорить, λέγεινάν μεя мог бы говорить, я говорил бы. 90
ΠερίΝιόβηςΝιόβη,Διόςέγγόνη, Άμφίονος τούτώνΘηβαίωνβασιλέωςγυνή,υιούςμένέπτά, θυγατέραςδ’ϊσας έχουσα, ειςύβριν ήκεν. Όρώσα οΰνθηβαίας,τηνΛητώθυσίαιςκαίεύχαΐςτιμώσας,ήρώτα, τίναθεώντιμώεν.Εκείναιμένδήέλεγον «Τήν Λητώτιμώμενκαίτώπαΐδε(dualis) Απόλλωνακαί~Αρτεμιν> Ή δέΝιόβηέβόα* «Τήν Λητώμήτιμάτε,ώ γυναίκεςκαίπαρθένοιθηβαΐαι.Είδέτολμώτετιμάναυτήν,τιμωρίανύπομένοιτ’ άν εγώγάρκαίεύγενείςκέκείνην νικώκαίπολύπλείουςέχω παιδας.>Αίμένθηβαΐαι,*άκούσασαι ταύτα,ούκέτόλμων τηΛητοίθύειν.Ή δέΛητώ,*άκούσασα τήνύβριν Νιόβης,κελεύειΆπόλλω καί“ΑρτεμινπάνταςτούςπαΐδαςΝιόβηςκατατοξεύειν.ΟίμένοΰνΝιόβηςπαΐδεςύπ’ ’ΑπόλλωνοςκαίΆρτέμιδος *έτελεύτησαν. αυτήδέή Νιόβηπέτραγίγνεται,ή καίνυνδακρύει.♦άκούσασαι, άκούσασα, έτελεύτησαν - формы аориста, прошедшее время совершенного вида (§ 120) ’ΑποφθέγματαΔιονυσίουκόλαξτιςβλέπωντόντύραννονμετάτινωνφίλωνγελώντα(απείχε δ’άπ’ αυτώντοσοΰτον,ώστε μήάκούειν) καίαύτόςέγέλα. Έρωτώντος δέτούΔιονυσίου,διάτίούκάκούων τώνλεγομένωνγελρ,έλεγεν «Ύμΐν πιστεύωτάλεγάμεναγελοίαείναι>. Διογένης,όδυρομένου τίνοςέπεί έπί ξένηςέμελλε τελευτάν,έλεγεν «Τί όδύρη, ώ μάταιε,πανταχόθενγάρή οδόςέστιν ή αυτήειςνΑιδου>.Δημάρατος,άνθρώπου τίνοςποντροΰκόπτοντοςαύτόνάκαίροις έρωτήμασιν, καίτόδεπολλάκιςέρωτώντος τίςάριστος εϊη(§ 112) Σπαρτιατών,έλεγεν <Ός σοιάνομοιότατος>. 1. ΟίΣπαρτιάταιέτίμων μάλιστατούςνικώνταςκαίτούςύπέρ τηςπατρίδοςέν μάχητελευτώντας.2. 'Ως "Ομτρος λέγει,Νέστωρπάντωντών’Αχαιώνμάλισταύπ’ Άγαμέμνονος διάτήνγνώμηνκαίτόγήραςέτιμάτο. 3. Εϊθεπάντεςοίδιδάσκαλοιύπό τώνμαθητώνκατ’αξίαντιμώντο.4. Πολλοίτάπροτώνποδώνούχόρώσιν. 5. Οέλέφας τώμυκτήριχρηταιώσπερ χειρί.6. Φίλουςμήταχύκτώ.7. ΛέγουσιτούςΣυβαρίταςπολυτελέσιχρησθαιτραπέζαις.8. Οίπολέμιοι,δόραταέχοντες παχέακαίμακρά,όσα άνήρ άν φέροιμόλις,τούτοιςέπειρώντο άμύνεσθαυ 9. 'Οπόσα φάρμακαούκίάται, σίδηροςίάται, όπόσα σίδηροςούκίάται, πυρίάται όπόσα πυρούκίάται, ταύταχρήνομίζεινάνίατα (Ιπποκράτης). 10. Τίςάν ώετο ταύταγίγνεσθαι;11. Τίςούκάν θαυμάζοι91
τηντώνΣπαρτιατώνάνδρείαν, 12. Ώς άν βούληταςπάνταγίγνεται.13. Ό τιάν πράττρς,τούτωνώς κάλλιστακαίπροθυμόταταφρόντιζε.14. Πώςάν τιςτολμώηέρ'ιζειν ύμΐν; 15. Ώς αισχρόνεύζήνέν πονηροΐςήθεσιν. 16. 'Pgov έρωταν ή άποκρίνεσθαυ, 17. Μήέζαπατώμεν ήμάς αύτούς.Упражнения. Проспрягать во всех формах презенсной системы глагол τιμάω.Определить следующие формы (в скобках указано количество одинаковых форм с разными значениями): άγαπώ (3), άγαπα (4), άγαπώντων (2), άγαπώσι (3), ήγάπων, άγαπών, άγαπώη. Занятие 22 §111. Слитные глаголы на -έω Правила слияния: ε+ ε= ειε+ η(η)= η(η)ε+ ει—ειε+ ο= ουε+ ω= ωε+ οι= οιСпряжение слитного глагола на -έω Activum Indicativus Coniunctivus Praesens Imperfectum S. 1. κοσμώ(έω) έκόσμουν (εον) κοσμώ(έω) 2. κοσμείς(έεις) έκόσμεις (εες) κοσμάς(έης) 3. κοσμεί(έει) έκόσμει (εε) κοσμή(έη) Pl. 1. κοσμούμεν(έομεν) έκοσμοΰμεν (έομεν) κοσμώμεν(έωμεν) 2. κοσμείτε(έετε) έκοσμεΐτε (έετε) κοσμήτε(έητε) 3. κοσμοΰσι(ν)(έονσι)έκόσμουν (εον) κοσμώσΐ(ν)(έωνσι) Optativus Imperativus Infinitivus S. 1. κοσμοίην(εοίην), -οΐμι κοσμεΐν(έεν) 2. κοσμοίης(εοίης), -οΐς κόσμει(εε) 3. κοσμοίη(εοίη), -οΐ κοσμείτω(εέκο) Paz^icipium Pl. 1. κοσμοΐμεν(έοιμεν) κοσμών(έων) 2. κοσμοΐτε(έοιτε) κοσμείτε(έετε) κοσμούσα(tovxja) 3. κοσμοΐεν(έοιεν) κοσμούντων(εόντων) κοσμούν(έον) 92
Medium-passivum Indicativus Coniunctivus Praesens S. 1. κοσμούμαι(έομαι) 2. к οσμή(έη) 3. κοσμείται(έεται) Imperfectum έκοσμούμην (εόμην) έκοσμοΰ (έεσο) έκοσμεΐτο (έετο) κοσμώμαι(έωμαι) κοσμη(έη) κοσμήται(έτραι) Ρ1.1.κοσμούμεθα(εόμεθα) έκοσμούμεθα (εόμεθα) κοσμώμεθα(εώμεθα) 2. κοσμεΐσθε(έεσθε) 3. κοσμούνται(έονται) Optativus S. 1. κοσμοιμην(εοίμην) 2.κοσμοΐο (έοω) 3.κοσμοΐτο (έοιτο) PL 1. κοσμοίμεθα(εοίμεθα) 2. κοσμοΐσθε(έοισθε) β.κοσμοΐντο(έοιντο) έκοσμεΐσθε (έεσθε) έκοσμοΰντο (έοντο) Imperativus ΚΟσμοΰ(έεσο) κοσμείσθω(εέσθω) κοσμεΐσθε(έεσθε) κοσμείσθων(εέσθων) κοσμήσθε(έησθε) κοσμώνται(έωνται) Infinitivus κοσμεΐσθαι(έεσθαν) Participium κοσμούμενος(εόμενος) κοσμουμένη(εομένη) κοσμούμενον(εόμζνον) В односложных глагольных основах на εслияние происходит только в ει.Остальные формы неслитные. Например: πλέωплыву. Так же спрягается глагол δέομαιнуждаюсь, прошу, безлично δειнужно; но глагол δέωсвязываю претерпевает слияние во всех формах: δω,δεις,δει,δοΰμεν.,.;но πλέω,πλεΐς...πλέομεν.§112. Последовательность (согласование) наклонений Выше (§ 15) было объяснено, что все шесть времен гречес¬ кого глагола делятся на главные и исторические времена. Следует добавить, что конъюнктив и императив считаются главными формами (независимо от их времени), а оптатив и praesens historicum (§ 16) историческими. Правило последовательности (согласования) наклонений в общем сводится к следующему: если глагол-сказуемое в управляющем предложении употреблен в главном времени, то глагол в придаточном предложении ставится в конъюнктиве; если в управляющем предложении историческое время, то в придаточном вместо индикатива или конъюнктива может быть употреблен оптатив. Это правило, называемое 93
по-латыни consecutio modorum, наиболее полно применяется в целевых предложениях и в дополнительных, зависящих от глаголов, выражающих боязнь (§§ 113, 122). §113. Дополнительные предложения В дополнительных предложениях, зависящих от глаголов, выражающих боязнь, применяется правило последовательности наклонений: конъюнктив после главных времен, оптатив - после исторических. Союз μήчто, чтобы не обозначает нечто нежелаемое, союз μήούчто не - нечто желаемое: φοβούμαι,μήτιπάσχηςбоюсь, как бы ты чего не потерпел; έφοβούμην, μήτιπάσχοιςя боялся, как бы ты чего не потерпел. Дополнительные предложения, зависящие от глаголов, выражающих чувства, душевные аффекты, говорение, вводятся союзами δτι,ώς что, чтобы. В таких предложениях после главных времен употребляется индикатив, который после исторических времен может переходить в оптатив. Например: οίστρατηγοίέθαύμαζον, δτιΚύροςούτεάλλον πέμποι,ούτεαύτόςφαίνοιτοстратеги удивлялись, что Кир никого другого не посылает, ни сам не появляется. Как говорилось выше (§§ 38, 45), в зависимости от глаголов со значением говорить могут быть употреблены инфинитивные обороты, а в зависимости от глаголов, выражающих чувства и душевные аффекты, - accusativus cum participio. ΠερίΆχιλλέως Πενθεσ'ιλεια,ή τών’Αμαζόνωνβασίλεια,"Αρεως μένθυγάτηρ,θρατταδέτόγένος,τοΐςΤρωσίέν τωπρος’Αχαιούςπολεμώβοηθεΐ,άλλα κτείνειαύτήνάριστεύουσαν Άχιλλεύς, οίδέΤρώεςεύπρεπώςαύτήνθάπτουσιν.Ό δέΆχιλλεύς καίΘερσίτηναναιρεί,λοιδορούμενοςπρόςαύτούκαίόνειδιζόμενος ώς τήςΠενθεσιλείαςέρών καίέκ τούτουστάσιςγίγνεταιτοΐςΆχαιοΐς περίτούΘερσίτουφόνου.Μετάδέταύταό Άχιλλεύς είςΛέσβονπλεΐκαίθύωνΆπόλλωνι καίΆρτέμιδι καίΛητοίκαθαίρεταιτοΰφόνουύπ’ Όδυσσέως. ΠερίΓαλακτοφάγωνΓαλακτοφάγοι,Σκυθικόνέθνος, οικίαςούκέχουσιν, ώσπερ καίοίπλεΐστοιΣκυθώντροφήνδ’έχουσι γάλαμόνονϊππειον, έξ ούτυρόν94
ποιούνи .. < «ιΐΐιουσιν διάτούτοείσικαίδυσμαχότατοι,συνέαυτοϊς πανταχου। ιμτροφήνέχοντες. Είσίδέκαίδικαιότατοι’παράτούτοιςούδειι,<Λ»ι· φθόνωνέστιν ούτεμισώνούτεφοβούμενοςδιάτήντούβίουκοινότητακαίδικαιοσύνην.Μάχιμοιδ’ούχήττον αύτώναίγυναικις.ή οίάνδρες καίσυμπολεμοΰσιναύτοΐς(Στοβαίος). I Μασσαγέταικατοικοΰσινοίμένόρη, οίδέπεδία»οίδέέλη. 2. Πάνταρείκαίούδένμένει('Ηράκλειτος). 3. Ελέφανταέκ μυίαςποιείς4. 'Ον γάρθεοίφιλούσιν,αποθνήσκεινέος.5. Όρφεύς αδωνέκίνει λίθουςκαίδένδρα.6. "Απαντα τάζητούμεναεύρίσκεται.7. Τίςούκάν φιλοίητούςέαυτοΰ γονέας;8. Αίτέχναιτήνφύσινμιμούνται.9. Μίμουτάσεμνά,μήκακούςμίμουτρόπους.10, Οί’Αθηναίοιπολιορκούμενοικατάγηνκαίκατάθάλαττανήπόρουν, τίχρήποιεΐνούτενεώνούτεσυμμάχωναύτοίςδντων(§ 125) ούτεσίτου.11. Ά ψέγομενημείς,ταύταμήμιμώμεθα.12. Κυβερνήτουνοσοΰντοςδλοντόπλοΐονκινδυνεύει.13. ΟίΣπαρτιάταιφοβούμενοι,μήοίπολιταιύπό τώνξένωνδιαφθείροιντο,ξενηλασίαςέποιούντο. 14. ΠαράτοΐςΈλλησιν οίτήςπατρίδαςεύεργέταιέν πρυτανείωέσιτούντο. 15. Έλεγον πολλοί,δτιπαντόςάξια λέγοιΣκύθης.16. Ό στρατηγόςλέγει,ότι δειμάχεσθαι.17. Φοβούμαι,μήνοσής·όρώ σεγάράθυμοΰντα. 18. Άπορούμεν, τίποιώμεν.19. Κύροςέν φόβωήν, μήούμάχοιτοβασιλεύς.20. Κλέαρχοςέπολέμει τοΐςθρφεξίτοΐςύπέρ Ελλήσποντονοίκοΰσικαίώφέλει τούς"Ελληνας. 21. Ξενοφών’Αττικήμέλιτταέκαλεΐτο. 22. ’Οργήφιλοΰντοςμικρόνισχύειχρόνον.Упражнения. Проспрягать во всех формах презенсной системы глагол ποιέω.Определить части речи и их формы: φιλούσι(2), φίλων,φιλών,φιλεΐσθε(2), φιλούντων(2), εύτυχής,εύτυχής,ευτυχείς(2), φόβου,φοβού,φθονώ,φθονώ(2). Занятие 23 §114. Слитные глаголы на όω Правила слияния: ο-Ηε^ουо ψηωо 4- ει,η~ οιο-Η о —ουо + ω-’ ωο-Η οι= οιГлаголы на όω обычно отыменные: δήλοςявный, δηλόωобнаруживать. 96
Спряжение слитного глагола на сна Activum Indicativus Coniunctivus Ргаеаепэ S. 1. δηλώ(όω) 2. δηλοΐς(όεις) 3. δηλοΐ(όει) Pl. 1. δηλοΰμεν(όομεν) 2. δηλοΰχε(άετε) 3. δηλθΰσι(ν)(οονσι) Imperfectum έδήλουν (οον) έδήλους (οες) έδήλου (οε) έδηλοΰμεν (όομεν) έδηλοΰχε (άετε) έδήλουν (οον) δηλώ(όω) δηλοΐς(όης) δηλοΐ(όη) δηλώμεν(όωμεν) δηλώτε(όπτε) δηλώσι(ν)(όωνσι) Optativus S. 1. δηλοίην(οοίην), οΐμι2. δηλοίης(οοίης), οΐς3. δηλοίη(οοίη), οΐPl. 1. δηλοΐμεν(άοιμεν) 2. δηλοΐχε(όοιτε) 3. δηλοΐεν(όοιεν) Imperativus Infinitivus δηλοΰν(όεν) δήλου(οε) δηλούχω(θέτω) Participium δηλών(όων) δηλοΰτε(όετε) δηλοΰσα(όοντ)α) δηλούντων(οόντων) δηλοΰν(όον) Medium-passivum Indicativus Coniunctivus Praesens S. 1. δηλοΰμαι(όομαι) 2. δηλοΐ(όη) 3. δηλοΰχαι(όεται) Pl. 1. δηλούμεθα(οόμεθα) 2. δηλοΰσθε(όεσθε) 3. δηλοΰνχαι(όονται) Imperfectum έδηλούμην (οόμην) έδηλοΰ (6ου) έδηλοΰτο (6ετο) έδηλούμεθα (οόμεθα) έδηλοΰσθε (όεσΟε) έδηλοΰ νχο(όοντο) δηλώμαι(όωμαι) δηλοΐ(όπ) δηλώται(όηται) δηλώμεθα(οόμεθα) δηλώσθε(όησβε) δηλώνται(όωνται) Optativus S. 1. δηλοίμην(οοίμην) 2. δηλοΐο(όοιο) 3. δηλοΐτο(όοιτο) Ρ1.1.δηλοίμεθα(οοίμεθα) 2. δηλοΐσθε(όοισβε) 3. δηλοΐνχο(6οιντο) Imperativus δηλοΰ(όεσο) δηλοΰσθω(οέσβω) δηλοΰσθε(όεσβε) δηλούσθων(οέσβων) Infinitivus δηλοΰσθαι(όεσθαι) Participium δηλούμενος(οόμενος) δηλουμένη(οομένη) δηλούμενον(οόμενον) 96
$ 115. Вопросительные предложения 1. Прямой вопрос. Одночленные прямые вопросы вводятся вопросительными местоимениями, наречиями, а также частицами: άρα, ή ли, ού,άρ’ ού,ούκοΰνне... ли. разве... не (предполагается положительный ответ), μή,άρα μή,μών(= μήουν)неужели, разве (предполагается отрицательный ответ). Двучленные прямые вопросы вводятся частицами πότερον...ή ли... или. В прямых вопросах в зависимости от общего смысла употреб- л я юте я как индикатив, так и конъюнктив и оптатив. Например: τίποιώ,ποΐφεύγω;άρ’ αληθέςτούτοέστιν; ούκαληθέςτοΰτόέστιν; μήαληθέςτούτοέστιν; πότεροναληθέςτουτόέστιν что мне делать, куда бежать? правда ли это? разве это неправда? разве это правда? , ή ού;правда это или нет? 2. Косвенный вопрос. Косвенные вопросы вводятся вопросительными и неопреде¬ ленно-вопросительными местоимениями, наречиями, а также час¬ тицами: είли, πότερον(εί, άρα)... ή ли... или, εϊτε...εϊτεили... или. Если сказуемое управляющего предложения употреблено в главном времени, то в косвенном вопросе удерживается такое наклонение, какое было бы, если бы вопрос был прямым, т. е. индикатив или конъюнктив (реже оптатив); после исторических времен может быть оптатив. Например: έρωτα, τίποιήон спрашивает, что ему делать; ηρώτα,τίποιεί(ποιοίη) он спрашивал, что ему делать; έρωτα, είαληθέςέστι τούτο,ή ψευδέςон спрашивает, правда это или ложь. Περίτώνέφόρων Οίέν τήΣπάρτηέφοροι έκαλοΰντο απότούέφοράν πάνταεΐχονδέμεγάληνδύναμινέζημίουν γάρτόνάδικούντα καίτόνπαρανομοΰντάτι.ΟίγάρΣπαρτιάταιούμόνοντούςανδρείουςκαίέσθλούς πολίταςμεγίστωντιμώνήξίουν, άλλα καίτούςκακούςίσχυρώς έκόλαζον, Ικανοίδέκαίήσαν ζημιούντούςβασιλέαςάδικούντας καί,ώς έν τοΐςάγώσιν οίέπιστάται, αύτίκαέζημίουν, 97
είτιναόρφεν παρανομούντάτιτούςδ'άρχοντας κακόντιδρώνταςόρώντες ούκεϊωνάρχειν αύτούς,άλλ’ αύτίκατήςαρχήςέπαυον. Έφεώρων δέκαίτόνβασιλέαειςπόλεμονστρατευόμενονδύογάρέφορον μετ’αύτοΰέπορεύοντο. ΤέττιξκαίμύρμηκεςΧειμώνοςώρςχ τέττιξάπορων πρόςτούςμύρμηκαςήκε καίήξίου αύτούςτροφήν.Οίδέμύρμηκεςάγανακτούντες έρωτώσιν «Διά τίθέρουςούσυνήγεςτροφήν;> Ό δέτέττιξ*«Τότε ήδον μουσικώς«. Οίδέγελώντες«Άλλ’ είθέρουςηϋλεις,χειμώνοςόρχοΰ». Ούτωνεότης,πονεινούκέθέλουσα, παράτόγήραςκακοπραγεΐ.ΠερίτούστεφάνουΟίμέντάΟλύμπιανικώντεςέλαίςχ έστεφανούντο, οίδέ"Ισθμια πίτυϊ,οίδέτάΠύθιαδάφνη,οίδέτάΝέμειαελαία.Πάντεςδ’έζήλουν τούςέν τοΐςάγώσι στεφανουμένους*τόμένγάρόνομα τουνικώντοςκαίτούπατρόςκαίτήςπατρίδοςαύτούύπό κήρυκοςάνηγορεύετο. Απόδέτούστάδιοννικώντοςή ’Ολυμπίάςέκαλεΐτο* έν δέτοΐςδείπνοιςποιηταίτήννίκηνκαίτάςτούστεφανουμένουάρετάς έπήνουν καίθέμιςήν τώνικώντιέν Όλυμπίςχ άνδριάντα άνορθούν οίκοιδέοίνικώντεςμάλισταύπό τώνπολιτώνέτιμώντο. 1. Οίστωϊκοίτούςμένφιλοσόφουςόμοιοΰσι τοΐςίατροΐς, τήνδέφιλοσοφίαντήιατρική.2. *Ων τήνδόξανζηλοΐς,τούτωνμιμούκαίπράξεις.3. Ζηλούτετούςκρείττους,άλλά μήφθονείτεαύτοΐς.4 ΠαράτοΐςΈλλησι θέμιςήν δούλουςμαστιγούν.5. Ό τούανθρώπουτρόποςμάλισταδηλοΐτοάν ούκέκ τώνλόγων,άλλά έκ τώνέργων 6. Τίςούκάν άξιοίη έν ειρήνηβιοΰν;7. Τυφλοΰταιγάρπερίφιλούμενονό φιλών.8. ΟίΛακεδαιμόνιοιπρέσβειςτούς‘Αθηναίουςήξίουν θεμιστοκλέαώς προδότηνζημιοΰσθαι.9. Ή Σαπφώμάλιστατούβόδουέρα καίάεί στέφανοιαύτόέγκωμίω, καλήνπαρθένονέκείνω όμοιούσα. 10. Όδυσσεύς βόπαλονάποξύνει καίπυροΐ,συνώ τόνΚύκλωπακοιμώμενονέκτυφλοΐ. 11. ^Αρα νοσεί;άρ’ ούνοσεί;άρα μήνοσεί;12. Ήρώτων αύτόν,τίέν νώέχοι. 13. Κροΐσοςένετέλλετο έπειρωτάν τάχρηστήρια,είστρατεύηταιέπί Πέρσας.14. Δέομαιύμών τούτωτόννούνπροσέχειν,είδίκαιαλέγωή μή.15. Ή μήτηρήρώτα τόνυιόν,πότερονβούλοιτοέσθίειν ή ού.16. ^Αγις 98
ό βασιλεύςέλεγε τούςΛακεδαιμονίουςμήέρωταν, όπόσοι είσίν,αλλάπούείσινοίπολέμιοι.17. Ό χρόνοςπάνταδηλοΐ.Упражнения. Проспрягать во всех формах презенсной системы глагол άξιόω. Определить части речи и их формы: στέφανοι(5), στέφανοι,στεφάνών(2), στεφάνων,στεφανούσι(2), δούλοις,δουλοΐς(2), δουλώ(2), δούλω,θανάτου(2). Занятие 24 $ 116. Futurum I activi и medii Признаком futurum I является суффикс σ,прибавляемый к презенсной основе. Окончания и соединительные гласные те же, что и в презенсной системе. Футуральные конъюнктив и императив отсутствуют. Будущее время страдательного залога по формам не совпадает с будущим медиального залога. Activum Medium Indicativus Optativus Indicativus Optativus S. 1. λύ-σ-ωλύ-σ-οι-μιλύ-σ-ο-μαιλυ-σοί-μην2. λύ-σ-ειςλύ-σ-οι-ςλύ-σ-ηλύ-σ-οι-ο3. λύ-σ-ειλύ-σ-οιλύ-σ-ε-ταιλύ·σ-οι-τοPl. 1. λύ-σ-ο-μενλύ-σ-οι-μενλυ-σ-ό-μεθαλυ-σ-οί-μεθα2. λύ-σ-ε-τελύ-σ-οι-τελύ-σ-ε-σθελύ-σ-οι-σθε3. λύ-σ-ουσν(ν)λύ-σ-οι-ενλύ-σ-ο-νταιλύ-σ-οι-ντοInfinitivus Participium Infinitivus Participium λύ-σ-εινλύ-σ-ωνλύ-σ-ε-σθαιλυ-σ-ό-μενοςλύ-σ-ουσαλυ-σ-ο-μένηλΰ-σ-ονλυ-σ-ό-μενονв слитных глаголах последний краткий гласный звук основы перед сигмой удлиняется: a purum в αдолгое, αimpurum в η,εв η,о в ω:θηράωохотиться - θηράσω,έάω позволять - έάσω, νικάωпобеждать - νικήσω,κοσμέωукрашать - κοσμήσω,δηλόωобнаруживать - δηλώσω.У некоторых слитных глаголов удлинения конечной глас¬ ной основы не происходит, т. к. эта основа исторически оканчивалась не на гласный, а на сигму, например: γελάωсмеяться - γελάσω,καλέωзвать - καλέσω.99
Перечень подобных глаголов см. в Грамматическом справочнике. В глагольных основах, оканчивающихся на взрывные зву¬ ки, при соединении с сигмой происходят те же фонетические процессы, что в существительных и прилагательных III склоне¬ ния при образовании сигматического номинатива (§§ 36, 37, 40). Губные (β, η,<р) + σ= ψ: αμείβωменять - αμείψω,βλέπωсмотреть - βλέψω,γράφωписать - γράψω.Заднеязычные (γ, к, χ)+ σ= ξ: λέγωговорить - λέξω,διώκωпреследовать - διώξω,άρχω начинать - αρΐ,ω.Переднеязычные (δ, τ,θ)ассимилируются с σ,а группа σσупрощается: ψεύδωлгать - ψεύσω,πείθωубеждать πείσω,άνύτω совершать - άνυσω, γυμνάζωупражнять - γυμνάσω.Сочетания νδ,ντ,νθперед сигмой выпадают, вызывал заменительное растяжение корневого гласного звука: σπένδωвозливать - σπείσω.О фонетических изменениях в основах на сонорные см. §186 §117.Futurum на εσ/σεУ глаголов с основами на сонорные (§ 136) будущее врем л образуется при помощи суффикса -εσ. При этом σмежду гласными исчезает, а гласные сливаются (♦φαν-εσ-ωχραν-ε <о χρανώ).У глаголов на -ιζω, имеющих в основе более двух слогов, образуется так называемое аттическое будущее времл (fut. atticum). В данном случае используется суффикс -σε. В результате группа согласных упрощается и в конечном итоге совсем исчезает, а гласные сливаются (*νομιδ-σε-ω>*νομισσέω >νομισέω>νομιέω>νομιώ). У некоторых глаголов образуется так называемое доричес¬ кое будущее, представляющее собой комбинацию сигматиэма и слияния: φεύγωбежать - φευξούμαι(из φευγ-σέ-ομαι),πλέωплыть - πλευσούμαι,πνέωдышать - πνευσοΰμαι,πίπτωпадать - πεσοΰμαι(§ 140). Появление дифтонга ευв будущем времени объясняется тем, что исторически основа этих глаголов 100
оканчивалась на дигамму. С дорическим будущим сосуществует обыкновенное, сигматическое, например: φεύξομαι,πλεύσομαι,πνεύσομαι.Ряд глаголов (в том числе вышеуказанные) вместо формы действительного залога имеет в будущем времени форму медиального залога. §118. Значение futurum Indicativus fut. соответствует русскому будущему времени несовершенного и совершенного видов: λύσωя развяжу (освобожу ), я буду развязывать (освобождать). Infinitivus fut. употребляется в зависимости от глаголов со значениями надеяться, клясться, обещать, намереваться, а также в инфинитивных оборотах. Например: ματαίωςήλπίζοντο οίπολέμιοικαταλύσειντήντοΰδήμουαρχήνнапрасно надеялись враги сокрушить власть народа·, ό στρατηγόςήλπιζε τόέαυτοΰ στράτευμανικήσεινстратег надеялся, что его войско победит. Optativus fut. употребляется в косвенном вопросе и в косвенной речи (§ 115). Participium fut. (часто с частицей ώς) обозначает цель при глаголах, выражающих движение, а также применяется в обороте accusativus cum participio. Например: ήξω ώς άπάξων υμάςειςΕλλάδαя приду, чтобы отвести вас в Элладу. §119. Дополнительные предложения, зависящие от глаголов, выражающих заботу В дополнительных предложениях, зависящих от глаголов, выражающих заботу и стремление, употребляется союз όπως (όπως μή)с indicativus futuri. Например: φρόντιζε,όπως μηδέναισχρόνπράξειςсмотри, чтобы (старайся) не (с)делать ничего постыдного. Глагол заботы может как таковой отсутствовать и только подразумеваться, например: (δρα), δπωςπάντατάληθήλέξεις(смотри), чтобы сказать всю правду. ΠερίτήςτοΰΚροίσουπαρασκευήςΚροΐσος,ό τώνΛυδώντύραννος,τοΐςπερίαύτόν·«Κΰρος, - έφη, - ό τώνΠερσώνδεσπότης,τήέμή άρχή έπιβουλεύει διόέπ' αύτόν101
στρατευσόμεθα,είό θεόςό έν Δελφοΐςσυμβουλεύσειστρατεύειν».Πέμπειδ’ειςΔελφούςάγγέλους ώς μαντευσομένουςπερίτηςστρατείας.Κροισοςμένέπυνθάνετο* 4^ Αρακαταλύσω^ήν τώνΠερσώνάρχήν;» Τόδέμαντεΐονήν «Εί στρατεύσειςέπί τούςΠέρσας,μεγάληναρχήνκαταλύσεις».Ενταύθαό Κροισοςπαρεσκευάζετοστρατεύεσθαιέπί τούςΠέρσαςήλπιζε γάρτήντούΚύρουάρχήν καταλύσειν.Ηρακλήςάπορεΐται Ηρακλής»έπεί έκ παίδωνειςήβην ώρμάτο, έν ή οίνέοιδηλούσιν.εϊτετήνδίάρετής οδόντρέφονταιέπί τόνβίον,εϊτετήνδιάκακίας,έν απορίαήν. Λογιζομένωδ’αύτώπροσέρχεταιτιςγυνήκαίλέγειτοιάδε*<^Ω Ήράκλεις, τίμέλλειςποιήσειν;ποιανόδόν έπί τόνβίοντρέψη;"Εγωγε τήνήδίστην τεκαί^στην οδόνάξω σεκαίτώνμέντερπνώνπάντασοιύπάρξει, τώνδέχαλεπώνπάνταάπό σουάπείρξι·» πρώτονμένγάρτώνπολέμωνκαίπραγμάτωναμελήσεις,άλλά τούτηομόνονέπιμελήση, όπως πλείσταιςταίςήδοναις χρήση.Εύωχήσιι.έάν πεινής,τάήδιστα βρώματα,έλξεις άμυστί, έάν διψής.τούςγλυκυτάτουςοίνους."Εγωγε καίέπιμελήσομαι, δπωςήδιστα άναπαύσεις, καίπαρασκευάσω,δπωςπάνταάπονώτατα καρπώσιιςΟίέμοί φίλοικαλούσίμεΕύδαιμονίαν».Ηρακλήςδέτήντώνπόν<ονόδόν εϊλετο(избрал для себя). 1. Τίςποτέτάάστρα αριθμήσει;2. Νύνμένάναγιγνώσκομεν. ύστερον δέγράψομεν.3. ’Αγαθοίπολΐταιτήνπόλινμάλλονσώσουσιν,ή ισχύειτείχη.4. Τίπρόςταύταλέξεις;5. Μιλτιάδηςέν τώπροτήςέν ΜαραΟωνιμάχηςλόγωέλεγεν, δτιοίβάρβαροιπάνταςτούςΑθηναίουςειςτήνΑσίανάπάξοιεν. 6. Κύροςέλεγε τάδε«Έγώ μέν,ώ άνδρες, ήδη ύμας έπαινώ, δπωςδέκαίύμεΐς έμέ έπαινέσετε. έμοί μελήσει».7. Μήέλπιζι τωχρόνωκακόνέργον άποκρύψεσθαυ 8. ΟίΑθηναίοιθεοπρόπουςέπεμπον ειςΔελφούςμαντευσομένους.9. Πλάτωνήκεν ειςΣικελίανθεασόμενοςτούςκρατήραςτούςέν τηΑϊτνη.10. Ξέρξηςάναρίθμους στρατιώταςπαρεσκευάζετο,ώς δουλωσόμενοςτήνΕύρώπην.11. Τόνέν τήμάχηθάνατονούδείςφευξεΐταιτηφυγή.12. Τήνσεαυτοΰπόλινπλουτίζωνσεαυτόνπλουτίζεις.13. Ό σοφόςέπ’ άτυχία άλλων ά^θρώπων οΰγελάσεται.14. Οΰτοιοίέμποροι ναύνκτήσονται,ή ειςτήνπατρίδαάποπλευσούνται. 15. Οίστρατιώταιέλεγον «Έπί "Ισσαν πλευσούμεθατιμωρησόμενοιτούςπολεμίους.»16. Ό στρατηγόςέλεγεν. δτισπείσοιτοσπονδάςπρόςτούςπολεμίους.17. Πώςσεπείσω;102
18. Πλησίονήδη ήν ό σταθμός,ένθα έμελλε καταλύσειν.19. Λέξωκαίούκάποκρύψομαι. Упражнения. Проспрягать во всех формах будущего вре¬ мени действительного и медиального залогов глагол παιδεύω.Образовать форму 1-го л. ед. числа futuri indicative activi от глаголов: δράω,τιμάω,ποιέω,στεφανόω,τρίβω»τρέπω,στρέφω,ελέγχω,πλέκω,αδω,πέρθω,κομίζω,θαυμάζω.Занятие 25 §120. Aoristu3 I activi и medii Признак Ι-го,так называемого сигматического аориста действительного и медиального залогов - суффикс σα.В индикативе, поскольку аорист - историческое время, имеется приращение; в конъюнктиве - долгие соединительные гласные, в оптативе - суффикс αι.Следует обратить внимание на сход¬ ство трех форм (при различии в ударениях): активных оптатива и инфинитива и медиального императива (αι). Imperativus Indicativus Activum Coniunctivus Optativus S. 1. έ-λυ-σα 2. έ-λυ σας λύ-σ-ωλύ-σ-αι-μιλύ-σ-η-ςλύ-σ-αι-ς(ειας) λΰ-σ-ον3. έ-λυ-σε(ν) λύ-σ-ηλύ-σ-αι(ειε(ν)) λυ-σά-τωΡ1.1.έ-λύ-σα μεν2. έ-λύ-σα-τε λύ-σ-ω-μενλύ-σ-αι-μενλύ-σ-η-τελύ-σ-αι-τελύ-σα-τε3. έ-λυ-σα-ν λύ-σ-ω-σι(ν)λύσ-αι-εν(ειαν) λυ-σά-ντωνInfinitivus λυ-σαιParticipium λύ-σα-ς,λύ-σα-<(τωσαν) ία, λύ-σα-νIndicativus Medium Coniunctivus Optativus Imperativus S. 1. έ-λυ σάμην2. έ-λύ-σω λύ-σ·ω-μαιλυ-σ-αί-μηνλύ-σ-ηλύ-σ-αι-ολύ-σ-αι3. έ-λύ σα-τολύ-σ-η-ταιλύ-σ-αι-τολυ-σά-σθωΡ1.1.έ-λυ-σά-μεθα λυ-σ-ώ-μεθαλυ-σ-αί-μεθα2. έ-λύ-σα-σθε λύ-σ-η-σθελύ-σ-αι-σθελύ-σα-σθε3. έ-λύ-σα-ντο λύ-σ-ω- νταιλύ- σ- αι- ντολυ-σά-σθων(σθωσαν) Infinitivus λύ-σα-σθαιParticipium λυ-σά-μενος,-μένη, -μενον 103
При встрече с сигмой аористного суффикса конечные звуки глагольной основы претерпевают те же фонетические измене¬ ния, что и при образовании форм будущего времени (§ 116): θηράω- έθήρασα, έάω - είασα,νικάω- ένίκησα, κοσμέω- έκόσμησα, δηλόω- έδήλωσα, (γελάω —έγέλασα, καλέω- έκάλεσα), αμείβω- ήμειψα, βλέπω- έβλεψα, γράφω- έγραψα, λέγω- έλεξα, διώκω- έδιωξα, άρχω - τρξα,ψεύδω- έψευσα, πείθω- έπεισα, άνυτω - ήνυσα, γυμνάζω- έγύμνασα, σπένδω- έσπεισα. О фонетических изменениях в основах на сонорные см. §136. §121. Значение аориста Аористный индикатив соответствует русскому прошедшему времени совершенного вида: έλυσα я развязал (освободил ), έλυσάμην я развязал (освободил ) для себя. Аорист обозначает начало действия (ένόσησα я заболел), конец действия (έπεισα я убедил) и все действие в обобщенном смысле; аорист в последнем значении при переводе трудно выразить совершенным видом, например: έβασίλευσε δέκαέτη он царствовал (доел.: процарствовал) десять лет. Особенно необычно для представления о совершенном виде употребление аориста для выражения повторявшегося дейст¬ вия, например: πολλάκιςέθαύμασα л часто удивлялся (доел.: удивился). В пословицах (γνώμαι) и изречениях употребляется так называемый гномический (пословичный) аорист; он выражает нечто ранее происшедшее, как то, что случается во все времена, например: ούδείςέπλούτησε ταχέωςδίκαιοςών никто, будучи честен, быстро не разбогател (= πλουτεΐне богатеет). Собственно временные функции имеет аористный индика¬ тив (а также инфинитив в инфинитивных оборотах); остальные формы обозначают не прошедшее время, а совершенный вид, например: λύωνразвязывающий, λύσαςразвязавший; λϋεразвязывай, λϋσονразвяжи; λύεινразвязывать, λΰσαιразвязать и т. д. §122. Предложения цели Союзы целевых придаточных предложений следующие: ϊνα, δπως,ώς чтобы, ϊνα μή,δπωςμή,ώς μή,μήчтобы не. 104
В этих предложениях, по правилу последовательности наклонений, в зависимости от главных времен употребляется конъюнктив, который в зависимости от исторических времен обычно переходит в оптатив. Презенсные формы выражают несовершенный вид, аористные - совершенный: βασιλεύςαίρεΐται,ούχΐνα έαυτοΰ καλώςέπιμελήται царь избирается не для того, чтобы хорошо заботиться о себе самом; αΰθιςοίβάρβαροιέστρατεύσαντο, όπως τήνΕλλάδαδουλώσειανснова варвары пошли походом, чтобы поработить Элладу. §123. Infinitivus finalis Инфинитив при глаголах со значениями отдавать, предо¬ ставлять, позволять, выбирать и др. может выражать цель; в таком случае он переводится на русский язык выражениями с предлогами для, не или неопределенной формой глагола, например: ταύτηντήνχώρανέπέτρεψε διαρπάσαιτοΐςΈλλησιν, ώς πολεμίανούσανэту страну он отдал на разграбление (— разгра¬ бить) грекам, т. к. она была враждебна. Цель может быть выражена также причастием будущего времени (§ 118). ΠερίτήςΞέρξουσωτηρίαςΞέρξηςάπελαύνων τήςΕλλάδοςπλοΐονμετεπέμψατοτώνΦοινίκων,ϊν’ οΰτοιαύτόνείςτήν’Ασίανκομίσαιεν.Έπεί δ’έν τήθαλάττηφοβερόςχειμώνΞέρξηνκαίτούςάμφ’ αύτόνέφόβησεν, ό δεσπότηςπρόςτόνκυβερνήτην«Πώς άν, - έφη, - εμέδιασώσειας;*Ό δέ*<^Ω δέσποτα,- έφη, - ούκάν σεδιασώσαιμι,είμήτοΐςπολλοΐςέπιβάταις κελεύσαιςτοΰπλοίουέκβαίνειν*. ΚαίΞέρξουκελεύσαντοςοίΠέρσαικατάτοΰπλοίουέξεπήδησαν είςτήνθάλατταν,ϊνα τόνκύριονσώσειαν.Έπεί δέΞέρξηςσώοςήκεν είςτήν’Ασίαν,έποίησε τοιόνδε·έδωρήσατο μένχρυσώτόνκυβερνήτην,ότι έσωσε τήντοΰκυρίουψυχήν,φονεΰσαιδ’αύτόνέκέλευσεν, ότι τώνέσθλών Περσώνούκέφείσατο. ΠερίτώνΠερικλεούςέργων Περικλέουςάρχοντος ή τών’ΑθηναίωνπόλιςπασώντώνπόλεωντώντήςΕλλάδοςκάλλειύπερεΐχεν. Περικλήςγάρπολλούςκαίεύκλεεΐςτεχνίταςμεταπεμψάμενοςέκέλευσε τήνάκρόπολιν 105
έπιφανέσιν ίεροΐς τεκαιέργοις κοσμήσαιπάντωνδ’επίσκοποςήν Φειδίας.Τάτήςάκροπόλεως Προπύλαιαλέγεταιίδρύσαι έν πέντεέτεσι Μνησικλήςό τέκτων.Έν δέμέσητήάκροΗόλει τότήςΆθηνάς ιερόνήν τόόνομα Παρθενών.Λαμπρόνέστι τότούΠερικλέουςκλέος,ότι τήντών’Αθηναίωνπολιτείανεύκλεάέποίησεν. Ή δέτελευτήή τούεπιφανούςάνδρός ήν φοβερά*λοιμώγάρέτελεύτησεν έν δευτέρωθέρειτούΠελοποννησιακοΰπολέμου.1. ΟίδίπουςλύσαςτότήςΣφιγγόςαίνιγμαέβασίλευσεν έν ταιςθήβαις.2. ΚύροςτούςΠέρσαςέλευθερώσας καίτούςδεσπόταςΜήδουςέδουλώσατο καίτήςάλλης ΑσίαςμέχριτήςΑίγυπτουέκράτησεν. 3. ΖευςτόνΈρμήν έπεμψε πρόςτήνΚαλυψώάποπέμψαι Όδυσσέα ειςτήνΊθάκήν. 4. Οί’Αθηναίοιπέντεκαίτετταράκονταέτη τώνΕλλήνωνήρξαν. 5. ΠροτήςμάχηςοίΈλληνες Διιέσπεισαν. 6. Γέρωντιςέρωτησάντων τινών,τίνιάν τόγήραςόμοιοΐτο, έλεγεν «Τώ χειμώνι*.7. Πρώτονμένάκούσωμεν τούάνδρός, έπειτα δέάκούσαντες βουλευσώμεθα.8. Δαρεΐοςπάσαντήν’Ασίανύφ’ έαυτού ποιησάμενοςέβούλετο καίΕύρώπηνδουλοΰσθαι.9. Μαρδόνιοςέλεγε πρόςΞέρξην«Ώ βασιλεύ,τάς’Αθήναςέχων βςιδίωςάν καταστρέψαιοτούςάλλους Έλληνας. 10. ΝαΰςοίΚορίνθιόιπέντεκαίεϊκοσινέπλήρουν, δπωςναυμαχίαςάποπειράσωσι πρόςτήνέν Ναυπάκτωφυλακήν.«11. «Διά τούτο,- έφη Ζήνωνό φιλόσοφος,- δύομένώτα έχομεν, στόμαδ’έν, ϊνα πλείωμένάκούωμεν, ήττονα δέλέγωμεν*.12. Σωκράτηςέλεγε τούςάλλους άνθρώπους ζήν,ϊνα έσθίοιεν, αύτόςδέέσθίειν, ϊνα ζφη.13. ΟίΆρεοπαγΐται έν νυκτίκαίσκότωέδίκαζον, ϊνα μήειςτούςλέγοντας,άλλ’ ειςτούςλεγόντωνλόγουςάποβλέποιεν. 14. Ούδείςέπαινον ήδοναΐς έκτήσατο. 15. Καταλείπωυμάςφυλάττειντήνοικίαν.16. Κύροςφίλωνώετο δεΐσθαι,ώς συνεργούςέχοι. Упражнения. Проспрягать во всех формах аориста действительного и медиального залогов глагол παιδεύω.Определить аористные формы: άκούσαι, άκοΰσαι, άκουσαι. Образовать форму 1-го л. ед. ч. ind. aor. act. и medii от глаголов: στρατεύω»δράω,τιμάω,ποιέω,στεφανόω,τρίβω,τρέπω,έλέγχω, πλέκω,στρέφω,ψδω,πέρθω.106
Занятие 26 £ 124. Глаголы первых трех классов В зависимости от соотношения презенсной основы и обще¬ глагольной основы, т. е. корня, глаголы условно делятся на восемь классов, из которых первые три принято называть «правильными». I класс: глаголы, у которых презенсная основа совпадает с корнем; это главным образом глаголы с основами на гласные звуки (λύω, νικάω,κοσμέω,δηλόωи τ.π.),но есть и глаголы с основами на согласные (άρχω, γράφω,ψεύδωи др.). II класс: глаголы с корнями, оканчивающимися на губные звуки (β, π,φ);презенсная основа у них образуется путем прибавления йоты, в результате чего образуется сочетание кх: fikfatxcsi вредить, корень βλαβ,fut. βλάψω,аог. έβλαψα. Ш класс: глаголы с корнями, оканчивающимися на передне¬ язычные, заднеязычные и сонорные звуки; презенсная основа у них исторически получилась путем прибавления йоты, согласного звука, который исчез в греческом языке, но оставил некоторые следы. Этот звук, как было сказано (§§ 66» 70), участвовал в образовании степеней сравнения прилагательных: а) переднеязычные (δ, х, Θ)+ j = ζ:γυμνάζω(корень γυμναδ)упражнять (из γυμνάδ-)·ω),fut. γυμνάσω,аог. έγύμνασα. Однако в некоторых глаголах на ίζω корень оканчивается на задне¬ язычный: σαλπίζω(корень σαλπιγγ)трубить, fut. σαλπίγξω,аог. έσάλπιγξα; б) заднеязычные (γ, к, χ)4- j = ττ(σσ):πράττω(πράσσω) делать (из πράγ-j-co),корень πραγ,fut. πράξω,aor. έπραξα. Но в некоторых глаголах на ττω(σσω) корень оканчивается на переднеязычный: πλάττω(корень πλατ)лепить, fut. πλάσω,аог. έπλασα; в) сонорные (λ. ν,р) - см. §136. §125. Спряжение глагола είμίбыть В презенсной системе у этого глагола отсутствуют соединительные гласные, и личные окончания присоединяются непосредственно к глагольной основе. Это явление называется 107
атематизмом. В ряде форм присутствуют архаические личные окончания. Эти окончания, равно как и атематиэм, присущи целой группе глаголов, которые составляют так называемое II спряжение, или спряжение на μι(§ 144, 147). Многие первоначальные формы глагола είμίсохранились в языке гомеровых поэм (см. Приложение). Все формы презенсного индикатива, кроме формы 2-го л. ед. ч., являются энклитиками. Формы будущего времени образуются как у обычных глаголов. Indicativus Coniunctivus Optativus Impera¬ Praesens Imper¬ fectum tivus S. 1. είμίήν ώ εϊηνϊσθι 2. εΐήσθα ής εϊηςέστω 3. έστί(ν) ήν ή εϊηέστε Ρ1.1.έσμέν ήμεν ώμεν εΐμεν,εϊημενέστων 2. έστέ ήτε ήτε είτε,εϊητε3. είσί(ν)ήσαν ώσι(ν) εΐεν,εϊησανInfinitivus εΐναιParticipium ώ\ /, ούσα,δν(δντος) Futurum Indicativus Optativus Infinitivus S. 1. έσομαι Ρ1.έσόμεθα S. έσοίμην έσεσθαι 2. έση, έσει έσεσθε έσοιο Participium 3. εσταιέσονται и т.д. έσόμενος, -η, -ον Общеиндоевропейская основа έσ в чистом виде присутствует в отдельных формах индикатива и императива, в остальных формах σвыпадает, вызывая определенные фонетические изменения, например: imperf. ήν в результате удлинения ε(σ);imperat. ϊσθι из έσθι путем уподобления эпсилона основы йоте окончания. Данные сведения историко-лингвистическога характера приведены, естественно, не для запоминания, а для уяснения причин, приведших к образованию столь необычных форм; сами же формы, именно в силу их отклонения от привычных моделей, требуют особенно тщательного заучивания наизусть. 108
Вместо энклитического έστι употребляется έστι в значении существует, возможно (чаще έξεστι), а также в положении после отрицательных частиц, союзов καί,εί,ώς, αλλά,местоиме¬ ния τούτο.В глаголах, сложных с είμί,ударение в презенсных индикативе и императиве находится на приставке, например: άπειμι отсутствую, но άπεΐναι. §126, Косвенная речь Поскольку косвенная речь - это дополнение, зависящее от глаголов со значением говорить, то управляющее предложение выражается в ней инфинитивными оборотами или придаточным дополнительным предложением с союзами δτι,ώς что. чтобы (ср. §§38, 113): αγγέλλειτιςτούςπολεμίουςπροσέρχεσθαι= αγγέλλειτις,δτι(ώς) οίπολέμιοιπροσέρχονταιкто то сообщает, что (будто) неприятели приближаются Таким способом передается как утверждение (выраженное в прямой речи индикативом), так и пожелание или приказание (выраженное в прямой речи императивом, конъюнктивом, оптативом); отрицание в последнем случае μή:ΚύροςΚλεάρχωέβόα άγειν τόστράτευμακατάμέσοντότώνπολεμίωνКир кричал Клеарху. чтобы тот вел войско в середину врагов (в прямой речи было бы: άγε веди!). Те предложения, которые в прямой речи были зависимыми, при переходе в косвенную речь удерживают прежнее наклонение, однако после исторического времени индикатив может заменяться оптативом: ΚύροςΚλεάρχωέβόα άγειν τόστράτευμακατάμέσοντότώνπολεμίων,ότι βασιλεύςέκεΐ εϊηКир кричал Клеарху. чтобы тот вел войско в середину врагов, так как там находится царь (в прямой речи было бы: έκει έστιν). ΠερίΊάσονος Ίάσων πλοΐονπαρασκευασάμενοςώρμησεν, ϊνα τόχρυσόμαλλονδέρμακομίσηέκ τήςΚολχίδος.Έλέγετο δέφυλάττεσθαιτόδέρμαυπόφοβερούδράκοντος.Έπεί δ’Ίάσων σύντοΐςέταίροις ήκε πρόςΑίήτην,τόντήςΚολχίδοςάρχοντα, ήτησε τόδέρμα.Ό δέτούςχαλκόποδαςταύρους,οιαύτώήσαν, ύπό ζυγόνάγειν τώΊάσονι έπέταξε καίδράκοντοςόδόντας σπείρειν.Έπεί ούνΊάσων έν πολλήάπορία ήν, Μήδεια,ή τούΑίήτουπαΐς,έβοήθησεν αύτώ*έπιστήμων 109
γάρφαρμάκωνήν. Έκόμισε δέτώΊάσονι φάρμακόν-π. καί·«Τώδε τώφαρμάκω,- έφη, - χρΐσοντήνάσπίδα καίτόσώμάσου.Έάν γάρτούτοπράξης,ούτεπΰρούτεσίδηροςβλάψειτόσώμα».Έπεί δ’Ίάσων τούςτοΰδράκοντοςόδόντας έσπειρεν, έκ τώνόδόντων άνεφύοντο δεινοίγίγαντες.Τούτωνδ’Ίάσονι έπιφερομένων Μήδεια«'Ρΐψον, - έφη, - λίθουςείςεκείνουςτούςγίγαντας».Ό δέ,έπεί έββιψε λίθους,φοβεράνέριν έποίησε τοΐςγίγασικαίτούςάλλήλοις μαχομένουςβαδίωςέφόνευσεν. Περίτής‘ΡοδώπιδοςνΟτεΨαμμήτιχοςέβασίλευσεν έν τήΑιγύπτιο,παρθένοςήν 'Ροδώπις τόόνομα, ή τώνάλλων γυναικώντήχάριτιδιέφερεν.Λουσμένηςδέποτέαύτήςάετός τιςτόέτερον τώνυποδημάτωνήρπασεν. Καίέκόμισεν είςΜέμφιν,ούΨαμμήτιχοςάρτι έδίκαζεν, καίείςκόλποναύτοΰέββιψε τόυπόδημα.Ό δ’έθαύμασε τοΰύποδήματος τόκοιλόνσχήμακαίτότοΰδρνιθοςπράγμα.Αύτίκαδ’έκήρυξεν άνά δληντήνχώρανζητήσαιτήνπαρθένον,ής τόυπόδημαήν. Έπεί δέΈοδώπις προσήγετο,ό δεσπότηςτήνχάριναύτήςούτωςέθαύμασεν, ώστε έβουλεύσατο αύτήνάγεσθαι γυνάΐκα.1. ’ΑλέξανδροςνικήσαςτούςΠέρσαςέν Γρανίκωέκέλευσε θάψαιτούςτελευτήσαντας.2. Λυδοίπρώτοινόμισμαχρυσοΰκαίάργυρίου έκόψαντο. 3. Τήν‘ΑττικήνκαίΕύβοιανκαίΣαλαμίνανήεςέφύλαξαν έκατόν. 4. Πολλούςκακώςπράξανταςώρθωσεν τύχη.5. 'Ρίψας λόγοντιςούκάναιρειται πάλιν.6. Γύμναζεπαΐδας·ούγάράνδρα γυμνάσεις.7. Ό Διογένης·οίμένάλλοι κύνες,- έφη, - τούςέχθρούς δάκνουσιν,έγώ δέτούςφίλους,ϊνα σώσω.8. Προμηθεύςέξ ύδατος καίγηςάνθρώπους πλάσαιλέγεται.9. Φειδίαςέπλασε τόντής’Αθήναςάνδριάντα έκ χρυσοΰκαίέλέφαντος. 10. Μήλέγε,τίςήσθα πρότερον,άλλά νΰντίςεΐ.11. Είμήκαθέξειςγλώσσαν,έσται σοικακά.12. Ούκέσθ’ ύγιείας κρεΐττονούδένέν βίω.13. Ούκέστι σοφίαςκτήματιμιώτερον.14. Βάδιζετήνεϋθεΐαν,ϊνα δίκαιοςής. 15. Βίαςπαρούσηςούδένισχύεινόμος.16. Κΰροςδιάτόφιλομαθήςεΐναι«πολλάτούςπαρόνταςάνηρώτα. 17. Ούκέξήν έν Σπάρτητοΐςδειλοΐςτήςσυσσιτίαςμετεΐναι.18. Μήμοιάνήρ είηγλώττηφίλος,άλλά καίέργω. 19. Άνθρωπος ών γίγνωσκετήςοργήςκρατεΐν.20. Ξένουςξένιζεκαίσύγάρξένοςγ’έση. 21. Φιλόπονοςϊσθι καίβίονκτήσηκαλόν.22. ΟίΈλληνες έβόων όιλλήλοις μήθεΐνδρόμω,άλλ’ έν τάξειέπεσθαι. 110
23. Έλεγον πολλοίшш τούτα,ότι παντόςάξια λέγοιΣεύθης*χειμώνγάρεϊηκαίούτιοικαδιαποπλείντώβουλομένωδυνατόνεϊη.Упражнения. Проспрягать во всех формах глагол πάρειμι.Образовать формы 1 го л. ед. ч. будущего времени и аориста действительного и медиального залогов от глаголов: καλύπτω,κόπτω,τάττω,φυλάττω,θαυμάζω,ελπίζω,σχίζω.Занятие 27 £ 127. Перфектная основа Перфектная основа получается путем удвоения начального согласного звука корня, причем соединительным гласным служит ε.λύω(λυ) развязывать - λε-λυ-;в слитных глаголах при образовании перфективных форм конечный гласный основы удлиняется: νικάω(νίκα) побеждать - νε-νικη-,κοσμέω(κόσμε) украшать - κε-κοσμη-,δηλόω(δηλο) обнаруживать - δε-δηλω.Начальный гласный корня не удваивается, а удлиняется, причем дифтонгиальная йота всегда подписная: έλευθερόω (έλευθερο) освобождать - ήλευθερω-, αίτέω(αίτε) просить - ήτη-, οίκίζω(οίκιδ) населять - ώκιδ-. Начальный ρкорня удваивается без соединительной глас¬ ной; кроме того, происходит приращение: βίπτω(βιπ) бросать - έ-β-βιπ-. Если корень начинается с группы согласных или с двойного согласного, то вместо удвоения происходит приращение: στρατεύω(στρατευ) идти походом ~ έ-στρατευ-, ξενίζω(ξεντδ) оказывать гостеприимство - έ-ξενιδ-, ψεύδω(ψευδ) лгать - έ-ψευδ-, ζητέω(ζητε) искать - έ-ζητη-, но удвоение все же происходит, если в начале корня нахо¬ дится сочетание взрывного звука с сонорным (muta cum liquida): γράφω(γραφ) писать - γε-γραφ-.В некоторых глаголах начальный гласный в удлиненном виде вместе со следующим согласным звуком повторяется; это так называемое аттическое удвоение: ακούω(άκου) слышать - άκ-ηκο-, ορύττω(όρυχ) рыть - όρ-ωρυχ-. Список подобных глаголов см. в Грамматическом справочнике. 111
£ 128. Perfectum и plusquamperfectum activi Существует два типа образования активного перфекта. 1. Так называемый первый перфект образуется у глаголов с корнями на гласные и переднеязычные (а также сонорные, см. §136) звуки. К перфектной основе присоединяется суффикс -к- и соответствующие окончания, причем окончания перфекта индикатива (кроме формы 3-го л. мн. числа) совпадают с окончаниями сигматического аориста. В плюсквамперфекте помимо удвоения присутствует приращение. Формы конъюнктива и оптатива образуются двояко: или при помощи суффиксов и окончаний (синтети¬ ческий способ) или присоединением к перфектному причастию конъюнктивных и оптативных форм вспомогательного глагола είμί(аналитический способ). Indicativus Coniunctivus Perfectum Plusquamperfectum S. 1.λέ-λυ-κα έ-λε-λύ-κενν λε-λύ-κ-ωλελυκώςώ 2.λέ-λυ-κα-ς έ-λε-λύ-κεις λε-λύ-κ-πςλελυκώςπς3. λέ-λυ-κε(ν)έ’λε-λύ-κει λε-λΰ-κ-ηλελυκώςή Ρ1.1.λε-λύ-κα-μενέ-λε-λύ-κε-μεν λε-λύ-κ-ω-μενλελυκότεςώμεν 2. λε-λύ-κα-τεέ-λελύκε-τε λε-λύ-κ-ητελελυκότεςήτε 3. λε-λύ-κα-σι(ν)έ-λε-λύ-κε-σαν λε-λύ-κ-ωσι(ν)λελυκότεςώσι/ν) Optativus Imperativus Infinitivus S. 1. λε-λύ-κ-οι-μιλελυκώςεϊηνλε-λυ-κ-έναι2. λε-λύ-κ-οι·ςλελυκώςεϊηςλέ-λυ-κ-ε3. λε-λύ-κ-οιλελυκώςεϊηλε-λυ-κ-έτωParticipium Ρ1.1.λε-λύ-κ-οι-μενλελυκότεςεΐμενλε-λυ-κ-ώς,τος2. λε-λύ-κ-οι-τελελυκότεςείτελε-λύ-κ-ετελε-λυ-κ-υΐα,ας3. λε-λύ-κ-οι-ενλελυκότεςεΐενλε-λυ-κ-όντωνλε-λυ-κ-ός,τοςПерфектные формы слитных глаголов: έάω - εϊακα,Οηράω- τεθήρακα,νικάω- νενίκηκα.κοσμέω- κεκόσμηκα,δηλόω- δεδήλωκα.Последний переднеязычный корня перед к выпадает: ψεύδω(ψευδ) лгать - έψευκα, νομίζω(νομιδ) полагать - νενόμικα.112
2. Так называемый второй перфект образуется у глаголов с корнями на губные и заднеязычные звуки. Эти звуки в перфекте или остаются без изменения (главным образом в корнях с долгими гласными и дифтонгами), или бывают только в придыхательном варианте. Суффикс к отсутствует, система окончаний та же, что и в первом перфекте. Например: γράφω(γραφ) писать —γέγραφατρίβω(τριβ) тереть —τέτριφαβλάπτω(βλαβ) вредить —βέβλαφαθάπτω(θαφ) хоронить —τέταφα(диссимиляция: по придыхатедьноста) διώκω(διωκ) преследовать —δεδίωχαάγω (άγ) вести —ηχαπράττω(πραγ) делать —πέπραγα,πέπραχαφυλάττω(φυλακ) сторожить —πεφύλακαφεύγω(φευγ) бежать —πέφευγακλάζω(κλαγγ) звучать —κέκλαγκαНаблюдается чередование гласных в основах: ε-ο,ει-οι:λείπω(λειπ, λοιπ)оставлять λέλοιπαστρέφω(στρεφ,στροφ) вращать έστροφα У отдельных глаголов наряду с I перфектом бывает перфект П: πείθω(πειθ, ποιθ)убеждать - πέπεικα,πέποιθα.§129. Значение перфекта и плюсквамперфекта Перфект обозначает совершившееся действие, результат которого продолжается как состояние в настоящее время; поэтому перфект считается главным временем и часто может по смыслу переводиться на русский язык настоящим временем: πέφευγακίνδυνονя избежал опасности = я (теперь) нахожусь вне опасности. Плюсквамперфект обозначает совершившееся ранее действие, результат которого продолжался как состояние в прошлом, и считается историческим временем: έπεφεΰγειν κίνδυνονя (уже ранее) избежал опасности = я (уже) находился вне опасности. 113
Δημοσθένουςλόγοςέπιτάφιος μετάτήνέν ΧαιρωνείςχμάχηνΌ νόμοςκελεύει»ώ ανδρεςπολΐται,τούςυπέρτήςπατρίδοςτετελευτηκόταςδημοσίςιθάπτειν.Τίγάρμάλλονπρέπειήμάς ή τούςτήνπατρίδαεύπεποιηκόταςέν τιμαΐςέχειν, Διάτούτοοίήμέτεροι προπάτορεςτούςΜαραθωνομάχουςίδίοις τάφοισινκαιμνήμασιτετιμήκασιν,έτι καίνύνοίΠλαταιεΐςέκείνοις τοιςάγαθοις άνδράσι, οϊτήν"Ελλάδα τήςτώνβαρβάρωνδουλείαςήλευθηρώκασι, κατ’ένιαυτόν τιμήνάπονέμουσιν. Έγώ ύμΐν, ώ ανδρεςπολΐται,συμβεβούλευκαμετάτώνΘηβαίωνυπέρτήςπατρίδοςάντιστρατεύεσθαι Φιλίππω.ΟίγάρΣπαρτιάταικαίοίάλλοι Έλληνες ούβεβοηθήκασινυπέρτήςέλευθερίας, τούτουςδε’μακαρίζομεν,ίδρύοντες μνήματαάξια τήςανδρείαςαυτών.Νύνμένπαυσατε(§ 158) δακρύοντες,χάρινδέέχετε τούτοιςτοΐςτετελευτηκόσινείςαεί.’ΑπόφθεγμαΔιογένης»ό εύτελήςκαίαυτάρκηςφιλόσοφος,έπεί ποτέθεάσατο, δτιπαΐςταΐςχερσίνέπινεν, τήνκοτύληνέκρίπτει τήςπήραςκαίλέγει*«Παιδός εύτέλειανενίκηκέμε*.ΛόγοςΛυσίουβήτοροςύπέρ ΣωκράτουςΆκηκόατε μέν,ώ άνδρες δικασταί»τώνκατηγόρωνλεγόντων,δτιΣωκράτηςτούςμέντήςπόλεωςθεούςούνομίζει»έτέρους δέδαίμοναςεισάγει»καίδτιτούςνεανίαςδιαφθείρει.Τίςδέταύταάληθεύειν τούςκατηγόρουςπιστεύσαιάν; Σωκράτηςγάρπέφυκενέκ νέουπρωτεύεινπάντωνπάσαιςταΐςάρεταΐς’ τοΐςμένγάρπατρίοιςθεοΐςτέθυκεκαίτούςδαίμοναςτεθεράπευκενάμεινον ημώναύτών.Κεκινδύνευκεδέκαίύπέρ τήςπόλεωςστρατευόμενος.Ήρίστευκε δέκαίάνδρείρ σωσαςτήέν ΠοτιδαίαμάχηΆλκιβιάδην έν μεγίστωκινδύνωόντα. "Οτι δέτούςνεανίαςκαλώςπεπαίδευκε,πάσιφανερόνέμπεποίηκε γάραύτοΐςτόπείθεσθαιτοΐςτήςπόλεωςνόμοιςκαίτόθεραπεύειντάςάρετάς καίτάπερίτούςθεούςνομιζόμενακαίσυμβεβούλευκετάάριστα. 1. "Ηρόδοτος άπομνημονεύει τούςΠέρσαςπεφονευκέναιτούςγέρονταςτώνΑθηναίωντούςέν τήάκροπόλει. 2. Νέοςπεφυκώς114
πολλάχρηστάμάνθανε.3. Λιμήνπέφυκεπάσιπαιδείαβροτοίς.4. Ξέρξηςσυλλέξαςτήνμεγάληνστρατιάνώρμάτο έπί τήνΕλλάδαώς τιμωρησόμενοςτούςΑθηναίους,οιτοΐςέν τήΆσίςτ Ίωσιν έβεβοηθήκεσαν. 5. Οίέν Όλυμπίςχ νενικηκότεςυπόπάντωντώνΕλλήνωνμάλαέτιμώντο. 6. Οί’Αθηναίοιπρώτοιώς θεόντετιμήκασινΉρακλέα. 7, ΟίσυγγραφείςπολλάπερίΔιονυσίουτοΰπρεσβυτέρουδεδηλώκασιν.8. Δαίδαλοςτόνέν τήΚρήτηΛαβύρινθονκατεσκευάκει.9. Σωκράτηνθανάτουοί’Αθηναίοικεκρίκασιν.10. ΑϊξτόνΔίαέν Κρήτητετροφέναιλέγεται.11. ΚροισοςείςΛακεδαίμοναπρέσβειςπέπομφεν.12. Τυρταίοςό ποιητής,δνοί’ΑθηναίοιτοΐςΛακεδαιμονίοιςέπεπόμφεσαν ήγεμόνα, διάτήςτώνποιημάτωνδυνάμεωςτήΣπάρτηαίτιοςήν τήςνίκης.13. ΠεισίστρατοςΣόλωναέτετιμήκει καίτούςπλείστουςνόμουςαύτοΰέπεφυλάχει. 14. Βοηθεΐτετώκακώςπεπραγότι.15. Οίτήνασπίδαέν τήμάχηέρριφότες άτιμοι ήσαν. 16. "Α μοιπροσετετάχεις,πάνταδιαπέπραχα.17. ’Αρχήςτετευχώςϊσθι ταύτηςάξιος. 18. Ό ήγεμών ήχε τούςστρατιώταςείςνίκην.19. Ό άρουραΐος μυςέλεξε πρόςτόνμΰνάστικόν «Άκήκοά σουτόνάστικόν βίονήδιστον δντα>.Упражнения. Проспрягать во всех формах активного перфекта глагол παιδεύω.Просклонять перфектное причастие глагола λύω.Образовать форму 1-го л. един, числа pert. ind. act. от глаголов βουλεύω,τιμάω,ποιέω,φιλέω,στεφανόω,ζηλόω,κόπτω,βίπτω,τρέπω,τρέφω,στέργω,πλήττω,τάττω,γυμνάζω,άνύτω. Занятие 28 §130. Perfectum и plusquamperfectum mediipassivi К перфектной основе непосредственно - без суффикса к и соединительных гласных - присоединяются личные окончания медиопассивного залога; поэтому окончания 2-го л. ед. ч. σαιи σοсохраняются в неизменном виде (сигма не выпадает и слияния гласных не происходит). В 3-м л. мн. ч. индикатива и во всех лицах и числах конъюнктива и оптатива употребительно сочетание причастия со вспомогательным глаголом. Императив перфекта встречается редко. 115
1. Перфектные формы глаголов с основами на гласные звуки. Indicatives Perfectum Plusquamperfectum Imperativus S. 1. 2. 3. Pl.l. 2. 3. λέ-λυ-μαιέ-λε-λύ-μην λέ-λυ-σαιέ-λέ-λυ-σο λέ-λυ-ταιέ-λέ-λυ-το λε-λύ-μεθαέ-λε-λύ-μεθα λέ-λυ-σθεέ-λέ λυ-σθελελυμένοιείσινλελυμένοιήσαν λέ-λυ-σολε-λύ-σθωλέ-λυ-σθελε-λύ-σθωνS. 1. (λέ-λυ-νται) (έ-λέ-λυ-ντο) Coniunctivus Optativus λελυμένοςώ λελυμένοςεϊηνInfinitivus λε-λύ-σθαι2. 3. λελυμένοςλελυμένοςής λελυμένοςεϊηςή λελυμένοςεϊηParticipium Pl.l. λελυμένοιώμεν λελυμένοιεΐμενλε-λυ-μένος2. λελυμένοιήτε λελυμένοιείτελε-λυ-μένη3. λελυμένοιώσι(ν) λελυμένοιεΐενλε-λυ-μένονВ слитных глаголах последний гласный звук основы перед окончаниями удлиняется: έάω - εϊαμαι,θηράω- τεθήραμαι,νικάω- νενίκημαι,κοσμέω- κεκόσμημαι,δηλόω- δεδήλωμαι.2. Перфектные формы глаголов с основами на согласные звуки. Из-за отсутствия соединительных гласных последний со¬ гласный основы вступает во взаимодействие с начальными согласными звуками окончаний: μ(-μαι, -μην, -μέθα, μένος),σ(-σαι, -σο), τ(·ται, -το), θ( -(σ)θε, (σ)θαι, -(σ)θω, -(σ)θων - сигма между согласными в индикативе, императиве и инфинитиве выпадает). Выше (§§ 36, 37, 40, 116, 120) было сказано о взаимодействии взрывных звуков с сигмой в 3-м Уклонении, будущем времени и аористе. Переднеязычные (δ, τ,Θ)перед μ,τи θпереходят в σ(σμ, στ,σθ).Губные (β, π,φ)уподобляются μ(μμ), оглушаются перед τ(πτ) и переходят в придыхательную степень перед θ(φθ). 116
Заднеязычные (γ, к. χ)озвончаются перед μ(γμ), оглушаются перед τ(κτ), переходят в придыхательную степень перед θ(χθ). Таблицу взаимодействия согласных звуков см. в Грамматическом справочнике. Образцы: πράττω(πραγ) делать, γράφω(γραφ) писать, ψεύδω(ψευδ) лгать. Indicativus Perfectum Plusquamperfectum Imperativus Infinitivus S. 1. πέπραγμαιέπεπράγμην πεπραχθαι2. πέπραξαιέπέπραξο πέπραξοParticipium 3. πέπρακταιέπέπρακτο πεπράχθωπεπραγμένοςΡ1.1.πεπράγμεθαέπεπράγμεθα πεπραγμένη2. πέπραχθεέπέπραχθε πέπραχθεπεπραγμένον3. πεπραγμένοιείσί(ν)πεπραγμένοιήσαν πεπράχθωνInfinitivus S. 1. γέγραμμαιέγεγράμμην γεγράφθαι2. γέγραψαιέγέγραψο γέγραψοParticipium 3. γέγραπταιέγέγραπτο γεγράφθωγεγραμμένοςΡ1.1-γεγράμμεθαέγεγράμμεθα γεγραμμένη2. γέγραφθεέγέγραφθε γέγραφθεγεγραμμένον3. γεγραμμένοιείσί(ν)γεγραμμένοιήσαν γεγράφθωνInfinitivus S. 1. έψευσμαι έψεύσμην έψεθσθαι 2. έψευσαι έψευσο έψευσο Participium 3. εψευσταιέψευστο έψεύσθω έψευσμένος Ρ1.1.έψεύσμεθα έψεύσμεθα έψευσθε έψευσμένη 2. έψευσθε έψευσθε έψευσμένον 3. έψευσμένοι εΐσί(ν)έψευσμένοι ήσαν έψεύσθων §131. Futurum III Так называемое будущее III образуется в активном залоге соединением перфектного причастия с формами будущего времени вспомогательного глагола είμί,в медиопассивном 117
залоге - прибавлением футурального суффикса σсоединитель¬ ных гласных и окончаний к основе перфекта: Activum Medium-passivum Indicativus λελυκώς,υΐα,ός έσομαι λε-λύσ-ο-μαιOptativus λελυκώς,υΐα,ός έσοίμην λε-λυ-σ-οί-μηνInfinitivus λελυκώς,υΐα,ός έσεσθαι λε-λύ-σ-ε-σθαιParticipium λελυκώς,υΐα,ός έσόμενος λε-λυ-σ-ό-μένοςFuturum III обозначает будущее действие (состояние) как результат другого будущего действия: φράζε,καίπεπράξεταιскажи, и будет исполнено. ΠερίΠαρθενώναςΌ Παρθενώνέπί τηςάκροπόλεως υπότών'Αθηναίων ϊδρυται. ΤόδέτηςΆθηνάς άγαλμα τόέν τωΠαρθενώνιέκ τεέλέφαντος καίχρυσοΰέπεποίητο. Καίτώάγάλματι άντί τοΰθώρακοςή κεφαλήΜεδούσηςήν πεποιημένη.Ή δέθεάεΐχενέν τήμένδεξιφχειρίΝίκην,έν δέτήάριστερφ δόρυ.ΠερίΔιονυσίουτοΰτυράννουΜεγάληήν ή Διονυσίουδύναμις·έκέκτητο γάρναΰςμένπολλάς,πεζώνδέκαίμεγάληνδύναμινέμεμίσθωτο. Ή δέτώνΣυρακοσίωνπόλιςλιμέσινέκεκόσμητο μεγίστοιςκαίτείχειύψηλοτάτω περιωκοδόμητο.Ή δέσκευοθήκηέπεπλήρωτο ασπίδωνκαίμαχαιρώνκαίάκοντίων καίκνημίδωνκαίθωράκων.ΑύτοΰδέτετελευτηκότοςΔιονύσιοςό δεύτεροςτήνάρχήν διεδέξατο.Οΰτοςάσφαλή ωετοτήνάρχήν κεκτήσθαι*άλλ’ ούπολλωύστερον ή άρχή αύτοΰκατελελυτο.ΠερίτώννομισμάτωνΟίπαλαιοίνομίσματαχρυσάκαίαργυράκαίχαλκάκεκόφασιν,ών πολλάέτι καίνΰνσέσωσται.ΤώνμένΠερσώνΔαρεΐοςπρώτοςστατήραςχρυσούςέκοψε, τούςδαρεικούςώνομασμένους. Τοΐςμένύπό Δαρείουκεκομμένοιςστατήρσινέγγεγραμμένη ήν τοξότουείκών,έν δέτοΐςΚροίσουέκέκοπτο ή τοΰβασιλέωςείκών,έπί τήςκεφαλήςστέφανον,τήμένέτέρρ χειρίτόξον,τήδ’έτέρς* δόρυέχοντος. Τώνδ’ΕλλήνωνΦείδων,δςτώνΆργείων κατάτήνεικοστήνκαίόγδοήν όλυμπίοώα έτυράννευσε, νομίσματακεκοφέναιλέγεται,ύστερον δ’οίΑίγινήταινομίσματαχρυσάέκόψαντο. Οίδ’’Αθηναίοιστατήρας118
χρυσούς,είκοσιδραχμώναργυρώνάξιους, έκεκόφεσαν οίδ’άβολοι έκ χαλκούέκόπτοντο μάλισταδ’έχρώντο τετραδραχμοΐςάργυρίοις, ταΐςγλαυξίνώνομασμέναις ένεγέγραπτο γάραύτοΐςγλαυκόςεικώγ,1. *Εστε, ανδρες,άξιοι τήςέλευθερίας, ής κέκτησθε.2. Τοΐςθεοΐςύπό τώνΑθηναίωνπολλοίνεώϊδρυνται. 3. Ώμολόγηται παράπάντωνέν τοΐςποιηταΐςπλέοντήνφύσινή τήντέχνηνίσχύειν. 4. ΟίΠέρσαιέπεπαίδευντο πρόςλιμόνκαρτερεΐν.5. Λέγουσι'Ρόδον τήννήσοντόπαλαιόνκεκρύφθαιύπό τήςθαλάττης.6. Κατελέλειπτούπό τώνπολεμίωνπολλάμένπρόβατα,πολλοίδέβόες,πολλαίδέάμαξαι πολλώνάγαθών μεσταί.7. Εύριπίδηςέν Μακεδονίς*τέθαπται.8. Τούτοειςύδωρ γέγραπται.9. Αντισθένηςό φιλόσοφοςέπαινούμενός ποτέύπό πονηρών«Φοβούμαι, - έφη, - μήκακόντιύπ’ έμού πεπραγμένονή*. 10. Οί"Ελληνες έβάδιζον ειςμάχηντεταγμένοιέπί τεττάρωνκαίέφερον τάςάσπίδας έκκεκαλυμμένας. 11. Ούδένκακόνέμοί (= ύπ’ έμού) διαπεπράξεται.12. Πολύδιαφέρειστράτευματεταγμένονάτάκτου. 13. Κύροςλέγειπρόςτούςστρατιώταςστασιάζοντας*«Ει τιναάλλήλοις μάχηνσυνάψετε,νομίζετεέν τήδετήημέραέμέ τεκατακεκόψεσθαικαίύμάς ούπολύέμού ύστερον*. 14. Οίέν Άσίςχ ένοικοΰντες είθισμένοιείσίτόνΠερσώνβασιλέαμέγανπροσαγορεύειν.15. Λάκωντιςέρωτώμενος, διάτίή Σπάρτηούτετείχισται·«Οί ανδρες,- έφη, - είσίΣπάρτηςτείχη*.16. Βοηθόςϊσθι τοΐςκαλώςείργασμένοις.17. Πάνταγεγράψεταιέν τήμνήμητούλεώ,δσ'οίύπερήφανοι ύβρισταί τούςπένηταςήδίκουν. 18. Πολιτείαευκεκοσμήσεται,έάν έπιστήμων αρχώναύτήνπολιτεύη.Упражнения. Проспрягать в медиопассивном перфекте и плюсквамперфекте глаголы: παιδεύω,κόπτω,φυλάττω,πείθω,образовать от этих глаголов форму 1-го л. ед. ч. индикатива будущего ΠΙвсех залогов. Занятие 29 $ 132. Aoristus I и futurum I passivi К глагольной основе прибавляется суффикс θη,а в будущем времени, кроме того, суффикс σ.Несмотря на страдательный залог, окончания в пассивном аористе - действительного залога. В пассивном будущем времени окончания те же, что и в медиальном 119
будущем. Поскольку аорист - время историческое, в индиклтине имеется приращение. Аорист: έλύθην меня развязали (освободили); будущее: λυθήσομαιменя развяжут (освободят), меня будут развязывать (освобождать). a) Aoriatua I paasivi Indicativus Coniunctivus Optativus Imperativus S. 1. έ-λύ-θη-ν λυ-θώλυ-θε-ίην2. έ-λύ-θη-ς λυ-θηςλυ-θε-ίηςλύ-θη-τι3. έ-λύ-θη λυ-Gfjλυ-θείη λυ-θή-τωPl.l. έ-λύ-θη-μεν λυ-θώ-μενλυ-θε-ΐ-μεν,ιη-μεν2. έ-λύ-θη-τε λυ-0η-τελυ-θε-ΐ-τε,ίη-τε λύ-θη-τε3. έ-λύ-θη-σαν λυ-θώσι(ν)λυθεί εν,ίη-σαν λυθέ-νθωνInfinitivus λυ-θήναιParticipium λυ~θείς,-θεΐσα, -θέν(-θέ-ντος) 6) Futurum I passivi Indicativus Optativus Infinitivus S. 1. λυ-θή-σ-ο-μαιλυ-θη-σ-οί-μηνλυ-θή-σ-ε-σθαι2. λυ-0ή-σ-ηλυ-θή-σ-οι-ο3. λυ-θή-σ-ε-ταιλυ-θή-σ-οι-τοParticipium Pl.l. λυ-θη-σ-ό-μεθαλυ-θη-σ-οί-μεθαλυθη-σ-ό-μενος2. λυ-θή-σ-ε-σθελυ-θή-σ-οι-σθελυ-Οη-σ-ομένη3. λυ-θή-σ-ο-νταιλυ-θή-σ-οι-ντολυ-θη-σ-ό-μενονВ слитных глаголах последний краткий гласный звук основы перед суффиксом θηудлиняется (§ 116): έόκο - είάθην- έάθήσομαι, θηράω- έθηράθην - θηράθήσομαι,νικάω- ένικήθην - νικηθησομαι,κοσμέω- έκοσμήθην - κοσμηθήσομαι,δηλόω- έδηλώΟην - δηλωθήσομαι,но: γελάω- έγελάσβην - γελασθήσομαι.Последние губные и заднеязычные звуки основы перед суффиксом θηбывают только в придыхательной степени, а переднеязычные переходят в сигму: πράττωделать - έπράχθην - πραχθήσομαι,βλέπωсмотреть - έβλέφθην - βλεφθήσομαι,ψεύδωлгать έψεύσθην * ψευσθήσομαι.120
II глнголе σώζωспасать чередуются две основы: σωδи σω,от последней и образуются формы έσώθην - σωβησομαι.§133. Aoristus II и futurum II passivi У некоторых глаголов к основе (корню) непосредственно присоединяется суффикс η(б ез 0); система окончаний та же, что и в I аористе и будущем времени страдательного залога: γράφωписать, аорист έγράφην, будущее γραφήσομαι.a) Aoristus II passivi Indicativus Coniunctivus Optativus Imperativus S. 1. έ-γράφ-η-ν γραφ-ώγραφ-ε-ίην2. έ-γράφ-η-ς γραφήςγραφ-ε-ίηςγράφ-η-θν3. έ-γράφ-η γραφ-ηγραφ-είηγραφ-ή-τωΡ1.1.έ-γράφ-η-μεν γραφ-ώ-μενγραφ-ε-ΐ-μεν,-ίη-μεν 2. έ-γράφ-η-τε γραφ-ή-τεγραφ-ει-τε,-ίη-τε γράφ-η-τε3. έ-γράφ-η-σαν γραφώσι(ν) γραφ-ε-ΐ-εν,-ίη-σαν γραφ-έ-ντ-ωνInfinitivus γραφή-ναι Participium γραφ-είς,-εΐσα, -έν (-έ-ντος) 6) Futurum II passivi Indicativus Optativus Infinitivus S. 1. γραφ-ή-σ-ο-μαιγραφ-η-σ-οί - μηνγραφ-ή-σ-ε-σθαι2. γραφ-ή-σ-ηγραφ-ή-σ-οι-ο3. γραφ-ή-σ-ε-ταιγραφ-ή-σ-οι-τοParticipium Ρ1.1.γραφ-η-σ-ό-μέθαγραφ- η- σ- οί- μέθαγραφ-η-σ-ό-μένος2. γραφ-ή-σ-ε-σθεγραφ-ή-σ-ον-σθεγραφ-η-σ-ο-μένη3. γραφ-ή-σ-ο-νταιγραφ-ή-σ-οι-ντογραφ-η-σ-ό-μενονОтдельные глаголы имеют одновременно и первые и вторые формы пассивного аориста и будущего времени, например: βλάπτωвредить - έβλάφθην и έβλάβην. При образовании вторых форм в ряде глагольных корней происходит переход εв α:τρέπωобращать - έτρέφθην и έτράπην. Список глаголов, имеющих аог. II и fut. II pass. см. в Грамма¬ тическом справочнике. §134. Главные (основные) формы глагола Чтобы быстро и безошибочно ориентироваться в форма¬ тивах глагольных основ (настоящего времени, будущего вре¬ 121
меня, аориста и перфекта), следует заучить наизусть шесть индикативных главных (основных) форм прежде всего тех глаголов, которые приводятся в качестве парадигм. По образцу этих форм нужно уметь образовывать соответствующие формы глаголов, встречающихся в текстах. Особенно важно учить главные формы глаголов с особенностями в образовании форм; они помещены в Грамматическом справочнике данного учебника, а также указываются в больших словарях греческого языка. главных (основных) форм глагола Последовательность такова: 1. Praesens activi λύ-ω2. Futurum activi λύ-σ-ω3. Aoristus activi έ-λυ-σα 4. Perfectum activi λέ-λυ-κα5. Perfectum med.-pass, λέ-λυ-μαι6. Aoristus passivi έ-λύ-θην 1. νικάωκοσμέωδηλόωπράττωγράφωψεύδω2. νικήσωκοσμήσωδηλώσωπράξωγράψωψεύσω3. ένίκησα έκόσμησα έδήλωσα έπραξα έγραψα έψευσα 4. νενίκηκακεκόσμηκαδεδήλωκαπέπραχαγέγραφαέψευκα 4νενίκημαι κεκόσμημαιδεδήλωμαιπέπραγμαιγέγραμμαιέψευσμαι 6. ένικήθην έκοσμήθην έδηλώθην έπράχθην έγράφην έψεύσθην §135. Соотношение глагольных времен и видов Времена и виды греческого глагола соотносятся таким образом: вид время^^\_ несовершенный совершенный результативный настоящее praesens perfectum прошедшее imperfectum aoristus plusquamperfectum будущее futurum (I-II) futurum III Виды можно графически представить так: несовершенный, выражающий длительное действие, - линия, совершенный, выражающий однократное действие, - точка, результативный, выражающий состояние, - плоскость. 122
ΠερίφιλάργυρουΑνήρτιςάπασαν τήνουσίανέν τινιτόπωκατώρυξεν.Συγκατωρύχθηδ’έκεΐ καίή ψυχήαύτοΰ.Καθ’έκάστην γάρήμέραν τούςκρυφένταςθησαυρούςάνορύξας έθεώρει. Όλίγω δ’ύστερον ό θησαυρόςτ<)πάσθη.Εκείνοςδ’έννοήσας τάπραχθένταώλοφύρετο. Άκούσας δέτιςαυτόνόλοφυρόμενον έφη· «Μή ούτωςταραχθής,άλλά λίθονέν τωαύτωτόπωκατόρυξονκαίνόμιζετόνχρυσόνέκεΐ κατορυχθηναι.Ουδέγάρό χρυσός,δτεσοιύπήρχεν, χρήσιμόςσοιήν». ΓεωργόςκαίοίπαΐδεςαύτοΰΓεωργόςτιςμέλλωνάπαλλαγήσεσθαι τουβίουκαίβουλόμενοςσυλλεγήναιτούςεαυτούπαΐδαςπρινάπαλλαγήναι άπ’ άλλήλων, μετεπέμψατοαύτούςκαίπρόςτούςσυλλεγένταςέλεγε τάδε*«*ί2 παΐδεςέμοί, έγώ μένήδη τουβίουάπαλλαγήσομαι, ύμάς δέύπ’ έμού τραφένταςσκέψασθαιδει,δπωςτόλοιπόντραφήσεσθε.Τόδεοΰνμόνονύμίν λέγω,δτιέν τήάμπέλω θησαυρόςκέκρυπταυζητούντωνδέύμών τάληθή(= τάάληθή) λέξαςέξελεγχθήσομαι». Ταύταλέξαςό μένγεωργόςμεταστραφείςάπηλλάγη τούβίου.Οίδέπαΐδεςτούπατρόςτοιφέντοςοίόμενοιθησαυρόνέν τήγήκεκρύφθαι,πρόςτόσκάπτεινέτράποντο θησαυρόςδέούκέξεσκάφη, ή δ’άμπελος καλώςσκαφεΐσαπολλαπλασίονατόνκαρπόνέφερεν. Ό λόγοςδηλοΐ,δτικάματοςθησαυρόςέστι τοΐςάνθρώποις. 1. Ή τώνΛακεδαιμονίωνήγεμονία ύπό τώνΘηβαίωνκατελύθη.2. "Ανευ όμονοίας ούκάν πόλιςεΰπολιτευθείη.3. Μήφοβήθητιπερίτήςκοινήςσωτηρίας.4. Οίπολέμιοιέφοβήθησαν, μήκυκλωθεΐεν.5. Σπαρτιάτηςτιςέρωτηθείς, τίπαιδευθήσοιτοξένοςύπό τώνΣπαρτιατώναπαίδευτωνδντων«Παιδευθήσεται, - έφη, - βραχέωςλέγειν».6. Σόλωνέρωτηθείς, πώςάν ή πόλιςεΰοίκηθείη·«Έάν οίμένπολΐται,~ έφη, - τοΐςάρχουσι πείθωνται,οίδ’άρχοντες τοΐςνόμοις».7. Κύροςό Δαρείουκατεπέμφθηύπό τούπατρόςσατράπηςΛυδίαςκαίΦρυγίαςκαίΚαππαδοκίας.8. ΟίΚύκλωπεςύπ' ΟύρανοΰδεθέντεςειςΤάρταρονέρβίφθησαν, έπειτα δέύπό Διόςέλύθησαν. 9. Ούάν τιςύπ' άρχοντος ταχθή,ενταύθαδειμένοντακινδυνεύειν.10. Οίψεύσταιέξελεγχθήσονταί ποτέέργφ. 11. Γοργίαςύπό Σωκράτουςέν τοΐςλόγοιςσυμποδισθείςήναγκάσθη έναντία αύτόςαύτωλέγειν.12. ΟίΤρώεςένόμιζον τήνπόλινύφ’ "Εκτορος σωθήσεσθαι.13. Πτολεμαίος,ό Μακεδονίαςβασιλεύς,ύπό Γαλατών123
έσφάγη, καίπάσαή Μακεδονικήδύναμιςκατεκόπη.14. Έν τώΠελοποννησιακωπολέμωπολύέβλάβησαν οίΑθηναίοι.15. Ό τάκλαπέντακρύπτωντούκεκλοφότοςούδένκρείττωνέστίν. 16. Τούςπροδόταςοί’Αθηναίοιούδ’έν τηχώρςκταφήναιέπέτρεψαν τοίςοίκείοις.17. Οίέν ΜαραθώνικατακοπέντεςαυτούυπότώνΑθηναίωνέτάφησαν, τάδ*όνόματα αύτώνέν δέκαστήλαιςάνεγράφη. 18. Μαχομένωνάλλήλοις τώνάμφί ΚΰρονκαίβασιλέαΚύροςαυτόςπληγείςέτελεύτησε καίοίσύναύτώκατεσφάγησαν.Упражнения. Проспрягать в аористе и будущем времени пассива глаголы παιδεύωи βλάπτω(аог. έβλάβην). Образовать шесть главных форм от глаголов: παιδεύω,τιμάω,ποιέω,στεφανόω,κρύπτω»τάττω,γυμνάζω,πείθω.Занятие 30 $ 136. Глаголы с основами на сонорные звуки В глагольных основах на сонорные звуки (λ, ν,р) при спря¬ жении происходят определенные фонетические изменения, которые удобно проследить на образовании главных форм: praes. act. αγγέλλωφαίνωτείνωвозвещать показывать тянуть fut. act. (άγγελ) (φαν) (τεν) aor. act. άγγελώ φανώτενώperf. act. ήγγειλα έφηνα έτεινα perf. med.-pass. ήγγελκα πέφαγκατέτακαaor. pass. ήγγελμαι πέφασμαιτέταμαιήγγέλθην έφάνθην έτάθην praes. act. αϊρωσπείρωκρίνωподнимать сеять судить fut. act. (άρ) (σπερ) (κριν) aor. act. άρώ σπερώκρινώperf. act. ήρα έσπειρα έκρινα perf. med.-pass. ήρκα έσπαρκα κέκρικαaor. pass. ήρμαι εσπαρμαικέκριμαιήρθην έσπάρην έκρίθην 124
Глаголы с основами на сонорные звуки принадлежат к III классу (§ 124): презенс образуется при помощи йоты (как согласного звука). Эта йота при λподвергается ассимиляции, при νи р перемещается в основу, образуя с корневыми гласными дифтонги: λ+ j *= λλ(άγγελ-ΐ-ω), αν,εν,αρ,ερ+ j —αιν,ειν,αιρ,ειρ(tpav-j-ω, τεν-)-ω,ap-j-ω, σπερ-.)-ω),1ν, ΰν + j =Ίν, ΰν (κριν-)-ω). Формы остальных времен образуются непосредственно от корня. Активное и медиальное будущее всегда бывает слитным (ср- §117). В активном и медиальном аористе сигма выпадает, вызывая заместительное удлинение корневого гласного; в этих формах находятся созвучия λα,να,pa вместо σα(ξα, ψα).В активном перфекте конечное νосновы перед суффиксом к обычно выпадает, а в медиально-пассивном перфекте перед μпереходит в о (формы в скобках восстановлены): S. 1. πέφασμαιPL 1. [πεφάσμεθα] 2. [πέφανσαι] 2. (πέφανθε) 3. πέφανται3. πεφασμένοι,αι,αείσίνВ перфектных формах всех залогов в односложных корнях εпереходит в а. Перед суффиксом пассивного аориста λи р остаются неиз¬ менными, а νостается (έφάνΟην) или выпадает (έκρίβην). $ 137. Отглагольные прилагательные (adiectiva uerbalia) Существует два типа отглагольных прилагательных. Прилагательное на -τός, -τη, -τόν обозначает возможность или способность к действию, обычно в страдательном значении, например: λυτός,ή, όν тот, который может быть развязан (освобожден). Иногда такое прилагательное по смыслу близко к перфектному причастию, например: αγαπητόςтот, кого можно полюбить и возлюбленный. Прилагательные с приставками обычно бывают двух окончаний, например: άλυτος, άλυτον. Прилагательные 125
на -τέος, -τέα, -τέον обозначают долженствование или необходимость в страдательном смысле, например: λυτέος,έα, έον тот, который должен быть развязан. (освобожден). Отглагольное прилагательное употребляется как в личной конструкции, когда оно согласуется с подлежащим, так и в безличной конструкции, когда оно употребляется в среднем роде ед. ч. и не согласуется ни с каким членом предложения, например: ό πατήρέμοί τιμητέοςέστιν отец должен быть мною почитаем; τόνπατέραέμοί τιμητέονέστιν мне нужно почитать отца. Название действующего лица употребляется в дативе. Перед τпоследние звуки глагольной основы претерпевают закономерные фонетические изменения: гласные в слитных глаголах удлиняются, губные и заднеязычные оглушаются, переднеязычные ассимилируются с σ,сонорные λи р остаются без изменения, νостается или выпадает. В односложных корнях происходит обычное чередование гласных: θηράω- θηρατός,νικάω- νικητός,κοσμέω- κοσμητός,δηλόω- δηλωτός,πράττω-πρακτός, γράφω- γραπτός,πείθω- πειστός,άγγέλλω - άγγελτός, σπείρω- σπαρτός,κρίνω- κριτός,φαίνω- φαντός.§138. Предложения обстоятельства места Наречиями, вводящими предложения обстоятельства места, являются: οΰ,όπου, ένθα, ή, δπη,ϊνα где; οΐ,οποί,ή, δπη,ένθα куда; δθεν,όπόθεν, ένθεν откуда. Многие из этих наречий могут усиливаться постпозитивной частицей περ,например: οΰπερгде именно. В управляющем предложении этим относительным наречиям соответствуют (или таковые подразумеваются) указательные наречия. Инди¬ катив служит для констатации факта, конъюнктив с άν (или оптатив) - для выражения обобщения, будущего или повторя¬ ющегося действия: δπουάν τιςεαυτόντάξη,ένταΰθο^δεΐ μένοντακινδυνεύειν- где кто встал, там и следует оставаться и подвергаться опасности. 126
ΠερίΚάδμουΚάδμοςό Αγήνοροςδιέφθειρετόνδράκονταμέγαν,τούςδ’όδόντας Αθήναςπαραγγειλάσηςέσπειρεν. Τώνδ’όδόντων σπαρέντωνάνεφάνησαν έκ γηςάνδρες ώπλισμένοι, οΐαπότούσπαρήναιΣπαρτοίώνομάσθησαν ούτοιδ’άπέκτεινον άλλήλους μαχόμενοι.Ό γάρΚάδμος'Αθήνας έπιτειλάσης λίθονέπί τούςάνδρας άναφανέντας έββιψεν μαχόμενοιούνάλλήλοις πολλούςάπέκτειναν, τέλοςδέτηςμάχηςέπαύσαντο. ΟίδέπέντεσωθέντεςμετάΚάδμουΚαδμείαν,τήνθηβώνάκρόπολιν, έκτισαν. Περίέλεφάντων 'Υπό τήτοΰ"Ατλαντος βίζηνομαίτέείσιθαυμασταίκαίΰλαι βαθύταταιέτι καίπηγαίκαθαρούύδατος. ‘Ενταύθαούν,λέγουσιν,τούςγεραιτάτουςτώνέλεφάντων άφικνεΐσθαι. "Αγει δέαύτούςή φύσις,ώσπερ λιμέναάποφήνασα, όπου τούβίουτόλοιπόνδιάξουσιν.Νομίζονταιδέιεροί.Έπεί δέποτέτώνβασιλέωντιςτώνεπιχωρίωνδιάτόκάλλοςτώνόδόντων άποκτεΐναί τιναςαύτώνέβούλετο, τριακοσίουςάνδρας άπέστειλε άποκτενοΰντας έκείνην τήνίεράν αγέλην.Καίούτοιμέν,διανύσαντεςτήνόδόν, έπλησίαζον ήδη έκείνω τώχωρίω*άφνω δέλοιμόςδιέφθειρεπάνταςαύτούςπλήνένός. Ούτοςύποστρέψας ήγγειλε τόπάθοςτώάποστείλαντι. (Aelian.) 1. "Οδε έστίν ό τώνΑθηναίωνέφήβων όρκος «Ού καταισχύνωόπλα τάιερόςτοΐςδέθεσμοΐςτοΐςίδρυμένοις πείσομαυκαίάν ( = εάν)τιςάναιρή τούςθεσμούςή μήπείθηται,ούκεπιτρέψω,άμυνώ δέκαίμόνοςκαίμετάπάντων2. ΤισσαφέρνηςσυλλαμβάνειΚΰρον,ώς άποκτενών. 3. ΖεύςκαίΔίκητούςκακούςκακώςφθείρειαν.4. Ξενοφώντάδεέλεξεν «Ότω (= ωτινι)ταύταδοκεΐ,άράτω τήνχεΐρακ‘Ανέτεινανδέπάντες.5. ‘Αλέξανδροςέπεμψε πρόςτήνμητέρακαίτήνγυναίκαΔαρείουΑεόννατονέντειλάμενος φράσαε,ότι ζήό Δαρεΐος.6. Χαλεπόνέστι διακρΐναιτόνκόλακακαίτόνάληθή φίλον.7. Ξενοφώντοΐςστρατιώταιςμεΐναιέπί τώποταμωπαρήγγειλεν.8. ΤήνΚύρουπερίβασιλείαςμάχηνπολλοίμένάπηγγέλκασιν, Ξενοφώνδέεναργέστατασυγγέγραφεν.9. Σωκράτηνθανάτουοί’Αθηναίοικεκρίκασιν.10. ΤόΚύρουσημεΐονήν άετός χρυσούςέπί δόρατοςμακροΰάνατεταμένος. 11. ΑεγουσινΌρέστην έν Άρείω πάγωκριθηναιέπί τωφόνωτηςμητρός.12. Ό μήδαρείςάνθρωπος ούπαιδεύεται.13. Ό τήςσοφίαςκαρπόςοΰποτιφθαρήσεται.14. Πάντατάτώνάνθρωπων χρήματαφθαρτόςή 127
δ“αρετήάθάνατος. 15. Ηρακλεΐθαυμαστήτοΰσώματος(κόμη ήν. 16. θεραπευτέοιείσινοίγέροντες.17. Είβούλειγηνσοικαρπούςάφθόνους φέρειν,τήνγηνθεραπευτέον.18. Μαχόμενοιοίπολέμιοικαίδπηεϊηστενόνχωρίονπροκαταλαμβάνοντεςέκώλυον τάςπαρόδους.19. Πατρίςγάρέστι πάσα,ίν’ άν πράττητιςεΰ(Aristoph.). Упражнения. Образовать главные формы и отглагольные прилагательные от глаголов καθαιρώ,κλίνω.Проспрягать в аористе и будущем времени действительного и медиального залогов глагол αγγέλλω.Занятие 31 $ 139. Aoristus II activi и medii Многие глаголы имеют не сигматический (I) аорист, а так называемый сильный, или асигматический (II) аорист: к гла¬ гольному корню (отличающемуся от презенсной основы) при¬ соединяются личные окончания с соединительными гласными оие, как в индикативе имперфекта и в соответствующих формах презенсной системы. Такой аорист имеют главным образом глаголы IV-VIII классов (§ 140). Как образец дается глагол Ш класса с основой на сонорный: βάλλω(βαλ) бросать Activum Indicativus Coniunctivus Optativus Imperativus Infinitivus S. 1. έ-βαλ-ο-ν βάλ-ωβάλ-οι-μιβαλ-εΐν2. έ-βαλ-ε-ς βάλ-ηςβάλ-οι-ςβάλ- εParticipium 3. έ-βαλ-ε(ν) βάλ-ηβάλ-οιβαλ-έ-τωβαλ-ώνPl.l. έ-βάλ-ο-μεν βάλ-ω-μενβάλ-οι-μενβαλ-οΰσα2. έ-βάλ-ε-τε βάλ-η-τεβάλ-οι-τεβάλ-ε-τεβαλ-όν3. έ-βαλ-ο-ν βάλ-ω-σι(ν)βάλ-οι-ενβαλ-ό-ντων(βαλ-ό-ντος) Medium S. 1. έ-βαλ·ό-μην βάλ-ω-μαιβαλ-οί-μηνInfinitivus 2.έ-βάλ-ου βάλ-ηβάλ-οι-οβαλ-οΰβαλ-έ-σθαι3.έ-βάλ-ε-το βάλ-η-ταιβάλ-οι-τοβαλέ - σθωParticipium Pl. 1.έ-βαλ-ό-μεθα βαλ-ώ-μέθαβαλ-οί-μεθαβαλ-ό-μένος2. έ-βάλ-ε-σθε βάλ-η-σθεβάλ-οι-σθεβάλ-ε-σθεβαλ- ο- μένη3.έ-βάλ-ο-ντο βάλ-ω-νταιβάλ-οιντοβαλ-έ-σ^ωνβαλό-μενον 128
В четырех аористных формах ударение отличается от ударения в соответствующих формах презенсной системы: imperativus medii infinitivus medii infinitivus activi participium activi Praesens βάλλουβάλλεσθαιβάλλεινβάλλωνAoristus ΠβαλοΰβαλέσθαιβαλεΐνβαλώνПримечание: глагол βάλλωимеет в перфекте всех залогов и в пассивном аористе формы, образованные от основы βλη,а не от основы βαλ:βέβληκα- βέβλημαι- έβλήθην. Такого же типа образования наблюдаются у глаголов καλέωзвать: κέκληκα~ κέκλημαι- έκλήθην и τέμνωрезать: τέτμηκα- τέτμημαι- έτμήθην. II аорист с удвоением имеет глагол I класса άγω делать, вести: ήγαγον (основа άγαγ). §140. Глаголы IV-VIII классов Как сказано выше (§124), критерий условного деления глаголов на классы - это соотношение корня и презенсной основы. Глаголы IV-VIII классов часто называют <неправиль¬ ными > из-за значительной разницы между корнем и презенсной основой и из-за особенностей в образовании форм. Корень, т. е. общеглагольная основа, наиболее четко выявляется в активном аористе. К IV классу принадлежат глаголы, у которых презенсная основа образуется путем удлинения или растяжения корневого гласного звука: φεύγω(φύγ) бежать, аог. έφυγον λείπω(λΧπ) оставлять, аог. έλιπον V класс характеризуется носовым инфиксом в презенсной основе: μανθάνω(μαθ) учиться, аог. έμαθον λαμβάνω(λαβ) брать, аог. έλαβον В VI классе презенсная основа получается прибавлением суффикса -σκ к корню. Такие глаголы часто обозначают начало действия и поэтому называются ♦ начинательными♦ (inchoative): 129
διδάσκω(διδαχ) учить, aor. έδίδαξα ευρίσκω(εύρ) находить, aor, εύρον(ηύρον) В VII классе чередуются две основы: простая и распростра¬ ненная посредством звука ε(и): βούλομαι(βουλ) хотеть, fut. βουλήσομαιγίγνομαι(γεν, γν)рождаться, fut. γενήσομαιВ VTII классе формы образуются от разных корней, т. е. супплетивно: αίρέω(αίρ, έλ) выбирать, aor. εΐλονέρχομαι (έρχ, έλθ) приходить, aor. ήλθον έσθίω (έσθ, φαγ)есть, aor. έφαγον λέγω(λεγ, έπ) говорить, aor. εΐπονόράω (όρα, όπ, ιδ)видеть, fut. δψομαι,aor. act. είδον,perf. act. έώρακα, perf. med.-pass, ώμμαι, aor. pass, ώφθην. Полный список глаголов ГУ-УШ классов см. в Граммати¬ ческом справочнике. Все эти глаголы, по мере того, как они встречаются в текстах и упражнениях, требуется учить в глав¬ ных формах наизусть. Пять глаголов во 2-м л. ед. числа активного аористного императива имеют ударение на окончании: έλθέ (έρχομαι) приди, εύρέ(ευρίσκω) найди, λαβέ(λαμβάνω) возьми, ίδέ (όράω) посмотри, είπέ(λέγω) скажи. §141, Придаточные предложения времени В придаточных предложениях времени употребляются сле¬ дующие союзы: δτε,άπότε, έπεί, επειδή,ώς, ήνίκα, όπηνίκα когда. Одновременное действие обозначают презенс, имперфект и будущее время - в то время как, между тем как, пока; предшествующее действие обозначает аорист ~ после того как, как скоро, лишь только. Например: δτεΚύροςέπαιδεύετο συντοΐςάλλοις παισί,πάντωνπάντακράτιστοςένομίζετο когда Кир воспитывался с остальными детьми, то считался во всем самым сильным; έπεί έτελεύτησε Δαρεΐος,Τισσαφέρντ£διαβάλλειτόνΚύρονπρόςτόναδελφόνкогда Дарий умер, Тиссаферн наклеветал на Кира перед его братом. Если в управляющем предложении главное время, то повто¬ ряющееся, а также предстоящее действие в придаточном 130
предложении выражает конъюнктив с частицей άν, которая сливается с союзами времени: όταν, όπόταν, έπάν, έπειδάν; когда в управляющем предложении историческое время, в прида- точнсы - оптатив. Например: όταν τιςάδική, κολάζεταιвсякий раз тот, кто делает зло, наказывается; έπειδάν πάνταάκούσητε, κρίνατεкогда вы все выслушаете, рассудите; οπότετιςάδικοίη (άδικήσειεν), έκολάζετο всякий раз тот, кто (с)делал зло, наказывался. При союзе πρινпрежде чем, пока не применяются инфи¬ нитив, инфинитивные обороты, аористный индикатив, конъюн¬ ктив с άν или оптатив (в зависимости от времени в управляющем предложении), например: λέγεται'Αλκιβιάδης πρινεϊκοσινέτών εΐναι,Περικλειδιαλεχθήναιπερίνόμωνговорят, что Алкивиад, прежде чем ему исполнилось двадцать лет, бесе¬ довал с Периклом о законах; ούπρότερονκακώνπαύσονταιαίπόλεις,πρινάν έν αύταΐςοίφιλόσοφοιάρξωσιν государства не избавятся от зла, пока в них не будут править философы. Другие союзы времени: έως, έστε, μέχρι,άχρι до тех пор; άφ' ού,έξ ούс того времени, с тех пор, έν ωв то время как (§ 104). В текстах для чтения арабскими цифрами обозначены номера глагольных классов. ^Ηλθον, εΐδον,ένίκησα Καισαρέπί τόνΦαρνάκηνήλαυνε$ καίτήνστρατιάνάρδην άνεΐλεν$. Καίτήςμάχηςταύτηςτήνοξύτητακαίτότάχοςάγγέλλων είς'Ρώμην πρόςτινατώνφίλωνέγραψε τρειςλέξεις*«*Ηλθον$, εΐδον$,ένίκησα ». Λέωνκαίόνος καίάλώπηξ Λέωνκαίόνος καίάλώπηξ κοινωνίανποιησάμενοιέξήλθον^ πρόςάγραν. ΠολλήςούνΘήραςσυλληφθείσηςπροσέταξενό λέωντώόνω διελειν^αύτούς.Ό δέτρειςμερίδαςποιησάμενοςέκ τώνίσων, έκλέξασθαι τούτουςπρουτρέπετο*καίλέωνθυμωθείςτόνόνον κατέφαγεν$·Εΐτατήάλώπεκι μερίζεινέκέλευσεν. Ή δέείςμίανμερίδαπάντασωρεύσασαέαυτή βραχύτικατέλιπεν^.Καίό λέωνπρόςαύτήν«Τίς σε,ώ βέλτιστη,διαιρεΐν8ούτωςέδίδαξεν^;» Ή δέεΐπεν«Ή τούόνου συμφορά».131
Ό μύθοςδηλοΐ,δτισωφρονισμοίγίγνονται7τοΐςάνθρώποις τάτώνπέλαςδυστυχήματα.(Aesop.) ΠερίΌρφέως Όρφεύς, ό ΚαλλιόπηςΜούσηςκαίΟίάγρουυιός,άδων έκίνει λίθουςτεκαίδένδρα.Άποθανούσης^ δέΕύριδίκης,τηςγυναικόςαύτοΰ,δηχθείσης5ύπ’ όφεως, κατήλθεν^εις"Αιδου βουλόμενος7άναγαγεΐν αύτήνκαίΠλούτωναέπεισεν άναπέμψαι. Ό δέύπέσχετο7 τούτοποιήσειν,έάν μήπορευόμενοςΌρφεύς έπιστραφή, πρινάν ειςτήνέαυτοΰ οικίανπαραγένηται7’ό δέάπιστων έπιστραφείς εϊδε$τήνγυναίκα,ή δέπάλινύπέστρεψεν (Apollod.). 1. Ή γλώτταπολλούςειςόλεθρον ήγαγεν. 2. Σοφούγάράνδρός εύλαβούσυμβουλίας.3. ΛεωνίδαςΞέρξουτάδπλαάπαιτήσαντος εΐπεν^·«Έλθών λαβέ^».4. ΤοΐςΛακεδαιμονίοιςούδέναϊσχιονήν, ή τήνάσπίδα άποβαλεΐν καίτήντάξινάπολιπεΐν4 καίέκ μάχηςφυγεΐν^.5. Ότε Ξέρξηςέκ τώνΘερμοπυλώνέπί τήνΦωκέωνχώρανπροήγεν,οίΦωκειςτάςμένπόλειςάπάσας έξέλιπον2* πανδημεί,πρόςδέτάςδυσχωρίαςτάςέν τήΠαρσανώκατέφυγον^.6. Ως'Όμηρος λέγει$,διενείμαντοτήνάρχήν ό Ζευςκαίό Ποσειδώνκαίό Πλούτων,επειδήπαράτούπατρόςπαρέλαβον^.7. Σοφίαγάρέστι καίμαθεΐν^ά μήνοείς.8. Δίςέξαμαρτεΐν^ ταύτόνούκάνδρός σοφού.9. Ούκέστιν εύρεΐν^βίονάλυπον ούδενός.10. Ηρακλήςύπό Λίνουμουσικήνδιδαχθήναι^λέγεται^.11. Έπί τόάκρον άναβαίνει^ Χειρίσοφος,πριντιναςαίσθέσθαι^τώνπολεμίων.12. Κύροςύπέσχετο7 τοΐςφυγάσιμήπρόσθενπαύσεσθαι(τού πολέμου),πριναύτούςκαταγάγοιοϊκαδε.13. Κύροςέθήρευεν άφ' ίππου τάθηρία,όπότε γυμνάσαιβούλοιτο7έαυτόν τεκαίτούςίππους. 14. Πέρσαιςνόμοςήν, όπότε βασιλεύςάποθάνοΑ άνομίαν είναιπέντεήμερων, ϊνα αϊσθοιντο^,όσου άξιός έστι ό βασιλεύςκαίό νόμος.15. Έπεί οίπρώτοιΈλληνες έγένοντο7 έπί τούόρους καίκατεΐδον^τήνθάλατταν,κραυγήπολλήέγένετο7. 16. Όρος έτεκεν^ μύν.17. Άνάχαρσις ό Σκύθηςήλθεν ειςτήνΕλλάδατάήθη καίτόνβίονκαίτήνπολιτείαντώνΕλλήνωνόψόμενος$. 18. ΟίΚαρχηδόνιοιειςΣικελίανστρατεύσαντεςεΐλον$Άκράγαντα λιμώ.19. Έξέλιπον αίήμέραι μουώς ένύπνιον έγειρομένου. 20. Ή γυνή,όταν τίκτη,λύπηνέχει, ότι ήλθεν ή ώρα αύτήςόταν δέγεννήσητόπαιδίον,ούκέτιμνημονεύειτήςθλίψεωςδιάτήνχαράν,δτιέγεννήθη άνθρωπος ειςτόνκόσμον(Ιωάννης). 132
Упражнения. Проспрягать в активном и медиальном аористе глагол άγω. Образовать инфинитивы и причастия активного и медиального аориста от глаголов: φεύγω(IV), λαμβάνω(V). αποθνήσκω(VI), γίγνομαι(только медиальный залог - VU), όράω (VIII). Занятие 32 §142. Корневой, или атематический аорист У некоторых глаголов с корнями на α/η,ε/η,ο/ω,ΰ/Ο в аористе (преимущественно действительного залога) личные окончания без суффиксов и соединительных гласных присоеди¬ няются к глагольной основе. Такой способ формообразования, как было сказано (§ 125), называется атематическим. Однако тематические гласные остаются признаками конъюнктива (η и ω)и оптатива (ι, ιη).В корневом аористе система личных окончаний та же, что и в пассивном аористе (§§ 132, 133). βαίνωходить (βα, βη)—έβην я пошел φθάνωпредупреждать (φθα, φθη)—έφθην я предупредил χαίρωрадоваться (Χ«ρε. Χ«ρη)—έχάρην я обрадовался διδράσκωубегать (δρά, δρά)—έδραν я убежал βέωтечь (ρυε, ρυη)—έββύην я потек γιγνώσκωузнавать (γνο, γνω)—έγνων я узнал άλίσκομαι быть взятым (άλο, άλω) —έάλων я был взят βιόωжить (βιο, βιω)—έβίων я прожил δύωпогружаться (δϋ, δΰ)—έδυν я погрузился φύομαιрождаться (φΰ, φϋ)—έφυν я родился ϊστημι ставить (στα, στη)—έστην я стал (§147) σβέννυμιгасить (σβε, σβη)—έσβην я погас (§157) 133
Indicativus S. 1. έ-βη-ν έ-σβη-ν έ-δρα-ν έ-γνω-ν έ-δυ-ν 2. έ-βη-ς έ-σβη-ς έ-δρα-ς έ-γνω-ς έ-δυ-ς 3. έ-βη έ-σβη έ-δρα έ-γνω έ-δυ Pl.l. έ-βη-μεν έ-σβη-μεν έ-δρα-μεν έ-γνω-μεν έ-δυ-μεν 2. έ-βη-τε έ-σβη-τε έ-δρα-τε έ-γνω-τε ё-δυ τε3. έ-βη-σαν έ-σβη-σαν έ -δρα-σαν έ-γνω-σαν έ-δυ-σαν Coniunctivus S. 1. βώσβώδρωγνώδύ-ω2- βηςσβίΚδρςέςγνωςδύ-η-ς3. β(ϊσβίΐδραγνωδύ-ηPL1. βωμενσβώμενδρωμενγνώμενδύ-ω-μεν2. βήτεσβήτεδράτεγνώτεδύ-η-τε3. βώσι(ν)σβωσι(ν)δρωσι(ν)Optativus γνώσι(ν)δύ-ω-σι(ν)S. 1. βαίηνσβείηνδραίηνγνοίην2. βαίηςσβείηςδραίηςγνοίης3. βαίησβείηδραίηγνοίηPl.l. βαΐμενσβεϊμενδραΐμενγνοΐμεν2. βαΐτεσβεΐτεδραΐτεγνοΐτε3. βαΐενσβενενδραΐενImperativus γνοιενS. 2. βή-θισβή-θιδρά-θιγνώ-θιδΰ-θι3. βή-τωσβήτωδρά-τωγνώ-τωδύ-τωΡ1.2.βή-τεσβή-τεδρά-τεγνώ-τεδΰ-τε3. βά-ντωνσβέ-ντωλιδρά-ντωνInfinitivus γνό-ντωνδύ-ντωνβή-ναισβή-ναιδρα-ναιParticipium γνώ-ναιδΰ-ναιβάςσβείςδράςγνούς• δΰςβάσασβεΐσαδράσαγνουσαδΰσαβάνσβένδράνγνόνδύν(βάντος) (σβεντος) (δράντος) (γνόντος) (δύντος) 134
Существуют аористные формы έτλην и т. д. я вытерпел от не¬ употребительного в презенсной системе глагола с корнями τλα/τλη.Корневой аорист, однако с окончаниями сигматического аориста, имеют отдельные глаголы с основами на согласные звуки: ήνεγκα (= ήνεγκον) я принес (от φέρω);είπα(= εΐπον)я сказал (от λέγω);έχεα я вылил (от χέω).Корневой аорист медиального залога имеют глаголы на -μι (§§ 147, 154). Существуют медиальные аористные формы от неупотребительного в презенсной системе глагола с корнями πριά/πριά:ind. έπριάμην, coni, πρίωμαι,optat. πριαίμην,imp. πρίω,-άσβω, inf. πρίασθαι,partic. πριάμενος(я купил и т.д.). §143. Причинные предложения Союзы, вводящие предложения причины, совпадают с союзами дополнительных и временных предложений: δτι.διότι(= διάτούτοδτι),ώς, έπεί, έπειδή так как, потому что. Для объективной констатации причины служит индикатив. Если причина объясняется от лица подлежащего главного предложе¬ ния, т. в. субъективно, то употребляется оптатив (часто с частицей άν для выражения возможности), который в ряде случаев можно передать при переводе словами де, мол, якобы, по его словам и т. п. Например: δέομαιούνπαραμεϊναιήμΐν, ώς έγώ οϋδ’άν ένός ήδιον άκούσαιμι ή σουпрошу тебя остаться у нас, так как никого другого я не слушал бы с большим удовольствием, чем тебя. Причинные предложения употребляются в зависимости от глаголов, выражающих душевные аффекты, например: οίστρατηγοίέθαύμαζον, δτιΚύροςούτεάλλον πέμποιούτεαυτόςφαίνοιτοкомандиры удивлялись, что Кир ни кого другого не посылает, ни сам не появляется; Άστυάγης Κΰρονίδεΐν έπεθύμει, δτιήκουεν αυτόνκαλόνκαίαγαθόνεΐναιАстиаг захотел повидать Кира, так как слышал, что он хорош во всех отношениях. Причина может выражаться и независимым предложением с сочинительным союзом γάρведь, ибо, дело в том, что; на русский язык такое предложение обычно переводится прида¬ точным причинным: οίδέήδέως έπείθοντο έπίστευον γάραύτώони охотно слушались его, потому что доверяли ему. 135
Причинное значение могут иметь причастные конструкции (§§ 46, 161, 162), а также сочетание субстантивированного инфинитива (§ 102) с предлогами διάи έπί, например: ποτόνπάνήδύ ήν τωΣωκράτειδιάτόμήπίνειν,είμήδιψώηвсякое питье было Сократу приятно, так как он не пил, если не испытывал жажды. ΛυσίουλόγοςΟίτριάκοντα(τύραννοι) έλεγον μέν,δτιχρήτήνπόλινκαΟήραιτώνάδικων. Νύνδ’έγνωτε, ώ άνδρες δικασταί,δτιχρήματαλαμβάνεινέσπούδαζον. Έδοξε γάραύτοίςείςτούςμένοίκουςτούςπλουσίωνπολιτώνβήναι,τάδέχρήματαάφελεΐν, τούςδέκυρίουςφονεύσαι.Ένιοι ούναύτώνέβησαν πρόςτόνοΐκόνμου.Έάλων μένυπότριών,οϊμεπρόςΠείσωναήγαγον, οίδ’άλλοι είςτόέργαστήριον έλθόντες τούςδούλουςάπεγράφοντο. Έγώ δέΠείσωναμένήρώτων, είβούλοιτόμεσώσαιχρήματαλαβώνό δ’είπε,είπολλάεϊη.Εΐπονούν,δτιτάλαντονάργυρίου παρέχεινβουλοίμην."Εβημεν ούνείςτόνοΐκον,έγώ δ’έκ τήςκιβωτούτόάργύριον έξήρουν. Ό δ’ίδών τάένόντα μετεπέμψατοδύοτώνδούλωνκαίτάέν τήκιβωτώλαβεΐνέκέλευσεν. Ένήν δέτρίατάλανταάργυρίου καίλαμπράσκεύη.Έπεί δ1έγώ άντέλεγον, εΐπέμεάγαπήσειν, είτόσώμασώσω.Μετάταύτάμεείςάλλον οΐκονήγαγον άπολιπόντες φύλακάτινα,άπέβησαν δέ,ϊνα τάέν άλλοις οϊκοιςέξετάσωσιν. Έγώ δ'άπέθανον άν, είμήδιάτήςπαραθύρουέφυγον προςφίλοντινά,ούτοςδέμοιήγγειλεν. δτιΠολέμαρχοςό αδελφόςμουύπ’ Έρατοσθένους άλοίη καίείςτόδεσμωτήριονάπαχθείη. Άκούσας δέταύτανύκτωρείςΜέγαραδιέπλευσα.Περί'Ρόδου τήςνήσουΟί'Ρόδιοι κοινήνπόλινίδρυσαν. Είςδέτόνλιμένααύτήςκαθ’έκάστην ήμέραν πολλάπλοίασίτονκαίοΐνονκαίδούλουςφέρονταείσέπλει.’Απότώνπλουσίωνεμπόρωντώντής'Ρόδου καίβασιλείςέδανείζοντο. ΤήςΤύρουύπό ’Αλεξάνδρουδιαφθαρείσης*τόπλήθοςτότώνπλοίωνείςτόνλιμέναείσπλεόντωνέτι μάλλονηύξάνετο.Αλεξάνδρουδ’άποθανόντος ή 'Ρόδος ύπό Δημητρίουπολιορκηθεΐσαέάλω άν, είμήοίπολΐταιθρασέωςήμύναντο. Ούτοιτρόπαιονίδρυσαν τόνκολοσσόντόνΉλιου. Ένδοξοι {!>ήτορες καίφιλόσοφοιέδίδασκον 136
έν ταύτητήπόλει,ώστε ύστερον καί'Ρωμαίοι ώς μαθησόμενοιειςτήννήσονέβησαν ώσπερ ΚικέρωνκαίΚαΐσαρ.1, Λυκίωνδςάν έλεύθερος άλω κλέπτων,δούλοςγίγνεται.2. Ό δεσπότηςδείσας,μήδούλοιτινεςάποδραΐεν, τούςφύλακαςτήςοικίαςέκέλευσε φθήναιτάςθύραςφρουρούντας.3. Μετάτόνδεκαετήπόλεμον"Ιλιον ύπό τώνΑχαιώνέάλω. 4. Ένδοξός έστι ό λόγοςό τούθόιλεω·«Γνώθι σεαυτόν».5. Χαλεπόντόέαυτόν γνώναι.6. Σωκράτης’Απολλοδώρουλέγοντας« Αδίκωςσουθάνατονκατέγνωσαν’Αθηναίοι»,- γελάσαςεφη«Σύ δέέβούλου δικαίως;».7. Ηρακλήςλέγεταικαταβήναιεις"Αιδου έπί Κέρβεροντόνκύνα.8. ’Ηράκλειτοςλέγει,ώς δίςειςτόναυτόνποταμόνούκάν έμβαίης. 9. ΠάριςαίτιοςφύναιλέγεταιΤρωσίπάντωντώνκακών.10. Κάλλιστοντό’ΑντιγόνηςπαράΣωφοκλεΐ«ού μισεΐν,άλλά φιλεινέφυμεν». 11. Σιμωνίδηςέρωτηθείς, πόσονχρόνονβιώη-«Χρόνον, - έφη, - ολίγον,έτη δέπολλά».12. Βακχυλίδηςό Κεΐοςποιητήςέν διθυράμβοιςαδειθησέαειςθάλαττανκαταδύνταευθύςάναδύναι τόνχρυσοΰνδακτύλιονφέροντα.13. Τόστράτευμαό σίτοςάπέλιπε καίπρίασθαιήν ούδαμοΰ.14. Χρημάτωνούκάν πρίαιοάρετήν καίγενναιότητα.15. Άπέθανον οίστρατηγοί,δτιέστράτευσαν έπί βασιλέασύνΚύρω.16. Κύροςπαρήγγειλετοΐςφρουράρχοιςλαμβάνεινάνδρας Πελοποννησίουςδτιπλείστους,ώς έπιβουλεύοντος Τισσαφέρνουςταΐςπόλεσιν.17. Οί’Αθηναίοιέκάκιζον τόνΠερικλέα,δτιστρατηγόςών ούκέπεξάγοι αύτούς(έπί τούςπολεμίους).18. Σωκράτηςέθαυμάζετο έπί τώεύθύμωςζήν.19. Άριαΐος έφ' άμάξης έπορεύετο, διότιέτέτρωτο. Упражнения. Проспрягать в активном аористе глаголы: φθάνω,βιόω,φύω.Занятие 33 $ 144. Глаголы на -μι. Общие сведения Окончание -μι в форме 1-го л. ед. числа praes. ind. act. является формальным признаком 2-го спряжения, которое отличается от 1-го прежде всего отсутствием тематических гласных - атематизмом. Личные окончания в praes. ind. act. имеют некоторые отличительные особенности: 137
S. 1. -μι 2. -ς 3. -σι(ν) Pl. 1. -μεν 2. -τε 3. -ασι(ν) Окончание в 3-м л. мн. числа исторических времен: имперфекта и аориста действительного залога -σαν. Презенсная основа бывает двух типов: в единственном числе активного индикатива - сильная с долгим конечным гласным основы и в остальных формах - слабая с кратким гласным. В зависимости от соотношения корня и презенсной основы глаголы П спряжения делятся на три группы (класса): а) глаголы с удвоенной основой: Корень Презенсная основа / слабая сильная τίθημιкласть θετιθετιθηδίδωμιдавать δοδιδοδίδωϊημι посылать έ ίε ίη ϊστημι ставить σταίστα ίστη Удваивается начальный согласный корня при помощи соединительного гласного ι.В простейшем виде удвоение происходит в глаголе δίδωμι;в глаголе τίθημιначальный придыхательный Θпри удвоении в результате диссимиляции превращается в соответствующий глухой τ;в глаголах ϊημι и ϊστημι вместо удвоения имеется густое придыхание на йоте. Такого же типа удвоение наблюдается в некоторых глаголах 1-го спряжения (γιγνώσκω, μιμνήσκω,τιτρώσκω);б) глаголы, у которых презенсная основа образуется при помощи суффикса -νυ (§ 157); в) глаголы, у которых презенсная основа совпадает с корнем (§ 125, 160). $ 145. Презенсная система глаголов на -μι I группы Варианты основы и особые личные окончания существуют только в активе. 138
Activum Praesens indicativi S. 1. τί-θη-μιϊ-η-μι δί-δω-μιϊ-στη-μι 2. τί-θη-ςΐ-η-ς δί-δω-ςϊ-στη-ς 3. τί-θη-σι(ν)ϊ-η-σι(ν) δί-δω-σι(ν)ϊ-στη-σι(ν) Pl.l. τί-θε-μενϊ-ε-μεν δί-δο-μενϊ-στα-μεν 2. τί-θε-τεϊ-ε-τε δί-δο-τεϊ-στα-τε 3. τι-θέ-ασι(ν)ί-άσι(ν) δι-δό-ασι(ν)ί-στάστ(ν) Imperfectum indicativi S. 1. έ-τί-θη-ν t-εν -ν έ-δί-δου-ν ϊ-στη-ν 2. έ-τί-θει-ς ν-εν-ςέ-δί-δου-ς ϊ-στη-ς 3. έ-τί-θει ϊ-ει έ-δί-δου ϊ-στη Pl.l. έ-τί-θε-μεν ϊ-ε-μεν έ-δί-δο-μεν ϊ-στα-μεν 2. έ-τί-θε-τε ϊ-ε-τε έ-δί-δο-τε ϊ-στα-τε 3. έ-τί-θε-σαν ϊ-ε-σαν έ-δί-δο-σαν ϊ-στα-σαν Coniunctivus S. 1. τι-θώί ώ δι-δώί-στώ 2. τι-θρ-ςδι-δω-ςί-στη-ς 3. τι-θήί-η δι-δωί-στη Pl.l. τι-θώ-μενί ώ-μεν δι-δώ-μενί-στώ-μεν 2. τι-θή-τεί ή-τε δν-δώ-τεί-στή-τε 3. τι-θω-σι(ν)ί-ώ-σι(ν) δι-δω-σχ(ν)ί-στώ-σι(ν) Optativus S. 1. τι-θε-ίη-νί-ε-ίη-ν δι-δο-ίη-νί-στα-ίη-ν 2. τι-θε-ίη-ςν-ε-ίη-ςδι-δο-ίη-ςί-στα-ίη-ς 3. τι-θε-ίην-ε- νηδι-δο-ίηί-στα-ίη Pl.l. τι-θεΐ-μενί-εΐ-μεν δι-δοι-μενί-σταΐ-μεν 2. τι-θεί-τεί-εϊ- τεδι-δοΐ-τεί-σται-τε 3. τι-θεΐ-ε-νί - εϊ-ε-νδι-δοΐ-ε-νί-σταϊ-ε-ν Infinitivus τι-θέ-ναιί-έ-ναι δι-δό-ναιί-στά-ναι Imperativus S. 2. τί-θειι-ειδϊ-δουϊ-στη 3. τι- θέ- τωί-έ-τω δι-δό-τωί-στά-τω Pl.2. τί-θε-τεϊ-ε-τε δί-δο-τεϊ-στα-τε 3. τι-θέ-ντωνί έ-ντων δι-δό-ντωνί-στά-ντων 139
Participium τι-θείςί-είς δι-δούςί-στάς τι-θεΐσαί-εΐσα δι-δοϋσαί-στάσα τι-θένί-έν δι-δόνί-στάν (τιθέντος, (ίέντος, (διδόντος, (ίστάντος, τιθείσης)ίείσης) διδούσης)ίστάσης) В презенсе в ед. числе - сильный вариант основы, во мн. числе - слабый. В имперфекте в ед. числе у глаголов τίθημιи ϊστι>ιι сильный вариант основы, у глаголов δίδωμιи ϊημι -обра¬ зования по типу слитных глаголов на -ω (§ 111) и -όω (§ 114) В конъюнктиве последние гласные звуки основы сливаются с долгими соединительными гласными -η и -ω. Признак оптатива йота сливается с конечными гласными основы в дифтонги; во мн. числе тоже бывает суффикс -ιη (-ίημεν, -ίητε, -ίησαν). В императиве во 2-м л. ед. числа у глаголов τίθημι.ίημι, δίδωμι- образования по типу слитных глаголов; в глаголе ϊστημι - сильная основа без окончания; в остальных формах окончания присоединяются непосредственно к основе. В инфинитиве окон- чание - ναι,ударение находится на слоге, составляющем корень. Причастие образуется при помощи суффикса 120, 132, 133). Medium-passivum Praesens indicativi -ντ (ср. §§44, S. 1. τί-θε-μαιΐ-ε-μαι δί-δο-μαιϊ-σταμαι 2. τί-θε-σαιϊ-ε-σαι δί-δο-σαιϊ-στα σαι3. τί-θε-ταιϊ-ε-ται δί-δο-ταιϊ-στα-ται Pl.l. τι-θέ-μεθαί-έ-μεθα δι-δό-μεθαί-στά-μεθα 2. τί-θε-σβεϊ-ε-σθε δί-δο-σθεϊ-στα-σθε 3. τί-θε-νταιϊ-ε-νται δί-δο-νταιϊ-στα-νται Imperfectum indicativi S. 1. έ-τι-θέ-μην ί-έ-μην έ-δι-δό-μην ί-στά-μην 2. έ-τί-θε-σο ϊ-ε-σο έ-δί-δο-σο ϊ-σϊα-σο 3. έ-τί-θε-το ϊ-ε-το έ-δί-δο-το ϊ-στα-το Pl.l. έ-τι-θέ-μεθα ί-έ-μεθα έ-δι-δό -μέθα ί-στά-μεθα 2. έ-τί-θε-σθε ϊ-ε-σθε έ-δί-δο-σθε ϊ-στα-σθε 3. έ - τί- θε- ντοϊ-ε-ντο έ δί-δο-ντοϊ-στα-ντο 140
Coniunctivus S. 1. τι-θώ-μαιί-ώ-μαι δι-δώ-μαιί-στώ-μαι 2. τι-θήί-ή δι-δωί-στη 3. τι-θη-ταιί ή-ται δΐ'δώ-ταιί-στή-ται Pl.l. τι-θώ- μέθαί-ώ-μεθα διδώ-μεθαί-στώ-μεθα 2. τι-θή-σθεί ή-σθε διδώσθεί-στη-σθε 3. τι-θώ-νταιί-ώ- νταιδι-δώ-νταχ ί-στώ-νται Optativus S. 1. τχ-θεί-μηνί-εί-μην δι-δοί-μηνί-σταί-μην 2. τι-θεΐ-οί-εϊ-ο δι-δοΐ-οί-σταΐ-ο 3. τι-θεΐ-τοί-ει-το δι-δοϊ-τοί-σταϊ-το Pl.l. τι-θεί-μεθαί-εί-μεθα δι-δοί-μεθαί-σταί-μεθα 2. τι-θεΐ-σθεί-εΐ-σθε δι-δοΐ-σθεί-σταΐ-σθε 3. τι-θεΐ-ντοί-εϊ-ντο δι-δοΐ-ντοί-σται-ντο Infinitivus τί-θε-σθαιϊ-ε-σθαι δί-δο-σθαιΐ-στα-σθαι τί-θε-σοImperativus S. 2. ι-ε-σοδί-δοσοϊ-στα-σο 3. τι-θέ-σθωϊ-έ-σθω δι-δό-σθωί-στά-σθω Pl.2. τίθεσθεϊ-ε-σθε δί-δο-σθεϊ-στα-σθε 3. τι-θέσθωνί-έ-σθων δι-δό-σθωνί-στά-σθων Participium τι-θέ-μενος,ί-έ-μένος, δι-δό-μενος,ίστά-μενος, -η, -ον -η, -ον -η, -ον -η, -ον В медиально-пассивном залоге основа имеет только слабый вариант. Окончания присоединяются непосредственно к основе. Окончания 2-го л. ед. числа -σαι и -σο в индикативе и импера¬ тиве остаются в первоначальном (неслитном) виде, как в перфекте и плюсквамперфекте медиально-пассивного залога в I спряжении (§ 130). Если глаголы ϊημι и ϊστημι имеют приставку, то при определении формы необходимо учитывать не только отпадение конечного гласного приставки (элизию - §18), но и переход взрывных звуков в придыхательную степень, например: άφ- ίημι (= άπο-ϊημι) отпускать, ϋφ ϊστημι (= ύπο-ϊστημι) подставлять. 141
Так нужно поступать вообще с любым глаголом, корень которого начинается с придыхательного согласного или с гласного с густым придыханием. $ 146. Сравнительные предложения Сравнительные предложения вводятся союзами ώς, ώσπερ, όπως как, каким образом, подобно тому как, словно; наречиями όσον насколько, όσω чем и т. п. В управляющем предложении им могут соответствовать указательные наречия: ούτως,ώδε так, таким образом, τοσοΰτονнастолько, τοσούτωтем. В сравнительном предложении употребляются такое время и наклонение, какие по общему смыслу были бы в предложении независимом. Например: σοίθεοίπόροιεν,ώς έγώ θέλωда вознаградят тебя боги, как я желаю; ώς γιγνώσκεις,ούτωποιείςкак ты знаешь, так и делаешь. Следует не забывать многозначности союза ώς: помимо сравнительных, он может присоединять предложения причины (§ 143), цели (§ 122), времени (§ 141), следствия (§ 148). ΠερίτοΰΝείλουποταμοΰΌ Νείλοςποταμόςέκ Αιθιοπίαςβέωνέξίησιν είςτήνθάλαττανδυοΐνστομάτοιν(dualia), τόδέπάλαιέπτά στόμασινέξίευ άλλοι δέποταμοίδιάτήςΑίγυπτουούβέουσιν.Κατ'έτος οΰνό Νείλοςύδωρ έπί γηνίείς καίπηλόνκαταλείπωντούςαγρούςπαμφορωτάτουςτίθησινλέγουσιδέκαίτόύδωρ, δτάφρέατατάέν τήΑίγύπτωκαίτάέν τήΛιβυκήέρήμω άνίησιν, έκ τοΰΝείλουποταμούβεϊν*όπου δ'άν πηγαίύδωρ άνιώσιν, ή γήπολλάδένδρακαίκαρπούςφέρει.ΛυκούργοςνόμονπερίβασιλέωντίθησινΛυκούργοςέταξε θύεινβασιλέαύπέρ τήςπόλεωςκαίήγεΐσθαι τήςστρατιάς.Οίδέβασιλείςέλάμβανον καίγέρααπότώνθυομένωνκαίγηνέν πολλαΐςτώνπερίοικωνπόλεων*έπί δέδειπνώδυοΐνμέροινέτιμώντο, ϊνα διαδιδοΐενάλλοις, οΰςβούλοιντοτιμάν.Πάντεςδ’ύπανίσταντο βασιλεΐ,οίδ’έφοροι ού*καίόρκους άλλήλόις έδίδοσαν έφοροί τεκαίβασιλείς,ό μένβασιλεύςκατάτούςτήςπόλεωςνόμουςβασιλεύσειν,οίδ'έφοροι τήνβασιλείανφυλάξειν.Αύταίμέντιμαίζώντιβασιλεΐέδίδοντο, τελευτήσανταδέώς ήρωα έτίμων. 142
1. Ήδη ‘Αναξαγόραςό φιλόσοφοςέδίδασκε τόνήλιον τήσελήνηέντιθέναι τόφως.2. Οίνόμοιτοιοΰτοίείσιν,οΐοιοίτιθέντες.3. Πολλοίτώνανθρώπωνμέτρονεύδαιμονίαςτάςτήςγαστρόςήδονάς τίθενται.4. Έκοσμήθη ή ’Ολυμπίαέκ τούπλήθουςαναθημάτων»άπερ έκ πάσηςένετίθεντο τήςΕλλάδος.5. Οίπαλαιοίτοΐςνεκροΐςοβολόνείςτόστόμακατετίθεσαν,ϊνα διδοΐενΧάρωνι.6. Ή μωρίαδίδωσιάνθρώποις κακά.7. Δίςδίδως,εάνταχέωςδιδώς.8. Δίκηνδιδοίηό τήνπατρίδαπροδιδούς.9, ’Αργύρουούκήν ποτέούτεχρυσοΰνόμισμα,άλλά οίάνθρωποι άντεδίδοσαν βοΰςκαίάνδράποδα καίάγρόν καίάργυρον καίχρυσόν.10. 'Ηρακλής λέγεταιφυτεΰσαιΌλυμπίασιν έλαιαν, άφ’ ής οίστέφανοιτοΐςνικήσασινέδίδοντο. 11. Ούπάντεςέξιάσιν είςπόντονρόοι.12. Έν τήΚορίνθουάγορά ώκοδόμηται κρήνηκαίΠοσειδωνέπ’ αύτήχαλκοΰςκαίδελφίςύπό τοΐςποσίνέστι τοΰΠοσειδώνος,άφιείς ύδωρ. 13. ΚαταλυθέντοςτοΰΠελοποννησιακοΰπολέμουόλιγαρχίαι έν ταΐςπλείσταιςτήςΕλλάδοςπόλεσικαθίσταντο.14. Καθιστάσθωέκαστος είςτήνέαυτοΰ τάξιν.15. θησεύςτόνδήμονκύριοντήςπολιτείαςκαθίστησιν.16. Δημόκριτοςυποτίθεταιτάςτεάτόμους καίτόκενόν*αύταίδέδίνηφερόμεναισυνίστανταικαίδιΐστανται.17. Λύσανδροςύπό τώνΕλλήνωνέμισεΐτο, δτιπασώντώνπόλεων,ώντινων κρατήσαι,άρμοστάς προίστηκαταλύσαςτάςδημοκρατίας.18. Πυθαγόραςεΐπεν,δτιή ψυχήμεθισταΐτοείςάλλα σώματα.19. "Οσω μάλλονό Κλέωνύπέφευγε τόνπλοΰν,τόσω(μάλλον) έπεκελεύεντο τώΝικίαπαραδιδόναιτήνάρχήν. 20. Οί’Αθηναίοι,ώς συγγραφείςλέγουσιν,μετάτήνέν Μαραθώνιμάχηνπολλάπλοίαπαρεσκευάζοντο.Упражнения. Определить глагольные формы, восстановить приставки в неассимилированном виде: άνετίθει, παρατίθετε(2), προδίδου,προεδίδου,προδιδούς,καθίεσθε(3), έφίεντο, ύφίει (2), άφιέντων (2), μεθίσταμεν(2), διίστη(2), περιιστάναι,άνθισταΐτο. 143
Занятие 34 §147.Aoristus activi и medii глаголов на -μι I группы Activum Indicativus S. 1. έ-θη-κα ή-κα έ-δω-κα ε-στη-νέ-στη-σα 2. έ-θη-κας ή-κα-ς έ-δω-κα-ς έ-στη-ς έ-στη-σα-ς 3. έ-θη-κε(ν) ή-κε(ν) έ-δω-κε(ν) έ-στη έ-στη-σε(ν) Pl.l. έ-θε-μεν εΐ-μενέ-δο-μεν έ-στη-μεν έ-στή-σα-μεν 2. έ-θε-τε εΐ-τεέ-δο-τε έ-στη-τε έ-στή-σα-τε 3. έ-θε-σαν εΐ-σανё-δο-σαν έ-στη-σαν Coniunctivus έ-στη-σα-ν S. 1. θώώ δώστώστή-σ-ω2. θρςfis δω-ςστη-ςστή-σ-η-ς3. θηύ δώστήστη-σ-ηPl.l. θώ-μενώ-μεν δώ-μενστώ-μενστή-σ-ω-μεν2. θη-τεή-τε δώ-τεστή-τεστή-σ-η-τε3. θώ-σι(ν)ώ-σι(ν) δώ-σι(ν)Optativus στώ-σι(ν)στή-σ-ω-σι(ν)S. 1. θε-ίη-νε-ϊη-νδο-ίη-νστα-ίη-νστή-σ-αι-μι2. θε-ίη-ςε-ϊη-ςδο-ίη-ςστα-ίη-ςστή-σ-αι-ς3. θε- ίη ε-ϊηδο-ίηστα- ίη στή-σ~αιPl.l. θε-ΐ-μενε-ΐ-μενδο-ΐ-μενστα-ΐ-μενστή-σ-αι-μεν2. θε-ΐ-τεε-ΐ-τεδο-ΐ-τεστα-ΐ-τεστή-σ-αν-τε3. θε-ΐ-ενε-ΐ-ενδο-ΐ-ενστα-ΐ-ενImperativus στή-σ-αι-ενS. 2. θέ-ςέ-ς δό-ςστή-θνστή-σον3. θέ-τωέ-τω δό-τωστή-τωστη-σά-τωΡ1.2.θέ-τεέ-τε δό-τεστή-τεστή-σατε3. θέ-ντωνέ-ντων δό-ντωνInfinitivus στά-ντωνστη-σά-ντωνθεΐ-ναιεΐ- ναιδοΰ-ναιστη-ναιParticipium στη-σαιθείςειςδούςστάςστή-σα-ςθεΐσαείσαδοΰσαστάσαστή-σα-σαθένέν δόνστάνστή-σα-ν(θέντος) (έντος) (δόντος) (στάντος) (στή-σα ντος)144
В глаголах τίθημι,ϊημι, δίδωμιв ед. ч. индикатива к сильной основе присоединяется суффикс -к и окончания сигматического аориста; во мн. числе индикатива, а также в императиве, инфинитиве и причастии окончания присоединяются непосред¬ ственно к слабой основе. В глаголе ϊημι во мн. ч. индикатива εϊμηνполучилось из έ-έ-μην. В конъюнктиве - обычные ηи со, в оптативе - ι/ιη,и во мн. числе оптатива бывает суффикс ιη,например: θείημεν,θείητε,θείησαν.Инфинитив образуется при помощи окончания -έναι. В императиве при наличии приставки ударение падает именно на нее, например: συντίθημιсклады¬ вать - σύνθες,άποδίδωμι отдавать - άπόδος. Глагол ϊστημι имеет две формы активного аориста: корневую (атематическую) форму с непереходным значением έστην я стал (ср. έβην §142) и сигматическую форму с переходным значением έστησα я поставил. Medium Indicativus S. 1. έ-θέ-μην εϊ-μηνέ-δό-μην έ-στη-σά-μην 2. έ-θου εΐ-σοέ-δου έ-στή-σω 3. έ-θε-το εΐ-τοέ-δο-το έ-στή-σα-το Pl.l. έ-θέ-μεθα εϊ-μεθαέ-δό-μεθα έ-στη-σά-μεθα 2. έ-θε-σθε εΐ-σθεέ-δο-σθε έ-στή-σα-σθε 3. έ-θε-ντο εΐ-ντοέ-δο-ντο Coniunctivus έ-στή-σα ντοS. 1. θώ-μαιώ μαιδώ-μαιστή-σ-ω-μαν2. θή5 δωστή-σ-η3. θή-ταιή-ται δώ-ταιστή-σ-ηταιPl.l. θώ-μεθαώ-μεθα δώ-μεθαστη-σ-ώ-μεθα2. θή-σθεή-σθε δώ-σθεστήσ-η-σθε3. θώ-νταιώ-νται δώ-νταιOptativus στή-σ-ω-νταιS. 1. θε-ί-μηνε-ϊ-μηνδο-ί-μηνστη-σ-αί-μην2. θε-ΐ-οε-ΐ-οδο-ΐ-οστή-σ-αι-ο3. θε-ΐ-τοε-ΐ-τοδο-ΐτοστή-σ-αι-τοPl.l. θε-ί-μεθαε-ΐ-μεθαδο-ί-μεθαστη-σ-αί-μεθα2. θε-ΐ-σθεε-ΐ-σθεδο-ΐ-σθεστή-σ-αι-σθε3. θε-ι-ντοε-ΐ-ντοδο-ΐ-ντοστή-σ-αι-ντο145
Infinitivus θέ-σθαιέ-σθαι δό-σθαιImperativus στή-σα-σθαιS. 2. θοΰούδούστή-σαι3. θέ-σθωέ-σθω δό-σθωστη-σά-σθωР1.2. θέ-σθεέ-σθε δό-σθεστή-σα-σθε3. θέ-σθωνέ-σθων δό-σθωνParticipium στη-σά-σθωνθέ-μένοςέ-μένος δό-μένοςστη-σά-μενοςАористные формы глаголов τίθημι,ϊημι, δίδωμιобразуются атематически и в общем соответствуют презенсным, только отсутствует удвоение. Глагол ϊστημι имеет сигматический медиальный аорист переходного значения. Формы 2-го л. ед. числа индикатива έθου, έδου, έστήσω, конъюнктива θή,ή, δωи императива θού,ού,δοϋобразовались в результате выпадения сигмы и слияния гласных. Если приставка в первых трех глаголах односложная, то ударение в императиве падает на корень: συντίθημι- συνθοΰ,если двусложная, то ударение находится именно на ней: άποδίδωμι - άπόδου. $ 148. Предложения следствия Предложения следствия вводятся союзом ώστε (реже ώς) что, так что, чтобы.; в управляющем предложении этому союзу могут соответствовать указательные местоимения и наречия τοιοΰτος,τοσούτοςтакси, ούτω(ς)так. Следствие фактическое выражает индикатив, причем время употребляется такое, какое было бы по общему смыслу в предложении независимом, например: ό "Ατλας τόόρος ούτωςυψηλόνέστι, ώστε έλέγετο ταιςκορυφαΐςψαύειντοΰουρανούгора Атлас так высока, что, как говорят, вершинами касается неба. Следствие предполагаемое или преднамеренное выражают инфинитивные обороты или один инфинитив, например: ούκέχομεν άργύριον, ώστε άγοράζειν τάεπιτήδειαу нас нет денег, чтобы купить провиант. Отрицание при индикативе ού,в остальных случаях μή.В зависимости от глаголов ποιέωделать, заставлять, διαπραττομαιдобиваться следствие выражается только инфини- 146
тивным оборотом, например: ήλιος ποιείπάνταθάλλεινсолнце заставляет все цвести (= делает так, что все цветет)\ διεπράξατομήδιδόναιδίκηνон добился того, чтобы не отвечать по суду. Следствие возможное и нереальное выражают в сочетании с частицей άν оптатив, инфинитив, индикатив, например: όπλα κατεσκεύαζον,ώστε τήνπόλινόντως άν ήγήσω πολέμουέργασττριον είναι(всюду) заготовлялось оружие, так что можно было подумать, что город - это в сущности военная мастерская. Оттенок следствия имеет инфинитив, зависящий от выраже¬ ния οΐόςτεείμιя могу, способен (доел.: я таков, что...), например: ούχοΐοίτεήσαν αυτοίποιήσαιони не были в состоянии сделать (это). ΓέρωνκαίθάνατοςΓέρωνποτέξύλατεμώνέξ όρους κάπί(=καί έπί) τώνώμων άράμενος, επειδήπολλήνόδόν έπηχθισμένος έβάδιζεν, άπειρηκώς άπέθετό τεκαίξύλα,καίτόνθάνατονέλθεΐν έπεκαλεΐτο. Τουδέθανάτουεύθύςέπιστάντος καίτήναιτίανπυνθανομένου,δι’ήν αυτόνκαλοίη,ό γέρωνέφη «ϊνα τόφορτίονάρας έπιθής μοι».Ό μύθοςδηλοΐ,ότι πάςάνθρωπος, φιλόζωοςών, καν(=καί έάν) μυρίοιςκινδύνοιςπεριπεσώνδοκήθανάτουέπιθυμεΐν, όμως τόζηνπολύπρόθανάτουαίρεϊται.ΠερίΠανδώραςΈπεί Προμηθείςκλέψαςτόπυρέξ ήλιου τοιςάνθρώποις μετέδωκεν,Ζευςόργισθείς έκέλευσεν "Ηφαιστον έκ γηςπαρθένονκαλήνπλάσαιή μένΆθηνά έδωκεν αυτήτέχνας,’Αφροδίτηδέχάριν,Έρμης δέγλώττανκαίπάντεςοίθεοίκαίπάσαιαίθεαίέκόσμησαν δώραδόντεςτήνγυναίκακάλλιστα*διάταύταΠανδώραέκαλεΐτο. ΤαύτηνδέτήνπαρθένονΈρμης ΔιόςκελεύσαντοςπρόςΕπιμηθέα,Προμηθέωςάδελφόν, προσήγαγενό δ’ούπειθόμενοςτήΠρομηθέωςβουλή,τήνΠανδώρανώς γυναίκαέδέξατο* ή δέπαρθένοςέν πίθωπάντατάκακάέφόρει καίέξ αυτούνόσουςκαίτάάλλα κακάέξήκεν ειςτούςανθρώπουςΠρομηθεύςδ’αύτόςΔιόςκελεύσαντοςύφ’ 'Ηφαίστου έν Καυκάσωτώόρει προσηλώθηαετόςδέκαθ’ήμέραν τόήπαρ αύτοΰκατήσθιεν.ΤέλοςδέΗρακλήςτόναετόνκατατοξεύσαςΙρομηθέαέλυσεν. 147
1. Σόλωννόμονέθηκε τόναυτούτέκναάποδόμενον δίκηνδούναιμεγάλην.2. 'Ραον έξ άγαθού θεΐναικακόν,ή έκ κακούέσθλόν. 3. ♦ ’()θεός,—έφη Σωκράτης,- άνθρωποις έπ’ ωφελείς*προσέθηκεδιών αισθάνονταιέκαστα, όφθαλμούς μένώσθ’ όραν τάορατά,ώτα δέώστ* άκούειν τάάκουστά». 4. ΚατέκαυσανοίΈλληνες τάςκώμας,δπωςφόβονένθεΐεν τοιςβαρβάροις.5. Λάκαιναπρόςτόνυιόνλέγονταμικρόνέχειν ξίφοςέλεγεν «Βήμα πρόσθες*.6. ΟίΈφέσιοι πολιορκούμενοιύπό Κροίσουάνέθεσαν τήνπόλιντήΆρτέμιδι. Ί. Κύροςτοΐςστρατιώταιςούκήβούλετο έφειναι τάςπόλειςάρπάσαι. 8. Ελευθέρουςάφήκε πάνταςή φύσις,ούδέναδέδούλονπεποίηκεν.9. Τωκυνίκρέαςάφέντι διπλούνλαβεΐνμάτηνέπιθυμούντι όρθώς όμοιωθήσεται ό κενώνέλπίδων έφιέμενος. 10. Μίνωςκαί‘Ραδάμανθυςοίέν "Αιδου κριταίτούςπονηρούςκαταδικασθένταςταΐςΈρινύσι παραδόντεςείςτήντώνάσεβών χώρανέφιάσιν. 11. ΚλεινόντότοΰΆρχιμέδους· «Δός πουστώ,καίκινώτήνγήν».12. Γοργώή Λακεδαιμόνια,Λεωνίδουγυνή,τώυίώέπί στρατείανπορευομένωτήνάσπίδα παραδοΰσαέλεγεν «Ή ταύτηνή έπί ταύτης*.13. Διογένειήλιουμένω Αλέξανδροςέπιστάς έλεγεν’ «Αϊτησόν με,δθέλεις«. Ό δέάπεκρίνατο «Μικρόν άπό τοΰήλιου μετάστηθι*.14. Οί’ΑθηναίοιτόΠείραιονέμπόριον έν μέσωτήςΕλλάδοςκατεστήσαντο.15. Οί‘Υρκάνιοιάπό τών’ΑσσυριώνπρόςΚΰρονάπέστησαν. 16. Λακεδαιμόνιοιειςτούτ’απληστίαςήλθον, ώστ’ ούκέξήρκεσεν αύτοΐςέχειν τήνκατάγήνάρχήν. 17. ’Αργύριονούδείςπωούτωπολύέκτήσατο, ώστε μήέτι προσδεΐσθαι.18. Πλοίατοΐςπολεμίοιςπαρήν,ώστε θαλάττηςέκράτουν άν, είσιττφέσιααύτοΐςικανάύπήρχεν. 19. Θεμιστοκλήςέποίησε τήνπόλινφιλεΐναύτόν.20. Ούχοΐόντεήν διώκειντούςβαρβάρους.21. Άφείς τάφανεράμήδίωκετάφανή.Упражнения. Определить части речи и их формы: ή, ή, ή, ή, ή, ή, ώ, ώ, ω,ώσί, ώσι, ώσι, ώς. Просклонять причастия θείς,θεΐσα,θέν;δούς,δούσα,δόν;στάς,στάσα,στάν.Занятие 35 « $ 149, Остальные формы глаголов на -μι I группы Формы пассивного аориста, будущего времени, перфекта и плюсквамперфекта всех залогов у глаголов на -μι I группы образуются так же, как соответствующие формы глаголов на 148
-ω, причем конечный гласный основы в одном случае удлиня¬ ется, в другом остается без изменения. Futurum Aoristus Perfectum Plusquamperf. τίθημιact. θήσωτέθεικαέτεθήκειν (θε/θη) med. θήσομαιτέθειμαιέτεθείμην pass. τεθήσομαιετέθην[κείμαι] [έκείμην] ϊημι act. ήσω εΐκαεϊκειν(έ/ή) med. pass. ήσομαι έθήσομαι εΐθηνείμαιεϊμηνδίδωμιact. δώσωδέδωκαέδεδώκειν (δο/δω) med. pass. δώσομαιδοθήσομαιέδόθην δέδομαιέδεδόμην ϊστημι act. στήσωέστηκα είστήκειν(στα/στη) med. pass. στήσομαισταΟήσομαιέστάθην έσταμαι είστάμηνНекоторые формы глагола ϊστημι имеют непереходное значе¬ ние: praes. med. ίσταμαι становлюсь, занимаю место, fut. med. στήσομαιстану, буду стоять, aor. act. έστην стал, perfect, act. έστηκα стою, plqpf. act. είστήκεινстоял. §150. Глаголы с чередующимися перфектными основами Отдельные глаголы сохраняют перфектную основу на к в основном в ед. числе индикатива, в остальных формах личные окончания присоединяются непосредственно к основе: έστηκα я стою —от ϊστημι τέθνηκαя мертв —от αποθνήσκωδέδοικαя боюсь —от δείδωставить (έστα) умирать (θαν/θνη/θνα) бояться (δει/δοι/δι) Perfectum indicativi S. 1. έστηκα τέθνηκαδέδοικαδέδια2. έστηκας τέθνηκαςδέδοικαςδέδιας3. έστηκε(ν) τέθνηκε(ν)δέδοικε(ν)δέδιε(ν)Pl.l. έσταμεν τέθναμενδέδιμεν2. έστατε τέθνατεδέδιτε3. έστάσι(ν) τεθνάσι(ν)δεδίασι(ν)149
Plusquamperfectum indicativi S. 1. είστήκεινέδεδοίκειν έδεδιειν 2. είστήκεις3. είστήκειPl.l. έσταμεν 2. έσχατε 3. έσχασαν έτεΟνήκεσαν и έχέθνασαν έδεδοικενς έδεδιεις έδεδοίκει έδεδίει έδέδισαν έδεδίεσαν Pl.l. στώμενS. 1. έσταίην S. 2. έσταθι Coniunctivus S. 1. τεθνήκωOptativus τεθναίηνImperativus S. 3. τεθνάχωS. 2. δέδιθιέσχάναι Infinitivus τεθνηκέναιи τεθνάναιδεδιέναιέστώς, -ώτος Participium χεθνεώς,-ώτος δεδιώς,-ότος έστώσα, -σης τεθνεώσα,-σης δεδιυΐα,-υίας έσχώς, -ώτος τεθνεός,-ώτος δεδιός,-ότος (έστηκώς, -υΐα, -ός) (τεθνηκώς, -υία, -ός) Формы с к и без нее могут сосуществовать как дублеты. Глагол ϊστημι во мн. числе плюсквамперфекта не имеет прира¬ щения. Атематические перфектные формы бывают у глагола βαίνωидти и недостаточного глагола έτλην терпеть (ср. §142). §151.Спряжение глагола οΐδαНедостаточный глагол οΐδαя знаю употребляется только в атематических перфектных формах, причем удвоение отсут¬ ствует. Чередуются разные ступени основы, исторически начи¬ навшейся с дигаммы: сильная - (/τ)είδ/(£)οίδ и слабая - (^)ίδ. В этом глаголе особенно отчетливо видно результативное значе¬ ние перфектных форм: я узнал - я знаю. То же наблюдается в глагольных формах έστηκα, τέθνηκα,δέδοικα(§ 150), а также в формах εϊωθαя привык, έοικα я похож. 150
Ре г fee turn Plusquamperfectum Indicativus Coniunctivus Optativus S. 1. οίδαείδώείδείηνήδειν (ήδη) 2. οίσθαειδήςείδείηςήδεις (ήδησθα) 3. οΐδε(ν)είδηείδείηήδει Pl.l. ϊσμεν είδώμενείδεΐμεν(είδείημεν) ήδεμεν (ήσμεν) 2. ϊστε είδήτεείδεντε(είδείητε) ήδετε (ήστε) 3. ϊσασι(ν) είδώσι(ν)είδείεν(είδείησαν) ήδεσαν (ήσαν) Imperativus Infinitivus Participium S. 2. ϊσθι Pl. 2.ϊστε είδέναιείδώς,είδυΐα,είδός3. ϊστω 3.ϊστων (gen. είδότος,-υίας,-στος)Futurum εϊσομαι,εϊση,εϊσεταιи т. д. (реже είδήσω).Конечная дельта основы перед μ,Θи τпереходит в σ.Основа (^)ίδ присутствует в аористе глагола όράω видеть - εΐδον.§152, Условные предложения Союзом условного предложения служит είесли, который с частицей άν сливается в έάν (ήν, άν). Отрицание - μή.Совокуп¬ ность условного придаточного предложения (протасиса) и управляющего (аподосиса) составляет так называемый услов¬ ный период. В зависимости от отношения условия и следствия к дейст¬ вительности и в зависимости от оценки этого отношения со стороны говорящего различаются четыре вида условных перио¬ дов. Морфологически эти различия выражаются определен¬ ными временами и наклонениями в сочетании с частицей άν или без нее. а) реальный вид (casus realis), когда условие и следствие соответствуют действительности в настоящем и прошедшем времени и когда говорящий не сомневается в этом соответствии. В обеих частях условного периода в таком случае употребляется индикатив: είτούτολέγεις,αμαρτάνειςесли ты это говоришь, то ошибаешься; 151
είτοΰτοέλεγες, τμάρτανεςесли ты это говорил, то ошибался: είτοΰτοείπες,ήμαρτες если ты это сказал, то ошибся. б) футуральный, или эвентуальный вид (casus futuralis sive eventualis), когда говорящий ожидает исполнения условия и следствия в будущем или выражает повторяемость действия (а также обобщение). В протасисе употребляется конъюнктив с άν, а в аподосисе индикатив будущего и настоящего времени или императив: έάν τοΰτολέγης(λέξης), άμαρτήση если ты это будешь говорить (скажешь), то ошибешься; άπας λόγος,έάν άπή τάπράγματα,μάταιόντιφαίνεταικαίκενόνвсякое слово, если нет дел (= всякий раз, когда нет дел), кажется чем-то глупым и пустым. в) потенциальный вид (casus potentialis), когда говорящий представляет условие и следствие как возможные, но необяза¬ тельные. В обеих частях условного периода употребляется оптатив, причем в аподосисе - с частицей άν: είτοΰτολέγοις(λεξαις), άμαρτάνοις (άμάρτοις) άν в случае, если ты это будешь говорить (скажешь), ты можешь ошибиться. г) нереальный вид (casus irrealis), когда говорящий пред¬ ставляет условие и следствие заведомо невыполнимыми, про¬ тиворечащими действительности. В обеих частях периода употребляется индикатив прошедшего времени, причем в апо¬ досисе с частицей άν. Имперфект выражает противоположность тому, что есть: είτοΰτοέλεγες, ήμάρτανες άν если бы ты это (сейчас) говорил, то ошибался бы (но ты этого не говоришь и поэтому не ошибаешься). Аорист выражает противоположность тому, что было: είτοΰτοέλεξας, ήμαρτες άν если бы ты это (раньше) сказал, то ошибся бы (но ты этого не сказал и поэтому не ошибся). Возможны и смешанные виды условных периодов, напри¬ мер, сочетание футурального вида с потенциальным: έάν φυλάττωμεν,ήττον άν δύναιντοοίπολέμιοιήμάς θτράνесли мы будем сторожить, то враги не так легко могут (могли бы) ловить нас. 152
5 153, Уступительные предложения Уступительные предложения примыкают к условным, по¬ скольку в них используется союз είв сочетании с союзом καί,а также с άν и отрицательными частицами, и употребляются те же времена и наклонения, что и в условных периодах. Значение союза в таких предложениях - хотя, несмотря, даже если (б ы), В управляющем же предложении может находиться наречие όμως однако, всетаки. Союзы είи καίс частицей άν могут сливаться в καν.Следующее предложение представляет собой пример на сочетание уступительного предложения футурального вида с управляющим предложением потенциального вида: ούδ’άν («έάν) πολλαίγέφυρανώσιν, έχοιμεν άν, δποιφυγόντεςήμεΐς σωθώμενдаже если бы было много мостов, нам некуда бежать, чтобы спастись, ΑλέξανδροςπρόςΒαβυλώνακαίΣοΰσακαίΠερσέπολινελαύνειΜετάτήνέν Άρβήλοις μάχηνό ’Αλέξανδροςέφιέμενος Βαβυλώνατήπόλειέπιθέσθαι έκείσε ώρμάτο. Ή γάρτώνΠερσώνφυγήκαίό φόβος,δνπάσινένέθηκεν, ελπίδααύτωπρούθεσαντήνπόλινάμαχεί παραδοθήσεσθαι.Καίταύτηςτήςέλπίδος ούκέψεύσθη* οίγάρένοικούντες παρεΐσαναύτόνειςτήνπόλινκαίπαρέδοσαναύτωτήνπόλινκαίπάντατάχρήματα,ά έκεΐ κατετέθη.Έκ τούτουδέπρόςΒαβυλωνίουςοίκείωςδιατεθείςπίστιναύτοΐςδεδωκέναιλέγεταιτάύπό Ξέρξουκατεσκαμμέναιεράέπανορθώσειν. Εντεύθενδ’έπορεύετο ό ’ΑλέξανδροςειςΣοΰσαέλπίζων καίταύτηντήνπόλιντούςένοικούντας έαυτώ παραδώσειν.Πορευομένωδ’άγγελος επιστολήνπαρέδωκεπαράτουτήςπόλεωςπροστάτου.Έν ταύτηδέτήέπιστολή έγέγραπτο, δτιοίΣούσιοιτήνπόλινπαραδιδοΐενκαίπάντατάέκεΐ κατατεθένταχρήματατώΆλεξάνδρω προίεΐεν.Έπεί δ’ειςτήνπόλινήκε, παρεδόθηαύτωκαίπεντήκονταχίλιαάργυρίου τάλαντα,ά βασιλεύςπρόςτόνπόλεμονέν τήπόλεικατέθετο.’Απότούτουτούάργυρίου τρισχίλιατάλαντατώΆντιπάτρω άποδοΰναι λέγεται.Λέωνκαίόνος Λέωνκαίόνος κοινωνίανπρόςάλλήλους σπεισάμενοιέξήλθον έπί άγραν. Γενομένωνδέαυτώνκατάτισπήλαιον,έν ωήσαν αΐγες,ό 153
μένλέωνπρότούστομίουστάςέξερχομένους παρετηρεΐτο,ό δέείσελθώνήλαυνεν αύτάς,καίώγκάτο έκφοβεΐν βουλόμενος.Τούδέλέοντοςτάςπλείσταςσυλλαβόντοςέξελθών έκεΐνος έπυνθάνετο αυτού,είγενναίωςήγωνίσατο καίτάςαΐγαςέδίωξεν. Ό δέεΐπεν«"Αλλ" εύϊσθι, δτικάγώάν σεέφοβήθην, είμήήδειν δνονδντασε*.Ούτωςοίπαράτοίςείδόσινάλαζονευόμενοι εικότωςγέλωταόφλισκάνουσιν (Aesop.)· "Αποφθέγματα "Αριστώντι Διογένειέν άγορςκ περιέστασανπολλοίσυνεχέςλέγοντες«Κύον, κύον*.Ό δέ*«Υμείς, - έφη, —έστέ κύνες,οιμεάριστώντα περιεστήκατε*.Όμβρου ποτέγενομένουΔιογένηςείστήκεικάτομβρος.Τώνδέπεριεστώτωνέλεούντων παρώνΠλάτωνέφη «"Εάν αύτόνέλεήτε, άπόστητε*. "Αναξαγόρα τιςέφη τεθνάναιαύτώδύοπαΐδας,ούσπερεΐχενό δέμηδένδιαταραχθείςέλεγεν «"Ηιδειν θνητούςγεγεννηκώς*.Δημοσθένηςπρόςκλέπτηνλέγοντα«Ούκ ήδειν, δτισόνέστιν*, - «Ότι δέ,- έφη, σόνούκέστιν, ήδεισθα*. 1. Ήρακλείτης λέγειέκ πυρόςτάπάντασυνεστάναι.2. "Αρίων ύπό δελφίνοςκομισθείςέπί γηνέξετέθη. 3. *Ησαν αίΊωνικαί πόλειςΤισσαφέρνουςτόάρχαΐον έκ βασιλέωςδεδομέναι,άφειστήκεσαν δέπρόςΚύρονπάσαιπλήνΜιλήτου.4. Οίάδικήσαντες δίκηνδώσουσιν.Μήποτεύφ’ ήμών παραθείη,& ήμάς πράσσεινδει.5. Κούφωςφέρεινδειτάςπαρεστώσαςτύχας.6. Ό μηδένείδώςούδένέξαμαρτάνει. 7. Λύπηνγάρεύνουςοΐδενίάσθαι λόγος.8. Ούκήδεσαν οί"Ελληνες Κύροντεθνεώταάμα δέήλίω άνέχοντι άγγελος έλθών έλεγεν, δτιΚύροςτέθνηκεν.9. Καλόντόκαιρούπαντόςείδέναιμέτρον.10. Καλώςθανόντεςζώσιν,ούτεθνάσίτοι.11. Οίδειλοίτήνέαυτών σκιάνδεδίασιν.12. Σωκράτηςέλεγε τάδε«Οΐδα μηδένείδώς*.13. Ό μέντόόλον είδώςείδείηάν καίτόμέρος,οίδέμόνονμέροςείδότεςούκέτι ίσασι τόδλον.14. ΟίΛακεδαιμόνιοιέβοήθησαν τοΐς"Αθηναίοις* έδεδίεσαν γάρ,μήέκεΐνοι προδοθέντεςύπ’ αύτώνπροσθεΐντοΜαρδονίω.15. Είθεοίτιδρώσιναισχρόν,ούκείσινθεοί( Eurip.). 16. Γελφδ’ό μώρος,κάντιμήγελοίονή. 17. Ίσος ϊσθι πάσι,κανύπερέχης τώβίω.18. "Απαν δεδομένονδώρον,άν καίμικρόνή, μέγιστόνέστι, μετ’εύνοιαςδιδόμενον.19. Είάναγκαίον εϊηάδικεΐν ή άδικεΐσθαι, 154
έλοίμην άν μάλλονάδικεΐσθαι ή άδικεΐν. 20. Σωκράτηςούκάν προελεγεν,είμήέπίστευεν άληθεύσειν. 21. Ούκάν έποίησε ταύτα,είμήέγώ αύτόνέκέλευσα. Упражнения. Определить части речи и их формы: ϊστασαν, ίστάσαν; έστησαν (2), ίστάσιν, έστώσιν, ίστώσιν; έστάναι, ίστάναι, εϊσεται,έσται; εϊδω,εΐδον,είδος;ϊστε, ϊστη (2); έστε, έστέ, ϊσθι (2); ήσαν, ήσαν; ήδη, ήδη. Заиятие 36 $ 154. Глаголы II спряжения с основой на а К первой группе глаголов II спряжения примыкают шесть глаголов с основой на а. В презенсной системе они имеют атематические формы подобно ϊστημι - ίσταμαι. В индикативе действительного залога в ед. числе - сильный вариант основы, во мн. числе - слабый; презенсная основа имеет удвоение. В медиальном залоге удвоение отсутствует, окончание 2-го л. ед. числа индикатива -σαι остается в неизменном виде; ударе¬ ние в конъюнктиве и оптативе, как у глаголов I спряжения, находится возможно дальше от конца слова. Остальные формы этих глаголов образуются как соответ¬ ствующие формы глаголов I спряжения, только глагол όνίνημι при сигматическом аористе действительного залога имеет кор¬ невой аорист медиального залога по типу έπριάμην (§ 142) и έθέμην, έδόμην, εϊμην(§ 147). Praes. act. Fut. act. Aor. Perf. act. Perf. act.-med. med.-pass. Aor. pass. όνίνημι όνήσω ώνησα, ώνήθην (όνη/ονα) быть ώνήμην полезным πίμπλημι(πλη/πλα) πλήσωεπλησαπέπληκαπέπλησμαιέπλήσθην наполнять πίμπρημιπρήσωεπρησαπέπρηκαπεπρησμαιέπρήσθην (πρη/πρα) сжигать 155
Praesens άγαμαι (άγα) восхищаться Futurum άγάσομαι Perfectum Aoristus ήγάσθην δύναμαι(δυνα) мочь δυνήσομαιδεδύνημαιέδυνήθην έπίσταμαι (έπιστα) знать έπιστήσομαι ήπιστήθην Praesens Praesens S. 1. πίμπλη-μιδύνα-μαι2. πίμπλη-ςδύνα-σαι3. πίμπλη-σι(ν)δύνα-ταιPl.l. πίμπλα-μενδυνά-μεθα2. πίμπλα-τεδύνα-σθε3. πιμπλά-σι(ν)δύνα-νταιInfinitivus δύνα-σθαιImperfectum Coniunctivus έ-δυνά-μην S.l. δύν-ω-μαι...έ-δύνω Optativus έ-δύνα-το S.I. δυνα-ί-μην...έ-δυνά-μεθα Imperativus έ-δύνα-σθε S.2. δύνωέ-δύνα-ντο 3. δυνά-σθω...Participium δυνά-μένος,-η, -ον $ 155. Отложительные глаголы (uerba deponentia) Отложительными называются глаголы, которые, будучи медиально-пассивными по форме, имеют активное значение. Аналогичные глаголы есть и в русском языке: так, глагол улыбаться, несмотря на присутствие частицы -ся, имеет не страдательное или возвратное, а активное значение. Отложительные глаголы разделяются на две группы в зави¬ симости от залога аористной формы. a) Deponentia media имеют медиальный аорист: δέχομαιпринимаю, έδεξάμην принял·, εύχομαιмолю, ηΰξάμηνумолил и ДР· б) Deponentia passive имеют пассивный аорист: άγαμαι удив¬ ляюсь, ήγάσθην удивился; δύναμαιмогу, έδυνήθην смог; έπίσταμαι знаю, ήπιστήθην узнал и др. Кроме того, некоторые deponentia media наряду с медиаль¬ ным аористом активного значения имеют aoristus passivi страдательного значения; такие глаголы называются deponentia medio-passive: αΐτιάομαιобвиняю, ήτιασάμην обвинил; ήτιάθην был обвинен; βιάζομαιпринуждаю, έβιασάμην принудил, έβιάσθην был принужден. Список отложительных глеголов см. в Грамматическом справочнике. 156
§156. Определительные (относительные) предложения Определительные придаточные предложения, начина¬ ющиеся с какого-либо относительного местоимения (δς, δστις,οΐος,όπόσος, όσος), могут заключать в себе чистое определение предмета, названного или подразумевающегося в управляющем предложении. В таком случае могут употребляться все наклоне¬ ния и времена независимых предложений. Отрицанием, в зави¬ симости от смысла, служит как ού,так и μή."Ον οίθεοίφιλοΰσιν,άποθνήσκει νέοςкого боги любят, тот умирает молодым·, έν μέσωημώνκαίβασιλέωςό Τίγριςποταμόςέστιν, δνούκάν δυναίμεθαδιαβήναιпосредине между нами и царем находится река Тигр, которую мы не могли бы перейти. Определительные предложения могут заключать оттенки различных обстоятельств: а) следствия - после выражений είσίοίесть такие, которые; ούκέστιν δστις,ούδείςέστιν δστιςнет никого, кто бы; ούδείςγάροΰτωανόητοςέστιν, δστιςπόλεμονπροειρήνηςαίρεΐταιнет никого столь безумного, кто предпочел бы,войну миру; б) цели (обычно употребляется индикатив будущего времени): ήγεμόνα αίτήσομενΚύρον,δστιςήμάς άπάξει мы будем просить у Кира проводника, который (=■ чтобы он) провел бы нас; в) причины: θαυμαστόνποιείς,δςήμΐν ούδένδίδωςстранно ты поступаешь, ничего не давая нам (° так как ничего не даешь нам ); г) условия - употребляются все виды условных периодов: реальный вид: ά μήοΐδα,ούδέοϊομαιείδέναι(если) чего не знаю, то и не думаю, что знаю; футуральный вид: ήγεμόνι πιστεύσομεν,δνάν Κύροςδίδω(= έάν τιναδίδω)мы будем верить проводнику, которого даст Кир (= если он его даст); потенциальный вид: έγώ γάρόκνοίην άν ειςτάπλοίαέμβαίνειν, ά ήμΐν δοίηя поколебался бы взойти на корабли, которые он бы нам дал; нереальный вид: οίπαΐδεςήμών, δσοιένθάδε ήσαν, ύπό τούτωνάν ύβρίζοντο (=■ εϊτινεςήσαν) ваши дети, которые (= если бы они) там Находились, претерпели бы от них обиду. Могут быть также оттенки уступки, времени, сравнения. 157
ΚοιλίακαίπόδεςΚοιλίακαίπόδεςπερίδυνάμεωςήριζον. Παρ’έκαστα δέτώνποδώνλεγόντων,δτιτοσοΰτονπροέχουσιτηίσχύι, ώς καίαύτήντήνγαστέραβαστόιζειν,έκείνη άπεκρίνατο* «Άλλ’, ώ ούτοι,έάν μήεγώτροφήνπροσλάβωμαι,ουδέυμείςβαστάζεινδύνησθεκΟύτωκαίέπί τώνστρατευμάτωνμηδένέσττ τόπολύπλήθος»έάν μήοίστρατιώταιάριστα φρονώσιν(Aesop.), ’Αλέξανδροςτάέν Περσεπόλειβασίλειαέμπίπρησιν ΠερσεπόλεωςγάρμεγίστηςτώνΠερσώνπόλεωςάλούσης, έπεί ’Αλέξανδροςό Φιλίππουείστίασενεπινίκιαμετάτώνφίλων,οίνουέμπεπλησμένος, ώς λέγουσιν,τάέκεΐ βασίλειαέμπρήσαι έβουλεύσατο, ώς τιμωρώντοΐςΈλλησιν, δτικαίέκείνων ιεράτεκαίπόλειςύπό τώνΠερσώνένεπρήσθησαν. Ό δέΠαρμενίωνπάνταποιήσας,δπωςμήέμπρήσει ό ’Αλέξανδροςτάιερά,όμως ούκέδυνήθη αυτόνάποστήσαι τούτουτούβουλεύματος.Ούτωςουνβασιλεύςτάβασίλειαέκ κεδρώνώκοδομημένα καίπολλώνχρημάτωνέμπεπλησμένα ένέπρησεν. Άγανται δέπάντεςέτι καίνυντάτώνβασιλείωνσωζόμενα,τάςκίοναςκαίτάςκιόνωνκεφαλάς*καλείταιδέτάΠερσεπόλεωςσωζόμενα«αί τετταράκοντακίονεςφ.’ΑποφθέγματαΑρίστιπποςό φιλόσοφοςσυνιστάντοςτινόςαύτωτόνυιόνήτησε πεντακοσίαςδραχμάς-τουδ*είπόντος*«Τοσούτου άν δυναίμηνάνδράποδον πρίασθαίΦ,ό Αρίστιππος«Πρίω, - έφη, - καίέχεις δύο*.Πύρβοςάκούσας, δτινεανίσκοιπολλάβλάσφημαπερίαύτούπίνοντεςείρήκασιν,έκέλευσεν άχθήναι μεθ’ημέρανπρόςαύτόνάπαντας* άχθέντων δέτόπρώτονήρώτησεν, είταύταείρήκασιπερίαύτοΰ.Καίό νεανίσκος«Ταύτα, - έφη, - ώ βασιλεύ*πλείοναδ’άν τούτωνεϊπομεν,είπλείοναοίνονεϊχομεν*.1. Πτωχούπήραούπίμπλαται.2. Ήρόστρατός τιςΈφέσιος, ϊνα όνομα έχοι παράτοΐςύστερον, τόντήςΈφεσίας Άρτέμιδος νεώνένέπρησεν. 3. Κύροςέβοήθει προθύμωςτούτοις,οιτούςφίλουςαύτοΰόνήσαί τιέδόκουν. 4. Θεμιστοκλήςούδένώνητο ούτεέκ τήςναυμαχίαςτήςπερίΣαλαμίναούτεέκ πρεσβείαςτήςειςΣπάρτην.5. Ήπίστατο ό Κύρος,είτιςκαίάλλος, χάρινάποδούναι, ήπίστατο δέκαίέκπλήσαι 158
τάςτώνστρατίωιω\/νωμας 6. Οςάν μεγάλαδύνηταιδιαπραξαιγνώμημάλλονηρώμη,ούτοςμέγαςάνήρ έστιν. 7. Πόλλ’ήπίστατο έργα, κακώςδηπιστατοπάντα.8. Ούδείςτόμέλλονασφαλώςέπίσταται 9 Καιείεβουλήθης,ούκάν έδυνήθης. 10. Κύροςόταν τινίτώνστρατιωτώνάγασθή, μάλιστααύτόντιμφ.11. ΛυκούργοςτοΐςτώνΛακεδαιμονίωνπαισίνέφήκε κλέπτειν,й τιδύναιντο*όπως δέκλέπτοντεςκαίπειρώντολανθάνειν,νόμιμονήν, είληφθεΐενκλέπτοντες,μαστιγούσθαι.12. Τίςούτωμαίνεται,δστιςούβούλεταιφίλοςσοιείναι;13, Έδοξε τωδήμωτριάκονταάνδρας έλέσθαι, οΐτούςπατρίουςνόμουςσυγγράφουσιν,καθ'οΰςπολιτεύουσιν.14. ΠάνταςοιΛακεδαιμόνιοι,όσους λάβοιενέν τήθαλάττη,ώς πολεμίουςδιέφθειρον.15. Τώάνδρί, δνάν έλησθε, πείσομαιή δυνατόνμάλιστα.16. Κλέαρχοςπαρεκάλεσεσύμβουλον,ός γεκαίαύτώκαίτοΐςάλλοις έδόκει προτιμηθηναιμάλιστατώνΕλλήνων.17. Ά μήπροσήκει,μήτ’ακούεμήθ’δρα.18. Ηρόδοτοςλέγει,ότι οίΑιγύπτιοιτάτώννεκρώνσώματαέμπιμπλάσι παντοίωνθυμιαμάτων.19. Πρόςδύσκολονήκων ιατρόςκαίάψάμενος αύτοΰέλεγεν «Κακώς πυρέττεις*.Ό δέδυσχεραίνωνέλεγεν «Εί συδύνασαιπυρέττεινβέλτιον,ιδούκλίνη,κατακλιθείςπύρεττεν20. Άνήρ δίκαιόςέστιν ούχό μήάδικων, αλλ’δστιςάδικεΐν δυνάμενοςμήβούλεται.Упражнения. Проспрягать в презенсе глаголы: όνίνημι, άγαμαι. Занятие 37 $ 157. Глаголы II спряжения на -(ν)νυμι У ряда глаголов II спряжения презенсная основа образуется при помощи суффикса (ν)νυ. Если корень оканчивается на заднеязычный звук κ/γили сонорные звуки λ,μ,р, то используется суффикс -νυ, например: δείκνυμιпоказывать, δλλυμιиз δλνυμιгубить; если корень оканчивается на гласные α,ε,ω,то суффиксом служит -ννυ; в последнем случае корень исторически оканчивался на сигму, которая подверглась асси¬ миляции с последующим ν,например: ζώννυμιиз ζώσνυμιопоясывать. Эти глаголы в большинстве форм презенсной системы сохраняют атематизм, причем в индикативе в ед. числе суффикс 159
имеет долгий гласный, а во мн. числе - краткий. Формы презенсных конъюнктива и оптатива, а также все формы остальных времен образуются по 1-му спряжению. Перечень глаголов на -(ν)νυμι см. в Грамматическом спра¬ вочнике. Activum Indicativus Praesens Imperfectum Coniunctivus Imperativus S. 1. δείκ-νυ-μιέ-δείκ-νυ-ν δεικ-νύ-ωδείκ-νυ2. δείκ-νυ-ς3. δείκ-νυ-σι(ν)έ-δείκ-νυ-ς έ-δείκ-νυ δεικ-νύ-η-ςOptativus δεικ-νύ-τωPl.l. δείκ-νΰ-μενέ-δείκ-νύ-μεν δεικ-νύ-οι-μιδείκ-νυ-τε2. δείκ-ν<5-τεέ-δείκ-νΰ-τε δεικ-νύ-οι-ςδεικ-νύντων3. δεικ-νύ-ασι(ν)έ-δείκ-νϋ-σαν Infinitivus δεικ-νύ-ναιParticipium δεικ-νύ-ς,-νύ-σα, -νΰ-ν (gen. δεικ-νύ-ντ-ος)Medium-passivum Indicativus Praesens Imperfectum Coniunctivus Imperativus S. 1. δείκ-νυ-μαιέ-δεικ-νύ-μην δεικ-νύ-ω-μαι2. δείκ-νυ-σαιέ-δείκ-νυ-σο δεικ-νύ-ηδείκ-νυ-σο3. δείκ-νυ-ταιPl.l. δεικ-νύ-μέθαέ-δείκ-νυ-το έ-δεικ-νύ-μεθα Optativus δεικ-νυ-οί-μηνδεικ-νύ-σθω2. δείκ-νυ-σθε3. δείκ-νυ-νταιέ-δείκ-νυ-σθε έ-δείκ-νυ-ντο δεικ-νύ-οι-οδείκ-νυ-σθεδεικ- νύ-σθωνInfinitivus δείκ-νυ-σθαιParticipium δεικ-νύ-μένος,-η, -ον Формы остальных времен образуются от корня, например: fut. act. δείξω,aor. act. έδειξα, perf. act. δέδειχαи т. д. £ 158. Предикативное причастие при глаголах При некоторых глаголах причастия употребляются как именная часть сказуемого и переводятся на русский язык раз¬ ными способами. Глаголы τυγχάνωслучаться, φθάνωпредупреждать, опере¬ жать, λανθάνωбыть скрытым, φαίνομαιили φανερόςείμι160
являться, быть ясным, χαίρω,ήδομαι радоваться, διάγω,διατρίβωи т. □.постоянно делать - переводятся наречными выражениями: τότεтогда, πρότερονраньше, λάθρςιтайно, φανερόςясно, άεί всегда и т. д., а причастия при них передаются личной формой глагола, например: Κλέαρχοςέτύγχανε τάςτάξειςέπισκοπών Клеарх тогда осматривал ряды (доел.: случился осматривающим...); οίΈλληνες φθάνουσινέπί τωάκρω γενόμενοιτούςπολεμίουςгреки раньше заняли вершины, чем неприятели (доел.: опере¬ дили, заняв...); τούτοούτωτρεφόμενονέλάνθανεν αύτώτόστράτευμαтаким образом это войско скрытно содержалось для него (доел.: содержащееся скрывалось...); Κλέαρχοςέπιορκών έφάνη Клеарх явно нарушил клятву (доел.: явился нарушившим...); ήδομαι άκούων σουφρονίμουςλόγουςя с радостью слышу от тебя разумные речи (доел.: радуюсь, слыша); ΚύροςελπίδαςλέγωνδιήγεКир постоянно обнадеживал (доел.: проводил время, обнадеживая). Наречными выражениями могут переводиться и сами при¬ частия от глаголов άρχομαι начинать, τελευτάωкончать, πάρειμιприсутствовать, οΐδαзнать и др., например: δπεράρχόμενος έγώ έλεγον ταύτάταύτακαίτελευτώνλέγωкак я говорил в начале, так говорю и в конце (доел.: начиная, говорил... кончая, говорю). Причастия при глаголах со значением переносить, уста¬ вать, начинать, прекращать, стыдиться, изобличать и др. переводятся неопределенной формой глагола, например: αίσχύνομαιταύταλέγωνя стыжусь говорить это; ό £ήτωρ έπαύσατο λέγωνоратор перестал говорить; βαδίωςέλεγχθήσεται ψευδόμενοςон легко будет изобличен во лжи (здесь причастие удобно перевести дополнением). К предикативному причастию относится и оборот accusativus cum participio. 161
§159. Согласованное причастие в обстоятельственном значении (participium coniunctum) Причастие, согласованное с подлежащим или дополнением и не имеющее предшествующего артикля (participium con¬ iunctum), выражает различные обстоятельства: а) времени: οίΠέρσαιδιαβάντεςτόνποταμόνέπορεύοντο τρειςσταθμούςперсы, переправившись через реку (= когда переправи лисъ), сделали три перехода; б) причины: οίστρατηγοίείςλόγουςήλθον πιστεύσαντεςταΐςσπονδαΐςполководцы вступили в переговоры, поверив (= т. к. поверили) перемирию; г) уступки: οΰτοςοΐεταίτιείδέναιούκείδώςничего не зная (= хотя не знает), он воображает, что нечто знает; д) образа (средства) действия: είσίτινεςτώνΧαλδαίων,οιληζόμενοιζώσινсреди халдеев есть некоторые, которые живут грабежом (доел.: грабя); е) условия: ούκάν δύναιομήκαμώνεύδαιμονεΐνне трудясь (—если не трудишься), ты не мог бы быть счастливым; ж) цели (ср. §118): οί’Αθηναίοιθεοπρόπουςέπεμψαν είςΔελφούςμαντευσομένουςафиняне отправили в Дельфы послов, которым предстояло вопросить оракула (= чтобы вопросить). Видом согласованного причастия является оборот Genetivus absolutus (§ 46). ΠαύλουπρόςΚορινθίουςπερίτήςαγάπηςΈάν ταΐςγλώσσαιςτώνανθρώπωνλαλώκαίτώναγγέλων,άγάπην δέμήέχω, γέγοναχαλκόςήχών ή κύμβαλονάλαλάζον. Καίέάν έχω προφητείανκαίείδώτάμυστήριαπάντακαίπάσαντήνγνώσιν,κάνέχω πάσαντήνπίστιν,ώστε όρη μεθιστάναι,άγάπην δέμήέχω, ούδένείμι.Κανψωμίσωπάντατάυπάρχοντάμου,καίέάν παραδώτόσώμάμου,ϊνα καυθήσομαι,άγάπην δέμήέχω, ούδένώφελούμαι. Ηαγάπημακροθυμεί,χρηστεύεταυή αγάπηούζήλοι,ή άγάπη ούπερπερεύεται,ούφυσιοΰται,ούκασχημονεί,ούζητείτάέαυτής, ούπαροξύνεται,ούλογίζεταιτόκακόν,ούχαίρειέπί τηάδικία, συγχαίρειδέτήάληθείςι. Πάνταστέγει,πάνταπιστεύει,πάνταέλπίζει, πάνταυπομένει.Ή άγάπη ούδέποτεπίπτειείτεδέπροφητείανκαταργηθήσονται·είτεγλώσσαιπαύσονται,είτεγνώσιςκαταργηθήσεται.162
Άλώπηξ καίβότρυςΆλώπηξ λιμώττουσα,ώς έθεάσατο έπ* άναδενδράδος τινόςβότρυςκρεμαμένους,έβουλήθη περιγενέσθαιαυτούκαίούκέδύνατο* άπαλλατομένη δέπρόςέαυτήν εΐπεν«Όμφακές είσιν».Ούτωκαίτώνανθρώπωνένιοι, τώνπραγμάτωνάφικέσθαι μήδυνάμενοιδν’ασθένειαν,τούςκαιρούςαίτιώνταν(Aesop.), ΑπόλλωνκαίΜαρσύαςΆπέκτεινεν ΑπόλλωνκαίτόνΏλύμπου παΐδαΜαρσύαν.Ούτοςγάρήλθεν ειςέριν περίτήςμουσικήςτέχνηςτφΆπόλλωνι. Εύρεθείςδέκρείσσωνό Απόλλων,κρεμάσαςτόνΜαρσύανέκ τίνοςύπερτενοΰς πίτυος,έκτεμών τόδέρμαούτωςαυτόνδιέφθειρεν.1. Έν Άθήναις οίέφηβοι ώμνυσαν μήτετάνεράδπλακαταισχυνεΐνμήτετήντάξινλείψενν,άμυνεΐν δέτήπατρίδικαίάμείνω παραδώσειντοΐςπαισίν.2. Είμήφυλάσσειςμικρ’άπολεΐς τάμείζονα.3. ΟίΈλληνες τόνοΐνονέκεράννυσαν* άκρατος μένγόνροξύςέφαίνετο είναι,κραθείςδέήδύς. 4. "Ορος δρειούμείγνυται,άνθρωπος δ’άνθρώπω. 5. Έν Χαιρωνείρέδείκνυτο παλαιάδρυςΑλεξάνδρουκαλουμένη.6. Ύπό Τάσονοςοίχαλκόποδεςταύρονέζύγησαν. 7. Έν Ίλίω θύοντιτωΆλεξάνδρω έφη ό ίερεύς δείξειντήνΠάρνδοςλύραν,ό δέ*«Τήν Άχιλλέως, - έφη, - είέχεις, δεΐξον».8. Ούβ^διόνέστν τώνάθυμούντων φόβονκατασβέσαιλόγοις.9. Οίάμφί ΛεωνίδανΈλληνες δοράτωνκατεαγότωντοΐςξίφεσικατέκοπτοντούςΠέρσας.10. Άνδρός δικαίουκαρπόςούκάπόλλυται. 11. Πλάτωνγράφει*«Ή μάθησιςούκάλλο τιή άνάμνησις τυγχάνειούσα».12. Λάθεβιώσας.13. Ό δούλοςέλαθε τόνδεσπότηνάποδράς. 14. Αθηναίοιέφθησαν άφικόμενοι πρινή τούςβαρβάρουςήκειν. 15. Σωκράτηςλέγει*«Ή ψυχήαθάνατοςφαίνεταιούσα».16. ΟίΈλληνες έπτά ήμέρας μαχόμενοιδνετέλουν.17. Νόμοςτιςήν τώνΑθηναίων*δστιςάν έλαίαν έξορύξας φανθή,δνακοσίαιςδραχμαΐςζημιωθήσεται.18. ΟύπρότερονοίΑθηναίοιέπαύσαντο έν όργή έχοντες Περικλέα,πρινέζημίωσαν χρήμασιν.19. Ώς μέγατόμικρόνέν καιρώδοθέν.20. Μέμνησονέοςών, ώς γέρωνέση ποτέ.21. Οίστρατιώταιτήνπόλινκαθελόντεςειςτόστρατόπεδονάνεχώρησαν. 22. Άρταξέρξης συλλαμβάνειΚύρον,ώς άποκτενών. 23.Ταύτην τήνχώρανέπέτρεψε ΚύροςδιαρπάσαιτοΐςΈλλησιν, ώς πολεμίανούσαν.24. Συμβουλεύωσοι,καίπερνεώτεροςών. 163
Упражнения. Проспрягать в презенсной системе глагол δμνυμι.Просклонять причастие δεικνύς,-σα, -ύν. Определить глаголы и формы их: άπόλλυμεν, άπώλλυμεν, κατάξαν,ήμφίεσας, μνχθήναι.Занятие 38 §160. Недостаточные глаголы II спряжения (verba defectiva) Некоторые глаголы атематического спряжения (в том числе глагол είμίбыть, - §125) не имеют всех форм и поэтому называются недостаточными. а) φημίговорить, утверждать (основа φη/φα).Indicativus Praesens Imperfectum Coniunctivus Optativus Imperativus S. 1. φη-μίё-φη-ν φωφαί,η-ν 2. φτι-ς(φής)έ-φη-σθα φπςφαίη-ς φά-θι3. φη-σί(ν)έ-φη φήφα-ίηφά-τωPl.l. φα-μένέ-φα-μεν φώ-μενφα-ΐ-μεν2. φα-τέέ-φα-τε φή-τεφα-ΐ-τεφάτε3. φα-σί(ν)έ-φα-σαν φω-σι(ν)φα-ΐ-ενφά-ντωνInfinitivus φά-ναιParticipium φάς,φάσα,φάν(gen. φάντος)φάσκων,φάσκουσα,φάσκονВо мн. числе оптатива бывают формы: φαίημεν,φαίητε,φαίησαν.Indicativus futuri φή-σ-ω.Indicativus aoristi ё-φη-σα. Все двусложные формы презенсного индикатива - энкли¬ тики. Формы конъюнктива и оптатива образуются по 1-му спряжению. Имперфект и инфинитив имеют также значение аориста. б) εΐμιидти, пойти (основа ει/ι).В презенсном индикативе данный глагол имеет значение пойду (будущее время), дополняя таким образом глагол VHI класса έρχομαι. 164
Indicativus Praesens Imperfectum Coniunctivus Optativus Imperativus S. 1. εΐ-μιή-α ϊ-ω ι-οι-μι2. εΐή-εισθα ϊ-η-ς ϊ-οι-ς ϊ - θι3. εΐ-σι(ν)ή-ει(ν) ϊ-οι ϊ-τω Pl.l. ϊ-μεν ή-μεν ϊ-ω-μεν ϊ-ον-μεν 2. ϊ-τε η-τεϊ-η-τε ϊ-οι-τε ϊ-τε 3. ϊ-ασι(ν) ή-σαν ϊ-ω-σι(ν) ϊ-οι-εν ί-ό-ντων Infinitivus ί-έναι Participium ί-ών, ί-οθσα, ί-όν (gen. ιόντος)В глаголах, сложных с εΐμι,ударение в презенсной индика¬ тиве и императиве находится на приставке. Поскольку то же явление наблюдается и в глаголах, сложных с είμί(§ 125), то формы 1-го л. ед. числа приставочных είμίи εΐμιсовпадают и для различения этих глаголов необходимо знать инфинитив, который обычно и приводится в словарях: πρόσειμνπροσεΐναιприсутствовать, προσιέναιподходить. Глагол εΐμιимеет параллельные формы в имперфекте: ήειν, ήεις, ήεσαν, в оптативе: ίοίην, в императиве: ϊτωσαν. Отглаголь¬ ное прилагательное ί-τέον или ί-τητέον. в) χρήнужно, должно, следует. χρή- это существительное (нужда), которое сливается с формами глагола είμί,становясь безличным глаголом: Indicativus Praesens Imperfectum Coniunctivus Optativus Infinitivus S. 3. χρή(έστι) έχρήν. χρήνχρήχρείηχρήναιParticipium χρεώνIndicativus futuri χρήσταιг) κάθημαι(κατα-ήμαι) сидеть (основа ή(σ)) Indicativus Praesens Imperfectum Imperativus Infinitivus S. 1. κάθη-μαν2. κάθη-σαιέ-καθή-μην έ-κάθη-σο (καθή-μην) καθή-σθαι(καθή-σο) κάθη-σο3. κάθη-ταιPl.l. καΟη-μεθαέ-κάθη-το έ-καθή-μεθα (καθή-το) καθή-σθωParticipium (καθή-μεθα) καθή-μένος2. κάθη-σθεέ-κάθη-σθε (καθή-σθε) κάθη-σθεκαθη-μένη3. κάθη-νταιέ-κάθη-ντο (καθήντο) καθή-σθωνκαθή-μενον165
Формы конъюнктива (καθώμαι и т. д.) и оптатива (καθοίμην или καθήμηνи т. д.) встречаются редко. Недостающие времена данного глагола восполняются соответствующими формами глаголов καθέζομαιи καθίζομαιсадиться, сидеть. д) κείμαιлежать (основа κει).Indicativus Praesens Imperfectum [ Imperativus Infinitivus Indicativus futuri s. Ι.κεί-μαιέ-κεί-μην κεΐ-σθαικεί-σ-ο-μαι2. κεί-σαιέ-κει-σο κεΐ-σοκεί-σ-ει(-η) 3. κεΐ-ταιέ-κει-το κεί-σθωParticipium κεί-σ-ε-ταιPl .Ι.κεί-μεθα έ-κεί-μεθα κει-μένοςκει-σ-ό-μεθα2. κεΐ-σθεέ-κει-σθε κεϊ-σθεκει-μένηκεί-σ-ε-οθε3. κεΐ-νταιέ-κει-ντο κεί- σθωνκεί- μενονκεί-σ-ο-νταιДанный глагол употребляется как перфект в ιплюсквам- перфект к глаголу τίθημι.Встречаются отдельные формы конъюнктива: κέηται,κέησθε,κέωνταιи оптатива: κέοιτο,κέοιντο.Приставка в этом глаголе в индикативе и императиве несет на себе ударение, например: άνάκειμαι быть возложенным, άνάκεισο. §161.Dativus absolutus Абсолютные причастные обороты могут быть не только в генетиве. Функцию обстоятельства времени выражает и абсо¬ лютный датив, например: ήν ήμερα πέμπτηέπιπλέουσι τοίς’Αθηναίοιςбыл пятый день, когда приплыли афиняне (ср. dativus iudicantis, §89). §162. Accusativus absolutus Причастия безличных глаголов, употребленные в аккуза¬ тиве и грамматически не зависящие ни от какого члена предло¬ жения, могут заключать в себе оттенки времени, причины, уступки, условия: когда, так как, хотя, если позволено δν,έξόν, παρόνнужно δέον,χρεών.166
решено возможно приказано прилично невозможно позорно справедливо δόξαν,δεδογμένον,δυνατόνδν,οΐόντεδν,προσταχθέν,προσήκον,αδύνατονδν,αισχρόνδν,δίκαιονδν.Например: ούχίσεέσώσαμεν οΐόντεδνκαίδυνατόνмы не спасли тебя, хотя это было вполне возможно. Причастия от личных глаголов в абсолютном аккузативе с ώς и ώσπερ выражают причину в субъективной оценке, напри¬ мер: Σωκράτηςεύχετοπρόςτούςθεούςαπλώςτάγαθάδιδόναι,ώς τούςθεούςκάλλισταείδότας,όποια άγαθά έστιν Сократ просто молил богов даровать блага, так как (по его мнению) боги прекрасно знают, что составляет благо. §163. Infinitivus absolutus Инфинитив с артиклем и без него, а также в сочетании с разными словами может выражать целое суждение, граммати¬ чески не связанное с другими членами предложения. Часто в этом случае инфинитиву предшествует частица ώς. Такой инфинитив называется независимым; логически Ьн примыкает к infinitivus relationis (§ 55). Наиболее часто встречаются такие выражения: ώς (έπος) εϊπεΐνтак сказать, ώς συνελόντι,έν βραχείεϊπεΐνчтобы сказать (говоря) вкратце, ώς τόδλον,άπλώς εϊπεΐνговоря вообще, одним словом, ολίγου(μικρού) δεΐνчуть было, ώς έμοί δοκεΐνкак мне кажется и т. п. Например: αληθές,ώς έπος εϊπεΐν,ούδένείρήκασινправды они, собственно говоря, так и не сказали. ΠερίΔιογένουςΔιογένης,ό Σινωπεύς,ό κύωνκαλούμενος,διέτριβεπολύνχρόνονέν Άθήναις· περιήειδ'έν άγορςί καίέν άγυιαΐς έχων βακτηρίανκαίτρίβωναπεριθέμενος·όνειδίζοντος δέτίνος,δτιέν άγορφ ήρίστησεν, «έν άγορά γάρ,—έφη, —καίέπείνησα». Λύχνονδέμεθ’ημέρανάψας 167
καιέν άγυιαΐς περιιών«άνθρωπον, - έφη, - ζητώ».Ανθρώπουτίνοςкакой έπιγράψαντος τήέαυτοΰ οίκίςχ·«Μηδέν είσίτωκακόν» «ο ούνδεσπότηςτηςοικίας,- έφη, - ποΰάν είσίοι;»Ό αυτόςέπανήει ποτέέκ ΑακεδαίμονοςείςΑθήναςκαίπρόςτόνέρωτήσαντα* «Ποΐ καίπόθεν;»«έκ τήςάνδρωνίτιδος, - έφη, - είςτήνγυναικωνΐτιν».Έρωτηθείς δέ,ποΰτηςΕλλάδοςειεναγαθοίάνδρες «"Ανδρες μέν,- έφη, - ούδαμοΰ,παΐδεςδ’έν Λακεδαίμονι».Τώμύρωτούςπόδαςάλειψάμενος έφη άπό μέντήςκεφαλήςείςτόναέραάπιέναι τόμύρον,άπό δέτώνποδώνείςτήνδσφρησιν.ΠερίτοΰΔιόςάγάλματος τοΰέν τή’ΟλυμπίαΈν τήΌλυμπίς* πολλάμένάναθήματα άνέκειτο έκ πάσηςτήςΕλλάδος·ένδοξότατον δέπάντωνήν τόΔιόςάγαλμα, δείργαστοΦειδίαςό Αθηναίος.Έκάθητο μένδήθεόςέν θρόνωέκ χρυσοΰπεποιημένοςκαίέλέφαντος, στέφανοςδέέπέκειτο αύτοΰτήκεφαλή.Έν μένδεξιάέφερε Νίκηνέλεφαντίνην τεκαίχρυσήν,τήδ’άριστερά τοΰθεούχειρίένήν σκήπτρονό δ’δρνιςό έπί τώσκήπτρωκαθήμενοςήν ό άετός. Άστρολόγος Άστρολόγος έξιών έκάστοτε έσπέρας έθος εΐχετούςάστέρας έπισκοπεΐσθαι. Καίδήποτεπεριιώνείςτόπροάστειονκαίτόννοΰνδλονέχων πρόςτόνούρανόνέλαθε καταπεσώνείςφρέαρ.'Οδυρομένου δέαύτοΰκαίβοώντοςπαριώντιςώς ήκουσε τώνστεναγμών,προσελθώνκαίμαθωντάσυμβεβηκόταέφη πρόςαύτόν«*Ω ούτος,συτάέν ούρανώβλέπεινπειρώμενοςτάέπί τήςγήςούχόρφς.» Τούτωτωλόγωχρήσαιτοάν τιςπρόςεκείνουςτώνάνθρώπων, οιπαραδόξωςάλαζονεύοντες ούδέτάκοινάτοΐςάνθρώποις έπιτελεΐν δύνανται.(Аеаор.). 1. "Εστιν, ώς φαμεν,ό φίλοςέτερος έγώ. 2. Καίά πρότερονέφησθα, καίά νΰνφής,φλυαρίαέστίν. 3. Έγώ ’Αθηναίους,ώσπερ καίοίάλλοι Έλληνες, φημίσοφούςείναι.4. Πάντωνήδιστον όρθώς άν φαΐμενεΐναιτήνφιλίανδιόκαίτόνφίλονφασίπυρόςκαίύδατος άναγκαιότερον 5. Όποι άν ήμάς οίπόδεςφέρωσιν,έκεΐσε άπιμεν. 6. Λάκαινάτιςτωυίώπροϊόντιέπί πόλεμονάναδιδοΰσα τήνάσπίδα «Ταύτην, - έφη, - ό πατήρσοιάεί έσωζε, καίσύούνταύτηνσώζε,ή μήέπάνιθι». 7. ΟίΛυσιτανοίπαιάναςφδουσιν,όταν έν μάχηέπίωσι 168
τοιςάντιτεταγμένοις. 8. Έγωγε μετάφίλουεταίρουκανδιάπυράςίοιμι. 9. Ό Κέρβεροςήμερος ήν, ειτις°Αιδούείσίοι,έξτέναι δ*ούδέναεϊα.10. ΚύροςτοιςτώνΕλλήνωνστρατηγοΐςέλεξεν, ότι ή όδάς έσοιτο πρόςβασιλέαμέγανειςΒαβυλώνα.11. Ώς τάίχνη φέρει,ούτωςίτέον. 12. Χαίρεινέπ αΐσχραΐςήδοναΐς ούχρήποτέ.13. ΟίΈλληνες οίπαλαιοίδειπνούντεςούκέκάθηντο, άλλά έκειντο. 14. Βραχείλόγωκαίπολλάπρόσκειταισοφά.15. Μήφεύγ'έταΐρον έν κακοΐσι(=κακοΐς) κείμενον.16. Κατακείμεθαώσπερ εξόνήσυχίαν άγειν. 17. Χάρωνό τώνθούριωννομοθέτηςπροσέταξετούςλείπονταςτήντάξινέν τήάγορα ήμέρας τρειςκαθήσθαιέν έσθήτι γυναικεία.18. Ξενοφώντιδιάτήςμεσόγειαςπορευομένωοίιππείςκαταθέοντεςέντυγχάνουσι πρεσβύταις.19. Δόξανήμΐν ταύταέπορευόμεθα. 20. ΟίΣυρακούσιοικραυγήούκολίγηέχρώντο άδύνατον δνέν νυκτίάλλω τωσημήναι.21. Οί'Αθηναίοι τόνπάραΞέρξουπρεσβευτήν,ότι γηνκαίύδωρ ήτησεν, ολίγουδεΐνκατέλυσαν.22. "Ανευ άρχόντων ούδένάν ούτεκαλόνούτεαγαθόνγένοιτο,ώς μένσυνελόντιεϊπεΐν,ούδαμοΰ,έν δέδήτοΐςπολεμικοΐςπαντάπασιν.23. Τότάςιδίαςεύεργεσίαςύπομιμνήσκειν καίλέγεινμικρούδεΐνδμοιόνέστι τώόνειδίζειν. Упражнения. Определить глаголы и их формы: παρίεσαν,παρεΐσαν(2); ήσαν (3), ήσαν, ήεσαν; παριόντι,παριέντι;παρείμην,παρεΐμεν(по 3); παρή,παρή(3); παριέναι(2); είσεΐσθε(4), εϊσεσθε(2). 169
ГРАММАТИЧЕСКИЙ СПРАВОЧНИК (Цифры обозначают параграфы грамматической части учебника) Письмо Алфавит (§ 1). Буквенные обозначения чисел (§ 75). Обозначение мер в надписях (Приложение 3). Надстрочные знаки (§ 6). Знаки препинания (§ 9). Фонетика Произношение гласных и дифтонгов (§ 2). Классификация согласных и их произношение (§ 3). Придыхание (§ 4). Особенности Рейхлиновой системы произношения βпроизносится как «в»: βάρβαρος[вйрварос] чужеземец; πозвончается в «б» после μ,ν:άμπελος [Амбелос] виноград¬ ник, έν Πελοποννήσω[эн Белопоннйсо] в Пелопоннесе; к озвончается вег» после γи ν:άγκυρα [йнгира] якорь; τозвончается в «д» после ν:άντί [андй] вместо; Θпроизносится как «ф»: θεός[федс] бог; ηпроизносится как «и»: ήθος [йфос] нрав; υпроизносится как «и»: Όλυμπος [Олимбос] Олимп; αιпроизносится как «э»: Καΐσαρ[Кэсар] Цезарь; ει,οι,υιпроизносится как «и»: Νείλος[Нйлос] Нил, ποιμήν[пимин] пастух, άγυιά [агий] улица; αυ,ευ,ηυперед гласными, перед звонкими взрывными и сонорными произносится как ♦ ав», «эв», «ив»: ταύρος[тйврос|бык, εϋγενής[эвгенйс] благородный, ηύλιζόμην[ивлизбмин] я располагался на ночлег; αυ,ευ,ηυперед остальными звуками произносится как «аф», ♦ эф», <иф»: αύτός(βφτόε]сам, εύπορος[Зфпорос] удобный, ηϋχουν[йфхун] я хвастал; Густое придыхание не воспроизводится: "Ομηρος [бмирос] Гомер. 170
Слияние гласных звуков (§§ 23. 24, 47, 109, 111, 114) Таблица определения слившихся слогов αααια+α,ε,ηα+α,ει,ηα+αι,ει,ιε+αε+αι—ο+αο+αιει—-- ε+ε,ει,ιη= = ε+α,ηη—- ε+αι,ηοι——ε+οι—ο+ει,ι.οι,ηου—ε+ο,ου—ο+ε,ο,ουω= α+ο,ου,ω—ε+ω—ο+α,η,ωω= α+οι,ω—ε+ω= ο+η,ωУдлинение гласных (§§ 18, 116, 120, 127, 132) а - α,η;ε- η;о - ω;X - Ί; υ- ϋ αι- α,η;ει- η;οι- ω;αυ- αυ,ηυ;ευ- ηυ.Заменителъное растяжение гласных (§§ 42 - 44, 120, 132, 133, 136) α- ά, η;ε- ει;ο- ου;τ- Ί; ϋ - ϋ. Красис (§ 21) Красис (смешение) происходит при артикле, союзе καίи приставке προ-,причем йота второго из сливающихся элементов становится подписной: τόόνομα = τούνομα,ό άνθρωπος = άνθρωπος, καλόςκαίάγαθός = καλόςκάγαθός,καίεΐτα= κφτα,προέλεγον- προύλεγον.Элизия (§§ 18, 145) Элизия (отпадение конечного гласного) происходит не только на стыке приставки и корня (или его приращения), но и при встрече слов, из которых одно оканчивается на гласный, а другое с гласного же начинается, причем взрывной согласный перед гласным с густым придыханием становится придыхатель¬ ным: άντ’ έκείνου αντίεκείνου;είμ’άνθρωπος = είμίάνθρωπος, καθ’ημέραν= κατάήμέραν. Элизия обозначается апострофом. Чередование гласных (§§ 47, 128, 140, 144, 151) ε-ο:γένοςрод - γένους(γενεσος), στρέφωповорачивать - έστροφα 171
ει-οι-ι:λείπωоставлять - λέλοιπα- ελιπον,είδώς- οΐδα- ϊσμεν (ϊδμεν) знать; ευ-ου-υ:φεύγω- εφυγονбежать, σπεύδωспешить - σπουδήпоспешность. Кроме того, в глаголах на -μι первой группы происходит чередование сильной и слабой ступеней корня. Сокращение долгого гласного (§57) ναΰς(гомер. νηΰς)корабль, Ζεύς(гомеровский асе. Ζήνα).Перестановка количества (§§ 50, 56) βασιλέωςиз βασιλήοςбасилей, πόλεωςиз πόληοςгород. Йота в сочетании с согласными (§§ 66, 70, 117, 124, 136) к). X) - ττ(σσ): φυλάττωиз φυλάκ)ωсторожить, έλάττων из eXaxjiov меньший, γί.Sj = ζ:μείζωνиз μέγjωvбольший, σχίζωиз σχίδίωделить, λί= λλ:άγγέλλω из άγγέλ)ω возвещать, avj, apj, evj, epj - αιν,αιρ,εχν,ειρ:φαίνωиз cpavjco показывать, αίρωиз apjeo поднимать. τείνωиз τέν]ωтянуть, φθείρωиз φθέρ]ωгубить; xvj, Ovj = Ίν, υν:κρίνωиз Kptvjco судить, άμΰνω из άμυν]ω отражать. Взаимодействие взрывных звуков с другими звуками (§§ 36, 37, 40. 116, 130, 132) Конечные звуки Начальные звуки μστθГубные (β. п, <р) μμψπτφθЗаднеязычные (γ. к. χ)γμξκτχθПереднеязычные (δ. τ,θ)σμσστσθ172
Взаимодействие сонорных звуков с другими звуками (§§ 29, 136) Конечный звук Начальные звуки губные <β. ф). переднеязычные (δ, τ,θ)заднеязычные (Ύ. κ,χ)сонорные (λ. μ,ρ)V μ«μβμφνδντνθγγγκγχλλμμΡΡνперед ς выпадает. Примеры: σύνταξιςпостроение, έμπειρος (έν) опытный, eyybc, вблизи, συγκαλέω(συν) созывать, συγχέω(συν) сливать, συλλέγω(συν) собирать, έμμένω (έν) оставаться, συρρέω(συν) стекаться, δελφίς- δελφίνοςдельфин. λν- λλ:δλλυμιиз δλνυμιгубить. Исчезновение ντперед σ(§§ 42, 43) γίγας- γίγαντοςгигант, όδούς - όδόντος зуб, χαρίεις- χαρίεντοςприятный, δεικνύς- δεικνύντοςпоказывающий. Исчезновение сигмы (§§ 31, 47, 48, 117, 130) перед другой сигмой: γένεσιиз γένεσσιот γένοςрод, между гласными: γένηиз γένεσαот γένοςрод, между согласными: γέγραφθεиз γέγραφσθεот γράφωписать. Переход начальной сигмы перед гласными в густое придыхание (§ 144) ϊστημι из σίστημιставить, επτάиз σεπτάсемь. Следы дигаммы (§§ 56, 57, 117) βασιλέωςиз βασιλή^οςот βασιλεύςбасилей; βοόςиз βο/^όςот βούςбык; νηόςиз να^όςот ναύςкорабль; νέοςиз νέροςновый, молодой; οίκοςиз f οίκοςдом; πλέωиз πλέρωплыть (будугц. πλεύσομαι).173
Диссимиляция придыхательных согласных (§§ 37, 66, 128, 149) θαυμάζωудивляться - τεθαύμακαφύωрождаться - πέφυκαχωρέωуходить - κεχώρηκατίθημιкласть - τέθηκαετέθηνθρίξволос - τριχόςταΧυζбыстрый - θάττωνПодвижные конечные согласные 1. Приставное ν- έφελκυστικόν (§ 16) находится после окончаний σιи в форме 3-го л. ед. числа на εперед гласным следующего слова, в конце предложения и вообще перед знаками препинания: ελυε(ν),λύουσι(ν),είσί(ν)(а также έστί(ν)), πάσι(ν),Άθήνησι(ν), εϊκοσι(ν),παντάπασι(ν).2. Конечная сигма в некоторых словах перед начальными согласными следующего слова опускается: οΰτω(ς)так, άχρι(ς) и μέχρι(ς)вплоть, пока. 3. В предлоге έξ из ξперед согласными переходит в к. 4. В отрицании ού(не) перед согласными придыхательными и перед гласными с густым придыханием появляется χ,перед гласными с тонким придыханием - к. Ударение (§5) Проклитики (§7) Энклитики (§8) а) Все формы неопределенного местоимения τίς,τί(§ 99). б) Формы косвенных падежей ед. числа личных место имений (§ 84). в) Двусложные формы презенсного индикатива глаголов είμί(§ 125) и φημί(§ 160). г) Неопределенные наречия: πούгде-нибудь, πήкак-нибудь, ποίкуда-нибудь, ποτέкогда-нибудь, ποθένоткуда-нибудь, πώςкак-нибудь. д) Частицы γέпо крайней мере, τέи, τοίконечно, νύνну, πέρименно и др., а также частица δέв постпозитивном положе¬ нии: οϊκαδεдомой, όδε этот и т. п. 174
ΜΟρφΟЛ ΟI' и я Склонение Общие сшчЬчшя о склонении существительных и прилагательных (§ 10). Таблица конечных элементов трех склонений I II III f. rn. m. - f. Π.m. - f. n. Singularis Ν.-α, η-ας, -ης -ος -ον •ς G. -ας. -ης -ου ου-ος (-ους, -ως) D. -% -η -ω X (-ει) Acc. αν,ηναν,ην-ον =Ν. -ά, -ν =Ν. V. -Ν. α,^Ν. -ε =Ν. =Ν. Pluralis Ν.,V. -αι -οι α-ες (-εις) -η G. ων-ων -ων D. -αις -οις -σΧ(ν) Acc. -άς -ους =Ν -&ς(-εις) =Ν. Существительное I склонение существительных женского рода (§ 12), мужского рода (§ 14), слитное (§ 23). [[ склонение существительных мужского, среднего и жен¬ ского рода (§ 19), слитное (§ 24), аттическое (§ 26). II ί склонение существительных: общие сведения (§ 28), сущее гвитсльные с основами на сонорные (§ 29), губные (§ 36), заднеязычные (§ 37), переднеязычные (§ 40), ντ(§ 42), σ(§ 47), ι(§ 50), υ(§ 51), ο/οι,ω(§ 53), ευ(§ 56), одиночные существитель¬ ные с основами на дифтонги-дигамму (§ 57); существительные с особенностями в образовании форм: πατήρ,μήτηρ,θυγάτηρ,άνήρ, άστήρ, γαστηρ,έαρ, Δημήτηρ,χειρ,μάρτυς,κύων,’Απόλλων,Ποσειδών(§ 29), γυνή(§ 37), παΐς,πούς,γόνυ,δόρυ,ύδωρ, φρέαρ,ήμαρ, ήπαρ, δναρ,ощ 40), κεράς,κρέας,γέρας,γήρας,τέρας,Άρης (§ 47), υίος.κρισβυς($ 51), ναϋς,γραύς,βούς,οΐς,Ζευς(§ 57). 175
Прилагательное Обзор прилагательных в положительной степени (§ 64). I II склонение прилагательных трех и двух окончаний (§ 20), склонения слитное (§ 25), аттическое (§ 26), прилагательные Ι-Псклонений с формами III склонения (μέγας, πολύς- §27). Ill склонение прилагательных с основами на сонорные (§ 30), заднеязычные (§ 37), переднеязычные (§ 41), ντ(§ 43), σ(§ 48), υ(§ 52). Степени сравнения прилагательных I типа (§ 65), II типа (§ 66), супплетивные (§ 70), аналитические (§ 71), недостаточные (§ 72). Перечень недостаточных степеней сравнения сравнительная степень превосходная степень άσσων, άσσον более близкий άγχιστος ближайший δεύτεροςследующий, второй (§77) δεύτατοςпоследний πρότεροςпервый (из двух) πρώτοςпервый (из многих) υπέρτεροςболее высокий υπέρτατος,ύπατος высший ύστερος более низкий ύστατος έσχατος последний крайний φέρτεροςболее сильный φέρτατοςсамый сильный Числительные Числительные количественные (§ 75), порядковые (§ 77), числительные наречия (§ 78), существительные и прилагатель¬ ные с корнями числительных (§ 79). Артикль Склонение артикля (§ 11), субстантивация (§ 102). Местоимение Местоимения личные (§ 84), притяжательные (§21), возврат¬ ные (§ 85), определительные - αυτός,άλλος (§ 21), взаимное (§ 21), указательные (§ 91) относительное (§ 98), вопросительные (§ 99), неопределенные (§ 99), неопределенно-относительные (§ 100), отрицательные (§ 76), соотносительные - общие сведения (§ 101). 176
Таблица соотносительных местоимений. Вопросит. Неопредел. Указательн. Относит. Неопредел.- относит. τίςкто τιςкто-нибудь δδε,ούτοςэтот εκείνοςтот θςкоторый δστιςкто бы ни πότεροςкоторый (из двух) ετεροςодин (из двух) όπότερος кто бы ни (из двух) πόσοςсколько ποσόςсколько- нибудь τόσοςτοσόσδετοσούτοςстоль большой, столько δσοςсколько όπόσος сколько бы ни ποιοςкакой качество) ποιοςкакой- нибудь τοΐοςτοιόσδετοιοΰτοςтакой οΐοςкакой όποιος какой бы ни πηλίκοςкакого возраста τηλικόσδετηλικοΰτοςтакого возраста ήλίκος какого возраста όπηλίκος какого бы ни было возраста Глагол Общие сведения о спряжении (§ 15); главные (основные) формы глагола (§ 134), медио-пассивный залог (§ 31), прираще¬ ние в исторических временах (§ 18); удвоение в перфектной основе (§ 127); сигматизм в образовании основ аориста и будущего времени (§§ 116, 120). 177
Первое спряжение Praesens и imperfectum activi неслитиых глаголов (§§ 1<> 17, 106); Praesens и imperfectum medii passivi неслитиых глаголов (§§ 32, 33, 106); praesens и imperfectum слитных глаголов (§§ 108, 109. 111, 114). Futurum I activi и medii (§ 116), passivi (§ 132); futurum II passivi (§ 133), futurum III (§ 131), futurum atticum (§ 117), futurum doricum (§ 117). Aoristus I activi и medii (§ 120), passivi (§ 132), aoristus II activi и medii (§ 139), passivi (§ 133), корневой, или атемати- ческий аорист (§ 142). Perfectum и plusquamperfectum activi (§ 128), medii passivi (§ 130). Глаголы с основой на сонорные звуки (§ 136). Глаголы I-III классов (§ 124), глаголы IV-VTII классов (§ 140). Второе спряжение Глаголы на -μι. Общие сведения (§ 144). Глаголы на -μι 1-й группы: презенсная система (§ 145), aoristus activi и medii (§ 147), остальные формы (§ 149). Глаголы с чередующимися перфектными основами: έστηκα, τέβνηκα,δέδοικα(§ 150). Спряжение глагола οΐδα(§ 151). Глаголы 2-го спряжения с основой на α:όνίνημι, πιμπλημι,πίμπρημι,άγαμαι, δύναμαι,έπίσταμαι (§ 154). Отложительные глаголы (§ 155). Глаголы 2-го спряжения на (ν)νυμι (§ 157). Недостаточные глаголы 2-го спряжения: είμί(§ 125), φημί,εΐμι,χρη,κάθημαι,κείμαι(§ 160). Причастия медиально-пассивного залога Ι-ΙΙсклонений (§§ 33, 116, 120, 130, 132), III склонения с основой на ντ(§§ 44, 116, 120, 132), с основой на τ(§ 128). * Отглагольные прилагательные - adiectiva verbalia на -τός и -τέος (§ 137). 178
Обзор системы спряжения Личные окончания Activum Indicativus Imperativus главные времена и coniunctivus истории, времена и optativus S. 1. -ω. -μι -ν, -α 2. ·σ(ι)-ς -θι. -ς 3. -τ(ι), -σι -(τ) -τω Pl.l. -μεν -μεν 2. -τε -τε τε3. -ντι = σι-ν(τ), -σαν -ντων, -τωσαν IV 'edium (passivum) S. 1. μαι-μην 2. -σαι, (-η) -σο,(ου) -σο, (ου), -σαι 3. ται-το -σθω Pl.l. -μέθα -μέθα 2. -σθε -σθε -σθε 3. νται-ντο -σθων, -σθωσαν Соединительные, или тематические гласные в индикативе и императиве о перед μ,νи εперед σ,τ;в конъюнктиве соответственно ωи η.Суффиксы оптатива -ι-, -ιε-, -ιη-, при суффиксе -ι- окончание в 1-м л, един. чис. -μι. Инфинитив оканчивается на -ναι, -εν (-ειν). Активное причастие (кроме перфектного) образуется при помощи суффикса -ντ-, перфектное -от-. Причастие медиальное (и большей частью пассивное) имеют окончания -μένος, -μένη, -μενον. В индикативе активного перфекта особые окончания: -α, -ας, -ε(ν), -αμεν, -ατε, -ασι(ν). Пассивный аорист имеет личные окончания действитель¬ ного залога. В императиве сигматич. аориста во 2-м л. ед. ч. -σον. 179
Таблица спряжения глаголов на -ω Activum Medium-passivum Praesens Imperfectum 1 Praesens Imperfectum Indicativus S. 1. λύ-ωέ-λυ-ο νλύο-μαιέ-λυ-ό-μην 2. λύ-ειςε-λυ-ε-ςλύ-ηέ - λύ-ου3. λύ-ειέ-λυ-ε(ν) λύ-ε-ταιέ-λύ-ε-το Pl. 1. λύ-ομενέ-λύ-ο μενλυ-ό-μεθαέ-λυ-ό-μεθα 2. λύ-ε-τεέ-λύ-ε-τε λύ■ε-σθε έ-λύ-ε-σθε 3. λύ-ουσι(ν)ε-λυ-ο-νλύ-ο-νταιέ-λύ-ο-ντο Coniunctivus Optativus Coniunctivus Optativus S. 1. λύ-ωλύ-οι-μιλύ-ω-μαιλυ-οί-μην2. λύ-ηςλύ-οι-ςλύ-ηλύ-οι-ο3. λύ-ηλύ-οιλύ-η-ταιλύ-οι-τοPI. 1. λύ-ω-μενλύ-οι-μενλυ-ώ-μεθαλυ-οί-μεθα2. λύ-η-τελύ-οι-τελύ-η-σθελύ-οι-σθε3. λύω-σι(ν)λύ-οι-ενλύ-ω-νταιλύ-οι-ντοImperativus Infinitivus Imperativus Infinitivus S. 2. λύ-ελύ-εινλύ-ουλύ-ε-σθαι3. λυέ-τω λυέ-σθω Pl. 2. λύ-ε-τελύε-σθε3. λυ-ό-ντωνλυ-έ-σθων Participium λύ-ων,gen. λύο-ντοςλυ-ό-μενοςλύουσα,gen. λυούσηςλυ-ο-μένηλύ-ον,gen. λύ-ο-ντ-οςλυ-ό·μενον180
Таблица спряжения глаголов на -ω (продолжение) Futurum I Activum Medium Passivum Indicativus S. 1. 2. 3. Pl.l. 2. 3. λύ-σ-ωλύ-σ-ειςλύ-σ-ειλύ-σ-ο-μενλύ-σε-τελύ-σ-ουσι(ν)λύ-σ-ο-μαιλύ-σ-ηλύ-σε-ταιλυ-σ-όμέθαλύσ-ε-σθελύ-σ-ο-νταιλυθή-σ-ο-μαιλυ-θή-σ-ηλυθή-σ-ε-ταιλυ-θη-σ-ό-μεθαλυ-θή-σ-ε-σθελυ-θή-σ-ο-νταιOptativus S. 1. 2. 3. Pl.l. 2. 3. λύ-σ-οιμιλύ-σ-οι-ςλύ-σ-οιλύ-σ-οι-μενλύ-σοι-τελύ-σ-οι-ενλυ-σοί-μηνλύ-σ-οι-ολύ-σ-οι-τολυ-σ-οί-μεθαλύ-σ-οι-σθελύ-σ-οι- ντολυ-θη-σ-οί-μηνλυ-θή-σ-οιολυ-θή-σ-οι-τολυ-θη-σ-οίμέθαλυ-θή-σ-οι-σθελυ-θή-σ-οι-ντοInfinitivus λύ-σεινλύ-σ-ε-σθαιλυθή-σ-ε-σθαιParticipium λύ-σ-ωνλύ-σ-ουσαλύ-σ-ονλυ-σ-ό-μενοςλυ-σ-ο-μένηλυ-σ-ό-μενονλυ-θη-σ-ό-μενοςλυθη-σ-ο-μένηλυ-θη-σ-ό-μενονFuturum III indicativi S. 1. 2. 3. Pl.l. 2. 3. λε-λυ-κώςεσομαιλε-λυ-κώςέση λε-λυ-κώςεσταιλε-λυ - κότεςέσόμεθα λε-λυ-κότεςεσεσθελε-λυκότεςέσονται λε-λύ-σο-μαιλε-λύ-σ-ηλε-λύ-σ-εταιλε-λυ-σ-ό-μέθαλε-λύ-σ-ε-σθελε-λύ-σ-ο-νται181
Aoristus 1 Activum Medium Passivum Indicativus S. 1. ε-λυ-σαέ-λυ-σά-μην έ-λύ-θη-ν 2. ε-λυ-σα-ςέ-λύ-σω έ-λύ θη-ς3. έ-λυ-σε(ν) έ-λύ-σα τοέ-λύ-θη Pl.l. έ-λύ σα-μενέ-λυ-σά-μεθα έ-λύ-θη-μεν 2. έ-λύ-σα-τε έ-λύ-σα-σθε έ λύ-θη-τε3. ε-λυ-σανέ-λύ-σα- ντοέ-λύ-θη-σαν Coniunctivus S. 1. λύ-σ-ωλύ-σ-ω-μαιλυθώ2. λύ-σ-η-ςλύ-σ-ηλυ-θη-ς3. λύ-σηλύ-σ-η-ταιλυ-θήPl.l. λύ-σ-ω-μενλυ-σ-ώμέθαλυ-θώ-μεν2. λύ-σ-η-τελύ-σ-ησθελυ-θή-τε3. λύ-σω-σι(ν)λύ-σ-ω-νταιλυ-θώ-σι(ν)Optativus S. 1. λύ-σ-αι-μιλυ-σ-αί-μηνλυ-θε-ίην2. λύ-σ-αις λύ-σ-αι-ολυ-θε-ίης3. λύ-σ-αιλύ-σ-αι-τολυ-θείη Pl.l. λύ-σ-αι-μεν λυ-σ-αί-μέθαλυ-θε-ΐ-μεν2. λύ-σ-αι-τελύ-σ-αι-σθελυ-θε- ΐ-τε 3. λύ-σαι-ενλύ-σ-αι-ντολυ-θεΐ-εν Imperativus S. 2. λΰ-σ-ονλΰ-σαιλύ-θη-τι3. λυ-σά-τωλυ-σά-σθωλυ-θή-τωPl.2. λύσατελύ-σασθελύ-θη-τε3. λυ-σά-ντωνλυ-σά-σθωνλυ-θέ-ντωνInfinitivus λΰ-σαιλύσα-σθαιλυ-θή-ναιParticipium λύ-σα-ς,-σαντος λυσά-μένοςλυ-θείς,-θέντος λύ-σα-σα,-σάσης λυ-σα-μένηλυ-θεϊσα.-σης λΰ-σαν,σαντοςλυ-σά-μενονλυ-θέν,-θέντος 182
Таблица спряжения глаголов на -ω (окончание) Activum Medium-passivum Indicativus Perfectum Plusquamperf, Perfectum Plusquamperf. S. 1. 2. 3. Pl.l. 2. 3. λέ-λυ-καλέ-λυ-κα-ςλέ-λυ-κε(ν)λε-λύκα-μενλε-λύ-κα-τελε-λύ-κα-σι(ν)έ-λε λύ-κεινέ-λε-λύ-κεις έ-λε-λύ-κει έ-λε-λύ-κε-μεν έ-λε-λύ-κε-τε έ-λε-λύ-κε-σαν λέ-λυ-μαιλέ- λυσαιλέ-λυ-ταιλε-λύ-μέθαλέ-λυ-σθελέ-λυ-νταιέ-λε-λύ μηνέ-λέ λυσοέ-λέ-λυ τοέ-λε λύ-μεθαέ-λέ-λυ-σθε έ - λέ- λυ- ντοConiunctivus S. ι.2. 3. Pl.l. 2. 3. λε-λύ-κ-ω(λελυκώς ώ) λε-λύ-κ-η-ς(λελυκώς ής) λε-λύ-κ-η(λελυκώς ή) λε-λύ-κ-ω-μεν(λελυκότες ώμεν) λε-λύ-κ-η-τε(λελυκότες ήτε) λε-λύ-κ-ω-σι(λελυκότες ώσι) λελυμένοςώ λελυμένοςής λελυμένοςή λελυμένοιώμεν λελυμένοιήτε λελυμένοιώσι Optativus S. 1. 2. 3. Pl.l. 2. 3. λε-λύ-к-οχ-μι(λελυκώς εϊην)λε-λύ-κ-οι-ς(λελυκώς εϊης)λε-λύ-к-οι(λελυκώς εϊη)λε-λύ-к-οι-μεν(λελυκότες εΐμεν)λε-λύ-κ-οι-τε(λελυκότες εΐτε)λε-λύ-к-οι-εν(λελυκότες εΐεν)λελυμένοςεϊηνλελυμένοςεϊηςλελυμένοςεϊηλελυμένοιεΐμενλελυμένοιεΐτελελυμένοιεΐενImperativus Infinitivus Imperativus Infinitivus S. 2. 3. Pl.2. 3. λέ-λυ-κ-ελε-λυκ-έ-τωλε-λύ-κ-ε-τελε-λυ-κ-όντωνλε-λυ-κέ-ναιλέ-λυ-σολε-λύ-σθωλέ-λυ-σθελε-λύ-σθωνλε-λύ-σθαιParticipium λε-λυ-κ-ώς,-τος λε-λυ-μένοςλε-λυк-υΐα, -ας λε-λυ-μένηλε-λυ-κ-ός,-τος λε-λυ-μένον183
ТАБЛИЦЫ ГЛАГОЛОВ С ОСОБЕН Praesens Основа Futurum activi (medii) Глаголы I класса (корень и основа инфекта совпадают) 1.1 а) Глаголы с гласными основами 1.1 .1. Неслитные глаголы с основой на гласный или дифтонг 1. δύωпогружать δυδύσω2. θύωприносить жертву θυθύσω3. λύωразвязывать λυλύσω4. βουλεύωсоветовать βουλευβουλεύσωβουλεύσομαι1.1. 2. Слитные глаголы (образцы) ( αω,-εω. -о ω)1. νικάωпобеждать νίκανικήσω2. θηράωохотиться Θήραθηράσω3. κοσμέωукрашать κόσμεκοσμήσω4. δηλόωобнаруживать δηλοδηλώσω1.1.3. Слитные глаголы с исторической основой на σ1. αίδέομαιстыдиться αΐδε(σ)αίδέσομαχ2. αίνέωхвалить αΐνε(σ)αίνέσομαχ3. άρκέω удерживать άρκε(σ) άρκέσομαι 4. γελάωсмеяться γελα(σ)γελάσομαι5. καλέωзвать καλε(σ)καλέσω,καλώ6. σπάωтянуть σπα(σ)σπάσω7. τελέωзавершать τελε(σ)τελέσω,τελώ8. τρέωтрясти τρε(σ)τρέσω1.1.4. Глаголы с исторической основой на дигамму (р) 1. κάω(καίω) жечь <a(F) καύσωΗ.3.καήσομαι2. κλάω(κλαίω) плакать κλα(^)κλαύσομαιΗ.3.κλαύσωκλαήσω,κλαχήσομαι3. νέωплыть ve(f) νεύσομαχ,νευόοΰμαχ4. πλέωплыть πλε(/Οπλεύσομαχ,πλευσοΰμαι5. πνέωдуть πνε(/ήπνεύσομαι,πνευσούμαι6. £έω течь pe(F). βεύσω,ρεύσομαι,ρυήσομαι7. χέωсыпать Xe(f) χέομαι184
НОСТЯМИ В ОБРАЗОВАНИИ ФОРМ Aoristus activi (medii) Perfectum activi Perfectum med.-pass. Aoristus passivi έδυσα, έδυν δέδυκαδέδυμαιέδύθην έθυσα τέθυκατέθυμαιέτύθην έλυσα λέλυκαλέλυμαιέλύθην έβοόλευσα βεβούλευκαβεβούλευμαιέβουλεύθην έβουλευσάμην ένίκησα νενίκηκανενίκημαιένικήθην έθήρασα τεθήρακατεθήραμαιέτεράθην έκόσμησα κεκόσμηκακεκόσμημαιέκοσμήθην έδήλωσα δεδήλωκαδεδήλωμαιέδηλώθην ήδεσάμην ήδεσμαι ήδέσθην ήνεσα ήνεκα ήνεμαι ήνημαι ήνέθην ήρκεσα ήρκεσμαι ήρκέσθην έγέλασα γεγέλασμαιέγελάσθην έκάλεσα κέκληκακέκλημαιέκλήθην έσπασα έσπακα έσπασμαι έσπάσθην έτέλεσα τετέλεκατετέλεσμαιέτελέσθην έτρεσα έκαυσα κέκαυκακέκαυμαιέκαύθην εκλαυσακέκλαυμαιέκλαύσθην ενευσανένευκαέπλευσα πέπλευκαπέπλευ(σ)μαιέπλεύσθην έπνευσα πέπνευκαέρρύην έρ^ύηκα εχεακέχυκακέχυμαιέχύθην 185
Futurum Praesens Основа activi (medii) 1.1.5 Глаголы, вставляющие σв ιпассивных аористе и перфекте 1. άκούω слышать άκου άκούσομαι 2. δράωдействовать δραδράσω3. κελεύωприказывать κελευκελεύσω4. κλείωзапирать κλεικλείσω5. κολούωпрерывать κολουκολούσω6. κρούωстучать κρουκρούσω7. παίωударять παιπαίσω,παιήσω8. παλαίωбороться παλαιπαλαίσω9. παύ(ο/ω)μαιпрекращать παυπαύσομαι10. σείωтрясти σεισείσω11. χράωдавать оракул ζραχρήσω12. χράομαιпользоваться χραχρήσομαι13. ΧΡίωнамазывать χρνχρίσω1.2. Глаголы с согласными основами 1.2.1. Глаголы с основами на заднеязычные (γ, χ)1. άγω вести, делать άγ/άγαγ άξω 2. άρχω управлять άρχ άρξω 3. διώκωпреследовать διωκδιώξω4. στέργωлюбить, уважать στεργ/στοργστέρξω1.2.2. Глаголы с основами на губные (β, π,φ)1. βλέπωсмотреть βλεπβλέψω2. γράφωписать γραφγράψω3. πέμπωпосылать πεμπ/πομππέμψω4. στρέφωповорачивать στρεφ/στροφστρέψω5. τρέπωобращать τρεπ/τροπ/τραπτρέψω6. τρέφωкормить τρεφ/τροφθρέψω7. τρίβωтереть τριβτρίψω8. έπομαι следовать σεπέψομαι 1.2.2. Глаголы с основами на переднеязычные (δ, τ,0) 1. άδω. άείδω петь δ,άειδ άσομαι 2. άνύτω, άνύω совершать άνυτ, άνυ άνύσω 3. δείδωбояться δειδδείσομαι4. σπένδωвозливать σπενδσπείσω186
Aoristus Perfectum Perfectum Aoristus activi (medii) activi med.-pass. passivi ήκονσα έδρασα έκέλευσα έκλεισα έκόλουσα έκρουσα έπαισα έπάλαισα έπαυσάμην έσεισα εχρησαέχρησάμην έχρισα άκήκοα δέδρακακεκέλευκακεκόλουκακέκρουκαπέπαικαπέπαυκασέσεικακέχρηκαήκουσμαι δέδρα(σ)μαικεκέλευσμαικέκλει(σ)μαικεκόλου(σ)μαικέκρου(σ)μαιπεπαισμαιπεπάλαισμαιπέπαυμαισέσεισμαικέχρησμαικέχρημαικέχρισμαιήκούσθην έδράσθην έκελεύσθην έκλείσθην έκολού(σ)θην έκρούσθην έπαίσθην έπαλαίσθην έπαύ(σ)θην έσείσθην έχρήσθην έχρήσθην έχρίσθην ήγαγον ηχαήγμαι ήχθην ήρξα ήρζα ήργμαι ήρχθην έδιωξα δεδίωχαδεδίωγμαιέδιώχθην έστερξα έστοργα έστεργμαι έστέρχθην έβλεψα βέβλεφαβέβλεμμαιέβλέφθην έγραψα γέγραφαγέγραμμαιέγράφην επεμψαπέπομφαπεπεμμαιέπεμφθην έστρεψα εστροφαέστραμμαι έστρέφθην. έστράφην έτρεψα, έτραπον τέτροφατέτραμμαιέτρέφθην, ετράπηνέθρεψα τέτροφατέθραμμαιέθρέφθην, έτράφην έτριψα τέτριφατέτριμμαιέτρίφθην, έτρίβην έσπόμην ήσα ήσθην ήνοσα ήνυκα ήνυσμαι ήνύσθην έδεισα δέδοικα,δέδιαέσπεισα έσπεικα έσπεισμαι έσπείσθην 187
Praesens Основа Futurum activi (medii) 1.2.4. Глаголы, с основами на сонорные (большинство 1. δέρωсдирать δερ/δαρδερώII. Глаголы II класса (корень на губной + j в инфекте дает πτ)1. βλάπτωвредить βλαββλάψω2. θάπτωхоронить θαπ/ταφθάψω3. κόπτωрубить ко πκόψω4. κλέπτωворовать κλεπ/κλοπκλέψω5. κρύπτωскрывать κρυπκρύψω6. ρίπτωбросать βνπβίψωШ. Глаголы III класса Ш.1. Глаголы с основами на заднеязычные (γ, к, χ+ j = ττ,σσ)1. άλλάττω изменять άλλαγ άλλάξω 2. ορύττωрыть όρυγ ορύξω3. πλήττωударять πληγπλήξω4. πράττωделать πραγπράξω5. σφάττωзакалывать σφαγσφάξω6. τάττωустраивать ταγτάξω7. φυλάττωстеречь φυλακφυλάξωIII.2. Глаголы с основами на переднеязычные (δ, τ,θ+ j = ζ)1. σώζωспасать σωδ/σωσώσω2. γυμνάζωупражнять γυμναδγυμνάσω3. θαυμάζωудивляться θαυμαδθαυμάσω4. κομίζωприносить κομιδκομιώ5. νομίζωсчитать νομιδνομιώ6. σχίζωразделять σχιδσχίσωIII.3. Глаголы на -ζω с основами на заднеязычные 1. άρπάζω грабить άρπαγ άρπάξω άρπάσω 2. κράζωкричать κραγκράξω3. οιμώζωвопить οίμωγοιμώξομαι4. στενάζωстонать στεναγστενάξω5. στίζωколоть στιγστίξω6. σαλπίζωтрубить σαλπιγγσαλπίγξω188
Aoristus activi (medii) Perfectum activi Perfectum med.-pass. Aoristus passivi относится к III классу) έδειρα δέδαρκαδέδαρμαιέδάρην έβλαψα βέβλαφαβέβλαμμαιέβλάφθην, έβλάβην έθαψα τέταφατέθαμμαιέτάφην έκοψα κέκοφακέκομμαιέκόπην έκλεψα κέκλοφακέκλεμμαιέκλάπην, έκλέφθην έκρυψα κέκρυφακέκρυμμαιέκρυφην, έκρύφθην позд. - έκρύβην έρριψα έρριφα έρριμαι έρρίφ(θ)ην ήλλαξα ώρυξα έπληξα έπραξα τπέσφαξα έταξα έφύλαξα ήλλαχα όρώρυχα πέπληγα^πραχα, πέπραγαέσφαγα τέταχαπεφύλακαήλλαγμαι όρώρυγμαι πέπληγμαιπέπραγμαιέσφαγμαι τέταγμαιπεφύλαγμαιήλλάχθην, ήλλάγην ώρύχθην έπλήγην, έπλήχθην έπράχθην, έπράγην έσφόητην, έσφάχβην έτάχθην έτάγην έφυλάχθην έσωσα σέσωκασέσωσμαιέσώθην έγύμνασα γεγύμνακαγεγύμνασμαιέγυμνάσθην έθαύμασα τεθαύμακατεθαύμασμαιέθαυμάσθην έκόμισα κεκόμικακεκόμισμαιέκομίσθην έ νόμισανενόμικανενόμισμαιένομίσθην έσχισα έσχισμαι έσχίσθην ήρπασα, ήρπαξα ήρπακα ήρπασμαι ήρπάσθην, ήρπάγην έκραξα, έκραγον ωμωξαέστέναξα έστιξα έσάλπιγξα κέκραγαέστιγμαι ώμώχθην 189
Praesens Основа Futurum activi (medii) III.4 Глаголы на -ττω (σσω) с основами на переднеязычные Ι.άρμόττω,αρμόζωприлаживать άρμοδ αρμόσω2,πλάττω создавать πλατπλάσωIII.5 Глаголы с основами на сонорные (λ + j = λλ;1. αγγέλλωвозвещать άγγελ άγγελώ 2. αίρωподнимать άρ άρώ 3. αίσχύνωстыдиться αίσχυναίσχυνώ4. βάλλωбросать βαλ/βληβαλώ5. έγείρω будить έγερ έγερώ 6. καθαιρώочищать καθαρκαθαρώ7. κλίνωнаклонять κλιν/κλικλίνω8. κρίνωсудить κριν/κρικρίνω9. κτείνωубивать κτεν/κτεκτενώ10. μαίνομαιбезумствовать μανμανουμαι11. σπείρωсеять σπερ/σπαρσπερώ12. στέλλωпосылать στελ/σταλστελώ13. σφάλλωобманывать σφαλσφαλώ14. τείνωтянуть τεν/ταντενώ15. φαίνωпоказывать φανφανώ16. φθείρωгубить φθερφθερώIV. Глаголы IV класса (чередования (качественные или количественные) в корне) 1. λείπωос тавля ть λιπ/λειπ/λοιπλείψω2. πείθωубеждать πιθ/πειθ/ποιθπείσω3. (έκ)πλήττω ударять πλαγ/πληγ(έκ)πλήξω 4. σήπομαιгнить σαπ/σηπσηψομαι5. τήκωплавить τακ/τηκτήξω6. φεύγωбежать φυγ/φευγφεύξομαιφέυξούμαι7. πέτομαιлететь πετ/πτ/πτηπτήσομαι8. πίπτωпадать πετ/πτωπεσοΰμαι9. τίκτωрождать τεκ/τοκτέξω,τέξομαι190
Aoristus 1 ·(ί'i ec tu in Perfectum Aoristus activi (medii) activi med.-pass. passivi ήρμοσα έπλασα πέπλακαπέπλασμαιέπλάσθην αν,εν,αρ,ερ-Η j = αιν,ειν,αιρ,ειρ;τν,υν+ j - ίν, ϋν) ήγγειλα ήγγελκα ήγγελμαι ήγγέλθην ήρα ήρκα ήρμαι ήρθην ήσχυνα ήσχυμμαι ήσχύνθην εβαλονβέβληκαβέβλημαιέβλήθην ήγειρα έγήγερκα, έγρήγορα έγήγερμαι ήγέρθην έκάθηρα κεκάθαρκακεκάθαρμαιέκαθάρθην έκλινα κέκλικακέκλιμαιέκλίθην έκρινα κέκρικακέκριμαιέκρίθην έκτεινα, εκτανονέκτονα, έκτόνηκα έκταμαι έκτάθην έμηνάμην μέμηναμεμάνημαιέμάνην έσπειρα έσπαρκα έσπαρμαι έσπάρην έστειλα έσταλκα έσταλμαι έστάλην έσφηλα έσφαλκα έσφαλμαι έσφάλην έτεινα τέτακατέταμαιέτάθην έφηνα πέφαγκα,πέφηναπέφασμαιέφάνθην, έφάνην έφθειρα έφθαρκα, εφθοραέφθαρμαι έφθάρην έλιπον έπεισα, έπιθόμην (έξ)έπληξα έσηψάμην έτηξα έφυγον λέλοιπαπέπεικα,πέποιθασέσηπατέτηκαπέφευγαλέλειμμαιπέπαισμαι(έκ)πέπληγμαι έλείφθην έπείσθην (έξ)επλάγην έσάπην έτάκην έπτόμην έπεσον πέπτωκαέτεκον τέτοκαέτέχθην 191
Praesens Основа Futurum activi (medii) V. Глаголы V класса (назального) УЛ. Глаголы с инфиксом ν1. δάκνωкусать δακ/δηκδήξομαι2. κάμνωуставать καμ/κμηκαμούμαι3. τέμνωрубить τεμ/τμητεμώ4. τίνωплатить τϊ/τιτίσω5. φθάνωопережать φθα/φθηφθάσω,φθήσομαι6. φθίνωисчезать φΟί/φθΐφθίσω7. πίνωпить πι/πω/ποπίομαιV.2. Глаголы с инфиксами tv. υν,νε1. βαίνωидти βα/βηβήσομαι2. ελαύνωгнать έλα έλώ,έλάσω 3. άφικνέομαι приходить ίκ άφίξομαι V.3. Глаголы с инфиксом αν1. αισθάνομαιчувствовать αίσθ/αίσθηαίσθήσομαι2. άμαρτάνω ошибаться άμαρτ/άμαρτη άμαρτήσομαι 3. άπεχθάνομαι быть έχθ/έχθη άπεχθήσομαι ненавистным 4. αυξάνωувеличивать αϋξηαυξήσω5.δαρθάνω спать δαρθ/δαρθη6. όφλισκάνω быть должным όφλ/όφλη όφλήσω V.4. Глаголы с инфиксом ανи назальным звуком перед корневым согласным 1. θιγγάνωкасаться θιγθίξομαι2. λαγχάνωполучать по λαχ/ληχλήξομαιжребию 3. λαμβάνωбрать λαβ/ληβλήψομαι4. λανθάνωбыть скрытым λαθ/ληθ4 λήσω5. μανθάνωучиться μαθ/μαθημαθήσομαι6. πυνθάνομαιузнавать πυθ/πευθπεύσομαι7. τυγχάνωдостигать τυχ/τυχη/τευχτεύξομαι192
Aoristus activi (medii) Perfectum activi Perfectum med.-pass. Aoristus passivi εδακονδέδηχαδέδτγγμαιέδήχθην εκαμονκέκμηκαετεμον(έταμον) τέτμηκατέτμημαιέτμήθην έτισα τέτικατέτισμαιέτίσθην εφθην,εφθησα.έφθακα έφθισα έπιον πέπωκαπέπομαιεπόθηνέβην βέβηκαβέβαμαιέβάθην ήλασα έλήλακα έλήλαμαι ήλάθην άφικόμην άφΐγμαι ήσθόμην ήμαρτον άπηχθόμην ήμάρτηκα ήσθηματ ήμάρτημαι άπήχθημαι ήμαρτήθην ηύξησαηύξηκαηύξημαιύξήθην εδαρθονώφλον ώφληκα εθιγονέλαχον εϊληχαεϊληγμαιέλήχθην ελαβονεϊληφαεϊλημμαιελήφθηνελαθονλέληθαλέλησμαιεμαθονμεμάθηκαέπυθόμην πέπυσμαιέτυχον τετύχηκα,τέτευχα193
Praesens Основа Fu Lu !Ί 1 111 activi (ι и ι·11111 VI. Глаголы VI. 1. Глаголы VI класса (с без удвоения суффиксом σκ) к άλίσκομαι 2. αναλίσκω3. άρέσκω 4. γηράσκω5. διδάσκω6. ευρίσκω7. ήβάσκω 8. (άπο)θνήσκω 9. ιλάσκομαι10. στερίσκω11. πάσχωпопадаться тратить нравиться стареть учить находить мужать умирать умилостивлять лишать терпеть άλω/άλο/άλ άν-αλω/ αλάρε γήραδιδαχεύρ/εύρε/εύρηήβα/ήβε θαν/θνηίλα στερ/στερηπενθ/παθάλώσομαι άναλωσω άρέσω γηράσομαιδιδάξωεύρήσωήβήσω (άπο)θανοΰμαι ίλάσομαι στερήσωπείσομαιVI. 2. Глаголы с удвоением 1. βιβρώσκω2. γιγνώσκω3. (άπο)διδράσκω 4. (άνα)μιμνήσκω 5. πιπράσκω6. τιτρώσκωсъедать узнавать убегать напоминать продавать ранить βρωγνω(σ)/γνοδρά/δραμνη(σ)πρατρωγνώσομαι(άπο)δράσομαι (άνα)μνήσω τρώσωVII. Глаголы VII. 1. Глаголы VII класса (с с презенсной суффиксом ε/η)основой на ε1. γαμέωжениться 2. δοκέωдумать, казаться 3. ωθέωтолкать γαμ/γαμε/γαμηδοκώθ γαμώ,γαμήσωδοξωώσω VII.2. Глаголы с некоторыми непрезенсными формами на ε/η1. αλέξω2. άχθομαι 3. βούλομαι4. γίγνομαι5. δειδέομαι6. ιθέλωотражать негодовать желать рождаться нужно нуждаться хотеть άλεξ/άλεξη άχθ/άχθε βουλ/βουληγεν/γν/γον/γενηδε/δεηδε/δεηέθελ/έθελη άλεξήσω άχθέσομαι ^ουλήσομαι γε\ήσομαιδεήσε ιδεησομαιι()· λησ«ι)194
Aoristus Perfectum Perfectum Aoristus activi (medii) activi med.-pass. passivi έάλων, ήλων έάλωκα, ήλωκα άνηλωσα (ανάλωσα) άνήλωκα άνήλωμαι άνηλώθην ήρεσα άρήρεκα ήρήρεκα ήρέσθην έγήρασα γεγηρακαέδίδαξα δεδίδαχαδεδίδαγμαιεδιδάχθηνηύρον,εΰρονηύρηκαηύρημανεύρημα;ηύρέΟην.εϋρήθηνήβησα ήβηκα (άπ)έθανον τέθνηκαίλασάμην ιλάσθηνέστέρησα έστερηκα έστέρημαι έστερήθην έπαθον πέπονθαβέβρωκαβέβρωμαιέβρώθην έγνων εγνωκαέγνωσμαι έγνώσθην (άπ)έδραν (άπο)δέδρακα (αν)έμνησα μέμνημαιέμνήσθην πέπρακαπέπραμαιέπράθην έτρωσα τέτρωκατέτρωμαιέτρώθην εγημα,Η.3.έγαμησα γεγάμηκαγεγάμημαιέδοξα δέδογμαιεωσα»ώσα έωκα εωσμαιέώσθην ήλεξάμην, ήλεξησα βεβούλημαιήχθέσθην έβουλήθην έγενόμην γέγοναγεγένημαιέγενήθην έδέησε δεδέηκεδεδέημαιέδεήθην ηθέλησαήθέληκ'α 195
Praesens Основа Euturum activi (medii) 7. έρωτάω спрашивать έρωτα/έρ(η) έρωτήσω, έρήσομαι 8. (καθ)εύδω спать εύδ/εύδη(καθ)ευδήσω 9. έχω иметь έχ/σεχ/σχ/σχη έξω, σχήσω10. ύττισχνέομαι обещать Μύποσχήσομαι 11. έψω варить έψ/έψη έψήσω 12. μάχομαιсражаться μαχ/μαχε/μαχημαχοΰμαιμαχέσομαι13. μέλειесть забота μελ/μελημελήσειέπιμέλομαι заботиться έπιμελήσομαι έπιμελέομαι 14. μέλλωнамереваться μελλ/μελλημελλήσω15. μένωоставаться μεν/μενε/μενημενώ16. νέμωраспределять νεμ/νεμε/νεμηνεμώ17. οϊομαι,οΐμαιдумать οί/οίηοίήσομαι18. οϊχομαιуходить οίχ/οΐχηοίχήσομαι19. οφείλωбыть должным όφειλ/όφειλη όφειλήσω 20. τύπτωбить τυπ(τ)/τυπτητυπτήσω21. χαίρωрадоваться χαιρ/χαιρη/χαρηχαιρήσωVIII. Глаголы VIII класса (супплетивные) 1. αίρέωбрать αίρε/αίρη/έλαίρήσω2. έρχομαι приходить έρχ/εί εΐμι,έλεύσομαι έλ(υ)θ/έλευθ 3. έσθίω есть έσθι/έδ/φαγ έδομαι 4. ζάω,βιόωжить ζα/βιω/βιοζήσω,ζήσομαι,βιώσομαι5. καθίζωсадиться έδ/ίδ/έ καθιώκαθέζομαιсидеть Μκαθεδουμαι6. όράω видеть όρα/όπ/ίδ οψομαι7. παίω,бить παιπαίσω.τύπτω,τυπτυπτήσω,πλήττω.πληγ/πλαγπλήξω.πατάσσωπαταγπατάξω196
Aoristus activi (medii) Perfectum activi Perfectum med.-pass. Aoristus passivi ήρόμην» ήρώτησα ήρώτημαι ήρώτήθην έσχον έσχηκα έσχημαι έσχέθην ύπεσχόμην ύπέσχημαι ήψησα ήψηκα ήψημαι ήψήθην έμαχεσάμην μεμάχημαιέμέλησε μεμέληκεέπιμεμέλημαι έπεμελήθην έμέλλησα έμεινα μεμένηκαένειμα νενέμηκανενέμημαιένεμήθην ωχημαιώήθην ώφείλησα, ώφελον ώφείληκα έτυψα» έτυπον τέτυφατέτυμμαιέτύπην» έτύφθην έχάρην κεχάρηκακεχάρημαιεΐλονήλθον ήρηκα έλήλυθα ήρημαι ήρέθην έφαγον έδήδοκα έδήδεσμαι ήδέσθην έβίων, έζησα βεβ'ιωκαέκάτισα έκαθεισάμην κάθημαιεΐδονέώρακα, όπωπα έώραμαι, ώμμαι ώφθην επαισαπέπαικαέτυπον, έτυψα τέτυμμαιέτύπην έπληξα πέπληγαπέπληγμαιέπλήγην 197
Praesens Основа Futurum activi (medii) 9. πωλέω,продавать πωληπωλήσω.αποδίδομαι,πιπράσκωδω/δοπραάποδώσομαι 10- σκοπέωсмотреть σκοπέομαι.σκοπέσκέπτομαισκεπσκέψομαι11. τρέχωбежать τρεχ/δραμ/δραμηδραμούμαι12. φέρωнести φερ/οί/ένε(γ)κοϊσω13. φημί,говорить φη/φα/έπ/έρ/ρηφήσω,λέγω,αγορεύωλεγ/άγορευλέξωέρώ 14. διαλέγομαιбеседовать διαλέξομαι15. συλλέγωсобирать συλλέξω16. ώνέομαι покупать ωνη,πριαώνήσομαι IX. Глаголы II спряжения IX. 1. Основы на α,ε,ωна (ν)νυμι 1. κεράννυμιсмешивать κερα(σ)/κρακερώ,κεράσω2. κρεμάννυμιвешать κρεμα(σ)κρεμώ»κρεμάσω3. πετάννυμιпростирать πετα(σ)/πταπετώ,πετάσω4. σκεδάννυμιрассеивать σκεδα(σ)σκεδώ,σκεδάσω5. άμφιέννυμι одевать έσ άμφιώ, άμιέσω 6. σβέννυμιгасить σβε(ν)/σβησβέσωσβέννυμαιгаснуть σβήσομαιΊ. κορέννυμιнасыщать κορε(σ)« κορέσω8. ζώννυμιопоясывать ζω(σ)ζώσω9. ζώννυμιукреплять βω(σ)ρώσω10. στρώννυμιстелить στρω(σ)στρώσω11. χρώννυμιкрасить χρω(σ)χρώσω198
Aoristus activi (medii) Perfectum activi Perfectum med.-pass. Aoristus passivi έπώλησα. πεπώληκαάπεδομην πέπρακαπέπραμαιέπράθην έσκεψάμην εδραμονήνεγκα, ήνεγκον εφην,έλεξα, εΐπονεσκεμμαιδεδράμηκαένήνοχα εϊρηκαένήνεγμαι λέλεγμαιεϊρημαιήνέχθην έλέχθην έρβήθην συνέλεξασυνείλοχαδιείλεγμαισυνείλεγμαιδιελέχθηνσυνελέγηνέπριάμην έωνησάμην ώνησάμην έώνημαι έωήθην, έωνήθην έκέρασα κέκρακακέκραμαιέκεράσθην έκράθην έκρέμασα κρέμαμαιпоод. κεκρέμασμαιέκρεμάσθην έπέτασα πέπταμαιέπετάσθην έσκέδασα έσκέδασμαι έσκεδάσθην ήμφίεσα ήμφίεσμαι εσβεσαεσβεσμαιέσβέσθην εσβηνεσβηκαέκόρεσα κεκόρεσμαιέκορέσθην έζωσα позд. εζωκαεζωσμαιεζώσθηνερβωσαερβωμαιέρβώσθην εστροσαεστρωμανέστρώθην εχρωσακέχρωσμαιέχρώσθην 199
Praesens Основа Fu tururn activi (medii) IX.2. Основы на заднеязычный звук 12. άγνυμι ломать άγ άξω 13. δείκνυμιпоказывать δεικδείξω14. ζεύγνυμιсоединять ζευγ/ζυγζευξω15. μίγνυμιсмешивать μειγ/μιγμείξω,μίξω16. άνοίγνυμι отпирать οίγανοίξω17. πήγνυμιсколачивать πηγ/παγπήξω18. ρήγνυμιразрывать £ηγ/ραγ ρηξωIX.3. Основы на сонорные 19. άπόλλυμι губить όλ(ε) άπολώ, άπολέσω άπόλλυμαι гибнуть άπολοΰμαι 20. δμνυμιклясться όμ(ο) όμοΰμαι 21. στόρνυμιстелить στορ(ε)στορώ200
Aoristus activi (medii) Perfectum activi Perfectum med.-pass. Aoristus passivi έαξα έαγα έαγμαι έάγην έδειξα δέδειχαδέδειγμαιέδείχθην έζευξα έξευγμαι έζύγην έμειξα, έμιξα μέμειγμαιέμίχθην, έμίγην άνέωξα άνέωχα, άνέωγα άνέωγμαι άνεώχθην έπηξα πέπηγαπέπηγμαιέπάγην ερρηξαέρ^ωγα ερρηγμαιέρφάγην άπώλεσα άπολώλεκα άπωλόμην άπόλωλα ώμοσα έστόρεσα όμώμοκα ώμό(σ)θην έσιόρεσμαι 201
Глаголы с особенностями в приращении 1. Глаголы с приращением ειвместо η:έάω позволять, εθίζωприучать. έλίττω кружить, έλκω влечь, έπομαι следовать, έργάζομαι работать, έρπω ползти, έστιάω угощать, έχω иметь (например - εΐχον).2. Глаголы со слоговым приращением у начального гласного: άγνυμι - έαξα ломать όράω - έώρων видеть άλίσκομαι ι- έάλων попадаться ώθέω - έωσα толкать άνοίγνυμι - άνέωξα отпирать ώνέομαι ·- έωνούμην покупать 3. Глаголы с приращением εи ηβούλομαι- έβουλόμην - ήβουλόμην δύναμαι- έδυνάμην - ήδυνάμην μέλλωέμελλον - ήμελλον хотеть мочь намереваться 4. Глаголы, имеющие приращение перед приставкой: έναντιόομαι - ήναντιούμην καθίζω- έκάθισα άμφιέννυμι - ήμφίεσα καθέζομαι- έκαθεζόμην καθεύδω- έκάθευδον κάθημαι- έκαθήμην έπίσταμαι - ήπιστήθην противиться сажать одевать садиться спать сидеть понимать, знать Глаголы с особенностями в удвоении 1. Глаголы с аттическим удвоением: άγε'ιρω - άγήγερκα собирать ακούω~ άκήκοα слышать άρόω - άρήροκα пахать έγείρω - έγρήγορα будить έλέγγω - έλήλεγχα уличать άπόλλυμι - άπόλωλα губить όμνυμι - όμώμοκα клясться ορύττω- όρώρυχα 4 рыть έλαύνω - έληλακα гнать έλίττω - έλήλιχα кружить (έσθίω - έδήδοκα, φέρω- ένήνοχα, έρχομαι - έλήλυθα, όράω- δπωπα)202
2. Глаголы, принимающие слог ειвместо удвоения: λαμβάνω- εϊληφαбрать συλλέγω- συνείλοχαсобирать λαγχάνω- εϊληχαполучать по жребию διαλέγομαι- διείλεγμαιбеседовать (λέγω - εϊρηκαговорить, εϊωθαя привык, εϊμαρταιсуждено) Список отложительных глаголов (verba deponentia) Deponentia passive 1. άγαμαι удивляться 14.ήττάομαι уступать 2. αίδέομαιстыдиться Ιδ.ένθυμέομαιсоображать 3. άμιλλάομαι соперничать 16.προ-θυμέομαι усердствовать 4. άρνέομαι отрицать 17.δια-λέγομαι беседовать 5. αύλίζομαιстоять на биваках 18.έπι-μελέομαι 19. άπο-νοέομαι заботиться отчаиваться 6. άχθομαι негодовать 20.δια-νοέομαι обдумывать 7. βούλομαιхотеть 21.έννοέομαι замечать 8. δέομαι9. δύναμαιпросить мочь 22.προ-νοέομαι предусмат¬ ривать ΙΟ.έναντιόομαιпротивиться 23.οϊομαι думать 11 .έπίσταμαι понимать 24.πενράομαι пытаться 12.εϋλαβέομαι 13.ήδομαι остерегаться 25.φιλοτιμέομαι радоваться Deponentia media соперничать 1. αΐτιάομαιобвинять 9. λογίζομαιобдумывать 2. βιάζομαιпринуждать 10. λυμαίνομαιпортить 3. δέχομαιпринимать 11.μέμφομαι порицать 4. δωρέομαιдарить 12. μιμέομαιподражать 5.έργάζομαι работать 13. μετά- πέμπομαιпризывать 6. ϊάομαι лечить 14. έντέλλομαι поручать 7. άποκρίνομαι отвечать 15. χειρόομαιпокорять 8.κτάομαι приобретать 16. ώνέομαι покупать 203
1. άθροίζω 2. συλλέγω3. αίσχύνω4. άνιάω 5. άπαλλάττω 6. διαλλάττω7. έπείγω 8. έράω 9. έστιάω ΙΟ.εύωχέω11. ευφραίνω12.κινέω 13. κατακλίνω14.κοιμάω 15.διακρίνω 16.διαλύω 17.λείπω 18.λυπέω Ιθ.μαίνωDeponentia media passiva собирать 20. μιμνήσκωсобирать 21. οργίζωстыдить 22.θυμόω огорчать 23. όρέγω удалять 24. όρμάω примирять 25. περαιόωторопить 26.πλανάω любить 27. πορεύωугощать 28. σκεδάννυμιуслаждать 29. διασπείρωрадовать 30. στρέφωдвигать 31. σφάλλωнаклонять 32.ταράττω усыплять 33. τέρπωразделять 34. φέρωразнимать 35. διαφέρωоставлять 36. φθείρωогорчать 37. φοβέωсводить с ума напоминать сердить сердить простирать двигать переправлять обманывать переправлять рассеивать рассеивать поворачивать колебать смущать услаждать нести переносить губить устрашать Двойственное число (dualis) Существительные и прилагательные I склонение: nom., acc., voc. -a, gen., dat. -αιν ή αδελφήή χώραό στρατιώτηςό νεανίαςάγαθή сестра страна воин юноша хорошая τώάδελφά τώχώρατώστρατιώτατώνεανίααγαθάτοΐνάδελφαΐν τοίνχώραιντοϊνστρατιώταιντοΐννεανίαινάγαθαΐν 204
II склонение: nom., acc., voc. -ω, gen., dat. -oiv ό στρατηγόςстратег τώστρατηγότοΐνστρατηγοΐντότέκνονдитя τώτέκνωτοΐντέκνοινάγαθός хороший άγαθώ άγαθοΐν αγαθόνхорошее άγαθώ άγαθοΐν ΙΠсклонение: nom., acc., voc. -ε, gen., dat. -oiv ό βήτωρ(Ρ) оратор τώβήτορετοΐνβητόροινό ήγεμών (ν) вождь τώήγέμονε τοΐνήγεμόνοιν εύδαίμων(ν) счастливый εύδαίμονεεύδαιμόνοινό γύψ(π) коршун τώγΰπετοΐνγυποΐνό φύλαξ(κ) сторож τώφύλακετοΐνφυλάκοινό παΐς(δ) дитя τώπαΐδετοΐνπαίδοιντόσώμα(τ) тело τώσώματετοΐνσωμάτοινό γέρων(ντ) старик τώγέροντετοΐνγερόντοινέκών (ντ) добровольный έκόντε έκόντοιν τόγένος(σ) род τώγένειτοΐνγένοινεύγενης(σ) благородный εύγενειεύγενοΐνή πόλις(0 город τώπόλειτοΐνπολέοινό ιχθύς(υ) рыба τώίχθύε τοΐνίχθύοιν γλυκύς(υ) сладкий γλυκείγλυκέοινό τρως(ω) герой τώήρωε τοΐνήρώοιν ό βασιλεύς(ευ) царь τώβασιλέετοΐνβασιλέοινό, ή βούς(ου) бык τώβόετοΐνβοοΐνМестоимения ημείςмы νώνώνύμεΐς вы σφώσφωνδδε,ήδη, τόδεэтот τώδε,τάδετοΐνδε,ταΐνδεούτος,αύτη,τούτοэтот τούτω,ταύτατούτοιν,ταύταινδς,ή, δкоторый ώ, ά οΐν,αΐντίς,τίкто? что? τίνετίνοιντις,τιкто-то, что-то τινέτινοΐνάλλήλων друг друга άλλήλω, άλλήλα άλλήλοιν, άλλήλαιν 205
Глагол Activum Medium - pasaivum Imperativus главные времена историч. времена главные времена историч. времена Activum Medium 2. -τον -τον -σθον -σθον -τον -σθον 3. -τον -την -σθον -σθην -των -σθων Формы двойственного и множественного числа в 1-м л. сходны. Времена Indicativus Coniunct. Optativus Imperat. главные времена историч. времена Activum ?raes. и λύετονέλύετον λύητονλύοιτονλύετονm perfect. λύετονέλυέτην λύητονλυοίτηνλυέτων?uturum λύσετονλύσοιτονλύσετονλύσοιτονAoristus έλελύκετον λύσητονλύσαιτονλύσατονέλύσατον λύσητονλυσαίτηνλυσάτωνPerfect, и λελϋκατονέλυσάτην λελύκητονλελύκοιτονλελύκετονjlusquamp. λελύκατονέλελυκέτην λελύκητονλελυκοίτηνλελυκέτωνMed ium Praes. и λύεσθονέλύεσθον λύησθονλύοιτονλύεσθονimperfect. λύεσθονέλυέσθην λύησθονλνοίσθηνλυέσθωνFuturum λύσεσθονλύσοισθονλύσεσθονλυσοίσθηνAoristus έλύσασθον λύσησθονλύσαισθονλύσασθονέλυσάσΦην λύσησθονλυσαίσθηνλυσάσθωνPerfect, и λέλυσθονέλέλυσθον λελυμένωλελυμένωλέλυσθονplusquamp ήτον εϊητονλέλυσθονέλελύσθην λελυμένωλελυμένωλελύσθωνίμον είήτην4 Futurum Aoristus λυθησεσθονλυθησεσθονέλύθητον έλυθητην λύθητονλύθητονλυθησοισθονλυθησοίσΗηνλυθείητονλυθειήτηνλύθητονλυθήτων206
Наречия Наречия, образованные от прилагательных, и их степени сравнения; наречия, образованные от других частей речи; наречия, обозначающие место, их суффиксы; соотносительные наречия (§§ 73, 78). Список соотносительных наречий Вопрос. Неопредел. Указат. Относ. Неопр.-отн. Отрицат. πούπούένθα ενθάδεένταύθα οΰδπουούδαμοΰгде? где-нибудь там, тут где где бы ни нигде ποΐποίέκεϊ έκεΐσε ένθάδε οΐόποι ούδαμοιкуда- ένταύθα куда? нибудъ туда куда куда бы ни никуда πόθενποθένένθεν έκεΐθεν δθενόπόθεν ούδαμόθενоткуда έντεύθεν откуда? нибудь оттуда откуда откуда бы ни ниоткуда πότεποτέτότεδτεόπότε ουδέποτεкогда- когда? нибудь тогда когда когда бы ни никогда πηνίκατηνικάδετηνικαΰταή νίκαόπηνίκα в какое в то когда в какое бы время? время время ни πώςπώςώδε ως(περ)όπως ούδαμώςούτωςкак? как нибудь так как как бы ни никак πή«ή τήδεή(περ) δπηούδαμήταύτηкак? как-нибудь так как как бы ни никак куда? куда нибудь туда куда куда бы ни никуда где? где нибудь тут где где бы ни нигде 207
Предлоги Genetivus Dativus Accusativus άντί вместо, за άπό (άπ’, άφ’) от, с έκ, έξ из, от, из-за πρόперед, вперед, до έν в, на (где, когда) σύν(ξύν) с (кем. чем) άνά вверх, на, по εις.ές в, на (куда) διάчерез, по, посредством из-за, благодаря κατάс (откуда), против вниз, по μετάс (кем. чем), среди после ύπέρ над, выше, за, в защиту выше, сверх, слишком έπί на, при у, при, за против, на, к παράот, со стороны у, при, возле к, против, возле περίо, относительно вокруг, за вокруг, у, при πρόςради, возле при, у, кроме к, против ύπό под (где), из-за, в стр. обор. под (где) под (куда) άμφί вокруг около, за вокруг, около Предлоги указывают место (откуда - генетив, где - датив, куда - аккузатив), время, образ действия (переносно). У поэтов двусложные предлоги (кроме άμφί, άνά, άντί, διά)в постпозитивном положении переносят ударение на первый слог (анастрофё), например: τούτωνπέριоб этом. 208
Несобственные предлоги а) с генетивом: άνευ без, άχρι, μέχριдо, ένεκα ради, μεταξύмежду, πλήνкроме; б) с дативом: άμα, όμοΰ вместе; в) с аккузативом: ώς к. Наречия, которые могут выполнять функцию предлогов с генетивом, но никогда не становятся приставками: εγγύς,πλησίονблиз, εϊσωвнутрь, εκτός,έξω вне, έμπροσθεν впереди, εναντίονпри, перед, εντόςвнутри, πέρανпо ту сторону, όπισθεν позади, πρόσω,πό^ρωдалеко, λάθραтайно, χάρινради, χωρίςотдельно. Отрицательные частицы Отрицательные частицы - ού(ούκ перед гласными с тонким придыханием, ούχперед гласными с густым придыханием и придыхательными согласными) и μήне. Частица ούупотребляется в повествовательных предложе¬ ниях с индикативом. Частица μήупотребляется: а) при императиве, конъюнктиве и оптативе (§ 107); при индикативе, выражающем нереальное желание (§ 107); б) в предложениях целевых, условных и уступительных (§§ 122, 162, 153); в предложениях следствия с инфинитивом (§ 148); в предложениях дополнительных, зави¬ сящих от выражений боязни (§ 113); в определительных предло¬ жениях с оттенком цели (§ 156); при субстантивированном инфинитиве (§ 102); при причастии с условным и целевым значением (§ 159). Если отрицательная частица (ού или μή)предшествует отрица¬ тельному местоимению, наречию или союзу, то смысл всего пред¬ ложения отрицательный; если же следует за этими словами, - то смысл положительный, например: ούκοΐδενούδείςникто не знает, ούδείςούκοΐδενвсякий знает (= нет никого, кто бы не знал). Сочетание отрицательных частиц μήούв дополнительных пред¬ ложениях, зависящих от выражений боязни (§ 113), обозначает желаемое, например: Ξενοφώνέφοβεΐτο, μήούδύναιτοέκ τήςχώραςέξελθειν Ксенофонт боялся, что не сможет выйти из страны; в инфинитивах, зависящих от отрицательных выражений, например: ούδύναμαιτοΰτομήούποιεΐνя не могу этого не сделать. 209
Сочетание отрицательных частиц οϋμήс конъюнктивом (реже с индикативом будущего времени) обозначает усиленно* отрицание, например: τοΰτοούμήποιήσηэтого он, конечно, нс сделает. Сочинительные союзы и частицы а) Соединительные: καί,-τε (в постпозитивном положении); б) разделительные: ή или, εΐτε...εΐτεли... или; в) противительные: άλλά но, μέν...δέс одной стороны... с другой, δέно, же, α,αΰопять же, μήν,μέντοιдействительно, δμωςоднако, καίτοιхотя, άτάρ но; г) причинные: γάρведь, ибо; д) заключительные: οΰνпоэтому, итак, γεпо крайней мере, γοΰνконечно, ούκούνникак не, άρα значит, δήконечно, δήπουпожалуй, νυνитак, τοι,τοίνυν,τοιγαροΰνитак, поэтому. Синтаксис Простое предложение Порядок слов в предложении (§ 13). Согласование сказуемого с подлежащим (§ 22). Обратное согласование местоимений (§ 103). Аттракция относительного местоимения (§ 104). Атрибутивное и предикативное употребление прилага¬ тельных (§ 98). Функции падежей: Nominativus duplex (§ 35). Accusativus как падеж прямого дополнения (§ 105), внутрен¬ него содержания - figure etymologica (§ 49), duplex (§ 35), limitationis (§ 54), spatii-extentionis (§ 30), tempons (§ 74). Genetivus: посессивные функции: possessivus (§ 58), characteristicus (§ 59), subiectivus (§ 60), obiectivus (§ 61), copiae- inopiae (§ 62), quantitatis (§ 82), pretii (§ 81), criminis (§ 63), локативно-темпоральные функции: loci (§ 80), tempons (§ 74), сепаративные функции: separationis (§ 69), comparationis (§ 68), partitivus (§ 67). Dativus: собственно дативные функции: датив непрямого объекта (§ 86), commodi-incommodi (§ 87); посессивные функции: 210
possessivus (§ 88); инструментальные функции: instrument! (§ 92), causae (§ 93), modi (§ 94), iudicantis (§ 89), limitationis (§ 96), mensurae (§ 83), ethicus (§ 90); локативно-темпоральные функ¬ ции: loci (§ 80), temporis (§ 74); sociativus (§ 96); praepositivus (§ 97). Выражение притяжательности (§ 86). Глагол-сказуемое. Залоги: значение медиального залога (§31), страдательный оборот (§ 34). Времена: praesens (§ 16), imperfectum (§ 17), futurum (§ 118), aoristus (§ 121), perfectum (§ 129), plusquamperfectum (§ 129), futurum 3 (§ 131), соотношение глагольных времен и видов (§ 135). Наклонения: indicativus (§ 107), optativus (§ 107), coniun¬ ctivus (§ 107), сочетания наклонений с частицей άν (§ 110). Инфинитив: accusetivus cum infinitivo (§ 38), nominativus cum infinitivo (§ 39), infinitivus finalis (§ 123), инфинитив в предло¬ жениях следствия (§ 148), infinitivus relationis (§ 55), infinitivus absolutus (§ 163), инфинитив субстантивированный (§ 102). Причастия: accusativus cum participio (§ 45), предикативное причастие при глаголах (§ 158), согласованное причастие в обстоятельственном значении (§ 159), genetivus absolutus (§ 46), dativus absolutus (§ 161), accusativus absolutus (§ 162). Отглагольные прилагательные - adiectiva verbalia (§ 137). Сложное предложение Последовательность (согласование) наклонений - consecutio modorum (§ 112). Придаточные предложения дополнительные (§ 113, 119), косвенно-вопросительные (§ 115). Придаточные предложения обстоятельственные: места (§ 138), времени (§ 141), причины (§ 143), следствия (§ 148), условия (§ 151), уступления (§ 152), цели (§ 122), сравнения (§ 146). Придаточные предложения определительные (относи¬ тельные) (§ 156). Косвенная речь (§ 126). 211
ПРИЛОЖЕНИЕ Словообразование Суффиксы существительных а) действующее лицо: -τειρα, -τρία, -της, -εύς, -ττρ, -τωρ, -τρίς, -τις. ή σώτειραспасительница, ή ποιήτριαпоэтесса, ό ποιητήςпоэт, ό ίερεύς жрец, ό σωτήρспаситель, ό (5ήτωρ оратор, ή όρχηστρίς танцовщица, ή οίκέτιςрабыня; б) действие: -α, -η, -εια, -σία, -ος, -μος, -σις, -τις. ή άγορά собрание (άγείρω собирать), ή φυγήбегство (φεύγω бежать), ή παιδείαвоспитание (παιδεύω воспитывать), ή δοκιμασίαиспытание (δοκιμάζω испытывать), ό φόροςдань (φέρω-φορέω носить), ό σεισμόςземлетрясение (σείω трясти), ή άσκησις упражнение (άσκέω упражнять), ή μίμησιςподражание (μιμέομαι подражать); в) следствие, результат действия: -ρα. -λη, -μη, -νη, -λον, -ρος, -νος, -μα(τ), -ος(-ες). ή έδρα седалище (έζομαι садиться), ή στήληстолб (ϊστημι ставить), ή έπιστήμη знание (έπίσταμαι знать), ή τέχνηискусство (τεκταίνομαι строить), τόφΰλονплемя (φύω рождать), τάφροςροβ(θάπτω погребать), ό στέφανοςвенок (στέφω окружать), τόκτήμαприобретение (κτάομαι приобретать), τόγένοςрод (γίγνομαι происходить); г) орудие, средство действия: -τρον, -θρον. τόάροτρον плуг (άρόω пахать), τόκλεΐθρονзамок (κλείω запирать); д) место: -τρα, -τήριον, -(ε)σιον, -ειον, -θρον (-τρον), -ών. ή όρχήστρα орхестра (όρχέομαι плясать), τό^ικαστήριον судилище (δικάζω судить), τόγυμνάσιονгимнасий (γυμνάζω упражнять), τόΜουσεϊονмусейон (Μούσα Муза), τόθέατρονтеатр (θεάομαι смотреть), ό οίνώνвинный склад (οίνος вино); е) качество, свойство: -ια, -σύνη, -της, -ος(ες). 212
ή αδικίαнесправедливость (άδικος несправедливый), ή σωφροσύνηблагоразумие (σώφρων благоразумный), ή ταχύτηςбыстрота (ταχύς быстрый), τόβάθοςглубина (βαθύς глубокий); ж) уменьшительность: -ίσκη, -ίσκος, -ιον, -ίδιον, -άριον, -ύδριον, -ύλλιον ή παιδίσκη(παΐς) девочка, ό στεφανίσκος(στέφανος) веночек, τόκήπιον(κήπος) садик, τόοίκίδιον(οΐκος) домик, τόπαιδάριον(παΐς) малютка, τόμελύδριον(μέλος) песенка, τόείδύλλιον(είδος) картинка, видик; з) происхождение по отцу: -δης, -ις, -ας, -ιων Αίνειάδηςсын Энея, Κεκροπίςдочь Кекропа, Βορεάςдочь Борея, Πηλείωνсын Пелея; и) принадлежность к стране: -ιος, -ανός, -ίνος, -της, -ις, -τις, -ας, -εύς ό βηβαΐος(θήβαι) фивянин, ό Σαρδιανός(Σάρδεις) сардианец, ό Ταραντΐνος(Τάρας) тарентинец, ό Αίγινήτης(Αίγινα) эгинец, Σικελιωτις(Σικελία) сицилийка, Δηλιάς(Δήλος) делоска, Μεγαρεύς(Μέγαρα) мегарец. Суффиксы прилагательных а) отношение или принадлежность в общем смысле: -ιος. ούράνιοςнебесный (ούρανός небо); б) способность, свойство: -κος. πολεμικόςвоинственный (πόλεμος война); в) вещество: -ινος, -έος. λίθινοςкаменный (λίθος камень), χρυσέοςзолотой (χρυσός золото); г) время: -ινός. νυκτερινόςночной (νύξ ночь); д) склонность: -μων. μνήμωνпамятливый (μνήμη память); е) изобилие: -εις. ύλήεις лесистый (ύλη лес). Суффиксы наречий а) наречия, произведенные от прилагательных при помощи суффиксов: -ως, -τερον, -τατα, -ιον, -ιστα (см. §74); 213
б) соотносительные наречия, произведенные от местоиме ний (см. стр. 207); в) падежные формы в роли наречий (см. §§64, 74, 94); г) суффиксальные наречия места (§ 74); д) наречия, произведенные от числительных при помощи суффикса -κις. (§ 78); е) суффиксальные наречия, произведенные от основ сущ<м । вительных и глаголов: -δον, -δην, -τι, -ει. άγεληδόν стадно (αγέλη стадо), κρύβδηνскрытно (κρύπ »«.* скрывать), όνομαστί поименно (ονομάζω называть), άμαχη < боя (μάχη бой). Отыменное образование глаголов -άω: νικάωпобеждать от νίκηпобеда -έω: κοσμέωукрашать от κόσμοςукрашение -όω: δηλόωобнаруживать от δήλοςявный -εύω: βασιλεύωцарствовать от βασιλεύςцарь -άζω: έργάζομαι трудиться от έργον труд -ίζω: έλπίζω надеяться от έλπίς надежда -αίνω: χαλεπαίνωнегодовать от χάλεκόςтрудный -ύνω: ήδύνω услаждать от ήδύς приятный -αίρω: τεκμαίρομαιобозначать от τέκμαρзнак -έλλω: αγγέλλωвозвещать от άγγελος вестник -ττω: κηρύττωобъявлять от κήρυξглашатай Префиксы а) предлоги (см. стр. 208) в качестве приставок: άντιτίθημι противополагать κατατίθημιслагать άποτίθημι откладывать μετατίθημιперекладывать έκτίθημι выкладывать ύπερτίθημι класть над προτίθημιкласть впереди έπιτίθημι накладывать έντίθημι вкладывать παρατίθημιкласть рядом συντίθημιскладывать περιτίθημιоблагать, окружать άνατίθημι налагать προστίθημιприлагать είστίθημιвкладывать ύποτίθημι подкладывать διατίθημιраскладывать άμφιτί&ημι одевать 214
6) самостоятельно не существующие частицы в роли предлогов: ά(ν)- не, ά- со-, άρι- пре-, δυσ-без-, не-, ήμι полу , όμο- со-. одно-, περί-пре-. αδικίαнесправедливость, άθρόος собранный, δυστυχίαнесчастье, ήμιτάλαντον полталанта, περικαλλήςпрекрасный. όμόφυλος соплеменник. Словосложение Первым элементом при словосложении могут быть именные и глагольные основы и наречия. Соединительным гласным слу¬ жит омикрон. Конечные а и о первого элемента перед началь¬ ным гласным второго элемента выпадают. Примеры: άκρό-πόλις акрополь, δορυφόροςкопьеносец. μόν-αρχοςмонарх, παννύχιοςвсенощный, εύ-γενήςблагородный. παλίν-τροποςобращенный назад. В сложных словах ударение обычно бывает возможно даль¬ ше от конца, например: σοφόςмудрый, φιλόσοφοςфилософ. Оцдько в некоторых словах при сложении ударение остается на том слоге, на каком оно было в простых словах, например: γραφείςписец, συγγραφείςписатель. Отглагольные имена активного значения на -ος имеют ударение на предпоследнем слоге, если он краткий, например: δορυφόροςкопьеносец, но παιδαγωγόςвоспитатель. Стихосложение Древнегреческое стихосложение метрическое, оно основано на закономерном чередовании долгих и кратких слогов, которые при современном чтении условно передаются как ударные и безударные. Стихотворное ударение часто не совпадает с грамматичес¬ ким; в одном слове могут быть два равноценных ритмических ударения. Рифмы в греческих стихах античного периода не существовало. Чтобы избежать «зияния», т. е. встречи гласных на стыке двух слов, применялось усечение гласного - элизия, знак которой апостроф. Начальная элизия - афересис, например: ή’γω (вм. ή έγώ). Конечная элизия - апокопе, например: μύρι’Άχαιοΐς (вм. μύριαΆχαιοΐς). 215
В некоторых случаях соседствующие в одном слове гласные для соблюдения размера при чтении сливаются в один слог, это называется синицесис, например: Πηληϊάδεωпроизносится Πηληϊάδω.Как и в прозе, если ιили υне составляют с предыдущим гласным дифтонга, над ними ставится знак раздельного произ¬ ношения (так называемой диэрезы) - две точки (стр. 12), например: Πηληϊάδεω.Как и в прозе, в стихах бывает красне (стр. 26, 171), например: κούδέν(вм. καίούδέν).Первичной ритмической единицей является «мора», т. е. время, необходимое для произнесения одного краткого слога. Два кратких слога по длительности равны одному долгому. Трехморные стопы: ямб (^—), хорей, или трохей (—^); четырехморные стопы: дактиль (— <^), анапест —);пятиморная стопа - кретик (— —).Ямбу и хорею по коли¬ честву соответствует трибрах ( ), а дактилю и анапесту - спондей ( ). В стопе различается арсис - сильная, т. е. долгая часть, и тесис - слабая, т. е. краткая часть. В одной стихотворной строке могут сочетаться различные виды стоп, даже разноизмеряемых. Чтение стихов строго по стопам называется скандированием. Остановка среди стопы, вызванная окончанием слова, назы¬ вается цезурой; цезура после арсиса - мужская, после тесиса - женская. а) шестистопный ямб: Ч-/ —ί———X-Z —Γύμναζεπαΐδας·ούγάράνδρα γυμνάσειςб) шестистопный дактиль - гексаметр: 4 В любой стопе (редко - в пятой) дактиль может заменяться спондеем. Последняя стопа всегда двухсложная, причем послед¬ ний слог может быть долгим или кратким. Цезура, мужская или женская, бывает обычно в третьей стопе; встречаются и две цезуры: во второй и четвертой стопах. 216
Mfjviv άειδε, θεά,|| ΠηλτμάδεωΆχιλ^ος Ούλομένην.ή μύρι’II Άχανοΐς αλγε’έθηκεν (Hom. II., 1, 1-2) в) элегическое двустишье: В элегиях и эпиграммах применяется сочетание гексаметра с пентаметром (пятистопным дактилем) - I л зг | 2L - | ^ -|_L < - I _l - I —1|л -μ —I- *Ω ξεΐν’,άγγέλλειν Λακεδαιμονίοις,δτιτηδεκείμεθατοΐςκείνων(Утцлсссп πειθόμενοι(Sim.) Гомеровский диалект Гомеровский диалект в основе своей древнеионийский, но включает в себя и некоторые эолийские элементы. Фонетика 1. ηвместо а (даже после ε,ι.ρ):Τροίη,τριηκόσιοι,ϊδίη, Σκυθίη,βορέη,εύνομίη,τριήκοντα,χώρη;2. ειвместо ε:ξεΐνος,εΐνεκα,στεινός;3. ουвместо ο:οΰνομα,μοΰνος,ούλόμενος;4. Слияние εοв ευ(а не в ου):ποιεύμενος,καλεύμενος,έποίευν; 5. Отсутствие слияния гласных: κοτέοντο,κοιρανέων,κερτομέων,άείδω (αδω), βοόων, έών (ών), ϊσχεο, έειπον, έοργε, νόος,πλόον,σέο,έο, χρύσεος,νείκεε,άλέες; 6. Раздельное произнесение гласных, составляющих в атти¬ ческом диалекте дифтонги: “Αϊδι,προϊάπτω,παΐς,γελόιος;7. Тонкое придыхание вместо густого в некоторых словах: “Αιδης(вместо ‘Άιδης),ήώς (вместо έως); 8. σσвместо ττ;πράσσων;Морфология имени 9. В I склонении окончание gen. pl. -άων/-έων: κλισιάων,άγοράων, θυσιέων,Σπαρτιατέων,Περσέων,ήμερέων; 10. В I склонении окончание dat. pl. -ησ(ι): κλισίης,πληγεί,μαχαΐρρσι,Σπαρτιάτρσι,μηχανησι,Σκύθησι;11. ВI склонении муж. ρ.окончание gen. sing, -εω: Πηληϊάδεω,άγκυλομήτεω; 217
12. Во II склонении окончание gen. sing, -οιο: Τηλεμάχοιο,πολυφλοίσβοιο;13. Во II склонении окончание dat. pl. -οισι: οίωνοΐσι,Άργείοισι, ώμοισι, τοΐσι;14. В прилагательном πολύςформы nom. sing. муж. p. πολλός,сред. р. πολλόν;15. В Ш склонении окончание dat.pl. -εσσι(ν): κύνεσσιν,έπέεσσιν, άεικέσσι; 16. В Ш склонении у существительных на -εύς основа в gen., dat. и acc. sing, оканчивается на -η: βασιλήος,Άχιλήος, Όδυσήι, Άχιλήι, βασιλήα,Άχιλήα; 17. В Ш склонении у существительных на -ις окончание gen. sing, -ιος и -ηος: πόλιοςи πόληος;18. В III склонении у имен на -ος отсутствует слияние: διοτρεφέος,άλγεα, έλεγχεα, έπεα, όνείδεα; 19. Существительное III склонения ναΰς(νηΰς) склоняется так: νεός/ νηός,νηΐ,νηα,νηες/ νέες,νηων/ νεών,νήεεσι/ νηυσί,νήας;20. Существительное υιόςизменяется по Πи Ш склонениям: pl. nom. υίες,acc. υΐας;21. Супплетивная сравнительная степень от αγαθός- φέρτερος,от κακός- χερειόιερος;22. Личные местоимения склоняются так: sing. gen. έμεΰ, σέο,σεΰ,έο, dat. τοί(σοί), acc. έ, μιν(=αύτόν), pl. nom. άμμες (=ήμεΐς), gen. σφεων,dat. σφίν,acc. σφέας;23. Вопросительно-неопределенное местоимение в gen. sing, τέο,dat. τέιρ;24. Местоимение ός, ή, о является относительным и притяжа¬ тельным; 25. Указательное местоимение κείνοςвм. έκεΐνος. Морфология глагола 26. У некоторых глаголов в окончании 2-го Л. ед. чис. медиально-пассивного залога не происходит слияние: μίσγεαι,κατίσχεαι,έπιμέμφεαι, έπιδεύεαι; 27. В 3-м л. множ. чис. медио-пассивного перфекта и плюс¬ квамперфекта встречаются окончания: -αται и -ατο; 218
28. В 3-м л. пассиввого аориста окончание -ν вм. -σαν: έρήτυθεν; 29. Окончание активного инфинитива -μεν(αι)· έριζέμεναι, έπιβάσκεμεν, πέσσεμεν;30. У глаголов в исторических временах может отсутство¬ вать приращение: άπομόρξατο, γέλασσαν,δίεπε,έρξεν, έζοντο, κοτέοντο,πλήξεν,τευχε,φάτο;31. В основах, исторически начинавшихся с дигаммы, при¬ ращение сохранялось и поэтому получалось скопление гласных звуков: ειπον(= έ^έ^επον), έοργε (= έροργε); 32. В слитных глаголах на -άω альфа может ассимилиро¬ ваться с последующим звуком «о»: όρόω; 33. У глагола είμίimpf. έην, inf. έμμεναι, part, έών; 34. У глагола εΐμιimpf. ήισαν; 35. Глагол εϊδωдополняет в презенсе глаголы οΐδαи εΐδον;форма 1-го л. множ. чис. ind. perf. ϊδμεν (вм. ϊσμεν), 3-го л. един. чис. optat. εϊσαιτο.Служебные части речи 36. Предлог ένί вм. έν; 37. Частица κε(ν)вм. άν. Словообразование 38. Суффикс итеративного (участительного) значения -σκ- присоединяемый к основе при помощи соединительных гласных εи α:έλάσασκε (έλαύνω), όμοκλήσασκε (όμοκλέω), έρηιύσασκε (έρετύω). νεικείεσκε(νεικείω), εϊπεσκε(εϊπω): 39. Приставка может отделяться от глагола одним или несколькими словами (тмссис): έκ tot έρέω вм. έξερέω (от έξεΐπον), άπό ... δύσωвм. άποδύσω; 40. Некоторые глаголы утрачивают приставку, обязатель¬ ную в аттическом диалекте: ήμαι вм. κάθημαι,ίκνέομαι вм. άφικνέομαι. Язык Геродота Язык Геродота представляет собой смешение диалектов древне¬ ионийского, или гомеровского, новоионийского и аттического. 219
а) а вместо ε,η:μέγαθος;6) εвместо α:τέσσερες;в) εвместо ει:ές, άπέργω; г) ωвместо αυ,ου:ών (-ούν); д) ηвместо ε:βασιλήιος,ήώς, κατακληίζω;е) ωυвместо αυ:έωυτού; ж) ιвместо ιε:ίρός; и) перемещение придыхания: ένθαύτα, ένβεΰτεν; к) отсутствие ассимиляции взрывных с гласными, имеющими густое придыхание: κατήκω(вм. καθήκω),κατ’ήν (вм. καθ’ήν), άπ’ ού(вм. άφ’ ού);л) к вместо χв отдельных словах: δέκομαι;м) к вместо πв местоимениях, наречиях и союзах: κοΰ,κόσος;н) в 3-м склонении у существительных на -εΰς окончание gen. sing, -ήος; о) в 3-м склонении у существительных на -ις звук ιудерживается во всех формах: πόλιοςи т. д. п) в глагольных корнях вместо сочетания γνможет писаться ν:γίνομαι,γινώσκω;р) числительное «четыре» имеет форму не только τέσσερες,но и τέταρες.Диалект койне В основе диалекта койне лежит аттический диалект. Фонетика 1. Редкое применение элизии, красиса, ассимиляции и диссимиляции; 2. Распространенность приставного ν:μήνвм. μή,έώρακαν вм. έώρακα. Морфология имени 3. Исчезновение двойственного числа; 4. Замена звательного падежа именительным; 5. Взаимопроникновение форм I и Ш склонений: τόνΐκοςвм. ή νίκη;6. Преобладание в acc. sing. Ш скл. окончания -а; 7. Употребление сравнительной степени вместо превосходной; 220
8. Двойной способ образования сравнительной ст.: μειζάτεροςнаряду с μείζων;9. Употребление возвратного местоимения έαντοΰ в 1-м и 2-м л. 10. Употребление числительного εΐςв качестве неопреде¬ ленного местоимения. Морфология глагола 11. Проникновение форм Ι-госпряж. в глаголы П спряж. 12. Взаимопроникновение форм слитных глаголов на -άω и -έω; 13. Исчезновение медиального залога; 14. Употребление конъюнктива вместо императива; 15. Употребление кратких гласных в конъюнктиве; 16. Частое отбрасывание приращения в исторических временах; 17. Редкое употребление оптатива; 18. Употребление II пассивного аориста вместо I; 19. Употребление I активного аориста вместо П; 20. Проникновение форм I аориста во П аорист: εΐπα;21. Вытеснение перфекта аористом; 22. Употребление аналитической конструкции: έχω + инфинитив. Служебные части речи 23. Смешение предлогов ειςи έν; 24. Исчезновение частицы άν; 25. Преобладание отрицания μήнад ού;26. Исчезновение частицы (союза) ώς. Синтаксис 27. Употребление глагольной части сказуемого во множ, чис. при подлежащем, выраженном существительным сред. р. во множ. чис. 28. Нарушения согласования наклонений; 29. Редкость косвенной речи; 30. Многозначность союза ϊνα (να) и частое его употребление (помимо целевых предложений - в предложениях подлежащих, дополнительных, причинных, условных, следственных); 221
31. Употребление сочетаний ώς ϊνα, διάϊνα; 32. Употребление предложной конструкции вместо разде¬ лительного генетива: τινέςάπό τώναδελφών;33. Употребление предложной конструкции вместо инстру¬ ментального датива: έν άκοντίω φονεύειν;34. Изменение управления падежей при глаголах, например, аккузатив вместо датива: έδωκα αύτόν.Греческий календарь Сначала счет годам шел по поколениям (по три поколения на столетие), затем - по царям, жрецам, эпонимам. СIV в. до Р. X. по 395 г. Р. X. летоисчисление велось по Олимпиадам, т. е. четы¬ рехлетним промежуткам от одного олимпийского праздника до другого, причем исходным пунктом считался 776 г. до Р. X. Первоначально у греков был лунный год в 354 дня, и месяцы состояли из 30 или 29 дней; через три года вставляли дополнительный месяц. При Солоне был введен восьмилетний цикл, в котором дополнительный месяц вставлялся после ΙΠ,V и УШ годов. Метон в 432 г. до Р. X. ввел девятнадцатилетний цикл с семью вставочными месяцами; Калипп в 330 г. до Р. X. - цикл из 76 лет, Гиппарх в 126 г. до Р. X. - цикл из 304 лет. Год начинался с июля, обыкновенно с первого новолуния. Месяцы носили следующие названия: 1. Έκατομβαιών Гекатомбеон (июль - август) 2. ΜεταγειτνιώνМетагитнион (август - сентябрь) 3. ΒοηδρομιώνБоидромион (сентябрь - октябрь) 4. ΠυανοψιώνПианопсион (октябрь - ноябрь) 5. ΜαιμακτηριώνМемактирион (ноябрь - декабрь) 6. ΠοσειδεώνПосидеон (декабрь - январь) 7. ΓαμηλιώνГамилион (январь - февраль) 8. Άνθεστηριών Анфестирион (февраль - март) 9. Έλαφηβολιών Элафиболион (март - апрель) 10. ΜουνιχιώνМунихион (апрель - май) 11. θαργηλιώνФаргилион (май - июнь) 12. ΣκιροφοριώνСкирофорион (июнь - июль) 222
В I месяце были Олимпийские и Панафинейские игры, в III Великие Элевсинские мистерии, в VI Малые Дионисии, в VII Ленейские и Немейские игры, в VIII Аяфестирии, в IX Великие Дионисии, в X Дельфийские и Пифийские игры. Месяцы делились на декады. Первый день месяца назы¬ вался νουμηνία(новолуние), остальные дни обозначались поряд¬ ковыми числительными по декадам. Календарь не был единым для всех областей, племен и полисов. Меры и монетная система Меры длины метры πούςπήχυςόργυιά πλέθρονστάδιον0,296 1 πούς0,444 1,5 1 πηζυς1,776 6 4 1 όργυιά 29,600 100 1 πλέθρον177,600 600 400 100 6 1 στάδιονОлимпийский стадий - ок. 192 м., был стадий и в 164 м. В парасанге 30 стадий. Греческий парасанг - 5,5 км, малоаэий- ский - 4,5 км. Мера поверхности πλέθρον- 876 кв. м. Меры объема жидких тел литры κύαθοςκοτύληχούςμετρητής0,0456 1 κύαθος0,2736 6 1 κοτύλη3,283 12 1 χούς39,390 12 1 μετρητήςМеры объема сыпучих тел литры κύαθοςκοτύληχοΐνιξέκτεύς μέδιμνος0,046 1 κύαθος0,274 6 1 κοτύλη1,094 4 1 χοΐνιξ8,754 8 1 έκτεύς 52,53 6 1 μέδιμνος223
Меры веса кг δραχμήμνάτάλαντον0,006 1 0,6 100 1 36 6000 60 1 Эгейский талант - 37 кг., эвбейский - 26 кг. Аттические медные и серебряные монеты λεπτόν1 όβολός 56 1 δραχμή336 6 1 μνά33600 600 100 1 τάλαντον2016000 36000 6000 60 1 λεπτόνόβολός δραχμήμνάτάλαντονСреди наиболее употребительных в Аттике со времен Солона монет - дидрахма, т. е. двойная драхма; или статер (στατήρ); тетрадрахма, равная четырем драхмам. Условные сокращения имен греческих авторов Ае1. Элиан (II - III вв.) Aesch. Эсхил (526 - 456) Aeschin. Эсхин (389 - 314) Aesop. Эсоп (VI - V вв.) Аласг. Анакреонт (VI - V вв.) А1с. Алкей (VII - VI вв.) Apollod. Аполлодор (П в. до Р. X.) Apoll. Аполлоний (295 - 215) Арр. Аппиан (95 - 165) Archil. Архилох (VII - VI вв.) Archim. Архимед (287 - 212) Aristoph. Аристофан (446 - 385) Arist. Аристотель (384 - 322) Агг. Арриан (95 - 176) Athen. Афиней (Ш в. Р. X.) Bas. Василий Кесарийский (329 - 379) Call. Каллимах (310 - 240) Dem. Демосфен (384 - 322) Democr. Демокрит (ок. 460 - 370) Diod. Диодор Сицилийский (ок. 90 - 21) Diog. Диоген Лаэртский (III в. н. э.) Dio Cass. Дион Кассий Кокцеян (155 - 235) Dio Chrys. Дион Хризостом (ок. 40 - 120) Dionys. Дионисий Галикарнас¬ ский (I в. до Р. X. - I в. Р. X.) Epic. Эпикур (341 - 270) 224
Eucl. Эвклид (III в. до Ρ.X.) Eurip. Еврипид (ок. 480 - 406) Her. Геродот (ок. 484 е 425) Hes. Гесиод (VIII е VII вв.) Hipp. Гиппократ (ок. 460 - 377) Нот. Гомеровы поэмы (IX - VHI в.) loh. Иоанн Златоуст (344 - 407) los. Иосиф Флавий (37 - 102) Isocr. Исократ (436 - 338) Lib. Либаний (314 - 393) Long. Лонг (Ш в. Ρ.X.) Luc. Лукиан (ок. 120 - 200) Lys. Лисий (ок. 459 - ок. 380) Men. Менандр (ок. 343 - ок. 291) Ν.Т. Новый Завет (I - II вв.) Paus. Павсаний (П в. Ρ.X.) Pind. Пиндар (518 - 442-438) Plat. Платон (527 - 847) Plot. Плотин (204 - 270) Plut. Плутарх (ок. 45 120) Polyb. Полибий (ок. 201 —120) Procl. Про к л (410 - 485) Sapph. Сапфо (VII - VI вв.) Sim. Симонид Кеосский (556 - 468) Sol. Солон (ок. 634 - 559) Soph. Софокл (ок. 497 - 406) Stob. Стобей (V в. Ρ.X.) Strab. Страбон (ок. 63-19) Theocr. Феокрит (ок. 310 - 250) Theogn. Феогнид (VI - V вв. до Ρ.X.) Thue. Фукидид (ок. 460 - 395) Хеп. Ксенофонт (430 - 355) Zen. Зенон (ок. 336 - 264) 225
ИЗБРАННЫЕ МЕСТА ИЗ ГРЕЧЕСКИХ АВТОРОВ Ό μή ρо υΊ λιας λοιμός,μήνιςI. ιΜήνινάειδε5, θεά,Πηληΐάδεω11Άχιλήος16 ούλομένην3,ή μυρί’Άχαιοΐς άλγε’18 έθηκεν, πολλάςδ’ίφθίμους ψυχάςνΑιδι6προΐαψενήρώων, αύτούςδέέλώρια τεΰχε30κύνεσσιν155 οίωνοΐσί13τεδαΐτα,Διόςδ1έτελείετο βουλή,έξ ούδήτάπρώταδιαστήτηνέρίσαντε Άτρεΐδης τεάναξ άνδρών καίδΐοςΆχιλλεύς. Π.188 δντιναμένβασιλήα16καίέξοχον άνδρα κιχείη,τόνδ’άγανοΐς έπέεσσιν15 έρητύσασκε30 παραστάς·ίου «δαιμόνι' ούσεέοικε κακόνώς δειδίσσεσθαι;άλλ’ αύτόςτεκάθησοκαίάλλους ίδρυε λαούς,ούγάρπωσάφαοΐσθ’,οΐοςνόος5Άτρείωνος· νυνμένπειράται,τάχαδ’ϊψεται υΐας20'Αχαιών, έν βουλήδ'ούπάντεςάκούσαμεν, οΐονέειπεν31. 195 μήτιχολωσάμενοςβέξηκακόνυΐας20’Αχαιώνθυμόςδέμέγαςέστι διοτρεφέος18βασιλήος16,τιμήδ’έκ Διόςέστι, φιλεΐδέέ22 μητίεταΖευς.»δνδ'αύδήμουτ’άνδρα ϊδοι βοόωντά32τ’έφεύροι, τόνσκήπτρωέλάσασκεν38 όμοκλήσασκέ38 τεμύθω200 «δαιμόνι’, άτρέμας ήσο41 καίάλλων μύθονακούε,οισέο22φέρτεροί21είσι,συδ'άπτόλεμος καίάναλκις, ούτεποτ’έν πολεμώέναρίθμιος ούτ’ένί36 βουλή,ούμένπωςπάντεςβασιλεύσομενένθάδ’ ’Αχαιοί,ούκάγαθόν πολυκοιρανίη·εΐςκοίρανοςέστω, 206 εΐςβασιλεύς,ωέδωκε Κρόνουπάις6άγκυλομήτεω11 σκήπτρόντ’ήδέ θέμιστας,ϊνα σφίσιβασιλεύη.»226
210 215 220 225 230 235 240 ώς δγεκοιρανέων5δίεπε30στρατόνοίδ'άγορήνδε αΰτιςέπεσσεύοντο νεώνάπο καίκλισιάων’ήχή, ώς δτεκύμαπολυφλοίσβοιοθαλάσσηςαίγιαλώμεγάλωβρέμεται,σμαραγείδέτεπόντος,άλλοι μέν(У έζοντο30, έρήτυθεν δέκαθ’έδρας, Θερσίτηςδ’έτι μούνος3άμετροεπής έκολωα, οςβ’έπεα18 φρεσίνήσιν28 άκοσμά τεπολλάτεήδη, μάψ,άτάρ ούκατάκόσμον,έριζέμεναι26 βασιλεΰσιν,άλλ’ δτιοίεϊσαιτο35γελοίίον6Άργείοισιν έμμεναι33. αϊσχιστοςδέάνήρ ύπό “Ιλιονήλθεν· φολκόςέην33, χωλόςδ’έτερον πόδα·τώδέοίώμω κυρτώ,έπί στήθοςσυνοχωκότε·αύτάρυπερθενφοξόςέην33 κεφαλήν,ψεδνήδ’έπενήνοθε λάχνη,έχθιστος δ’Άχιλήι μάλιστ’ήν ήδ’ Όδυσήν τώγάρνεικείεσκε38.τότ’αύτ’Άγαμέμνονι δίωοξέακεκληγώςλέγ’όνείδεα18· τώδ’άρ’ ’Αχαιοίέκπάγλως κοτέοντο30νεμέσσηθέντ’ένί36 θυμώ.αύτάρό μακράβοώνΆγαμέμνονα νείκεε5μύθω·«Άτρεΐδη, τέο23δήαύτ’έπιμέμφεαι26 ήδέ χατίζεις;πλεΐαίτοι22χαλκούκλισίαι,πολλαίδέγυναίκεςείσίνένί36 κλισίης10έξαίρετοι, άς τοι22’Αχαιοίπρωτίστωδίδομεν,εύτ’άν πτολίεθρονέλωμεν. ή έτι καίχρυσούέπιδεύεαι26, δνκέ37τιςοϊσειΤρώωνίπποδάμων έξ ’Ιλίουυΐοςάποινα, δνκεν37έγώ δήσαςάγάγω ή άλλος Αχαιών,ήέ γυναίκανέην,ϊνα μίσγεαι26έν φιλότητι,ήν τ’αύτόςάπονόσφι κατίσχεαι26;ούμένέοικεν άρχόν έόντα κακώνέπιβασκέμεν29 υΐας20’Αχαιών,ώ πέπονες,κάκ’έλεγχε’18, Άχαιΐδες, ούκέτ'‘Αχαιοί,οϊκαδέπερσυννηυσί19νεώμεθα,τόνδεδ’έώμεν αύτούένί Τροίη1γέραπεσσέμεν2’,δφραϊδηται, ή βάτίοίχήμεϊςπροσαμύνομενήε καίούκί·δςκαίνΰνΆχιλήα16, έο22 μέγνάμείνονα φώτα,ήτίμησεν· ελώνγάρέχει γέρας,αύτόςάπούρας. άλλά μάλ’ούκΆχιλήι16 χόλοςφρεσίν,άλλά μεθήμων-ή γάράν, Άτρεΐδη, νύνύστατα λωβήσαιο.»227
245 250 255 260 265 270 275 ώς φάτο30νεικείωνΆγαμέμνονα ποιμέναλαώνΘερσίτηςτώδ’ώκα παρίστατοδΐοςΌδυσσεύς, καίμινύπόδρα ίδών χαλεπώήνίπαπε μύθω-«Θερσΐτ' ακριτόμυθε,λιγύςπερέώνυ αγορητής,ϊσχεο, μηδ’έθελ’ οΐοςέριζέμεναι29 βασιλεΰσιν.ούγάρέγώ σέο22φημίχερειότερον21βροτόνάλλον έμμεναΡ3, δσσοιάμ’ Άτρεΐδης ύπό "Ιλιον ήλθον. τώούκάν βασιλήας16άνά στόμ’έχων άγορεύοις, καίσφιν23όνείδεά18 τεπροφέροιςνόστόντεφυλάσσοις.(ούδέ τίπωσάφαϊδμεν35, δπωςέσται τάδεέργα, ή εΰήε κακώςνοστήσομενυΐες20Αχαιών.τώνύνΆτρεΐδη Άγαμέμνονι, ποιμένιλαών,ήσαι41 όνειδίζων, δτιοίμάλαπολλάδιδοΰσινήρωες Δαναοί·σύδέκερτομέων5αγορεύεις.)άλλ’ έκ τοιέρέω40, τόδέκαίτετελεσμένονέσται είκ’έτι σ’άφραίνοντα κιχήσομαι,ώς νύπερώδε, μηκέτ’έπειτ’ Όδυσήι16 κάρηώμοισιν13 έπείη, μηδ’έτι Τηλεμάχοιο12πατήρκεκλημένοςεϊην,είμήέγώ σελαβώναπόμένφίλαεϊματαδύσω40,χλαΐνάντ’ήδέ χιτώνα,τάτ’αιδώάμφικαλύπτει, αύτόνδέκλαίονταθοάςέπί νήας19άφήσω πεπληγώςάγορήθεν άεικέσσι15 πληγήσιν.»ώς άρ’ έφη, σκήπτρωδέμετάφρενονήδέ καίώμω πλήξεν30ό δ’ίδνώθη, θαλερόνδέοίέκπεσε δάκρυσμώδιξδ’αίματόεσσαμεταφρένουέξυπανέστη σκήπτρουΰπο χρυσέου5·ό δ’άρ’ έζετο30 τάρβησέντε,άλγήσας δ’,άχρεΐον ίδών, άπομόρξατο30 δάκρυ,οίδέκαίάχνύμενοί περέπ’ αύτωήδύ γέλασσαν30-ώδε δέτιςεϊπεσκεν3*ίδών ές πλησίονάλλον «ώ πόποι,ή δήμυρί’Όδυσσεύς έσθλά έοργεν31 βουλάςτ’έξάρχων άγαθάς πόλεμόντεκορύσσωννυνδέτόδεμέγ’άριστον έν Άργείοισιν31 έρεξεν30, δςτόνλωβητήραέπεσβόλον έσχ’ άγοράων9. οΰθήνμιν22πάλιναΰτιςάνήσει θυμόςάγήνωρ νεικείεινβασιλήαςόνειδείοις έπέεσσιν.» 228
♦ Илиаду» обычно относят к VIII в. до н. a. I, 1-8 зачин, П, 188-277 - эпизод с Терситом во время испытания греческого войска. Размер гомеровских поэм - гексаметр (см. Приложение, стр. 216-217). Цифры в греческом тексте обозначают ссылки на приложение «Гомеровский диалект» (стр. 217-219). I. 1. Πηληϊάδεωсиницезис (стр. 216). 3. ΐφθίμους = ίφθίμων (ηρώων). 6. διαστήτηνέρίσαντε двойств, число. 11.188. μέν- соответствующее ему δέнаходится в 198 ст. κιχείηоптатив для обозначения повторяющегося дейст¬ вия, как подлежащее подразумевается Όδυσσεύς. 190. δειδίσσεσθαι- δεδιέναι.204. αγαθόνсуществительное. 205. ώ έδωκε подраз. βασιλεύειν.άγκυλομήτεω синицезис. άγκυλομήτης Кронос. 210. αίγιαλώdativus loci. 217-218 τώώμω κυρτώσυνοχώκοτεдвойств, число. 217. πόδαи 219. κεφαλήνacc. limitationis. 225. δήαύτ'элизия. 232. γυναίκαасе. в противоположность gen. χρυσούв зависимости от έπιδεύεαι. 235. κάκ’έλέγχε отвлеченное понятие вм. конкретного. 238. χήμεΐς- καιημείς(красис). 241. μάλαподраз. έστι. μεθήμωνподраз. ήν или εϊη.250. τψпоэтому. 250-251. ούκανάγορεύοις, προφέροις,φυλάσσοιςоптатив выражает запрещение. 252-256. стихи считаются поздней вставкой. 258. περотносится к ώς. 266. δάκρυв собирательном смысле. 267, μεταφρένουέξυπανέστη = άνέστη ύπέκ (из-под) μεταφρένου.271. τιςиной, πλησίονсуществительное. 272. δή= ήδη. 274. τόδεдополнение. 275. δςс причинным оттенком, έσχε έπαυσεν. 229
ΗροδότουΆλικαρνασέως 'Ιστοριών τέταρτη17. Άπό τοΰΒορυσθενεϊτέων9έμπορίου (τοΰτο γάρτώνπαραθαλασσίωνμεσαίτατόνέστι πάσηςτήςΣκυθίης1),άπό τούτουπρώτοιΚαλλιπίδαινέμονταιέόντες5 Έλληνες Σκύθαι,ύπέρ δέτούτωνάλλο έθνος οϊΆλιζώνες καλέονται5.ούτοιδέκαίοίΚαλλιπίδαιτάμένάλλα κατάταύτάΣκύθησι10έπασκέουσι, σίτονδέκαίσπείρουσικαίσιτέονται3,καίκρόμμυακαίσκόροδακαίφακούςκαίκέγχρους.Ύπέρ δέΆλιζώνων οίκέουσι5Σκύθαιάροτήρες, οΐούκέπί σιτήσισπείρουσιτόνσίτονάλλ’ έπί πρήσι.ΤούτωνδέκατύπερθεοίκέουσιΝευροί,Νευρώνδέτόπρόςβορέην1άνεμον έρημος άνθρώπων, όσον ημείςϊδμεν35. ταΰταμένπαράτόνΎπανιν ποταμόνέστι έθνεα18 πρόςέσπέρης τοΰΒορυσθένεος’8.18. Άτάρ διαβάντιτόνΒορυσθένεα18άπό θαλάσσηςπρώτονμένή Ύλαίη, άπό δέταύτηςάνω ίόντι οίκέουσι5Σκύθαιγεωργοί,τούςΈλληνες οίοίκέοντες5έπί τώΎπάνι ποταμώκαλέουσι5Βορυσθενεΐτας,σφέας22δέαύτούςΌλβιοπολίτας. ΟύτοιώνΓ οίγεωργοίΣκύθαινέμονταιτόμένπρόςτήνήώ7 έπί τρειςημέραςόδοΰ, κατήκοντες*έπί ποταμόντώοΰνομα3κέεται5Παντικάπης,τόδέπρόςβορέην’άνεμον πλόον5άνά τόνΒορυσθένεα3ήμερέων9 ένδεκα, ή δέκατύπερθετούτωνέρημός έστι έπί πολλόν14,μετάδέτήνέρημον Άνδροφάγοι οίκέουσι,έθνος έόν ίδιον καίούδαμώςΣκυθικόν.τόδέτούτωνκατύπερθεέρημος ήδη άληθέως καίέθνος άνθρώπων ούδέν,δσονημείςϊδμεν35. 19. Τόδέπρόςτήνήώ τώνγεωργώντούτωνΣκυθέων9διαβάντιτόνΠαντικάπηνποταμόννομάδεςήδη Σκύθαινέμονται,ούτετισπείροντεςούδένούτεάροΰντες* ψιλήδέδενδρέων9ή πάσααύτη[γή] πλήντήςΎλαίης. οίδένομάδεςούτοιτόπρόςτήνήώ ήμερέων9 τεσσέρων8καίδέκαοδόννέμονταιχώρην1κατατείνουσανέπί ποταμόνΓέρρον.20. ΠέρηνδέτοΰΓέρρουταΰταδήτάκαλεύμενα4βασιλήιά4έστι καίΣκύθαιοίάριστοί τεκαίπλεΐστοικαίτούςάλλους νομίζοντεςΣκύθαςδούλουςσφετέρουςεΐναι*κατήκουσι*δέούτοιτόμένπρόςμεσαμβρίην*ές τήνΤαυρικήν,τόδέπρόςήώ έπί τετάφρϋν,τήνδήοίέκ τώντυφλώνγενόμενοιώρυξαν, καίέπί τήςλίμνηςτήςΜαιήτιδοςτόέμπόριον τόκαλέεται5Κρημνοί*τάδέαύτώνκατήκουσι’έπί ποταμόνΤάναϊν.τάδέκατύπερθεπρόςβορέην1άνεμον τώνβασιληίων*Σκυθέωνοίκέουσι5Μελάγχλαινοι,άλλο έθνος καίούΣκυθικόν.Μελαγχλαίνων230
δέτόκατύπερθελίμναικαίέρημός έστι ανθρώπων,κατ'όσον" ήμεΐς ϊδμεν35. 21. ΤάναϊνδέποταμόνδιαβάντιούκέτιΣκυθική,άλλ’ ή μένπρώτητώνλαξίωνΣαυροματέων9έστι, οΐέκ τουμυχούάρξάμενοι τήςΜαιήτιδοςλίμνηςνέμονταιτόπρόςβορέην1άνεμον, ήμερέων9 πεντεκαίδεκαόδόν, πάσανέούσαν3 ψιλήνκαίάγριων καίημέρωνδενδρέωνύπεροικέουσι3 δέτούτωνδευτέρην1λάξινέχοντες Βουδΐνοι,γηννεμόμενοιπάσανδασέανύλη παντοίη.22. Βουδίνωνδέκατύπερθεπρόςβορέην1έστι πρώτημένέρημος έπ’ ήμερέων9 έπτά όδόν, μετάδέτήνέρημον άποκλίνοντι μάλλονπρόςάπηλιώτην άνεμον νέμονταιθυσσαγέται,έθνος πολλόνκαίίδιον· ζώσιδέάπό θήρης1.Συνεχέες3δέτούτοισι13έν τοΐσιαύτοΐσιτόποισι13κατοικημένοιείσίτοΐσιούνομακέεται3Ίύρκαι, καίούτοιάπό θήρης1ζώντεςτρόπωτοιωδελοχςιέπί δένδρεονάναβάς, τάδέέστι πυκνάάνά πάσαντήνχώρην1·ίππος δέέκάστω δεδιδαγμένοςέπί γαστέρακεΐσθαιταπεινότηταςεϊνεκα2έτοιμός έστι καίκύων-έπεάν δέάπίδη τόθηρίονάπό τούδενδρέου,τοξεύσας[καί] έπιβάς έπί τόνίππον διώκει,καίό κύωνέχεται. ύπέρ δέτούτωντόπρόςτήνήό? άποκλίνοντι οίκέουσι5Σκύθαιάλλοι, άπό τώνβασιληίων*Σκυθέωνάποστάντες καίούτωάπικόμενοι* ές τούτοντόνχώρον.23. ΜέχριμένδήτήςτούτωντώνΣκυθέων3χώρης’έστίή καταλεχθεΐσαπάσαπεδιάςτεγήκαίβαθύγαιος,τόδ’άπό τούτουλιθώδηςτ’έστι καίτρηχέα.διεξελθόντιδέκαίτήςτρηχέης1χώρονπολλόνοίκέουσι3ύπωρείην όρέων ύψηλών άνθρωποι λεγόμενοιεΐναιπάντεςφαλακροίέκ γενετήςγινόμενοι0,καίέρσενες καίθήλεαιόμοίως, καίσιμοίκαίγένειαέχοντες μεγάλα,φωνήνδέίδίην11 ίέντες, έσθήτι δέχρεώμενοιΣκυθική,ζώντεςδέάπό δενδρέων.ποντικόνμένούνομα3τώδενδρέωάπ’ οΰζώσι,μέγαθος*δέκατάσυκέην1μόώιστάκη·καρπόνδέφορέει3κυάμωίσον, πυρήναδέέχει' τούτοέπεάν γένηταιπέπον,σακκέουσιίματίοισι13, άπορρέει3 δέάπ' αύτούπαχύκαίμέλαν,ούνομα3δέτώάπορρέοντί έστι άσχυ· τούτοκαίλείχουσικαίγάλακτισυμμίσγοντεςπίνουσι,καίάπό τήςπαχύτητοςαύτοΰτήςτρύγοςπαλάθαςσυντιθεΐσικαίταύταςσιτέονται3.πρόβαταγάρσφι22ούπολλάέστι ούγάρτισπουδαΐαιαίνομαίαύτόθιείσί.ύπό δενδρέωδέέκαστος κατοίκηται,τόνμένχειμώναέπεάν τόδένδρεονπερικαλύψηπίλφστεγνώλευκώ,τόδέθέροςάνευ πίλου,τούτουςούδείςάδικέει3 άνθρώπων (ίροί* γάρλέγονταιεΐναι).ούδέτιάρήιον* δπλονέκτέαται. καίτούτομέντοΐσι13περιοικέουσι3οΰτοίείσιοίτάςδιαφοράς231
διαιρέοντες,τοΰτοδέ,δςάν φεύγωνκαταφυγήές τούτους,ύπ" ούδενόςάδικέεται5 ούνομα3δέσφί22έστι Άργιππαΐοι. 24. Μέχριμέννυντώνφαλακρώντούτωνπολλήπεριφανείητήςχώρηςέστι καίτώνέμπροσθε έθνέων5· καίγάρΣκυθέων9τινέςάπικνέονται* ές αύτούς,τώνούχαλεπόνέστι πυθέσθαι,καίΕλλήνωντώνέκ Βορυσθένεοςτεέμπορίου καίτώνάλλων Ποντικώνέμπορίων. Σκυθέων9δέοΐάν έλθωσι ές αύτούςδι’έπτά έρμηνέων καίδι'έπτά γλωσσέων9διαπρήσσονται.25. Μέχριμένδήτούτωνγινώσκεται”,τόδέτώνφαλακρώνκατύπερθεούδείςάτρεκέως οΐδεφράσαι*δρεα18γάρυψηλάάποτάμνει άβατα καίούδείςσφεα22ύπερβαίνει· οίδέφαλακροίούτοιλέγουσι,έμοί μένούπιστάλέγοντες,οίκέειντάδρεα18αίγίποδαςάνδρας, ύπερβάντι δέτούτουςάνθρώπους άλλους οΐτήνέξάμηνον καθεύδουσι·τοΰτοδέούκένδέκομαι* [τήν] άρχήν. άλλά τόμένπρόςήώΑ τώνφαλακρώνγινώσκεταιΠάτρεκέως ύπό Ίσσηδόνων οίκεόμενον3,τόμέντοικατύπερθεπρόςβορέην1άνεμον ούγινώσκεται”ούτετώνφαλακρώνούτετώνΊσσηδόνων, είμήδσααύτώντούτωνλεγόντων.26. ΝόμοισιδέΊσσηδόνες τοιοισίδελέγονταιχρασθαυέπεάν άνδρί άποθάνη πατήρ,οίπροσήκοντεςπάντεςπροσάγουσιπρόβατακαίέπειτα ταΰταθύσαντεςκαίκαταταμόντεςτάκρέακατατάμνουσικαίτόντοΰδεκομένουτεθνεώταγονέα,άναμίξαντες δέπάντατάκρέαδαΐταπροτίθενται.τήνδέκεφαλήναύτοΰψιλώσαντεςκαίέκκαθήραντες καταχρυσουσικαίέπειτα άτε άγάλματι χρέωνται5,θυσίαςμεγάλαςέπετείους έπιτελέοντες3. παΐςδέπατρίτοΰτοποιέει,κατάπερ'Έλληνες τάγενέσια.άλλως δέδίκαιοικαίούτοιλέγονταιεΐναι,ίσοκρατέες δέόμοίως αίγυναίκεςτοΐσιάνδράσι. 27. Γινώσκονταιμένδήκαίούτοι,τόδέάπό τούτωντόκατύπερθεΊσσηδόνες είσίοίλέγοντεςτούςμουνοφθάλμουςάνθρώπους καίτούςχρυσοφύλακαςγρΰπαςεΐναι,παράδέτούτωνΣκύθαιπαραλαβόντεςλέγουσνπαράδέΣκυθέωνήμεΐς οίάλλοι νενομίκαμεν,καίόνομάζομεν αύτούςΣκυθιστίΆριμασπούς άριμα γάρέν καλέουσι3Σκύθαι,σποΰδέόφθαλμόν. 28. Δυσχείμεροςδέαύτηκαταλεχθεΐσαπάσαχώρηούτωδήτιέστι, ένθα τούςμένόκτώ τώνμηνώνάφόρητος οΐοςγίνεται”κρυμός,έν τοΐσιύδωρ έκχέας πηλόνούποιήσεις,πύρδέάνακαίων ποιήσειςπηλόν·ή δέθάλασσαπήγνυταικαίό Βόσποροςπαςό Κιμμέριος,καίέπί τοΰκρυστάλλουοίέκτος τήςτάφρουΣκύθαικατοικημένοιστρατεύονταικαίτάςάμάξας έπελαύνουσι πέρηνές τούςΣίνδους.ούτωμένδήτούςόκτώ μήνας232
διατελέει5χειμώνέών, τούςδ'επίλοιπουςτέσσερας6ψύχεα18αυτόθιέστί. Κεχώρισταιδέούτοςό χειμώντούςτρόπουςπάσιτοΐσι13έν άλλοισι13 χωρίοισι13γινομένοισι13χειμώσι,έν τωτήνμένώραίην ούκύει λόγουάξιον ούδέν,τόδέθέροςύων ούκάνιεΐ. βρονταίτεήμος τήάλλη γίνονται",τηνικαύταμένούγίνονται,θέρεοςδέάμφιλαφέες5· ήν δέχειμώνοςβροντήγένηται,ώς τέραςθωμάζεταιΓ.ώς δέκαίήν σεισμόςγένηται,ήν τεθέρεοςήν τεχειμώνος,έν τήΣκυθικήτέραςνενόμισται,ίπποι δέανεχόμενοιφέρουσιτόνχειμώνατούτον,ήμίονοι δέουδέόνοι ούκανέχονταιαρχήν·τήδέάλλη ίπποι μένέν κρυμώέστεώτες5 άποσφακελίζουσι, όνοι δέκαίήμίονοι άνέχονται. 29. Δοκέει5δέμοικαίτόγένοςτώνβοώντόκόλονδιάταύταούφύεινκέρεααύτόθι.Μαρτυρέει5δέμοιτήγνώμηκαίΌμήρου έπος έν Όδυσσηίη... Ιστοριώνέβδομή 223. Ξέρξηςδέέπεί ήλιου άνατείλαντος σπονδάςέποιήσατο, έπισχών χρόνονές* άγορής1 κουΜμάλισταπληθώρηνπρόσοδονέποιέετο5. καίγάρέπέσταλτο έξ Έπιάλτεω11 ούτω*άπό γάρτούδρεοςή κατόιβασιςσυντομωτέρη1τέέστι καίβραχύτεροςό χώροςπολλόν14ή περή περίοδόςτεκαίάνάβασις. Οιτεδήβάρβαροιοίάμφί Ξέρξηνπροσήισαν34καίοίάμφί ΛεωνίδηνΈλληνες, ώς τήνέπί θανάτωέξοδον ποιεύμενοι4,ήδη πολλώμάλλονή κατ'άρχάς έπεξήισαν34 ές τόεύρύτεροντούαύχένος.τόμένγόερέρυμα τούτείχεοςέφυλάσσετο, οίδέάνά τάςπροτέραςήμέρας ύπεξιόντες ές· τάστεινόπορα2έμάχοντο. τότεδέσυμμίσγοντεςέξω τώνστεινών2.έπιπτον πλήθει6πολλοίτώνβαρβάρων·δπισθεγάροίήγεμόνες τώντελέωνέχοντες μάστιγαςέβράπιζον πάνταάνδρα, αίείές τόπρόσωέποτρύνοντες. Πολλοίμένδήέσέπιπτον αύτώνές τήνθάλασσανκαίδιεφθείροντο,πολλώδ*έτι πλεΰνες4κατεπατέοντο5ζωοίύπ' άλλήλων- ήν δέλόγοςούδείςτούάπολλυμένου. άτε γάρέπιστάμενοι τόνμέλλοντασφίσιέσεσθαι θάνατονέκ τώνπεριιόντωντόόρος, άπεδείκνυντο βώμηςόσον εΐχονμέγιστονές τούςβαρβάρους,παραχρεώμενοί5τεκαίάτέοντες. 224. Δόραταμέννυντοΐσι13πλέοσιαύτώντηνικαύταήδη έτύγχανε κατεηγότα,οίδέτοΐσιξίφεσιδιεργάζοντοτούςΠέρσας.καίΛεωνίδηςτεέν τούτωτώπόνωπίπτειάνήρ γενόμενοςάριστος, καίέτεροι μετ’αύτούόνομαστοί Σπαρτιητέων9,τώνέγώ ώς άνδρών άξιων γενομένωνέπυθόμην τάούνόματα3,έπυθόμην δέκαίάπάντων τώντριηκοσίων1.καίδήΠερσέων9πίπτουσιένθαΰτα** άλλοι τεπολλοίκαίόνομαστοί, 233
έν δέδήκαίΔαρείουδύοπαΐδες...225. Ξέρξεώ”τεδήδύοάδελφεοί5 ένθαΰταΗ πίπτουσιμαχόμενοι,(καί) ύπέρ τούνεκρούτοΰΛεωνίδεω"Περσέων9τεκαίΛακεδαιμονίωνώθισμός έγίνετο11 πολλός14,ές δτοΰτόντεαρετήοί'Έλληνες ύπεξείρυσαν καίέτρέψαντο τούςέναντίους τετράκις,τοΰτοδέσυνεστήκεε5μέχριούοίσυνΈπιάλτη παρεγένοντο.ώς δέτούτουςήκειν έπύθοντο οίΈλληνες, ένθεύτεν* ήδη έτεροιοΰτο τόνεικοςές τεγάρτόστεινόντήςόδοΰ άνεχώρεον5 όπίσω καίπαραμειψάμενοιτότείχοςέλθόντες ϊζοντο έπί τόνκολωνόνπάντεςάλέες οίάλλοι πλήνΘηβαίων·ό δέκολωνόςέστι έν τήέσόδω·, δκουΜνΰνό λίθινοςλέωνέστηκε έπί Λεωνίδη.έν τούτωσφέαςτωχώρωάλεξομένους μαχαίρησι10,τοΐσι13αύτώνέτύγχανον ετιπεριεοΰσαι,καίχερσίκαίστόμασικατέχωσανοίβάρβαροιβάλλοντες,οίμένέξ έναντίης έπισπόμενοι καίτόέρυμα τοΰτείχεοςσυγχώσαντες,οίδέπεριελθόντεςπάντοθενπερισταδόν.226. ΛακεδαιμονίωνδέκαίΘεσπιέωντοιούτωνγενομένωνόμως λέγεταιάριστος άνήρ γενέσθαιΣπαρτιήτης1Διηνέκης·τόντόδεφασίείπειντόέπος πρινή συμμίξαίσφεας22τοΐσιΜήδοισι13,πυθόμενονπρόςτευτώνΤρηχινίωνώς έπεάν οίβάρβαροιάπιέωσι* τάτοξεύματα,τόνήλιον ύπό τοΰπλήθεοςτώνόϊστών άποκρύπτουσν τοσοΰτοπλήθοςαύτώνεΐναιτόνδέούκέκπλαγέντα τούτοισιείπειν,έν άλογίη ποιεύμενον4τότώνΜήδωνπλήθος,ώς πάντασφιάγαθά ό Τρηχίνιοςξεΐνοςάγγέλλοι, είάποκρυπτόντων τώνΜήδωντόνήλιον ύπό σκιή1έσοιτο πρόςαύτούςή μάχηκαίούκέν ήλίω. ταΰταμένκαίάλλα τοιουτότροπαέπεά φασιΔιηνέκεατόνΛακεδαιμόνιονλιπέσθαιμνημόσυνα.227. Μετάδέτοΰτονάριστεύσαι λέγονταιΛακεδαιμόνιοιδύοάδελφεοί, ’ΑλφεόςτεκαίΜάρωνΌρσιφάντου παΐδες.θεσπιέωνδέεύδοκίμεε3μάλιστατώούνομα3ήν ΔιθύραμβοςΆρματίδεω”. 228, Θαφθεΐσιδέσφι22αύτοΰταύτητήπερέπεσον καίτοΐσι13πρότεροντελευτήσασιή τούςύπό Λεωνίδεω”άποπεμφθέντας οϊχεσθαι,έπιγέγραπται γράμματαλέγοντατάδε·Μυριάσινποτέτήδετριηκοσίαις1έμάχοντο έκ Πελοποννάσουχιλιάδεςτέτορες.Ταΰταμένδήτοΐσι13πάσιέπιγέγραπται, τοΐσιδέΣπαρτιήτησιΑίδίη· ξεΐν*2,άγγέλλειν Λακεδαιμονίοιςότι τήδεκείμεθατοΐςκείνων23βήμασιπειθόμενοι.234
Геродот (ок. 484 - 425) в своей «Истории», позже разделенной на девять книг по числу Муз, не только пишет о греко-персидских войнах (VII, 124 - 228, битва в Фермопиль¬ ском ущелье), но и дает ценные сведения о Скифии (IV, 17 - 29, скифские племена в северном Причерноморье). Цифры в греческом тексте обозначают ссылки на приложение «Гомеров¬ ский диалект» (стр. 216 - 217), буквы - ссылки на приложение «Язык Геродота» (стр. 219). IV. 17. τούΒορυσθενεϊτέωνέμπορίου имеется в виду Ольвия, πρώτοιк северу, οίсогласовано не с έθνος, а с καλέονται.‘Αλιζώνες- они обитали в верховьях Южного Буга и к западу от него. Νευροΐ- они, по-видимому, жили в верховьях Днепра. Некоторые современные исследователи считают их предками славян. 18. διαβάντιdativus iudicantis (как и ниже ίόντι). τρειςήμέραις όδοΰ - один день пути по Геродоту = 200 стадиям, οίγεωργοίΣκύθαι- они жили по течению реки Припяти. ΟύδαμώςΣκυθικόν- возможная территория андрофагов - к северу от современного Днепропетровска по восточному берегу Днестра. 20. έκ τώντυφλών- скифы ослепляли своих рабов; речь идет о детях скифских женщин, вступивших в отсутствие мужей в связь с рабами. Κρίθινοι- местонахождение этого торжища неизвестно. Μελάγχλαινοι- вероятно, жители в области реки Сейм. 21. Βουδΐνοι- племя в низовье современного Дона. 22. θυσσαγέται- племя, жившее в верховьях современного Тагила и Печоры. Ίύρκαι племя, жившее между современными Ахтубой и Волгой, по мнению В. В. Латышева, - предки уральских мадьяр. 23. λιθώδηςτέέστι καίτρηχεαв соленых степях находится твердая как камень кора, φαλακροί,по мнению С. Я. Лурье, - предшественники башкир, ποντικόν,по-видимому, подорожник, άσχυ у современных башкир есть кушанье «ахши». Άργιπαΐοι (доел, «белоконные») кочевое племя. 25. Ίσσηδόνων племя, жившее к востоку от Урала и Алтая, а также в современном Западном Туркестане; о них Геродот 235
сообщает почти те же сведения, что и о массагетах в I книге, δαΐταВ. В. Струве оспаривает Геродотово свидетельство о поедании трупного мяса. 28. ένθα в значении ώστε έν αύτη.αφόρητοςοΐοςγίγνεταικρυμόςассимиляция вм. άφόρητον (έστιν), οΐοςγίγνεταικρυμόςΕντόςτάφρουт.е. к западу от Киммерийского вала. Σίνδουςэтот народ жил на восточном берегу Понта в районе современной Анапы. См. А. А. Нейхардт. Скифский рассказ Геродота в отечественной историографии. Л., 1982. VII. 223. ές άγορής ... πληθώρην= ές άγορήν πληθούσην- время, когда площадь полна народу, т. е. после полудня, τόέρυμα τοΰτείχεοςи т. д.: эллины, ранее сражавшиеся у стен и не выходившие за теснины, теперь стали сражаться в более открытой местности. При συμμίσγοντες,как и при ύπεξιόντες, подразум, οίΈλληνες, τοΰάπολλυμένου в собирательном смысле, άπεδείκνυντο подразум, οίΈλληνες, παραχρεώμενοιподразум, σωμάτωνили ψυχών.224. άξιων подразум, πυθέσθαιτάοΰνόματααύτών.έν δέподразум, έν τούτοιςδέ.225. λέωνочевидно, с намеком на имя царя Леонида; έπί с дативом здесь: «в честь (кого-либо)». 226. τευ= τίνος.228. Эпитафии написаны элегическим двустишьем (см. приложение «Стихосложение» - стр. 215), автором их считается Симонид Кеосский. Πελοποννάσουи τέτορεςдорические формы, άγγέλλειν инфинитив в значении императива. ΘουκυδίδουΙστορίανI, 22... καίές μένάκρόασιν ίσως τόμήμυθώδεςαύτώνάτερπέστερον φανεΐτανόσοι δέβουλήσονταιτώντεγενομένωντόσαφέςσκοπείνκαίτώνμελλόντωνποτέαύθιςκατάτόάνθρώπενον τοιούτωνκαίπαραπλήσιωνέσεσθαι, ώφέλιμα κρίνειναύτόίάρκούντως έξει. Κτήμάτεές αίείμάλλονή άγώνισμα ές τόπαραχρήμαάκούειν ξύγκειται.Π,37. «Χρώμεθα γάρπολιτείψούζηλούσητούςτώνπέλαςνόμους,παράδειγμαδέμάλλοναύτοίοντεςτινίή μιμούμενοιέτέρους. καί236
όνομα μένδιάτόμήές ολίγουςάλλ’ ές πλείοναςοίκεΐνδημοκρατίακέκληται,μέτεστιδέκατάμέντούςνόμουςπρόςτάϊδια διάφοραπάσιτόϊσον, κατάδέτήνάξίωσιν, ώς έκαστος έν τωεύδοκιμεΐ,ούκάπό μέρουςτόπλέονές τάκοινάή άπ άρετής προτιμάται,ούδ’αύκατάπενίαν,έχων δέτιαγαθόνδράσαιτήνπόλιν,άξιώματος άφανείςχ κεκώλυται.έλευθέρως δέτάτεπροςτόκοινόνπολιτεύομενκαίές τήνπρόςάλλήλους τώνκαθ’ήμέραν έπιτηδευμάτων ύποψίαν, ούδι’οργήςτόνπέλας,είκαθ’ήδονήν τιδρά,έχοντες, ούδέάζημίους μέν,λυπηράςδέτήόψει άχθηδόνας προστιθέμενοι,άνεπαχθώς δέτάϊδια προσομιλούντεςτάδημόσιαδιάδέοςμάλισταούπαρανομούμεν,τώντεαίείέν άρχή όντων άκροάσει καίτώννόμων,καίμάλιστααύτώνόσοι τεέπ’ ώφελίρ τώνάδικουμένων κεινταικαίόσοι άγραφοι δντεςαισχύνηνόμολογουμένην φέρουσιν.38. Καίμήνκαίτώνπόνωνπλείσταςάναπαύλας τήγνώμηέπορισάμεθα, άγώσι μένγεκαίθυσίαιςδιετησίοιςνομίζοντες,ίδίαις δέκατασκευαΐςεύπρεπέσιν,ών καθ’ήμέραν ή τέρψιςτόλυπηρόνέκπλήσσει. έπεσέρχεται δέδιάμέγεθοςτήςπόλεωςέκ πάσηςγήςτάπάντα,καίξυμβαίνειήμΐν μηδένοίκειοτέρςκτήάπολαύσει τάαύτοΰάγαθά γιγνόμενακαρποΰσθαιή καίτάτώνάλλων άνθρώπων. 39. Διαφέρομενδέκάνταΐςτώνπολεμικώνμελέταιςτώνέναντίων τοΐσδε.τήντεγάρπόλινκοινήνπαρέχομεν,καίούκέστιν δτεξενηλασίαιςάπείργομέν τιναή μαθήματοςή θεάματος,δμήκρυφθένάν τιςτώνπολεμίωνίδών ώφεληθείη, πιστεύοντεςούταΐςπαρασκευαΐςτόπλέονκαίάπάταις ή τώάφ’ τ^ιώναύτώνές τάέργα εύψύχω*καίέν ταΐςπαιδείαιςοίμένέπιπόνω άσκήσει ευθύςνέοιδντεςτόάνδρεΐον μετέρχονται,ήμεΐς δέάνειμένως διαιτώμενοιούδένήσσον έπί τούςίσοπαλεΐς κινδύνουςχωροΰμεν,τεκμήριονδέ·ούτεγάρΛακεδαιμόνιοικαθ’έκάστους, μεθ’άπάντων δέές τήνγήνήμών στρατεύουσι,τήντετώνπέλαςαύτοίέπελθόντες ούχαλεπώςέν τήάλλοτρίςκ τούςπερίτώνοικείωνάμυνομένους μαχόμενοιτάπλείωκρατοΰμεν.άθρόςι τετήδυνάμειήμών ούδείςπωπολέμιοςένέτυχε διάτήντοΰναυτικοΰτεάμα έπιμέλειαν καίτήνέν τήγήέπί πολλάήμών αύτώνέπίπεμψιν ήν δέπουμορίωτινίπροσμείξωσι,κρατήσαντέςτέτιναςήμών πάνταςαύχοΰσινάπεώσθαι καίνικηθέντεςύφ’ άπάντων ήσσήσθαι. καίτοιείβςχθυμίρμάλλονή πόνωνμελέτηκαίμήμετάνόμωντόπλέονή τρόπωνάνδρείας έθέλομεν κινδυνεύειν,περιγίγνεταιήμΐν τοΐςτεμέλλουσινάλγεινοΐς μήπροκάμνειν,καίές αύτάέλθοΰσι μήάτολμοτέρους τώναίείμοχθούντωνφαίνεσθαι,καίέν τετούτοις237
τήνπόλινάξίαν εΐναιθαυμάζεσθαικαιέτι έν άλλοις. 40. Φιλοκαλοΰμέντεγάρμετ’εύτελείαςκαίφιλοσοφοϋμενάνευ μαλακίας·πλούτωτεέργου μάλλονκαιρώή λόγουκόμπωχρώμεθα,καίτόπένεσθαιούχόμολογεΐν τινίαισχρόν,άλλά μήδιαφεύγεινέργω αϊσχιον.ένι τετοΐςαύτοΐςοικείωνάμα καίπολιτικώνέπιμέλεια καίέτέροις [έτερα] πρόςέργα τετραμμένοιςτάπολιτικάμήένδεώς γνώναι-μόνοιγάρτόντεμηδέντώνδεμετέχονταούκάπράγμονα, άλλ’ άχρεΐον νομίζομεν,καίαυτοίήτοι κρίνομένγεή ένθυμούμεθα όρθώς τάπράγματα,ούτούςλόγουςτοΐςέργοις βλάβηνήγούμενοι, άλλά μήπροδιδαχθήναιμάλλονλόγωπρότερονή έπί ά δειέργα) έλθεΐν. διαφερόντωςγάρδήκαίτόδεέχομεν ώστε τολμάντεοίαύτοίμάλιστακαίπερίών έπιχειρήσομεν έκλογίζεσθαι- δτοΐςάλλοις άμαθία μένθράσος,λογισμόςδέόκνον φέρει,κράτιστοιδ’άν τήνψυχήνδικαίωςκριθεΐενοίτάτεδεινάκαίήδέα σαφέσταταγιγνώσκοντεςκαίδιάταύταμήάποτρεπόμενοι έκ τώνκινδύνων,καίτάές αρετήνέναντιώμεθα τοΐςπολλοΐς·ούγάρπάσχοντεςεύ,άλλά δρώντεςκτώμεθατούςφίλους,βεβαιότεροςδέό δράσαςτήνχάρινώστε όφειλομένην δι'εύνοιαςφδέδωκεσώζειν.ό δέάντοφείλων άμβλύτερος, είδώςούκές χάριν,άλλ’ ές όφείλημα τήνάρετήν άποδώσων. καίμόνοιούτούξυμφέροντοςμάλλονλογισμώή τηςέλευθερίας τώπιστώάδειός τινάώφελούμεν. 41. ΞυνελώντελέγωτήντεπάσανπόλιντήςΕλλάδοςπαίδευσινεΐναικαίκαθ’έκαστον δοκεΐνάν μοιτόναύτόνάνδρα παρ’ήμών έπί πλεΐστ’άν είδηκαίμετάχαρίτωνμάλιστ’άν εύτραπέλωςτόσώμααΰταρκεςπαρέχεσθαι.καίώς ούλόγωνέν τώπαρόντικόμποςτάδεμάλλονή έργων έστιν αλήθεια,αύτήή δύναμιςτήςπόλεως,ήν άπό τώνδετώντρόπωνέκτησάμεθα, σημαίνει,μόνηγάρτώννύνάκοής κρείσσωνές πείρανέρχεται, καίμόνηούτετώπολεμίωέπελθόντι άγανάκτησιν έχει ύφ’οϊων κακοπάθειούτετωύπηκόω κατάμεμψινώς ούχύπ’ άξιων άρχεται. μετάμεγόιλωνδέσημείωνκαίούδήτοιάμάρτυρόν γετήνδύναμινπαρασχόμενοιτοΐςτενύνκαίτοΐςέπειτα θαυμασθησόμεθα,καίούδένπροσδεόμενοιούτε'Ομήρου έπαινέτου ούτεδστιςεπεσιμέντόαύτίκατέρψει,τώνδ’έργων τήνύπόνοιαν ή άλήθεια βλάψει,άλλά πάσανμένθάλασσανκαίγήνέσβατόν τήήμετέρψ τόλμηκαταναγκάσαντεςγενέσθαι,πανταχοΰδέμνημείακακώντεκάγαθώνάίδια ξυγκατοικίσαντες.περίτοιαύτηςοΰνπόλεωςοϊδετεγενναίωςδικαιοΰντεςμήάφαιρεθήναι αύτήνμαχόμενοιέτελεύτησαν, καίτώνλειπομένωνπάντατινάείκόςέθέλειν ύπέρ αύτήςκάμνειν.»238
Фукидид (<>к IGO 395 гг. до н. э.) - автор «Истории Пелопон··· <·κ<>5 ιιοίηιι.ι»и восьми книгах, доведенной до 411 г. до н. Но п< г Vil лен и и Фукидид говорит о рационалистическом аспекте и пишости своего труда (I. 22). Во 2-й книге (главы 35 4G) приводится речь Перикла над воинами, павшими в первый год войны; эта речь - своего рода политическая программ ηафинской демократии периода ее расцвета. I 22 τομήμυθώδες- μή(а не ού)для передачи обобщающего смысла, κρίνεινподраэум. τούτους.αύτάт. е. «мое произведение», ξύγκειταιт. е. ξυντέθειται.11.37 . ούζηλούση...νόμουςвозможный намек на спартанские законы, заимствованные у Крита. παράδειγμα...τινιпо- видимому, для Элиды, Аргоса, Сиракуз, δνομαаккузатив, т. к. при κέκληταιподразумевается подлежащее ή ήμετέρα πολιτεία,οίκεΐνподразум, ήμάς. ούκ.,τό πλεΐονή - ήσσον ή т. е. ούκάπό μέρους,άλλ’ άπό άρετής. έχων как будто этому предшествовало πένηςμένών. τάδημόσιαаккузатив внутреннего дополнения, αύτώνgenetivus partitivus. φέρουσινподразум, τοΐςπαρανομούσιν.38. νομίζοντεςв сочетании с дативом. 39. ταΐςμελέταις.,.τοΐσδεчастое у Фукидида сочетание слов в дативе. οίμένт. е. спартанцы, έν άλλοτρίςι подразум, γή.ούχαλεπώςотносится к κρατοΰμεν.ήμών αύτώνgenetivus partitivus, подразум, άνδρας. έθέλομεν есть другое чтение: έθέλοιμεν. τοΐςάλγεινοΐς dativus causae, ές αύτάподраэум. τάάλγεινά перед εΐναιлегко подразумевается οΐμαι,νομίζω,φημί,λέγω.40. έργου καιρώ.,.λόγουκόμπωименная часть сказуемого к πλούτωούχотносится к αισχρόν,ένι τοΐςαύτοΐςподразум, έστί. έτερα добавлено издателями на основании общего смысла, κρίνομένγε... έλθεΐν речь идет об έκκλησία. άλλά μή...конструкция для перевода: άλλά μάλλον(βλάβην ήγούμενοι) μήπρότερονλόγωπροδιδαχθήναιή έργω έλθεΐν.... διαφερόντωςподразум, τώνάλλων μάλισταотносится к τολμάνи λογίζεσθαι.ήναντιώμεθα обратить внимание на перфект. εΰотносится и к δρώντες.ώστε по значению близко к ώς. 41 σώμαздесь в значении «личность». άν относится к παρέχεσθαι.έν τώπαρόντιв значении наречия, ύφ’ οϊωντ.е. со 239
стороны афинян. τώπολεμίωи τώύπηκόω единств, число в обобщающем значении, τοΐςνύν...τοΐςέπειτα dativus auctoris. τώνέργων относится к ή αλήθειαи к τήνυπόνοιαν,άλλά πάσανспорно, чему противопоставляется ούπροσδεόμενοιили παρασχόμενοι.ΞενοφώντοςΚύρουΆνάβασις Первая книга, 1.1. ΔαρείουκαιΠαρυσάτιδοςγίγνονταιπαΐδεςδύο,πρεσβύτεροςμέν‘Αρταξέρξης,νεότεροςδέΚύρος-έπεί δέήσθένει Δαρεΐοςκαίύπώπτευε τελευτήντούβίου,έβούλετο τώπαΐδεάμφοτέρω παρεΐναι.2. ό μένουνπρεσβύτεροςπαρώνέτύγχανε· Κΰρονδέμεταπέμπεταιάπό τήςάρχής ής αύτόνσατράπηνέποίησε, καίστρατηγόνδέαύτόνάπέδειξε πάντωνόσοι ειςΚαστωλούπεδίονάθροίζονται. άναβαίνει οΰνό ΚύροςλαβώνΤισσαφέρνηνώς φίλον,καίτών'Ελλήνων έχων όπλίτας [άνέβη] τριακοσίους,άρχοντα δέαύτώνΞενίανΠαρράσιον.3, Έπεί δέέτελεύτησε Δαρεΐοςκαίκατέστηειςτήνβασιλείαν'Αρταξέρξης, ΤισσαφέρνηςδιαβάλλειτόνΚύρονπρόςτόνάδελφόν ώς έπιβουλεύοι αύτω.ό δέπείθεταικαίσυλλαμβάνειΚύρονώς άποκτενών ή δέμήτηρέξαιτησαμένη αύτόνάποπέμπει πάλινέπί τήνάρχήν. 4. Ό δ’ώς άπήλθε κινδυνεύσαςκαίάτιμασθείς, βουλεύεταιδπωςμήποτεέτι έσται έπί τώάδελφώ, άλλά, ήν δύνηται,βασιλεύσειάντ έκείνου. Παρύσατιςμένδήή μήτηρύπήρχε τώΚύρω,φιλούσααύτόνμάλλονή τόνβασιλεύονταΆρταξέρξην. 5. νΟστιςδ'άφικνεΐτο τώνπαράβασιλέωςπρόςαύτόνπάνταςούτωδιατιθείςάπεπέμπετο ώστε αύτωμάλλονφίλουςεΐναιή βασιλεΐ.καίτώνπαρ’έαυτώ δέβαρβάρωνέπεμελεΐτο ώς πολεμεΐντεικανοίεϊησανκαίεύνοΐκώςέχοιεν αύτω.6. Τήνδέ’Ελληνικήνδύναμινήθροιζεν ώς μάλισταέδύνατο έπικρυπτόμενος, δπωςδτιάπαρασκευότατον λάβοιβασιλέα.*Ωδε οΰνέποιεΐτο τήνσυλλογήν-όπόσας εΐχεφυλακάςέν ταΐςπόλεσιπαρήγγειλετοΐςφρουράρχοιςέκάστοις λαμβάνεινάνδρας Πελοποννησίουςδτιπλείστουςκαίβέλτιστους,ώς έπιβουλεύοντος Τισσαφέρνουςταΐςπόλεσι.καίγάρήσαν αίΊωνικαί πόλειςΤισσαφέρνουςτόάρχαΐον έκ βασιλέωςδεδομέναι,τότεδέ240
άφειστήκεσαν πρόςΚύρονπάσαιπλήνΜιλήτου7. έν ΜιλήτωδέΤισσαφέρνηςπροαισθόμενοςτάαυτάταύταβουλευομένους,άποστήναι πρόςΚύρον,τούςμέναύτώνάπέκτεινε τούςδ’έξέβαλεν. ό δέΚύροςύπολαβών τούςφεύγονταςσυλλέξαςστράτευμαέπολιόρκει Μίλητονκαίκατάγηνκαίκατάθάλατταν,καίέπειράτο κατάγειντούςέκπεπτωκότας. καίαύτηαύάλλη πρόφασιςήν αύτωτούάθροίζειν στράτευμα.8. Πρόςδέβασιλέαπέμπωνήξίου αδελφόςών αύτοΰδοθήναιοΐταύταςτάςπόλειςμάλλονή Τισσαφέρνηνάρχειν αύτών,καίή μήτηρσυνέπραττεναύτωταύτα·ώστε βασιλεύςτήνμένπρόςέαυτόν έπιβουλήν ούκήσθάνετο, Τισσαφέρνειδ*ένόμιζε πολεμούντααύτόνάμφί τάστρατεύματαδαπανάνώστε ούδένήχθετο αύτώνπολεμούντων.καίγάρό Κύροςάπέπεμπε τούςγιγνομένουςδασμούςβασιλεΐέκ τώνπόλεωνών Τισσαφέρνης[έτι] έτύγχανεν έχων. 9. "Αλλο δέστράτευμααύτωσυνελέγετοέν Χερρονήσωτήκατάντιπέρας Άβύδου τόνδετόντρόπον.ΚλέαρχοςΛακεδαιμόνιοςφυγάςήν τούτωσυγγενόμενοςό Κύροςήγάσθη τεαύτόνκαίδίδωσιναύτωμυρίουςδαρεικούς.δδέλαβώντόχρυσίονστράτευμασυνέλεξενάπό τούτωντώνχρημάτωνκαίέπολέμει έκ Χερρονήσουόρμώμενος τοΐςΘραξίτοΐςύπέρ ΕλλήσποντονοίκοΰσικαίωφελείτούςΈλληνας ώστε καίχρήματασυνεβάλλοντοαύτωειςτήντροφήντώνστρατιωτώναίΈλλησποντιακαί πόλειςέκοΰσαι. τούτοδ'αύούτωτρεφόμενονέλάνθανεν αύτωτόστράτευμα.10. Αρίστιπποςδέό Θετταλόςξένοςών έτύγχανεν αύτω,καίπιεζόμενοςύπό τώνοίκοιάντιστασιωτών έρχεται πρόςτόνΚύρονκαίαίτεΐαύτόνειςδισχιλίουςξένουςκαίτριώνμηνώνμισθόν,ώς ούτωςπεριγενόμενοςάν τώνάντιστασιωτών. ό δέΚύροςδίδωσιναύτωειςτετρακισχιλίουςκαίέξ μηνώνμισθόν,καίδεΐταιαύτοΰμήπρόσθενκαταλΰσαιπρόςτούςάντιστασιώτας πρινάν αύτωσυμβουλεύσηται.ούτωδέαύτόέν Θετταλίςιέλάνθανεν αύτωτρεφόμενονστράτευμα.11. ΠρόξενονδέτόνΒοιώτιονξένονόντα έκέλευσε λαβόνταάνδρας ότι πλείστουςπαραγενέσθαι,ώς ές Πισίδαςβουλόμενοςστρατεύεσθαι,ώς πράγματαπαρεχόντωντώνΠισιδώντήέαυτοΰ χώρςι.ΣοφαίνετονδέτόνΣτυμφάλιονκαίΣωκράτηντόν‘Αχαιόν,ξένουςόντας καίτούτους,έκέλευσεν άνδρας λαβόνταςέλθεΐν ότι πλείστους,ώς πολεμήσωνΤισσαφέρνεισϋντοΐςφυγάσιτοΐςΜιλησίων.καίέποίουν ούτωςούτοι.241
IL1 . Έπεί δ’έδόκει ήδη πορεύεσθαιαύτώάνω» τήνμενπροφασινέποιεΐτο ώς Πισίδαςβουλόμενοςέκβαλεΐν παντάπασινέκ τήςχωράςκαίαθροίζειώς έπί τούτουςτότεβαρβαρικόνκαίτόΕλληνικόνένταύθα καίπαραγγέλλειτώτεΚλεάρχωλαβόντιήκειν όσον ήν αύτώστράτευμακαίτώΆριστίππω συναλλαγέντιπρόςτούςοίκοιάποπέμψαι πρόςέαυτόν δεΐχεστράτευμα·καίΞενίςιτώΑρκάδι,δςαύτώπροειστήκειτούέν ταΐςπόλεσιξενικού,ήκειν παραγγέλλειλαβόντα[τούς άλλους] πλήνόπόσοι ικανοίήσαν τάςάκροπόλεις φυλάττειν.2. Έκάλεσε δέκαίτούςΜίλητονπολιορκοΰντας,καίτούςφυγάδαςέκέλευσε σύναύτώστρατεύεσθαι.ύποσχόμενος αύτοΐς,είκαλώςκαταπράξειενέφ’ ά έστρατεύετο, μήπρόσθενπαύσεσθαιπριναύτούςκαταγάγοιοϊκαδε.οΐδέήδέως έπείθοντο· έπίστευον γάραύτώκαίλαβόντεςτάόπλα παρήσανείςΣάρδεις.3. Ξενίαςμένδήτούςέκ τώνπόλεωνλαβώνπαρεγένετοείςΣάρδειςόπλίτας είςτετρακισχιλίους,Πρόξενοςδέπαρήνέχων όπλίτας μένείςπεντακοσίουςκαίχιλίους,γυμνήταςδέπεντακοσίους,Σοφαίνετοςδέό Στυμφάλιοςόπλίτας εχωνχιλίους,Σωκράτηςδέό ’Αχαιόςόπλίτας έχων ώς πεντακοσίους,Πασίωνδέό Μεγαρεύςτριακοσίουςμένόπλίτας, τριακοσίουςδέπελταστάςέχων παρεγένετο*ήν δέκαίούτοςκαίό Σωκράτηςτώνάμφί Μίλητονστρατευομένων.ούτοιμένείςΣάρδειςαύτώάφίκοντο. 4. Τισσαφέρνηςδέκατανοήσαςταΰτα,καίμείζοναήγησάμενος εΐναιή ώς έπί Πισίδαςτήνπαρασκευήν,πορεύεταιώς βασιλέαή έδύνατο τάχιστα,ιππέαςέχων ώς πεντακοσίους.5. καίβασιλεύςμένδήέπεί ήκουσε ΤισσαφέρνουςτόνΚύρουστόλον,άντιπαρεσκευάζετο. Κύροςδέέχων οΰςεϊρηκαώρμάτο άπό Σάρδεωνκαίέξελαύνει διάτήςΛυδίαςσταθμούςτρειςπαρασάγγαςείκοσικαίδύοέπί τόνΜαίανδρονποταμόν,τούτουτόεΰρρςδύοπλέθρα*γέφυραδέέπην έπτά έζευγμένη πλοίοις.6. Τούτονδιαβάςέξελαύνει διάΦρυγίαςσταθμόνένα παρασάγγαςόκτώ είςΚολοσσάς,πόλινοικουμένηνκαιεύδαίμονακαίμεγάλην.ένταύθα έμεινεν ήμέρας έπτά καίήκε Μένωνό θετταλόςόπλίτας έχων χιλίουςκαίπελταστάςπεντακοσίους.ΔόλοπαςκαίΑίνιάναςκαίΌλυνθίους. 7. Εντεύθενέξελαύνει σταθμούςτρειςπαρασάγγαςεϊκοσινείςΚελαινάς,τήςΦρυγίαςπόλινοικουμένην,μεγάληνκαίεύδαίμονα.ένταύθα Κύρφβασίλειαήν καίπαράδεισοςμέγαςαγρίωνθηρίωνπλήρης,& έκεΐνος έθήρευεν άπό ίππου, οπότεγυμνάσαιβούλοιτοέαυτόν τεκαίτούςίππους, διάμέσουδέτού242
παραδείσουβειό Μαίανδροςποταμός*αίδέπηγαίαυτούείσινέκ τώνβασιλείωνβειδέκαίδιάτηςΚελαινώνπόλεως.8. Έστι δέκαίμεγάλουβασιλέωςβασίλειαέν Κελαιναΐςέρυμνά έπί ταΐςπηγαΐςτούΜαρσύουποταμούύπό τηάκροπόλει* βειδέκαίοΰτοςδιάτηςπόλεωςκαίέμβάλλει είςτόνΜαίανδροντοΰδέΜαρσύουτόεύροςέστιν είκοσικαίπέντεποδών.ένταύθα λέγεται'Απόλλων έκδεΐραι Μαρσύαννικήσαςέρίζοντά οίπερίσοφίας,καίτόδέρμακρεμάσαιέν τωάντρω όθεν αίπηγαί*διάδέτούτοό ποταμόςκαλείταιΜαρσύας.9. ’ΕνταύθαΞέρξης,δτεέκ τήςΕλλάδοςήττηθείς [τή μάχη)άπεχώρει, λέγεταιοίκοδομήσαιταΰτάτετάβασίλειακαίτήνΚελαινώνάκρόπολιν. ένταύθα έμεινε Κύροςημέραςτριάκοντα*καίήκε Κλέαρχοςό Λακεδαιμόνιοςφυγάςέχων όπλίτας χιλίουςκαίπελταστάςΘράκαςοκτακόσιουςκαίτοξόταςΚρήταςδιακοσίους.άμα δέκαίΣώσιςπαρήνό Συρακόσιοςέχων όπλίτας τριακοσίους,καίΣοφαίνετοςΆρκάδας έχων όπλίτας χιλίους.καίένταύθα Κύροςέξέτασιν καίάριθμόν τώνΕλλήνωνέποίησεν έν τώπαραδείσω,καίέγένοντο οίσύμπαντεςόπλΐται μένμύριοιχίλιοι,πελτασταίδέάμφί τούςδισχιλίους.10. ’Εντεύθενέξελαύνει σταθμούςδύοπαρασάγγαςδέκαείςΠέλτας,πόλινοικουμένην,ένταΰθ’ έμεινεν ημέραςτρεις-έν αΐςΞενίαςό ’ΑρκάςτάΛύκαιαέθυσε καίαγώναέθηκε* τάδέάθλα ήσαν στλεγγίδεςχρυσαΐ*έθεώρει δέτόνάγώνα καίΚύρος,εντεύθενέξελαύνει σταθμούςδύοπαρασάγγαςδώδεκαές Κεράμωναγοράν,πόλινοικουμένην,έσχάτην πρόςτήΜυσίςχχώρςι.11. Εντεύθενέξελαύνει σταθμούςτρειςπαρασάγγαςτριάκονταείςΚαΰστρουπεδίον,πόλινοικουμένην,ένταΰθ’ έμεινεν ημέραςπέντε*καίτοΐςστρατιώταιςώφείλετο μισθόςπλέονή τριώνμηνών,καίπολλάκιςίόντες έπί τάςθύραςάπήτουν. δδέέλπίδας λέγωνδιήγεκαίδήλοςήν άνιώμενος* ούγάρήν πρόςτοΰΚύρουτρόπουέχοντα μήάποδιδόναι. 12. ’Ενταΰθαάφικνεΐται Έπύαξα ή ΣυεννέσιοςγυνήτοΰΚιλίκωνβασιλέωςπαράΚΰρον*καίέλέγετο Κύρωδοΰναιχρήματαπολλά,τήδ’ούνστρατιφτότεάπέδωκε Κύροςμισθόντεττάρωνμηνών,εΐχεδέή Κίλισσαφυλακήν[καί φύλακας]περίαύτήνΚίλικαςκαίΆσπενδίους* έλέγετο δέκαίσυγγενέσθαιΚυροντήΚιλίσση.13. Εντεύθενδέέξελαύνει σταθμούςδύοπαρασάγγαςδέκαείςθύμβριον,πόλινοικουμένην,ένταύθα ήν παράτήνόδόν κρήνηή ΜίδουκαλουμένητοΰΦρυγώνβασιλέως,έφ’ ή λέγεταιΜίδαςτόνΣάτυρον243
θηρεύσαιοϊνωκεράσαςαυτήν.14. ’Εντεύθενέξελαύνει σταθμούςδύοπαρασάγγαςδέκαειςΤυριάειον,πόλινοικουμένην,ένταύθα έμεινεν ήμέρας τρεις,καίλέγεταιδεηθήναιή ΚίλισσαΚύρουέπιδειξαι τόστράτευμααύτη*βουλόμενοςοΰνέπιδειξαι έξέτασιν ποιείταιέν τωπεδίωτώνΕλλήνωνκαίτώνβαρβάρων.15. Έκέλευσε δέτούςΈλληνας ώς νόμοςαύτοΐςειςμάχηνούτωταχθήναικαίστήναι,συντάξαιδ’έκαστον τούςεαυτού,έτάχθησαν οΰνέπί τεττάρωνεΐχεδέτόμένδεξιόνΜένωνκαίοίσυναύτω,τόδέεύώνυμονΚλέαρχοςκαίοί[έξ] εκείνου,τόδέμέσονοίάλλοι στρατηγοί.16. Έθεώρει οΰνό Κύροςπρώτονμέντούςβαρβάρους·οίδέπαρήλαυνοντεταγμένοικατάϊλας καίκατάτάξειςεΐταδέτούςΈλληνας, παρελαύνωνέφ’ άρματος καίή Κίλισσαέφ’ άρμαμάξης. εΐχονδέπάντεςκράνηχαλκάκαίχιτώναςφοινικούςκαίκνημΐδαςκαίτάςασπίδαςέκκεκαλυμμένας. 17. ’Επειδήδέπάνταςπαρήλασε,στήσαςτόάρμα πρότήςφάλαγγοςμέσης,πέμψαςΠίγρητατόνέρμηνέα παράτούςστρατηγούςτώνΕλλήνωνέκέλευσε προβαλέσθαιτάόπλα καίέπιχωρήσαι δληντήνφάλαγγα,οιδέταύταπροεΐποντοΐςστρατιώταις·καίέπεί έσάλπιγξε, προβαλόμενοιτάόπλα έπρσαν. έκ δέτούτουθάττονπροϊόντωνσύνκραυγήάπό τούαυτομάτουδρόμοςέγένετο τοιςστρατιώταιςέπί τάςσκηνάς,τώνδέβαρβάρωνφόβοςπολύς,18. καίή τεΚίλισσαέφυγεν έπί τήςάρμαμάξης καίοίέκ τήςάγορας καταλιπόντεςτάώνια έφυγον. οίδέΈλληνες σύνγέλωτιέπί τάςσκηνάςήλθον. ή δέΚίλισσαίδούσα τήνλαμπρότητακαίτήντάξιντούστρατεύματοςέθαύμασε. Κύροςδέήσθη τόνέκ τώνΕλλήνωνειςτούςβαρβάρουςφόβονίδών. 19. Εντεύθενέξελαύνει σταθμούςτρειςπαρασάγγαςείκοσινειςΊκόνιον, τήςΦρυγίαςπόλινέσχάτην. ένταύθα έμεινε τρειςήμέρας. έντεύθεν έξελαύνει διάτήςΛυκαονίαςσταθμούςπέντεπαρασάγγαςτριάκοντα,ταύτηντήνχώρανέπέτρεψε διαρπάσαιτοΐςΈλλησιν ώς πολεμίανοΰσαν.20. ’ΕντεύθενΚύροςτήνΚίλισσανειςτήνΚιλικίαναποπέμπειτήνταχίστηνόδόν καίσυνέπεμψεναύτη[στρατιώτας] ούςΜένωνεΐχεκαίαύτόν.Κύροςδέμετάτώνάλλων έξελαύνει διάΚαππαδοκίαςσταθμούςτέτταραςπαρασάγγαςείκοσικαίπέντεπρόςΔάναν,πόλινοικουμένην,μεγόιληνκαίεύδαίμονα.ένταύθα έμειναν ήμέρας τρεις·έν ωΚύροςάπέκτεινεν άνδρα ΠέρσηνΜεγαφέρνην,φοινικιστήνβασίλειον,καίέτερόν τινα[τών ύπάρχων] δυνάστην,αίτιασάμενοςέπιβουλεύειν αύτώ.244
21. Εντεύθενέπειρώντο είσβάλλεινείςτήνΚιλικίανή δέεισβολήήν [οδός] αμαξιτόςόρθια ίσχυρως καίαμήχανοςείσελθεΐνστρατεύματι,εϊτιςέκώλυεν. έλέγετο δέκαίΣυέννεσιςεΐναιέπί τώνάκρων φυλάττωντήνεισβολήνδιόέμεινεν ήμέραν έν τώπεδίω.τήδ1ύστεραίψ ήκεν άγγελος λέγωνδτιλελοιπώςεϊηΣυέννεσιςτάάκρα, έπεί ήσθετο δτιτόΜένωνοςστράτευμαήδη έν Κιλικίαήν εϊσωτώνόρέων, καίδτιτριήρειςήκουε περιπλεούσαςαπ’ΙωνίαςείςΚιλικίανΤαμώνέχοντα τάςΛακεδαιμονίωνκαίαύτούΚύρου.22. Κύροςδ’ούνάνέβη έπί τάόρη ούδενόςκωλύοντος,καίείδετάςσκηνάςούοίΚίλικεςέφύλαττον. έντεύθεν δέκατέβαινενείςπεδίονμέγακαίκαλόν,έπίρρυτον, καίδένδρωνπαντοδαπώνσύμπλεωνκαίάμπέλων πολύδέκαίσήσαμονκαίμελίνηνκαίκέγχρονκαίπυρούςκαίκριθάςφέρει,όρος δ*αύτόπεριεΐχενοχυρόνκαίυψηλόνπάντηέκ θαλάττηςείςθάλατταν.23. Καταβάςδέδιάτούτουτοΰπεδίουήλασε σταθμούςτέτταραςπαρασάγγαςπέντεκαίεϊκοσινειςΤαρσούς,τήςΚιλικίαςπόλινμεγάληνκαίεύδαίμονα,ούήν τάΣυεννέσιοςβασίλειατούΚιλίκωνβασιλέως*διάμέσουδέτηςπόλεωςβειποταμόςΚύδνοςδνομα,εύροςδύοπλέθρων.24. Ταύτηντήνπόλινέξέλιπον οίένοικοΰντες μετάΣυεννέσιοςείςχωρίονοχυρόνέπί τάδρηπλήνοίτάκαπηλείαέχοντες- έμειναν δέκαίοίπαράτήνθάλαττανοίκοΰντεςέν Σόλοιςκαίέν Ίσσοίς. 25. Έπύαξα δέή ΣυεννέσιοςγυνήπροτέραΚύρουπέντεήμέραις είςΤαρσούςάφίκετο* έν δέτήύπερβολή τώνόρέων τήείςτόπεδίονδύολόχοιτοΰΜένωνοςστρατεύματοςάπώλοντο* οίμένεφασανάρπάζοντάς τικατακοπήναιύπό τώνΚιλίκων,οίδέύπολειφθέντας καίούδυναμένουςεύρεΐντόάλλο στράτευμαούδέτάςοδούςεΐταπλανωμένουςάπολέσθαι ήσαν δ’ούνούτοιέκατόν όπλΐται. 26. Οίδ’άλλοι έπεί ήκον, τήντεπόλιντούςΤαρσούςδιήρπασαν,διάτόνόλεθρον τώνσυστρατιωτώνόργιζόμενοι, καίτάβασίλειατάέν αύτή.Κύροςδ’έπεί είσήλασενείςτήνπόλιν,μετεπέμπετοτόνΣυέννεσινπρόςέαυτόν ό δ’ούτεπρότερονούδενίπωκρείττονιέαυτοΰ είςχεΐραςέλθεΐν έφη ούτετότεΚύρωίέναι ήθελε, πρινή γυνήαύτόνέπεισε καίπίστειςέλαβε. 27. Μετάδέταΰταέπεί συνεγένοντοάλλήλοις, Συέννεσιςμένέδωκε Κύρωχρήματαπολλάείςτήνστρατιάν,Κΰροςδέέκείνω δώραά νομίζεταιπαράβασιλεΐτίμια,ίππον χρυσοχάλινονκαίστρεπτόνχρυσοΰνκαίψέλιακαίάκινάκην χρυσοΰνκαίστολήνΠερσικήν,καί245
τήνχώρανμηκέτιδιαρπάζεσθαι*τάδέήρπασμένα άνδράποδα, ήν πουέντυγχάνωσιν, άπολαμβάνειν. VIII.21. Κύροςδ’ορώντούςΈλληνας νικώνταςτόκαθ’αύτούςκαίδιώκοντας,ήδόμενος καίπροσκυνούμενοςήδη ώς βασιλεύςύπό τώνάμφ’ αύτόν,ούδ’ώς έξήχθη διώκειν,άλλά συνεσπειραμένηνέχων τήντώνσύνέαυτώ έξακοσίων ιππέωντάξινέπεμελεΐτο δτιποιήσειβασιλεύς,καίγάρήδει αύτόν,δτιμέσονέχοι τοΰΠερσικούστρατεύματος.22. Καίπάντεςδ’οίτώνβαρβάρωνάρχοντες μέσονέχοντες τόαύτώνήγοΰνται, νομίζοντεςούτωκαίέν άσφαλεστάτω εΐναι,ήν ή ή ισχύςαύτώνέκατέρωθεν, καίεϊτιπαραγγεΐλαιχρήζοιεν,ήμ'ισει άν χρόνωαίσθάνεσθαιτόστράτευμα.23. Καίβασιλεύςδήτότεμέσονέχων τηςαύτούστρατιάςδμωςέξω έγένετο τούΚύρουεύωνύμουκέρατος.έπεί δ’ούδείςαύτωέμάχετο έκ τούάντίου ούδέτοΐςαύτοΰτεταγμένοιςέμπροσθεν, έπέκαμπτεν ώς ειςκύκλωσιν.24. "Ενθα δήΚΰρος,δείσαςμήδπισθενγενόμενοςκατακόψητόΕλληνικόν,ελαύνειάντίος· καίέμβαλών σύντοΐςέξακοσίοις νικάτούςπρόβασιλέωςτεταγμένουςκαίειςφυγήνέτρεψε τούςέξακισχιλίους, καίάποκτεΐναι λέγεταιαύτόςτήέαυτοΰ χειρίΆρταγέρσην τόνάρχοντα αύτών.25. Ώς δ’ή τροπήέγένετο, διασπείρονταικαίοίΚύρουεξακόσιοιειςτόδιώκεινόρμήσαντες, πλήνπάνυολίγοιάμφ’ αύτόνκατελείφθησαν,σχεδόνοίομοτράπεζοικαλούμενοι.26. Σύντούτοιςδέών καθορφβασιλέακαίτόάμφ’ έκεΐνον στίφος-καίεύθύςούκήνέσχετο, άλλ’ είπών«Τόν άνδρα όρώ» ϊετο έπ’ αύτόνκαίπαίεικατάτόστέρνονκαίτιτρώσκειδιάτούθώρακος,ώς φησιΚτησίαςό ιατρός,[δς] καίίάσασθαι αύτόςτότραΰμάφησι27. Παίονταδ’αύτόνάκοντίζει τιςπαλτωύπό τόνοφθαλμόνβιαίωςκαίενταύθαμαχόμενοικαίβασιλεύςκαίΚΰροςκαίοίάμφ* αύτούςύπέρ έκατέρου, όπόσοι μέντώνάμφί βασιλέαάπέθνησκον, Κτησίαςλέγειπαρ’έκείνω γάρήν Κΰροςδέαύτόςτεάπέθανε καίοκτώοίάριστοι τώνπερίαύίόνέκειντο έπ’ αύτώ.28. Άρταπάτης δ’ό πιστότατοςαύτωτώνσκηπτούχωνθεράπωνλέγεται,έπειδή πεπτωκόταεΐδεΚύρον.καταπηδήσαςάπό τοΰίππου περιπεσεΐναύτω.29. Καίοιμένφασιβασιλέακελεΰσαίτιναέπισφάξαι αύτόνΚύρω,οΐδ’έαυτόν έπισφάξασθαι σπασάμενοντόνάκινάκην εΐχεγάρχρυσοΰνκαίστρεπτόνδ’έφόρει καίψέλιακαίτάλλαώσπερ οίάριστοι Περσώνέτετίμητο γάρύπό Κύρουδι’εύνοιάντεκαίπιστότητα.246
Четвертая книга VII.21. Καίάφικνοΰνται έπί τόόρος τήπέμπτηήμέρςι· όνομα δέτώορειήν θήχης.έπεί δέοίπρώτοιέγένοντο έπί τοΰόρους, καίκατεΐδοντήνθάλατταν,κραυγήπολλήέγένετο. 22. Άκούσας δέό Ξενοφώνκαίοίοπισθοφύλακεςώήθησαν έμπροσθεν άλλους έπιτίθεσθαι πολεμίους·εϊποντογάρόπισθεν έκ τήςκαιομένηςχώρας,καίαύτώνοίοπισθοφύλακεςάπέκτεινάν τέτιναςκαίέζώγρησαν ένέδραν ποιησάμενοι,καίγέρραέλαβον δασειώνβοώνώμοβόεια άμφί τάεϊκοσιν.23. Επειδήδέβοήπλείωντεέγίγνετο καίέγγύτερον καίοίάεί έπιόντες έθεον δρόμωέπί τούςάεί βοώνταςκαίπολλώμείζωνέγίγνετο ή βοήδσωδήπλείουςέγίγνοντο, έδόκει δήμεΐζόντιεΐναιτώΞενοφώντι,24. καίάναβάς έφ' ίππον καίΛύκιονκαίτούςιππέαςάναλαβών παρεβοήθει·καίτάχαδήάκούουσι βοώντωντώνστρατιωτών«Θάλαττα θάλαττα»καίπαρεγγυώντων.ένθα δήέθεον πάντεςκαίοίοπισθοφύλακες,καίτάυποζύγιαήλαύνετο καίοίίπποι. 25. Έπεί δέάφίκοντο πάντεςέπί τόάκρον, ένταύθα δήπεριέβαλλονάλλήλους καίστρατηγούςκαίλοχαγούςδακρύοντες.καίέξαπίνης δτουδήπαρεγγυήσαντοςοίστρατιώταιφέρουσιλίθουςκαίποιοΰσικολωνόνμέγαν.Ксенофонт Афинский (ок. 430 - 365 гг. до н. э.) - ученик Сократа, друг Кира Младшего и Агесилая, автор многих трудов по философии, политике, истории, военному делу, экономике. В «Анабасисе» описывается возвращение в 401 г. до н. э. на родину из Персии десяти тысяч греков-наемников Кира Младшего. В первой книге говорится о походе Кира против царствующего брата Артаксеркса (I - П), о битве при Кунаксах, в которой Кир погиб (УШ, 21 - 29); в четвертой книге речь идет о выходе греков после долгих изнурительных странствий к Понту Эвксинскому в районе Трапезунта (VII, 21 - 25). 1-я книга. I, 1. ΔαρείουκαίΠαρυσάτιδοςgenetivus originis. γίγνονταιpraesens historicum. 2. παρώνέτύγχανε см. стр. 160, §158. τήςάρχής Лидии, Великой Фригии, Каппадокии, άθροίζονται для смотра. 247
3. έπιβουλεύοι оптатив после praesens historicum διαβάλλει.συλλαμβάνειв каузативном значении: «велит схватить». 4. ώς —έπεί. έπί «под властью». 5. τώνπαράβασιλέως= παράβασιλέωςτώνπαράβασιλεΐ.πάνταςпосле δστιςсогласовано по смыслу, εύνοϊκώςέχοιεν - έχειν с наречием = εΐναι.6. όπόσας и т. д. - конструкция для перевода: παρήγγειλετοΐςφρουράρχοιςέκάστοις (τών φυλάκων),όπόσας εΐχενέν ταΐςπόλεσιν.ώς έπιβουλεύοντος причина, приводимая действующим лицом (а не автором). Τισσαφέρνουςgenetivus possess!vus. έκ = ύπό. 7. βουλευομένουςподраэум. Μιλησίους(accusativus cum participio). έπολιόρκει imperf. de conatu. αυτήобратное согласование подлежащего с именной частью сказуемого. 8. πέμπωνподразум, άγγελον, άδελφός ών для перевода = άδελφω δντι.ών = άς (attractio pronominis relativi). 9. τρεφόμενονέλάνθανεν см. §158. 10. ξένοςчеловек, с которым заключен священный договор взаимного гостеприимства и поддержки, ώς ούτωςπεριγενόμενοςάν - ώς с причастием для обозначения субъективной оценки причины; сочетание причастия с άν casus potentialis. καταλύσαιподразум, πόλεμον.Π.1. πλήνόπόσοι = πλήντοσούτων,όπόσοι. αύτω= Κύρω.έφ’ ά = ταύτα,έφ' ά. 3. αύτωdat. commodi. 4. μείζονα... παρασκευήνполностью было бы: μειζοναή ώς άν ήν. ώς βασιλέα-ώς с аккузативом в значении «к» употребляется только при существительных и местоимениях, обозначающих лицо. 5. ους= τούτουςοΰς.7. όπότε βούλοιτοoptat. iterat. διάμέσουτοΰπαραδείσου- μέσουв значении существительного «середина». 8. οΐ= αύτω.9. τήμάχήимеется в виду битва при Саламине. И. δήλοςήν άνιώμενος nominativus cum participio. 15. νόμοςαύτοΐςподразум, τάττεσθαι.έκαστον т. е. στρατηγόν,έπί τεττάρωνпо четыре человека в глубину. 16. έκκεκαλυμμένας во время марша щиты были покрыты кожаными чехлами. 248
17. παρήλασεв переходном значении. μέσηςв значении существительного, έσάλπιγξε подразум, σαλπιγκτής,έκ τούτουподразум, τοΰχρόνου.τοΐςστρατιώταιςсоединение dativus possessivus c dativus auctoris. 20. έν ω= έν τούτωτωχρόνω.21. ήσθετο, δτιдополнение, δτι(= έπεί) ... ήκουε причина. 23. όνομα acc. limitationis. 24. έξέλιπον ... είςпокинули и (подраз.) ушли. 26. έλαβε подлежащее Συέννεσις.VID,21. ήδει αύτόν,δτιподлежащее придаточного предложе¬ ния перенесено в управляющее в виде дополнения (пролепсис). 22. άν αίσθάνεσθαι,άν с inf. = optat. c άν. 24. κατακόψηт. е. βασιλεύς.29. τινάподлежащее к άποσφάξαι. τάλλαзнаки отличия. 4-я книга. VII,21. τόδροςартикль подчеркивает, что речь идет об уже известной горе, с которой видно море, θήχηςДиодор (XIV,29) называет эту гору «Хений». Путь эллинов к Трапезунту шел, вероятно, по перевалу Зигана в Северо-Анатолийских горах. 22. άλλους объясняется последующим εϊποντογάρ... χώρας,αύτώνотносится к τινάς.δασειώνβοώνсобств. δερμάτωνβοών.23. δσωбез ожидавшегося τοσούτω.25. δτουаттракция вместо τινός,δστιςδήήν. ΠλάτωνοςΦαίδωνή περίψυχής.LXV. Ταΰτ’είπώνεκείνοςμένάνίστατο είςοίκημάτιώς λουσόμενος,καίό Κριτώνεϊπετοαύτώ,ήμάς δ’έκέλευε περιμένειν.περιεμένομενούνπρόςήμάς αύτούςδιαλεγόμενοιπερίτώνείρημένωνκαίάνασκοποΰντες, τοτέδ’αύπερίτήςξυμφοράςδιεξιόντεςδσηήμΐν γεγονυΐαεϊη.άτεχνώς ήγούμενοι ώσπερ πατρόςστερηθέντεςδιάξεινορφανοίτόνέπειτα βίον.έπειδή δέέλούσατο καίήνέχθη παρ’αύτόντάπαιδία- δύογάραύτώύιεΐς σμικροίήσαν, εΐςδέμέγας- καίαίοίκεΐαιγυναίκεςάφίκοντο, έκεΐναις έναντίον τοΰΚρίτωνοςδιαλεχθείςτεκαίέπιστείλας άττα έβούλετο, τάςμένγυναίκαςκαίτάπαιδίαάπιέναι έκέλευσεν, αύτόςδέήκε παρ’ήμάς. καίήν ήδη έγγύς ήλιου 240
δυσμώνχρόνονγάρπολύνδιέτριψενένδον, έλθών δ’έκαθέζετο λελουμένοςκαίοΰπολλάμετάταύταδιελέχθη,καίήκεν ό τώνένδεκα υπηρέτηςκαίστάςπαρ'αύτόν*«‘Ω Σώκρατες,-έφη,-ούκαταγνώσομαίγεσουοπεράλλων καταγιγνώσκω,δτιμοιχαλεπαίνουσικαίκαταρώνται,έπειδάν αύτοΐςπαραγγέλλωπίνειντόφάρμακονάναγκαζόντων τώνάρχόντων. σέδέέγώ καίάλλως έγνωκα έν τούτωτώχρόνωγενναιότατονκαίπραότατονκαίάριστον άνδρα δντατώνπώποτεδεύροάφικομένων, καίδήκαίνύνευοΐδ’δτιούκέμοί χαλεπαίνεις,γιγνώσκειςγάρτούςαιτίους,άλλά έκείνοις. νύν,οΐσθαγάρά ήλθον άγγέλλων, χαΐρέτεκαίπειρώώς βάσταφέρειντάαναγκαία.* καίάμα δακρύσαςμεταστρεφόμενοςάπήει. καίό Σωκράτηςάναβλέψας πρόςαύτόν«καί σύ,- έφη, - χαΐρε,καίήμεϊς ταύταποιήσομεν.»καίάμα πρόςημάς*«ώς άστεΐος, - έφη, - ό άνθρωπος· καίπαράπάνταμοιτόνχρόνονπροσήεικαίδιελέγετοένίοτε καίήν άνδρών λώστος,καίνύνώς γενναίωςμεάποδακρύει. άλλ’ άγε δή,ώ Κριτών,πειθώμεθααύτω,καίένεγκάτω τιςτόφάρμακον,είτέτριπται*είδέμή,τριψάτωό άνθρωπος. > καίό Κριτών,«άλλ' οΐμαι,- έφη, - έγωγε, ώ Σώκρατες,έτι ήλιον εΐναιέπί τοΐςδρεσινκαίουπωδεδυκέναι.καίάμα έγώ οΐδακαίάλλους πάνυόψέ πίνοντας,έπειδάν παραγγελθήαύτοΐς,δειπνήσαντάςτεκαίπιόνταςεΰμάλα,καίξυγγενομένουςγ’ένίους ών άν τύχωσινέπιθυμοΰντες. άλλά μηδένέπείγου* έτι γάρέγχωρεΐ.» καίό Σωκράτης*«εικότως γε,- έφη, - ώ Κριτών,έκεΐνοί τεταύταποιούσιν,ούςσύλέγεις- οϊονταιγάρκερδαίνεινταύταποιήσαντες- καίέγωγε ταύταεικότωςούποιήσω*ούδένγάροΐμαικερδανεΐνολίγονύστερον πιώνάλλο γεή γέλωταόφλήσειν παρ’έμαυτώ, γλιχόμενοςτοΰζηνκαίφειδόμενοςούδενόςέτι ένόντος. άλλ' ϊθι, - έφη, - πίθουκαίμήάλλως ποιεί.*LXVI. Καίό Κριτώνάκούσας ένευσε τωπαιδίπλησίονέστώτι, καίό παΐςέξελθών καίσυχνόνχρόνονδιατρίψαςήκεν άγων τόνμέλλονταδιδόναιτόφάρμακον,έν κύλικιφέροντατετριμμένονίδών δέό Σωκράτηςτόνάνθρωπον «εΐεν, -έφη,-ώ βέλτιστε,σύγάρτούτωνέπιστήμων, τίχρήποιεΐν;>«ούδέν άλλο, - έφη, - ή πιόνταπεριιέναι,έως άν σουβάροςέν τοΐςσκέλεσιγένηται,έπειτα κατακεΐσθαικαίούτωςαύτόποιήσει.> καίάμα ώρεξε τήνκύλικατώΣωκράτει.καίδςλαβώνκαίμάλαϊλεως, ώ Έχέκρατες, ούδέντρέσαςούδέδιαφθείραςούτετούχρώματοςούτετοΰπροσώπου,άλλ’ ώσπερ είώθει,ταυρηδόν250
ύποβλέψας πρόςτόνάνθρωπον «Τί λέγεις,- έφη, - περίτοϋδετούπώματοςπρόςτόάποσπεΐσαί τινι;έξεστιν ή ού;»«τοσοΰτον, - έφη, - ώ Σώκρατες,τρίβομενόσον οίόμεθαμέτριονεΐναιπιεΐν.»«μανθάνω, - ή δός —άλλ’ εύχεσθαίγέπουτοΐςθεοΐςέξεστί τεκαίχρή,τήνμετοίκησιντήνένθένδε έκεΐσε ευτυχήγενέσθαιά δήκαίέγώ εύχομαιτεκαίγένοιτοταύτη.»καίάμ’ είπώνταύταέπισχόμενος καίμάλαεύχερώςκαίεύκόλωςέξέπιεν. καίήμών οίπολλοίτέωςμένέπιεικώς οΐοίτεήσαν κατέχειντόμήδακρύειν,ώς δέεϊδομενπίνοντάτεκαίπεπωκότα,ούκέτι,άλλ’ εμούγεβίακαίαύτούάστακτί έχώρει τάδάκρυα,ώστε έγκαλυψάμενος άπέκλαον έμαυτόν ούγάρδήέκεΐνόν γε,άλλά τήνέμαυτοΰ τύχην,οϊουάνδρός έταιρου έστερημένος εϊην.ό δέΚριτώνέτι πρότεροςέμοΰ, επειδήούχοΐόςτ’ήν κατέχειντάδάκρυα,έξανέστη. ’Απολλόδωροςδέκαίέν τωέμπροσθεν χρόνωούδένέπαύετο δακρύων,καίδήκαίτότεάναβρυχησάμενος κλαίωνκαίάγανακτών ούδέναδντιναούκατέκλασετώνπαρόντωνπλήνγεαύτοΰΣωκράτους.έκεΐνος δέ*«οΐα, - έφη, - ποιείτε,ώ θαυμάσιοι,έγώ μέντοιούχήκιστα τούτουένεκα τάςγυναίκαςάπέπεμψα, ϊνα μήτοιαΰταπλημμελοΐενκαίγάράκήκοα, δτιέν εύφημίςχχρήτελευτάν,άλλ' ήσυχίαν τεάγετε καίκαρτερείτε.»καίημείςάκούσαντες ήσχύνθημέν τεκαίέπέσχομεν τοΰδακρύειν.ό δέπεριελθών,έπειδ’ οίβαρύνεσθαιέφη τάσκέλη,κατεκλίθηύπτιος· ούτωγάρέκέλευεν ό άνθρωπος* καίάμα έφαπτόμενος αύτοΰούτοςό δούςτόφάρμακον,διαλιπώνχρόνονέπεσκόπει τούςπόδαςκαίτάσκέλη,κάπειτασφόδραπιέσαςαύτοΰτόνπόδαήρετο, είαίσθάνοιτο,ό δ’ούκέφη* καίμετάτοΰτοαΰθιςτάςκνήμας*καίέπανιών ούτωςήμΐν έπεδείκνυτο, ότι ψύχοιτότεκαίπήγνυτο.καίαύτόςήπτετο καίεΐπεν,ότι, έπειδάν πρόςτήκαρδίργένηταιαύτφ,τότεοίχήσεται.ήδη ούνσχεδόντιαύτοΰήν τάπερίτόήτρον ψυχόμενα,καίέκκαλυψάμενος - ένεκεκάλυπτο γάρ- εΐπεν,δδήτελευταΐονέφθέγξατο* < Ώ Κριτών,- έφη, - τωΆσκληπιώ όφείλομεν άλεκτρυόνα* άλλά άπόδοτε καίμήάμελήσητε.» «άλλά ταΰτα,- έφη, - έσται, ό Κριτώνάλλ’ δρα,εϊτιάλλο λέγεις.»ταΰταέρομένου αύτοΰούδένέτι άπεκρίνατο, άλλ’ ολίγονχρόνονδιαλιπώνέκινήθη τεκαίό άνθρωπος έξεκάλυψεν αύτόν,καίδςτάδμματαέστησεν ίδών δέό Κριτώνξυνέλαβετόστόμακαίτούςόφθαλμούς. 251
Платон (427 - 347 гг. до н. э.) - крупнейший представитель объективного идеализма в античной философии. Сохранилось свыше 40 трудов Платона: трактатов, диалогов, мемуаров; в них философ идет от воспоминаний о Сократе к изложению собственного учения. В заключительных главах «Федона» (55 - 56) описывается смерть Сократа. LXV. τάπαιδίαстаршийсын - Лампрокл, другие - Софрониск и Менексен. έναντίον относится к τοΰΚρίτωνος.τώνένδεκα эти лица наблюдали за исполнением судебных приговоров, τώνάφικομένων genetivus comparationis при превосходной степени άριστον. ά относится к άγγέλλων. πάντατόνχρόνον(а не τόνπάνταχρόνον)для обозначения определенного отрезка времени, ών аттракция вм. τούτοις,ών. έγχωρεΐ подразум, ό χρόνος.LXVI. τόφάρμακονкаков был яд, Платон не говорит; обыкновенно применялась цикута (κώνειον). ή аттический имперфект = έφη. ούδέναόντινα ούаттракция вм. ούδείς(έστιν) δντιναού.ούχήκιστα = μάλιστα,ούκέφη «ответил, что нет» (доел.: «не ответил»), πήγνυτοархаическая стяженная форма оптатива, γένηταιподразум, «холод», άλεκτρύονα в награду за смерть как исцеление от болезни, с которой Сократ сравнивает жизнь. έκινηθη «вздрогнул». Άριστοτέλους 'Αθηναίων πολιτεία.VI, 1. ΚύριοςδέγενόμενοςτώνπραγμάτωνΣόλωντόντεδήμονήλευθέρωσε καίέν τώπαρόντικαίειςτόμέλλονκωλύσαςέπί τοΐςσώμασινδανείζεινκαίχρεώνάποκοπάς έποίησε, καίτώνιδίωνκαίτώνδημοσίων,άς σεισάχθειανκαλοΰσιν,ώς άποσεισάμενοι τόβάρος.Έν οΐςπειρώνταίτινεςδιαβάλλειναύτόν·...УПД Τιμήματαδιεΐλενειςτέτταρατέλη,ειςπεντακοσιομέδιμνονκαίιππέακαίζευγίτηνκαίθήτα.Καίτάςμένοΰσαςάρχάς άπένειμεν άρχειν έκ πεντακοσιομεδίμνωνκαίιππέωνκαίζευγιτών,τούςέννέα άρχοντας καίτούςταμίαςκαίτούςπωλητάςκαίτούςένδεκα καίτούςκωλακρέτας,έκάστοις άνά λόγοντώμεγέθειτοΰτιμήματοςάποδιδούς τήνάρχήν Τοΐςδέτόθητικόντελοΰσινέκκλησίας καίδικαστηρίωνμετέδωκεμόνον.4. Έδει δέτελεΐνπεντακοσιομέδιμνονμέν,δςάν έκ τήςοικείαςποιήπεντακόσιαμέτρατάσυνάμφωξηρά252
καίυγρά,ίππάδα δέτούςτριακόσιαποιούντας,ώς δ'ένιοί φασιτούςίπποτροφεΐν δυναμένους.Ζευγίσιονδέτελεΐντούςδιακόσιατάσυνάμφωποιούντας-τούςδ’άλλους θητικόν,ούδεμιάςμετέχονταςαρχής.VIII,1. Τάςδ'άρχάς έποίησε κληρωτάςέκ προκρίτων,οΰςέκαστη προκρίνειετώνφυλών.Προύκρινενδ’είςτούςέννέα άρχοντας έκάστη δέκα,καίέκ τούτωνέκλήρουν δθενέτι διαμένειταΐςφυλαΐςτόδέκακληρούνέκάστην, εΐτ’έκ τούτωνκυαμεύειν...4. Βουλήνδ’έποίησε τετρακοσίους,έκατόν έξ έκάστης τήςφυλής,τήνδέτών‘Αρεοπαγιτώνέταξεν έπί τόνομοφυλακεΐν,ώσπερ ύπήρχεν καίπρότερονέπίσκοπος ούσατήςπολιτείας-ή τάτεάλλα τάπλεΐστακαίτάμέγιστατώνπολιτικώνδιετήρεικαίτούςάμαρτάνοντας ηΰθυνενκυρίαοΰσακαίζημιούνκαίκολάζειν,καίτάςέκτίσεις άνέφερεν είςπόλιν,ούκέπιγράφουσα τήνπρόφασιντοΰέκτίνεσθαι, καίτούςέπί καταλύσειτοΰδήμουσυνισταμένουςέκρινεν Σόλωνοςθέντοςνόμονεισαγγελίαςπερίαύτών.IX,1. Τάμένούνπερίτάςάρχάς τούτονεΐχετόντρόπον.ΔοκεΐδέτήςΣόλωνοςπολιτείαςτρίαταΰτ’εΐναιτάδημοτικώτατα-πρώτονμένκαίμέγιστοντόμήδανείζεινέπί τοΐςσώμασιν,έπειτα τόέξεΐναι τώβουλομένωτιμωρεΐνύπέρ τώνάδικουμένων, τρίτονδέ,ωμάλιστάφασινίσχυκέναι τόπλήθος,ή είςτόδικαστηριονέφεσις* κύριοςγάρών ό δήμοςτήςψήφου,κύριοςγίγνεταιτήςπολιτείας.Аристотель (384 - 322 гг. до н. э.) - величайший философ- энциклопедист; сохранилось свыше 40 его сочинений по филосо¬ фии, этике, эстетике, политике, истории, естественным наукам. В «Афинской политии» (VI “IX)даются сведения о законода¬ тельстве Солона. VI,!. έν οΐς«именно насчет этого» (сильнее, чем έν τούτοις).VII,3. τιμήματαбез дополнения (подразум, «имущество»), μένοΰσαςесть и другие чтения: μένπολλάς,μεγίσταςи просто μέν.4. έκ τήςοικείαςподразум, γής.ζευγίσιονподразум, τέλος.VIII,1. κληρωτάςέκ προκρίτωνинтересные сведения о двустепенности выборов: голосовании в первой инстанции и жеребьевке во второй, βουλήνбез артикля, т. к. речь идет о новом учреждении. εισαγγελίαςпозже исангелия - донос в народное собрание о государственном преступлении. IX. έξεΐναι =- έξουσίαν εΐναι.253
ΛυσίουΚατάτώνσιτοπωλών1. Πολλοίμοιπροσεληλύθασιν,ώ ανδρεςδικασταί,θαυμάζοντες,δτιέγώ τώνσιτοπωλώνέν τήβουλήκατηγόρουν,καίλέγοντες,δτιύμεΐς, είώς μάλιστααύτούςάδικείν ήγεΐσθε, ούδένήττον καίτούςπερίτούτωνλόγουςποιουμένουςσυκοφαντεΐννομίζετε,οθενουνήνάγκασμαι κατηγορείναύτών,περίτούτωνπρώτονεϊπεΐνβούλομαι.2. Επειδήγάροίπρυτάνειςάπέδοσαν ειςτήνβουλήνπερίαύτών,ούτωςώργίσθησαν αύτοΐς,ώστε έλεγόν τινεςτώνβητόρωνώς ακρίτουςαύτούςχρήτοΐςένδεκα παραδοΰναιθανάτωζημίωσανΗγούμενοςδέέγώ δεινόνεΐναιτοιαΰταέθίζεσθαι ποιεΐντήνβουλήν,άναστάς εΐπον,δτιμοιδοκοίηκρίνειντούςσιτοπώλαςκατάτόννόμον,νομίζων,είμενείσινάξια θανάτουείργασμένοι,ύμάς ούδένήττον ημώνγνώσεσθαιτάδίκαια,είδέμηδένάδικοΰσιν, ούδεΐναύτούςάκριτους άπολωλέναν 3. Πεισθείσηςδέτηςβουλήςταύτα,διαβάλλεινέπεχείρουν μελέγοντεςώς έγώ σωτηρίαςένεκα τήςτώνσιτοπωλώντούςλόγουςτούτουςέποιούμην. πρόςμένούντήνβουλήν,δτήν αύτοΐςή κρίσις,έργω άπελογησάμην· τώνγάράλλων ήσυχίαν άγόντων άναστάς αύτώνκατηγόρουν,καίπάσιφανερόνέποίησα, δτιούχύπέρ τούτωνέλεγον, άλλά τοΐςνόμοιςτοΐςκειμένοιςέβοήθουν. 4. Ήρξάμην μένοΰντούτωνένεκα, δεδιώςτάςαιτίας·αισχρόνδ’ήγοΰμαι πρότερονπαύσασθαι,πρινάν ύμεΐς περίαύτώνδτιάν βούλησθεψηφίσησθε.5. Καίπρώτονμένάνάβητε. είπέσύέμοί, μέτοικοςεΐ,Ναι.Μετοικείςδέπότερονώς πεισόμενοςτοΐςνόμοιςτοΐςτήςπόλεως,ή ώς ποιήσωνδτιάν βούλη;Ώς πεισόμενος."Αλλο τιοΰνή άξιοΐς άποθανεΐν, εϊτιπεποίηκαςπαράτούςνόμους,έφ’ οΐςθάνατοςή ζημία;"Εγωγε. Άπόκριναι δήμοι,είομολογείςπλείωσίτονσυμπρίασθαιπεντήκονταφορμών,ών ό νόμοςέξεΐναι κελεύει.Εγώτώνάρχόντων κελευόντωνσυνεπριάμην.6. Έάν μέντοίνυνάποδείξη, ώ άνδρες δικασταί,ώς έστι νόμοςδςκελεύειτούςσιτοπώλαςσυνωνεΐσθαιτόνσίτον,έάν οίάρχοντες κελεύωσιν,άποψηφίσασθε· είδέμή,δίκαιονύμας καταψηφίσασθαιΉμεΐς γάρύμΐν παρεσχόμεθατόννόμον,δςάπαγορεύει μηδένατώνέν τήπόλειπλείωσίτονπεντήκονταφορμώνσυνωνεΐσθαι.7. Χρήνμέντοίνυν,ώ άνδρες δικασταί,ικανήνεΐναιταύτηντήνκατηγορίαν,έπειδή οΰτοςμένομολογείσυμπρίασθαι,ό δένόμοςάπαγορεύων φαίνεται,ύμεΐς δέκατάτούςνόμουςόμωμόκατε 254
ψηφίΓίοΠοιο|Ηοςδϊνα πεισθήτε,δτικαίκατάτώναρχόντωνψεύδ<·<ко αναγκηδιάμακροτέρωνείπεινπερίαύτών.8. ’ΕπειδήγάρούτοιιηνΗΐιιανείςεκείνουςάνέφερον, παρακαλέσαντεςτούςάρχοντας ήρωτωμι νκαιοίμέντέτταρεςούδένέφασαν είδέναιτοΰπράγματος,"Ανυιος δέλεγεν ώς τοΰπροτέρουχειμώνος,επειδήτίμιοςήν ό σίτος,τούτωνυπερβαλλόντωνάλλήλους καίπρόςσφάςαύτούςμαχομένωνσυμβουλεύσειεναύτοΐςπαύσασθαιφιλονικοΰσιν,ήγούμενος συμφέρεινύμΐν τοΐςπαράτούτωνώνουμένοις ώς άξιώτατον τούτουςπρίασθαι·δείνγάραύτούςόβολώ μόνονπωλεΐντιμιώτερον.9. Ώς τοίνυνούσυμπριαμένουςκαταθέσθαιέκέλευεν αύτούς,άλλά μήάλλήλοις άντωνείσθαι συνεβούλευεν,αύτόνύμΐν Άνυτον μάρτυραπαρέξομαι.ΜΑΡΤΥΡΙΑΚαί[ώς] ούτοςμένέπί τήςπροτέραςβουλήςτούτουςείπετούςλόγους,ούτοιδ’έπί τήσδεσυνωνούμενοιφαίνονται.10. 'Ότι μέντοίνυνούχύπό τώνάρχόντων κελευσθέντεςσυνεπρίαντοτόνσίτον,άκηκόατε- ήγοΰμαι δ\έάν ώς μάλισταπερίτούτωνάληθή λέγωσιν,ούχύπέρ αύτώναύτούςάπολογήσεσθαι, άλλά τούτωνκατηγορήσειν'περίγάρών είσινόμοιδιαρρήδηνγεγραμμένοι,πώςούχρήδιδόναιδίκηνκαίτούςμήπειθομένουςκαίτούςκελεύονταςτούτοιςτάναντίαπράττειν,11. Άλλά γάρ,ώ άνδρες δικασταί,οϊομαιαύτούςέπί μέντούτωτώλόγωούκέλεύσεσθαι· ίσως δ’έροΰσιν, ώσπερ καίέν τήβουλήώς επεύνοιατήςπόλεωςσυνεωνοΰντοτόνσίτον,ϊν’ ώς άξιώτατον ύμΐν πωλοϊενμέγιστονδ’ύμΐν έρώ καίπεριφανέστατοντεκμήριον,δτιψεύδονται.12. Έχρήν γάραύτούς,εϊπερύμών ένεκα έπραττον ταΰτα,φαίνεσθαιτήςαύτήςτιμήςπολλάςήμέρας πωλοΰντας,έως ό συνεωνημένοςαύτούςέπέλιπε* νΰνδ’ένίοτε τήςαύτήςήμέρας έπώλουν δραχμήτιμιώτερον,ώσπερ κατάμέδιμνονσυνωνούμενοι.Καίτούτωνύμάς μάρτυραςπαρέχομαι.13. Δεινόνδέμοιδοκεΐεΐναι,είδτανμένεισφοράνείσενεγκεΐνδέη,ήν πάντεςεϊσεσθαιμέλλουσιν,ούκέθέλουσιν, άλλά πενίανπροφασίζονται,έφ’ οΐςδέθάνατόςέστιν ή ζημίακαίλαΟείναύτοΐςσυνέφερε,ταΰταέπ’ εύνοίςχφασίτήύμετέρα παρανομησαικαίτοιπάντεςέπίστασθε, δτιτούτοιςήκιστα προσήκειτοιούτουςποιείσΟαιλόγους.Τάναντίαγάραύτοΐςκαίτοΐςάλλοις 255
συμφέρει*τότεγάρπλεΐστακερδαίνουσιν,όταν κακούτίνοςάπαγγελθέντος τήπόλειτίμιοντόνσίτονπωλώσιν.14. Ουτωδ'άσμενοι τάςσυμφοράςτάςύμετέρας όρώσιν, ώστε τάςμένπρότεροιτώνάλλων πυνθάνονται,τάςδ’αύτοίλογοποιοΰσιν,ή τάςναύςδιεφθάρθαιτάςέν τωΠόντω,ή ύπό Λακεδαιμονίωνέκπλεούσας συνειλήφθαι,ή τάέμπόρια κεκλήσθαι,ή τάςσπονδάςμέλλεινάπορρηθήσεσθαι. 15. Καίειςτούτ’έχθρας έληλύθασιν, ώστ’ έν [τούτοις] τοΐςκαιροΐςέπιβουλεύουσιν ύμΐν, ώσπερ οίπολέμιοι."Οταν γάρμάλιστασίτουτυγχάνητεδεόμενοι,συναρπάζουσινούτοικαίούκέθέλουσι πωλεΐν,ϊνα μήπερίτήςτιμήςδιαφερώμεθα,άλλ' άγαπώμεν, έάν όποσουτινοσούν πριάμενοιπαρ'αύτώνάπέλθωμεν. ώστ’ ένίοτε ειρήνηςοΰσηςύπό τούτωνπολιορκούμεθα.16. Ούτωδέπάλαιπερίτήςτούτωνπανουργίαςκαίκακονοίαςή πόλιςέγνωκεν, ώστ' έπί μέντοΐςάλλοις ώνίοις άπασι τούςάγορανόμους φύλακαςκατεστήσατε,έπί δέταύτημόνητήτέχνηχωρίςσιτοφύλακαςάποκληροΰτε καίπολλάκιςήδη παρ’έκείνων πολιτώνόντων δίκηντήνμεγίστηνέλάβετε, ότι ούχοΐοίτ’ήσαν τήςτούτωνπονηριάςέπικρατήσαι. Καίτοιτίχρήαύτούςτούςάδικοΰντας ύφ’ ύμών πάσχειν,όπότε καίτούςούδυναμένουςφυλάττεινάπεκτείνετε; 17. Ένθυμεΐσθαι δέχρή,ότι άδύνατον ύμΐν έστιν άποψηφίσασθαι. είγάράπογνώσεσθε όμολογούντων αύτώνέπί τούςεμπόρουςσυνίστασθαι,δόξεθ’ύμεΐς έπιβουλεύειν τοΐςείσπλέουσιν.είμένγάράλλην τινάάπολογίαν έποιουντο, ούδείςάν εΐχετοΐςάποψηφισαμένοις έπιτιμάν* έφ’ ύμΐν γάρόποτέροις βούλεσθεπιστεύειννυνδέπώςούδεινάάν δόξαιτεποιεΐν,είτούςόμολογοΰντας παρανομεΐνάζημίους άφήσετε; 18. Άναμνήσθητε δέ,ώ άνδρες δικασταί,δτιπολλώνήδη έχόντων ταύτηντήναιτίαν,άλλ’ άμφισβητούντων καίμάρτυραςπαρεχομένων,θάνατονκατέγνωτε,πιστοτέρονςήγησάμενοι τούςτώνκατηγόρωνλόγους.Καίτοιπώςάν ούθαυμαστόνεϊη,είπερίτώναύτώνάμαρτημάτων δικάζοντεςμάλλονέπιθυμεΐτε παράτώνάρνουμένων δίκηνλαμβάνειν;19. Καίμένδή,ώ άνδρες δικασταί,πάσινήγοΰμαι φανερόνεΐναι,δτιοίπερίτώντοιούτωναγώνεςκοινότατοιτύγχάνουσινδντεςτοΐςέν τήπόλει,ώστε πεύσονταιήντινα γνώμηνπερίαύτώνέχετε, ήγούμενοι, έάν μένθάνατοντούτωνκαταγνώτε,κοσμιωτέρουςέσεσθαι τούςλοιπούς-έάν δ’άζημίους άφήτε, πολλήνάδειαν αύτοΐςέψηφισμένοι έσεσθε ποιεΐνδτιάν βούλωνται.20. Χρήδέ,ώ άνδρες 256
δικασταί,μήμόνοντώνπαρεληλυθότωνένεκα αύτούςκολάζειν.άλλά καιπαραδείγματοςένεκα τώνμελλόντωνέσεσθαι ούτωγάρέσονται μόγιςάνεκτοί. Ένθυμεΐσθε δ’δτιέκ ταύτηςτήςτέχνηςπλεΐστοιπερίτούσώματόςείσινήγωνισμένοι· καίούτωμεγόιλαέξ αύτήςώφελοΰνται, ώστε μάλλοναίρούνταικαθ’έκάστην ήμέραν περίτήςψυχήςκινδυνεύεινή παύεσθαιπαρ’ύμών άδίκως κερδαίνοντες.21. Καίμένδήούδ’έάν άντιβολώσιν ύμάς καίίκετεύωσι, δικαίωςάν αύτούςέλεήσαιτε, άλλά πολύμάλλοντώντεπολιτών,οΐδιάτήντούτωνπονηριάνάπέθνησκον, καίτούςέμπόρους, έφ’ οΰςούτοισυνέστησαν·οΐςύμεΐς χαριεΐσθεκαίπροθυμοτέρουςποιήσετε,δίκηνπαράτούτωνλαμβάνοντες.Είδέμή,τίν’αύτούςοϊεσθεγνώμηνέξειν, έπειδάν πύθωνται,δτιτώνκαπήλων,οΐτοΐςείσπλέουσινώμολόγησαν έπιβουλεύειν, άπεψηφίσασθε; 22. Ούκοΐδ’ό τιδειπλείωλέγειν·περίμένγάρτώνάλλων τώνάδικούντων, δτουδικάζονται,δεΐπαράτώνκατηγόρωνπυθέσθαι,τήνδέτούτωνπονηριάνάπαντες έπίστασθε. Έάν ούντούτωνκαταψηφίσησθε,τάτεδίκαιαποιήσετεκαίάξιώτερον τόνσίτονώνήσεσθε· είδέμή,τιμιώτερον.Лисий (οκ. 459 - 380 гг. до η.э.) - афинский оратор- логограф, составлявший судебные речи в основном для своих клиентов. Сохранились 34 речи, из которых 22-я говорит о запрете в одни руки скупать более 50 медимнов хлеба и спекулировать им. Судебное дело возникло в 387/386 г. до н. э. из-за нарушения закона. 1. λόγουςποιεΐσθαιπερίτίνος= κατηγορεΐντίνος.2. ώργίσθησαν подраэум. οίβουλευταί.τοΐςένδεκα см. примеч. к «Федону» Платона (стр. 252). 3. τώνγάράλλων подраэум. βητόρων.5. τώνάρχόντων т. е. τώνσιτοφυλάκων.8. синонимы: ύπερβάλλειν и άντωνεΐσθαι, μάχεσθαιи φιλονεικεΐν.άξιώτατον - εύωνότατον.11. έλεύσεσθαι редкая в аттической прозе форма будущего времени; обычно ήξειν, ίέναι, άφίξεσθαι. 13. εισφοράνэкстраординарная подать на военные нужды. 257
14. ύπό Λακεδαιμονίων...συνειλήφθαιвозможное укнзпние ни Коринфскую войну, τάςσπονδάςвероятно, Анталкидон мир 16. ούτω...έγνωκεν= ταύτηντήνγνώμηνέχει. 17. τουςέμπορους...τοΐς είσπλέουσινимеются в виду импортеры хлсбн. 19. έψηφισμένοι έσεσθε не зависит от ήγούμενοι. 20. τούσώματοςи τήςψυχήςимеется в виду уголовное преследование. 21. τώνπολιτώνοι= τούςπολίταςοι.έφ’ οΐςожидалось бы έφ’ ους.οΐς...καίπροθυμοτέρουςдобавить при переводе ουςперед προθυμοτέρους.ΣτραβώνοςΓεωγραφικώνΙΖ.1Д Δειδέέπί πλέονεϊπεΐνκαίπρώτοντάπερίτήνΑίγυπτον»δπωςάπό τώνγνωριμωτέρωνέπί τάέξής προΐωμεν.Κοινάμένγάρτινακαίταύτητήχώρςχκαίτήσυνεχεΐκαίύπέρ αύτήντήτώνΑίθιόπωνό Νείλοςπαρασκευάζει,ποτίζωντεαύτάςκατάτάςαναβάσειςκαίτοΰτ’οίκήσιμοναύτώντόμέροςάπολείπων μόνοντόκαλυπτόμενονέν ταΐςπλημμυρίσι.Τόδ’ύπερδέξιον καίμετεωρότεροντοΰβεύματοςπάνάοίκητον διεξιώνεκατέρωθενκαίέρημον διάτήναύτήνάνυδρίαν. ’ΑλλάτήνμένΑιθιοπίανούτεπάσανδιέξεισινό Νείλοςούτεμόνοςοΰτ*έπ’ εύθείαςοΰτ'οικουμένηνκαλώς·τήνδ’Αίγυπτονκαίμόνοςκαίπάσανκαίέπ’ εύθείαςάπό τοΰμικρούκαταράκτουύπέρ Συήνηςκαί’Ελεφάντινηςάρξάμενος, οϊπερείσινδροιτήςΑίγύπτουκαίτήςΑιθιοπίας,έως τώνέπί θάλαττανέκβολών. ΚαίμήνοιγεΑίθίοπεςτόπλέοννομαδικώςζώσικαίάπόρως διάτετήνλυπρότητατήςχώραςκαίτήντώναέρωνάσυμμετρίαν καίτόνάφ’ ημώνέκτοπισμόν, τοΐςδ’Αίγυπτίοιςάπαντα τάναντίασυμβέβηκε·καίγάρπολιτικώςκαίήμέρως έξ άρχής ζώσικαίέν γνωρίμοιςϊδρυνται τόποις,ώστε καίαίδιατάξειςαύτώνμνημονεύονται’καίέπαινοΰνταί γεδοκοΰντεςάξίως χρήσασθαιτήτήςχώραςεύδαιμονίςι,μερίσαντέςτεευκαίέπιμεληθέντες. Βασιλέαγάράποδείξαντες τριχήτόπλήθοςδιείλονκαίτούςμένστρατιώταςέκάλεσαν τούςδέγεωργούςτούςδέιερέας-καίτούςμέντώνιερώνέπιμελητάς τούςδ’άλλους τώνπερίτόνάνθρωπον* καίτούςμέντάέν τώπολέμωτούςδ’δσαέν ειρήνη,γήντεκαίτέχναςέργαζομένων άφ’ ώνπερ καίαίπρόσοδοισυνήγοντοτώβασιλεΐ.Οίδ’ιερείςκαίφιλοσοφίανήσκουν καίάστρονομίαν, όμιληταί τετώνβασιλέωνήσαν 258
Ή δέχώρατήνμένπρώτηνδιαίρεσινείςνομούςέσχε, δέκαμένή θηβαΐς,δέκαδ*ή έν τώΔέλτα,έκκαίδεκα δ’ή μεταξύ·ώς δέτινες,τοσούτοιήσαν οίσύμπαντεςνομοίδσαιαίέν τωλαβυρίνθωαύλαίαύταιδ’έλάττους τώντριάκοντα[καί έξ]· πάλινδ’οίνομοίτομάςάλλας έσχον είςγάρτοπαρχίαςοίπλεΐστοιδιήρηντο,καίαΰταιδ'είςάλλας τομάςέλάχισται δ'αίάρουραν μερίδες.Έδέησε δέτήςέπ’ άκριβές καίκατάλεπτόνδιαιρέσεωςδιάτάςσυνεχείςτώνόρων συγχύσειςάς ό Νείλοςάπεργάζεται κατάτάςαύξήσεις,άφαιρών καίπροστιθείςκαίέναλλάττων τάσχήματακαίτάλλασημείαάποκρύπτων οΐςδιακρίνεταιτότεάλλότριον καίτόίδιον ανάγκηδήάναμετρεΐσθαι πάλινκαίπάλιν.Εντεύθενδέκαίτήνγεωμετρίανσυστήναίφασιν,ώς τήνλογιστικήνκαίαριθμητικήνπαράΦοινίκωνδιάτάςέμπορίας. Τριχήδέδιήρητοώσπερ τόσύμπανκαίτόέν έκάστω τώνομώπλήθος,είςτρίαϊσα μερισθείσηςτήςχώρας.Ή δέπερίτόνποταμόνπραγματείαδιαφέρειτοσοΰτονδσοντήέπιμελείρ νικάντήνφύσιν.Φύσειγάρπλείοναφέρεικαρπόνκαίποτισθεΐσαμάλλονφύσειδέκαίή μείζωνάνάβασις τουποταμούπλείωποτίζειγήν,άλλ’ ή έπιμέλεια πολλάκιςκαίτήςφύσεωςέξίσχυσεν έπιλιπούσης, ώστε καίκατάτάςέλάττους αναβάσειςτοσαύτηνποτισθήναιγήνδσηνέν ταΐςμείζοσι,διάτετώνδιωρύγωνκαίτώνπαραχωμάτων·έπί γοΰντώνπρόΠετρωνίουχρόνωνή μεγίστημένήν φοράκαίάνάβασις, ήνίκα έπί τεσσαρεσκαίδεκαπήχειςάνέβαινεν ό Νείλος,ήνίκα δ1έπ* όκτώ, συνέβαινελιμός·έπ’ έκείνου δέάρξαντος τήςχώραςκαίδώδεκαμόνονπληρώσαντοςπήχειςτούΝείλουμέτρου,μεγίστηήν ή φορά,καίόκτώ ποτέμόνονπληρώσαντοςλιμούούδείςήσθετο. Τοιαύτημένή διάταξις*τάδ’έξής λέγωμεννυνί.4. Άπό γάρτώνΑίθιοπικώντερμόνωνβειέπ’ εύθείαςό Νείλοςπρόςάρκτους έως τοΰκαλουμένουχωρίουΔέλτα·εΐτ’έπί κορυφήνσχιζόμενος,ώς φησινό Πλάτων,ώς άν τριγώνουκορυφήνάποτελεΐ τόντόποντούτονπλευράςδέτοήτριγώνουτάσχιζόμεναέφ’ έκάτερα βεΐθρακαθήκονταμέχριτήςθαλάττης,τόμένέν δεξιάτήζκατάΠηλούσιον,τόδ’έν άριστερά τήςκατάΚάνωβονκαίτόπλησίονΗράκλειονπροσαγορευόμενονβάσινδέτήνπαραλίαντήνμεταξύτοΰΠηλουσίουκαίτούΗρακλείου.Γέγονεδήνήσοςεκτετήςθαλάττηςκαίτώνβευμάτωνάμφοΐν τούποταμού,καίκαλείταιΔέλταδιάτήνομοιότητατούσχήματος·τόδ’έπί τήκορυφήχωρίονόμωνύμως κέκληται259
διάτόάρχήν εΐναιτοΰλεχθέντοςσχήματος,καίή κώμηδέή επαύχωκαλείταιΔέλτα.ΔύομένοΰνταύτατοΰΝείλουστόματα,ών τόμένΠηλουσιακόνκαλείται,τόδέΚανωβικόνκαίΉρακλειωτικόν μεταξύδέτούτωνάλλαι πέντεείσινέκβολαί αϊγεαξιόλογοι,λεπτότεραιδέπλείουςάπό γάρτώνπρώτωνμερώνάπορρώγες πολλαίκαθ’όλην μερισθεΐσαιτήννήσονπολλάκαίβεΐθρακαίνήσουςέποίησαν, ώσθ δληνγενέσθαιπλωτήνδιωρύγωνέπί διώρυξιτμηθεισών,αΐκατάβςιστώνηνπλέονταιτοσαύτηνώστε καίόστράκινα ένίοις εΐναιπορθμεία*τήνμένοΰνπερίμετρονόσον τρισχιλίωνσταδίωνέστιν ή σύμπασανήσος·καλοΰσιδ’αύτήνκαίτήνκάτωχώρανσύνταΐςάπαντικρύ ποταμίαιςτοΰΔέλτα*έν δέταΐςάναβάσεσι τοΰΝείλουκαλύπτεταιπάσακαίπελαγίζειπλήντώνοικήσεων*αΰταιδ*έπί λόφωναύτοφυώνή χωμάτωνϊδρυνται, πόλειςτεάξιόλογοι καίκώμαι,νησίζουσαικατάτήνπόρρωθενδψιν.Πλείουςδέτετταράκονταήμέρας τοΰθέρουςδιαμεΐναντόύδωρ έπειθ’ ύπόβασιν λαμβάνεικατ’ολίγον,καθάπερκαίτήναΰξησινέσχεν έν έξήκοντα δέήμέραις τελέωςγυμνοΰταικαίάναψύχεται τόπεδίονδσωδέθάττονή άνάψυξις, τοσωδεθάττονό άροτος καίό σπόρος*θάττονδέ,παρ’οΐςτάμείζωθάλπη.Τόναύτόντρόπονκαίτάέπάνω τοΰΔέλταποτίζεται,πλήνδτιέπ εύθείαςδσοντετρακισχιλίοιςσταδίοιςδι’ένός βείθρουτοΰποταμούφερομένου,πλήνεϊπούτιςέντρέχει νήσος,ών άξιολογωτάτη ή τόνΉρακλειωτικόν νομόνπεριέχουσα,ή εϊπούτιςέκτροπή διώρυγιέπί πλέονειςλίμνηνμεγάληνκαίχώραν,ήν ποτίζεινδύναται,καθάπερέπί τήςτόν’ΑρσινοΐτηννομόνποτιζούσηςκαίτήνΜοίριδοςλίμνηνκαίτώνειςτήνΜαρεώτινάναχεομένων. Συλλήβδηνδ’εϊπεΐν,ή ποτάμιάμόνονέστιν Αίγυπτοςή έκατέρωθεν έσχάτη τοΰΝείλου,σπάνιονεϊπουτριακοσίωνσταδίωνέπέχουσα συνεχώςπλάτοςτόοίκήσιμονάρξαμένη άπό τώνδρωντήςΑιθιοπίαςμέχριτήςκορυφήςτοΰΔέλτα.Έοικεν οΰνκειρίαψυχομένηέπί μήκος,ύπεξαιρουμένων τώνέπί πλέονέκτροπων. Ποιείδέτόσχήματούτοτήςποταμίαςής λέγωκαίτήςχώραςτάδρητάέκατέρωθεν άπό τώνπερίΣυήνηντόπωνκαταγόμεναμέχριτοΰΑιγυπτίουπελάγους*έφ’ δσονγάρταύταπαρατείνεικαίδιέστηκενάπ’ άλλήλων, έπί τοσοΰτον(καίό ποταμόςσυνάγεταιτεκαίδιαχεΐταικαίδιασχηματίζειτήνχώρανδιαφόρωςτήνοίκήσιμονή δέύπέρ τώνορώνέπί συχνόνάοίκητός έστιν. 5. Οίμένοΰνάρχαΐοι στοχασμφτόπλέον,οίδ’ύστερον αύτόπται260
γενηθέντεςήσθοντο ύπό όμβρων θερινώνπληρούμενοντόνΝείλον,τήςΑιθιοπίαςτήςάνω κλυζομένης,καιμάλισταέν τοίςέσχάτοις όρεσι, παυσαμένωνδέτώνόμβρων παυομένηνκατ’όλίγον τήνπλημμυρίδατοΰτοδ’υπήρξεμάλισταδήλοντοΐςπλέουσιτόνΆράβιον κόλπονμέχριτήςκινναμωμοφόρουκαίτοΐςέκπεμπομένοις έπί τήντώνέλεφάντων Θήραν...Οίμένούνάρχαΐοι τόοϊκούμενοναυτόκαίποτιζόμενονύπό τοΰΝείλουμόνονΑίγυπτονέκάλουν άπό τώνπερίΣυήνηντόπωνάρξάμενοι μέχριτήςθαλάττης,οίδ’ύστερον μέχρινύνπροσέλαβονέκ μέντώνπρόςέω μερών[τά] μεταξύτοΰ’ΑραβίουκόλπουκαίτοΰΝείλουσχεδόντιπάντα(οί δ’Αίθίοπεςούπάνυχρώνταιτή’Ερυθρήθαλάττη),έκ δέτώνέσπερίων τάμέχριτώναύάσεωνκαίέν τήπαραλίςιτάάπό τοΰΚανωβικοΰστόματοςμέχριΚαταβαθμοΰκαίτήςΚυρηναίωνέπικρατείας. ΓεωγραφικώνΖ.IV,1. Ενταύθαδ’έστίνό ισθμόςό διείργωντήνσαπράνλεγομένηνλίμνηνάπό τήςθαλάττηςσταδίων[ών] τετταράκοντακαίποιώντήνΤαυρικήνκαίΣκυθικήνλεγομένηνχεββόνησον·οίδέτριακοσίωνέξήκοντα τόπλάτοςτοΰΐσθμοΰ φασιν...ГУДΑύτηδ’ήν πρότεροναύτόνομος,πορθουμένηδέύπό τώνβαρβάρωνήναγκάσθη προστάτηνέλέσθαι ΜιθριδάτηντόνΕύπάτορα,στρατηγιώνταέπί τούςύπέρ τοΰισθμούμέχριΒορυσθένουςβαρβάρους-ταΰταδ’ήν έπί 'Ρωμαίους παρασκευή.Εκείνοςμένούνκατάταύταςτάςέλπίδας άσμενος πέμψαςείςτήνΧεββόνησονστρατιάνάμα πρόςτετούςΣκύθαςέπολέμει ΣκίλουρόντεκαίτούςΣκιλούρουπαΐδαςτούςπερίΠάλακον,ούςΠοσειδώνιοςμένπεντήκοντάφησιν,Άπολλωνίδης δέόγδοήκοντα- άμα δέτούτουςτεέχειρώσατο βίςκκαίΒοσπόρουκατέστηκύριοςπαρ’έκόντος λαβώνΠαιρισάδουτούκατέχοντος.Έξ έκείνου δήτοΰχρόνουτοΐςτούΒοσπόρουδυνάσταιςή τώνΧεββονησιτώνπόλιςύπήκοος μέχρινύνέστι. Τόδ’ίσον ό ΚτενοΰςδιέχειτήςτετώνΧεββονησιτώνπόλεωςκαίτοΰσυμβόλωνλιμένος...Έν δέτήόρεινή τώνΤαύρωνκαίτόόρος έστίν ό Τραπεζοΰς,ομώνυμοντήπόλειτήπερίτήνΤιβαρανίανκαίτήνΚολχίδα-καίάλλο δ’έστίν όρος Κιμμέριονκατάτήναύτήνόρεινήν, δυναστευσάντωνποτέτώνΚιμμερίωνέν τώΒοσπόρω-καθ’δκαίΚιμμερικόςΒόσποροςκαλείται,τούπορθμούπάνδέπέχει τόστόμα261
τηςΜαιώτιδος...IV,4. Μετάδετήνορεινήντήνλεχθείσανή θεοδοσίακεΐταιπόλις,πεδίονεύγεωνέχουσα καίλιμέναναυσίκαίέκατόν επιτήδειονούτοςδέδροςήν πρότεροντήςτώνΒοσποριανώνκαίΤαύρωνγής·καίή έξης δ’έστιν εύγεωςχώραμέχριΠαντικαπαίου,τήςμητροπόλεωςτώνΒοσποριανώνιδρυμένηςέπί τώστόματιτήςΜαιώτιδος.Έστι δέτόμεταξύτήςθεοδοσίαςκαίτούΠαντικαπαίουσταδίωνπερίπεντακοσίωνκαίτριάκοντα,χώραπάσασιτοφόρος,κώμαςέχουσα καίπόλινεύλίμενοντόΝύμφαιονκαλούμενον.ΤόδέΠαντικάπαιονλόφοςέστί πάντηπεριοικούμενοςέν κύκλωσταδίωνείκοσι·πρόςέω δ’έχει λιμένακαίνεώριαδσοντριάκοντανεών,έχει δέκαίάκρόπολιν κτίσμαδ’έστί Μιλησίων.Έμοναρχεΐτο δέπολύνχρόνονύπό δυναστώντώνπερίΛεύκωνακαίΣάτυρονκαίΠαιρισάδηναύτητεκαίαίπλησιόχωροικατοικίαιπάσαιαίπερίτόστόματήςΜαιώτιδοςέκατέρωθεν μέχριΠαιρισάδουτοΰΜιθριδάτηπαραδόντοςτήνάρχήν. Εκαλούντοδέτύραννοι,καίπεροίπλείουςέπιεικείς γεγονότες,άρξάμενοι άπό ΠαιρισάδουκαίΛεύκωνος.Παιρισάδηςδέκαίθεόςνενόμισταντούτωδέόμώνυμος καίό ύστατος, δςούχοΐόςτεών άντέχειν πρόςτούςβαρβάρουςφόρονπραττομένουςμείζωτοΰπρότερον,ΜιθριδάτητφΕύπάτοριπαρέδωκετήνάρχήν έξ έκείνου δ’ή βασιλείαγεγένηται'Ρωμαίοις ύπήκοος. Τόμένούνπλέοναύτήςμέροςέστιν έπί τήςΕύρώπης,μέροςδέτικαίέπί τής’Ασίας.IV,5. ΤόδέστόματήςΜαιώτιδοςκαλείταιμένΚιμμερικόςΒόσπορος,άρχεται δέάπό μείζονοςπλάτουςέβδομήκοντ^ι πουσταδίων·καθ’δδιαίρουσινέκ τώνπερίΠαντικάπαιοντόπωνειςτήνέγγυτάτω πόλιντής’ΑσίαςτήνΦαναγόρειαν·τελευτήδ’εΐςπολύστενώτερονπορθμόν.Διαιρείδ’ό στενωπόςούτοςτήν’Ασίανάπό τήςΕυρώπηςκαίό Τάναϊςποταμός,καταντικρύβέωνάπό τώνάρκτων ειςτετήνλίμνηνκαίτόστόμααύτής.Страбон (οκ. 63 - 19 гг. до η.э.) - автор «Географии» в семнадцати книгах, где содержится историко-географическое описание Европы, Азии и Африки. Источниками служили как наблюдения во время путешествий, так и труды Эратосфена, Посидония и др. В ХУП книге (I, 3—б) речь идет о Египте, его кастовом строе, о роли Нила. В VII книге (IV, 1—б) находятся ценные сведения о Северном Причерноморье античной эпохи. XVII,1,3. έλάττους τώντριάκοντα(καί έξ) 36 - по конъектуре 262
Мейнеке. άρουραν арура - мера земельной площади, егип. ок. 0,2 га, грея. ок. 0, 024 га (ср. Геродот, 11,168). γεωμετρίαдоел, «измерение земли», διάτάςέμπορίαςСтрабон (XVI,1,24) говорит о развитии тех же наук у сидонян и об их пользе купцу и мореплавателю, λογιστικήподразум, τέχνη,έπ’ εκείνουάρξαντος подраэум. Πετρωνίου.4. ώς φησιΠλάτωνсм. «Тимей», 21Ε. τήνκάτωχώρανречь идет о Нижнем Египте (ср. 1,2,23). διώρυγιοканалах, ведущих в озеро Меотиду, пишет Геродот (11,149). ποτιζούσηςподразум, διώρυγος.τήςποταμίαςής λέγωаттракция относительного местоимения (см. §104). άοίκητοςο малонаселенных областях Страбон пишет также в 1,2,25. 5. τήςκιν(ν)αμωφόρουподразум, χώραςСтраны корицы, τόκιν(ν)άμωμονкорица, φορέω(φέρω) приносить, τήντώνέλεφάντων Θήρανоб охоте на слонов говорится и в XVI,4,7. VII,4,1. ό ισθμόςсоврем. Перекоп. Σαπράνтеперь «Гнилое море», или Сиваш. 3. αΰτηт. е. древний Херсонес. ύπέρ τούισθμούт. е. за Перекопом, τοΰπορθμοΰπανКерченский пролив. 4. Παιρισάδης.,.θεόςνενόμισταιименно Парисад I (347 - 309 до н.э.), ό ύστατος т.е. Парисад V. ΠλουτάρχουΚράσσοςVIII,1. Ή δέτώνμονομάχωνέπανάστασις καίλεηλασίατήςΙταλίας,ήν οίπολλοίΣπαρτάκειονπόλεμονόνομάζουσιν, άρχήν έλαβεν έκ τοιαύτηςαιτίας.2. ΛέντλουτινόςΒατιάτουμονομάχουςέν Καπύητρέφοντος,ών οίπολλοίΓαλάταικαίΘράκεςήσαν, έξ αιτιώνούπονηρών,άλλ’ άδικίςι τοΰπριαμένουσυνειρχθέντεςύπ’ άνάγκης έπί τώμονομαχεΐν,έβουλεύσαντο μένδιακόσιοιφεύγεινγενομένηςδέμηνύσεωςοίπροαισθόμενοικαίφθάσαντεςόγδοήκοντα δυεΐνδέοντεςέκ τίνοςόπτανείου κοπίδαςάράμενοι καίόβελίσκους έξεπήδησαν. 3. Έντυχόντες δέκατάτήνόδόν άμάξαις όπλα κομιζούσαιςμονομάχωνείςέτέραν πόλιν,άφήρπασαν καίώπλίσαντο, καίτόποντινάκαρτεράνκαταλαβόντες,ηγεμόναςεϊλοντοτρεις,ών πρώτοςήν Σπάρτακος,άνήρ θρςκξτοΰΜαιδικοΰγένους,οϋμόνονφρόνημαμέγακαίβώμηνέχων, 263
άλλά καίσυνέσεικαίπρςώτητιτήςτύχηςάμείνων καιτουγ»νουςέλληνικώτερος. 4. Τούτωδέλέγουσιν,δτεπρώτονεις'Ρώμην ωνιοςήχθη, δράκοντακοιμωμένωπεριπεπλεγμένονφανήναιπερίτό>o«mov, [ή] γυνήδ'ομόφυλοςοΰσατούΣπαρτάκου,μαντικήδέκαικάτοχοςτοιςπερίτόνΔιόνυσονόργιασμοϊς, έφραζε τόσημεΐονεΐναιμιγάλι^ςκαίφοβέραςπερίαύτόνειςατυχέςτέλοςέσομένης δυνάμεωςή καίτότεσυνήναύτωκαίσυνέφευγε.IX,L Καίπρώτονμέντούςέκ Καπύηςέλθόντας ώσάμενοι, καίπολλώνόπλων έπιλαβόμενοι πολεμιστήριων,άσμενοι ταυταμετελάμβανον,άποββίψαντες ώς άτιμα καίβάρβαρατάτώνμονομάχων.2. Έπειτα Κλωδίουστρατηγούμετάτρισχιλίωνπεμφθέντοςέκ Ρώμηςκαίπολιορκοΰντοςαύτούςέν δρειμίανέχοντι χαλεπήνκαίστενήνκάθοδον,ήν ό Κλώδιοςέφρούρει, τάδ’άλλα κρημνούςάποτόμους καίλισσάδας,άμπελον δέπολλήνάγρίαν έπιπολής πεφυκυΐαν,έτεμνον τώνκλημάτωντάχρήσιμα,καίσυμπλέκοντεςέξ αύτώνκλιμακίδαςεύτόνουςκαίβαθείας,ώστ* άνωθεν άνηρτημένας παράτόκρημνώδεςάπτεσθαι τώνέπιπέδων, κατέβαινονάσφαλώς δι*αύτώνπλήνένός. 3. Ούτοςδέτώνόπλων ένεκα μείνας,έπεί κατέβησανήφίει κάτωτάόπλα, καίβαλώνάπαντα τελευταίοςάπεσωζετο καίαύτός.Ταΰτ'ήγνόουν οίΡωμαίοι*διόκαίπεριελθόντεςαύτούςέξέπληξαν τώαίφνιδίω,καίφυγήςγενομένηςέλαβον τόστρατόπεδον.4. Καίπροσεγίνοντοπολλοίτώναυτόθιβοτήρωνκαίποιμένωναύτοΐς,πλήκταικαίποδώκειςάνδρες, ών τούςμένώπλιζον, τοΐςδέπροδρόμοιςκαίψιλοΐςέχρώντο... 7, Έν μένό Σπάρτακοςήδη μέγαςκαίφοβερός,έφρόνει δέτάείκότα,καίμήπροσδοκώνύπερβαλέσθαι τήν'Ρωμαίων δύναμιν,ήγεν έπί τάς"Αλπεις τόνστρατόν,οίόμενοςδεΐνύπερβαλόντας αύτάςέπί τάοικείαχωρεΐν,τούςμένειςΘράκην,τούςδ’ειςΓαλατίαν.8. Οίδέπλήθειτόντες ισχυροίκαίμέγαφρονούντες,ούχύπήκουον, άλλ1 έπόρθουν έπιπορευόμενοι τήνΙταλίαν...Χ,Ι.Ταύθ’ή βουλήπυθομένη,τούςμένύπάτους πρόςόργήν έκέλευσεν ήσυχίαν άγειν, Κράσσονδέτοΰπολέμουστρατηγόνεϊλετο,καίπολλοίδιάδόξαναύτωκαίφιλίανσυνεστράτευοντώνέπιφανών... 6. ‘ΟδέΣπάρτακοςύπεξεχώρει διάΛευκανίαςπρόςτήνθάλασσαν.Έν δέτώπορθμώληστρίσιΚιλίσσαιςπεριτυχών,ώρμησεν άψασθαι Σικελίαςκαίδισχιλίουςάνδρας έμβαλών ειςτήννήσοναύθιςέκζωπυρήσαι τόνδουλικόνέκεΐ πόλεμον,ούπωπολύνχρόνον264
άπεσβηκότα καίμικρώνπάλινύπεκκαυμάτων δεόμενον.7. Όμολογήσαντες δ’οίΚίλικεςαύτώκαίδώραλαβόντες,έξηπάτησαν καίάπέπλευσαν. Ούτωδήπάλινάπό θαλάσσηςάναζεύξας, έκάθισε τόνστρατόνείςτήν‘Ρηγίνωνχερσόνησον.Επελθώνδ'ό Κράσσοςκαίτοΰτόπουτήνφύσινίδών ύφηγουμένην τόδέον,ώρμησεν άποτειχίσαι τόνισθμόν,άμα καίτήνσχολήντώνστρατιωτώνϋφαιρών καίτήνεύπορίαντώνπολεμίων.8. Μέγαμένούνήν καίχαλεπόντόέργον, ήνυσε δέκαίκατειργάσατοπαράδόξανέν όλίγω χρόνω,τάφρονέμβαλών έκ θαλάσσηςείςθάλασσανδιάτοΰαύχένοςσταδίωντριακοσίων,εύροςδέκαίβάθοςϊσον πεντεκαίδεκαποδών·ύπέρ δέτήςτάφρουτείχοςέστησεν ύψει καίρώμηθαυμαστόν.9. *Ων ό Σπάρτακοςήμέλει καίκατεφρόνειτόπρώτον·ώς δέτήςλείαςύπολειπούσης προϊέναιβουλόμενοςσυνείδετόνάποτειχισμόν, καίλαμβάνεινούδένήν έκ τήςχεββονήσου,νύκτανιφετώδηκαίπνεύμαχειμέριονπαραφυλάξας,έχωσε τήςτάφρουμέροςούπολύγήκαίύλη καίκλάδοιςδένδρων,ώστε τήςστρατιάςπεραιώσαιτότρίτον.XI,1. Έφοβήθη μένούνό Κράσσος,μήλάβοιτιςορμήτόνΣπάρτακονέπί τήνΡώμηνέλαύνειν, έθάββησε δέπολλώνέκ διαφοράςάποστάντων αύτοΰκαίστρατοπεδευσαμένωνκαθ’αύτούςέπί Λευκανίδοςλίμνης,ήν φασιτρέπεσθαιδιάχρόνουγινομένηνγλυκεΐαν,εΐτ’αύθιςάλμυράν καίάποτον... 6. Σπαρτάκωδέ.,.άναχωροΰντιπρόςτάόρη τάΠετηλϊναΚόιντοςτώνπερίΚράσσονήγεμόνων καίΣκρώφαςό ταμίαςέξαπτόμενοι παρηκολούθουν.‘Επιστρέψαντοςδέγίνεταιφυγήμεγάλητών'Ρωμαίων, καίμόλιςτρωθέντατόνταμίανάρπάσαντες άπεσώθησαν. ΤοΰτοτόνΣπάρτακονάπώλεσε τόκατόρθωμα,φρονήματοςέπιγενομένου τοίςδραπέταις.7. Ούκέτιγάρήξίουν φυγομαχείνούδ’έπείθοντο τοίςάρχουσιν, άλλ’ ήδη καθ’όδόν όντας έν τοΐςδπλοιςπερισχόντεςήνάγκασαν αύθιςόπίσω διάτήςΛευκανίαςάγειν έπί τούς'Ρωμαίους, είςταύτότώΚράσσωσπεύδοντες.8. “Ηδηγάρό Πομπήιοςπροσιώνάπηγγέλλετο, καίδιαρχαιρεσιάζοντεςήσαν ούκόλίγοι τήννίκηνέκείνω τοΰπολέμουπροσήκειν·έλθόντα γάρεύθύςμαχεΐσθαικαίκαταλύσειντόνπόλεμον.Έπειγόμενος ούνδιαγωνίσασθαικαίπαραστρατοπεδεύσαςτοΐςπολεμίοις,ώρυττε τάφρον,πρόςήν έκπηδώντες οίδοΰλοιπροσεμάχοντοτοίςέργαζομένοις. Άεί δέπλειόνωνέκατέρωθεν έκβοηθούντων, όρών τήνάνάγκην ό Σπάρτακοςάπαν παρέταξετόστράτευμα.9. Καίπρώτονμέντοΰίππου 265
προσαχθέντοςαύτω,σπασάμενοςτόξίφοςκαίείπών,δτινικώνμένέξει πολλούςίππους καίκαλούςτούςτώνπολεμίων,ήττώμενος δ’ούδεΐται,κατέσφαξετόνίππον- έπειτα πρόςΚράσσοναύτόνώθούμενος διάπολλώνόπλων καίτραυμάτων,εκείνουμένούκέτυχεν, έκατοντάρχας δέδύοσυμπεσόνταςάνεΐλε. 10. Τέλοςδέφευγόντωντώνπερίαύτόν,αύτόςέστώς καίκυκλωθείςύπό πολλών,αμυνόμενοςκατεκόπη.Плутарх (οκ. 45 - 120 гг.) - греческий историк эпохи римского владычества. Сохранились так называемые «Мораль¬ ные сочинения» - многочисленные трактаты по философии, богословию, истории, этике, политике, естественным наукам. Наибольшую известность Плутарху принесли «Сравнительные жизнеописания» - сгруппированные попарно биографии греческих и римских деятелей. Биография Красса (сопостав¬ ленная с биографией Никия) - ценный источник по истории восстания Спартака (VIII, 1 - Х,10). VIII, 1. Σπαρτάκειονπόλεμονначало восстания Спартака - 74 г. до н.э. 2. άδικίςε dativus causae. 3. συνέσεικαίπρςιότητιdativus causae. 4. γυνήнесмотря на «варварское» происхождение, жена Спартака была посвящена в какие-то мистерии в честь Диониса. IX,2. ΚλωδίουГай Клавдий Габр был претором в 73 г. до н.э. έν δρειна Везувии. Х,6. δουλικόνπόλεμονимеется ввиду второе восстание рабов в Сицилии (104 - 99 гг. до н.э.). 7. 'Ρηγίνων χε^όνησονРегий - город на берегу Мессинского пролива на юго-западной оконечности Бруттия. σχολήνздесь «вредное безделье». 9. ήν от έστι (§ 125). XI,6. τάόρη τάΠετηλΐναПетелия - город на восточном берегу Бруттия. έπιστρέψαντος подразум. Σπαρτάκου.7. άγειν подразум, αύτούς.‘Ρωμαίους= 'Ρώμην. τφΚράσσωdativus .sociativus. 8. ώρυττε - imperfectum de conatu (§ 17). 9. ούδεΐταιподразум, ίππου. 10. τέλοςaccusativus adverbialis «наконец». ΚατεκόπηСпартак был убит в 71 г. до н. э. 266
Άππιανοΰ Άλεξάδρεως 'Ρωμαϊκών έμφυλίων Β.1. ΜετάδέτήνΣύλλαμοναρχίανκαίδσαέπ’ αύτήΣερτώριόςτεκαίΠερπένναςπερίΊβηρίαν έδρασαν, έτερα εμφύλιαΡωμαίοιςτοιάδεέγίγνετο- μέχριΓάιοςΚαΐσαρκαίΠομπήιοςΜάγνοςάλλήλοις έπολέμησαν καίΠομπήιονμένκαθεΐλενό Καΐσαρ,Καίσαραδ’έν τωβουλευτηρίωτινές,ώς βασιλιζόμενον,κατέκανον.Ταΰταδέδπωςέγένετο, καίδπωςάνηρέθησαν δτεΠομπήιοςκαίό Γάιος,ή δευτέρατώνέμφυλίων ήδε δηλοΐ.Ό μένΠομπήιος,άρτι τήνθάλασσανκαθήραςάπό τώνληστηρίωντότεμάλισταπανταχοΰπλεονασάντων,Μιθριδάτηνέπί τοΐςλησταΐςκαθηρήκει,Πόντουβασιλέακαίτήνάρχήν αύτοΰ,καίδσαάλλα έθνη προσέλαβενάμφί τήνέω, διετάσσετο.Ό δέΚαΐσαρήν έτι νέος,δεινόςείπειντεκαίπραξαι,τολμήσαίτεές πάντα,καίέλπίσαι περίάπάντων, ές δέδήφιλοτιμίανάφειδής ύπέρ δύναμιν·ώς άγορανομών έτι καίστρατηγώνεΐναικατάχρεωςκαίτώπλήθειδαιμονίωςύπεραρέσκειν, τώνδήμωναίείτούςδαψιλείςέπαινούντων. Ι.ΓάιοςδέΚατιλίνας,μεγέθειτεδόξηςκαίγένουςλαμπρότητιπεριώνυμος,έμπληκτος άνήρ, δόξαςποτέκαίυιόνάνελεΐν δι’ΑύρηλίαςΌρεστίλλης έρωτα, ούχύφισταμένης τήςΌρεστίλλης παΐδαέχοντι γήμασθαι,Σύλλαφίλοςτεκαίστασιώτηςκαίζηλωτήςμάλισταγεγονώς·έκ δέφιλοτιμίαςκαίδδεές πενίανύπενηνεγμένος, καίθεραπευόμενοςέτι πρόςδυνατώνάνδρών τεκαίγυναικών·ές ύπατείαν παρήγγελλεν,ώς τήδεπαροδεύσωνές τυραννίδα.Πάγχυδ’έλπίσας αίρεθήσεσθαιδιάτήνυποψίαντήνδεάπεκρούσθη, καίΚικέρωνμένήρχεν άντ’ αύτοΰ,άνήρ ήδιστος είπειντεκαίβητορεΰσαι,Κατιλίναςδ’αύτόνές ύβριν τώνέλομένων έπέσκωπτεν, ές μένάγνωσίαν γένουςκαινόνόνομάζων (καλοΰσι δ’οΰτωτούςάφ’ έαυτών, άλλ’ ούτώνπρογόνωνγνωρίμους),ές δέξενίαντήςπόλεως,ίγκουϊλΐνον, ω^ήματι καλοΰσιτούςένοικοΰντας έν άλλοτρίαις οϊκίαις.Αύτόςδέπολιτείανμένδλωςέτι άπεστρέφετο έκ τοΰδε,ώς ούδένές μοναρχίανταχύκαίμέγαφέρουσαν,όΛλ’ έριδος καίφθόνουμεστήν·χρήματαδ’άγε'ιρων πολλάπαράπολλώνγυναικών,αΐτούςάνδρας ήλπιζον έν τήέπαναστάσει διαφθερεΐν,συνώμνυτότισινάπό τήςβουλήςκαίτώνκαλουμένωνιππέωνσυνήγεδέκαίδημόταςκαίξένουςκαίθεράποντας.Καίπάντωνήγεμόνες ήσαν αύτώΚορνήλιοςΛέντλοςκαίΚέθηγος,οΐτότετήςπόλεωςέστρατήγουν. Άνά τετήνΙταλίανπεριέπεμπενές τώνΣυλλείωντούς267
τάκέρδητήςτότεβίαςάναλωκότας, καίόρεγομένους έργων όμοιων, ές μένΦαισούλαςτήςΤυββηνίαςΓάιονΜάλλιον,ές δέτήνΠικηνίτιδακαίτήνΆπουλίαν έτέρους, οΐστρατόναύτωσυνέλεγονάφανώς. 3. Καίτάδεπάνταέτι άγνοούμενα, Φουλβίαγύναιονούκαφανέςέμήνυε τώΚικέρωνι·ής έρών ΚόιντοςΚούριος,άνήρ δι’ονείδηπολλάτήςβουλήςάπεωσμένος, καίτήσδετήςΚατιλίνασυνθήκηςήξιωμένος, κούφωςμάλακαίφιλοτίμωςέξέφερεν, οΐαπρόςέρωμένην, ώς αύτίκαδυναστεύσων.“Ηδηδέκαίπερίτώνέν τήΙταλίαγιγνομένωνλόγοςέφοίτα. Καίό Κικέρωντήντεπόλινέκ διαστημάτωνφρουραΐςδιελάμβανε,καίτώνέπιφανών έξέπεμπε πολλούςές πάντατάύποπτα, τοΐςγιγνομένοιςέφεδρεύειν. Κατιλίναςδ',οϋδενόςμένπωθαββοΰντοςαύτοΰλαβέσθαι,διάτήνέτι τοΰακριβούςάγνωσίαν, δεδιώςδέόμως, καίτόχρόνιονηγούμενοςύποπτον, έν δέτώτάχειτηνέλπίδα τιθέμενος,τάτεχρήματαπρούπεμπενές Φαισούλας,καίτοΐςσυνωμόταιςέντειλάμενος κτεΐναιΚικέρωνα,καίτήνπόλινέκ διαστημάτωνπολλώννυκτόςέμπρήσαι μιας,έξήει πρόςΓάιονΜάλλιον,ώς αύτίκαστρατόνάλλον άθροίσων, καίές τόνέμπρησμόν τήςπόλεωςέπιδραμούμενος. "Ο μένδήβάβδουςτεκαίπελέκεας,ώς τιςανθύπατοςκούφωςμάλαάνέσχε πρόέαυτοΰ, καίές τόνΜάλλιονέχώρει στρατολογώνΛέντλωδέκαίτοΐςσυνωμόταιςέδοξεν, δτεΚατιλίνανέν Φαισούλαιςπυνθάνοιντογεγενήσθαι,ΛέντλονμέναύτόνκαίΚέθηγονέφεδρεΰσαι ταΐςΚικέρωνοςθύραιςπερίέω, μετάκεκρυμμένωνξιφιδίων,έσδεχθέντας τεδιάτήνάξίωσιν, καίλαλοΰνταςότιδή μηκΰναιτήνόμιλίαν έν περιπάτω,καίκτεΐναιπερισπάσανταςάπό τώνάλλων ΛεύκιονδέΒηστίαν,τόνδήμαρχον,έκκλησίαν εύθύςύπό κήρυξισυνάγειν,καίκατηγορεΐντοΰΚικέρωνος,ώς άεί δειλοΰκαίπολεμοποιοΰ,καίτήνπόλινέν ούδενίδεινώδιαταράττοντος,έπί δέτήΒηστίουδημηγορία,νυκτόςαύτίκατήςέπιούσης, έτέρους έν δώδεκατόποιςέμπιπράναι τήνπόλιν,καίδιαρπάζειν,καίκατακτείνειντούςάρίστους. 4. Ώδε μένΛέντλφκαίΚεθήγωκαίΣτατιλίφκαίΚασσίω,τοΐςάρχουσι τήςέπαναστάσεως, έδέδοκτο, καίτόνκαιρόν’έπετήρουν· ’Αλλοβρίγωνδέπρέσβεις,αίτιώμενοι.τούςηγουμένουςαύτών... ές τήνΛέντλουσυνωμοσίανέπήχθησαν, ώς άναστήσοντες έπί ‘ΡωμαίουςτήνΓαλατίαν,καίΛέντλοςμέναύτοΐςσυνέπεμπενές ΚατιλίνανΒουλτούρκιον,άνδρα Κροτωνιάτην,γράμματαχωρίςόνομάτων 268
γεγραμμέναφέροντα·οίδ’Αλλόβριγεςένδοιάσαντες έκοινώσαντο ΦαβίωΣάγγα,δςήν τώνΆλλοβρίγων προστάτης·ώσπερ άπάσαις πόλεσινέστι τιςέν Ρώμηπροστάτης.ΠαράδέτοΰΣάγγαμαθώνό Κικέρων,συνέλαβενάπιόντας τούςΆλλόβριγάς τεκαίΒουλτούρκιον,καίές τήνβουλήνευθύςέπήγαγεν. Οίδ’ώμολόγουν δσατοΐςάμφί τόνΛέντλονσυνήδεσαν·άχθέντας τεήλεγχον, ώς ό ΚορνήλιοςΛέντλοςεϊποιπολλάκιςείμάρθαιτρειςΚορνηλίουςγενέσθαι'Ρωμαίων μονάρχους,ών ήδη ΚίννανκαίΣύλλανγεγονέναι.5. Λεχθέντωνδέτούτων,ή μένβουλήΛέντλονπαρέλυσετήςάρχής· ό δέΚικέρων,έκαστον ές ιάςοικίαςτώνστρατηγώνδιαθείς,έπανήλθεν αύτίκακαίψήφονπερίαυτώνέδίδου. θόρυβοςδ’ήν άμφί τόβουλευτήριον,αγνοουμένουέτι τοΰάκριβοΰς, καίδέοςτώνσυνεγνωκότων.ΑύτοΰδέΛέντλουκαίΚεθήγουθεράποντέςτεκαίέξελεύθεροι, χειροτέχναςπολλούςπροσλαβόντες,κατ’οπίσθιαςοδούςπεριήεσανέπί τάςτώνστρατηγώνοικίας,ώς τούςδεσπόταςέξαρπασόμενοι. ”Ωνό Κικέρωνπυθόμενος,έξέδραμεν έκ τοΰβουλευτηρίου,καίδιαθείςές τάέπίκαιρα φύλακας,έπανήλθε, καίτήνγνώμηνέπετάχυνεν. Σιλανόςμένδήπρώτοςέλεγεν, δςές τόμέλλονήρητο ύπατεύειν ώδε γάρ'Ρωμαίοις ό μέλλωνύπατεύσειν, πρώτοςέσφέρει γνώμην,ώς αύτός,οΐμαι,πολλάτώνκυρουμένωνέργασόμενος, καίέκ τοΰδεεϋβουλότερόντεκαίεύλαβέστερονένθυμησόμενος περίέκάστου. Άξιοΰντι δέτώΣιλανώτούςάνδρας έσχάτη κολάσειμετιέναι,πολλοίσυνετίθεντο,έως, έπί Νέρωνατήςγνώμηςπεριιούσης,ό Νέρωνέδικαίου φυλάττειναυτούς,μέχριΚατιλίνανέξέλωσι πολεμώ,καίτάάκριβέστατα μάθωσι.6. ...Γάιός τεΚαΐσαρ,ούκαθαρεύωνμένύπονοίας μήσυνεγνωκέναιτοΐςάνδράσι, Κικέρωνοςδ’ούθαβροΰντοςκαίτόνδε,ύπεραρέσκοντα τώδήμω,ές τόνάγώνα προβαλέσθαι,προσετίθειδιαθέσθαιτούςάνδρας ΚικέρωνατήςΙταλίαςέν πόλεσιναΐςάν αύτόςδοκιμάση,μέχριΚατιλίνακαταπολεμηθέντος,ές δικαστήριονύπαχθώσι, καίμηδένάνήκεστον ές άνδρας έπιφανεΐς ή πρόλόγουκαίδίκηςέξειργασμένος. Δικαίουδέτήςγνώμηςφανείσηςκαίδεχθείσης,άκρατώς οίπολλοίμετετίθεντο·μέχριΚάτωνήδη σαφώςάνακαλύπτων τήνές τόνΚαίσαραύποψίαν, καίό Κικέρωνδεδιώςάμφί τήνυκτίπροσιούση,μήτόσυνεγνωκόςτοΐςάνδράσι πλήθοςαίωρούμενονέτι κατ'άγοράν, καίδεδιόςπερίτεσφώναύτώνκαίπερίέκείνων, 269
έργάσηταί τιάτοπον, έπεισαν, ώς αυτοφώρωνάνευ κρίσιωςκαταγνώναι.Καίευθύςέκ τώνοικιών,έτι τήςβουλήςσυνεστώσης.έκαστον αύτώνό Κικέρωνές τόδεσμωτήριονμεταγαγών,τούπλήθουςάγνοοΰντος, έπεΐδεν άποθνήσκοντας· καίτοΐςέν άγορά παροδεύοινέσήμηνεν, ότι τεθνάσιν.Οίδέδιελύοντο,πεφρικότεςτεκαίπερίσφωνάγαπώντες, ώς διαλαθόντες.Ούτωμένή πόλιςάνέπνευσεν άπό τουδέους,πολλοΰσφίσινέκείνης τήςήμέρας έπιστάντος. 7. Κατιλίνανδέές δισμυρίουςτεάγείραντα, καίτούτωντεταρτημόριονόπλίσαντα ήδη, καίές Γαλατίανέπί άλλην παρασκευήνάπιόντα, ’Αντώνιος,ό έτερος ύπατος, ύπ' Άλπείοις καταλαβών,ούδυσχερωςέκράτησεν άνδρός έμπλήκτως άλλόκοτον έργον έπί νοΰνλαβόντοςτεκαίές πείρανέτι έμπληκτότερον άπαρασκεύως προαγαγόντος.ΟύμήνδγεΚατιλίνας,ούδ’άλλος ούδείςτώνσυνόντωνέπιφανών φυγεΐνήξίωσεν, άλλ’ έσδραμόντες ές τούςπολεμίουςάπώλοντο. Ώδε μένή Κατιλίναέπανάστασις, παρ’όλίγονές έσχατον έλθοΰσα κινδύνουτήπόλει,διελύετο.καίό Κικέρων,άπασιν έπί λόγουδυνάμειμόνηγνώριμοςών, τότεκαίέπί έργω διάστόματοςήν, καίσωτήρέδόκει περιφανώςάπολλυμένη τήπατρίδιγενέσθαι,χάριτέςτεήσαν αύτωπαράτήνεκκλησίανκαίεύφημίαιποικίλοι.Κάτωνοςδ’αύτόνκαίπατέρατήςπατρίδοςπροσαγορεύσαντος,έπεβόησεν ό δήμος.Καίδοκεΐτισίνήδε ή ευφημίαάπό Κικέρωνοςάρξαμένη περιελθεΐνές τώννύναΰτοκρατόρωντούςφαινομένουςάξιους, ουδέγάρτοΐσδε,καίπερούσιβασιλεΰσιν,εύθύςάπ’ άρχής άμα ταΐςάλλαις έπωνυμίαις, άλλά σύνχρόνωμόλις,ήδε, ώς έντελής έπί μεγίστοιςδήμαρτυρία,ψηφίζεται.'Ρωμαϊκών έμφυλίων Δ'.19. Κικέρωνδέ,δςμετάΓάιονΚαίσαραϊσχυνεν δσηγένοιτοάν δημαγωγούμοναρχία,κατέγνωστομένάμα τώπαιδίκαίτώάδελφφ καίτώπαιδίτούάδελφού καίπάσινοίκείοιςτεκαίστασιώταιςκαίφ'ιλοις,φυγώνδέέπί σκάφουςούκέφερε τήνάηδίαν τοΰκλύδωνος,άλλ’ ειςίδιον χωρίον,δκαθ’ιστορίαντούδετοΰπάθους'εΐδον,άμφί Καιήτηνπόλιντής‘Ιταλίας,καταχθείςήρέμει. Πλησιαζόντωνδέτώνέρευνωμένων (τούτον γάρδήφιλοτιμόταταπάντων’Αντώνιόςτεέζήτει καίΆντωνίω πάντες)ές τόδωμάτωναύτοΰκόρακεςέσπτάντες έκλαζον έπεγείροντες άπό τούύπνου, καίτόίμάτιον άπέσυρον άπό τοΰσώματος,270
έως οίθεράπ<·\। ·<ι ιιμηνάμενοιτόγιγνόμενονεΐναισύμβολονέκ τώνθεών,ές φομιί σΟίμενοιτόνΚικέρωνααύθιςέπί τήνθάλασσανήγον διάλόχμгк; βαθιίας λανθάνοντες.Πολλώνδέάνά μέρηδιαθεόντωντεκαίπυνθ<ίνομινωνείπουΚικέρωνόραθείη, οίμένάλλοι έπ* εύνοίςχκαίέλέω ηΑιιναυτόνέξαναχθέντα έλεγον ήδη, σκυτοτόμοςδέπελάτηςΚλωδίου.πικρότατουτώΚικέρωνιέχθροΰ γεγονότος,Λαίνατωλοχαγώσυνολίγοςοντιτήνατραπόνέδειξεν. Ό δέέπέδραμέ τεκαίθεράποντοςίδών π<>λυπλείουςτώνάμφ’αύτόν όρμώντας ές άμυναν, στρατηγικώςμάλαανεβόησεν*«έσελθέτωσαν ές τόχωρίονοίπερίουράνλοχαγοί.»Τότεγάροίμένθεράποντεςώς έλευσομένων πλεόνωνκατεπλάγησαν,20. ό δέΛαίναςκαίδίκηντινάδιάτοΰΚικέρωνόςποτέκατωρθωκώς,έκ τούφορείουτήνκεφαλήνέπισπάσας άπέτεμνεν, ές τριςέπιπλήσσων καίέκδιαπρίζων ύπό απειρίας.Άπέτεμε δέκαίτήνχεΐρα,ή τούςκατάΑντωνίουλόγουςοΐατυράννουσυγγράφων,ές μίμηματώνΔημοσθένους,Φιλιππικούςέπέγραφεν. "Εθεον δέοίμένέπί ίππων, οίδέέπί νεών,αύτίκατόεύαγγέλιονΆντωνίω διαφέροντες·καίό Λαίναςέν άγορφ προκαθημένωτήνκεφαλήνκαίτήνχεΐραμακρόθενένέσειεν έπιδεικνύς. Ό δέήσθη μάλιστακαίτόνλοχαγόνέστεφάνωσε καίπλέοσιτώνάθλων έδωρήσατο πέντεκαίείκοσιμυριάσιν'Αττικών δραχμών,ώς μέγιστονδήτόνδεπάντωνέχθρόν καίπολεμιώτατόνοίγενόμενονάνελόντα. Ή κεφαλήδέτοΰΚικέρωνόςκαίή χειρέν άγορφ τοΰβήματοςάπεκρέμαντο έπί πλεΐστον,ένθα πρότερονό Κικέρωνέδημηγόρει* καίπλείουςόψόμενοι συνέθεονή άκροώμενου λέγεταιδέκαίέπί τήςδιαίτηςό 'Αντώνιος τήνκεφαλήντοΰΚικέρωνόςθέσθαιπρότήςτραπέζης,μέχρικόρονέσχε τήςθέαςτοΰκακοΰ.Ώδε μένδήΚικέρων,έπί τελόγοιςαοίδιμοςές έτι νΰνάνήρ, καίότε ι*ρχετήνύπατον άρχήν, ές τάμέγιστατήπατρίδιγεγονώςχρήσιμος,άνήρητο καίάνηρημένος ένυβρίζετο ό δέπαΐςές τήνΕλλάδαπροαπέσταλτοές Βροΰτον.Κόιντοςδέ,ό τοΰΚικέρωνόςάδελφός, άμα τώπαιδίκαταληφθείς,έδεΐτο τώνσφαγέωνπρότοΰπαιδόςαύτόνάνελείν τάδέέναντία καίτοΰπαιδόςίκετεύοντος, οίσφαγείςέφασαν άμφοτέροις διαιτήσεινκαίδιαλαβόντεςέτερον έτεροι κατάσύνθημαφονεΐςάνεΐλον όμοΰ. Лппиан (οκ. 96 - 166 гг. н.э.) - автор «Римской истории» в 24 х книгах, из которых сохранились десять, разделенные по содержанию на части: Испанские, Сирийские, Митридатовы и 271
Гражданские войны. Сведения о заговоре Катилины во 2-й книге «Гражданских войн» (главы 1-7) служат ценным дополнением к данным об этом заговоре у Цицерона, Саллюстия, Плутарха, Диона Кассия. В 4-й книге (главы 19-20) изображается гибель Цицерона и его родных во время проскрипций при Антонии в 43 г. до н.э. 11 ,1. έδρασαν с 82 г. до н.э. Серторий был военным трибуном в Испании, вместе с помощником Марком Перпенной собрал войско и в союзе с иберийцами повел войну против Рима, καθεΐλενв битве при Фарсале в 48 г. до н.э. κατέκανονв мартов¬ ские Иды (15 марта) 44 г. до н.э. καΟήραςПомпей вел военные действия против пиратов и Митридата в 60-е гг. до н.э. От δεινόςзависят инфинитивы отношения (§ 55). άγορανομών, στρατηγώνэдилом Цезарь был в 65 г., а претором в 63 г. до н.э. 2. Όρεστίλλης о ней подробно говорится в «Заговоре Катилины» Саллюстия. от ήδιστος зависит инфинитив отношения. καινός(по латыни homo novus) «выскочка», ίγκουΐλΐνος латинское слово inquilinus «пришелец», άπεστρέφετο не соответствует истине: Кати л ина домогался консульства на 62 г. Κέθηγοςо преторстве Цетега Саллюстий и Цицерон не упоминают. 3. κτεΐναιСаллюстий в «Заговоре Катилины» пишет о двух готовившихся покушениях на Цицерона (главы 28 и 43). 4. ηγουμένουςимеются в виду магистраты, χωρίςόνομάτων т.е. без подписей, άπιόντας подразум, из Рима. 5. έργασόμενος: έργάζομαι здесь «осуществлять». 6. προλόγουκαίδίκηςдо суда и следствия. περίέκείνων логически относится к τοΐςάνδράσι. IV, 19. ΚλωδίουКлодий Пульхр в 62 г. до н. э. был обвинен Цицероном в святотатстве. 20. Λαίνας... δίκην... κατωρθωκώςПлутарх сообщает, что Цицерон защищал Попилия Лената от обвинения в отце¬ убийстве. ό παΐς,ό άδελφός άμα τφπαιδίсына оратора звали Марк Туллий Цицерон, младшего брата и племянника одинаково - Квинт Туллий Цицерон. 272
Καινήδιαθήκη(Λουκάς, κεφ.ιε) 1. ^Ησαν δέαύτωέγγίζοντες πάντεςοίτελώναικαίοίαμαρτωλοίάκούειν αύτοΰ.2. ΚαίδιεγόγγυζονοίΦαρισαίοικαίοίγραμματείςλέγοντες,δτιούτοςαμαρτωλούςπροσδέχεταικαίσυνεσθίειαύτοΐς.3. Είπεδέπρόςαύτούςτήνπαραβολήνταύτην,λέγων4. Τίςάνθρωπος έξ υμώνέχων έκατόν πρόβατα,καίάπολέσας έν έξ αύτών,ούκαταλείπειτάέννενηκονταεννέα έν τηέρήμω, καίπορεύεταιέπί τόαπολωλός,έως εύρηαύτό;5. καίεύρώνέπιτίθησιν έπί τούςώμους αύτοΰχαίρων,6. καίέλθών ειςτόνοίκον,συγκαλείτούςφίλουςκαίτούςγείτονας,λέγωναύτοΐς*συγχάρητέμοι,δτιεΰροντόπρόβατόνμουτόαπολωλός.7. Λέγωύμΐν, δτιούτωςχαράέσται έν τωούρανώέπί ένί άμαρτωλω μετανοοΰντι,ή έπί έννενηκονταεννέα δικαίοις,οίτινεςούχρείανέχουσιν μετάνοιας.8, "Η τίςγυνήδραχμάςέχουσα δέκα,έάν άπολέση δραχμήνμίαν,ούχίάπτει λύχνονκαίσαροΐτήνοικίανκαίζητείέπιμελώς, έως δτουεύρη;9. καίεύροΰσασυγκαλείτάςφίλαςκαίγείτοναςλέγουσα*συγχάρητέμοι,δτιεύροντήνδραχμήν,ήν άπώλεσα. 10. Ούτωςλέγωύμΐν, γίνεταιχαράένώπιον τώνάγγέλων τοΰθεοΰέπί ένί άμαρτωλω μετανοοΰντι.11. Είπεδέ*"Ανθρωπός τιςεΐχεδύουιούς·12. καίεΐπενό νεώτεροςαύτώντώπατρί·Πάτερ,δόςμοιτόέπιβάλλον μέροςτήςουσίας.Καίδιεΐλεναύτοΐςτόνβίον.13. καίμετ’ούπολλάςήμέρας συναγαγώνάπαντα ό νεώτεροςυιόςάπεδήμησεν ειςχώρανμακράνκαίέκεΐ διεσκόρπισετήνούσίαναύτοΰ,ζώνάσώτως. 14. Δαπανήσαντοςδέαύτοΰπάντα,έγένετο λιμόςισχυράκατάτήνχώρανέκείνην, καίαύτόςήρξατο ύστερείσθαι. 15. Καίπορευθείςέκολλήθη ένί τώνπολιτώντήςχώραςέκείνης· καίέπεμψεν αύτόνειςτούςάγρούς αύτοΰβόσκεινχοίρους.16. Καίέπιθυμεΐ γεμίσαιτήνκοιλίαναύτοΰάπό τώνκερατίων,ών ήσθιον οίχοίροι·καίούδείςέδίδου αύτώ.17. Ειςέαυτόν δέέλθών εΐπε·Πόσοιμίσθιοιτοΰπατρόςμουπερισεύουσινάρτων, έγώ δέλιμώάπόλλυμαι; 18. άναστάς πορεύσομαιπρόςτόνπατέραμουκαίέρώ αύτω*Πάτερ,ήμαρτον ειςτόνούρανόνκαίένώπιόν σου·19. καίούκέτιείμίάξιος κληθήναιυιόςσου*ποίησόνμεώς ένα τώνμισθίωνσου.20. Καίάναστάς ήλθε πρόςτόνπατέραέαυτοΰ. "Ετι δέαύτοΰμακράνάπέχοντος, εΐδεναύτόνό πατήραύτοΰ,καίέσπλαγχνίσθη, καίδραμώνέπέπεσεν έπί τόντράχηλοναύτοΰ,καίκατεφίλησεναύτόν.21. Εΐπεδέαύτωό υιός·273
Πάτερ,ήμαρτον είςτόνουρανόνκαίένώπιόν σου,καιηύκιt< <ψι άξιος κληθηναιυιόςσου.22. Είπεδέό πατήρπρόςτουςδούλους«·»> t. χ>Έξενέγκατε τήνστολήντήνπρώτην,καίένδύσατε αύτόν,κ<άό·>ο δακτύλιονείςτήνχεΐρααύτοΰ,καίυποδήματαείςτούςπόδας2.V к<ο ένέγκαντες τόνμόσχοντόνσιτευτόνθύσατε,καίφαγόνιι4εύφρανθώμεν24. ότι ούτοςό υιόςμουνεκρόςήν, καίάνέζησε καιάπολωλώς ήν, καίεύρέθη.Καίήρξαντο εύφραίνεσθαι.25. Ήν δέό υιόςαύτοΰό πρεσβύτεροςέν άγρώ· καίώς έρχόμενος ήγγισεν τήοίκίμ,ήκουσεν συμφωνίαςκαίχορών26. καίπροσκαλεσάμενοςένα τώνπαίδων,έπυνθάνετο τίανεϊηταύτα.27. Ό δέεΐπεναύτώ,δτιό άδελφός σουήκεν καίέθυσεν ό πατήρσουτόνμόσχοντόνσιτευτόν,δτιύγιαίνοντα αύτόνάπέλαβεν. 28. Ώργίσθη δέκαίούκήθελεν είσελθεΐν.Ό ούνπατήραύτοΰέξελθών παρεκάλειαύτόν.29. Ό δέάποκριθείς εΐπετώπατρί·’Ιδού,τοσαΰταέτη δουλεύωσοικαίούδέποτεέντολήν σουπαρήλθον,καίέμοί ούδέποτεέδωκας έριφον, ϊνα μετάτώνφίλωνμουεύφρανθώ.30. "Οτε δέό υιόςσουούτοςό καταφαγώνσουτόνβίονμετάπορνώνήλθεν, έθυσας αύτώτόνμόσχοντόνσιτευτόν.31. Ό δέεΐπεναύτώ·Τέκνον,συπάντοτεμετ’έμοΰ εΐ,καίπάντατάέμά σάέστιν 32. Εύφρανθηναιδέκαίχαρήναιέδει, δτιό άδελφός σουούτοςνεκρόςήν, καίάνέζησεν· καίάπολωλώς καίεύρέθη.Новозаветная притча о блудном сыне (Лука,XV) послужила сюжетной основой как для древнерусских фресок, так и для западноевропейской живописи (Рембрандта, Сальватора Розы, Метсю и др.). О диалекте койне, на котором написана ново* заветная литература, см. Приложение на стр. 220 - 222. Датировка Нового завета, его историко-литературные истоки, социальные и философские идеи рассматриваются в книге А. Ч. Козаржевского «Источниковедческие проблемы ранне¬ христианской литературы». Издательство Московского универ¬ ситета, 1985. 1. αύτώт. е. τώΊησοΰ. 7. χαράέσται ή подразум, μάλλον.14. λιμόςв диалекте койне жен. рода. 15. έπεμψεν пропущено подлежащее. Ιό.κεράτιονceratonia siliqua. 20. ήλθεν значение не строго аористное: «пошел» (а не «пришел»). 274
ΠαυσανίουΠεριήγησιςτης'Ελλάδος. Α.ΧΧΠ,4.Ές δέτήνάκρόπολίν έστιν έσοδος μία·έτέραν δέούπαρέχεται,πάσααπότομοςοΰσακαίτείχοςέχουσα έχυρόν. Τάδέπροπύλαιαλίθουλευκούτήνόροφήν έχει καίκόσμωκαίμεγέθειτώνλίθωνμέχριγεκαίέμού προεΐχε.Τάςμένοΰνεικόναςτώνιππέωνούκέχω σαφώςεϊπεΐν,εϊτεοίπαΐδέςείσινοίΞενοφώντοςεϊτεάλλως [ές] εύπρέπειανπεποιημέναι·τώνδέπροπυλαίωνέν δεξιρΝίκηςέστιν Άπτέρου ναός.Εντεύθενή θάλασσάέστι σύνοπτος,καίταύτηβίψαςΑίγεύςέαυτόν, ώς λέγουσινέτελεύτησεν. 5. Άνήγετο μένγάρή ναύςμέλασινίστίοις ή τούςπαιδαςφέρουσαές Κρήτην,θησεϋςδέ- έπλει γάρτόλμηςτιέχων ές τόνΜίνωκαλούμενονταύρον- πρόςτόνπατέραπροεΐπεχρήσεσθαιτοΐςίστίοις λευκοΐς,ήν όπίσω κλέητοΰταύρουκρατήσας·τούτωνλήθηνέσχεν Αριάδνηνάφ^>ημένος· ένταύθα Αίγεύςώς εΐδενίστίοις μέλασιτήνναΰνκομιζομένην,οΐατόνπαΐδατεθνάναιδοκών,άφείς αύτόνδιαφθείρεται'καίοίπαράΆθηναίοις έστί καλούμενονήρώον Αίγέως.6. “Εστιδέέν αριστερήτώνπροπυλαίωνοίκημαέχον γραφάς·όπόσαις δέμήκαθέστηκενό χρόνοςαίτιοςάφανέσιν εΐναι,Διομήδηςήν [καί’Οδυσσεύς], ό μένέν ΛήμνωτόΦιλοκτήτουτόξον,ό δέτήνΆθηνάν άφαιρούμενος έξ Ιλίου.Ενταύθα[έν ταΐςγραφαΐς]Όρέστης έστιν ΑϊγισθονφονεύωνκαίΠυλάδηςτούςπαΐδαςτούςΝαυπλίουβοηθούςέλθόντας Αίγίσθω-τοΰδέ‘Αχιλλέωςτάφουπλησίονμέλλουσάέστι σφάζεσθαιΠολυξένη.Όμήρω δέεΰμένπαρεΐθητόδετόώμόν ούτωςέργον εΰδέμοιφαίνεταιποιήσαιΣκΰρονύπό ’Αχιλλέωςάλοΰσαν, ούδένόμοίως καίόσοι λέγουσινόμοΰ ταΐςπαρθένοιςΆχιλλέα έχειν έν Σκύρωδίαιταν,ά δήκαίΠολύγνωτοςέγραψεν. Έγραψε δέκαίπρόςτώποταμωταΐςόμοΰ Ναυσικάπλυνούσαιςέφιστάμενον Όδυσσέα κατάτάαύτάκαθάδήκαί“Ομηροςέποίησε. γραφαίδέείσικαίάλλαι καί’Αλκιβιάδης,ίππων δέοίνίκηςτήςέν Νεμέςιέστί σημείαέν τήγραφή.ΚαίΠερσεύςέστιν ές Σέριφονκομιζόμενος,ΠολυδέκτηφέρωντήνκεφαλήντήνΜεδούσης.XXIV,5. Ές δέτόνναόνδνΠαρθενώναόνομάζουσιν, ές τούτονέσιοΰσιν, όπόσα έν τοΐςκαΛουμένοιςάετοΐς κεΐται,πάνταές τήνΆθηνάς έχει γένεσιν,τάδέόπισθεν ή ΠοσειδώνοςπρόςΆθηνάν έστιν έρις ύπέρ τήςγής·αύτόδέέκ τεέλέφαντος τόάγαλμα καίχρυσούπεποίηται.Μέσωμένοΰνέπίκειταί οίτώκράνειΣφιγγόςείκών- ά δέ275
ές τηνΣφίγγαλέγεται,γράψωπροελθόντοςές τάΒοιώτιάμοιτοΰλόγου,καθ’έκάτερον δέτοΰκράνουςγρυπέςείσινέπειργασμένοι. Τούτουςτούςγρΰπαςέν τοΐςέπεσιν Άριστέας ό ΠροκοννήσιοςμάχεσθαιπερίτοΰχρυσοΰφησινΆριμασποΐς [τοΐς] ύπέρ Ίσσηδόνων τόνδέχρυσόν,δνφυλάσσουσινοίγρυπές,άνιέναι τήνγήνείναιδέΆριμασπούς μένάνδρας μονοφθάλμουςπάνταςέκ γενετής,γρΰπαςδέθηρίαλέουσινεικασμένα,πτεράδέέχειν καίστόμαάετοΰ. 7. Καίγρυπώνμένπέριτοσαΰταείρήσθωτόδέάγαλμα τήςΆθηνάς ορθόνέστιν έν χιτώνιποδήρεικαίοίκατάτόστέρνονή κεφαλήΜεδούσηςέλέφαντός έστιν έμπεποιημένη- καίΝίκηντεόσον τεσσάρωνπηχών,έν δέτήχειρίδόρυέχει, καίοίπρόςτοΐςποσίνάσπίς τεκεΐταικαίπλησίοντοΰδόρατοςδράκωνέστίν· εϊηδ’άνΈριχθόνιος ούτοςό δράκων.Έστι δέτώβάθρωτοΰάγάλματος έπειργασμένη Πανδώραςγένεσις.ΠεποίηταιδέΉσιόδω τεκαίάλλοις ώς ή Πανδώραγένοιτοαΰτηγυνήπρώτηπρινδέή γενέσθαιΠανδώρανούκήν πωγυναικώνγένος,ένταΰθα εικόναίδών οΐδαΆδριανοΰ βασιλέωςμόνου,καίκατάτήνέσοδον Ίφικράτους άποδειξαμένου πολλάτεκαίθαυμαστάέργα. XXVI,5. Έστι δέκαίοίκημα’Ερέχθειονκαλούμενονπρόδέτήςέσόδου Διόςέστι βωμός'Υπάτου, ένθα έμψυχον θύουσινούδέν,πέμματαδέθέντεςούδένέτι οϊνωχρήσασθαινομίζουσιν.Έσελθοΰσι δέείσιβωμοί,Ποσειδώνος,έφ’ ούκαί’Ερεχθεΐθύουσινέκ τουμαντεύματος,καίήρωος Βούτου,τρίτοςδέ'Ηφαίστου· γραφαίδέέπί τώντοίχωντοΰγένουςείσίτοΰΒουταδώνκαί- διπλοΰνγάρέστι τόοίκημα- [καί] ύδωρ έστίν ένδον θαλάσσιονέν φρέατι.Τοΰτομένθαύμαούμέγακαίγάρόσοι μεσόγαιανοίκούσιν,άλλοις τεέστι καίΚαρσίνΆφροδισιεΰσιν άλλά τόδετόφρέαρές συγγραφήνπαρέχεταικυμάτωνήχον έπί νότωπνεύσαντι.Καίτριαίνηςέστίν έν τήπέτρψσχήμα·ταΰταδέλέγεταιΠοσειδώνιμαρτύριαές τήνάμφισβήτησιν τήςχώραςφανήναι.XXVIII,2. Χωρίςδέή δσακατέλεξαδύομέν’Αθηναίοιςείσίδεκάταιπολεμήσασιν,άγαλμα Άθηνάς χαλκοΰνάπό Μήδωντώνές Μαραθώναάποβάντων τέχνηΦειδίου- καίοίτήνέπί τήςάσπίδος [μάχην] ΛαπιθώνπρόςΚενταύρουςκαίδσα&λλα έστίν έπειργασμένα λέγουσιτορεΰσαιΜΰν,τωδέΜυΐταΰτάτεκαίτάλοιπάτώνέργων ΠαββάσιονκαταγράψαιτόνΕύήνορος·ταύτηςτήςΆθηνάς ή τοΰδόρατοςαιχμήκαίό λόφοςτοΰκράνουςάπό Σουνίουπροσπλέουσίνέστιν ήδη 276
σύνοπτα,- καίάρμα κεΐταιχαλκοΰνάπό ΒοιωτώνδεκάτηκαίΧαλκιδέωντώνέν Εύβοίςι.Δύοδέάλλα έστιν αναθήματα,Περικλήςό Ξανθίππουκαίτώνέργων τώνΦειδίουθέαςμάλισταάξιον ‘Αθήναςάγαλμα άπό τώνάναθέντων καλουμένηςΛημνίας.XXVin,4. Καταβάσιδέούκές τήνκάτωπόλινάλλ’ δσονύπό τάπροπύλαιαπηγήτεύδατός έστι καίπλησίον’Απόλλωνοςιερόνέν σπηλαίω...5. “Εστιδέ“Αρειοςπάγοςκαλούμενος,δτιπρώτος“Αρηςένταύθα έκρίθη, καίμοικαίταύταδεδήλωκενό λόγοςώς Άλιββόθιον άνέλοι καίέφ’ δτωκτείνειε·κριθηναιδέκαίύστερον Όρέστην λέγουσινέπί τώφόνωτηςμητρός·καίβωμόςέστιν Άθηνάς Άρείας, δνάνέθηκεν άποφυγών τήνδίκην.Τούςδέάργοϋς λίθους,έφ’ ών έστάσιν δσοιδίκαςύπέχουσι καίοίδιώκοντες,τόνμέν“ΥβρεωςτόνδέΆναιδείας αύτώνόνομάζουσι. Павсаний родом из Малой Азии, жил во II в. н.э. при Адриане и Антонинах, автор «Описания Эллады» в 10 книгах, ценного источника по географии, этнографии, археологии, исто¬ рии искусства, мифологии Греции. Охвачены материковые области, прославившиеся в классическую эпоху. Как сочинения других антикваров римского периода, повествование Павсания о местностях и их достопримечательностях отличается эклек¬ тичностью и пестротой. Особый интерес представляет описание афинского акрополя в I книге (главы XXII, XXIV, XXVI, XXVIII). См. Соколов Г. И. Акрополь в Афинах. М., 1968. XXII,4. τάπροπύλαιαПропилеи созданы зодчим Мнесиклом в 430-е гг. на месте Пропилей времен Писистрата. τάςεικόναςτώνιππέωνвероятно, не сыновья Ксенофонта, а сам Ксенофонт и сын Кимона Лакедемон, причастные к завоеванию Эвбеи. ΝίκηςΆπτέρου изящный ионийского стиля храм «Бескрылой Ники» на башне (пиргосе) на юго-западе акрополя. 5. ήρωον Αίγέωςместонахождение его неизвестно. 6. οίκημαεχονγραφάςкартинная галерея-пинакотека, пристроенная к Пропилеям с северной стороны. Сюжеты картин пинакотеки встречаются и в вазовой живописи. Σκΰρονо взятии Скироса Ахиллом см. Гомер. «Илиада», IX,668. Филострат в трак¬ тате «Картины» сообщает о картине «Ахилл на острове Скиросе». 277
Αλκιβιάδηςо портрете Алкивиада говорит Плутарх в «Лики виаде» (XVI) и Афиней в «Пирующих софистах» (XII,534). XXTV,5. Παρθενώναхрам построен Иктином в 438 г. до н.э. Статуя Афины-Девы, выполненная в хрисоэлефантинной технике, не сохранилась. В Афинском музее находится ее небольшая мраморная копия, известная под названием «Афина Варварикон». XXVI,5. Έρέχθειον восточная часть храма посвящена Афине, западная - Посейдону и Эрехтею. Эрехтейон знаменит своим портиком кариатид, διπλούνвряд ли можно истолковать это слово как «двухэтажный». XXVin,2. άγαλμα Άθηνάς χαλκούνимеется в виду фидиева статуя Афины Промахос («Воительницы»), άρμα четверка коней, управляемых Никой. Статуе посвящено четверостишие Симонида. XXVHI,5. “Αρειοςπάγοςна Ареопаге с проповедью к афинянам обратился апостол Павел. Άββιανοΰ Άναβάσεως ’ΑλεξάνδρουβιβλίονπέμπτονХУД ...Πώρος 4. εΐλετοοΰνέπ’αύτόν Αλέξανδρονέλάσας ξύντηστρατιφπάσηπρόςτόκαρτερώτατόντετώνΜακεδόνωνκαίαύτόντόνβασιλέαδιαγωνίσασθαι.ΧνΠ,Ι.Έν τούτωδέοϊτεΙνδοίτούςιππέαςπάντοθενξυναλίσαντεςπαρίππευονΆλεξάνδρω άντιπαρεξάγοντες τηέλάσει, καίοίπερίΚοινον,ώς παρηγγελτο,κατόπιναύτοΐςέπεφαίνοντο. Ταΰταξυνιδόντεςοί’Ινδοίάμφίστομον ήναγκάσθησαν ποιήσαιτήντάξιντήςίππου, τήνμένώς έπ’ ’Αλέξανδροντήνπολλήντεκαίκρατίστην·οίδέέπί Κοινόντεκαίτούςάμα τούτωέπέστρεφον. 2. Τοΰτότεούνεύθύςέτάραξε τάςτάξειςτεκαίτάςγνώμαςτών’Ινδώνκαί’Αλέξανδροςίδών τόνκαιρόνέν αύτήτήέπί θάτεραέπιστροφή τήςίππου έπιτίθεται τοΐςκαθ’αύτόν,ώστε ούδέτήνέμβολήν έδέξαντο τώνάμφ’ ’Αλέξανδρονίπρέων οίΙνδοί,άλλά κατηράχθησανώσπερ είςτεΐχός'τιφίλιοντούςέλέφαντας. 3. Καίέν τούτωοίέπιστάται τώνέλεφάντων άντεπήγον τήϊππω τάθηρία,καίή φάλαγξαύτήτώνΜακεδόνωνάντεπήει πρόςτούςέλέφαντας, ές τετούςέπιβάτας αύτώνάκοντίζοντες καίαύτάτάθηρίαπερισταδόνπάντοθενβάλλοντες.καίήν τόέργον ούδενίτώνπρόσθενάγώνων 278
έοικός· τάτεγάρθηρίαέπεκθέοντα ές τάςτάξειςτώνπεζών,δπηέπιστρέψειεν, έκεράϊζε, καίπερπυκνήνοΰσαντήντώνΜακεδόνωνφάλαγγα,καίοίιππείςοίτώνΙνδών,τοΐςπεζοΐςΐδόντες ξυνεστηκόςτόέργον, έπιστρέψαντες αύθιςκαίαύτοίέπήλαυνον τήϊππω. 4. Ώς δέπάλινέκράτησαν αύτώνοίάμφ’ ’Αλέξανδρον,τήτεβώμηκαίτήέμπειρίςι πολύπροέχοντες,ώς έπί τούςέλέφαντας αύθιςκατειλήθησαν.καίέν τούτωπάσαή ίππος Άλεξάνδρω ές μίανίλην ήδη ξυνηγμένη,ούκέκ παραγγέλματος,άλλά έν τφάγώνι αύτωές τήνδετήντάξινκαταστάσα,δπηπροσπέσοιτών’Ινδώνταΐςτάξεσι,ξύνπολλώφόνωάπελύοντο. 5. Καίές στενόνήδη κατειλημένωντώνθηρίωνούμείωπρόςαύτώνοίφίλιοιήπερ οίπολέμιοιέβλάπτοντο, έν ταΐςέπιστροφαΐς τεκαίτοΐςώθισμοΐς καταπατούμενοι.τώντεούνιππέων,οΐαδήέν στενώπερίτούςέλέφαντας εϊλουμένων,πολύςφόνοςέγίγνετο καίοίήγεμόνες τώνέλεφάντων οίπολλοίκατηκοντισμένοιήσαν, καίαύτοίοίέλέφαντες τάμέντιτρωσκόμενοι,τάδέύπό τετώνπόνωνκαίέρημία ηγεμόνωνούκέτιδιακεκριμένοιέν τήμάχηήσαν· 6. ’Αλλ’οΐαδήύπό τούκακούέκφρονες φιλίοιςτεόμού καίπολεμίοιςπροσφερόμενοιπάντατρόπονέξώθουν τεκαίκατεπάτουνκαίκατέκαινον.άλλ’ οίμένΜακεδόνες,άτε έν εύρυχωρίςιτεκαίκατάγνώμηντήνσφώνπροσφερόμενοιτοΐςθηρίοις,δπημένέπιφέροιντο εΐκον,άποστραφέντων δέεϊχοντοέσακοντίζοντες· οίδέΙνδοίέν αύτοΐςάναστρεφόμενοι τάπλείωήδη πρόςέκείνων έβλάπτοντο. 7. Ώς δέκαματηράτεήν τάθηρίακαίούκέτιαύτοΐςέρρωμέναι αίέκδρομαί έγίγνοντο, άλλά συριγμφμόνονδιαχρώμεναώσπερ αίπρύμνανκρουόμεναινήεςέπί πόδαύπεχώρουν, αύτόςμέν’Αλέξανδροςπεριβάλλειέν κύκλωτήνίππον τήπάσητάξει,τούςπεζούςδέξυνασπίσανταςώς ές πυκνοτάτηνξύγκλεισινέπάγειν τήνφάλαγγαέσήμηνε. καίούτωςοίμένιππείςτών’Ινδώνπλήνόλίγων κατεκόπησανέν τώέργφ· έκόπτοντο δέκαίοίπεζοίπανταχόθενήδη προσκειμένωνσφίσιτώνΜακεδόνων.καίέν τούτωϊνα διέσχενή ίππος ή Αλεξάνδρουές φυγήνπάντεςέπεστράφησαν. Флавий Арриан (ок. 95 - 175 гг.) - ученик философа Эпиктета, крупный императорский чиновник, автор сочинений исторических, географо-этнографических, философских, военных. В «Походе Александра», созданном под влиянием «Анабасиса» Ксенофонта, содержатся сведения о древней 279
Индии, в частности описание битвы Александра с индийским царем Пором в 326 г. до н.э. (V.16.17) V,15,4 Πώρος- могущественный царь западной Индии (между Гидаспом и Акеэином). 17,1. .οί περίΚοΐνονконница под командованием Кена. 2. τάςγνώμαςздесь «намерения», τοΐςκαθ'αύτόνна стоящих против него (Александра), т.е. на центр войска Пора. 4. ώς έκράτησαν... ώς κατειλήθησανкогда ... тогда. 5. έβλάπτοντο страдательный залог, ούκέτιδιακεκριμένοιбез управления, беспорядочно. 6. κατάγνώμην«по усмотрению», έν αύτοΐςт.е. между слонами. 7. έπί πόδαлицом к противнику, пятясь, ϊνα обозначает место. ΛόγοςκατηχητικόςΊωάννου τοΰΧρυσοστόμουΤή'Αγί<?ι καίΜεγάληΚυριακήτοΰΠάσχαΕϊτιςεύσεβήςκαίφιλόθεος,άπολαυέτω τήςκαλήςκαίφαιδράςπανηγύρεως.Εϊτιςδούλοςεύγνώμων,είσελθέτωχαίρωνείςτήνχαράντούΚυρίουαυτού.Εϊτιςέκαμε νηστεύων,άπολαβέτω νύντόδηνάριον.Εϊτιςάπό τήςπρώτηςώρας είργάσατο,δεχέσθωσήμεροντόδίκαιονώφλημα. Εϊτιςμετάτήντρίτηνήλθεν, εύχαρίστωςέορτασάτω. Εϊτιςμετάτήνέκτην έφθασε, μηδένάμφιβαλλέτω· καίγάρούδένζημιοΰται.Εϊτιςύστέρησεν είςτήνένάτην, προσελθέτω,μηδένένδοιάζων. Εϊτιςείςμόνηνέφθασε τηνένδεκάτην, μήφοβηθήτήνβραδυτήτα-φιλότιμοςγάρών ό Δεσπότης,δέχεταιτόνέσχατον, καθάπερκαίτόνπρώτοναναπαύειτόντήςένδεκάτης, ώς τόνέργασάμενον άπό τήςπρώτης·καίτόνύστερον έλεεΐ, καίτόνπρώτονθεραπεύει·κάκείνωδίδωσι,καίτούτωχαρίζεται·Καίτήνπράξιντιμά,καίτήνπρόθεσινεπαινεί.ΟύκοΰνείσέλθητεπάντεςείςτήνχαράντοΰΚυρίουήμών, καίπρώτοικαίδεύτεροιτόνμισθόνάπολάβετε. Πλούσιοικαίπένητεςμετ’άλλήλων χορεύσατε,έγκρατεΐς καίβ^θυμοιτήνήμέραν τιμήσατε,νηστεύσαντεςκαίμήνηστεύσαντεςεύφράνθητεσήμερον.Ή τράπεζαγέμει,τρυφήσατεπάντες.Ό μόσχοςπολύς,μηδείςέξέλθοι πεινών.Πάντεςάπολαύσατε τούπλούτουτήςχρηστότητας.280
Μηδείςθρηνήτωπινιανέφάνη γάρή κοινήβασιλεία.Μηδείςόδυρέσθω πταίσματασυγγνώμηγάρέκ τοΰτάφουάνέτειλε. Μηδείςφοβείσθωτόνθάνατονήλευθέρωσε γάρήμάς ό τοΰΣωτήροςθάνατος.Έσβεσεν αύτόνύπ' αύτούκατεχόμενος.Έσκύλευσε τόνςίδην, ό κατελθώνειςτόναδην.Έπίκρανεν αύτόν,γευσάμενοντήςσαρκόςαύτοΰ.ΚαίτούτοπρολαβώνΉσαΐας έβόησεν Ό άδης, φησίν,έπικράνθη, συναντήσαςσοικάτω.Έπικράνθη, καίγάρκαθηργήθη.Έπικράνθη, καίγάρένεπαίχθη. Έπικράνθη, καίγάρένεκρώθη. Έπικράνθη, καίγάρκαθηρέθη.Έπικράνθη, καίγάρέδεσμεύθη. “Ελαβεσώμα,καίθεώπεριέτυχεν.“Ελαβεγήν,καίσυνήστησενούρανώ.“Ελαβεδπερέβλεπε, καίπέπτωκενδθενούκέβλεπε. Ποΰσου,θάνατε,τόκέντρον;ποΰσου,$δη, τόνΐκος;Άνέστη Χριστός,καίσύκαταβέβλησαι.Άνέστη Χριστός,καίπεπτώκασιδαίμονες.ΑνέστηΧριστός,καίχαίρουσινάγγελοι. Άνέστη Χριστός,καίζωήπολιτεύεται.Άνέστη Χριστός,καίνεκρόςούδείςέπί μνήματος.Χριστόςγάρέγερθείς έκ νεκρών,άπαρχή τώνκεκοιμημένωνέγένετο. αύτωή δόξακαίτόκράτοςειςτούςαιώναςτώναιώνων.Αμήν.Иоанн Хризостом, т.е. Златоуст (ок. 344/354 - 407 гг.) - крупнейший ранневизантийский писатель, принадлежавший к восточным отцам церкви. Уроженец Антиохии, ученик ритора Ливания, с 398 г. патриарх Константинопольский; из-за вражды императорского двора и части духовенства низложен и сослан в Армению, а затем в Пицунду, на пути к которой умер в местечке Команы. Создатель литургии, многих молитв; автор толковательных бесед на библейские темы, злободневных обличительных проповедей-гомилий, обширной переписки периода ссылки. «Огласительное слово в святой и великий день Пасхи Господней* - образец приложения приемов античной риторики к новому христианскому содержанию. В древней Руси по образцу греческих антологий Иоанна Златоуста создавались нравоучительные сборники «Златоусты», «Златоструи», «Измарагды». Εϊτις...,καί...,έπικράνθη..., έλαβε..., ποΰ...,άνέστη Χριστός...многократное единоначатие - типичный прием античной риторики, χαίρων...χαράνигра однокоренными словами, τόδηνάριονв широком смысле награды, άπό τήςπρώτηςώρας, τήν281
τρίτην...,τήνέκτην..., τήνένάτην ώραν древнее деление дневной части суток (совр. от 6 до 18 часов) на 1-й, 3-й, 6-й и 9-й часы, τήνένδεκάτην имеется в виду исход 9-го часа. σώμα...θεώ,γήν.,.ούρανώ,έβλεπε...ούκ έβλεπε антитезы. πούσου,θάνατε,τόκέντρον...из пророка Осии. τόνΐκος(= ή νική)характерное для позднегреческого языка взаимопроникновение форм разных склонений, πολιτεύεταιв значении «вступает в права, гос¬ подствует» . αύτώή δόξα...обычное доксологическое заключение молитв, а часто и проповедей. ’Αμήν«подлинно», «истинно» еврейский возглас, перешедший к христианам из синагогальной практики. ΒίοςτούΓεωργίουτοΰάρχιεπισκόπου Άμάστριδος 43.Α. Τάδέέξης ώς λίανπαράδοξα.’Έφοδοςήν βαρβάρωντών‘Ρώς,έθνους, ώς πάντεςϊσασιν, ώμοτάτου καίάπηνοΰς καίμηδένέπιφερομένου φιλανθρωπίαςλείψανονθηριώδειςτοΐςτρόποις,άπάνθρωποι τοΐςέργοις, αύτήτήδψειτήνμιαφονίανέπιδεικνύμενοι, έπ’ ούδενόςτώνάλλων, ών πεφύκασινάνθρωποι, χαίροντεςώς έπί φονοκτονίςτ.Β.Τοΰτοδήφθοροποιόνκαίπράγμακαίάνομα άπό τήςΠροποντίδοςάρξάμενον τηςλίμνηςκαίτήνάλλην έπινεμηθέν παράλιον,έφθασε καίμέχριτηςτοΰαγίουπατρίδος,κόπτονάφειδώς γένοςάπαν καίηλικίανπάσαν,ούπρεσβύταςοΐκτεΐρον,ούνήπιαπαρορών,άλλά κατάπάντωνόμοΰ τήνμιαφόνονόπλίζον χεΐρατόνόλεθρον έσπευδε διαβήναιόση δύναμις.С. Ναοίκαταστρεφόμενοι,άγια βεβηλουμένα,βωμοίκατάτρόπονέκείνων, σπονδαίπαράνομοικαίθυσίαι,ή Ταυρικήξενοκτονίαέκείνη ή παλαιάπαρ’αύτοΐςνεάζουσα,παρθένωνσφαγαίάββένων τεκαίθηλείων·ό βοηθώνούδείς,ό άντιπαραταττόμενος ούκήν λειμώνεςκαίκρήναικαίδένδρασεβαζόμενα·ή άνωθεν παραχωρούσαπρόνοιαίσως διάτότήνκακίανπληθυνθήναι,οΐαπολλάπεπονθέναιτόν’ΙσραήλπαράτήςΓραφήςμεμαθήκαμεν.«Житие Георгия Амастридского» составлено, вероятно, диаконом Игнатием до 842 г. Георгий в конце VIII - начале IX века был архиепископом византийского города Амастриды (к западу от Синопа). Глава 43-я данного «Жития» повествует о раннем этале русско-византийских отношений, а именно о набеге русских на Византию. 282
43.A <iis λιπν<ος усилительная частица, τοΐςτρόποιςи τοΐςέργοις duliviiH liniiliilionis (§ 96). ών πεφύκασινάνθρωποι по природе присущее людям. В. κ(ΐιπρ<·γμακαιόνομα accusativus limitationis. τήςτοΰάγιου πατρΐδοςτ.ο.Αμαστρΐδος.γένοςάπαν имеется в виду мужской и женский пол. διαβήναιв переходном значении, δσηδύναμιςподразум, ήν С. ή Ταυρικήξενοκτονίαавтор «Жития» отождествляет рус¬ ских с так называемыми «тавроскифами». τόνΙσραήλИзраиль, τήςΓραφήςПисание, в данном случае Ветхий завет. Различные версии этимологии слова 'Ρώς рассматриваются в комментариях к сочинению Константина Багрянородного «Об управлении империей» (М., 1989, с. 293 - 307). ΓεωργίουτοΰΚεδρηνοΰΣύνοψιςιστοριών11,173. Τάδέέντός Εύξείνουκαίπάσαντήναύτοΰπαραλίανό τών'Ρώς έπόρθει καίκατέτρεχεστόλος(έθνος δέοί‘ΡώςΣκυθικόν,περίτόνάρκτώον Ταΰρονκατφκημένον,άνήμερόν τεκαίάγριον), καίαυτήδέτήβασιλίδιδεινόνέπέσειε κίνδυνονοΐμετ’οΰπολύτήςθείαςπειραθέντεςοργήςοϊκαδεύπενόστησαν, πρεσβείατεαύτώντήνβασιλίδακαταλαμβάνει,τοΰθείουμεταλαχεΐνβαπτίσματοςλιτανεύουσα,δκαίγέγονε.11,242. Καίτοΐς'Ρώς δέσυμβάσειςθέμενοςέν μετοχήγενέσθαιτοΰσωτηρίουβαπτίσματοςαίτιοςγέγονε,πεμφθέντοςαύτοΐςκαίάρχιερέως. 11316. δεκάτηδέκαίτετάρτηΐνδικτιώνι, Ίουνίω μηνί,έπέλευσις κατάτήςπόλεωςέγένετο ‘Ρωσικούστόλουπλοίωνχιλιάδωνδέκα.Έξήλθεν οΰνκατ’αύτώνό πατρίκιοςκαίπρωτοβεστιάριοςΘεοφάνηςμετάτοΰστόλου,κάντώΊερφ'προσωρμίσατο, έκείνων έν τώΦάρωκαίέν τώέπέκεινα αίγιαλώναυλοχούντων.Καιροσκοπήσαςοΰνάθρόον τούτοιςέπέθετο, καίτήντεσύνταξιναύτώνδιέλυσεκαίπολλάτώνπλοίωντώσκευαστώπυρίάπετέφρωσε, τάδέτελέωςέτρέψατο. Οίπεριλειφθέντεςδέτών'Ρώς περαιοΰνταιειςτήνανατολήνκαίκατάτάλεγάμεναΣγόραπροσίσχουσι.Βάρδαςδέπατρίκιος,ό τοΰΦωκά283
υιός,τούςαίγιαλούςπαρατρέχωνμεθ'ιππέωνκαίέκκρίτων άνδροιν, συντάγματιτούτωνίκανώ πρόςσυλλογήνέκπεμφθέντι τροφήςσυναντήσαςέτρέψατο καίκατέσφαξεν.Άλλά μηνκαίό δομέστικοςτώνσχολώνό Κουρκούας,οξύςέπιφανείς μετάτώνταγμάτων,καίάποσπάδας τούτουςεύρίσκωντήδεκάκεΐσεπλανωμένους,κακώςδιετίθει...317. Καίήδη αύτοΐςέπιλελοίπει τάέπιτήδεια, έβουλεύοντο μένειςτάϊδια ύπονοστήσαι, έδεδίεσαν δέτόνστόλονπαραγειτονούντακαίτόνάπόπλουν φυλάττοντα,καιρόνδ’όμως τηρήσαντεςκαίσύνθημαδόντεςκαίτάπρυμνήσιαλύσαντεςάπέπλεον. Ούκέλαθον δέτόνπατρίκιονκαίπρωτοβεστιάριονθεοφάνην,άλλά γνούςούτοςτήναύτώνάναχώρησιν ύπαντιάζει τούτοιςεύθύς,καίγίνεταιναυμαχίαδευτέρα,καίτρέπονταιπάλινοίΡώς.Καίτάμέντώνσκαφώνβυθώπαρεδόθη,τάδέσίδηροςκαίπύρέμερίσαντο, τάδέαύτανδραύπό ταΐςτών'Ρωμαίων χερσίνέγένοντο* ολίγαδέτήντοΰπολέμουδιαφυγόνταάνάγκην πρόςτάοικείαέχώρησαν. άνθ' ών ό βασιλεύςτόνπρωτοβεστιάριονάποδεξάμενος καίπαρακοιμώμενοναύτόνπροεβάλετο.329. Καίή τοΰποτέκατάΡωμαίωνέκπλεύσαντος άρχοντας τών'Ρώς γαμέτη,Έλγα τούνομα,τοΰάνδρός αυτήςάποθανόντος παρεγένετοέν Κωνσταντινουπόλει.καίβαπτισθεΐσακαίπροαίρεσινειλικρινούςένδειξαμένη πίστεως,άξίως τιμηθεΐσατήςπροαιρέσεωςέπ οϊκουάνέδραμε. 407. Ό Σφενδοσθλάβοςπαρήνειμάλλονέτι άπαξ πολεμήσαι'Ρωμαίοις, καίή καλώςάγωνισαμένους έπικρατεΐς τώνέναντίων γενέσθαι,ή ήττηθέντας αίσχίστηςζωήςκαίεπονείδιστουεύκλεάκαίμακάριονπροτιμήσασθαιθάνατον’άβίωτον γάρέσται αύτοΐςδρασμωτήνσωτηρίανπορισαμένοις,εϊπερμέλλοιενεύκαταφρόνητοιέσεσθαι τοΐςγειτονοΰσινέθνεσιν, & τόπρόσθεναύτούςέδεδίεσαν σφοδρώς.Георгий Кедрин (XI - XII вв.) - византийский историк, автор «Обозрения истории», т.е. всемирно-исторической хроники, доведенной до 1067 г. Часть, охватывающая 811 - 1067 гг., является по существу пересказом хроники другого византийского историка Иоанна Скилицы (рукопись Скилицы издал J. Thurn в 1973 г.). В трудах Скилицы-Кедрина говорится о набегах русских на черноморское побережье (11,173), креще¬ нии части русских при Василии I (11,242), походе Игоря на 284
Hit ин* в 947 г. (11,316 317). крещении Ольги (11,329), и.^..цих Святослава и его речи к войску, осажденному визан- I П1111ПМИ в Доростоле (11,407). II.173. άρκτώονΤαύρον Крым τήβασιλίδιτ.е. Κωνσταντινουπόλει.• •писанное событие произошло, по-видимому, в 860 г. 242. αίτιοςγέγονιподразум. Βασίλειος.316. ίνδικτιώνι индиктион (от латинского indictio налоговое обложение) - пятнадцатилетний цикл, по которому в Византии, начиная с императора Константина, велось летоисчисление (взамен счета по олимпиадам), ό πατρίκιοςпатрикий - знатный чиновник двора, πρωτοβεστιάριοςпротовестиарий - казначей, хранитель царского гардероба, первый министр двора. ΘεοφάνηςФеофан, τωΊερώ Иерон - место около Фаросского маяка, τώΦάρωФаросский маяк. ΣγόραСгора - местность в Византии. Βάρδαςό τούΦωκάυιόςВарда, сын Фоки, ό δομέστικοςτώνσχολώνдоместик, начальник гвардии, ό ΚουρκούαςКуркуй. 329. ‘Ρωμαίωνромеи, т.е. греки-византийцы, τοΰάρχοντος т.е. князя Игоря. “ΕλγαОльга. 407. ‘ОΣφενδοσθλάβοςСвятослав. В Лаврентьевском списке «Повести временных лет» приводится речь Святослава: «Уже нам некамо ся дети, волей и неволей стати противу. Да не посрамим земли русския, но ляжем костьми ту; мертвый бо срама не имут; аще ли побегнем, срам имам; не имам бежати, но станем крепко. Аз же пред вами пойду. Аще глава моя ляжет, то промыслите собой». 285
ГРЕЧЕСКО - РУССКИЙ СЛОВАРЬ Условные обозначения §- параграф поурочной части; 2,3 - количество окончаний прилагательного; Т. - таблицы глаголов в Грамматическом справочнике; Предл. - таблица предлогов там же; Прил. - Приложения; нескл. - несклоняемое (слово); энкл. - энклитика. abs. acc. act. - absolutus - accusativus - activum aor.- aoristus gen.-genetivus dat. - dativus fut.- futurum inf. - infinitivus med.- medium nom. - nominativus part. - participium pass. - passivum perf. - perfectum pl. - pluralis sing. - singularis —А —а' один, единица , а одна тысяча άβατος 2 непроходимый, непри¬ ступный άβρός 3 нежный ~Αβυδος ή Абидос, город в Троаде αγαθός3 хороший, добрый; τάάγαθά добро, имущество άγαλμα, τοςτόукрашение, роскошь, статуя άγαμαι восхищаться (§ 154) ’Αγαμέμνων,ονοςό Агамемнон, микенский царь άγαν слишком άγανακτέω негодовать άγανάκτησις, εωςή негодование άγανός 3 ласковый άγαπάω любить, предпочитать, радоваться άγάπη ή любовь άγαπητόν довольно, достаточно άγγελία ή объявление άγγελος ό вестник, посол αγγέλλωвозвещать, сообщать (Till,5) άγε ну, давай, скорее (Till,5) άγείρω собирать (Τ.ΧΙ,Ι) αγέληή стадо, толпа άγένειος 2 безбородый Άγήνωρ, οροςό Агенор, сидон- ский царь άγήνωρ, οροςмужественный, буйный Αγησίλαοςό Агесилай, спартан¬ ский царь ’Άγις,ιδοςό Агис, спартанский царь άγκυλομήτης 2 премудрый άγκυρα ή якорь άγνοέω не знать, не понимать άγνοσία ή незнание, неизвест¬ ность αγοράή площадь, рынок, форум, народное собрание αγοράζωпокупать 286
άγορανομέω быть агораномом, эдилом άγορανόμος ό рыночный смотритель άγοράομαι говорить перед народом αγορεύωговорить, выступать (Τ. VIII) αγορητήςо оратор άγρα ή охота, добыча άγραυλος 2 полевой, сельский, дикий άγραφος 2 неписаный άγρεύω охотиться άγριος 3 дикий; άγρια τάдичь άγρός ό поле άγυιά ή улица άγχω душить άγω вести, делать (§ 139, Т.1,2,1) άγών, ώνος о состязание, судеб¬ ный процесс, война άγωνίζομαι состязаться, бороть¬ ся, быть судимым άγώνισμα, τοςτόсостязание άδεής 2 бесстрашный άδεια ή безнаказанность άδελφή ή сестра άδελφός ό брат άδηλος 2 неясный, неопределен¬ ный άδιαίρετος 2 нераздельный, неделимый άδικέω поступать несправедливо, оскорблять, обижать αδικίαή несправедливость άδικος 2 несправедливый, неправый, беззаконный άδολος 2 бесхитростный, искренний ’Αδραστοςо Адраст, царь Аргоса и Сикиона Άδριανός о Адриан, император Άδρίας, ουо Адриатическое море άδυναμία и άδυνασία ή немощь, бессилие, слабость άδύνατος 2 бессильный, невозможный αδωпеть (Т.1,2,3) Άδωνις, ιδοςό Адонис, сын кипрского царя, любимец Афродиты άεί всегда άείδω = άδω άεικής 2 непристойный, позорный άετός ό орёл άζήμιος 2 безнаказанный, невредимый, безвредный άηδία ή неприятность αηδών,όνος ό соловей άήρ, έτερος ό воздух, туман αθάνατος2 бессмертный Άθηνά, άς ή Афина (§ 23) Άθήναζε в Афины Άθήναι, ών αίАфины Αθηναίοςό афинянин αθλητήςό атлет, борец άθλιος 3 несчастный άθλον τόнаграда άθλος ό борьба, труд, подвиг άθραυστος 2 нераздробляемый άθρέω смотреть, подмечать αθροίζωсобирать 287
άθρόος 3 собранный άθυμέω отчаиваться, падать духом αίαΐай, увы, ах Αιακόςό Эак, дед Ахилла Αίας,αντοςό Аякс, герой Троянской войны Αίγεύς,έως ό Эгей, мифический царь Афин, отец Тесея αίγιαλόςό морской берег Αίγινήτης,ουо эгинец αίγίπους,ποδοςкозлоногий Αϊγισθοςό Эгисф, любовник Кли¬ темнестры, убийца Агамемнона Αιγύπτιοςо египтянин Αίγυπτος,ουή Египет αίδέομαιстыдиться (Τ. 1,1,3) ’Άιδης,ουό Аид, бог подзем¬ ного царства = "Αΐς, ’Άϊδοςάΐδιος 2 постоянный, вечный αιδώς,οΰςή стыд, половой орган αίεί= άεί Αίήτης,ουό Зет, царь Колхиды αιθήρ,έρος ό эфир, воздух Αιθιοπίαή Эфиопия Αίθίοψ,οποςό эфиоп αίθριαή чистое небо, ясная погода αίμα,τοςτόкровь αίματόεις,εσσα,ενкровавый αίνέωхвалить (Τ.1,1,3) Αίνιάνεςοίэнианы, племя в Фессалии αίνιγμα,τοςτόзагадка αίνοςό похвала, похвальная речь αϊξ,γόςή, ό коза, козёл αιρετός3 постижимый, предпо¬ читаемый αίρέωбрать, выбирать, пред·к ·читать (Τ.VIII) αίρωподнимать, уничтожать (Т.111,5) αισθάνομαιвоспринимать, замечать, чувствовать (TV,3) αϊσθησις,εωςή восприятие, ощущение αισθητήριοντόорган чувства αισχρός3 позорный, безобраз¬ ный (§ 66) Αισχύλοςό Эсхил αισχύνηή стыд, позор αίσχύνομαιстыдиться (dat. или acc.) (Τ 111,5) αίτέωпросить, требовать αιτίαή причина αίτιάομαιобвинять αίτιος3 виновный Αϊτνηή Этна, гора в Сицилии αιφνίδιος2 внезапный, неожиданный αιχμάλωτοςά пленник αιχμήή острие αιών,ώνος ό век αιώνιος2 вечный άκαιρος 2 неуместный άκάματος 2 неутомимый άκεσμα, τοςτόлекарство άκινάκης, ουό акинак (меч) άκίνδυνος 2 безопасный άκμάζω процветать ακμαίος3 находящийся в рас¬ цвете сил ακμής,ήτος неутомленный, свежий άκοή ή слух 288
ακόλαστος2 безнаказанный, своевольный ακολουθίαή следование, связь ακοντίζωкидать дротики άκόντιον τόдротик άκοσμος 2 беспорядочный, непристойный άκούω слушать, слышать (от кого - gen., что - асе.) (§ 127, Т.1,1,5, TAI, 1) άκρα ή крепость, замок Άκράγας, αντοςό Агригент, город в Сицилии άκρατος 2 несмешанный, чистый ακριβής2 точный, добросовест¬ ный άκριτόμυθος 2 болтающий попусту άκριτος 2 неподсудный без суда άκροάομαι слушать άκρόασις, εωςή (по)слушание άκρον τόвершина άκρόπολις, εωςή акрополь άκρος 3 высокий άκτή ή берег (морской) άκτήμων 2 неимущий, бедный άκων, ακόυσα,άκον неохотный, невольный, неумышленный αλαζονείαή хвастовство αλαζονεύομαιхвастаться Άλάζωνες, ωνοίалазоны, народ в Скифии άλαλαγμός ό крик άλαλάζω звенеть αλγεινός3 горестный, тяжёлый άλγέω страдать άλγος, εοςτόскорбь, страдание άλγός 3 ужасный, скорбный αλείφωмазать άλεκτρυών, όνος ό петух ’Αλεξάνδρειαή Александрия, город в Египте 'Αλέξανδρος ό Александр άλέξημα, τοςτόзащита, помощь άλέξω отражать, защищать (T.V11,2) αλήθειαή истина, правда αληθεύωговорить правду αληθής2 истинный, правдивый αληθινός3 истинный άλής 2 собранный вместе άλίγκιος 2 подобный αλιεύς,έως ό рыбак Άλικαρνασσεύς, έως ό галикарнасец Αλιρήόθιοςό Галлиротий, сын Посейдона άλίσκομαι быть пойманным, взя¬ тым в плен (§ 142, ТУЦ, ТХ.2) αλκήή сила, помощь, бой Αλκιβιάδης,ουό Алкивиад άλκιμος 2, 3 отважный, храбрый άλλά но, а, однако άλλάττω (из)менять (Т.111,1) άλλήλων друг друга (§ 21) άλλοθεν из другого места άλλοθι в другом месте άλλοιόω изменять άλλοίωσις, εωςή изменение άλλος, η,о другой άλλοτε в другое время, иногда άλλοτι - άλλο τιнечто иное άλλότριος 3 чужой 289
αλλόφυλος2 чужеземный αλμυρός3 солёный άλογος 2 неразумный, бессловесный ’Άλπεις,εωναίАльпы άλς, ός ό соль, солёная вода, море άλσος, εοςτόроща άλυπος 2 беспечальный άλώπηξ, εκοςή лисица άλωσις, εωςή взятие, завоева¬ ние, пленение άμα вместе (dat ), в то же время ’Αμαξών,όνος ή амазонка άμαθής 2 неучёный, невежест¬ венный άμαθία ή незнание άμαξα ή повозка άμαξιτός 2 проезжий αμαρτάνωошибаться, грешить (T.V,3) αμάρτημα,τοςτόошибка, заблуждение, преступление αμαρτίαή = αμάρτημααμαρτωλόςό грешник άμάρτυρος 2 неподтверждаемый, недоказанный άμαχεΐ без боя άμβλύς, εΐα,ύ нечувствитель¬ ный, слабый, тупой άμείβω (из)менять Άμεινίας, ουό Аминий, гречес¬ кий военачальник άμείνων см. αγαθός(§ 70) άμελέω не заботиться, не обра¬ щать внимания, пренебрегать άμέτερος (дорич.) ~ ήμέτερος αμετροεπής2 празднословный άμετρος 2 не имеющий размера αμήχανος2 беспомощный, тяжёлый άμμες (дорич.) ήμεΐς άμνήμων 2 не помнящий άμουσος 2 немузыкальный άμπελος, ουή виноградная лоза άμυνα ή защита άμύνω отражать, воздавать, обо¬ ронять, med. сопротивляться άμυστί не закрывая рта, залпом άμφί с обеих сторон, кругом άμφί (dat.,gen.,асе.) около, возле, у, приблизительно άμφιβάλλω накидывать, ловить αμφίβολος2 двусмысленный άμφιεννυμι одевать (TJX, 1, ТХ,4) άμφικαλύπτω покрывать άμφιλαφής 2 обширный, густой άμφίλοφος 2 окружающий шею άμφίπολος 2 вращающийся άμφίπολος ό слуга άμφισβήτησις, εωςή разногласие άμφίστομον на два фронта ’Αμφίων,ονοςо Амфион, фиванский царь άμφότερος 2 и тот и другой, оба άμφω оба άν если бы, частица (§ НО) άν - έάν άνά вверх, наверху άνά (gen.,dat.,асе.) поверх, на (предл.) αναβαθμόςό ступень άναβαίνω восходить, поднимать¬ ся, выступать, вскакивать 290
άνάβασις, εωςή подъем, поход άναβλέπω смотреть вверх, взглядывать άναβοάω вскрикивать, взывать άναβρυχάομαι поднимать рёв αναγιγνώσκωузнавать, читать άναγκάζω принуждать, заставлять αναγκαίος3 необходимый, вынужденный, неизбежный άνάγκη ή необходимость, рок αναγορεύωпровозглашать, объявлять άναγράφω надписывать, записывать ανάγωподнимать, приводить άναδενδράς, άδος ή виноградная лоза, вьющаяся по дереву άναδίδωμι отдавать, производить άναδύω выплывать άναζάω оживать άναζεύγνυμι отправляться, возвращаться, поворачивать άνάθημα, τοςτόдар, приноше¬ ние богам, посвящение άναίδεια ή бесстыдство, наглость άναιμωτί без кровопролития άναίνομαι отказываться άναιρέω поднимать, устранять, убивать, нарушать άναίρω поднимать άναισιμόω расходовать άναισχυντία ή бесстыдство άνακαθαίρω очищать άνακαίω зажигать, сжигать άνάκειμαι лежать на виду, быть пожертвованны м άνακουφίζω приподнимать άνακράζω кричать, вскрикивать Ανακρέων,οντοςό Анакреонт άναλάττω изменять άναλίσκω тратить, издерживать, уничтожать (Τ.VI, 1) άναλκις, ιδοςбессильный άναλλοίωτος 2 неизменный άνάλογος 2 соответствующий άνάλωμα, τοςτόиздержка, расход άναμάρτητος 2 непогрешимый άναμένω оставаться, ждать άναμετρέω измерять άναμίγνυμι смешивать άναμιμνήσκω напоминать (TV1,2) άνάμνησις, εωςή воспоминание άναξ, ακτοςό властитель ’Αναξαγόρας,ουό Анаксагор, философ ανάπαυλαή отдых άνάπαυσις, εωςή перерыв, отдых, покой αναπαύωзаставлять прекращать, med. отдыхать άναπεμπω отсылать, отпускать άναπετάννυμι распростирать, открывать άναπέτομαι вскакивать, взлетать άναπηδάω вскакивать άνάριθμος 2 неисчислимый άναρπάζω вырывать άναρ^ήγνυμι разрывать, med. прорываться άναρτάω привешивать, свешивать άνασείω потрясать άνασκοπέω рассматривать 291
άνασπάω вытаскивать άνασταυρόω вешать, распинать αναστενάζωвздыхать αναστρέφωповорачивать, вывора¬ чивать, med. находиться άνατείνω протягивать, поднимать ανατέλλωвсходить άνατίθημι накладывать, посвящать ανατολήή восток, восход ανατρέχωвзбегать, отступать άναφαίνω являть, показывать αναφέρωвозводить, напускать, возлагать, вносить άναφεύγω убегать άναφύω взращивать, производить, med. вырастать Άνάχαρσις, εωςό Анахарсис, скиф άναχέω вливать άναχωρέω отступать, удаляться, med. нравиться άνάψυξις. εωςή высыхание άναψύχω высушивать άνδράποδον τόраб ανδρείαή мужество, храбрость ανδρείος3 мужественный, храбрый άνδριάς, άντος ό статуя ’Ανδρομάχηή Андромаха, жена Гектора Άνδροφάγοι οίандрофаги, «людоеды», скифское племя άνδρωνΐττς, ιδοςή мужская половина в доме άνειμένως непринуждённо άνειμι (ίέναι) восходить, выступать ανεκτός3 выносимый, терпимый άνεμόεις, εσσα,ενбыстрый как ветер άνεμος ό дуновение, ветер άνεπαχθής2 необременительный άνερωτάω расспрашивать άνέτλην (άνατλήναι) терпеть aveo(gen.) без άνέχω поднимать, med. подни¬ маться, выдерживать ανήλιος2 бессолнечный ανήμερος2 неприрученный, дикий άνήνυτος 2 нескончаемый, напрасный άνήρ, άνδρός ό муж, мужчина, человек (§ 29) άνθίστημι противопоставлять, med. противостоять, сопротивляться άνθος, εοςτόцветок άνθρώπινος 3 человеческий άνθρωπος ό человек άνθυπονοστέω возвращаться ανίαή мучение, тягость, печаль άνιάομαι огорчаться άνίημι пускать вверх, произво¬ дить, неперех. переставать ανίατος2 неизлечимый άνίητος = ανίατοςάνίστημι поднимать, воскрешать άνίσχω = άνέχω 'Αννίβας, αό Ганнибал άνόητος 2 бессмысленный, глупый άνοίγ νυμιоткрывать (Т.1ХД Τ.>ζ2)292
άνομία ή беззаконие, отсутствие законов, несправедливость ανόμοιος2 непохожий άνομος 2 беззаконный άνορθόω воздвигать, ставить ανόσιος3 безбожный, нечестивый άνορύττω выкапывать άνταίρω сопротивляться άντεπάγω гнать напротив άντέπειμι - άντεπέρχομαι идти на... αντέχωпротивостоять άντί (gen.) вместо, за, против (предл.) άντιβολέω встречаться, просить Αντιγόνηή Антигона, дочь фиванского царя Эдипа Αντίγονοςо Антигон, македон ский царь άντιδίδωμι давать взамен άντίθεσις, εωςή противопоставление αντιλέγωвозражать άντίληψις, εωςή восприятие Άντίλοχος ό Антилох, сын гомеровского героя Нестора άντίον против, наперекор άντίος 3 противоположный άντιπαρασκευάζω готовить со своей стороны άντιπαρατάττομαι строиться напротив, готовиться к бою άντιπαρεξάγω вести наперерез Αντίπατροςό Антипатр, полково¬ дец Филиппа Македонского αντίπεραςнапротив αντίπρωρος2 обращённый лицом, направленный напротив Αντισθένης,εοςό Антисфен, философ αντιστασιακής,ουό противник, повстанец άντιστρατεύω идти походом против άντιτάττω противопоставлять, строить напротив, med. противиться άντιφωνέω отвечать на звук, откликаться άντόμνυμι давать клятву со своей стороны άντοφείλω быть взаимно обязанным άντρον τόпещера άντωνέομαι перебивать цену Αντώνιοςό Антоний, римский политический деятель αντωνυμίαή местоимение άνυδρία ή безводность άνυδρος 2 безводный Άνυτος ό Анит, обвинитель Сократа άνυω совершать, достигать (T.l,2,3) άνω вверх, вглубь άνωθεν сверху ανωμαλίαή неровность, непосле¬ довательность άξια ή стоимость, достоинство άξιόλογος 2 достойный упоминания άξιος 3 достойный (gen.), цен¬ ный, дешёвый άξιόω считать достойным, оценивать, просить, желать αξίωμα,τοςτόдостоинство, цена, аксиома 293
αξίωσιςή значение άξων, ονοςό ось αοίδιμος2 воспеваемый, прославляемый άοίκητος 2 необитаемый άπαγγέλλω возвещать απαγγελίαή сообщение, рассказ άπαγορεύω отказываться, запрещать, уставать άπάγω отводить άπαθής 2 нс страдающий, не испытывающий воздействия άπαίδευτος 2 невоспитанный, необразованный άπαιτέω требовать απαλλαγήή освобождение, развод άπαλλάττω освобождать, удалять¬ ся, прекращать, уходить άπαλός 3 нежный, мягкий άπαμύνομαι обороняться άπάνευθε вдали, отдельно απάνθρωπος2 бесчеловечный, жестокий άπαντάω встречать(ся) άπαντικρύ напротив άπαξ один раз, однажды απαράσκευος2 неприготовлен¬ ный, неготовый άπαρνέομαι отрицать, отрекать¬ ся, отказываться απαρχήή начало, начаток άπας, σα,ανвесь (в целом) άπάτη ή обман, хитрость άπαυράω (part. aor. act. άπούρας) вырывать άπειθέω не верить, не слушать άπεικάζω уподоблять, воспроизводить άπειλέω угрожать (чем - асе.) απειλήή угроза άπειμι (εΐναι) отсутствовать άπειμι (ίέναι) уходить, идти, удаляться άπείργω отделять, запрещать απειρίαή неопытность άπειρος 2 неопытный, несведущий, беспредельный, бесконечный απελαύνωотгонять, уходить απεργάζομαιустраивать, вызывать άπεργω = άπείργω άπερύκω отгонять απέρχομαιуходить, удаляться άπεχθάνομαι делаться ненавистным (T.V,3) άπέχω удерживать, отстаивать, отделять, отстоять, med. удерживаться άπηλιώτης (άνεμος) о восточный ветер άπηνής 2 жестокий άπιστεύω не верить, не повино¬ ваться άπιστία ή неверие,неверность άπιστος 2 неверный, ненадёжный Άπίων, ωνοςό Апион, греческий грамматик άπληστία ή ненасытность άπλούς, ή, ούνпростой, безыскусственней άπό (gen.) от(предл.) άποβαίνω удаляться άποβάλλω отбрасывать, бросать, терять 294
αποβλέπωсмотреть, принимать во внимание άπογιγνώσκω оправдывать άπογράφω переписывать άποδακρύω оплакивать άποδεί к νυμιпоказывать, доказывать, назначать αποδέχομαιпринимать, отбирать άποδημέω удаляться αποδιδράσκωубегать (T.V1,2) άποδίδωμι отдавать, воздавать, med. продавать (Τ. VIII) άποδύνω скидывать αποθνήσκωумирать (Τ.VI, 1) άποινα. ωντάвыкуп άποκλαίω оплакивать άποκληρόω выбирать, назначать άποκλίνω отклонять(ся) άποκομίζω отвозить, относить άποκοπή ή отмена άποκρεμάννυμι вешать (на - gen.) άποκρίνομαι отвечать άπόκρισις, εωςή ответ, весть άποκρούω отбивать, отражать αποκρύπτωпокрывать, скрывать άποκτείνω убивать, умерщвлять άποκτίννυμι = άποκτείνω απολαμβάνωпринимать άπόλαυσις, εωςή отведывание άπολαύω отведывать, получать удовольствие (gen.) άπολέγω выбирать άπολείπω оставлять позади άπολις, ιδοςлишённый отечества Απολλόδωροςо Аполлодор, греческое имя άπόλλυμι губить, med. гибнуть (Τ.ΙΧ,3, Τ.ΧΙ,Ι)Απόλλων,ωνοςό Аполлон (§ 29) Άπολλωνίδης, ουό Аполлонид, писатель άπολογέω защищать άπολογία ή защита απολύωотвязывать, освобождать, med. рассыпаться άπομνημονεύω вспоминать, упоминать άπομόργνυμι вытирать άπονέμω уделять, предоставлять άπονος 2 нетрудный, лёгкий άπονόσφι отдельно άποξύνω заострять άποπάλλω отбрасывать άποπειράω пробовать, испытывать άποπέμπω отсылать, отправлять, удалять, отпускать άποπλέω отплывать άπόπλους ό отплытие άπορέω иметь недостаток (gen.), недоумевать άπορία ή затруднение, недоумение άπορβέω вытекать άπορίπτω отбрасывать άπορος 2 безвыходный, трудный άποήήηθήναι см. άπαγορεύω άπό^ήητος 2 запрещённый, недозволенный, тайный άπό|5ροια ή истечение άπο£|5ώξ, ώγος ή обрыв, рукав άποσβέννυμι гасить (Τ.ΙΧ,Ι) άποσείω стряхивать άπόσπασμα, ατοςτόоторванный кусок άποσπένδω совершать возлияние άποστέλλω отсылать, отправлять, med. отправляться 295
υιποστερέωлишать άποστρέφω отворачивать, поворачиваться αποσύρωстаскивать άποσφακελίζω болеть гангреной άποσώζω спасать, med. спасаться, благополучно прибывать άποτενχνζω отделять стеной, отрезать άποτενχνσμός о окружение стеной άποτελέω совершать, оканчивать άποτέμνω отрубать άποτεφρόω расплавлять, испепелять άποτίθημι откладывать, сбрасывать άποτίλλω выщипывать αποτίνωотплачивать άποτμος 2 несчастный απότομος2 обрывистый, отвесный άποτος 2 непригодный для питья атю τρέπωотворачивать, избегать άποτρύω изнурять, истощать Απουλναή Апулия άποφαίνω объявлять αποφεύγωубегать απόφθεγμα,ατοςτόизречение, меткое слово άπόχρη (безл.) достаточно άποχωρέω отступать άποψηφίζομαν оправдывать Άππτος о Аппий, римское имя άπράγμων 2 праздный άπτερος 2 бескрылый άπτόλεμος 2 невоинственный απτός3 осязаемый άπτω прикреплять, прилаживать, зажигать, med. (соприка¬ саться, достигать άπωθέω отражать άρα ли, не ли άρα итак, таким образом Αράβνος3 аравийский άράομαν молить(ся), призывать άραρίσκω прилаживать (T.V1) Άραψ, βοςό аравиец, араб Άρβηλα, ωντάАрбелы, город в Ассирии άργαλέος 3 трудный, тяжёлый Αργείονοίаргосцы ΑργννούσαναίАргинусы, острова Αργνππανοιοίаргиппеи, скифское племя Αργοναύτανονаргонавты, греки, плывшие на корабле «Арго» άργός 3 ленивый άργός 3 белый, блестящий άργύρνον τόсеребряная монета, деньги άργυρος ό серебро άργυροΰς, ά, ούνсеребряный(§ 25) άρδην высоко, совершенно, до основания άρδω орошать, поливать άρεοπαγίτης, ουо член ареопага άρέσκω нравиться (T.V1,1) αρετήή доблесть άρήν ό ή (ρΐ. άρνες) овца, ягнёнок Άρενος 2, 3 посвящённый Аресу, боевой ’Αρης,εωςό Арес, бог войны Αρήτηή Арета, царица феаков 296
Αριάδνηή Ариадна, дочь Миноса Άριαΐος ό Ариэй, полководец άριθμέω считать αριθμητικός3 числовой, счётный αριθμόςό число άριμα (=εν) единица (у скифов) Άριμασποί οίаримаспы (леген¬ дарное племя) Άριόβιστος ό Ариовист, герман¬ ский вождь άριστάω завтракать Άριστέας Προκοννήσιοςό Аристей из Проконнеса, полумифический поэт Αριστείδης,ουό Аристид, политический деятель Греции αριστερός3 левый, αριστερά(χειρ) ή левая рука άριστεύω быть лучшим, отличать¬ ся, превосходить Αρίστιπποςо Аристипп, философ Αρίστιπποςό Аристипп, полко¬ водец Кира άριστος превосх. степ, к άγαθός Αριστοτέλης,ουςό Аристотель Αριστοφάνης,ουςό Аристофан Άρίων, ονοςό Арион, легендар¬ ный певец Αρκάς,άδος ό житель Аркадии ’Αρκαδίαή Аркадия, область в Пелопоннесе άρκέω удерживать, отражать, быть достаточным (Т.1,1,3) άρκτος ό ή медведь, (-ица) άρκτοι αίБольшая и Малая Медведицы, север άρκτώος 3 северный άρμα, τοςτόколесница άρμάμαξα, ηςή повозка Αρμενίαή Армения άρμόζω - άρμόττω άρμονία ή согласие, гармония άρμοστής, ουό гармост, наместник άρμόττω налаживать, пригонять, благоустраивать (Т.111,4) άρνέομαι отрицать άροτήρ, ήρος ό пахарь άροτος ό пахота άροτρον τόплуг άρουρα ή пашня, «арура», мера земельной площади (ок. 0,2 га) άρουραίος 3 полевой, сельский άρόω пахать (Т.Х1,1) αρπαγήή похищение, грабёж άρπάζω схватывать, похищать, грабить (Т.111,3) άρπαξ, γοςό, ή хищный, алчный ό άρπαξ разбойник άρβην, ενόςό мужчина Άρσινοίτης ό житель егип. города Арсинои άρσις, εωςή повышение Άρταγέρσης, ουό Артагерс, начальник конницы ’Αρταξέρξης.ουό Артаксеркс Αρταπάτης,ουό Артапат, скиптроносец Άρτεμις, ιδοςή Артемида Αρτεμίσιαή Артемисия, гали¬ карнасская царица άρτι именно теперь, недавно άρτιος 3 подходящий, готовый άρτος ό хлеб άρύω (άρύσσω) черпать 297
αρχαίος3 первоначальный, древ¬ ний, τόάρχαΐον издревле άρχή ή начало, первоначало, власть, господство, область, сатрапия Άρχιμεδης, εοςо Архимед άρχω (gen.) править, управлять, med начинать (Т.1,2,1) αρχών,οντοςό правитель, архонт, князь άρωμα, τοςτόдушистая трава άσβεστος 2, 3 неугасаемый, непрерывный ασέβειαή безбожье, нечестье ασεβής2 безбожный, нечестивый άσθένεια ή бессилие, слабость άσθενέω чувствовать слабость, болеть ασθενής2 бессильный, слабый Ασίαή Азия άσκέω упражнять, приучать άσκησις, εωςή упражнение ’Ασκληπιόςό Асклепий, бог врачевания φσμα,τοςτόпение άσμενος 3 радостный, приятный, окрылённый άσπάζομαι приветствовать Άσπένδιος ό житель Аспенда, города в Памфилии άσπίς, ίδος ή щит Άσσύριος ό ассириец άστακτί потоком, обильно άστεϊος 3 городской, вежливый, чуткий άστήρ, έρος ό звезда (§ 29) αστικός3 городской άστρόλογος ό звездочет, астроном άστρον τόсозвездие, звезда άστυ, εωςτόгород Άστυάγης, ουό Астиаг, мидий¬ ский царь αστυνόμοςό астином, градо- блюститель άσυμμετρία ή неумеренность άσυνέτημι не понимать άσφαλής 2 непоколебимый, проч¬ ный, надёжный, верный, безопасный άσχημο νέωвести себя непристойно άσωτος 2 потерянный, погибший, развратный άτακτος 2 не построенный в боевой порядок άτάρ но, однако, же άταφος 2 лишённый погребения άτε так как, потому что άτερ (gen.) вдали, без άτερπής 2 неприятный άτεχνος 2 безыскусственный, простой άτέων, οντοςбезумный ατιμάζωбесчестить, оскорблять άτιμάω - άτιμάζω άτιμος 2 бесчестный, позорный ’Ατλας,αντοςό 1) Атлант, титан 2) гора Атлас в Северо-запад¬ ной Африке άτολμος 2 несмелый, робкий άτομος ή атом άτρακτος ή веретено άτραπός ό тропинка Άτρείδης, ουό сын Атрея, аргосского царя 298
Ατρείων,ωνοςό = Άτρείδης άτρεκής 2 точный άτρέμα(ς) неподвижно άττα см. δστις(§ 100) Αττικήή Аттика Αττικός3 аттический, Αττικοίжители Аттики ατυχής2 несчастный ατυχίαή несчастье αύопять, в свою очередь αύασις.εωςή оазис Αύγείοςό Авгии, элидский царь αύθαδίαή высокомерие αύθιςснова αύλέωиграть на флейте αυλήή двор, конюшня αύλητικήή игра на флейте Αύλίς,ίδος ή Авлида, гавань в Беотии αύξάνωувеличивать (T.V,3) αύξησις,εωςή увеличение, разлив αύραή дуновение, ветер ΑύρήλιαΌρεστίλλη ή Аврелия Орестилла, возлюбленная Катилины αύτανδρος2 вместе со всеми людьми αύτάρмежду тем αυτάρκης2 самостоятельный, независимый αύτεопять, снова αύτίκαсразу, тотчас αύτόθιна том же месте, там же, здесь αυτόματος2 самодвижущийся, «сам собою» αύτόμολοςό перебежчик αυτόνομος2 самостоятельный αύτόπτης,ουо свидетель αύτός,ή, ό сам, он (§ 21) αύτοφυής2 естественный, природный αύτόχθων2 туземный, коренной, местный αύχέωхвастаться αύχήν,ένος ή шея, ущелье, узкий проход, перешеек άφαιρέω отнимать άφάνεια ή неясность, незнатность άφανής 2 неясный, неверный άφάνησις, εωςή неясность άφαρπάζω отнимать άφαρ сразу άφειδής 2 щедрый άφθιτος 2 бессмертный, нетленный αφθονίαή обилие, богатство άφθονος 2 независтливый, щедрый, обильный άφίημι (от/у)пускать, бросать, источать, освобождать άφικνέομαι приходить, прибывать (TV^) άφίπταμαι улетать άφίστημι оставлять, удалять, med. отступать, откладываться άφνω тотчас, вдруг, неожиданно αφοράωвидеть издали άφόρητος 2 невыносимый αφορμήή средство άφραίνω безумствовать Άφροδισιεύς, έως ό житель Афродисии, города в Лаконии Αφροδίτηή Афродита 299
άφρων 2 глупый, безумный Άχαιίς, ίδος ή ахеянка Αχαιοίοίахейцы άχαρις, ι2 (ιτος) неприятный, неблагородный, неблагодарный άχθηδών. όνος ή тягость, досада, неудовольствие άχθομαι тяготиться, сердиться, быть недовольным, гнушаться (T.V11,2) Άχιλλεύς, έως ό Ахилл άχνυμαι печалиться, скорбеть αχρείος2 бесполезный άχρεΐον бессмысленно άχρηστος 2 бесполезный, негодный άψυχος 2 неодушевлённый άωρος 2 преждевременный, неприятный —В —β' два, двойка , βдве тысячи Βαβυλών,ώνος ή Вавилон Βαβυλώνιοςо вавилонянин βαδίζωидти, шагать βάθος,εοςτόглубина, высота βάθροντόпостамент βαθύγαιος2 толстопочвенный βαθύς,εία,ύ глубокий, высокий, густой, длинный βαίνωидти, ступать (§ 142, TV,2) βακτηρίαή палка Βακχυλίδης,ουό Вакхилид, греческий поэт βαλανεΐοντόбаня, корыто βάλλωбросать, кидать (§ 139, TV) βαπτίζωкрестить βάπτισμα,τοςτόкрещение βάρβαρος2 чужеземный, варварский Вбовалск ό чч/жеземеи вапвяп βαρύς,εία,ύ тяжёлый βαρύνωотягощать βασανίζωзакалять βασίλειαή царица βασιλείαή царская власть βασίλειατάцарский дворец βασιλεύς,έως ό царь, басилевс, император βασιλεύω(gen.) царствовать βασιλίζομαιвести себя по-царски βασιλικός3 царский, царственный, величественный βασιλίς,ίδος ή столица βάσις,εωςή движение, основание βαστάζωносить, таскать Βατιάτης,ουό Батиат, грек βάτραχοςό лягушка βέβαιος2,3 крепкий, прочный, надёжный, верный βεβαιόωукпеплять
βεβηλόωоскисрня ιь βέλος,εοςι<>с ιpc/ia βέλτιστοςt нрсвосх. ar άγαθός (§ /0) βελτίων2 сравнит, от άγαθός (§ 70) βήμα,τοςτόтрибуна, возвышение, ход, шаг βίαή сила, насилие βιάζομαιпринуждать βίαιος3 насильственный, жестокий Βίας,αντος,ό Биант, мудрец βιβάζωзаставлять войти, грузить βιβλίοντόкнижка βίβλοςή книга βιβρώσκωсъедать (Τ.VI,2) βίοςό жизнь, имущество βιόωжить (§ 142,Τ. Vlll) Βίτων,ωνοςό Битон, грек Βίων,ωνοςό Бион, имя раба βλάβηή вред βλάπτωвредить, разрушать (§§ 124, 133, Т.Н) βλαστάνωрасти βλάσφημος2 злословящий βλέπωсмотреть, видеть (Т.1,2,2) βλώσκωидти, приходить, уходить, fut μολούμαι,аог. έμολον, perf μέμβλωκαβοάωкричать, звать βοήή крик, призыв βοηθέωбежать на крик, спешить на помощь, помогать βοηθός2 помогающий Βοιωτίαή Беотия Βοιώτιος3 беотийский Βοριάδης,ουό сын Борея Βορεάς,άδος ή дочь Борея Βορέης(Βορέας), ουό Борей, северный (ветер) Βορυσθένης,εοςό Борисфен, река (совр. Днепр) Βορυσθενεΐτης,ουό борисфенит βόσκωпасти Βοσποριανοίοίбоспорцы Βόσποροςό Боспор βοτήρ,ήρος ό пастух βότρυς,υοςό виноградная кисть, виноград Βουδινοιοίбудины, скифское племя βούλευμα,τοςτόсовет, постановление, решение βουλευτήριοντόсовет, сенат βουλεύωсоветовать, med решать, постановлять, сговариваться (Т.1,1,1) βουλήή решение, совет, совет старейшин, сенат βούλομαιхотеть, желать (T.V11,2, Т.Х,3) βουλυτόςό время отпряжки пашущих волов, вечер βούς,οόςό,ή бык, корова (§ 57) βούστασις,εωςή стойло βουστροφηδόνподобно поворотам пашущего быка, направление строк попеременно справа и слева Βουτάδηςо принадлежащий роду Бута Βούτοςό Бут, мифический герой βραδύς,εΐα,ύ медленный βραδυτής,ήτος ή медлительность 301
Βρασίδης,ουό Брасид, полководец βραχύς,εία,ύ короткий βρέμωгреметь, шуметь βρέφος,εοςτόзародыш, ребёнок Βρόμιοςό Бромий (прозвище Вакха) βροντήή гром βροτός2 смертный, человеческий Βρούτοςό Брут, римлянин βρώμα,τοςτόпища βρώσιμος2 съедобный ΒυζάνττνοντόВизантий βυθόςό глубина βωμίς,ίδος ή ступень, алтарь βωμόςό возвышение, алтарь γ'три, тройка Ζγтри тысячи Γάιοςό Гай, римское имя γάλα,κτοςτόмолоко Γαλακτοφάγοιοίгалактофаги, скифское племя Γαλάταιοίгалаты, галлы Γαλατίαή Галатия, страна в М. Азии; Галлия γαμέωжениться (Τ.Vil, 1) γάρведь, ибо, потому что γαστήρ,στρόςή желудок (§ 29) γε(3Ηΐοι.)по крайней мере γείτων,ονοςό сосед γελάωсмеяться (ТJ, 1,3) γελοίος3 смешной γέλως,ωτοςό смех; γέλωταόφλισκάνειν заслуживать осмеяния γεμίζωнаполнять, насыщать γέμωбыть нагруженным, изобиловать γένειοντόподбородок γενέσιατάпоминовение γένεσις,εωςή рождение γενετήή рождение γενναίος- γεννητός3 могущий возникать γενναίος3, 2 благородный, превосходный, отличный γενναιότης,τητοςή благородство γεννάωрождать, производить γένος,εοςτόрод γεραιός3 старый, почтенный γέρανοςό журавль γέρας,γέρωςτόвоенная награда, почесть (§ 47), почет, честь, почетный дар γερουσίαή герусия, совет старейшин γέρβοντόщит Γέρβοςό Герр, приток Борисфена γέρων,οντοςо старик γεύομαιпробовать, вкушать γέφυραή мост γεφυρόωделать мост, запруду γεωμέτρης,ουό землемер, геометр γεωμετρίαή землемерие, геометрия γεωργίαή земледелие γεωργόςό земледелец 302
γήή земля (§ 23) γήρας,γήρωςτόстарость (§ 47) γηράσκωстареть (TV 1,1) γίγας,αντοςό гигант γίγνομαιрождаться, делаться, происходить, случаться, ста¬ новиться, быть (T.Vlt,2) γιγνώσκωузнавать, познавать (§ 142, TVI,2) γλαυκώπις,ιδοςсветлоокая γλαυξ,κόςή сова, «Сова» - афинская монета γλίχομαι(gen.) прилипать, цепляться γλυκύς,εΐα,ύ сладкий γλώττα(σσα) ή язык γνήσιος3 природный, родной, истинный, законный γνώμηή мысль, разум, сознание, душа, мнение, приговор γνωρίζωузнавать, знакомиться γνώριμος2,3 известный γνώσις,εωςή познание, изучение γονεύς,εωςо родитель, отец γόνυ,νατοςτόколено (§ 40) Γοργίας,ουό Горгий, софист Γοργώ,ουςή Горго, жена спартан¬ ского царя Леонида Γόρδιοςό Гордий, царь Фригии γοϋνто, по крайней мере, конечно γράμμα,τοςτόбуква γραμματεύς,έως ό писец, секретарь, книжник γραμματικήή грамматика ΓράνικοςόГраник, река в Мисии, впадающая в Пропонтиду γραύς,ός ή старуха (§ 57) γραφεύς,έως ό писец, писатель γραφήή запись, картина γράφωписать (§ 133,Т.1,2,2) γρύψ,πόςό гриф γυμνάζωупражнять (Т.111,2) γυμνάσιοντόгимнасий, место физических упражнений; упражнение γυμνήτης,ουό легковооруженный пеший солдат γυμνός3 нагой, голый γυμνόωобнажать γυναικείος3 женский γυναικωνιτις,ιδοςή женская половина (комната) γύναιος3 женский γυνή,ναικόςή жена, женщина (§ 37) γύψ,πόςό коршун, хищник δ'четыре, четвёрка , δчетыре тысячи Δαίδαλοςό Дедал, мифический изобретатель δαιμόνιοντόбожество Δ- δαιμόνιος3 божественный, чудный, чудной, негодный, сверхъестественный δαίμονις.εωςή богиня δαίμων,ονοςό божество, демон 303
δαίς,δαιτόςή пиршество δάκνωкусать (T V) δάκρυ,υοςτό= δάκρυονδάκρυοντόслеза δακρύωплакать δακτύλιοςό перстень, печать δάκτυλοςό палец, дактиль δαμνάω(δαμάζω) укрощать, сокрушать Δαμοκλής,έους ό Дамокл, сицилийский придворный Δαναοίοίданайцы, греки δανείζωдавать взаймы, под залог, med. брать взаймы δαπανάωтратить(ся) δάπτωразрывать, терзать δαρεικόςό дарик, персидская золотая монета Δαρεΐοςό Дарий, царь персов δασμόςό дань δασύς,εϊα,ύ густой, покрытый шерстью δάφνηή лавр, лавровый венок δαψιλής2 обильный δεа, но, же, однако, с другой стороны δέδιαсм. δέδοικα(§ 150) δέδοικαсм. δείδω(§ 150) δει(безл.) нужно, следует (TV11) δείδωбояться, опасаться (§ 150, Т.1,2,3) δείκνυμιпоказывать (§ 156,Т.1Х,2) δειλός3 боязливый, робкий, трусливый δείναό (нескл.) кто-то, такой-то δεινός3 страшный, искусный, выдающийся, удивительный δειπνέωобедать δεΐπνοντόобед, пир δέκαдесять δεκαετής2 десятилетний δεκάς,άδος ή десяток, декада δέκατος3 десятый δεκάτηή десятина Δέλταή (нескл.) Дельта δελφίς,ΐνος ό дельфин ΔελφοίοίДельфы, город δέμωстроить, воздвигать δένδροντόдерево δεξιά(χειρ) ή правая рука δεξιός3 правый, благоприятный δεξιότης.ητοςή ловкость δέρμα,τοςτόкожа, шкура δέρωдрать, сдирать, бить (Т.1,2,4) δεσμεύωсвязывать δεσμόςό связь, узел, δεσμοίοίи δεσμάτάузы, оковы δεσμωτήριοντόтюрьма δέσποιναή госпожа δεσπότης,ουό господин, владыка (§ 14) δεύροсюда δεύτε= δεύροδεύτερος3 второй δέχομαιпринимать, брать, получать δέω(чаще med.) нуждаться, иметь недостаток, просить (T.V11) δέωсвязывать (§ 111) δήочевидно, конечно, в самом деле δήλος3 очевидный, ясный, явный Δήλοςή Делос, остров 304
δηλόωобнаруживать, пояснять (§ 114, Т.1,1,2) δημαγωγόςό демагог, народный трибун Δημάδηςό Демад, оратор Δημάρατοςо Демарат, спартан¬ ский царь δημηγορέωвыступать перед народом Δημήτηρ,τρόςή Деметра (§ 29) Δημήτριοςό Деметрий (Πολιορκήτης Полиоркет), эллинистический царь δημιουργόςό творец, художник δημοκρατίαή демократия, народовластие Δημόκριτοςό Демокрит, философ Δημόναξ,κτοςό Демонакг, философ δήμοςό народ Δημοσθένης,ουςό Демосфен δημόσιος3 общественный, δημοσίαпублично δημότηςό человек из народа, согражданин δημοτικός3 демократический, народный δηνάριοντόдинарий, римская монета δηόωубивать, разорять, опустошать δήποτεоднажды δήπουпожалуй δήταв самом деле, действительно, конечно διά(gen., асе.) через, вследствие, по, по причине (предл.) διαβαίνωпереходить, переправляться διαβάλλωклеветать διάβασις,εωςή переход, переправа διαβιβάζωпереправлять διαγιγνώσκωраспознавать διαγογγύζωнегодовать διαγράφωрасписывать, описывать διάγωпроводить διαγωνίζομαιсражаться διαδέχομαιпринимать διάδημα,τοςτόдиадема, повязка, венец διαδίδωμιпередавать διάδοχος2 преемник, принима¬ ющий на себя, облегчающий διαζώννυμιопоясывать, пересекать διάθεσις,εωςή расположение διαθέωбегать в разные стороны διαθήκηή духовное завещание, завет διαίρεσις,εωςή разделение διαιρέωразделять, улаживать διαίρωпереправлять(ся) δίαιταή образ жизни, пир διαιτάομαιвести образ жизни διακαρτερέωвыдерживать, выносить διάκειμαιбыть в каком-либо положении διακόπτωразрубать διακόσιοι,αι,а двести διακρίνωразличать, решать, разъединяться διαλαμβάνωбрать отдельно, разделять 305
διαλέγομαι(dat.) разговаривать, беседовать (Τ. VIII, 1, ТХ1,3) διαλείπωпропускать, переставать διαλλάττω(σσω) примиряться διαλύωразвязывать, прекращать διαμένωпребывать, оставаться διανέμωделить διανίσταμαιподниматься, устремляться διανοέομαιрассуждать, раз¬ мышлять, обдумывать διάνοιαή размышление, мысль διανύωдоводить до конца, совершать, оканчивать διαξαίνωпричёсывать шерсть διαπεραιόωпереправлять διαπέτομαιприлетать, улетать διαπιστεύωвполне доверять διαπλέωотплывать διαπράττωделать, осуществлять, исполнять διαρέσκωулаживать, нравиться διαρπάζωразграблять διαρρήδηνопределённо, точно διαρχαιρεσιάζωвыбирать в народное собрание διασκευάζωприготовлять, приво¬ дить в порядок, устраивать διασκορπίζωрастрачивать διασπείρωрассеивать διάστημα,τοςτόрасстояние, длина διασχηματίζωрасширять διασώζωсохранять, спасать διάταξις,εωςή расстановка, устройство διαταράττωприводить в беспоря¬ док, в замешательство, смущать διατάττωраспределять, строить διατελέωоканчивать, пребывать, продолжаться διατηρέωсохранять, удерживать, наблюдать διατίθημιрасполагать διατρίβωпроводить время, пребывать διαφαίνωпоказывать, pass. виднеться διαφέρωпереносить, носить, различаться, разносить, рас¬ путывать, med. ссориться, враждовать (πρός с асе.) διαφεύγωизбегать, убегать, ускользать διαφθείρωгубить, портить, раз¬ вращать, искажать, разрушать διαφοράή различие, раздор, вражда διάφορος2 различающийся, отличающийся, διάφοροντόотличие, разница, интерес, выгода διαχέωрассыпать, рассеивать, расстраивать διαχράομαιпользоваться διδάσκαλοςό учитель διδάσκωучить (кого - чему - асе. - асе.) (T.V1,1) δίδωμιдавать (§§ 144, 145, 147,149) διείργωотделять, различать διεκπίπτωпробиваться διέξειμι= διεξέρχομαιδιεξέρχομαιпроходить, рассказывать διέπωприводить в порядок 306
διεργάζομαιдействовать διερωτάωрасспрашивать διετήσιος2 ежегодный διέχωраздвигать(ся) διηγέομαιрассказывать, излагать, разъяснять διθυραμβοποιητικήή дифирамбическая поэзия διθύραμβοςό дифирамб διικνέομαιпроникать διίστημιрасставлять, разделять, med. расходиться δικάζωсудить δίκαιος3 справедливый δικαιοσύνηή справедливость δικαιόωсчитать справедливым δικαστήριοντόсудилище, суд δικαστής,οΰό судья δίκηή право, процесс, наказание, δίκηνδιδόναιпонести наказа¬ ние, быть осуждённым Δίκηή богиня Справедливости δίνηή вращение, вихрь διό(=διά δ)почему, поэтому Διογείτων,ονοςό Диогитон, афинянин, против которого составлена речь Лисия Διογένης,ουςό Диоген, философ Διομήδης,εοςо Диомед, герой Троянской войны διομολογέωусловливаться, соглашаться Διονύσια,ωντάДионисии, праздник в честь Диониса Διονύσιοςό Дионисий Διόνυσοςо Дионис, бог διόπερпоэтому διορίζωразделять, распределять, отделять δΐος3 божественный ΔιόσκουροιοίДиоскуры, сыновья Зевса, Кастор и Полидевк διότιпочему, потому что διοτρεφής2 питомец Зевса διπλάσιος2 двойной διπλούς,ή, ούνдвойной, двойственный, лукавый δίςдважды δίσκοςό круг, диск δισχίλιοι,αι,а две тысячи δίψαή жажда διψάωжаждать (§ 109) διώκωпреследовать, гнаться, охотиться (Т.1,2,1) διώρυξ,γοςή ров, канал δόγμα,τοςτόрешение, учение, закон, догма δοκέωполагать, думать (Τ.VII, 1) δοκεΐс dat. казаться δολερός3 хитрый Δόλοπεςοίдолопы, племя в Фессалии δόλοςо хитрость, коварство, приманка δόξαή мнение, слава, молва δόξανpart. aor. neutrum abs. к δοκέω(§ 162) δοράή кожа, шкура δορκάς,άδος ή газель δόρυ,δορατοςτόкопьё (§ 40) δουλεύωбыть рабом, покорство¬ вать, служить δούληή раба, рабыня δουλικός3 рабский
δούλοςό раб δουλοσύνηή рабство δουλόωпорабощать δούποςό шум, стук δράκων,οντοςό змей, дракон δράμα,τοςτόдействие, дело, драма δραπέτης,ουό беглый раб δραχμήή драхма, монета δραωдействовать, делать, совершать (Т.1,1,5) δρεπανηφόρος2 серпоносный δρόμοςό бег, δρόμωбегом δρυς,υόςή дуб, дерево δρυτόμοςό дровосек δύναμαιмочь, быть в состоянии (§ 154, Т.Х,3) δύναμις,εωςή сила, могущество, войско δυναστεύωвластвовать δυνάστης,ουо могущественный человек, повелитель, царь δυνατός3 сильный, м о гуще ст венный, способный δύοдва (§ 75) δύσαυλος2 тяжелый для ночлега δυσγαρμονίαή несозвучие, дисгармония δυσγένειαήнизкое происхождение δύσθυμος2 недовольный δύσκολοςό угрюмец, брюзга δύσκριτος2неясный, непонятный δύσμαχος2 непреодолимый δυσμήή заход, закат δύσομβρος2 дождливый δυστυχέωбыть несчастным δυστύχημα,τοςτόнесчастье, неудача δυσχείμερος2 очень холодный δυσχεραίνωдосадовать, сердиться δυσχωρίαή неудобная местность δύωпогружать, med. погружаться (§ 142,Т.1,1,1) δώδεκαдвенадцать δωδέκατος3 двенадцатый δωμάτωντόкомната, спальня δωρέομαιдарить δώροντόдар, подарок, добро¬ вольное приношение ε’пять, пятерка , εпять тысяч έάν = είάν если бы έαρ, οςτόвесна έαυτοΰ, ής себя самого, самой (§21) έάω позволять, допускать (Τ.Χ,Ι) έβδομήκοντα семьдесят έβδομος 3 седьмой Е —έγγίγνομαι рождаться, происходить έγγίζω приближаться έγγονος ό, ή внук, внучка, потомок έγγράφω (dat.) надписывать έγγυάω давать в жёны εγγύς(έγγυτέρω, -τάτω) близко έγείρω будить, возбуждать, подымать, med. просыпаться, бодрствовать (Т.111,5, ТХ1,1) 308
έγκαλύπτω закрывать εγκέφαλοςό мозг έγκλημα, τοςτόобвинение έγκλίνω (πρόςcacc.)нaκлoнять(cя) εγκλισις,εωςή наклонение, склонность έγκράτεια ή преодоление, само¬ обладание, воздержание, сила εγκρατής2 владеющий собой έγκρύπτω (dat.) скрывать в... έγκώμιον τόэнкомий, похвальное слово εγχείρημα,τοςτόпопытка, дело έγχειρίδιον τόкинжал έγχωρέω позволять, έγχωρεΐ можно εγχώριος3,2 туземный, местный έγώ я (§ 84) έδρα ή седалище, трон έζομαι садиться έθέλω желать, хотеть (T.Vil) έθίζω приучать (Τ.Χ,Ι) έθνος, εοςτόнарод, племя έθος, εοςτόобычаи ειесли (§ 152) είли (в косвенном вопросе) εΐδος,εοςτόвид, наружность είδύλλιοντόкартинка, идиллия εϊδωλοντόобраз, подобие, изображение είθεо если бы! εικάζωуподоблять, изображать, догадываться είκήнеобдуманно είκός- έοικός см. έοικα είκοσιдвадцать εικοστός3 двадцатый εικότωςестественно, как следует εϊκωотступать, уступать, разбегаться είκών,όνος ή образ, изображение, статуя, представление είκώς,υία,ός ( κότος)от έοικα подобающий ειλικρινής2 чистый, истинный είλώτης,ουό илот, спартанский государственный крепостной είμα,τοςτόодежда είμίбыть, существовать, нахо¬ диться, случаться (§ 125) εϊμιидти (§ 160) είναιсм. είμίεϊργωзапирать, гнать, тушить ειρήνηή мир ειρηνικός3 мирный εις(асе.) в, на, к, приблизительно, около εΐς,μία,έν один (§ 75) εισαγγελίαή исангелия, чрезвы¬ чайное заявление, объявление εισάγωвводить είσβατός3 доступный εισβολήή вторжение, нападение, вход είσδέχομαιпринимать εϊσειμι= εισέρχομαιεισέρχομαιвходить, подходить είσίημιвпускать είσοδοςή вход, доступ εϊσομαιсм. οΐδαεϊσοπτροντόзеркало είσοράωвидеть, созерцать είσπετομαιвлетать είσπηδάωпрыгать в... 309
εισπλέωвплывать, приплывать εισπράττωвзыскивать, собирать (с кого - асе.) είστίθημιкласть на., εισφέρωвносить εισφοράή взнос, военный налог εϊσωвнутрь, внутри εΐταзатем είτε...είτεли... или εϊωθαпривыкать, иметь обыкно¬ вение (Т.Х1,3) έκ^εη.) из(предл.) έκαστος 3 каждый, всякий, единичный έκάστοτε каждый раз έκατέρωθεν с той и с другой стороны, с обеих сторон έκάτερος 3 каждый έκατόν сто έκατοντάρχης, ουо сотник, центурион έκβαίνω выходить, случаться, делаться έκβάλλω выбрасывать, изгонять έκβοηθέω спешить на помощь έκβολή ή впадение έκδέρω сдирать кожу (асе.) έκδέχομαι брать, принимать έκδιαπρίζω отпиливать έκδρομή ή нападение έκζωπυρέω возобновлять έκεΐ там, тут έκεΐθεν оттуда έκεΐνος 3 тот (§ 91) έκεΐσε туда έκκαθαίρω вычищать έκ καίδέκαшестнадцать έκκαλύπτω раскрывать έκκλησια ή народное собрание έκκριτος 2 избранный έκλέγω выбирать έκλογίζομαι обсуждать έκμανβάνω выучивать, изучать εκούσιος3 добровольный έκπάγλως сильно έκπέμπω отсылать, посылать, испускать έκπηδάω выскакивать, вырывать¬ ся, подскакивать, подъезжать έκπίμπλημι наполнять, удовлетворять έκπινω выпивать έκπίπτω выпадать, падать, быть изгнанным έκπλέω выплывать, отплывать έκπληξις, εωςή ужас εκπλήττωударять, прогонять, устрашать (Τ. IV) έκπλους, ουо отплытие, выход кораблей из гавани έκπλύνω вымывать έκποιέω отделывать έκπονέομαι трудиться έκπρεπής 2 выдающийся έκραβίζω выколачивать έκρίπτω выбрасывать έκσκάπτω выкалывать έκτέμνω вырезать, сдирать έκτίθημι выкладывать, выстав¬ лять, выносить, вырывать έκτίνω выплачивать штраф έκτισις, εωςή штраф έκτοπισμός о отдаленность έκτος 3 шестой 310
εκτροπήή отвод, отклонение έκτυφλόω ослеплять 'Έκτωρ, οροςό Гектор, троянец έκφαίνω выказывать, показывать έκφέρω выносить έκφρων, ονος2 обезумевший εκχέωвыливать έκών, ούσα,όν добровольный, охотный έλαια ή олива, маслина έλασις, εωςή угон, поход έλάττων см. μικρός,ολίγος(§ 70) έλαύνω гнать, ударять (T.V,2, Τ.ΧΙ,Ι),ехать, отправляться έλαφος ό, ή олень έλάχιστος см. μικρός,ολίγος(§ 70) έλάω = έλαύνω έλεγχος, εοςτόстыд, срам ελέγχωизобличать (Τ.ΧΙ,Ι) έλεέω жалеть, сострадать Ελένηή Елена, спартанка έλεος ό сострадание, жалость ελευθερίαή свобода ελεύθερος3 свободный έλευθερόω освобождать έλεύσομαι fut. к έρχομαι έλεφάντινος 3 слоновый έλέφας, αντοςό слон, слоновая кость έλίσσω вертеть, катить (Τ.Χ,Ι, Τ.ΧΙ,Ι)έλκω тянуть, тащить, влечь, пить (Τ.Χ,Ι) Ελλάς,άδος ή Эллада, Греция "Ελλην, ηνοςό эллин, грек Ελληνικός3 эллинский, греческий Έλληνίς, ίδος ή гречанка Έλλησποντιακός 3 геллеспонтский 'Ελλήσποντος ό Геллеспонт έλος, εοςτόболото ελπίζωнадеяться, ожидать έλπίς, ίδος ή надежда, ожидание έλώριον τόдобыча έμαυτοΰ, ής меня самого (§ 85) έμβαίνω входить, вторгаться εμβάλλωнабрасывать, нападать, наводить, сдерживать έμβατήριον τόэмбатерий, маршевая песнь έμβλεπω смотреть на... έμβολή ή нападение, удар έμβροχίζω завязывать петлю έμμετρος 2 имеющий размер έμολον см. βλώσκωέμός 3 мой (§ 21) έμπαίω поражать έμπαλιν обратно, наоборот, в свою очередь εμπειρίαή опытность έμπειρος 2 опытный, сведущий έμπίπλημι наполнять, пресыщать έμπίπρημι зажигать, сжигать έμπίπτω впадать, нападать έμπλεος 2 (gen ) наполненный έμπλεως 2 = έμπλεος έμπληκτος 2 напуганный, неразумный έμποδίζω мешать, связывать έμποιέω вделывать, вселять, внушать, затягивать εμπορίαή торговля έμπόριον τόэмпории, склад, торжище 311
έμπορος ό торговец, купец έμπροσθεν впереди έμπτωσις, εωςή впадение έμφορέω вносить, med. наполняться εμφύλιος2 внутренний, гражданский έμψυχος 2 живой, одушевлённый έν (dat.) в, на, при, среди (предл.) ένάγω вводить, влечь ένακόσιοι, αι,а девятьсот ένακοσιοστός 3 девятисотый έναντιόομαι противиться (ТХ,4) έναντίος 3 противоположный, pl. противники, враги; έναντι ov (gen.) в присутствии, έξ έναντίας с противополож¬ ной стороны έναργής 2 явный, очевидный έναρίθμιος 2 входящий в счёт, имеющий значение ένατος 3 девятый ένδεής 2 нуждающийся, чуждый ένδείκνυμι показывать ένδεκα одиннадцать, тюремная коллегия ενδέκατος3 одиннадцатый ένδέχομαι (вос)принимать, верить ένδοθεν изнутри ένδοιάζω сомневаться ένδον внутри, внутрь ένδοξος 2 славный, знаменитый ένδύω надевать, med. одеваться, проникать ένέδρα ή засада ένειμι (dat.) быть, находиться в; ένεστι можно ένεκα (gen.) ради, из-за ένενήκοντα девяносто ένέπω говорить, обращаться к ένθα там, где ένθάδε туда, тут ένθεν оттуда; ένθεν μΐν...ένθεν δέотсюда... оттуда ένθένδε отсюда ένθουσιαστικός 3 вдохновленный, исступлённый, пророческий ένθουσιάω быть в исступлении, неистовствовать ένθυμέομαι обдумывать, при¬ нимать во внимание ένιαυτός ό годичный срок, κατ’ένιαυτόν ежегодно ένίημι бросать, метать ένιοι, αι,а некоторые ένίοτε иногда ένίπτω (аог. ήνίπαπον) порицать, бранить ένίστημι ставить, med. случаться έννέα девять έννενηκονταεννέα девяносто девять έννοέω узнавать έννους 2 разумный έννυμι надевать (Τ.IX, 1) ένόδιος 2 придорожный ένοικέω жить в .., населять ένοπλος 2 вооружённый ένταύθα теперь, здесь ένταυθοΐ сюда, здесь έντέλλομαι поручать, приказывать εντεύθενотсюда έντίθημι нападать, охватывать, сообщать 312
εντολήή заповедь εντόςвнутри, по эту сторону έντρέχω вбегать, попадаться εντροπήή внимание, уважение έντυγχάνω (dat.) встречаться, натыкаться ένυβρίζω оскорблять ένύπνιον τόсновидение ενώπιονперед лицом έξ = έκ εξшесть έξάγω выводить, вывозить έξαιρετός 2 отборный έξαιρέω изымать, отбирать έξαιτέω испрашивать (прощение) έξαίφνης вдруг, внезапно έξακισχίλιοι, αι,а шесть тысяч εξακόσιοι,αι,а шестьсот έξαμαρτάνω ошибаться έξάμηνος (χρόνος) шестимесяч¬ ный период έξαμύνομαι отражать έξανάγω выводить, отправлять έξανίστημι поднимать έξαπατάω обманывать έξαπίνης = έξαίφνης έξάπτω привязывать, med. следовать по пятам έξαρκέω быть достаточным έξαρπάζω похищать, вырывать, спасать έξάρχω начинать, первенствовать έξειμι - εξέρχομαιέξελαύνω выходить, проходить έξελέγχω обличать, доказывать, обнаруживать έξερέω fut. к έξείπον сказать έξέρπω выползать, выходить εξέρχομαιвыходить, уходить έξεστι позволено, можно έξετάζω осматривать έξέτασις, εωςή смотр εξευρίσκωизобретать έξηγέομαι объяснять εξηγητής,οΰό толкователь εξήκονταшестьдесят έξης по порядку, έξης ό, ή, τόследующий έξίημι выпускать, изливать, впадать έξίσχω ~ έξέχω выступать έξοδος ή выход έξοιδέω распухать έξόλλυμι совершенно губить έξομματόω делать ясным, зрячим εξόνpart, от έξεστι (§ 161) έξορμάω двигаться, отправляться έξορΰττω выкалывать, вырывать έξουσία ή возможность, право, свобода έξοχος 2 выдающийся έξυπανίσταμαι вздуваться έξω вне, снаружи έξωθεν извне, снаружи έξωθέω теснить, расталкивать έοικα быть похожим, быть приличным έορτάζω праздновать έορτή ή праздник έπάγω приводить, вести, направ¬ лять, med. избегать έπαινέτης, ουо хвалитель, панегирист έπαινέω хвалить, восхвалять
έπαινος ό похвала έπάν - έπεί άν έπανάστασις, εωςή восстание έπάνειμι = επανέρχομαιέπανέρχομαι восходить, прихо¬ дить, прибывать, возвращаться έπανιόω хвалить, прославлять έπανορθόω поднимать, восста¬ навливать, поправлять έπάνω выше έπαράομαι проклинать έπασκέω заниматься έπαχθίζω нагружать, навьючить έπεγείρω будить έπεί когда, так как έπείγω давить, теснить, торопить¬ ся, спешить έπειδάν - έπειδή άν επειδήкогда, так как έπειδήπερ потому что έπειμι (εΐναι) быть в ... έπειμι (ίέναι) подходить έπειρωτάω = έπερωτάω έπειτα потом, затем έπεκθέω врываться έπελαύνω гнать против, отправляться έπελευσις, εωςή приход, нападение, случайность έπενήνοθε (арх. perf. 3 л. sing.) расти έπεξάγω выводить, вести на έπέξειμι = έπεξέρχομαι выходить, преследовать έπεργάζομαι приделывать έπέρχομαι идти на, против, подходить έπερωτάω спрашивать, вопрошать έπεσβόλος 2 дерзкий έπεσέρχομαι = έπεισέρχομαι приходить, стекаться έπέτειος 2,3 ежегодный έπέχομαι подносить, приставлять έπέχω простираться, примыкать, выжидать έπήβολος 2 достигший, владеющий έττί (gen., dat,. асе.) на, у, при, против (предл.) έπιβαίνω наступать, ступать έπιβάλλω набрасывать, налагать, нападать, полагаться (dat.) έπιβάσκω вводить, ввергать επιβάτης,ουό пассажир, матрос, погонщик έπιβιόω жить после, переживать έπιβουλεύω (dat.) злоумышлять έπιβουλή ή злой умысел, заговор έπίγαιος 2 наземный έπιγίγνομαι рождаться, появляться έπιγράφω надписывать, указывать Επίδαμνοςо Эпидамн, пород в Иллирии έπιδείκνυμι показывать, доказывать έπιδεύομαι (gen.) нуждаться έπιδέχομαι принимать έπιδίδωμι придавать, прибавлять έπιεικής 2 приличный έπίθεσις, εωςή нападение έπιθυμέω хотеть, желать έπτθυμία ή желание, любовь, страсть 314
έπικάθημαι сидеть на... έπικαίω жечь, прижигать έπίκειμαι (dat.) лежать, быть на, покрывать έπικελεύω побуждать επικλινής2 наклонный Επίκουροςό Эпикур, философ έπικραίνω приводить в исполнение έπικράτεια ή власть, владение έπικρατέω усиливаться) έπικρίνω присуждать, утверждать έπικρύπτω скрывать έπιλαμβάνω захватывать έπιλανβάνομαι забывать έπιλέγομαι читать έπιλείπω оставлять, недоставать (у кого - асе.) επίλογοςό послесловие, эпилог επίλοιπος2 остальной Επίμαχοςό Эпимах, грек επιμέλειαή забота, попечение έπιμελέομαι заботиться (T.V11) έπιμελής 2 заботящийся επιμελητήςό попечитель, управитель έπιμέλομαι = έπιμελέομαι έπιμέμφομαι гневаться επιμένωоставаться Έπιμηθεύς, έως ό Эпиметей, брат Прометея έπινέμω распределять, pass, распространяться, med. захватывать έπινίκια, ωντάжертва в честь победы έπινοέω представлять, думать έπιορκέω ложно клясться επίπεδοντόравнина, плоскость, подошва (горы) έπίπεμψις, εωςή отправление, посылка επιπίπτωпадать на έπιπλήττω (σσω) ударять έπιπολής на поверхности έπίπονος 2 трудный, тяжёлый έπιπορεύομαι проходить на έπίρ^οτος 2 орошаемый, заливной έπιρ^ώννυμι укреплять, ободрять, придавать мужество έπίσημον τόзнак επίσημος2 знаменитый, знатный έπισκοπέω наблюдать, исследовать έπίσκοπος ό наблюдатель έπισκώπτω вышучивать έπισπάω притягивать έπισσεύω устремлять, торопить(ся) έπίσταμαι зють, уметь (§ 154,ТХ,4) επιστάτης,ουό наблюдатель, вожак, погонщик έπιστέλλω посылать, приказывать έπιστήμη ή знание, умение, наука επιστήμων2 знающий, сведущий, опытный έπιστολή ή письмо, послание επιστρέφωповорачивать(ся), обращать(ся) επιστροφήή поворот έπισφάττω закалывать на ... έπιτάττω строить, приказывать έπιτάφιος 2 надгробный έπιτελεω совершать 315
έπιτέλλω налагать, поручать, приказывать έπχτήδειος 2,3 годный, удобный, выгодный, полезный, близкий έπχτήδεχα τάнеобходимое, съестные припасы έπχτήδευμα, τοςτόзанятие, повседневная жизнь έπιτχ&ημχ (dat.) налагать, наклады¬ вать, нападать έπχτχμάω порицать, укорять έπχτρέπω поручать, предостав¬ лять, обращаться, позволять έπχτρέχω прибегать έτπφαίνω показывать, med. показываться, оказываться έπχφανής 2 знатный έπχφέρω приносить, med. наклады¬ вать, нападать, нести в себе έπχχειρέω пытаться, приниматься έπχχωρέω выступать έπχχώρχος 2 туземный, местный έπομαι следовать, повиноваться (dat.) (Т.1,2 Т.Х,2) έπόμνυμχ клясться έποτρύνω побуждать έπος, εοςτόслово, речь εποχήή удержание έπτά семь έπτακόσχοχ, αχ,αсемьсот Έπύαξα ή Эпиакса, киликийская царица έπωνυμία ή название "Ερατοσθένης, εοςό Эратосфен, один из 30 афинских тиранов έράω страстно желать, любить έργάζομαχ работать, трудиться, делать (Τ.Χ,Ι) έργάνη ή работница, виновница εργασίαή работа έργαστήρχον τόмастерская έργον τόработа, труд, дело, занятие, произведение έργω делать, совершать έρδω делать, совершать έρευνάω разыскивать Έρέχθεχον τόЭрехтейон, храм Έρεχθεύς, έως ό Эрехтей, царь Έρεχθηχς, ίδος ή дочь Эрехтея έρημος ή пустыня, степь έρημος 3 пустынный, лишенный έρητύω оставаться, удерживать έρίζω (dat.) спорить, состязаться, оскорблять Έρχνύς, ύος ή Эриния, богиня возмездия ερις,χδοςή ссора, вражда έρχφος ό козел, козлёнок Ερχχθόνχοςо Эрихтоний, сын Гефеста, отождествляемый с Эрехтеем έρμηνεύς, έως ό переводчик Έρμης, οΰό Гермес (§ 23) έρπω ползти, влечься (Τ.Χ,Ι) έ(5ρωμένος 3 сильный, крепкий έρσην, ενόςό мужчина έρυθρός 3 красный έρυμα, τοςτόзащита, охрана Έρυμάνθχος 3 эримакнфский (по названию горы) έρυμνός 3 крепкий έρχομαχ приходить (Τ.VIII, Т XI, 1) 316
Έρως, τοςό Эрот, бог любви έρωτάω спрашивать(ТЛЧ1) ερώτημα,τοςτόвопрос έσ- = είσ-έσακοντίζω метать копье έσ&ής, ήτος ή одежда, платье έσβίω есть (T.V111, Τ.ΧΙ,Ι)έσθλός 3 прекрасный έσοδος = είσοδοςέσπίπτω падать в... έσπέρα ή вечер, запад έσπέριος 3 вечерний, западный εστεдо тех пор, пока έστι можно, позволено εστίαή очаг, жертвенник έστιάω угощать, пировать, праздновать (Τ.Χ,Ι) έσχατος 3 последний, крайний, отдельный εταίροςό товарищ, друг, соратник έτεροιόω изменять έτεροίωσις. εωςή изменение έτερος 2 другой (из двух), έτερος... έτερος один... другой έτι ещё έτλην (inf. τλήναι)терпеть(§ 142) έτοιμος 3 готовый έτος, εοςτόгод εΰхорошо εύαγγέλιοντόблаговестие, Евангелие εύβάστακτος2 удобоподвижный Εύβοιαή Эвбея, остров в Эгейском море εύγαιος2 плодородный ευγένειαή благородство εύγενής2 благородный ευγνώμων2 благоразумный εύδαιμονέωбыть счастливым ευδαιμονίαή счастье ευδαιμονίζωсчитать счастливым, восхвалять ευδαίμων,ονος2 счастливый, богатый εύδοκιμέωпользоваться хорошей славой, отличаться εύδοξος2 замечательный εΰδω= καθεύδωευεργεσίαή благодеяние εύεργετέω(асе.) благодетель¬ ствовать, оказывать услугу εύεργετής,οΰό благодетель, благотворитель ευήλιος2 хорошо освещаемый солнцем, солнечный Εύήνωρ,οροςό Эвенор, отец Пар рас ия ευθεία(οδός) ή прямая дорога εύθηνέωцвести, процветать εύθυμος3 благосклонный, довольный, радостный εύβύνωвыпрямлять, наказывать ευθύςпрямо, тотчас εύκαιρος2 подходящий, пригод¬ ный, своевременный ευκαρπίαή плодородие ευκλεής2 славный, знаменитый Ευκλείδης,ουо Эвклид εύκολος2 лёгкий εύκοσμος2 благоустроенный, приличный εύλαβέομαιостерегаться, почитать εύλίμενος2 имеющий прекрас¬ ную гавань 317
ευμεγέθης2 большой, рослый, величественный εύμορφίαή красивая внешность εύνήή ложе, колыбель εύνοιαή благосклонность, доброжелательство, любовь ευνοϊκός2 благосклонный, добро¬ желательный; εύνοϊκώςεχειντινιбыть благосклонным к... εύνομίαή законность εύνοος(ους) 2 благосклонный, привязанный Εύξεινος(πόντος) ό Евксинский Понт (совр. Чёрное море) Εύπάτωρ,οροςό Евпатор, прозвище сирийского и понтийск. царей εύπλοος(ους) 2 благоприятный для плавания εύπορέωиметь достаток, изобиловать ευπορίαή достаток, изобилие, подвоз провианта ευπραγίαή счастье ευπρέπειαή благовидность, приличие, украшение ευπρεπής2 благопристойный εύρετής,ουо изобретатель εύρημα,τοςτόнаходка, изобретение Εύριπίδης,ουό Еврипид ευρίσκωнаходить (Τ.VI, 1) εύρος,εοςτόширина Εύρυβιάδης,ουό Еврибиад, спартанский вождь Ευρυδίκηή Эвридика, жена Орфея ευρύς,εΐα,ύ широкий Εύρυσθεύς,έως ό Еврисфей, микенский царь ευρυχωρίαή широкое пространство Ευρώπηή Европа ευσέβειαή благочестие ευσεβής2 благочестивый εύσκιος2 затенённый εύτεкогда εύτέλειαή простота ευτελής2 простой, умеренный εύτελίζωпрезирать Ευτέρπηή Евтерпа, муза лири¬ ческой поэзии εύτονέωиметь силу, разражаться εύτονος2 крепкий ευτράπελος2 легко поворачи¬ вающийся, ловкий εύτυχέωбыть счастливым ευτυχής2 счастливый ευτυχίαή счастье, благополучие εύφημίαή благоговейное молчание, добрая слава ευφραίνω(и med.) радовать(ся), веселить(ся), ликовать Εύφράτης,ουό Евфрат, река εύχάριστος2 благодарный ευχερής2 лёгкий, быстрый ευχήή молитва, просьба εύχομαιмолиться, хвастать εύψυχος2 мужественный ευώδης2 благовонный εύώνυμος2 благоприятный, добрый, левый εύωχέωугощать, med. пировать, вдоволь есть 318
έφάπτομαι прикасаться, щупать έφελκυστικός 2 привлечённый, приставленный έφέπω (пре)следовать, нападать Έφέσιος 3 эфесский έφεσις, εωςή апелляция Έφεσος, ουή Эфес, город в Малой Азии εφευρίσκωнаходить, замечать έφηβος, ουό юноша, эфеб Εφιάλτης,ουό Эфиальт, афин¬ ский политический деятель έφίημι отпускать, посылать, ме¬ тать, причинять, стремиться, позволять έφικνέομαι доходить, достигать έφίστημι ставить, med. останавливаться έφοδος, ουή нападение, натиск ζ'семь, семерка Ζζсемь тысяч ζάωжить (§ 109; Τ.V111) ζευγίσιοντόкласс зевгитов ζευγίτης,ουό зевгит, владелец парной запряжки волов ζεύγληή ошейник, ярмо ζεύγνυμιзапрягать, соединять (Т.1Х,2) ζεύγος,εοςτόупряжка, пара волов Ζεΰξις,ιδοςо Зевксис, художник Ζευς,Διόςо Зевс (§ 57) ζέωкипеть ζηλόωсоревноваться, подражать, завидовать (асе.) έφοράω наблюдать έφορος ό эфор, наблюдатель в Спарте έφυδρεύω орошать Έχεκράτης. ουό Эхекрат, друг Критона έχθαίρω ненавидеть έχθίων 2 см. έχθρός έχθιστος 3 см. έχθρός έχθρα ή вражда έχθρός 3 враждебный, ненавист¬ ный (§ 66) έχυρός 2 крепкий έχω иметь, иметься, быть, чувст¬ вовать, мочь, med. соприкасать¬ ся, преследовать (Τ. VII, ΈΧ,Ι) έψω варить (T.VII) έως, ωή заря έως пока Ζ—ζηλωτήςό приверженец ζηλωτός3 завидный ζημίαή наказание, штраф ζημιόωнаказывать Ζήνων,ονοςό Зенон, философ ζητέωискать ζυγόντόярмо ζωγραφέωрисовать, изображать ζωγραφίαή живопись, картина ζωγρέωбрать в плен ζώνηή пояс ζώννυμιопоясывать (Τ.1Χ. 1) ζώοντόживое существо ΖώπυροντόЗопир, неугасимый огонь 319
Η—ηζвосемь, восьмёрка , ηвосемь тысяч ή артикль женского рода (§ 11) ή которая (§ 98) ή или ή чем, нежели, как ή действительно ή как, где, куда ή δυνατόνвозможно, как можно ήβάσκω мужать, становиться юношей, взрослеть (T.V 1,1) ήβη ή юношеский возраст ηγεμονίαή руководство, правление ήγεμών, όνος ό вождь, предво¬ дитель, гегемон ήγέομαι думать, полагать, считать ήγηλάζω вести, испытывать ήδέ и ήδη уже ήδομαι радоваться, наслаждаться ήδονή ή наслаждение, удовольствие ήδύνω делать приятным, украшать ήδύς, εΐα,ύ приятный (§ 66) ήέ или ήθος, εοςτόнрав, обычай ήκιστος 3 см. κακόςήκω приходить, praesens в значении perfectum ήλικία ή возраст ήλίκος 3 какого возраста? ήλιξ, κοςό сверстник ήλιόομαι освещаться солнцем ήλιος ό солнце. Ήλιος Гелиос (бог) Ήλύσιον πεδίοντόЕлисейские поля, жилище блаженных ήμαι сидеть, находиться ήμαρ, ατοςτόдень (§ 40) ημείςмы (§ 84) ήμέρα ή день ήμερος 2,3 ручной, садовый ήμέτερος 3 наш (§ 21) ήμιόλιος 2 полуторный ήμίονος о мул ήμισυς, εια,υполовинный (§ 52) ήμισφαίριον τόполушарие ήμος в то время как ήν см. είμίήνίκα когда, как только ήπαρ, ατοςτόпечень (§ 40) ήπερ чем ήπιος 3 кроткий, унимающий боль ήπου наверное ήρ, ήρος τό- έαρ 'Ήρα ή Гера, богиня Ηράκλειοντόхрам Геракла Ήρακλείτης, ουό Гераклит, философ Ηρακλής,έους ό Геракл ήρεμέω оставаться спокойным Ηρόδοτοςό Геродот Ήρόστρατος ό Герострат, разру¬ шитель эфесского храма ήρώον τόсвятилище ήρως, ωοςό герой Ήσαΐας ό Исаия, пророк 320
ήσαν см. είμί'Ησίοδος ό Гесиод, поэт ησυχάζωбыть в покое, быть спокойным, отдыхать ήσυχία ή покой, отдохновение ήσυχος 2 спокойный ήτρον τόниз живота ήττα (ήσσα) ή поражение ήττάομαι (ήσσάομαι) быть слабым, уступать, быть побежденным ήττων 2 см. κακός"Ηφαιστος ό Гефест, бог ήχέω звучать, шуметь, воспевать ήχώ ή звук, шум ήχος ό звук —Θ—Θ'девять, девятка , θдевять тысяч θάλαμοςό ложе θαλάσσιος3 морской Θαλασσόπλαγκτος2блуждающий по морю θάλαττα(σσα) ή море θαλερός3 сильный, обильный Θαλής,έω ό и Θάλης,εωФалес, философ θάλλωцвести θάλπος,εοςτόтепло, жар θάνατοςό смерть θάπτωхоронить (Т.П) θα(5^αλέος3 смелый, дерзкий θα^έω(θαρσέω) быть смелым, отваживаться, быть спокойным θαρσαλέως= θαρραλέοςθάτερος3 = έτερος θάττων2 см. ταχύςθαύμα,τοςτόудивление, изумле¬ ние, чудо θαυμάζω(асе.) удивляться, восхи¬ щаться, изумляться (ТЛИ,2) θαυμάσιος3 удивительный, чудной θαυμαστός3 = θαυμάσιοςθαυματοποιόςό фокусник θάψακοςή Тапсак, город в Сирии θεάή богиня θέαή зрелище θέαμα,τοςτόосмотр θεάομαιосматривать θέατροντόтеатр θειος3 божественный, священ¬ ный, превосходный θέλω- έθέλω θέμις,ιδοςή право, закон Θεμιστοκλής,έους ό Фемистокл Θεοδοσίαή Феодосия θεοπρόποςό объявляющий волю бога, пророк, вопрошатель θεόςό бог θεραπείαή служение, почитание, уход θεραπεύω(асе.) служить, почи¬ тать, лечить, возделывать θεράπων,οντοςо слуга θερινός3 летний θερμαίνωнагревать ΘερμοπύλαιαίФермопилы, проход из северной Греции в среднюю 321
θερμός3 теплый θέρος,εοςτόлето, жара Θερσίτης,ουό Терсит, участник Троянской войны θέσις,εωςή положение θεσμόςό закон θεσμοφόρος,ουή законодательница Θέτις,ιδοςή Фетида, морская богиня, мать Ахилла θετταλία(Θεσσαλία) ή Фессалия Θετταλόςό фессалиец Θετταλός3 фессалийский θέωбежать θεωρέωсмотреть, наблюдать θεωρίαή созерцание, смотрение ΘηβαιαίФивы, города в Беотии и Египте θηβαΐς,ίδος ή Фиваида Θηβαίος3 фиванский θήκηή ящик, гроб, могила θήλειαή женщина θήνвероятно, наверное θήρ,θηρόςό зверь Θήραή охота θηράωохотиться (ΤΙ, 1,2) θηρευτής,οΰό охотник θηρεύωохотиться, ловить, стремиться θηρίοντόзверь θηριώδης2 зверский, дикий θής,θητόςό фет, подёнщик θησαυρόςό сокровище Θησεύς,έως ό Тесей, мифичес¬ кий царь Афин θητικόντόкласс фетов Θήχηςо Тех, гора к югу от Тралезунта θλίψις,εωςή скорбь θνήσκω- αποθνήσκωθνητός3 смертный Θόαν,ανοςό Фоан, город в Каппадокии θοός3 быстрый θορυβέωшуметь θόρυβοςό шум, гул Θουκυδίδης,ουό Фукидид θούριοιοίФурии, афинская колония в южной Италии θράξ,κόςό фракиец θράσος(θάρσος), εοςτόотвага, смелость θρασύς,εΐα,ύ смелый, отважный θράτταή фракиянка θρηνέωплакать, оплакивать θρίξ,τριχόςή волос (§ 37) θρόνοςό трон, кресло, престол θρώσκωпрыгать, нападать θυγάτηρ,τρόςή дочь ΘύμβριοντόТимбрий, город во Фригии θυμέομαι= ένθυμέομαι θυμίαμα,τοςτόблаговоние θυμόςό дыхание, душа, настро¬ ение, самоуверенность, ярость θυμόωсердить θύραή дверь θύραθενизвне θυρίς,ίδος ή окно θύρσοςό тирс, вакхический жезл θυσίαή жертва Θυσσαγέταιοίфиссагеты, скифское племя θύωприносить жертву (Т.1,1,1) θώραξ,κοςό панцирь 322
—ί ι'десять, десятка , ιдесять тысяч ίαμβος ό ямб ίάομαι лечить Ίάσων, ονοςό Ясон, предводитель аргонавтов ιατρική(τέχνη) ή врачебное искусство, медицина ιατρόςό врач Ίβηρία ή Иберия (Испания) Ίβυκος ό Ивик, поэт ιδέαή вид, образ, идея ίδιος 3 своеобразный, особенный, частный, ιδίαчастным образом ιδιώτης,ουо частный, простой человек ίδνόω сгибать ιδούвот ϊδρις, ιзнающий, сведущий, опытный ιδρύωсооружать, ставить, строить, усаживать ίδρώς, ώτος о пот ιέραξ,κοςό ястреб, сокол ίερεΐον τόжертвенное животное ίερεύς, έως ό жрец ιερόντόсвятыня, храм, ιεράτάжертва, жертвоприношение ΙερόντόИерон, город у входа в Боспор ιερός3 священный ϊζω - καθίζωϊημι посылать (§§ 144, 147, 149) Ιθάκηή Итака, остров в Ионийском море ικανός3 достаточный, способный, имеющий право Ικετεύωумолять, просить ίκνέομαι = άφικνέομαι ΙκόνιοντόИконий, город в Ликаонии ίλάσκομαι умилостивлять(Т.\Л,1) ίλέομαι - ίλάσκομαι ίλη ή отряд, отделение ϊλεως, ωνмилостивый, веселый, спокойный (§ 26) Ίλιάς, δοςή Илиада Ίλιον τόИлион, Троя Ίλλυριός ό иллириец ϊλλω крутить, водить взад и вперёд ίμάτιον τόплатье, плащ, одежда ίμερος ό желание ϊνα где ϊνα чтобы Ινδίαή Индия ίνδικττών, ωνοςό индиктион Ινδόςό индиец Ιόντος3 ионический, ионийский ιόςό (pl. τάίά) стрела ιόςό яд Ιουδαίοςό иудей ίππάς, άδος ή класс всадников ϊππειος 3 лошадиный, конский ίππεύς, έως ό всадник ιππεύωбыть всадниюм, ехать верхом Ιππίας,ουό Гиппий, тиран ίππόδαμος ό укротитель коней ίππόκομος 2 украшенный конским волосом ιπποπόταμοςό гиппопотам, бегемот 323
ίππος ό конь, лошадь ίππος ή конница ίπποτρέφω содержать коня ϊπτομαι давить, наказывать Ίσθμια, ωντάистмийские игры Ισθμόςό Истм, коринфский перешеек ισθμόςό перешеек Ίσις, ιδοςή Исида, египетская богиня Ισοκράτης,ουςό Исократ Ισοκράτης2 равносильный, равноправный ισόπαλης2 равный в борьбе ίσος 3 равный, έξ ίσου равно, έκ τώνίσων поровну Ίσσα ή Исса, остров в Адриатическом море Ίσσηδόνες οίисседоны, скифское племя Ίσσοί οίжители Иссы, города в Киликии Ισσός,ή город в Киликии, где в 333 г. Александр Македонский нанес поражение Дарию ϊστημι ставить(§§ 144,147,149,150) ίστίον τόпарус ίστορέω узнавать, исследовать, рассказывать ιστορίαή рассказ, описание, история ιστορικόςό историк ισχυρός3 крепкий, сильный ί<τχύς, ύος ή сила, войско ισχύωиметь, приобретать силу ϊσχω сдерживать, мешать Ιταλίαή Италия Ιταλόςό житель Италии, италик Ίύρκαι, ών οίкирки, скифское племя ϊφθιμος 2 сильный Ίφικράτης, ουςό Ификрат, полководец ιχθύς,ύος ό рыба ίχνος, εοςτόслед 'Ίων, ωνοςό иониец Ιωνίαή Иония, западное побережье Малой Азии Ιωνικός3 ионический, ионийский к' двадцать , к двадцать тысяч Καδμείαή Кадмея, фиванская крепость Κάδμοςό Кадм, основатель Фив καθαιρέωснимать, низвергать καθαιρώочищать,чистить (Till,5) καθάπερтак же как, например καθαρός3 чистый κάθαρσις,εωςή очищение καθέζομαιсажать, сйдеть (Т Х,4) καθεύδωспать (T.V11, Т.Х,3) κάθημαιсидеть (§ 160,Т.Х,4) καθίζωсажать, усаживать, поме¬ щать, med садиться (T.V111, ТХ,4) 324
καθικνέομαιприступать καθίστημιставить, учреждать, med. устраивать κάθοδοςή подход, проход, возвращение καθόλουвообще, в целом καθοπλίζωвооружать καθοράωвидеть, смотреть, замечать καίи, также Καιήτηή Кайета, город в Италии на берегу Тирренского моря καινός3 новый καίπερхотя καιρόςό удобное время καιροσκοπέωвыжидать удобное время Καισαρ,ροςό Цезарь καίτοιоднако καίωжечь (Τ. 1,1,4) κακηγορίαή злословие κακίαή порок, зло κακίζωупрекать, причинять зло κακολογέωзлословить, поносить κακόνοιαή злоумышление κακοπαθέωтерпеть зло, несчастье, страдать κακοπραγέωтерпеть несчастье κακός3 плохой, дурной, злой (§ 70), ср. р. - зло κακότης,ητοςή зло, беда, несчастье κακούργοςό злодей, преступник καλαθίσκοντόкорзина καλέωназывать, звать (Т.1,1,3) καλλίκομος2 прекрасноволосый Καλλιόπηή Каллиопа, муза эпической поэзии Καλλιπίδαιοίкаллипиды, скифское племя κάλλος,εοςτόкрасота καλός3 красивый, прекрасный (§66) καλύπτωпокрывать Καλυψώ,ουςή Калипсо, нимфа καμάζωхвастаться καματηρός2 усталый κάματοςό тяжелый труд, усилие Καμβύσης,ουо Камби с, персидский царь κάμηλοςό. ή верблюд κάμνωуставать, трудиться, страдать (T.V, 1) καν= καίέάν Κάνωβοςό Каноб, город в Египте κάπειτα- καίέπειτα καπηλειόντόмелочная лавка κάπηλοςό торговец Καππαδοκίαή Каппадокия, область в Малой Азии κάπροςо кабан Καπύηή Капуя, город в Италии Κάρ,ός ό кариец, житель Карии, страны в Малой Азии καρδίαή сердце κάρηή голова καρπόςо плод καρπόωприносить плод κάρπιμος2 плодородный καρτερέωвыдерживать, пере¬ носить, быть мужественным καρτεράς3 сильный Καρχηδόνιοςό карфагенянин 325
Καρχηδών,όνος ό Карфаген Καστολόςή Касто л, город в Лидии κατά(асе. и gen.) по, сообразно, с, вниз, на (предл.) κ$τα- καίεΐτακαταβαίνωсходить, спускаться καταβάλλωсбрасывать, низвергать κατάβασις,εωςή схождение, спуск, возвращение, отступление καταβασμόςо спуск κατάγειος2 подземный καταγέμωбыть обремененным, быть залитым καταγιγνώσκωзамечать, решать, осуждать, проскрибировать, узнавать κάταγμα,τοςτόшерсть, приго¬ товленная для пряжи κατάγνυμιломать (Т.1Х,2, Т.Х,2) καταγορεύωобъявлять καταγράφωрисовать κατάγωнизводить, относить, возвращать, med. причаливать καταδαρθάνωзасыпать (T.V,3) καταδικάζωосуждать, обвинять καταδύωпогружать, топить καταθέωсбегать, нападать καταθνήσκωумирать καταισχύνωпозорить, бесчес¬ тить, срамить, унижать κατακαίνωубивать κατακαίωсжигать κατάκειμαιлежать κατακλάωоплакивать κατακλείωзапирать κατακλίνωкласть, укладывать κατακοντίζωпоражать дротиком κατακόπτωрубить, убивать κατακρίνωосуждать, приговорить κατακρύπτωскрываться καταλαμβάνωзахватывать, зани¬ мать, настигать, заставать καταλέγωописывать, упоминать καταλείπωоставлять после себя καταλεύωпобивать камнями κατάλνσις,εωςή уничтожение, окончание, низвержение καταλύωразвязывать, распускать, прекращать, уничтожать καταμανθάνωизучать, узнавать κατάμεμψις,εωςή порицание, упрек καταμένωоставаться καταμίγνυμιсмешивать καταναγκάζωзаставлять καταναυμαχέωпобеждать в морском сражении κατανοέωзамечать, понимать καταντικρύпрямо, напротив καταπατέωрастаптывать καταπαύωпрекращать καταπεδάωопутывать, задерживать καταπέμπωпосылать καταπίνωвыпивать’ глотать καταπλήττωпоражать, устрашать καταπράττωсовершать, достигать καταράομαιпроклинать καταράττω(σσω) отбрасывать 326
καταργέωуничтожать, упразднять καταρ(ρ)άκτης,ουό водопад κατασβέννυμιгасить, тушить κατασκάπτωсрывать, разрушать κατασκέλλωиссушать κατασκευάζωприготовлять, устраивать κατασκηνάωрасполагаться лагерем κατασκοπέωосматривать, выведывать, разведывать καταστρέφωпереворачивать, низвергать, med. покорять καταστροφήή переворот κατασύρωтащить, влечь κατασφάζωзакалывать κατατείνωтянуть(ся), простираться κατατέμνωразрубать, разрезать κατατίθημιкласть вниз, полагать, устанавливать, постановлять κατατοξεύωубивать стрелой κατατρέχωсбегать, нападать καταφέρωнести сверху, уносить, наносить удар καταφεύγωприбегать, находить убежище καταφιλέωцеловать, лобызать καταφρονέω(gen.) презирать, пренебрегать κατάχρεος2 обремененный (долгами) καταχρύωзолотить καταχώννυμιзасыпать, хоронить κατειλέωоттеснять κατεργάζομαιсовершать, исполнять κατεσθίωсъедать, пожирать, уничтожать κατέχωдержать, удерживать, овладевать, применять κατηγορέωобвинять κατηγορίαή обвинение κατήγοροςό обвинитель κατήκω(καθήκω) доходить до Κατιλίναςό Катилина κατίσχω= κατέχωκατοικέωнаселять, жить κάτομβρος2 орошаемый дождем κατόπινпозади, в тылу κατορθόωвыпрямлять, поднимать, успешно делать, выигрывать κατόρθωμα,τοςτόуспех κατορύττωзакалывать, зарывать κάτοχος2 одержимый, прочный κατύπερθεвыше, сверху κάτωвнизу Κάτων,νοςό Катон, римский политический деятель κατώρυξ,χοςό ή вкопанный в землю κατωτάτωв самом низу Καύκασοςό Кавказ καύμα,τοςτόжар, зной Κάύστροςό Каистр, река, протека¬ ющая через Лидию и Ионию κέαρ= κηρκέγχροςό просо Κέθηγοςό Цетег, сообщник Катилины κείμαιлежать (§ 160) κείνος= εκείνοςΚείος3 кеосский, уроженец острова Кеос в Эгейском море 327
κειρίαή лента Κεκροπίδης,ουό сын Кекропа, строителя афинских стен, афинянин Κεκροπίς,ίδος ή дочь Кекропа, афинянка ΚελαιναίαίКелены, город во Фригии κελεύω(acc.с.inf.) приказывать, советовать (Т.1,1,5) Κέλταιοίкельты, галлы κενός3 пустой Κένταυροςό кентавр κέντροντόстрекало, жало κεραΐζωразрушать, уничтожать κεράννυμιмешать, смешивать (ТЛХ,1) κεραιός3 рогатый Κεράμωναγοράή Керамонагора, «Гончарный рынок» в Мисии κέρας,ατοςτόрог (§ 40) κερατιοντόстручок κεραυνόςό перун κεραυνόωубивать молнией Κέρβεροςό Кербер, многоголовый пес, сторож Аида κερδαίνωполучать выгоду κέρδος,εοςτόвыгода, польза, корысть, прибыль κερτομέωнасмехаться, издеваться κεφαλήή голова, капитель Κεφαλλήνεςοίкефалленцы, жители Кефаллении, группы островов Ионийского моря κήποςό сад κήρ,ρόςτόсердце κήρυξ,κοςό глашатай, вестник, посол κηρύττω(σσω) сообщать, возглашать κιβωτόςή ящик, сундук, шкап κιθάραή кифара, струнный инструмент κιθαρίζωиграть на кифаре κιθαριστής,ουό кифарист κιθαριστικήή игра на кифаре κιθαρωδόςό кифарист, кифаред Κικέρων,ωνοςό Цицерон Κιλικίαή Киликия, страна на юго-востоке Малой Азии Κίλιξ,κοςό киликиец Κίλισσαή киликиянка Κίλισσος3 киликийский Κιμμερικός3 киммерийский Κιμμέριοιοίкиммерийцы, племя, населявшее Херсонес Таврический Κιμμέριος= ΚιμμερικόςΚίμων,ωνοςό Кимон, афинский полководец κινδυνεύωподвергаться опасности κίνδυνοςό опасность, риск κινέωдвигать, трогать κίνησις,εωςή движение κιν(ν)άμωμοντόкорица κιττόςό плющ κίων,ονοςή столб, колонна κίχημιнастигать, встречать κλάδοςό ветвь, сук κλάζωзвучать, шуметь, кричать, каркать κλαίωплакать (Т.1,1,4)
κλάωломать (Τ, I. 1,3) Κλαύδιοςό Клавдий, римское имя Κλέαρχοςо Клсарх, командую¬ щий спартанским флотом κλεινός3 славный κλείς,δόςή ключ (acc.pl. κλεΐς)Κλεισθένης,εοςό Клисфен, афин¬ ский политический деятель Κλεΐτοςό Клит, приближенный Александра Македонского κλείωзапирать, обкладывать, блокировать (Т.1,1,4) Κλεόβις,ιοςό Клеобис, сын Кидиппы, жрицы Аргоса, брат Битона Κλεομένης,ουό Клеомен, спартанский царь κλέος,εοςτόслава κλέπτης,ουό вор κλέπτωворовать (Т.П) Κλέων,ωνοςό Клеон, афинский политический деятель κληδων,όνος ή предзнаменование κλήμα,τοςτόветвь, лоза κληρόωвыбирать по жребию κληρωτός3 избранный по жребию κλήω- κλείωκλίμα,τοςτόнаклонность, страна света κλιμακίς,ίδος ή лестница κλΐμαξ,κοςή лестница κλίνηή ложе κλίνωнаклонять (Т.111,5) κλισίηή хижина, шалаш κλίσις,εωςή наклонение, нагибание κλοπήή воровство, кража κλύδων,ωνοςή буря, качка κλύζωплескать, подвергать наводнению κλυτός2,3 славный, знаменитый, превосходный κλύωслушать, слышать Κλώδιοςό Клодий, римское имя κλώψ,πόςό вор κνήμηή голень, икра κνημίς,ίδος ή поножа κνίσαή жир κοιλαίνωвыдалбливать κοιλίαή чрево, желудок κοίλος3 выдолбленный κοιμάωукладывать спать, усыплять, med. спать κοινός3 общин, κοινήсообща К οίνοςό Кен, командир конницы Александра Македонского κοινότης,ητοςή общность Κόιντοςό Квинт, римское имя ΚόιντοςΚούριοςό Квинт Курий, сообщник Катилины κοινωνέωучаствовать κοινωνίαή сообщество κοινωνόςό соучастник κοιρανέωвластвовать, повелевать κοίρανοςό повелитель κολάζωнаказывать, карать, исправлять κόλαξ,κοςо льстец κολάπτωдолбить, терзать κολλάωнанимать κολοάωкричать Κολονόςό Колон, предместье АсЬин
κόλος3 обрубленный ΚολοσσαίαίКолоссы, город во Фригии κολοσσόςό большая статуя, колосс κολούωувечить, отрезать, прерывать (Т.1,1,5) κόλποςό залив, море Κολχίς,ίδος ή Колхида Κόλχοςό житель Колхиды κολωνόςо холм, курган κομάω(κομάζω) отращивать волосы κόμηή волосы, прическа κομίζωзаботиться, приносить, возить, увозить (Т.111,2) Κομμαγένηή Коммагена, область в Сирии κόμποςό шум, хвастовство, гордость Κόνων,ωνοςо Конон, афинский полководец κοπίς,ίδος ή нож κόποςό усталость κόπροςό навоз κόπτωрубить, бить, чеканить, досаждать (Т.Н) κόραξ,κοςо ворон κόρηή девушка Κόρινθοςή Коринф Κορινθίαςό коринфянин Κορινθίας3 коринфский ΚορνήλιοςΛέντλοςό Корнелий Лентул κόροςό сытость, пресыщение κόρος,θοςή шлем κορύττω(σσω) возбуждать, начинать κορυφήή вершина, темя κόσκινοντόрешето, сито κοσμέωупорядочивать, украшать (ΤΙ,1,2) κόσμιος3 соблюдающий порядок, законы κοσμοπολίτης,ουό гражданин мира κόσμοςό устройство, порядок, украшение, вселенная κοτέομαιгневаться κοτύληή кубок, чашка κούκ= καίούκи не Κούναξαή Кунакса, местность у реки Евфрата Κουρκούαςό Куркуй, византий¬ ский сановник κουφίζωоблегчать κουφόνοος2 легкомысленный, беззаботный κούφος3 легкий κραδία= καρδίακράζωкричать, восклицать (ТШ,3) κρανίοντόчереп κράνος,εοςτόшлем κράσις,εωςή смешение Κράσσοςό Красс, римское имя κρατέω(gen.) властвовать, одолевать, побеждать κρατήρ,ήρος ό сосуд, кратер Κρατίνοςό К par ин, комедиограф κράτιστος3 см. αγαθόςκράτος,εοςτόсила κρατύςό сильный κραυγήή крик κρέας,ατοςτόмясо (§ 47) κρείττων2 см. αγαθός
κρεμάννυμίrcin.iib. med. висеть (ΊΊΧ,Ι) Κρέων,<»νι<»ς о Креонт, правитель Фик Κρημνοί<·ί Крсмны, торжище в Скифии κρημνόςό крутизна, утес κρημνώδες,εοςτόкрутизна κρήνηή источник, родник Κρής,τόςό критянин Κρήσιος3 критский Κρήτηή Крит, остров κριθήή ячмень κρίνωотделять, разбирать, судить, толковать (Τ 111,5) κρίσις,εωςή рассмотрение, суд Κριτόβουλοςό Критобул, греческое имя Κριτών,ωνοςό Критон, ученик Сократа Κροισοςό Крез, царь Лидии κροκόδειλοςо крокодил κρόμμυοντόлук Κρόνοςо Крон, отец Зевса κρόσσαιαίзубцы, уступы κρούωстучать, med. плыть назад (Т.1,1,5) κρύβδηνскрытно, тайно κρυμόςό холод κρυπτός3 скрытый, тайный κρύπτωскрывать (Т.Н) κρύσταλλοςό лед κρύφα= κρύβδηνκτάομαιприобретать (Τ.Χ1>2) к τείνω= άποκτείνω κτήμα,τοςτόприобретение, владение, имущество Κτενοϋς,ντοςό Ктенунт, гавань (совр. Севастопольская) Κτησίας,ουό Ктесий, врач Артаксеркса κτίζωосновывать κτίσις.εωςή основание κτίσμα,τοςτόпоселение κυαμεύωбаллотировать бобами κύαμοςό боб κυβερνήτης,ουό кормчий Κύδνοςό Кидн, река в Киликии κΰδος,εοςτόвеличие, слава Κυθήρηή Кифера, прозвище Афродиты κύκλοςό круг, цикл κυκλόωокружать Κύκλωψ,ωποςό Киклоп (Циклоп) κύκνοςό лебедь κυλίνδωкатить, вращать, med. катиться, вращаться κύλιξ,κοςή килик, кубок κύμα,τοςτόволна, пена κύμβαλοντόкимвал κυνηγόςό охотник κυνικός3 собачий, кинический κύντατος,κύντερος3 см. κύωνΚυπρίς,ίδος ή Киприда, прозвище Афродиты κυρέωпопадать, оказываться Κυρηναΐοςό киренеец κύριος2,3 имеющий власть, силу; ειςκύριονпод власть Κύριοςό Господь Κύροςо Кир, персидский царь κυρτός3 горбатый κύων.κυνόςό ή собака (§ 29) κύων2 бесстыдный 331
κωλακρέτης,ουό колакрет, сбор- . щик судебных обложений κώλοντόчлен, бок κωλύω(асе.) мешать, препятствовать κώμηή деревня, селение κωμωδίαή комедия κωμωδοποιόςо комедиограф κώνειοντόцикута (яд) κωφός3 немой λ*тридцать , λтридцать тысяч λάβρος3 необузданный, безудержный Λαβύρινθοςό Лабиринт, дворец Миноса на Крите λαγχάνωполучать по жребию (TV,4, ТХ1,3) λαγώς,ώ ό заяц (§ 26) Λαίνας,ουό Леннат, римский центурион Λάιοςό Лаи, фиванский царь Λάκαιναή лаконка, спартанка Λακεδαιμόνιαή лакеде монка, спартанка Λακεδαιμόνιοςό лакедемонянин, спартанец Λακεδαίμων,ονοςή Лакедемон Λακονικός3 лаконский, спартанский Λάκων,ωνοςό лаконец, спартанец λαλέωговорить λαμβάνωбрать, получать (TV,4, ТХ1,3) λαμπάς,άδος ή факел, светильник λαμπρός3 сияющий, блестящий, прекрасный, знаменитый λαμπρότης,ητοςή блеск, великолепие λάμπωсветить, сиять λανθάνωбыть скрытым (§ 158, TV,4) λάξις,εωςή надел Λαομέδων,οντοςό Лаомедонт, отец троянского царя Приама Λαπίθαιοίлалифы, легендарный народ в Фессалии λασιαύχην,ενόςимеющий косматую шею λάχνηή мягкий волос, пушок λέαιναή львица λέγωговорить (TV111, ТХ1,3) λέγωсобирать λεηλασίαή опустошение λείαή добыча, провиант λειμών,ωνοςό луг λείος3 гладкий λείπωоставлять, покидать (T1V) λείχωлизать λείψανοντόостаток Λέντλοςό Лентул, римское имя λέξις,εωςή слово, речь Λεόννατοςό Леоннат, полководец Александра Македонского λεπτός3 мелкий 332
Λέσβοςί| llcc(x>c, ocipoii Λευκαδίς.ίνος лука некий ΛευκανίςηЛуклния, область в римском государстве Λεύκιπποςо Левкипп, философ λευκός3 белый, светлый, ясный λεύωпобивать камнями λέων,οντοςό лев Λεωνίδας,ουό Леонид, спартан¬ ский царь λεώς.ώ ό народ, люди (§ 26) Λεωτυχίδης,ουό Леотихид, спартанский царь λήγωпрекращать Λήθηή Лета, река забвения Λήμνιος3 лемносский Λήμνοςή Лемнос, остров в Эгейском море ληστήριοντόшайка разбойников ληστής,ουό разбойник, пират ληστρικός3 разбойничий ληστρίς,ίδος ή пиратское судно Λητώ,ούςή Латона, мать Аполлона и Артемиды λίανслишком λιβανωτόςό ливан, ладан Λιβυκός3 ливийский λιγύς,εια,ύ голосистый, пронзительный λίθινος3 каменный λίθοςό камень λιθοτομίαή каменоломня λιθώδης2 твердокаменный λιμήν,ένος ό гавань, пристань, убежище λίμνηή озеро, болото λιμόςό голод λιμώττω(σσω) голодать λινόπτερος2 имеющий льняные крылья, т.е. паруса Λίνοςό Лин, легендарный певец λιττάς(σσάς), άδος гладкая λίττομαι(σσομαι) умолять, просить λοβόςό лопасть печени λογίζομαιобдумывать, рас¬ суждать, взвешивать, считать λογισμόςό рассуждение, рассудок λογιστικός3 счетный λογοποιέωсочинять, выдумывать λόγοςό слово, рассказ, суждение, основание, мнение, учение λόγχηή копье λογχοφόροςо копьеносец λοιδορέωбранить, порицать, ругать λοιμόςό мор, чума λοιπός3 остальной; λοιπόνнаконец, навсегда Λούκιοςό Лукий, греческое имя λούωмыть λόφοςό шея, холм λοχαγόςό лохаг, командир лоха (отряда), центурион λοχάωподстерегать λόχμηή чаща, кустарник λόχοςό отряд Λυδίαή Лидия, страна в Малой Азии Λυδόςό лидиец Λύκαια(ιερά) τάЛикеи, празднество в честь Зевса ликейского 333
Λυκαονίαή Ликаония, страна в Малой Азии Λυκιοςό линией, житель Линии, страны в Малой Азии λύκοςό волк Λυκούργοςό Ликург, спартанский законодатель λυμαίνομαιосквернять, позорить λυμηή осквернение, поругание, вред λυπέωпечалить, тревожить λύπηή печаль, горе λυπηρός3 печальный, тягостный λυπρότης,ητοςή скудость μ'сорок , μсорок тысяч μάγοςό маг, персидский жрец μάθημα,τοςτόзнание, наука, изучение μαθηματικήή наука, познание, математика μάθησις,εωςή изучение, познание μαθητής,οΰό ученик Μαίανδροςό Меандр, река во Фригии Μαιδικός3 медический (меды - фракийское племя) Μαιήτις= Μαιώτιςμαίνομαιбезумствовать, бесно¬ ваться, неистовствовать (ТЛИ,5) μαιόομαιпомогать при родах Μαιώτις,ιδος(λίμνη) ή Меотий- скос озеро (совр. Азовское море) μάκαρ,ροςблаженный, счастливый λύραή лира Λύσανδροςό Лисандр, спартан ский полководец Αυσιας,ουό Лисий, оратор Λυσιτανόςό лузитанец, житель Л\ зитании (совр. Португалии) λύχνοςό лампа, светильник λύωразвязывать, освобождать, разгадывать, нарушать (ТЛ, I) λωβάομαιпозорить, оскорблять λωβητήρ,ήρος ό обидчик, негодяй λώστος3 см. άγαθός (§ 70) λωων2 см. άγαθός (§ 70) Μ- μακαρίζωублажать, прославлять μακάριος= μάκαρΜακεδονίαή Македония Μακεδονικός3 македонский Μακεδών,όνος ό македонянин μακρόθενиздали μακρός3 длинный, большой μακρότης,ητοςή длина, продолжительность μακροθυμέωбыть терпеливым μάλαвесьма, очень μαλακιαή изнеженность Μαλέαή Малея, мыс на юге 11слопоннеса μάλισταпрев ст. от μάλαΜάλλιοςό Манлий, римское имя μάλλονсрав. ст. от μάλαμανθάνωучить(ся), узнавать, понимать (T.V,4) μανίαή безумие, мания μαντείαή пророческий дар 334
μετοίκησις.εωςή переселение μέτοικοςύ метек μετοχήή соучастие. причастность μέτριος3 удобный, достаточный μέτροντόмера, размер μετώπηντόлоб, лицо, передняя часть μέχρι(gen.) вплоть, пока не, до μήчтобы не (см. Справочник, отри цат. частицы) μήне Μήδειαή Медея, дочь колхидского царя μηδέи не, даже не, ни даже μηδείς.-μία, -έν ни один, никто, никакой (§ 76) μηδέτερος3 ни тот ни другой Μηδικός3 мидийский; Μηδικάτάмидийские войны Μήδοςό мидянин (Мидия-страна в Малой Азии) μηκετιболее не μήκος,εοςτόдлина, долгота μήνв самом деле, действительно μήν.ός о месяц μήνυσις.εωςή донос μηνύωдоносить, объявлять μήποτεникогда μήτε, μήτεни ни μήτηρ.τρόςή мать (§ 29) μητιάωвыдумывать, изобретать μητίετα.ουό промыслитель μητρόπολις.εωςή столица μηχανήή изобретение, вымысел, орудие, машина, средство μηχάνημα.τοςτό= μηχανήμηχανόεις.εσσα.ενизобретательный μίαсм. είςμιαφονίαή кровожадность μίγνυμιсмешивать, совокуплять, сводить (Τ.ΙΧ.2) Μίδας,ουό Мидас, царь Фригии Μιθριδάτης.ουό Митридат, имя понтийских царей Μιλήσιοιοίмилетцы Μίλητοςό Милет, город в Малой Азии Μιλτιάδης,ουо Мильтиад, греческий полководец μιμεομαι(асе.) подражать μίμημα,τοςτόподражание μίμησις,εωςή подражание μιμνήσκωнапоминать (Τ T.XJ.2) Μίνως,ωοςό Минос. царь Крита (§ 53) μισέωненавидеть Μίσηνα.ωντάМисены, мыс и город в Кампании μίσθιοςό наемник μισθόςό плата μισθοφόροςό наемник μισθόωотдавать внаймы, med. нанимать μνάή мина, монета или мера веса (§ 23, Прил.) μνήμα,τοςτόпамятник μνημεΐοντόпамятник μνήμηή память, воспоминание μνημονεύωпомнить, вспоминать μνημών2 помнящий Μνησικλής,έους ό Мнесикл, греческий архитектор Μνησίφιλοςо Мнесифил, друг Фсмистокла 337
μέλλωнамереваться, собираться, предстоять(Х,3) μέλος,εοςτόпесня Μελπόμενηή Мельпомена, м\ за трагедии μελωбыть предметом заботы, внимания; безлично: μέλειμοίτίνοςменя что-либо заботит (Τ. V11) Μέμφις,ιδοςή Мемфис, город в Египте μεμφομαι(dat.) упрекать, бранить, порицать μέμψις,εωςή упрек, порицание μέν(в сопровождении δέ)как, с одной стороны; обычно не переводится Μενέλεως,ωό Менелай, царь Спарты (§ 26) μένωоставаться (Τ.VII) Μένων,ωνοςό Менон, командир греческих наемников μερίζωделить, разрушать μερις,ίδος ή куча, доля μέρος,εοςτόчасть, доля, мера, сословие μεσημβρίαή полдень, юг μεσημβρινός3 полуденный, южный μεσόγειαή внутренняя область страны ( = μισόγαια)μέσοντόсередина μέσος3 средний (§ 97) μεσόωнаходиться в середине, μεσούσαημέραή полдень Μεσσήνη,ή Мессения, страна в Пелопоннесе μέσσοντό- μέσονμεστός3 (gen.) полный, наполненный μετά(gen.,acc ) с, вместо. после (предл ) μεταβάλλωмсня1ь, поворачивать μεταβολήή изменение.перемена μεταδίδωμιпередавать, оделять, сообщать μεταλαγχάνωполе чать по жребию, быть причастным μεταλαμβάνωучаствовать, переменять μεταμέλειαή раскаяние μεταμόρφωσις,εωςή превраще нис, метаморфоза μετανοέωраскаиваться μετάνοιαή раскаяние μεταξύ(gen.) между, в середине μεταπέμπωпосылать, приглашать μετάστασις,εωςή перестановка μεταστρέφωповорачивать, отворачивать μετατίθημιрасполагать между, переставлять, переменять μετατυπόωпеределывать, делать взамен μεταφορέωпередвигать μετάφρενοντόспина μέτειμι(εΐναι) быть среди, прини мать участие, μέτεστίμοιμετεξέτεροι3 другие, некоторые μετέρχομαιследовать, достигать μετέχω(gen.) участвовать, приобщаться μετέωρος2 высокий, верхний μετοικέωпереселяться, жить метеком 336
μετοίκησις,εωςή переселение μέτοικοςо метек μετοχήή со\частно, причастность μέτριος3 чдобный, достаточный μέτροντόмера, размер μέτωποντόлоб, лицо, передняя часть μέχρι(gen ) вплоть, пока не, до μήчтобы не (см. Справочник, отрицат частицы) μήнс Μήδειαή Медея, дочь колхидского царя μηδέи не, даже не, ни даже μηδείς,-μια, -έν ни один, никто, никакой (§ 76) μηδέτερος3 ни тот ни другой Μηδικός3 мидийский; Μηδικάτάмидийские войны Μήδοςό мидянин (Мидия - страна в Малой Азии) μηκέτιболее не μήκος,εοςτόдлина, долгота μήνв самом деле, действительно μήν,ός о месяц μήνυσις,εωςή донос μηνύωдоносить, объявлять μήποτεникогда μήτε...μήτεни... ни μήτηρ,τρόςή мать (§ 29) μητιάωвыдумывать, изобретать μητίετα,ουό промыслитель μητρόκολις,εωςή столица μηχανήή изобретение, вымысел, орудие, машина, средство μηχάνημα,τοςτό~ μηχανήμηχανόεις.εσσα,ενизоб ретатсл ь н ы й μιαсм εΐςμιαφονιαή кровожадность μίγνυμιсмешивать, совокуплять, сводить (Τ IX,2) Μίδας,ουό Мидас, царь Фригии Μιθριδάτης,ουо Митридат, имя понтийских царей Μιλήσιοιοίмилетцы Μίλητοςо Милет, город в Малой Азии Μιλτιάδης,ουό Мильтиад, греческий полководец μιμέομαι(асе.) подражать μίμημα,τοςτόподражание μίμησις,εωςή подражание μιμνήσκωнапоминать (Τ. VI,2, Т.ХЦ) Μίνως,ωοςό Минос, царь Крита (§53) μισέωненавидеть Μισήνα,ωντάМисены, мыс и город в Кампании μίσθιοςό наемник μισθόςό плата μισθοφόροςό наемник μισθόωотдавать внаймы, med нанимать μνάή мина, монета или мера веса (§ 23, Прия.) μνήμα,τοςτόпамятник μνημεΐοντόпамятник μνήμηή память, воспоминание μνημονεύωпомнить, вспоминать μνήμων2 помнящий Μνησικλής,έους ό Мнесикл, греческий архитектор Μνησίφιλοςό Мнссифил, друг Фемистокла 337
μνηστεύω(асе.) свататься μνηστήρ.ήρος ό жених μόγιςс тр\дом, едва ΜοιραιαίМойры, три богини судьбы и смерти Μοίρις,δοςό Мерид, египетский царь, именем которого названо озеро Μοΐσα- Μούσαμοιχείαή прелюбодеяние μόλιςс трудом, едва μοναρχέωединовластно править μοναρχίαή единовластие, диктатура μονάς,άδος ή единица μονομαχέωбыть гладиатором μονομάχοςό гладиатор μόνονтолько μόνος3 один, единственный μονονουχίпочти μονόφθαλμος2 одноглазый μόριοντόчасть μορφήή вид, образ, наружность μόσχοςо теленок Μούσαή Муза ΜουσεΐοντόМусейон, храм муз μουσικός3 мусический, музыкальный, поэтический, μουσική(τέχνη) музыкальное искусство, духовная культура μοχθέωтрудиться, страдл ь. терпеть μοχθερός3 плохой, негодным μύθοςό слово, речь, скакшнс μυθώδης2 баснословный. сказочный μυίαή муха ΜυκήναιαίМикены, город r южной Греции μυκτήρ,ήρος о ноздря, хобот μυριάς,άδος ή мириада, десять тысяч μύριοι3 десять тысяч μύρμηξ,κοςό муравей μύροντόмирра, миро (благовонное масло) μυς,μυόςό мышь Μύς.Μυόςό Мис, мифический родоначальник мисийцев Μυσίαή Мисия, область в Малой Азии μυστήριοντόтайна, таинство Μυτιλήνηή Митилена, город на острове Лесбосе μυχόςό углубление, впадина μύωзакрываться, утихать μωρίαή глупость μώρος2 глупый ν'пятьдесят , νпятьдесят тысяч ναιда, поистине, в самом деле ναίωжить, обитать ναός- νεωςναυαγέωтерпеть кораблекрушение ναυάγιοντόкораблекрушение ναυλοχέωстоять на якоре ναυμαχέωсражаться на морс ναυμαχίαή морское сражение 338
Ναύπακτοςό Навпакт, пород у Коринфского залива Ναύπλιοςо Навплий, сын 11оссйдона ναύς,νεώςή корабль (§ 57) Ναυσικά,άς ή Навсикая, дочь феакийского царя в «Одиссее» ναύτης,ουо моряк, матрос ναυτικόντόморской флот ναυτίλοςό моряк νεάζωбыть молодым, быть сильным, обновляться νεανίας,ουό юноша, молодой человек νεανίσκοςό юноша, юнец νεβρόςό молодой олень νεικείωбранить, порицать νεΐκος,εοςτόссора, битва Νείλοςό Нил, река в Египте νεκρόςό мертвец νεκρόωумерщвлять Νέμεια,ωντάНемейские игры (в Арголиде) νεμεσσάωдосадовать, осуждать νέμωуделять, ласти, населять, med. истреблять (Т.Vil) νέος3 новый, молодой νεότης,ητοςή молодость, юность νεοττεύω(σσεύω) вить гнездо, высиживать птенцов Νέρων,ωνοςо Нерон, император Νέστωρ,οροςό Нестор, герой троянской войны Νευροίοίневры, народ в Скифии νεύροντόжила, струна νεύωкивать νεφέληή облако νέωплы гь (Τ.Ι, 1,4) νεώριοντόверфь, док νεώς,ώ о храм (§ 26) νήклянусь Νηληιάδης,ουό сын Нелея, Нестор νήπιος3 не говорящий, глупый νήπιοντόдитя Νηρεύς,έως ό Нерсй, бог моря νησίζωобразовывать остров νήσοςή остров νηστεύωпоститься νικάωпобеждать, превосходить (Т.1,1,2) νίκηή победа Νίκηή Ника, богиня победы Νικίας,ουό Никий, полководец νΐκος,εοςτό( - νίκη)победа νίπτωмыть νιφετώδης2 снежный νίφωпокрывать снегом νοέομαιпредусматривать νόησις,εωςή познание, мысль νομαδικός3 кочевой νομάς,άδος ό кочевник νομεύς,έως ό пастух νομήή пастбище νομίζωпризнавать, считать, νομιζόμενατάустановление, обычай (Т,Ш,2) νόμιμος3 законный νόμισμα,τοςτόустановленное обычаем, закон, монета νομοθέτης,ουό законодатель νόμοςό 1 закон, установление, обычай II ном, округ в Египте 339
νομοφυλακέωохранять законы νοσέωболеть νόσοςή болезнь νοστέωвозвращаться νόστοςό возвращение Νότοςό Нот, южный ветер νουθετέωуговаривать, внушать Νουμάς,δοςό Нума, римский царь νους,ούό ум, разум (§ 24) νυκτερινός3 ночной νύκτωρночью Νυμφαΐοντόсвятилище нимф νύνныне, теперь, сейчас νυν(энкл ) же, итак νυνί= νύννύξ,κτόςή ночь νώτοντόспина, плечи ξ'шестьдесят , ξшестьдесят тысяч Ξανθίπποςό Ксантипп, отец Перикла ξεΐνος- ξένοςξένη(γή) ή чужбина ξενηλασίαή изгнание чужеземцев ξενίαή гостеприимство, чужбина Ξενίας,ουό Ксений, аркадский стратег в войске Кира ξενίζωугощать ξενικόντόнаемное войско ξένιοντόподарок, гостеприимство ξενοκτονίαή убийство чужеземцев ξένοςό чужеземец, гость, наемник Ξενοφών,ώντος ό Ксенофонт, греческий писатель Ξέρξης,ουό Ксеркс, персидский царь ξεστός3 обтесанный, гладкий ξηραίνωделать сухим ξηρός3 сухой ξίφος,εοςτόмеч ξύλινος3 деревянный ξύλοντόдерево срубленное, палка ξύν- σύνξυναλίζωсобирать, стягивать oz семьдесят ζо семьдесят тысяч ό артикль муж.р. (§ 1 I) οβελίσκοςό вертел οβελόςό вертел, обелиск, прут ограды οβολόςό обол, монета (Прил.) όγδοήκοντα восемьдесят О —όγδοος 3 восьмой όγκάομαι реветь όγκος ό бремя όδε, ήδε, τόδεэтот (§·91) οδεύωпутешествовать όδίτης, ουό путник οδόςή дорога, путь όδούς. όντος ό зуб, клык (§ 42) 340
όδόω вести, показывать οδύνηή боль, м\ ка όδυρμός ό рыдание οδύρομαιпечалиться, скорбеть, плакать Οδύσσειαή Одиссея Όδυσσεύς, έως ό Одиссей, герой Троянской войны δθενоткуда, поэтому δθενπερоткуда именно οΐкуда οΐ(энкл.) dat. sing, личного местоимения 3-го лица (§ 84) οΐα(οΐον) как бы, словно Οϊαγροςό Эагр, отец Орфея οϊγνυμι= άνοίγνυμι οΐδαзнать, понимать (§ 151) Οίδίπους,ποδοςо Эдип, фиван¬ ский царь οΐδμα,τοςτόволна οϊκαδεдомой οικείος3 домашний,дружественнь(й, собственный, подобающий οίκειότης,ητοςή родство, близость οίκέτης,ουό домочадец, слуга, раб οίκέτις,ιδοςή рабыня οίκέωжить, населять οίκημα,τοςτόкомната, помещение οικήσιμος2 пригодный для жилья οϊκησις,εωςή жилье, жилая местность οίκήτωρ,οροςό житель, домоча¬ дец, слуга, раб οικίαή дом, жилище οίκίδιοντόдомишко οίκίζωосновывать, населять οίκοδόμεωстроить дом, строить, сооружать οϊκοθενиз дом\ οίκοιдома, у себя, в отечестве οικονομικός3 хозяйственный οικονομικάτάхозяйство οΐκοςодом, жилище, помещение οίκός- έοικός от εοικαοικουμένη(γή) обитаемая, населенная земля, вселенная, мир, ойкумена οίκτείρω(асе.) жалеть, щадить, оплакивать οΐμαιдумать, полагать (T.V11) οϊμοιгоре! увы! οίμωγήή вопль, рыдание οιμώζωкричать, выть, плакать (Т.111,3) οίνοςό вино οίνοχοέωналивать вино, быть виночерпием οϊομαι- οΐμαιοΐος3 такой, какой, οΐόςτέειμιя могу, οΐόντέέστι можно οΐς,οίόςή овца (§ 57) οϊχομαιидти, уходить, удаляться, торопиться, гибнуть (TV 11) οιωνόςό птица, предсказание δκνοςό нерешительность οκτακόσιοι3 восемьсот όκτάπηχυς, υшириной в 8 локтей όκτώ восемь Όλβιοπολιτης ό ольвиополит, житель Ольвии, города в Скифии όλβιος 3 счастливый, богатый 341
ολέθριος3 гибельный όλεθρος ό гибель ολιγαρκής2 довольный малым ολιγαρχίαή олигархия ολίγος3 немногий, малый, незначительный (§ 70) όλλυμι = άπόλλυμι ολολύζωзавывать, вопить, кричать όλον τόцелое,вселенная όλος 3 целый, весь ολοφύρομαιвопить, плакать ’Ολυμπίαή Олимпия, город в Пелопоннесе 'Ολύμπια τάолимпийские игры 'Ολυμπίάς, άδος ή олимпиада, четырс.хлетний промежуток между олимпийскими играми, служивший основой для лето¬ исчисления Ολύνθιοιοίолинфяне, жители греческого города Олинфа όμβρος ό дождь όμηρος ό заложник "Ομηρος ό Гомер όμιλέω быть вместе, общаться ομιλίαή сообщество όμιλιτής о приближенный όμμα, τοςτόглаз όμνυμι клясться (Τ.ΙΧ,3, ΤXI,1) ομνύω= όμνυμι όμοιος 3 подобный, одинаковый όμοιος = όμοιος όμοιότης, ητοςή подобие, сходство όμοιόω уподоблять, сравнивать όμοκλέω кричать, бранить όμολογέω соглашаться, признак» 11. ся, med. быть общепризнанным όμονοέω иметь одинаковые мысли, соглашаться ομόνοιαή единомыслие, согласии ομοτράπεζοςό сотрапезник όμού вместе, на том же месте, одновременно, близко, рядом ομόφυλος2 соплеменный όμφαξ, κοςή незрелый виноград ομώνυμος2 одноименный όμως однако, все-таки, тем не менее όν, όντος τόсущее όναρ, όνείρατος τόсон (§ 40) ονειδίζωбранить, порицать όνειδος, εοςτόбрань, упрек, порицание, позор όνησις, εωςή польза, выгода όνία (зол.) = άνία όνίνημι приносить пользу, помогать, med. получать выгоду(§ 153) όνομα, τοςτόимя, название ονομάζωназывать, именовать όνομαστός 3 знаменитый όνος ό ή осел, ослица δνυξ,χοςό ноготь, коготь οξύθυμος2 вспыльчивый οξύς,εΐα,ύ острый, быстрый, терпкий,крепкий όξύτης, ητοςή острота, быстрота δπηтам где, куда, каким путем όπηλίκος 3 столь великий όπηνίκα когда бы ни όπισθεν позади, сзади όπισθοφύλαξ, κοςό находящийся в арьергарде 342
όπίσω на ид οπλίζωin и »р\ /ка 11. οπλίτης,ουо ιоп.нп, тяжслоноорч жснный воин όπλον τόορνжнс όπόθεν откуда бы ни όποιкуда όποιος 3 какой бы ни (качество) όπόσος 3 какой бы ни (количество) όποσουντισούν по какой бы то ни было цене όποτάν = οπότεάν οπότεкогда, когда бы ни όπότερος 3 который (из двух) όπου где όπτανεΐον τόкухня όπως каким образом, как, возможно (при превосх.ст.) όράω видеть, смотреть (T.V1H, Т.Х,2, Т.Х1,1) όργανον τόорудие οργήή влечение, стремление, гнев, раздражение, пыл όργιασμός ό вдохновение οργίζομαι(dat.) гневаться όργυιά ή сажень (Прил.) όρέγω протягивать ορεινός3 горный Όρέστης, ουό Орест, сын Агамемнона ορθός3 прямой, правильный όρθόω выпрямлять ορίζωразграничивать, разделять, определять όρκος ό клятва, присяга όρμάω двигать, med. двигаться, ус гремляться όρμή ή желание, влечение όρμος ό I цепь, ожерелье όρμος ό II пристань, убежище όρνις, ιθοςό ή птица όρος, εοςτόгора όρος ό граница, предел, срок οροφήή кровля ορυκτός3 выкопанный, вырытый ορύττω(σσω) копать, рыть (Τin,ι, τχι,ΐ)ορφανός2 осиротелый, сирота Όρφεύς, έως ό Орфей, легендарный певец όρχέομαι плясать ός. ή, о который (§ 98); έν ω(χρόνω) в то время как, έξ ού(χρόνου) с тех пор как ός, ή, ό (ионич.) свой όσημέραι ежедневно Όσιρις, ιδοςό Осирис, египетский бог όσος 3 сколь великий; όσον сколько, приблизительно; όσω как, насколько (при сравнит, степ.) όσοσπερ 3 совершенно такой όσπερ, ήπερ, όπερ тог именно όσσος = όσος όστέον τόкость (§ 24) όστις, ήτις, ότι всякий кто, кто бы ни (§ 100) όστράκινος 3 глиняный όσφρησις, εωςή обоняние, попытка όσφύς, ύος ή бедро όταν = ότε άν всякий раз когда Ότάνης, ουό Отан, персидское имя 343
we когда ότι что, так как, потому что ότι возможно (при превосх. ст ) ότου (= ούτινος)см. όστις ού(ούκ, ούχ)не ούгде ούличное местоимение 3-го лица в gen. sing. (§ 84) ούδαμά= ούδαμηούδαμηнигде, никак, никогда ούδαμόθενниоткуда ούδαμοΐникуда ούδαμούнигде ούδαμώςникак, никоим образом ούδέи нс, а нс, но не ούδείς,ούδεμία,ούδένни один, никто, ничто, никакой (§ 76) ούδέποτεникогда ούκ( = ούχ)не ούκέτιуже не, более не ούκουνитак не, конечно нс ούκούνразве не, не ли, ведь не ούλόμενος3 гибельный ούνитак, следовательно, в самом деле ούπωеще не ουράή хвост, арьергард ούράνιος3 небесный ουρανόςό небо, Ούρανόςό Уран греческое божество ούρος= όρος ούρος- όρος ούς,ώτός τόухо (§ 40) ούσίαή бытие, с\ щность, имущество ούτεи не; ούτε- ούτεни - ни ούτος,αύτητούτοэтот (§91) ούτω(ς)так, таким образом ούχ( - ούκ)не όφείλημα, τοςτόобязанность, долг οφείλωбыть должным (T.VI1) όφέλλω = οφείλωοφθαλμόςό глаз όφις, εωςή змея, змей όφλισκάνω заслуживать наказа¬ ние, быть осужденным (T.V,3) όφρα пока όχημα, τοςτόкорабль όχθη ή берег οχυρός3 крепкий,укрепленный όψ, οπόςή голос, звук, речь όψέ поздно όψις, εωςή зрение, вид, внешность —Π- π'восемьдесят ,π восемьдесят тысяч πάγοςό лсд, холод, холм, утес ‘Άρειοςπάγοςό ареопаг πάθημα,τοςτόчувство, аффект, страдание πάθος,εοςτόстрадание, горе, несчастье, испытывание παιάν,άνος ό пеан, гимн в честь Аполлона παιδείαή воспи ганис, учение, образование 344
παιδίн|н/ ι<. и > ιмука,14 ΗII ΗI . I I I I Ι(παιδίudi.t ιι.μ,ηвоспитание, м< ικ·iu к питания, школа παιδίικ.ιпоспигывать, обучать παιδιώνсо мальчик, ребенок παίζωмбавляться παίς.δοςό, ή дитя, ребенок, мальчик, девочка (§ 40) παίωбить, ударять, бодать (Т.1,1,5, ΤVIII) παλάθηή лепешка πάλαιдавно, некогда, в старину παλαιός3 древний, старый (§ 65) παλαίωбороться (Т.1,1,5) Πάλακοςό Палак (имя) παλίμψηστος2 вновь стертый πάλινопять, снова, еще раз πάλλωпотрясать παλτόντόметательное копье, дротик πάμπολυς,πόλλη,πολύочень многий παμφόρος2 плодоносный ΠαναθήναιατάПанафинеи, праздник в честь Афины πανάθλιος2 совсем несчастный πανδημείвсем народом, поголовно Πανδώραή Пандора, доел, «одаренная всем», первая женщина, созданная по повелению Зевса πανηγυρικός3 хвалебный, торжественный, праздничный πανήγυρις,εωςή многолюдное собрание, праздник πανουργίαή коварство, хитрость, мошенничество παντάπασινсовершенно, всецело πανταχήсо всех сторон πανταχούповсюду, везде, во все стороны παντελής2 совершенный, полный ΠαντικάπαιοντόПантикапей, город в Херсонесе Таврическом Παντικάπης,ουό Пантикап, приток Борисфена παντοδαπός3 различный, разный πάντοθενсо всех сторон παντοΐος3 всяческий, разнообразный παντοπόρος2 находчивый во всем πάντοτεвсегда πάνυсовершенно, всегда, очень παρά(gen ) от, (dat.) возле, у, (асе.) перед, против (предл.) παραβαίνωидти рядом, пере¬ ступать, нарушать παραβάλλωперебрасывать παραβοηθέωспешить на помощь παραβολήή сравнение, приближение παραγγελλωприказывать, велеть παράγγελμα,τοςτόприказ παραγειτονέωнаблюдать за соседом παραγίγνομαιбыть у кого-н., являться, приходить παράδειγμα,τοςτόпример, образец, доказате. ιьство παράδεισοςύ зверинец, парк 34 5
παραδέχομαιдопчскать, принимать παραδίδωμιпередавать παράδοξος2 непредвиденный, невероятный, противоречивый παραθαλάττιος(σσιος) 2 приморский παράθυροςύ боковая дверь παραίνεσις,εως,ή увещание. убеждение παραινέωувещать, убеждать παραιρέωотнимать, попирать παραιτέομαιупрашивать, умолять παρακαθίστημιставить возле παρακαλέωпризывать, обращаться παρακοιμώμενοςό телохранитель παρακολουθέωидти рядом, следовать παραλαμβάνωперенимать, занимать, брать с собой παραλίαή приморье, морское побережье παράλιος2 приморский παράλληλαή сопоставление παράλληλος3 соответствующий παράλογος2 нелогичный, несуразный παράλογοςό неверный расчет, неожиданность παραμείβομαιпроходить мимо, миновать παράνοιαή безумие, сумасшествие παρανομέωнарушать законы παράνομος2 беззаконный παράπανсовершенно, совсем παραπέμπωпровожать παραπλήσιος2 почти одинаковый, равный παρασάγγης,ουό парасанг, мера длины παράσιτοςό нахлебник, парасит παρασκευάζωприготовлять, готовить παρασκευήή приготовление παραστρατοπεδεύωрасполо¬ житься лагерем рядом παρασύρωувлекать, утаскивать παρατάττω(σσω) строить παρατείνωтянуть, простирать παρατηρέωнаблюдать, подстерегать παρατίθημιкласть возле, подавать, сравнивать παρατρέχωпреследовать παραφυλάττω(σσω) выжидать, поджидать παραχρέομαιпренебрегать собой, быть отчаянным παραχρήμαтотчас, в данную минуту παράχωμα,τοςτόзапруда παραχωρέωуступать, давать παρεγγυάωпередавать, приказывать παρεικάζωсравнивать πάρειμι(εΐναι) присутствовать; παρόνв acc. abs.*(§ 161); παρόντατάнастоящее (положение) παρελαύνωпроходить мимо, объезжать 346
пар» р р ·' и н >р< < 1спснный Пар» р/< Ί К м I 1| и ходить, входить, ιιρ«и 1111..111.. нар\ шать пар» уж ( нрс Доставлять, ПОЗВО¬ НИ II. причинять, приводить, поклывать, подставлять ηαρθένοςή девушка; Παρθένοςή Афина-Парфенос (Дева) Παρθενών,ωνοςό Парфенон, храм Афины-Парфенос ηαρίημιопускать, пропускать, уступать ηαριηηεύωподъезжать на коне Πάρις,ιδοςό Парис, сын троян¬ ского царя Παρισάδης,ουό Парисад, царь Боспора ηαρίστημιставить возле, согла¬ шаться; med. становиться возле, являться Παρμενίδης,ουό (Парменид, философ Παρμενίων,ονοςό Парменион, полководец Александра Македонского ηαροδεύωпроходить, проезжать ηάροδοςή дорога мимо, проход, выход ηάροιθενперед, раньше ηαροιμίαή пословица,поговорка ηαροινέωбесчинствовать в пьяном виде ηαροξύνωраздражать ηαροράωне обращать внимания Παρράσιοςό Паррасий, ххдожник Παρσανόςό Парсан, местность в Фоксе Παρύσατις,ιδοςή Парисатида, персидская царица πας,ηάσα,ηάνвесь, целый, всякий (§§ 43, 98) ΠασίωνΜεγαρεύςό 11асион Мсгарец πάσχωтерпеть, страдать (T.V1) πατάσσωбить, ударять, поражать, жалить (Τ. VIII) ηατηρ,τρόςό отец (§ 29) πάτρηή отечество, родина, происхождение πατρίκιοςό патрикий, знатный сановник πάτριος3 отцовский,отеческий ηατρίς,Ιδοςή отечество, родина Πάτροκλοςό Патрокл, друг Ахилла πατρώος3, 2 отцовский, отечественный, родной Παυσανίας,ουό Павсаний, писатель παύωсдерживать, переставать, прекращать (Τ.1,1,5) Παφλαγονίαή Пафлагония, страна в Малой Азии πάχος,εοςτόтолщина παχύς,εια.ύ толстый ηαχύτης,ητοςή гуща ηεδιάς,άδος ή равнина πεδίοντόравнина ηεζός3 пеший πειθαρχίαή повиновение, послушание πείθωубеждать, med. убеждаться, повиноваться (Τ IV) ηειθώ,ούςή убеждение 347
πεινάωголодать (§ 109) πείραή проба, попытка Πειραιεύς,έως о Пирей, афинская гавань Πειραίοντό(=Πειραιος ό) Пирей, порт в Коринфском заливе πειραιόωиспытывать πειρατής,ούό пират πειράω(чаще med.) пытаться, испытывать Πεισίστρατοςό Писистрат, афинский тиран Πείσων,ωνοςо Писон, один из 30 афинских тиранов πελαγίζωбыть затопленным πέλαγος,εοςτόморе πελάζωприближать πέλαςблизко; ό πέλαςблизкий πελάτης,ουό близкий, клиент πέλεκυς,εωςό секира, топор Πελοποννησιακός3 пелопоннесский Πελοποννήσιος3пелопоннесский Πελοπόννησοςή Пелопоннес Πέλοψ,οποςό Пелопе, сын Тантала ΠέλταιαίПсльты, город во Фригии πελταστήςό легковооруженный πέλωвращаться, бывать, происходить, существовать πέμμα,τοςτόпеченье, пирог πέμπτος3 пятый πέμπωпосылать, отправлять (Т.1,2,2) Πενελόπηή Пенелопа, жена Одиссея πένης,ητοςбедный Πενθεσιλειαή Пенфесилея, амазонка πενίαή бедность πένομαιбыть бедным, нуждаться πεντακισχιλιοι3 пять тысяч πεντακόσιοι3 пятьсот πεντακοσιομέδιμνοςό пентакосиомедимн, гражданин, собиравший 500 медимнов с.-х. продуктов πέντεпять πεντήκονταпятьдесят πεντηκοστός3 пятидесятый πέπλοςό одежда, покров πέπων,2 зрелый, изнеженный, трусливый περ(энкл.) же (побуждение) πέραпо т\ сторону, выше, больше περαίνωисполнять, совершать περαιόωпереправлять, med. переправляться περατέρωдальше, за пределы περάωпротекать, проходить, переплывать πέρην(πέραν) по ту сторону πέρθωразрушать, грабить περί(gen.) о, об, (dat.) за (асе.) около, близ (предл.) Περίανδροςό Периандр, тиран περιβάλλωобнимать, облекать, окружать περιβλέπωсмотреть другом, осматривать περιβόητος2 всем известный περιγίγνομαι(gen.) превосходить, побеждать, овладевать 348
пгри < ή περιέρχομαιnt ри 11 /и сохраняться, \ ιιιιill. Hl I Ml I . / ■.| ι./ ιХОДИТЬ кр\ ПОМ, 1 > инь, окружать л ιιmi /<м окр\ жать π»pi ιи l ιιμιставить кругом, med οιφ\жать, переменять /о pi καλύπτωпокрывать I h ρικλής,έους ό Перикл (§ 47) περιλείπομαιоставаться в живых περιμένωждать, оставаться περίμετροντόокружность πέριξкругом, снаружи περίοδοςηобход περιοικεωжить кругом, около περιοικοδομέωстроить кругом, окружать, заключать, обводить περίοικος2 соседний περιουσίαή излишек, избыток περιπατέωходить кругом, гулять περιπέμπωотправлять в обход περιπίπτω(dat ) впадать περιπλέκωобвивать, переплетать περιπλέωплыть кругом, объезжать περίπλουςό плавание кругом, объезд περισείωпотрясать περισταδόν(нар ) окружая περιστεράή голубь περισώζωспасать περιτίθημιналагать, надевать περιττεύω(σσεύω) изобиловать περιτυγχάνωвстречаться περιφανής2 очень ясный περιφερής2 круглый περιφέρωносить кругом, обносить περιφραδής2 весьма умный ΙΙερπεννας,ουό Перпенна, римское имя περπερεύομαιкичиться Περσέπολις,εωςή Персеполь, столица Персии Περσεύς,έως ό Персей, сын Зевса Περσεφόνηή Псрсефона, дочь богини Деметры Πέρσης,ουό перс Περσικός3 персидский πετάννυμιраспростирать (TJX, 1) Πετηλίνος3 петслийский (Петелия - город в Италии) πέτομαιлетать πέτραή скала, утес πέτροςό камень Πετρώνιοςό Петроний, римское имя πέττω(σσω) варить, наслаждаться πήгде9 куда? каким путем? πή(энкл.) где-нибудь, каким- нибудь путем πηγήή источник πήγνυμιделать твердым, замора¬ живать, вколачивать (Τ.IX,2) πηδάωпрыгать πήδημα,τοςτόпрыжок Πηλεύς,έως ό Пелей, отец Ахилла Πηλείδης,ουό сын Пелея, Ахилл Πηληιάδης,ουό сын Пелся, Ахилл
πηλίκος3 сколь великий? какого возраста9 πηλόςό глина, грязь, ил ΠηλούσιοντόПедусий, город в Египте πήρα,τοςτόстрадание πημονήή несчастье, зло πηνίκαв какое время? πήραή сума, котомка πήχυς,εωςό локоть, мера длины (прил.) Πίγρης,ητοςό Пигрет, переводчик Кира Младшего πιέζωдавить, теснить πίθοςό пифос, сосуд, бочка Πικηνιτίς,δοςή Пикенитида, область римского города Пицена πικρός3 горький, злой πιλέωвалять шерсть πίλοςό войлок, шерсть πίμπλημιнаполнять (§ 163) πίμπρημιсжигать (§ 153) πίναξ,κοςό доска, дощечка (для письма, рисования) πίνωпить (T.V) πιπράσκωпродавать (T.V1,2) πίπτωпадать (Τ. IV) Πισ'ιδαιοίписидийцы, жители Писидии, страны в Малой Азии πιστεύωверить, доверять πίστις,εωςή верность, вера πιστός3 верный, надежный πιστότης,ητοςή верность πιστόςгодный для питья πίτταή смола πίτυς,υοςή сосна, венок из хвои πλανάομαιскитаться, блуждать Πλάταια- ΠλάταιαιΠλάταιαιαίПлатеи, город в Греции Πλαταιεύς,έως о платеец πλάτος,εοςτόширота, пространство πλάττω(σσω) лепить, творить (Till,4, T.V111) Πλάτων,ωνοςά Платон, философ πλέθροντόплефр, мера длины (см. Прил.) πλείος3 полный πλεΐστος3 см. πολύς(§ 70) πλείων2 см. πολύς(§ 70) πλέκωплести πλεονάζωизобиловать, зазнаваться πλεονέκτης2 корыстолюбивый πλέωплыть (Т.1,1,4) πληγήή удар πλήθος,εοςτόмножество, количество, число,толпа πληθύνωнаполнять, увеличивать πλήθωнаполняться πληθώρηή наполнение πλήκτης,ουо воинственный πλήκτροντόплектр, палочка для игры на кифаре πλημμελέωпогрешать, делать глупости πλημμυρίς,ίδος ή прилив, разлив πλήν(gen.) кроме πλήρης2 полный, наполненный πληρόωнаполнять 350
πλησιάζω(dat.) приближаться, подходить πλησίονблизко, вблизи πλησιόχωρος2 соседний πλήττω(σσω) ударять, бить (Т.111,1; T.1V) πλοΐοντόсудно, корабль πλους(πλόος) ό плавание πλούσιος3 богатый πλουτίζωобогащать πλούτοςό богатство Πλούτων,ωνοςό Плутон, бог подземного царства πλύνωполоскать, мыть, осыпать πλωτός3 плавучий, судоходный πνεύμα,τοςτόдыхание, дуновение πνέωдуть πνίγωдушить ποδήρης2 доходящий до ног, длинный ποδώκης2быстроногий, быстрый πόθενоткуда? ποθεν(энкл.) откуда-нибудь ποθέωсильно желать ποΐкуда? ποι(энкл.) куда-нибудь ποιέωделать, создавать, творить, измышлять ποίημα,τοςτόпроизведение, творение, создание ποίησις,εωςή творчество ποιητής,ούό творец, создатель, изобретатель, сочинитель, поэт ποιητική(τέχνη) ή поэтическое искусство ποιήτριαή поэтесса ποικιλόθρονος2 восседающая на расписном троне (Афродита) ποικίλος3 пестрый; Ποικίληστοάή Пестрый портик в Афинах ποιμήν,ένος о пастух, пастырь ποιος3 какой? (по качеству) ποιος3 (энкл.) какой-нибудь πολέμαρχοςό военачальник Πολέμαρχοςό Полемарх, брат оратора Лисия πολεμέωвоевать πολεμικός3 военный, боевой πολέμιος3 враждебный, враг πολεμιστήριος3 военный, боевой πόλεμοςό война, вражда, ссора πολεύωвспахивать πολιορκέωосаждать πολιορκίαή осада πολιός3 серый, седой πόλις,εωςή полис, город- государство, город πολιτείαή государственное устройство, гражданство, государство, полития πολιτεύωбыть гражданином, заниматься политикой, управлять государством πολίτης,ουό гражданин πολιτικός3 гражданский, общественный πολλάκιςчасто πολλαπλάσιος2 многократный, обильный, богатый πολύзначительно, много πολύγλωττος(σσος) 2 многоязычный 351
Πολύγνωτοςό Полигнот, художник Πολυδέκτηςό Поладект, царь остро¬ ва Серифоса; царь Спарты πολυετής2 многолетний πολυκέφαλος2 многоголовый πολυκοιρανίηή многовластье πολυμαθίαή многознание, ученость Πολύμνιαή Полигимния, муза гимнов Πολυνεικής,ουо Полиник, сын фиванского царя Эдипа Πολυξένηή Поликсена, дочь Приама πολύς,πολλή,πολύмногий, многочисленный (§ 27) πολυτελής2 дорогостоящий, дорогой, роскошный πολύτροπος2 многоопытный πολύφλοισβος2 многошумный πομπήή послание, отправление, процессия, шествие Πομπήιοςό Помпей πονέωтрудиться, работать, страдать πονηριάή порочность, подлость πονηρός3 порочный, дурной, плохой, негодный, бесчестный πόνοςό труд, работа, страдание Ποντικός3 понтийский πόντοςό море Πόντοςό Понт (Черное море) πόποιах! (возглас изумления, негодования, одобрения) πορεύωотправлять, везти, med. отправляться, идти πορθέωопустошать, грабить, разрушать, разорять πορθμείωντόпереправа πορθμόςό пролив πορίζωдоставлять πόρνοςό прелюбодей πόροςό переправа, средство πόρρωвперед, дхзьше, далеко πόρρωθενиздали πορφυρούς,ά, οΰνпурпуровый Ποσειδών,ωνοςό Посейдон, бог моря Ποσειδώνιοςό Посидоний, философ πόσις,εωςό муж πόσος3 сколький, сколь великий ποσός3 какой-нибудь величины ποτάμιος3 речной ποταμόςо река πότεкогда? ποτέ(энкл.) некогда, когда-то, однажды Ποτείδαιαή (Ποτίδαια) Потидея, город в Греции Ποτειδεάτης,ουό потидеец πότερος3 который, кто (из двух) πότερον- ή ли - или ποτίζωпоить πότνιαή владычица, госпожа ποτόντόнапиток, питье, влага, вода πούгде? που(энкл.) где-нибудь, где-то πούς,ποδόςό нога, стопа, фут (§ 40, Прил.) πράγμα,τοςτόдело, обстоятельство, вещь πραγματείαή деятельность πράξις,εωςή действие, дело
πράος(πραύς), εΐα,ον(ύ) кроткий,спокойный πραοτης,ητοςή кротость, спокойствие, гуманность πράττω(σσω) делать, совершать, находиться в к.-н. положении (Т.Ш,3) πρέπωотличаться, выдаваться, быть приличным; πρέπειприлично, следует πρεσβείαή посольство πρεσβευτής,οΰό посол πρέσβυς,εωςό старый, старший, pl. послы (§51) πρεσβύτης,ουό старик Πρηξάσπης,ουό Прексасп, персидское имя πρήσις(πρασις), εωςή продажа Πρίαμοςό Приам, царь Трои πρίαμαιпокупать, выкупать (§ 142) πρινпрежде чем (§ 141) πρό(gen.) перед, в защиту, за (предл.) προάγωвести, идти вперед προαίρεσις,εωςή выбор, склонность, рвение προαιρέωвыбирать, предпочитать (кого, что - асе., кому, чему - gen.) προαισθάνομαιпредчувствовать, подозревать, заранее узнавать προαποστέλλωотправлять вперед, раньше προάστειοντόпригород, загородное имение προβαίνωидти вперед, выставлять προβάλλωбросать вперед, выставлять, избирать πρόβατοντόмелкий скот, овца προγίγνομαιраньше рождаться, предшествовать, случаться πρόγονοςό предок προδιδάσκωзаранее наставлять προδίδωμιпредавать, покидать, оставлять προδότης,ουό предатель πρόδρομοςό разведчик πρόειμι(ίέναι) идти вперед προέρχομαιвыступать вперед προεστώτεςοίвожди προέχωиметь впереди, превосходить (gen.) προηγουμένωςпреимущественно πρόθεσις,εωςή намерение προθυμέομαιжелать πρόθυμος2 готовый, усердный, энергичный προιάπτω(dat.) низвергать προίημιпускать вперед, бросать, выдавать, передавать προίστημιставить впереди, выше προκάθημαιсидеть впереди, председательствовать προκάμνωутомлять преждевременно προκαταλαμβάνωовладевать раньше, предупреждать πρόκειμαιлежать впереди, быть приготовленным προκινδυνεύωподвергаться опасности раньше других προκρίνωпризнавать, замечать πρόκριτος2 ранее выбранный προλαμβάνωпредвидеть προλέγωобъявлять
προμαχέωсражаться впереди, в первых рядах προμάχομαιзавязывать бой πρόμαχος2 сражающийся в первых рядах, застрельщик Προμηθεύς,έως о Прометей προνοέομαιзаранее заботиться πρόνοιαή предусмотрительность, промысел Πρόξενοςό Проксен, фиванец προπαιδεύωзаранее воспитывать, обучать προπάτωρ.οροςό праотец, предок προπηδάωвыскакивать Προποντίς,ίδος ή Пропонтида (ныне Мраморное море) Προπύλαια,ωντάПропилеи, вход на афинский акрополь πρός(gen.) ради, от, (dat.) у, при, кроме, (асе.) к (предл ) προσαγορεύωназывать προσάγωподводить, приводить προσαμύνωприходить на помощь προσαναλίσκωрастрачивать сверх того προσβάλλωнабрасывать, нападать προσβλέπωвзирать, смотреть προσγίγνομαιприсоединяться προσδέομαιнуждаться προσδέχομαιпринимать, общаться προσδοκάωказаться, надеяться πρόσειλος2 обращенный к солнцу πρόσειμι- προσέρχομαιπροσελέωпозорить προσέρπωподползагь, приближаться προσέρχομαιподходить, прн\о дитъ, приближаться, Haciynji ι>.обращаться, проникать προσέχωприближать, обращать внимание προσήκωподходить, доходить, приличествовать, принадлежать προσήκων,οντοςо родственник προσηλόωпригвождать πρόσθενраньше, прежде πρόσθεσις,εωςή прибавление προσίσχωприставлять, причаливать προσκαλέωподзывать, призывать πρόσκειμαιприлегать, присоединяться, нападать προσκινδυνεύωподвергаться опасности προσκρούωсталкиваться προσκυνάωпадать ниц, кланяться προσλαμβάνωприобретать προσμάχομαιсражаться προσμείγνυμι= προσμίγνυμιπροσμίγνυμιприближаться, сходиться πρόσοδοςή подход, приближение, приступ προσομιλέωобращаться προσοράωсмотреть, видеть προσπίπτωнападать (dat.), доходить, попадагь(ся) προσπλέωподплывать πρόσταξις,εωςή приказание, поручение 354
προστάτης,ουо правитель, защитник, покровитель προστίθημιприлагать, подавать, назначать, med. переходить, присоединяться προστάττω(σσω) ставить рядом, распоряжаться, приказывать προσταχθέντόприказание προστρέχωприбегать, подбегать προσφέρωприносить, med. относиться, бросаться πρόσω- πόρρωπρόσωποντόлицо Προταγόρας,ουό Протагор, философ-софист πρότερος2 первый, прежний πρότερονпрежде, раньше προτίθημιкласть, ставить перед, назначать, определять προτιμάωпредпочитать προτρέπωпредлагать, склонять προϋργουполезно προφασίζομαιотговариваться, выставлять предлогом πρόφασις,εωςή предлог, повод προφέρωприносить, бросать в лицо προφητείαή пророчество προφήτηςό пророк προφυλακτικήή предохранение προφυλάττωстеречь, охранять πρύμναή корма πρυμνήσιατάкормовой канат πρυτανεΐοντόпританей, общест¬ венное здание, судилище πρύτανις,εωςό притан, председа¬ тель в совете или в народном собрании, властитель πρώηνнедавно πρωτεύωпервенствовать, превосходить πρωτοβεστιάριοςό прото вести арий, казначей, хранитель царского гардероба, первый министр πρώτος3 первый, πρώτατάвпервые πταίσμα,τοςτόошибка, неудача πτερόεις.εσσα,ενкрылатый, быстрый, легкий πτερόντόкрыло πτέρυξ,γοςή крыло πτερωτός3 крылатый, летающий πτήσις,εωςή полет Πτολεμαίοςό Птолемей, египет¬ ский царь πτολίεθρον= πόλιςπτώσις,εωςή падение, падеж πτωχόςό нищий, бедняк Πυθαγόρας,ουό Пифагор Πυθίαή Пифия, прорицательница в Дельфах ΠύθιατάПифийские игры πυκνός3 тесный, густой Πυλάδης,ουό Пилад, друг Ореста πύληή (обычно pl.) дверь, ворота Πύλιοςо пилосец, житель Пилоса Πύλος,ουή Пилос, город Греции πυνθάνομαιузнавать, выведывать, спрашивать (T.V,4) πυρ,ρός,τόогонь πυραμίς,ίδος ή пирамида πυρέττω(σσω) страдать лихорадкой πυρήν,ήνος ό косточка 355
πυρόςό пшеница πυρόωсжигать, обжигать Πύρροςό Пирр, царь Эпира πώ(энкл.) еще πωλέωпродавать (Τ V111) πωλητής,ουό полет, лицо, ведавшее сдачей на откуп государственных доходов πώμα,τοςτοлитье, напиток πώποτεкогда-либо πώςкак? πώς(энкл.) как-нибудь - Р р' СТО , р сто тысяч ρά(энкл.) = άρα ’Ραδάμανθυς,υοςά Радаманф, судья в подземном царстве ρόδιος3 легкий (§ 66) (Ραθυμία ή равнодушие ράθυμος2 беспечный, ленивый Ραμψίνιτοςό Рампсинит, египетский фараон £кхνίς, ίδος ή капля ραπίζωбить, ударять ^άπτω шить, сшивать ραστώνηή легкость ^αστος 3 см. ρόδιος(§ 66) ^>άων 2 см. ράδιος(§ 66) |5έζω делать, поступать, причинять ρεΐθροντόрусло, течение, рукав |3εύμα, τοςτόпоток ήέω течь (Τ. 1,1,4) 'Ρηγΐνοι οίрегинцы, жители Регия, города в Италии φήγνυμιразрывать (Т.1Х,2) ρήμα,τοςτόречь, слово, приказ ρητορεύωпроизносить речь ρήτωρ,οροςо оратор, ритор £ίζα ή корень, основание, подошва ρίπτωбросать (Т.Н) ρόδοντόроза Ρόδιοςό родосец, житель Родоса Ρόδοςή Родос, остров 'Ροδώπις, ιδοςή Родопис, «Румянолицая», египетская царица Нитокриса ροιζηδόνшумно ρόπαλοντόдубина, палка ρους(ρόος), ουό течение, поток ήυθμός ό соразмерность, ритм 'Ρωμαίος 3 римский 'Ρωμαίος ό римлянин Ρώμηή Рим ρώμηή сила ρώννυμιукреплять ’Ρώςό рус 'Ρωσικός 3 русский 356
Σ—σ'двести , σдвести тысяч σακκέωвыжимать σαλαμάνδραή саламандра Σαλαμίς,ΐνος ή Саламин, остров σάλπιγξ,γοςή труба σαλπίζωдавать сигнал трубой (T.lll,3) Σάμοςή Самос, остров Σαπράή Сапра, озеро Σαπφω,ουςή Сапфо, поэтесса (§ 53) Σάραπις,ιδοςό Серапис, египетский бог Σάρδεις,εωναίСарды, главный город в Лидии Σαρδιάνοςό сардиец, житель Сард Σαρδόνιος3 сардинский, сардо¬ нический, язвительный, презрительный σαρόωподметать σάρξ,κόςή мясо, плоть σατράπης,ουό сатрап Σάτυροςό Сатир Σαυρομάταιοίсавроматы, скифское племя σαφής2 ясный, очевидный, истинный σβέννυμι= άποσβέννυμι (Τ.ΙΧ,Ι) Σγόραή Сгора, место в Византии σεαυτού,ής тебя самого (§ 85) σεβάζομαι= σέβομαιпочитать Σειρήν,ήνος ή Сирена σεισάχθειαή сисахфия, сокращение («стряхивание») долгов σεισμόςό трясение, землетрясение σείωтрясти, сотрясать, колебать, махать (Т. 1,5) σελήνηή луна Σεμέληή Семела, мать Диониса σεμνός3 священный σεμνότης,ητοςή почтенность, святость Σέριφοςή Сериф, остров в Кикладах Σερτώριοςό Серторий, рим. полководец Σεύθης,ουό Севф, царь фракий¬ ского племени одрисов σήμα,τοςτόзнак, знамение σημαίνωобозначать, указывать, объявлять, med. догадываться σημεΐοντόзнак, признак σήμερονсегодня σήπομαιгнить (T.1V) σήσαμοντόсесам, кунжут σιαγών,όνος ή щека σιγάωмолчать σιγήή молчание σίδηροςό железо σίδηρους,ά, οΰνжелезный Σιδόνιος3 сидонский (Сидон - в Финикии) Σικελίαή Сицилия Σικελιώτης,ουό сицилиец σιμός3 плосконосый Σιμωνίδης,ουό Симонид, поэт Σίνδοιοίсинды, народ в Скифии Σινωπεύς,έως ό житель Синопа 357
Σίσυφοςό Сизиф, легендарный основатель и царь Коринфа σιτεύωпитать, откармливать σιτέωкормить, med. употреблять в пищу σιτηρέσιοντόпродовольствие σίτησις,εωςή кормление, пища σιτίοντόхлеб, σιτί,ατάпища σιτοπώλης,ουό хлеботорговец σίτοςό хлеб, σΐτατά- ρΐ.σιτοφόρος2 хлебородный σιτοφύλαξ,κοςό хлебный смотритель σιωπάωмолчать σκαιός3 левый, неловкий, глупый σκάπτωкопать σκάφος,εοςτόкорабль, лодка σκεδάννυμιрассеивать (Τ.ΙΧ,Ι) σκέλος,εοςτόголень, нога σκεπάζωприкрывать, защищать σκέπηή прикрытие, защита σκέπτομαι= σκοπέω(T.V111) σκευοθήκηή хранилище, склад оружия σκευήή вооружение, одежда, наряд σκέψις,εωςή наблюдение, осмотр, недоверие σκηνήή палатка, шатер, сцена σκήνωμα,τοςτόпалатка, шатер, обитель σκηπτούχοςό оруженосец σκήπτροντόпалка, посох, жезл, скипетр σκιάή тень, отражение Σκίλουροςό Скилур, царь Херсонеса Таврического σκληρός3 сухой, жесткий σκληρότης,ητοςή твердость σκοπέωсмотреть, обдумывать, обращать внимание (T.VIH) σκοπόςό наблюдатель, страж σκόροδοντόчеснок σκότοςо мрак σκοτόωзатемнять, помрачать Σκρώφας,ουό Скрофа, римский квестор Σκύθης,ουό скиф Σκυθικός3 скифский σκυλεύωграбить, лишать Σκύροςή Скирос, остров около Эвбеи σκυτοτόμοςό сапожник σκώπτωшутить, насмехаться σμαραγέωбушевать Σμέρδις,ιοςό Смердис, сын Кира σμικρός3 = μικρόςσμικρότης,ητοςή малый размер σμώδιξ,ιγγοςή синяк, рубец ΣόλοιοίСолы, город на Кипре Σόλων,ωνοςό Солон, законодатель σός,ή, όν твой (§ 21) ΣούνιοντόСуний, мыс в Аттике Σούσα,ωντάСузы, столица Персии Σούσιοςό сузиец Σοφαίνετοςό Софенет, аркадиец σοφίαή мудрость σόφισμα,τοςτόхитрость, изобретение 358
σοφιστής,ούо софист Σοφοκλής,εουςо Софокл, поэт σοφός3 мудрый σοφόςό мудрец σπάνιος3 редкий Σπαρτάκειος3 спартаковский Σπάρτακοςό Спартак Σπάρτηή Спарта Σπαρτιάτης,ουό спартиат, спартанец Σπαρτοί,ών οίспарты, первые поселенцы в Фивах σπάωтянуть (Τ. 1,1,3) σπείραή веревка σπείρωсеять (§ 136, Т.111,3) Σπενδάτης,ουό Спендат, персидский маг σπένδωвозлиять, заключатьдоговор с кем πρόςс асе. (Т.1,23) σπέρμα,τοςτόсемя σπεύδωспешить, торопиться, стараться σπήλαιοντόпещера σπλαγχνίζομαιсжаливаться σπλάγχνοντόвнутренности σπονδαΐοςό спондей (стопа) σπονδήή возлияние, договор, мир σπόροςό сев σπουδάζωспешить, усердно заниматься, стремиться σπουδαίος3 усердный, серьезный, деятельный, важный σπουδήή усердие, серьезность, тщательность στάδιοντόстадий, мера длины (Прил ), ристалище, бег στάδιοννικάνпобеждать в беге σταθμόςό стоянка, восстание, распря στασιάζωвосставать στάσις,εωςή стояние, восстание, распря στασιώτης,ουό мятежник, повстанец, приверженец στατήρ,ήρος ό статер, монета (см. Прил.) στεγνός3 плотный στέγωпокрывать στέλλωпосылать (Т.111,5) στεναγμόςό стон, вопль στενάζωстонать (Т.111,3) στενόντόузкий проход, ущелье στενόποροντόузкий проход, теснина στενός3 узкий, тесный στενωπόςό пролив στέργωлюбить, уважать (Т.1,2,1) στερέω= στερίσκωστερίσκωлишать, очищать (TV 1,1) στέρνοντόгрудь στεφανίσκοςά веночек στέφανοςό венок στεφανόωнаграждать венком, увенчивать, украшать στήθος,εοςτόгрудь στήληή столб, колонна, стела στηρίζωтвердо ставить στηρρότης,ητοςή твердость στίφος,εοςτόбоевой строй στλεγγίς,ίδος ή скребок στοάή портик, колоннада στοιχίζωустанавливать στοίχοςό ряд στολήή одежда 359
στόλοςό поход, экспедиция, войско στόμα,τοςτόрот, >ста, пасть, устье, отверстие, вход, выход στόρνυμι= στρώννυμιστοχασμόςό догадка στρατείαή поход, война στράτευμα,τοςτόвойско στρατεύωотправляться в поход, вести войну στρατηγέωбыть стратегом, претором στρατηγιάωдомогаться, быть во главе στρατηγικός3 стратегический, применяющий военную хитрость στρατηγόςό стратег, полководец, претор στρατιάή войско στρατιώτης,ουό воин, солдат Στρατόνικοςό Стратоник, кифарист и поэт στρατοπεδεύομαιрасполагаться лагерем στρατόπεδοντόлагерь στρατόςό войско στρεπτόςό ожерелье στρέφωповорачивать στρουθόςό страус στροφεύς,έως ό дверной крюк στρώννυμιстлать, постилать, успокаивать, унижать (Τ. IX, 1) στύλοςό стилос, палочка для писания Στυμφάλιοςό житель Стимфала (Аркадия) στωικόςό стоик (философ) σύты (§ 84) Συβαρίτης,ουό сибарит, ж июль города Сибариса συγγένειαή родство συγγενής2 родной, родственный συγγενής,εοςό родственник συγγιγνομαιзнакомиться, сходиться, сближаться συγ> ·ωμηή прощение σύγγραμμα,τοςτόзапись, сочинение συγγραφεύς.έως ό писатель, историк συγγραφήή описание συγγράφωписать, сочинять συγκαλέωсозывать συγκαλύπτωзакрывать совершенно συγκαταφλέγωсжигать вместе συγκατοικίζωсооружать συγκατορύττωзакапывать вместе σύγκειμαιвместе лежать, быть составленным, сочиненным σύγκλεισις,εωςή смыкание συγκλείωзапирать συγκοινωνέωпомогать, содейст¬ вовать, действовать сообща σύγκριμα,τοςτόсоединение συγκρίνωсоединять, составлять συγχαίρωрадоваться вместе σύγχυσις,εωςή смешение συγχώννυμιзасыпать, разрушать до основания συγχωρέωсходиться, соглашаться Συέννεσις,ιοςό Сиеннесий, царь Киликии 360
Συήνηη( нсна, город в Египте συζαωк\1сс1ежить συκιи η(ион ) смоковница συκοφί/ντκωбыть доносчиком Σύλλαςо( улла, римский диктатор συλλαμβάνωзахватывать, схватывать, закрывать συλλέγωсобирать, набирать (Τ VIII, Т.Х1,3) συλλήβδηνсовокупно, вкратце συλλογήή набор συλλογισμόςό умозаключение, силлогизм συμβαίνειслучается, приходится συμβαίνωсходиться, идти вместе συμβάλλωсбрасывать, соединять σύμβασις,εωςή соглашение σύμβολοντόзнак, предзнаменование Συμβόλων(λιμήν) Символон (соврем. Севастопольская бухта) συμβούλευμα,τοςτόуказание, примета συμβουλεύωсоветовать, предлагать συμβούλιαή совещание, совет σύμβουλοςό советчик, советник σύμμαχος2 вместе сражающийся σύμμαχοςό союзник, помощник, соратник συμμίγνυμιсмешивать σύμπας,πασα,πανвесь целиком συμπέμπωвместе посылать, сопровождать συμπλέκωсплетать συμπλέωплыть вместе συμποδίζωспутывать, запутывать συμπολεμέω(dat.) воевать вместе συμπόσιοντόпир συμπράττωпомогать, содействовать συμπρίαμαιскупать, закупать συμφέρωсносить, быть выгод¬ ным, полезным, σύμφεροντόвыгода συμφεύγωвместе бежать, med. устремляться συμφοράή судьба, несчастье συμφράζομαιсоветоваться, придумывать συμφωνίαή созвучие, пение σύν(dat.) с, вместе (предл.) συνάγωсводить, собирать συναθροίζωсобирать συναιρέωсхватывать, сокращать συναλλάττωменять, примирять συνάμφωв совокупности συναντάω(dat.) встречаться συνάπτωсвязывать, соединять συναρπάζωуводить, схватывать συνασπίζωсмыкать ряды συναφίστημιвместе побуждать к отпадению συνεδρίαή сожительство σύνειμι(εΐναι) быть вместе, общаться συνείργνυμιзаключать в тюрьму συνελόντιpart, к συναιρέωв обороте inf. abs. (§ 162) συνεργόςό сотрудник, помощник συνέρχομαιвместе приходить, сходиться
σύνεσις,εωςή ум, понимание συνεσθίωвместе есть συνευνέτης,ουό супруг, муж συνεχής2 непрерывный, соседний συνέχωсдерживать, соединять(ся) συνήθειαή привычка συνηχέωвместе звучать σύνθεσις,εωςή складывание, соединение συνθέωвместе бежать συνθήκηή договор, пароль, завещание σύνθημα,τοςτόзнак, сигнал, пароль συνίημιсводить, сопоставлять, понимать συνίστημιставить вместе, сопо¬ ставлять, med. состоять, про¬ исходить, противодейство¬ вать, составлять заговор συννεφής2 покрытый облаками, туманом σύννοιαή сознание σύνοιδαсознавать за собой συνοικέωжить вместе, сожительствовать σύνολος2 совершенно весь σύνοπτος2 обозримый, видимый συνοράωвидеть вместе, замечать συνουσίαή общение σύνταξις,εωςή составление συντάττω(σσω) строить συντίθημιскладывать, соединять, уговаривать, заключать σύντομος2 короткий, быстрый συντρέφωвместе кормить, воспитывать συνωνέομαιскупать Συρακούσιοςό сиракузянин Συρακόσιος= Συρακούσιοςσυριγμόςό свист, сопение συρμαίηή редька σύς,συόςό ή свинья συσπείρωрассеивать συσσίτιοντόсиссития, совмест¬ ная трапеза в Спарте σύστημα,τος,τόсоединение συστρατεύωучаствовать в походе συχνός3 долгий σφαγεύς,έως ό убийца σφαγήή убийство σφάζω(σφάττω) закалывать σφαίραή шар, мяч σφαιροειδής2 шарообразный σφαλερός3 шаткий, непрочный, ненадежный, неверный σφάλλωсбивать, обманывать, одолевать (Т.111,5) σφάττω(σφάζω) закалывать (Т.111,1) σφεΐςони (§ 84) σφέτερος3 свой (в 3-м л.) Σφίγξ,γγόςή Сфинкс σφόδραочень сильно, крепко σφραγίς,ίδος ή перстень, печать σχεδόνпочти σχήμα,τοςτόнаружный вид, образ, форма, внешность σχίζωразделять (Т.111,2) σχινοκέφαλος2 с продолговатой головой (прозвище Перикла) σχολαστικόςό школяр
σχολήή досуг, отдых, место военных учений σώζω(σώζω) сохранять, спасать Σωκράτης,ουςό Сократ (§ 47) σώμα,τοςτόтело, уголовное преступление σωρεύωнакоплять, загромождать, наваливать σωρόςό куча, груда σώς3 (=σώος, σάος)здравый, невредимый σωτήρ,ήρος ό спаситель, избавитель σωτηρίαή спасение, избавление Σωφρόνισκοςό Софрониск, отец Сократа σωφρονισμόςό вразумление, внушение σωφροσύνηή здравомыслие, благоразумие σώφρων2 здравомыслящий, умный —Т —τ'триста , τтриста тысяч τάγμα,τοςτόстрой, отряд, легион ΤαίναροντόТенар, мыс на юге Лакедемона ταλαίπωρος2 терпящий беду, злосчастный, несчастный τάλαντοντόталант, монета или мера веса (см. Прил.) τάλας,αινα,ανнесчастный τάληθές= τόάληθές ταμίας,ουό управитель, рас¬ порядитель, квестор, казначей Ταμώς,ώ ό Тамос, персидский наместник Τάναϊς,ιδοςό Танаис (совр. Дон) τάναντία= τάεναντίαΤάνταλοςό Тантал, фригийский царь τάξις,εωςή строй, построение, порядок, отряд ταπεινότης,ητοςή низкий рост, низменность Ταραντΐνοςό тарентинец, житель города Тарента в Италии ταράττω(σσω) потрясать, приводить в замешательство ταρβέωпугаться ΤαρσοίοίЛ арс, столица Киликии Τάρταροςό Тартар, подземное царство τάττω(σσω) устраивать, строить (T ill, 1) ταυρηδόνпо-бычачьи Ταυρική(χώρα) ή Таврика (совр. Крым) Ταυρικός3 таврический Ταύροιοίтавры, скифское племя в Таврике ταύροςό бык ταύτηздесь, тут, там ταυτί= ταύτα(усил.) ταφсм.θαπ τάφοςό могила, склеп, курган τάφροςή ров τάχαвскоре
τάχος,εοςτόбыстрота, скорость ταχύς,εΐα,ύ быстрый, скорый, проворный (§ 66) ταχύτης,ητοςή быстрота, скорость τε(энкл.) и (постпозитивно) τέθνηκαсм. αποθνήσκωτείνωтянуть (Т.111,5) τειχίζωвозводить стены, укреплять τείχος,εοςτόстена, укрепление, крепость τεκμαίρομαιопределять, назначать, предполагать τέκμαρτό(нескл.) знак, признак τεκμήριοντόдоказательство τέκνοντόдитя, ребенок τέκτων,ονοςό строитель τελέθωбыть законченным, зрелым τέλειος3 совершенный, законченный, превосходный, совершеннолетний τελείω= τελέωτελέωςсовершенно τελευταίος3 конечный, последний τελευτάωоканчивать(ся), умирать τελευτήή окончание, конец, смерть τελέωсовершать, исполнять, посвящать в таинства, платить (налоги), принадлежать (Т.1,13) Τέλλοςό Телл, афинянин τέλος,εος,τόконец, исход, разряд, класс, должность, налог, пошлина, отряд, легион τέλοςнаконец τελώνης,ουό мытарь τέμνωрезать, рассекать, колоть (T.VJ) τέρας,τοςτόчудо, знамение τέρμων,ονοςό предел, граница τερπνός3 приятный, радостный τέρπωуслаждать τέρψις,εωςή наслаждение τέταρτος3 четвертый τετράγωνος2 четырехугольный τετράδραχμοντόмонета в четыре драхмы τετράκις(τεσσαράκις) четырежды τετρακισχίλιοι,αιαчетыре тысячи τετρακόσιοι3 четыреста τετράς,άδος ή четверка τετταράκοντα(τεσσαράκοντα) сорок τέτταρες(τέσσαρες), αчетыре τετταρεσκαίδεκαчетырнадцать τέττιξ,γοςό кузнечик, стрекоза τεύχωстроить, делать τέχνηή искусство, ремесло, наука τεχνίτης,ουό художник, ремесленник τέωςдо тех пор τήδεсюда, здесь τήκωплавить (T.1V) τήλεдалеко Τηλέμαχοςό Телемах, сын Одиссея τηλικόσδε3 такой, такого возраста τηλικοΰτος,αύτη,ούτο= τηλικόσδε364
τιι/«ни ιιιin. на далекое I ·н ' ι·>Hi IUC τιμικ.Όΐн го время, так рано ιip 11· u и ι<ζ= τηνικάδε11ц>» ι.»горечь, стеречь, выжидать Ιφορναίαή Тибарнания, местность в Азии * ’/ρης. ηχθςό Тигр, река в Месопотамии ιιθημιкласть, полагать, устанав¬ ливать (§§ 144, 145, 147, 149) τίκτωрождать, производить (Τ IV) τιμάωчтить, почитать τιμήή оценка, цена, честь, награда τίμημα,τοςτόоценка (имущества), ценз τίμιος3 почтенный, уважаемый, дорогой Τιμόθεοςό Тимофей, афинский стратег Τιμοκρέων,οντοςό Тимокреонт, греческий поэт τιμωρέωмстить, выступать истцом за... τιμωρίαή мщение, наказание, возмездие τιμωρόςό мститель τίνωплатить (TV, 1) τίς,τίкто? что9 который ? (§ 99) τίς,τί(энкл.) кто-нибудь, что- нибудь, какой-нибудь (§ 99) τίσις,εωςή возмездие, наказание, кара Τισσαφέρνης,ουςό Тиссаферн, персидский сатрап τιτρώσκωранить, повреждать (Τ VI,2) то артикль сред. р. (§ II) он (энкл.) конечно, в самом деле,точно τοιγαροΰνитак, потому τοίνυνпоэтому, итак τοιόσδε3 такой (по качеству) τοιοΰτος,αύτη,οΰτο- τοιόσδετοίχοςό = τείχοςτόλμαή отвага, дерзость τολμάωосмеливаться, дерзать τόλμηή = τόλματομήή деление τόνοςό напряжение, тон τοξεύωстрелять из лука τόξοντόлук τοξότης,ουό стрелок из лука τοπαρχίαή топархия, админи¬ стративная единица в Египте τόποςό место τορεύωчеканить τοσόσδε3 столь великий τοσούτονнастолько τοσούτος,αύτη,οΰτο- τοσόσδετότεтогда τράγοςό козел τραγωδίαή трагедия τράπεζαή стол, обед, кушанье Τραπεζοΰς,οΰντοςή Трапезу нт τραύμα,τοςτόрана τράχηλοςό шея τραχύς,εΐα,ύ шероховатый, суровый, трудный, грубый τραχύτης,ητοςή шероховатость τρεις,τρίαтри (§ 75) τρέπωповорачивать, обращать, med обращаться в бегство (Т.1,2,2) 365
τρέφωкормить, взращивать, содержать (Τ.ί,2,2) τρέχωбежать (Τ VIII) τρέωдрожать, бояться fE 1,1,3) τρηχύς,εΐα,ύ см. τραχύςτρίαιναή трезубец τριαίνηή см. τρίαινατριάκονταтридцать τριακόσιοι3 триста τριάς,άδος ή тройка, триада τρίβολοςό трезубец, колючка τρίβωтереть, натирать, med. заниматься (Т.1,2,2) τρίβων2 тертый, опытный, старый τρίγωνοντόтреугольник τριήραρχοςό триерарх, командир триеры, снаряжающий триеру τριήρης,εοςή триера, судно с тремя рядами гребцов τρίμηνοςή трехмесячный срок, три месяца Τρινακρίαή Тринакрия, древнее название Сицилии τρίπτυχος2 втрое сложенный, триптих τριςтрижды τρισχίλιοι3 три тысячи τρίτος3 третий τρίχ-см. θρίξτριχήна три части, втрое Τροίαή Троя τρόπαιοντόтрофей, памятник в честь победы τροπήή поворот, обращение в бегство τρόποςό образ, способ, характер, нрав, обычай, троп τροφήή пища, содержание τροχαίοςό трохей (стопа) τρύξ,γόςή молодое вино, осадок вина τρυφάωнаслаждаться τροφήή роскошь Τρωάς,άδος ή Троада, Троянская область τρώγωгрызть Τρώς,ωόςό Трой, основатель Трои, pl. Τρώεςтроянцы τυγχάνωпопадать, случаться, встре¬ чаться, бывать (§ 157, TV,4) τύποςό удар, знак τύπτωбить, ударять, поражать, жалить (T.V11) τυραννεύωбыть тираном, единолично править τυραννίς,ίδος ή тирания, единоличная власть τύραννοςό тиран, единоличный правитель ΤυριαΐοντόТирией, город в Ликаонии τυρόςό сыр Τυρόςή Тир, приморский город в Финикии Τυρ(5ηνίαή Тиррения, т. е. Этрурия Τυρταίοςό Тиртей, поэт τυφλός3 слепой τυφλόωослеплять τύχηή случай, участь, судьба 366
υ'четыреста , υчетыреста тысяч υβρίζωнадменно поступать, оскорблять ύβρις, εωςή надменность υβριστής,ουό гордец υγιαίνωбыть здоровым υγιής2 здоровый υγραίνωувлажнять υγρόντόвлага, море υγρός3 влажный, жидкий ύδωρ, ύδατος τόвода (§ 40) ύετός ό дождь υιός,ούέος ό сын (§51) Ύλαίη ή Гилея, Полесье, местность в Скифии υλακήή лай ύλη ή лес, деревья ύμεΐς вы (§ 84) ύμέτερος 3 ваш ύπαί = υπόυπακούωслушать(ся) Ύπανις, ιοςό Гипанис (совр. Буг) ύπανίσταμαι (med.) подниматься ύπαντιάζω идти навстречу, выступать против ύπαρ наяву υπάρχοντατάимение, имущество υπάρχωпомогать, содействовать, быть ύπάτεια ή консульство ύπατος 3 высший, консульский ύπατος ό консул ύπέκκαυμα, τοςτόзажигательный, горючий материал υπεκχωρεωпостепенно уходить ύπεξαιρέω убирать, исключать ύπέξειμι отходить ύπεξειρύω вытаскивать υπέρ(gen ) по ту сторону, за, над, (асе.) сверх, в пользу (предл.) ύπεραρέσκω быть очень приятным υπερβαίνωпереходить υπερβάλλωперебрасывать, завы¬ шать цену, med. одолевать υπερβολήή переход, превосход¬ ство, преувеличение, избыток ύπερδέξιος 2 расположенный выше υπερέχωпревосходить (gen. кого, что; dat. чем) υπερήφανος2 возвышающийся, гордый, надменный ύπερθε сверху, наверху υπέρμετρος2 чрезмерный ύπεροικέω жить выше, за ύπέρπλουτος 2 сверхбогатый υπέρτατος(=ύπατος) 3 высочайший, высший, верховный ύπερτενής 2 вытянувшийся, высокий υπέρτερος3 более высокий υπέχωподвергаться υπήκοος2 послушный, подвластный, подчиненный υπηρέτης,ουό служитель ύπισχνέομαι обещать (T.VH) ύπό (gen.) от, при названии дейст¬ вующего лица в стр. об.; (dat.) под чем, (асе.) подо что (предл.) 367
ύπνος ό сон ύπόβασις, εωςή понижение, убывание υποβλέπωсмотреть исподлобья υπόδημα,τοςτόобувь, сандалия ύπόδρα исподлобья υποδύομαιпогружаться, закрываться ύποζύγιον τόподъяремный, рабочий скот ϋπόθεσις, εωςή предположение, гипотеза υποθήκηή наставление υπολαμβάνωподхватывать, принимать, соображать, предполагать ύπολείπω оставлять, pass. подводить к концу υπομένωоставаться, терпеть, выдерживать υπόνοιαή предположение, представление ύπονοστέω возвращаться ύποπτεύω подозревать υποστρέφωповорачивать назад, поворачиваться, отступать ύποτίθημι подкладывать, подавать, med. считать ύπουλος 2 внешне зарубцевавшийся, обманчивый ύποφεύγω убегать, ускользать ύποχωρέω огкодить, удаляться υποψίαή подо зри гсльнос ιь ύπτιος 3 otkhhvtnh на сниму υπώρειαή предгорье Ύρκάνιος ό гиркансн, жиге ιεстраны ок. Каспийскою моря ύς = σύςΎστάσπης, ουό ί исгасн, родовое имя персидского царя Дария ύστατος 3 самый поздний, позднейший, последний, ύστατον - нар. υστεραίος3 следующий ύστερέω опаздывать, отставать ύστερος 3 более поздний, ύστερον позже, после υφαίνωткать, замышлять, придумывать ύφαίρω отнимать, у ст раня ιь ύφάπτω поджигать, раздувазь огонь ύφηγέομαι подсказывать ύφίστημι подставлять υψηλός3 высокий ύψιμέδων, οντοςό власти«ель ύψις, εωςή = ύψος ύψος, εοςτόвысота ύω ниспосылать дождь, 6c j.i ύει идет дождь —Ф - φ'пятьсот Φαίδων,ωνοςό Федон, ученик , φпятьсот тысяч Сократа Φαίακεςοίфеаки, легендарный народ φαίνωявлять, показывать, med φαιδρός3 сияющий, светлый являться, показываться (1 111,5) 368
ΦαίσουλαιαίФезулы, римский город φακόςо чечевица φάλαγξ,γγοςή фаланга φαλακρός3 лысый Φαληρεύς,έως ό фалсрец, житель Фалера, гавани или дема в Аттике Φαναγορίαή Фанагория, главный город в азиатском Боспоре φανερός3 явный, ясный φάρμακοντόсредство, лекарство,яд Φαρνάβαζοςό Фарнабаз, персидский сатрап Φαρνάκης,ουό Фарнак, понтийский царь Φάροςό Фарос, остров у Александрии Египетской, известный своим маяком φάσκω~ φημίΦειδίας,ουό Фидий, скульптор φείδομαι(gen.) избегать, щадить, беречь φειδώ,ουςή пощада φέρτερος3 более сильный, более храбрый, лучший φέρωнести, приносить (T.V111, Τ.ΧΙ,Ι)φεύγω(асе.) бежать, избегать, (gen.) быть обвиняемым (Т.1 V) φευξις,εωςή - φυγήφήμηή слава, молва φημίговорить, утверждать (§ 159, Τ.VIII)φθάνωпредупреждать достигать (§ 157, T.V1,1) φθαρτός3 подверженный порче, тленный (позд) φθέγγομαιиздавать звук, произносить слово φθείρωгубить (T ill,5) φθίνωгибнуть, умирать (T.V, 1) φθόγγοςо звук φθονερός3 завистливый φθονέωзавидовать φθόνοςό зависть, нерасположение φθοροποιός2 губительный φιλανθρωπίαή человеколюбие φιλάργυροςό сребролюбец φιλέωлюбить, целовать φιλίαή дружба, любовь φίλιος3 дружеский, спасительный Φιλιππικοί(λόγοι) Филиппики, речи Демосфена против Филиппа Македонского Φίλιπποςό Филипп, македон- ский царь φιλόζωος2 жизнелюбивый φιλόθεος2 боголюбивый φιλοκαλέωлюбить прекрасное φιλοκίνδυνος2 любящий опасность, смелый Φιλοκτήτηςό Филоктет, гомер. герой φιλομαθής2 любознательный φιλονεικέωспорить, конкурировать φιλονεικίαή любовь к спорам φιλόπατρις,ιδοςлюбящий родину φιλόπονος2 трудолюбивый φίλος3 милый, дорогой, собственный (§ 65) 369
φίλοςό друг φιλοσοφέωлюбить мудрость, философствовать φιλόσοφος2 любящий мудрость, философский φιλόσοφοςо философ φιλότης,ητοςή любовь φιλοτιμέομαιбыть честолюби¬ вым, соперничать, добиваться φιλοτιμίαή честолюбие φιλότιμος2 честолюбивый, усердный Φινεύς,έως ό Финей, фракийский царь-прорицатель φλέγωсжигать, жечь, гореть, пылать φλόξ,γόςό пламя, жар φλυαρίαή болтовня, пустяки φλύωхвастать(ся) φοβέομαιбояться, страшиться φοβερός3 страшный, ужасный φόβοςό страх, ужас, боязнь Φοινίκηή Финикия, страна на востоке Средиземноморья φοίνιξ,ικοςό финиковая пальма, пурпур, пурпуровая одежда Φοίνιξ,κοςό финикиец φοιτάωчасто приходить, посещать, скитаться φολκός3 косоглазый φονεύς,έως ό убийца φονεύωубивать, умерщвлять φονήή убийство φονοκτονίαή кровопролитие φόνοςό убийство φοξός3 остроконечный φοράή урожай φορείοντύносилки φορέω= φέρωφορμόςό корзина, форма φόροςό дань φορτίοντόгруз, ноша Φουλβίαή Фульвия, римлянка φράζωговорить, сообщать, объявлять φρέαρ,φρέατοςτόколодец (§ 40) φρήν,ενόςή сердце, душа, ум φρίττω(σσω) дрожать φρονέωмыслить, думать, судить, μέγαφρονεΐνмного о себе думать, гордиться φρόνημα,τοςτόмнение, гордость, смелость φρόνιμος3 разумный φροντίζωдумать, рассуждать φρουράή охрана, стража φρούραρχοςό фрурарх, начальник стражи φρουρέωсторожить Φρυγίαή Фригия, страна в Малой Азии Φρύξ,γόςό фригиец φυγαδεύωизгонять (из страны) φυγάς,άδος ό беглый, беглец, изгнанник, подсудимый φυγήή бегство φυγομαχέωотступать φυλακήή охрана, стража, караул, гарнизон φυλακτικός3 охраняющий φύλαξ,κοςо сторож φυλάττω(σσω) сторожить, охранять; остерегаться (обычно med.) (Τ Ι11,1)
φυλήή фила, колено, род ψύλλοντόлист φύλοντόрод, племя, народ φύρωсмешивать φυσικός3 природный φυσιόωкичиться, чваниться φύσις,εωςή природа, природный дар, тварь; φύσειот природы φυτεύωнасаждать, сажать φυτόντόрастение, дерево φύωрождать, производить (§ 142) Φωκεύς,έως ό фокиец φωνέωзвучать, издавать звук φωνήή звук, голос, пение φώρ,ρόςо вор φωράωловить вора, уличать φως,τόςό муж, герой φώς,τόςτόсвет, мн. ч. глаза χ'шестьсот ζχшестьсот тысяч χαίρωрадоваться, здравствовать (T.V11) Χαιρώνειαή Херонея, г в Беотии Χαλδαΐοςό хаддей, жрец вавилонский χαλεπαίνω(dat.) сердиться, негодовать χαλεπός3 трудный, тяжелый, крутой χαλινόςό узда Χαλκιδεύς,έως ό халкидец, житель Халкиды на о-ве Эвбее χαλκίοικος2 живущий в медном храме; в ж. р. прозвище Афины χαλκόπους,ποδοςмедноногий χαλκόςό медь χαλκούς,ή, ούνмедный χαράή радость χαρακτήρ,ήρος ό знак, примета, особенность, характер χαρίεις,εσσαενприятный, прелестный, милый (§ 43) χαρίζομαιделать приятное, угождать χάρινради χάρις,ιτοςή прелесть, благо¬ дарность, изящество, красота Χάριτες,ωναίХариты, богини Χάρων,ωνοςό Харон, мифичес¬ кий перевозчик в подземном царстве χάσκωраскрывать рот, проглатывать χατίζωнуждаться χείλος,εοςτόгуба, край, берег χεΐμα,τοςτό= χειμώνχειμερινός( = χειμέριος)3 зимний, холодный χειμών,ωνοςό зима, непогода χειρ,ρόςή рука, власть (§ 29) Χειρίσοφοςό Хирисоф, спартанский стратег χείριστος3 см. κακός(§ 70) χειρόομαιприбирать к рукам, покорять χειροτονέωголосовать поднятием рук 371
χείρων2 см. κακός(§ 70) χελιδων,όνος ή ласточка Χέοψ,ποςό Хеопс, египет. царь χερειότερος- χείρωνΧε^ονησίτης,ουό херсонесец Χε[5βόνησος(Χερσόνησος) ή Херсонес, название полуост¬ ровов во Фракии, Тавриде, Карии χέρσοςή суша χέωлить, сыпать (Т.1,1,4) χηλήή копыто χήν,νόςό, ή гусь χθών,ονόςή 'земля, страна χιλιάς,άδος ή тысяча χίλιοι3 тысяча Χίος,ουή Хиос, остров у Μ.Азии χιτών,ώνος ό хитон, плащ χιών,όνος ή снег χλαίναή шерстяной плащ χλωρός3 зеленый, бледный χοίροςό свинья χολήή желчь χόλοςό = χολήχολόωсердить χορδήή струна, тетива χορεύωплясать, танцевать χόροςό хор, пляска, танец χόρτοςό ограда, пастбище, корм, трава χόωсыпать χράομαι(dat.) пользоваться, обходиться (Т.1,1,5) χράωдавать оракул, med. получать оракул (Т.1,1,5) χρείαή нужда, необходимость, недостаток Χρέμυλοςό Хремил, персонаж комедии Аристофана «Богатство» χρέος,ουςτόдолг χρή(acc. c. inf.) нужно, следует; χρέωνнескл. причастие, χρήζωнуждаться, желать χρήμα,τοςτόвещь, предмет, pl. деньги, богатство χρήσιμος3 полезный, годный, подходящий χρήσις,εωςή употребление χρησμόςό изречение, предсказание оракула χρηστεύομαιбыть милосердным χρηστηριοντόоракул χρηστός3 полезный, хороший, честный χρηστότης,ητοςή честность, доброта χριστός3 помазанный, предназна¬ ченный для мазанья χρίωмазать, помазывать χροιά= χρωςχρόνοςо время, χρόνωсо временем, наконец χρύσεος(ούς. ή. ουν)золотой χρυσίοντόкусок золота χρυσόμαλλος2 златорунный χρυσόςо золото χρυσοφόρος2 златоносный, с золотыми украшениями χρυσοφύλαξ,κοςстерегущий золото χρυσοχάλινος2 с золотой уздечкой χρώμα,τοςτόцвет, краска 372
χρώννυμιкрасить (Τ.IX, 1) χρως,τόςτόцвет χωλός3 хромой χώμα,τοςτόнасыпь χώννυμι= χόωχώραή страна, земля χωρέωуступать, уходить χωρίζωотделять, отличать χωρίοντό= χώροςχωρίςотдельно χώροςό место, местность ψ'семьсот , ψсемьсот тысяч Ψαμμήτιχοςό Псамметих, египетский царь ψαύωкасаться ψέγωпорицать ψεδνός3 стертый, редкий ψέλιοντόзапястье, браслет ψευδής,έος о лжец ψεύδος,εοςτόложь, обман Ψευδόσμερδις,ιοςό Лжесмердис, самозванец в Персии ψεύδωлгать, обманывать ω'восемьсот ,ω восемьсот тысяч ώδε так, таким образом ωδήή песня ωδίνηή родовая мука ώθέω толкать, med. бросаться (Τ VII, 1, ТХ,2) ώθισμός ό толкотня, свалка ώκα быстро, скоро ώμοβόειος 3 сделанный из воловьей шкуры ώμος ό плечо ώμος 3 сырой, дикий ψεύστης,ουό обманщик, лжец ψηφίζομαιподавать голос, решать ψήφοςή камешек, голосование ψιλός3 непокрытый, чистый, легковооруженный ψιλόωочищать, снимать кожу ψυχήή дыхание, дух, душа, жизнь ψύχος,εοςτόхолод, стужа ψυχρός3 холодный ψύχωдуть, дышать, охлаждать, сушить ψωμίζωраздавать ών, ούσα^δνсм. είμίώνέομαι покупать ώνή ή покупка ώνιον τόтовар ώνιος 3 продажный, выставленный на продажу ώόν τόяйцо ώρα ή время года, пора ώραία ή надлежащее время ώραΐος 3 зрелый, спелый ώς как, будто, подобно ώς что, чтобы, так что, когда ώς как, возможно (усилит.) 373
ώσπερ как, как будто, словно ώστε так что, подобно тому как, поэтому ώτ- см. ουςώφέλεια ή помощь, польза, утешение ώφελέω приносить пользу, быть полезным (асе.) ώφέλημα, τοςτόпольза, выгода ώφελιμος 3 полезный, выгодный ώφελία = ώφέλεια ώφλημα, τοςτόнаграда ώψ, ώπός ή взгляд, вид, лицо
ПРИЛОЖЕНИЕ' ПАМЯТНИКИ ХРИСТИАНСКОЙ ПИСЬМЕННОСТИ СВЯЩЕННОЕ ПИСАНИЕ ВЕТХОГО И НОВОГО ЗАВЕТОВ ВЕТХИЙ ЗАВЕТ (ΠΑΛΑΙΑ ΔΙΑΘΗΚΗ)’*КНИГА БЫТИЯ (ΓΕΝΕΣΙΣ) 1.1. Έν άρχή έποίησεν ό θεόςτόνούρανόνκαίτήνγήν.2. ή δέγήήν αόρατοςκαίάκατασκεύαστος, καίσκότοςεπάνωτήςάβύσσου, καίπνεύμαθεούέπεφέρετο έπάνω τοΰΰδατος. 3. καίεΐπενό θεόςΓενηθήτωφως.καίέγένετο φως.4. καίεΐδενό θεόςτόφωςδτικαλόν,καίδιεχώρισενό θεόςάνά μέσοντοΰφωτόςκαίάνά μέσοντοΰσκότους.5. καίέκάλεσεν ό θεόςτόφωςήμέραν καίτόσκότοςέκάλεσεν νύκτα,καίέγένετο έσπέρα καίέγένετο πρωί,ήμέρα μία.6. Καίεΐπενό θεόςΓενηθήτωστερέωμαέν μέσωτοΰΰδατος καίέστω διαχωρίζονάνά μέσονΰδατος καίΰδατος. καίέγένετο ούτως.7. καίέποίησεν ό θεόςτόστερέωμα,καίδιεχώρισενό θεόςάνά μέσοντοΰΰδατος, δήν υποκάτωτοΰστερεώματος,καίάνά μέσοντοΰΰδατος τοΰέπάνω τοΰστερεώματος.8. καίέκάλεσεν ό θεόςτόστερέωμαουρανόν,καίεΐδενό θεόςδτικαλόν,καίέγένετο έσπέρα καίέγένετο πρωί,ήμέρα δευτέρα.9. Καίεΐπενό θεόςΣυναχθήτωτόΰδωρ τόυποκάτωτοΰούρανοΰείςσυναγωγήνμίαν,καίόφθήτω ή ξηρά,καίέγένετο οΰτως.καίσυνήχθητόΰδωρ τόυποκάτωτοΰούρανοΰείςτάςσυναγωγάςαύτών,καίώφθη ή ξηρά.10. καίέκάλεσεν ό θεόςτήνξηράνγήνκαίτάσυστήματατώνΰδάτων έκάλεσεν θαλάσσας.καίεΐδενό θεόςδτικαλόν.- 11. καίεΐπενό θεόςΒλαστησάτωή γήβοτάνηνχόρτου,σπεΐρονσπέρμακατάД Составители Τ.Л. Александрова и Τ.В. Суздальцева. Septuaginta / Ed. A. Ralfs. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1979. 376
γένοςκαίκαθ’όμοιότητα, καίξύλονκάρπιμονποιοΰνκαρπόν,ούτ<»σπέρμααύτοΰέν αύτωκατάγένοςέπί τήςγης.καίέγένετο ούτως12. καίέξήνεγκεν ή γήβοτάνηνχόρτου,σπεΐρονσπέρμακατάγένοςκαίκαθ’όμοιότητα, καίξύλονκάρπιμονποιούνκαρπόν,ούτόσπέρμααύτοΰέν αύτωκατάγένοςέπί τήςγής.καίεΐδενό θεόςδτικαλόν.13. καίέγένετο εσπέρακαίέγένετο πρωί,ημέρατρίτη.14. Καίεΐπενό θεόςΓενηθήτωσανφωστήρεςέν τωστερεώματιτοΰούρανοΰειςφαΰσιντήςγήςτοΰδιαχωρίζεινάνά μέσοντήςήμέρας καίάνά μέσοντήςνυκτόςκαίέστωσαν ειςσημείακαίειςκαιρούςκαίειςήμέρας καίειςένιαυτούς 15. καίέστωσαν ειςφαΰσινέν τώστερεώματιτοΰούρανοΰώστε φαίνεινέπί τήςγής.καίέγένετο ούτως.16. καίέποίησεν ό θεόςτούςδύοφωστήραςτούςμεγάλους,τόνφωστήρατόνμέγανειςάρχόις τήςήμέρας καίτόνφωστήρατόνέλάσσω ειςάρχάς τήςνυκτός,καίτούςαστέρας.17. καίέθετο αύτούςό θεόςέν τωστερεώματιτοΰούρανοΰώστε φαίνεινέπί τήςγής18. καίάρχειν τήςήμέρας καίτήςνυκτόςκαίδιαχωρίζεινάνα μέσοντοΰφωτόςκαίάνά μέσοντοΰσκότους,καίεΐδενό θεόςδτικαλόν.19. καίέγένετο έσπέρα καίέγένετο πρωί,ημέρατετάρτη.20. Καίεΐπενό θεόςΈξαγαγέτω τάύδατα έρπετά ψυχώνζωσώνκαίπετεινάπετόμεναέπί τήςγήςκατάτόστερέωματούούρανοΰ.καίέγένετο ούτως.21. καίέποίησεν ό θεόςτάκήτητάμεγάλακαίπάσανψυχήνζώωνέρπετών, & έξήγαγεν τάύδατα κατάγένηαύτών,καίπάνπετεινόνπτερωτόνκατάγένος,καίεΐδενό θεόςδτικαλά.22. καίηύλόγησεναύτάό θεόςλέγωνΑύξάνεσθεκαίπληθύνεσθεκαίπληρώσατετάύδατα έν ταΐςθαλάσσαις,καίτάπετεινάπληθυνέσθωσανέπί τήςγής.23. καίέγένετο έσπέρα καίέγένετο πρωί,ήμέρα πέμπτη.24. Καίεΐπενό θεόςΈξαγαγέτω ή γήψυχήνζώσανκατάγένος,τετράποδακαίέρπετά καίθηρίατήςγήςκατάγένος,καίέγένετο ούτως.25. καίέποίησεν ό θεόςτάθηρίατήςγήςκατάγένοςκαίτάκτήνηκατάγένοςκαίπάντατάέρπετά τήςγήςκατάγένοςαύτών.καίεΐδενό θεόςδτικαλά.- 26. καίεΐπενό θεόςΠοιήσωμενάνθρωπον κατ’εικόναήμετέραν καίκαθ’όμοίωσιν, καίάρχέτωσαν τώνιχθύωντήςθαλάσσηςκαίτώνπετεινώντοΰούρανοΰκαίτώνκτηνώνκαίπάσηςτήςγήςκαίπάντωντώνέρπετών τώνέρπόντων έπί τήςγής.27. καίέποίησεν ό θεόςτόνάνθρωπον, κατ’εικόναθεούέποίησεν αύτόν,άρσεν καίθήλυέποίησεν αύτούς.28. καίηύλόγησεναύτούςό θεός376
λέγωνAu/.uviaOc καίπληθύνεσθεκαίπληρώσατετήνγήνκαίκατακυρι»ύσ<ιτε αύτήςκαίάρχετε τώνιχθύωντήςθαλάσσηςκαίτώνπετεινώντουούρανοΰκαίπάντωντώνκτηνώνκαίπάσηςτήςγήςκαίπάντωντωνερπετώντώνέρπόντων έπί τήςγής.29. καίεΐπενό θεόςΙδούδιδωκαύμΐν πάνχόρτονσπόριμονσπεΐρονσπέρμα,δέστιν έπάνω πάσηςτήςγής.καίπάνξύλον,δέχει έν έαυτώ καρπόνσπέρματοςσπόριμου- ύμΐν έσται ειςβρώσιν- 30. καίπάσιτοΐςθηρίοιςτήςγήςκαίπάσιτοΐςπετεινοΐςτοΰούρανοΰκαίπαντίέρπετώ τώέρποντι έπί τήςγής,δέχει έν έαυτώ ψυχήνζωής,πάνταχόρτονχλωρόνειςβρώσιν.καίέγένετο ούτως.31. καίεΐδενό θεόςτάπάντα,δσαέποίησεν, καίιδούκαλάλίαν,καίέγένετο έσπέρα καίέγένετο πρωί,ήμέρα έκτη. II. 1. Καίσυνετελέσθησανό ούρανόςκαίή γήκαίπάςό κόσμοςαύτών.2. καίσυνετέλεσενό θεόςέν τήήμέρςτ τήέκτη τάέργα αύτοΰ,ά έποίησεν, καίκατέπαυσεντήήμέρα τήέβδόμη άπό πάντωντώνέργων αύτοΰ,ών έποίησεν. 3.καί ηύλόγησενό θεόςτήνήμέραν τήνέβδόμην καίήγίασεν αύτήν,δτιέν αύτήκατέπαυσενάπό πάντωντώνέργων αύτοΰ,ών ήρξατο ό θεόςποιήσαι.4. Αύτηή βίβλοςγενέσεωςούρανοΰκαίγής,δτεέγένετο, ή ήμέρψ έποίησεν ό θεόςτόνούρανόνκαίτήνγήν5. καίπάνχλωρόνάγροΰ πρότοΰγενέσθαιέπί τήςγήςκαίπάνταχόρτονάγροΰ πρότοΰάνατεΐλαυ ούγάρέβρεξεν ό θεόςέπί τήνγήν,καίάνθρωπος ούκήν έργάζεσθαι τήνγήν,6. πηγήδέάνέβαινεν έκ τήςγήςκαίέπότιζεν πάντόπρόσωποντήςγής.7. καίέπλασεν ό θεόςτόνάνθρωπον χοΰνάπό τήςγήςκαίένεφύσησεν ειςτόπρόσωποναύτοΰπνοήνζωής,καίέγένετο ό άνθρωπος ειςψυχήνζώσαν.8. Καίέφύτευσεν κύριοςό θεόςπαράδεισονέν Εδεμκατάάνατολάς καίέθετο έκεΐ τόνάνθρωπον, δνέπλασεν. 9. καίέξανέτειλεν ό θεόςέτι έκ τήςγήςπάνξύλονώραΐον ειςδρασινκαίκαλόνειςβρώσινκαίτόξύλοντήςζωήςέν μέσωτ<ρπαραδείσωκαίτόξύλοντοΰείδέναιγνωστόνκαλοΰκαίπονηρού.10. ποταμόςδέέκπορεύεται έξ Εδεμποτίζειντόνπαράδεισον·έκεΐθεν άφορίζεται είςτέσσαραςάρχάς. 11. όνομα τώένί Φισωνοΰτοςό κυκλώνπάσαντήνγήνΕυιλατ,έκεΐ οΰέστιν τόχρυσίον·12. τόδέχρυσίοντήςγήςέκείνης καλόν·καίέκεΐ έστιν ό άνθραξ καίό λίθοςό πράσινος.13. καίόνομα τώποταμώτώδευτέρωΓηωνοΰτοςό κυκλώνπάσαντήνγήνΑιθιοπίας.14. καίό ποταμόςό τρίτοςΤίγρις·οΰτοςό πορευόμενοςκατέναντιΑσσυριών,ό δέποταμόςό τέταρτος,οΰτοςΕύφράτης.377
15. Καίέλαβεν κύριοςό θεόςτόνάνθρωπον, δνέπλασεν, καίέθετο αύτόνέν τωπαραδείσιοέργάζεσθαι αύτόνκαίφυλάσσειν.16. καίένετείλατο κύριοςό θεόςτωΑδαμλέγωνΆπό παντόςξύλουτούέν τωπαραδείσιοβρώσειφάγη,17. άπό δέτοΰξύλουτοΰγινώσκεινκαλόνκαίπονηρόν,ούφάγεσθεαπ'αύτοΰ·ή δ’άν ημέραφάγητεάπ’ αύτοΰ,θανάτιράποθανεΐσθε. 18. Καίεΐπενκύριοςό θεόςΟύκαλόνεΐναιτόνάνθρωπον μόνον·ποιήσωμεναύτωβοηθόνκατ’αύτόν.19. καίέπλασεν ό θεόςέτι έκ τήςγήςπάντατάθηρίατοΰάγροΰ καίπάντατάπετεινάτοΰούρανοΰκαίήγαγεν αυτάπρόςτόνΑδαμίδεΐν, τίκαλέσειαυτά,καίπάν,δέάν έκάλεσεν αυτόΑδαμψυχήνζώσαν,τούτοόνομα αύτοΰ.20. Καίέκάλεσεν Αδαμόνόματα πάσιντοΐςκτήνεσινκαίπάσιτοΐςπετεινοΐςτοΰούρανοΰκαίπάσιτοΐςθηρίοιςτοΰάγροΰ, τώδέΑδαμούχεύρέθηβοηθόςόμοιος αύτω.-21.καίέπέβαλεν ό θεόςέκστασιν έπί τόνΑδαμ,καίΰπνωσεν· καίέλαβεν μίαντώνπλευρώναύτοΰκαίάνεπλήρωσεν σάρκαάντ’ αύτής.22. καίώκοδόμησεν κύριοςό θεόςτήνπλευράν,ήν έλαβεν άπό τούΑδαμ,ειςγυναίκακαίήγαγεν αύτήνπροςτόνΑδαμ.23. καίεΐπενΑδαμΤούτονύνόστοΰν έκ τώνόστέων μουκαίσαρξέκ τήςσαρκόςμου·αΰτηκληθήσεταιγυνή,δτιέκ τούάνδρός αύτήςέλήμφθη αΰτη.24. ένεκεν τούτουκαταλείψειάνθρωπος τόνπατέρααύτοΰκαίτήνμητέρααύτοΰκαίπροσκολληθήσεταιπρόςτήνγυναίκααύτοΰ,καίέσονται οίδύοεΐςσάρκαμίαν.25. καίήσαν οίδύογυμνοί,δτεΑδαμκαίή γυνήαύτοΰ,καίούκήσχύνοντο. Ш. 1. Ό δέδφιςήν φρονιμότατοςπάντωντώνθηρίωντώνέπί τήςγής,ών έποίησεν κύριοςό θεός·καίεΐπενό δφιςτήγυναικίΤίδτιεΐπενό θεόςΟύμήφάγητεάπό παντόςξύλουτοΰέν τώπαραδείσιο;2. καίεΐπενή γυνήτωδφειΆπό καρπούξύλουτοΰπαραδείσουφαγόμεθα,3. άπό δέκαρποΰτοΰξύλου,δέστιν έν μέσωτοΰπαραδείσου,εΐπενό θεόςΟύφάγεσθεάπ’ αύτοΰουδέμήάψησθε αύτοΰ,ϊνα μήάποθάνητε. 4. καίεΐπενό δφιςτήγυναικίΟΰθανάτωάποθανεΐσθε· 5. ήδει γάρό θεόςδτιέν ή άν ήμέρψ φάγητεάπ’ αύτοΰ,διανοιχθησονταιυμώνοίοφθαλμοί,καίέσεσθε ώς θεοίγινώσκοντεςκαλόνκαίπονηρόν.6. καίεΐδενή γυνήδτικαλόντόξύλονειςβρώσινκαίδτιάρεστόν τοΐςόφθαλμοΐς ίδεΐν καίώραΐόν έστιν τοΰκατανοήσαι,καίλαβοΰσατοΰκαρποΰαύτοΰέφαγεν καίέδωκεν καίτώάνδρί αύτήςμετ’αύτής,καίέφαγον. 7. καίδιηνοίχθησανοίόφθαλμοί τώνδύο,καίέγνωσαν δτιγυμνοίήσαν, καίέρραψαν φύλλασυκήςκαίέποίησαν έαυτοΐς περιζώματα.
8. Kai ήκουσαν τήνφωνήνκυρίουτοΰθεούπεριπατοΰντοςέν τφπαραδείσωτόδειλινόν,καίέκρύβησαν δτεΑδαμκαίή γυνήαύτοΰάπό προσώπουκυρίουτοΰθεοΰέν μέσωτοΰξύλουτοΰπαραδείσου.9. καίέκάλεσεν κύριοςό θεόςτόνΑδαμκαίεΐπεναύτώΑδαμ,ποΰεΐ;10. καίεΐπεναύτώΤήνφωνήνσουήκουσα περιπατοΰντοςέν τωπαραδείσωκαίέφοβήθην, δτιγυμνόςείμι,καίέκρύβην. 11. καίεΐπεναύτώΤίςάνήγγειλέν σοιδτιγυμνόςεΐ;μήάπό τούξύλου,ούένετειλάμην σοιτούτουμόνουμήφαγεΐνάπ’ αύτοΰ,έφαγες; 12. καίεΐπενό ΑδαμΉ γυνή,ήν έδωκας μετ’έμοΰ, αύτημοιέδωκεν άπό τοΰξύλου,καίέφαγον. 13. καίεΐπενκύριοςό θεόςτήγυναικίΤίτοΰτοέποίησας; καίεΐπενή γυνήΌ δφιςήπάτησέν με,καίέφαγον. 14. καίεΐπενκύριοςό θεόςτώδφει“Οτιέποίησας τοΰτο,επικατάρατοςσύάπό πάντωντώνκτηνώνκαίάπό πάντωντώνθηρίωντηςγής·έπί τώστήθεισουκαίτήκοιλίςχπορεύσηκαίγήνφάγηπάσαςτοιςήμέρας τήςζωήςσου.15. καίέχθραν θήσωάνά μέσονσουκαίάνά μέσοντήςγυναικόςκαίάνά μέσοντοΰσπέρματόςσουκαίάνά μέσοντοΰσπέρματοςαύτής·αύτόςσουτηρήσεικεφοΛήν,καίσύτιμήσειςαύτοΰπτέρναν.16. καίτήγυναικίεΐπενΠληθύνωνπληθυνώτάςλύπαςσουκαίτόνστεναγμόνσου,έν λύπαιςτέξητέκνα-καίπροςτόνάνδρα σουή άποστροφή σου,καίαύτόςσουκυριεύσει.17. τώδέΑδαμεΐπεν“Οτιήκουσας τήςφωνήςτήςγυναικόςσουκαίέφαγες άπό τοΰξύλου,ούένετειλάμην σοιτούτουμόνουμήφαγεΐνάπ' αύτοΰ,έπικατάρατος ή γήέν τοΐςέργοις σου·έν λύπαιςφάγηαύτήνπάσαςτάςήμέρας τήςζωήςσου·18. άκάνθας καίτριβόλουςάνατελεΐ σοι,καίφάγητόνχόρτοντοΰάγροΰ. 19. έν ίδρώτι τοΰπροσώπουσουφάγητόνάρτον σουέως τοΰάποστρέψαι σεείςτήνγήν,έξ ής έλήμφθης, δτιγήεΐκαίείςγήνάπελεύση. - 20. καίέκάλεσεν ΑδαμτόδνοματήςγυναικόςαύτοΰΖωή,δτιαύτημήτηρπάντωντώνζώντων.21. Καίέποίησεν κύριοςό θεόςτώΑδαμκαίτήγυναικίαύτοΰχιτώναςδερμάτινουςκαίένέδυσεν αύτούς.- 22. καίεΐπενό θεόςΙδούΑδαμγέγονενώς ειςέξ ήμών τοΰγινώσκεινκαλόνκαίπόντιόν,καίνΰνμήποτεέκτείνη τήνχεΐρακαίλάβητοΰξύλουτήςζωήςκαίφάγηκαίζήσεταιείςτόναιώνα.23. καίέξαπέστειλεν αύτόνκύριοςό θεόςέκ τοΰπαραδείσουτήςτρυφήςέργάζεσθαι τήνγήν,έξ ής έλήμφθη. 24.καί έξέβαλεν τόνΑδαμκαίκατώκισεναύτόνάπέναντι τοΰπαραδείσουτήςτρυφήςκαίέταξεν τάχερουβίμκαίτήνφλογίνηνβομφαίαντήνστρεφομένηνφυλάσσειντήνόδόν τοΰξύλουτήςζωής.379
ИЗБРАННЫЕ ПСАЛМЫ (ΨΑΛΜΟΙ ΕΚΛΕΚΤΟΙ)1 1. Μακάριοςάνήρ, δςούκέπορεύθη έν βουλήασεβώνκαίέν όδώ αμαρτωλώνούκέστη καίέπί καθέδρανλοιμώνούκέκάθισεν, 2. άλλ’ ή έν τώνόμωκυρίουτόθέλημααύτοΰ,καίέν τώνόμωαύτοΰμελετήσειήμέρας καίνυκτός.3. καίέσται ώς τόξύλοντόπεφυτευμένονπαράτάςδιεξόδουςτώνύδάτων, δτόνκαρπόναύτοΰδώσειέν καιρώαύτοΰκαίτόψύλλοναύτοΰούκάπορρυήσεταν καίπάντα,δσαάν ποιή,κατευοδωθήσεται.4. ούχούτωςοίάσεβεΐς, ούχούτως,άλλ' ή ώς ό χνοΰς,δνέκριπτει ό άνεμος άπό προσώπουτήςγής.5. διάτούτοούκάναστήσονται άσεβεΐς έν κρίσειούδέάμαρτωλοί έν βουλήδικαίων·6. δτιγινώσκεικύριοςόδόν δικαίων,καίόδός άσεβών άπολεΐται. 33 1. ΤώΔαυίδ,όπότε ήλλοίωσεν τόπρόσωποναύτοΰέναντίον Αβιμελεχ,καίάπέλυσεν αύτόν,καίάπήλθεν. 2. Εύλογήσωτόνκύριονέν παντίκαιρώ,διάπαντόςή αϊνεσιςαύτοΰέν τώστόματίμου.3. έν τώκυρίωέπαινεσΟήσεται ή ψυχήμου·άκουσάτωσαν πραεΐςκαίεύφρανθήτωσαν.4. μεγαλύνατετόνκύριονσύνέμοί, καίύψώσωμεν τόόνομα αύτοΰέπί τόαύτό.5. έξεζήτησα τόνκύριον,καίέπήκουσέν μουκαίέκ πασώντώνπαροικιώνμουέρρύσατό με.6. προσέλθατεπρόςαύτόνκαίφωτίσθητε,καίτάπρόσωπαύμών ούμήκαταισχυνθή.7. ούτοςό πτωχόςέκέκραξεν, καίό κύριοςείσήκουσεναύτοΰ380
κηιί к πασώντώνθλίψεωναύτοΰέσωσεν αύτόν.К. дар μβαλεΐάγγελος κυρίουκύκλωτώνφοβουμένωναύτόνκαιρύσεταιαύτούς.9. γιυσασθεκαίϊδετε ότι χρηστόςό κύριος*μακάριοςάνήρ, δςελπίζειέπ’ αύτόν.10. φοβήθητετόνκύριον,οίάγιοι αύτού,ότι ούκέστιν ύστέρημα τοΐςφοβουμένοιςαύτόν.11. πλούσιοιέπτώχευσαν καίέπείνασαν, οίδέέκζητούντες τόνκύριονούκέλαττωθήσονται παντόςαγαθού.[διάψαλμα.] 12. δεύτε,τέκνα,άκούσατέ μου·φόβονκυρίουδιδάξωύμάς. 13. τίςέστιν άνθρωπος ό θέλωνζωήναγαπώνήμέρας ίδεΐν άγαθάς; 14. παΰσοντήνγλώσσάνσουάπό κακούκαίχείλησουτοΰμήλαλήσαιδόλον.15. έκκλινον άπό κακούκαίποίησανάγαθόν, ζήτησονειρήνηνκαίδίωξοναύτήν.16. οφθαλμοίκυρίουέπί δικαίους,καίώτα αύτούείςδέησιναύτών.17. πρόσωπονδέκυρίουέπί ποιούνταςκακάτοΰέξολεθρεΰσαι έκ γήςτόμνημόσυνοναύτών.18. έκέκραξαν οίδίκαιοι,καίό κύριοςείσήκουσεναύτώνκαίέκ πασώντώνθλίψεωναύτώνέρρύσατο αύτούς.19. έγγύς κύριοςτοιςσυντετριμμένοιςτήνκαρδίανκαίτούςταπεινούςτώπνεύματισώσει.20. πολλαίαίθλίψειςτώνδικαίων,καίέκ πασώναύτώνβύσεταιαύτούς.21. κύριοςφυλάσσειπάντατάόστά αύτών,έν έξ αύτώνούσυντριβήσεται.22. θάνατοςάμαρτωλών πονηρός,καίοίμισοΰντεςτόνδίκαιονπλημμελήσουσιν.23. λυτρώσεταικύριοςψυχάςδούλωναύτοΰ,καίούμήπλημμελήσωσινπάντεςοίέλπίζοντες έπ’ αύτόν.381
50 1. Εΐςτότέλος-ψαλμόςτώΔαυίδ2. έν τωέλθεΐν πρόςαύτόνΝαθαντόνπροφήτην,ήνίκα είσήλθενπρόςΒηρσαβεε.3. Έλέησόν με,ό θεός,κατάτόμέγαέλεος σουκαίκατάτόπλήθοςτώνοΐκτιρμώνσουέξάλειψον τόάνόμημά μου-4. έπί πλεΐονπλΰνόνμεάπό τήςάνομίας μουκαίάπό τήςαμαρτίαςμουκαθάρισόνμε.5. δτιτήνάνομίαν μουέγώ γινώσκω,καίή άμαρτία μουένώπιόν μούέστιν διάπαντός.6. σοιμόνφήμαρτον καίτόπονηρόνένώπιόν σουέποίησα, δπωςάν δικαιωθήςέν τοΐςλόγοιςσουκαίνικήσηςέν τώκρίνεσθαίσε.7. ιδούγάρέν άνομίαις συνελήμφθην,καίέν άμαρτίαις έκίσσησέν μεή μήτηρμου.8. ιδούγάράλήθειαν ήγάπησας, τάάδηλα καίτάκρύφιατήςσοφίαςσουέδήλωσάς μοι.9. βαντιεΐςμεύσσώπω, καίκαθαρισθήσομαι-πλυνεΐςμε,καίύπέρ χιόναλευκανθήσομαι.10. άκουτιεΐς μεάγαλλίασιν καίεύφροσύνην-άγαλλιάσονται όστά τεταπεινωμένα.11. άπόστρεψον τόπρόσωπόνσουάπό τώνάμαρτιών μουκαίπάσαςτάςάνομίας μουέξάλειψον. 12. καρδίανκαθαράνκτίσονέν έμοί, ό θεός,καίπνεύμαεύθέςέγκαίνισον έν τοΐςέγκάτοις μου.13. μήάπορρίψης μεάπό τούπροσώπουσουκαίτόπνεύματόάγιόν σουμήάντανέλης άπ' έμού. 14. άπόδος μοιτήνάγαλλίασιν τούσωτηρίουσουκαίπνεύματιήγεμονικώ στήρισόνμε.15. διδάξωάνόμους τάςόδούς σου,καίάσεβεΐς έπί σέέπιστρέψουσιν. 16. βύσαίμεέξ αιμάτων,ό θεόςό θεόςτήςσωτηρίαςμου-άγαλλιάσεται ή γλώσσάμουτήνδικαιοσύνηνσου.17. κύριε,τάχείλημουάνοίξεις. 382
καίτόστόμαμουάναγγελεΐ τήναϊνεσίνσου.18. δτιείήθέλησας θυσίαν,έδωκα άν όλοκαυτώματα ούκευδοκήσεις.19. θυσίατωθεώπνεύμασυντετριμμένον,καρδίανσυντετριμμένηνκαίτεταπεινωμένηνό θεόςούκέξουθενώσει. 20. άγάθυνον, κύριε,έν τήεύδοκίςκσουτήνΣιων,καίοίκοδομηθήτωτάτείχηΙερουσαλήμ·21. τότεεύδοκήσειςθυσίανδικαιοσύνης,άναφοράν καίόλοκαυτώματα τότεάνοίσουσιν έπί τόθυσιαστήριόνσουμόσχους.90 1. ΑίνοςωδήςτφΔαυίδ.'Ο κατοίκωνέν βοήθειατοΰύψίστου έν σκέπητοΰθεούτοΰούρανοΰαύλισθήσεται.2. έρεΐ τωκυρίωΆντιλήμπτωρ μουείκαίκαταφυγήμου,ό θεόςμου,έλπιώ έπ’ αύτόν,3. δτιαύτόςβύσεταίμεέκ παγίδοςθηρευτώνκαίάπό λόγουταραχώδους.4. έν τοΐςμεταφρένοιςαύτοΰέπισκιάσει σοι,καίύπό τάςπτέρυγαςαύτοΰέλπιεΐς· δπλωκυκλώσεισεή άλήθεια αύτοΰ.5. ούφοβηθήσηάπό φόβουνυκτερινού,άπό βέλουςπετομένουήμέρας, 6. άπό πράγματοςδιαπορευομένουέν σκότει,άπό συμπτώματοςκαίδαιμονίουμεσημβρινού.7. πεσεΐταιέκ τούκλιτούςσουχιλιάςκαίμυριάςέκ δεξιώνσου,πρόςσέδέούκέγγιεΐ- 8. πλήντοΐςόφθαλμοΐς σουκατανοήσειςκαίάνταπόδοσιν άμαρτωλών όψη. 9. δτισύ,κύριε,ή έλπίς μου·τόνΰψιστον έθου καταφυγήνσου.10. ούπροσελεύσεταιπρόςσέκακά,καίμάστιξούκέγγιεΐ τώσκηνώματίσου,11. δτιτοΐςάγγέλοις αύτοΰέντελεΐται περίσού383
τούδιαφυλάξαισεέν πάσαιςταΐςόδοΐς σου*12. έπί χειρώνάρούσίν σε,μήποτεπροσκόψηςπροςλίθοντόνπόδασου·13. έπ’ άσπίδα καίβασιλίσκονέπιβήση καίκαταπατήσειςλέοντακαίδράκοντα.14. δτιέπ’ έμέ ήλπισεν, καίβύσομαιαυτόνσκεπάσωαύτόν,δτιέγνω τόόνομά μου.15. έπικαλέσεταί με,καίείσακούσομαιαυτού,μετ’αύτούεΐμιέν θλίψεικαίέξελοΰμαι καίδοξάσωαύτόν.16. μακρότηταήμερων έμπλήσω αύτόνκαίδείξωαύτωτόσωτήριόνμου.102 1. ΤωΔαυίδ.Εύλόγει,ή ψυχήμου,τόνκύριονκαίπάντατάέντός μουτόόνομα τόάγιον αύτοΰ*2. εύλόγει,ή ψυχήμου,τόνκύριονκαίμήέπιλανθάνου πάσαςτάςανταποδόσειςαύτοΰ3. τόνεύιλατεύονταπάσαιςταΐςάνομίαις σου,τόνίώμενον πάσαςτάςνόσουςσου*4. τόνλυτρούμενονέκ φθοράςτήνζωήνσου,τόνστεφανοΰντάσεέν έλέει καίοίκτιρμοΐς*5. τόνέμπιπλώντα έν άγαθοις τήνέπιθυμίαν σου,άνακαινισθήσεται ώς άετού ή νεότηςσου.6. ποιωνελεημοσύναςό κύριοςκαίκρίμαπάσιτοΐςάδικουμένοις. 7. έγνώρισεν τάςόδούς αύτοΰτώΜωυσή,τοΐςυίοΐςΙσραήλτάθελήματααύτοΰ.8. οίκτίρμωνκαίέλεήμων ό κύριος,μακρόθυμοςκαίπολυέλεος*9. ούκειςτέλοςόργισθήσεται ουδέειςτόναιώναμηνιεΐ*10. ούκατάτάςαμαρτίαςημώνέποίησεν ήμΐν ούδέκατάτάςάνομίας ήμών άνταπέδωκεν ήμΐν 11. δτικατάτόύψος τοΰούρανοΰάπό τήςγής384
έκραταίωσεν κύριοςτόέλεος αύτούέπί τούςφοβουμένουςαύτόν12. καθ’δσονάπέχουσιν άνατολαί άπό δυσμών,έμάκρυνεν άφ’ ήμών τάςάνομίας ήμών. 13. καθώςοικτίρειπατήρυιούς,οίκτίρησενκύριοςτούςφοβουμένουςαύτόν.14. δτιαύτόςέγνω τόπλάσμαήμών μνήσθητιότι χοΰςέσμεν. 15. άνθρωπος, ώσεί χόρτοςαίήμέραι αύτοΰ·ώσεί άνθος τοΰάγροΰ, ούτωςέξανθήσει 16. δτιπνεΰμαδιήλθενέν αύτώ,καίούχύπάρξει καίούκέπιγνώσεται έτι τόντόποναύτοΰ.17. τόδέέλεος τοΰκυρίουάπό τοΰαίώνοςκαίέως τοΰαίώνοςέπί τούςφοβουμένουςαύτόν,καίή δικαιοσύνηαύτοΰέπί υιούςυιών18. τοιςφυλάσσουσιντήνδιαθήκηναύτοΰκαίμεμνημένοιςτώνέντολών αύτοΰτοΰποιήσαιαύτάς.19. κύριοςέν τώούρανώήτοίμασεν τόνθρόνοναύτοΰ,καίή βασιλείααύτοΰπάντωνδεσπόζει.20. εύλογεΐτετόνκύριον,πάντεςοίάγγελοι αύτοΰ,δυνατοίίσχύι ποιοΰντεςτόνλόγοναύτοΰτοΰάκοΰσαι τήςφωνήςτώνλόγωναύτοΰ*21. εύλογείτετόνκύριον,πάσαιαίδυνάμειςαύτοΰ,λειτουργοίαύτοΰποιοΰντεςτόθέλημααύτοΰ*22. εύλογεΐτετόνκύριον,πάντατάέργα αύτοΰέν παντίτόπωτήςδεσποτείαςαύτοΰ*εύλόγει,ή ψυχήμου.τόνκύριον.103 1. ΤώΔαυίδ.Εύλόγει,ή ψυχήμου,τόνκύριον.κύριεό θεόςμου,έμεγαλύνθης σφόδρα,έξομολόγησιν καίεύπρέπειανένεδύσω 2. άναβαλλόμενος φώςώς ίμάττον, έκτείνων τόνούρανόνώσεί δέρριν3. ό στεγάζωνέν ΰδασιν τάύπερώα αύτοΰ,ό τιθείςνέφητήνέπίβασιν αύτοΰ,
ό περίπατωνέπί πτερύγωνανέμων4. ό ποιώντούςάγγέλους αύτοΰπνεύματακαίτούςλειτουργούςαύτοΰπΰρφλέγον.5. έθεμελίωσεν τήνγηνέπί τήνάσφάλειαν αύτής,ούκλιθήσεταιεΐςτόναιώνατοΰαίώνος,6. άβυσσος ώς ίμάτιον τόπεριβόλαιοναύτοΰ,έπί τώνόρέων στήσονταιύδατα· 7. άπό έπιτιμήσεώς σουφεύξονται,άπό φωνήςβροντήςσουδειλιάσουσιν.8. άναβαίνουσιν όρη καίκαταβαίνουσινπεδίαειςτόπον,δνέθεμελίωσας αύτοΐς·9. δριονέθου, δούπαρελεύσονται,ούδέέπιστρέψουσιν καλύψαιτήνγήν,10. ό έξαποστέλλων πηγάςέν φάραγξιν,άνά μέσοντώνόρέων διελεύσονταιύδατα· 11. ποτιοΰσινπάντατάθηρίατοΰάγροΰ, προσδέξονταιόναγροι εΐςδίψαναύτών·12. έπ’ αυτάτάπετεινάτοΰούρανοΰκατασκηνώσει,έκ μέσουτώνπετρώνδώσουσινφωνήν.13. ποτίζωνόρη έκ τώνύπερώων αύτοΰ,άπό καρποΰτώνέργων σουχορτασθήσεταιή γή.14. έξανατέλλων χόρτοντοΐςκτήνεσινκαίχλόηντήδουλείατώνάνθρώπων τοΰέξαγαγεΐν άρτον έκ τήςγής·15. καίοίνοςευφραίνεικαρδίανάνθρώπου τοΰίλαρΰναι πρόσωπονέν έλαίω, καίάρτος καρδίανάνθρώπου στηρίζει.16. χορτασθήσεταιτάξύλατοΰπεδίου,αίκέδροιτοΰΛιβάνου,άς έφύτευσεν· 17. έκεΐ στρουθιάέννοσσεύσουσιν, τοΰέρωδιοΰ ή οικίαήγεΐται αύτών.18. όρη τάύψηλά ταΐςέλάφοις, πέτρακαταφυγήτοΐςχοιρογρυλλίοις.19. έποίησεν σελήνηνεΐςκαιρούς,ό ήλιος έγνω τήνδύσιναύτοΰ.20. έθου σκότος,καίέγένετο νύξ,έν αύτήδιελεύσονταιπάντατάθηρίατοΰδρυμού.386
21. σκύμνοιώρυόμενοι άρπάσαι καιζητήσαιπαράτούθεούβρώσιναύτοΐς.22. άνέτειλεν ό ήλιος, καίσυνήχθησανκαιέν ταΐςμάνδραιςαύτώνκοιτασθήσονται·23. έξελεύσεται άνθρωπος έπί τόέργον αύτούκαιέπί τήνεργασίαναύτοΰέως έσπέρας. 24. ώς έμεγαλύνθη τάέργα σου,κύριε·πάνταέν σοφίςχέποίησας, έπληρώθη ή γήτήςκτήσεωςσου.25. αύτηή θάλασσαή μεγάληκαίεύρύχωρος,έκεΐ έρπετά, ών ούκέστιν άριθμός, ζφαμικράμετάμεγάλων·26. έκεΐ πλοίαδιαπορεύονται,δράκωνούτος,δνέπλασας έμπαίζειν αύτώ.27. πάνταπρόςσέπροσδοκώσινδούναιτήντροφήναύτοΐςεύκαιρον.28. δόντοςσουαύτοΐςσυλλέξουσιν,άνοίξαντος δέσουτήνχεΐρατάσύμπανταπλησθήσονταιχρηστότητος.29. άποστρέψαντος δέσουτόπρόσωπονταραχθήσοντανάντανελεΐς τόπνεύμααύτών,καίέκλείψουσιν καίείςτόνχούναύτώνέπιστρέψουσιν. 30. έξαποστελεΐς τόπνεΰμάσου,καίκτισθήσονται,καίάνακαινιεΐς τόπρόσωποντήςγής.31. ήτω ή δόξακυρίουειςτόναιώνα,εύφρανθήσεταικύριοςέπί τοΐςέργοις αύτοΰ32. ό έπιβλέπων έπί τήνγήνκαίποιώναύτήντρέμειν,ό άπτόμενος τώνόρέων καίκαπνίζονται.33. άσω τώκυρίωέν τήζωήμου,ψαλώτώθεφμου,έως ύπάρχω· 34. ήδυνθείη αύτώή διαλογήμου,έγώ δέεύφρανθήσομαιέπί τωκυρίφ.35. έκλίποισαν άμαρτωλοί άπό τήςγήςκαίάνομοι ώστε μήύπάρχειν αύτούς.Εύλόγει,ή ψυχήμου,τόνκύριον.387
136 1. ΤώΔαυίδ.Έπί τώνποταμώνΒαβυλώνοςέκεΐ έκαθίσαμεν καίέκλαύσαμεν έν τωμνησθήναιήμάς τήςΣιων.2. έπί ταΐςίτέαις έν μέσωαύτήςέκρεμάσαμεν τάόργανα ήμών 3. ότι έκεΐ έπηρώτησαν ήμάς οίαΐχμαλωτεύσαντεςήμάς λόγουςωδώνκαίοίάπαγαγόντες ήμάς ύμνον “Αισατεήμΐν έκ τώνωδώνΣιων.4. πώςςχσωμεν τήνωδήνκυρίουέπί γήςάλλοτρίας; 5. έάν έπιλάθωμαί σου,Ιερουσαλήμ,έπιλησθείη ή δεξιάμου6. κολληθείηή γλωσσάμουτώλάρυγγίμου,έάν μήσουμνησθώ,έάν μήπροανατάξωμαιτήνΙερουσαλήμέν άρχή τήςευφροσύνηςμου.7. μνήσθητι,κύριε,τώνυιώνΕδωμτήνήμέραν ΙερουσαλήμτώνλεγόντωνΈκκενοΰτε έκκενοΰτε, έως ό θεμέλιοςέν αύτή.8. θυγάτηρΒαβυλώνοςή ταλαίπωρος,μακάριοςδςάνταποδωσει σοιτόάνταπόδομά σου,δάνταπέδωκας ήμΐν 9. μακάριοςδςκρατήσεικαίέδαφιεΐ τάνήπιάσουπρόςτήνπέτραν.КНИГА ЕККЛЕЗИАСТА (ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ) I 1. 'Ρήματα Έκκλησιαστού υιούΔαυίδβασιλέωςΙσραήλέν Ιερουσαλήμ.2. Ματαιότηςματαιοτήτων,εΐπενό Εκκλησιαστής,ματαιότηςματαιοτήτων,τάπάνταματαιότης.3. τίςπερίσσειατφάνθρώπω έν παντίμόχθωαύτοΰ,ώ μοχθείύπό τόνήλιον; 4. γενεάπορεύεταικαίγενεάέρχεται, καίή γήειςτόναιώναέστηκεν. 5. καίάνατέλλει ό ήλιος καίδύνειό ήλιος καίεΐςτόντόποναύτοΰέλκει· 6. άνατέλλων αύτόςέκεΐ πορεύεταιπρόςνότονκαίκύκλοιπρόςβορράνκύκλοικυκλών,πορεύεταιτόπνεΰμα,388
καίέπί κύκλουςαύτούέπιστρέφει τόπνεύμα.7. πάντεςοίχείμαρροι,πορεύονταιείςτήνθάλασσαν,καίή θάλασσαούκέσται έμπιμπλαμένη· ειςτόπον,ούοίχείμαρροιπορεύονται,έκεΐ αύτοίέπιστρέψουσιν τοΰπορευθηναι.8. πάντεςοίλόγοιέγκοπον ούδυνήσεταιάνήρ τοΰλαλεΐν,καίούκέμπλησθήσεται όφθαλμός τοΰόράν, καίούπληρωθήσεταιοΰςάπό άκροάσεως. 9. τίτόγεγονός,αύτότόγενησόμενονκαίτίτόπεποιημένον,αύτότόποιηθησόμενονκαίούκέστιν πάνπρόσφατονύπό τόνήλιον. 10. δςλαλήσεικαίέρεΐ Ίδέ τοΰτοκαινόνέστιν, ήδη γέγονενέν τοΐςαΐώσιντοΐςγενομένοιςάπό έμπροσθεν ήμών. 11. ούκέστιν μνήμητοΐςπρώτοις,καίγετοΐςέσχάτοις γενομένοιςούκέσται αύτοΐςμνήμημετάτώνγενησομένωνειςτήνέσχάτην. 12. Έγώ Εκκλησιαστήςέγενόμην βασιλεύςέπί Ισραήλέν Ιερουσαλήμ·13. καίέδωκα τήνκαρδίανμουτοΰέκζητήσαι καίτοΰκατασκέψασθαιέν τήσοφίςιπερίπάντωντώνγινομένωνύπό τόνούρανόν·δτιπερισπασμόνπονηρόνέδωκεν ό θεόςτοΐςυίοΐςτοΰάνθρώπου τοΰπερισπάσθαιέν αύτώ.14. εΐδονσύνπάντατάποιήματατάπεποιημέναύπό τόνήλιον, καίιδούτάπάνταματαιότηςκαίπροαίρεσιςπνεύματος.15. διεστραμμένουούδυνήσεταιτοΰέπικοσμηθήναι, καίύστέρημα ούδυνήσεταιτοΰάριθμηθηναι. 16. έλάλησα έγώ έν καρδίςιμουτώλέγεινΈγώ ιδούέμεγαλύνθην καίπροσέθηκασοφίανέπί πάσιν,οΐέγένοντο έμπροσθέν μουέν Ιερουσαλήμ,καίκαρδίαμουεΐδενπολλά,σοφίανκαίγνώσιν.389
17. καίεδωκακαρδίανμουτοΰγνώναισοφίανκαίγνώσιν,παραβολάςκαίεπιστήμηνέγνων, δτικαίγετοΰτ’έστιν προαίρεσιςπνεύματος18. δτιέν πλήθεισοφίαςπλήθοςγνώσεως,καίό προστιθείςγνώσινπροσθήσει&λγημα. НОВЫЙ ЗАВЕТ (ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ)*ЕВАНГЕЛИЯ (ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ) Ин. 1, 1-18 1 «В начале было Слово»... 6 Свидетельство Иоанна Крестителя об истинном Свете.** 1 Έν άρχή ήν ό λόγος,καίό λόγοςήν προςτόνθεόν,καίθεόςήν ό λόγος.2 οΰτοςήν έν άρχή πρόςτόνθεόν.3 πάνταδι’αύτοΰέγένετο, καίχωρίςαύτοΰέγένετο ούδέέν, δγέγονεν·4 έν“* αύτφζωήήν, καίή ζωήήν τόφωςτώνανθρώπων5 καίτόφωςέν τήσκοτίςχφαίνει,καίή σκοτίααύτόούκατέλαβεν.6 Έγένετο άνθρωπος, απεσταλμένοςπαράθεοΰ,όνομα αύτωΙωάννης·7 ούτοςήλθεν ειςμαρτυρίαν,ϊνα μαρτυρήσηπερίτοΰφωτός,ϊνα πάντεςπιστεύσωσινδι’αύτοΰ.8 ούκήν έκεινος τόφως,άλλ’ ϊνα μαρτυρήσηπερίτοΰφωτός.9 Ήν τόφώςτόάληθινόν, δφωτίζειπάνταάνθρωπον, έρχόμενον ειςτόνκόσμον.10 έν τωκόσμφήν, καίό κόσμοςδι’αύτοΰέγένετο, καίό κόσμοςαύτόνούκέγνω. 11 ειςτάϊδια ήλθεν, καίοίίδιοι αύτόνούπαρέλαβον.12 όσοι δέέλαβον αύτόν,έδωκεν αύτοΐςέξουσίαν τέκναθεοΰγενέσθαι,τοΐςπιστεύουσινεΐςτόόνομα αύτοΰ,13 οΐούκέξ αιμάτωνούδέέκ θελήματοςσαρκόςούδέέκ θελήματοςάνδρός άλλ’ έκ θεοΰέγεννήθησαν. ’Греческий текст: The Greek New Testament / Ed. K. Aland, M. Black, С. M. Martini, В. M. Metzger, A. Wikgren (Former Editions); B. Aland, K. Aland, J. Karavidopoulos, С. M. Martini, В. M. Metzger (Fourth Revised Edition) in coop, with the Institute for New Testament Textual Research, MOnster/Westphalia. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1993. ”Здесь и далее краткое содержание фрагментов новозаветного повествования взято из издания Синодального перевода Нового Завета. ’**Вариант интерпункции, которому соответствуют тексты Вульгаты и Синодального перевода: ούδέέν δγέγονεν.έν... 390
14 Kut <· λυγοςσάρξέγένετο καίέσκήνωσεν έν ήμΐν, καίέθεασάμιΟα τήνδόξαναύτοΰ,δόξανώς μονογενούςπαράπατρός.πλήρηςχάριτοςκαίάληθείας. 15 ’Ιωάννηςμαρτυρείπερίαύτοΰκαίκέκραγινλέγων.Ούτοςήν δνεΐπον,Ό όπίσω μουέρχόμενος έμπροσθέν μουγέγονεν,δτιπρωτόςμουήν. 16 δτιέκ τοΰπληρώματοςαύτοΰήμείς πάντεςέλάβομεν καίχάρινάντί χάριτος17 δτιό νόμοςδιάΜωϋσέωςέδόθη, ή χάριςκαίή άλήθεια διά’ΙησούΧριστούέγένετο. 18 θεόνούδείςέώρακεν πώποτε·μονογενήςθεόςό ών είςτόνκόλποντούπατρόςέκεινος έξηγήσατο. Лк. 1, 26-56 26 Благовещение ангела Марии о рождении Иисуса; 39 Посещение Елисаветы; «Величит душа моя Господа» 26 Έν δέτωμηνίτωέκτω άπεστάλη ό άγγελος Γαβριήλάπό τοΰθεοΰείςπόλιντήςΓαλιλαίοςή δνομαΝαζαρέθ27 πρόςπαρθένονέμνηστευμένην άνδρί ωδνομα’Ιωσήφέξ οϊκουΔαυίδ,καίτόδνοματήςπαρθένουΜαριάμ.28 καίείσελθώνπρόςαύτήνεΐπεν,Χαΐρε,κεχαριτωμένη,ό κύριοςμετάσοΰ.29 ή δέέπί τωλόγωδιεταράχθηκαίδιελογίζετοποταπόςεϊηό άσπασμός οΰτος.30 καίεΐπενό άγγελος αύτή,Μήφοβοΰ,Μαριάμ,εύρεςγάρχάρινπαράτφθεώ·31 καίιδούσυλλήμψηέν γαστρίκαίτέξηυιόν,καίκαλέσειςτόδνομααύτοΰΊησοΰν. 32 ούτοςέσται μέγαςκαίυιόςύψίστου κληθήσεται,καίδώσειαύτώκύριοςό θεόςτόνθρόνονΔαυίδτοΰπατρόςαύτοΰ,33 καίβασιλεύσειέπί τόνοίκονΙακώβείςτούςαιώνας,καίτήςβασιλείαςαύτοΰούκέσται τέλος.34 εΐπενδέΜαριάμπρόςτόνάγγελον, Πώςέσται τοΰτο,έπεί άνδρα ούγινώσκω;35 καίάποκριθείς ό άγγελος εΐπεναύτή,Πνεύμαάγιον έπελεύσεται έπί σέ,καίδύναμιςύψίστου έπισκιάσει σοι·διόκαίτόγεννώμενονάγιον κληθήσεταιυιόςθεοΰ.36 καίιδούΕλισάβετή συγγενίςσουκαίαύτήσυνείληφενυιόνέν γήρειαύτής,καίούτοςμήνέκτος έστίν αύτήτήκαλουμένηστείρςι·37 δτιούκάδυνατήσει παράτοΰθεοΰπάνβήμα.38 εΐπενδέΜαριάμ,Ιδούή δούληκυρίου·γένοιτόμοικατάτόβήμάσου.καίάπήλθεν άπ' αύτήςό άγγελος. 39 Άναστάσα δέΜαριάμέν ταίςήμέραις ταύταιςέπορεύθη είςτήνόρεινήν μετάσπουδήςείςπόλιν'Ιούδα, 40 καίείσήλθενείςτόνοίκονΖαχαρίουκαίήσπάσατο τήνΕλισάβετ.41 καίέγένετο ώς ήκουσεν τόνάσπασμόν τήςΜαρίαςή Ελισάβετ,έσκίρτησεν τόβρέφος391
έν τηκοιλίςιαύτής,καίέπλήσύη πνεύματοςάγιου ή ‘Ελισάβετ,42 καίάνεφώνησεν κραυγήμεγάληκαίεΐπεν,Ευλογημένησύέν γυναιξίν,καίευλογημένοςό καρπόςτήςκοιλίαςσου.43 καίπόθενμοιτούτοϊνα έλθη ή μήτηρτούκυρίουμουπρόςέμέ; 44 ιδούγάρώς έγένετο ή φωνήτοΰάσπασμοΰ σουειςτάώτά μου,έσκίρτησεν έν άγαλλιάσει τόβρέφοςέν τήκοιλίρμου,45 καίμακαρίαή πιστεύσασαδτιέσται τελείωσιςτοΐςλελαλημένοιςαυτήπαράκυρίου.46 ΚαίεΐπενΜαριάμ,Μεγαλύνειή ψυχήμουτόνκύριον,47 καίήγαλλίασεν τόπνεύμάμουέπί τώθεωτωσωτήρίμου,48 δτιέπέβλεψεν έπί τήνταπείνωσιντήςδούληςαύτοΰ.Ιδούγόοράπό τοΰνΰνμακαριοΰσίνμεπασαιαίγενεαί49 δτιέποίησέν μοιμεγάλαό δυνατός,καίάγιον τόόνομα αύτοΰ,50 καίτόέλεος αύτοΰειςγενεάςκαίγενεάςτοΐςφοβουμένοιςαύτόν.51 Έποίησεν κράτοςέν βραχίονιαύτοΰ,διεσκόρπισενύπερηφάνους διανοκικαρδίαςαύτών·52 καθεΐλενδυνάσταςάπό θρόνωνκαίΰψωσεν ταπεινούς,53 πεινώνταςένέπλησεν άγαθών καίπλουτοΰνταςέξαπέστειλεν κενούς.54 άντελάβετο ’Ισραήλπαιδόςαύτοΰ,μνησΟήναιέλέους, 55 καθώςέλάλησεν πρόςτούςπατέραςημών,τώ’Αβραάμκαίτώσπέρματιαύτοΰεΐςτόναιώνα.56 Έμεινεν δέΜαριάμσύναύτηώς μήναςτρεις,καίύπέστρεψεν ειςτόνοΐκοναύτής.Лк. 2, 1->40 1 Рождение Иисуса; явление ангела пастухам. 21 Встреча Младенца в храме Симеоном и Анной. 40 «Младенец.возрастал» 2 Έγένετο δέέν ταΐςήμέραις έκείναις έξήλθεν δόγμαπαράΚαίσαροςΑύγούστουάπογράφεσθαι πάσαντήνοικουμένην.2 αΰτηάπογραφή πρώτηέγένετο ήγεμονεύοντος τήςΣυρίαςΚυρηνίου.3 καίέπορεύοντο πάντεςάπογράφεσθαι, έκαστος εΐςτήνέαυτοΰ πόλιν.4 Άνέβη δέκαί’Ιωσήφάπό τήςΓαλιλαίαςέκ πόλεωςΝαζαρέθειςτήν392
’Ιουδαίονιis αολινΔαυίδήτις καλείταιΒηθλέεμ,διάτόεΐναιαυτόνέξ οίκουми πάτριάςΔαυίδ,5 άπογράψασθαι συνΜαριάμτήέμνηστευμί νηαύτώ,οΰσηέγκύω. 6 έγένετο δέέν τωεΐναιαύτούςέκεΐ έπλήσθησαν αίήμέραι τούτεκεΐναύτήν,Ί καίέτεκεν τόνυιόναύτήςτόνπρωτότοκον,καίέσπαργάνωσεν αύτόνκαίάνέκλινεν αύτόνέν φάτνη,διότιούκήν αύτοΐςτόποςέν τώκαταλύματι.8 Καίποιμένεςήσαν έν τήχώρατήαύτήάγραυλούντες καίφυλάσσοντεςφυλακάςτήςνυκτόςέπί τήνποίμνηναύτών.9 καίάγγελος κυρίουεπέστηαύτοΐςκαίδόξακυρίουπεριέλαμψεναύτούς,καίέφοβήθησαν φόβονμέγαν.10 καίεΐπεναύτοΐςό άγγελος, Μήφοβεΐσθε,ιδούγάρεύαγγελίζομαιύμΐν χαράνμεγάληνήτις έσται παντίτώλαω,11 ότι έτέχθη ύμΐν σήμερονσωτήρδςέστιν Χριστόςκύριοςέν πόλειΔαυίδ-12 καίτούτούμΐν τόσημεΐον,εύρήσετεβρέφοςέσπαργανωμένον καίκείμενονέν φάτνη.13 καίέξαίφνης έγένετο σύντώάγγέλω πλήθοςστρατιάςούρανίουαίνούντωντόνθεόνκαίλεγόντων,14 Δόξαέν ύψίστοις θεώκαίέπί γήςειρήνηέν άνθρώποις εύδοκίας.15 Καίέγένετο ώς άπήλθον άπ’ αύτώνείςτόνούρανόνοίάγγελοι, οίποιμένεςέλάλουν πρόςάλλήλους, Διέλθωμενδήέως Βηθλέεμκαίίδωμεν τόβήματοΰτοτόγεγονόςδό κύριοςέγνώρισεν ήμΐν. 16 καίήλθον σπεύσαντεςκαίάνεύρον τήντεΜαριάμκαίτόν’Ιωσήφκαίτόβρέφοςκείμενονέν τήφάτνη-17ίδόντες δέέγνώρισαν περίτοΰβήματοςτοΰλαληθέντοςαύτοΐςπερίτοΰπαιδιούτούτου.18 καίπάντεςοίάκούσαντες έθαύμασαν περίτώνλαληθέντωνύπό τώνποιμένωνπρόςαύτούς-19 ή δέΜαριάμπάντασυνετήρειτάβήματαταΰτασυμβάλλουσαέν τήκαρδίςιαύτής.20 καίύπέστρεψαν οίποιμένεςδοξάζοντεςκαίαίνοΰντεςτόνθεόνέπί πάσινοΐςήκουσαν καίεΐδονκαθώςέλαλήθη πρόςαύτούς.21 Καίδτεέπλήσθησαν ήμέραι όκτώ τουπεριτεμεΐναύτόν,καίέκλήβη τόδνομααύτοΰΊησοΰς, τόκληθένύπό τοΰάγγέλου πρότοΰσυλλημφθήναιαύτόνέν τήκοιλία.22 Καίδτεέπλήσθησαν αίήμέραι τοΰκαθαρισμούαύτώνκατάτόννόμονΜωϋσέως,άνήγαγον αύτόνείς'Ιεροσόλυμα παραστήσαιτώκυρίφ,23 καθώςγέγραπταιέν νόμωκυρίουδτιΠάνάρσεν διανοΐγονμήτρανάγιον τωκυρίφκληθήσεται,24 καίτοΰδούναιθυσίανκατάτόείρημένονέν τώνόμωκυρίου,ζεύγοςτρυγόνωνή δύονοσσούςπεριστερών.393
25 Καίιδούάνθρωπος ήν έν Ιερουσαλήμώ άνομα Συμεών,καίό άνθρωπος οΰτοςδίκαιοςκαίευλαβής,προσδεχόμενοςπαράκλησιντοΰ‘Ισραήλ,καίπνεΰμαήν άγιον έπ’ αύτόν26 καίήν αύτφκεχρηματισμένονύπό τοΰπνεύματοςτοΰάγιου μήίδεΐν θάνατονπριν[ή] άν ϊδη τόνΧριστόνκυρίου.27 καίήλθεν έν τωπνεύματιειςτόιερόν·καίέν τωεισαγάγειντούςγονείςτόπαιδίονΊησοΰν τοΰποιήσαιαύτούςκατάτόείθισμένοντοΰνόμουπερίαύτοΰ28 καίαύτόςέδέξατο αύτόειςτάςάγκάλας καίεύλόγησεντόνθεόνκαίεΐπεν,29 Νΰνάπολύεις τόνδοΰλόνσου,δέσποτα,κατάτόβήμάσουέν ειρήνη-30 άτι εΐδονοίοφθαλμοίμουτόσωτήριόνσου31 δήτοίμασας κατάπρόσωπονπάντωντώνλαών,32 φώςειςάποκάλυψιν έθνών καίδόξανλαοΰσου‘Ισραήλ.33 καίήν ό πατήραύτοΰκαίή μήτηρθαυμάζοντεςέπί τοΐςλαλουμένοιςπερίαύτοΰ.34 καίεύλόγησεναύτούςΣυμεώνκαίεΐπενπρόςΜαριάμτήνμητέρααύτοΰ,Ιδούοΰτοςκεΐταιειςπτώσινκαίάνάστασιν πολλώνέν τώΙσραήλκαίεΐςσημεΐονάντιλεγόμενον 35 - καίσοΰ[δέ] αύτήςτήνψυχήνδιελεύσεταιρομφαία-, δπωςάν άποκαλυφθώσιν έκ πολλώνκαρδιώνδιαλογισμοί.36 Καίήν “Ανναπροφήτις,θυγάτηρΦανουήλ,έκ φυλήςΆσήρ αΰτηπροβεβηκυΐαέν ήμέραις πολλαΐς,ζήσασαμετάάνδρός έτη έπτά άπό τήςπαρθενίαςαύτής,37 καίαύτήχήραέως έτών όγδοήκοντα τεσσάρων,ή ούκάφίστατο τοΰίεροΰ νηστείαιςκαίδεήσεσινλατρεύουσανύκτακαίήμέραν. 38 καίαύτήτήώρμ έπιστάσα άνθωμολογεΐτο τώθεώκαίέλάλει περίαύτοΰπάσιντοΐςπροσδεχομένοιςλύτρωσιν'Ιερουσαλήμ. 39 Καίώς έτέλεσαν πάντατάκατάτόννόμονκυρίου,έπέστρεψαν εΐςτήνΓαλιλαίονειςπόλινέαυτών Ναζαρέθ.40 Τόδέπαιδίονηΰξανενκαίέκραταιοΰτο πληρούμενονσοφίψ,καίχάριςθεοΰήν έπ’ αύτό.Μκ.1, 1-13. 1 Иоанн Креститель приготовляет путь. 9 Крещение Иисуса; 12 Искушение в пустыне и проповедь в Галилее 1 ΑρχήτοΰεύαγγελίουΊησοΰ Χριστοΰ[υίοΰ θεοΰ].2 Καθώςγέγραπταιέν τφΉσάΐψ τώπροφήτη.'Ιδού άποστέλλω τόνάγγελόν μουπρόπροσώπουσου,δςκατασκευάσειτηνόδόν σου·394
3 φο/νήβοοητυςέν τήέρήμφ, Ετοιμάσατετηνοδόνκυρίον,ευθείαςποιείτετάςτρίβουςαύτοΰ,4 . έγένετο Ιωάννηςβαπτίζωνέν τηέρήμω καίκηρύσσωνβάπτισμαμετάνοιαςείςάφεσιν αμαρτιών.5 καίέξεπορεύετο πρόςαύτόνπάσαή Ίουδαία χώρακαίοίΊεροσολυμΐται πάντες,καίέβαπτίζοντο ύπ’ αύτοΰέν τώ’Ιορδάνηποταμώέζομολογούμενοι τάςάμαρτίας αύτών.6 καίήν ό ’Ιωάννηςένδεδυμένος τρίχαςκαμηλούκαίζώνηνδερματίνηνπερίτήνόσφύν αύτοΰ,καίέσθίων ακρίδαςκαίμέλιάγριον. Ί καίέκήρυσσεν λέγων,“Ερχεταιό ίσχυρότερός μουόπίσω μου,ούούκείμίικανόςκύψαςλΰσαιτόνιμάντατώνύποδημάτων αύτοΰ·8 έγώ έβάπτισα ύμάς ύδατι, αύτόςδέβαπτίσειύμάς έν πνεύματιάγίω. 9 Καίέγένετο έν έκείναις ταΐςήμέραις ήλθεν ’Ιησούςάπό ΝαζαρέττήςΓαλιλαίαςκαίέβαπτίσθη είςτόνΊορδάνην ύπό Ίωάννου. 10 καίεύθύςάναβαίνων έκ τοΰΰδατος εΐδενσχιζομένουςτούςούρανούςκαίτόπνεύμαώς περιστεράνκαταβαΐνονείςαύτόν·11 καίφωνήέγένετο έκ τώνούρανών,Σύεΐό υιόςμουό άγαπητός, έν σοιεύδόκησα.12 Καίεύθύςτόπνεύμααύτόνέκβάλλει είςτήνέρημον. 13 καίήν έν τήέρήμω τεσσαράκονταήμέρας πειραζόμενοςύπό τούΣατανά,καίήν μετάτώνθηρίων,καίοίάγγελοι διηκόνουναύτώ.14 ΜετάδέτόπαραδοθήναιτόνΊωάννην ήλθεν ό ’ΙησούςείςτήνΓαλιλαίανκηρύσσωντόεύαγγέλιοντούθεοΰ15 καίλέγωνότι Πεπλήρωταιό καιρόςκαίήγγικεν ή βασιλείατούθεού·μετανοείτεκαίπιστεύετεέν τώεύαγγελίω.Μφ.5-7 Нагорная проповедь 5 Ίδών δέτούςόχλους άνέβη είςτόόρος- καίκαθίσαντοςαύτούπροσήλθαναύτώοίμαθηταίαύτοΰ-2 καίάνοίξας τόστόμααύτοΰέδίδασκεν αύτούςλέγων,3 Μακάριοιοίπτωχοίτώπνεύματι,ότι αύτώνέστιν ή βασιλείατώνούρανών.4 μακάριοιοίπενθοΰντες,ότι αύτοίπαρακληθήσονται.5 μακάριοιοίπραεΐς,ότι αύτοίκληρονομήσουσιντήνγήν.6 μακάριοιοίπεινώντεςκαίδιψώντεςτήνδικαιοσύνην,395
δτιαύτοίχορτασθήσονται.Ί μακάριοιοίέλεήμονες, δτιαύτοίέλεηθήσονται 8 μακάριοιοίκαθαροίτήκαρδίς»,δτιαύτοίτόνθεόνδψονται.9 μακάριοιοίείρηνοποιοί,δτι[αύτοί] υιοίθεοΰκληθήσονται.10 μακάριοιοίδεδιωγμένοιένεκεν δικαιοσύνης,δτιαύτώνέστιν ή βασιλείατώνούρανών.11 μακάριοίέστε όταν όνειδίσωσιν ύμάς καίδιώξωσινκαίεϊπωσινπάνπονηρόνκαθ’ύμών [ψευδόμενοι] ένεκεν έμού. 12 χαίρετεκαίάγαλλιάσθε, δτιό μισθόςύμών πολύςέν τοΐςούρανοΐς·ούτωςγάρέδιωξαν τούςπροφήταςτούςπρόύμών. 13 Ύμεΐς έστε τόάλας τήςγής·έάν δέτόάλας μωρανθή,έν τίνιάλισθήσεται; ειςούδένισχύειέτι εΐμήβληθήναιέξω καίκαταπατεΐσθαιύπό τώνάνθρώπων. 14 Ύμεΐς έστε τόφώςτοΰκόσμου,ούδύναταιπόλιςκρυβήναιέπάνω όρους κειμένη·15 ούδέκαίουσινλύχνονκαίτιθέασιναύτόνύπό τόνμόδιον<5ελλ’ έπί τήνλυχνίαν,καίλάμπειπάσιντοΐςέν τήοίκίςκ.16 ούτωςλαμψάτωτόφώςύμών έμπροσθεν τώνάνθρώπων, δπωςϊδωσιν ύμών τάκαλάέργα καίδοξάσωσιντόνπατέραύμών τόνέν τοΐςούρανοΐς.17 Μήνομίσητεδτιήλθον καταλΰσαιτόννόμονή τούςπροφήτας·ούκήλθον καταλΰσαιάλλά πληρώσαι.18 άμήν γάρλέγωύμΐν, έως άν παρέλθηό ούρανόςκαίή γή,ιώταέν ή μίακεραίαούμήπαρέλθηάπό τοΰνόμουέως άν πάνταγένηται.19 δςέάν ούνλύσημίαντώνέντολών τούτωντώνέλαχίστων καίδιδάξηούτωςτούςάνθρώπους, έλάχιστος κληθήσεταιέν τήβασιλείςτώνούρανώνδςδ’άν ποίησηκαίδιδάιξη,ούτοςμέγαςκληθήσεταιέν τήβασιλείς»τώνούρανών.20 λέγωγάρύμΐν δτιέάν μήπερισσεύσηύμών ή δικαιοσύνηπλεΐοντώνγραμματέωνκαίΦαρισαίων,ούμήείσέλθητεειςτήνβασιλείαντώνούρανών.21 Ήκούσατε δτιέρρέθη τοΐςάρχαίοις, Ούφονεύσεις·δςδ'άν φονεύση,ένοχος έσται τήκρίσει.22 έγώ δέλέγωύμΐν δτιπάςό όργιζόμενος τώάδελφφ αύτοΰένοχος έσται τήκρίσει·δςδ’άν εϊπητώάδελφώ αύτοΰ,’Ρακά,ένοχος έσται τώσυνεδρίω·δςδ’άν εϊπη,Μωρέ,ένοχος έσται εΐςτήνγέενναντοΰπυρός.23 έάν ούνπροσφέρηςτόδώρόνσουέπί τόθυσιαστήριονκάκεΐμνησθήςδτιό άδελφός σουέχει 396
τικατάσού,24 άφες έκεΐ τόδώρόνσουέμπροσθεν τοΰθυσιαστήριου,καίΰπαγε πρώτονδιαλλάγηθιτώάδελφώ σου,καίτότεέλθών πρόσφερετόδώρόνσου.25 ϊσθι εύνοώντώάντιδίκω σουταχύέως δτουείμετ'αύτοΰέν τηόδώ, μήποτέσεπαραδωό άντίδικος τφκριτή,καίό κριτήςτωυπηρέτη,καίείςφυλακήνβληβήση-26 άμήν λέγωσοι,ούμήέξέλθης έκεΐθεν έως άν άποδφς τόνέσχατον κοδράντην.27 ‘Ηκούσατεότι έρρέθη, Ούμοιχεύσεις.28 έγώ δέλέγωύμΐν ότι παςό βλέπωνγυναίκαπρόςτόέπιθυμήσαι αύτήνήδη έμοίχευσεν αύτήνέν τηκαρδίααύτοΰ.29 είδέό όφθαλμός σουό δεξιόςσκανδαλίζεισε,έξελε αύτόνκαίβάλεάπό σου-συμφέρειγάρσοιϊνα άπόληται έν τώνμελώνσουκαίμήδλοντόσώμάσουβληθήείςγέενναν.30 καίείή δεξιάσουχειρσκανδαλίζεισε,έκκοψον αύτήνκαίβάλεάπό σού-συμφέρειγάρσοιϊνα άπόληται έν τώνμελώνσουκαίμήδλοντόσώμάσουείςγέεννανάπέλθη. 31 Έρρέθη δέ,ΛΟςάν άπολύση τήνγυναίκααύτού,δότωαύτήάποστάσιον. 32 έγώ δέλέγωύμΐν ότι πάςό άπολύων τήνγυναίκααύτούπαρεκτόςλόγουπορνείαςποιείαύτήνμοιχευθηναι,καίδςέάν άπολελυμένην γαμήσημοιχάται.33 Πάλινήκούσατε δτιέρρέθη τοίςάρχαίοις, Ούκέπιορκήσεις, άποδώσεις δέτώκυρίφτούςόρκους σου.34 έγώ δέλέγωύμΐν μήόμόσαι δλως·μήτεέν τώούρανώ,ότι θρόνοςέστίν τοΰθεού35 μήτεέν τήγή,δτιύποπόδιόν έστιν τώνποδώναύτοΰ·μήτεείςΙεροσόλυμα,ότι πόλιςέστίν τοΰμεγάλουβασιλέως·36 μήτεέν τήκεφαλήσουόμόσης, δτιούδύνασαιμίαντρίχαλευκήνποιήσαιή μέλαιναν.37 έστω δέό λόγοςύμών ναιναί,ούού·τόδέπερισσόντούτωνέκ τοΰπονηρούέστιν. 38 Ήκούσατε ότι έρρέθη, ’Οφθαλμόνάντί όφθαλμού καίόδόντα άντί όδόντος. 39 έγώ δέλέγωύμΐν μήάντιστήναι τώπονηρφ·ΰλλ' δστιςσεβαπίζειείςτήνδεξιάνσιαγόνα[σου], στρέψοναύτώκαίτήνάλλην 40 καίτώθέλοντίσοικριθήναικαίτόνχιτώνάσουλαβεΐν,άφες αύτώκαίτόίμάτιον· 41 καίδστιςσεάγγαρεύσει μίλιονέν, ύπαγε μετ’αύτοΰδύο.42 τφαίτοΰντίσεδός,καίτόνθέλονταάπό σοΰδανίσασθαιμήάποστραφής. 43 Ήκούσατε δτιέρρέθη, ’Αγαπήσειςτόνπλησίονσουκαίμισήσειςτόνέχθρόν σου.44 έγώ δέλέγωύμΐν, άγαπάτε τούςέχθρούς ύμών καίπροσεύχεσθεύπέρ τώνδιωκόντωνύμάς, 45 δπωςγένησθευίοίτοΰπατρόςύμών τοΰέν ούρανοΐς,-δτιτόνήλιον αύτοΰάνατέλλει έπί 397
πονηρούςκαίαγαθούςκαίβρέχειέπί δικαίουςκαίάδικους. 46 έάν γάράγαπήσητε τούςάγαπώντας ύμάς, τίναμισθόνέχετε; ούχίκαίοίτελώναιτόαύτόποιοΰσιν;47 καίέάν άσπάσησθε τούςάδελφούς ύμών μόνον,τίπερισσόνποιείτε;οϋχίκαίοίέθνικοί τόαύτόποιοΰσιν;48 Έσεσθε ούνύμεΐς τέλειοιιόςό πατήρύμών ό ούράνιοςτέλειόςέστιν. 6 Προσέχετε[δέ] τήνδικαιοσύνηνύμών μήποιεΐνέμπροσθεν τώνάνθρώπων πρόςτόθεαθήναιαύτοΐς·είδέμήγε,μισθόνούκέχετε παράτώπατρίύμών τώέν τοΐςούρανοΐς.2 “Οτανούνποιήςέλεημοσύνην, μήσαλπίσρςέμπροσθεν σου,ώσπερ οίύποκριταί ποιοΰσινέν ταΐςσυναγωγαΐςκαίέν ταΐςβύμαις,όπως δοξασθώσινύπό τώνάνθρώπων· άμήν λέγωύμΐν, άπέχουσιν τόνμισθόναύτών.3 σοΰδέποιοΰντοςέλεημοσύνην μήγνώτωή άριστερά σουτίποιείή δεξιάσου,4 δπωςή σουή έλεημοσύνη έν τώκρύπτω·καίό πατήρσουό βλέπωνέν τώκρύπτω[αύτός] άποδώσει σοι.5 Καίδτανπροσεύχησθε,ούκέσεσθε ώς οίύποκριταί· δτιφιλοΰσινέν ταΐςσυναγωγαΐςκαίέν ταΐςγωνίαιςτώνπλατειώνέστώτες προσεύχεσθαι,δπωςφανώσιντοΐςάνθρώποις· άμήν λέγωύμΐν, άπέχουσιν τόνμισθόναύτών.6 σύδέδτανπροσεύχη,εϊσελθεειςτόταμεΐόνσουκαίκλείσαςτήνθύρανσουπρόσευξαιτώπατρίσουτώέν τώκρύπτω·καίό πατήρσουό βλέπωνέν τώκρύπτωάποδώσει σοι.7 Προσευχόμενοιδέμήβαττοώ,ογήσητεώσπερ οίεθνικοί,δοκοΰσινγάρδτιέν τήπολυλογίςιαύτώνείσακουσθήσονται.8 μήούνόμοιωθήτε αύτοΐς,οΐδενγάρό πατήρύμών ών χρείανέχετε πρότούύμάς αίτήσαιαύτόν.9 Ούτωςούνπροσεύχεσθεύμεΐς· Πάτερήμών ό έν τοΐςούρανοΐς,άγιασθήτω τόόνομά σου,10 έλθέτω ή βασιλείασου,γενηθήτωτόθέλημάσου,ώς έν ούρανώκαίέπί γής.11 Τόνάρτον ήμών τόνέπιούσιον δόςήμΐν σήμερον12 καίάφες ήμΐν τάόφειλήματα ήμών, ώς καίήμεΐς άφήκαμεν τοΐςόφειλέταις ήμών· 13 καίμήείσενέγκηςήμάς ειςπειρασμόν,άλλά βΰσαιήμάς άπό τοΰπονηρού.14 ’Εάνγάράφήτε τοΐςάνθρώποις τάπαραπτώματααύτών,άφήσει καίύμΐν ό πατήρύμών ό ούράνιος·15 έάν δέμήάφήτε τοΐςάνθρώποις, ούδέό πατήρύμών άφήσει τάπαραπτώματαύμών. 398
16 "Οταν δένηστεύητε,μήγίνεσθεώς οίύποκριταί σκυθρωποί,άφανίζουσιν γάρτάπρόσωπααύτώνδπωςφανώσιντοΐςάνθρώποις νηστεύοντεςάμήν λέγωύμΐν, άπέχουσιν τόνμισθόναύτών.17 σύδένηστεύωνάλειψαί σουτήνκεφαλήνκαίτόπρόσωπόνσουνίψαι,18 δπωςμήφανήςτοΐςάνθρώποις νηστεύωνάλλά τώπατρίσουτφέν τώκρυφαίφ·καίό πατήρσουό βλέπωνέν τφκρυφαίφάποδώσει σοι.19 Μήθησαυρίζετεύμΐν θησαυρούςέπί τήςγής,δπουσήςκαίβρώσιςάφανίζει, καίδπουκλέπταιδιορύσσουσινκαίκλέπτουσιν20 θησαυρίζετεδέύμΐν θησαυρούςέν ούρανφ,δπουούτεσήςούτεβρώσιςάφανίζει, καίδπουκλέπταιούδιορύσσουσινούδέκλέπτουσιν21 δπουγάρέστιν ό θησαυρόςσου,έκεΐ έσται καίή καρδίασου.22 ”0λύχνοςτοΰσώματόςέστιν ό όφθαλμός. έάν ούνή ό όφθαλμός σουαπλούς,δλοντόσώμάσουφωτεινόνέσται· 23 έάν δέό όφθαλμός σουπονηρόςή, δλοντόσώμάσουσκοτεινόνέσται. είούντόφώςτόέν σοισκότοςέστίν, τόσκότοςπόσον.24 Ούδείςδύναταιδυσίκυρίοιςδουλεύειν·ή γάρτόνένα μισήσεικαίτόνέτερον άγαπήσει, ή ένός άνθέξεται καίτούετέρουκαταφρονήσει·ούδύνασθεθεώδουλεύεινκαίμαμωνψ.25 Διάτοΰτολέγωύμΐν, μήμεριμνάτετήψυχήύμών τίφάγητε[ή τίπίητε],μηδέτώσώματιύμών τίένδύσησθε· ούχίή ψυχήπλεΐόνέστιν τήςτροφήςκαίτόσώματοΰένδύματος; 26 έμβλέψατε είςτάπετεινάτοΰούρανοΰδτιούσπείρουσινούδέθερίζουσινούδέσυνάγουσινείςάποθήκας, καίό πατήρύμών ό ούράνιοςτρέφειαύτά·ούχύμεΐς μάλλονδιαφέρετεαύτών;27 τίςδέέξ ύμών μεριμνώνδύναταιπροσθεΐναιέπί τήνήλικίαν αύτοΰπήχυνένα; 28 καίπερίένδύματος τίμεριμνάτε;καταμάθετετάκρίνατοΰάγροΰ πώςαύξάνουσινούκοπιώσινούδένήθουσιν·29 λέγωδέύμΐν δτιούδέΣολομώνέν πάσητήδόξραύτοΰπεριεβάλετοώς έν τούτων.30 είδέτόνχόρτοντοΰάγροΰ σήμερονδντακαίαΰριονείςκλίβανονβαλλόμενονό θεόςούτωςάμφιέννυσιν, ούπολλωμάλλονύμάς, όλιγόπιστοι; 31 μήούνμεριμνήσητελέγοντες,Τίφάγωμεν;ή, Τίπίωμεν;ή, Τίπεριβαλώμεθα;32 πάνταγάρταΰτατάέθνη έπιζητοΰσιν· οΐδενγάρό πατήρύμών ό ούράνιοςδτιχρήζετετούτωνάπάντων. 33 ζητείτεδέπρώτοντήνβασιλείανκαίτήνδικαιοσύνηναύτοΰ,καίταΰταπάνταπροστεθήσεταιύμΐν. 34 μήούνμεριμνήσητεείςτήναΰριον,ή γάραΰριονμεριμνήσειαύτής·όιρκετόν τήτ^ιέρςιή κακίααύτής.Ί Μήκρίνετε,ϊνα μήκριθήτε·2 έν ф γάρκρίματικρίνετεκριθήσεσθε,καίέν ωμέτρφμετρεΐτεμετρηθήσεταιύμΐν. 3 τίδέβλέπεις399
τόκάρφοςτόέν τώόφθαλμώ τούαδελφούσου,τήνδέέν τώσώόφθαλμώ δοκόνούκατανοείς;4 ή πώςέρεΐς τώάδελφώ σου,Αφεςέκβάλω τόκάρφοςέκ τούόφθαλμοΰ σου,καίιδούή δοκόςέν τφόφθαλμώ σου;5 ύποκριτά, έκβαλε πρώτοντήνδοκόνέκ τούόφθαλμού σού,καίτότεδιαβλέψειςέκβαλεϊν τόκάρφοςέκ τούόφθαλμού τούάδελφού σου,6 Μήδώτετόάγιον τοιςκυσίν,μηδέβάλητετούςμαργαρίταςύμών έμπροσθεν τώνχοίρων,μήποτεκαταπατήσουσιναύτούςέν τοΐςποσίναύτώνκαίστραφέντεςβήξωσινύμάς. 7 Αιτείτε,καίδοθήσεταιύμΐν ζητείτε,καίεύρήσετε*κρούετε,καίάνοιγήσεται ύμιν. 8 πάςγάρό αϊτώνλαμβάνεικαίό ζητώνεύρίσκεικαίτώκρούοντιάνοιγήσεται. 9 ή τίςέστιν έξ ύμών άνθρωπος, δναιτήσειό υιόςαύτοΰάρτον, μήλίθονέπιδώσει αύτω;10 ή καίίχθύν αιτήσει,μήδφινέπιδώσει αύτω;11 είούνύμεΐς πονηροίδντεςοϊδατεδόματαάγαθά διδόναιτοΐςτέκνοιςύμών, πόσωμάλλονό πατήρύμών ό έν τοΐςούρανοΐςδώσειάγαθά τοΐςαίτοΰσιναύτόν.12 Πάνταούνδσαέάν θέλητεϊνα ποιώσινύμΐν οίάνθρωποι, ούτωςκαίύμεΐς ποιείτεαύτοΐς·ούτοςγάρέστιν ό νόμοςκαίοίπροφήται.13 Είσέλθατεδιάτήςστενήςπύλης·δτιπλατείαή πύληκαίεύρύχωροςή οδόςή άπάγουσα ειςτήνάπώλειαν, καίπολλοίείσινοίεισερχόμενοιδι*αύτής·14 τίστενήή πύληκαίτεθλιμμένηή οδόςή άπάγουσα ειςτήνζωήν,καίόλίγοι είσινοίεύρίσκοντεςαύτήν.15 Προσέχετεάπό τώνψευδοπροφητών,οϊτινεςέρχονται πρόςύμάς έν ένδύμασιν προβάτων,έσωθεν δέείσινλύκοιάρπαγες. 16 άπό τώνκαρπώναύτώνέπιγνώσεσθε αύτούς·μήτισυλλέγουσινάπό άκανθων σταφυλάςή άπό τριβόλωνσΰκα;17 ούτωςπάνδένδρονάγαθόν καρπούςκαλούςποιεί,τόδέσαπρόνδένδρονκαρπούςπονηρούςποιεί.18 ούδύναταιδένδρονάγαθόν καρπούςπονηρούςποιεΐν,ούδέδένδρονσαπρόνκαρπούςκαλούςποιεΐν.19 πάνδένδρονμήποιούνκαρπόνκαλόνέκκόπτεται καίειςπυρβάλλεται.20 άρα γεάπό τώνκαρπώναύτώνέπιγνώσεσθε αύτούς.21 Ούπαςό λέγωνμοι,Κύριεκύριε,είσελεύσεταιειςτήνβασιλείαντώνούρανών,άλλ’ ό ποιώντόθέληματοΰπατρόςμουτοΰέν τοΐςούρανοΐς.22 πολλοίέροΰσίν μοιέν έκείνη τήήμέρςι, Κύριεκύριε,ούτώσώόνόματι έπροφητεύσαμεν, καίτωσώόνόματι δαιμόνιαέξεβάλομεν, καίτώσώόνόματι δυνάμειςπολλάςέποιήσαμεν; 23 καίτότεομολογήσωαύτοΐςδτιΟύδέποτεέγνων ύμάς· άποχωρεΐτε άπ’ έμοϋ οίέργαζόμενοι τήνάνομίαν. 400
24 Παςούνδστιςάκούει μουτούςλόγουςτούτουςκαίποιείαύτούςόμοιωθησεται άνδρΐ φρονίμω,δστιςώκοδόμησεν αύτοΰτήνοικίανέπί τήνπέτραν25 καίκατέβηή βροχήκαίήλθον οίποταμοίκαίέπνευσαν οίάνεμοι καίπροσέπεσαντήοίκίςχέκείνη, καίούκέπεσεν, τεθεμελίωτογάρέπί τήνπέτραν.26 καίπάςό άκούων μουτούςλόγουςτούτουςκαίμήποιωναύτούςόμοιωθήσεται άνδρΐ μωρώ,δστιςώκοδόμησεν αύτοΰτήνοικίανέπί τήνάμμον. 27 καίκατέβηή βροχήκαίήλθον οίποταμοίκαίέπνευσαν οίάνεμοι καίπροσέκοψαντήοίκίςιέκείνη, καίέπεσεν, καίήν ή πτώσιςαύτήςμεγάλη.28 Καίέγένετο δτεέτέλεσεν ό Ίησοΰς τούςλόγουςτούτουςέξεπλήσσοντο οίδχλοιέπί τήδιδαχήαύτοΰ·ήν γάρδιδάσκωναύτούςώς έξουσίαν έχων καίούχώς οίγραμματείςαύτών.Лк, 9, 28-36 28 Преображение Иисуса 28 Έγένετο δέμετάτούςλόγουςτούτουςώσεί ήμέραι όκτώ [καί] παραλαβώνΠέτρονκαίΊωάννην καίΙάκωβονάνέβη είςτόόρος προσεύξασθαι.29 καίέγένετο έν τωπροσεύχεσθαιαύτόντόείδοςτοΰπροσώπουαύτοΰέτερον καίό ιματισμόςαύτοΰλευκόςέξαστράπτων. 30 καίιδούάνδρες δύοσυνελάλουναύτώ,οϊτινεςήσαν ΜωΰσήςκαίΉλίας, 31 οΐόφθέντες έν δόξηέλεγον τήνέξοδον αύτοΰήν ήμελλεν πληρούνέν Ιερουσαλήμ.32 ό.δέ Πέτροςκαίοίσύναύτώήσαν βεβαρημένοιύπνω· διαγρηγορήσαντεςδέεΐδοντήνδόξαναύτοΰκαίτούςδύοάνδρας τούςσυνεστώταςαύτώ.33 καίέγένετο έν τώδιαχωρίζεσθαιαύτούςάπ’ αύτοΰεΐπενό ΠέτροςπρόςτόνΊησοΰν, Έπιστάτα, καλόνέστιν ήμάς ώδε είναι,καίποιήσωμενσκηνάςτρεις,μίανσοικαίμίανΜωϋσεΐκαίμίανΉλίςι, μήείδώςδλέγει.34 ταΰταδέαύτοΰλέγοντοςέγένετο νεφέληκαίέπεσκίαζεν αύτούς·έφοβήθησαν δέέν τώείσελθεΐναύτούςείςτήννεφέλην.35 καίφωνήέγένετο έκ τήςνεφέληςλέγουσα,Ούτόςέστιν ό υιόςμουό έκλελεγμένος*, αύτοΰάκούετε. 36 καίέν τώγενέσθαιτήνφωνήνεύρέθηΊησοΰς μόνος,καίαύτοίέσίγησαν καίούδενίάπήγγειλαν έν έκείναις ταΐςήμέραις ούδένών έώρακαν. * Вариант: άγαπητός. 401
Μκ.14-15; 16, 1-8 14. 1 Помазание Иисуса драгоценным миром. 10 Вечеря Господня; хлеб и вино. 26 Предсказание об отречении Петра. 32 Молитва в Гефсимании. 43 Предательство Иуды; бегство учеников; 53 Иисус пред первосвященниками и синедрионом; отречение Петра. 15. 1 Иисус пред Пилатом; «распни его». 16 Бичевание, насмешки; Голгофа. 22. Смерть на кресте и ее свидетели. 42 Погребение Иисуса. 16. 1 Жены у пустого гроба. 14 Ήν δέτόπάσχακαίτάάζυμα μετάδύοήμέρας. καίέζήτουν οιάρχ ιερείςκαίοίγραμματείςπώςαύτόνέν δόλωκρατήσαντεςάποκτείνωσιν· 2 έλεγον γάρ,Μήέν τήέορτή, μήποτεέσται θόρυβοςτούλαού.3 Καίδντοςαύτοΰέν Βηθανίςιέν τήοικίαΣίμωνοςτούλεπρούκατακειμένουαύτοΰήλθεν γυνήέχουσα άλάβαστρον μύρουνάρδουπιστικήςπολυτελούς·συντρίψασατήνάλάβαστρον κατέχεεναύτοΰτήςκεφαλής.4 ήσαν δέτινεςάγανακτούντες πρόςέαυτούς, Ειςτίή άπώλεια αΰτητοΰμύρουγέγονεν;5 ήδύνατο γάρτοΰτοτόμύρονπραθήναιέπάνω δηναρίωντριακοσίωνκαίδοθήναιτοιςπτωχοΐς·καίένεβριμώντο αύτή.6 ό δέΊησοΰς εΐπεν,Άφετε αύτήντίαύτήκόπουςπαρέχετε;καλόνέργον ήργάσατο έν έμοί. 7 πάντοτεγάρτούςπτωχούςέχετε μεθ’έαυτών, καίδτανθέλητεδύνασθεαύτοΐςεΰποιήσαι,έμέ δέούπάντοτεέχετε. 8 δέσχεν έποίησεν προέλαβενμυρίσαιτόσώμάμουείςτόνένταφιασμόν. 9 άμήν δέλέγωύμΐν, δπουέάν κηρυχθήτόεύαγγέλιονείςδλοντόνκόσμον,καίδέποίησεν αΰτηλαληθήσεταιείςμνημόσυνοναύτής.10 Καί’ΙούδαςΊσκαριώθ ό εΐςτώνδώδεκαάπήλθεν πρόςτούςαρχιερείςϊνα αύτόνπαραδοΐ[αύτοΐς], 11 οίδέάκούσαντες έχάρησαν καίέπηγγείλαντο αύτφάργύριον δούναι,καίέζήτει πώςαύτόνεύκαίρωςπαραδοΐ.12 Καίτήπρώτηήμέρς» τώνάζύμων, δτετόπάσχαέθύον, λέγουσιναύτφοίμαθηταίαύτοΰ,Ποΰθέλειςάπελθόντες έτοιμάσωμεν ϊνα φάγηςτόπάσχα;13 καίάποστέλλει δύοτώνμαθητώναύτοΰκαίλέγειαύτοΐς,'Υπάγετε είςτήνπόλιν,καίάπαντήσει ύμΐν άνθρωπος κεράμιονΰδατος βαστάζωνάκολουθήσατε αύτώ,14 καίδπουέάν είσέλθηείπατετώ402
οικοδεσπότηδτιΟδιδάσκαλοςλέγει,Ποΰέστιν τόκατάλυμάμουδπουτόπάσχαμετάτώνμαθητώνμουφάγω;15 καίαύτόςύμΐν δείξειάνάγαιον μέγαέστρωμένον έτοιμον- καίέκεΐ έτοιμάσατε ήμΐν. 16 καίέξήλθον οίμαθηταίκαίήλθον είςτήνπόλινκαίεύρονκαθώςεΐπεναύτοΐς,καίήτοίμασαν τόπάσχα.17 Καίόψίας γενομένηςέρχεται μετάτώνδώδεκα.18 καίάνακειμένων αύτώνκαίέσθιόντων ό Ίησοΰς εΐπεν,’Αμήνλέγωύμΐν δτιεΐςέξ ύμών παραδώσειμε.ό έσθίων μετ’έμοΰ. 19 ήρξαντο λυπεΐσθαικαίλέγειναύτώεΐςκατάεΐς,Μήτιέγώ; 20 ό δέεΐπεναύτοΐς,Εΐς[έκ] τώνδώδεκα,ό έμβαπτόμενος μετ'έμοΰ είςτότρύβλιον.21 δτιό μένυιόςτοΰάνθρώπου ύπάγει καθώςγέγραπταιπερίαύτοΰ,ούαίδέτώάνθρώπω έκείνω δι’ούό υιόςτοΰάνθρώπου παραδίδοτανκαλόναύτώείούκέγεννήθη ό άνθρωπος έκεΐνος. 22 Καίέσθιόντων αύτώνλαβώνάρτον εύλογήσαςέκλασεν καίέδωκεν αύτοΐςκαίεΐπεν,Λάβετε,τοΰτόέστιν τόσώμάμου.23 καίλαβώνποτήριονεύχαριστήσαςέδωκεν αύτοΐς,καίέπιον έξ αύτοΰπάντες.24 καίεΐπεναύτοΐς,Τοΰτόέστιν τόαΐμάμουτήςδιαθήκηςτόέκχυννόμενον ύπέρ πολλών·25 αμήνλέγωύμΐν δτιούκέτιούμήπιωέκ τοΰγενήματοςτήςάμπέλου έως τήςήμέρας έκείνης δταναύτόπίνωκαινόνέν τήβασιλείς»τοΰθεοΰ.26 Καίύμνήσαντες έξήλθον είςτό“Οροςτών’Ελαιών.27 Καίλέγειαύτοΐςό Ίησοΰς δτιΠάντεςσκανδαλισθήσεσθε,δτιγέγραπται,Πατάξωτόνποιμένα,καίτάπρόβαταδιασκορπισθήσονται-28 άλλά μετάτόέγερθήναί μεπροάξωύμάς είςτήνΓαλιλαίαν.29 ό δέΠέτροςέφη αύτώ,Είκαίπάντεςσκανδαλισθήσονται,άλλ’ ούκέγώ. 30 καίλέγειαύτώό Ίησοΰς, ’Αμήνλέγωσοιδτισύσήμερονταύτητήνυκτίπρινή δίςάλέκτορα φωνήσαιτρίςμεάπαρνήση. 31 ό δέέκπερισσώς έλάλει, Έάν δέημεσυναποθανεΐνσοι,ούμήσεάπαρνήσομαι. ωσαύτωςδέκαίπάντεςέλεγον. 32 Καίέρχονται είςχωρίονού'τόδνομαΓεθσημανί,καίλέγειτοΐςμαθηταΐςαύτοΰ,Καθίσατεώδε έως προσεύξωμαι.33 καίπαραλαμβάνειτόνΠέτρονκαί[τόν] Ιάκωβονκαί[τόν] Ίωάννην μετ’αύτοΰ,καίήρξατο έκθαμβεΐσθαι καίάδημονεΐν 34 καίλέγειαύτοΐς,Περίλυπόςέστιν ή ψυχήμουέως θανάτου-μείνατεώδε καίγρηγορεΐτε.35 καίπροελθώνμικρόνέπιπτεν έπί τήςγής,καίπροσηύχετοϊνα είδυνατόνέστιν παρέλθηάπ’ αύτοΰή ώρα, 36 καίέλεγεν, Αββαό πατήρ,403
πάνταδυνατάσοιπαρένεγκετόποτήριοντούτοάπ’ έμοΰ' άλλ’ ούτίέγώ θέλωάλλά τίσύ.37 καίέρχεται καίευρίσκειαύτούςκαθεύδοντας,καίλέγειτώΠέτρω,Σίμων,καθεύδεις;ούκϊσχυσας μίανώραν γρηγορήσαι;38 γρηγορεΐτεκαίπροσεύχεσθε,ϊνα μήέλθητε είςπειρασμόντόμένπνεύμαπρόθυμονή δέσόιρξάσθενής. 39 καίπάλινάπελθών προσηύξατοτόναύτόνλόγονείπών.40 καίπάλινέλθών εύρεναύτούςκαθεύδοντας,ήσαν γάραύτώνοίοφθαλμοίκαταβαρυνόμενοι,καίούκήδεισαν τίάποκριθώσιν αύτω.41 καίέρχεται τότρίτονκαίλέγειαύτοΐς,Καθεύδετετόλοιπόνκαίάναπαύεσθε; άπέχει· ήλθεν ή ώρα, ιδούπαραδίδοταιό υιόςτοΰάνθρώπου είςτάςχεΐραςτώνάμαρτωλών. 42 έγείρεσθε άγωμεν ιδούό παραδιδούςμεήγγικεν. 43 Καίευθύςέτι αύτοΰλαλοΰντοςπαραγίνεται’Ιούδαςεΐςτώνδώδεκακαίμετ’αύτοΰόχλος μετάμαχαιρώνκαίξύλωνπαράτώνάρχιερέων καίτώνγραμματέωνκαίτώνπρεσβυτέρων.44 δεδώκειδέό παραδιδούςαύτόνσύσσημοναύτοΐςλέγων,"Ον άν φιλήσωαύτόςέστιν κρατήσατεαύτόνκαίάπάγετε άσφαλώς. 45 καίέλθών εύθύςπροσελθώναύτωλέγει,'Ραββί, καίκατεφίλησεναύτόν.46 οίδέέπέβαλον τάςχεΐραςαύτωκαίέκράτησαν αύτόν.47 εΐςδέ[τις] τώνπαρεστηκότωνσπασάμενοςτήνμάχαιρανέπαισεν τόνδοΰλοντοΰάρχιερέως καίάφεΐλεν αύτοΰτόώτάριον. 48 καίάποκριθείς ό ’Ιησούςεΐπεναύτοΐς,‘Ωςέπί ληστήνέξήλθατε μετάμαχαιρώνκαίξύλωνσυλλαβεΐνμε;49 καθ’ήμέραν ήμην πρόςύμάς έν τώίερώ διδάσκωνκαίούκέκρατήσατέ με·άλλ' ϊνα πληρωθώσιναίγραφαί.50 καίάφέντες αύτόνέφυγον πάντες.51 Καίνεανίσκοςτιςσυνηκολούθειαύτωπεριβεβλημένοςσινδόναέπί γυμνοΰ,καίκρατοΰσιναύτόν52 ό δέκαταλιπώντήνσινδόναγυμνόςέφυγεν. 53 Καίάπήγαγον τόνΊησοΰν πρόςτόνάρχιερέα, καίσυνέρχονταιπάντεςοίάρχιερεΐς καίοίπρεσβύτεροικαίοίγραμματείς.54 καίό Πέτροςάπό μακρόθενήκολούθησεν αύτωέως έσω είςτήναύλήντοΰάρχιερέως, καίήν συγκαθήμενοςμετάτώνύπηρετών καίθερμαινόμενοςπρόςτόφώς.55 οίδέάρχιερεΐς καίδλοντόσυνέδριονέζήτουν κατάτού’Ιησούμαρτυρίανείςτόθανατώσαιαύτόν,καίούχηΰρισκον·56 πολλοίγάρέψευδομαρτύρουν κατ’αύτοΰ,καίϊσαι αίμαρτυρίαιούκήσαν. 57 καίτινεςάναστάντες έψευδομαρτύρουν κατ’αύτοΰλέγοντες58 ότι Ημείςήκούσαμεν αύτοΰλέγοντοςότι Έγώ καταλύσωτόνναόντοΰτοντόνχειροποίητονκαίδιάτριώνήμερών άλλον 404
αχειροποίητονοικοδομήσω59 καίούδέούτωςϊση ήν ή μαρτυρίααύτών.60 καίάναστάς ό άρχιερεύς είςμέσονέπηρώτησεν τόνΊησοΰν λέγων,Ούκάποκρίνη ούδέν;τίούτοίσουκαταμαρτυροΰσιν;61 ό δέέσιώπα καίούκάπεκρίνατο ούδέν.πάλινό άρχιερεύς έπτρώτα αύτόνκαίλέγειαύτώ,Σύεΐό Χριστόςό υιόςτοΰεύλογητοΰ;62 ό δέΊησοΰς εΐπεν,Έγώ εϊμι,καίδψεσθετόνυιόντοϋάνθρώπου έκ δεξιώνκαθημενοντηςδυνάμεωςκαίερχόμενονμετάτώννεφελώντοϋουρανού.63 ό δέάρχιερεύς διαρρήξαςτούςχιτώναςαύτοΰλέγει,Τίέτι χρείανέχομεν μαρτύρων;ήκούσατε τήςβλασφημίας-τίύμΐν φαίνεται;οίδέπάντεςκατέκριναναύτόνένοχον εΐναιθανάτου.64 Καίήρξαντό τινεςέμπτύειν αύτώκαίπερικαλύπτειναύτοΰτόπρόσωπονκαίκολαφίζειναύτόνκαίλέγειναύτώ,Προφήτευσον,καίοίύπηρέται βαπίσμασιναύτόνέλαβον. 66 ΚαίδντοςτοΰΠέτρουκάτωέν τήαύλήέρχεται μίατώνπαιδισκώντοΰάρχιερέως, 67 καίίδοΰσα τόνΠέτρονθερμαινόμενονέμβλέψασα αύτώλέγει,ΚαίσύμετάτοΰΝαζαρηνοΰήσθα τοΰΊησοΰ. 68 ό δέήρνήσατο λέγων,Ούτεοΐδαούτεέπίσταμαι σύτίλέγεις,καίέξήλθεν έξω είςτόπροαύλιον[·καίάλέκτωρ έφώνησεν], 69 καίή παιδίσκηίδοΰσα αύτόνήρξατο πάλινλέγειντοΐςπαρεστώσινότι Ούτοςέξ αύτώνέστιν. 70 ό δέπάλινήρνεΐτο. καίμετάμικρόνπάλινοίπαρεστώτεςέλεγον τώΠέτρω,'Αληθώς έξ αύτώνεΐ,καίγόιρΓαλιλαίοςεΐ.71 ό δέήρξατο άναθεματίζειν καίόμνύναι ότι Ούκοΐδατόνάνθρωπον τούτονδνλέγετε.72 καίεύθύςέκ δευτέρουάλέκτωρ έφώνησεν. καίάνεμνήσθη ό Πέτροςτόβήμαώς εΐπεναύτώό Ίησοΰς δτιΠρινάλέκτορα φωνήσαιδίςτριςμεάπαρνήση- καίέπιβαλών έκλαιεν. 15 Καίεύθύςπρωΐσυμβούλωνποιήσαντεςοίάρχιερεΐς μετάτώνπρεσβυτέρωνκαίγραμματέωνκαίδλοντόσυνέδρωνδήσαντεςτόνΊησοΰν άπήνεγκαν καίπαρέδωκανΠιλάτω.2 καίέπηρώτα αύτόνό Πιλάτος,Σύείό βασιλεύςτώνΙουδαίων;ό δέάποκριθείς αύτώλέγει,Σύλέγεις.3 καίκατηγόρουναύτοΰοίάρχιερεΐς πολλά.4 ό δέΠιλάτοςπάλινέπηρώτα αύτόνλέγων,Ούκάποκρίνη ούδέν;ΐδε πόσασουκατηγοροΰσιν.5 ό δέΊησοΰς ούκέτιούδένάπεκρίθη, ώστε θαυμάζειντόνΠιλάτον.6 Κατάδέέορτήν άπέλυεν αύτοΐςένα δέσμιονδνπαρητοΰντο.7 ήν δέό λεγόμενοςΒαραββάςμετάτώνστασιαστώνδεδεμένοςοϊτινες405
έν τήστάσειφόνονπεποιήκεισαν.8 καίάναβάς ό όχλος ήρξατο αίτεΐσθαικαθώςέποίει αύτοΐς.9 ό δέΠιλάτοςάπεκρίθη αύτοΐςλέγων,θέλετεάπολύσω ύμΐν τόνβασιλέατώνΙουδαίων;10 έγΐνωσκεν γάρότι διάφθόνονπαραδεδώκεισαναύτόνοίάρχιερεΐς. 11 οίδέάρχιερεΐς άνέσεισαν τόνόχλον ϊνα μάλλοντόνΒαροιββάνάπολύση αύτοΐς.12 ό δέΠιλάτοςπάλινάποκριθείς έλεγεν αύτοΐς,Τίοΰν(θέλετε] ποιήσω[δν λέγετε]τόνβασιλέατών’Ιουδαίων,13 οίδέπάλινέκραξαν, Σταύρωσοναύτόν.14 ό δέΠιλάτοςέλεγεν αύτοΐς,Τίγάρέποίησεν κακόν;οίδέπερισσώςέκραξαν, Σταύρωσοναύτόν.15 ό δέΠιλάτοςβουλόμενοςτώδχλφτόικανόνποιήσαιάπέλυσεν αύτοΐςτόνΒαραββάν,καίπαρέδωκεντόνΊησούν φραγελλώσαςϊνα σταυρωθή.16 Οίδέστρατιώταιάπήγαγον αύτόνέσω τηςαύλής,ό έστιν πραιτώριον,καίσυγκαλούσινδληντήνσπείραν.17 καίένδιδύσκουσιν αύτόνπορφύρανκαίπεριτιθέασιναύτώπλέξαντεςάκάνθινον στέφανον-18 καίήρξαντο άσπάζεσθαι αύτόν,Χαΐρε,βασιλεύτών'Ιουδαίων-19 καίέτυπτον αύτούτήνκεφαλήνκαλάμωκαίένέπτυον αύτω,καίτιθέντεςτάγόναταπροσεκύνουναύτφ.20 καίδτεένέπαιξαν αύτω,έξέδυσαν αύτόντήνπορφύρανκαίένέδυσαν αύτόντάίμάτια τάϊδια. καίέξάγουσιν αύτόνϊνα σταυρώσουσιναύτόν.21 Καίάγγαρεύουσιν παράγοντάτιναΣίμωναΚυρηναΐονέρχόμενον άπ’ άγροΰ, τόνπατέρα’Αλεξάνδρουκαί'Ρούφου, ϊνα άρη τόνσταυρόναύτού.22 καίφέρουσιναύτόνέπί τόνΓολγοθάντόπον,δέστιν μεθερμηνευόμενονΚρανίουΤόπος.23 καίέδίδουν αύτωέσμυρνισμένον οΐνον,δςδέούκέλαβεν. 24 καίσταυρούσιναύτόνκαίδιαμερίζονταιτάίμάτια αύτού,βάλλοντεςκλήρονέπ’ αύτάτίςτίάρη. 25 ήν δέώρα τρίτηκαίέσταύρωσαν αύτόν.26 καίήν ή έπιγραφή τήςαιτίαςαύτοΰέπιγεγραμμένη, 'Ο βασιλεύςτών’Ιουδαίων.27 Καίσύναύτώσταυρούσινδύοληστάς,ένα έκ δεξιώνκαίένα έξ εύωνύμωναύτού.29 Καίοίπαραπορευόμενοιέβλασφήμουν αύτόνκινούντεςτάςκεφαλάςαύτώνκαίλέγοντες,Ούάό καταλύωντόνναόνκαίοικοδομώνέν τρισίνήμέραις, 30 σώσονσεαυτόνκαταβάςάπό τούσταυρού.31 όμοίως καίοίάρχιερεΐς έμπαίζοντες πρόςάλλήλούς μετάτώνγραμματέωνέλεγον, “Αλλουςέσωσεν, έαυτόν ούδύναταισώσαι-32 ό Χριστόςό βασιλεύς’Ισραήλκαταβάτωνύνάπό τοΰσταυρού,ϊνα ίδωμεν καίπιστεύσωμεν.καίοίσυνεσταυρωμένοισύναύτώώνείδιζον αύτόν.406
33 Καίγενομένηςώρας έκτης σκότοςέγένετο έφ’ δληντήνγήνέως (ώρας ένάτης. 34 καίτήένάτη ώρςι έβόησεν ό Ίησοΰς φωνήμεγάλη,Ελωιελωιλεμασαβαχθανι;δέστιν μεθερμηνευόμενονΌ θεόςμουό θεόςμου,είςτίέγκατέλιπές με;35 καίτινεςτώνπαρεστώτωνάκούσαντες έλεγον, Ίδε ’Ηλίανφωνεΐ.36 δραμώνδέτιςκαίγεμίσαςσπόγγονδξουςπεριθείςκαλάμφέπότιζεν αύτόν,λέγων,“Αφετείδωμεν είέρχεται Ήλίας καθελεΐναύτόν.37 ό δέΊησοΰς άφείς φωνήνμεγάληνέξέπνευσεν. 38 Καίτόκαταπέτασματοΰναοΰέσχίσθη είςδύοάπ’ άνωθεν έως κάτω.39 Ίδών δέό κεντυρίωνό παρεστηκώςέξ έναντίας αύτοΰδτιούτωςέξέπνευσεν εΐπεν,’Αληθώςούτοςό άνθρωπος υιόςθεοΰήν. 40 Ήσαν δέκαίγυναίκεςάπό μακρόθενθεωροΰσαι,έν αΐςκαίΜαρίαή ΜαγδαληνήκαίΜαρίαή ΙακώβουτοΰμικρούκαίΊωσήτος μήτηρκαίΣαλώμη.41 αΐδτεήν έν τήΓαλιλαίρήκολούθουν αύτώκαίδιηκόνουναύτώ,καίάλλαι πολλαίαίσυναναβάσαιαύτώείςΙεροσόλυμα.42 Καίήδη όψίας γενομένης,έπεί ήν παρασκευή,δέστιν προσάββατον,43 έλθών Ιωσήφ[ό] άπό Άριμαθαίας εύσχημωνβουλευτής,δςκαίαύτόςήν προσδεχόμενοςτήνβασιλείαντοΰθεοΰ,τολμήσαςείσήλθενπρόςτόνΠιλάτονκαίήτήσατο τόσώματοΰΊησοΰ. 44 ό δέΠιλάτοςέθαύμασεν είήδη τέθνηκεν,καίπροσκαλεσάμενοςτόνκεντυρίωναέπηρώτησεν αύτόνείπάλαιάπέθανεν 45 καίγνοΰςάπό τοΰκεντυρίωνοςέδωρήσατο τόπτώματώΙωσήφ.46 καίάγοράσας σινδόνακαθελωναύτόνένείλησεν τήσινδόνικαίέθηκεν αύτόνέν μνημείωδήν λελατομημένονέκ πέτρας,καίπροσεκύλισενλίθονέπί τήνθύραντοΰμνημείου.47 ή δέΜαρίαή ΜαγδαληνήκαίΜαρίαή Ίωσήτος έθεώρουν ποΰτέθειται.16 ΚαίδιαγενομένουτούσαββάτουΜαρίαή ΜαγδαληνήκαίΜαρίαή ’ΙακώβουκαίΣαλώμηήγόρασαν άρώματα ϊνα έλθοΰσαι άλείψωσιν αύτόν.2 καίλίανπρωίτήμιρτώνσαββάτωνέρχονται έπί τόμνημεΐονάνατείλαντος τούήλιου. 3 καίέλεγον πρόςέαυτάς, Τίςάποκυλίσει ήμΐν τόνλίθονέκ τήςθύραςτοΰμνημείου;4 καίάναβλέψασαι θεωροΰσινδτιάποκεκύλισται ό λίθος,ήν γάρμέγαςσφόδρα.5 καίείσελθούσαιείςτόμνημεΐονεΐδοννεανίσκονκαθήμενονέν τοΐςδεξιοΐςπεριβεβλημένονστολήνλευκήν,καίέξεθαμβήθησαν. 6 ό δέλέγειαύταΐς,Μήέκθαμβεΐσθε· Ίησοΰν ζητείτετόνΝαζαρηνόντόνέσταυρωμένον ήγέρθη, ούκέστιν ώδε· ίδε ό τόποςδπουέθηκαν αύτόν.Ί άλλά ύπάγετε είπατετοΐςμαθηταΐςαύτοΰκαίτώΠέτρα)δτι407
Προάγειύμάς εΐςτήνΓαλιλαίαν·έκεΐ αύτόνδψεσθε,καθώςεΐπενύμΐν. 8 καίέξελθούσαι έφυγον άπό τούμνημείου,εΐχενγάραύτάςτρόμοςκαίέκστασις καίούδενίούδένεΐπαν,έφοβοΰντο γάρ.ДЕЯНИЯ АПОСТОЛОВ (ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΝ)1, 1-12 1 Первая книга автора. 9 Иисус повелевает апостолам быть Его свидетелями и возносится на небо. 12 Они возвращаются в Иерусалим. 1 Τόνμένπρώτονλόγονέποιησάμην περίπάντων,ώ Θεόφιλε,ών ήρξατο ό Ιησούςποιεΐντεκαίδιδάσκειν2 άχρι ής ημέραςέντειλάμενος τοΐςάποστόλοις διάπνεύματοςάγιου οΰςέξελέξατο άνελήμφθη· 3 οΐςκαίπαρέστησενέαυτόν ζώνταμετάτόπαθεΐναύτόνέν πολλοΐςτεκμηρίοις,δι'ημερώντεσσαράκονταόπτανόμενος αύτοΐςκαίλέγωντάπερίτήςβασιλείαςτοΰθεού.4 καίσυναλιζόμενοςπαρήγγειλεναύτοΐςάπό ‘Ιεροσολύμωνμήχωρίζεσθαι,άλλά περιμένειντήνέπαγγελίαν τοΰπατρόςήν ήκούσατέ μου5 ότι Ιωάννηςμένέβάπτισεν ΰδατι, ύμεΐς δέέν πνεύματιβαπτισθήσεσθεάγίω ούμετάπολλάςταύταςήμέρας. 6 Οίμένούνσυνελθόντεςήρώτων αύτόνλέγοντες,Κύριε,είέν τώχρόνφτούτωάποκαθιστάνεις τήνβασιλείαντω’Ισραήλ;7 εΐπενδέπρόςαύτούς,Ούχύμών έστιν γνώναιχρόνουςή καιρούςοΰςό πατήρέθετο έν τηΐδίςτ. έξουσίςτ 8 άλλά λήμψεσθεδύναμινέπελθόντος τοΰάγιου πνεύματοςέφ’ ύμάς, καίέσεσθέ μουμάρτυρεςέν τεΙερουσαλήμκαίέν πάσητηΊουδαίςι καίΣαμαρείςικαίέως έσχάτου τηςγής.9 καίταύταείπώνβλεπόντωναύτώνέπήρβη, καίνεφέληύπέλαβεν αύτόνάπό τώνόφθαλμών αύτών.10 καίώς άΐενίζοντες ήσαν εΐςτόνούρανόνπορευομένουαύτοΰ,καίιδούάνδρες δύοπαρειστήκεισαναύτοΐςέν έσθήσεσι λευκαΐς,11 οικαίεΐπαν,Άνδρες Γαλιλαΐοι,τίέστήκατε βλέποντεςείςτόνούρανόν;ούτοςό ’Ιησούςό άναλημφθείς άφ’ ύμών είςτόνούρανόνούτωςέλεύσεται δντρόπονέθεάσασθε αύτόνπορευόμενονείςτόνούρανόν.12 Τότεύπέστρεψαν είς’Ιερουσαλήμάπό όρους τούκαλουμένουΈλαιώνος, δέστιν έγγύς ’Ιερουσαλήμσαββάτουέχον όδόν. 408
2, 1-4 1 Пятидесятница. Апостолы исполнены Духом Святым. 2 Καίέν τφσυμπληροΰσθαιτήνήμέραν τήςπεντηκοστήςήσαν πάντεςόμού έπί τόαύτό.2 καίέγένετο άφνω έκ τούουρανούήχος ώσπερ φερομένηςπνοήςβιαίαςκαίέπλήρωσεν δλοντόνοΐκονούήσαν καθήμενοι3 καίώφθησαν αύτοΐςδιαμεριζόμεναιγλώσσαιώσεί πυρός,καίέκάθισεν έφ’ ένα έκαστον αύτών,4 καίέπλήσθησαν πάντεςπνεύματοςάγιου, καίήρξαντο λαλεΐνέτέραις γλώσσαιςκαθώςτόπνεύμαέδίδου άποφθέγγεσθαι αύτοΐς.ПОСЛАНИЯ АПОСТОЛОВ ( ΑΠΟΣΤΟΛΩΝΕΠΙΣΤΟΛΑΙ)ПЕРВОЕ СОБОРНОЕ ПОСЛАНИЕ СВ. АПОСТОЛА ПЕТРА (ΠΕΤΡΟΥ ΠΡΩΤΗ)3, 1-9 1 Наставление женам и мужьям. 8 «Будьте братолюбивы», «не воздавайте злом за зло... благословляйте». 3 'Ομοίως [αί] γυναίκεςύποτασσόμεναι τοΐςίδίοις άνδράσιν, ϊνα καίεϊτινεςάπειθούσιν τωλόγωδιάτήςτώνγυναικώνάναστροφής άνευ λόγουκερδηθήσονται2 έποπτεύσαντες τήνέν φόβωαγνήνάναστροφήν ύμών. 3 ών έστω ούχό έξωθεν έμπλοκής τριχώνκαίπεριθέσεωςχρυσίωνή ένδύσεως ίματίων κόσμος,4 άλλ’ ό κρυπτόςτήςκαρδίαςάνθρωπος έν τφάφθάρτω τούπραέωςκαίήσυχίου πνεύματος,δέστιν ένώπιον τοΰθεοΰπολυτελές.5 ούτωςγάρποτέκαίαίάγιαι γυναίκεςαίέλπίζουσαι είςθεόνέκόσμουν έαυτάς, ύποτασσόμεναι τοΐςίδίοις άνδράσιν, 6 ώς Σάρραύπήκουσεν τώ’Αβραάμ,κύριοναύτόνκαλοΰσα·ής έγενήθητε τέκναάγαθοποιούσαι καίμήφοβούμεναιμηδεμίανπτόησιν.7 Οίάνδρες ομοίωςσυνοικοΰντεςκατάγνώσιν,ώς άσθενεστέρφ σκεύειτώγυναικείφάπονέμοντες τιμήν,ώς καίσυγκληρονόμοιςχάριτοςζωής,είςτόμήέγκόπτεσθαι τάςπροσευχάςύμών. 8 Τόδέτέλοςπάντεςόμόφρονες, συμπαθείς,φιλάδελφοι,εΰσπλαγχνοι,ταπεινόφρονες,9 μήάποδιδόντες κακόνάντί κακοΰή λοιδορίανάντί λοιδορίας,τούναντίονδέεύλογοΰντες,δτιείςτοΰτοέκλήθητε ϊνα εύλογίανκληρονομήσητε.409
ПЕРВОЕ СОБОРНОЕ ПОСЛАНИЕ СВ. АПОСТОЛА ИОАННА БОГОСЛОВА (ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΡΩΤΗ)1, 1-7 1 «О том, что мы видели и слышали, возвещаем». 5 Бог есть свет; ходите во свете. 1 "О ήν άπ’ αρχής,δάκηκόαμεν, δέωράκαμεν τοΐςόφθαλμοΐς ήμών, δέθεασάμεθα καιαΐχεΐρεςήμών έψηλάφησαν, περίτουλόγουτήςζωής- 2 καίή ζωήέφανερώθη, καίέωράκαμεν καίμαρτυροΰμενκαίάπαγγέλλομεν ύμΐν τήνζωήντήναιώνιονήτις ήν πρόςτόνπατέρακαίέφανερώθη ήμΐν - 3 δέωράκαμεν καίάκηκόαμεν άπαγγέλλομεν καίύμΐν, ϊνα καίύμεΐς κοινωνίανέχητε μεθ’ήμών. καίή κοινωνίαδέή ήμετέρα μετάτοΰπατρόςκαίμετάτοΰυίοΰαύτοΰΊησοΰ Χριστού.4 καίταύταγράφομενήμεΐς ϊνα ή χαράήμών ή πεπληρωμένη.5 Καίέστιν αύτηή άγγελία ήν άκηκόαμεν άπ' αύτούκαίάναγγέλλομεν ύμΐν, ότι ό θεόςφώςέστιν καίσκοτίαέν αύτώούκέστιν ούδεμία.6 Έάν εϊπωμενότι κοινωνίανέχομεν μετ'αύτοΰκαίέν τώσκότειπεριπατώμεν,ψευδόμεθακαίούποιοΰμεντήνάλήθειαν· 7 έάν δέέν τώφωτίπεριπατώμενώς αύτόςέστιν έν τώφωτί,κοινωνίανέχομεν μετ’άλλήλων καίτόαΐμα'Ιησού τούυιούαύτούκαθαρίζειήμάς άπό πάσηςάμαρτίας. 2, 7—11, 15-21 7 <Кто любит брата своего, тот пребывает во свете ». 2 ...7 ’Αγαπητοί,ούκέντολήν καινήνγράφωύμΐν, άλλ’ έντολήν παλαιόνήν εϊχετεάπ’ άρχής- ή έντολή ή παλαιάέστιν ό λόγοςδνήκούσατε. 8 πάλινέντολήν καινήνγράφωύμΐν, ό έστιν άληθές έν αύτώκαίέν ύμΐν, ότι ή σκοτίαπαράγεταικαίτόφώςτόάληθινόν ήδη φαίνει.9 ό λέγωνέν τώφωτίεΐναικαίτόνάδελφόν αύτοΰμισώνέν τήσκοτίαέστιν έως άρτι. 10 ό άγαπών τόνάδελφόν αύτού,έν τψφωτίμένει,καίσκάνδαλονέν αύτώούκέστιν 11 ό δέμισώντόνάδελφόν αύτοΰέν τήσκοτίςιέστιν καίέν τήσκοτίςιπεριπατεΐ,καίούκοΐδενπούύπάγει, ότι ή σκοτίαέτύφλωσεν τούςοφθαλμούςαύτοΰ.410
16 «Не любите мира...» 18 Об антихристе. 15 Μήαγαπάτετόνκόσμονμηδέτάέν τφκόσμφ.έάν τιςάγαπα τόνκόσμον,ούκέστιν ή άγάπη τούπατρόςέν αύτώ·16 δτιπάντόέν τώκόσμφ,ή έπιθυμία τήςσαρκόςκαίή έπιθυμία τώνόφθαλμών καίή άλαζονεία τοΰβίου,ούκέστιν έκ τοΰπατρόςάλλά έκ τοΰκόσμουέστίν. 17 καίό κόσμοςπαράγεταικαίή έπιθυμία αύτοΰ,ό δέποιώντόθέληματοΰθεοΰμένειείςτόναιώνα.18 Παιδία,έσχάτη ώρα έστίν, καίκαθώςήκούσατε δτιάντίχριστος έρχεται, καίνΰνάντίχριστοι πολλοίγεγόνασινδθενγινώσκομενδτιέσχάτη ώρα έστίν. 19 έξ ήμών έξήλθαν, άλλ’ ούκήσαν έξ ήμών· είγάρέξ ήμών ήσαν, μεμενήκεισανάν μεθ’ήμών· όιλλ’ ϊνα φανερωθώσινδτιούκείσίνπάντεςέξ ήμών. 20 καίυμείςχρίσμαέχετε άπό τοΰάγιου, καίοϊδατεπάντες.21 ούκέγραψα ύμΐν δτιούκοϊδατετήνάλήθειαν, όιλλ’ δτιοϊδατεαύτήν,καίδτιπάνψεύδοςέκ τήςόιληθείας ούκέστιν. ПОСЛАНИЯ СВ. АПОСТОЛА ПАВЛА (ΠΑΥΛΟΥ ΕΠΙΣΤΟΛΑΙ)ПОСЛАНИЕ К РИМЛЯНАМ (ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ)8, 35-39 35 «Кто отлучит нас от любви Божией...» 8 ..35 τίςήμάς χωρίσειάπό τήςάγάπης τοΰΧριστού;θλΐψιςή στενοχώριαή διωγμόςή λιμόςή γυμνότηςή κίνδυνοςή μάχαιρα;36 καθώςγέγραπταιδτι~Ενεκεν σοΰθανατούμεθαδληντήνήμέραν, έλογίσ&ημεν ώς πρόβατασφαγής.37 όιλλ’ έν τούτοιςπάσινύπερνικώμεν διάτοΰάγαπήσαντος ήμάς. 38 πέπεισμαιγοφδτιούτεθάνατοςοΰτεζωήούτεάγγελοι οΰτεάρχαί οΰτεένεστώτα οΰτεμέλλονταοΰτεδυνάμεις39 οΰτεύψωμα οΰτεβάθοςοΰτετιςκτίσιςέτέρα δυνήσεταιήμάς χωρίσαιάπό τήςάγάπης τοΰθεούτήςέν ΧριστώΊησοΰ τώκυρίφήμών. 411
ПЕРВОЕ ПОСЛАНИЕ К КОРИНФЯНАМ (ΠΡΟΣ ΚΟΡΓΝΘΙΟΥΣΠΡΩΤΗ)15 1 Многие и различные свидетели воскресения Христова. 12 «Если Христос не воскрес..., то тщетна вера ваша». 35 «Как воскреснут мертвые»? 50 «Мы все изменимся*. 54 «Смерть! Где твое жало»! «Труд ваш не тщетен». 15 Γνωρίζωδέύμΐν, άδελφοί, τόευαγγέλιονδεύηγγελισάμηνύμΐν, δκαίπαρελάβετε,έν ωκαίέστήκατε, 2 δι’ούκαίσώζεσθε,τίνιλόγφεύηγγελισάμηνύμΐν είκατέχετε,έκτός είμήείκήέπιστεύσατε. 3 παρέδωκαγάρύμΐν έν πρώτοις,δκαίπαρέλαβον,δτιΧριστόςάπέθανεν ύπέρ τώναμαρτιώνήμών κατάτάςγραφάς,4 καίδτιέτάφη, καίδτιέγήγερται τήήμέρςχ τήτρίτηκατάτάςγραφάς,5 καίδτιώφθη Κηφφ,εΐτατοΐςδώδεκα·6 έπειτα ώφθη έπάνω πεντακοσίοιςάδελφοΐς έφάπαξ, έξ ών οίπλείονεςμένουσινέως άρτι, τινέςδέέκοιμήθησαν 7 έπειτα ώφθη Ίακώβω, εΐτατοΐςάποστόλοις πάσιν8 έσχατον δέπάντωνώσπερεί τώέκτρώματι ώφθη κάμοί.9 Έγώ γάρεΐμιό έλάχιστος τώναποστόλων,δςούκείμίικανόςκαλεΐσθαιαπόστολος,διότιέδιωξα τήνέκκλησίαν τούθεού·10 χάριτιδέθεοΰεΐμιδεΐμι,καίή χάριςαύτούή είςέμέ ούκενήέγενήθη, άλλά περισσότεροναύτώνπάντωνέκοπίασα, ούκέγώ δέάλλά ή χάριςτοΰθεοΰ(ή] σύνέμοί. 11. εϊτεούνέγώ εϊτεέκεΐνοι, ούτωςκηρύσσομενκαίούτωςέπιστεύσατε. 12 ΕίδέΧριστόςκηρύσσεταιδτιέκ νεκρώνέγήγερται, πώςλέγουσινέν ύμΐν τινεςδτιάνάστασις νεκρώνούκέστιν; 13 είδέάνάστασις νεκρώνούκέστιν, ούδέΧριστόςέγήγερται· 14 είδέΧριστόςούκέγήγερται, κενόνάρα [καί] τόκήρυγμαήμών, κενήκαίή πίστιςύμών, 15 εύρισκόμεθαδέκαίψευδομάρτυρεςτοΰθεοΰ,δτιέμαρτυρήσαμεν κατάτοΰθεοΰδτιήγειρεν τόνΧριστόν,δνούκήγειρεν εϊπεράρα νεκροίούκέγείρονται. 16 είγάρνεκροίούκέγείρονται, ούδέΧριστόςέγήγερται· 17 είδέΧριστόςούκέγήγερται, ματαίαή πίστιςύμών, έτι έστέ έν ταΐςάμαρτίαις ύμών. 18 άρα καίοίκοιμηθέντεςέν Χριστώάπώλοντο. 19 είέν τήζωήταύτηέν Χριστώήλπικότες έσμέν μόνον,έλεεινότεροι πάντωνάνθρώπων έσμέν. 20 ΝυνίδέΧριστόςέγήγερται έκ νεκρών,άπαρχή τώνκεκοιμημένων.21 έπειδή γάρδι’άνθρώπου θάνατος,καίδι’άνθρώπου 412
άνάστασις νικρων22 ώσπερ γάρέν τώΆδάμ πάντεςάποθνήσκουσιν, ούτωςκαιέν τωΧριστώπάντεςζωοποιηθήσονται.23 έκαστος δέέν τώίδίω τάγματιάπαρχή Χριστός,έπειτα οίτοΰΧριστούέν τήπαρουσίααύτοΰ·24 είτατύτέλος,δτανπαραδιδώτήνβασιλείαντώθεώκαίπατρί,δτανκαταργήσηπάσανάρχήν καίπάσανέξουσίαν καίδύναμιν.25 δειγάραύτόνβασιλεύεινάχρι ούθήπάνταςτούςέχθρούς ύπό τούςπόδαςαύτοΰ.26 έσχατος έχθρός καταργείταιό θάνατοςπάνταγάρύπέταξεν ύπό τούςπόδαςαύτοΰ.27 δτανδέεϊπηδτιπάνταύποτέτακται, δήλονδτιέκτός τοΰύποτάξαντος αύτώτάπάντα.28 δτανδέύποταγή αύτώτάπάντα,τότε[καί] αύτόςό υιόςύποταγήσεται τωύποτάξαντι αύτώτάπάντα,ϊνα ή ό θεός[τά] πάνταέν πάσιν.29 Έπεί τίποιήσουσινοίβαπτιζόμενοιύπέρ τώννεκρών;είδλωςνεκροίούκέγείρονται, τίκαίβαπτίζονταιύπέρ αύτών;30 τίκαίήμεΐς κινδυνεύομενπάσανώραν, 31 καθ’ήμέραν άποθνήσκω, νήτήνύμετέραν καύχησιν,[άδελφοί,] ήν έχω έν ΧριστώΊησοΰ τώκυρίφήμών. 32 είκατάάνθρωπον έθηριομάχησα έν Έφέσω, τίμοιτόόφελος; είνεκροίούκέγείρονται, Φάγωμενκαίπίωμεν,αΰριονγάράποθνήσκομεν. 33 μήπλανάσθε·Φθείρουσινήθη χρηστάόμιλίαι κακαί.34 έκνήψατε δικαίωςκαίμήαμαρτάνετε,άγνωσίαν γόιρθεοΰτινεςέχουσιν πρόςέντροπήν ύμΐν λαλώ.35 Άλλά έρεΐ τις,Πώςέγείρονται οίνεκροί;ποίωδέσώματιέρχονται; 36 άφρων, σύδσπείρειςούζωοποιείταιέάν μήάποθάνη· 37 καίδσπείρεις,ούτόσώματόγενησόμενονσπείρειςάλλά γυμνόνκόκκονείτύχοισίτουή τίνοςτώνλοιπών·38 ό δέθεόςδίδωσιναύτώσώμακαθώςήθέλησεν, καίέκάστω τώνσπερμάτωνίδιον σώμα.39 ούπάσασάρξή αύτήσάρξ,άλλά άλλη μένάνθρώπων, άλλη δέσάρξκτηνών,άλλη δέσάρξπτηνών,άλλη δέιχθύων.40 καίσώματαέπουράνια, καίσώματαέπίγεια· άλλά έτέρα μένή τώνέπουρανίων δόξα,έτέρα δέή τώνέπιγείων. 41 άλλη δόξαήλιου, καίάλλη δόξασελήνης,καίάλλη δόξαάστέρων άστήρ γάράστέρος διαφέρειέν δόξη.42 Οΰτωςκαίή άνάστασις τώννεκρών,σπείρεταιέν φθορρ,έγείρεται έν άφθαρσίςι· 43 σπείρεταιέν άτιμίς», έγείρεται έν δόξη·σπείρεταιέν άσθενείςι, έγείρεται έν δυνάμει·44 σπείρεταισώμαψυχικόν,έγείρεται σώμαπνευματικόν,είέστιν σώμαψυχικόν,έστιν 413
καίπνευματικόν.45 ούτωςκαίγέγραπται,Έγένετο ό πρώτοςάνθρωπος Άδάμ εΐςψυχήνζώσαν·ό έσχατος Αδάμείςπνεύμαζωοποιούν.46 άλλ' ούπρώτοντόπνευματικόνάλλά τόψυχικόν,έπειτα τόπνευματικόν.47 ό πρώτοςάνθρωπος έκ γήςχοϊκός,ό δεύτεροςάνθρωπος έξ ουρανού.48 οΐοςό χοϊκός,τοιοΰτοικαίοίχοϊκοί,καίοΐοςό έπουράνιος, τοιοΰτοικαίοίέπουράνιοι· 49 καίκαθώςέφορέσαμεν τήνεικόνατούχοϊκού,φορέσομενκαίτήνεικόνατοΰέπουρανίου. 50 Τούτοδέφημι,άδελφοί, δτισάρξκαίαΐμαβασιλείανθεοΰκληρονομήσαιούδύναται,ούδέή φθοράτήνάφθαρσίαν κληρονομεί.51 ιδούμυστήριονύμΐν λέγω·πάντεςούκοιμηθησόμεθα,πάντεςδέάλλαγησόμεθα, 52 έν άτόμω, έν ριπήόφθαλμού, έν τήέσχάτη σάλπιγγυσαλπίσειγάρ,καίοίνεκροίέγερθήσονται άφθαρτοι, καίήμεΐς άλλαγησόμεθα. 53 δειγάρτόφθαρτόντούτοένδύσασθαι άφθαρσίαν καίτόθνητόντούτοένδύσασθαι άθανασίαν. 54 δτανδέτόφθαρτόντούτοένδύσηται άφθαρσίαν καίτόθνητόντούτοένδύσηται άθανασίαν, τότεγενήσεταιό λόγοςό γεγραμμένος,Κατεπόθηό θάνατοςείςνΐκος.55 πούσου,θάνατε,τόνΐκος;πούσου,θάνατε,τόκέντρον;56 τόδέκέντροντοΰθανάτουή άμαρτία, ή δέδύναμιςτήςάμαρτίας ό νόμος·57 τώδέθεωχάριςτωδιδόντιήμΐν τόνΐκοςδιάτούκυρίουήμών ΙησούΧριστού.58 *Ώστε, άδελφοί μουάγαπητοί, έδραΐοι γίνεσθε,άμετακίνητοι, περισσεύοντεςέν τωέργω τοΰκυρίουπάντοτε,είδότεςδτιό κόποςύμών ούκέστιν κενόςέν κυρίφ.ПОСЛАНИЕ К ГАЛАТАМ (ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ)5, 13-ge 13 Не пользуйтесь свободой для угождения плоти. 16 Дела плоти и духа. 5 ... Ύμεΐς γάρέπ’ έλευθερίψ έκλήθητε, άδελφοί· μόνονμήτήνέλευθερίαν είςάφορμήν τήσαρκί,άλλά διάτήςάγάπης δουλεύετεάλλήλοις. 14 ό γάρπάςνόμοςέν ένί λόγωπεπλήρωται,έν τώ'Αγαπήσεις τόνπλησίονσουώς σεαυτόν.15 είδέάλλήλους δάκνετεκαίκατεσθίετε,βλέπετεμήύπ' άλλήλων άναλωθήτε. 16 Λέγωδέ,πνεύματιπεριπατεΐτεκαίέπιθυμίαν σαρκόςούμήτελέσητε.17 ή γάρσάρξέπιθυμεΐ κατάτούπνεύματος,τόδέπνεύμα414
κατάτήςσαρκός-ταΰταγάράλλήλοις άντίκειται, ϊνα μήά έάν θέλητεταΰταποιήτε.18 είδέπνεύματιάγεσθε, ούκέστέ ύπό νόμον.19 φανεράδέέστιν τάέργα τήςσαρκός,άτινά έστιν πορνεία,άκαθαρσία, ασέλγεια,20 ειδωλολατρία,φαρμακεία,έχθραι, έρις, ζήλος,θυμοί,έριθείαι, διχοστασίαι,αιρέσεις,21 φθόνοι,μέθαι,κώμοι,καίτάόμοια τούτοις,& προλέγωύμΐν καθώςπροεΐπονότι οίτάτοιαΰταπράσσοντεςβασιλείανθεοΰούκληρονομήσουσιν.22 Ό δέκαρπόςτοΰπνεύματόςέστιν άγάπη, χαρά,ειρήνη,μακροθυμία,χρηστότης,άγαθωσύνη, πίστις,23 πραΰτης,έγκράτεια- κατάτώντοιούτωνούκέστιν νόμος.24 οίδέτοΰΧριστοΰ[Ίησοΰ] τήνσάρκαέσταύρωσαν σύντοΐςπαθήμασινκαίταΐςέπιθυμίαις. 25 είζώμενπνεύματι,πνεύματικαίστοιχώμεν.μήγινώμεθακενόδοξοι,άλλήλους προκαλούμενοι,άλλήλοις φθονοΰντες.ПОСЛАНИЕ К ЕФЕСЯНАМ (ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ)5, 6-14 «Не участвуйте в делах тьмы» 5 ...6 Μηδείςύμάς άπατάτω κενοΐςλόγοις,διάταΰταγάρέρχεται ή οργήτοΰθεοΰέπί τούςυιούςτήςαπείθειας.7 μήούνγίνεσθεσυμμέτοχοιαύτών-8 ήτε γάρποτέσκότος,νΰνδέφωςέν κυρίφ-ώς τέκναφωτόςπεριπατεΐτε9 - ό γάρκαρπόςτοΰφωτόςέν πάσηάγαθωσύνη καίδικαιοσύνηκαίαληθείς- 10 δοκιμάζοντεςτίέστιν εΰάρεστοντώκυρίφ-11καίμήσυγκοινωνείτετοΐςέργοις τοΐςάκάρποις τοΰσκότους,μάλλονδέκαίέλέγχετε, 12 τάγάρκρυφήγινόμεναύπ’ αύτώναισχρόνέστιν καίλέγειν-13τάδέπάνταέλεγχόμενα ύπό τοΰφωτόςφανεροΰται,14 πάνγάρτόφανερούμενονφωςέστιν. διόλέγει,"Έγειρε, ό καθεύδων,καίανάσταέκ τώννεκρών,καίέηιφαύσει σοιό Χριστός.6, 10-20 «Облекитесь во всеоружие Божие». 6 ...10 Τοΰλοιπούένδυναμοΰσθε έν κυρίφκαίέν τώκράτειτήςισχύοςαύτοΰ.11 ένδύσασθε τήνπανοπλίαντοΰθεοΰπρόςτόδύνασθαιύμάς στήναιπρόςτάςμεθοδείαςτοΰδιαβόλου-12 ότι ούκέστιν ήμΐν 415
ή πάληπρόςαίμακαίσάρκα,άλλά πρόςτάςάρχάς, πρόςτάςέξουσίας, πρόςτούςκοσμοκράτοραςτοΰσκότουςτούτου,πρόςτάπνευματικάτήςπονηριάςέν τοΐςέπουρανίοις. 13 διάτούτοάναλάβετε τήνπανοπλίαντοΰθεοΰ,ϊνα δυνηθήτεάντιστήναι έν τήήμέρςχ τήπονηράκαίάπαντα κατεργασάμενοιστήναι.14 στήτεοΰνπεριζωσάμενοιτήνόσφύν ύμών έν άληθεία, καίένδυσάμενοι τόνθώρακατήςδικαιοσύνης,15 καίύποδησάμενοι τούςπόδαςέν έτοιμασίςι τοΰευαγγελίουτήςειρήνης,16 έν πάσινάναλαβόντες τόνθυρεόντήςπίστεως,έν ωδυνήσεσθεπάντατάβέλητοΰπονηρού[τά] πεπυρωμένασβέσαν17 καίτήνπερικεφαλαίαντοΰσωτηρίουδέξασθε,καίτήνμάχαιραντοΰπνεύματος,δέστιν βήμαθεοΰ,18 διάπάσηςπροσευχήςκαίδεήσεωςπροσευχόμενοιέν παντίκαιρώέν πνεύματι,καίείςαύτόάγρυπνούντες έν πάσηπροσκαρτερήσεικαίδεήσειπερίπάντωντώνάγιων, 19 καίύπέρ έμού, ϊνα μοιδοθήλόγοςέν άνοίξει τούστόματόςμου,έν παρρησίάγνωρίσαιτόμυστήριοντοΰεύαγγελίου20 ύπέρ οΰπρεσβεύωέν άλύσει, ϊνα έν αύτώπαρρησιάσωμαιώς δειμελαλήσαι.ПОСЛАНИЕ К КОЛОССЯНАМ (ΠΡΟΣ ΚΟΛΟΣΣΑΕ1Σ)3, 1-11 1 «Вы умерли, и жизнь ваша сокрыта со Христом в Боге». 5 «Совлекшись ветхого человека... облекшись в нового». «Нет ни еллина, ни иудея... но все и во всем Христос». 3 ΕίοΰνσυνηγέρθητετώΧριστώ,τάάνω ζητείτε,οΰό Χριστόςέστιν έν δεξιάτούθεοΰκαθήμενος·2 τάάνω φρονείτε,μήτάέπί τήςγής-3 άπεθάνετε γάρ,καίή ζωήύμών κέκρυπταισύντώΧριστώέν τώθεφ.4 δτανό Χριστόςφανερωθή,ή ζωήύμών, τότεκαίύμεΐς σύναύτώφανερωθήσεσθεέν δόξη.5. Νεκρώσατεοΰντάμέλητάέπί τήςγής,πορνείαν,άκαθαρσίαν, πάθος,έπιθυμίαν κακήν,καίτήνπλεονεξίανήτις έστιν ειδωλολατρία,6 δι’ά έρχεται ή οργήτοΰθεοΰ[έπί τούςυιούςτήςάπειθείας], 7 έν οΐςκαίύμεΐς περιεπατήσατέποτέδτεέζήτε έν τούτοις.8 νυνίδέάπόθεσθε καίύμεΐς τάπάντα,όργήν, θυμόν,κακίαν,βλασφημίαν,αισχρολογίανέκ τοΰστόματοςύμών 9 μήψεύδεσθεείςάλλήλους, άπεκδυσάμενοι 416
τόνπαλαιόνάνθρωπον σύνταΐςπράξεσιναύτοΰ,10 καίένδυσάμενοι τόννέοντόνάνακαινούμενον εΐςέπίγνωσιν κατ’εικόνατοΰκτίσαντοςαύτόν,11 δπουούκένι "Έλλην καιΙουδαίος,περιτομήκαίακροβυστία,βάρβαρος,Σκύθης,δούλος,ελεύθερος,άλλά [τά] πάντακαίέν πάσινΧριστός.ПЕРВОЕ ПОСЛАНИЕ К ТИМОФЕЮ (ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝΠΡΩΤΗ)3, 14-16 Как поступать в дому Божием. 3 ...14 Ταΰτάσοιγράφω,έλπίζων έλθεΐν πρόςσέτάχιον15 έάν δέβραδύνω,ϊνα ειδήςπώςδεΐέν οϊκφθεοΰάναστρέφεσθαι, ήτις έστίν έκκλησία θεοΰζώντος,στΰλοςκαίέδραίωμα τηςάληθείας. 16 καίόμολογουμένως μέγαέστίν τότηςεύσεβείαςμυστήριον"Ος έφανερώ&η έν σαρκί,έδικαιώ&η έν πνεύματι,ώφ&η άγγέλοις, έκηρύχθη έν έθνεσιν, έπιστεύθη έν κόσμφ,άνελήμφθη έν δόξη.4, 1-6 Предостережение против лжеучителей. 4 Τόδέπνεύμαρητώςλέγειδτιέν ύστέροις καιροΐςάποστήσονταί τινεςτηςπίστεως,προσέχοντεςπνεύμασινπλάνοιςκαίδιδασκαλίαιςδαιμόνιων,2 έν ύποκρίσει ψευδολόγων,κεκαυστηριασμένωντήνιδίανσυνείδησιν,3 κωλυόντωνγαμεΐν,άπέχεσθαι βρωμάτωνά ό θεόςέκτισεν είςμετάλημψινμετάεύχαριστίαςτοΐςπιστοΐςκαίέπεγνωκόσι τήνόιλήθειαν. 4 δτιπάνκτίσμαθεούκαλόν,καίούδένάπόβλητον μετάεύχαριστίαςλαμβανόμενον,5 άγιάζεται γάρδιάλόγουθεούκαίέντεύξεως. 6 Ταΰταύποτιθέμενος τοΐςάδελφοΐς καλόςέση διάκονοςΧριστοΰΊησοΰ, έντρεφόμενος τοΐςλόγοιςτήςπίστεωςκαίτήςκαλήςδιδασκαλίαςή παρηκολούθηκας.417
ПОСЛАНИЕ К ЕВРЕЯМ (ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ)11 1 Определение веры и примеры от сотворения до Ноя; 8 от Авраама до Иосифа. «Верою Авраам...*; Исаак, Иаков, Иосиф. 23 Моисей и другие. 32 Их достижения веры; но без нас не достигли совершенства. 11 Έστιν δέπίστιςέλπιζομένων ύπόστασις, πραγμάτωνέλεγχος οϋβλεπομένων.2 έν ταύτηγάρέμαρτυρήθησαν οίπρεσβύτεροι.3 Πίστεινοοΰμενκατηρτίσθαιτούςαιώναςβήματιθεού,είςτόμήέκ φαινομένωντόβλεπόμενονγεγονέναι.4 Πίστειπλείοναθυσίαν“ΑβελπαράΚάϊνπροσήνεγκεντώθεω,δι’ής έμαρτυρήθη εΐναιδίκαιος,μαρτυροΰντοςέπί τοΐςδώροιςαύτούτοΰθεοΰ,καίδι’αύτήςάποθανών έτι λαλεΐ.5 ΠίστειΈνώχ μετετέθητοΰμήίδεΐν θάνατον,καίούχηύρίσκετοδιότιμετέθηκεναύτόνό θεός·πρόγάρτήςμεταθέσεωςμεμαρτύρηταιεύαρεστηκέναιτώθεω,6 χωρίςδέπίστεωςάδύνατον εύαρεστήσαι,πιστεύσαιγάρδεΐτόνπροσερχόμενοντώθεωδτιέστιν καίτοΐςέκζητοΰσιν αύτόνμισθαποδότηςγίνεται.7 ΠίστειχρηματισθείςΝώεπερίτώνμηδέπωβλεπομένωνεύλαβηθείςκατεσκεύασενκιβωτόνείςσωτηρίαντοΰοίκουαύτοΰ,δι’ής κατέκρινεντόνκόσμον,καίτήςκατάπίστινδικαιοσύνηςέγένετο κληρονόμος.8 Πίστεικαλούμενος’Αβραάμύπήκουσεν έξελθεΐν είςτόπονδνήμελλεν λαμβάνεινείςκληρονομιάν,καίέξήλθεν μήέπιστάμενος ποΰέρχεται. 9 Πίστειπαρώκησενείςγηντήςέπαγγελίας ώς άλλοτρίαν, έν σκηναΐςκατοικήσαςμετάΙσαάκκαί'Ιακώβ τώνσυγκληρονόμωντήςέπαγγελίας τήςαύτής·10 έξεδέχετο γάρτήντούςθεμελίουςέχουσαν πόλιν,ής τεχνίτηςκαίδημιουργόςό θεός.11 ΠίστεικαίαύτήΣάρραστείραδύναμινείςκαταβολήνσπέρματοςέλαβεν καίπαράκαιρόνήλικίας, έπεί πιστόνήγήσατο τόνέπαγγειλάμενον 12 διόκαίάφ’ ένός έγεννήθησαν, καίταΰτανενεκρωμένου,καθώςτάάστρα τοΰούρανοΰτώπλήθεικαίώς ή άμμος ή παράτόχείλοςτήςθαλάσσηςή άναρίθμητος. 13 Κατάπίστινάπέθανον οΰτοιπάντες,μήκομισάμενοιτάςέπαγγελίας, άλλά πόρρωθεναύτάςίδόντες καίάσπασάμενοι, καί418
όμολογήσαντες δτιξένοικαίπαρεπίδημοίεΐσινέπί τήςγής·14 οίγάρτοιαΰταλέγοντεςέμφανίζουσιν δτιπατρίδαέπιζητοΰσιν. 15 καίείμένέκείνης μνημονεύουσινάφ’ ής έξέβησαν, εΐχονάν καιρόνάνακάμψαι· 16 νΰνδέκρείττονοςόρέγονται, τοΰτ’έστιν έπουρανίου. διόούκέπαισχύνεται αύτούςό θεόςθεόςέπικαλεΐσθαι αύτών,ήτοίμασεν γάραύτοΐςπόλιν.17 ΠίστειπροσενήνοχενΑβραάμτόν’Ισαάκπειραζόμενος,καίτόνμονογενήπροσέφερενό τάςέπαγγελίας άναδεξάμενος, 18 πρόςδνέλαλήθη δτιΈν ’Ισαάκκληθήσεταισοισπέρμα,19 λογισάμενοςδτικαίέκ νεκρώνέγείρειν δυνατόςό θεός·δθεναύτόνκαίέν παραβολήέκομίσατο. 20 ΠίστεικαίπερίμελλόντωνεύλόγησενΙσαάκτόνΙακώβκαίτόνΉσαΰ. 21 ΠίστειΙακώβάποθνήσκων έκαστον τώνυιών’Ιωσήφεύλόγησεν,καίπροσεκύνησενέπί τόάκρον τήςβάβδουαύτοΰ.22 Πίστει’Ιωσήφτελευτώνπερίτήςέξόδου τώνυιών’Ισραήλέμνημόνευσεν, καίπερίτώνόστέων αύτοΰένετείλατο. 23 ΠίστειΜωΰσήςγεννηθείςέκρύβη τρίμηνονύπό τώνπατέρωναύτοΰ,διότιεΐδονάστεΐον τόπαιδίον,καίούκέφοβήθησαν τόδιάταγματοΰβασιλέως.24 ΠίστειΜωΰσήςμέγαςγενόμενοςήρνήσατο λέγεσθαιυιόςθυγατρόςΦαραώ,25 μάλλονέλόμενος συγκακουχεΐσθαιτώλαφτοΰθεοΰή πρόσκαιρονέχειν αμαρτίαςάπόλαυσιν, 26 μείζοναπλοΰτονήγησάμενος τώνΑίγύπτουθησαυρώντόνόνειδισμόν τοΰΧριστού,άπέβλεπεν γάρεΐςτήνμισθαποδοσίαν.27 ΠίστεικατέλιπενΑίγυπτον,μήφοβηθείςτόνθυμόντοΰβασιλέως,τόνγάράόρατον ώς όρών έκαρτέρησεν. 28 Πίστειπεποίηκεντόπάσχακαίτήνπρόσχυσιντοΰαίματος,ϊνα μήό όλοθρεύων τάπρωτότοκαθίγηαύτών.29 ΠίστειδιέβησαντήνΈρυθράν θόιλασσανώς διάξηράςγής,ής πείρανλαβόντεςοίΑιγύπτιοικατεπόθησαν.30 Πίστειτάτείχη’Ιεριχώέπεσαν κυκλωθένταέπί έπτά ήμέρας. 31 Πίστει'Ραάβ ή πόρνηούσυναπώλετοτοΐςάπειθήσασιν, δεξαμένητούςκατασκόπουςμετ’ειρήνης.32 Καίτίέτι λέγω;έπιλείψει μεγάρδιηγούμενονό χρόνοςπερίΓεδεών,Βαράκ,Σαμψών,Ίεφθάε, ΔαυίδτεκαίΣαμουήλκαίτώνπροφητών,33 οΐδιάπίστεωςκατηγωνίσαντοβασιλείας,είργάσαντοδικαιοσύνην,έπέτυχον έπαγγελιών, έφραξαν στόματαλεόντων,34 έσβεσαν δύναμινπυρός,έφυγον στόματαμαχαίρης,έδυναμώθησαν άπό άσθενείας, έγενήθησαν ισχυροίέν πολέμω,παρεμβολάςέκλιναν άλλοτρίων 35 έλαβον γυναίκεςέξ άναστάσεως τούςνεκρούςαύτών419
άλλοι δέέτυμπανίσθησαν, ούπροσδεξόιμενοιτήνάπολύτρωσιν, ϊνα κρείττονοςάναστάσεως τύχωσιν36 έτεροι δέέμπαιγμών καίμαστίγωνπείρανέλαβον, έτι δέδεσμώνκαίφυλακής·37 έλιθάσθησαν, έπρίσθησαν, έν φόνφμαχαίρηςάπέθανον, περιήλθονέν μηλωταΐς,έν αίγείοιςδέρμασιν,υστερούμενοι,θλιβόμενοι,κακουχούμενοι,38 ών ούκήν άξιος ό κόσμος,έπί έρημίαις πλανώμενοικαίδρεσινκαίσπηλαίοιςκαίταΐςόπαΐς τήςγής.39 Καίούτοιπάντεςμαρτυρηθέντεςδιάτήςπίστεωςούκέκομίσαντο τήνεπαγγελίαν,τούθεοΰπερίήμών κρεΐττόντιπροβλεψαμένου,ϊνα μήχωρίςήμών τελειωθώσιν.ОТКРОВЕНИЕ СВЯТОГО ИОАННА БОГОСЛОВА (ΑΠΟΚΑΛΥΨΙΣ ΙΩΑΝΝΟΥ)1, 1-3 1 Свидетельство Иоанна; благословение на читателя. 1 Αποκάλυψις’ΙησούΧριστού,ήν έδωκεν αύτώό θεός,δεΐξαιτοΐςδούλοιςαύτοΰ& δειγενέσθαιέν τάχει,καίέσήμανεν άποστείλας διάτούάγγέλου αύτούτώδούλφαύτού‘Ιωάννη,2 δςέμαρτύρησεν τόνλόγοντούθεούκαίτήνμαρτυρίαν’ΙησούΧριστού,δσαεΐδεν.3 μακάριοςό άναγινώσκων καίοίάκούοντες τούςλόγουςτήςπροφητείαςκαίτηροΰντεςτάέν αύτηγεγραμμένα,ό γάρκαιρόςέγγύς. в 1 Снятие семи печатей: четыре всадника; души убиенных под жертвенником; землетрясение. 6 Καίεΐδονδτεήνοιξεν τόάρνίον μίανέκ τώνέπτά σφραγίδων,καίήκουσα ένός έκ τώντεσσάρωνζφωνλέγοντοςώς φωνήβροντής,Έρχου. 2. καίεΐδον,καίιδούίππος λευκός,καίό καθήμενοςέπ’ αύτόνέχων τόξον,καίέδόθη αύτώστέφανος,καίέξήλθεν νικώνκαίϊνα νικήση.3. Καίδτεήνοιξεν τήνσφραγίδατήνδεντέραν,ήκουσα τούδευτέρουζώουλέγοντος,Έρχου. 4 καίέξήλθεν άλλος ϊππος πυρρός,καίτώκαθημένωέπ' αύτόνέδόθη αύτφλαβεΐντήνειρήνηνέκ τηςγήςκαίϊνα άλλήλους σφάξουσιν,καίέδόθη αύτώμάχαιραμεγάλη.5 Καίδτεήνοιξεν τήνσφραγίδατήντρίτην,ήκουσα τούτρίτουζώουλέγοντος,Έρχου. καίεΐδον,καίιδούϊππος μέλος,καίό καθήμενος420
in αύτόνεχωνζυγόνέν τήχειρίαύτοΰ.6 καίήκουσα ώς φωνήνέν μέσωτώντεσσάρωνζώωνλέγουσαν,Χοΐνιξσίτουδηναρίου,καίτρειςχοίνίκεςκριθώνδηναρίου·καίτόέλαιον καίτόνοΐνονμήάδικήσης. 7 Καίδτεήνοιξεν τήνσφραγίδατήντετάρτην,ήκουσα φωνήντούτετάρτουζώουλέγοντος,Έρχου. 8 καίεΐδον,καίιδούίππος χλωρός,καίό καθήμενοςέπάνω [αύτοΰ] δνομααύτώ[ό] θάνατος,καίό φδηςήκολούθει μετ'αύτοΰκαίέδόθη αύτοΐςέξουσία έπί τότέταρτοντηςγής,άποκτεΐναι έν ρομφαίψκαίέν λιμώκαίέν θανάτωκαίύπό τώνθηρίωντήςγής.9 Καίδτεήνοιξεν τήνπέμπτηνσφραγίδα,εΐδονύποκάτω τοΰθυσιαστηρίουτάςψυχάςτώνέσφαγμένων διάτόνλόγοντοΰθεοΰκαίδιάτήνμαρτυρίανήν εΐχον.10 καίέκραξαν φωνήμεγάληλέγοντες,“Εωςπότε,ό δεσπότηςό άγιος καίάληθινός, ούκρίνειςκαίέκδικεΐς τόαΐμαήμών έκ τώνκατοικούντωνέπί τήςγής;11 καίέδόθη αύτοΐςέκάστω στολήλευκή,καίέρρέθη αύτοΐςϊνα άναπαύσονται έτι χρόνονμικρόν,έως πληρωθώσινκαίοίσύνδουλοιαύτώνκαίοίάδελφοί αύτώνοίμέλλοντεςάποκτέννεσθαι ώς καίαύτοί.12 Καίεΐδονδτεήνοιξεν τήνσφραγίδατήνέκτην, καίσεισμόςμέγαςέγένετο, καίό ήλιος έγένετο μέλαςώς σάκκοςτρίχινος,καίή σελήνηδληέγένετο ώς αΐμα,13 καίοίάστέρες τοΰούρανοΰέπεσαν είςτήνγήν,ώς συκήβάλλειτούςόλύνθους αύτήςύπό άνέμου μεγάλουσειομένη,14 καίό ούρανόςάπεχωρίσθη ώς βιβλίονέλισσόμενον, καίπάνοροςκαίνήσοςέκ τώντόπωναύτώνέκινήθησαν. 15 καίοίβασιλείςτή<»γήζοίμεγιστάνεςκαίοίχιλίαρχοικαίοίπλούσιοικαίοίισχυροίκαίπάςδούλοςκαίέλεύθερος έκρυψαν έαυτούς είςτάσπήλαιακαίείςτάςπέτραςτώνόρέων 16 καίλέγουσιντοΐςδρεσινκαίταΐςπέτραις.Πέσετεέφ’ ήμάς καίκρύψατεήμάς άπό προσώπουτοΰκαθημένουέπί τοΰθρόνουκαίάπό τήςόργής τοΰάρνίου, 17 οτιήλθεν ή ήμέρα ή μεγάλητήςόργής αύτών,καίτίςδύναταισταθήναι;21, 1-7 1 «И увидел я новое небо и новую землю»; Бог отрет всякую слезу. 21 Καίεΐδονούρανόνκαινόνκαίγήνκαινήνό γάρπρώτοςούρανόςκαίή πρώτηγήάπήλθαν, καίή θάλασσαούκέστιν έτι. 2 καίτήνπόλιντήνάγίαν ’Ιερουσαλήμκαινήνεΐδονκαταβαίνουσανέκ τοΰ421
ούρανοΰάπό τοΰθεοΰ,ήτοιμασμένην ώς νύμφηνκεκοσμημένηντώάνδρί αύτής.3 καίήκουσα φωνήςμεγάληςέκ τοΰθρόνουλεγούσης.’Ιδούή σκηνήτοΰθεοΰμετάτώνάνθρώπων, καίσκηνώσειμετ’αύτών.καίαύτοίλαοίαύτοΰέσονται, καίαύτόςό θεόςμετ’αύτώνέσται [αύτών θεός],4 καίέξαλείψει πάνδάκρυονέκ τώνόφθαλμών αύτών.καίό θάνατοςούκέσται έτι, ούτεπένθοςούτεκραυγήούτεπόνοςούκέσται έτι, [δτι] τάπρώταάπήλθαν. 5 Καίεΐπενό καθήμενοςέπί τώθρόνω,’Ιδούκαινάποιώπάντα,καίλέγει,Γράψον,δτιούτοιοίλόγοιπιστοίκαίάληθινοί είσιν.6 καίεΐπενμοι,Γέγοναν.έγώ [εΐμι] τό“ΑλφακαίτόΏ. ή όιρχή καίτότέλος,έγώ τώδιψώντιδώσωέκ τήςπηγήςτοΰυδατοςτήςζωήςδωρεάν.Ί ονικώνκληρονομήσειταΰτα,καίέσομαι αύτώθεόςκαίαύτόςέσται μοιυιός.МОЛИТВЫ ВСЕДНЕВНЫЕ * Είςτόόνομα τοΰΠατρόςκαίτοΰΥίοΰκαίτοΰΆγιου Πνεύματος.Άμήν. Трисвятое “Αγιοςό θεός,“Αγιος’Ισχυρός,“Αγιος’Αθάνατος,έλέησον ήμάς (έκ γ). ΔόξαΠατρί,καίΥίώ,καίΆγίφ Πνεύματι.Καίνΰν,καίάεί, καίείςτούςαιώναςτώναιώνων.Άμήν. Молитва ко Пресвятой Троице ΠαναγίαΤριάς,έλέησον ήμάς. Κύριε,ίλάσθητι ταΐςάμαρτίαις ήμών. Δέσποτα,συγχώρησοντάςάνομίας ήμΐν. “Αγιε,έπίσκεψαι καίΐασαι τάςάσθενείας ήμών, ένεκεν τοΰόνόματός σου.Κύριε,έλέησον, Κύριε,έλέησον, Κύριε,έλέησον. Молитва Святому Духу ΒασιλεύΟύράνιε,Παράκλητε,τόΠνεύματήςάληθείας, ό πανταχοΰπαρώνκαίτάπάνταπληρών,ό θησαυρόςτώνάγαθών καίζωήςχορηγός,έλθέ καίσκήνωσονέν ήμΐν καίκαθάρισονήμάς άπό πάσηςκηλΐδος,καίσώσον,‘Αγαθέ,τάςψυχάςήμών. * Тексты «Молитв вседневных» и последующие взяты из издания: ΩΡΟΛΟΓΙΟΝТО МЕГА. “Εκδοσηθ'.Άποστολική Διακονία,1986. 422
Приидите, поклонимся... Δεύτε,προσκυνήσωμενκαίπροσπέσωμεντώΒασιλεΐήμών θεώ.Δεύτε,προσκυνησωμενκαίπροσπέσωμενΧριστώ,τφΒασιλεΐήμών θεώ.Δεύτε,προσκυνησωμενκαίπροσπέσωμεναύτώΧριστώτώΒασιλεΐκαίθεώήμών. Отче наш Πάτερήμών ό έν τοΐςούρανοΐς,άγιασθήτω τόόνομά σου.Έλθέτω ή βασιλείασου.Γενηθήτωτόθέλημάσου,ώς έν ούρανώκαίέπί τήςγής.Τόνάρτον ήμών τόνέπιούσιον δόςήμΐν σήμερον.Καίάφες ήμΐν τάόφειλήματα ήμών, ώς καίήμεΐς άφίεμεν τοΐςόφειλέταις ήμών. Καίμήεΐσενέγκηςήμάς είςπειρασμόν,άλλά βύσαιήμάς άπό τοΰπονηροΰ.Песнь Пресвятой Богородице θεοτόκεΠαρθένε,χαΐρε,κεχαριτωμένηΜαρία,ό Κύριοςμετάσοΰεύλογημένησύέν γυναιξί,καίεύλσγημένοςό καρπόςτήςκοιλίαςσού,ότι Σωτήραέτεκες τώνψυχώνήμών. Символ веры Πιστεύωεΐςένα θεόν.Πατέρα,παντοκράτορα,ποιητήνούρανοΰκαίγής,όρατών τεπάντωνκαίάοράτων. Καίείςένα ΚύριονΊησοΰν Χριστόν,τόνΥιόντοΰθεοΰτόνμονογενή,τόνέκ τοΰΠατρόςγεννηθένταπρόπάντωντώναιώνωνφώςέκ φωτός,θεόνάληθινόν έκ θεοΰάληθινοΰ, γεννηθένταούποιηθέντα,όμοούσιον τώΠατρί,δι’ουτάπάνταέγένετο. Τόνδι*ήμάς τούςάνθρώπους καίδιάτήνήμετέραν σωτηρίανκατελθόνταέκ τώνούρανώνκαίσαρκωθένταέκ Πνεύματοςάγιου καίΜαρίαςτήςΠαρθένουκαίένανθρωπήσαντα. Σταυρωθέντατεύπέρ ήμών έπί ΠοντίουΠιλάτου,καίπαθόντα,καίταφέντα.Καίάναστάντα τήτρίτηήμέρψ, κατάτάςΓραφάς.Καίάνελθόντα είςτούςουρανούς,καίκαθεζόμενονέκ δεξιώντοΰπατρός.Καίπάλινέρχόμενον μετάδόξηςκρΐναιζώνταςκαίνεκρούς,ούτήςβασιλείαςούκέσται τέλος.··*· ···ΚαίεΐςτόΠνεύματόάγιον, τόκύριον,τόζωοποιόν,τόέκ τοΰΠατρόςέκπορευόμενον, τόσύνΠατρίκαίΥίώσυμπροσκυνούμενονκαίσυνδοξαζόμενον,τόλαλήσανδιάτώνπροφητών.423
Είςμίαν,αγίαν,καθολικήνκαίάποστολικήν Εκκλησίαν.Ομολογώέν βάπτισμαείςάφεσιν άμαρτιών. Προσδοκώάνάστασιν νεκρών.Καίζωήντοΰμέλλοντοςαίώνος.Άμήν. Тропарь Кресту и молитва за Отечество ΣώσονΚύριετόνλαόνσου,καίεΰλόγησοντήνκληρονομιάνσου,νίκαςτοΐςΒασιλεΰσινκατάβαρβάρωνδωρούμενος,καίτόσόνφυλάττωνδιάτοΰΣταυροΰσουπολίτευμα.Упование мое Отец... Ή ελπίςμουό Πατήρ,καταφυγήμουό Υιός,σκέπημουτόΠνεΰματό“Αγιον.Τριόιςάγια, δόξασοι.Достойно есть... “Αξιόνέστιν ώς άληθώς, μακαρίζεινσετήνΘεοτόκον,τήνόιειμακάριστον καίπαναμώμητον,καίΜητέρατοΰθεοΰήμών. ΤήντιμιωτέραντώνΧερουβείμ,καίένδοξοτέραν άσυγκρίτως τώνΣεραφείμ,τήνάδιαφθόρως θεόνΛόγοντεκοΰσαν,τήνόντως Θεοτόκονσέμεγαλύνομεν.ИЗБРАННЫЕ МОЛИТВЫ СУТОЧНОГО КРУГА БОГОСЛУЖЕНИЯ ПОЛУНОЩНИЦА (ΜΕΣΟΝΥΚΤΙΚΟΝ) Се, Жених грядет в по лун о щи... 'Ιδού ό Νυμφίοςέρχεται έν τώμέσωτηςνυκτός·καίμακάριοςό δούλος,δνεύρήσειγρηγοροΰντα·άνάξιος δέπάλιν,δνεύρήσει(!>9ΐθυμοΰντα. Βλέπεούν,ψυχήμου,μήτώύπνω κατενεχθής,ϊνα μήτώθανάτωπαραδοθής,καίτήςβασιλείαςέξω κλεισθής·άλλά άνάνηψον κράζουσα“Αγιος,“Αγιος,“Αγιοςεΐό’θεός· διάτήςΘεοτόκουέλέησον ήμάς. Иже на всякое время... Ό έν παντίκαιρώ,καίπάσηώρμ, έν ούρανώκαίέπί γήςπροσκυνούμενος,καίδοξαζόμενοςΧριστόςό θεός,ό μακρόθυμος,ό πολυέλεος,ό πολυεύσπλαγχνος,ό τούςδικαίουςαγαπώνκαίτούςάμαρτωλούς έλεών, ό πάνταςκαλώνπροςσωτηρίανδιάτήςέπαγγελίας τώνμελλόντωνάγαθών· Αύτός,Κύριε,.πρόσδεξαικαίήμών έν τήώρψ 424
ταύτητάςέντεύξεις, καίϊθυνον τήνζωήνήμών πρόςτάςέντολάς σου·Τάςψυχάςήμών άγίασον, τάσώματαάγνισον, τούςλογισμούςδιόρθωσον,τάςέννοιας κάθαρον,και|5ΰσαι ήμάς άπό πάσηςθλίψεως,κακώνκαιοδύνης.Τείχισονήμάς άγίοις σουΆγγέλοις, ϊνα, τήπαρεμβολήαύτώνφρορούμενοι,καίοδηγούμενοι,καταντήσωμενείςτήνένότητα τήςΠίστεωςκαίείςτήνέπίγνωσιν τηςάπροσίτου σουδόξηςότι ευλογητόςεΐείςτούςαιώναςτώναιώνων.Αμήν.УТРЕНЯ (ΟΡΘΡΟΝ) Тропари воскресные восьми гласов 1 Τοΰλίθουσφραγισθέντοςύπό τών'Ιουδαίων, καίστρατιωτώνφυλασσόντωντόάχραντον σουσώμα,άνέστης τριήμεροςΣωτήρ,δωρούμενοςτφκόσμφτήνζωήν.ΔιάτοΰτοαίΔυνάμειςτώνούρανώνέβόων σοι,ΖωοδόταΔόξατήάναστάσει σου,Χριστέ*δόξατήβασιλείασουδόξατήοικονομίασου,μόνεφιλάνθρωπε.2 Ότε κατήλθεςπρόςτόνθάνατον,ή ζωήή άθάνατος, τότετόνφδηνένέκρωσας τήαστραπήτήςθεότητος·δτεδέκαίτούςτεθνεώταςέκ τώνκαταχθονίωνάνέστησας, πάσαιαίΔυνάμειςτώνέπουρανίων έκραύγαζον ΖωοδόταΧριστέ,δόξασοι.3 Εύφραινέσθωτάουράνια,άγαλλιάσθω τάέπίγεια, δτιέποίησε κράτοςέν βραχίονιαύτουό Κύριος·έπάτησε τωθανάτφτόνθάνατον,πρωτότοκοςτώννεκρώνέγένετο, έκ κοιλίας£δου έ^βύσατο ήμάς, καίπαρέσχετωκόσμφτόμέγαέλεος. 4 Τόφαιδρόντήςάναστάσεως κήρυγμα,έκ τοΰΑγγέλουμαθοΰσαι,αίτοΰΚυρίουμαθήτριαι,καίτήνπρογονικήνάπόφασιν άπο^ίψασαι, τοιςΆποστόλοις καυχώμεναιέλεγον* Έσκύλευται ό θάνατος,ήγέρθη Χριστόςό Θεός,δωρούμενοςτώκόσμφτόμέγαέλεος. 5 ΤόνσυνάναρχονΛόγονΠατρίκαίΠνεύματι,τόνέκ Παρθένουτεχθένταείςσωτηρίανήμών, άνυμνήσωμεν, πιστοί,καίπροσκυνήσωμενδτιηύδόκησεσαρκίάνελθεΐν έν τώΣταυρώ,καίθάνατονύπομεΐναι, καίέγεΐραι τούςτεθνεώτας,έν τήένδόξφ άναστάσει αύτοΰ.6 Άγγελικαί Δυνάμειςέπί τόμνήμάσου,καίοίφυλάσσοντεςάπενεκρώθησαν καίϊστατο Μαρίαέν τώτάφφ,ζητούσατόάχραντόν σουσώμα*έσκύλευσας τόνφδην,μήπειρασθείςύπ’ αύτοΰ*ύπήντησας τήΠαρθένφ,δωρούμενοςτήνζωήν.Ό άναστάς έκ νεκρών.Κύριε,δόξασοι.425
7 ΚατέλυσαςτφΣταυρφσουτόνθάνατονήνέωξας τώληστήτόνπαράδεισον·τώνμυροφόρωντόνθρήνονμετέβαλες·καίτοΐςσοΐςΆποστόλοις κηρύττεινέπέταξας· Χριστέό θεός,παρέχωντώκόσμωτόμέγαέλεος. 8 Έξ ύψους κατήλθεςό εύσπλαγχνος,ταφήνκατεδέξωτριήμερον,ϊνα ήμάς έλευθερωσης τώνπαθών.Ή ζωήκαίή άνάστασις ήμών, Κύριε,δόξασοι.Тропари воскресные Τών’Αγγέλωνό δήμοςκατεπλάγηόρών σεέν νεκροΐςλογισθέντα,τούθανάτουδέΣωτήρτήνΐσχΰν καθελόντα,καίσύνέαυτφ τόν‘Αδάμέγείραντα καίέξ £δου πάνταςέλευθερωσαντα. Ευλογητόςεΐ,Κύριε,δίδαξόνμετάδικαιώματάσου.Τίτάμύρα,συμπαθώςτοΐςδάκρυσιν,ώ Μαθήτριαι,κιρνάτε;ό άστράπτων έν τώτάφωΆγγελος προσεφθέγγετοταΐςΜυροφόροις·"Ιδετε ύμεΐς τόντάφονκαίήσθετε- ό Σωτήρέξανέστη τοΰμνήματος.Εύλογητόςεΐ,Κύριε...ΛίανπρωίΜυροφόροιέδραμον πρόςτόμνήμάσου,θρηνολογούσανόώΧ έπέστη πρόςαύτάςό Άγγελος καίεΐπε·θρήνουό καιρόςπέπαυται,μήκλαίετε·τήνΆνάστασιν δέΆποστόλοις είπατε.Εύλογητόςεΐ.Κύριε...Μυροφόροιγυναίκες,μετάμύρωνέλθοΰσαι, πρόςτόμντμάσου,Σώτερ,ένεχοΰντο Αγγέλουτρανώςπροσφθεγγομένου·Τίμετάνεκρώντόνζώνταλογίζεσθε;ώς θεόςγάρέξανέστη τοΰμνήματος.Δόξα...Τριαδικόν.ΠροσκυνοΰμενΠατέρα,καίτόντούτουΥιόντεκαίτό“ΑγιονΠνεύματήνΑγίανΤριάδα,έν μίςετήούσίςι,σύντοΐςΣεραφείμκράζοντεςτό·Άγιος, ‘Άγιος,"Αγιος εΐΚύριε.Καίνΰν...θεοτόκιον.Ζωοδότηντεκοΰσα,έλυτρώσω, Παρθένε,τόνΆδάμ άμαρτίας, χαρμονήνδέτήΕύςιάντί λύπηςπαρέσχες·βεύσανταζωήςϊθυνε πρόςταύτηνδέό έκ σοΰσαρκωθείςθεόςκαίάνθρωπος. Αλληλούια,Αλληλούια,Αλληλούια.Δόξασου,ό θεός.Преблагословенна еси, Богородице Дево... Ύπερευλογημένη ύπάρχεις, θεοτόκεΠαρθένε·διάγάρτοΰέκ σοΰσαρκωθέντοςό άδης ήχμαλώτισται, ό Άδάμ άνακέκληται, ή κατάρανενέκρωται,ή Εύαήλευθέρωται, ό θάνατοςτεθανάτωται,καίήμεΐς 426
έζωοποιήθημιν διόάνυμνοΰντες βοώμεν·ΕυλογητόςΧριστόςό θεόςήμών, ό ούτωςεύδοκήσας,δόξασοι.Великое славословие Δόξασοιτωδείξαντιήμΐν τόφώς.Δόξαέν ϋψίστοις θεώ,καιέπί γήςειρήνη,έν άνθρώποις εύδοκία.Ύμνοΰμέν σε,εύλογούμένσε,προσκυνοΰμένσε,δοξολογοΰμένσε,εύχαριστοΰμένσοι,διάτήνμεγάληνσουδόξαν.Κύριε,Βασιλεύέπουράνιε, θεέΠάτερπαντοκράτορ·Κύριε,Υιέμονογενές,ΙησούΧριστέ,και"Αγιον Πνεύμα.Κύριεό θεός,ό ’Αμνόςτούθεού,ό ΥιόςτούΠατρός,ό αϊρωντήνάμαρτίαν τούκόσμου,έλέησον ήμάς, ό αϊρωντάςαμαρτίαςτούκόσμου.Πρόσδεξαιτήνδέησινήμών, ό καθήμενοςέν δεξιάτούΠατρός,καίέλέησον ήμάς. "Οτι σύεΐμόνος"Αγιος, σύεΐμόνοςΚύριος,ΙησούςΧριστός,είςδόξανθεοΰΠατρός.’Αμήν.Καθ’έκάστην ήμέραν εύλογήσωσε,καίαίνέσωτόόνομά σουείςτόναιώνα,καίείςτόναιώνατοΰαίώνος.Καταξίωσον,Κύριε,έν τήήμέρςι ταύτηάναμαρτήτους φυλαχθήναιήμάς. Ευλογητόςεΐ,Κύριε,ό θεόςτώνΠατέρωνήμών, καίαίνετόνκαίδεδοξασμένοντόόνομά σουείςτούςαιώνας.’Αμήν.Γένοιτο,Κύριε,τόέλεός σουέφ' ήμάς, καθάπερήλπίσαμεν έπί σέ.Εύλογητόςεΐ,Κύριε,δίδαξόνμετάδικαιώματάσου(έκ γΖ).Κύριε,καταφυγήέγενήθης ήμΐν έν γενεάκαίγενεά·Εγώ£ΐπα Κύριε,έλέησόν με·ϊασαι τήνψυχήνμου,ότι ήμαρτόν σοι.Κύριε,πρόςσέκατέφυγον·δίδαξόνμετοΰποιεΐντόθέλημάσου,ότι σύεΐό θεόςμου."Οτι παράσοιπηγήζωής·έν τφφωτίσουόψόμεθα φώς.Παράτεινοντόέλεός σουτοΐςγινώσκουσίσε.Άγιος ό θεός,"Αγιος Ισχυρός,"Αγιος ’Αθάνατος,έλέησον ήμάς (έκ γ).Днесь спасение миру бысть... ΣήμερονσωτηρίατώκόσμφγέγονενάσωΡ£ν άναστάντι έκ τάφου,καίάρχηγώ τήςζωήςήμών καθελώνγάρτώθανάτφτόνθάνατον,τόνΐκοςέδωκεν ήμΐν καίτόμέγαέλεος. 427
Воскрес из гроба.»· Αναστάςέκ τοΰμνήματοςκαίτάδεσμάδιοφ^ήξαςτοΰφδου,έλυσας τόκατάκριματοΰθανάτου,Κύριε,πάνταςέκ τώνπαγίδωντούέχθροΰ ^υσάμενος· έμφανίσας σεαυτόντοΐςΆποστόλοις σου.έξαπέστειλας αύτούςείςτόκήρυγμα,καίδι’αύτώντήνειρήνηνπαρέσχεςτηοικουμένη,μόνεπολυέλεε.ЧАСЫ ПЕРВЫЙ, ТРЕТИЙ, ШЕСТОЙ Что Тя наречем... Τίσεκαλέσωμεν,ώ Κεχαριτωμένη;Ούρανόν;δτιάνέτειλας τόν“Ηλιοντήςδικαιοσύνης.Παράδεισον;δτιέβλάστησας τόάνθος τήςάφθαρσίας. Παρθένον;δτιέμεινας άφθορος. ΑγνήνΜητέρα;δτιέσχες σαΐςάγίαις άγκάλαις Υιόν,τόνπάντωνθεόν.Αύτόνικέτευεσωθήναιτόιςψυχάςήμών. Христе, Свете истинный... Χριστέ,τόφώςτόάληθινόν, τόφωτίζονκαίάγιάζον πάνταάνθρωπον έρχομενον εΐςτόνκόσμον,σημειωθήτοέφ’ ήμάς τόφώςτούπροσώπουσου,ϊνα έν αύτώόψώμεθα φώςτόάπρόσιτον καίκατεύθυνοντάδιαβήματαήμών πρόςέργασίαν τώνέντολών σουπρεσβείαιςτήςπαναχράντουσουΜητρόςκαίπάντωνσουτών'Αγίων. Άμήν. Богородице, Ты еси лоза истинная... Θεοτόκε,σύεΐή άμπελος ή άληθινή, ή βλαστήσασατόνκαρπόντήςζωής.Σέίκετέυομεν, πρέσβευε,Δέσποινα,μετάτών’Αποστόλων,καίπάντωντών'Αγίων, έλεηθήναι τάςψυχάςήμών. МОЛИТВА СВ. ВАСИЛИЯ ВЕЛИКОГО Боже и Господи сил... θεέκαίΚύριετώνΔυνάμεων,καίπάσηςκτίσεωςΔημιουργέ,ό διάσπλάγχναάνεικάστου έλέους σουτόνμονογενήσουΥιόν,τόνΚύριονήμών Ίησοΰν Χριστόν,καταπέμψαςέπί σωτηρίατοΰγένουςήμών, καίδιάτούτιμίουαύτούΣταυρούτόχειρόγραφοντώνάμαρτιών ήμών διαββήξας,καίθριαμβεύσαςέν αύτώτάςάρχάς καίέξουσίας τοΰσκότους,Αύτός,Δέσποταφιλάνθρωπε,πρόσδεξαικαίήμών άμαρτωλών τάςεύχαριστηρίουςταύταςκαίίκετηρίους έντεύξεις· καίβΰσαιήμάς άπό παντόςόλεθρίου καίσκοτεινούπαραπτώματος,καί428
πάντωντώνκακώσαιήμάς ζητούντων,όρατών καίαοράτωνεχθρών.Καθήλωσονέκ τοΰφόβουσουτάςσαρκάςήμών, καίμήέκκλίνης τάςκαρδίαςήμών είςλόγουςή είςλογισμούςποντ^ίας,άλλά τωπόθωσουτρώσονήμών τάςψυχάς,ϊνα, πρόςσέδιάπαντόςάτενίζοντες, καίτώπαράσοΰφωτίοδηγούμενοι,σέτόάπρόσιτον καίάΐδιον κατοπτεύοντεςφώς,άκατάπαυστόν σοιτήνέξομολόγησιν καίευχαριστίανάναπέμπωμεν, τωάνάρχω ΠατρίσυντωμονογενεΐσουΥίώκαίτωπαναγίωκαίάγαθώ καίζωοποιώσουΠνεύματι,νύν,καίάεί, καίείςτούςαιώναςτώναιώνων.'Αμήν. ИЗ ЛИТУРГИИ СВ. ИОАННА ЗЛАТОУСТА Единородный Сыне... Ό μονογενήςΥιόςκαίΛόγοςτοΰθεοΰ,άθάνατος ύπάρχων, καίκαταδεξάμενοςδιάτήνήμετέραν σωτηρίανσαρκωθηναιέκ τήςάγιας Θεοτόκουκαίάειπαρθένου Μαρίας,άτρέπτως ένανθρωπήσας, σταυρωθείςτε,Χριστέό θεός,θανάτωθάνατονπατήσας,εΐςών τηςΑγίαςΤριάδος,συνδοξαζόμενοςτώΠατρίκαίτώΆγίω Πνεύματι,σώσονήμάς. Херувимская Песнь (Ύμνος χερουβικός)ΟίτάΧερουβίμμυστικώςείκονίζοντεςκαίτήζωοποιώΤριάδιτόνΤρισάγιουύμνον άδοντες, πάσαννΰντήνβιοτικήνάποθώμεθα μέριμναν,ώς τόνΒασιλέατώνόλων ύποδεξάμενοι ταΐςάγγελικαΐς άοράτως δορυφορούμενοντάξεσιν.'Αλληλούια. ИЗ ЛИТУРГИИ СВ. ВАСИЛИЯ ВЕЛИКОГО О тебе радуется... Έπί σοιχαίρει,Κεχαριτωμένη,πάσαή κτΐσις,'Αγγέλων τόσύστημακαίάνθρώπων τόγένος,'ηγιασμένεναέκαίπαράδεισελογικέ,παρθενικόνκαύχημα,έξ ής θεόςέσαρκώθη, καίπαιδίονγέγονεν,ό πρόαιώνωνύπάρχων θεόςήμών. Τήνγάρσήνμήτρανθρόνονέποίησε καίτήνσήνγαστέραπλατυτέρανούρανώνάπειργάσατο. Έπί σοιχαίρει,Κεχαριτωμένη,πάσαή κτΐσις·δόξασοι.429
ВЕЧЕРНЯ (ΕΣΠΕΡΙΝΟΝ) Свете тихий... Φώςιλαρόνάγιας δόξης,άθανάτου Πατρός,ούρανίου,άγιου, μάκαρος,’ΙησούΧριστέ,έλθόντες έπί τήνήλιου δύσιν,ΐδόντες φώςέσπερινόν, ύμνοΰμεν Πατέρα,Υιόν,καί"Αγιον Πνεύμαθεόν."Αξιόν σεέν πάσικαιροΐςύμνεΐσθαι φωναΐςαίσίαις,Υιέθεού,ζωήνό διδούςΔιόό κόσμοςσεδοξάζει.ВЕЛИКОЕ ПОВЕЧЕРИЕ (ΑΠΟΔΕΙΠΝΟΝ МЕГА) С нами Бог... Μεθ’ήμών ό θεός,γνώτεέθνη καίήττάσθε. "Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Έπακούσατε έως έσχάτου τήςγής."Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Ίσχυκότες ήττάσθε. "Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Έάν γάρπάλινίσχύσητε, καίηάλινήττηθήσεσθε. "Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Καίήν άν βουλήνβουλεύσησθε,διασκεδάσειΚύριος."Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Καίλόγον,δνέάν λαλήσητε,ούμήέμμείνη έν ύμΐν. "Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Τόνδέφόβονύμών ούμήφοβηθώμεν,ούδ’μήταραχθώμεν."Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Κύριονδέτόνθεόνήμών, αύτόνάγιάσωμεν, καίαύτόςέσται ήμΐν φόβος,"Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Καίέάν έπ’ αύτώπεποιθώςώ, έσται μοιείςάγιασμόν. "Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Καίπεποιθώςέσομαι έπ’ αύτώ.καίσωθήσομαιδι’αύτοΰ."Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Ιδούέγώ καίτάπαιδία,& μοιέδωκεν ό θεός."Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Ό λαόςό πορευόμενοςέν σκότει,ϊδε φώςμέγα."Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Οίκατοικοΰντεςέν χώρςικαίσκιςίθανάτου,φώςλάμψειέφ’ ήμάς. "Οτι μεθ’ήμών ό θεός.430
"Οτι Παιδίονέγεννήθη ήμΐν, Υιός,καίέδόθη ήμΐν. "Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Οΰή άρχή έγενήθη έπί τοΰώμου αύτοΰ."Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Καίτήςειρήνηςαύτοΰούκέστινι δριον."Οτι μεθ'ήμών ό θεός.Καίκαλείταιτόόνομα αύτοΰ,ΜεγάληςΒουλής"Αγγελος. "Οτι μεθ’ήμών ό θεός.θαυμαστόςσύμβουλος."Οτι μεθ’ήμών ό θεός.θεόςισχυρός,Έξουσιαστής, "Αρχών ειρήνης."Οτι μεθ'ήμών ό θεός.Πατήρτοΰμέλλοντοςαίώνος."Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Δόξα..."Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Καίνΰν..."Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Μεθ’ήμών ό θεός,γνώτεέθνη καίήττάσθε· "Οτι μεθ’ήμών ό θεός.Господи сил, с вами буди... ΚύριετώνΔυνάμεων,μεθ’ήμών γενοΰ·άλλον γάρέκτος σουβοηθόνέν θλίψεσινούκέχομεν. Κύριετώνδυνάμεων,έλέησον ήμάς. Στίχος.Αινείτετόνθεόνέν τοΐς‘Αγίοιςαύτοΰ·αινείτεαύτόνέν στερεώματιτήςδυνάμεωςαύτοΰ.ΚύριετώνΔυνάμεων,μεθ’.ήμών γενοΰ...Στίχος.Αινείτεαύτόνέπί ταΐςδυναστείαιςαύτοΰ-άινεΐτε αύτόνκατάτόπλήθοςτήςμεγαλωσύνηςαύτοΰ.ΚύριετώνΔυνάμεων,μεθ’ήμών γενοΰ...Στίχος.Αινείτεαύτόνέν ήχω σάλπιγγος-αινείτεαύτόνέν ψαλτηρίφκαίκιθάρςι.ΚύριετώνΔυνάμεων,μεθ’ήμών γενοΰ,..Στίχος.Αινείτεαύτόνέν τυμπάνωκαίχορφ-αινείτεαύτόνέν χορδαΐςκαίόργάνω. ΚύριετώνΔυνάμεων,μεθ’ήμών γενοΰ...Στίχος.Αινείτεαύτόνέν κυμβάλοιςεύήχοις-αινείτεαύτόνέν κυμβάλοιςάλαλαγμοΰ. ΠάσαπνοήαίνεσάτωτόνΚύριον.431
ΚύριετώνΔυνάμεων,μεθ’ήμών γενοΰ...Αινείτετόνθεόνέν τοΐςΆγίοις αύτοΰ.Αινείτεαύτόνέν στερεώματιτήςδυνάμεωςαύτοΰ.ΚύριετώνΔυνάμεων,μεθ’ήμών γενοΰ...Предстательство христиан непостыдное... ΠροστασίατώνΧριστιανώνάκαιαίσχυντε, μεσιτείαπρόςτόνΠοιητήνάμετάθετε, μήπαρίδηςάμαρτωλών δεήσεωνφωνάς·άλλά πρόφθασονώς άγαθή, είςτήνβοήθειανήμών, τώνπιστώςκραυγαζόντωνσοι·Τάχυνονείςπρεσβείαν,καίσπεΰσονείςικεσίαν,ή προστατεύουσαάεί, θεοτόκε,τώντιμώντωνσε.ИЗБРАННЫЕ МОЛИТВЫ ГОДИЧНОГО КРУТА БОГОСЛУЖЕНИЯ ТРОПАРИ ПРАЗДНИКАМ И ИЗБРАННЫМ СВЯТЫМ НЕПЕРЕХОДЯЩИЕ ПРАЗДНИКИ (даты указаны по старому стилю) 1 сентября. Новолетие (Άπολυτίκιον τότήςΊνδίκτου) Ό πάσηςΔημιουργόςτήςκτίσεως,ό καιρούςκαίχρόνουςέν τήίδίςι έξουσίςτ θέμενος,εύλόγησοντόνστέφανοντοΰένιαυτοΰ τήςχρηστότητόςσου,Κύριε,φυλάττωνέν ειρήνητούςΒασιλείς,καίτήνΠόλινσου,πρεσβείαιςτήςΘεοτόκου·καίσώσονήμάς. 8 сентября. Рождество Богородицы (Τό γενέθλιοντήςύπεραγίας Δεσποίνηςήμών Θεοτόκουκαίάειπαρθένου Μαρίας)Ή Γέννησίςσου,θεοτόκε,χαράνέμήνυσε πάσητήοικουμένηέκ σοΰγάράνέτειλεν ό “Ηλιοςτήςδικαιοσύνης,Χριστόςό θεόςήμών· καίλύσαςτήνκατάραν,έδωκε τήνευλογίαν·καίκαταργήσαςτόνθάνατον,έδωρήσατο ήμΐν ζωήντήναιώνιον.14 сентября. Воздвижение (Ή παγκόσμιοςΎψωσις τοΰτίμιουκαίζωοποιούΣταυροΰ)Σώσον,Κύριε,τόνλαόνσου,καίεύλόγησοντήνκληρονομιάνσου,νίκαςτοΐςΒασιλεύσικατάβαρβάρωνδωρούμενος,καίτόσόνφυλάττωνδιάτοΰΣταυροΰπολίτευμα.432
26 сентября. Преставление св. ап. Иоанна Богослова (Ή μετάστασιςτοΰάγιου ’ΑποστόλουκαίΕύαγγελιστοΰΊωάννου τοΰθεολόγου)'Απόστολε, Χριστφτωθεφήγαπημένε, έπιτάχυνον βΰσαιλαόνάναπολόγητον δέχεταισεπροσπίπτονταό έπιπεσόντα τφστηθείκαταδεξάμενος·δνικέτευε,θεολόγε,καίέπίμονον νέφοςέθνών διασκεδάσαι,αίτούμενοςήμΐν ειρήνηνκαίτόμέγαέλεος. 8 ноября. Собор Архистратига Михаила (Ή Σΰναξιςτοΰ’ΑρχιστρατήγουΜιχαήλ,καίτώνλοιπώνΆσωμάτων Δυνάμεων)Τώνουρανίωνστρατιών’Αρχιστράτηγοι,δυσωποΰμενύμάς ήμεΐς οίάνάξιοι, ϊνα ταΐςύμών δεήσεσιτειχίσητεήμάς, σκέπητώνπτερύγωντηςάΰλου ύμών δόξης,φροροΰντεςήμάς προσπίπτοντας,έκτενώς καίβοώντας·Έκ τώνκινδύνωνλυτρώσασθεήμάς, ώς Ταξιάρχαιτώνάνω Δυνάμεων.21 ноября. Введение во храм fH έν τώΝαώΕίσοδοςτήςύπεραγίας Δεσποίνηςήμών Θεοτόκου)Σήμεροντήςεύδοκίαςθεοΰτόπροοίμιονκαίτήςτώνάνθρώπων σωτηρίαςή προκήρυξις.Έν ναώτοΰθεοΰτρανώςή Παρθένοςδείκνυται,καίτόνΧριστόντοΐςπάσιπροκαταγγέλεται.Αύτήκαίήμεΐς μεγαλοφώνωςβοήσωμενΧαΐρετήςοικονομίαςτοΰΚτίστουή εκπλήρωσες.30 ноября. Св. ап. Андрея Первозванного. (Τοΰ άγιου ένδόξου καίπανευφήμουάποστόλου ’ΑνδρείουτοΰΠρωτοκλήτου)Ώς τών'Αποστόλων Πρωτόκλητος,καίτοΰΚορυφαίουαύτάδελφος,τώΔεσπότητώνόλων Άνδρέα ικέτευε,ειρήνηντήοικουμένηδωρήσασθαι,καίταΐςψυχαΐςήμών τόμέγαέλεος. 6 декабря. Свт. Николая Мирликииского (Τοΰ έν άγίοις πατρόςήμών Νικολάου,άρχιεπισκόπου ΜύρωντήςΛυκίας,τοΰθαυμμτουργοΰ)Κανόναπίστεως,καίεικόναπραότητος,έγκρατείας Διδάσκαλον,άνέδειξέ σετήποίμνησου,ή τώνπραγμάτωνάλήθεια· διάτοΰτοέκτησω τήταπεινώσειτάύψηλά, τήπτωχείςιτάπλούσια,Πάτερίεράρχα Νικόλαε,πρέσβευεΧριστώτφθεφσωθήναιτάςψυχάςήμών. 433
12 декабря. Свт. Спиридона Тримифунтского (Τοΰ έν άγίοις πατρόςήμών Σπυρίδωνος,αρχιεπισκόπουΤριμυθοΰντος,τοΰθαυματουργού)ΤήςΣυνόδουτήςπρώτηςάνεδείχθης ύπέρμαχος, καίθαυματουργός,θεοφόρεΣπυρίδων,πάτερήμών· διόνεκράσύέν τάφωπροσφωνείς,καίδφινείςχρυσοΰνμετέβαλες·καίέν τώμέλπειντάςάγιας σουεύχάς,’Αγγέλουςέσχες συλλειτουργούντάςσοι,ίερώτατε. Δόξατώσέδοξάσαντι·δόξατώσέστεφανώσαντι,δόξατωένεργοΰντι διάσούπάσινιάματα.25 декабря. Рождество Христово (Ή κατάσάρκαΓέννησιςτοΰΚυρίουκαίθεοΰκαίΣωτήροςήμών Ίησοΰ Χριστοΰ)Ή ΓέννησιςσουΧριστέό θεόςήμών, άνέτειλε τφκόσμφτόφώςτότήςγνώσεως·έν αύτήγάροίτοίςάστροις λατρεύοντεςύπό άστέρος έδιδάσκοντο σέπροσκυνείντόν"Ηλιον τήςδικαιοσύνης,καίσέγινώσκεινέξ ύψους ’Ανατολήν.Κύριε,δόξασοι.Кондак Ή ΠαρθένοςσήμεροντόνΥπερούσιοντίκτει,καίή γήτόΣπήλαιοντφάπροσίτφ προσάγει."Αγγελοι μετάΠοιμένωνδοξολογούσι.Μάγοιδέμετάάστέρος όδοιποροΰσν δι’ήμάς γαρέγεννήθη, Παιδίοννέον,ό πρόαιώνωνθεός.1 января. Свт. Василия Великого (Τού έν άγίοις πατρόςήμών Βασιλείου,άρχιεπισκόπου ΚαισαρείαςΚαππαδοκίας,τοΰΜεγάλου)Είςπάσαντήνγήνέξήλθεν ό φθόγγοςσου,ώς δεξαμένηντόνλόγονσου·δι’ούθεοπρεπώςέδογμάτισας, τήνφύσιντώνδντωνέτράνωσας, τάτώνάνθρώπων ήθη κατεκόσμησας.Βασίλειονίεράτευμα, Πάτερόσιε, ΧριστόντόνθεόνΙκέτευεδωρήσασθαιήμΐν τόμέγαέλεος. 6 января. Богоявление (Τά άγια θεοφάνειατοΰΚυρίουκαίθεοΰκαίΣωτήροςήμών Ίησοΰ Χριστοΰ)’ΕνΙορδάνηβαπτιζομένουσου,Κύριε,ή τήςΤριάδοςέφανερώθη προσκύνησις·τούγάρΓεννήτοροςή φωνήπροσεμαρτύρεισυι,άγαπητόν σεΥιόνόνομάζουσα· καίτόΠνεύμαέν εϊδειπεριστεράςέβεβαίου τοΰλόγουτόόκιφαλές. Ό έπιφανείς Χριστέό θεός,καίτόνκόσμονφωτίσας,δόξασοι.434
Кондак Έπεφάνης σήμεροντήοικουμένη,καίτόφώςσου,Κύριε,έσημειώθη έφ’ ήμάς, έν έπιγνώσει ύμνοΰντάς σε·Ήλθες, έφάνης τόΦώςτόαπρόσιτον.2 февраля. Сретение ( ΥπαπαντήτοΰΚυρίουήμών Ίησοΰ Χριστού)Χαΐρε,κεχαριτωμένηθεοτόκεΠαρθένεέκ σοΰγάράνέτειλεν ό “Ηλιοςτήςδικαιοσύνης,Χριστόςό θεόςήμών, φωτίζωντούςέν σκότει.Εύφραίνουκαίσύ,Πρεσβΰταδίκαιε,δεξάμενοςέν άγκάλαις, τόνέλευθερωτήν τώνψυχώνήμών, χαριζόμενονήμΐν καίτήνΆνάστασιν. 25 марта. Благовещение (Ό Εύαγγελισμόςτήςύπεραγίας Δεσποίνηςήμών Θεοτόκουκαίάειπαρθένου Μαρίας)Σήμεροντήςσωτηρίαςήμών τόκεφάλαιον,καίτοΰάπ’ αίώνοςΜυστηρίουή φανέρωσις·ό Υιόςτοΰθεοΰ,ΥιόςτήςΠαρθένουγίνεται,καίΓαβριήλτήνχάρινεύαγγελίζεται.Διόκαίήμεΐς σύναύτώτήθεοτόκωβοήσωμενΧαΐρε,Κεχαριτωμένη,ό Κύριοςμετάσοΰ.24 июня. Рождество Иоанна Предтечи (Τό Γενέθλιοντοΰτιμίου,ένδόξου, προφήτου,ΠροδρόμουκαίΒαπτιστοΰΊωάννου) ΠροφήτακαίΠρόδρομετήςπαρουσίαςΧριστοΰ,άξίως εύφμήσαίσεούκεύποροΰμενήμεΐς, οίπόθφτιμώντέςσε·στείρωσιςγάρτεκούσηςκαίπατρόςάφωνία λέλυνταιτήένδόξω καίσεπτήσουγεννήσει,καίσάρκωσιςΥιούτοΰθεοΰκόσμφκηρύττεται.29 июня. Первоверховных апостолов Петра и Павла (Τών άγιων ένδόξων καίπανευφήμωνΑποστόλωνκαίπρωτοκορυφαίων,ΠέτρουκαίΠαύλου)ΟίτώνΑποστόλωνπρωτόθρονοι,καίτήςοίκουμέηςΔιδάσκαλοι,τώΔεσπότωτώνόλων πρεσβεύσατεειρήνηντήοικουμένηδωρήσασθαι,καίταΐςψυχαΐςήμών τόμέγαέλεος. 20 июля. Пророка Илии (Τοΰ άγιου καίένδόξου προφήτουΉλιου τοΰθεσβίτου)Ό ένσαρκος άγγελος, τώνπροφητώνή κρηπίς,ό δεύτεροςπρόδρομοςτήςπαρουσίαςΧριστού,Ήλίας ό ένδοξος, άνωθεν καταπέμψαςΈλισσαίω τήνχάριν,νόσουςάποδιώκει, καίλεπρούςκαθαρίζει-διόκαίτοΐςτιμώσιναύτόνβρύειιάματα.435
6 августа. Преображение (Ή άγια μεταμόρφωσιςτοΰΚυρίουκαίθεοΰκαίΣωτήροςήμών Ίησοΰ Χριστού)Μετεμορφώθηςέν τωΌρει, Χριστέό θεός,δείξαςτοΐςΜαθηταΐςσουτήνδόξανσου,καθώςήδύναντο. Λάμψονκαίήμΐν τοΐςάμαρτωλοΐς τόφώςσουτόάΐδιον, πρεσβείαιςτήςΘεοτόκου·Φωτοδότα,δόξασοι.15 августа. Успение (Ή Κοίμησιςτήςύπεραγίας δεσποίνηςήμών, Θεοτόκουκαίάειπαρθένου Μαρίας)Έν τήΓεννήσειτήνπαρθενίανέφύλαξας· έν τήΚοιμήσειτόνκόσμονούκατέλιπες,θεοτόκε·μετέστηςπρόςτήνζωήν,Μήτηρύπάρχουσα τήςζωής,καίταΐςπρεσβείαιςταΐςσαΐςλυτρουμένηέκ θανάτουτάςψυχάςήμών. 1β августа. Спас Нерукотворный. (Μνήμη τήςέξ Εδέσσηςάνακομιδής τήςάχειροποιήτου είκόνοςτοΰΚυρίουήμών Ίησοΰ Χριστοΰ,ήτοι τοΰάγιου Μανδηλίου)Τήνάχραντον Εικόνασουπροσκυνοΰμεν,αγαθέ,αίτοΰμενοισυγχώρησιντώνπταισμάτωνήμών, Χριστέό Θεός-βουλήσειγάρηύδόκησαςσαρκίάνελθεΐν έν τφΣταυρώ,ϊνα βύσηοΰςέπλασας έκ τήςδουλείαςτοΰέχθροΰ- δθενευχαρίστωςβοώμένσοι·Χαράςέπλήρωσας τάπάνταό Σωτήρήμών, παραγενόμενοςείςτόσώσαιτόνκόσμον.29 августа. Усекновение главы Иоанна Предтечи (Ή Άποτομή τήςτιμίαςΚεφαλήςτοΰτιμίου,ένδόξου προφήτου,ΠροδρόμουκαίΒαπτιστοΰΊωάννου) Μνήμηδικαίουμετ'έγκωμίων, σοιδέάρκέσει ή μαρτυρίατοΰΚυρίου,Πρόδρομε-άνεδείχθης γάρόντως καίπροφητώνσεβασμιώτερος,ότι καίέν ρείθροιςβαπτίσαικατηξιώθηςτόνκηρυττόμενον.“Οθεντήςάληθείας ύπεραθλήσας, χαίρωνεύηγγελίσωκαίτοΐςέν άδη θεόνφανερωθένταέν σαρκί,τόναϊροντατήνάμαρτίαν τοΰκόσμου,καίπαρέχονταήμΐν τόμέγαέλεος. 436
ПЕРЕХОДЯЩИЕ ПРАЗДНИКИ Вход Господень в Иерусалим (Είσοδος τοΰΚυρίουείςΊηρουσαλήμ) ΤήνκοινήνΆνάστασιν προτοΰσοΰπάθουςπιστοΰμενοςέκ νεκρώνήγειρας τόνΛάζαρον,Χριστέό θεός·δθενκαίήμεΐς ώς οίΠαΐδες,τάτήςνίκηςσύμβολαφέροντες,σοιτώΝικητήτοΰθανάτουβοώμενΏσαννά έν τοΐςύψίστοις, εύλογημένοςό έρχόμενος έν όνόματι Κυρίου.Пасха (Ή άγία καίμεγάληΚυρυακήτοΰΠάσχα)Тропарь Χριστόςάνέστη έκ νεκρών,θανάτωθάνατονπατήσας,καίτοΐςέν τοΐςμνήμασιζωήνχαρισάμενος(τρίς). Άνάστασιν Χριστοΰθεασάμενοι,προσκυνήσωμενάγιον ΚύριονΊησοΰν, τόνμόνοναναμάρτητου.ΤόνΣταυρόνσου,Χριστέ,προσκυνοΰμεν,καίτήν'Αγίαν σουΆνάστασιν ύμνοΰμεν καίδοξάζομενσύγότρεΐθεόςήμών, έκτός σοΰάλλον ούκοϊδαμεν,τόόνομά σουόνομάζομεν. Δεΰτεπάντεςοίπιστοί,προσκυνήσωμεντήντοΰΧριστοΰΑγίανΆνάστασιν ιδούγάρήλθε διάτοΰΣταυροΰχαράέν δλωτώκόσμω.ΔιάπαντόςεύλογοΰντεςτόνΚύριον,ύμνοΰμεν τήνΆνάστασιν.αύτοΰ. Σταυρόνγάρύπομείνας δι’ήμάς,1 θανάτφθάνατονώλεσεν. Вознесение (Ή Άνάληψις) Тропарь Άνελήφθης έν δόξη,Χριστέό θεόςήμών, χαιροποιήσαςτούςΜαθητάς,τήέπαγγελίςκ τοΰΆγιου Πνεύματος·βεβαιωθέντωναύτώνδιάτήςεύλογίας,δτισύεΐό Υιόςτοΰθεοΰ,ό λυτρωτήςτοΰκόσμου.Пятидесятница (Ή Πεντηκοστή)Тропарь Εύλογητόςεΐ,Χριστέό θεόςήμών, ό πανσόφουςτούςάλιεΐς άναδείξας, καταπέμψαςαύτοΐςτόΠνεύματόάγιον, καίδι’αύτώντήνοικουμένηνσαγηνεύσας.Φιλάνθρωπε,δόξασοι.437
ИЗБРАННЫЕ МОЛИТВЫ И ПЕСНОПЕНИЯ ТРИОДИ ПОСТНОЙ (ΤΟΥ ΤΡΙΩΔΙΟΥ)Молитва св. Ефрема Сирина Господи и Владыко живота моего... ΚύριεκαιΔέσποτατηςΖωήςμου,πνεύμαάργίας, περιεργίας,φιλαρχίαςκαίάργολογίας μήμοιδφς.Πνεύμαδέσωφροσύνης,ταπεινοφροσύνης,ύπομονής, καίαγάπηςχάρισαίμοιτωσώδούλω.Ναι,Κύριε,Βασιλεύ,δώρησαίμοιτοΰόράν τάέμά πταίσματα,καίμήκατακρίνενντόνάδελφόν μου·δτιεύλογητόςεΐείςτούςαιώναςτώναιώνωνΆμήν. Неделя мытаря и фарисея (Ή ΚυριακήτοΰΤελώνουκαίτοΰΦαρισαίου)Тропарь Φαρισαίουφύγωμενύψηγορίαν, καίΤελώνουμάθωμεντόταπεινόνέν στεναγμοΐς,πρόςτόνΣωτήρακραυγάζοντες·"Ιλαθι μόνεήμΐν εύδιάλλακτε.Прокимен Великий Μήάποστρέψης τόπρόσωπόνσουάπό τοΰπαιδόςσου,δτιθλίβομαι*ταχύέπάκουσόν μου-πρόσχεςτήψ^υχήμου,καίλύτρωσαιαύτήν·ένεκα τώνέχθρών μουβΰσαίμε.Στίχοςα'.Ή σωτηρίασου,ό θεός,άντιλάβοιτό μου.Στίχοςβ'.Ίδέτωσαν πτωχοίκαίεύφρανθήτωσαν·έκζητησατε τόνθεόν,καίζήσεταιή ψυχήήμών. Кондак (Душе моя, душе моя, востанн...) Ψυχήμουψυχήμου,άνάστα, τίκαθεύδεις;τότέλοςέγγίζει, καίμέλλειςθορυβεΐσθανάνάνηψον ούν,ϊνα φείσηταίσουΧριστόςό θεός,ό πανταχοΰπαρών,καίτάπάνταπληρών.Великий Четверг (Ή άγια καίμεγάληΠέμπλη)Тропарь "Οτε οίένδοξοι Μαθηταίέν τωνυπτήριτοΰΔείπνουέφωτίζοντο, τότε’Ιούδαςό δυσσεβήςφιλαργυρίαννοσήσαςέσκοτίζετο· καίάνόμοις 438
κριτακ,<η τόνΔίκαιονΚριτήνπαραδίδωσιΒλέπε,χρημάτωνέραστά, τόνδιαταΰταάγχόνη χρησάμενονφεύγεάκόρεστον ψυχήν,τήνδιδαπκάλωτοιαύτατολμήσασαν.Ό περίπάνταςάγαθός, Κύριε,δόξασουВеликая Суббота (Τό άγιον καίμέγαΣάββατον)Тропарь Ό εύσχήμωνΙωσήφ,άπό τοΰξύλουκαθελώντόάχραντόν σουΣώμα,σινδόνικαθαράείλήσαςκαίάρώμασιν, έν μνήματικαινωκηδεύσαςάπέθετο. ИЗБРАННЫЕ МОЛИТВЫ ИЗ ПОСЛЕДОВАНИЯ КО СВЯТОМУ ПРИЧА1 НМ ТИЮ (Η ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΤΗΣΜΕΤΑΛΗΨΕΩΣ)Μέλλωνφαγεΐν,άνθρωπε, ΣώμαΔεσπότου.Φόβωπρόσελθε,μήφλεγής-πυρτυγχάνει,θειονδέπίνωνΑΐμαπρόςμετουσίαν,Πρώτονκαταλλάγηθιτοΐςσέλυποΰσιν.“Επειταθαββώνμυστικήνβρώσινφάγε.Молитва прп. Симеона Нового Богослова ’Απόβυπαρώνχειλέων,άπό βδελυράςκαρδίας,άπό άκαθάρτου γλώττης,έκ ψυχήςέββυπωμένης, δέξαιδέησιν,Χριστέμου·καίμήπαρωσάμενόςμου.μήτούςλόγους,μήτούςτρόπους,μηδέτήνάναισχυντίαν, δόςμοιπαρρησίαλέγειν,ά βεβούλευμαι,Χριστέμου·μάλλονδέκαίδίδαξόνμε,τίμεδειποιεΐνκαίλέγειν."Ημαρτον ύπέρ τήνΠόρνηνή, μαθοΰσαπούκατάγεις,μύρονέξωνησαμένη, ήλθε τολμηρώςάλεΐψαι σοΰτούςπόδαςτοΰΧριστοΰμου,τοΰΔεσπότουκαίθεοΰμου.Ώς έκείνην ούκάπώσω, προσελθοΰσανέκ καρδίας,μηδ’έμέ βδελύξη,Λόγε,σούςδέπάρασχέμοιπόδας,καίκρατήσαικαίφιλήσαι,καίτώβεΐθρωτώνδακρύων,ώς πολυτιμήτφμύρω,τούτουςτολμηρώςάλεΐψαι. Πλΰνόνμετοΐςδάκρυσίμου,κάθαροναύτοΐςμε,Λόγε,άφες καίτάπταίσματάμου,καίσυγγνώμηνπάρασχέμοι.Οΐδαςτώνκακώντόπλήθος,οΐδαςκαίτάτραύματάμου·καίτούςμώλωπαςόρψς μουάλλά καίτήνπίστινοΐδας,439
καίτήνπροθυμίανβλέπεις,καίτούςστεναγμούςακούεις.Ούλανθάνεισε,θεέμου,ποιητάμου,λυτρωτάμου,ούδέσταλαγμόςδακρύων,ούδέσταλαγμούτιμέρος.Τόμένάκατέργαστόν μουέγνωσαν οίόφθαλμοί σου·έπί τόβιβλίονδέσουκαίτάμήπωπεπραγμέναγεγραμμένασοιτυγχάνει.Ίδε τήνταπείνωσίνμου,Ίδε μουτόνκόπον,όσος! καίτάςάμαρτίας πάσας·άφες μοι,θεέτώνόλων, ϊνα καθαράκαρδίψ,περιτρόμωδιανοίςικαίψυχήσυντετριμμένη,τώνάχράντων σουμετάσχωκαίπανάγνωνΜυστηρίων,οΐςζωούταικαίθεοΰταιπάςό τρώγωνσεκαίπίνωνέξ ειλικρινούςκαρδίας.Σύγάρεΐπας,Δέσποτάμου·πάςό τρώγωνμουτήνΣάρκα,πίνωνδέμουκαίτόΑΐμα,έν έμοί μένούτοςμένει,έν αύτωδ’έγώ τυγχάνω.’Αληθήςό λόγοςπάντωςτούΔεσπότουκαίθεούμου·τώνγάρθείωνό μετέχωνκαίθεοποιώνχαρίτων,ουμενουν,ούκέστι μόνος,άλλά μετάσού,Χριστέμου,τούφωτόςτοΰτρισηλίου,τοΰφωτίζοντοςτόνκόσμον.Ίνα γούνμήμόνοςμένω.δίχασοΰτοΰΖωοδότου,τήςπνοήςμου,τήςζωήςμου,τοΰάγαλλιάματός μου,τήςτοΰκόσμουσωτηρίας,διάτούτόσοιπροσήλθον,ώς όράς, μετάδακρύωνκαίψυχήςσυντετριμμένης,λύτροντώνέμών πταισμάτωνίκετεύων τοΰλαβεΐνμε,καίτώνσώνζωοπαρόχωνκαίαμέμπτωνΜυστηρίωνμετασχεΐνάκατακρίτως, ϊνα μείνης,καθώςεΐπας,μετ’έμοΰ τούτρισαθλίου·ϊνα μή,χωρίςευρώνμετήςσήςχάριτος,ό πλάνοςάφαρπάση μεδολίως,καίπλανήσαςάπαγάγη τώνθεοποιώνσουλόγων.Διάτούτόσοιπροσπίπτω,καίθερμώςάναβοώ σοι·"Ως τόνΆσωτον έδέξω, καίτήνΠόρνηνπροσελθοΰσαν,ούτωδέξαιμετόνπόρνονκαίτόνάσωτον, οίκτίρμον,έν ψυχήσυντετριμμένηνύνμεπροσερχόμενόνσοι.Οΐδα,Σώτερ,ότι άλλος, ώς έγώ, ούκέπταισέ σοιούδέέπραξε τάςπράξεις,άς έγώ κατειργασάμην.Άλλά τούτοπάλινοΐδα,ώς ούμέγεθοςπταισμάτων,ούχάμαρτημάτων πλήθος,ύπερβαίνει τοΰθεούμουτήνπολλήνμακροθυμίαν,καίφιλανθρωπίανάκραν 440
άλλ* έλαίω συμπάθειαςτούςθερμώςμετανοούνταςκαίκαθαίρειςκαίλαμπρύνειςκαίφωτόςποιείμετόχους,κοινωνούςΘεότητόςσουέργαζόμενος άφθόνως* καί,τόξένονκαίΆγγέλοις καίάνθρώπων διανοίαις,όμιλεΐς αύτοΐςπολλάκις,ώσπερ φίλοιςσουγνησίοις.Ταύτατολμηρόνποιείμε,ταύταμεπτεροΐ,Χριστέμου*καίθαββώνταΐςσαΐςπλουσίαιςπρόςήμάς εύεργεσίαις,χαίρωντεκαίτρέμωνάμα τούπυρόςμεταλαμβάνω,χόρτοςών, καίξένονθαύμα!δροσιζόμενοςάφράστως, ώσπεροΰν ή βάτοςπάλαι,ή άφλέκτως καιομένη.Τοίνυνεύχαρίστωγνώμη,ευχαριστώδέκαρδία,εύχαρίστοιςμέλεσίμουτήςψυχήςκαίτήςσαρκόςμουπροσκυνώ,καίμεγαλύνωκαίδοξάζωσε,θεέμου,ώς εύλογημένονόντα νύντεκαίείςτούςαιώνας.Молитва св. Иоанна Дамаскина ΠρότώνΟυρώντοΰναούσουπαρέστηκα,καίτώνδεινώνλογισμώνούκάφίσταμαι, άλλά σύΧριστέό θεός,ό ΤελώνηνδικαιώσαςκαίΧαναναίανέλεήσας, καίτώΛηστήΠαραδείσουπύλαςάνοίξας, άνοιξόν μοιτάσπλάγχνατήςφιλανθρωπίαςσου,καίδέξαιμεπροσερχόμενονκαίάπτόμενόν σου,ώς τήνΠόρνην,καίτήνΑίμόββουνή μένγάρτοΰκρασπέδουσουάψαμένη, εύχερώςτήνίασιν έλαβεν, ή δέ,τούςσούςάχράντους πόδαςκρατήσασα,τήνλύσιντώνάμαρτημάτων έκομίσατο. Έγώ δέό ελεεινός,δλοντόΣώματολμώνδέξασθαι,μήκαταφλεχθείηνάλλά δέξαιμε,ώσπερ έκείνας καίφώτισόνμουτάτήςψυχήςαισθητήρια,καταφλέγωνμουτάτήςάμαρτίας εγκλήματα,πρεσβείαιςτήςάσπόρως τεκούσηςσε,καίτώνέπουρανίων δυνάμεων."Οτι εύλογητόςεΐείςτούςαιώναςτώναιώνωνΆμήν. Верую, Господи, и исповедую... Πιστεύω,Κύριε,καίομολογώ,άτι σύεΐάληθώς ό Χριστός,ό Υιόςτοΰθεοΰτοΰζώντος,ό έλθών είςτόνκόσμονάμαρτωλούς σώσαι,ών πρώτόςεΐμιέγώ. Έτι πιστεύω,άτι τοΰτοαύτόέστι τόάχραντον Σώμάσουκαίτοΰτοαύτόέστι τότίμιονΑΐμάσου.Δέομαιοΰνσου·Έλέησόν με,καίσυγχώρησόνμοιτάπαραπτώματάμου,τάέκούσια καίτά441
ακούσια,τάέν λόγω,τάέν έργω, τάέν γνώσεικαίάγνοια καίάξίωσόν μεάκατακρίτως μετασχεΐντώνάχράντων σουΜυστηρίων,είςάφεσιν αμαρτιών,καίείςζωήναιώνιον.Молитва ко Пресвятой Богородице (из Благодарственных молитв по Святом Причащении) ΠαναγίαΔέσποινα,θεοτόκε,τόφώςτήςέσκοτισμένης μουψυχής,ή έλπίς, ή σκέπη,ή καταφυγή,ή παραμυθία,τόάγαλλίαμά μου,ευχαριστώσοι,δτιήξίωσάς μετόνάνάξιον κοινωνόνγενέσθαιτοΰάχράντου ΣώματοςκαίτοΰτίμιουΑίματοςτοΰΥίοΰσου.Άλλ’ ή τεκοΰσατόαληθινόνφώς,φώτισόνμουτούςνοητούςοφθαλμούςτήςκαρδίας·ή τήνπηγήντήςάθανασίας κυήσασα,ζωοποίησόνμετόντεθανατωμένοντήάμαρτίςι, ή τοΰέλεήμονος θεοΰφιλεύσπλαγχνοςΜήτηρ,έλέησόν με,καίδόςκατάνυξινκαίσυντριβήνέν τήκαρδίςτμου,καίταπείνωσινέν τοΐςδιανοημασίμου,καίάνάκλισιν έν ταΐςαίχμαλωσίαιςτώνλογισμώνμου.Καίάξίωσόν με,μέχριτελευταίαςμουάναπνοής, άκατακρίτως ϋποδέχεσθαι τώνάχράντων Μυστηρίωντόνάγιασμόν, είςϊασιν ψυχήςτεκαίσώματος,καίπαράσχουμοιδάκρυαμετάνοιαςέξομολογήσεως, είςτόύμνεΐν καίδοξάζεινσεπάσαςτάςήμέρας τήςζωήςμου."Οτι εύλογημένηκαίδεδοξασμένηύπάρχεις είςτούςαιώνας·'Αμήν. ИЗ АКАФИСТА ПРЕСВЯТОЙ БОГОРОДИЦЕ Стихира Βουλήνπροαιώνιονάποκαλύπτων σοι,Κόρη,Γαβριήλέφέστηκε, σέκατασπαζόμενοςκαίφθεγγόμενος·Χαΐρεγήάσπορε- χαΐρεβάτεάφλεκτε· χαΐρεβάθοςδυσθεώρητονχαΐρεή γέφυρα,πρόςουρανούςή μετάγουσα-καίκλΐμαξή μετάρσιος,ήν 'Ιακώβ έθεάσατο· χαΐρεθείαστάμνετοΰμάννα-χαΐρελύσιςτήςάράς- χαΐρεΆδάμ ή άνάκλησις- μετάσοΰό Κύριος.Кондак 1 Τήύπερμάχω στρατηγώτάνικητήρια,Ώς λυτρωθεΐσατώνδεινών,ευχαριστήρια,’Αναγράφωσοιή Πόλιςσου,θεοτόκε.άλλ' ώς έχουσα τόκράτοςάπροσμάχητον, Έκ παντοίωνμεκινδύνωνέλευθέρωσον, ϊνα κράζωσοι-Χαΐρε,Νύμφηάνύμφευτε. 442
Икос 1 “Αγγελοςπρωτοστάτηςούρανόθενέπέμφθη εϊπεΐντήθεοτόκωτόΧαΐρεκαισύντήάσωμάτω φωνή,σωματούμενόνσεθεωρών.Κύριε,έξίστατο καιϊστατο κραυγάζωνπρόςαύτήντοιαΰτα-Χαΐρε,δι’ής ή χαράέκλάμψει- χαΐρε,δι’ής ή άρά έκλείψει- χαΐρε,τούπεσόντοςΆδάμ ή άνάκλησις- χαΐρε,τώνδακρύωντήςΕύαςή λύτρωσις·χαΐρε,ύψος δυσανάβατονάνθρωπίνοις λογισμοΐς-χαΐρε,βάθοςδυσθεώρητονκαίΑγγέλωνόφθαλμοΐς· χαΐρε,ότι υπάρχειςΒασιλέωςκαθέδρα-χαΐρε,ότι βαστάζειςτόνβαστάζονταπάντα·χαΐρε,άστήρ εμφαίνωντόν“Ηλιον-χαΐρε.γαστήρένθέου σαρκώσεως-χαΐρε,δι'ής νεουργεΐταιή κτίσις-χαΐρε,δι’ής προσκυνεΐταιό πλάστης-Χαΐρε,Νύμφηάνύμφευτε. Кондак 2 Βλέπουσαή Αγίαέαυτήν έν άγνείςχ φησιτφΓαβριήλθαρσαλέως-Τόπαράδοξόνσουτήςφωνήςδυσπαράδεκτόνμουτήψυχήφαίνεται-άσπόρου γάρσυλλήψεωςτήνκύησινπώςλέγειςκράζων-Αλληλούια.Икос 2 Γνώσινάγνωστον γνώναιή Παρθένοςζητούσαέβόησε πρόςτόνλειτουργούντα-Έκ λαγάνωναγνώνΥιόνπώςέστί τεχθήναιδυνατόν;λέξονμοι.πρόςήν έκεΐνος έφησεν έν φόβω,πλήνκραυγάζωνούτωΧαΐρε,βουλήςάποββήτου μύστις,χαΐρε,σιγήςδεομένωνπίστις.χαΐρε,τώνθαυμάτωνΧριστούτόπροοίμιονχαΐρε,τώνδογμάτωναύτοΰτόκεφάλαιον.χαΐρε,κλΐμαξέπουράνιε, δι’ής κατέβηό θεός-χαΐρε,γέφυραμετάγουσατούςέκ γήςπρόςούρανόν.χαΐρε,τότώνάγγέλων πολυθρύλητονθαύμα-χαΐρε,τότώνδαιμόνωνπολυθρήνητοντραύμαχαΐρε,τόΦώςάβρήτως γεννήσασα-443
χαΐρε,τόπώςμηδέναδιδάξασαχαΐρε,σοφώνύπερβαίνουσα γνώσιν·χαΐρε,πιστώνκαταυγάζουσαφρένας·Χαΐρε,Νύμφηάνύμφευτε. Кондак 11 “Υμνοςάπας ήττάται συνεκτείνεσθαισπεύδωντώπλήθειτώνπολλώνοίκτιρμώνσου·ισαρίθμουςγάρτηψάμμωώδάς &ν προσφέρωμένσοι,Βασιλεύάγιε, ούδέντελούμενάξιον, ών δέδωκαςήμΐν, τοΐςσοιβοώσιν-'Αλληλούια. Икос 11 Φωτοδόχονλαμπάδατοΐςέν σκότειφανεΐσανόρώμεν τήναγίανΠαρθένον·τόγάράύλον άπτουσα φώςοδηγείπρόςγνώσινθεϊκήνάπαντας, αυγήτόννούνφωτίζουσα,κραυγήδέτιμωμένηταΰτα·Χαΐρε,άκτίς νοητού‘Ηλιου·χαΐρε,βολίςτούάδύτου φέγγους·χαΐρε,άστραπή τάςψυχάςκαταλάμπουσα·χαΐρε,ώς βροντήτούςεχθρούςκαταπλήττουσα·χαΐρε,άτι τόνπολύφωτονάνατέλλεις φωτισμόν·χαΐρε,άτι τόνπολύρρητονάναβλύζεις ποταμόν·χαΐρε,τήςκολυμβήθραςζωγραφούσατόντύπον·χαΐρε,τήςάμαρτίας άναιρούσα τόνβύπονχαΐρε,λουτήρέκπλύνων συνείδησιν·χαΐρε,κρατήρκιρνώνάγαλλίασιν* χαΐρε,οσμήτήςΧριστούεύωδίας·χαΐρε,ζωήμυστικήςεύωχίας·Χαΐρε,Νύμφηάνύμφευτε. Кондак 12 Χάρινδούναιθελήσαςόφλημάτων άρχαίων ό πάντωνχρεωλύτηςάνθρώπων, έπεδήμησε δι'έαυτού πρόςτούςάποδήμους τήςαύτοΰχάριτος·καίσχίσαςτόχειρόγραφον,άκούει παράπάντωνούτως·'Αλληλούια. 444
Икос 12 Ψάλλοντέςσουτόντόκονάνυμνοΰμέν σεπάντεςώς έμψυχον ναόν,θεοτόκε·έν τήσήγάροΐκήσαςγαστρίό κατέχωνπάντατήχειρίΚύριοςήγίασεν, έδόξασεν, έδίδαξε βοανσοιπάνταςΧαΐρε,σκηνήτοΰθεοΰκαίΛόγου·χαΐρε.Άγια Αγίωνμείζων·χαΐρε,κιβωτέχρυσωθεΐσατωΠνεύματι·χαΐρε,θησαυρέτήςζωήςαδαπάνητε·χαΐρε,τίμιονδιάδημαβασιλέωνευσεβών·χαΐρε,καύχημασεβάσμιον'Ιερέων εύλαβωνχάψε,τήςΕκκλησίαςό άσάλευτος πύργος·χαΐρε,τήςβασιλείαςτόάπόρθητον τείχος·χαΐρε,δι’ής έγείρονται τρόπαια·χαΐρε,δι’ής έχθροΐ καταπίπτουσνχαΐρε,χρωτόςτοΰέμοΰ θεραπεία-χαΐρεψυχήςτήςέμής σωτηρία-Χαΐρε,Νύμφηάνύμφευτε. Кондак 13 "Ω πανύμνητεΜήτερ,ή τεκοΰσατόνπάντωνΑγίωνάγιώτατον Λόγον,δεξαμένητήννΰνπροσφοράν,άπό πάσηςβΰσαισυμφοράςάπαντας καιτήςμελλούσηςλύτρωσαικολάσεωςτούςσοιβοωντας·’Αλληλούια.446
СОДЕРЖАНИЕ ВВЕДЕНИЕ 3 ЗАНЯТИЕ 1. §1. Алфавит. §2. Произношение гласных. §3. Произношение согласных. §4. Придыхание. §5. Ударение. §6. Места надстрочных знаков. §7. Про¬ клитики. §8. Энклитики. §9. Знаки препинания. Упражнения в чтении 11 ЗАНЯТИЕ 2. §10. Общие сведения о склонении сущест¬ вительных и прилагательных. §11. Склонение артикля. §12. I склонение существительных женского рода. §13. Порядок слов в предложении. Περίτών’Αθηνών16 ЗАНЯТИЕ 3. §14. I склонение существительных мужско¬ го рода. §16. Общие сведения о спряжении. §16. Prae¬ sens indicativi activi. §17. Imperfectum indicativi activi. §18. Приращение. ΠερίΣπάρτης.ΠερίΠυθαγόρου19 ЗАНЯТИЕ 4. §19. II склонение существительных. §20. Прилагательные Ι-Псклонений. §21. Место¬ имения притяжательные, определительные, взаимное. §22. Согласование сказуемого с подлежащим. ΠερίΠεισιστράτου.ΠερίτώνΜαραθώνομαχών22 ЗАНЯТИЕ 5. §23. I слитное склонение. §24. II слитное склонение. §25. Ι-Пслитные склонения прилагатель¬ ных. §26. Аттическое склонение. §27. Прилагательные Ι-Псклонений с формами III склонения. ΠερίτήςτώνΣπαρτιατώνπολιτείας.Περίνεών27 ЗАНЯТИЕ 6. §28. Ill склонение. Общие сведения. §29. Существительные III склонения с основами на сонорные звуки. ΠερίΝέστορος.Περίέαρος καίχειμώνος30 ЗАНЯТИЕ 7. §30. Прилагательные III склонения с основами на сонорные. §31. Медио-пассивный залог. 446
§32. Indicativus praesentis и imperfect! medii-passivi. §33. Imperativus, infinitivus, participium praesentis medii-passivi. §34. Страдательный оборот. §35. Accu¬ sativus и nominativus duplex. Περίτοΰτών'Ελλήνων άγώνος. ΠερίΆρίονος 34 ЗАНЯТИЕ 8. §36. Существительные III склонения с основами на губные. §37. Существительные III склоне¬ ния с основами на заднеязычные. §38. Accusativus cum infinitivo. §39. Nominativus cum infinitivo. Περίγλαυκών.Κόραξκαίάλώπηξ 38 ЗАНЯТИЕ 9. §40. Существительные III склонения с основами на переднеязычные. §41. Прилагательные Ш склонения с основами на переднеязычные. Περίτοΰ’Απόλλωνοςμαντείου.Περίτήςτυραννίδος41 ЗАНЯТИЕ 10. §42. Существительные Ш склонения с осно¬ вой на ντ.§43. Прилагательные Ш склонения с основой на ντ.§44. Participium praesentis activi. §45. Accu¬ sativus и nominativus cum participio. §46. Genetivus absolutus. ΠερίΑιδου.ΠερίτήςΑίγύπτου43 ЗАНЯТИЕ 11. §47. Существительные III склонения с основой на σ.§48. Прилагательные Ш склонения с основой на σ.§49. Аккузатив внутреннего содержания. ΠερίΣωκράτους.ΠερίΣοφοκλέους48 ЗАНЯТИЕ 12. §50. Существительные Ш склонения с основой на ι/ε.§51. Существительные Ш склонения с основой на υ.§52. Прилагательные III склонения с основой на υ.§53. Существительные III склонения с основами на ο/οιи ω.§54. Accusativus limitationis. §55. Infinitivus relationis. ΠερίτήςΑιθιοπίας.ΠερίΞενοφώντος51 ЗАНЯТИЕ 13. §56. Существительные III склонения с основой на ευ.§57. Одиночные существительные III склонения с основами на дифтонги. §58. Genetivus possessivus. §59. Genetivus characteristicus. §60. Gene- 447
tivus subiectivus. §61. Genetivus obiectivus. §62. Geneti¬ vus copiae-inopiae. §63. Genetivus criminis. Περί‘Αλεξάνδρου.Περίβασιλείας.Ζεύςκαίοΐς56 ЗАНЯТИЕ 14. §64. Обзор прилагательных в положитель¬ ной степени. §65. Первый тип степеней сравнения прилагательных. §66. Второй тип степеней сравнения прилагательных. §67. Genetivus partitivus. §68. Gene¬ tivus comparationis. §69. Genetivus separations. ΠερίΚύρουτοΰνεωτέρου.ΠερίτήςΑραβίαςτήςέρημου 59 ЗАНЯТИЕ 15. §70. Супплетивные степени сравнения при¬ лагательных. §71. Аналитические степени сравнения прилагательных. §72. Недостаточные степени сравне¬ ния прилагательных. §73 Наречия (adverbia). §74. Обо¬ значение времени. Περίτώνέπί Tpoig ηρώων65 ЗАНЯТИЕ 16. §75. Числительные количественные (nume- ralia cardinalia). §76. Отрицательные местоимения (pronomina negativa). §77. Числительные порядковые (numeralia ordinalia). §78. Числительные наречия. §79. Существительные и прилагательные с корнями числительных. §80. Обозначение пространства. §81. Ge¬ netivus pretii. §82. Genetivus quantitatis. §83. Dativus mensurae. Περίτοΰτώνπαλαιώνέτους. Περίτής‘ΑλεξάνδρουκαίΔαρείουδυνάμεως69 ЗАНЯТИЕ 17. §84. Личные местоимения (pronomina personalia). §85. Возвратные местоимения (pronomina reflexiva). §86. Выражение притяжательности. §87. Da¬ tivus commodi-incommodi. §88. Dativus possessivus. §89. Dativus iudicantis. §90. Dativus ethicus. ΠερίΣωκράτους.Ίσοκράτους συμβούλευμα73 ЗАНЯТИЕ 18. §91. Указательные местоимения (pronomina demonstrative). §92. Dativus instrument!. §93. Dativus causae. §94. Dativus modi. §95. Dativus limitationis. §96. Dativus sociativus. §97. Атрибутивное и предика¬ тивное употребление прилагательных. Άλώπηξ καίδρυτόμος77 448
ЗАНЯТИЕ 19. §98. Относительное местоимение (pronomen relativum). §99. Местоимения вопросительные и неопре¬ деленные (pronomina interrogativa et indefinite). §100. Не¬ определенно-относительное местоимение. §101. Соотно¬ сительные местоимения (pronomina correlativa). §102. Суб¬ стантивация. §103. Обратное согласование местоимений. §104. Аттракция относительного местоимения. §105. Ак¬ кузатив как падеж прямого дополнения. Περίνόμωνκαίέθών τινωνΠερσικών.Φιλόσοφοςκαίμαθητής81 ЗАНЯТИЕ 20. §106. Неслитные глаголы в презенсной системе. §107. Основные функции наклонений. Επιστολή.Κύωνκρέαςφέρουσα86 ЗАНЯТИЕ 21. §108. Слитные глаголы (verba contracta). §109. Слитные глаголы на -άω. §110. Функции частицы άν. ΠερίΝιόβης.Αποφθέγματα88 ЗАНЯТИЕ 22. §111. Слитные глаголы на -έω. §112. По¬ следовательность (согласование) наклонений. §113. До¬ полнительные предложения. Περί’Αχιλλέως.ΠερίΓαλακτοφάγων92 ЗАНЯТИЕ 23. §114. Слитные глаголы на -όω. §115. Вопро¬ сительные предложения. Περίτώνέφόρων. Τέττιξκαίμύρμηκες.Περίτούστεφάνου95 ЗАНЯТИЕ 24. §116. Futurum I activi и medii. §117. Futu¬ rum на εσ/σε.§118. Значение futurum. §119. До¬ полнительные предложения, зависящие от глаголов, выражающих заботу. ΠερίτήςτοΰΚροίσουπαρασκευής.‘Ηρακλήςάπορεΐται 99 ЗАНЯТИЕ 25. §120. Aoristus I activi и medii. §121. Значе¬ ние аориста. §122. Предложения цели. §123. Infinitivus finalis. ΠερίτήςΞέρξουσωτηρίας.ΠερίτώνΠερικλέουςέργων 103 ЗАНЯТИЕ 26. §124. Глаголы первых трех классов. §125. Спряжение глагола είμί«быть». §126. Косвенная речь. ΠερίΊάσονος. Περίτής‘Ροδώπιδος107 449
ЗАНЯТИЕ 27. §127. Перфектная основа. §128. Perfectum и plusquamperfectum activi. §129. Значение перфекта и плюсквамперфекта. Δημοσθένουςλόγοςεπιτάφιοςμετάτηνέν Χαιρωνείςιμάχην.‘Απόφθεγμα.ΛόγοςΛυσίουβήτοροςύπέρ ΣωκράτουςЗАНЯТИЕ 28. §130. Perfectum и plusquamperfectum medii - passivi. §131. Futurum III. ΠερίΠαρθενώνος.ΠερίΔιονυσίουτοΰτυράννου.ΠερίτώννομισμάτωνЗАНЯТИЕ 29. §132. Aoristus I и futurum I passivi. §133. Aoristus II и futurum II passivi. §134. Главные (основные) формы глагола. §136. Соотношение глаголь¬ ных времен и видов. Περίφιλαργΰρου.ΓεωργόςκαίοίπαΐδεςαύτοΰЗАНЯТИЕ 30. §136. Глаголы с основами на сонорные звуки. §137. Отглагольные прилагательные (adiectiva verbalia). §138. Предложения обстоятельства места. ΠερίΚάδμου.Περίέλεφάντων ЗАНЯТИЕ 31. §139. Aoristus П activi и medii. §140. Глаго¬ лы ГУ-УШ классов. §141. Придаточные предложения времени. Ήλθον, εΐδον,ένίκησα. Λέωνκαίόνος καίάλώπηξ. ΠερίΌρφέως ЗАНЯТИЕ 32. §142. Корневой, или атематический аорист. §143. Причинные предложения. Λυσίουλόγος.Περί'Ρόδου τήςνήσουЗАНЯТИЕ 33. §144. Глаголы на -μι. Общие сведения. §145. Презенсная система глаголов на -μι I группы. §146. Сравнительные предложения. ΠερίτοΰΝείλουποταμοΰ.ΛυκούργοςνόμονπερίβασιλέωντίθησινЗАНЯТИЕ 34. §147. Aoristus activi и medii глаголов на -μι I группы. §148. Предложения следствия. Γέρωνκαίθάνατος.ΠερίΠανδώραςЗАНЯТИЕ 35. §149. Остальные формы глаголов на -μι I группы. §150. Глаголы с чередующимися перфектными 111 115 119 124 128 133 137 144 450
основами. §161. Спряжение глагола οΐδα.§152. Услов¬ ные предложения. §153. Уступительные предложения. ΑλέξανδροςπρόςΒαβυλώνακαίΣοΰσακαίΠερσέπολινέλαύνει. Λέωνκαίόνος. ’Αποφθέγματα148 ЗАНЯТИЕ 36. §154. Глаголы II спряжения с основой на а. §155. Отложительные глаголы (verba deponentia). §156. Определительные (относительные) предложения. Κοιλίακαίπόδες.’Αλέξανδροςτάέν Περσεπόλειβασίλειαέμπίπρησιν. ’Αποφθέγματα155 ЗАНЯТИЕ 37. §157. Глаголы II спряжения на -(ν)νυμι. §158. Предикативное причастие при глаголах. §159. Со¬ гласованное причастие в обстоятельственном значении (participium coniunctum). ΠαύλουπρόςΚορινθίουςπερίτήςαγάπης.Άλώπηξ καίβότρυς.’ΑπόλλωνκαίΜαρσύας159 ЗАНЯТИЕ 38. §160. Недостаточные глаголы II спряжения (verba defective). §161. Dativus absolutus. §162. Accu¬ sativus absolutus. §163. Infinitivus absolutus. ΠερίΔιογένους.ΠερίτοΰΔιόςαγάλματοςτοΰέν τήΌλυμπίρ. Άστρόλογος 164 ГРАММАТИЧЕСКИЙ СПРАВОЧНИК 170 Письмо 170 ФОНЕТИКА Особенности Рейхлиновой системы произношения; слия¬ ние гласных звуков; удлинение гласных звуков; замени- тельное растяжение гласных звуков; красис; элизия; чередование гласных; сокращение долгого гласного; перестановка количества; йота в сочетании с соглас¬ ными; взаимодействие взрывных звуков с другими звуками; взаимодействие сонорных звуков с другими звуками; выпадение ντперед σ;выпадение сигмы; следы дигаммы; диссимиляция придыхательных согласных; подвижные конечные согласные; энклитики 170 451
МОРФОЛОГИЯ Склонение: таблица конечных элементов трех склоне¬ ний; существительное, прилагательное, числительное, артикль, местоимение, глагол 175 Обзор системы спряжения. Таблица спряжения на -<в. Глаголы с особенностями в приращении и удвоении. Таблицы основных форм глаголов: глаголы I класса с гласными и согласными основами; глаголы П класса; глаголы III класса с основами на переднеязычные, заднеязычные, сонорные; глаголы IV-VIII классов; глаголы II спряжения на -(ν)νυμι; отложительные глаголы 179 Двойственное число 204 Список соотносительных наречий 207 Предлоги 208 Несобственные предлоги 209 Отрицательные частицы 209 Сочинительные союзы и частицы 210 СИНТАКСИС Простое предложение: порядок слов в предложении; согласование; функции падежей; функции глагольных залогов, времен, наклонений, инфинитивных и причастных конструкций, отглагольных прилагатель¬ ных 210 Сложное предложение: последовательность (согласова¬ ние) наклонений; виды придаточных предложений 211 ПРИЛОЖЕНИЕ Словообразование 212 Стихосложение 216 Гомеровский диалект 217 452
Язык Геродота 219 Диалект койне 220 Греческий календарь 222 Меры и монетная система 223 Условные сокращения имен греческих авторов 224 ИЗБРАННЫЕ МЕСТА ГРЕЧЕСКИХ АВТОРОВ 'Ομήρου Ίλιάς, 1,1:7; Π,188:277 226 ΗροδότουΊστορίαι, IV,17:29; VII, 223:228 230 θουκυδίδουΊστορίαι, 1,22; Π,37:41236 ΞενοφώντοςΆνάβασις, 1,1 (1:11); Π(1:27); VIII (21:29); VII (21:26) 240 ΠλάτωνοςΦαίδων,LXV:LXVI 249 Άριστοτέλους ’Αθηναίωνπολιτεία,VI, 1; VII,3; VIII, 1; IX, 1 ..252 ΛυσίουΚατάτώνσιτοπωλών264 ΖτραβώνοςΓεωγραφικά,I (3:5); IV (1:5) 258 ΠλουτάρχουΚράσσος,VTH, 1X1 (1:8); Χ,Ι;Χ,6:9;XI,1; XI,6:10 263 Άππιανοΰ Εμφύλια,11,1:7; IV,19 267 Καινήδιαθήκη.ΛουκάςXV 273 ΠαυσανίουΠεριήγησιςτήςΕλλάδος,XXII, 4:6; XXTV, 5:7; XXVI, 5, XXVHI, 2; XXVin, 4 275 ΑσιανούΆνάβασις Αλεξάνδρου,V 278 Ίωάννου τούΧρυσοστόμουΛόγοςκατηχητικός280 ΒίοςτοΰΓεωργίουτοΰάρχιεπισκόπου Άμάστριδος 282 ΓεωργίουτούΚεδρηνοΰΣύνρψιςιστοριών,551, 589, 629, 453
630, 636, 679 283 ГРЕЧЕСКО-РУССКИЙ СЛОВАРЬ 286 Приложение ПАМЯТНИКИ ХРИСТИАНСКОЙ ПИСЬМЕННОСТИ....375 ВЕТХИЙ ЗАВЕТ Книга Бытия 375 Избранные псалмы 1 380 33 380 50 382 90 383 102 384 103 385 136 388 Книга Екклезиаста 388 НОВЫЙ ЗАВЕТ Евангелия Ин. 1, 1-18 390 Лк. 1, 26-56 391 Лк. 2, 1-40 392 Мк. 1, 1-13 394 Мф. 5-7 395 Лк. 9, 28-36 ;. 401 Мк. 14-15; 16, 1-8 402 Деяния апостолов 1. 1-12 408 454
2, 1 4 409 Послания апостолов Первое соборное послание св. апостола Петра (3, 1-9) 409 Первое соборное послание св. апостола Иоанна Богослова 1, 1-7 410 2, 7-11, 16-21 410 Послания св. апостола Павла Послание к Римлянам (8, 35-39) 411 Первое послание к Коринфянам (15) 412 Послание к Галатам (5, 13-26) 414 Послание к Ефесянам 5, 6-14 415 6, 10-20 415 Послание к Колоссянам (3, 1-11) 416 Первое послание к Тимофею 1, 3, 14-16 417 4, 1-6 417 Послание к Евреям (11) 418 Откровение святого Иоанна Богослова 1,1-3 420 6 420 21, 1-7 421 ТЕКСТЫ ИЗ ΩΡΟΛΟΓΙΟΝТО МЕГА 455
Молитвы вседневные 422 Избранные молитвы суточного круга богослужения Полунощница 424 Утреня 425 Часы первый, третий, шестой 428 Молитва св. Василия Великого 428 Из Литургии св. Иоанна Златоуста 429 Из Литургии св. Василия Великого 429 Вечерня 430 Великое повечерие 430 Избранные молитвы годичного круга богослужения Тропари праздникам и избранным святым Непереходящие праздники 432 Переходящие праздники ...437 Избранные молитвы и песнопения Триоди постной ... 438 Избранные молитвы из последования ко Святому Причащению 439 Из акафиста Пресвятой Богородице 442 456