/
Author: Алтынсаринъ И.
Tags: художественная литература художественная культура хрестоматія
Year: 1906
Text
ТЬІ8 І8 а ді^ііаі сору ок а Ьоок іЬаі \ѵа8 рге8егѵед І'ог §епегаііоп8 оп ІіЬгагу 8Ье1ѵе8 Ьеі'оге іі \ѵа8 сагеЫПу 8саппесІ Ьу Ооо^іе а8 рагі ок а рго]есі
іо таке іЬе \ѵог1д’8 Ьоок8 дІ8СОѵегаЫе опііпе.
Іі Ьа8 8игѵіѵед 1оп§ епои^Ь і'ог іЬе соругі^Ы іо ехріге апд іЬе Ьоок іо епіег іЬе риЫіс дотаіп. А риЫіс дотаіп Ьоок І8 опе іЬаі \ѵа8 пеѵег 8иЬ]есі
іо соругі^Ы ог \ѵЬо8е Іе^аі соругі^Ы іегт Ьа8 ехрігед. АѴЬеіЬег а Ьоок І8 іп іЬе риЫіс дотаіп тау ѵагу соипігу іо соипігу. РиЫіс дотаіп Ьоок8
аге оиг §аіе\ѵау8 іо іЬе ра8і, герге8епііп§ а хѵеаІіЬ оі' ЬІ8іогу, сиііиге апд кпохѵісд^с іЬаі’8 оііеп діШсиІі іо ді8соѵсг.
Магк8, поіаііоп8 апсі оіЬег таг^іпаііа рге8епі іп іЬе огі^іпаі ѵоіите \ѵі!1 арреаг іп іЬІ8 Ые - а гетіпдег ок іЬІ8 Ьоок’8 1оп§ (оигпеу ігот іЬе
риЫІ8Ьег іо а ІіЬгагу апсі Ьпаііу іо уои.
ІІ8а§е §ик1е1іпе8
Ооо^іе І8 ргоисі іо рагіпег \ѵііЬ 1іЬгагіе8 іо ді^іііхе риЫіс сіотаіп таіегіаІ8 апсі таке іЬет хѵідеіу ассе88ІЫе. РиЫіс сіотаіп Ьоок8 Ье1оп§ іо іЬе
риЫіс апсі \ѵе аге тегеіу іЬеіг си8іос1іап8. МеѵегіЬе1е88, іЬІ8 \ѵогк І8 ехреп8Іѵе, 80 іп огсіег іо кеер ргоѵідіп^ іЬІ8 ге8оигсе, \ѵе Ьаѵе іакеп 8іер8 іо
ргеѵепі аЫі8е Ьу соттегсіаі рагііе8, іпсіидіп^ ріасіп^ іесЬпіса! ге8ігісііоп8 оп аиіотаіесі с]иегуіп^.
\Ѵе аІ80 а8к іЬаі уои:
+ Маке поп-соттегсіаі ихе о/і/іе ріез \Ѵс де8І§пед Ооо^іе Воок ЗеагсЬ Іог и8е Ьу іпс1іѵіс1иаІ8, апсі \ѵе гедие8і іЬаі уои и8е іЬе8е Ые8 Іог
рег8опа1, поп-соттегсіаі ригро8е8.
+ Ке/гаіп/гот аиіотаіесі диегуіп% Во поі 8епс1 аиіотаіесі диегіе8 ок апу 8огі іо Ооо§1е’8 8у8іет: II уои аге сопдисііп^ ге8еагсЬ оп тасЫпе
ігап8Іаііоп, оріісаі сЬагасіег гесо^піііоп ог оіЬег агеа8 хѵЬеге ассе88 іо а іаг^е атоипі ок іехі І8 Ьеіркиі, р1еа8е сопіасі и8. \Ѵс епсоига^е іЬе
и8е ок риЫіс сіотаіп таіегіаІ8 Іо г іЬе8е ригрО8е8 апсі тау Ье аЫе іо Ьеір.
+ Маіпіаіп аіігіЪиііоп ТЬе Ооо^іе “хѵаіегтагк” уои 8ее оп еасЬ Ые І8 е88епііа1 Іог іпіогтіп^ реоріе аЬоиі іЬІ8 ргсуесі апсі Ье1ріп§ іЬет Йпд
аддіііопаі таіегіаІ8 іЬгои^Ь Ооо^іе Воок ЗеагсЬ. Р1еа8е до поі гетоѵе іі.
+ Кеер іі Іе§аІ АѴЬаіеѵег уоиг и8е, гететЬег іЬаі уои аге ге8роп8ІЫе Іог еп8игіп§ іЬаі \ѵЬаі уои аге доіп§ І8 Іе^аі. Во поі а88ите іЬаі ]П8і
Ьесаи8е \ѵе Ьеііеѵе а Ьоок І8 іп іЬе риЫіс сіотаіп Іог и8ег8 іп іЬе Ыпііед $іаіе8, іЬаі іЬе \ѵогк І8 аІ8О іп іЬе риЫіс сіотаіп Іог и8ег8 іп оіЬег
соипігіе8. АѴЬеіЬег а Ьоок І8 8ІІ11 іп соругі^Ы ѵагіе8 Ігот соипігу іо соипігу, апсі \ѵе сап’і оііег ^иідапсе оп хѵЬеіЬег апу 8ресіЬс и8е оі
апу 8ресіЬс Ьоок І8 аііохѵед. Р1еа8е до поі а88ите іЬаі а Ьоок’8 арреагапсе іп Ооо^іе Воок ЗеагсЬ теап8 іі сап Ье и8ед іп апу таппег
апухѵЬеге іп іЬе хѵогід. Соругі^Ы іпігіп^етепі ІіаЫІііу сап Ье диііе 8еѵеге.
АЬоиі Соо§1е Воок 8еагсЬ
Ооо§1е’8 тІ88Іоп І8 іо ог^апіхе іЬе \ѵог1д’8 іпіогтаііоп апд іо таке іі ипіѵег8а11у ассе88ІЫе апд и8еІи1. Ооо^іе Воок ЗеагсЬ Ье1р8 геадег8
ді8соѵег іЬе \ѵог1д’8 Ьоок8 \ѵЫ1е Ье1ріп§ аиіЬог8 апд риЫІ8Ьег8 геасЬ пе\ѵ аидіепсе8. Уои сап 8еагсЬ іЬгои^Ь іЬе йіП іехі ок іЬІ8 Ьоок оп іЬе \ѵеЬ
аі|кккр: //Ьоокз . доодіе . сот~7|
Нозіесі Ьу СОО^ІС
НозіесІ Ьу
Соо^іе
НозіесІ Ьу
Соо^іе
• I
И. Алтъінсарітъ.
К" і г 5. < -2
ИЗДАНІЕ ВТОРОЕ,
ИСПРАВЛЕННОЕ II ДОПОЛНЕННОЕ.
Г. ОРЕНБУРГЪ.
ТИПО-ЛИТОГРАФІЯ Б. А. БРЕСЛИНА.
19 0 6
НозіесІ Ьу 0.00910
Печатается но распоряженію Г. Попечителя Оренбургскаго учебнаго
округа.
• • »•
НозіесІ Ьу ю-оочіе
I
Л ! ОТДѢЛЪ I.
і і
й <
• У&к атемелер ертегилер (Балалар турасында). Мелкіе
разсказы (изъ жизни дѣтей}.
Стр.
Два предисловія и сбз - басы .... I—X
1) Ормекши, кумурска, карлыгаш (паукъ, муравей и ласточка) 1
і 2) Сатемир кан (ханъ Сатемиръ). . . . . .2
3) Аблай - кан (ханъ Аблай) .....—
* о4-7 4) Талаптын1 пайдасы (польза любознательности) . . 3
5) Акемен бала (отецъ и сынъ) . .... 4
' . ' 3) Асыл шоп (дорогая трава) ..... 5
7) Бакша агаштары (садовыя деревья). . . . —
8) Бир уус манта (клочекъ ваты) 6
9) Алтын шеттеук (золотые орѣхи) .... —
5 10) Шешемен бала (мать и дочь) : . . . 7
11) Аурудан айаган куштурек (чувство жалости сильнѣе боли) 9
12) Мейримди бала (благородное дитя) —
13) Полкан деген ит (собака Полканъ) . . . .10
- 14) ТышканвЫЕг бсіети (мышь) —
15) Избасты ........ 11
16) Тулкбмен ешки (коза и лисица) . . . .12
17) Каргамен тулкб (ворона и лисица) .... —
18) Каргамен курт (ворона и червякъ) . . . .13
19) Саусканмен карга (ворона и сорока) . . —
ь 20) Жан жэнуарлардын1 дауласканы (споръ животныхъ) . 14
21) Кара - батыр (ертеги) . . . . . .15
І 22) Байулы (родоначальникъ Байулинцевъ) . . .18
< 23) Жаиыбек - батыр ...... —
24) Баймен жарлы баласы (похожденіе сыновей богатаго и
бѣднаго ........ 20
НозіесІ
Стр)
25) БалавыЕг авласы (смѣтливость мальчика) . . . Й5
26) Окудагы балалардывг уйнб жазган каттары (письма
учениковъ къ роднымъ) . . . .2/6
27) Балгожа - біидивс ваты (письмо бія Балгожи къ сыну) $8
ОТДѢЛЪ II. V
Улкбн ксилер турасындаш анчемелер (разсказы изъ )
жизни большихъ людей).
1) Алвм кси (ученый человѣкъ) ..... 30
2) Лукиан - аквм (мудрецъ Лукпанъ) —
3) Зиректик (смѣтливость) . . . . . .31
4) Силинти дегеп каиым (царица силинчи) . . . ЗЙ
5) Малды бандага жаратѵ (употребленіе богатства на пользу) —
6) Дувуб калай етсевг табылады (средство разбогатѣть) . 38
7) Билгеннин1 байдасы (польза знанія) . . . 35
8) Кыпівав Сеиткул (Кипчаковецъ Сеиткулъ). . . —
9) Таза булак (чистый источникъ) . . . .37
10) Адеп (вѣжливость) . , . . . . 39
11) Кавагат (умѣренность) . . . . . . —(
12) Мтегсыз адам (безпечальный человѣкъ) . . —
13) Адвлдик (справедливость) . .... 40
14) Петр Патсанын1 тергелгенв (Петръ Великій подъ судомъ) 42
15) Мужвкпен жасаул (мужикъ и царедворецъ). . . 43
16) Жомарт (щедрый человѣкъ) . . . . . —
17) Сарандыкмен жынактылык (бережливость и скупость). 44
18) Салактык (неряшливость) . . . . .45
19) Акмак дос (глупый другъ).................................46
20) Жаман жолдас (дурной товарищъ) . . . .47
21) Айуаннын’ естисв кбб, брак адамдай толук акылы
жок (животныя бываютъ смышленыя, но не обладаютъ человѣ-
ческимъ умомъ)
22) Отуруктун1 залалы (вредъ лжи) .... 48
23) Дадандык (невѣжество). ..... 49
24) Жамандыкка жаксылык (добро за зло) . . 53
Нозіесі Ьу <зооч1е
‘і КГ.Г' • • <- - .
III
х_ Сто.
125) Сакип . . ~~ . . . . .. —
/ 26) Текепершлик (гордость) . .... 55
/ 27) Кійиз уймен агаш уй (кибитка и домъ) . —
; 28) Данщпан казы (умный судья). . * . . 56
29) Уш уру (три вора) ...... 60
30) Увдб (индѣецъ)
- 31) Жиренше - шешен (оратор киргизскій Жеренше). . 62
32) Караглыш (ертеги) ...... 65
33) Тазша бала (ертеги) ...... 68
34) Алтын-айдар (ертеги) . . . . , * . 71
ОТДѢЛЪ III.
Ар турлу улбн,-жъгрлар (^киргизскія пѣсни и стихи).
1) Бир капга кир бійцинр жамапдардан корлук кбргенде _м
^айткан сбзу (слова, сказанныя хану однимъ біемъ вслѣдствіе ' \
униженія его недостойными придворными) . . . . 77
2) Орак бат^рдыър баласы Алибек мырзаяын1 бир кан-
га сбзу (слова, сказанныя сыномъ батыра Урака Алибека одно-
му хану, извлеченныя изъ поэмы объ Уранѣ] ... 78
3) Сеит - Ахмет деген жигиттиег уйнб тусурмеген курбьь 7
сына айткан сбзу (посланіе Сеит-Ахмета къ одному сверстнику
своему по случаю отказа въ гостепріимствѣ). . . .81
, 4) Нуржан бійдин? бир сбзу (слова бія Нуржана) , .82
5) Урунбай акынныіг Ерден бійди мактаганы (Хвалеб-
ная пѣсня пѣвца Урунбая въ честь бія Ирденя) . . .83
6) Адвлдик кбрмеген ушун бир тбреге айтылган сбз (слово,
। сказанное по поводу несправедливости одного султана) . . 84
, 7) Бир акыннын1 адил тбреге айткан сбзу (слово, ска-
занное въ похвалу справедливости одного господина) . . — '
1 8) Жаз (весна) ....... 85
9) Озен (рѣка) ....... 87
10) Кобланды батыриен Тай - бурул (батыр Кобланды и его
конь Тайбурулъ) ........ 88
Соодіе
IV
е^р. 5
ска- V
айткан сбзу (слова
11} Шалкездивт Жаныбек-канга
занныя Жаныбек-хану Шалкезомъ)
12) Абулхаирмен Каналы турасында (объ Абулкаирѣ и Каналѣ) ш2
13) ПІектибайды Карагул дегенниіг мактауы (Похвала
Карагула) . . . . . . . . .118
14) Осіет улбврдер (пѣсни наставительныя) . . . Гіё
15) Ей, достарым (друзья мои!) ..... 120 *
16) Ей, жигиттер (ахъ, молодцы). ....
Жанакпен баланют айтысканы (состязаніе въ стихахъ
Жанака съ мальчикомъ) .
17)
пѣвца
124.
ОТДѢЛЪ IV.
Макал дар (пословицы),
1. Пословицы религіознаго содержанія . 130
2. > 0 власти ’. . 132
з. > о человѣкѣ , . 134
4. > о женщинѣ . . .. ' . 136;
5. > о дѣтяхъ ..... . 13^
6. > о родителяхъ и родственникахъ . 140
7. объ ученіи и знаніи . 141
У. > о трудѣ ..... . 143
9, > о добрѣ и злѣ.. .... . 144
10. о богатствѣ, бѣдности,дружбѣ и здоровьи 140
11. о разныхъ народахъ . . 148.;
ОТДѢЛЪ V.
Жумбактар (загадки).
1) Загадки: изъ природы. . . . . . 149 '
2) > о животныхъ. . . . . . 15^) ѵ
’З) > о человѣкѣ, его жилищѣ и проч. . .
НозІесІ Ьу Соо^іе
Предисловіе ко 2-му изданію.
редлагаемая книга была издана въ первый
разъ почти 30 лѣтъ тому назадъ—въ 1879
® году. Авторъ ея хорошо извѣстенъ въ
киргизской степи—первый инспекторъ русско-киргизскихъ
школъ Тургайской области Ибрагимъ Алтынсаринъ *).
Введенная въ степныя школы, тогда очень незначитель-
ныя, «киргизская хрестоматія» была первымъ учебнымъ
пособіемъ, которое сблизило киргизъ съ русской шко-
лой и познакомило ихъ съ русской транскрипціей.
Чрезъ посредство учителей и учениковъ она получила за-
тѣмъ распространеніе и внѣ школы и теперь рѣдко можно
встрѣтить грамотнаго киргиза, который не зналъ бы «хре-
стоматіи Алтынсарина».
Это обстоятельство, въ связи съ обнародованіемъ но- -
выхъ правилъ объ инородческомъ образованіи 31 марта
1906 г., и побудило насъ выпустить въ свѣтъ эту «хре-
стоматію» вторымъ изданіемъ, дополненнымъ и исправ-
леннымъ. Такъ: во II отдѣлъ включены три новыхъ
киргизскихъ сказки, въ III отд. —три пѣсни, IV и V отд.
составлены по новому плану, съ новымъ матеріаломъ и
переводомъ его на русскій языкъ.
*) См. соя. Н. И. Ильминскаго «Воспоминаніе объ АлтынсаритгЬ,
Казань, 1890 годъ.
Нозіесі Ьу Соо^Іе
II
Исправленіе коснулось главнымъ образомъ русской
транскрипціи: послѣдняя согласована съ установившеюся тран-
скрипціею вь другихъ учебныхъ книгахъ и пособіяхъ на
киргизскомъ языкѣ и наиболѣе отвѣчающею фонетическимъ
особенностямъ этого языка.
г. Оренбургъ,
30 ноября 1906 г.
А. Васильевъ.
Нозіесі Ьу Соо^іе
/. Предисловіе къ 1-му изданію.
есуществованіе въ киргизскомъ народѣ грамот-
ности и неимѣніе до сихъ поръ ни одной кни-
ги на киргизскомъ языкѣ побуждали препода-
давателей учебныхъ заведеній для киргизскихъ дѣтей замѣ-
нять киргизскій языкъ татарскимъ и, такимъ образомъ,
безъ всякой видимой полезной цѣли, ученикамъ приходи-
лось поневолѣ привыкать къ татарскому языку, игнорируя
тѣмъ свое родное нарѣчіе, ни въ чемъ не уступающее та-/
тарскому. Съ другой стороны, татарскій книжный языіуъ,
пренебрегаемый вообще учеными этого племени и перепол-
ненный поэтому арабско-персидскими словами, не понятейъ
для неграмотныхъ киргизовъ, и книги, писанныя на этомъ
дзыкѣ, исключительно религіознаго характера, представля-
''ютъ и съ этой стороны неудобства для обращенія ихъ въ
русско-киргизскихъ школахъ на свѣтскія потребности, какъ,
напримѣръ, для практическихъ переводовъ учениками на
русскій языкъ. Нужно при этомъ замѣтить еще, что кири
гизскій народъ-^-народъ не испорченный, его стремленія не
идутъ по указанной узкой рамкѣ; онъ мыслитъ свободно, и
для его будущности если не достаетъ какого - либо нрав-
ственнаго вліянія, то только общеобразовательнаго и прак-
тически полезнаго. Между тѣмъ никакихъ руководствъ,
направленныхъ къ достиженію этой цѣли, до сихъ поръ,
сколько мнѣ извѣстно, не существуетъ. Имѣя же затѣмъ
въ виду, что вообще начальныя руководства, хрестоматій ц
IV
т. п. могутъ служить лишь путеводителями къ болѣе на/-^
учнымъ и серьезнымъ руководствамъ, могущимъ дать дѣй- .
ствптельныя познанія и полезныя свѣдѣнія, и что такихъ ?
книгъ общеобразовательнаго содержанія почти не имѣется,
ни на одномъ изъ азіатскихъ языковъ, мы вынуждены
искать подобныя руководства на ближайшемъ русскомъ
языкѣ; вслѣдствіе чего, мы и сочли за болѣе удобное на-
печатать настоящую хрестоматію русскими буквами, чтобы -
она прямо соотвѣтствовала своей цѣли, т. е. служила не-
посредственнымъ путеводителемъ къ болѣе ученымъ и об-
щеполезнымъ русскимъ книгамъ, не противорѣча послѣд-
нимъ ни своимъ содержаніемъ, ни алфавитомъ.
•, Приведенныя выше, неудобства давно уже усмотрѣны
р- многими просвѣщенными дѣятелями учебнаго вѣдомства и,-
ч\чдкъ по мысли этихъ просвѣщенныхъ особъ, такъ и по
дознанію необходимости въ данномъ случаѣ,—я и принялся
;4а составленіе настоящей хрестоматіи. Составляя ее, я
имѣлъ въ виду, во первыхъ, чтобы книга эта, какъ пер-
вая и единственная еще на нашемъ родномъ языкѣ, могла
; служить питательною книгою какъ для киргизскихъ малШу
чпковъ, воспитывающихся въ русско-киргизскихъ учебныхъ
заведеніяхъ, такъ и вообще для народнаго чтенія; во вто-
рыхъ, чтобы приводимые въ книгѣ разсказы были преиму-
щественно въ духѣ киргизовъ; поэтому и выборъ для нея <•
разсказовъ представлялъ не мало затрудненій, вызывая не-
обходимость всесторонняго соображенія надъ каждою отдѣль-
ною статьею.
Хрестоматію эту я предположилъ раздѣлить на двѣ кни-
ги. Въ первой, представляемой теперь, статьи раздѣлены
на четыре отдѣла:
НозіесІ Ьу Соо§Іё
1) Разсказы изъ жизни дѣтей, извлеченные изъ раз-
ныхъ русскихъ хрестоматій, преимущественно Паульсона.
Басни и національные разсказы. Письма къ роднымъ.
2) Разсказы изъ жизни людей разныхъ возрастовъ.
3) Извлеченія изъ пѣсенъ и стиховъ лучшихъ кир-
гизскихъ пѣвцовъ, и
4) Киргизскія пословицы и поговорки.
Во второй же книгѣ предполагается, кромѣ оригиналь-
ныхъ киргизскихъ разсказовъ изъ народныхъ преданій, по-
мѣстить статьи изъ естественной и всеобщей исторіи, ге-
ографіи, техническихъ производствъ й формъ письменнаго
дѣлопроизводства.
Какъ первый еще въ своемъ родѣ трудъ, настоящая
хрестоматія имѣетъ, можетъ быть, нѣкоторыя недостатки;
но льщу себя надеждою, что она все же пройдетъ не без-
слѣдно и удовлетворитъ своему назначенію, какъ первая
питательная книга; а "тѣмъ временемъ, быть можетъ, про-
будется сознаніе и у другихъ, болѣе образованныхъ соотече-
ственниковъ моихъ того, что нашъ народъ сильно нуждается
теперь въ научныхъ руководствахъ на своемъ родномъ
языкѣ, и что долгъ каждаго изъ насъ—принести носильную
лепту на пользу своей родины, еще невѣжественной, но
неиспорченной никакимъ разлагающимъ элементомъ и вос-
пріимчивой ко всему полезному.
Ибрагимъ Алтъінсаринъ.
Г. Т у р г а й,
1879 г.
НозіесІ Ьу Ѵлоосіе
СО 3-БАС Ы
і.
Вир Кудайга сыйнып?
Кел, балалар, окулык}
Окуганды коЕгулгб
Ыкласпен токулык!
Истивг болур кайыры,
Бастасаггыз алдалап.
Окумаган журбду
Карантины кармалап:
Кел, балалар, окулык,
Окуганды кбЕрулгб
Ыкласпен токулык!
Окусан’ыз, балалар,
Шамнан шырак жагылар,
’Глегевин' алдыигнан
Издѳмей-ак табылар.
Кел, балалар, окулык,
Окуганды кбнулгб
Ыкласпен токулык!
Нозіеб Ьу Соо^Іе
VII
Мал да^леттигг байлыгы,
Бир жутасан1, жок болур';
Окумыстыіг байлыгы
К^ннбн к^нгб кбб болур,
Иіп жутамак жок болур.
Кел, балалар, окулык,
О куга иды кбн'улгб
Ыкласнен токулык!
Сыйса кбйлек
Токуменен табылгаи...
Саусканнын1 тамагы
Шокуменен табылгаи....
()нбр—билим бариде
Окуменен табылгаи.
Кел, балалар, окулык,
Окуганды кбн’^лгб
Ыкласнен токулык!
Дадандыктын1 белгисн —
Иш акылга жарымас,
Жайылып жургбн айуанцай
Ак караны танымас.
Айантпыл ат арымас,
Билим деген карымас,
Жбн билмеген даданга
Кыдыр—эта дарымас.
Кел, балалар, окулык,
Окуганды кбн’улгб
Ыкласнен токулык!
НозіесІ Ьу Соо^Іе
VIII
Оку деген шыныды,
Турган сайын шыныккан....
Оку билген адамдар
Май тамызган кылыштан...
Билмегенди билуге
Ести бала тырыскан,
Есер бала урыскан:
Кел, балалар, окулык,
Окуганды кбвфігб
Ыкласпен токулык!
Алпештеген ата - ене
Картайатын іфі болур;
Картайганда жабыгыіі,
Мал тайатын кун болур:
Ата — енен1 ка ртайса,
Тре^ болур бул оку,
Картайганда мал тайса,
Суйоу болур бул оку!
Кел, балалар, окулык,
Окуганды кон’улго
Ыкласпен токулык!
Оку билген таныйды
Бир жараткан Кудайды;
Танымаган Кудайды
Нагылганда унайды...
Шырагым адам болгай деп,
Ата—енен1 жылайды;
Баладан кайыр болмаса,
Валаны неге сурайды!
НозіесГ
Соо^іе
IX
Кел, балалар, окулык,
Окуганды кёігулго
Ыкласпен токулык!
II.
Онор—билим бар журттар
Тастан сарай салгызды;
Айшылык алые жерлерден,
Кбзуьгду ашып жумганша,
Жылдам кабар алгызды;
Мын' шакрым жерлерге,
Аты жок кур арбаны
Кун жарымда баргызды;
Адамды кустай ушурду,
Мал истейтин жумусты
Отпен сууга тусурду;
Отунсыз тамак псирди;
Оуусыздан суусын иширди;
Теігизде ж^зду балыктай,
Дунубнб кезди жалыкпай;
Билгендерге осулар
Бйридагы аныктай,
Билмегенге таныктай—
Бизде бекер жатпалык
Осуларга таныспай;
Ат бнорУ билинбее
Бййгеге тусуп жарыспай,—
Желквлдеп шыккан кёк шбптей,
НозіесІ Ьу Соо§1е
' ' X - '
Жака— осприн 'достары м,
Катарыіг кеттау алыскай,
Умтылын-ыз калыспай!..
Биз дадан бои остурд^к
Ектеги сакалды,
Онор жигит кбрку деп,
Ескермедик макалды....
Биз болмасак сиз барсыз,
Ом}'Т еткен достарым,
Сиздерге бердим батамды!....
НозіесІ Ьу
Соо^іе
I
УАК АНТЕМЕ-ЕРТЕШЕР.
(Балалар турасында).
I. Ормекши^кумурска, карлыгаш,
Атасы он жасар ул баласымен дйлада келе жатып,
баласынан сурады:
— Анау брмекшинв вбрбмусун, не истеп жур?
— Кбрбмун, брмек токуп ж^р.
— Анау кумурсканы кбрбм^н?
— Кбрбм|н, аузында бир наннын1 уалшыгы бар, ж^гр^и
кетип барацы.
— Жогары кара, аспанда не кор^неди?
' — Жогарыда карлыгаш ушуп ж^р, аузында кесе тисте-
ген шббу бар.
Сонда атасы айтты: олай болса, шырагым, ол кеш-
кентай жандыктар саган абрет: брмекши маса—шыбынга
тузак куруп ж^р, устап алгансогг бзунб азык ет^ге. Ку-
мурсва бала-шагаларына тамак аулап, бир наннын1 уал-
шыгын тапкансон1 бз^ жемей, аузына тистеп, куанганнан,
|йбнб жугур^п кайтып барады; карлыгаш балапандарына
уйа нсте^ге шбп жійип ж|р. Жумуссыз ж^рген бир жан
жок, сениде Кудай-Таала боска ж^р^гб жаратпаган, жумус
жумустауга йдеттенуге керек деди.
Нозіеб Ьу
Соо^Іе
2. Сатемир-к ан,
Оатемир жети жасар к^н^ндб атасынан жетим кадып-
ты. Ку^ндбрдб бир к^н Сатемир' далада ойнап ж^р^п, бир
ески тайныя1 туббндб шаршагансоя суйбн^п жанжагына
карай жатса, бир айагы аксак кумурска таяныя1 тббесине
карай брмелеп барадыда, орта шенине барганда кулап т^-
сбду; тура-салып тагыда брмелейди, манагыдан кбр^ жога-
рырак барганда тагы кулап тусбду; ^ш^нши рет брмекши
жана тырмысады; акыр, бар к^ш^н салып, кыйсайа—мыйсайа
барып тайныя1 тббесине іныгып кетти. Муну кбр^п, Сате-
мир ойга калды: Кудай—Тааланыя жараткан жан жануары-
нын1 ея1 кешкентай осу кумырска—екеш кумурскада тынбай
жумус жумустап ж^р; бз^ аксак, бир тырмысып еки тыр-
мысып —жыглып, сондада коймай, акырынца муратына
жетти—тайныя басына іпыкты; муну кбр^п отуруп ме-
нияде талап издемей жумуссыз ойнап ж^ргеяим акылсыз-
дык екен деп, ойнун тастап, калага барды. Еалада бир зор
билимди, окумысты молда бар екен, соган уй сыпруга
жалданып, акысына оку окыптымыс.
Акырында сол Сатемир аскан даншпан, айдай йлемге
Патса болган.
3. Аблай-кан.
Жерей Кожаберген жырауга Аблай мени мактан жыр
айтши деди. Кожаберген айтты:
Аблай. сен мен кбргенде турумтайдай ул едия, Тур-
кестанда ж^р едия, Абилмамбет агаяа кызметкер болган ул
едия, Уйсун-Тблѳ бійлердия т^йбсин баккан кул едия.
Сен, жыйырмага келгенде ак сункардай туледия, алыстан
НойіесІ Ьу Ѵлооаіе
3
I тойат тиледин1; актан болду кунун^з, арсы менен кбрсугб
' дау таласты унуігуз, енди сизин1 бул кундб бир кбпіеге
сыймайды азаткерде кулыігыз.
4. Т а л а п т ы іг п а й д а с ы.
Жетръ Великій деген, осу кунгб Ак Патсамыздын1
бабасы, бир кун іперкеуде турганда кбб адамнын1 арткы
жагында уігблуп Патсага карай, ббрукумен калкалапкана
бир нарсени сызып турган балага кбзу тусбду. Мунын1
мен ббтен ксинин1 иси жок, жанызак акылы-кемел Патса
сол бала-екеш балагада кбзун салып турган екен. Тилек
тилеп болгансон1, журт еки жарылып Патсага жол берипти;
сонда Патса туп-тура манаты балага барды. Бала колун-
дагы сызуумен бодуп туруп, типти Патсанын' касына кел-
генинде байкамай калыпты. Сонда жумсак шыраймен Патса
сурады:
— Не гылып турсын?
— Сенин1 жузунду жазып алайын деп едим.
— Ону нагыласын?
Данный1, дабылын1 жер ж^зунб жайылган Патсам;
Севин1 сугрбтунду сызып алып, бмурумб шеин бойумда
сактайын деп едим.
— Кйни кбрсетши сызганын'ды.
Сол уакытка шеин коркпай жуап берип турган бала
сызганын’ды кбрсет дегенде кысылайын депти; суйтседе
сызган кагазын йдеппен Патсанын1 колына берди. Кара,
сугрбт реуштиде емес, айтеур бз билеминше сызган сы-
і зык, бала ол кундб сугрбт салуды кайдан билсин. Солайда
болса, гілемге акылы жеткен Патса баланын1 таланты, зи-
- рек екенин ангарып, окуга бергизип,—акырында сол бала
Нозіесі Ьу Соо^іе
4
бутун Орыс журтына дав^ка піыккан Матвѣевъ
рбтши болган.
деген суг^
5. Акемен бала.
* Жир адам он жасар баласын ертип егиннен жайау
келе жатса, жолда калган аттын1 бир ески дагасын кбруп,
баласына айтты: анау даганы, балам, ала ж^р деп. Бала
Икеей не: сынып калган ески даганы алып нагылайын деди.
Акеси ундбмбду, даганы бзу ійилип алдыда журб берди. Ка-
ланын’ піетинде темирши усталар бар екен, соган жеткен-
сон\ акеси кайрылып манагы даганы соларга уш тійивга
сатты; онан бир аз жер бткелсон', шійе сатыи отур-
гандардан ол уш тійинга бир талай шійе сатыи алды. Сонуіг-
мен шійени орамалына туйуп, піетинен бзу брем-брем алып
жеп, баласына карамай, айанщап ж^рб берди. Бир аз жер
бткенсоіг, йкесиниіг колунан бир шійе жерге тусбду; ар-
тында келе жаткан балада тамак кызыгып келеди екен,
жерге тускен шійени жалмажан жерден алып аузына салды;
битегенеден сон1 жана бир шійе, онан бир аз бткенсоіг '
жана бир шійе, сонун* мен ар жерде бир Икесиниіг колу-
нан тускен шійени он шакты рет ійилип жерден алып
жеди. Еш соігунда акеси токтап туруп, баласына шійени
орамалымен берип туруп айтты: кбрдуігбе, мана даганы
жаман-сынын жерден бир—гана ійлип кбтерип алуга ерин-
дин\ енди сол дагага алган шійениіг жерге тускенин аламын
деп бир еігкейудин’ орнына он эн’кейдиіг. Мунан булай
есиігде болсун: аз жумусты кыйынсынсаіг, кбб жумуска таи
боласын; азга канагат ете билмеееіг, кбптенде куры бола»
сын деди.
НозіесІ Ьу Соо^Іе
5
; 6. А с ы л ш б п.
Влвкамен Батима деген бреудин кизметинде турган
еки кыз бала тббесине бир—бир ящик жемис кбтерип ка-
лага келе жатыптымыс. Злика ахлап—ухлеп шаршадым деп,
Батима кулуп, азилдесип келе жатады. Сонда Злика айтты:
— Сен ненге маз болуп куанып келесин, тббеидеги
ящикдин аурлыгыда мении басымдагыдан кем емес, бзун?дб
ыенен кушту емессин?
— Мен ящигим ишине аурды жен’илтетин бир шбп
салдым, деди Батима.
— Ай, ондай болса, шббун'ннн’ атын айтшы, менде
аурымды женилтеин, деди Злика.
— Ол піоп сенин’ колуна туспейме деп коркамын,
аты: сабыр деген деди.
7. Бакша а г а ш т а р ы.
Ж&аздын бир адеми кунундб тан—ертен бир тбре
ёзунун баласымен бакшага барып, екеуде егилген агаш-
тарменен гул жапрактарын кбруп журду.
— Мнау агаш неликтен типтик, апау бреу неге кы-
сык биткен деп, сурады баласы.
— Онун себеби, балам, апау агашты багу—кагумен
бстурген кыйсык бутактары болса кесип. Мнау агаш багу-
сыз бз шыгу калыбымен бскен деци атасы.
— Олай болса багу—кагуда кбп магана бар екен гой
деди баласы.
— Багу—кагуда кбп магана барында шек жок, шыра-
гым; мунан сенде бзуиб абрет алсаи болады: сен—жас
агашсын, еаганда кутум керек; мен сенин1 ката истерин’ди
НозіесІ Ьу
Соо^Іе
тузбп, пайдалы иске уйрбтсем, сен мениіг айтканымды огуп
орнына келтирсен1, жаксы, тузбк кси болуп бсерсин; багу-
сыз бетин’мен кетсен1, сенде мнау кыйсык биткен агаштай
кыйсык бсерсин деди.
8. Бир у у с макта.
Шир кешкентай кыз йкесинивт шапанын жамап отур
евен, шешеси касына отуруп акыл айтты: балам, дунуб-
дбгу жаратылган жандык—жансыздардын1 иш кайсысынында
керексиз болуп жерде калатыны болмайды деп. Сол сбзду
айтып отурганда кыз бала кійимин жамап болуп, жердеги
мактанын1 кыйкымын терезеден лактырып далага тастады:
йже, осу кыйкымнын? иш нйрсеге кереги бола калмас деп.
Шешеси: балам, солда жерде калмайды деди. Осулайша суй-
лбсуп терезеден карап отурса, манаты мактаны жел кбте-
рип ушурду; муну бир торгай кбруп кууп барып, мактаны
тумсыгына тистеп капа алып ушуп кетти. Кыз ажесине
манаты мактанын? кыйкымын бир торгай алып кетти, ону
наглады деп сурады. Джеси айтты.* кбрдуігбе, балам, кун
айналмай манаты айткан сбздун1 келгенин—ол кешкентай
мактаны торгай уйасына тусуп жас балапандарына мамык
етеди деди.
9. Алтын теттеук.
®ир улкбн мирам алдында, акеси балаларын куанту
ушун уйбнб йр турлу жемис алып келди. Леночка деген
вши кызы сол келтирген кбп жемистин1 ишияде сыртын
алтындаган шеттеуктерге кызыгып, сону маган бер деп кой-
НозіесІ Ьу
Соо^іе
7
лады. ПІешеси айтты: бул шеттеуктер тек адемишиликке
истелген, муналарды ал деп ббтендерин берип еди, Леночка
жылай бастады: мен кара шеттеукти алмаймын, алтын тыс-
тысын аламын, онун1 ишиндеги дйниде татти шыгар деп.
Шепіеси тил алмайтын кысык баланын1 дегенин истегеннен
артыгы жок екенин ойлап, Леночкага алтын тыстыларын,
ббтен балаларына ббтен шеттеуктерин таратып берди. Ле-
ночка куанып шеттеуктерин дереу шага бастады; караса,
бирениЕгде ишинде дани жок, бос кабыктар екен. Муну кб-
руп, касындагы балалар мазактап кулб бастады. Сонда ата-
сы айтты: бол шеттеуктер жеу ушун истелген емес, тек
кбзгб адеми кбруну ушун койулган; мен шеттеуктердин* бос
кабыгын алып, сыртын кумуспен бойапкана койуп едим;
екинши рет не нарсенин? кур сыртына карап кызыкпа,
асылы ишинде болур деди.
10. ІП е ш е м е н бала.
йШешеси кыз баласынан сурады:
—Берген акшамды кайда койдун1?
Бала: Бреуге бердим.
Ш е ш е с и: Кимге?
Бала: Бир тентек балага бердим.
Ш е ш е с и: Мунай булай тентек болма деп берген шы-
гарсын?
Бала: Рас, аже, екинши рет тентек болма дедим.
Куста Кудайдын1 жандыгыгой, аже?
Ш е ш е с и: Бизде, куста, ббтен жан жануардыіг бй-
риде Кудайцыіг жараткан жандыгыыыз.
Бала: Алиги бала Кудай—Тааланын1 жараткан кепі-
кентай кусын устап алып сатайын деп жур екен. Кус кси
Нозіесі Ьу Соо^іе
8
айарлык болуп шыкылдап турду; сонда алый журген бала
тумсыгып кыса береди, бишара кустын1 даусын Кудай —
Таала истеди деп коруккан шыгар деймин.
Шеше си: Онда сен нагылдыіг?
Бала: Мен балага акша берии саты и алый, кусты
ушуруп койа бердим. Менин1 бул исим суап емеспе?
Ш е ш е с и: Арине суап бишараларга .кайырлы болта-
ный1.
Б а л а: Ол бала, ким билеци, кемтарлыктан кусты са-
туга ж^ргендау?
Шеше си: Менде солай ойлаймын.
Сонда філосуп отурган бала синлисице карай: мана ак-
шамнын1 бйрин бергеним жаксы болган екен деди.
Синлиси шешесине карай: апаммен екеумиз мана
бастесип едик, ол балага апам кусын'нын1 басы не депте
сурамай акшасынын1 барин берди; мен айтамын кустын1
басы не деп сурау керек еди—кайсымыздыкы дурус?
Ш е іп е с и улкбн кызынй карап айтты: сениігде бул
истеген исиігди дурус демеймин. Агйр тагы бир манаты-
дайбала жолукса, акшаннын1 барин бастапкы балага берип
койдун1, сонтыга не берер един1?
Улкбн к ы з ы: Онда мен тагыда саган келер едим.
Ш е ш е с и: Агар мендеде мал, акша болмаса, кайтер
един1?
Бала: Онда... не дерин билалмады
ІП е ш е с и: Кббрек жаксылык етуге шамам келсин
•десен1, ар нарсеге кутумду болу керек; кустын1 басын су-
рап, кемге бермеймин десе, сонда акшан'нын1 барин бер^
керек еди. Ол кустын1 бзу не кус екен?
Баласы: Мен сураганымда жок, йже, бз^н1 айтуши-
емес-педин1 жаксылык еткен жанын’нын1 атында сурама деп.
Ш е ш е си к л у п: солай, солай, шырагым, деди.
НозіесІ Ьу
Соо^Іе
' I, ;
I — 9 —
1 Баласы: Аже, сен кбрсен1 еди, кусты койа берге-
Інимде ауели куанганнан типти ушалмады; совансоіг кусты
|саткан баладан фде алдым екинши рет устама дец,
Щ е ш е с и: Кызым, жаксы ис етипсин/мнекей -ваган
тагыда теике.
, Кызы: Алда-рызы-болсун, аже.
Шешеси: Шырагым, козу и , 9р дайым осундай ракым-
' ды бол, саган мунун |ш^н Кудай ракым етер деди.
11. Аурудан айаган куштурек,
(Лейт орам усфндб жугур^п бара жатканда, бир арба-
лы келип андаусыз согуп кетип, айагын сындрыпты. Ой-
байлап жылап жаткан баланы кбр^п шошунганнан, шешеси
есинен танып калыпты. Муну кбргенсоіг, Сеит жыламак
фф, сынган айагын орнына салып танып жаткандада
дыбысын шыгармай, кабагында шытпай жатты. Сонда сы-
ныкшы кси: айагын1 аурмайма, кабагынды шытпайсын деп
сурады. Сеит шешеси шыгып кеткенсош, демин алып, сы-
ныкшыга сыбырлап айтты дейди: аурмак тугул жаным кб-
зумб кбр^н^п тур, брак менин1 жаным кыйыналганын кбрсб
йжемде кыйыналып ж^демесин деп шыдап жатырмын деди.
12. Мейрймди бала.
І^ытай журтында ески заіг бар бренди алдагандыгы
мойнуна тоской ксиниш колун кесетугун. Бир тбре осун-
і дай испен г^нйли болуп, йлиги айтылган жазаны берфе
турганда, г^нйли тбренин1 жас кыз баласы йкем уіп^н жуап
беремин деп мйлим болду. Кызды Патсага алып келисти
НозіесІ Ьу
Соо^іе
— 10 —
Таксыр Патсам, деди кыз, менин йкем жазага лайык бол-
таны рас, сонун1 ушун кулынан айрылу керек болду: мне-
кей, таксыр, йкемнин1 колу деп бзунун1 колун кбтерди. Бул
колда менин1 жазыкты болтай атамнын1 колу, брак монуіг
мен бала—шагаларып асрауга шамасы келмейди. Буйрушыз,
таксыр, осу нашар колун кесип, жумуска жарап бала—
шагаларып асрайтын колун атама калдыруга.
Патса баланын1 мунша атасына мейримдилигине ракымы,
келип, тбренин1 кунбсин кешти дейди.
13. Полкан деген ит.
Виз окуп журген шагымызда, устатымыздын1 кура-
сында бир Полкан деген зор ит бар еди. Терезеден ка-
рап турганымызда, йлиги Полканга бир кешкентай кйндел
ит келип уршенелип уруп, айагын тистеп, бст^нб секрип.
тійисе бастады. Сонда мен туруп айттым: токта, канделим,
уйнактаганын’ды коймасан, Полкан сазайывгды берер деп.
Бир аз карап турсакта, кешкентай канделдин ойнактаганы-
на, кистегенине Полкан ашуланып козгалмады. Тура кел-
сем, арт жагымда устатымыз келип, менин1 йлиги сбзумду
еситип тур екен,—маган карап айтты: кбрдушбе, ана Пол-
ненный1 сенен кур кбнулу жумсаграк. Сен бзушнен кши
балаларменен ойнасан, акырында бреун жылатасын, немесе
ренжитесин; Полкан, итте болса, бзунен кши алсиздерди
ренжитеди уйатсынып, канделге тимей тур деди.
14. Тышканнын1 бсіети.
Т*ышкан баласына он?ашада уйрбтупту адам деген
мыкты жаумыз бар, агаштан какпан куруп устунб гана
НозіесІ Ьу
Соо^Іе
- 11 —
май бэйлап койады; сону жеймин деп барсан? какпан устап
алады, балам саган желай кбрме деп. Бир кун йлиги бала-
сы ойнап яффі майдыя1 ійси іпыккансоіг нагалып койган
екен деп, касына жоламай, алыстан сыгалапкана кара-
са, шешесинин’ айткан калыбынша капкан, ^ст^ндб май
мен тур екен. Ойлайды: карашы адамныіг акылсыздыгын,
агаштав капкангана истеп, устунб май байлап, бизди кы-
зыксын деп койганын; биз сол кулукка бола койамызба
' деп олай—блай одран’дап ж^гр|п ж^рдуде айтты: с^йтседе
айхай май —кургырдыЕТ ійсинин1 жаксысай, жемесемде би-
тегене жакындап ійске^ге боладыгой деп, бирте-бирте жа-
кындай-жакындай бара жатканда капкан тарс етип тыш-
канды жанпіып тастады.
15. Избасты.
Жыпшак Избасты-бій, он жасар кунундб, кбш ^ст^ндб
кбб адаммен бир т^лко куусуп, бйринен бурун жетип
флкбн^ согуп алды. Артынан келген жасы улкбн ксилер
т^лкбггду бизге байла деп еди, Избасты бермеди. Казак-
шлык йдетте жасы улкбнгб мундай согуп алган т^лкбн^
байлаушеди, мнау бала бизге байламайды деп заманындагы
канына арызга келисипти. Сонда Избасты канга айтты
дейди: ойдан кашты бир фікб тауга карап дем алмай, жа-
была кудык кбб кси—бриде калды ералмай, сол тфікбну
ким алар жаныз жеткен мен алмай; агайыннан дуспан
жаум жок алдына салып айдап ж^р алтайы 'флкб куралмай:
уйалып, таксыр, ж^рмеггиз мунуіг тбресин ондап бералмай.
НозіесІ Ьу
Сосите
— 12 —
16. Тулкбмен ешки.
Нир тулкб жугуруп келе жатып абайсыз бир терен1
аьанга тусуп кетипти. ІПыгайын десе шыгалмай турганда,
ешки су издеп журуп йлиги апанга келип тулкбну кбрду.
Эй, тулкб-батыр, нэгылып турсыя депти. Тулкб айтты: ой
нагыласын, батыр, жаным райыс тауп турмын; кырда ари
суусап, ари ыссыктап блуп едим —апаннын1 иши ари сал-
кын, ари туббндб туб—тунук суы бар екен деди. Муну
еситии, ешки менде салкындап суу ишеин деп, секрип апан-
га тускбндб—тулкб-екен1 секрип ешкинин: устунб мнип,
онан муйузунб шыгып, муйузунбн секрип кырга шыгып,—
ж^нунб кетти дейди.
17. Каргамен тулкб.
Дшыгып тулкб журду жапандарда,
Тамак издеп жол шекти сапарларга,..,
Иш нарсени куралмай келе жатса,
Кузунб тусту алыстан жан’ыз карга.
Жугуруп тулкб соган жетип келди,
Карга агаштыіг басында муну корду,
Тистегени аузында татти иримшик,
Ону кбруп тулкб—екеіг суйлбй берди:
«Карга батыр,ар сбзунг кумус-алтын,
«Сырттан тлеу тилейди барша калкыгг;
«Карга аниндей дунуйбдб ауез жок деп,
«Осылайша шыгады сыртка давскын1.
«Сандыгаш булбулдарды кбруп едим,
«Жузунду бир кбругб келип едим,
«Даусыігды бир шыгар шаттанайын,
НозіесІ Ьу Соодіе
— 13 —
«Сырттан асык болганнян блуп едим».
Басын салып куйругын былгаігдатып,
Еки коз^н варгага кылман’датып,
«Карга, таксыр, кбз жасын кбруіг^з деп»
Жыламсырап с^йлбйду жылмандатын.
Насаттанып бул карга силкинеди,
Ишин тартып мыйыктан бир к|лбду,
«Арып—ашып алыстан келген иіыгар
Кбнулу тынып кетсинши шыркын» деди.
Мактау сбзгб семрип судай тасып,
Бйрмеаинше «карк» етти аузын ашып:
Карк еткенде иримшик жерге т^суп,
Ону кетти тулкб—екен1 ала —гашып.
18. Каргамен курт.
ІСарга ушуп жургенде жерде жоргалап бара жаткан
куртты кбр^п, тумсугумен тистеи алып ушуп кетти.
Курт—байгус истигг жаманга айналганын билип: ай карга-
батыр, йке-шешеігдиде кбр^п едим, аскан жаксы кустар
еди деди. Карга тй$р кбр^п тумсугумен «уху» деди.
Апа-агаларыігдыда билушедим деди. Карга тагы «уху» деди.
Брак сонуіг бйриде сенен жаксы емес еди деди. Сонда
карга насаттанып «аха» дегенде аузы апіылып кеткенсоіг,
курт жерге тус^п кетип кутулду дейди.
19. Саусканмен карга.
Дла саускан бир бутактан бир бутакка конуп тынбай
шыкылдай берепти; касындагы кузгун —карга ундемей
НозіесІ Ьу
Соо^іе
— 14 —
отуруптумыс. Сонда саускан «карга—тамыр, сен неге унде- ?•
мейсин, йлде менин? айткан сбздбрумб нанбай отурмысын»
депти. Оган карга айтты дейди: «рас, саускан-мырза, ер- '
кин сбзун’б наныігкрамаймын; саны—сапасы жок кбп суй- V»
леген мылжын* шын сбзду аз айтады деп блемин» дептимис, >
20. Жан жануарлардыіг дауласканы. !
Ж&ылкы, туйб, сыйыр, кой, ит, таук, тышкан, жана I
ббтен жан жануарлардын1 бариде адамныіг жылына агалыкка !
таласты дейди. Жылкы айтты: мен адамныіг устумб минсе, !
алысын жакын етемин, куш^м болса кбрбдУ, сутум болса !
ишеди, кылыма шеин аркан истейди—адамга менен пайдалы
мал жок, жыл-агасы мен боламын деди. Туйб айтты: сен }
адамнын1 жумусын кылсан’-арпа, сулу, пібп асайсыіг, тама-
гыіг ушун кул болдув?; мна мен сен кбтсралмайтын аурды ;
кбтерип неше айшылык алые жерлерге барамын; аш болдум
деп арпа, сулу сурамаймын, кудб болса—кудб, жусан болса і
—жусан, не кез келсе сону кбрек етип, табылса су ишип, і
табылмаса шблгедешыдап журб беремин —жыл-агасы болу .
маган лайык деди. Сыйыр айтты: адам егин ексе, менинчиен і
егеди, сутумду ишеди, курт-май истейди. Кой айтты: мен бол-
масам, казак уйун немен жабар еди; жунумду алып кійиз истей-
ди, жабагымнан кбпе тигеди, аркан жип еседи, сутумнен курт <
май алады деди. Ит айтты: мен болмасам сенин1 кббун’дб >
не урлап, не каекыр жеп таусар еди, сениіг баришнин1 мен
бакташынчиын, дуспан кбрунсб уруп абалап еме кабар
юеремин. Таук айтты: мен болмасам кси ерте турун жу- \
мусына бармай уйуктап калар еди—мен татг-ертен1 туруп \
шакырып кабар айтамын: тан1 атты деп; кбб отурса жуму-
сыа?нан каларсын, жатар уакыт болду деп тун ортасындада
НозіесІ Ьу
Соо^іе
— 15 —
пакрамын, кеш болса тагы шакрамын, дем алар мезгил
іолду деп деди. Тышкан не дерин бил-алмай турдуда, бир
’Урлу кулык ойлап, жыйылган кббкб айтты: бул таластан
г । лш-теме бнбес, жылды карап туралыкта, ким буруи кбрсе,
! сол-басы болсун деди. Туйб бзунин1 бійиктигине сенип, ме-
(ненен буруи ким кбрбду деп тышканныіг сбзун костап,
гбйриде жылды карап турду. Бир аздансоіг тышкан журга-
!лап туйбнин’ устунб шыгып уркбшиниіг басына миндиде
і°тУРДУ« Сонун1 мен бйринен бурун жылды тышкан кбруп,
кабар берип, жылдыег басы болган. Туйб бойуна сенип кур
жалды деген сбз осунан калган екен.
। 21. Кара-батыр (ертеги),
Ж&ара-батыр деген ерди бала кунундб туркпен елинин’
ікортуулшылары устап алып, елине апаргансон1 кой бакты-
рыпты. Аш, жалавгаш сактап, жбнду тамак бермегенсон’,
бала койдун’ далада сутун сауп ишип, сонуігмен
кун кбруп журупту. Бир кун бала далада камыгып
жылап отурганда алдына бир карга келип конады.
Бала каргага айтты: «каргаларау - каргалар, канды
жбрсб жоргалар! тумарымды алсана, бизиіг елге барсана,
сагынып турган йкеме, тумарды бере калсана». Карга бир
йарк еттиде ушун кетти. Бир мезгилде саускан келип кон-
ду. «Ай саускан-саускан, улбксе жеп таускан! тумарымды
^алсана, елге бара калсана....» Саускан шык-шык еттиде
^упіуп кетти. Келип тырна конду: «Узун-мойун тырналар,
^айыры бар мырзалар: тумарымды алсана, елге бара кал-
гана,...» Тырна тррау-тррау дедиде ушун кетти. Келди каз.
«Эй каздарау-каздарау, сизге барды наздарау! тумарымды
алсана, елге бара калсана....> Каз каик-канж еттиде ушуп
НозіесІ Ьу ѴдООЧІе
— 16 —
кетти Келди акку: «кблден ушкан куларым, ку
тбреси туларым, тумарымды алсана, елге бара калса
на....» Акку токталын'кырап кблденендеп ту рдуд<
олда ушуп кетти. Бир аздан сон1 карлыгаш келди. «Эп-ч
карлыгаш-тамырай, жауда болдум каларай, тумарымды1
алсана, елге бара калсана». Карлыгаш ушуп олай кетти'
ушуп блай кетти, акыр кыймай келип баланын1 колуна
конду. Бала ойлады: акем тумарды кбруп танысада, кай
елде екенимди билалмас; буган бир белги салайыш деп,
бзуниіг колун пшакпен шаншып канаттыда, канымен ту-
мар устунб туркпен елнниіг тамгасын салдьк Суйтуп бол-
гансоіг, тумарды карлыгаштын1 мойунына байлап, елиниш,
аке-шесесинин’ жерин, айтып ушруп койа берди. і
Карлыгаш ушту асоанмен, баланын’ айткан жоспар
мен, аскар-аскар таулармен, айдын шалкар кблдермеві,
баткак-лай шблдермен, турлу-турлу жерлермен; кос ка-і-
натын камшылап, аспаннан ватер кбрунсе таса жерди жам-
шылап, устунен тери тамшылап, неше мерзим жерди бтт$,
неше мерзим елди бтту, нак отыз к^н болганда бир аулгй
сол жетти, баланыгг айткан аулы осума деп мегзепти. ’ ,
Бул аулга келгенсон1, карлыгаш ар уйдун туббсине
конуп адамын байкап журседе, баланын' айтканына иш кайр
сысы усамайды. Суйтуп шаршап, калгып отурганда, бир
ын’ырсыган кемпирдигг даусы шыкты. Кулагын салып кар
раса, кемпир айтады:
— «Ау шырагым-кулыным, мащдаимда тулымым, кбл1-
гб биткен курагым, жаігыз улым шырагым! жау > алдыма <
билмедпм, су алдыма билмедим, ан* алдыма билмсдим, жу-
вун'ду билип, шырагым, курманыіг бои улмедим, жійырміа
турт ай болду мен жанчязды кбрмедим!....
Сен тур-тур деп кемпирди токтатып, шал айтады: _
Нозіесі Ьу Ѵлоодіе
| — Жаігыз биткен тал— шыбык келбетивр *келген ка=
\ рагым, бир дерегиіг билуге дунубну кезип карэдым, аш
бурадай жарадым; он еки мушбм сбгулду, аш кбзендей
I бугулду, таулардыіг насат тасындай берик-ак еди суйбгум:
I урт шалгандай егилди. Кайдада кеттпіг суігкарым, бмут
і еткен тулиарым, бир кбрсетип алмады, солгана болдау
{ инкарим.
I
і Онда бир жас кыз бала йке-шешесин токтатып сбй-
’ лейди: нар—вескен деген алмастай асыл еди негизиіг,*-
\ бирге тугаи егизим, сен турганда ойлаушем аргымак ат
і мивермин, асыл кійим кійермйн, тегг курбумнан илгерп мен
' жаркырап журбрмун, бійиктен талая тилермин, ойун —
! кулку саукпен кызык даурен сурбрмун: егизимнен айрылып,
акша беттен нан кетти, кбя?улумнен жан кетти, желкилдеп
; шыккан кбк шбптей жал жаскана кунумде мне бизден
сан кетти. Эй картымыз-картымыз, кбзун’нун’ жасын тар-
тыныз, мен буфі бир тус кбрдум, йжеп-таур ис кбрдум
, —тусумб жору айтыігыз: колдан ушкан суігкарым кдйта
конуп жур екен, уйурден жойган тулиарым кайта келип
; жур екен, бирге туган кулыным уйгб келип жур екен. Биз-
і ге Кудай бергенди, кси кбрмес блгепдп, Баба-туктус-Шаш-
і ты-азиз нак сарт болуп кетпесе, кабар алып шырактан
; бир карлыгаш келгенди...
Бул сбзду еситкенсон’, карлыгаш тии-тке шал-кемпир-
дин1 алдына конду. Бишаралар жылан-сыктап тумарды
і алып, тамгасынан Карабатыр туркпенге барганын бплисти.
Сонансон’ ат жаратып, адам жыйып туркпен журтына барын
кбп тарту-таралгы берип, баласын алып кайтты дейди.
і
I
НозіесІ Ьу Соо^Іе
— 18 —
2 2. Б а й у л ы.
ІБайулы жети жасар кунундб ел кбшуп, кбб бала-
лар бирсу тайына, бирсу атына мингенде бир бала жыламсы-
рап карап туруп калды. Муну кбруп, Байулы касына ба-
рыи сен неге атын’а минбейсин деди. Бала камыгып: атым
жок, кбшкенде ажеммен туйбгб минушедим деди. Сонда
Байулы аттан тусуп жайау акесине барып: мен атка минген-
де ер — токумумен маган бир жорга-|тай атап едиігиз, сол
тайымды биреуге берсем сиз уруспайсызба деди.Акеси кимге
бересин деди. Бала кысылыіг кырап туруп, жайау жылап
турган жарлынын' баласын кбрсетти. Буган йкесиде тусу-
нул, бетинен суйуп, тайыігды кимге берсеігде ерик бзун’-
дб деди. Сонансоіг Байулы куанып тайды ериттетип, ма-
наты балага йбкея берип, касына ертип алды,—шауп кбб
балага косулду.
Сол уакытта бир аксакал жаксы кси конак болуп
жатыр екен; Байулыныіг йлиги мырзалыгын кбруп, разы
болуп сыртынан бата берди: ей Кудайым, бул балага узак
жас бер, малмен бас бер деп. Сол ксинин1 батасы кабыл
болуп, акырында Байулыдан он-еки ул тууп, бйриде ас-
кан бай, руга бас болду. Он-еки-ата Байулы деген ру
сонан болду деседи.
2 3. Жаныбек-батыр.
4/Ждныбек-батыр бала кунундб акыл билим уйрбну
ушун Кара-Керей Сокур-абыз дегенди издеп келген екен.
Салем берип кирип келсе, карттыктан еки жагын жибек-
пен таігып отурган кси екен, Жаныбекти кбруп: сен кай
НозІеЫ Ьу Соо^Іе
— 19 —
•улсын1 деди. Кошкар улымын деди. Кошкардын1 адам іисти
бир улы бар деп еди, сол боларсынба деди. Болармыз де-
ди. Валам, не жумусун? бар, бул жакта нагып журсун
деди. Осу жакта бир карт атамыз бар дегенге, колун алып,
бир-еки ауз акыл-билим алайын деп ж^р едим деди. Аа!!! Ел
;бастап журт алайын деген ул екенсин, сбз бастап бій бо-
лайын деген ул екенсин, алдына келсе адилдпгиігди айама
— аймагьиг кетпес алдыннан; кол бастап жол алайын де-
ген ул екенсин: жолдастын1 мынын алма, бирин ал; мын?
ксиге бир кси улжа салатугун, улжанды айамасаш—жол-
дасын калмас жанышнан; жуз жыйырма алтыга келип
отурмын, жас кунундб калын1 берде катын ал; жигиттин?
: кан болатын, кыздын1 каным болатын уакыты сол, картай-
; гансон1 бк^нбе, улым; кару жыйсан1 мылтык жый: жайау
I ж^рсен — тайагын1, карынын1 ашса—тамагын1.
| Мунан шыгып кши жуздб токсанга келип отурган Тай-
і ган деген бійге келди. Келсе бійдин1 ели кбш екен, кбш
І ^ст^ндО кез болуп сйлем бери и, ат ^ст^ябн кбр^уст^. Му-
нусын жактырмай, бул бійде сурады: жаным, кай улсын?
Кошкар улымын. Улым, нагып журсин? Оганда айтты: осу
жакта бир карт атамыз бар дегенге жолугып, колун алып
1 бир-еки ауз акыл сурайым деп едим. Э! э! э!—деди бій,
аузы алты карыс Аргыннын1 Кошкар улыЖаныбек Алтын-
ный1 бир алжыган шалын келемеж гылып кетеин деп едим
десентпи. Жаныбек: мен сбз сураймын деп келсем, кбну-
л|мдб кайтардыгой деп, атыныш басын буруп алып жу-
руп кетти... Анадай бара жатканда, бій: ай, Жаныбек, деп
шакырды. Жаныбек артына карады. Сонда бій: атышнын1
басын бурма, солай тур, жу&ум кшилигинен бир ауз сбз-
бен кбн^лушду кайтардым: бг^зду бргб салма, канатын? та-
лар, жаманга ж^ігд^ салма, сатыи1 сынар деди.
НозіесІ Ьу Ѵлоосіе
— 20 —
24. Баймен жарлы баласы.
Асан деген бай баласы, Усен жарлы баласы,—еке^и
курдас екен. Бир кун ел кбшкенде, кыр астында ойнап
журуп, ескерилмей, еке|и журтта калыпты. Бир мезгилде
Уйгб баралык деп келсе, аул жок, кур жу рты жатыр. Асан
ай-гай салып жылай бастады, Усен ойланып турдыда айтты:
— Жылаган мен иш нарсе унбес, кбшкен аулды из-
деп табалык.
— Елди кайдан табамыз, кай жакка кеткенинде кбр*
гбнумуз жок деди Асан.
Усен ундемеди, Асанды ертип кбшкен журтка келціг
Журтта бир козу сынган ине жатыр екен, ону алды; жана
бир пшактын1 сыныгын, бир еки уустай кыл тауп — онуда^
апды. Сонансоіг аулдывг журтын айнала жугуруп журуіц
кбштун? кеткен сурлеун тауп, сол сурлеуге тусуп журо
берди.
Бир аз жер бткенсон1 сурлеу еки айрылды. Муну кб- .
руп Асан жылай бастады, енди кайсысына тусбмуз деп.
Усен карап журуп, биреуне тусту: мнау сурлеу бугунжур-
гбп кбипун1 сурлеуи бкен—малдын1 жас тезеги бар деди.
ІВ>нр аз жер жургенсон1, Асан карыным ашты деп жы-
лады. Усен ундемей келе жатса, екеуниіг алдынан бир уй-
рбк ушуп узамай касына конду. Асаннын1 онун'мен иси
болмай журб берди, Усен жугруп барып сыйпалап журуп,
уйрбктуіг орунунан алты жумуртка тапты. Асан куанып
жумурткаиы алайын деп еди, $сен алдырмай «жолдан ада-
сып кбп кун журсбк бизге тамак керек болур, уйрбктудб
Нозіеб.Ьу Слооеіе
1— 21 —
,стап алайык» деди. Асан айтты: «калай устаймыз?»
Усен: «мен акемпин1 устагандарын кбруп едим» деп манаты
журттан тауп алган кылдан есин тузак мстедиде, ону апа-
рып уйрбктуіг уйасына курды. Мунансон1 Асанды шакырып
алып, еке^и бир таса жерге, калыіг шбптун1 арасына ба-
рып жатты. Кбп узамайак, уйрбк кайта ушуп, жан-жагын-
да адам кбрунбегенсон’, уйасына келип конду. Битегенеден-
сон1 Усен турб-гелип жугруп уйага барып еди, уйрбк ушал-
май далбырладыда калды; караса уйрбк мойнунан тузакка
елинип калган екен. Уйрбкту Асан «тири алып, ойнап ба-
ралык» деди. Усен айтты: «жок, акем: уйрбк, каз—адал
кустар, муктаждыкта Кудай-Таала буларды адамга алып
тамак етуге буйурады, брак тирилей байлап—матап ауре
ету обал деп айтушеди; ауре етпей бауздап алалык деп,
манаты журттан тауп алган пшактын1 сыныгымен бауз-
дап алды.
I
і
і Мунансоіг келе-келе жатый, тус ауган уакытта, еке-
^и бир бзен суудыіг бойуна жетисти. Суу ипіип, сусын-
дарын кандыргансон’, Усен айтты: «енди бир тамак пси-
Ьип желик». Асан: «от жок, нагылып псирип желик» деди.
усен ундемей, суу жагалап жугуруп кетип, бир
іпакпак-тас тауп апкелди, жана шапанынын1 бир
жишкинтай жыртылган жеринен азгана макта сууруп
алып, ол тастын1 устунб койуп, бйрин бармагына-
гана катты кысып туруп, манаты пшактын1 сыртымен
’іаска катты уруп еди—от шыгып мактага тутанды; со-
.аансоіг айналасына азгана тезек угуп салып, Усен бзу от-
гу уруп тутандырып жатып, Асанды ку тал жыйып алып
кел деп жиберди. Тал келтрилгенсоіг, от жатып, йуел жу-
муртканы отка салып псирди; онансон* уйрбктуьг жунун
НозіесІ Ьу Ѵлоо^іе
— 22 — .
жулуп-бутарлан, бир талдан истик истеп — уйрбкту отка
кактады, пскенсон? еке^нде жесип тойуп алысты.
II амагы тойгансон' кбнфіунен уайымы шыгып, Асан
суу жагалап жугруп кетти; бир мезгилде даустады: „Усен—
Усен! мнау тайыз жердеги балыктарды караніи11 деп. Усен
оган карамай, байагы журттан тапкан имени отка салды;,
ине бир аздансон1 оттуіг к^шумен ерип кызарды, сол уа-
кытта пшакпен имени алып ептеп ійди—кэрмак истеди. Со-
нансон1 Асанды шакырып «сен міегиртке тере бер» дедиде^
бзу манаты кылдэн есип кармакка бау истеп байлаи, тал-
дан кесип оган сап истеди. Суйтуп кармагы абзелимев дай-
ар болгансоіг, Усен сууга барып, Асанныіг жыйган шегир-
ткесин жемге иіаншып, кармагын сууга салды. Суу адемн,
айнадай таза суу екен, иіпиндеги ойнаган балыктары кб-
рув^и журб-тугун. Келди ау ели шабэк: бреуи бир, екиси-еки
жемди іискеп, тійип капіып, жулкуп бтуп журду- Суйтуп
турганда шабактар дуркирей—келип кашты, караса бир
шортан келген екен. Ол шортан жемгеде карамай текеппир-
ленип, жаимен булган’дап бтуп журб берди. Шортан бт-
кевсон1, манаты бытырап кеткен шабактар тагы жалмажан
жыйылып келисин, жемнин1 айналасында ойнап, бирин-бири
кууп, жемгеде тійип кашып, согуп бтуп журду. Суйтуп тур-
ганда шабактар жана дуркирей кашып, жок боп кетти. Ка-
раси бир бблбк алабугалар келген екен, жемди ен1 бурун
кбрген бре^и токталмастан келип асап-келин калганда^
Усен кармакты тартып алып, ону кырга шыгарып тастады.
Сол калыпша Усен бир талай алабуга алды.
Балыктын1 алынган кызыгына айналып туруп, балалар
кунной1 кешке тайанып калганын ашармаганда екен. Бир
Нозіесі Ьу Соо^іе
— 23 —
•мезгелде Усен кунгб карап, <ах, кун кеш боп калыптыгой,
жарыкта бткул тауп алайык» деп кармакпен алган балык-
тарын биреунин1 шапанына орап алып, манаты шакпак-
тасын, жана сабы-бауы мен кармагында калдырмай алып
іенди бткул издести. Бул турада Усен кидирместен, манаты
бздериниіг тусуп келген сурлеудин1 бткен жерин тауп алып,
сол жердей бту шыкты.
Жир аз жУргенсон’ак куя кеш болду, жана бир аздан-
соіг ымырт жабылып жол кбрунбеди. Тун болгансон1 бала-
лар екеуде коркайын деди. Суйтседе Усен сыр билдирмей,
енди журсек адасармыз деп, токтады, тезек терип от жак-
гты. Бир аз отургансоіг Асан, кундуз
бала, уйѵктап калды. Усен ойлады:
кбн журуп шаршаган
йкем эйтушеди «елди
1 жердин’ у русы, далалы жердиіг бореси боладыа деп, —уйук-
тамай отка кундузгу алган балыгын псирип ермек етип
( отура берди, еситуи бар еди от жагып отурса каскыр кел-
мейдимис деп. Карап отурса, бир мезгилде бир топ кійик
келди; олар анадайдан одрайып карап туруп-туруп бз-бзу-
нен уркуп жбнелди. Бир аздан сои1, кулын тайы бар, бир
Уйур кулан келди; айгыры алдында басын тикшитип, куйру-
гын шаншып оскурунуп, бзгелери таігданып карап тур-
ду-турдуда оларда шауп жбнелди. Бир мезгилде жакын жер-
де каскыр улыды; алысракта бгуз-шагала адамша шын’ы-
рып биресе жылаган балаша, биресе каркылдап кулгбн
адамша ар турлу дауска салды. Усен туйсупун’креп бойу
муздаи, колуна манаты кармактын1 тайагын кысыігкрап
устап, жана отура берди. Суйтуп ар жануарларды кбруп,
жана оттугг жарыгына жыйылган курт кумурска, кббелек-
терди карап, бул кббелек-коігуздар неге кбруне блум издеп
отка тусб береди екен деп ар турлу ойларга калып суйбнуп
жатып таігды атырды. Кун-шыгыста таіг ауел алтынмен
НозіесІ Ьу Соо^іе
— 24 —
бойагандай кызарып жан жакка жайыла-жайыла барып,
акыр кызылы тарап агара бастаганда, Усен Асанды уйата
бастады: «Журбр уакыт болду» деп. Асан далада екенин
умутуп, уйдбгу келыбынша жугарада уйанбай ынырсысада,
Усен коймай уйатып алый касына ертип жолга» шыгысты. :
Куя саскегё шеин журуи-отуруп, саскеде сурлеу бир і
катаіг шакаттау жерге тусуп кбрунбей кетти. Балалар енди
кай жакка журбрун билмей дагдарып турду. Суйтуп жан
жагына карап туреа, илгерги алдында бир бійик кыр ус-
тундб улкбн мола корунду, бонда Усеннин? ойуна тусту ;
акесннин* сб»У: ділада журуп адассан1, молалы жерде суу >
болады, суулы жерде ел болады дейДи екен. Сол акыл бой- V
упіна Усен Асанды ертип молага карай журду. Молага жа- І
кындап келгенде кан’кыідаган каздын* даусы ніыкты— Усен
епди билдн жакын жерде кбл бар екенин, онун1 ушун каз \
сууеыз ж*рди мекеіі етііейди. Нелин екфі ещи мнаш
кырга ніыкты, карася кырдыіг жыгыіар акты улкой кбл
екен; кблдун’ айналасыда ишиде жыігылдаган мал: жагасын-
дагы жибектей жапырылган кок—орай пплгынында кора-кора
кэймен жылкы, жыікыныігбир парасы коі и’лінне кирин бели-
нен । куракка кирип тур, енди бир жак жагасындагы сортаігда
бир топ туйб жатыр. Буларды кбруп, балалар кырдан т^суп,
жугруп малга келди. Еелсе -бз аулдарынын1 малы екен.
Малшылары Асан $сенди кбруп оларда куанып, биреуи аке
шешелеринен суйунши сурайѵіыз деп шауп кетги, бігелери
балаларды атка мингизип аулга алып журду. Жолда келе-
жатып малшылар айтты: сендердин1 журтта калганынды
бплип, кепіеден аулдыіг жан-биткени издеуге кетип еди деп.
Нак бесин мезгилинде балалар аман-есен уйлбрунб келип 1
аке-шешелерине косулду дейди. 1
НозіесІ Ьу Соо^Іе
Г1 I Т
I — 25 —
’ 25. Баланын1 айласы.
! Нир йлим адам жапанда келе жатып, айагы астында
ібир улкон угаска с^р^нун жыгылып, ойлады: бул тас адам-
(газыйан келтретин тас екен, жолдан алып тастайын деп.
;Сол оймен тасты кбтерип еди, астынан бир сандык шык-
іты; сандыкты ашып еди, ішіинен бир жылан шыгып алим-
|ге умтулды шагамын деп. Алим айтты: мен сени каранты
(тар жерден туткындыктан шыгардым, жаксылыкка жайан-
ідык барма? Жылан айтты: бар. Алпм айтты: олай болса
ібиреуге ж^гуяелпк, т^ре саган гійсе-шагарсын деп. Жыланда
(бул сбзгб токтап, екеуи, келе—жатып туйбгб жолыкты
'Трбгб булар истериншг маяесин айтыіі еди, т^йо айтты:
(жаксылыкка жамандык бар; не уніун десеігиз мен адам-
ныіг канша аур жугун, м^л^к^н тасып умур^ише кизмет
етсемде, адам кай уакытта шамамнан тыскары ж^к арта-
дыда, журалмасам уруп—согуіі ренжитеди. Жылан муну
^еситип алимнин1 мойунуна бир оралды. Мунан шыгып жемис
агаштарына келип ж^гунду. Вул агашта айтты: жаксылыкка
жамандык бар; не уш^н десеігиз менин' жемисиммен кан-
|ша адам к^н кбруп байдаланып турсада, жемпоимди жан
Іауртпай колумен алмай, т^б^мнен катты уруп жемисимди
| жерге тус^р^п алып жейди деди. Жылан йіимнин1 мойунуна
(тагы бир оралды. Онан кетип бир итке жолыгысты. Итте
айтты: жаксылыкка жамандык бар, мен еме канша тун-кун
уйуктамай м^лукун, малый, бзун багып кизмет кылып едим,
акырында мен картайып аурулы болгансоіг, тайактан уруп,
мени кууп жиберди деди. Жылан жана бир оралып, енди
шагамын деди. Алим айтты: енди тагы бире^гак жугуне-
лик, тбре тагы саган тійсе, шага бер. Сонан шыгып бир
топ ойнап ж^рген балаларга келди. Ишинде бир бала алим-
ге сйлем берди. Алим салемин алып, сол балага истери-
I
' Нозіесі ЬуСлОО^іС
' Д
— 26. -
вин1 мйнесин айтты. Бала еситип болуп: ай ата, бекер сбй-
лейсин, осу колыігдагы кип кишкинтай кобдыга мойнунть
уш уралган айдик жылан сыйушимеди деди. Сонда жылан-
да айтты: бул сбз рас деп. Бала типти нанбады, бул сбзге
козбен кбрмей кси нанып болмас деп. Сонда жылан баланы
нандру ^ш^н ійрилип бардыда манаты кобдыга кприп жатты;
бала сонда тарс еткизип сандыкты жауп бекиттиде, алим-
ниіг колуна берди, апарып алган орнун'ызга койунш деп.
26. Окудагы балалардын^ уйно
жазган каттары.
А.
Камкор, дуагой атаммен аже, свздерге ыкласты сйлем-
дервмди жолдап каламын. Озум сиздердніг оіг баталарышыз-
дыіг аркасында еау салемет бармын. Откен поштадан жи-
берген салем-катышызды, азнаулак акшасымев, жолыгып
алдым. Алда-рыза-болсун мендей нашар баланызды естен
салмай турганынызга. Ыкласыммен Еудай-Тааладав тилей-
мпн снздердвн4 енбек камкорпіылыгыігызды бизгеде кизме-
тимпз бен бтеуге жазгай ₽ди деп. Окутай окуумыз тура-
сында бул к^ндб устаттарымыз сонша разы; жаігадада еш
жаксы окуган балалардыв? есебине косуп, кенегесине жа-
зып койду. Ата, сиз ар кашан акыл айтушедишиз: баламѵ
алан1 болмай, устаттарын’нын’ айтканын орнуна келтрип,
берген сабактарын толук ойрбн^п бил^ге тырыс деп, мен ол
сбздеріигизди умутканым жок...
Сиз жазасыз, ата, Кйсенге корасан шыкты деп. Аман
жазылып кеткенине катты куандым. Бизге устаттарымыз
айтады корасанды егип шыгарган балага кайта корасан
Но5іесІ Ьу Соо^іе
Г1 '
И ; -
| — 27 -
шыкпайды, піыга калса кйтерсиз, жен’ил шыгады деп. Осу
сбзду жбну келсе ескерип, жакын жердеги лекерлерге киш-
кинтай инилеримди апарып шешек ектирген калай болур
екен?
Кош, дуаларын’ыздан бмуткер баланыз ЪГ.
Б.
Агамыз Ибрайга кои сйлемдеримди жолдадым. Озун1-
нен кбптен иш бир кат кабар болмады; тек ауру-сыркауга
і душар болмасаіг боладыдагы, піаруалык жумустанда колун’
! тіймейтип піыгар; суйтседе уакыт тауп есендигиігди бил-
диргейсин. Оз^м деним сау, устаттарымыздыіг тйур паза-
рындамын. Бир-еки айдан сош екинши класска шыгармын
^еген бмутум бар.
Осу катты тапсырушыдан Кадишага еки кадактай
канпет жибердим, сен алып бзунб тапсыра кбр. Акеме бас
кулдыгымды айтып, жана менен бт|н маган берген акша-
сын боска шыгарды деп урыспасын: Кадиша кишкине ба-
лагой, агам жиберипти деп куанып калсын дедим.
I Кош, ага, сау бол. Кат жаз дегенимди умутпа деп,—
есендигин’ди Кудайдан тилеп жазуши иниіг К.
В).
/ Мнекей, достым Муратпай, мен екинши класска шы-
гып, енди бир-еки жумадан сон1 елгеде кайтуга турмын.
Евди кбн узамайак сендерди кбрсем керек. Осу кундак кб-
з^мб елестеп тур, аул кук-орай шалгындарга конуп, жан
жактынг бйри желкилдеген кок шбп-ишинде жынылдаган
малдын1 жургендери. Кбп жазуга уакыт жок, курбы курда-
|
НозіесІ Ьу ѴлОО91е
— 28 —
старыма салем; агама айт: менин1 курбн1 д^нбнумд| ксиге
мингпзбей семи» сактасын, баргансон1 бз^м жаратып жайлар-
мын. Достын1 Ы.
Г).
Жгамыз Ибрайга сйлем. Сен бекер кауп етесин, ме-
нин1 азрак аурганымнан; сени кбр^п ажемдеде ^рей кал-
маганды. Аурганым себеби кыстын1 кунб аулы жакын
жердеги бир ептесимнин1 уйнб конакка барып едим. Агаш
уй жок екен, кійиз ^йдб патсалык жен’ил кійммен жатып-
туруп ж^ргенде бойумды суук устады; сонан азрак басым
аургансон1, кайтып даргерге айттым. Даргер дари берип,
енди жазылып келемин. Ай ага, акеме айтып, жылы агаш
уй салып алсан’ызши. Кійиз ^Й жаздын1 к^н^ канша жаксы
болса, кыстыіг сонша жамангой. Суук кійиз ^йдб
кыс-к^н^ б^р^с^а, алдын1 отка жылынса, аркаш тоггуп
не таза жуунуга болмайды, не таза тамак же^ге болмайды.
Осундагы окумысты даргерлер айтады: казактын1 дертиниег
кббиси не бойун суукка алдырганиан, не тазалык жоктык-
тан пайда болады дейди: котур ббрткен таза болмаганнан,
с^зок шанпіу, жбтел бйриде сууктан дейди.
Ериккенсон1, ойума келгенин жазып ермек егип жа-
тырмын. Кои мылжыЕГдады деп айыпка буйурма; жана ме-
ниег ^піун келемин деп азаптанба; йкем кары кси, шару-
алык жумусын’нан калырсын'. Инив?
27. Балгожа-бійдют баласына
жазган каты.
©мут еткен кбз^мниіг нуры балам,
Жаныіга жйрдем берсин Кудай-Таалам!
Ноёіесі Ьу Соо^Іе
— 29
Атан1 мунда ананчиен есен-аман
Суйуп сйлем жазады бугун саган.
Атан’ды сагындым деп асыгасын,
Сабакка кбнул берсен? басиларсын;
Ата-анан1 бнер билсен? асырарсын,
Дадан боп билмей калсан? ах урарсын.
ПІырагым, мунда журсен1 нетер едиіг?
Колука вурук алып кетер едиіг.
Тентреп скв аулдын1 арасында
Жургбнмен не муратка жетер едиіг.
НозіесІ Ьу Ѵ1ОСКЧС
II
ШОН КСИЛЕР ТУРАСЫНДАГЫ
АНТЕМШР.
1. А л и м - к с и.
Мир зор йлим молдадан жаіга динге кирген бир адам
«таксыр мен иманды налай етсем уйрбибм^н» деп сурады.
Алим айтты: шыккан к^имен айдан, кбкпен жерден, су-
умен желден, жермен таудан, жамгырмен кардан уйрбн де- ;
ди. Сураи турган адам бул сбз не сбз екенин бил-алмай і
дагдарып турду. Сонда йлим айтты: далага шыксан’ кбкпен
жерди кбресин, к^имен айды, кок устундб жолдуздарды,
тауды тасты, желмен жамгырды осунын1 бйрин кбресин;
соларга карап ой жиберсен1, онуіг бйрин адам жаратуга
колунан келер истер емес: олай болса, сонун* барин
жоктан бар еткен бир Куцротт^ Е болса керек, биз кбрме-
ген. Сол акылга ойланып жетиссен’ иманын’нын’ жартысы
тамам болганы деди.
2. Дукпан-аким.
еЖукпан-йкимге бир сопусымак адам бир жыйылыота
айтты: сиздин1 ауруга ем етуун’из гуна, Кудайдын’ жибер-
ген каза—бйлесине себеп табамын деген Еуцайга карсылык-
тан табылады деп билемин деди. Лукпан айтты рлай болса,
НозіесІ Ьу Соо^Іе
— 31
сол айткан сбзун'уз жазылган кытапты келтрин'из, сенимди
кытап болса, биз тоба етип даргерлпкти койалык деп. Сопу
бул сбзду иіп кытаптан кбргени жок, ктап алып келегойамын
деп козгалмады. Жыйылып отурган калык шулай-койа-берди:
сопу, Лукпан жесирге байдай, жетпмге атадай болуп, неше
мунду бишаралардын’ кбз^нун1 жасын тыды, сен бул исти
гуна деп билсен1 кытабынды кбрсет, болмаса казыга алып
барып жазаландырамыз деп. Истин1 булаинша зорайып бара
жатканып кбр^п, Лукпан калыктан бтбн^ш етип тыска шы-
гарып, сопуны онгаша калдырып айтты: Алда-разы—болсун,
молдам, билген шамаігызша бизди гунадан тыйу ушун акыл
айтканын'ызга Брак бизденде снзге бир акыл айтылсын:
кашанда бир исти истегин'из келсе ол иске ауел акылынгыз-
ды, онансон1 кбзун1 изди жумсан’ыз, сонансон1 акылын'ыз
дурустаса, кбз|н^з кбр^п ж^н^н танып макул кбрсе, ти-
лин’из бен колун’ызга сонда ерик берин'из. Екинши сиздин1
айткан сбзуиузден окуп жетиспегендик кбрунеди; Кудай-
Таала адамга ар турлу дене бердо: кол берди жумус кылмак
^пфі, кбз берди к^рмек уш^н, айак берди ж^рмек уш^н,
кулак берди еситуге, акыл берди ойланып жаман жаксыны
ан’аруга. Сол берген денелерди тіисти орунуна жумсамасан1
Кудайдынг буйругуна карсылык болуп табылса керек; опун1
^ш^н ж^рмей, турмай, отурмай, жбрмей, иситпей Кудайдага
кулшылык етипте болмайды. Сол ре^шти жансыз нарселер-
дин’де керексиз жаратылганы жок. Бир шбпту уу етип жа-
ратты; булардыда танып, билип буйрукты орнына жумсама-
сан1 гуналы боласын, тіисти пайдалы орнына жумсаудан
обал болмаса керек деди.
3. 3 и р е к т и к.
Англія журтунда Броун деген билимди уста суудынг
^ст^нб бир колайлы к^пур салуга жур^п, калайща салсам
НозіесІ Ьу ѴлОО91е
— 32 —
колайлы, вык болар екен деп ойга калып келе жатса, жол-І
дун1 ^ст^нб кесе тарткан брмекшинин’ брмегине кбз^тусту.
Муву кбр^п Броун токтай калып ойлавды: бул брмекпіи
мвау жолдан аркылы куп^р салыпты, астында тре^и жок,
осувдай куп^р колайлы болур еди деп. Сонуггмен келдице
суу устунб еки узун шинжир тартып, ортасына тактай са-
лып, еки жак басын кургак жерден бійик, нык баганаларга
беркитип кунур истеди. Шинжирмен к^п^р исте^ сонан
калган улгб екен.
4. Силинши деген каным.
Жытай журтуныгг патсасывык кавымы Силинши де-
ген жибек курттарын абайлап, карап ж^рсб, бул курттар
блеринде бзупун? брмегине кирип бледи екен. Каным сол
брмекти алып шыйратыпжнп истеди, сонан токуп жана жи-
бек орамал истеди дейди, Мунансон’ сол зуртка назар са-
лып карап ж^рсб, тут деген агапітын1 жанрагын жеп кун
кбреди екен. Каным тут агашынын1 жапрагыи жійип, али-
гидей кбп курт жійип асрап, акырында бул курттын1 бай-
дасан калкына бйрбтту дейди. Жибектин1 піыгатын орунын
ен1 ауел сол каным тауптымыс.
Бул уакытта ол каным Силиншинин’ бткенине бес мын1
жыл болупту. Кытай журту али кунгб даншпан канымын
умутпай жыл сайын сонуіг курмот^нб той етеди.
5. Мадды банцага жарату.
Л>вр ^йши жумусумен кбп мал тауп турсада, сонпіа
азбен канагат етип, аз жумсап турады екен. Бир ф кбр-
Нозіед
е
- 33 —
шиси сурады: осу сен бай бола туруп, малышды кай жак-
ка жибересин; к^згб тусбт^н иш нйрсен кбр^нбейди деди.
Уйши айтты: тапкан малымныш бир бблум^мен боршумду
бтеймин, бир б^л^м^н бсумгб беремин. Кбрши: койши, ба-
тыр, сениіг боршун1 бармеци, жана бс^игб кашан акша бс-
рушедин1 деди. Уйши айтты: карт йке-шешеме берген ак-
шаларымды бтеп турган боршум деп билемин; бз^мнен ту-
ган балаларга оку окутуга, асрауга шыгарган малымды
бсумгб берген мал деп билемин: балалар адам болуп, биз
картайгэнда жаксы асраса, олардын боршумды бтегени
емеспе деди.
6. Дуыуб калай етсеіг табылады.
С^рансуз журтунын1 бир бийимди адамы жазады:
1791-нши жылда бз^м университет деген улкбн школ
окуп ж^ргбн жигит кунумдб, йр жети сайын Версал
каласындагы шешеме жамау барып-кайтып туруши едим;
сонда йр дайым жолумда бир Антон деген тиленши отуруп.кай-
ыр сурап алып ж^р^ши-еди. Бир к^н тагы сол жолмен келе-
жатып, бир орта бойлу, арыктау ксиге ушрасып, жунумуз
бир болгансон1 бирге келе-жатканымызда, йдетше манаты
Антон алдымыздан піыгыл кайыр сурады. Касымдагы кси
токтап, Антенный1 бетине карай турдыда айтты: сен кара-
уга еп-ести кси секилди кбр^несин, жана жумус исте^ге
куатында бардай кбр^неди, с^йт^п туруп мундай жамап
испен бз^ігду кемшилекке салып ж|рсун; бай болгын1 келсе,
мен саган акылын айтайын: мен бзум-де сендей кедей едим,
брак сендей тиленшилик кылганым жок; елден кала-каладан
кыдрып ж^руп, йуел боктык, салам арасынан, не болмаса
жай ксилерден ески шбберек сурап жыйып ж^рд^м. Ол шб-
беректерди апарып кагаз истейтин фабриктерге сатып, со-
НозіесІ Ьу Соо^Іе
— 34 —
нуігмен азды-кбит^ акша болгансон' бир есек, бир арба
алдым; мунансон’ ау ели аздап, бара-бара кббрек йр уйдбн
ескн-^ски, тутунуга жарамайтын шбберектерди сатып алып,
арбамен ж^фі сауда ете бастадым. Осундай испен жети
жылда он мьш’ франк *) акша тауп, енди бир кагаз фаб-
ригине кпрнстим. Жасым »ас, исвме нык, жыйнакты, жана
срніішектиііти бнлмегенимнен осу к^ндб еки йгідик тас жур-
тум бар, фабригимди балама бердим; бмфум бар— баланда
аштык кбрб калмас деп, себебн: баламдыда жасынан бос
ж^фб,-ериншектикке, кыйналмай мал табуга уйрбтпедим.
Осу айтканымпіа машакаттанудан кашпасан1, сенде біТй бо-
ласын, Аптон, дедпде жбн^нб жур^п кетти. Аитонбул ебз-
дердп еситкенсон* тереіг ойга калып, кайыр сураунда уму-
туй туруп калды.
1815—ніпи жылда Брюссель деген каладая бфп бара
жатый, бир ктап сататын фвкбн дбкенге_ кирдим. Дбкеннин’
ншпнде бир неше прикащиктарга олай-блай етвЕГиз деп
буйуруп турган бпр купестіііг кескнни кбі-гу.-іумб таные
реуштн кбрундп Суйтуп тургэнымда алнги кси мени кбруп,
бетпме карап турды—турдыда касыма келпи айтты: айып
етпесен’из сураймын, мунанжыйырма бес жыл бурун сиз
оку окуп ж^руп, жума сайын Версальдагы уй^ігузгб барып
жургбн жерпнтіз бармеди? Сонда онума т^с^п, танта калып,
сен Антонбысын дедим.—Рас, деди Антон, мен сондагы кбр-
ген тнленши Аптонын’ыздын' бз^м^н. Сол жургонудг^здеги
бир к^н касыігызда бирге жолыккан ксинин1 айткандары
кбн’^мб кирип кетип, тиленшиликти тастап жумуска кирис-
тим, нсиме нык, малыми к^фіду болдум; акырында сол
кенниіг айтканы келип, мнекей осу зор дбкеннин’ еси бол-
дум деди.
Франсуа журтьшыіг теякес и; бизшг акіиамызга шагылыстырганда бир
франк жыйырма бес тіин кумускб есеп.
Нозіед Ьу
Соо^Іе
I .
I - 35 —
Г 7. Билгенниіг пайдасьь
I Вир карт уста кун-тун тынбай ис согуп отурады
?кен. Оган корпіи заманындагы бпр зор бай Броуи деген-
ниьгбаласы ойпап журуп кызыкка кундб устага келип ис
^окканына карап турады екен. Бир кун уста мырзага айт-
І'ы: тбрем, карап тургаяша, тым болмаса іпсге согуды уй-
ібнсентпя, кпм бплсди бир кундбрдб сол бнердпн’дс кереги
^олар деп. Бала нем кетеди деп, кундб мазакка шеге согуп
да^рУ». бир неше кундб жаксы согуга уйрбпуту..
Р Мунансон1 бир неше жылдар бткенсон1. журтында кат-
іты жаугершнлик басталып, Броуннын мал-жапы таланып
Ібптип, бзу катын баласымен кашып іпыгыпты Сонунмен
ишуге-жеуге, кійугеде кемтар согуп бир калада жургби
уакытта, каланыіг акпмн буйрук шаиіты аскерге кбп етик
^керек, жакыи жердегн калалардын1 сататын мыгы таусыл-
ріы, мык дайарласын деп. Соида манаты мырзаныіг мазакка
‘Уйрбнгбя бябру есине ту>уп, ватсалык етикппмтрге кабар
йалды: ;ігар кбп мык-иіеге керек болса. мен имрегни ала-
кіын деп. Етикшилер истеген мыгын корун онаткансон1,
кскер.пиг етпгине мык пстсудпн? миндеткн алып. і.біі мал
ргауп, акыр бмурунб іпеин кемдпк корней бгуптумус.
8. Кыптак Сеиткул.
Кыппкж Сеиткул отуз уйлу тобрумен, журттын1 те-
(гие аттапыс барымтасы бар уакытта, бул отуз уй кедейди
^калайыниіа етсем байытып калык катарына косамьш деп
іойга калды: сауда етуге мал жок, барымтамен мал алсам
(бир кундбрдб жауда бизден кууп алады, акырында бурун-
'.гулардын' айтып кетуунше жортуул басы жолда калса ке-
ірек. Сонутг бйринде шамалан карап, акыр бир кыйалга
Но5іеб Ьу Соо^Іс
— 36 —
т^суи, Сеиткул ауел мекен еткендей бир орун издеди; Кбп
жерлерди кезип ж^п, акырында Торгай тересиндеги Ка-
бырга деген узен суудыіг бойуна токтады: мна жакта $р-
гбнбш, Коканнан, мна жакта естек, калмактан шетрек, жа-
на жаманшылык болса калынг Кыпшак деген руга жакын—
рак екен деп. Сол жерди унатып кайткансоіг, кысты отку
зуп, жаздын1 жылы уакытында кедейлерин жалан’аш—жалпы
кбшуруп Еабырга бойуна алып келди. Сеиткулдыіг бир
агасы бар еди, жол журуп урлук барымтаны адет еткен;
инисиниіг канша айткан акылына болмай, уш-тбрт уймен
жаігызак сол кбшпей ески оруну Туркестан жагында калды.
Еабырганынг бойуна келгенсон1, Сеиткул колуна кет-
пен алып, отуз уйлу кедеинеде кетпен берип жер тегистеп
егин егуге киристи. Туркестан жагында кбрген улгбсумен
суудан арык казып шыгарып, егинге суу жиберди. Егини
пискенсонг оруп, жыйып алып, артыгын тбігерегиндеги кбш-
пели елге сатып мал етти. Жанга мекен еткен жерине ор-
ныккансоіг, Сеиткул егинди жылдан жылга кушейтип, арык
басында шыгыр салып сууды шыгырмен айдап, астыктыю
(ол к^ндб бійдай тары арпа егеци екен) артыгын тбгерек-
теги елге малга айырбас ет^мен булардын1 мал бараны кб-
беип бай болду. Муну кбруп йр бир кбшпелп елдеги жар-
лы-жакыбайларда келип Сеиткулга косулуп, бес алты жыл-
да Сеиткул ели деген ел тбрт ж^з уйгб тайанды дейди.
Еос, Сеиткулдын1 бзуде, жыйылган калкыда малдары
кббейип бай болусту, ел жыйылып Сеиткул журт-агасы бол-
ду; енди сол журтынынг адал бейнет табан ет мангдай те-
римен тапкая дйулетин андыган жаудан, урудан, даладагы
ббрУден сактаудыіг камын ойлап уайымга калды. Солардан
сактану ушун, Сеиткул журтын жыйып кеігесип, суудын?
бир колайлы жерине шымнан бійик корган салдырды, малда-
рына реттеп бакташи, кару жаракты караул-шынгдаул жур-
НозіесІ Ьу
Соо^іе
Булардын1 булайіпа бир аузга карай беркинген калык
екенин байкагансон1, малга кызыккан сырттагы кбшпели
калыктар батыіі келалмады. Бул жагынан конул^-таныш
болгансогг, Сеиткул енди Бухар Кока ига мал айдатып, ол
кенттерден казак — колу йр турлу тауар алдырып, —
жылда егин пискен уакытта манаты корганда жарменке
реушту базар болду: кбшпели калык белгили уакытта ма-
лый, жун-жабагысын, тери-терсегин келтрип, егиншилер
оларга астыгын, тауарын айырбас етип, осу калыпша бир
жаты егин, бир жагы саудамен Сеиткулдытг журты журт-
тан аскан бай болупту.
Манаты Сеиткулдын1 агасы аттаныс-тусуспен журт-
тын1 малыя урлап бай боламын деп жургбндб, Ковграт
жагында колга т^с^п, ким екениде белгисиз биреу блтуруп
кетипти; калган малы-жанын урунун' малы деп Туркестан
йкимдери талап алып, жамагаттарын Сеиткул кбп жылдар
издетип, таптырып касына алыптымыс.
Сеиткул, курметти Тлеу Сейдалин султанныіг айтуы
бойунша, 1830-нши жылдарда бтуптумус. Сол даншпан
ксинин’ акылымен егинди адет еткен калык Кабырга суу-
нын’ бойунца али кбп; жарлы болуп ббтен кесиби жоккси-
лер Торгай жагында дереу егинге айналады; еринбей азап-
танса, бир неше жылда тузблуп калык катарына косулады.
9. Таза б у л а к.
Жш жолауши бир булактывг басында бир-бирине кез
болупту. Булак бир тастак жердей шыккан, айналасы ка- /
лын1 биткен агаш, жапрактары булактын1 устунб тбгулуп/
сууы муздай салкын, шыныдай жылтылдап турган сонша>^
НозіесІ Ьу Соо^іе [
— 38 —
йдемп, тага булак екен. Суу шыккан жерине бир казандаі
тасты бирсу ойуп корганша кылып, тастын1 суу-агар жерпш
жазу -жазыпты: «ей, жолауши болсан’, осу булактай бол>:
деп. Манаты уні жолауши булактан вшип кангансон\ жа-
зуды окуп, биреуи сэ^дегер екен, ол айтты: «бул жазылган
акыл сбз екен, булак кун-тун тынбай алые жерлерге ба-
рады, бара-бара кеггенп улкбйбду, буган ббтен булактар
куйуп суйтб-бара улкбн бзен болуп кетеди; мунан мурат
сол: сенде, адам, тынбай кизмет кыл, иш уакытта жалка-
уланыгі токтап калма, суйтсеег акырында сенде зорайып му-
ратыгга жетесин дегениме деп билемин» деди. Екнвши жо-
лауіші мусапыр молда екен. басын шайкап, «жок, мен
олай ойлааіаймын, бул жазудын1 маанасы ензднн' ойлаган-
нап кбрб жогарырак секса керек: бул булак кнл-кимге
болсада дайар, ыссыктаганнын’ салкындатып жанын ракат-
тандырады, суусаганныіг суусынын кандырады — енун' ушун
вш кшніен акы даметпейдв; булай болса, адамгада йбрет
сол: бмреуге жаксылык етееіг, ол жаксылыгыітды иш кимге,
шиндет етпе дегени болса керек» деди. Ушуніші жолаушгі
кбркбм келген бир адеми жнгит екен, бул |ндбмбй турдуі
Жолдастары сен не онлайсын дсп су рады. Жпгит айтты:!
«мениіг ойуыа ббтен бир орунда тунун туруп, шбп-ша-
лам тус^п лай-кокум болса, буган адаммен айуан мунша
ынтык болмас еди; булак к^н-тун тынбай агып тазаланыи)
турган ^шун ынтык болады; олай болса жазудыіг маапасы1.
кбгг^лун’ду, бонунгды осу булактай таза сайта, нешнк бу-'
лакка карасак кун ту$ссб шбптун’ сплесни кбремиз, кбігН
лун? сол ре.уштн сыртка ашык кбрунуп турсун дегенимаі
деймин деди. |
НозіесІ Ьу Соо^Іе
. - 39 -
10. А д е п.
ІВир журттын’ бас Якими екинши бир байга жолугу-
суп суйлбсуп турганда, касынан бир жарлы мужик бтуп
ба разжаты и ійилип бас уруп сЯлем берди дейди; оган кар-
сы Ялиги улкой аким-тбре онанда тбменрек бас-уруп сЯ-
лем алы. Касындаіы бай: «таксыр, осунша журттын* ус-
тунбн караган Якимнсиз, осу бир мужпкке неге сонша бас
урасыз деп айтты» дейди. Сонда Яким: «иш бир илим-би-
лим уйрбибігеи мужик сонша. ійилип Ядепшилигин кбрсет-
кенде, мен онан Яденсиз болуп калайынба» деди дейди.
11. Каната т.
Дзрет-Алиден бир жуд келип су рады дейди: толук
байлык кайтсен* табылады? Али айтты: хапагат ете бил-
сен*.
Банпіа мал кбпте болса, канагаты жок кси байлыкка
жеттим деп тоймайды; канша мал азда болса, барына ка-
нагат ете билсе, бул адамньін* кбнулу жайлы, тынышрак
болацы; совун* ушун азрет-Али байлык канагатта деди.
12. Муігсыз адам.
Жир ііатсанын* канымы ауру болуп, журттан неше-
неше даргер жыйдырын ем еткизседе иш бир дауасы та-
былмады. Натса мунансон* баксы—бЯлгерлерди жыйдырып
жарлык айтты: балдарынызды ашып осу канымга не ем
болатынын табыныз. ЯгЯр таппасаныз бЯриниздиде асты-
НозіесІ Ьу
Соо^Іе
— 40
рыц блтурбмун деп. Баксы-бйлгѳрлер. коркуп сасып тур-
ганда, ишинде биреуи айтты: мен бул аурудыіг емин тап-
тым. Сол сбзбен муку канга алып келисти. Бул балгер
канга айтты; д^н^бдб муігсыз кси тауп, сонун1 кбйлегимен
кактырсатгыз, бул ауруга сол ем екен. Патса жер жузу-
нб жасаулдарын таратын канша издетседе, муігсыз адам
табылмады: биреу бай, .не бакты болса, боласы жок, екеуде
бар болса не катыны, не баласыныіг мейрими жж, бол-
маса биреулерден кбрген кемшилиги бар, болиаса не
бзу не катын балалары сыркау, ен’ болиаса, сол
айтылганнын1 бйрин Кудай берген болса, канагат
жок болганнаіг уайымы кбп-тагы илгерирек бол-
мадым деп,
Кбдер узуп, муігсыз адам жок екен деп койган кезде,
бир кун патсаныіг баласы келе-жатса бир кедей адам да-
ладагы бузулган тамныіг туббнб келип айтады: бугун жу-
мусучды битирдим, карынымды тойдурдым, енди не уайымым
бар, кел жатып уйктайын деп, тамныіг касындагы жыйнды
салам устунб жыгылдыда жатты-битегене болмай корулдап
унуктапта калды.
Патсазада муну кбрун, муігсыз кси таптым деп пат-
сага кабар берди. Патса куанып жасаулдарын жиберди, ол
муігсызды алып келиігиз деп. Алып келгенсон' бул адамга
алтын кумус бермп, енди кбйлегиігди бер деп караса муіг-
сыздыіг устундб кбйлегиде жок екен.
13.
А д и л д и к.
усейн казыныіг терезесиниіг туббнб келип, еки жа-
ман кійимди тиленши:
НдБіесі Ьу
Соо^Іе
г > — 41 —
— Кудай кайыр берен'из деди.
— Кудай бз| берер, барыігыз деди казы.
— Вайгамбар акы ^ш^н?
— Ей тиленшилер, енди басымды ауртпай кетиігиз
деп ашуланып, казы окуп отурган кытабын жерге атып
(УРДУ-
— Ах, казы. бишарашылыкка бир нйрсе берсеігши
деп тиленшилер кетпей, жылап турду.
і
, Сонда казы ыза болуп, ^ш^п туруп жумускерлерин
шакрып буйурду: мнау бир-еки кыдырындыны зынданга та-
і стаігыз деп. Брак ол арада тиленшилер жок болуп кетти.
< Мунансон’ ^ш кун откенсон1, казыга кбп конактар ке-
|лип, той болду. Казыньпг уйнин1 иши жаркыраган алтын,
I шамасыз саулет, бзу терезесин ашып, сол терезе т^ббндб
1 ’/муфтіймен йнтимелесип, кбз^н Багдаттыіг . каласыяа са-
ілып отур екен; сол уакытта терезе „тусунан анак^нгб еки
тилеяши тагы келди.
— Куаныштарын’ыз кайырлы болсун, казы, осу куа-
ныш ^ст^ндб биздиде бир нарсе берип куантыныз деп
жылап турду.
I Сонда казы касындагы муфтійге айтты: осу еки кыд-
Ірынды тиленшилер екинши рет келип беймаза етеци, Ка-
лина казрети осундайларга жаза буйрмайды; суйтседе бул
жолу буйруксызда болса, осу еки тиленпіини устатып ксен-
детемин, Багдаттай каланыв? сынын бузуп кыцрып жбр-
месин деп» адамдарын піакырды.
Сол уакытта еки тиленшинин1 бздери уйгб кирип ке-
лип, уст^ндбг^ ески кійимдерин тастап, бире^и айбатты
дауспен акырды: «казы! мен сени казы койганымда журтка і
і
НозіесІ Ьу Сі 005 іе
— 42 —
кайырлы, байга жарлыга бирдей, ак сарагат бій болар-меі
кен деп бмут етип едим, бул жанылысыма тоба кылдым!
Жапар! мнау оігбаган куртты алып, йдилдикпен жазасын
бер, журтум кбруп бплсин Патса вуругу узун екенин;
ертеме-кепніе кылган жамандык патсага бплинбей калмай-
тынын, бнлннсе улкбн-кшнликке карамай жаза тартаты-
ныв* деп. і
Жыйылган копактар буларды тавып, айактарына ку-
лап жыгылысты. Тнленши болуп келип жургбн Гарун-рашид
деген калнпа патсасы, касындагысы Жапар деген уазирі?
екен. »
14. Петр-Патсанын1 тергелгени. 1
Рига деген каланы жаулап алганякиг соігуида, Петр-»
Патса Меншиков деген князгЗ, жана Шереметев деген графі
ка награт есебинде жаулап алган жерлерден жер бериптимис.
Осундай берилген жердин1 биреуи Рига каласынын1 бир каі-
рабайым адамына тійистп жер екен, барып Патсага арыт
еттн: не гунам бар, жеримдн бнреу алгандай ден. Патса
арьвын тын’дап болуп айтты: арызын1 дурус болса, тійиу-
стнказыларга(судка) арыз ет. Сл ксв арыз берди Меншиков де(-
ген княз жернмди тартып алды деп. Казылар арызын алыін
суран едн, Меншиков жуап берди: ол жерди маган награткй
Патса берди. Казылар Петр патсагада кабар берип, Патса
бзудб келди. Патсаданда жуап суран болуп, акырында ка-
зылар: Петр Патсаныіг бул пси дурус емес, нахак бире^-
днн1 жернн награтка берипти деп, жерди, есине кайтаруга
буйурусту.
Патса бійлнгнн еситип болгансон' турб-келип, казыг
лардын1 бетинеи суй^пту аделдвктерике Алда-разы-болсу{н
Нозіесі Ьу Соо§Іе
— 43 —
деп; жана сол жерде айтты дейди: «законга мен мунша
кбнгенимде, ббтендер кбнбестик ет^ди ойнан шыгарсын!»
15. М у ж и к п е и ж а с а у л.
Лир мужик далада журуп бир тугрл^ йдеми тас тауп
алып, кбршисинен сурады: бул тасты нагылсам болады
деп. Кбршиси айтты: патсага алып бар. Сонунчиен мужик
келип патсанын1 алдындагы жасаулынын1 айагына жыгылып,
мени патсага жолуктыр деп тилев етти. Не жумусун1 бар '
деди. Патсага сый алып келемин деди; Жасаул айтты: патса
саган не сый берсе, жартысын маган бер; болмаса жолуктыр-
маймын. Мужик буган разы болду. '
Мунансон1 мужикти Патсага алып келисти. Патса та-
сын алып, мужикке Алда-разы-болсун аптып мын1 тенке
берип еди, мужик айагына жыгылып: таксыр, мын' тенкени
алмаймын, аркама елу шыбык салдырыігыз деди. Патса
бир маанасы бар шыгар деп, жасаулына буйурду: акырын-
гана мунун1 аркасына елу шыбык сок деп. Жыйырма бес
шыбыгын салып болганда, мужик айтты: енди маган бо-
лар, калгднын бйлен жасаулга салдырыігыз, алган сыйым-
нын1 жартысын, неде болса соган бермек едим. Бул жасаул-
ды шакыртып, огаи келистрип жыйырма бес шыбык урдыр-
ды. Сонансон1 бул айласына разы-болуп, мужикке Патса
еки мын1 тенке бергизци дейди.
16. Ж о м а р т.
Атымтай-жомарт бз^ есепсиз бай бола туруп, кун
сайын бир мезгил уступно ески-^ски кійим кійип, отун ке-
НозіесІ Ьу
— 44 —
снп, шбп тасып жумус кылады екен. Бир кун бзунун1 жа
кын таныстары сурады дейди: жомарт, Кудай берген даут
летин’из бар, ашка тамак, жа.иан'ашка кійим, уйсиздерге уі
болдын’ыз; с^йт^п туруп бз басын’ызды кемшиликке салып
жеталмаган жэрлыша отун кееип шбп тасыганыігызДыЕ
маанасы не деп. Жомарт айтты дейди: тбрт турлу себеп бар
йуелгиси: йдеми ат, асыл кійим, аская долетай бн-бой’
адет етсен', кбн’Улгб жел киртизеди; сол желиккен кошулмсі
бзумнен терезеси тбмен бишалардан жиренип кбз салмай
кемкешикке жардем берУди умутармын деп коркамын.Екин
шиси: бар бола туруп мен жумус кылсам, мунугг кемши
лик емес екенин билип кеингилер йбрет алсын деймив
Ушуншиси: кун сайын бз бейнетиммен тапкан бир-еки бул!
га нан сатып алып жесемде бойума сол тамак болуп тарай
ды, еігбекпеп табылгаи дймниег тйттилиги, сиегимдилие
болады екен. Тбртуншиси: Кудай-Тааламныіг берген дауле
тин бзумсинип тійисти орундарына жаратпай, кббусиі
бзум ишип-жеіі, бзум тутунсам мал берген Есине гуналк
болурмын деп коркамын деди.
17. Сараігдыкпен жыйнактылык.
Вир неше таур ксилер бир жетим жесир калган уй
ушун жылу жыйамыз деп ар уйгб кыдрып барып журуп
бир байдывг уйнб келсе, бай жумускерине бир кишкинтай
жипти жамгырда умутуп далада калдырыпсын деп катты
урусуп тур екен; урусуп туруп айтады: сен билмеймисин,
ол кишкинтайгана жипте болса малга сатып алынган нар«
се, малдьпг табылуы оггай емес деп. Муну еситип-кбруп
йлигп жолаушылар бзду-бзу сбйлбсту: бир жаман жипте
НозіесІ Ьу Соо^Іе
— 45 —
далада умутуп налдырдыіг деп осунша кеип турган адам
бизге иш нйрсе бере коймас, аузымызды ауртпай кел изи-
мизбен кайталык. Ишинде биреуи айтты: немиз кетип бара-
ды, келгенсон1, бугавда айтып кетелик. Бул сбзбен байга
келип сйлем берди, бай буларды йдеппен уйнб киргизди.
Сонансон1 келгендердин1 жумусын еситип, сол жердин* бзун-
дб ббтендерге Караганда екесе акша шыгарып берди, жана
мунан баска тбрт-бес кап астык беремин деп уаде етти.
Мунусын кбр^іі, жолаушылар тан’данып отурдыда, бздери-
нин далада байды саранта койгандарын айтысты. Сонда
Ібай айтты: аз нйрсени азсынбай, кйдрин билип жыйнаган-
нан осундай кем-кетикке жардем бер^ге колум жетисти;
жыйнактылык сарандыкка косулмайды деди дейди.
18. С а л а к т ы к.
и?
Мерим деген мешер бзу жумуска тйур жигитте болса,
жуунуп, кирсиз кбйлек кійип, таза журумен иси жок еди.
іДр ким айтушеди: саган не болду, Керим, бойувгнан ки-
(рин’ди агызып ж^ргбнше жуунсан? болмайма деп. —Колум
(гіймейди деушеди. Суйтуп журуп тулабойун шыкан каптап,
1;ана котур болду. Бул куйдб курусып-тырысып жатканын-
а, йр ким сурайды: Керим, саган не болду деп; Керим айта-
ды екен гунам ушун Кудайдын’ бир берген сазаи-тагы.
Оган карсы таныстары, рас, Керим, Кудай-Таала таза жур-
|іеген былганыш ксини суймейди, тым болмаса жумасында
рир моншага тусуп, не болмаса уйун'дб сабынмен жуунуды
Йдет етсеіг, бул бйлеге душар болмас един1. Сонун’мен Ке-
уимди ауру жататын уйгб алып барып, таза жуундырып,
іаза кійим кійиндирип ем кылгансон1, азба-кбппе жатып
жазылды. Мунан шыккансон’, Керим бир завотка барып
Нозіесі Ьу Соо^Іе
— 46 -
жалданыпты. Оздерин’еде белгили шыгар завотта нарсе бой-
айтын бойаулардын’ кайсысы уу болады. Бир кун кожасы
Керпмгебир бойауды былгап кой деп берипти. Былгап оту-
руп-отуруп, кадимги уйренген калыбынша колун жумастан
барып тамакка отуруп наы жепти. Колундагы бойаудын1
жугыныиын’ бариде жеп отурган нанына жабысып отурганда,
бир мезгилде Керимнин1 пши біфус^п аура бастапты; арли-
берли, олай-блай ауиакшып бир аз жатып, Керчи узамайак
жан тапсырыпты; алиги бойау уу бойау екен.
19. А к м а к дос.
ІВир мырза ормапнан бир айу баласын устап алып,
^йу^но алып келип, сонша жаксы кутуп асрапты.Бпр к^н-
дбрдб мырза катты аурып, бир айдай тбсектен турмай жа-
тып; сол уакытта айудыда караган кси болмай, бул-да кат-
ты жудоп зарыгыпты. Аурудан азгана та$р болгансон',
мырза бир кун далага есик алдында отуруп, кунная1 жылы-
сымен маужрап калгыды, брак мзн’дайына, бетияе шыбын ко-
пуп шыдатпадьЕ Сонунг барнпде манаты айу кор^п отур
екен, мырзага тыныштык бермеген ^шун иіыбыига катты
кейди. Суйт^п айу ыза болатура жулкуп кеткенде шынжы-
ры узулуп кетип, ж^груп бардыда, мырзанын1 бетине таба-
нымен салып келип кеткенде, мырза калпактай ушуп сол
жердак жан тапсырды дейди.
Бул ис Даут пайгамбардыіг заманында болгай екен..
Айуды калык пайгамбарга с|йретип алып барды, буган ка-
лаиніпа жаза беремиз деп. Азрет Даут айудан сурады: не
себептен кожаігды олт^рдіиг? Айу жылап айтты дейди: ко-
жам мени баласындай фуп асраушеди, ол аурган уакытта
мени к^ткбн кси болмай, кожамнын1 жазылуын тилеп за-
Нозіесі Ьу Соо^Іс
ыктым. Б^г^я сол аурудан тауррек болуп, вожамнын1
далага шыкканына куанып карап турганымда, нырза есик
плдында отуруп валгыйын деп еди, шыбындар тыныпітык
(^ермеди; соган ашуум келип урганымда кожам, не себептен
йкенин билмедим, бл^п калды. Мен кожама кастык ойла-
іиадым, шыбынды кырайын деп едим деди.
I " - ..
20. Жаман ж о л д а с.
I
' Кки дое кси жолдастасып келе-жатып, бир айуга уш-
іраптм. Бул екп ксинин' биреун алсііз ауру екен, екеншиси
Йыктя, жас жягит, амуды кбргенсон’ бул жйгит, ауру жол-
дасыы тастап, бзу бир улкбн агаштын’ басына шыгып
(кетти дейди. Ауру бай тус агашка шыгуга дйрмен жок, жер-
Аге куладыда созулып блген кси болдуда жатты: есит^я бар
^ди-айу блген ксиге тіймейдп деп. Айу бул жаткаи ксиняет
касына келип іискелеп турдуда, дыбысы билипбегенсон’ та-
Ісіап жбнувб кетти. Мунансоіг, манаты жолдасы агаштан
іт^суп, ау руда и сурапты: достым, айу кулагыгга не сыбыр-
(лап кетти? Ауру айтты дейди: айу кулагыма акыл сыбыр-
Ьады: екинпіи рет тар Ж'*рде жолдасып тастап кашатыя
ідостармеп жолдас болма деди дейди.
!21. Айуаннын1 естиси кбп, брак адамдай
толук акылы жок.
і Жт адамга шын дос жагіуар, ДУнуД) ж^зундб иттин?
^еше атасынын’ улы бар: бире^и кора, биреуи уй кузетеди
бире^и маліиы орунына мал багады, биреуи ан?, кус алып
береди, бире^лери тпптп ат орунына жегилипте ж^руледи-
)
Соо^іе
1 I і
48 —
булардын' бйринде екинши кытапта уакытымен айтармызл
Англія журтынын1 ен’ улкбн Лондон деген каласында брт
болган уакытта куйуп жаткан уйдбн ишинде калган бала-
ларды алып шыгуга уйрбтулген иттер бар. Сонуіг бире^и
Боб
деген ит он-еки баланы брттен алып піыгыпты.
Бир кун бир уй жанып, брт сбндбргиш адамдар кел-
уакытта, бир катын жылап турду, балам
уйдб калды деп. Ортшилер йлиги Бобту жиберди. Боб
баскалдакпен уйгб кирип, тутун ишинде боп
бир аздансон1 баланы кбйлегинен тистепкана
ПІешеси куанып баласын алды, бртшилер
ген
кан
жанып жат-
жок кетип,
алып келди.'
иттигг от шал- I
ган жери жокпа деп карап турганда, Боб бршеленип жанган!
уйгб карай тагы умтула берипти. Ортшилер ойлады шама-
сы уйдб тагы бир бала бар шыгар деп; сонуггмен Бобту I
жана койа берди. Бир аздансон1 Боб, аузында бир тистегени I
бар, уйден ж^груп шыга келди. Караса аикелгени бир ул-і
кбн кууршак екен.
жан-
22. Отуруктун1 залалы,
Уш. кси жаланга шыгып, кун бойу кус аулап,
гызак шурегей уйрбк атып алынты. Кешке бир жерге ке-1
лип отуруп сбйлбсбдУ; бул уйрбкту ушбмиз жеп тоймай-1
мыз, биреумизге жбну болмайды деп. Ишинде биреуи куі
жигит екен, бул айтты: оган акыл табылады, уйрбкту пси-Д
рип жауп койалыкта, ушбумизде жатып уйукталык, кайсы- і
мыз жаксырак тус кбрсек, уйрбкту сол жесин деди. Осу-] ,
ган сбз койусуп, уйрбкту псирип жауп, бздери жатып і
уйуктаганда,* манаты ку турдуда уйрбкту жеп алып, табагы- *
нын1 устун йуелгише жауп койду. Ертеіг жолдастарымен I
бирдей туруп ку сурады; не тус кбрдуігуздер деп. Биреуіц .
НозіесІ Ьу
айтты: мен ак боз атка ыинип, алтыя таж кійип кбккб ушуп
жур екевмин; екиншиси айтты: мен ушпакка кирип, кор
кыздары маган кизмет етип жур екен. Сонда^ку айтты:
екеун’дикиде рас, мен тусумдб сендерге карап туруп едим,
бириіг патса болуп кбккб ушуп кеткенсон1, енди биригг уш-
пакка кирип кеткенсон1, бир піурбгбй уйрбккб бола кайтып
келип жатырма деп, уйрбкту мен жеп койдум деди.
2 3. Д а д а н д ы к.
А)
Ангкау елге арамза молда туруп балаларга сабак оку-
туотымыс. Молда жазуда танымайтын дадап сарт екен, ба-
лалардын1 колуна кагаз берип шыймайлап окутатын окуы:
«неке-кійар ат болур; бала туса шат болур-оган асыл зат бо-
лур: ат койары семиз ат; сундет-басы уш туйб; искат
деген бес туйб». Бир кундбрдб сол елге бир шын
молда келип йлиги бала окуган медресеге келипти.
Сонда арамза молда жалмажан бир балага, келген молдага
еситтрип, сабак берди дейди: «ээ—меэ демелик, бзге
былшыл не герек, он бес туйбм бир атым-жартысы сен ики,
жартысы меники».
Б).
©ир ногай тун ортасында уйнбн жалан’айак жалан1-
бас кашып шыгып, ону кбргенсон1 катын-баласыда бркуп
уйун тастай кашып уздук-создук кбршисинин1 уйнб барып
тыгылыпты. Кбршиси мунун1 не депти? Демин алып ногай
бир аздан сон1 жуап берди: «уйумду кбптен бери жын-сай-
НозіесІ Ьу
Соо^Іе
50 _
тан аралап жур еди, кундб жатып калсам, сайтандар уйум-
нун1 тбббсинде жыйылысып ойун салып, тасырлатып журу-
ши-еди, соларды кашыру ушун неше рет молдалар жыйды-
рып дуа окутуп кбп булум шыкты. Бугун тундб тагыда
бурунгу калыпша тасырлатып жургбнсон1 уйктайалмай жа-
тыр едим; бир мезгилде шайтаннын1 биреуи тарыс еткизип
уйдун1 тбббсин сындрып маган карай каргыды, мен жалта- 1
рыи калып бир жагымен кашып шыктым; апырмай, шай- ‘
тайный1 муйузуде болады екен-гой, кашып бара жатканда
колум муйузунб тійип еди» деди. Кбршиси естй кси екен:
кави шайтанынды бизде кбрелик деп колуна понар алып,
уш тбрт кси ертип, ногайдын1 уйунб келди. Караса уйу-
вун1 тбббсин жука камыстан токуп салган екен-ортасы ку- ।
лап тусупту, жана карап жургбндб бурушта бир ешки жайына |
куйсбн жатыр; битегене тургавсон1 уй тбббсинде ман’раган
лактардын1 даусы шыкты, муну еситип ешкиде тура-келип і
винграды; сонун1 артынша лактар манаты кулаган жерден
секрип тусуп енесине косулусупту. Караса лакты ешкилер I
кбршинин1 бзунуку екен, тундб уйдун1 тбббсипе уйулген
шбпке келип жеп ойун салуды йдет етип журуп, манаты
уй тбббсинин1 жука жеринен кулап тускбн екен.
В)
«Вки кси жаздын1 бир адеми кунундб сайранга шыгып,
бир агаш касынан бтуп келе-жатканда, кбкек шакырды
дейди. Биреуи туруп айтты: кбкек тек кус емес, ол мени
кбруп шакырганын ырым етемин, маган узамайак бир дау-
лст’ жолугады екен деди. Касындагысы айтты: кбкек сатая
шакырган жок, маган шакырды, даулетке мен жолугамын
деп. Ауелгиси айтты: сен итке нагылган даулет. Оган ка-
НозіесІ Ьу С1ООЧІС
- 51 -
рысы екиншиси: мен ит емес, сен ит деп —екеуи урусуп;
эдустан сон тббелесип екеунинде аузы муруны кан болду.
ІЙунансон екеуде дйргерге келип, жараларына ем еттирип
отуруп, урустун неден басталганын айтысты. Сонда дйргер
а^йтты дейди: ей, акылсыздар, ол кбкек сендер ушун емес,
Цевин ушун шакырган екен: кбкек шакырмаса, сендер тббе-
Л|еспес едиіг, тббелес болмаса, сендер жаралы болуп, мен ем-
деп акы алып,—олжа таппас едим деди.
) . Г).
і Женин бир дос адамым йигеме етеди:
Г 1875-нши жылда, жолаушы келе—жатып бир аулга
тустум. Антемелесип отурганда бир бала келди, еки кбзу
«іылаганнан исип кеткен. Ббтен балалардай ойнамай, та-
Макта жемей отургансон1, айап, касымдагы ксилерден сура-
Лым-бул бала неге камыгып жур, ойнамайды, тамак жемей-
д'и деп. Сонда аул ксилери айтты: «бул баланын1 кешеги
і^ун ертемен шешеси казаланды, блгенсонак касымыздагы
^ыр устундбгу молалардын1 касына апарып койдук; кешке
бузау кайтарып жургбн балалар моланын1 касына барса, ма-
йагы катыннын1 моласынан даустап шакыргандай кбмбску
фир ун келеди. Балалар бузауларын тастай кашып, аулга
Цйткансон, улкбн ксилерде молага жакындап барсак анык
е|ситтик моладан ун шыкканын. Бул сумдукты кбргенсон,
бир кесепетине ушраймыз деп, аулымызбен кбшуп, бугун
^су жерге кондук. Сол катыннын мнау он-еки жасар бала-
сы ііжем тири жатыргой, кбрден ашып алып бер деп жылап
^'илемеген адамы калмады; йрине иш ким кбрге бармак-ту-
^ул, кайта баланын типти бзундб жибермей багып турмыз».
ронда манаты бала бзуде жылап койа берди, йгеке, сиз бир
Кайыр кылмасаныз, ажем тири калуы рас деп.
НозіесІ Ьу Соо^Іе
— 52 -
Бул балага абайлап карасам, сонша ести бала кеский-
ди; канша улкбндердиіг айтканына болмай бз акылына с|-
лып шешесин тири калды деп тургапына танта калып, ал~
дыма шакырып суйуп отуруп айттым: «тири болса-болма-
сада, шырагым, мен ажеігди барып кбреин». Отурган кси-
лер урпеисе тура келди: «ойбай, мырза, айта кбрмеггиз, бл-
ген кси тириледи деп кор актарган не сумдук, ол дун^бдбг^
фіасин та рты п жаткан катынга бола бзун'Уз мерт болар>-
сыз»деп. Мен балага уйуггб барып кійинип кел деп шыга)-
рып жиберип, отурган ксилерге айттым; «дурус, блген кс(и
Байта тирилмейди, брак сиздер есин танып жаткан катынді'д
блду деп билнп тирилей кбмгенсиз; даустап шакырганый
еситип туруп, ашып алмаганын’ыздан катты обалга калыіь-
сыз, иш бир Кудай-Тааланын? келеминде жок кбрдеги азаіл
адам кулагына есителеди деген дедим». I
Сол арада манаты бала келди, аулдан кетпен, куре^
алып касымдагы еки жолцасыммен баланы ертип молаг|*
бардык, аулдан коркканнан адам ермеди. Молага барый
сырттан кулак салсакта иш бир дыбыс еситилмеди; сонані-
соег аштырып, еки кси тусуруп карасак, бійшара катыщ-
ныіг колу басы жара, кан, устундбгу кійимин айрып тас^
тапты, бзунуіг али-кунгб денеси жип жылы екен. Катындгд
кбрден алып, устунб шатыр тиккизип бир кун бактым, алр
ган уакытта азгана жаны барма деп едим, сол куннун1 кер
шинак суунуп шынымен жан тапсырды. !
Осундай истер йр елде болатын шыгар деймин. Билимдір
зор дйргерлер айтады: кайсы бир аурулар бар—бир жумагй
шепн адамды есинен тандрып, иш бир жан бар белгис^
болмай жаткызатын деп. Сонун’ ушун блукту тым асыкпай;
байкан’кырап кбму керек. і
НозіесІ Ьу
- 53 —
24. Жамандыкка жаксылык.
Жызылбас патсасынын1 Абдулла дегеи уйзири бар
ди. Сонуіг заманында журт бузулуп, бнр кун уйзир пат-
ага келе-жатканда калык камап дегенимизди исте, истеме-
ен1 " блтурбмуз деп, ишинде бир батыррагы уйзмрдин1 са-
алынан алып жулукту. Уйзир ашу етпеди, булардан шык-
ансон1 патсага барып, журттын1 тилегин берин’из деп бту-
Уп тилегенин патсадан алып берди, жана бзунун1 кбрген
емшилиги ушун иш кимге жаза бермен’из деп онуда тилен
лды. Ертен'ине уйзирге бир саудегер келип, таксыр, кеше
изди ренжитип сакалыігыздан жулуккан кси ни айтайын деп
г йелдим, ол Нагым деген менин1 кбршим еди, алдырып
ліаза берингиз деди.
Бул сбзду еситкенсон1, уазир саудегерди кайтарып, На*
гымды шакыртып алды. Нагым менин1 кешеги исимди бирсу
^йтып таныткан екен деп, корукканнан уреи кетип, келак
^азирдин1 айагына жыгылды. Уазир Нагымды жерден кбтбруп
рйтты дейди: «мен сени жазаландру ушун шакырмадым, брак
рбршин1 саудегер жаксы кси емес екен, сенин1 билместигин1-
ди маган келип айтты: екинши рет ол кбршин’нен сактанып
жургбндей екенсин?— сону айтайын деп шакырын едим, енди
аман бол» деп, иіпкергп уйунб кирии кетти дейди,
2 5. С а к ы п.
Оакып деген бир жаксы кси мал жыймай журуп, акы-
рында ал кетканде катты кедейшилик тартып, бир кун етиги
болмагансонг жалан’айак далада жургбнинде айактарын тас
жыртып ренжитин’крепти. Суйтуп келе-жатып, еки айагы
«ок агапі балдакпен жургбн бир тиленшиге жолукту Муну
ч
і
I/
НозіесІ Ьу Соодіе
- 54 -
кбруп Сакыи ах уруп айтты дейди: эй Кудайым, ренжиі
ниме тоба кылдым, шукур Саган мениіг журугб айагым/і
аман сактаганын'а; мвау балдакты бійшарага жангадан ай:
табылса, жалатгайакта болса жугруп журуду дунубнул бі
кызыгы деп билер едау деди дейди.
26. Текеппершилик.
©еніамин Франклин деген дангкты билим еси Америі
журтыныіг ксиси он-сегиздеги жас кунундб, Медера деп
каланын? бир карт адамына конак болуп, шыгар уакыг
карт ишкерги бир есиктен шыгарып салуга алып келиптш.
Франклин бул ксиге сбйлбсб кележатып, алдында не барьпн
антармай, есикке жакындаганда карт даустапты: еігкей, енг-
кей деп. Суйдегенше болмай, есик аласа екен, мангдайшасы-
на Франклин ман’дайымен тарс ете тусупту. Сонда карт
кулуп айтты дейди: бул кишкинтай рениш сизге екинши^ѳ
акыл болур; умутпагайсын1, сен жассын, бмурун? алдыггда,
басын’ды тым жогары устамай тбмен іингкреп журсбн1, му1-
нанда артык неше соккылардан кутуларсын».
Бул сбздУ Франклин сексен жаска келгенше умутпай,
йр дайым айтуши еди: сол карттын1 акылы маган кбп пай-
да болду; жана кбзуммен кбрдум басын жогары кбтергад
текепперлердин’ нешеунин1 йлек бодганын деп.
27. Кійиз уймен агаш уй.
1876-вши жылда мен судьялык орунда турганымда,
еки ептес адам бир-биримен урусуп арызга келди. Биреуи
мешер, биреуи казак—екеуде искер, казактарга жер-уй, агаш
Нозіесі Ьу *
— 55 —
уй истеи кбп мал тауп журуши еди. Урустарынын1 себеби:
мешер айтыпты: «кыстын1 куну тонармыз, бзумузгб бир
жер уй салып алалык.» Казак айтыпты: «жок, кійиз кос истеп
алалык,Еысымызгада жазымызгада бул колайлы, биреу жумуска
шакырса, косумузды кыс болсун жаз болсун артып журб
берермиз». Мешер айтыпты: «ой, кійиз уйуи? курысын, не
кундуз, не тундб бир жылынбай бурусуп отурганын1». Ка-
зак айтыпты: «сенин’ агаш уй^н’ курысын, кбшсеіг артуу-
на кбнбейтин». Сонунмен биреуи кійиз уйду, биреуи агаш
уйду мактап таласып отуруп, бирин бири сбгуп,|акырында
кайсымыздын1 сбзумуз дурустыгын судьяга сынатамыз деп
маган келисипти. Екеуде бзумб белг« ли ак-кбнул, бейиеткбр
ада мда р еди.
Истин себебин билгенсоіг, сурадым: айына екеун’ канпіа
мал табасын? Олар айтты; екеумиз 40—50 тенке табамыз.
Коспен жер уйдун басы не болады? Олар айтты: екеумизге
кишкинтайгана кос, кишкивтай жер-уй болса болады, жу-
мусын бзумуз истеймиз, отуздап тевкемен истеп болар еди
дести. Бурун кайда туруп журуши единиз? Ел жайлауга
кеткенде биреудин1 кійиз уйун жалдап, жазына 10—15 тен-
ке берушедик, кыс болса кез келген уйдб жатып турушы
едик; не болмаса бир уйду меншиктеп жатсак,—оганда акы
берушедик. Сонансон1 айттым: «Екеун’ниігце сбздеришиз ду-
рус. Кійиз уй кбшуп-конун журугб колайлы; жаз ел жайла-
уга кеткенде, сиздер кыстауда калып, бир кыстаудан бир
кыстауга кбшуп, сонда алып журугб кійиз кос колайлы;
жана жаз коста тону тугул, ауесиде агаш уйден жаксырак
болады. Сонун1 ушун сен казак бир шагын кос истеп ал.
Кыс казак уй салдырмайды, ол уакытта сиздер йр-
турлу уак жумус истейсиз, кббесинше уйдб отуруп. Кун
бойу далада жургбн жумус адамына, тувдб бир мезгил жи-
лы жерде керек: дурустап дем алып, жана жумуска ренжи-
НозіесІ Ьу Ѵлоосіе
— 56 —
мей дайар болуга. Сонун1 ушун сен мешер бир жер уй ис-
теп ал. Сонунчиен жаз касту алып журуп сонда турарсыз,
кыс жер-уйдб турарсыз-жава жыл сайын биреудин'уйун жал-
дап жургбн акшаігызга неше жылдык коспен уй истеп
алсангыз, акырында бул пайдалы болур дедим. Екеуде тбрб
маган тійди деп, бреуи кос сатыи аламын, бреуи жер уй
саламын деп шыгып бара жатканда, жана шакырдым: еке-
Ун? жер уйду биригнн истсйсиндерме, жок баска истейсин-
дерме? деп сурадым. Еазак айтты: уйун мешер бзу нетей
берсин, мен кос тауп аламын. Сонда жана тбрб айттым:
«сен мешер жаз болса мнау казактын1 алган косында бирге
турарсыш, сонун' ушун костыіг жарты булун сен тбле; ,
сен казак кыс болса, мнау мешердшг жылы земленке-
сниде бнрге тура рсыгг, сону іг ушун земленкени сенде бнрге
нетее».
Екеуде меникп дуруска шыкты деп, жана кулдук уру-
суп шыгып кетисти.
2 8. Д а н т п а и к а з ы.
Алжир журтынын1 патсасы Бауакас деген кол астын-
дагы калалардын? бире.унде бир даншпан казы бар, онан бі’У-
рук айтып иш ким кутулмайды, даугердпн’ кайсысынын1
пспнин’ ак екенин айтпай табады деп еситии, распекен би-
леинши деп, бир купес кескинди кійинип, казыга карай
журду дейди. Калага кпре бергенде, бир айагы жок аксак
тиленши кайыр сурады. Бауакас кайыр берип бтеин деп еди,
тиленши етггинен устап айрылмады. Мен кайыр бергеяим
жокпа, енди не керек деди Бауакас. Тиленши айтты: кайыр
бердин1, брак тагы бир кайыр кыл, мепи мпнгестрин орам
ортасына жеткизил таста, айтпесе базардагы атпен туйблер
НозіесІ Ьу Соо^Іе
— 57 —
басып кетеме деп коркамын деди. Бауакас тиленшини мин-
гестрип, орам ортасына жеткенсон1 токтады тиленшини тус-
реин деп. Тиленши туспеди. Бауакас айтты: «енди неге
Ьтурсын', т^с, орам ортасына жеттик-кой». Тиленши айтты:
«неге т^сеин, ат меники, атыма дау еткиіг келсе казыга
ж^р». Тбгеректеги калык жыйылып, булардын1 даун еситпп,
бариде айтты: «казыга барыныз, ол кайсыинын1 ак ка-
ранды табар деп».
Бауакас тиленшимен казыга келисти. Келсе, казы-
нын1 алдында бурунрак келип тург-анда даугерлер бар екен.
Казы ретпен сурап отуруп, бир молдамен мужикти шакыр-
। ды. Бул екеуи бир катынга талас, молда мениіг катаныя,
мужик менин1 катыным дейди. Создерин тындап болуп,
оларга казы айтты: «катынды мунда калдырып, бздериниз
ертен1 келин'из».
Олардансон’ рет бир касапшымен май-сатушыга келди.
Касапшынын тула-бойу кан, майшыиыи ^стуСбасы май.
Касапшынын колунда устаган акшасы бар, майшы сол ак-
I ша устаган колунан устап жибермей тур. Касапшы айтады:
«мен бул майшыдан май сатып алып. акшасын беруге кал-
тамды шыгарып едим, майшы акіпаігныіг барин тартып ала-
мын деп колумнан устады. Сол устаган калыбымен акшаны
тартып алалмагансон1, саган бале саламын деп сизге келди».
Майшы айтты: «бул соз отур^к, казы. Касапшы маган май
сатып алуга келгенсоіг, бир бакраш май куйуп бердим.
Сонда касапшы айтты—бир алтын айырып береин деп. Мен
айрып береин деп калтасымен акшамды шыгарып алдымыз-
дагы тактайга койганымда, касапшы акшаны алып кашайын
деп еди, колунан устай алый жибермей сизге келтирдим»
деди. Тыігдап болуп, казы айтты: «акшаны мунда койуп
бздерин’из ертен1 келннчіз».
НогіесІ Ьу Соо^Іе
— 58 —
Енди кезек Бауакаспен тиленіпиге келди. Бауакас бас-'
тан айак истиіг маанасын айтып еди, тиленши' даустады:
«мунын* сбзу бтурук. Мен атка минип калага келе-жатыр
едим, бул купес жерде отур екен, калага жеткизип таста.'
деп бтунду. Сонансоіг атыма мингизип калага келтргенсогг
т^с цесем аттан туспей, ат типти бзумдики деп 9$ре етип
жургбни» деди. Базы азрак ойланып туруп: «атты мунда
койуп, бздбринтіз ертеіг келиігиз» деди.
Келеси кун кбп кси жыйылды казынын’ тбресин еси-
темиз» деп.
Ауел молдамен мужик келди. Оларга казы буйурдьіі
«катын молданыкы, мужикке елу шыбык урун’ыз.» Айтка-'
нынша сол жердак катынды молда алып, мужикке жасаул
елу шыбык урды. , • |
Екинши касапшымен майшы келди. Казы: «акша ка-
сапшы сеники, майшыга елу шыбык уруігыз».
$іпунши Бауакаспен тиленши келди. Казы Бауака-
стан сурады: жыйырма аттыіг ишинен атыігды танып алыр-
мысыіг?> Бауакас айтты: «танырмын.» Тиленіпиге тагы «сенде
танырмысын1» деди казы. Олда айтты: «танырмын». Сонан-
соіг екеуігде маган ериігиз деп, ат-корага алып келди.
Корага ауел Бауакасты киргизип, ол кбп аттардыв? иши-
нен туп-тура барып бз атын устады. Онун’ артынан ти-
леншини киргизип еди, олда атты танып касына барды.
Сонансоіг казы орунуна келип отуруп тбрб берди: «ат ку-
пес сеники, тиленіпиге елу шыбык согуігыз».
Бул истердин’ тбрбсин берип орунуна келтирилгенсоіг,
казы уйунб барды, Бауакас калмай ере келди. «Сен неге
келесин деди казы, йлде берген тбрбме разы болмадын'ба?»
С I. 1
НозіесІ Ьу 1
59 —
Жок деди Бауакас, тбрбнизге разымын, брав бт,.^м келе-
ди: «катыннын молданыкы екенин, акшаныи касапшыныкы
екенин, аттын меники екенин кайдан билдвниз?»
Казы айтты: катын турасын билгеним, тан-ертен ка-
тынды уй^мб шакрып: «карасаутыма карасыйа куй дедим».
Катын жып-жылдам карасаутты жууп, сонансон карасыйа
куйуп бул иске сонша ептилик кбрсетти. Мунан кбрунд^
карасыйа-саутпенен айналысып кбрген катын екендиги;
мужик катыны болса ондай иске епти бола бермес еди.
Осунан молданын сбз^н^н растыгы били иди. Акта тура-
сын билгеним, акшаны кеше кешке бир кесе сууга салдым-
да, буг^н тан’-ертен1 туруп карадым—суудын бетине май
піыкпаспекен деп; май шыккан жок екен. Мунан кбр|недв
майшынын1 сбз^ бт^рук, касапшыныкы дурус екендиги; не
^щ^н десениз-майшынын майлы колумен устаи тутунган
акша болса, суу бетине акшадан май ж^зуп шыгар еди.
Бйринен сиздин ат турасы кыйынрак болду; сен таныган
атты тиленшиде таныды, брак менин'де ойум сендерге ат та-
ныту емес еди, ат кайсынды таныр екен деп аткорага алып
барып едим. Сиз аттын1 касына барганда окранып, ат саган
мойнун созду; тиленши касына барганда кулагын жымыйтып
айагын кбтерди—мунан ат сеники екендиги билинди деди.
Сонда Бауакас айтты: мен купес емес, Бауакас деген
патсанмын. Сенин1 туранда журттын айтуы дуруспекен
деп б^л ^шун келип едим, айткандай бар екенсин. Енди
тилегин болса тиле деди.
Казы: «маган сый керек емес. Патсамнын осу макта-
ганыда маган жетерлик сый» деди дейди.
НозІесІ Ьу
Соо^іе
— 60
29. У пт у р у.
©ир сарт калага бир есек бир ешки сатуга алый
келеди; еіпкениіг мойунында коіграуы бар екен. Муну уш
уру кбруп, биреуи айтты: мен осу сарттын1 бзунб билдр-
мей ешкисин урлап аламын. Екиншиси айтты: мен колун-
дагы есегин урлап алайын. Ушуншиси айтты: онуіг бариде
кыйын емес, мна мен сарттын1 бзуніпг устундбгб кійимия-
де урлап алармын.
Сол сбзбен бастапкы уру сарттын1 арткы жагынан
келип, ешкинин’ мойунындагы коіграуды алып, есектин*
куйрыгына тактыда, енікини жетекгеп даіага алып кетги.
Бир аздансоіг, сарт артына караса ешки жок.
Суйт^п ан'-тан' болуп турганда, екинши уру келип
«не гылып журсин» деп сурады. Сарт «ешкимди алдырдым»
деди. Уру айтты: «мен кбрдум, ешки жетектеген биреу
жавга-гана осу орманга кирип кетти, кусаіг-жетесин». Сарт
«ендйши Кудай ушун есегимди у стай тур» деп, есегин
уруга устатып, бзу агашка жугруп киргенде, бул уру есек-
ти алып жбнелди. Бир аздансон1 кайтып келсе есеги тагы
жок. Мунансоіг сарт байгус. жылап жолга тусуп журб
берди,
Сарт суйтуп келе-жатса, жолдун’ устундб, суудын1
жагасында жылап отургаа бир адамса ушрап, «неге жылап
отурсыіг» деп сурады. Ол кси айтгы: «бир байдыіг киз-
меткери едим, бай бир кавшык алтын берип калага алып
бар деп жеберип еди; осу суудыіг жагасына . жеткенсоіг,
дем алайынши деп суйбнуп жатый уйуктап кетип, уйку
ишинде абайсыз капшкты сууга итерип жибериппин, енди
НозіесІ Ьу
Соо^Іс
I
— 61 —
негларымды билалмай отурганыма. Сарт: ендйши сууга неге
т^суп алтыныігды алмайсын деди. Кси айтты: жу’зб ,бил-
мегеннен суудэн коркуши едим, капшыкты алып берген
ксиге 20 алтын берер едим. Сартойладьг есегиммен ешким-
ди алдырган ушун маган бул Кудайдыіг жиберген олжасы
. шыгар, капшыгын аперип 20 алтын алайын деп, жалмажан
шешинип, кійиминин’ бйрин тастап сууга тусту. Суу ишин-
де олай-блай ж^п, тайыз жеринде ж^р^п издеседе кап-
шык табылмады. Бир аздансоіг шаршап кайтып келсе, кій-
имин манаты ушунши уру алып жбнелген екен.
30. У н д б.
[ Жндб журтыныіг бир адамы бир жактан уйунб кай-
тып келсе, уйдугг касындагы агаштын1 басына кептруге
елип койган ети жок. Агаштын1 айналасын йбдан журуіі
карай болгансоіг, орамга шыгып жолай даустап сурайды:
аласа бойлу, колунда кыскантак мылтыгы бар, соігунда
тарак-куйрук квшкинтай ити бар, бир карт адам кбрдушуз-
। бе деп. Бул ксини йр ким кбрген екен, силтеуменен барып
, тауп, урусын устаптымыс. Аулдас адамдары ундбден уру-
I нын1 тусу-іуіун кайдан билдиігиз деп сурасыпты. Сонда
' ундб айтты дейди: урунунг аласа бойлу екенин билгеним,
меніін’ колуммен елген етимди, ол агаштан айагынын? ас-
тына тас койуп, сонугг устунб шыгып алынты. Карт еке-
нпн билгеним, жургбвдеги изинеп байкадым—адымынынг
арасы тым жакын екен. Мылтытынын1 кыска екенин: етим-
ди урларда, мылтыгын агашка суйбп койган екен, сонда
мылтыктын1 аузы агаштынг кишкине кабыгын жырып ке-*
типти, жермен сол жырылган кабыктыіг арасынан шамала-
Нозіесі Ьу
Соодіе
— 62 —
дым. Урунун1 касында ити бар екенин, жана ол иттин1 бзу і
кишкинтай, куйругу тарак куйрук екенин билгеним, етимди
урлап жатканда, ит анадай бир кумайтрак жерде отурган
«кен; сонун1 кумга тусуп калган изинен, жана былган'дат-
кан кйругунын1 табынан байкадым дептимис.
31. Жиренше шешен.
чйй₽ I
43»иренше-шешен жолаушы келе-жатып, бир нулями1 |
тусына келсе, аулмен еки арада бзен суу тургансон1, бт-
к^л^н билалмай сасып турганда, суудын1 йр жагынан суу
алуга шелекпен бир кыз келди дейди. Жиренше даустап
сурады: бул бзеннин1 бткулу кайда деп. Кыз айтты: анау
жакта бир бткул бар алые, алыста болса жакын, берирек
бир бткул бар жакын, жакында болса алые. Мунун1 не сбз
екенин антармай, жиренше жакын деген бткулгб барып лф- ।
рУп кетип еди, суудын1 орта жерине барганда аты омбулап
жыгылып, усту-басы былганып, азар-мазар кайтып шыкты.
Сонансон1 алыста болса жакын деген бткулгб ба-
рып, оп-он’ай бтуп йр-жактагы кыздын1 уйунб келди. Уйу-
нб кирип отургансон1, Жиренше кызга карап: жаным, кар-
ным ашып алыстан келемин, тамагын'нын1 тйттисин бер
деди. Кыз айтты: бир тамак бар асшы, асшыда болса тат- 1
ти; бир тамак бар туешы, туешыда болса асшы. Жиренше
асшыда болса татти деген тамагын'ды келтир деди. Кыз
туруп барып шанаштан бир уус туз алып, бир айакшага ]
салып, Жиреншенин1 алдына койду. Жиренше муну кбруп,
жаным, кур тузду калай жеймин деди. Сонда кыз ундемей
тузу жок кара кбже куйуп берди. Жиренше бзуде данш-
пан акылды кси ойлап отуруп бул ебздбргб тусунду; жана
• НозіесІ Ьу Соо^іе
— 63 —
бз|нуя уй есиния берген мйзирин к^тлей, тйтти тамагыя-
ды бер деп сураганынан уйалды. Сол истеринен Жиренше
кыздыя ести кыз екенин аягарып, акрында бзунб катын-
дыкка айттырып алды дейди.
Кыздыя аты Карашаш-слу, журтка белгили кбркем
даншпан болгансоя, заманындагы кан кундеп, Жиреншемен
кас болду. Бир кун канныя куяулу шанкансоя, асбасшы-
рар алдына бир каз писрип алып келип койусты. Жирен-
,ше касында отур екен; кан оган буйурду: бул казды бзу-
|Мб, капымга, еки балама, жана бзунб, бирине артык, би-
^римизге кем жибермей ббл^п бер; агйр бире|мизге бир
мыскал артык не кем болса, бзуяду катты жазаландрамын
деп. Жиренше колуна пшак алып, а^ел каздыя басын ке-
сип канга берди: таксыр, сиз биздия басымызсыз, мене
ісизге бас деп. Екинши—кан канымсыз болмас, каным кан-
<сыз болмас, кус муйунсыз болмас; олай болса каным сиз-
дия мойунуяыз деп оган каздыя кеяирдегин кесип алды-
ва койду. Мнау еки балаяыз-сиздия еки канатын'ыз, олар-
та мене канат деп, каздыя еки канатын кесип койду. Мен
рзум, таксыр, баста емес, айакта емес,—орташагана адаммын
|мнау пустуя1 орта денеси маган лайык деп, каздын1
денесин бз алдына койду дейди.
калган
Жана бир аз кун бткенсоя, кан ан1 аулай далага
шыгып жур^п, домалан бара жаткан бир каябакты кбруп,
Жиреншеге буйурду: барып каябактыя кбшу-конуныя кайда
болатынын сурап кел, жуабын дурус келтирмесея, жасаул-
дарга урдуруга буйурамын деп. Жиренше атын борбайга
салып жиберип шауп кеттиде, каябакты кууп жетип най-
засымен шаншып токтатып бир аз турды-турдыда кайта
канга келип айтты дейди: таксыр, каябактан буйругуяыз-
ша сурадым, каябак айтты: сурата жиберген кан тентекпе,
НозіесІ Ьу Соодіе
— 64 — 1
і
сурай келген сен тентекпе, кбпіеримди жел биледи, кона-
рымды сай беледи деп.
Осулайша ауре етип ж^рб-журб, кан Жиреншенин1 иш
бир тузакка т^спегенннен бш|гуп, енди лайыгын тапса
типти блтуф^п катынын алуга сйланцы. Бул ынтайын таны-
гансон1, Жиренше кайгыда болуп ж^ргбнде, бир кун Кара-
шаш-слу байынан сурады: неге камыгасын деп. Жиренше
маанасын айтты. Карашаш айтты: «достум, кайгырма; бу-]
ган бир акыл табылар. Еки к^нпбнсон1 кан-бійлерди ^йгё|
конакка шакырыныз.» Жиренше йлемнен озган алайак ше^
шеи атансада, бзу кедей екен дейди. Кедейлиги турасынд^
али-к^нгб казакта кэлган бир сбзде баргой: каннын’ сау-
летти ордасында кун-бойу адеми тбсек уст^ндб отуруп,.
кега бзунуіг кара лашыгына келип тулак устунбжатыи ай-'
тадымыс: «айхай менин1 бз уйум—кен1 сарайым боз уйум»,
деп. Катынынын1 алиги айткан сбзун еситип, Жиреншее
айтты: «кап-караны шакырып кай жерге отургызамызг
жана немен сыйлаймыз». Карашаш айтты: онун1 акылыі»
маган койа берин’из. !
Еки к^н бткенсоіг, Жиренше канды жан-жаранымеі^
конакка шакырды. Канда жасаулдарыда Жиренше бизди не--
мен сыйлар екен кбрелик деп келиптимис. Сыйганы ^йгб
кприп, сыймагапына далада кійиз жайып тегис отуруп бол-<
гансовг, Карашаш-слу бз^ туруп каннын1 алдына бирайак-
шага салган азгана сут-каймакты келтирип койду. Кан
шынашагыменгана каймактан аузына алып салып еди, бул
каймак каннынг бм^рундб жеп кбрмеген артыкша бпр тат-
тп дам; жана сол шыяашагымен бир-еки алып жегенде тойуи-
та калды. Каннан калганын касындагы жаксыларына бе-
рпп, уй вшнндеги жан биткеннин1 бариде не тамак екен деп
аз-аздап алып даыін татысты. Аттанар уакытта, кан Кара*
НозіесІ Ьу Ѵзоосіе
шаш слудан сурады: «Слу, бул берген тамагыныз не та-
мак, биз кбрмеген бир татти дам екен, уйрбтсбн1 асбасшы-
ларыма буйурайын ар дайым осундай тамак исте^ге». Сон-
да Карашаш айтты дейди: «таксыр, сиз билесиз биздин1
жарлы екенимиздн; ерим сиздн жаксыларын'ызбен конак
ет^ге нійет еткенсон1, не тамакпен сыйласам болур деп
уайымга калдым; акрында ойладым дунубдбгу тамактын1
асылы адамнын1 суду болса керек; не ушун десеніиз--бала
бес-алты жаска келген шеде жалгыз емшек-сутумен кун кб-
рбду. Сонун1 ушун бз с^тумду сауп осу каймакты истедим»
деди.
Кан «ах» деп санын бир согуп шыга жбнелдн дейди.
Ол замандада бул замандада билгили емшегвнпн1 с^т^н
ишкен айел шеше есебине кнрип, катындыкка алуга бол-
майтындыгы.
Мунансон1 бир неше куннбн сон?, кан Жиреншени ша-
кырып алып, кыйанат истеримдн кешинчіз деп бтунуп, кбп
мал сыйлаптымыс.
32. Караглыш. (Ертеги).
Жртеде бир бес агайынды жпгит бар екен. Весела бир
байтеректин1 касына жарты жер салган екен. Егини нскен-
сон1, т^ндб келпп бирсу жеп кетеди екен. Сонансон1 олар
егинвн кбзбтупту. Ауели улкбн агасы кузбтупту, брак иш
кимди кбрмепти. Солайша тбрт агасы тбрт кун кбзбтуп-
ту. Бесенши кун ен1 кешиси кузбтупту, аты Караглыпі
екен, Караглыш кбзбткен кунб кбктен бир кара бійе ке-
липти; егинди жеп-йатканда Караглыш ону устаб алыпты.
Сонда йлеги кара-бійе айтыпты: ей бала, менн
НозіесІ Ьу
Соо^Іе
жшбер деди; мениіг бес кулунум бар, бесеуин бесеунт бе-
ренн деди! Караглыш ону койа берди. Сонансоіг кара-бійе
кулундарын алып келиб, евг кешесин Караглышка бе.рдп,
ббтен тбртбуин тбрт агасына берди. Сонда бари жарыскан-
да Караглыш озады екен.
Бир куну Караглыш жулундай жерден тутун кбрупту;
коргепсон* соган барынты, барса—бир жалмауз-кемпирдиіг
уйу екен. Ол кемпирдив’ бес кызы бар екен: кыздардыіг
ойнайтын, жататын, тамак«ишетин уйлбру бблек-
бблек екен. Сонда Караглыш кыздардыіг ойнай-
тын уйнб барып, клемниіг астына жатыпты. Кыздар
келе бергенде клемди кбтерип калыпты. Сонда кыздар ой-
байлап, піешесвне барыпты. ІПешеси урусуп жиберипти.
Сонансоіг кыздар келип ойнаб отурганда, Караглыш кыз-
дарды устаб алып тбртбуин еки колтугуна тыгып, бпреуин
іпниге тыгып, атына миннп кашыпты; кашкан-
да кемпир Караглышка жылап айтыпты: кыздарымды
ертеіг узатайын, бугун бзуіг кои депти! Сонансоіг Караг-
лыш кыздарын бзунб берип, бзу конунту.
Кеш болган согг Караглышка уйукта деп, то-
сек салып берипти. Караглыш тыска шыкса, аты
бир кбзнен кан, бир кбзнен жас агып тур екен.
Сонда аты айтыпты: сен буг^н уйуктама, уйуктасан?
сепи блтурбд^, жалмауз-кемпир темир тис соктуруб-йатыр
деди. Караглыш уйгб келиб уйуктамай жатыпты. Сонда ке.м-
пир келип, есиктен караб айтыпты: уйукта, шырагым!
депти де кетип калыпты. Бир аздан сои1 тагы келипти.
Суйт^п жургбндб тавг атып калыпты. Сонансон1 кемпир
кыздарын рган-жыргап узатыпты. сонда айтыпты: осу жерде
уш бел бар, екеупне конпаігдыр, еіг шеткесине кондур
депти. Кун кеш болгансоіг тбрт агасы еіг ортадагысына
НозіесІ Ьу Соо^Іе
— 67 —
конупту, Караглыш жангыз бзу ен1 шеткесине барып ко-
[нупту. Караглыш ертен торгансон, тбрт агасы жылап-
^йатыр екен, есипти; оларга бир кси айтады екен: Караг-
лышты йкеп берсендер, жибереин деп! Сону Караглыш
рситипти де соган келипти; келсе—бир аждагар екен. Ол
аждагар ббтен агаларын кбйо берип Караглышты алып ка-
лыпты. Сонансон1 Караглышка айтыпты: бермес канын
блмес кызыя акеп бир депти! Караглыш жарайды деп ке-
тппти.
Г Келе-йатса бир тауды бир тауга косуп ксиге жолгады
Сонда Караглыш сурапты: не гылып журбсун деп? Ол кси
^айтыпты: Караглышка жолдас болайын деп, журбмун депти.
Сонумен жургбндб Караглыш тагы бир кблгб косуп ксиве
жолдас кылыб алыпты, жана бир мергенди, жана бир шап-
шанды; шапшан сонша аскан екен: еки отурган саусканын
бврнин куйругун бирне кесиб алып жалгайды екен- Солар-
мен бир атка. мингисип келипти. Келсе—бир еки та у кб-
рУшту: сол таудыи биреунен кан агып, биреунен рын агып-
ійатыр екен; мунун астында каняын аулы бар екен. Ка-
раглыпГ канга барыб айтыпты; сепин1 кызынды алайын деп
келдим депти. Сонансон кан айтыпты: бес апла кыламын,
бесеунди тапсаи, кызымды беремин; табалмасан-блтурбмун
деди! Ауели ат жарыстрамыз деп, ат жарыстрыпты. Сонда
Караглыш аты алдымен келипти, Сонансон кан жалу ксп
жарыстрамын депти. Сонда Караглыш мунагы жуйрукту
шыгарыпты; кан бир кемпирди шыгарыпты. Ул кгмпирбир
шилек бал алыпты, Жарысардын алдында ул кемпир жуй-
рукнб балды берип-берип мас кылыпты; уйуктатып тастап
бзу кетип калыпты. Сонда жер тындашы да айтыпты: сол
биреу адам келеди депти. Сонда Караглыш мергенге: ат депти!
Мерген басындагы шилекти атыпты; шилектин дыирылган
даусымен ойатып тура салып, орунынан бир уус топрак ала
Нобіесі Ьу Соо^Іе
т
* 1
— 68 — '
салып жугурупту. Кемпирге жеткен сон1: шеше депти! Сонда
кемпир артка Караганда, кбз^нб тонрак шашып калганда^
кемпир ойбайлап калыпты. Суйтуп ж^йр^к алдымен келептиі
Сонансон1 кан барыгын бир темир уйгС камапты дэі
жан жагынан кбр^к басыпты. Сонда мунагы кбл урттагнгііі
еки уртна еки кблд^ш суун урттаб йкелиб уйгб шашыпты..
Сонан сон1 кан кызын узатыпты. Мунагы Караглыштын1
жолдастары орунда калыпты; оларга Караглыш кійим бергеи
екен, олар алмапты. Сонан согг Караглыш кызды аждагарга
акелші берипти да бз^ кетиіі келе-келе жатыб, бз^н ага-і
ларын тауб алынты. I
-------- I
33. Тазша бала. (Ертеги).
Кртеде бир шалмен кемпир болупту. Олардынг ба-
ласы. бес ешкисн бар екен. Бир іфіу улкбн баласы баска
жерден пайда кесип кылуга талаб етиб, бзунб тійген енши
ешкисин сойуб алыб, етинен кемнирмен шалга бир т^йур-і
до берместен, аркалан кетипти Келе-жатса бир Оперши-
байдыкине келеди Бул байга бнер уйрбн^гб ол жигит жал--
даныпты. Онерши-бай бек катты жаус адам екен, ол жал-;
дандан жигиттп бир сандыкка салып койуб, аштан блту-
рунт^. Уйундб калган ортаншы баласы —бу да бнер уйрбн-і
бекке талаб етнб, ода агасыныіг кеткен жолумен кетиб,'
ода оперши байга келип жалданыпты. Онерши-бай ону да
агасынша аштан блтур^пт^. Уш^нши улы Тазша бала,
ода агаларындай бз^нб тійген енши ешкисин сойуб алыб,
жарты етин йке — шешесине бериб, олардан луксат алыб,
аркалан кетипти.
Келе-жатса бир кора койга ушурапты; бул кора кой
дуіг кой.иысына жолугуп сураса, бул койлар бнерши-байды-
НозіесІ Ьу Соодіе
69 —
ки екен. Ол Тазіпатадан сукайды: «балам, кайда барасын»
деп'Газша бала жауап береди: «бнер ^йрбн^гб барамын »деп.
Сонда шал туруб айтады: «балам, бул сбзунду ббтен иш
кимге айтпа деб: бзун'б бтрук айтпа, жатка (ббтендерге)
шыныігды айтпа деген» деп. Сонансон1 бул бала шалдын'бул
айтканы рас екен деб ойлаб оперши байга барыпты. Байдын?
^й^нб кону и, ертеіг ж^рбй^н деп жатканда бнершп-бай
Тазшадан сурайды: «балам, кайда барасын, жолун’болсун»
деп. Тазша-бала жауап береди: «мен бзун’дбй ер баласы
жокка еншилес бала боламын деп. Сонда бнерши-бай айта-
ды: «балам, сен бизнкенде кал, маган бала бол, бизин* бир
ак кунан койду соГ.уп, то.і гылыб, асык желиген етимен
бз^нг жеіі той, мен бзум жолаушы барамын дейдиде; бзу жо-
луна кете берди. Бала (Тазша) хош, аке, жак< ы бол деп,
уйундб кала берппти.
Бул бнерши-байдын' уйрцб бир кызы бар екен. Бул
кыз Тазша балага айтады: «Ага, сен асык желпктен бзун1
жемей, керегенінг басына елип кой; сонда бир ак тазы ке-
лип, желпкке умтылар; сонда сен балтамен ол тазыны улак-
тырып блт^р деп. Монансон' Тазша бала ак кунан койду
сойуіі, той гылын, кбрш^лбрун іпакырыб, асык желиген бзу
жемей, кыздынг айтканын кылып, кереге басына елип кой-
ганда, айтканындай ак тазы келпб етти желикке умутулган-
да, Тазша балтамен жиберип калыпты; бирак балтасы та-
зыга тіймей, ит кашып кутлуп кетиптн.
Онерши-бай уй^нб кайткансоьг, Тазша баланын' мун-
дай истерди истегенин билип, катты ашу етип, бул итти
аштан блтурбйун деп сандыкка салып койупту. Бул байдын*
багапагы кызы, акеси жокта, сандыктын’ туо^н тесип та-
мак берип, Тазшаны тойувдырып турупту.
Нозіеб Ьу Соо^Іе
— 70 —
Бир неше кундбр бткен соіг Тазшанын1 бз акеси, ба-
лаларын пздеп шыгып бнерши-байдыкпне келип сурайды:
бир Тазша дегеи балам бар еди, сону кбрд'уіг^збе деп. Онер-
ши-оай кбргбнум жок деп жауап береди. Булардын1 сбйле-
сип турган сбздерин Тазша уйдб сандыкта жатыб есптии
жатыр едп. Бай алнгсдей дегенде Тазша, аке, мен мундамын
деп сандык ншннен айкайлаиты. Даусымен баласын танып,
байдын' сандыгыиаіі шыгарып алып, Тазшамен акеси уй^нб
канты и ' ы.
Тазша жолай акесиие айтады: аке, мен бир кара ку-
пая кой баланын, мойнума жип тагып, жетектеп барып ба-
зарга жаксы баска сат, бирак жнбин’ди алып кал дейди.
Баласы сол жерде айтканынша кара кунан кой болдуда,
акеси мойнуна жнп тагып базарга анарып сатыи, акша-
сыіі алыб, уйунб кайтады.
Ертентіе баласы бз калыбына тусуіі келиб, акесиие
айтады: аке, мен бир кара жорга ат болаии, мени базарга
апарып сат, болумду ал, бирак шылбырымды алып кал
депти. Баласы айтканынша ат болуб, акеси базарга апа-
рып сатып, шылбырын алып, уйнб кайтты.
Ертенше баласы Тазша тагы бз калыбына т^с^п уйнб
келиб акесиие айтады: аке, мен бир жез буйдалы нар—тайлак
болайыи, сен мени базарга апарып сатта, болушду алып, би-
рак буйдамды алып калып, уйгб кайта бер деди. Тазша
айтканынша тайлак болуб, акеси базарга сатайын деп же-
тектеп келе—жатса, алдынаи байагы бнерши-бай шыгыпты.
Ол айтады: маган мнау тайлагын’ды сат деп. Газшаиын’
акеси айтыпты: тайлагым баси ж^з тилля деп. Сонда опер-
ши бай булардыіг кайласын билип, жаман оймеп, тайлакты
ж^з тпллага сатыб алыпты да ^йунб жетектеп келип, байагы
кызын шакырыб алып, мнау тайлакты устай тур дептиде,
НозіесІ Ьу
Соодіе
— 71 —
^'бзу уйдбн пышак алып, тайдакты бауздайындеп,уйунб жу~
I г^руп кетипти. Кыз, акесинин1 жаман ніетин бплніі, уйдбн
। буда пышак ала шыккан екен, акеси уйгб киргеп кезинде
I тайлактын1 буйдасын пышакпен кыйып жпберип, босатып
і койа-берипти.
бнерши бай
ушунту,
Тазша
болуп
калы-
бай —
аздан соьг
бай кыргы
торгай
отурганда,
онда
Тазша
! Онерши-бай тура салып, уйнбн шыгып, кашып бара
| жаткан тайдакты кбруп, куупты. Тазша сонда тулкб болуп
(Кашыпты, бнерши бай тазы болуп куупты
| жете берген кезде, Тазша тулкбдбн уйрбк болуп
’ бай онда каршыга болуп куупту: бир
“1 бала торгай болуп кашыпты,
I сон ы на тус^пту. Онансон1
і бында шаггракка ушуп келип конуб
і кыргы келип тайана бергенде, Тазша коркуп, шбберек бо-
) луп жерге тусупту, онерши-бай онда кси болуп, шбберектп
! колуна алайы дегенде, Тазша тары болуп домаланыпты?
і онда онерши-бай таук болуп шукуйып дегенде, Тазша мы-
{ сык болупту да, бнерши байдыгг желкесине мшіиб алып
тистеп, тырнап, зорлукпен бнерши-байды блтурупту. Суй-
’ туб онун? кызын бзу алып, барша муратына жетпп, зор
бай болуп дйурен етипти.
©ир кан болган екен; онун1 еки катыны болупту; олар
бала таппапты. Сол уакытта бул бой сапарга шыгуга ой-
ланып катындарына айтыпты: мен келгенше не истеп, не
тауп койасындар депти? Сонда улкбн катыны айтты: мен сен
келгенше алгыннан адемлей уй салдырамын депти; кеши
катыны айтты: мен алтын айдарлы бир ул, бир кыз таба-
Нозіед Ьу Соодіе
— 72 —
мын депти, ол баланын1 аты Алтын—Айдар болады депти. ]
Сонансон1 бул кан сапар шыгып кетти.
Кан бир екп—уш жыл журуп кайтып келипти. Сонда ма-
наты ^лкбн катыны уй салдырып койупту, кеінн катыны
Алтын—Айдар баланы тапкан екен, бирак ону улкбн каты-
ны кундбп бир сихрше катынга айтып, баласын урлаб алып
кудукка тастатыпты. Ол кеши катынга сен кушук таптын1
деп, кушук берип бале кылынты. Сонда бійшара токал ।
жылапты да шарасыз кбнупт^. Манаты кан келип,
кушукту кбр^б, токал катынды кууп жеберипти.
Екп баланы йлиги кемпир . кудукка салып жи-
беринти. Сонда Кудайдын1 к^дрбтбменен Жабраил беристе I
кус болуп келиб айагыменен кбтериб алып кетипти де ка-
лананг шетиндеги бир кемпирге акелип берппти. Ол кем- |
пирдин? улы кызы жок екен. Сонда ол еки бала ^ш-тбрт. 1
жыл журупт^; сол уакытта йлиги асраган кемпир блуііту. '
Сонансон1 бала ок мылтык атып кулан-булан аулаи, етин ;
тамак кылып, терпены кійим кылып ж^рупт^; с^йтуп ж^р^п :
бир таудын1 шукурына келип, сону уй гылып сонда ту- 1
рупту.
Ол баланын1 тири екенин биліш, бурунгу кас кылган
шешеси байагы сихрше кемііпрди жеберипти: алтын айдарлы
баланы блт^р^п кел деп. Сонансон1 ол сихрше кемпир ба-
ланы издеп шыгып келсе, бала анта шыгып кетипти. Ка-
рандасы ^йдб отур екен, оган айтыпты: агаіта айт: муна
жакта Кблмес-кан дегеннин1 бир бійеси бар; кундб
кулундайды, кулундары аргымак, тулпар болады, деди де
кетип калды. Ол кемпир кастыкпен блт^р^гб ойлапты: ол
жолга барган кси жолдэ адасып кетиб блбд| екен. Кешке
агасы келппти. Сонда карындасы кемпирдин1 айтканынын1
НозіесІ Ьу
Соо^іе
і — 73 -
|аринде тамам айтыпты. Муну еситип агасы кулунду
мздеп, сапар шыгып кетипти.
і Жолда келе-йатканда бир дарьяга келипти; ол дарьядай
Аургон откун кси Гілек болиды екен. Бул Алтын
Айдар отуп келе-йатса дарайны бир перинин1 кызы толкуй
кылып, кемени аударуга келе-йатыр екен. Ол аудара бер-
уенде алтын-айдарлы бала колунап устаб алып, колундагы
|закыйнасын блезгин тартыб алып жолуна журо берііпти.
Журуп келе-йатын Кблмес-канга келипти. Ол Кблмес-каи-
іын? бійеси кулундап-йатыр екен. Кблмес-канга айтыпты:
Ай, таксыр, кулунын’ызды луксат болса алайын депти. Сонда
_ііан ала-гой депти.Олар оздбрбдо кулундарын ал-алмайды екен:
іол кулунды туусуна бир перинин1 кызы бермей алып кетеди
ёкен. Сол уакытта бала зіуну к^збт^п турганда, бир перинин1
кызы булт болуп келибг кулунду алып бара-йатканда Алтын-
[Айдар клышбен булутты салып калыпты; сонда перинин’ кеб-
|симен кулунду алып калыпты. Сонансон1 канга келип
гкебиспин кулунды кбрсетипти; сонда кан бугаи бата берипти.
Бул алый карындасына келип, кулунды, сакыйнаны бе-
рилти де жана акта кетипти.
Сихрше-кемпир тагы келип, кулунмен сакыйнаны
кбруп. карындасына айтыпткк мнекей мен сендерге жаксы-
лык ойлаймын депти,—агагг саган сакыйна алып келди
депти; тагы енди бир жакка жибер: онан барыб алтын
сандык алып келснн депти де кетип калыпты. Агасы кел-
генсогг карындасы тагы бир жерде бир жаксы сандык бар
деди, сону маган алып келип бер деди. Сонан соіг агасы
'тулпар кулуна минип кетипти.
Жолда бир кемпирдп кбр^пт^; ол кемпир жердин1 жа-
рыгын жамаб отур екен; буган келип: шеше, не гылыб оту-
расын депти? Ол кемпир айтыпты: мен осу жердин1 жары-
НозіесІ Ьу Соо^Іе
- 74 — (
гын тегиб отурамын депти; не ^ш^н десен1, осу жергет
бзуггдеп батырлар келип кприп бир сандык ушун блбдм
деди. Сонда бала маганда сандык керек деп келип-кнрип!
кетипти. Жердин1 астынан бпр пери шыгып айкайлаптыг
тапал-тас уйдб болсан1. кабарлас деб айкайлаганда Алтын-
айдарлы бала тас болуб блуп калыпты. Тулпары бнр-екіе
кун кутуп келмегенсон1 уйуно кайтып жылап турупту. Сонда
кыз агасынын' блгбнун билип, тулпарга минип, кемпирге кѳлип^
манаты жер жамап отургаи кемпирде кбруп агасын сурапты/
Кемпир айтыпты: аган1 блгбн, сен барма, барсан1 сенд^
блбрс^н депти. Сонда кыз айтыпты: мен агамды кбру^
блбмуи деп, кбруп кетеин деп! Кемпир айтыпты: сен жы-^
лап бар: «жер .уступдб мен мундук, жер астында сен;
мундук» деп: сонда ол кыз ослайша жылап, кип-кнригС
бара-йатканда, алдынан бир пери кызы шыгып, мун’ун
суращмуну айаб агасын тприлтип берппти.
Сонансон1 булар бир улкбн кбб агаш кбр^б, соган;
келип кпрнпти де карындасын тулпарымен'агаштын1 шетине
койуп кетипти; бзу аралап агаштын ппінне журб берипти.
С^йт^б ж^руп бпр ак отау кбрупту де оган келпи кприпти;
кприп бпр аз тургансон1 еки пери кызы ^шуп келнб
солуйдун1 тбббсунб конуп отруп екеун бирине бири айтыпты:
ай, мен бир коруктум депти, неге; десен1, мени бир бала
суда журуп кемени аударып ж^ргбн^мцб колумдагы сакый-
намды тартыб алды депти; мен ол баланы кбрсем, оган
катыи болар едим деди Сонда кишиси айтты: менде бир
коруктум деди; неге десен1, менде бир каннын1 кулунун
кундб алып кет^шп едим, бир кунб алайын деп келгенимде
бнр бала к^збт^п тур екен. Мен ала бергенимде минип ку-
лунду тартыб алып калды; ол табылса, мен де оган катын
болар едим цегепде, мне катын боясандар оларды тартыб
алган баіа мен деп турб гелди. Сонансон1 еки кызда буган
НозіесІ Ьу Слоосіе
г
л
|аекесин кыйып тійди. Бул бала кыздарды отаумен кош^р^и
манаты карындасымен тулпарына алып келди. Совансон*
бйри жыйлып бурунгу орунына келди.
Сол жерде тбрт-бес жыл бмур етип турду. Неше кундбр
«бтупту, бала ар к^ндб анга шыгып журбдУ екен. Бир кунб
г^нта шыгып ж^рсб, бир адамды кбрупту; екеуи келе-йатса
.•алдынан бир аіг шыктыда кблбектеп журо берди. Сог
уакытта балада касындагы кси де атайын деп умтулганда,
йлиги ан кси болдуда атайын деген ксиге айтты: сенин’ мнау
б;алаіг деди. Балага айтты: сенин1 мнау акевг деди, сендерди
Маасты-кемпир деген сихрше-кемпир айырган деди де бзу
;^ок болду. СонансоЕГ акеспмен баласы бирнн бири бнлип
жылап кбрусупту де іікеси баласын уй^нб акелнп конак
кылыб, улкбн катынымен Маас—кемпирди шакыртыб
алдырыб блтурупту. Мунун шешесин бала таппадын1
деп кайыршы кылып кантыртыи жиберген екен. Сону ал-
Йырыб бзунб бурунгудан катын кылынты Алтын-Айдар бала
Цатса болупту; бол баланыи карывдасын катындарын алды-
р^ыпты, барин жыйып алып, той кылдрыпты, ат шаптрыпты;
барпіа мураты басына жетипти.
НозіесІ Ьу Соо^іе
III
АР ТУРЛУ ПОН'-ЖЫРЛАР. і
і
I
I
Бир канга бир бійдин1 жамандарда^і
корлук кбргенде айткан сбзу. \
Ау кан ем, кан ем! і
Анды булт курсайды, ’
Ай тбнергенге уксайды; і
Кунд^ булт курсайды, ।
К^н жауарга уксайды; !
Кбгулдур^н ертип
Кблдбгу куулар шулайды. - ।
Кбб нніинде бир жаіггыз і
Кбп муігайьш жылайды.
К^йббігдбскен кбб жаман і
Сбзу тійгенге уксайды ...
Алп-алп-алп-алп алн баскан і
Арабы торум бзуЕгенн,
Балдагы жаухар сап алтын
Алде-аспаханым бзунгсин, '
Билерде-бнлмес не демес,
Таксыр, меппіг бир к^ндб
Сен бармай тапкан кебемсин.
НозіесІ Ьѵ Слоодіе
- 77 -
Ау таксыр, сен алтынсын мен булмын, -
Сен жибексин мен жунмин,
Сен сункарсын мен куумын,
Сен султансын мен кулмын:
Шын шабытын1 келгенде
Сом-журбг^м айаман,
Саган дуснан маган жау
Шыбында жаным бійдамын!
Мен кбргенде мнау Едилден шыккан ызашык
Тебингиге жетер-жетпес суу еди,
Жарыкратып бул к^ндб
Ону тениз етсе Тан'ри етти;
Жагасына биткени кыршын тал еди,
Жапрагын жайкалтып
Ону терек етсе Тйтгри етти:
Тебинисип келгенде,
Тебингинин астынан
Ал айбалта суурган
Тен1 атанын1 улы едик таксыр,
Сенин1 даражавды артык етсе Тавгри етти»
Алтынды кесе сары бал
Мен алсам сизге сунармын,
Тал мойнума кол артсан1
Кбл^ктенде бек унармын,
Кббен1 семйз торуігмын,
Кбб кулуннын1 биримин:
Таксыр! Сен мени бир к^ндо
Жамавынмен тен1 кбрд^н1,
Жаксын'нан мени кем кбрд^іг:
Жаманыимен тен1 кбр^п,
Жаксын'нан мени кем кбргенсон1,
Нозіесі Ьу Соо^Іе
— 78 —
Мен' ойладым, султан ы м,
Сен есевде мен сауда,
Уйалы беркке кос артып,
Ырысымды сендеин
Сегиз кыйыр тбрт тараптан издермин,...-
2. Орак батырдын1 баласы Алибек
мурзанын1 бир канга айткан сбзу.
яУбадагына івалма салдырган,
Са да гы н ы н1 ба ула ры н
Сары алтынга малдырган,
Кайын'нан жонган кбб октун1
Кезпн тереіг ойдырган,
Дуспанына айбар болсун деп
Мысыр деген каланыіг
Таугынын’ жун^н койдырган,
Куйкылжыган кула-шубар ат минген,
Ишнгп берен тулкбдбн,
Шананы ктай-кулныдан,
Ат устунб мингенде
Кум-сагыздай созулган,
Кызыл-шубар жай тарткан,
Жай тартканда колу узун,
Жаурны жазык мойну узун,
Ман’дайы карыс керилген,
Алыстан таудай кбр^нген,
Карсы келген дуспаны
Койдай Уркуп сернлген,
Садагын сала аоынып
Кылышын кыйа байланып,
Нозіесі Ьу Соо§Іе
— 79 —
Айдынды Орак, ай Орак,
Айбалтасы канды Орак,
Орак сынды ерин’нз
Варны ашкан к^н^ндб
Сендей каннын1 баласын
Карсактай кайраига уруп блт^рген
Мен сол кан Орактын1 улумын!
Мен кун'рбнсбм оігалтпан,
Атамнын1 атын жогалтпан;
Бес т^лбгбн ббрбмин,
Белге соксан1 жыгылман;
Кене^ли кара булытпын,
Каба жаумай ашылман;
Вурылша аттан мыктымын,
Бугалык салсан1 токтаман;
Усталар соккан болатнын,
Уст^мб дуспан жалатпан.
Валуандык, батырлык
Ерлик еттим жасымнан,
Жети а та га жеткенше,
Алтынды ту т^скбн жок
Али гунгб басымнан;
Асылымды сурасан1,
Кан жукпас кара алмастан асылмын,
Сенин1 менен сегизинши журтты алган
Мен Орактын1 улумын
Т'<лиме нансан1 нусурман!
Кылышынын1 ж^з|нбн
Кызмл кырмызы кан тбфігбн,
Дуспаны койдай сбфігбн,
Алаштап уран шакырса,
Устунб аур йскер жыйылган,
НозіесІ Ьу Алоосіе
— 80 -
Алыстан дуспан кбргенде
Кара бир касы кыйылган,
Кбк-пеігбек темир кіинген,
Еки талай жер болса,
Бир Татгрнге сыйынган»...
Туркпеннен барып мал тапкан,
Арыстаянан барып суу таткаи,
Каранчыда жол тапкан,
Капіада сбз тапкан,
Тумай атым жазылган,
Шанпай изим казылган,
Аіпулансам таи куландай тариымын,
Акемди блтургенин1 жасырман,
Ет журог^м сескенип
Аруагымды кашырман,
Алдыіга келпп алдіар деп бас урман!
Аркада жаткан куланѵіын,
Ашылмас кара туманмын,
Кблдбнбн жаткан жыланмын,
Журттан озган сункармын,
Басымды тартып турсаігда,
Арстандай булкармын;
Айхай салсак кызармын,
Айшылык таун1 бузармын,
Темпрден іпынжыр салсан’да,
Кахарлансам узермин.
Байталдай журтуіг кузермин!
Мен кандай кбзел тѴкуму
Дууды кбрсе кутурган,
Кабыргамнан жардрып,
Каратып бт^мд^ алдырман,
НозіесІ Ьу <зоск?1е
— 81
Балам мын болмактан савда бол
Сенин1 менен бир тогусбай басылман!!!
| 3. Септ-Ахмет деген жигиттют уйуно
тусурмеген курбысына айткан сбзу.
Атакты Тору байдын баласы еди и,
Жигиттин бзун тенди сарасы един.
Бурувгу атан салган дабыл жолдан
Есебин кайдан таптын адасудын?
$и^нб сбйлес кылдым кеш уакытта...
Мувдай кемдик кбрмедим иш уакытта...
Ар-кимдерак конак бол десип еди,
Кбнуфі сыркатынды сурамакта.
Батылсып т^со калдым бз^мсевип,
Биз консак сизден шыгын еки жилик,..
Аттансын айалым жок деген сбзун
Курбынэ сонун болду зор кемшилик.
Калага жакын жердин бари жыйын...
Кбп болса еки жилик елу тыйын:
Шай кантын азар болса болар бир сом,—
Сондада ер жигитке канша кыДын.
Дос билсен, дос сбгбмб жайын жокта...
Шамалап, ойлап бз^и лайыкта;
Агарде дусиан билип кондурмасан,—
Кетпейме дусиан сбг^п сол уакытта?
Келдимбе осувша елге сыймаганнав,
Бир кешк§ нен кетеди сыйлаганнані
НозіеЫ Ьу Соо^іе
— 82
Бир бутун тууды деген жигит едигг
Айтамын бул минезге кыймаганнан!!!
4, Нуржан бійдіііг бир сбзу.
й^муздрн шыгып ек
Кенжетайдын1 асы на,
Алты-жети жигит ерди касыма:
Кеш боп кетнп жеталмай
Келип еднк, жнгиттер,
Танабуга елине,
Сарытайдын1 колѣно,
' Кенжетайды жійен деп
УлпбмдУ алган куйбу деп.
Алдымыздан шыгарды
Нургужа улу Саукалды,
Нагылсада ышалмайак аттандык
Уйнбн уш-тбрт айак саумалды...
Блай шыгып карасак,
Алдымызда тур екен
Шилдебаймрн Назарбай,
Кирин келсекрушб
Калада дым сасыган базардай;
КенжетайдьцЕГ ак-боз уй
Артымызда туруп калдау
Далада жантыз калган мазардай......
НозіесІ Ьу Ѵлоосіе
— 83 —
. Орунбай акыннын1 Ерден батырды
мактаган сбзу.
Ассалаумалейкум батыр Ерден!
Кетип тур бак даулетиіг тагы керден!
Ишинде кбп карганын1 бир буркуттей,
Кбзумб кбрудун'ау келген жерден!
Сункардыіг еки муртыіг жебесиндей,
Акылыіг уман-дайра кемесиндей...,
Сурасаіг бійктигніг мен айтайын
Кун шалган Алатаудын1 тббесиндей!
Орунбай, кани сениіг шешендегин?
Кбп шыгар жигиттпкте есерлигиіг....
Атыгай-карэулдын1 жаксылары
Жиберди билип кел деп есендигиіг.
Усунса кол жетпейтпн аскар пелим,
Олумнен карсы келген коркпас серим!
Карындас кадыр билмес тириликте—
Арстандай асып туган есил ерим...
Іилмес карагайдай терегимсин,
Акылыіг кбз жетпейтпн зерегимсин...
Казактын? казак ійси турган шакта
Алаштын' баласына керегимсивг.
Биз корд^к кан-каранын1 куйу-жайын;
Осектеп жаксыларды наглайын...
Кбн'улден кыйал шыгып шат болушек,
Батырым, дидарынгды кбрген сайын.
Есилдигг узун бойун журдуЕГ жайлап,
Жибектей шалгынына бійе байлап...
Нозіесі Ьу Соо^іе
— 84 —
Керек бай керек жарлы конак келсе,
Алдынан шыгуіпедин’ койуіг сайлап...
Елге кек журтка намыс ис кез келсе,
Жакуттай піыгушедиіг коз^н1 жайнаіі...
Уай Ерден енди тумас севдей к^зел
Ишинен Багавалы севдей кайнаи!
6. Адилдик кормеген ушун бир тбреге
айтылган сбз.
а аксыр-таксыр дегизив тамсандырдын1,
Суйтуп журуп айкка кав салгыздын’;
Жав журмейтин исиме жав алгыздын1,
Акырывда малымнав кур калгыздын1!
Оразавыгг туб^во максым жетер,
Азгав елдигг туб^нб таксыр жетер...
Адилдиктен кав тайса вавым кетер,
Жылай-жылай жарлынын’ малы кетер...
Ай, таксыр, бул д^н^б бтер-кетер!
Мал есиде артыігнан куув жетер...
Жарлыларда бир табар адил казы
Таразылы кун болса арыз етер!...
7. Бир акыннын1 адил тбреге
айткан сбзу.
Жниггиз артын’а ергев биз бир карып...
Адил боп не битирдин? топту жарып.
Баска акий жургбндб каранты еди,
Апіылып дун|б ж^зу болду жарык!
Нозіеб Ьу Соо^Іе
— 85 —
Мырзамыз к^тту болсун баскан изпн',
Оактасын Кыдыр-ата уйу - туз^іг!
Калтыктын1 киргиздивтиз берекесин:
Нур шашып кок шыккандай дунуб жузун!
Агайын араладыЕГ бир аз елди:
Зорларга жарлы байгус бир теігелди...
Баска акимнен ацилдик мунша кбрмек
Унтун1 т^г^л тусун’б кирерме енди.
Жасардык жолдас болуп жарым айдай;
Кбп куаныш кун’Улуму.згб болду пайда.
Дунуб ж^зу толгандай болуп едик,
Ар дайым мундай даур бизге кайда!..
Мунапда артык бакыт талабында,
Болдун’ыз бас акимнин' калаунда:
Шалга байда шалбарга залал деген,
Агайын жетимсреп калар мунда...
Журсбн’де калык курметтер бійыл жаздай...
Озун'б кбрувесин бактын1 аздай...
Баласыя Аргын-Кыпіпак сон'ун'а ерттпн’,
Шубаткан балапанын конур каздай...
Кбруши-ен' жасты жакын назар салып...
Ар жерде кайтпак болдум кбн?улумб алып...
Сондада касынгыздан калалмадым:
Алдым ашык, арт жагым туманданып.
8. Ж а з.
Ойурде кбтерилер рйкмет туы...
Кбрунур кбк жузундб казбен куы,
НозіесІ Ьу АлООдіе
— 86
Кбктен жангбыр, таулардан сулар, журуп,
Жайлар жер жузунб кардын1 суы...
Ушпактыіг бир сйулеси жерге тус^п:
Остурбр жерден іпбпту нурдыіг буы!..
Жакындар Кудайымнын? кбктен куну,—
Тен* болар жарлыкпенен кунмен туну;
Аспаннан ракымменен кун тбнгенде,
Куанын кыбырлайды ыныс-жыны;
Уйкудан кбзун ашкан жас балаша
Жайкалып піыга келер жердин' голу.
Шапактан булт шыгар мунарланып...
Жаггбырлы кундбр тусбр туманданып...
Адамзат нар ауеснн суудай жутар,
Шер тарткан айуандаріна ку.иарланып;
Жетпеген улкбндуккб жас балалар—
Жугурбр ойдан—кырга жумарланып....
Саурде алуан - алуан жауар наусер;
Наусердин’ куатымен жер - пюбу бсер;
Кок - орай дунуб жузу шалгын болун,
Жын, айуан, адамызат баурын тбсер...
Жан жандык ракат тауп туру ушун,
Ушпактан кос іисти желдер есер.
Саурдигг йр - бир куну дертке дйрмен.,
Кудайым дармен бол деп етер пармен...
Бир малы шаруанын’ екеу болуп,
Кыстаудан ел^ шыгады алуан - алуан;
Кулусун кушактасып йзил етер .
Аелдер кош жбнелтип кеин калган...
Жугурбр кійик, кулан таумен кырда
Каунын ыкласпен келген жылга...
НозіесІ Ьу
Соо^іе
— 87 —
Алыстан муварланган сагымдары
Шакырып турар іфі^п кел деп мунда!,..
Кбл бузылып, кбк шыгып койнын ашса
Каігкылдап конар оган казбен тырна...
Адамзат сайрав етер, ьбнулу жай,
Секрин ойун салар кулунмен тай;
Кой ман’рап сыйыр муегреп шат болады.
Тасыйды кбркресип бзевмен сай...
Айагын алшаіг басып туйб шыгар:
Жараткан мунша тангык Ж; ббар-Кудай!
Кеш болса кун конады таудан асын,
Шапакка кызыл алтын нурын іиашып...
Ах уруп шукурликпен кушактасар
Ракатпен кеш уакытында неше асык...
Боз уйдбн танг алдында куй бу шыкса
Артынан карар жары жузун басып.
Кудайга шукур етер жаспен кйри
Бердніг деп жанга ракат мундай дари!
Жьш айуан адамызат курт-кумурска
Разылык бпр Кудайга, асар зары;
Кырда ормав жер жузундб байшешектер
Шуулдап шукур етер мувуіг бйри!
9. О з е н.
Ц8аулардан бзен агар саркыраган,
Айнадай сйуле берип жаркраган:
Жел сокса ыссык сокса бир калынта,
Аралап таумен тасты аркраган.
НозіесІ Ьу Азоосіе
— 88 —
Кбн'Ул^н’ суун ишсеіг ашлады,
Денеігде бар дертин’ди капірэды,
Оксуген оттай жанып жануарлар
Озеннен ракат тауп басыдады,
Бынарда тилсиз турган тогайлары
Шуулдап желмен бирге бас-урады...
Он мыег мал айдап отсеіг лай калмайды,
Тасына суу бармаган сай калмайды,
Тасыган бзен суудын’ куатымен
Кбк шыгып шбп битпеген жай калмайды.
Ел кыстап к^н кбрбд^ жаныбында,
Дйм болар алуан-алуан балыгында....
Бок таста, алтын таста сынамакка
Сондада аккан бзен калыбында!
Кудрбтун Кудайымнын' кбрбс^нбе,
Не цажнс тоткар бзен денесинде...
Арыстан дем алуга сууга нирсе,
Балыктар шимшнп ойнар тересинде...
10. Кобла нды батырмен тай-бурул,
А^ел Алда анайым,
Ак жараткан Кудайым!...
Ушпакта корлар сымбатты
Уйдб куртка жубайым,
Жубайым олку болду деп
Жемеймпн, бурул, уайым;
Шешеіг тулпар деушеди
Шешен’нин’ сбз^н сынайын.
Жан серигим бурул ат,
Новіегі ЬуСлОО^іс
— 89 —
Жайын1 калай бурулжан,
Калкам б|гун булаймын!
Жан серигим жантыз ат,
Торт айатын1 сом булат,
Колтугын’да кос канат,
Остун'дб мен аманат;
Уклу куйрук майда жал,
Кесер басын' сары алтын,
Остунгб биткен т^гун’н^вг
Жары кум^с жары алтын,
Ыргала басып ж^р жаркын!
Курткам баккан бурул-жан
Терлемессин1 кун салкын’...
Жылкыда тулпар сен едив?
Жигитте сунжар мен едим:
Сен астымда сау турсавг,
Кыдра жалды кыл куйрук
Сенен озбас деп едим:
Айагы екеу бир басты
Мевен озбас деп едим;
Бугунту кун, тай - бурул,
Колка салдым озуіго,
Кулагывг сал сбзумб,
Кырк куншлик Казанды
Кбрсет бугун кбзумб!
Бизин* аул алыста...
Азулыда кйп жаудыіг
Жылкылары камыста...
Катын Коблан калды деп,
Кешеги кеткен жолдаска
Койасынба намысва;
НозіесІ Ьу
Соо^Іе
— 90 —
Кы.рк к^ншлик казанга
Бир мезгилде жет^ге
Се идей малга алыспа,
Озуши едиіг кыппіактыіг
Тай байгамен жарыста,
Жаным-таним бурулжан
Барын’ды б^г^ун каршта!»
Кобланды сону айттыда
Тартып, тартып жиберди
Тай-бурулдуіг санына:
Жан-сереги бурулдуіг
Кытты батты жанына;
Жанына батпай нагылсын:
Саускан карга тойунду
Тай-бурулдуіг санынап
Камшыдан тамган канына.
Санына камшы баткапсон1,
Канын суудай шыккансон\
Жогаргы ерни жыбырлап,
Томбігу ерни кыбырлап,
Тай-бурул ат сбйлейди:
«Жав жолдасым Кобланды-ер!
Айткан созун1 секер бал,
Айамай тырттыіг камшыны,
Батыр туган Коблан нар;
Олмесемде ке^демнен
Шыга жазды шыбын жан,
Жа панда жантыз досугга
Алде кандап кегиіг бар...
Кызылбастын1 журтуна
Мунша болдуЕГ ынтызар,
НозіеСІ Ьу
Соо^іе
— 91 -
Жантыздык кегин1 менен ал,
Жанбасыма камшын1 сал....
Калалы жерде каргырмын
Казып салган кеіг орга;
Ак сункар кус тусбд^
Тамак ^ш^н ак торга...
Тбрт айагым теіг жорга,
Уст^мдб сен есенде,
Астыігда бз^м есенде,
Кажу барма мен сорта...
Ат кылып Таггри жаратты
Сен сыкылды ылайга...
Жигит адам кысылса
Вир Тйігрпге жылайма....
Кырк к^ншилик Казанга
Жантыз к^ндб жет дейсиз
Ушкан кускада он’айма,—
Кыйывда болса Кобланды
Кыйналамын, кайтеин,
Уадентіз солайма!!!
Намаздигер бткбнше,
Намаз шамга жеткенгие,
Казан агаш - ба гы сыя
Т^сурмесем ж^з^ЕГб,
Кбрсетпесем коз^его,
Жан - серигин- бурулду
Сол жерде сал Кудайга!»
Сонансоіг Коблан куанып,
Шырагым Бурул шуу деди:
ІПуу дегенде фіод^....
Табаны таска тіймеди,
Таумен тасты кбрмбд^,
НозіесІ Ьу
Соо^іе
— 92 —
Тер шыккан сайын брлбду,
Аскарды кбзу кбрмбду,
Кблденен жаткан кок таска
Тиктеп тійген туйагы
Саз балшыктай иледи...
Жакын кылды алысты,
Береин кимге намысты;
К^н тбббден аумайак,
Т^зоду бурыл шабысты;
Кос кулагы тигилди
Кайырга биткен камыстай,
Тус аугансоіг буктелди
Илеуи жеткен кайыстай;
Байлаулы малдай шеіпилди,
Тбрт айагын кбеулду,
Абресимдей есилди,
Кешеги кеткен кбп колга
Жетеминдеп Кобланды
Жок едп типти есинде:
Кеткен колда анжытып,
Агыны катты Бурулмен
Жетти келип бесинде!
Кобланды батыр дем алып,
Алдынты жакка карады;
Кбз ушундб бир адам
Шауп бтуп барады...
Шауп жетсе Бокан ер,
Боканга келди арыма деп,
Алдынгда ксин? барма деп?!
Онда Бокан сбйлбдУ,
Сбйлбгенде не деди.
«Жылкы ишинде алалы,
НозіесІ Ьу
Соо^іе
— 93 —
Калпіын жуйду карали,
Аты калыр депнедин'
Озун’нен улкбн аганы,
Мнау белдиіг астында
Кос - Даулет кетип барады».
Тай бурул атты кутуртуп,
Соганда келди сыпыртып.
«Улкбн един арма» деп
«Алдында ксиіг барма» дѳп.
Ода айтады: «алады...
Жок деп - ек Коблан баланы,
Осынау белдиіг астында
Ак-козу кетип барады».
Тай-бурул атты кутуртып
Огапда келди сыпыртып:
Улкбн един арма» деп
Алдында ксин’ барма» деп.
Ода айтады: «баласын*,
Енди алдында Караман
Жетсен1 соган ба ра сы н,
Жеткенди деп ойлаймын
Оз кбігулумб шамасын,
Кешеги к^н шапкалы
Курдасын’нын’ кбрмедик
Али кунго карасын».
Буландаган Бурулга
Тагы сокту камшнай,
Тай-Бурулдан тер акты
Кбктен жауган тамшыдай,
Найзасы туспей колунан,
Жулдузы тууду оЕтынан:
Боканга жеткен бесинде,
Нозіесі Ьу
Соо^Іе
I
— 94 -
Караманнын? шубалып
Жана жетти соігунан.
Аргынан жетип сбйледи,
Сбйлегенде не деди:
Бол ганын’ба досумай,
’ Мактагап атын1 осумай,
Он еки іфідб жетерсин
Мениіг жауда тиккен, косумай. .»
Електи бтсен1 Есенбай. .
Кыс кыстауга Борсук жай...
Кобланды шауп жбнелди
Кбп кыйатка карамай,
Калын? кыйат кбп косун
Б9.ри калды артында
. Бири ер^ге жарамай....
Шынымен Коблан піуу деди,
Кубулуп Бурул гуледи..,
АманбайдыьГ Ак-тикен
Аса каргып жбнелди;
Барсы келген кабактан
Каргып асып жбнелди;
Сентир-сентир таулардан
Секрип асып жбнелди;
Ол тббе менбул тббе.
Бауры шубар кбл тббе,
Онанда бт^п жол шекти;
Ббктергили б^гил-сай,
Суу т^спеген теренг сай,
Сыпсын1 бикен карагай,
Онанда бт^н жбнелди;
Камстынын1 казды кбл,
НозіесІ Ьу Соо^Іе
— 95
Когалынын1 Кулу-кбл,
Жекендининг Жантыз-кбл,
Шабактынын1 Шаігды-кбл,
Шагалалы Шалкар-кбл,
Кызгы шты н ын1 Кызды-кбл,
Кораготай Кос-кблден,
Айналасы Бескблден,
КУдирдин’ Кара-дбн,инец
Бесинде бтту деншнен..,.
Барлы-барлы Барлы-тау,
Басы бійк карлы тау,
Бій жайлаган Алу-тау,
Кан жайлалан Кара-тау,
Туйб-мойнак —іир тау,
Кыз-емшектин1 с^й^р-тау,
Онанда бт^п жбнблду...
Ата-Су менен Манасшы,
И шеин десен1 сууы асшы,
Мал оттауга оту асшы,
Бул жерденде бтуп жбнелди ..
Каадпай К^мпей касынан,
Жем-Темирдиіг басынан,
Калбагайлы булдыдан, '
Каскалдакты ылдыдан,
Тобылгылы нурадан,
Сексе^лди жырадан,
Байалышты кумайттан,
Б^лдургенци шын’айттан,
Жантыз бтуп жбнблду...
Астындагы Бурулдын’
Жогаргы ерни кбк тиреп,
Тбіненги ерни жер тиреп,
Нозіед Ьу Соо^Іе
— 96 --
Жауган к^ндей к^ркреп,
Жан’бырдай тери сркреп,
Омрауы есиктей,
Ойувды ети бесиктей.
Сырты слу Бурулдыіг
Кумдаудан казган кбсиктей.,.
Кос кулагын камышлап,
Жуптан тери тамышлап,
Тау суундай сылтылдап,
Ак сауты жылтыцдап,
Тобук ети бултулдап
Кубулуп, ойнап жер басты,
Алдынтыдан арткысын
Сынык суйбм кем басты;
Жалга сып ушкан конгур каз
Тозашынан адасты...
Аскар тббе бел еди...
Бирде шауп желеди,
Кблденен жаткан кбк таска
Тиктеп тійген туйагы
Уршыгынан введи,
Кубулуп ойнап жер басып,
Дбнгеленип келеди,...
Садактын' бауы сартылдап,
Жанында клыш жалтылдап,
Масат^дан шалбардын’
Сала кулаш балагы
Жел соккандай жалпылдап,
Белен'нон асты былкылдап,
Тозан’ы шыкты буркулдап,
Табанына тас тійсе
Т^ндб шаккан шакпактай
От іпыгады жылтылдап...
НозіесІ Ьу Ѵлоосіе
- 97 -
Аттын1 жолу. казылды,
Умтулганда кысынып
Бес ;к^з кулаш жазылды...
Омрау тери кОп^рд^:
Бурулжан кбккб секирди,
Шаба-шаба шатылды,
Туйагымен ушкан тас
Кызылбас мылтык огундай
Аспан-кбккб атылды,
Туйагымен тоздырды,
Бутасыз майдан такырды,
Такыйадай кбрмейди
Устунб минген батырды!...
Булаігдап шапкан Бурулдун*
Ман’дайында масат бар,
Марал ишсе таусылмас
Куйругунда кудук бар
Кулан ишсе таусылмас;
Кабыргасы калкан-тау,
Кандар минсе кайыспас;
Омурткасы орман-тау,
Ерлер минсе кайыспас;
Арандай аузын ашады,
Айагын топтап басады,
Ж$н^ суудай тасады,
Бир тбббнуіг тозавтын
Бир тбббгб косады!
Кешке таман Бурул-жан
Жын какканга усады,
Куланиенен кулжаныіг,
Маралменен б^гунун1,
Узаптай алдыя тосады;
Кбл жагалай отурган
НозіесІ Ьу Соо^іе
— 98 —
Кбк кутанмен карабай
Кбтерилип ушканша
Белинея кесип асады.
Дуадакпен жек калды,
Вир-казан кус кбп калды,
Алде бтурук, алде шын:
Аксарыбас лашын
блген кусту жеп калды..
Ебелек ушпас елсизден,
Кула мыдай шблдерден,
Кан сасыган жерлерден,
Батпак лай кблдерден,
Аскар-аскар белдерден,
Жан'ыз шауп жол шекти;
Ом^тун %'луп келедп
Караспан тауды жайлаган
Калын' Кыпшак елдердев!...
Намаздыгер бткенде,
Намаз шамга жеткенде,
Белес-белес бел корду,
Астында белдин’ ел кбрду...
Муну кбруп Бурул ат
Кос кулагын кадады,
Шабсын ту&бп алады,
Кбздери оттай жанады,
Нак ымырттын’ кезпнде,
Казан—Ердиіг кбп жылкы
Салып жетип калады...
НозіесІ Ьу Ѵлоосіе
99
11. Шалкездіпг Жатіыбек-капга
айткан сбзу.
№агырмак жолдуз жай тастар:
Ак жылкымды жел бастар;
Агыткан койду жол бастыр,
Ага жигит ел бастар,
Батыр жигит дау бастар;
Шешен жигит дау бастар.
Кустарды жыйсагг буркут жый
Кыскы тонуіг тулку етер;
Жаксыларга бас коссан1,
Азбас тозбас мулук етер.
Ксс аттансан1 жазы-тузду кбрерсин.
Жаксы тугаи жок болса,
Жаман тугаи кбп болса,
Жаманнан жолдасыгг болса,
Кундбрдинг куну болганда,
Жазаны онан кбрерсин.
Жапалак угпбас жапандагы жасыл тау
Жаксылардын1 сбзун сау
Жалакдаган жеманный1,
Кундбрдин1 к^ну болганда
Оз басына тили жау.
Оргул-оргул, оргул кум,
Оргулда жаткан ор койав,
Ор-койан атты бир койан,
Он-еки кбжек баласы,
Орэлып ойнап турганда
Ода бир ериккени кумар,
Бир мергенге жолугар. но^ьуСоо^Іе; І
.. .... / *;
Ериккенде тилин тыймаган,
Тили аузына сыймаган,
С>л кайуаиды кордушбе,
Кундбрдин1 к^ну болганда
Ода-бзу бир пйлеге жолугар.
Вбре-ббре, ббрелер
Вбр^к ишинде тукту бас,
Баршасида ксимен деп ж^релер.
Ар ббренин1 баласы
Алтау болар, бес болар,
Ишиндеги абдан тугаи бир болар.
Сол абдйнинан апырылса,
Ар-кайсысы ар к^адб,
Ар-бир итке жем болар.
Кбктем ердиіг астында,
Кбп жугурген кблик бар,
Кбн-садактыіг ишинде,
Кбптерди коймай бузган жебе бар.
Кбр^нгенди кси демен'из,
Кбпе-кунд^з дайранынг,
Дап-далада ж^рер неме бар.
Тил шалмаган к^пшек—санды кбр^н^н-дУ
Тилесе достан айама;
Тилекти бирге тилескен
Атаныіг улы азаматтан
Малын’ды сен айама;
Тайгак-кеш^ тар жерде
Достын* болар ар жерде.
А^ел достылар табылмасада
Тар жерде кбігулдУ
Хакка таисыралык йр жерде.
Мен бир галамнан озган ала-айакбын,
Баргый алмай калдым тар жерде.
Нозіесі Ьу Соо^іе
— 101 -
Жогары карап ок атпа,
Жакын т^сер касыгга;
Дуспандарга сыр айытпа,
Кундб рдивг к^ну болганда,
Айгак болар ауел бз басын'а.
Жагага жакын ким конса,
Жайлып суулар алмаспа;
Жаманга йены1 кбп т^ссб,
Жазымга басын1 калмаспа.
Жат туганды бз еткен,
Сиздей патсанын1 умуру узак болмаспа?
Жагалай биткен теректин’
Жай калмагы желдендур,
Туббнб биткен баларсагы белдендур,
Кан улуныіг кешикбеги елдендур,
Кешу кепшек сайда ндур,
Батыр болмак сондандур,
Бир Аллацын1 бзу биледи
Тагдырымыз кайдандур.
Когалы кблдер кум суулар
Кимдерге конус болмаган,
Жазудагы жамандар
Кимдерге жолдас болмаган,
Жагы тукту кайуандар
Есин кайда жайау бйлмаган.
Жактарына жалаіг жахут буркбнген,
Оларда алганынан айырылып,
Артында талайы жылап калган.
Ойлап турсак бу дунуб
Кимдерден капыл калмагав.
НозіесІ Ьу Ѵлоосіе
— 102 ~
Ак балтырыіг турбнуп
Балуандыгын' сынамай,
Балуанмын деп куреспе;
Батырлыгын’ сынамай
Аркадагы дуспанынчиен тиреспе:
Тан1 боларсын галамга
Сбз боларсын кулкугб.
Алыстагы дуспаннан бир сактан,
Ел ишиндеги курбу-курдастан мыег сактан.
Акылсыз достан акылды дуспан буда артык.
12. Абулхаирмен Каналы турасында
Азрак кеігес жазайын,
Гиззатан шахзадамды
Байан етип сбйлбн
Абулхаир бабамды.
Кара улунэ кан болган
Акылы артык данамды.
Иакырменен мискинге
Ойлан бткен когамды.
Шамамен барлап караган
Болашак ушбу заманды.
Абулхаир кан болуп
Уш ананы бійлеген;
Жабир жапа кбрсетип
Бухарага тіймеген
Кара казак баласын
Езгиликке суйреген.
Ойда орус, кырда казак
Дуспан болганда,
НозіеЫ Ьу Соо^іе
— 103 —
Акыл етип буйдеген.
Кетуге казак ойлаган
Аугаи—Тажик, Бухарга.
Насыхат еткен канымыз
Жибермей журтун тутарга.
Куігренген алашым,
Конусуігнан айырылып,
Даулетин’нен жукарма,
Ак Патсага багынып
Бетивди тбсе жупарга.
Тырнактап жыйган малын’ды
Касыктап суудай котарма!
Мунансон1 кан Патсага
Казак ушун аттанган,
Ак—Патсага баргансон1
Упі ананы бійле деп
Колуна жарлык-кат алган.
Дин суу жерин элгансон1,
Кара—казак ата тилин
Конусун алып кан сайлап,
Бу жерге халык токтаган.
Газетте бар осу сбз,
Аксакалдар биледи,
Кйрп-кулак жатка алган.
Алашка орун таптырган
Абулхаир кан екен,
Букенбай, Есет, Жаныбек
Сол кеггесте бар екен.
Ханым адил, бій тузук
Шалкымай жанган шам екен.
Ханнан туган тбрт бала
Нуралы улкбн ага екен,
НозіесІ Ьу Ѵлоосіе
— 104 —
Буган жалгас сурасавг
Иралымен Айшуак,
Кенжеси Адил бала екен.
Айшуактан Жан-тбре
Акылы аскан дана екен.
Жан-тбре султан асыл зат
Байтак калык ментерди,
Азды кбпкб тентерди.
Карсыласкан дуспаннын?,
Бйрине салды шентелдн.
Каратаймен кас болуп,
Казасы жаудан кез келди.
Кевгес кылып айтамын,
Аксакалдар кбргенди (гуйн'ди);
Сонан туган Арыстан
Ар аДамдар биледи,
Шахит болуп блгенди.
Сол Арыстаннан Каналы
Дун^бгб келгенсон1,
Алаштан озду амалы;
Аламын деген дуспанга
Иш ау ган жок табаны.
Атасы шахит болганда,
Толукпай калды жас бала.
Калып еди шамалы,
Ташри бахыт бергенсон*
Болуп ондай заманы.
Издеп калык 'табалмас
Жиханда ондай дананы.
Жаухардын1 кымбат болмагы
Асыл дурра тасынан.
Бахыт берген адамды
Но51еб Ьу
Соо§Іе
— 105 —
Таяри оядар жасынан.
Нашар тугая жамандар
Баруп олжа алалмас
Дуспан туф досынан.
Каналы атка мингенсон1
Кеткен жок жолдасы касынан;
Помошникке сайлады
Дарйжйси артык кандарды;
Кем болмады аслан
Катарына келгенсон’,
Мамбет ону фндеди
КуннфіИКТПН1 МЙНИС0,
Озунен артык тиледи
Изинен жеткен сункардын
Хасіетин билмеди;
Ала кбзун салсада
Дуснандыгы журмеди;
Жен'емин деген дуспандар
Кайта бзу керледп.
Каналы атка мингенсон?
Куншулик еткен кбп болган,
Кемпіилилиги жок болган; .
Абыз-Шулак усфнен
Турлу бсек жургузуп
Жиберген турлу зары
Каншага келип тап болган.
Сонансон1 мунан іпоіпунуп
Хиуага (Хивага) баргансон1,
Осектин1 арты бак болган.
Калай журсе кыбла,
Мингени алтын так болган.
Бакыты аскан ерлерге
Бир Танри жак болган.
НозіесІ Ьу Соо^Іе
— 106 —
Мунан Канаш *) баргансон1
Кэйта халкын баскарган
Белгили достар бойсунуп
Дуспаядары жасканган.
Кешеги Ожрайда Карата у
Ылгы сав?дак бас болган.
Акылымен журтты оралтып,
Бес калага бас болган,
Азберген Есет Жаныбек
Тамам ерлер куатты
Кайратына мас болган
Бурунгулар жау болуп
Ежелденак кас болган.
Хиуаны (Хиваны) шабам деп
Аттанган йскер орустан.
Буйрук кылган ак Патса
Каналыны атуга
Бузук деген дабыстан,
Бувруктун' келген хабары
Кулакка тійдіі алыстан.
Кайратты бійди ертип
Жолдас алды ер Канаш
Бирге ж^рген таныстан
Аскердин1 шыгуга алдынан;
Олгенин султан хош кбрду
Корукту деген намыстан.
ЖердиЕГ ж^з^н шантлып
Кырдан аскер кулады,
Асыл зат-берен Каналы
Тй^екел Хакка кылады,
*) Каналы.
НозІесІ Ьу Соо§1е
— 107 —
і
Алдынан шыгып орустун1
Каналы мен деп турады.
Аскердин1 басы Веревкинъ
Асылдан еди заты
і Гафу кылды г^нйсин,
Ер Канаштыіг кайраты
Сол сапарда унады
Ер кбіфід^ сабырлык,
Алланын1 салганы бари деп,
Кайгысын шанга билдирмес.
Жаксылардын' сарайда
Хйким шырай бергенсон1
Каза жетпей жанына
Енди Олмесин билсди.
Басшы глып ер Канашты
Хиваныіг шайринй
Басын косуп ж^реди;
Ойда орус, кырда сарт,
Х^рметке Канапі киреди.
Хиванын1 ханынан
Т^рлу мактау заталган:
Ала-байрак ак пшак
Акша-ат деген ат алган.
Кара болсун, Хав болсун,
Хайласы асты катардан
Теке сарык журтуна
Неше кайта кол бастап
Мактаулу келди сапардан.
Канша х<Ч|пте ж|рседе,
Сактаган Худай хатардан.
Акша-ат деген аргымак
Алып келди бул жакка,
Нозіесі Ьу Соо^Іе
— 108 —
Тукумун шашты казанка.
Кызганыш кылмай ар жерде,
Халык ушун калды газапка;
Сахыйларды махпіарда
Жандырмас деген дузакка.
Сахый болган жан еди,
Дунубвун1 мулкунб
Иш кызганыш етпеген;
Ордасына евткеип
Келген конак кетпеген.
Азганага айналмай,
Дйурен сурген кбппеней:
Жуз шын1 тенке олжа етседе,
Бпр жылгы расхотка жетпеген.
Кызыл турукпен журтунан
Казнаны жыйнаган.
Ылгы жибек сепбенен (затпенен)
Баршасын журтка таратып
Адамы жок токпеген.
Опасы жок дунуб-ай,
Озу тири жургенде,
Кайратын адам сокпеген;
Тура ажал келгенде,
Нбкерин курдай тизилтип
Шынгыста бткен бекпенен
Жаксы атанып дунубгб
Тар жерде тапты хайланы,
Достарына кылды пайданы,
Бу жыхаввыіг гамалын
Каза кылмай ойлады.
Билимин кундеп хйкимдер
Мамбет асыл болсада,
" НозіесІ Ьу Соо^Іе
- 109 -
Кызганыш етип халыкка
Иш тіймеди хайраны.
Макеи султан кун^ндб
Даражасы артык тбре еди,
Оз баласы болсада,
Кеігшилиги кем еди.
Пайда ет^ге ойласа,
Хайласы онун1 кбп еди,
Каналы ондай болганда.
Алшак туган ер еди:
Кадам басып ис кылса,
Журт пайдасы дер еди;
Жумарттыгы асылдын1
Атымтаймен тен1 еди.
Алшайып атка мингенсон1,
Жауга барса—жау сынды,
Дауга барса—-дау тынды;
Окунай билип ^йрбнду
Жети т^рлу бар тилди.
Каналы деген есимнен
Еситкен дуспан тартылды;
Талап кылган жеринен,
Кеткен жок ары жартулы.
Дун^бден кбшкенсон?,
Тйігри' билсин артыЕгды.
Канаш тири ж^ргенде,
Касарган жерден кан алдын1,
Егескен жерден ар алдыіг.
Дуспанын’ды буктуруп
Атаігнын1 кегин жана алдын1;
Конурлу койдай кун'рентип,
Касыіга йскер кол алдын1;
НозіесІ Ьу Озооеіе
- по —
Кен1 д^я^бнб шарык етип
Кыйын жерден жол алдыгг;
Сеилхан атты турукпенди
Текелиден бтк^п
Бой сундуруп ону алдынг;
Нагретке патсадан
Оболы камка тон алдынг.
Акылдын1 танып терен’ин,
Кайраттын1 тауп берѳнин,
Кайда ж^рсенг кек алдынг;
Сыйкатын? ханга лайык,
Артыкша суйбк калыбын1.
Тубб билмес деген бар,
Жанган шамныіг жарыгын.
Ажал огу тійседе,
Артык еди сабырынг,
Буда Хактынг бергенп,
Ата-менен конуста,
Калды с^йбк кабырын?,
Хактан піірмен келгенсон1,
Артына тастап жбнелди
Тангри коскан канымын.
Хош айтысып келмеске
Тастап кеттпн? улун?ды.
Тар курсанта жатыскан
А на сут^н татыскан
Бнрге туган иниігди.
Малды сатып хаж бармай,
Кудан ^ш^н козгалмай,
Капы кеттин1 жумсамай,
Кбкурегин’деги билимиггди.
Жарык кылсын Жасаган
НозіесІ Ьу
Соо^іе
— 111 —
Акыйреттик к^нун’дб.
Хандык кылдын1, асылым,
Айыткапын1 журтка ем болуп.
Кара басни1 е^н кбрд^,
Кандар менен тен1 болуп.
Ак-суйбктун1 йр жерде
Арын алдын1 ер болуп.
Асемдик-сйндик салтанат,
Барин еттин1 сер болуп.
Ай, опасыз д^н^б-ай,
Гапыл кеттвн1 ахырннда
Жалганшыга кем болуп.
Лашын сункар туйгунга
Казбен мамыр алдырдын1
Жуйр^к атпен кыран-кус.
Адамяны1 тилин билдирдин1
ШаФагатын'ды айамай
Булагындай кблдердин1.
Ахнр кбшт^н1 махшарга
Опасн жок болгансон1
Дун^б деген кургурдын1.
Бу опасы жок дун^бдо
Билмииди оздурдын1;
Асыл жибек буйумды
Жип орнуна тоздырдын1.
Тилин’ди алмас тентекти
Хукум етип жаздырдын1.
Еки кэлам тен1 жазып
К^м^стен морду каздырдын1;
Пакырменен мискинге
Хайыр берип мйз кылдыну
Ай-опасыз дунуб, заманда
НозіесІ Ьу СоодЬ
— 112 -
Ылайык асыл-затым саз кылдын1.
(Хфі алмай койган жок,
Не кайратты беренди;
Кара жер жутпай койган жок,
Асылында тубевз тереігди.
Тириктиктин’ шагында
Алданын1 берген багында:
Кара жерден жургуздпіг
Капысы жок кемен’ди.
Алдадан пйрмен болгансон1,
Бата скуды алашын’
Жерге кбмуи денен’ди.
Ак-суйоктун1 улунда
Алаштай журду кандыгын1.
Тбрт тулук мал-да.улет жыйнап
Жыханньпг еттин1 сандисин;
Жасканбай журун жау алып,
Маглум болду ерлигин1;
Кундердин1 бир куну болганда
Арманда кеттнн’, асылым!
Дйулеттиіг кбруп жарлыгын,
Дунубнб тубундб ахырлаган
Адам жок ушбу журген адамныіг,
Аларда блду барлыгы.
Кылмак керек тирнликте,
Ар кнмдерде ойланып
Ахыйреттин’ жабдыгын.
Заманадан жаксылар
Кбшуп жатыр бирпндеп.
Кахарынан Алданыіг
Бек коркамыз дирилдеп
Кудай тапса кай пенде,
Нозіеб Ьу Соо^іе
— 113 -
Сону айтэмыз билим деп.
Гафу Рахман-Еудайым,
Биздей гарып бандент
Ракым етсеЕГ куруша.
Кбп рухына асылдыш
Езгп дуга окудук;
Айта берсем туруш кбп,
Кешире-гбр, Жасаган
Жаіглыс айткан тилим кбп.
Кудай-Таала кеш етсин
Мусулманпын1 заманын,
Аудармасын Кудрбт
Исламнын' табанын
Рухын тилеп сбз айттым
Каналысындай агами ыіг.
13. Шектибайды Карагул дегеннин1
мактауы.
Жасыт етип кагаз жаздым, Карагула,
Колума калам алдым сизге бола,
Тарлыгын бул дун^бнун’ кбрмеиніпе,
Асаудай адам едитг бскен бола.
Дахыйда сахыйлыгын’ Хобда Илектей,
Баска адам сан мактансын куры жолга.
Бир орун келе жаткан Достамбайдан,
Мактасак сбзгб сыйасын т^рл^ жайдан,
Дабылыіг сахыйлыкпен шыкты халыкка,
Баскадан иш бир тамыйгын1 жок бир Кудайдан.
Нозіесі Ьу Соо^Іе
- 114 —
Халык сурап х&ким болган ханнын1 улы
Вае косту асык болуп йлде кайдан.
Карекау, калыктан озду мырзалыгын1,
Аулын' айтпенен той улы жыйын
Елу кой, отуз кара, еки бут шай,
Бир жылга согумын1 емес шыгын;
Дуспанмен ерегисип байлык айтсак,
Кблденен карсы туруын1 болуп тыгын.
Адам жок дунубну сиздей жыйган,
Нык тутуп кси акысынан аузун.тыйган;
Тик туру и тарбійй етип жибересин,
Уйбн?б бир худайы келсе мыйман;
Бересин зекет-битир кылмай каза,
ДУнубдб галаматы бу-дур иман.
Хаи улы асык болуп басыя<косту,
Тен1 корду мырзалыгын1 дуспан досту;
Келгенде сахыйлыгын1 кійеси бар,
Басканын1 мурзалыгы бари босту;
Хабарды сизден алады катар халык,
Уйбн'нбн узулмейди казак пошта.
Бар екен еки солу жамагаты,
Айелдин1 шын паризат асыл заты,
Шыкпайды бир биринин1 дегенинен,
Келискен бйрекелде махаббаты;
Уйбнб бир худайы келсе мыйман,
Жбнелтер тарбійй етип ижтихаты.
Бар шыгар малы катар бурталай бай,
Сбйтседе сахыйлыкка келмейди тай.
Козу бар тап мисйли даріадай,
Агады суу орунуна етпенен шай.
Нозіесі Ьу
Соо^іе
— 115 —
Жаз болса суудай агады кымыз катык,
Койасын еки-уш жигит жалаігдатып;
Келседе неше кси кетпе дейсин,
Консада ыхтыйары канша жатып;
Берсеігде кси кунын алуыіг жок,
Кеткени ол адамга суудай батып.
Бариде емес хылан еткен исин1,
Кбпсбйлеп не. гылайын жокту піатып,
Солуды кеши ж^зден алдыіг таігдап,
Конакка еки уш жигит койдун1 жалдап,
Алаігдап кирген кси шыгалмайды:
Ужмахтын' бар писали уйбігдб таи.
Кызыкты дун^бдб корд^н1, Кйкау,
ГІсин? жок бк^нетин дейтин кап;
Кбп мактаи енди сизди не гылайын,
Так тугая бир адамсыз кайратын1 піап.
Бул сбздун1 бариде рас, емес]жалган,
Ис еттиіг талай гажап кбн^лгб алган,
Муктаждын1 иси бнтпей кеткен емес
Алдыгга Какелеп арнаи барган.
Нендей ис жаксы жаман кбрдуЕГ Кйкау,
Кызык жок дунубдб сизден калган;
Ал Какйу йхійреттин? талабыг ет,
Найда жокдун^бдб жыйган малдан;
Кбп емес бул жазганым азгана сбз,
Койайын осуменен етип тамам.
Нозіесі
—116 —
14. О с і е т у л б іг д е р.
^Жаратты неше алуан журт бир Кудайым....
Тен1 етти баримизге кунмен айын....
АдамныЕГ адам биткен баласымыз,
Кайсын' бблек тудыіг деп айырайын?!
Баримиз бир Адампьиг баласымыз,
Жигиттер бир-бирин’е карасын’ыз!
Омур деген бес кунд^к кетер бтуп:
Атагг барган орунга барарсыныз!
Байгамбар бурун уакытта Дэут бткен,
Патса бои бул дунубгб давгкы кеткен.
Отуз улум баргой деп кеіітик ойлап,
Кудайым отузында алек еткен.. .
Жылаган Даут патса тоба гылып,
Оз^н^н1 бенде екенин сонда билип...
МунансоЕГ Так-С^леймен туды дейди:
Отуз улга бир бзун жора гылып.
Искендер патса болуп дун^бн^ алган,
Калмаган бул жалганда иш бир арман.
Жалгызак блмеске айла табамын деп
Изденип мйнти суун соган барган.
Мйнтиден суу ишкенге б.фі болиас,
Искендер муну суран билген рад.,..
Суу апкелдеп жнберди ^йзнрлерин:
Уйзири касындагы Кыдыр-Ильяс.
НозіесІ Ьу
Соо^Іе
— 117 —
Екеуи барды су у га су уда н ишти,
Бир кесе патса ушун жана алысты;
Енди кайтып журелик деп турганда,
Бир адамга сол жерде кбзу тусту.
\
Сурасты мунда отурган неткен жансыз,
Карасак келбетигге мусулмансыз?
Сонда ол кси бз жайын байап етти:
«Мен даты бир патса едим иш кумансиз.
Олмеске менде осундай талап еттим,
Бир гуну осу сууга келип жеттим:
Ар бир ис уакытында кызык екен,
Акыры бз басыма азап еттим.
Бир заман йлек болду барша елим,
Калмады кыдырмаган нш бир жерим.,,.
Кемдиктиіг неше турлу бйрин кбруп,
Ах енди бл^м болса маган дедим!...
Дунубну неше айналып неше кездим,
Оз жаныммен денемнен бзум бездим....
Маган блум бермеди Кудай-Таала,
Енди тастап дунубну мунда келдим....»
Ах деди, Кыдыр-Ильяс кайтып келди;
Сондада кеседеги суун берди;
Ишеин деп Искендер умтулганда
Суу Искендер аузына бармады енди..,.
Тагывда Так-Сулеймен нагылмады:
Омурун сонуігдагы шагындады....
Нушеруан дини каиыр адил бтту:
Дозакка сонув? ушун жагылмады.
НозіесІ Ьу Слоскяе
— 118 —
Бузбавсыз адплдикти бул мал ушун,
Жыйасыз онудагы бир жан ^ш^н.
Азезил беристениіг бастыгы екен
Не болду текепперлик кылган ^пі^н?..
іуптн сегиз жылдай мыіг курт жеди/
Болупту бблек-бблек сонун1 тенп ...
Мал жанныіг уфб тугун бйри безип,
Далада жантыз жатып «Алда» деди.
Малды алды, баланы алды сабыр етти,
Дуспандар мывкыл атып жйбир еттн.
Разымын не берсеігде Кудайым деп
Баринде кабак шытпай кабыл етти.
Корлама кем адамды болсаіг дана:
Кйрипти Кудай суйсе неди шара?!
Ер болган сыйыр багып Зенги-баба,
Пир болду т^йбшиден Ойсулкара.
Умутпа бай болдум деп бир Кудайды:
Жер жуткан кайырсыздан Карынбайды.
Мекенин бплемисиз кайда кылды:
Жомарттык кылган $шун Атымтайдын1.
Иманды ер Кудайнан уйалады,
Уйалып Есинен сый алады....
Ренжптпе бенде болсаіг бійшараны:
Карни кбігул^ бир сынгак бійалады....
Араз бол кедей болсаіг урлукпенен,
Кете бар кессе басын1 шындыкпенен,
Кбрек таи бейнеттенде Тйнгриіг жіірдем,—
Телмирме бир адамга муігдукпенен!
Но5іеб Ьу Соо^Іе
— 119 -
Адамга бир бзун'дей кб:фг сузбе
Бир адил казнасы кенг патсаггды изде!
Кбрексиз иш бендесин калдырмайды
Жараткан бир Тйн’рин’нен кудер узбе!
Мактанба бактымын деп багынызга,
Картаймак кыйыи сауда тагынызда,
Иске аспай бак-дЗулеттин1 калуы он'ай,
Басыігнан багын1 тайган шагын’ызда.
Мактанба слумын деп ажарын’а:
Ажарсыз адамдарды ал назарыіга!
Злика Жусуппенен слу откен,
Турмаган ажар ара ажалына!
Жуйруктб болмайды кбрук сыналмаган...
Бак тайса ерге дйулет куралмаган...
Мензеген аскар тауга есил кбн'Ул
Дунубдб иш нарседен тыналмаган!
Арык мал жан жолатнас бир жалданса..
Бенде ойлар кемемен деп бир малданса...
Кадамы Ззиз ердин1 узамайды
Жигитке бакыт ширкни сырт айналса...
Агайын жат болады алые бодра,
Болады жатта жакын таные болса ..
Достарын1 дуспан тугул табалайды—
Айагын’ бир нарседен шалые болса!
Аслы залымдардын1 лайданды.
Дунубну маган десен1 шыр айналдыр...
Ит урбр жаксыгада жамангада:
Кылмагы бирак залал Кудайданды.
НозіесІ Ьу
Соо^іе
- 120 —
15. Ей. достарым.
Ій достарым. жигиттерим,
Болмаска болупіы болма;
Колун’нан келсе кыл кайыр,
Ксиден алушы болма...
Жаксыныіг жузу жендеттп:
Бир коруун1 канибетти,
Жаманнын’ иси миндетти:
Зар берсе алушы болма!
Жогары карап ок атпа
йзун’нин’ тусср касын’а!
Акылсыз жанды досум деп.,
Басыігды косуп сыр айтпа:
К^ндордин’ куну болганда
Ол жаман айгак болар басын’а!
Бар кушун’ду сынаспай
Балуандарменен к^респе,
Таіг боларсын алемге,
Сбз боларсын кбл^мге,
Акылсыз достан акылды дуспан артыкты,
Дуспанын’нан бир сактан!
Сырты ма’йда иши кан
Ел пшинде жар-жора
Достарыігнан бир сактанганда мын1 сактан!..
16. Ей, жигиттер...
Кй жигиттер |лгл алмаігыз
Азган елдпіг ишинен;
Алыс-алыс кашыігыздар
Нозіесі Ьу Соо^Іе
— 121
Зійандасты ксиден.
Жаксы ны кбзден салма ныздар,
Жаксыдан капыл калман’ыздар,
Озу болган ерлердин1
Айагынан алмангыздар:
Ар елге, ар журтка алтын сака табылмас!
Бас аурса баксыларды
Алып келип бактрарсын;
Жазыксыз жануарды сойуп,
Опкеменен кактрарсын;
Жын-бйлекет кашады деп,
Тумар алып тактрарсын—
Билмес дадан еткен пстен
Иш бир кайыр табылмас.
Алган жарыгг жаман болса,
Бир танрпге кбп налырсын;
Жарым сондай болса екен деп,
Кбрунгенге кбз салырсын:
Азелде ман’дайын'а нени жазса-сону алырсын,
Барин’изге касы кара кызыл жузду табылмас!
Катыныш блсе карыс урып калырсын':
Аны-муну кармалэп
Жана биреуди алырсын,—
Бир кеткенсон’ камкор йке-шешен1 табылмас.
Азган елдин1 кандары,
Так устундб отургандары—
Жарлыдан алып байларга
Сыйлар берсе керекти.
НозіесІ Ьу
Соо^Іе
—122 —
Азган елдин1 кожасы:
Кыдрып келер есикке,
Бул уйдб ким бар екен деп
Кбзун салар тесикке;
Балалерын бастырып,
Катындарын састырып,
Тбргб карай умтылып,
Тамак ушу и кылгынып
Дуа кылса керекти.
Азган елдин? молдасы:
Улкбн болар салдеси...
Аса баур кылман’ыз:
Онун1 рас емес олдасы,
Кбрмей-бйлмей биреуге
Гуалик берсе керекти!
Азган елдин1 бійлеринин1:
Барар болсан1 алдына,
Алым берсен1 тамагына,
Карарма ол сенин1 йлинчу,
Корадагы малыша?
Тбрб берсе керекти...
Азган елдин1 байлары-:
Улук тутар басынай,
Кайда дй^летти адам болса
Берер соган асынай,
Кбзун суз^п бир кйрип
Тбгуп келсе жасынай,
Бермек туг|л бейшараны
Маскара кылса керекти...
НозіесІ Ьу Соо^іе
— 123 —
Вереке кеткен елдерде:
К^н кыскарса керекти...
Ала таудай атага
Ул кьппкырса керекти.
Бала-бала бала деп
Тундб шошуіі ойанган,
Тун уйкусын тбрт бблуп,
Тундо бесик тайанган,
Айалы колда талпыткан,
Кайма кты сутгей калкыткан,
Суук болса жбргектеп
Коргасын октай балкыткан,
Айналасына ас койуп
Айдынды кблдей піалкыткан,
Колун катты тигизбей
Кирли кбйлек кигпзбей
Ійсин жупар ан’кыткаа,—
Сондай сорлу анага
Кыз кышкырса керекти ..
Азган елдиіг адамына,
Айтсай тилин’ди алмагай,
Кетсе шарлан жыйалмагай
Бир Тйн’риден уйалмагай;
Бугун тоба кылайын,
Ертен1 тоба кылайын,
Кашан тоба кылганымша
Узуп-жулкып алайып деп,
Олшеп берген бмурун
Зайа кылса керекти...
НозіесІ Ьу ІС
— 124 —
17. Жанакпен баланын1 айтысканы.
вала:
Жалай, калай сбйлбйсин жын каккандай,
Кан бедив? елге келип сын таккандай?
Елимнен келмей жатып жамбы *) сурап,
Бейне бир несіеге мал саткандай!
ж а н а к:
Кай Найман мна Найман бала Найман,
Калай исик баласын адрайган;
Калай айтсан1 олай айт блбнун’ду
Караіг тугул канывгды байкамайман.
Б А Л А:
Кйри кул ашуланса елден кетсин...
Кедейди жамбы бермей тентретсин...
Артыннын1 кантып журген кедей шалыя,
Бизин1 ел мазак етпей енди нетсин.
жана к:
Менак кедей болайын сена и. бай бол:
Сеники т^рб-кара булгактай бер...
Сбзушд^ калжактаган еситпеймин,—
Былтыргы берем деген жамбыігды бер!
*) Жамбы дегеи Ктай журтыныі-г тенкеси, бурун биреуи бес жуз сом
болады екен,
Но5іеб Ьу
Соодіе
— 125 —
Б А Д а:
Арине алар един1 жамбы берсем...
Кйри кул асрайын кОш^п келсен1...
Жамбын’ды осу арадак бергизеин, - ;
Ишинде осу топтын1 мени жешсен1! |
ж А в А к: |
Берерсин балам жамбы жыйнатыбак, 6
Орден келген Жйкенди сыйлатыбак...
А, балам, бермесин,е_ койамынба,
Алып алып кетермин кыйратыбак! 1
б -а л а: -
Байына бизигг елдин1 тан1 каларсын,
Белгпси байлыгыныіг жамбы аларсын...
Ж^рерсин мунда келсен1 адам болуп:
Лашыгыіга барганда сандаларсын!
I
Ж А Н А к:
Ак ордам алгы канат жар басыпда..
Бизпн1 ел тил тигизбе мал басына:
Бпзин1 ел тил тигизсен1 мал басына,
А, балам, колувсды апкел он'басын’а!
Нозіед Ьу клоо^іе
— 126 —
бала:
Кайтеин Аргын болсан Найман елмин,
Алдында кесе жаткан сары белмин!..
Аруак сенде барда менде жбкпа;
Терезем терезенчнен тенел елмин!
Ж А Н А К
А, бала, Найман кайда Аргын кайда,
Жетти деп асы болма бир Кудайга!
Дал-дал боп Тарбагатай кетер един1
Тбрт улы байбишенин1 косулмайды...
бала:
Аргын кайда Найман кайда. .
Билеин кбптуг^н’ду дуан кайда...
Жернне Каркаралы кала салып,
Тыгылган тамам Аргын жантыз сайга...
ж а н а к:
Осу сбз катты тійди буйрбг^мб...
Уйдбг^и шак келеме ^йдбгумб...
Аргыннын’ айналасы алты айлык жол,—-
Кайткенде пар келесин іпирегиме!...
бала:
Сизин1 ел алтау болмай сегиз болсун...
Байлыгы Аргыныннын1 тениз болсун...
Кур тилдин1 байлыгын нагылайык:
Сынайык Аргын Найман егиз консуп!
НозІесІ
— 127 —
ж а н а к:
Байлыкка ким турганда Досан турган,
Касында Байжан-Сымам коса турган,
Корадан он-тбрт мын1 кой бирден брген
Аламан шеннен шыккан Асан турган:
Шанса кылыш бтпеген Мусам турган,
Маган неге сбйлойду осу ант-урган!
вала:
А, Жанак, тіймей отуркышыгыма...
Найманнын’ ким жеткендей ушыгына...
Таман Аргын жыйылып тегг болама,
Бир уйлу Токабайдай пушыгыма!...
ЖАНАК
Мнау нетип кутырган есер Найман?!
Бала деген коркпаспа бир Кудайдан!
Ашуума кои тійме енди Найман,
Домбрамен аузын’ды кан кылгайман.
бала:
Кайтеин Аргын болсан' Наймандаймын...
Мен сенин* [ кай сертвннен тайгандаймын...
Ар кимниіг лайыкты каруы бар,
Аузын’а кобызыммен койгандаймын!
Нозіесі Ьу Сл
— 128 —
ж а н а к:
Апырмау, мнау бала таласады...
Аргынды калай десем жарасады...
Аргынга неткен елди пар гылармыз
Кошунен кунан-тайын’ адасады.
бала:
Жалган сбз бт^рйке жарасады. .
Кари ит келип іфи^кпен таласады...
Найманныв? еки аулы каптай кбшсе.
Кб’лфіен тайлакты инген адасады.
ж а н а к:
Жас бала ески сбзден не биледи,
Малымыз кбшпей конбай семреди;
Байлыгы Аргын аган1 бт^п кеткен:
Он мыЕГиан ар аулдан жылкы бреди.
бала:
Акырган арыстандай Ерден батыр,
Касында керден кеткен Ж^зен жатыр.
Байлыгы Бексултаннын' асып кеткен:
Жамбы артып алпыс атан табандатыр.
Нозіесі Ьу Соо
— 129 —
ж а н А к:
Олай десен1 бизин1 ел малдан асты,
Аргынга таласуга жарамасты!
Жарыктык торт айакты малды айтсана:
Баурайда нагыласын шОккен тасты!
вала:
Кумустен жанбы деген тасым еди,
Ар тасым бес жуз сомнан асыл еди!
Елимнен келмей жатып жамбы сурап,
Ол тас емей атан’нын1 басым-еди?!
€
і
। НозіесІ Ьу Соо^Іе
і
) -
IV.
М А К А Л Д А Р. '
(ПОСЛОВИЦ Ы). ;
1. Пословицы религіознаго содержанія.
1. Ку дай деген арымас. Призывающій Бога (на свои
дѣла) не худѣетъ.
2. Кудайдын1 иштен журткбнунб болиаса, бенденин*
сырттан с^рткбн^ жакпайды. Если Богъ не поможетъ, то
напрасны усилія человѣка.
3. Уйат кимде болса, иман сонда болады. Въ комъ;
есть совѣсть, тотъ чтитъ Бога. Другая: Уйат—иман белгиси '
Совѣсть —признакъ вѣры. Еще: Уйаттыда иман бар. Въ стыд-
ливомъ есть вѣра. і
4. Мал байдыкы, жан Еудайдыкы. Скотъ принадле-',
житъ хозяину, душа—Богу. ;
5. Ажалдан акша берип кутулмас. Отъ смерти день-
гами не откупишься.
6. Таггринин1 к^ну тарыдан да кбп. Дней господнихъ
больше просовыхъ зеренъ.
7. Жалгыздын’ жары Кудай. Одинокому . помощникъ
Богъ (вмѣсто родственниковъ).
8. Озу еки етем десе, Тйн’ри бир етер. Кто самъ ду-
маетъ удвоить, у того Богъ уменьшитъ. /
9. Ум^тсуз сайтан. Безъ надежды одинъ діаволъ. і
10. Мен-меннин1 тобасы кабыл болмас. Раскаянія гор- '
даго Богъ не принимаетъ. \
НозіесІ Ьу Соодіе |
I
— 131 —
11, Мын1 надан сопыдан бир йлим молда артык. Одинъ
(хорошій мулла лучше тысячи отшельниковъ,
12. Хак суйгбнду калык с^йбр. Кого любитъ Богъ,
,)того полюбитъ и народъ.
' 13 Басты берген Кудай аста береди. Господь, давшій
тебѣ жизнь, дастъ и пищу.
14. Жуйрук атка минген Кадайды умутар. Кто си-
1 дитъ на рысакѣ, тотъ забудетъ и Бога.
15. Сактанганды Кудай сактар. Береженаго и Богъ
бережетъ.
16 Тамак тамукка тусурбр. Жадность повергаетъ въ
адъ.
17. Ксиден сураганнын’ кбзу шыгар, Кудайдан сура-
ганнын’ буйуру шыгар.. Кто проситъ у людей, тотъ худѣ-
етъ; кто проситъ у Бога, тотъ полнѣетъ.
18. Баталы кул арымас, батасыз кул жарымас. Кто
получилъ благословеніе, тотъ не устанетъ, а кто не полу-
чилъ его, тотъ счастья не найдетъ.
19. Билим турган жерде, иман турады. Гдѣ знаніе,
; тамъ и вѣра.
20. Кудай бермегенди молда бермес. Чего не далъ
; Богъ, мулла того не дастъ.
21. Калыктан уйал, Кудайдан кор^к. Стыдись народа,
бойся Бога.
22. Молда ктаптагы кбргенин айтар, бурунгы есит-
кёнин айтар. Мулла говоритъ о томъ, что въ книгахъ уви-
далъ, а старикъ говоритъ о томъ, что отъ стариковъ слы-
' шалъ.
23. Кудай десен1 кур калмассын. Будешь помнить
Бога, и Богъ тебя не оставитъ.
24. Тауекелдин1 тайауы бир Кудай. Опора всякаго пред-
пріятія—Богъ.
НозіесІ Ьу
Соо^Іе
— 132 —
25. Таігдагы тамак Таігриден. Пропитаніе на слѣдую^
щій.день въ рукахъ Божіихъ.
26. Акка Кудай жак. Правдивому Богъ помощникъ,^
Другая: Исінг ак болса, Тйн’рин’ жак болар. Правому Богъ'і
покровитель. ’
27. Кудайдан сурасагг, кеширер; ксиден сурасаіг, еки
кбзун'д^ бшурбр. Если попросишь у Бога, то онъ поми-
луетъ; если у людей попросишь, то оба глаза выплачешь*
(пока получишь).
28. Улук болсан1, кешик бол. Чѣмъ выше становишь-
ся, тѣмъ старайся быть проще.
29. Корук Кудайдан, кайт ырайдан. Бога бойся, къ
другимъ будь добръ.
30. Кійими жаманды ит кабады, бейли жаманды Тан*-
рим табады. Собака кусаетъ плохо одѣтыхъ, а Богъ нака-
зываетъ злонравныхъ.
31. Уйуку мснен блум теіг. Сонъ и смерть—-одно.
32. Алтын алма, бата ал; бата алтын емеспе? Не
бери золота, а бери благословеніе. Развѣ благосіовеніе не:
золото?
33. Таланты ерге нур жауар. Трудолюбивому Богъ
помогаетъ. і
11. О власти. 1 2
1. Патсанын' колтугу кен1, куругу узун. У царя под-
мышки обширны, укрюкъ длинный (царь весьма мило-т
стивъ къ своимъ вѣрнымъ слугамъ, но непокорные не
убѣгутъ отъ его правосудія).
2. Кешести кан азбайды, кен? кійим тозбайды. Ханъ,
совѣтующійся съ своимъ народомъ, не погибаетъ, а широ-.
кая одежда * не изнашивается. Другая; Кен? кійим тоз-
НозіесІ Ьу
Соо§1е
- 133 —
'бас, кеігести ел азбас. Широкое платье не носится, мирно
живущее населеніе не уменьшается.
3. Оз елин танымаган елге бій болмас. Кто не зна-
Гетъ своего народа, тотъ не можетъ быть біемъ (судьей).
. 4. Канда кырк ксинин1 акылы бар. У хана умъ соро-
ка человѣкъ.
5. Кайрымсыз болса, каннан без; бткблсуз болса, су-
( удан без; асусыз болса, таудан без; байдасыз болса, бай-
дан без; панасыз болса, сайдаи без. Избѣгай немилостиваго
хана, рѣки безъ брода; горы безъ удобнаго подъема, богача
недобраго, рва безъ изгороди.
6. Бастаушы болса, костаушы болар. Былъ бы пред-
водитель, а предводимые будутъ.
7. Бас бергенге ас бер. Кого выбралъ главой, того
накорми (оказывай уваженіе).
8. Акимменен карсы болсаіг, кунун1 жаман; молдаме-
; нен карсы болсаіг, динин' жаман. Если будешь противъ
/начальства, то жизнь твоя будетъ несчана; если ты* будешь
/ противъ муллы,[до( вѣра твоя будетъ не тверда.
Ѳ.^Сокурдан караул койсан1, елин’ди жауга алдырар;
наданнан бій^ койдурсан1, елиігди дауга калдырар. Если
< сдѣлаешь слѣпыхъ| сторожами, то спи предадутъ народъ
врагамъ:^ если глупца|поставишь2 въ біи, то настанутъ
ссоры.|
10. Калык веуде, патса бас. Народъ тѣло, а царь-
глава.
11. Атасыздан бій койсан1, дйметбестен даметер. Без-
; родный бій думаетъ послѣднее стянуть.
12. Журт жамапга калды, жук тайлакка калды. На-
родъ достался плохому управителю, клажа тайлаку (двух-
лѣтнему верблюду).
НозіесІ Ьу <эоос1е
— 134 — і
13. Жер тбббсиз болмайды, ел тбресиз болмайды. Зем-|
ля безъ горъ не бываетъ, а народъ безъ правителя не бы |
ваетъ.
14. Кул жыйлып бас болмас, кук жыйлып тас бол-’і
мас. Сборище рабовъ не можетъ быть начальствомъ, а сбо-І
рище песчинокъ—камнемъ.
15. Ел агасыз болмас., тон жагасыз болмас. Народъ!
не можетъ быть безъ начальника (безъ старшаго), шуба—|
безъ воротника. Другая: Вассыз елде берекет болмас і
Въ народѣ без'і. главы не можетъ быть порядка.
16. Адепсиз уйгб кирме, акимсиз елде турма. Не
входи въ домъ, гдѣ хозяева не знаютъ приличій; не живи
среди народа, который не признаетъ начальства.
17. Ай кун алемге бирдей, патса адамга бирдей. Какъ
свѣтъ солнца и луны для природы, такъ и царь для. на-
.рода.
18. Дауды шешен битермейди, шебер бйтереди. Тяж-'
бу прекращаетъ не ораторъ, а опытный судья.
111. О человѣкѣ.
1. Ксимен ксиниег арасы жермен кбктей. Между людь-
ми такая же разница, какъ между небомъ и землей.
2. Осекке кирмесе, есепке кирмес. О комъ не сплет-
ничаютъ, тотъ и незначителенъ (порядочнаго человѣка
всегда осуждаютъ).
3. Асыккан иси зыйанга келер. Спѣшное дѣло не бы-
ваетъ удачно.
4. Кемшилик кбрмей ман’дайына тіймес. Кто не ис-
пытывалъ горя, тотъ не задумывался.
5. Корукканга кос кбрунер. У страха глаза велики
(боязливому все представляется вдвойнѣ).
Нозіеб Ьу
— 135 —
6. Ак айланар, кара байланар. Честный оправдается,
а виноватый запутается.
7. Та уды тасты жел бузар, ерди сбз бузар. Вѣтеръ
разбиваетъ горы и камни, слово (сплетни) убиваетъ че-
ловѣка.
8. Ашылганнын1 айбы жок, бзу билип жапкансон1.
Нѣтъ бѣды въ томъ, если кто замѣтивъ свои ошибки, самъ
исправитъ ихъ.
9. Еки кси кагысса, бир ксилик орун болар. Если
двое сдвинутся, то для одного еще будетъ мѣсто.
10. Канды канмен жумайды. Кровь не смывается
кровью (не нужно мстить).
11. Айхай кбкрек,не демейди сум журук. О грудь моя,
чего только ты не желаешь!
12. бз^м тойамын, кбзум тоймайды. Я самъ сытъ,
глаза не сыты,
13. Баска келген баледен бастан кулак садака. Когда
щридетъ на голову бѣда, то ради спасенія головы можно
пожертвовать ушами.
14. Тамак ток, кбйлбк кбк-уайым жок. Сытъ, одѣтъ,
печали нѣтъ.
15. Биреуди кор тутсан1, кор боларсын; биреуди зор
тутсагг, зор боларсын. Если будешь унижать другихъ, бу-
дешь и самъ униженъ; если будешь возвышать другихъ и
самъ возвысишься.
16. Адам бир сбйлескенде жылан, екинши сбйлескен-
де кулан, ушунши сбйлескенде адам. Человѣкъ при первой
встрѣчѣ змѣя, при второй-куланъ, при третьей-человѣкъ.
17. Еки тау косулду десе—нан; бурунгы бузук адам-
ды тузблду десе—нанба. Скажутъ, двѣ горы сошлись-вѣрь
скажутъ, испорченный человѣкъ исправился—не вѣрь.
18. Таз йнти болады. Плѣшивые крикливы.
НозіеЫ Ьу
— 136 -
19. Еки кси сбз айтса, биреунде еситпессин, Если
два человѣка заговорятъ сразу, ни одного не услышишь.
2(Е Берсен1 аларсын, ексеЕГ—орарсын. Если дашь, то
возьмешь; если посѣешь, то пожнешь.
21. Сасканда еринин1 табалмас. Если поторопишься и
губъ своихъ не найдешь.
22. Таспен урганды,(аспен ур. Кто тебя побьетъ кам-
немъ, ты побей его хлѣбомъ—солью. Другая: Биреу тас-
пен атса, сен аспен ат.
23. Мыскылдын? тубу мускул. Насмѣшка поведетъ къ
сраму.
24. Биреу тойуп секреди, биреу тонуп секреди. Одинъ
прыгаетъ отъ сытости, а другой—отъ холода.
25. Ертенти асты тастама, кешки^аска карама. Не
бросай обѣда, не жди ужина.
26. Аузы жаман елди былгар, айагы жаман кблдУ был-
гар, Сплетнику смущаетъ народъ, человѣкъ съ грязными
ногами мутитъ озеро.
27. Жастык—мастык. Молодость—что пьянство. 4
28. Озунг жыгылсан1, бкунбб. Если ты самъ упадешь,
не жалуйся.
29. О.чуіг нетееіг, алдыіга сол келер. Что кому сдѣ-
лаешь, то и самому будетъ. I
30. Озунун? кетбендей минин кбрмей, биреудин' инедей
миния кбреди. Своихъ недостатковъ не замѣчаетъ, хотя бы
они съ лопатку, а чужіе недостатки замѣчаетъ, хотя бы
они были съ иголку.
71’. О женщинѣ.
1. Ер бас, катын мойун. Мужъ—голова, жена —шея.
2. Шешесин кбруп -кызын ал, карысын кбруп—ббзун
НозіесІ Ьу Слоосіе
- 137 —
ал. Присмотрѣвшись къ матери, сватай дочь; присмотрѣв-
шись къ мѣрѣ, бери бязь.
1 3. Катынын1 жаман болса, аталмассын, алып барып
базарга саталмассын. Если попадется тебѣ дурная жена, не
застрѣлишь ея и не поведешь ея продавать на базаръ.
4. КатыныЕГ тентек болса, каміпми1 жуан болсун. Если
жена твоя глупа, то плеть должна быть толстая.
| 5. УйуЕГдб еки катынын1 болса, ойран болар; еки
'сыйрын1 болса, айран болар. Если у тебя въ домѣ будетъ
двѣ жены, будетъ ссора; если будетъ двѣ коровы, будетъ
айранъ (напитокъ изъ кислаго молока).
6. Баланы жастая, катынды бастан. Дѣтей учи съ
малолѣтства, а жену съ самаго начала (послѣ брака).
7. Ерлер кбп болса, отун жок; катындар кбп болса,
суу жок. Гдѣ много мужчинъ, тамъ дровъ нѣтъ; гдѣ много
женщинъ, тамъ воды нѣтъ.
8 Кбшермен болса, журт жаман; тастармын болса, ка-
тын жаман. Когда вздумаешь укочевывать, прежнее мѣсто
кажется плохимъ; когда вздумаешь разводиться, жена ка-
жется плохой.
9. Есик кбргенди алма, бесик кбргенди ал. Не бери
ту, которую ты видѣлъ сквозь дверь, а бери ту, которую
видѣлъ съ колыбели.
10. Жаман шокбар жійнар, тентек катын жійнар. Злой
собираетъ палки, а глупый—набираетъ женъ.
11. Жаман еркек той бузар, жаман катын уй бузар.
Дурной мужчина срамитъ пиръ, дурная женщина домъ
срамитъ.
12. Жаксы катын уй дйулети, жаксы шапан той да-
Улети, Хорошая жена украшеніе дома, хорошій халатъ кра-
сота пира.
НозіесІ Ьу
Соо^Іе
— 138 —
. 13. Елсиз кблге бака айгыр, катындарга жалшы ай-
гыр. На безлюдномъ озерѣ лягушка хозяинъ, при однѣхъ
женщинахъ и работникъ хозяинъ. 1
14. Байбійше Кудай буйругу, токал иттин1 куйругу.
Старшая (первая) жена Божіе благословеніе, а послѣдую-,
щія—собачій хвостъ. ;
15. Еки катын алганнын?—дау ^й^ндб; жаман катый
алганнын1 жау уй^ндб. Кто имѣетъ двѣ жены, у того въі
дому споръ; кто женатъ на плохой, у того въ дому врагъ,|
16. Алты ул таикаи ййелди—каным десен1 болмасба,
ага деген жигитти жаным десен? болмасба. Развѣ нельзя
назвать женщину царицей, если она родитъ шесть сыновей?
Развѣ нельзя назвать юношу милымъ, если онъ почитаетъ
старшихъ.
17. Жан жолдасын1 жарын1. Пожизненный твой това-
рищъ—твоя помощница (жена).
18. Жаксы катын ырыс, жаман катын урус. Хорошая
жена счастье, плохая жена—ссора.
19. Отурган кыз—орунды болар (орун табар). Долго
не выходящая замужъ дѣвица найдетъ хорошаго жениха.
20. Уйатсыз катын тузсуз ас секилди. Женщина безъ
стыда все равно, что пища безъ соли.
21. Слу слу емес, с^йгбн слу. Не та красавица,
которая красива, а та, которую полюбишь.
22. Еки катын урусса, урлыгы менен карлыгын
айтар. Если двѣ женщины бранятся, то припоминаютъ всѣ
худыя дѣла. V.
V. О д ѣ т яхь
1. А, Кудайым, бала бер; бала берсен?, сана бер, са-
насыз бала бергенше артынан бирин-бирин ала бер. друГое
НозіеЫ Ьу
Соо^іе
— 139 —
изложеніе той"же пословицы. Е ЬууДЯИЫМ, бала бер, бала бер—
сен1, дана бер- дана бермесен1, ептеп септеп ала бер. Боже,
дай дѣтей; если дашь, дай умныхъ; если дашь безумныхъ
Дѣтей, такъ лучше ПОТОМЪ ВОЗЬМИ ИХЪ всѣхъ ОДНОГО за дру-
гимъ. Еще: Ул берсен1, адал бер; бермесен1, ала бер. Дай
сыновей честныхъ (почтительныхъ), а не то, возьми ихъ.
2. Балалы |й базар, баласыз |й мазар. Домъ, гдѣ мно-
го дѣтей, базаръ, а гдѣ нѣтъ дѣтей—одинокое кладбище.
3. Ата тилин алмаган аман болуп кбп ж^рмбс. Кто
не слушаетъ отца, тотъ ^коро погибнетъ.
4. Атана не келтирсен1, алдынга сол келер. Что
дѣлаешь для своихр родителей, того же ожидай себѣ отъ
своихъ дѣтей. Другая: Атан'а не кылсан1, бзуибдб со
кылар. Что ты сдѣлаешь своему отцу, то и тебѣ сдѣла-
ютъ твои дѣти.
5. Ата кбрген ок жонар, ана кбрген тон пишер. Вос-
питанный отцемъ, будетъ дѣлать стрѣлы, воспитанная ма-
терью будетъ кроить кафтаны.
" 6. Бала-баланын1 иси шала. Все, что дѣлается дѣть-
ми, дѣлается на половину (несовершенно).
7. Жаксы бала йкесинин1 есиктеги басын тбрге с^й-
рбйд^; жаман бала йкесинин1 тбрдеги басын есикке сайрой-
ду. Хорошій сынъ голову отца отъ двери перенесетъ на
почетное мѣсто, а плохой сынъ голову отца съ почетнаго
мѣста перенесетъ къ двери. Другая: Ата да н жаксы ул
тууса, есиктеги басын тбрге с^йрбр; атадан жаман ул ту-
уса, тбрдеги басын есикке с^йрбр. Хорошій сынъ—гордость
родителей, а дурной —униженіе ихъ.
8. Ата анаЕгды сыйласан1, кбп жасарсын1; сыйламасан1,
жан кыйнарсын1. Если будешь почитать родителей, будешь
долговѣченъ; а если не будешь почитать ихъ, то будешь
нести душевныя муки. .
НозіесІ Ьу
Соодіе
- 140 -
9 Оз агасын агаламаган, кси агасын жагаламайды. Кто.
не почитаетъ своего брата, тотъ тѣмъ болѣе не будетъ по-^
читать чужого. (
10. Аганы кбру^п яни бсер, апаны кОр^п синили бсер.
Младшій братъ беретъ примѣръ со старшаго брата, а млад-
шая сестра со старшей сестры. I
11. Кулдув? еки козу жок, улдуіг бир кбз^ жок. Слу-
га слѣпъ, сынъ кривъ.
12. Жетеси жаман жас бала токсандагы шалмен тен1.
Плохой (по происхожденію) юноша равенъ девяностолѣтнему
старику;
13. Атадан жаксы ул тууса, кар устундб от жанар,
атадан жаман ул тууса, ат уст'унбн ит кабар. Если ро-
дится хорошій сынъ, то и на снѣгу будетъ горѣть огонь:
если дурной родится, то и на лошади укуситъ собака. '
14. Адам болар боланыгг ксименен иси бар, адам бол-|
мас баланын1 ксименен н‘иси бар. Дитя, надѣющееся быть’
современемъ хорошимъ человѣкомъ, должно имѣть дѣло съ*
хорошими людьми, а неимѣщему на то надежды, какое
дѣло до нихъ.
VI. О родителяхъ и родственникахъ. 1 2 3
1. Жети атасын билмеген м^ртбд. Кто не знаетъ сво-
ихъ семи предковъ (начиная съ отца), тотъ вѣроотступ-
никъ.
2. Агасы бардын1 жагасы бар. Кто имѣетъ старшаго
брата, у того есть защита.
3. Агайыннын’ азары болсада, безери болмас. Между
родственниками хотя раздоры и бываютъ, но разъединенія
нѣтъ.
НозіесІ Ьу
Соо^Іе
— 141 —
4. Кбсеу узун болса, колун1 куймбс; агайіянын1 кбп
болса, адам тіймес. Если кочерга длинная, не обожжешь ру-
ки; если много родйыхъ, люди не обидятъ,
5. Аргымакты жамандаіг, кйне тулпар тапканын1, агай-
ын’ды жамандап, кйне тугаи тапканьпг. Похуливъ аргамака,
гдѣ же ты найдешь скакуна; похуливъ ближнихъ, гдѣ же
ты найдешь родныхъ.
і
VII. Объ ученіи и знаніи.
1. Окутанный1 кбггулу жарык, окумаганнын1 бети к^н
шарык. У грамотнаго душа свѣтлая/ у неграмотнаго лицо
темное (ученье свѣтъ, неученье тьма).
2. Кудай, маган т^йбдбй бой бергенше, туймбдбй ой
бер. Господи, не давай мнѣ роста огромнаго, а лучше дай
умъ маленькій.
3. Билмеген мыгг бйлеге тутулар. Незнающій попа-
детъ въ тысячу бѣдъ.
4. Билген мын1 бйледен кутулар. Знающій отъ тыся-
чи бѣдъ избавится.
5. Бурунгынын1 айтканы бурус кетпес. Слова древнихъ
не пропадаютъ зря (исполнятся).
6. Оперли блмес, бнерсиз к^н кбрмес. Грамотный че-
ловѣкъ не умретъ, а безграмотный не можетъ жить.
7. Осіет алган блмес. Кто слушаетъ наставленія стар-
шихъ, тотъ не умретъ.
8. Малдан жарлы калсан1—кал, акылдан жарлы кал-
ма. Если останешься безъ скота—ничего, только не остань-
ся безъ ума.
НозіесІ Ьу Слоосіе
1
— 142 - |
9. Алган сабагынг биреу болсун, такрауы мынг бол-{
сун. Бери только одинъ урокъ, а повтори его тысячу разъ.',
10. Есердин’ аклы тустбн кеин. У глупаго умъ послѣ
полудня.
11. Оверди |йрбндб жирен. Сперва научись, а по-
томъ уже лѣнись.
12, Оперли бргб ж^збр. Ученый и противъ теченія
поплыветъ.
13. Онер алды кызыл тил. Впереди знанія даръ слова
(краснорѣчіе).
14. Бир жас улкбннбн акыл сура. Проси совѣта у
старшаго тебя на годъ.
15. Кбп жастын1 ишинде бир кйри болса, дай1 болар,
кбп кйриниЕг ишинде бир жас болса, дана болар. Старикъ
между молодыми глупѣетъ, молодой между старыми умнѣетъ
16. Ойлай берсеи1, ойда кбп, санада кбп; ойнай берсен1,
ойда жок, санада жок. Если начнешь думать, то явится мно-
го мыслей и предметовъ для размышленія; если начнешь иг-
рать, нѣтъ ни мыслей, ни предметовъ для размышленія.
Оку инемен кудук казгандай. Учиться—иглой рыть
(очень трудно).
Ашуу-кйпир, акыл-дос, акылын’а акыл кос. Гнѣвъ
умъ—другъ, къ уму прибавь разума.
Билмегенди
Научи незнающаго,
цо на него.
20. Билмегенге
Учп незнающаго и употребляй всѣ
учишь (даже наказывая, можешь волочить его, какъ соху,
по землѣ),
21. Акмакты уйрбт^ блгенди тирилту. Глупаго научить
все равно, что мертваго оживить.
17.
колодецъ
18.
— врагъ,
19.
билдир, колуна алтын ж^зук илдир.
тѣмъ какъ бы
надѣнешь золотое коль-
уйрбт, жерге
соканы салып с^йрбт.
строгости, пока не на-
НозіесІ Ьу
Соо^іе
- 143 -
22., Варша бнерди уйрбн. Учись всему.
23. Жигит ксиге жетпис ’бнерде аз. Умному человѣку
и 70 ремеселъ мало.
I 24. Окуу тубу—току. Конецъ ученія,—знаніе.
25. Онер алды кызыл тил, бирден сонту мергеншил.
| Первое искусство—краснорѣчіе, а второе—стрѣльба.
26. Тили тйтти, кбн'Улу катты. Пріятный языкъ, но
. жестокое, сердце.
27. Адамга тиленин, сыйырга муйбзунбн. Человѣку за
языкъ, коровѣ за рога (достается).
28. Жаксы сбз жарым ырыс. Хорошее слово—поло-
вина счастья.
29. Жаксы сбз—жан суйундурбр, жаман сбз жан куй-
дУрбр. Хорошія слова услаждаютъ душу, дурныя—терза-
ютъ ее.
30. Сбздун1 кбрку макал, ектин' кбрку сакал. Красота
рѣчи —пословица, красота подбородка—борода.
21. Батырдыіг сбзу мыш теігкелик. Слово богатыря
стоитъ тысячи рублей.
32. Кбре-кбре кбсем болар, сбйлей —сбйлей шешен
болар. Кто много видитъ, тотъ дѣлается умнѣе, а кто много
говоритъ, тотъ дѣлается краснорѣчивѣе.
33. Тыймаган аузца бале бар. Кто много болтаетъ,
тотъ бѣду на себя накликаетъ.
34- Сбз билмесеЕГ, ундбмб, кбптун' ишинде отурар-
сын. Если не умѣешь говорить, лучше молчи, подольше
'посидишь среди народа-
35. Тил кылыштан бткур. Языкъ острѣе сабли.
VIII. О трудѣ.
і 1. Еігбек етсеіг, бмуруншб емерсин. Если будешь
грудиться, то вѣкъ будешь кормиться (трудъ кормитъ).
Сооч
— 144 —
2. Бейнетсиз ракат жок. Безъ труда нѣтъ ѵ наслаж-
денія.
3. Жалкау тек жатар, онун1 ырысы кашар. Лѣнивый
(безъ дѣла) лежитъ, а счастье отъ него бѣжитъ.
4. Иси жоктун’-асы жок. Кто безъ дѣла, тотъ безъ
хлѣба.
5. Бекерден Тйігрим безер. Отъ бездѣльника самъ Богъ
отворачивается. 1 2 3 4 5
6. Кизмет етте миндет ет, кизмет ердиіг акысы.
ен’бек етсеіг ипіерсин. Сперва послужи, потомъ проси, служ-
ба даромъ не пропадаетъ; потрудишься будешь сытъ.
7. Жаксы иске келеди, жаман аска келеди. Хорошій
идетъ за дѣломъ, дурной —за угощеніемъ.
8. Ен'бектин1 т^бб ракат. Результатъ трудовъ наслаж-
деніе.
9. Жигиттин1 ерингени курумнын1 кбрунгени. Лѣності
молодого человѣка есть несчастье (для него).
IX. О добрѣ и з л
1. Жаксылык кылсан1, б^т^н кыл. Если хочешь дѣ
лать добро, то дѣлай какъ слѣдуетъ.
2. К^н ортак, ай ортак, жаксы ортак. Солнце дл;
всѣхъ, луна для всѣхъ и добро для всѣхъ.
3. Кимди корласан1, содан зар тартарсын. Если ког
обидишь, отъ того и самъ потерпишь обиду.
4. Жаксыпын1 айткан акылы алуа, кант балмен тен
Совѣтъ добраго человѣка все равно, что халва, сахаръ і
медъ.
5. Оз^ жемес ксиге бермес. И самъ не ѣстъ, и др^
гому не даетъ. ।
НозіесІ Ьу <зооч1е
— 145 —
6. Жаман ат камшыласан1 да бргб шаппас; жаксынын1
жаман адам бабын таппас. Сколько ни бей плохую лошадь,
она все-таки не побѣжитъ въ гору; дурной человѣкъ не
найдетъ расположенія къ себѣ у добрыхъ людей.
7. Кбшкен журттуіг кйдири конганда бтер, ер жигнт-
тин1 кадири блгенде бтер. О мѣстности сожалѣютъ, когда
откочуютъ, а о добромъ человѣкѣ—-послѣ его смерти.
8. Жаксыдан тійер шерепет, жаманнан тійер кесепет.
Отъ хорошаго человѣка будетъ почетъ, отъ дурного—не-
счастье.
9. Жаксы кси текшил, жаман кси кекшил. Хорошій
бываетъ добръ (отходчивъ), дурной обидчивъ.
Ю. Жаман адамды жасаул кылсаіг, устуаб жау кел-
тйрер. Дурной есаулъ приведетъ враговъ на аулъ.
11. Жаксыга ерсен1, жетерсин муратка; жаманга ер-
сен1, каларсын уйатка. Если послѣдуешь за хорошимъ,
достигнешь желаемаго; если послѣдуешь за дурнымъ, оста-
нешься со стыдомъ.
12. Жаксынын1 жаксылыгын айт, нуры тассын; же-
манный1 жамандыгын айт, куты кашсын. Доброму говори о
хорошихъ его качествахъ, пусть сердце его возрадуется;
дурному говори о дурныхъ его качествахъ, пусть онъ по-
задумается.
13. Жаксынын1 кйдири блгенде биленер, аттын1 кйдири
мингенде биленер. Хорошаго человѣка узнаешь послѣ смерти^
а хорошую лошадь узнаешь, когда сядешь на нее верхомъ.
14. Растык жауган кардан, сауган с|ттбн ак, су-
уда н таза. Правда бѣлѣе молока и снѣга, чище воды.
НозіесІ Ьу Соодіе
146 —
15. Исинг ак болса, Кудайыіг жак болар. Если тво
правда, то Богъ на твоей сторонѣ.
16. Алдау зулумдук, алдану акмактык. Обманыват
подло, а дать себя обмануть глупо.
А’ О богапіетвть. бѣдности, дружбѣ и
здоровъи.
\ 1. Бай кси балпан1 келер, жарлы кси жалтан1 келер
.Богатый ходитъ важно, бѣдный ковыляетъ.
। 2. Бай болсан1, балпан1 бол; жарлы болсан1, калтаг
бол. Е,сли будешь богатъ, будь скроменъ; если будешь бѣ
день, будь трудолюбивъ.
3. Барына разы бол, жогуна сабыр ет. Будь доволеш
тѣмъ, что имѣешь, а чего не имѣешь, жди съ терпѣніемъ
Другая: Варында ш]?кур ет, жогунда сабыр ет. Еслі
что имѣешь, будь благодаренъ; если ничего не имѣешь
будь терпѣливъ.
4. Бермегенге каксама, бергенди тастама. Не даютъ, ш
проси, даютъ—не бросай.
5. Жакс ат малдан артык. Доброе имя лучше богат-
ства.
' 6. Жерди байдыіг ели бай. Гдѣ. земля богата, тамъ е
народъ богатъ.
7. Жоктук уйат емес, байлык мурат емес. Бѣдності
не порокъ, а богатство не цѣль.
8. Катты жерге как турар, кайратты ерге мал турар.
На твердой землѣ образуется лужа (отъ дождя), у человѣка
бережливаго—богатство.
НозіесІ Ьу
Соо^іе
— 147 —
9. Жарлы байды мал басар азыгы, бала атанынг ка-
зыгы. Бѣднякъ—добыча богача, а сынъ—опора для отца.
10. Тастаган шовпар сорлуныггмангдайына тійер. Бро- _ ।
шеная дубина попадаетъ въ лобъ бѣдняка.
11. Дос егиз, доспан сегиз. Враговъ всегда больше,
чѣмъ друзей (букв. друзей два, враговъ восемь).
12. Кулмб досыгга, келер басыгга. Не смѣйся надъ /
другомъ, и съ тобой тоже случится.
13. Жаксымен жолдас болсан’, жетерсен муратка; жа-
манмен жолдас болсаіг, каларсын уйатка. Если будешь дру-
жить съ хорошими людьми, достигнешь своей цѣли;
если же будешь дружить съ дурными людьми, осра-
мишься.
14. Жаксыга жаітык жок, жгманга жакындык жок.
Для хорошаго нѣтъ никого чужого, а для дурного — нѣтъ
никого близкаго (друга).
15. Ан'дыскан аул болмас, ит балалап саун болмас.
Ссорящіеся не составятъ аула, собака не будетъ дойной.
16. Жан'адан дос тапсан'да, ески досун’ды умутпа.
Хотя и найдешь новыхъ друзей, но старыхъ не забывай.
17. Татуулык— байлык. Дружба—богатство.
18. Кылыш жарасы битер, тил жарасы битпес. Рана 4
, отъ сабли заживетъ, рана отъ языка (обида) не заживетъ.
19. Сактанган саламатка жеткен. Кто бережется, тотъ
здоровъ.-
20. Ауру жазылып калады. йдет калмайды. Болѣзни
излѣчиваются, а привычка нѣтъ.
/
НозіеЫ Ьу Соо§Іе
I
— 148 —
21, Ден саулык зор байлык. Здоровье—большое бо-
гатство.
22. А|елги байлык— ден саулык, екинши—ак жаулык.
Здоровье — первое богатство, а второе— счастливое супру-
жество,
XI. О разныхъ народахъ.
1. Аргын адыр, кыпшак кыдыр. Аргынцы варвары, а
кипчаки бывалые.
2. Казак жаманы сарт боламын дейди, сарт жаманы
казак боламын дейди. Плохой киргизъ хочетъ быть бухар-
цемъ, а плохой бухарецъ—киргизомъ. Другая.- Сарт
жаманы казак болам дер, казак жаманы сарт болам дер.
Значеніе тоже.
3. Аркаты ногайды кой бактырган Кудай. По волѣ
Божіей татаринъ сталъ пасти стадо.
4. Башкурт. басын’да бар бес курт, аркасын’да алты
курт, желкесинде жети курт. Башкиръ, у тебя только и
есть, что въ головѣ 5 червей, въ спинѣ 6 червей и въ за-
тылкѣ 7 червей. (Поговорка киргизъ про башкиръ при спо-
рахъ).
5. Кбпгг^Н’ талык, кондуіг калык. Откочевавшіе—бро-
дяги, осѣвшіе—народъ.
6. Шбп жаманы селе^, ел жаманы Теле^- Худшій
кормъ—трава селеу, худшій людъ —роДъ Телеу.
7. Казакта айран кбп, оруста мейрам кбп. У кирги-
зовъ айрана (кислаго молока) много, у русскихъ праздни-
ковъ много.
8. Аргын аса конду, шумекей баса конду. Аргынцы
впереди кочуютъ, шумекеевцы за ними слѣдомъ не отста-
вая идутъ.
НозіесІ Ьу
Соодіе
V.
ЖУМБАКТАР.
(ЗАГАДКИ).
I. Изъ природы.
1. Ак койум туруп кетти, кара койум жатып калды.
Бѣлыйфиой баранъ ушелъ, а черный—остался.
[Корменен окер жазгы туры. Снѣгъ и земля весною).
2. Ана барады бзу, кбрунбейди изи. Туда-сюда хо-
[итъ, а слѣдовъ не видно.
(Жел. Вѣтеръ).
3. Шепіеси мйсен кійгенше, кызы Маскауга барып
«алды. Пока мать надѣвала ичиги, дочь достигла Москвы,
(Тутун, Дымъ).
I
4. Жалт-жалт етеди, жалмай жутады. Только взглянетъ
[ проглотитъ.
5. Бир жансыз бир жавсыздын' жаны алар. Бездушное
г бездушнаго душу беретъ.
(От. Огонъ).
( - НозіесІ Ьу Соосіе
— 150 —
6. Жумбагым жутулды, ойга гарай кутулды. Загадка
моя прекратилась, въ лугахъ затерялась.
(Куйун. Вихрь).
7. Еки тери, екеуде тен3 тери. Двѣ шкуры—обѣ рав-
ной величины.
(Аспан^ жер. Небо и земля).
8. Кереге басында—ак жаулык. На верху кибиточной
рѣшетки—бѣлое покрывало.
{Кун саулеси. Лучи при заходѣ солнца).
9. Уй усфідб -уак тас. Вверху кибитки—мелкіе
камни.
(Жолдуздар. Звѣзды).
10. Кбп баурсак ишинде бир калаш. Среди многихъ
баурсаковъ (шариковъ изъ тѣста)—одинъ калачъ.
(Жолдуздармен ай. Звѣзды и мѣсяцъ).
11. О животныхъ.
1. Т^лббайдын1 баласы тббелесип келеди; Егизбайдын'
у гой улы ерегесип келеди; екеуи караул карайды, биреуи
шбшпбк тереди. Сыновья Тюлебая на ходу дерутся; два
пасынка Егизбая спорятъ; двое караулятъ, а одинъ всякій
мусоръ собираетъ.
НозіесІ Ьу Ссго^Іе
— 151 -
2. Еки тын-тын, еки жылтын: тбрт тап—тап какар
оактап; бир балгауш. Двое дышатъ, двое свѣтятъ, четверо
1 :одятъ, а одинъ ударяя, помахиваетъ.
(Туйб. Верблюдъ).
3. Жамаулары болсада, тек билимбейди. И съ заплат-
ками, да не видно, какъ сшито.
(Шубар ат. Пѣгая лошадь).
1 4. Улгбсиз пиштим, жипсиз тиктим. Безъ мѣрки скро-
ииъ, безъ нитокъ сшилъ.
(Ала мал. Пестрая скотина).
5. Еки уйгб —бир кбсеу. На два дома—одна кочерга.
(Сыйырдык тили. Языкъ у коровы).
6. Караша уйгб кар жанпас. Къ черной кибиткѣ снѣгъ
не пристаетъ.
7. Ел жатсада—енеке жатпас. (Или: Ел жатсэда, еки
оатыр жатпайды). Если народъ и уснетъ, бабушка не ля-
ѵ кетъ. (Или: если народъ и уснетъ, два богатыря не лягутъ).
। (Сыйырдът муйузу. Рога у коровы).
7 8. Мурту бар екенде, сакалы жок; тону бар кійирне,
щапаны жок; пайдасы уй ишинен табылган сонг, далага ки-
вни шыгар сапары жок.—Усы есть, да бороды нѣтъ; и шуба
есть, да халата нѣтъ. (Предметъ этотъ такой): если оты-
щетъ что-нибудь въ домѣ, то не зачѣмъ ему отправляться
въ поле.
! (М.ЫСЫК. Логика).
. | НовіесІ Ьу СлОО^ІС
— 152— 2
9. Жер астында жездем аты киснейди. Подъ землею!
ржетъ лошадь моего зятя. I
(Тышкан. Мылиь).
10. Ол надыр кум жануар, кбзу бткур, кбігулу тар/
сралдуга келип баска урсан1, ойлэмайды намыс ар. Кара
тугул—канда бар, Кытайда бар, Крымда бар, Туркустан
Румында бар, Коразым Бухармында бар.— Онъ необходимый
степной звѣрь, глаза у него остры, сердце—жадное; если
въ толпѣ ударишь его по головѣ, онъ не обидится. На
у бѣдныхъ только людей онъ имѣется, но и у хана; ести
онъ и въ Китаѣ и Крымѣ, Туркестанѣ и Римѣ, Хорасан»
и Бухарѣ. г
(Ит. Собака).
11. Алдында биреу кетти туйб айдаган; есек минип,
каскырмен ешкини жетелеген. Впереди «одинъ погнался за I
верблюдомъ; сѣвъ на осла, повелъ козу съ волкомъ.
(Куйан. Заяцъ).
12, Басы барда, шашы жок; козу барда, касы жок;
журбтун айагы жок. Суука тбігбайды, ыссыга куймейди.
Есть голова, да нѣтъ волосъ; есть глаза, да нѣтъ бровей;
для хотьбы нѣтъ ногъ; въ холодѣ не зябнетъ, и жары не
боится.
18. Бир нарсе дуяубдб канаты бар ушпас бійик,
сондадагы журмейди екен жерге тійиб; арасын жермен
коктун1 брт алсада, кетпейди иш бир жере отка койуп.
Существуетъ въ мірѣ предметъ: крылья есть, но онъ не
летитъ вверхъ, хотя не ходитъ и по землѣ; если бы все,
что находится между небомъ и землею, занялось огнемъ, то
и тогда у него ничего не сгоритъ.
(Балык. Рыба),
НозіесІ Ьу Сзоосіе
— 153 —
14. Жол ^ст^ндб—ійли кайыс. На дорогѣ—блестящій
ремень.
{Жылан, Змѣя).
15. Ат басты, аркар мугйузд^; боре ке^дели, ббкен
сайды; кус канаты, комурска издери, бота тбрсекти. Голо-
ва лошадиная, рога--оленьи, шея—волчья, бедра— сайгачьи,
крылья—птичьи, ступни—муравьины, а ноги какъ у верб-
люженка.
{Піегертке. Стрекоза).
Ш. О человѵънѵь, его жилищгь и проч.
1. Жаман-жуман тайлагым, жалбан-жулбан етеди.
Дрянная лошадиная шкура на вѣтру колышется.
{Пси. Человѣкъ).
2. К^лдур-кулдур жаргалым, картайганша тозбайды.
Упругая'моя шкурка до старости не износится.
{Кулак. Ухо).
3. Катар-катар тас койдум, жиренши ат бос койдум.
Рядъ къ ряду камни поставилъ, рыжую лошадь свободной
оставилъ.
(Уисмен тил. Зубы и языкъ).
4. Тій десем—тіймейди, тійме десем—тійеди. Говорю:
«возьми»—не трогаетъ; говорю «не трогай»—беретъ.
{Ерин. Губы).
Но5іесІ Ьу
Соодіе
• \ -154 —
5. Арбадан ак к|ш|г^м каргып тусту. Бѣлая собачен-
ка спрыгнула съ телѣги.
(Чукрук. Плевокъ}.
6. Мын? койумду бир шыбыкмен айдадым Тысячу
барановъ я одной хворостиной погналъ.
(У стара. Бритва').
7. Бир тауга ари каііыну йри тал бсод^. На одной
горѣ растутъ: съ одной стороны береза, а съ другой—
тальникъ.
(Бастъѵт шашътен сакал. Вомсы на головѣ гі бородѣ).
8. Айдын кблду алтын тас, ау салсада — алынбас. Въ
большемъ озерѣ—золотой камень; если и сѣти разставишь
—не достанешь.
(Тис. Зубъ).
9. Ертегг турдум—еки айыр жолга т^стум. Утромъ
всталъ—на двѣ дороги попалъ.
{Шалбар. Шаровары).
10. Дунубдб бир айдагар билесинбе? Жаны жок
кыймылдайтын денесенде; ишинде бакша-бакша с^йбгу бар,
жарыкылдар жалгыз кбз^ тббесенде. Турады адам келсе
аузыя ашып, кетпейди келген адам оннан кашып, барады
акрын-акрын тургб басып.—Знаешь-ли ты одного въ мірѣ
крокодила? Души у него въ тѣлѣ нѣтъ и онъ не можетъ по-
шевелиться; внутри у него есть кости, одна къ другой
приложенныя; на темени блеститъ единственный глазъ. Если
входитъ въ него человѣкъ, то онъ встаетъ, раскрывши
Нозіесі Ьу
Соо^Іе
р:. / л . . КЧ'~ ' • ; -Ь-
- —155 —
\
пасть; изъ приходящихъ никто отъ него не бѣгаетъ, а вхот
-датъ тихо, направляясь впередъ.
11 Отуз омуртка, кырк кабырга; барын бастаган
ауз омуртка! Тридцать позвонковъ, сорокъ реберъ; а надъ
всѣми позвонками возвышается ротъ.
(Кійиз уй. Кибитка).
12 Акесе улын кбтереди, улы ббруг^н кбтереди. Отецъ
’сына поднимаетъ, а сынъ—шапку.
(Уй кереге^ уак, іаанрак. Рѣшетка, палки и кругъ въ
кибиткѣ).
13 . Дунубдб бир нарсе бар: о.б( жысыз. ону жок
урмайтын адам-зат. На свѣтѣ есть вещь: бездушная, но
нѣтъ человѣка, который не побилъ-бы ее.
\ 14. Ертен1 турдум, алыб урдум. Утромъ всталъ и по-
боролъ.
(Есик. Дверь).
15. Еки басы жумуруктай, ортасы —келдректай. Двѣ
головы—по кулаку, а средина—какъ волосъ тонка.
(Уутка. Скобка).
16. Жетпис кемпир жер тистип тур. Семьдесять ста-
рухъ стоятъ, кусая землю..
(Кереге. Рѣшетка у кибитки).
17. Уй айнала кан шаштым. Кругомъ кибитки я об-
рызгалъ кровью.
(Уйгб устаган шій. Чій въ кибиткѣ).
Нозіесі Ьу Соодіе
.18. Шымшытыр—шійдей котур. Дырявое—какъ чій,
паршиво.
(Керегени'ю козу. Отверстія рѣшетки у кибитки).
19. Кызыл сыйырымнын'— жону жалпак. У моей крас-
ной коровы—спина широкая.
(Уйдутѵ есиги. Дверь у кибитки).
20. Уй артында—тбрт шыбык, тортб^дб—кбк шыбык.
Сзади кибитки—четыре палки и всѣ четыре синія.
(ДСунд^ктгт-., тбрт бау. 4 тесьмы у тюндюка).
21. Кара сыйырым карап тур, кызыл сыйырым жа-
лап тур. Черная корова спокойно стоитъ, а красная—ли-
жетъ.
(Казанмен от. Котелъ и огонъ).
22. Кара койум сууга кетти, куйругу шубалан ети,
Черный мой баранъ въ воду ушолъ, а хвостъ его все-же
тянется.
(Шбм^иі. Уполовникъ).
23. Кбз^мб кбрунеди сары болуп, ишинде отпен су у
жары болуп; тбрт айагы— туйбгіугг табанындай, еки ку-
да гы—шушканын1 кабанындай.—На видъ кажется желтымъ,
а въ срединѣ у него много огня и воды; четыре ноги,—
какъ у верблюда, а два уха,—какъ у свиньи или у ка-
бана.
(Самаур. Самоваръ).
24. Туткасы бар устайтын, ала кандай жерге кыстай-
тын; сагат болмай кбшеди, тійип кетсен ушады.—Есть вещь
Но21есі Ьу
Соо^Іе
— 157 —
съ ручкою и величиною—съ ладонь; переходитъ она съ
одного мѣста на другое постоянно; а если тронуть —ра-
зобьется.
^Ііынайак. Чайная чашка).
25. Алт айагы бар, талдан , тайагы бар, аркасында
Ікуйругу бар, алдадан буйругу бар.—О шести ногахъ ивовая
палка, на спинѣ у нея—хвостъ, а впереди—приказанье.
(Безбен. Безмѣнъ).
.26 . Вир нйрсе бзу нажик керек еди; колуннан жерде
жатса, не келеди? Дайрага алып жаткая салса тастап, со-
нун’мен даражага тен1 келеди.—Нѣчто, хотя и ни-
I чтожно, но необходимо нужное; если пролежитъ въ землѣ,
то что выйдетъ изъ него? Если бросить въ рѣку эту вещь,
I то она возвратится въ прежній свой видъ.
1 №уз. Солъ).
-1 27. Кудайдьпг іфірбтб кбп турар: бир кйсениіг ишин-
де еки т^рлу с|т турар. —У Бога—много чудесъ: ивъ од-
ной чашкѣ бываетъ два разныхъ молока.
28. Бир ак уй бар: кереин десен'—есиги жок.—Есть
одинъ бѣлый домъ: но если бы ты вздумалъ войти—дверей
не найдешь.
; (Жумуртка. Яйцо).
29. Бир тышканда—еки куйрук. У одной мыши—два
хвоста.
(Кайгиы. Божницы).
30. Бир нйрсе уш айакты узун тумсук, алтыпын1 ба-
сын жейди кундб карысып. — У одной вещи—три ноги и
НозіесІ Ьу Соо^Іе
-158-
»
длинная морда; живетъ она пощипывая ежедневно 'золотую
верхушку.
(Піам кайшы. Огемы).
31. Таб табанак-табанак, табаны жалырак куйанак,
кбленгкесе кумустен, кулуп торгар куйанак.—Само—-очень
низкое, подошва плоская—какъ у зайца; тѣнь серебриста,
подобна прыгающему зайцу.
(Айна. Зеркало}.
32. Омур-бмур бму’рден жаккан отун кбмурден; Зимрйн
деген бир кус бар, жумурткасы темирден.—Давнымъ—давно,
съ отдаленныхъ временъ зажженъ огонь изъ углей. Есть
птица Зимранъ, яйцо у нея желѣзное.
(Мъілтъік. Ружъе).
33. Елу айакзы—ени колду; салады елу айакпен жан-
гыз жолду. Пятвдесятт-і-ножка—двурука; своими пятидесяти^
ножками прокладываетъ она одну лишь дорогу. *
(Ара. Пила).
34. Журб-журб ак кушурум бу аз болду. Бѣлая собач-
ка ьотъ бѣганья стала беременна.
(Ургиык. Веретено).
35. ^ Бир жансыз мойунувда бар еки кулак, ойнайды
дйлГ устундб он шакты лак; белинде сегиз белбеу, колунда
еки аркан;' устаб алып ту рады, падса болуп ойламайак. Вар
екен ман'даьывда жалгыз кбзу; болады токсан турлу айт-
кан сёзу.‘Ус'іѴиб ашамайын ерттеп койса, болады кундб
жыйын, Мунун бзу!..— Нѣчто неодушевленное имѣетъ на
НозіесІ Ьу Соо§Іе
шеѣ два уха, на немъ играютъ до десяти козлятъ. На спи-
нѣ у него 8 повязокъ, а въ рукахъ—двѣ веревки; быва-
етъ этотъ предметъ веселымъ царемъ; на лбу у него толь-
ко одинъ глазъ, но рѣчь его бываетъ 90 родовъ. Если по-
ложишь па него сѣдло, будетъ пиршество. Вотъ каковъ
предметъ!..
(,Домбра. Домбра).
36. Жа панда бир айдагар бугуп жаткан; уйаткан бз
жанына каза тапкан; нарсеге неше турлу бзу Даджал; ай-
агы сондай мыкты, жерге баткан.—Въ степи лежитъ, скры-
ваясь, одинъ крокодилъ. Кто разбудитъ его, тотъ найдетъ
себѣ смерть; прожорливъ онъ, какъ Даджалъ (антихристъ).
Ноги у него столь крѣпки, что въ землю вошли.
(Какпан. Западня).
37. Толу бой тыстэ, екн кол иіпте, Все тѣло—на
виду, двѣ руки—внутри.
(Белбеу. Кушакъ).
38. Жаны жок болсада, акылды адамныш псин истей-
ди. Хотя души и нѣтъ, а исполняетъ дѣло разумное.
(Ктаб. Книга)
39. Кишкене гана безер, дунубнб кезер. Маленькая
вещица, а встрѣчается всюду.
(Акша. Монета).
40. Э, керемет! бир ит бар: уй багады— урмейди; ай-
агы жок—журмейди; кбмеин тыксаіг, сбйлейди; тилин адам