ЦАГЬАТИ ТОТРАЗ
Алантæ
\Æ\ ДЗÆУÆГИГЪÆУ
|Ж "АЛАНИСТОН"
УУ! 1997

84 Осет.
Ц-13
Ц-13 ЦагьатиТ.
Алантæ: Æмдзæвгитæ -
Дзæуæгигьæу: Алания, 1997 -162 с.
Цагаев Т. Г.
Аланы. Поэмы.
Поэмы написаны на народные сюжеты,
их главные герои — борцы против зла и на-
силия.
84 Осет
4702470000-35 без объявл,
М 131 (03)-97
©ЦагаевТ. Г.,1997
© Григорян В. С, оформление, 1997

ТÆТÆРТУППИ ФÆСТАГ БОН
I
Рагон цаутæ æримистон,—
Тауæрæхъи куд игъустон.
Надтæн уоми æз фæдеси,
Фал бафтуйун устур деси.
Тæуæрæхъмæ нур байгъосæ:
Уæдæй нурмæ цал æноси,
Байевгъудæй цал фæлтæри,
Нæ дарун уой æз мæ сæри.
Недзамани Хорискæсæн,—
Адзал хæссæг сæрисæфæн.
Лæстæй руймон сæдæ сæрон,
Бæхгин æфсад æнæ кæрон.
Аланти ном кадæр хаста,
Тимур уони некæд уарзта,
Ма сæ нихмæ исистадæй,
Мингай минтæ берæгъ балæй.
5

Басау æй уæд хъуми будур,
Цума’й хумгонд, æнæ дзубур.
Фæххауй сæр лæги гурæй,
Къæхти буни исæвдулдæй.
Æхе цæгъдгæ, æ тæппæзтæ,
Æ гæпп уомæн нæ фæррæстмæй.
Усми размæ йе карз тохи,
Ке самæзта йе æ тоги.
Метау тайгæ нæ рæнгъитæ,
Зæнхæ иста нæ уæйгути.
Æрхустæнцæ арви гъæрмæ,
Сау халæнттæ уони сæрмæ.
Кæми уидæ рæсугъд гъæутæ,
Æнæ кæрон сурх мæнæутæ.
Мегъи фæлмæ уони сæрмæ,
Тоги зæйтæ, тоги сæумæ.
Уомæй уоддæр Терки сæрмæ,
Тæтæртуппи уони гъæрмæ.
Сæумæ раги деси унæр,
Æрги нарæг, Терки къæсæр.
А, ци’рцудæй, ци бæллах уй,
Æфсæн горен ка фæлдахуй?
Нæ зудтонцæ Тæтæртуппи,
Тимури кой, тохи гуппи.
6

Мингай минтæ сæумæ раги,
Фæззиннунцæ уæд и таги.
Æрурдуг æй и горенмæ,
Гупп кæнунцæ хъæбæр зудæ.
Æфсæн хъæстаргъ, ма дзæбоктæ,
Цума, си йес мин курдонтæ.
Гупп кæнунцæ дорин горен,
Сæрæй бунмæ тогæй гъолон.
Æзмæлунгъон кадæр адтæй,
Йе фæстæмæ нæ фæккастæй.
Ислæуунцæ и горенбæл,
Тугъд райдæдта кæрæдзебæл.
Тугулдортæ æгъзæлунцæ,
Сæдгайтæ си фæгъаунцæ.
Къæрттæй цъола нæ хаунцæ,
Горен къæртгай æфтаунцæ.
Сæрæй бунмæ фицгæ донæй,
Гъæди лухтæ, ци сæ бон æй.
Арци финдзæй, цæфсгæ фатæй,
Горенрæбун исхургъахъ æй.
Æгъзæлунцæ и горенæй,
Сæ уод йесгæй æнæ донæй.
Æфсæн цъухтæн ци сæ бон æй?
Горени фарс уæд фегон æй.
7

Лигъз фæзæмæ бакæлунцæ,
Сæ сæрбæл сæ бахæссунцæ.
Кæрдти зæлланг дудзи гъæрæй,
Коми сæрæй фæууæлдæр æй.
Тимур кæсуй и бæрзондæй,
Ниббоз æй йе æхе уодæй.
Рæсугъд фингæ ба æ рази,
Æхе имæ æривазуй.
Æнцъулд цæстæй раозгалуй,
Фæрсаг дзурдтæ нæ уорамуй.
Фицуй æ маст фудхуз реуи,
И бæрзонди ку ниннеуй:
— Уацайрæгтæ ма йесетæ,
Рагъæй сæ цар æстъегъетæ!
Ма и фингæ тумбул къохæй,
Хуайуй мæстæй, æнæ’сцохæй.
Тохи унæр æринцадæй,'
Устур фæзи тоги цадæ.
Æхсай мини ци фæцайтæ,
Уæхе тохмæ ку гæлстайтæ?
Ци уæ хизта — нæ зудтайтæ,
Сау сигитбæл æфтудайтæ.
Цагъди уæлдай минкъий къуарæй,
Рахезунцæ фæзи дуарæй.
8

Тимур къохæй раамонуй,
Æ ронбастмæ фæллæборуй.
Æрлæуунцæ и хестæртæ,
Бæгъæнвадæй, игон сæртæ.
Нæ уинунцæ ка’й сæ рази,
Тимур æ хъур исивазуй:
— Сумах уæ бон нæ зудтайтæ,
Тох мæ нихмæ иссистайтæ.
Нур фæстæмæ ракæсетæ!
Уæртæ фæзи ци уинетæ?
Уæддæр хатир нæ коретæ,
«Фудбæл» сæттун нæ кометæ!
Æ берæгътæй къуар æ рази,
Сæ тоги фæд цалдæр анзи.
Мæстæй цæгъдгæ сæ къæнкъунтæ,
Чингис-Хан ци’й уони рази.
И хестæртæ минкъий къуарæй,
Ка си цæмæй фæххæран æй?
Фæгъгъазтонцæ уони уодтæй,
Тог фемæхстæй сæ хæмходтæй.
Æхсæз мини уацайрæгтæ,
Тог æрхæнтæй æрдæг мæрдтæ.
И берæгътæн фулдæр хæйттæ,
Иуарунцæ сæ уæлдæйттæ.
9

Тимур бадуй æфсæнцъухбæл,
Æрзелуй йе Тæтæртуппæл.
Къум-къæразæ нæ ниууадзуй,—
Ма æ цæстæ цæмæ’ргъазуй,
Уомæ цæстæй раамонуй,
Фæсдзæуийнæ фæллæборуй:
«Алматай йе федаудзæнæй,
Дæ зæрдæймæ ирайдзæнæй».
II
А бон кæбæл нæ ниттар æй,
Мæрдти бæстæй йе ’систадæй.
Фиди бæстæй фæббæрнæг æй,
Хонхи дагъи æринцадæй.
Кæми адтæй ма æзинæ,
Царди амонд, уой фæууинæ.
Сау халæнтти, хойти бадæн,
Берæгъбали бон асадæн.
Хæмпæл кæрдæг — хъуми гъæути,
Нæ фелауй сурх мæнæутæ.
Алайнæгтæ кæми цардæй,
Кабертайтæ1 æнæ загъдæй,
Кабертайтæ — кæсгæнттæ.
10

Æрцæрунцæ æ фæтæнти,
Минкъий гъæутæ, кауин къæсти,
Ма алантæн къуар æноси,
Кæсгон къæбæр уони дзоси.
Сафиргомбæл2 æфсæн къума,
Комæй цæмæй маке цæуа.
Ма фунхтæнцæ сæхе баси,
Ирон адæм хонхи цъаси.
Æнхуси хай кæрæдземæн,
Иуазæггин, — æнккæтемæн.
Рæсугъд намус, рæсугъд фæдгæ,
Фидæй фуртмæ æнæ сæтгæ.
Мах абони кæрæдземæй,
Фæссæйгæ ан хуæцгæ незæй.
«Алантæ ан нæ дзилагæ,
Уонæй хæссæн лæгдзийнадæ».
Нæ дадзинтти уони тогæй,
Ку нæ уайдæ æ рæсогæй.
Минкъий хæссæн фиди фарнæ,
Нæ’й абони йе нæ фагæ.
Нæ дæ уобæл кæд арази,
Æрбалæууæ уæд мæ рази.
Фиди фарнæ базондзæнæ,
Дæ уæззау нез фæссордзæнæ.
и р и к о м — Дигори ком.

Бæригконау уæд кæсдзæнæ,
Рæсугъд намус æрхæсдзæнæ,
Дæ зæрæмæ фæццæрдзæнæ,
Алайнаг дæн ду зæгъдзæнæ.
12

БЕРОЗТИ ТОТРАЗ
I
Тирсий коми æфцæггæрон,
Нарæг гъосбæл гъæу лæууй.
Къуар хæдзари — æрдæгигон,—
Хор дæр сæмæ нæ кæсуй.
Æгас зумæг мети буни,
Гъæу лæууидæ рæхцæгау.
Фидæй фуртмæ устур зини,
Царди нивæ ба уæззау.
Берози-фурт æгас гъæуи,—
Æ ном — хуæздæр цауæйнон
Фæххæтидæ йе цауæни,
Æрхæссидæ сæдсугон.
Устур хæйттæ æ синхонтæн,
Æфсатийи лæварæй.
Минкъийдæр хай æ бийнонтæн,
Ниууадзидæ йе барæй.
13

Æ хæдзарæ гъæугæрони,
Астæуккæй си тъæригъос.
Сау къæдзæхбæл нарæг коми,
Дорти цæндæ æ уæлмос.
Æнагъомæй æ биццеутæ,
Байзадæнцæ седзæрæй.
Бæгъæнвадæй, бæгънæг реутæ,
Æнæ рæвдуд алцæмæй.
Ци ракæна, ци сæ фидæ,
Нæбал æй йе æ сæрæн.
Сау листæни ниллæсидæ,
Куд раййева æ цæрæн?
Гæвзуг æма тæнæг рагъæй,
Æнæ тиллæг, æнæ фонс.
Уæхæн царди ка фæразуй,
Цæмæй исуа зæрдæ рохс?
Æ цæстисуг æрæгъзалуй,
Æ ростæбæл дувæдæй.
Ма Хуцаумæ нидздзиназуй:
— Аци цард нин цæмæн æй.
Æ фазæнтти фæрсæй-фарсмæ,
Æрауиндзуй дзæкъолæй.
Æнгъæлдзауæй хуæздæр цардмæ,
Ниффардæг уй сæ комæй.
14

Фуднæдтæбæл гъезæмæрттæй,
Заманхъулмæ æрхъæрдтæй.
И гъæунги фæрсгæ-фæрсгæй,
Хъусатæмæ æрлæудтæй.
Хъасай дзоруй Тотæразмæ:
— Мæ хæдзарæ дин фусун.
Дæхе мæстæй мабал марæ,
Багъæудзæнæй дæ бухсун.
Иссæй гъонгæс Заманхъулæн
Мæгур хуæнхаг Тотæраз.
Къæбæрдонæ — хизи хузæн,
Æййивта ин фæлмæн баз.
Æ седзæртæ уæлигæсæй,
Æрвистонцæ сæ рæстæг, —
Къæбæр æнгъæл цъæмæнгæсæй,
Цъæх берæгъ ба — сæ хæстæг.
II
Саударæгæй уæд Назрани,
Зæронд уосæ ку цардæй.
Сахи рæсугъд æ дзамани,
Нæ гъаст кодта æ кадæй.
Ма йеу изæр, сæ гъæугувди,
Æ ниуазæн рахаста.
Даргъ фингитæ устур тургъи,
Цæстæ сæбæл радардта.
15

Рæсугъд бадти кæстæрти къуар,
Финги фарсмæ даргъ рæнгъæй —
Сагъæс кæнуй, — æ зæрди дуар,
Куд бакæна æрхæнæй?
Бахаста æй и фингæмæ,
Йеуварс уæздан ислæудтæй.
Финги бадти и хестæрмæ,
Уотæ дзоруй нидæнæй:
— Мæ уоди ’мбал, сæри хецау,
«Æгадæ» лæг нæ адтæй.
Уæ ме ’вдесæн Устур Хуцау,
Нæ хæдзари нæ бадтæй.
Æркæнидæ бæхрæгъæуттæ,
Кæсæг, Асси, Куртатæй.
Фалæ йеу хат æ «фæллæнттæ»
Байзадæнцæ æгадæй.
Заманхъули фонс кæнунбæл,
Ниууагъта йе æ хъал сæр.
Бонæй-бонмæ хуæздæр æнгъæл,
Нурма ист нæй æ тог дæр.
Дзорун уæмæ нæ фæсевæд,
Мæ саутæ ма æнæ ист.
Кæмæ гъаруй мæ тæрегъæд,
Ка лæдæруй уи мæ рист,
16

Ка уи райса мæ лæги тог,
Æрбахæсса ирон мард, —
Уодзæнæй ин устур нивонд,
Æ сæрбæлтау уæд мæ цард.
Мæ кизгутти рæсугъддæри,
Бабæддзæнæн мæ лæвар,
Мæ йес, мæ бон, мулки сæргъи,
Исодзæнæй йе æлдар.
Ма фестунцæ бадти адæм,
Æрковунцæ сæ сæрæй.
Сæ йеу райсуй æ ниуазæн,
Æрникъолуй æ цæстæй.
И адæмбæл йе æ цæстæ,
Ку рахаста æ фалдзос:
— Игъосетæ, мæ кæстæртæ,
Ци ниццайтæ æмир, гъос?
Йесæн ихæс мах нæхемæ,
Фæццæудзинан тог йесæг.
Ирæ, Кæсæг, Хъæрæсемæ,
Æвдесæн уин мæхуæдæг.
Æ циртбæл ин къæхтæ бастæй,
Ке уодзæнæй ирон лæг.
Уодзæй фæлдист уод æгасæй,
Устур Хуцау нæ кæнæг.
17

III
Кæрттуй коми гъæуи æргъау,
Фæххезидæ Тотæраз.
Æ уадиндзæй борæмæлгъау,
Низзаридæ рæсугъд зар.
Фонси фæдбæл ахур уогæй,
Тирсий коми биццеуæй.
Кенæ фиййау мæгур уодæй.
Ревæд губун æргъеуæй.
Бадуй мæгур цъæх нæуæбæл,
Кæрттуй коми хораууон —
Рагъазтонцæ æ цæстæбæл,
Бæхгинти къуар гъæдгæрон.
Цалдæремæй и бæхгинтæ,
Балæуунцæ æ уæлгъос.
Баслæгътæй тугъд сæ цæсгæмттæ,
Æрзелунцæ æ фалдзос.
Исдзорунцæ айуан дзурдтæй: —
— Дæ фонс берæ? зæронд лæг!
Игъæлдзæгдæр цæмæннæ дæ,
Ци ниргъувтай дæ лæдзæг?
Рацо киндзгъон ду нæ хæццæ,
Хестæрæн дæ агорæн.
Нæ фиддæлти рæсугъд фæдгæ,
Хестæрæн дæ мах хонæн, —
18

— Базæронд дæн нæбал бæззун,
Сумах хæццæ киндзгъонæн.
Мæ сæрмæ уæ, бæргæ, хæссун,
Фал ка айтæ, нæ зонун.
Ке нæ айтæ киндзхæсгутæ,
Уæ миутæй уæ лæдæрун.
Уе ’гъдау, уæ дзурд нæ бæззунцæ,
Цæмæн гъæуй æфхуæрун?
Гъе уой фæлтау æнæмастæй,
Ниууадзетæ уæ гириз.
Нæ фæттæрсун уæхæн гъастæй,
Кæсуй уæмæ фидбилиз.
Æргæпп кæнуй йеу зæнхæмæ,
Æ хъæмабæл æрхуæцуй.
Райста æхе йе фæстæмæ,
Уони миутæй нæ тæрсуй.
Фал æй уæддæр и фудгæнæг,
Нæбал уадзуй æзмæлун.
Ма’ймæ дзоруй: «Зæронд хæрæг»,—
Райдæдта æй æфхуæрун.
Исгæлста æй уæд æ бæхмæ,
Æхуæдæг дæр фæббадтæй.
—^Гъæйтт зæгъетæ нæхе гъæумæ,
Сæ разæй йе фæрраст æй.
19

Фæууайунцæ гъæдрæбунти
Сæ саулохтæ догъарæст.
Кæрттуй коми фæрæбунти
Фæсарæфтæ — бон асæст.
И зæронд лæг бæхи тæнтæ,
Æрбалхъивта æ къæхтæй:
— Нæ уодзæнæй, — мæ «лимæнтæ»,
Ци уæ фæндуй дзæбæхæй.—
Бæхæн æ бон нæбал адтæй,
Исуолæфун æ тæнтæй.
Фæстæгтæбæл æрбабадуй,
Лæнг-лæнг кæнгæ æ фæрстæй.
И бадæгæн дууæ цæфи,
И зæронд лæг фæккæнуй,
Къæхти буни исæмбалдæй,
Æ сау тоги æвдулуй.
Фæййаразуй бæх фæстæмæ,
Ма’й раскъæруй цæргæсау.
Бадардта син сæ цæстæмæ,
Сæ фудмиутæ æнæвгъау.
Цалдæремæй фудгæнгутæ,
Æнседунцæ кæрæдзей.
Хæстæггомау топпигъæртæ,
Исарæхæй æ фæсте.
20

Æрбагъаста йеу æ рæзти,
Тумбул къохæй æвзедуй.
И зæронди рæстдзæф æхстæй,
Æ саулохæй æрзелуй.
Иннетæйбæл æрзелунцæ
Цалдæр.емæй æ фалдзос.
Æнæфсæрмæй æндеунцæ —
Æрлæуунцæ æ уæлгъос.
Æ сау хъæма исæрттивта,
Рагæпп кодта фæрбунæй.
Æртиггаги исрæуигъта,
Къæхти бунмæ æртулдæй.
Кедæр æхст æй æрæййафта,
Æ зæрдæ нур исхъурмæй,
Исдзорун ма исфæразта:
— Байрайетæ уæ гурæй!
Инней бæхæй æрæскъафта,
Æ хорхбæл ин фæххуæстæй.
Хъæма ин си ниррæсагъта,
Радæргъæмæй йе цæфæй.
Æхе тог ба цъæх зæлдæмæ,
Сауæдонау лæдæрстæй.
Фæллæбурдта æ цæфтæмæ,
Цъæх нæуæбæл æрхустæй.
- 21

Цæнгти тухæ æрминæг æй,
Æ рохс ибæл батарæй.
Рæстæг ибæл æризæрæй,
Исистунгъон нæбал æй.
Æрбалæуудтæй æ зæрдæбæл,
Æ уоди ’мбал уарзонæй.
Рагъазунцæ æ цæстæбæл,
Æ седзæртæ æвзонгæй.
Æ тог райста æхе къохæй,
Фæххецæн æй а цардæй...
Уæлахези уæхæн тохæй,
Ниууагъта ном æ кардæй.
Ф

ЦÆЛКОСТИ ГУЙМАН
I
Цардæнцæ Цæлкостæ Къамати,
Нæ ’дтæнцæ амондæй рæвдуд.
Сæ уæзæг гъæугæрон зæйуати,
Лæнцауи, зæнхæбæл æфтуд.
Сæ хумтæ цæндгунтæ, цæгати,
Се ’гуæрдæн гæмæхи, бæрзонд.
Æ цæуæт нæма ’нца сæ кари,
Фидæбæл гъарунцæ сæ уод.
Адауæй мадæмæ кæсунцæ,
Сæ сагъæс кæрдзини къæбæр.
Артдзæсти кæрæнтти кæунцæ,
Игъусуй нихæсмæ сæ гъæр.
Дувæдæй цæстисуг реутæбæл
Æгъзæлуй гæр-гæрæй бунмæ.
Бадæгау таунæги цъеутæбæл,
Мади маст исхъæртуй хъурмæ.
23

Хъæрæймаг сæ фидæ райсидæ,
Фæууидæ хæтунмæ æваст.
Сикъе ин Æфсатий раттидæ,
Феронх уй йеу минкъий æ маст.
Нæ уидæ Гуймани хæдзари
Косæг фонс, хайуанæй мæгур.
Мæгур лæг бацудæй æ кари,
Ниддаргъ æй фур кустæй æ хъур.
Хаста сæ и мадæ цæуæти,
Хурхи цунд, корæггаг къæбæр.
Цардæнцæ талингæ лæгæти,
Тъæпæн сæр уæлиндзæ æ сæр.
Æ хуссæг фидæбæл æзæри,
Нæ хуæцуй цæуæти мæстæй.
Æрцудæй йеу фæндæ æ сæри,
Ракоргæй йеу галтæ цæдæй.
Цæрунцæ кадæртæ Дур-Дури,
Æ хæстæг хонунцæ сæхе.
Багъудæй Гуйманау мæгури,
Йес сæмæ радтунмæ фæрзеу.
Тухсунцæ цæргутæ Дигори,
Рацæуæн нæдтæбæл нæййес.
Мæгуртæн сæ сæр æй сæ коййи.
Ку нæнцæ къæбæрæй æфсес.
24

Цудæнцæ абæрег Туйгъантæ,
Сау гъæди нæдтæбæл гъузгæ.
Мæгуртæн истонцæ сæ галтæ,
Бæстæбæл бафтудæй сугъдæ.
Ракоруй йеу галтæ синхонæй,
Сæ хæддзæ къæссатæ, уæрдун.
Хъæрæймаг райхалуй агъодæй,
Ниввæруй сæмæни рæбун.
Æ надмæ хурдзини къæбæртæ,
Дигорон фунуки кæрдзин.
Рахæссуй гебена, æ -кæрцæ,
Феронх уй йеу минкъий æ зин.
Ку ’рбон æй, рабадуй уæрдуни,
Райдæдта Хуцаумæ ковун:
— Фæццæун изæдтæ уæ буни,
Сумахæй фæндараст корун.
Урдугмæ æруадзуй æ къæхтæ,
Ракæсуй фæстæмæ зæронд.
Фæццæуй Къамати æздæхти:
— Уасгерги, мæ сæр дин нивонд.
Æ изæр рахæссуй цъифгунмæ,
Зæлдæбæл бакæнуй фусун.
Бавналуй æ тунин хурдзинмæ,
Исиста сугъд билæ гудун.
25

Æхецæн бакодта уæрдуни,
Хуссунмæ кæрдæгæй листæн.
Байтудта гебена æ буни,
Куд фæууй мæгури хуссæн.
Фæндаггон райгъал æй сæудари,
Нæ хуæцуй мæгурбæл хуссæг.
Фæззигон фæззиннуй уотари,
Райдайуй ацауæн хуснæг.
Мæгур лæг бафтудæй сагъæси,
Хуæздæр æй дæлæти æ над.
Бæргæ æй фуд лæгæй æдаси,
Галтæн ба цæунмæ идард.
Хæстæгдæр Дур-Дури къулдунмæ,
Туйгъанти ниххезæн- гъæумæ.
Фудгæнæг фулдæр си хонунцæ,
Нæ хæссуй раздæхун сæрмæ.
Сау гъæди не ’гъусуй фæснади,
Сирд, кенæ согдзауи æстуф.
Рауагъта хебарæ æ галти,
Зæронд лæг уæрдуни рæхцуй.
Ниббадтæй сау фæлмæ æ сæрмæ,
Фæззигон сæлфунæг хæссуй.
Фестъæлфтæй æ фуни йеу гъæрмæ,
Фегъал æй. Идардмæ кæсуй.
26

Рауидта бæхгинтæ идардмæ,
Цауæйнон уинагæ фæууй.
Хъæрæймаг рагæлста фæснадмæ,
Æ надбæл идарддæр цæуй.
Дууадæс бæхгини æ размæ,
Цæхгæрмæ тузмæгæй лæууй.
Равзедгæй лæдзæгæй æ галмæ,
Йеу бæхгин зустгомау зæгъуй:
— Ма кæнæ зæронд лæг, æрлæууæ,
Радтæ сæ дæ галти махæн!
— Уæхуæдтæ уæ цæстæй уинетæ,
Цæййес мин а галти радтæн.
Мæ цæуæт кæсунцæ Къамати,
Хуарæнгъæл, æстонгæй, æнкъард.
Ракурттон синхонæй а галти,
Бахуардтон Хуцауæй æз арт.
— Уæ гъог дин низзайдзæй галгъæдтæ,
Ку ’рцæуа нæуæгæй фæззæг.
Де ’фсойнæ дæлæмæ рагæлдзæ,
Фæууæд дин дзорунмæ æнгъæд.
Рафтудта и бæхгин æстеудзæ,
И галти ракæнуй разæй:
— Фæстæдæр кæсетæ уæхемæ, —
’Исдзурдта зæронд лæг карзæй.

Йе ’фсойнæ ракодта æ рагъи,
Радардта фæстæмæ æ над.
Æрлæууй лæуæгау мæрдадзи,—
Фæккæсуй фæснадмæ æваст.
Хъæрæймаг æрбайста фæснадæй,
Æ реумæ ’й нилхъивта æнгом.
— 0, Хуцау, ма радта æгадæ, —
Исиста æ къохтæ бæрзонд.
И хъалтæй неке æй æмбаргæ, —
Ка тæрсуй зæронд «Хæрнæгъæй».
Кæнунцæ косартæн æвзаргæ,
Ка уодзæй нарддæр и галтæй.
Ходунцæ, гъазунцæ бæхтæбæл,
Дарунцæ мæрæмæ сæ над.
Рауайуй гиаурти цæстæбæл,
Куд уодзæй изæри сæ бад.
Фæууайуй и зæронд фæснæдти,
Æрбадтæй риндзæбæл æнцад.
Инуй сæ идардмæ мæнгæрдти,
Дарунцæ æ размæ сæ над.
Игъусуй ниллæги сæ гъæртæ,
Бæхгинтæн къæл-къæлæй сæ худт.
Фæззиндтæй и мæри нур — уæртæ,—
Нуртæккæ фегъусдзæй уæ кудт.
28

Устур арт косартæн кæнунцæ,
Ухститæ амайуй сæ йеу.
И галæн æ къæхтæ бæдтунцæ,
Бæндæнæй кæлдæмæ æнгом.
— Ма кæнтæ, и галти рауагътæ! —
Бæрзондæй Гуйман гъæр кæнуй.
Фидбилиз нæ гъæуй, бæллах дæр,
Æз уинæй дуггаг хат зæгъун!
Ниннæрдтæй бæрзонди хъæрæймаг,
Уæлгоммæ рахаудтæй сæ йеу.
— Уæ тогæй сæттетæ уе чдонуг,
Æхснетæ уæ тогæй уæ реу.
Арауй топпи гъæр сау гъæди,
Ивулуй зæнхæмæ сæ тог.
Нæбал йес æзмæлæг и мæри,
Цæгъдуй сæ радугай зæронд.
— Йеу ма ни нæхемæ рауадзæ,
Гъæргæнæг фæккæнæд хабар.
— Гъæргæнæг Хуцауи бауадзæ,
Нæбал ес сумахæн цагъар.
Райгурдзæй и хъалти ноститæн,
Уæ фæсте абæрег гъæдтæ.
Махæн ба нæ зæронд гъоцитæн,
Гъе уæдмæ галгъæдтæ цæттæ.
29

Адæмæн сæ хорхбæл хуæцетæ,
Мæгурти нæ уагътæ цæрун.
Абони уæхемæ кæсетæ,
Нæййе уин рауадзæн, зæгъун.
Тогцъиртæ уе гурцæ, уæ фæдгæ,
Æрлæууæд йеске уи лæгау.
Гъæбесæй хуæцун æз уæ хæццæ,
Рохсаг уæ фæккæнæд Хуцау.
Дууйемæй гъавтонцæ аууони,
Багъæуай кæнунмæ сæ сæр.
Сæ адзал æрцудæй абони,
Игъустæй пихситæй сæ гъæр.
И нæрун сау гъæди банцадæй,
Не ’гъусуй йеу æстуф мæрæй.
Æрмæст ма йеунæг си байзадæй,
Уадæй тог æ гъости сæрæй.
Æ риндзæй зæронд лæг фестадæй,
Бæрзондæй йеуемæ дзоруй:
— Гуйманæй фæххæссæ игакæ,
Миййаг кæд дæ зæрдæ ходуй?
Гиауртæ зæнхæбæл хустæнцæ,
Æносмæ бацæнцæ фунæй.
Сæ хъалæй мулкагор цудæнцæ,
Æма сæ гъе уотæ гъудæй.
30

Адæмбæл райгъустæй Дигори
Гуймани дессаги хабар.
Изæдмæ ковæгау нæ доги,
Дзиллæ ин кæнунцæ æ зар.
Ф

ХÆМИЦАТИ ХÆМИЦ
I
Кæсгон æлдар Тасолтанти
Тасолтанæй бонгиндæр
Неке адтæй уæд Кæсæги,
Рæсугъд æвард æ къæсæр.
Æнæ кæрон сæ зæнхитæ,
Фусти дзогтæ, бæхæргъау.
Сæдæ лæги фæсдзæуинттæ,
Æфхуæрунмæ æнæ ’вгъау.
Авд фурти ма йеунæг кизгæ,
Сахи рæсугъд Фатъиймæт.
Æ тоги ин нифс уагътонцæ,
Зæронд лæгæн æ цæуæт.
Фал æ бонти кæронбæдтæн
Бабаста йе æ къохæй.
Æ бийнонти нифс æвæрæн
Хецæн кæнуй æ рохсæй.
32

Рохс сæ сæрмæ куд кæсдзæнæй,
Фиди фарнæ, фиди рохс.
Сæ комгъæдæ ниссæдздзæнæй,
Никкæлдзæнæй муди къос.
Фæдздзурдта уæд æ фурттæмæ:
— Игъосетæ мæ уойсиат:
Фæккæсетæ уæ хуæрæмæ,
Иссеретæ ин бунат,
Уæ хуæри уин агорунцæ,
Хуарз муггæгтæ, ма не ’мсæр.
Мийнæвæрттæ барветунцæ,—
Ци фæккæнон си мæ сæр.
Фиццаг барæ нæхеонтæн,—
Кæбæл бадуй лæги ном.
Гъе уонæмæ фæдздзоретæ,
Равдесæнтæ сæ цæсгом.
Лæги гъæдæ æвзарунмæ
Дигорæй дæр æрцæуæд.
Уæ сæрмæ сæ æрхæссетæ,
Сæдæ бæхи нæ ирæд.
Йеци хабар Дигоргоммæ,
Æригъустæй гъос-гъосæй.
Рарвистонцæ уæд и коммæ,
Хонæг лæгтæ бон рохсæй.

Лæгæй лæгдæр Мæцутæмæ,
Æрцудæнцæ и адæм.
Бæхæвзарæн лигъз фæзæмæ,
Лæгигъæдæ æвзарæн.
И хестæртæ рабадунцæ,
Кæстæртæмæ æй сæ каст.
Сæ уорс рехтæ радаунцæ.
Фал нæ æнцæ æнæ маст.
Дзоруй хестæр и ахилмæ:
— Багъудæй нæ лæги сæр,
Кафун зæгъай, ма зарунмæ,
Уоди гъæдæй бæгъатæр.
Ка ’скæндзæнæй нин Кæсæги
Лæгигъæдæй рæсугъд ном.
Дигоргомæн мæ рæстæги,
Нæма адтæй уæхæн бон.
Лæгæвзарæй сахъ уосгортæ,
Рабадунцæ бæхтæбæл.
Фал сæ сæртæ сæ йеуетæ,
Ниссастонцæ фæхстæбæл.
Хæмицати æвзонг Хæмиц
Дæрддзæфгомау ислæудтæй.
Уæхæнттæмæ нæ йæй æмхиц,
Бæхгинтæмæ ниссæццæй.
34

Æ бакасти — иууонгинæй,
Нæрæггомау, фал цæргæс.
Кæд ма æнзтæй æригон æй,
Ходгæ цæсгом хорæмгæс.
Уой хузæн ба Дигоргоми,
Нæма адтæй цауæйнон.
Игъуст уогæй æгас коми,
Ка нæ зудта, ка уой ном.
Маргъау бæхмæ исгæпп кæнуй,
Æ къох бæрзонд фæххæссуй.
Æхси цæфæй ниййарауй,
Бæх бадæги æскъæфуй.
Цъеуау зилдæй и фæзæбæл,
Уæдта сæхълæуд фæккæнуй.
Ислæууй бæх фæстæгтæбæл,
Кафæгау уæд искæнуй.
И хестæртæн æ ронбастмæ,
Æрковуй йе æ сæрæй.
Исдзорунмæ фæннифсхастæй,
Дзоруй сæмæ нидæнæй:
— Æз Кæсæгмæ фæццæудзæнæн,
Сæр агорæг нæ комæй.
Дигорæн ном искæндзæнæн,
Соми кæнун уæ номæй.
• 35

Æфсæрмдзастæй и адæмæн,
Хуæрзæбонæ разагъта.
— Кæсгон кизги исхæсдзæнæн,—
Бæх и надмæ фæззилдта.
Фæууадæй йе дууæ бони,
Ма Кæсæгмæ нихъхъæрдтæй.
Надтæй бунат и бæхдони,
И бонгинтæн сæ бæхтæй.
Лæгæй лæгдæр æрцудæнцæ,
Сау рæсугъдмæ къохагор.
Тумбул симдбæл æрхуæцунцæ,
Агорунцæ сæ амонд.
Зарун æма кæфтитæбæл,
Æвзарунцæ сæ арæхст.
Исбадунцæ сæ бæхтæбæл,
Сæ бакаст æй догъарæст.
Æвзурстонцæ сæ сæрæнтæ
И горенбæл гæпп кæнун
Ниссастонцæ, цид, сæ сæртæ,
Цудæй уоми сæ гъæрзун.
Тасолтанти сахи рæсугъд,
Уæладзуги ку бадуй.
Кæнуй уоми зæриндаг худ,
Æнгæс сæмæ нæ даруй.
36

Бадуй Хæмиц æ саулохбæл,
Бæх æ буни нæ лæууй.
Изæд æмгæс дигоронбæл,
Кизгутти къуар инæфуй.
И æхси къæрц топпи гъæрау,
Уæладзугмæ игъусуй.
Зелуй æ бæх тæхгæ цъеуау,
Медбунати нæ лæууй.
И горенбæл багæпп кæнуй,
Тарст рæубесау сæррæттæй.
Æ бадæг æй бауорамуй,
Тургъи астæу æрлæудтæй.
И уосгортæ багъос æнцæ,
Цæмæ ма æй нур сæ каст.
Сæ мæгур бон базудтонцæ
Бацудæй си устур маст.
И къæразæ уæд байгом æй,
Сахи рæсугъд си кæсуй.
Æ цæстингас ирд цæсгонæй,
Дигоронбæл æрхæссуй.
Сахъ Хæмици сæ хæдзари
Бакæнунцæ иуазæг.
Куд æмбалдæй уæд æгъдауæй,
Уæддæр надтæй игъæлдзæп
37

— Дæ муггаг æй сау адæмæй,
Мулки ’гъдауæй дæр мæгур.
Уæд нæ хуæрæ куд цæрдзæнæй,
Нæ зардзæнæй æ фæндур.
Сæдæ бæхи æрбакæнæ,
Аласатæ Ногъайтæй.
Хæстæгæн нин уæд бæздзæнæ,
Ма нæ хуæрæ уæд дæу æй.
Загъта Хæмиц Тасолтантæн:
— Аци бон æй майрæнбон.
Иннæ абон æркæндзæнæн
Сæдæ бæхи уæ фæндон.
Æ бæхбæл саргъ исæвæргæй,
Бон ивади сæударæй,
Тасолтантæн дзурд лæвардæй,
Фæййаууонæй сæ дуарæй.
Хор æ тунтæ исæлвиста,
Райеуварс æй йе гъæуæй
Æхсæвæ бон нæ æвзурста,
Цалдæр бони фæууадæй.
Берæ рæстæг æнæ донæй,
Нæдæр имæ фæндаггаг,
Уадæй уæддæр цæугæ догъæй,
Цубур гæнгæ æ фæндаг.
38

Уæд йеу рауæн изæригон
Бæхти хуррут игъосуй.
Бæхæргъæуттæ æнæ кæрон,
Цийнæй цæсгом ниррохс æй.
Бадуй уоми арти фарсмæ
Бæхгæсти къуар зилдæгæй.
Бараст кæнуй уони размæ,
Дарддзæфгомау æрлæудтæй.
Салам-келам куд æмбалдæй,
Раковуй син æ сæрæй.
Мæгуртæбæл исæмбалдæй,
Базудта сæ сæ рæвдзæй.
Радзоруй син æ хабæрттæ, —
Ке агоруй ирæддаг.
Ци бакæна, ци мадзæлттæ,
Куд уодзæнæй æ фæстаг.
Фæккустон æз цалдæр анзи
Æмбурд кæнгæй ирæддаг.
Уомæн лæуун нур уæ рази,
Гъе уотæ æй мæ гъуддаг.
Æлхæнун æз сæдæ бæхи,
Дæс анзей куст æй мæ аргъ.
Ма фæууæд мæ уæ фудæнхæ,
Кæдмæ хæссон æз мæ уаргъ.
39

— Раæртасæ сæдæ бæхи,—
Фæгъгъæуæнтæ æлдарæй.
Уæлæвæрæн æртæ сæри, —
Сæ йеугур дæр лæварæй.
Сæдæ бæхи æрнимайуй,
Æртæ сæри сæ уæлдай.
Хорискæсæн æривайуй,
Райеуварс уй и ногъай.
Æхсæвæ, бон нæ лæдæруй,
Æ разæй сæ æскъæруй.
Каййестæмæ æрфардæг уй,
Ма колдуармæ æрлæууй.
Сахи рæсугъд сæумæ раги,
Уæладзугæй ракæсуй.
Уинуй тургъи бæхæргъауи,
Сæ кæронмæ лæг хуссуй.
Рацудæнцæ сæ тургъæмæ
Æнсувæртæ авдемæй.
Æнгъæл кæсгæй фудæнхæмæ,
Бацудæнцæ дуййемæй.
И бæхæргъау нимайунцæ, —
Æртæ сæри си уæлдай.
Устур деси бацæунцæ,
Цæмæн ма æй и уæлдай?

Дзоруй Хæмиц æнсувæртæн:
— Цæмæн кæнтæ уотæ дес?
Мади ’рвадæ, хуæри фуртæн,
Сиахси номæй лæвар йес.
Тасолтантæн нæбал адтæй
Æнæ кæнгæ нур сæ дзурд.
Хæмицатæн кизгæ радгæй,
Цума ’рцудæй устур фуд.
Уадæй Хæмиц Дигоргоммæ,
Кæрон надтæй æ цийнæн.
Бахъæртунцæ уæд цъифгунмæ,
Бацæунцæ си зинæн.
Цъæх нæуæбæл исуадзунцæ,
Дууæ уоди сæ фæллад.
Сæуми уæнгæ фæгъгъазунцæ,
Куд рæсугъд æй куд сæ бад.
Баеу æнцæ дууæ зæрди,
Иссердтонцæ сæ амонд.
Рæсугъддæр ма ци йес æрдзи,
Цæмæ бæллуй, цæмæ уод?
Уæд и комбæл нæма цудæй
Æнæ ’фхуæрдæй бæлццон уагъд.
Ракæнунцæ и æфцæгбæл
Æнæмгъудæй сæ фæндаг.
41

Сæ бацуди Хæмицатæ
Искæнунцæ устур кувд.
Сау бæгæни сæ ниуæзтæ,
Сæ финги ’гъдау ба рæсугъд.
Дууæ бони фæббадунцæ,
Сæ зарæй ком азæлуй.
Тумбул симдбæл æрхуæцунцæ.
И уæлиндзæ æзмæлуй.
Цийни удзæл æрæнцадæй,
Басабур æй и дуйней.
Бийнонти къуар æризадæй,
Æрзудтонцæ кæрæдзей.
Куд рæсугъд æй и дууййей цард,
Амонд сæбæл федудта.
Фатъиймæти къахи ’рбайвард,
Сахъ Хæмици рæвдудта.
Тауæрæхъи æрдзорунмæ,
Аци хабар æй аккаг.
Адæм нур дæр нæ зонунцæ,
Ке фуд адтæй, ке æвзаг.
Кедæр цæстæ нæ бауарзта
Фатъий æма Хæмицæн.
Æ марг æвзаг йе рауагъта
Уони астæу æлгъистæн.

Цъухтæ хæсгæ æнæфсæрмæй,
Тасолтанти ардудта.
Мæгурдæйраг цардмæ бæлгæй,
Дууæ уоди басугъта:
II
«Уæ хуæри уин Хæмицатæ,
Искодтонцæ хъумайаг.
Ци фæцайтæ Тасолтантæ,
Куд бæлсетæ ходуйнаг?
Фагус хæссæг сæ хумтæмæ,
Дондзау æма уæлигæс.
Бакæсетæ уæ хуæрæмæ,
Иссæй йе нур тъæригæс.
Уæ имонау рæсугъд хуæрæ,
Нæбæл зонуй æхе дæр.
Йес фæрзеумæ æнæ хуæргæ,
Æнæ мугкаг, куд седзæр».
Йеске дзурдбæл æууæндунцæ,
Æнсувæртæ æцæгау.
Сæ хъæматæ ниттелунцæ;
— 0, ци фæдтæ, нæ Хуцау?

Ма сæ фæндæ рахæссунцæ:
— И дигорон рамæлæт.
Уобæл сæ дзурд бабæдтунцæ:
— Махæй гириз ма кæнæд.
Медæхсæвæ искæнунцæ
Тугъдон рæвдзæ авдемæй.
Сахъ Хæмицмæ æвзедунцæ,
Ниббоз унцæ сæхецæй.
Æстæйронæй радардтонцæ,
Дигоргоммæ сæ фæндаг,
Сæ цæсгæмттæ бахуардтонцæ,
Куд фæцæнцæ æвæстаг.
III
Хæмицбæл бон æризæр æй
Тарадаги фæлладæй.
Дидийнати мæри сæрæй
Сирди фæдбæл фæууадæй.
И надгæрон æринцадæй
Исуадзунмæ æ фæллад.
Уоми бонмæ æризадæй,
Кæлди фарсмæ æ бунат.
Сæумæ раги багъуд кæнуй,
И сирди мард, сæд-сугон.
Фезонгутæ куд æмбæлуй,
Истохуй си тахинон.

Уотæ рæхги балæуунцæ,
Тасолтантæ æ уæлгъос.
— «Салам» — хъусхæ, — разæгъунцæ,
Сæ цæсти ’нгас нæй кæдзос.
— Фæндаггонæй æрхезетæ,
Æрхезетæ уæ бæхтæй.
Цæнхæ, кæрдзин, нæ берекет,
Æфсатийи лæварæй.
Уотæ дзоруй бараггенæй —
Куд æмбæлуй фусунæн.
Бакæсунцæ кæрæдземæ,
Нæййес дзуапп ба æ дзурдтæн.
Æ уæлбæхæй уотæ дзоруй
Æнсувæртæн сæ хестæр:
— Нæ фæдгæ нин ка ихалуй,
Нæ уодзæнæй нæ æмсæр.
Искодтай нин ду нæ хуæри
Сау адæмæн хъумайаг.
Нæ кæнис ду, ду æфсæрми,
Сау дигорон — æнаггаг!
— Мæнæ лæуун æз уæ рази,
Цæмæй кæнтæ мæн азум?
Нæ дæн уобæл æз арази,
Ниууадзетæ уæ гъазун.

Бакæсетæ уæ хуæрæмæ,
Сугъдæг зæрдæй уин зæгъун.
Ма дзоретæ мæн æрдæмæ,
Уæхæн гириз нæ бæлсун.
Æхе бæхбæл ку багæлста,
Ма и коммæ фæззилдæй.
Топпи гæрах ниййарудта,
Хæмиц бæхæй æртулдæй.
Рарвистонцæ сæ кæстæри
Дигорæмæ йеунæгæй:
— Цо, ракæнæ ду нæ хуæри,
Ку нæ кома — лæгдухæй!
Ма фескъардта тæрæг бæхæй,
Одоламæ сæ кæстæр.
Ку бауинуй йе сæ хуæри,
Игъæлдзæгæй æд фæндур.
Ци ракæна, ку нæ зонуй,
Фегуппæг æй Азамат.
Фатъийимæ фæллæборуй,
Агоруй си нур дзуапп.
«Кедæр æвзаг нин нæ тоги
Ку бауагъта æ сау марг.
Рамардтан æй далæ коми,
Уоми лæууй нур æ мард».

Фатъиймæт ма дууæ дзурди
Исфæразта æ сонтæй:
— Фæууидтон уæ æз мæ фуни,
Берæгьти бал æрдонгæй.
Æ цæститæй ку рауидта
Болат хъæма ауигъдæй.
Ма’й æ реумæ æрбалхъивта,
Æ цæсти каст фæййирд æй:
— Мæ цæугæ хор ку батар æй,
Уæд ма цæмæн æз цæрун!
Ци си кæнун уæхæн цардæй?
Дæ фæсте æз фæццæун.
Исæйласта æ кæрддзæмæй,
Болат къохи æрттевуй.
Ниссагъта æй зæрди сæрмæ,
— О, мæ Хæмиц,— исдзоруй.
Æ цæсгоммæ хори тунтæ,
Изæригон æлвесуй.
Цума, уидта рæсугъд фунтæ,
Игъал кæнун нæ комуй.
Тасолтанти хъал уæздæнттæ
Нæ кодтонцæ, нæ фæсмон.
Берæгъ æмгæс сæ цæсгæмттæ,
Ку цудæнцæ æстæйрон.

Цардгъæуагæ дууæ уоди
Бахуардтонцæ æнæ’вгъау.
Нæма адтæй уæди доги,
Дигоргоми уæхæн цау.
Ф
48

МÆ СÆНТТÆ ДИГОРГОМИ
I
Дигори ком мæ авдæнæ,—
Задæлескæ зæрди рохс.
Мæ зæрди нифс, мæ айдæнæ,
Имисун дæ æз æдзох.
Сувæллонæй мæ зæрдæмæ,
Дæ коййæй мæ æфсадис.
Дæубæл баст дæн, æмдзæрийнæ,
Дæхецæй мæ нæ уадзис.
Кæдмæ цæрон зæрдæ ристæй,
Кæдмæ цæрон æнæ дæу?
Мæ аслæги дæу имисгæй,
Фиди къæсæр, ду мæ гъæу.
II
Мæ авдæнæ Дигоргомæй
Рахецæн æй сувæллонæй.
Ма фæццудтæн еци комæй —
Фæххецæн ан æнахъомæй.

Мæ фуни дæ арæх уинун,
Морги лигъзи ку низзурун.
Дæ уиндæ мин зæрди цийнæ,
Нанай лæгæт хорзæрийнæ.
Далæ коммæ рафæлгæсæ,
Дæхе уобæл бафæдзæхсæ.
Сауæдонæ ма ниууадзæ,
Алкæмæй дæр баниуазæ.
Задæлески æздæхæнти
Баолæфон æ фæтæнти.
Уомæй уоддæр сауæргоми,
Кæмæй кæнун æз мæ соми.
Уомæй уоддæр Тенгирсауи,
Æримистон дууæ цауи:
Нæ уæситæ фæххезинæ,
И цадæбæл æрзелинæ.
Мæцутæмæ бацæудзæнæн,
Мæ цæстæйбæл рахæсдзæнæн:
Дууæ дони йеу — иннемæ,
Куд тундзунцæ кæрæдземæ.
Айгомуги коми къæсаер, —
Къæрæугоми къози æмсæр.
Ци дин зæгъон рæсугъд дзурдæй,
Мæ цæсти’нгас дæуæй ирдæй.

Билæги дон цъæх æрттевуй,
Дорти буни нæ æййевуй.
Æ уолæнтæ тургæй хæссуй,
Фæстæмæ дæр нæ фæккæсуй.
Байеу унцæ дууæ дони
Æд уолæнтæ унгæг коми.
И дортæбæл сæхе хуайгæ,
Æхсинттæмæ догьи уайгæ.
Дарун мæ над фæтæнтæмæ,—
Рагæй цæуй мæ зæрдæмæ.
Ходæзмолæ, ходæмгастæй,
Мæ цард, цума, уобæл баст æй.
Æхсæргинтæй Одоламæ,
Балæудзæнæн изæрдалмæ.
Къуссуй гъæуæн æ нихæси,
Рæсугъд æгъдау сæ ихæси ’й.
Мадзаски лигъз имонауæн,
Амонд дæттæг рæсугъд рауæн.
Нæртон адæм фæссемидæ,
Изæлттæбæл æрзелидæ.
Хæреси ком æдæуагæ
Имисунцæ нæ дзилагæ.
Æз æ къумти фæззелдзæнæн
Ма Дзерасги иссердзæнæн.
51

Сур-сур кæнуй бæригконау
Дæнтти хуæздæр мæ имонау.
Æролæфтæн æз æ рази:
— Гъæйдæ, мæ хор, нур ниуазгæ.
Геуæргий ном æримистон,
Дзерасги ин ниффæлдистон:
Хæлар дин уæд дæнтти хуæздæр,
Хæреси ком хуæнхти къæсæр.
Æз мæ балци рахæсдзæнæн,
Æфцгутæбæл ратæхдзæнæн.
Къæрæугоми игъæлдзæгæй,
Мæ рæсугъд зар низзæлдзæнæй.
Къози буни фæббаддзæнæн,
Бæласæ си ниссадздзæнæн.
Ма уордигæй æрзелдзæнæн,
Сауæлдари æз фестдзæнæн.
Азау мæмæ ракæсдзæнæй,
— Кæцæй фæдтæ? — бафæрсдзæнæй.
Ка дæ, ци дæ, циуавæр дæ?
Æгас æрцо, иуазæг дæ.
Арфæ кæнун мæ фусунæй,
Зæрдигъæлдзæг рæсугъд фунæй.
Ацæмæзи устур кадæ,
Æз фегъустон рæсугъд зари.
52

Æ уадиндзæ ниййарудта,
Рæсугъд зари мæн бафтудта.
Сирдтæ, мæргътæ игъустонцæ,
Уомæн фæрсаг исистонцæ.
Азау æма Ацæмæзи
Фæууидтон æз мæ асæги.
Мæ цæститæ расæрфинæ,
Мæхе нидæн рафæрсинæ.
Устур дессаг, ци дессаг æй,
Игъустон сæ хъæбæр рагæй.
Уæлæрвæнттæ дууæ уоди,
Фæууидтон сæ мæ зæронди.
Азаухани рæсугъд зæлтæ, —
Цард амонди æрдæфæнтæ.
Ацæмæзæн æ уадиндзæ, —
Хори хæццæ æмбарийнæ.
Гъазгæ ходгæ сау æлдари,
Ниууагътон æз изæрдали.
Гæлиатæмæ æрзелинæ,
Херауи хонх иссеринæ.
Мæ гъостæбæл рауаидæ,
Беро уоми куд заридæ.
Æскъæфгути куд ниццагъта,
Дæлгæмттæй сæ куд ниууагъта.

Фæрдæузи уони къохæй,
Лæгау райста устур тохи.
Ниууагъта йе лæгдзийнадæ, —
Уæллаг комæн устур кадæ.
Задæлески мæ авдæнæ, —
Зæрдæбæл дæ фæддардзæнæн.
Хуæздæр бæстæ нæ базудтон,
Нури уæнгæ нæ фæууидтон.
Нур мæ зæрдæ игъæлдзæг æй,
Куд мæ фæндæ исæцæг æй —
Устур нихæс гъæуи астæу.
Æз не ’фсæдун уомæ кастæй.
И хестæртæ рабадунцæ,
Бонæй сæ хай агайунцæ.
Урдуг лæугæ и кæстæртæ
Сæ хестæрмæ ниссæдздзæ ’нцæ.
Йе райдæдта идæрдтæбæл,
Фæдзæхсуй сæ изæдтæбæл.
Кæддæр нана куд кæнидæ, —
Киндзау урдуг ку лæууидæ.
Æ кизгутти куд æрвиста, —
Рæсугъд æгъдау исфæлдиста.
Задæлески киндзæ хасти,
Искафидæ тумбул гъасти.

Мæ сагъæсти æз изæлтти
Æримистон нæ фиддæлти.
Кæрæдземæн цæст уарзонæй,
Æнхуси хай фæразонæй.
Нафи кувди и дзиуари,
Урдуг истæг нард иуарæг.
Сирди туйра дууæ къоси,
Низзæлидæ зар мæ гъоси.
Лæгæтрæбун морги лигъзи
Æрзилдтæн æз дууæ зилди.
Устур дессаг рæсугъд фуни, —
Лæууй нана мæ рæбуни.
Бацудтæн æз устур деси,
Ракодта мæ æ гъæбеси:
— Ма тухсетæ, ма мæ бæстæ,
Дарун уæмæ æз мæ цæстæ.
Бæригконау æрзелдзæнæй,
Алке амонд иссердзæнæй.
Ма фегъалдæн рæсугъд фунæй,
Нæ базудтон ци æрцудæй.
Ф

КУД ФÆФФÆДГÆ КОДТА
ТОГИ ЦИТÆ
(ДИГОРХЪАБАНИ КАДÆНГÆ)
I
Кæддæр адтæй Задæлескæ:
Устур, рæсугъд ма зæрдескæ.
Неке зонуй, ке нифс адтæй,
Фиццагдæр си ка æрцардæй.
Уæдæй нурмæ цал фæлтæри
Раевгъудæй, цал рæстæги.
Догæ’йевгæ æндæр доги,
Фал неййевуй гъæу дæс доги.
Ка си цардæй, цал муггаги,
Уобæл нæй нур мæ дзубанди.
Устур нихæс гъæуи астæу,
Дорти рæнгъæ рæсугъд дастæй.
Рабадунцæ и хестæртæ,
Сах лæуунцæ сæ кæстæртæ.
Еу райдайуй ма иннемæ, —
Гъе уотемæй кæрæдземæ.

Игъосунцæ сæ хестæрмæ,
Гъæуи кадæ, ма се ’фсæрмæ.
Ка нæ зудта уæд Саулохи,
Кадтæй уæхæн и медхонхи.
Уæд еу изæр тумбул бадти
Кадæр хæстæг æрбабадтæй*
Ма Саулохæн уотæ зæгъуй:
— Устур дессаг, цæбæл фæрсун,—
Дæ фурти фурт Дигорхъабан,
Æз фегъустон уæхæн хабар,
Исхудтайтæй уæхæн номæй,
Нæ гъæубæсти исæргомæй».
Саулох имæ ку фæззелуй,
Нидæнгомау уотæ дзоруй:
— Цардæй кæддæр Дигоргоми,
Уомæй уидæ уæд сæ соми.
Дигорхъабан æй худтонцæ,
Лæгдæр уомæй нæ зудтонцæ.
Устур кадæ, лæгигъæдæ,
Кади хæццæ æмирæзæ.
Нæ бадидæ е хæдзари,
Ку бацудæй лæги кари, —
Идард балций æрзелидæ,
Ма æрдхуæрдтæ иссеридæ.

Кæсæг, Асси — кæми уидæ,
Къуæрегæйттæ си фæууидæ.
Æрдхуард уомæн кæми надтæй,
Нафи кувди къуаре бадгæй.
Сæхемæ дæр æрзелидæ,
Арфи дзурдтæ иссеридæ.
Кадæ-радæй синхи цардæй,
Е иронхи нæ изадæй.
Гезей æлдар номдзуд лимæн,
Куд æнсувæр, фурти хузæн.
Æ лæвæрттæй е арази,
Хуцау зонуй нур цал анзи.
Æ еу балций е Гиземæ,
Нæ разиндтæй уæд сæхемæ.
Фæххизта æй дууæ бони,
Иуазæгæн ци æ бон æй?
Мæсуг рæбун æрзелидæ,
И æлдари фæххезидæ.
Мæсуг рæбун устур цадæ,
Сауæдонæ уомæ уадæй.
Цади рæбун зæронд æфсæ,
Æвæлгъазæ æхси тъæфсæ
Цадæй дон урс ислæуеруй,
Æфси къахæй ниррæуегъуй.

Урсæй æфсæ ку исгъазуй,
Уомий лæугæ йе фæууадзуй.
Исмедæг уй ма и цади,
Дони буни æрæнцадæй.
Дигорхъабан куд фæдеси,
Бацудæй уæд устур деси.
Æ къæхтæбæл исистадæй,
И цадæмæ ку ниууадæй.
Уæд æ къохтæ ку ниттелуй,
Æ медбунат е низзелуй.
Анз æндæргъци фæккæссæнæй,
Цума æфсæ ци ’рхæссæнæй.
II
Гезей æлдæр æрбалæууй,
Ма е ’рдхуардбæл ниццийнæ уй.
— Кæцæй фæдтæ, ци дессаг æй?
Нæ дæ уинун хъæбæр рагæй.
— Ами дæн æз дууæ бони,
Уомæн лæуун нур дæ цори.
Æртæ бони ма сæ цийнæ, —
Æд мийнасæ гъæздуг фингæ.
Ма уой фæсте Дигорхъабан
Ку искæнуй цæун хабар.
— Райсæ, Хъабан, мæ лæвæрттæ,
Нæ фиддæлти рæсугъд фæтгæ.

— Нæ дæн уобæл æз арази,
Зæгъдзæнæн дин дууæ загъди.
Кæд мин кæнис æцæг лæвар,
Уæд бакæнæ дæ зæрди дуар.
Цади рæбун зæронд æфсæ,
Ку дин зæгъон — ма батухсæ.
Хæрсæнæн мæ æфса гъæуй,—
Æ уæргътæйбæл æрæвæруй.
Гезей æлдар уотæ сдзоруй:
— Мæн а бæсти ка нæ зонуй.
Ка фæууина уой уæ гъæуи,
Æ ходуйнаг мæнбæл лæууй.
Дигорхъабан æ фусунæй
Комæрдæмæ фæуурдуг æй.
Ци рахаста, ци æ балци,
Дигоргоммæ цал агарци?
Изæригон æрфестæг æй,
Бæхи саргъæй фæххецæн æй.
Зæронд æфси хецæн рауæн
Бабæдтуй е имонауæн.
Кæсуй имæ медæгдони
Сайæн æма хæсгæ донæй.
Æрæйдауй фæлмæн къохæй
Изæригон æнæ цохæй.

Зайун рæстæг æрæййафта,
Байраг æ сæр ку исдардта.
Къахи финдзбæл ку низзилдæй
Дигорхъабан æ фур цийнæй.
Исиста æй æ гъæбеси,
Бацудæй е устур деси.
Уæхæн байраг нæ фæууиндæй,
Устур дессаг, куд рæсугъд æй.
Бакæнуй æй медæгдони,
Къохи сайæн, къохи донæй.
Рæвдауæгау сувæллони,
Бабадидæ, цид, æ цори.
Æртæ сæри цъæх далистæ
Æ цормæ ин ку баиста,
Ма еу далис анзи бони,
Багъуд кæнуй и бæхдони.
Раинсæттуй æ нард гъолæ,
Хъанзæй мæгур, минкъий морæ.
И дуккаг анз и дуккаги,
Фæххинцуй уæд æ муггаги.
Хуцауæй боз æз дæ рази,
Æртиккагæй дæн арази.
Æмир базуг, хъанз æ хурфи,
Цума адтæй е нæл фуси.
61

И байраг нур æмир къахæй,
Ниссердзæнæй сæргъæвардæй.
Уадæмдзо æй исхудтонцæ,
Æндæр ном ин нæ ирдтонцæ.
Сæ хæдзари некæд бадтæй,
Кæсæг, Асси — кæми надтæй.
Æрдхуæрдтæбæл æрзелидæ,
Арфи дзурдтæ иссеридæ.
Догъи уайгæй, кæми уидæ,
Сæ разæй, цид, æрцæуидæ.
Хъабагъ æхсти нæ евгъудта,
Æ ном ибæл исфедудта.
Кафун, зарун устур гъасти,
Кизгуттæн дæр е сæ касти.
Кади синон уомæ уидæ,
Æд ниуазæн ислæууидæ.
Ниуазæнбæл арфæ кæнгæй,
Æ хестæрти дзурдмæ бæлгæй.
Æ сæрæй син æрковидæ,
Рæсугъд дзурдтæ иссеридæ.
Ка нæ зудта уæд Хъабани
Дигоргоми æ дзамани.
Агоргæ лæг бæрæг бони,
Уомæй уидæ уæд сæ соми.

Толоскæмæ надгæрони,
Рагæй лæууй, цалдæр доги.
Устур мæсуг Седанати,
Бæрзонд тегъæ, нæй зæйуати.
Бекмæрзайæн аст æ фурттæ,
Æртæ кизги сах рæсугъдтæ.
Сирди фидæй тахинонтæ,
Алутонæй ба синонтæ.
Бæрæгбони кувд хæдзари,
Астей кæстæр ку низзаруй.
Баковунцæ Алутонæй,
Хеон æма, адæгонæй.
Æнсувæртæй ка лæгдæр æй, —
Неке зонуй, нæ зæгъдзæнæй.
Ионггиндæр еу иннемæй,
Ходгæ цæстæ кæрæдземæ.
Уæд еу изæр Дигорхъабан,
Бахаста дин рæсугъд хабар.
Ку æрлæууй тургъи астæу,
Ма Астанадæ ходæнгастæй.
.Дзоруй нидæн е Астанмæ:
— Кæдмæ хæссис ду дæ сæрмæ.
Дæуæн балци уæд Кæсæгмæ,
Мами кæнæ ма æфсæрми.

Бонæрдæмæ и бæлццæнттæ
Радарунцæ над Кæсæгмæ.
Бæхти къахгъæр дудзигъæрæй
Коми сæрæй фæууæлдæр æй.
Изæригон Хъæлисбийти
Балæуунцæ урух тургъи.
Кæсгон æлдар сæ уæздæнттæй
Кегъæремæ нæ фæллæудтæй.
Дзоруй сæмæ ходгæ цæстæй:
— Устур Хуцау, кæцæй фæдтæ?
Корун бæхтæй æрхезетæ,
Фæйнæ кафти — æрсеметæ.
Даргъ фингитæ тургъи астæу, —
Дигорхъабан фæннифсхастæй.
Уæлæуæзи йе исбадуй,
Æмбæлæггаг нинниуазуй.
Астан дæлдæр финги астæу
Ку æрбадуй цæсти кастмæ.
Сау бæгæни устур къоси,
Бакæнунцæ ин æ къохи.
Æд ниуазæн исистадæй,
Фингитæмæ рæсугъд кастæй.
Арфи дзурдтæ сæ хестæрмæ,
И хестæртæ еу иннемæ.

— Аци биццеу лæг уодзæнæй,
Хъали бадæт, ке уодзæнæй.
Ниттелунцæ ма сæ сæртæ,
Уомæ кæсгæ и хестæртæ.
Гъаст и тургъи иситинг æй,
Нурмæ уæхæн нæ фæууиндæй.
Астан фингæй фæгæпп ласуй,
Тургъи астæу ку искафуй.
Идæрдтæбæл низзелидæ,
Къохтæ бæрзонд исесидæ.
Æрлæудтæй уæд гъасти рæнгъи,
Фæндурдзæгъдæг кизги сæргъи.
Низзаруй уæд рæсугъд хъурæй, —
Кизгæ фæрсаг æ фæндурæй.
Устур тургъи кадæр адтæй,
Уæд Астанмæ ку æркастæй.
Хъабан бадуй, цъундæ кастæй,
Ниууозгалуй устур мастæй.
Неке кæсуй нæ Хъабанмæ,
Сæ каст æрмæст æй Астанмæ.
Фингæбæл ма цæмæн бадуй,
Бадмæ зæрдæ ку нæ гъазуй.
Æгадæй ма куд цæрдзæнæй,
Сæ ръæубæсти ци зæгъдзæнæй.
65

Нæййес цæрæн нæ дууемæн,
Нæма адтæй а дуйнебæл.
Ка мин райса, ка мæ кадæ, —
Уомæн æ мард уæд æгадæ.
Куд æмбалдæй, куд æгъдауи,
Сæ фусунтæй сæумæ раги.
Над дарунцæ Дигоргоммæ
И бæлццæнтæ нур æргомæй.
Надæндæргъцæ Дигорхъабан
Неци дзоруй, неци хабар.
Тар адаги сауæдонæ,
Æрбайвазуй е идонæ:
— Ами минкъий рауолæфæн,
Æз ардæмæ рагæй бæлттæн.
На рехтæ мах радасдзинан,
Нæ фæллад дæр исуадздзинан.
— Æз дæу рехæ радасдзæнæн, —
Дзоруй Астан æ хестæрмæ.
Æрæйдасуй цæстй кастмæ.
Æрбабадуй уæд æ фарсмæ.
Райсуй Хъабан кард æ къохи,
Ниссадзуй æй лæги хорхи.
Астан уоми рауæлгоммæй
Минкъий уоддæр сауæдонæй.

Лæууй Хъабан марди сæргъи,
Æ кард уобæл ку ниссæрфуй.
Бекмæрзай фурт асти кæстæр
Ку ниууадзуй æ уæздан сæр.
Æ над даруй Дигоргоммæ,
— Хуссæ ду ба нур уæлгоммæ.
Нæ тæрсуй е лæги фуртæй,
Ма февналуй тагъд æ цорæй.
Агорунцæ Седанатæ
Сæ тоггини, — нæй бунати.
Æхе Хъабан нæ римæхсуй,
Æвзедунцæ, нæ си тæрсуй.
Рацудæй уæд анзи бæрцæ,
Сæ кæндитæ конд фæцæнцæ.
Фал тоггини нæ уинунцæ,
Сæхе мæстæй æфхуæрунцæ.
Æрталингæй-хæрæмегъæ,
Хъабан бæхи æррæуегъуй.
— Æз дæ уадзун дæхе барæ,
Ду мæ надбæл ма ниууадзæ.
Дæ над дарæ, кумæ фæндуй,
Мæ тоггинбæл нæ æууæндун.
Æ бæх размæ бæргæ тундзуй,
Ма еу дуармæ е æрлæууй.

Устур дуармæ Седанатæ
Цалдæремæй æд хъæматæ.
Дигорхъабан æрфестæг уй,
Сæ комкоммæ е ислæууй.
— Иуазæг дæн фæндаггонæй,
Нур кæнетæ ци уæ бон æй!
Дуарæй сЪидс* ку ракæсуй,
Æ фурттæмæ фæгъгъæр кæнуй:
— Медæгмæ ин разæгъетæ,
Бæ:м фæскъох* бакæнетæ -
Æ разæй е бараст кæнуй,
Ирон æгъдау уобæл лæууй.
Æрбадунцæ и хæдзари,
Бæрæг изæр, финги рази.
Дигорхъабан неци дзоруй,
Æхемедæг æ бон зонуй.
Æнсувæртæ кæрæдземæ — <
Бакæсунцæ еу иннемæ.
— Æрнин цудæй саг фæрæтмæ,
Май барветæн нур мæлæтмæ.
Фидæ сæмæ рауозгалуй,
Ма фингæмæ æрæвналуй.
— Нæ фингæмæ æрæвналæн,
Миййаг, мархуа ку нæ дарæн.
*Фæскъох бакæнтæ — багъуд
кæнтæ.
68

Еунæг дзурд дæр зини туххæй
Нæ исхаудтæй неке цъухæй.
Алутонæй æ ниуазæн
Бадæдтуй е иуазæгæн.
Дигорхъабан исистадæй,
Цума цъете уæд æртадæй.
Æ ниуазæн баниуазуй,
Еунæг тъинг си нæ ниууадзуй.
Разелуй е и киндзæмæ,
Раамонуй æ хурдзинмæ.
Рæсугъд къос си ку исесуй,
Хори хузæн исæрттевуй.
Ма фидæмæ æзгъæр къосæй
Е бадæдтуй идзаг къохæй:
— Корун дæуæй — баниуазæ,
Къос дæхемæ ду ниууадзæ.
Сæ дзубанди уæд багъос æй,
Хорискæсæн ку барохсæй.
Радаргъ æнцæ арфи дзурдтæ,
Нигъгъос унцæ фал и фурттæ.
Ку радардта над сæхемæ,—
Бакæсунцæ кæрæдземæ.
Фуртти уайдзæф сæ фидæмæ:
— Куд æрхæссæн мах нæ сæрмæ

Нæ тоггинæн фингæвæрттæ,
Цæмæн есæн æ лæвæрттæ?
Ма не чнсувæр фæууæйагæй,
Дзилли астæу аллайагæй.
— Уæ фидæмæ игъосетæ,
Зонун гъæуй ци дзоретæ.
Нæ кæстæртæй еу фесавдæй,
Нурмæ биццеу, ци рацардæй?
Зæрдæристæй æдæуагæ,
Ке фуд адтæй, ке рæуагæ.
Е абони исбæрæг æй,
Фал ци "рцудæй, ци бæрæг æй?
Мабал кæнтæ, ма æвзедгæ,
Уæ кæрæдзей ба æнседгæ.
Тоги зæйтæ никкæлдзæнæй,
Еске бабæй фæгъгъæудзæнæй.
Æнсувæртæ нæ дзорунцæ,
Сæ фидæмæ игъосунцæ.
— Дæ дзурдтæбæл мах арази,
Ниббæддзинан дзурд дæ рази.
Изæригон æ хæдзари,
Бадуй Хъабан æнæбари.
Фал æ зæрдæ цæбæл ресуй,
Æ коммæ дæр нæ игъосуй.

Кадæ-радæй ку фæццардæй,
Фæдеси е нæ изадæй.
Нур абони еске цæсти,
Нæ ахадуй кади бæсти.
Ма æ зæрди æрæфтудæй,
Æ ходуйнаг куд феддзæнæй.
Синхæнттæбæл ку разелуй,
Еугуремæ е бадзоруй:
— Седанатæй тог æз дарун,
Зæрдæ ристæй уомæн бадун.
Синхи адæм берæ къуарæй,
Бахезунцæ сæ колдуарæй.
Ракорунцæ сæ хестæртæй
Тогфедуди æвдесæнтæ.
Зонгутæбæл тургъи астæу
Æрлæуунцæ уæздан кастæй.
Бонцау хумæ тоги цитæ,
Уæ лæвæрæн листæг миутæ,
Æ ходуйнаг рист æ зæрдæ,
Æрдзæбæх æй æ тоггъæнæ.
Ма байзадæй фидæй-фуртмæ
Федун фæткæ тоги цитæ.
Æрцæунцæ федаунмæ,—
Тоги бæсти хуæздæр зундмæ.
71

Фæдздзорунцæ’й уæдæй нурмæ
Тауæрæхъи фидæй фуртмæ:
Тогæй нæййес тоги æхснæн,
Федуд хуæздæр дзилли æхсæн.
ф

ЗИНГЗÆРДÆ КЪОЛА
Кæмтти астæу Дигоргоми —
Мæхчески ком рæсугъддæр.
Дууæрдиги дууæ коми,—
Айгомут æй сæ къæсæр.
Уомæй уоддæр ку бацæуай,
Фæуурух уй уæд и ком.
Билæй коммæ ку ракæсай,
Нæййес донбæл илигкон.
Тундзуй размæ дорти астæу
Дугъ-дугъ кæнгæ цæф арсау.
Уæд хæнхулти ранимæхсуй,
Хуæнхти хæццæй æ буцæу.
И бæрзæнтти цъæх сæрвæттæ,
Дидингутæй сурх фæлуст.
Уотæ рæсугъд нæ хуæнхбæстæ,
Хори тунтæй æй рæвдуд.

Дигоргоми æз абони
Æрдзи кондæй æппæлун.
Уотæ надтæй рагон доги,
Уомæй гъæуй раст зæгъун.
Цæй байгъосæн нæ хестæрмæ,
Цардæй надтæй уæд хайгин.
Некæд цудæй е æхсæнмæ:
"Ду, дан, нæ дæ хæдзаргин".
Сæ кувдмæ дæр нæ цæуидæ,—
Зудта, мæгур, æ бунат.
Æ листæни ниллæсидæ,
Æ "бомболи" - цъæх буйнаг.
Ма райдæдта æ дзубанди
Къуари хестæр лæмбунæг.
Базæронд æй нур Хъубади.
Кæддæр надтæй æгудзæг:
—Адтæн лæхъуæн мæ дзамани.
Мæ тог, ме "стæг ма федар.
Мæ дзурди сæр куд аргъауи,
Мæгур адтæй уæд цъагъар.
Æрцардæнцæ Дигоргоми —
Белгиæгтæ, дан, сæ ном.
Нæ гъæурæбун ма нæ цори
Банинистонцæ нæ ком.

Зæнхи буни æвæрæнтæ,
Агурдтонцæ си хæзна.
Исамадтонцæ цæрæнтæ,
Ма сæ шахтæ искуста.
Ихуæрст адæм искодтонцæ
Мæгур цæрæг Дигорæй.
Мизд абази, цид, фистонцæ:
"Е дæр, дан, син æгæр æй".
Ке бон адтæй зуст исдзорун,
Мæгури хъур — донæйдзаг,
Уомæй фулдæр мизд агорун,
Нæ бийнонтæн хуæруйнаг.
Уæхæн царди ка фæразта,
Ке бон адтæй уотæхсун?
Косæг исдзурд исфæразта,
Æ бартæбæл истохун?
Мах коми дæр сæ кæрæдзей
Базудтонцæ лæдæрун.
Цудæй æзмæнст и Уæрæсей,
Ма райдæдтан æзмæлун.
Фæссурдтонцæ белгиæгти
Хъæбæр идард нæ комæй.
Уæддæр сæ кой берæ æнзти
Неке кодта æргомæй.

Нæ хуæнхбæсти уæд цæрунмæ
Куд зин адтæй, куд уæззау.
Мæгур лæги æфхуæрунмæ
Бонгин уидæ æнæ "вгъау.
Æрæнцадæй Унгæг коми
Уæхъæци гъæу къæйдзæгат.
Цæуй уоми дууæ дони,
Рагæй дæр æй е зæйуат.
Хори цæстæ æгас зумæг
Нæ кæсидæ æнæвгъау.
Æ зумæг ба хъæбæр тузмæг,
Царди хъисмæт дæр уæззау.
Соги къуæцæл æндзарунмæ
Ка ’ссирдтайдæ хæснæбæл.
Уæхæн рауæн фæццæрунмæ
Куд зин адтæй Тотайæн.
Гурай хузæн сæ хæдзарæ,
Æндзарстонцæ сæнарæй.
Æхе телуй æнæбари,
Цæрун æ бон нæбал æй.
Фидæ Тотай, æнахургонд,
Хумæтæги сау косæг,
Не "вгъау кодта æ мæгур уод
Æ синхæнтти æмгосæг.

Кæддæриддæр зундамонæг,
И мæгуртæн сæ сæрбонс.
Дигоргоми номдзуд цæрæг,
Æ бийнонтæн зæрди рохс.
Дзилли астæу хестæри лæг,
Кæстæрмæ дæр игъуста.
Тоггин лæгти лимæнгæнæг,
Берæ зинтæ æвзурста.
Æ зæнæгæй фуртти хестæр,
Къола хундтæй — (фæсномуг).
Æнæрæвдуд — мадæй седзæр,
Хæдзарæбæл бундонуг. -
Фонси фæдбæл æнæ хъинццæй
Разуай кодта и фидæн.
Æмгæрттæмæ хицæ кæнгæй,
Къола бухстæй æ зинтæн.
Кæсун, финсун, ахур кæнун
Сувæллонæй бауарзта.
Фал æй царди размæ цæун
Уæззау догæ нæ уагъта.
Æвзонг биццеу куд фæразта,
Куститæбæл куд хъæрттæй;
Æрдæгбæл куст некæд уагъта,
Раздæр уидæ æмгæрттæй.

Сау сæгъдзарæй гъунтъуз хизин
Нæ цох кодта æ фарсæй.
Хуæздæр хуæрдæн — хъæбæр кæрдзин
Цæхгун дзоси фæлдадæй.
Сау æлдари уотаргæсæй
Байзаидæ зумæгон.
Æ хестæртæн цомæ кæнгæй,
Е кæнидæ къæхти дон.
Бæгъæнвадæй кæрццухтæбæл
Æрзелидæ æ фонсбæл.
Исесидæ уадиндз хæтæл,
Ниввæридæ æ цъухбæл.
Низзаридæ, ниццæгъдидæ,
Зæрди маст си, цид, иста.
Зæрди бунæй нигъгъæрзидæ,
Царди зинтæй имиста.
Цалдæремæй сæ бийнонтæ
Фæммардæнцæ фуд незæй.
Ка байзадæй — ци фæууонцæ?
Фиди сæрæй нæ цудæй.
Байзадæнцæ æхсæземæй
Æнæ мадæ — кæсæгæй.
Æнхус кæнгæ кæрæдземæн,
Нæуæг фæззæг æрцудæй.

Тотай тухстæй æ зинтæбæл,
Æ бийнонти имиста.
Устур уæззау æ сунтæбæл,
Æ сæр хæрдмæ нæ иста.
Фал уой фæсте устур цаутæ
Ку æрцудæй Уæрæсей.
Хуарз гъуддаги хабардзаутæ
Æййивтонцæ кæрæдзей.
Ниййазæлдæй, ниййарудта,
Косæг дзиллæ исхуæстæй.
Революци исасугъта,
Зæронд догæ ниссæдгæй.
Хуæдхуæцæги галауанæн
Уæд базмалдæй æ бундор.
Ма æ сæрмæ нæуæг догæн
Æривадæй рæсугъд бон.
Мæгур адæм Иристони
Исистонцæ тумбул къох.
Сауæнг медхонх Дигоргоми
Бацайдагъæй устур тох.
Гъæздугутæн сæ мæсугбæл
Бафтудтонцæ содзгæ арт.
Гъæуæй-гъæумæ тохи удзæл
Урух кодта, парахат.

Æфцæг, сæрвæт ма сау гъæди
Пæртизантæ исберæй.
Цал адтæнцæ, цалгай сæди,
Мæстæй сæ тог æхсистæй.
Минкъий Къола дæр цъифгуни
Балæууидæ æд хурдзин.
Дидийнати даргъ фæрбуни
Уæргъти хæццæ æд кæрдзин.
Карз дзурдтонцæ ма финстонцæ:
"Сæребарæ цард иссæй.
Косæг адæм рагæлстонцæ
Хуæдхуæцæги Уæрæсей".
Фæссурдтонцæ уорс хъазахи.
Дунд фæцæнцæ, далагъан, —
Уони разæй ба паддзахи:
Раевгъудæй сæ дзаман.
Сæребарæ, сæребарæ!
Æгас цæуæд нæ дзиллæн!
Мæгур лæг æй æхе барæ,
Кæрон иссæй æ зинтæн.
Мæгур адæм рæсугъд дзурдтæ
Еу иннемæн иссирдта.
Феронх æнцæ сæ фудбæнттæ,
Алке æ сæр исита.

И зæнхитæ æ бæрагæ,
Косун сæбæл фæразæд.
Рæсугъд цардмæ æдæуагæ
Æрмæст æхе рахатæд.
Тотай загъта æ биццеуæн:
— Искæнæ, дан, дæ фæлуст,
Ра хрфæ кæнæ Уæрæсейæн,
Ахур фæууæд нур дæ куст.
Райсæ хизин, киунугутæ,
Ма ниууадзæ дæ æргъау.
Уадзæ æма гъæздугутæ
Дæуæн уонцæ сæрбæлтæу".
Къола гъе уæд еске æргъау
И дуккаг бон ниууагъта.
Куд амудта рæсугъд æгъдау,
Æ фидæн е ку загъта:
— Ахур кæнун мæ бæрагæ,
Еци бæлдæ мæ исон.
Архайдзæнæн æдæуагæ,
Цæмæй хуарз лæг æз исон.
Æ сæр бæрзонд исæргъувта, —
Уæхæн лæгтæ куд гъæуй!
Æ реуидзаг исуолæфгæй,
Нæуæг надбæл фæццæуй.
81

Æ цæстæбæл ку рагъазта
Рæсугъд нивтæй рагуалдзæг.
Рагæй æ уод кæмæ гъардта,
Е ралæудтæй игъæлдзæг.
Ахуради нæ аурста,
Æхсæвæ-бон нæ зудта.
Хестæртæмæ хуарз игъуста,
Æ зинбæл зунд æфтундта.
Рохсдзинадæ Дигоргоми,
Уæд Геуæрги итудта.
Фæсевæдæн Иристони
Бæрзонд цирагъ исиста.
Сувæллæнттæ уæд Малити,
Нæхудтонцæ мугкагæй,
Уомæн æма е сабийти
Фулдæр уарзта æ уодæй.
Геуæр Къолай æристæфтæй,
Куд зæрдегин ахурдзау.
Биццеу ибæл ниннихæстæй,
Геуæр иссæй æ Хуцау.
Малий-фурт ин æрæвардта
Федар бундор æ цардæн.
Æ хъиамæттæ нæ нимадта,
Байархайдта куд растдæр.

Сувæллони æвзонг зæрди
Райгъал кодта устур нифс.
Къолай хæццæ ахуради
Ке бон адтæй уæд ерис?
Мæгурдæртæн сæ мæгурдæр,
Хуæнхаг уогæй игурцæй.
Нæ зудта бон, нæдæр изæр,
Æд киунугæ, цид, хустæй.
Фæскомцæдес ку фæззиндтæй —
Иссæй Къола æ иуонг.
Бонæй-бонмæ куд æхсистæй,
Иссирдта си æ амонд.
Фæцæй ахур уæд Мæхчески,
Нæбал лæудтæй еу рауæн.
Ахурбæллон, хуæдæхседгæ,
Æргомзæрдæ æмгарæн.
Мæхческæй е Дзæугигъæумæ
Исаразта æ фæндаг.
Хорискастæй тар изæрмæ
Ахур адтæй æ гъуддаг.
Ахуради хуарз фæсевад
Æнсувæртау еу сæ цард.
Къола уогæй зинбæл фæлтæрд,
Некæд кодта е æнкъард.
83

Фæскомцæдес — æ’ хæдзарæ,
Фæскомадес — æ цæсгом.
Косунмæймæ — устур хъаурæ,
Фуд зæгъунмæ дæр — æргом.
* * *
Дигоргоми арæх фæууй
Æвеппайди зæнхæзмæлд.
Ма цæргутæн исзин кæнуй,
Ниууадзуй син уæззау фæд.
Сæрæй бунмæ сæ хæдзарæ
Зæнхæзмæлди никкалдæй.
Фæккодтонцæ гъезæмарæ, —
Фал цæрунмæ нæбал æй.
Уæд уой фæсте ралигъдæнцæ,
Туйгъанти гъæу, дан, æ ном.
И бийнонтæ батъух æнцæ,
Ма иссæнцæ цæрунгъон.
Раздæр уоми æрцæрунмæ
Ке бон адтæй хуæнхагæй.
Фæллигъдæнцæ, цид, рæзбунмæ
И "уæздæнтти" лæлагæй.
Нæ уагътонцæ мæгур лæги
Силтанухъмæ хæстæгдæр.
Бакодтонцæй фуд къундæги,
Ци фæцайдæ ма сæ сæр.

Æстъигътонцæ æнæвгъауæй,
Ниуазтонцæ син сæ тог.
Адæмбæл сæ нæ нимайгæй,
Бал берæгъти цъæх æрдонг.
Фал нæ бæсти æривадæй
Нæуæг догæ, нæуæг цард.
Мæгур лæгæн æризадæй,
Ма бафснайдта æ циргъ кард.
Анзи бæрцæ ку рацудæй
Техникуми Къолабæл,
Уæд ин лихстæ нæ багъудæй,
Уаргъ бафтудæй æ уаргъбæл.
Рарвистонцæй Дигоргоммæ
Аразунмæ комцæдес.
Нæуæг цардбæл æрдзорунмæ,
Рæстæг адтæй уæд фæдес.
Фæсевæдæн Дигоргоми
Исаразта комцæдес.
Бацудæнцæ уæд цæдесмæ
Фæсевæдæн сæ æмбес.
Ма дууа "нзи æвæллайгæ
Медхонхи дæр бакуста.
Æ куст надтæй зæрдæхсайгæ,
Уотæй бæрзонд исиста.

Е фæстæмæ æ ахури
Æдасдæрæй æрлæудтæй.
Цал гъуддаги, ма цал хузи
Куститæбæл е хъæрдтæй.
Фæсевæди къуари астæу
Уомæй надтæй инддугдæр.
Нæуæг доги размæ кастæй
Сауæдонæй рæсогдæр.
Имонауæн æцæг номæй
Неке дзурдта æмгарæй:
"Нæхе Къола Дигоргомæй",
Рæсугъд ибæл исбадтæй.
Фæсевæдæй къуар æмбали —
Кæмæ лæудтæй хæстæгдæр.
Кæмæн иссæй устур кадæ
Цалдæр анзи фæстæдæр.
Ка нимайуй сæ еугурæй:
Тазе, Геуæр, Ахурбег.
Ка си поэт адæмон æй,
Кадæр — устур ахургонд.
Берæ æнцæ, берæ "мбæлттæ —
Берæ æнзти нæ бæстæн.
Фæккодтонцæ гъезæмæрттæ,
Цард аразгæй кæстæртæн.

Техникуми авзонг уогæй,
Партий иуонг е иссæй.
Æ тог, е хстæг исæндонæй,
Бонæй-бонмæ æхсистæй.
Еци рæстæг ба нæ гъæути
Федар кодта нæуæг цард.
Аразтонцæ си колхозтæ,
Зæнхкосæгæн хуарз гъуддаг.
Гъæути адтæй ма уæхæнттæ,
Ка рæдудæй æнæвгъау.
Разилдæнцæ, цид, сæ сæртæ,
Неке кæнгæй уæд æвгъау.
Колхозтæмæ и цъулбертæ
Исистонцæ тумбул къох.
Ма сæ нихмæ уæд нæ парти
Исаразта устур тох.
Еци тохи партионæй,
Къола адтæй хъазауат.
Рандæй гъæумæ барвæндонæй
Аразунмæ нæуæг уаг.
Ленини дзурд æнхæст кæнгæй,
Раст надбæл сæ аразта.
Уадзæ, цæрæд æнæ мæлгæй
Цидæр Ленин фæдзахста.

Берæ гъæути Иристони
Зæрдиуагæй бакуста.
Нæ бабадтæй дууæ бони,
Æнæ косгæ нæ зудта.
Фæскомцæдес исирæзтæй,
Исфедар æй æ бундор.
Нæуæг цардмæ рæсугъд цæстæй
Кастæй, цумай зæрди хор.
Хъойбай-фурт дæр исирæзтæй,
Æхсæнади исфунх æй.
Æ райгурæн Фидибæстæн,
Не "вгъау кæнгæй æ тухæй.
Сугъдæй кусти зинги хузæн,
Цума адтæй сæумон хор.
Цардарæзти размæ цудæн
Аразта е хуарз бундор.
Ахур кæнгæй, кусти хæццæ
Некæд кодта уомæй цох.
Уомæ адтæй рæсугъд фæтгæ,
Цума цудæй устур тох.
Газзеттæмæ арæх финста,
Агурдта сæ æхуæдæг.
Æ цардиуаг нæ æййивта
Цардбæллонæй игъæлдзæг.
88

Ракодтонцæ й æ ахурæй
И газетмæ бæрнонæй.
Æ сæр уоми хъæбæр гъудæй —
Зæгъун гъæуй æргомæй.
Журналисти арæхстадæ
Æдæуагæ куд гъудæй.
Нæ æруагъта е æгадæ.
Уоми æ куст хуарз цудæй.
Къолай хуæздæр къуар æмбали
Нæ зудтонцæ уолæфт бон.
Æвдистонцæ нæуæг царди,
Куд уодзæнæй нæ исон.
Æмгæрттæ хймæ, цид, цудæнцæ, —
Ка райдæдта уæд финсун.
Доги хæццæ ирæзтæнцæ,
Ма иссæнцæ арæхсгун.
Дабе, Тазе ма Геуæрги —
Нæ финсгути хестæр къуар.
Устур рæсугъд æмбессæнттæ,
Бакодтонцæ нин лæвар.
* * V?
Æведуйгæ сауæдонæ:
"Фæскомцæдес" е дзурдта.
Æвзонг хъаури — рæсугъд догæ
Куд идармæ фæууидта.

Фæскомцæдес æ сæргълæууæг
Исæвзурста Николай.
Ра си куста цубур рæстæг
Рæсугъд æма хуарзгъонæй.
Ка нæ зудта Иристони —
Тотайи-фурт Николай.
Дзæуæгигъæу, Æрæдони,
Уæллагири, Чиколай.
Фæсевæди цигъæуæгтæ
Базонунмæ хæстæгдæр.
Арæх уидæ сæ кустуæтти,
Лæдæрдтæй сæ уæд хуæздæр.
Кусти "мбæлттæн æрдзоридæ:
— Иронх кæнун нæ гъæуй,
Циуавæр цард, ци доги дæ^
Махæй дзиллæ ци домуй.
Нæ кæстæртæй ма беретæ
Нæ зонунцæ рагон цард.
Сæ фиддæлтæ æд бийнонтæ
Æййафтонцæ куд æфхуард.
Цæмæй исуа зæрдиуагæй
Цард аразæг нæ æхсæн.
Гурумухъ дзурд, зустдзинадæй,
Нæййес кустæн раст хæссæн.

Нæртон рæсугъд æрдзи лæвар
Æ райгурцæй рахаста.
Нæ федудæй æ зæрди гъар,
Хори тунау ниьанста.
Бонæй бонмæ куд ирæзтæй,
Устур адтæй е дессаг.
Ихæсгин дæр фиди бæстæй,
Цума надтæй адæймаг.
Цæгат Кавказ Комцæдеси
Бæрнон косæг е иссæй.
Цумай дардта æ гъæбеси
Лæгдзийнадæ ма нифсæй.
Кусти фæдбæл кæми надтæй:
Кæсæг, Балхъар, Хъæрæсе.
Æ бунати некæд бадтæй,
Не ’вгъау кодта е æхе.
Адæмхæтти еу иннемæн
Уарзун кæнгæй æ кустæй,
Идзулдæнцæ кæрæдземæ
Нæуæг доги æнхусæй.
Фæсевæд ма комцæдесæн
Иссæй Къола куд æ уод.
Æ цард надтæй уонæй хецæн,
Æд сувæллон, æд зæронд.
91

Нæмæ зудта пайда кæнун
Силгоймаг дæр æ бартæй.
Нæуæг доги æмкъах цæун,
Рагон догæ нæ састæй.
Къола уобæл баархайдта
Комцæдесæн уа ихæс,
Цæмæй фулдæр силгоймагмæ
Дара е’рух, æ æмгæс.
Ма изайа иронхуати,
Ахуради уа фæндон.
Дзилли æхсæн, æ кустуати,
Фуд зæгъунмæ дæр æргом.
Зæнхкосæгæй мæгурдæрти
Комцæдесмæ аразта.
Æвæллайгæ уæхæн кусти
Уони хæццæ архайдта.
Дзилли астæу, дзилли хæццæ,
Нæуæг догæ æ нисан.
Æрæвæргæй рæсугъд фæтгæ,
Базин кодта æхецæн.
Рæстæг цудæй æнæрлæугæ,
Цард æ хæццæ æййивта.
Къолай нифс дæр æнæмæлгæ
Бонæй бонмæ æхсиста.

Кæмидæрти, дан, Кубани
И цъулберти фулдæр хай
Нæ бадтæнцæ сæ бадæни,
Исистонцæ карз хæлхъой.
Архайдтонцæ — сæ фудæнхæ,
Рагон цардмæ æздæха.
Ма колхозти фæрнуг зæнхæ
Цъæх зæредæ куд ниууа.
Уомæ гæсгæ æрбацудæй
Фæдесонæй Косæрев.
Къолай лихстæ нæ багъудæй,
Фалдзос уогæй фидбилиз.
Æртæ мæйи æвæллайгæй,
Уоми цудæй дзурдæй тох.
Къум, къæразæ нæ изадæй,
Кæми надтæй уони къох.
Ка куд лæгдæр комцæдесон,
Уæхæн кусти сæрæндæр.
Æрлæудтæнцæ æмвæдесон,
Хъæбæр гъудæй уони сæр.
Æд æхсæвæ, ма æд бонæ
Лæгæй лæгдæр, лæг хуæздæр,
Не "вгъау кæнгæй сæ фæллойнæ
Не "вгъау кæнгæй сæхе дæр.
93

Сæ хъиамæтмæ æдæуагæ
Куд нæ кодта зæрдæ рохс.
Æзмæнтгутæн сæ дзилагæ
Искодтонцæ уæд кæдзос.
Фæсевæди Коминтернмæ
Рарвистонцæ ’й делегат.
Куд ирæзтæй бонæй-бонмæ
Еци кусти дæр фиццаг.
Æ уоди "мбал бинойнаги,
Ке бауарзта æвзонгæй.
Емцуд кæнгæй æхсæнади
Не "вгъау кодта æ уодæй.
Бацæуидæ устур деси,
Куд æнтæстæй Къолайæн.
Ракæнидæй æ гъæбеси,
Нæ уогæй ин фæллайæн.
Цубур рæстæг æвзонг уогæй,
Ци бæрзæнттæ е райста.
Раздæр цудæй æхе догæй,
Æ уод уобæл фæгъгъардта.
Парти загъта æ хъæболæн,
Хъириммæ æй æрвиста.
"Ба зин кæнæ бæсти номæй", -
Уæззау куст ин фæдзахста.

Керчи кæрон устур район,
Æд заводтæ, æд адæм.
Еу заводæн Войкови ном,
Сталини ном — районæн.
Уомæн адтæй рæсугъд кадæ,
Сталини ном ке хаста.
Ма уордæмæ лæг æвзаргæй,
Къолайи ном исхаудтæй.
Уайтагъд кусти ранигъулдæй,
И кустуæттæй нæ цудæй.
Донау æ куст раивулдæй
Хуарз æмбæлтти æнхусæй.
Нæ адтæйдæ уæхæн æмбурд,
Кæми нæ уа Николай.
Фуд зæгъидæ, еске рæдуд,
Зуст нæ дзоргæй — сабургай.
Фæрсунмæймæ, цид, цудæнцæ
Кусти фæдбæл арæхдæр.
Æрцæуидæ си буцæутæ,
Ци нæ уидæ дзурди сæр.
Некæд цудæй хæдзарæмæ
Кусти фæсте еунæгæй.
Бонæрдæмæ фæззиннидæ
Еске хæццæ фæлладæй.

Хуæнхаг цæргæс — федар зæрдæ,
Æрмæст размæ æ фæлгаст.
Уомæ адтæй рæсугъд фæндæ
Аразунмæ нæуæг цард.
Цæбæл куста — цæбæл тухта,
Æвзонг уогæй, рæсугъд уод.
Цæмæй хестæр мабал тухса,
Æ кæстæртæн уа амонд.
Фал кæронмæ æ гъуддæгтæн
Нæ рахъæрдтæй сæ рæхсæн.
Еци доги ма фуд лæгтæ
Берæ адтæй мах æхсæн.
Ка адтæнцæ и фуд лæгтæ?
Кæми адтæй сæ бадæн?
Ке худтонцæ нæ изæдтæ?
Ка хъор кодта нæ цардæн?
Нæ ин адтæй дзуапп дæттæг,
Цо базонæ, ке лазæй.
Рахаста ма берæ рæстæг.
Барстонцæ цард тæразæй.
Цал баййафта ахæститæ
Къолай хуæздæр æмбæлттæй.
Кусти сæбæл рафæрсидæ,
Æ зæрди маст римæхсгæй.

Лæгæй-лæгдæр исавдæнцæ,
Сæ раст уодтæ æвудæй.
Сувæллæнттæ изадæнцæ
Сæ авдæнти æдзардæй.
Къола мæстæй рæстдзийнадæ
Æ рист зæрдæй агурдта.
Ке исавдæй æ дзилагæ,
Уобæл карзæй исдзурдта.
Бонæй-бонмæ сæ нимæдзæ
Ахæститæн ирæзтæй.
Кæмæндæрти "лæги гъæдæн"
Еци рæстæг исбæстæй.
Фудгин, æвуд, цæмæн гъудæй?
Æ "фуддæбæл" басæддæд.
Тæрхон кæнгæ æнæнгъудæй,
Рæстдзинадæ ма фæрсæд.
Къола уæддæр нæ æнцадæй,
Нæ æнцадæй зæрди маст.
Цæбæл куста, цæмæн цардæй,
Уомæн адтæй уæд æ тарст.
Æ бинойнаг, уоди чмбали
Æ гъæбеси ракæнгæй.
Исфæразта дууæ загъди:
— Ма фæттæрсæ адæргæй.

— Дæуæн тæрсун, ду мæ зæрдæ,
Раздæр цæуис дæ догæй.
Кусти, царди, ду æндæр дæ,
Дæ тог, де стæг æндонæй.
И æмбурди цæбæл дзурдтай,
•Нæ уодзæнæй дин хатир.
Кедæр фудгин ке исхудтай,
Гъæуай кæнæ нур дæ сæр".
Æ бинойнаг Николайæн,
Сувæллонмæ æнгъæлдзау.
Æнафонæ бонивайæн,
Æрсæйгæ æй тухст, уæззау.
Ма уой тухстмæ æвеппайди,
Тагъд æ сæргъи балæудтæй.
Нæма цардæй æвзонг царди,
Æ уодæн ин фæттарстæй.
Телефонæй æ шофермæ
Æнкъард хъурæй бадзурдта:
"Цæун гъæуй сæйгæдонмæ", —
Хатир дæр си ракурдта.
Æрмæстдæр ма дууæ бони
Е рарвиста æнкъардæй.
Фæдесонтау уæд æ цори
Балæудтæнцæ фудтагъдæй.

Зустæй имæ архадтонцæ:
"Адæмæн дæ ду æзнаг!"
Ка дæ, ци дæ, нæ фарстонцæ,
Фæккодтонцæ "й сæ фиццаг.
Нæ фæууидта е æ фурти,
Æ бинонтæй фæццох æй.
Бæргæ фунхтæй маст æ хурфи,
Æхе фæрсгæй: "Ке къох æй"?
Æ фуни дæр нæ æууæндтæй,—
Исхононцæ уой æзнаг.
Уæд ма и цард кæбæл лæудтæй,
Къола иссæй кæд æзнаг?
Кедæр лазæ, кедæр къохæй
Е ’фсæн зæрдæ æрлæудтæй.
Рæсугъд цардмæ хъæбæр бæлгæй,
Зард кæронмæ нæ фæцæй.
Ф

ХЕТÆГ ÆМА ЗÆРИЙНÆ
1
Хетæги зæрдæ уарзони цийнæй,
Нæ сабур кæнуй изæрæй бонмæ.
Нæма бафсастæй Зæрийни уиндæй,
Хетæги коммæ цæмæннæ кæсуй?
Хетæг нæ зонуй Зæрийни зæрди, —
Раги ниххизтæй æ хори тунæ.
Берæ æхсæвти æ цæсти сугæй,
Нæ сор кæнунцæ æ рости бунтæ.
Куд ниддаргъ æнцæ ахури бонтæ,
Терки билæбæл горæти астæу.
Амонд агорæг кумæ цæуонцæ,
Сæ хори тунæ нæма искастæй.
Ахури кæрон æрхæстæг кæнуй,
Сæ царди цийнæ уалдзæги дуармæ,
Хетæг бадзоруй: — Ци ма дин зæгъон,
Кæд исуодзæнæ мæхе æфсийнæ?
100

Зæрийни рæсугъд, дæ ходгæ кастæй,
Ку нæ æфсæдуй мæ содзгæ зæрдæ.
Кæдмæ цæрдзæнæн æнæ нифсхастæй
Кæд мин зæгъдзæнæ дæ зæрди фæндæ?
— Тæходуй; Хетæг, æнæ дæу мæ цард,
Ба мæ лæдæрæ, кенæ мæ гъæуй.
Ку нæ уинон, мæ зæрди æнкъард,
Æхсæвæй, бонæй дæ уиндмæ бæллун.
Уæдæй фæстæмæ сæ царди тагæ,
Баеу кæнунцæ и дууæ уоди.
Уалдзигон бон син нæ кæнуй фагæ
Ку нæ лæууонцæ кæрæдзей цори.
Фиди уæзæгбæл нæуæг бийнонтæ
Æрæвæрунцæ сæ федар бундор.
Ахургæнгутæй рæсугъд фæллойнæ, —
Нæ фæсевæдæн æвæргæй бундор.
Цæунцæ бонтæ сæ рæсугъд царди,
Амонди къæсæр дууæ уодемæн.
Адæми астæу рæсугъд сæ кадæ,
Рæсугъддæр кадæ сæ кæрæдземæн.
Хæдзари бундор астæу комгъæдæ,
Æ ном Геуæрги — сæ цийнаг биццеу.
Тумугъæй сæ синх арфи уонæмæ,
Устур синонтæй имисгæй æ ном.

Уæдæй фæстæмæ халæ нæ сæттуй,
Дууæ уодемæн сæ къахи буни.
Уарзондзийнадæ хъаурæ син дæттуй,
Цæрунцæ, цума, рæсугъддæр фуни.
Хетæг уæлæрвти, бæрзæндти тæхуй,
Амонди хæццæ æнсувæр зæгъгæ.
Æ уоди æмбал Зæрийнæн цæруй,
Фиддæлти намус рæсугъддæр фæтгæ.
Дууа лнзей фæсте нæуæг цийнæмæ,
Æрæмбурд унцæ синхи фæсевæд.
Зæрди æрфитæ сæ кæрæдземæн,
И къæсæр на "дтæй фæрзеуæй ревæд.
Батумугъ æнцæ минкъий бийнонтæ,
Сæ нæуæг игурд Геуæри хуæрæн,
Майрæймаг косарт, сæ гъазæн гъолтæн,
Синонти рæнгъæ кæстæр фæлтæрæн.
Нивондæн дæ цард уæд æрхæссæнæ,
Фиддæлти намус, фиди уæзæгæн.
Мæлæтæй тохи нæ фæттæрсдзæнæ,
Уодзæнæ алкæд дæ кадæй сæрæн.
Зæрийнæ, Хетæг, царди уолæнти,
Нæ базудтонцæ амонди адæ.
Кадæмæ бæлгæй æнæнгъæлæги,
Фехæлуй сæ цард, сæ царди радæ.
102

II
Хорнигулæни бонвæрни "стъалу,
Нæма батарæй, уæд ниййарудта,
Нæ арæнтæбæл цæхæртæ калгæ,
Немуци æфсад ку æрбампурста.
Тоги кæлæнтæ, цæфти унæргъун,
Бомбити æскъотт, топпи гæрæхтæ.
Бонивайæни кæрæдзей цæгъдун,
Æрцудæй уоми устур бæлæхтæ.
Нæ фиди бæстæ, ци бон никкодта,
Æнæнгъæлæги сау бон нийвадæй.
Нæ сабур царди кæмæн ци кодтан?
Æзнаги бурстмæ нæ тог ирадæй.
Сау хуцаубони сау сугъди хабар,
Ку райгъосунцæ нæ бæсти адæм.
Нæбал райгъустæй фæндурæй нæ зар.
Нæ цийни унæр нæ бæсти кадæн.
Тугъд ке багъудæй, уомæн уодзæнæй,
Адæми доги ка нæма ’рцудæй.
Гъе уæхæн тугъди æ сæр содздзæнæй
Тугъди будури æ сæри фудæй.
Хетæг бадзоруй: — Мæ уарзон Зæрий,
Тугъди будури, бæттун мæ соми:
Мæ бæсти размæ фиддæлти номæй, —
Ме ххæс федунмæ уодзæнæн уоми.

Фиддæлти намус, нæ фиди бæстæ,
Багъæуай кæнæн кæстæрти кадæ,
Нæ Ири номæй нæ цæрæн къæстæ,
Маддæлти фæдзæхст, нæ царди радæ.
Мæ царди æмбал Зæрийни рæсугъд,
Дæубæл фæдзæхсун нæ царди бундор.
Тугъди будури дæ уарзтæй рæвдуд,
Мæ зæрди хæсгæй дæ ходгæ цæсгом.
Нæ сувæллæнтти багъæуай кæнæ,
Мæ зæрди тагæ Сесæнни номæй.
Æнæ зæрди рист зæраймæ цæрæ,
Кæстæр фæлтæри æхседгæ хорæй.
Æ сувæллæнттæн рахъури кæнуй,
Æ къох æрдаруй Зæрийни росбæл.
Къæсæри рази æнкъард æрлæууй,
Ракъахдзæф кæнуй, цума, æй уоддзæф.
Гъæунги астæу нæбал æрлæууй,
Æ къах æй уæддæр фæстæмæ хæссуй.
Алли ампъезæн фæстæмæ кæсуй,
Зæрийни росбæл æ суг лæдæрсуй.
Уæддæр æ фæсте æдзинæг кæсуй,
Нæбал æй уинуй, нæбал Хетæги.
Ку нæ лæдæруй, ци сæмæ кæсуй,
Циуавæр бæллах тугъди рæстæги.

III
Æхсæвæй, бонæй тугъди будурмæ,
Æ нади дæргъцæ æ къæхтæй баруй,
Æзнаги мæстæй исуй æ хъурмæ,
Æ бæсти размæ æ ихæс даруй.
Цубур рæстæгмæ æзнаги нихмæ,
Реуæй æрлæудзæй тогуарæн тугъди.
Ниссæ цæгъддзæнæй дукъахуг сирдти,
Уобæл бацудæй æртхуæрæн дзурди.
Арви бæрзонди æ цъæх тæмæни,
Немуцаг рамæ ку зелæн кæнуй.
Æ фæсте цалдæр, æ тæккæ сæри,
Тугъдонти сæрбæл бомбитæ "гъзалуй.
И нади сæрмæ фестадæй мегъæ,
Бомбити хъуæцæ и цъæх зæлдæбæл.
Йеу рауæн лæугæ неке изадæй,
Цал си бахаудтæй кæрдæги сæрбæл.
Хетæг бадзоруй: — Цæвгæ, æмбæлттæ!
Цъаммар æзнаги æргæлдзун гъæуй,
Одзæнæй махæн æгас нæ бæстæ,
Маддæлти уойсиат уобæл ку лæууй.
Цубур рæстæгмæ бомбити унæр,
Нæбал игъусуй уæлдæфи се "скъотт.
Нади билæбæл цъæх тала тæгæр,
Æ уæззау" цæфтæй исесуй æ уод.

Тæгæри буни æ цæфæй тугъдон.
Йе ’мбалмæ дзоруй: — Дæ дони хуппæй,
Ниххæлар кæнæ, нæбал æй мæ бон,
Мæ уарзон нана уобæл мин кудтæй.
Корун ди, Хетæг, мæ тог райсунмæ,
Фæттагъддæр кæнæ æзнаги мæлæт,
Нæ бæсти дзиллæн цæмæн гъавунцæ,
Æфсæн рæхисæй цагъари къæлæт.
IV
Ма мин тæрсæ, о ме "мгарæ,
Мæ уод дæттун, æз мæ хъаурæ.
Ку багъæуа уод мæ бæсти,
Мæ уод дæттун æз æ бæсти.
’Знаг сæ размæ æрхæстæг æй,
Мæлæт кæрдуй æ цæвæгæй.
Гупп кæнунцæ ма гæрæхтæ,
Устур дессаг си бæллæхтæ.
Дзармадзани фат æ рази
Ниггупп кæнуй, цæф уæраги,
Фæггæпп кæнуй, фал фæстæмæ,
Ку æрхауй йе зæнхæмæ.
Ратар унцæ æ цæститæ,
Тогæй гъолон æ фæрскъитæ.
Фæллæборуй æ цæф къахмæ,
Неке фæцæй уæд æ фарсмæ.
106

Рæдæдзуй тог æ уæрагæй,
Цъæх зæлдæмæ ку фæууадæй.
Кадæр имæ æргубурæй,
Цæф бæттунбæл исмухур æй.
’— Устур дессаг, ци бæллах æй,
Куд цæрдзæнæ æнæ къахæй?
— Йес мæ зæрди, кæмæн цæрон,
Фал æ размæ куд фæццæуон.
Багæлдзунцæ хй сау уæрдуни,
Кæрдæги цъопп ба æ буни.
Мæгур салдат сæйгæдони,
Æнæ къахæй ци æ бонæй.
Бауæр содзуй содзгæ арти,
Рафунæй уй æ фур тарфæй.
Резуй, мæгур, æмрезæги,
Артау содзгæ æ медæги
Йеунæг уогæй æ Зæрийнæ,
Масти хæццæ æмдзæрийнæ.
Нæйес хабар, хабар хæссæг,
Тугъди цирен, æрæгфæззæг.
Нæ æндеуй сæ постдзаумæ,
•Нидздзиназуй æ Хуцаумæ:
— О, мæ Хетæг, ци мин фæдтæ,
Кæми агорон дæ фæдтæ?

Дзорун дæмæ мæхе номæй,
Ма раздæхæ ахеронæй.
Нæййес мæлæт содзгæ уарзтæн,
Мæ адзалмæ дæубæл баст дæн.
— Устур Хуцау, о ме "скæнæг!
Ма мин райсæ ду Зæрийни.
Куд цæрдзæнæн еске бæсти,
.Мæ сагъæсти æмдзæрийнæ.
Мæ цард ма мæн цæмæн гъæуй,
Сувæллæнттæн æз сæ фидæ.
Зæрийни уод мæнбæл лæууй,
0, Зæрийнæ, нур кæми дæ?
Цал рацудæй, нур цал мæйи,
Геун æз ба æнæ къахæй.
Ка ма си йес, ка нæ Ири,
Куд цæретæ æнæ махæй?
Йеу рауæнæй æз иннемæ,
Сæйгæдонæй сæйгæдонмæ,
Куд фæццæуон æз нæхемæ,
Æнæ къахæй ци мæ бон æй.
Æ бийнонтæ нур сæхемæ,
Куд цæрунцæ æнæ усмæй.
Ци ма кæна, нæбал зонуй,
Над сæхемæ ку нæ еруй.

Бонæй бонмæ тухст æ бæнттæ,
Фидæй седзæр сувæллæнттæ.
Æцæгæлон еске бæсти,
Кадæй мæгур уони цæсти.
"Знаг хуггоми исмедæг æй,
Æ куройнæ исревæд æй,
Адæм уайгæ кæрæдземæ,
Арфи дзурдтæ еу-иннемæ.
V
•Хетæг уоми æрæнцадæй,
Йеске гъæуи риствæлладæй.
Еу азгъунсти æ синхонтæ, —
Дзорæг æмбал сæ бийнонтæ.
Къахи дарæс раæмпъозуй,
Кусти аргъбæл нæ фæдздзоруй.
Ци ин радта йе æ фагæ,
Некæд уадзуй дзурд, рæуагæ.
Æнхуси хай æ синхонтæ,
Цума, æнцæ æхеонтæ.
Гъе уотемæй нæй гъæуагæ,
Цæруй уотæ æдæуагæ.
Фæцæй гъæуи цæстæвæрди,
Уобæл цæуй мæ дзубанди.
Йес ин æнхус æ синхонтæй,
Цума, уоми исирæзтæй.

Изæригон ку бахуссуй,
Æрсæумæмæ нæбал бухсуй.
Æ цæстæбæл рауайунцæ,
Æ минкъийтæ куд гъазунцæ.
Сæ уиндæмæ куд фæббæллуй,
Æ баз бонмæ ниццæлфæ уй.
Фал æ зæрдæ уобæл кæуй,
Æнæ къахæй ке куд гъæуй.
Æризадæй еске гъæуи,
Æ сæр уони хъæбæр гъæуй.
Æмпъозунмæ сæ дзабуртæ,
Дзæгъæл бадт æй нæ уадзунцæ.
Æ къелабæл сæумæ раги,
Æрбадидæ хебæраги.
Бæхснуг рæтуд ке кæнидæ,
Кæми зæгæл никъкъуæридæ.
Гъе уотемæй бонæй-бонмæ,
Æнгъæлдзауæй хуæздæр бонмæ.
Истахидæ къуар фæлусти,
Къæм нæ уогæй æ еу кусти.
Æ кусти мизд æвæрæнтæ,
Æ цæуæтбæл æмбæлæнтæ.
Æрвиста сæ æхе уодæй,
Зæрийнæмæ æхе номæй.

Уæхæн мæйæ нæ адтайдæ, —
Нæ рарвиста е æхцатæ.
Къæбæр дзоси ниттолидæ,
Ма æ фингæ исесидæ.
Дес кæнунцæ, дес хæдзари,
Мæстæй бадгæ сæ азари.
Ка син кæнуй æрветæнтæ,
Уомæн гъæуй æвдесæнтæ.
Цима кæна, ци Зæрийнæ,
Масти фæдбæл о æд цийнæ.
Сагъæс кæнуй, фал дзæгъæли,
Кæуй сæбæл йе кæуæги.
Фæссæ иста нур цал анзи,
Нæбал кæнуй йе арази.
Æ къохи сæ æрæвæруй
Сосæг æнхус "нæ мæ гъæуй.
Фæстæмæ сæ æрветидæ,
Кæцæй æнцæ, ку зонидæ.
Сæ æрветæг ци æнгъæлуй,
Мæ зæрди рист нæ лæдæруй.
Уæхæн рæстæг æрцæудзæнæй,
Мæ зæрди рист лæдæрдзæнæй,
Хетæг нæ дуар бакæндзæнæй,
Æхе мæнбæл багæлдздзæнæй.
111

"Тæходуй, Хетæг, цал анзи кæун,
Æнгъæлмæ кæсгæй кæд фæззиндзæнæ.
Мæ цæсти сугæй мæхе ку æхснун,
Кæд æрлæудзæнæ нæ къæси дуармæ.
Æзнаги цæфæй дæ содзгæ зæрдæ,
Кæми æрлæудтæй, ка мин зæгъдзæнæй.
Дæ ходгæ цæсгом, игъæлдзæг бакаст,
Дæ уиндмæ бæлгæ ка ниллæудзæнæй?
Нæ сувæллæнттæ рамæфæрсунцæ:
— Ци фæцæй Дадæ, кæми бафтудæй?
Æхсæвæй-бонæй дæубæл кæунцæ,
Дæ содзгæ фудæй, ранæмæкæсæ.
Гъуди ма кæнис амонди бæнттæ?—
Æнгъæл ку кастæ мæ алли дзурдмæ.
Терки билæбæл мæнмæ ку кастæ,
Мæ росбæл дæ къох, мæ цæсти сугтæ.
Æмвæрстæ лæугæ дæ къохи мæ къох,
Мæ алли дзурдмæ æнгъæл ку кастæ.
Къелабæл бадгæй изæрæй "æдзох,
Ку нæ еу зиндтæн, мæнмæ ку бадтæ.
Æнæ дæу ’мæ хор, ци берæ цæрун,
Тæходуй Зæрий дæумæ бакæсæ.
Æнкъард мæ зæрдæ, кæуæгау кæнун,
Æнæ дæу мæ цард, цæмæ ма цæрун.

Мæ фуни дæумæ изæрæй-бонмæ
Мæ базуртæбæл уæлæрвти тæхун.
Бæргæ рауинун ци рæсугъд фунтæ,
Сæумæ райгъал ун мæ базбæл кæугæ.
Æнæ Зæрийнæ, æнæ сувæллон,
Уæ хори коймæ мæ уод не^фсæдуй.
Уодзæнæн уæмæ цубур рæстæги,
А дууæ бони уоми уодзæнæн.
Нæ фунæй кæнуй сæрддон æхсæви, —
Æ мæгур зæрдæ бийнонти хæццæ.
Хуцау ку зæгъа, уоми уодзæнæй.
Æ зæрдæ уоми, нæбал си лæууй.
Иуазæг уати кæми æрлæууа,
Кумæ бацæуа дууæ æхсæви:
Уоми æй еске уинæг ку фæууа,
Уодзæнæй сосæг æ цуд дзæгъæли.
* V? V*
Рараст æй йе цийни балций,
Æд лæдзгутæ ма æд алци.
Зæрийнæмæ фæццæудзæнæй,
Сосæг уинд æй фæккæндзæнæй.
Нади дæргъцæ дууæ бони,
Нæбал бухсуй и вагони.
Элхоттæбæл ку бахезуй,
Æ бадæни нæбал геуй.

Æ дæларми æ лæдзгутæ,
Цæсти бунти цъæх фæрдгутæ,
Æ ростæбæл æрфæд кæнуй,
Устур дессаг, цæбæл кæуй?
Цийни балци дууæ бони,—
Æстдæс анзи йе зиндони.
Æ рæбун æй нур Зæрийнæ,
Зæрди тагæ , зæрди цийнæ.
"Интуристи" æ фусунтæ,
Расæ калуй æ рист рунтæ.
Куд фæллæууа йе исонмæ,
Æнгъæл кæсгæй цийни бонмæ.
Бонидзаги парки дуармæ,
Балæудзæнæй йе æ размæ,
Кæд Зæрийнæ фæззиннидæ,
Зæрди тагæ, зæрди цийнæ.
Æ лæдзæгбæл ниллæг бадти
Йе фестъæлфуй алли касти,
Ку рауинуй дууæ цæсти,
Мæлæт есуй уони бæсти.
Фæййеу унцæ дууæ касти,
Бафтуйæгау рæхис басти.
Лæууй Зæрий, ци ракæна,
Æ надбæл ма куд рацæуа.

Фал цæстити нæ базудта,
Хетæги дзурд нæ бахизта.
Ниггæлдзуй ин сом æ рази,
Листæгутæ еу абазий.
Ма гъæунги цурд фæззелгæй,
Къах искъуæрди ку фæккеуй.
Хетæг бадуй сæццæ касти,
Ци ма ин йес нур æ касти.
Кæсуй, мæгур, Зæрийнæмæ,
Куд фæццæуй дæлæрдæмæ.
Ци ма хезуй, ци хуарззæнхæ,
Æ лæдзæгбæл æд фудæнхæ.
Исистадæй æ бунати,
Мæстæйдзагæй фæннифсхастæй.
Æ над даруй йе вокзалмæ,
Нидздзиназуй æ Хуцаумæ.
"Интуристмæ" нæ бацудæй,
Фусун дæр æй нæбал гъудæй.
Йе лрух раттуй Уæрæсемæ, —
Исахур æй, куд сæхемæ.
Фæндæгтæбæл дууæ бони,
Куд фæккодта йе ухери.
Исмедæг уй æ хæдзари,
Æвæндонæй, æнæбари.

Æхснуй æхе цæстисугæй,
Куд некебал, неке гъæуй,
Рафунæй уй æ сиребæл,
Нæ хъæртуй хор æнккæтебæл.
Зæрийнæ ба и гъæунги,
Нæ уинуй раз, æ развæндаг.
Æ ростæбæл цæстисугæй:
"Ци ма "й æ цард, ци æрцудæй?"
Не "ронх кæнуй и цæстити,
Æнæ къахæй, æд лæдзгутæ.
Рауинæгау æ Хетæги,
Гъе уой цæсгом, уой цæститæ.
Кæцæй фæцæй, ци дессаг æй,
Æстдæс анзи кæми цардæй.
Нæ сайунцæ’й æ цæститæ.
Раст уой миутæ, æ кæститæ.
Нурма æнцад куд цæрдзæнæн,
Агорæг уой фæццæудзæнæн.
Фæккæсуйнаг æй, гъæуагæ,
Фæййадау æй, æвæлгъазæ.
Хетæг кануй æ куститæ,
Нæ уорамуй зуст дзурдтитæ.
Цулухъгæнæг æнæбари,
Æ куст дæр æй нæ æндавуй.

Æмбурд кæнгæ ке бакосуй,
Еске дзурдмæ нæ игъосуй,
Æрветуй сæ Зæрийнæмæ,
Бæргæ бæллуй æ уиндæмæ.
Изæригон æд сагъæстæ
Рафецауй æ дарæси.
Зæрийнæмæ куд æй фæндуй,
Йеске бæсти цæмæн лæууй?
Уæддæр бабæй цæун фæндæ, —
Нæбал лæууй, нæ æ зæрдæ.
Æ цæуæти иссердзæнæй,
Æ еу къахбæл ниссемдзæнæй.
Æ хуссæни рауæлгоммæй,
Цума кæсуй сауæргомæй.
Искæндзæнæй йе æ фæндæ,
Ниууадздзæнæй æ лæвæнгæ.
Зæрий дзоруй Геуæргимæ:
— Æрмæст кæсæн еуæрдæмæ, —
Йес нæ кизги агоргутæ,
Ци син зæгъон æ коргутæн?
Кизги зæрдæ ку нæ зонуй.
— Цæмæн гъæуй берæ дзорун,
Кизгæн æ сæр æхе барæ,
Силгоймаг æй сæребарæ.

Мийнæвæрттæн нади барæ,
Кизгæ уонæй раæвзарæд.
Æма нин зæгъæд æ фæндон
Исбæрæг кæнон цийни бон.
Ами ку уайдæ уæ фидæ,
Хуæздæр фæндæ уæд зæгъидæ.
Ци ин зæгъон нæ амондæн,
Нæййес фидæ æнамондæн.
Сæумæ раги хуцаубони,
Исбадуй Хетæг вагони,—
Зæрдигъæлдзæг, æ фур цийнæй
Зелуй æ сæр, куд хирийнæ.
Æ рацудæй дууæ бони,
Дæ хъалæн уай ду, дæ бони.
Исмедæг æй изæригон —
Кумæ цæуа къулух бæлццон.
Æруат кæнуй йе гъæунги,
И къелабæл, нæй уинддуги.
Æ лæдзгутæ æ нивæрзæн,
Сæумон мегъæ æ æмбæрзæн.
Кæрæдзебæл æ цæститæ,
Не "рæвæруй æд мæститæ.
Æмбесбони сæ гъæунги, —
Къуæлхгæ, къуæлхгæ дууæ зилди.
118

Сæ фæсдзæгат æринцадæй,
Сæйгæ уодæй йе нийвадæй.
Игъусуй си цийни унæр,
Æстæй-æстмæ сикъати гъæр.
Бадти унæр и уæларвмæ,
Игъусуй дзурд сæ колдуармæ:
— Дæлæ уоми мæгургорæг,
Нæ къелабæл ма фæууомæд.
— Рохсаг фæууæд, рохс сæ фидæ,
Нур син ами йе ку уидæ.
Хетæги зар уæд нæридæ,
Ма нæ сæргъи йе лæууидæ.
Хетæг бадуй æнæ дзоргæ, —
Лæгмæ цæуй æ бæдолæ.
Ци фæууодзæй, ци сæ фидæ,
Устур Хуцау, ду кæми дæ?..
Кадæр имæ æд ниуазæн,
Ходуй ибæл дзурдтæй гъазгæ:
— Æмбæлæггаг баниуазæ,
Йеунæг тъинкк си ма ниууадзæ.
Райсуй Хетæг, ци кодтайдæ,
Ку фæккеуй æвеппайди.
Æд ниуазæн исæвдулдæй
Гъæлæси "дзаг ку никкудтæй.

Исистадæй ма тургъæмæ,
Кæмий унæр сæ удзæлмæ.
Ислæудтæй йе тургъи астæу,
Зæрийнæмæ уæд фенгастæй.
Ци рауидта, Хуцау зонуй,
’Æ реутæмæ фæллæборуй.
Ма Зæрийнæ æ гъæбеси,
Ниййарауй куд фæдеси.
Уæдæй нурмæ æстдæс анзи,
Æрбалæудтæй нур æ рази:
— Кæми басти, кæми адтæ,
Æнæмæн ду куд фæццардтæ?
— Æнæ дæу æз некæд адтæн,
Мæ сагъæсти дæумæ тагъдтæн.
Иссердтон дæ нур абони,
Мæ цийни сæр, мæ амонди
Фингитæбæл кадæр бадтæй,
И дууйемæ ка нæ кастæй.
Киндзæхсæвæр кувд фестадæй,
Хестæр фингæй исистадæй:
— Амонд нæмæ æрфестæг æй,
Нæ зæрди нез фæххецæн æй, —
Бадзорунцæ кæрæдземæ,
Бадти адæм, йеу-иннемæ.

Рахонунцæ ма и киндзи.
Ниссемунцæ тумбул симди,
Фидæ кизги æ гъæбеси,
Куд нæй зæрдæ дууæ хмбеси.
Цийни тагæ цæстисугæй,
Уæд фемæхстæй æнæ дзурдæй.
Бадти адæм устур деси,
Кизгæ кæуй æ гъæбеси.
— Кæмæ бæлттæн æстдæс анзи,
Хуцауæй боз, æз дæ рази.
Арази дæн æнæ къахæй,
Æз къæдзæхтæ исфæлдахун.

САУ МЕГЪТÆ
1
Æзинæ дæр ма ци рæсугъд адтæй,
Мæ гъæуи фæлгонц хорау идзулдæй.
Кæсунæй имæ цæстæ не "фсастæй —
Нæ кусти бæркад донау ивулдæй.
Сæрдтон изæри, гъæугæрон фæзæй
Игъустæй зарун, фæндури зæлтæ...
Куд берæ уарзтон мæ сугъдæг зæрдæй
Мæ райгурæн гъæу, мæ фиди бæстæ!
Нæма батарæй бонивайæни
Бонвæрни "стъалу арви тæмæни
Зæнхæ низмалдæй содзгæ цæхæри
Æрфæни фæдау арæни сæри.
Сугъдæй нæ бæстæ хорнигулæни —
Танкити гур-гур алли æрдæгæй.
Дзармадзанти гъæр, топпи гæрæхтæ, —
Адæми доги ке нæ фæууиндæй.
122

Зин бон никкодта, нæ фидибæстæ, —
Æнæнгъæлæги дæ рохс нийвадæй.
Мæстæй тудтонцæ адæми фæрстæ,
Цъаммар æзнагмæ нæ тог ирадæй.
Æрæмбурд æнцæ гъæуи фæсевæд.
Сæ еу иннемæй сæрæндæр игурд:
"Сæ хауæггаг син фæккæнæн ледзæг", —
Уотæ ралух æй нæ дзилли æмбурд.
Багъæуай кæнæн нæ фидибæстæ,
Фиддæлти намус нæ царди радæ,
Нæ рæсугъд гъæутæ, нæ уорс сæр хуæнхтæ,
Нæ хестæрти "ма кæстæрти кадæ...
Гъæуи фæсевæд нифсæйдзаг уогæй,
Тугъдмæ рандæ хнцæ æзнаги нихмæ.
Бæсти сæрбæлтау ка нæ бацæудзæй
Лæги ном хæсгæй, тог уарæн тохмæ?!
Хадохцихъойæн авдæй æ фурттæ
Рандæнцæ тохмæ фиди уæзæгæй
Ку на лдтæй уонæй лæгдæр игурдтæ —
Бæстæн уæлахез æрхæссун дзурдæй.
Бæнттæ цудæнцæ, сагъæссаг бæнттæ,
Гъæунгти æстуф нæбал игъустæй.
Нæбал игъустæй фæндури зæлтæ —
Фегуппæг æнцæ сау гъæди мæргътæ.
123

II
Нæ адтæй хабар дзæвгарæ рæстæг,
Нæ хуаста постдзау Аркъаути колдуар.
Бинонтæ уæддæр зæрдæмæ хæстæг
Ку нæ уагътонцæ ести зин хабар.
Цудæнцæ уæддæр бонивайæнти "
Будури кустмæ æнæзийнадæй.
Сæумæй изæрмæ колхозон хумти
Тиллæг æрхастбæл сæ куст ирадæй.
Еубон балæудтæй Аркъаути дуармæ
Гъæуи постхæссæг ходæзмол кæнгæ.
Рауадæй Валя уомæн æ размæ
Фиди пъисмомæ, æнгъæлмæ кæсгæ.
Игъæлдзаггомау æ минкъий реумæ
Нилхъевуй æнгом æ фиди пъисмо.
Æ мади хæццæ кæсунцæ лй еумæ, —
Кизгæ исдзоруй: "Тагъддæр нин исцо!"
III
"Ниххатир кæнæ, мæ минкъий бæлæу,
Нæ ирдтон рæстæг пъисмо финсунмæ.
Иронх уæ нæ дæн, уæлдай дæр æз дæу,
Сумах сагъæстæй исун мæ хъурмæ.
Æхсæвæ бонæй будури цæуæн —
Кæми машинтти, кæми фестæгæй.
Æзнаги нихмæ кæми æрлæууæн, —
Нæ мæститæ нин тогæй феддзæнæй.

Нæ тохæнгæрзтæ нæ федар къохти —
Устур ихæстæ нæ размæ лæууй.
Æзнаги бæрзæй мæлæтдзаг тохи,
Мæлæтдзаг тохи нимморæ гъæуй.
Ма багъигæ уо дæ царди зинтæй, —
Зиндзæнæн уæмæ цубур рæстæгмæ.
Искунæг кæнæн и цъаммар куйти —
Мабал цæуонцæ есге зæнхæмæ.
Мæнæн мæ сагъæс мæ тог, ме стæги —
Æрмæст æй тохун, æмпурсун размæ.
Кахй зонуй,— æма дууæ седзæри
Ку дин ниууадзон уалдзæги дуармæ.
Ку рафедуда мæ царди фæндаг:
(Ци нæ æрцæуй тугъди будури).
Нæ цудтæн тохи адæми фæстаг —
Уотемæй хуæрзбон, кæнун уæ хъури.
IV
Уæ зæрди рист уин бæргæ лæдæрун,
Фал мин ку надтæй финсуни фадат.
Мæнбæл ци ^рцудæй, куд уин æй зæгъон?
Фудголи цæфæй куд бадæн лæгуат.
Нæ гъуди кæнун: цæйбæрцæ рæстæг
Байзадтæн хъанæй бæласи буни.
Неке мæ фæцæй æмбæлттæй уинæг,
Уомæн бахаудтæн дувудон фуди.

Исмæирдтонцæ æзнæгтæ къуарæй, —
Амæттаг бадæн уони уацари,
Ци нæ бавзурстон мæ рист бауæрæй?!
Ци нæ бавзурстон уацари цари.
Фæззигон уазал цъифæ рæстæги
Æвдулдтæн зæнхи сау фонси хузæн.
Уæддæр мæ сагъæс мæ тог, æстæги
Ледзун уацарæй æзнаги фудæй.
Æййафтан æфхуæрд минкъий нецæбæл,
Майдард бæгънæгæй, лæдзæги цæфтæй.
Уæддæр беретæ синдзин телтæбæл
Истонцæ адзал уацари бæсти.
Бонивæйæни бауæри тæвдæ
Исмæуадзидæ æ содзгæ ристæй.
Бæргæ æвардтон мæхецæн зæрдæ:
"Нæ рамæлдзæнæн æгудзæг тухстæй".
Мæ цæститæбæл фуни рагъазта:
Балæдæрдтæн æй: Гетæгъæз адтæй, —
Мæ цæсгонбæл мин æ къох радаудта
Цори бадæгау мæ цори бадтæй.
Æ асæст хъурæй уотæ мин дзоруй:
"Уацари цардæй кæдмæ цæрдзинан?
Ами нæ фудгол нæ цармæ соруй".
Ухеригæнгæ ци нæ бавзурстан.
126

Исфæндæ кодтан мæйдар æхсæви:
Ледзун нæ мадзал мæлæти бæсти.
Хæлæфæй хизтан и тели сæрти —
Æнæ бафтуйгæ фудголи цæсти.
Изæрæй бонмæ фазæбæл бургæ, —
Нæ фæдбæл куйтæй маке баффуйа.
Кæрæдзей фæдбæл ацауæн гæнгæ, —
Æзнагмæ нæ фæд куд нæ разинна.
Уазал зумæги уалдзæги дуармæ
Сосæг нæдтæбæл гъузгæ фæццудан.
Бæгънæг, бæгъæнвад, æстонгæй мæлгæ
Æхсæвæй, бонæй — фæллад нæ зудтан.
Банинæнтæстæй æрбаервæзун
Нæхе æфсæтти тугъдон рæнгъæмæ,
Æнауæрдонæй нæ маст си есун,
Сирдтау сæ сорæн сæхе зæнхæмæ.
Райсетæ мæнæй салдати салам
Тугъдон нæдтæбæл идарддæр цæун.
Æрхæстæг кæнуй æзнаги адзал,
Æности цæмæй сабурæй цæрæн".
V
"Берæ рæстæги æнæбæрæгæй
Мæхе æхснадтон мæ цæсти сугæй.
Дæ цæститæбæл æнæхуæцæгæй
Кæми байсафтæ, кæми еунæгæй?
127

Нæ минкъийтæмæ ку бакæсинæ, —
Куд нæ тундтонцæ мæ тæнæг фæрстæ?
Изæрæй бонмæ нæ бахуссинæ,
Нæ дууæ кизги дæубæл кудтæнцæ.
Постхæссæг нæмæ хуæрзæнгорæги
Æрбагъæр кодта нæ минкъий тургъæй.
Фæддудагъ æнцæ мæ дууæ зæнги,
Фæттарстæн, цума, постдзауи дзурдæй.
Æгайти ма дин дæхе финст пъисмо,
Мæ уод æгасæй, мæ къохи райстон.
Уæлахезæй нин æгасæй æрцо
Игъæлдзæг куд уа нæ царди исон!"
VI
"Бацийнæ кодтон, зæрддагон цийнæ
Дæ фæстаг пъисмой рæсугъд хабæрттæй.
Зæрди ’фтуйунцæ мæ дууæ кизги, —
Еунæг хатт ма сæ ку фæууидтайнæ.
Æз дæн æфсæддон, советон салдат,
Æма федарæй ку хуæрун æз арт:
Ку гъæуа мæ цард мæ фиди бæсти —
Нæ бакæндзæн уæд уой æз æвгъау!
Фæндзай дуййемæн мæ тобби цъухæй —
Цъаммар æзнæгтæн раскъудæй сæ цард.
Лæгдзийнадæ ма тугъдони тухæй
Æнхæст ку кæнун кæронмæ мæ загъд".

VII
"Мæ царди æмбал, тугъди будурæй
Æзинæ райстон дæ цубур финстæг.
Цал хатти мæ дзурд нæ хауттæй хъурæй,
Æрлæудтæй, цума мæ царди рæстæг.
Дæ зæрдæ нæмæ мацæмæй дзорæд,
Саг-сирди хузæн дæ дууæ кизги,
Кустæй мæхецæн нæ ерун уолæфт —
Урокти фæсте Хъабанти лигъзи.
Арæх уин уæ кой уæ хуарз æмбæлттæ
Сæ кæрæдземæн æримисунцæ ... —
"Ци рæстæг адтæй, ци рæсугъд бонтæ".
Сæ къæхти бунæй ниууолæфунцæ...
А фæстаг бонти нæбал игъусуй
Нæ фæсевæдæй исæвди хабар.
Игъæлдзæг цаутæ постхæссæг хæссуй, —
Ци ма уодзæнæй рæсугъддæр лæвар."
VIII
"Гæгъæдий гæппæл берæ рæстæги
Нæма ниффинстон нæевдæлонæй.
Тугъди будури æгас фæззæги
Висли билæбæл æзнаги соргæй.

Нæ сабур кæнуй æхсæвæ-бонæй
Дзармадзанти гъæр, думгити гъæрзун,
Бомбити æскъотт арви бæрзондæй...
Арв нæбæл, цума, дæлæмæ кæлуй.
Уæ минкъий пъисмо æнæнгъæлæги
Æдосæ изæр акъоппи райстон.
Тугъдон фæндæгтæ берæ рæстæги
Æзнаги соргæй мæ къæхтæй бастон.
Одери донбæл куддæр бахизтæн, —
Цийни цæстисуг ростæбæл уадæй,
Нæ бæсти размæ ме ххæс бафистон,
Уомæй кадгиндæр неци мин адтæй.
Нæ дууæ кизги, минкъий бæлæутæ
Уæнтæ де’уазæг дæ фæлмæн къохти.
Сæ мади фæндон исирæзæнтæ, —
Куд рацæуонцæ адæми тонхи.
Мæ царди бонти биццеуæй нурмæ
Мæ тоги æртæх кæбæл лæвардтон.
Алли хорискаст мæ зæрди цийнæ
Нæ фæсевæдæн зæрди æвардтон.
Фуд рæстæг æма фуд лæги догæ
Нæ хæссуй берæ адæми фæрци.
Мегъи куд хæсса изæйрон думгæ,
Уоййау фесæфуй царди мæсуги.
130

Ма мæгур кæнæд дæ минкъий зæрдæ,
Сау мегъти фæсте Сослани "нгурæй
Рæсугъд уодзæнæй нæ фидибæстæ —
Нæ рæсугъд царди зæрийнæ тунау.
Рацудæй цума мин анзи бæрцæ,
Кæдæй рацудтæн фиди уæзæгæй.
Ка рабардзæнæй мæ нади дæргъцæ?
Мæлæти надбæл цал хатти уинæ?
Нæ дуййей астæу сосæгдзийнадæ
Царди медæгæ нæма æрлæудтæй.
Минкъий рахаста нæ царди радæ, —
Нæма бафсастан кæрæдзей уиндæй.
Уарзондзийнади тала бæласæ
Æвзонги бонти ка нæ ниссадзуй, —
Некæд иссеруй царди æ уасæ,
Зæнхи сикъит æй æхемæ ласуй.
Бæргæ рауагъта рæсугъд талатæ
Не "взонг зæрдити уарзондзийнадæ.
Кæбæл зарунцæ рæсугъддæр зартæ, —
Абони мæнæй хъæбæр идард æй.
Цæудзæнæн дæмæ, берæ цæудзæнæн,
Цалинмæ зæнхæ æ зилдæй зела.
Мæ нади "мбеси нæ æрлæудзæнæн,
Цæмæй æносмæ зæрдæ нин еу уа.

Нæ тургъи астæу мæ сагъд бæласæ
Хори тунтæмæ исирæздзæнæй.
Æ талатæ ин дæ къохи райсæ,
Дæ зæрди сосæг уомæн зæгъдзæнæ.
Æ уедæгтæбæл дæ цæстисугтæ
Æруадзисæ, цид, дæ содзгæ зæрдæй.
Иронх куд кæнай дæ берæ зинтæ
Цæмæй ракæсай игъæлдзæг цæстæй".
Ус * V?
Бинонтæ æнгъæл кæмæ кæсунцæ
Ку нæбал хæссуй постдзау æ хабар.
Сæ цæстисугтæй сæхе æхснунцæ.
Нæ æхгæнунцæ сæ тургъи колдуар.
Сæумæй изæрмæ минкъий кизгуттæ
Нæбал цæунцæ сæ хæдзарæмæ
Нæ сор кæнунцæ сæ цæстисугтæ,
Рагæпп кæнунцæ постдзауи размæ.
Постдзау сæ рæзти ку раевгъуйуй,
Æ зæронд уонтæ ниггубур унцæ.
Батаруй сæ хор, нæбал ракæсуй, —
Фиди пъисмомæ æнгъæл кæсунцæ.
Хæдзари дуармæ изæрдалингти
Хæкъурццæй кæугæ бафунæй унцæ.
Кæми бафтудæй, циуавæр зинги?
Сæ фуни дæр æй нæбал уинунцæ.

Урдугæй сæбæл æ цæстисугтæ
Сосæг гъарæнгæ сæ мадæ уадзуй.
Ци æримиса, циуавæр дзурдтæ?
Таземæ æ зин цæмæннæ гъаруй?
Хæрхæмбæлд фæцæй са мадинсувæр
Гъæунги астæу постдзауи хæццæ.
Зæронди къохæй æнамонд хабар —
И сау гæгъæди ци зинтæй райста.
Æрбаунгæгæй биццеуи зæрдæ.
Арв ибæл, цума, дæлæпæ чрхаудтæй.
Зæнхæ низмалдæй æ къæхти буни,
Нæбал æй зудта, ци чрдæмæ уадæй.
Дууинсæй анзи уæдæй ардæмæ,
Сæ фидæ уоми кæдæй баГ.задæй.
Æнгъæлмæ кæсгæй хуæздæр ф!арнæмæ,
Нæ æууæндунцæ, нæ син байсавдæй.
Дони билæбæл Одери рази
Туппури рагъбæл бæрзонд циртдзæвæн, —
Æ рази содзуй дууæ цирагъи,
Тугъдон æмбæлттæн дорин нивæрзæн.

Рæсугъд къæйдорбæл — берæ рæнгъитæ,
Æрттевгæ финстæй муггæгтæ, нæмттæ,
Уони рæнгъæбæл кизгутти фидæ,
Æ тугъдон царди хуæздæр æмгæрттæ.
134

ÆМЗОРАТИ ÆМЗОРИ ФУРТ
КУЦУКК
— Ку зонисæ ду, мæ мадæ,
Цæбæл кæнун æз æрхун.
Куд нæ мин ес, куд æрвадæ,
Фарстæн дзуапп нæ ерун.
Мæ фиди бæх кæми баст æй?
Æ кард кæми *й, æ нимæт?
Надтæн рæвдуд фиди кастæй,
Дæргъвæтийнæ мæ зумæг.
Фæлхуæрдтæбæл æ кæвдæси
Уæдæй нурмæ асадуй.
Кæсун имæ, ма уой фæрци
Байраги гъун нæ калуй.
Куцукк фестуй, ма искъæтмæ
Бæхи размæ бацæуй.
Фæссæрфуй æй бон-изæрмæ,
Идонæ хйбæл бакæнуй.

Æстæйронау бæлццон рæвдзæй
Тургъи астæу æрлæудтæй.
Æ мадæн ма нифс æвæрдæй,
Фæййаууон æй сæ тургъæй.
Хуцау зонуй, кумæ уайуй,
Кумæй хæссуй æ амонд.
Æвзонг зæрдæ кæбæл даруй,
Ка уодзæнæй æ нивонд?
Æрги нарæг коми астæу,
Цъеуау тæхуй æ бæхбæл.
Фæййеу унцæ дууæ нади
Коми бæрзонд æздæхбæл.
Мæсуг рæбун и колдуармæ
Бауорамуй е æ бæх.
Исигъусуй раст уæларвмæ
Топпи гъæрау æхси цæф:
— Иуазæг дæн, Æмзорати
Æмзори фурт æз Куцукк.
Сæр агорæг, Азаухани,
Гъе уой фæдбæл æй мæ цуд.
Биаслантæ æхсæземæй
Рацæунцæ уой размæ.
Дзурд есунцæ кæрæдземæй:
"Иуазæг дæ, еблагъуæ".

— Салам берæ, ма уæ фарнæ,
Устур хатир сумахæй.
Ке балæудтæн æз уæ дуармæ
Æнæ сæр, фат уæлбæхæй.
— Иуазæгæн нæ хæдзари:
Цæнхæ, кæрдзин, берекет.
Æрфестæг уо ду нæ рази,
Нæ уодзæнæ фуд евгед.
— Æз цалинмæ Азауханæй
Нæ базонон мæ бæрæг,
Нæ бацæудзæн уæ колдуарбæл,
Азау фæрнæй фæццæрæд.
— Дæхе барæ! — куд иуазæг,
Азауханмæ дæ дзуапп.
Баниуазæ æ ниуазæн,
Нæ уодзæнæ уаед гъæстаг.
Азаухани уати дуармæ
Æхенимæр исдзоруй:
"Дæхе ниллæг ма æруадзæ" —,
Рæсугъд дзурдтæ агоруй.
Ку бауинуй сау æрфгутæ,
Сау цæститæ æнæ бун.
Хорзæрийнæ, хори тунæ,
Къæлæт æрфуг, арв æрдун.

Лæууй Куцукк и дуаргæрон
Цæмæдесæй. Нæй дзурдгъон.
Æ сагъæстæ æнæкæрон,
Цума уинуй рæсугъд фун.
— Æрбахезæ, Æмзори-фурт,
Цæмæн кæсис изолæй?
Дæ балций сæр ций, де чр6ацу,д? —
Азау дзоруй æ номæй.
— Биасланти сахи рæсугъд,
Дæуæй корун æргомæй:
Балæдæрæ мин ме "рбацуд,
Мæнæн дæ дзурд тæрхон æй.
— Уæздан муггаг Æмзоратæ,
Дæхемæ дæр фау нæййес.
Фал де "рбацуд æгæр сонт æй,
Уобæл кæнун цæмæдес.
— Æндæр мæнмæ неци ерис?
Сонт ме "рбацуд æй дæ фау?
Хуæздæр æнгъæл неци хезис?
Уæд рандæуон æз, фæлтау:
— Æвзонг ма дæн, æдæуагæ,
Мæ рæдудбæл æз сæттун.
Нæййес лæгæй æгъæуагæ,
Дзуапп æнгъæл æз кæсун.

Мæ бунати берæ адтæй,
Ке рауагътай æнæ фау?
Фал дæхемæ уотæ кастæй,
Уæларвон дæ, ду — Хуцау.
Цæун гъæуй мæн ардигæй,
Мæ мадæ мæ нæ зонуй.
Ами ке дæн иуазæгæй, —
Куцукк сæрæй æрковуй.
— Æнæ бæрæг цæмæн цæуис?
— Нæ мин загътай дæ фæндон.
Кæд ми, Азау, дзуапп домис,
Дæ аййепп дин уæд зæгъон:
— Зæнхон лæгæн ракорунмæ
Бинойнагæн нæ бæззис.
Еу æрдæмæ ракъолæ дæ,
Къулухгомау æфсæрис.
Фæззелуй е æ мадæмæ,
Æ цæстисуг æгъзалуй:
— Мæ цæсгом ма æз адæммæ
Куд равдесон æгадæй?
Æ мадæ ин æ дзигкотæ
Дууехгондæй нимайуй:
— Устур дессаг, цæмæн уотæй?..
Азауханмæ æтхалуй .

— Æртæ хали еу æрдæги
Банимадтон æз фулдæр.
Дæ аййепп дин уомæй зæгъуй.
Еци "рдæмæ "й къолæ сæр.
Раласуй ин æ басмæхътæ,
Еуи нæмуг исесуй.
— Азау, къулух уомæй адтæ, —
Иннердæмæй низзелуй.
Азаухани зæрдиуагæй
Æмзори фурт æрфæрсуй:
— Зæнхон лæгæй циуавæр æй,
Æмбалæн дæу ка гъæуй?
— Карди цæфæй ка нæ гъæрза,
Ка "рбакæна Ногъайæй.
Цилле бæрцæ сæдæ бæхи,
Æмбалæн мæн е гъæуй.
— Нур байгъосæ мæн фæндонмæ:
Æз агорун æмбалæн.
Хор æфтудæй хор искастмæ
Сæдæ бæхгин æфсадæн.
Ка бахуйа къахæй-къохмæ
Уонæн рæвдзæ æд фæлуст.
Æнæ цирагъ, мæйи рохсмæ,
Е уодзæнæй мæн æвзурст.

Кизги мадæ медæхсæвæ
Сæ мугкагбæл æрзелуй:
— Нæ тургъæмæ æрхæссетæ
Бæхи саргъ, уæд идонæй.
Æрхæссунцæ сæдæ рæвдзи,
Æстæйронæн — ци гъæуй.
Сæуми уæнгæ æртæ рæнгъи
Тургъи астæу æвæрд уй.
Цохъа, баслæхъ, местæлбунтæ,
Кæрдгæ, хуйгæ дууемæй.
Сæргъти уæле æрцурхунцæ,
Уотæ рæхги æрбон æй.
Сæумæ раги хори цæстæй
Куцукк ламаз искодта.
Сæдæ саргъи тургъи астæу
Æд идæнттæ фæууидта.
Æ фусунтæй æнæстуфæй
Фæййаууон æй сæ тургъæй.
Фæййеуварс æй Терки донæй,
Устур надмæ фæззилдæй.
Коми сæрмæ мегъи стугæ
Ругæй уадзуй æ фæсте.
Изолгæнгæ и мæсугæй, —
Æ сау нимæт æ уæле.

Цал агарци е рауадæй,
Хуцау зонуй æхуæдæг.
Дзоргъа догъи нæ фæлладæй,
Æ уадæмдзо æфсорухъ.
Хор æ тунтæ изæригон
Ранимæхсуй и фæсхонх.
Æрбалæууй сæ дуаргæрон,
Уоми фæууй гæппæй догъ.
Сæ колдуарæй æ мадæмæ
Нидæнгомæу бадзоруй:
— Арæх дзорис нæ адæмæн,
Уомæй лæгдæр нæ адтæй.
Мæ фидæбæл уомæн фæрсун,
Некæд дзорис æ номæй.
Дзуапд æнгъæл дæумæ кæсун,
Æрминдзорæ æргомæй.
Кæми "й е "рдхуард, кæци бæсти,
Кумæ цæуон агорæг?
Ис мин кæнæ оди бæстæ,
Дæ зæрдæмæ ма дзорæд.
— Устур æрдхуард ес Кæсæги,
Рагон лимæн дæ фидæн.
Надтæй лæгдæр æ рæстæги,
Цауæйнонæй æ хузæн.

— Дæ дзурдбæл дæн æз арази,
Мæн базонун е гъудæй.
Корун ма ди дууæ загъди,
Æстæйронæн нур куд æй?
— Базæронд æй, ма гъæунги
Тъæпæн дорбæл фæббадуй.
Æгъдау дæттæг гъæуæмбурди
Нæ гъаст кæнуй æ кадæй.
— Фæццæудзæнæн æз Кæсæгмæ
Базонунмæ æ бæрæг.
Ма æрхауæд фуд зæрæмæ,
Дзæбæхæй мин фæццæрæд.
Зæронд мадæ балæдæрдтæй —
Цæуæггон æй æ биццеу,
фæндаггæгтæ хурдзин бастæй
Бадæдтуй ин æд фæрзеу.
Куцукк гъæуæй фæййаууон æй,
Над Кæсæгмæ радардта.
Фæндагийбæл æрбабонæй,
Агарцитæ нимадта.
Кæсгон гъæуи бараст кæнуй, —
Зæронд бадуй тъæпæн бадт.
Фал æ рази нæ æрлæууй,
Даруй, цума, æ фæндаг.

Базонгæ уа ци амалæй,
Сагъæс кæнуй е уобæл.
Æ размæ бæх æрæстадæй,
Куд бафæрса æ номбæл?
— Хатир корун мæ хестæрæй,
Ке æрцафтон бæх ме ххсæй —
Хуарз æгъдаубæл бæргæ уодуй,
Нæй арази æхецæй.
И зæронд лæг æ фæндурæй
Æ къох уæд дин исесуй.
— Нæййес фудгин æнæ фудæй, —
Ма бæлццонмæ искæсуй.
— Ци æрдигон, ке бæлццон дæ? —
Устур хатир корæгау.
"Салам-келам" куд æмбалдæй,
Рæсугъд дзурдтæ, хуæрзæгъдау.
— Де ’гъдау рæсугъд, дæ æрбацуд,
Куд æмбæлуй бæлццонæн.
Нæййес лæгæй æнæ рæдуд,
Фалæ ка дæ, нæ зонун.
— Æмзорати Æмзори фурт,
Мæ фиди хай, е æз дæн.
Фиди хорæй æнæ рæвдуд,
Мæхе ба си æхседун.

Зæронд фестуй æ бунатæй,
Райгон кæнуй æ гъæбес.
Устур дессаг заманатæ,
Цийнæ кæнуй, устур дес.
— Æз дæ уиндмæ рагæй бæллун, —
Æ гъæбесий ниттохуй, —
— Æ гъæунги цæмæн лæууæн? —
Сæ тургъæмæ фæххонуй.
Æфсийнæмæ игъæлдзæгæй
Багъæр кæнуй и зæронд:
— Изæд нæмæ æрфестæг æй,
Нæй нæ зæрæ æнамонд.
— Мæ фиди хай, æз дæ рази
Сонт лæуд кæнун æнгъæлдзау.
Дзурдгъон нæ дæн, нæ фæразун,
Нæ кæнун дин æз козбау.
Æз Ногъаймæ æстæйрон дæн,
Цилле барцæ, бæх æргъау.
Æрбакæнон æхсæз бонмæ,
Кенæ мæлæт, цæй фæлтау.
Цилле думæг æфсорухътæ,
Ке хонунцæ адæмдзо.
Сæдæ бæхи ратæрунмæ,
Хестæр æмбал ду фæууо.

— Базæронд дæн, ма æстæри
Нæбал цæун æз рагæй.
Æрхастаймæ ду дæ сæрмæ,
Арфæ кæнун дæ кадæй.
— Дæ бæхæй кæд исевгед дæ,
Мæ уадæмдзо, мæ лæвар.
Нæ уодзæнæй хуæздæр дзоргъа,
Мæхуæдæг æз мийнæвар.
Æммаддæлон тургъи бастæй
Цилле думæг аласа.
Зæронд лæги дзурд æвастæй
Куцукк бæхи раласта.
Ниссæрфуй æй, сапойнæвдулд
Саргъ, идонæ куд гъæуй.
Æ уæлсаргъуг бæлццон фæлуст,
Хурдзин баст сæ никкæнуй.
Æ мæгурбон ку базонуй,
Балци цæуй и зæронд.
Æ хъæрæймаг æрагоруй,
Топпи хуаллаг фæндзай фондз.
Фæндаггæгтæ æ хурдзини
Фæсабæрцæ æрбæттуй.
Æ медбунат дууæ зилди
Тургъи астæу никкæнуй.

Фæллæборуй саргъи къохмæ, -
Æхе цъеуау низзелуй.
Фæхъхъел унцæ бæхи гъостæ,
Æ медбунат æрсемуй.
Куцукки бæх галеу фæрсти
Æ хестæрæн багъазта.
— Цæбæл тухсис, мæ фиди хай? —
И зæронди рафарста.
— Цæбæл тухсун? Ма мæ фæрсæ,
Аци над мин æвзурст æй.
Дони найгæй ма фæттæрсæ,
Ма фæттæрсæ мæлæтæй.
Бахъæртунцæ устур донмæ,
Нæзи гъæдæ, рæсугъд къох.
Фусун бунат æ кæронмæ —
Устур донæй минкъий цох.
— Рауолæфæн цæуæггонæй, —
Уотæ дзоруй и хестæр.
— Нур цалинмæ нæ фæббон æй,
Рахуæрæн бал нæ къæбæр.
Куцукк бæхæй æргæпп кæнуй,
Æ хестæрмæ фæккæсуй.
Цæнхæ, кæрдзин æрæвæруй,
Урдугистæг ислæууй.

Зæронд дзоруй æ кæстæрмæ:
— Цо, ракæсæ бæрзондæй.
Цæстингаси кæд фæууайдæ
Ке агорæн мах уонæй.
Къох аууонæй рафæлгæсуй,
Неци дзоруй, багъос æй.
Берæ рæстæг ку рацæуй,
Игъæлдзæгæй æрдзоруй:
— Нæбал гъæуй амæй уоддæр,
Мæ фиди хай, мæн дæ сæр.
Æнгъæл кæсæ дæ кæстæрмæ —
Нæ фесафа кæд æ сæр.
Дзоруй имæ е фæстæмæ:
— Хуарз фæндагбæл нæ цæуис.
Ку раздæхай ду фæстæмæ,
Æмбалæн уæд нæ гъæуис?
Кæсæ донæн æ астæумæ,
Сурх финкитæ кæд хæсса,
Дæ сæр уоми ниууадздзæнæ,
Дæ царди бон æй фæстаг.
Кæд уорс финкæ æ уолæнти
Дæ фæрстæмæ ирайа,
Уæлахез уæд æрхæсдзæнæ,
Дæ балци дæр ниттайа.

Куцукк донмæ рафæлгæсуй:
Лæууй уосæ, уæсигæс.
И уосæ чймæ ниссæдздзæ уй,
Нæ есуй си æ æмгас.
Агора кæд дони тæнæг,
Тæссаг бæлццон уæд е нæй.
Кæд æ арфи балæгæрда —
Тухагорæг уодзæнæй.
Фæууордæг æй дони арфи,
И уосæмæ бараст æй.
Æрфестæг æй сæ колдуармæ,
И силгоймаг фæттарстæй.
— Тухагор дæ, æвæццæгæн,
Дæ рæвдзæбæл бæрæг æй.
Нæ агорис дони тæнæг,
Æ астæумæ лæгæрдгæй.
— Тухагор дæн, æдæуагæ,
Куд мæ уинис дæхуæдæг:
— фæндаггон дæ, ебæлагъуæ,
Фарнæ дæмæ бадзорæд.
— Дæ бæркадбæл устуйрадæ
Куд адæймаг нæ кæнун.
Зин фæндагбæл нæй мæ равгæ,
Зин гъуддаги æз цæун.

— Дæ мадæ ма фиди хатир,
Уони номæй æз корун.
Дзорун дæмæ æртæ хатти,
Рæсугъд дзурдтæ нæ зонун.
— Нæ хæссун дин дæ тæрегъæд.
Æз де уазæг, дæ фæдзæхст.
Бакæсунцæ кæрæдземæ:
"Фарни кой си æрцæуæд".
Куцукк уати исмедæг æй,
Зæронд уосæ — æ разæй:
— Амонд æма фæсте хуæрзæ,
И бийнонтæн исковуй.
Инсади тæпп лæуарæни,
Амæнтæни ракæнуй.
Фегон кæнгæй æ дзедзетæ,
Инсадмæ сæ радоцуй.
Æртæ къерей — уæлвицкитæ
Цæсти кастмæ рафицуй.
Цума федуй тоги цитæ,
Тумбул фингæ ракæнуй.
Æ цæстисуг сауæдонау
Финги бунмæ æруадзуй.
— Куд мæ Хуцау, дæумæ дзорун, —
Иуазæгмæ æтхалуй:

— Æртæ фурти мæ биццеутæ,
Дууæ уонæй фæгъгъудæй.
Фæдеси тас нæ зудтонцæ,
Мæ кæстæр нур еунæг æй.
И фæдеси е уодзæнæй
Фæдесонтæн сæ разæй.
Ку фæккеуа топпи цæфæй,
Ма ниууадзæй æгадæй.
Будургæрон къæхти буни
Тоги мæцгæ еунæгæй.
Уодзæнæй мин дууæ фурти,
Мæ дзурди сæр уобæл æй.
Мæ къеретæй исахуадæ,
Хæлар дин уæд мæ дзедзе.
Уодзæнæн дин дуггаг мадæ,
Нур дæ бæрæ уæд дæхе.
Силгоймаги тæрегъæддаг
Исаргъ кодта е дзурдтæн.
Нæ ниууагъта фингесæгкаг,
Рарфæ кодта æ фингæн.
Исмедæг æй устур гъасти, —
Изæлттæбæл тумбул симд.
Нæ уинунцæй, нæй сæ касти,
Иуазæгау нæй рæвдуд.

Куцукк дзоруй æртæ хатти:
"Барст уæ цийнæ Хуцауæн.
Кафетæ бал тумбул гъасти,
Уæ бæхтæ уин фæттæрун".
Ногъай уомæ нæ кæсунцæ,
Æрсемунцæ гъæйт-гъуйттæй.
Кæрæдземæ ку фæуунцæ,
Карз хъумузи ниуæзтæй.
Уæд и уосæ нигъгъæр кæнуй:
.— Ци фæцайтæ, уæ Ногъай!
Уæ бæхтæ уин ку фæттæруй.
Фæдес, фæдес, лæгдæр кай!
Фæппурх æнцæ тумбул гъастæй,
Бæстæ иссæй гъæр, фæдес.
Куцукк уонæй фæййеуварс æй,
Фæстесорæг лæг нæййес.
Бæх æргъаубæл рагъæр кæнуй,
Фæттæруй сæ æ разæй.
И донбæл сæ баæскъæруй
Бонæрдæмæ æдасæй.
И зæрондмæ фæгъгъæр кæнуй:
— Тæрæ æргъау дæ разæй!
Мæн фæдесмæ лæуун гъæуй,
Нæ фадцæудзæн æгадæй.

— Дæхе гъæуай бафæразæ
Дæ хъæрæймаг, дæ кардæй.
Дæ сæр уоми ма ниууадзæ
Еске бæсти æгадæй.
— Мæ фиди "рдхуард, ма мин тæрсæ
Аци надбæл мæлæтæй.
Ратæрдзæнæн, ма æд сæргътæ
Дууинсæдзи сæ бæхтæй.
Фæдесонтæ дууæ къуари
Балæуунцæ æ уæлгъос.
Топпи гъæртæ исарæх æй,
Рагъолон æй æ гъæбес.
Æнседунцæ сæ кæрæдзей
Фæдесонтæ æвзистæй.
Никкæлунцæ æддæгуæлæ,
Уоси фурт уæд фæззиндтæй.
Æ хъæрæймаг содзгæ цæхæр
Æстæйронбæл æгъзалуй.
— Гъæуай кæнæ дæ æвзонг сæр, —
Куцукк имæ æтхалуй.
Дæ мади "хсир сувæллонау
Æз бададтон æ реуæй.
Нæ дууæ мах æнсувæр ан,
Дæ мадæ нин нур еу æй.

Ф.ал не "гъосуй е Куцукмæ,
Карди комæй æвзедуй.
Топпи цæфæй бæхи бунмæ
Æнæсдзоргæ æрзелуй.
Уæлбæхæй ин æ ронæмæ
Куцукк къохæй лæборуй.
Бахæссуй æй фæрсæрдæмæ
’— Хуæрзбон, — имæ исдзоруй.
Фæдесонтæн сæ хауæггаг
Фæккæнуй е ледзæггаг.
Æ бауæрбæл къахæй-къохмæ
Надтæй цæфтæй урзидзаг.
Дууинсæдзи æд идæнттæ
Æрбакæнуй æ разæй.
Цилле барцæ æмхузæнттæ,
Æхе цæсгом ивадæй.
Иуонгсаст си неци уогæй,
Хор-хуфийнæ æ бауæр.
Æ цæфтæй тог фæллæдæрстæй,
Сурх хъоппæгътæ æ саргъбæл.
И зæронд æй тарст гъæлæсæй:
— Куд дæ? — зæгътæ рафæрсуй.
Ма уой дзурдмæ фæррæуæг æй,
И зæлдæбæл искафуй.

Æ цæфтæ ин дууæ басти
Æ баслæхъæй бакæнуй.
— Бадæхизта иуонгсастæй,
Устур Хуцау,— разæгъуй.
Фæууадæнцæ дууæ бони
Бæхти æргъау сæ разæй.
Кæсгон гъæуи изæригон
Æ хестæрæн æрдзоруй:
— Мæ хабар мин нур базонæ,
Устур хæснæ ниббастон.
Азаухани сау рæсугъдæн
Къуæре æмгъуд дзурд радтон.
А бæхтæй æз дууинсæдзи
Дæуæн уадзун, мæ хæлар.
Ирæттагæн сæдæ бæхи
Азауханæн — мæ лæвар.
Зæронд дзоруй æ кæстæрмæ:
— Нæ райсдзæнæн æз лæвар.
Дæу фидæй æз ихæсгин дæн,
Гъеуотæ æй мæ хабар.
Хевастæй ин дууинсæдзи
Хестæйрагæн ниууадзуй.
Æстæймаг бон, сæумæ раги
Мæсуг рæбун балæууй.

Æ бауæрбæл тоги фæдтæ
Тæгтæ-тæгтæ баласта.
Æргинарæг коми сæрмæ
Куцукки бæх бауаста.
Уæззау надбæл æстæйронæй
Æ къæхтæбæл куд лæууй.
Æ нимæтбæл цæуæггонæй
Адгин фунæй бакæнуй.
Азаухани сахи рæсугъд
Фæсевæдмæ фæдздзоруй:
— Мæн æрдиги устур рæдуд
Нæ уодзæнæй, æз зæгъун:
— Иуазæги базонетæ,
Топпи цæфтæй нæ гъæрзуй?
Уæд си хатир ракоретæ,
Дон æ зæрдæ кæд зæгъуй.
Фунæй кæнуй бони уæнгæ,
Рæсугъд фунтæ е уинуй.
Нæртон игурд, домбæй зæрдæ
Æ медфуни идзулуй.
Исистадæй сæумæ раги,
Азауханмæ бацæуй:
— Ци мин зæгъис, ци рæуагæ?
Дзуапп æнгъæл æз лæуун.

— Нур ма берæ нæ рацардтæн,
Нæ фæууидтон уæлæрвон.
Дæу цæсгоммæ ку бакастæн,
Уæлæрвон дæ исхудтон.
Дæ цæститæ дууæ хори,
Дæ æрфгутæ арвæрдун.
Баталингæй хор дæ цори,
Рауинæгау рæсугъд фун.
— Алцæбæл дæр æз арази,
Мæхецæн дæ æз есун.
Неке гъæуй мæн дæ рази,
Мæ зæрдæ мин æвдесæн.
Лæгигъæдæй ка дæ рази
Æрлаудзæнæй, кай уæхæн?
Æрмæст корун дууæ загъди,
Уонæй нæййес æздæхæн.
Æлдарæн ес дууæ кизги,
Найæн цадæ сæхецæн.
Хохойлагæй цæргæ дзилли
Æвгæрдунцæ сæ миутæй.
Бонидзаги сæхе "ртайгæй
И будури ка фæууй,
Е дæлгоммæ нихъхъан кæнуй,
Изæрмæ сæ фæххезуй.

’Гъæуи цæрæг ка æзмæлуй,
Медæгкойни фæллæууй.
Сæ цард дæр сæ нæбал гъæуй,
Арв дæр сæбæл фæккæуй.
Бæгънæгæй сæ æмбесбони,
Кæд мæ цормæ æртæрай,
Уесæй нæмгæ, уæд ци кори,
Бакæндзæнæн, куд зæгъай.
Æ мадæймæ ниууотхалуй:
— Ма æрветæй, Азаухан! —
Æ сæрбæттæн исихалуй:
— Фæккæндзæнæ ду фæсмон.
— Æстæйронæй уæхæн хъаурæ
Ка равдиста еунæгæй.
Фæууодзæнæй уони фагæ,
Мæ æууæнкæ уобæл æй.
— Дæ цæстингас хорзæрийнæ
.Æвзонг зæрдæн нивæнстай.
Рæсугъд фуни мин æзинæ
Мæ цæргæ уод фæххастай.
Уæлæрвтæмæ фæттæхдзæнæн
Амонд агор æз дæуæн.
Мæрдтæмæ дæр фæццæудзæнæн
Кæцæй нæййес æздæхæн.

Сæумæ раги фæййаууон æй
Еци цадæагорæг.
Азаухани конд фæндонæй
Цалдæр бони нæй уолæфт.
Сæ риндзæбæл æрæнцадæй
Кизгуттæмæ æнгъæлдзау.
Æ гъостæбæл сæ дзубанди
Æригъуста æрæгиау.
Уотæ рæхги æ комкоммæ
Фæззиннунцæ дууемæй,
Сæхе донмæ багæлдзунцæ
Донбеттиртау бæгънæгæй.
Ратохуй син сæ хъæппæлтæ
Саргъи къохбæл бабæттуй.
Æвеппайди фæссонт унцæ,
Ракæнуй сæ æ разæй.
Сæ цъæхнæгæ устур надмæ,
Сæ дæлæлай игъусуй.
Фæдесонтæ устур къуарæй
Надбæл цæхгæр æрлæууй.
Арви фатау фæринккардæй
Куцукк сæбæл æрзелуй.
Цал æма си цал никкалдæй,
Æ бæх сæбæл æрсемуй.
159

Кедæр фат æй æрбаййафта,
Арсау цæфæй низзелуй.
Кизгутти син нæ ниууагъта,
Æ разæй сæ фæссоруй.
Мæсуг рæбун бауорæдта,
Сабургомау æрхизтæй.
Æ ламаздæх баитудта,
И дзегенбæл æрхустæй.
Азауи ма ку рауидта,
Райгон кодта æ гъæбес.
Хуцау зонуй, ци ма дзурдта,
Æ цæстикаст нæй кæдзос.
Азау коми нидздзиназта,
Æрлæудтæй хор æ цудæй.
Æхе имæ æривазта:
— Ку бабун дæ мæ фудæй.
Ронæй фæринк исихалуй,
Æ къох бæрзонд фæххаста.
Зæрди сæрмæ ку нигъгъавуй,
Куцукк мæ "хе æруагъта.
Терки унæр басабур æй,
Æ уолæнтæ нæ хæссуй.
Биасланти устур тургъи
Сæ зинги хай бахуссуй.

Сæ уобæйттæ кæрдгæ дорæй,
Дууæ талай сæ астæу.
Еу иннебæл исæздухстæй,
Цума, еунæг бæласау.
ф

СÆРГÆНДТÆ
Тæтæртуппи фæстаг бон
Берозти Тотраз
Цæлкости Гуйман.
Хæмицати Хæмиц.
Мæ сæнттæ Дигоргоми .
Куд фæффæдгæ кодтæ тоги
Зингзæрдæ Къола.
Хетæг æма Зæрийнæ
Сау мегътæ.
.
.
.
.
.
цитæ
.
.
Анзорати Анзори фурт Куцукк
5
13
23
32
49
56
73
100
122
135
Литературно-художественное издание
Цагаев Тотраз Гадоевич
АЛАНТÆ
(поэмы)
Редактор М. А. Будаева
Художник и художественный редактор В. С. Григорян
Технический редактор С X. Гутиева
Компоютерный набор и верстка И. Г. Разоря
Сдпно ъ пабор 03.06. 97. Подписапо к печати ЛР № 030178. Формат
бумаги 70x84 1/32. Вум тип. № 1. Гарп. шрифга Миз1 Печать офсетная.
Усл. п. л. 5,70 Учетпо нзд листои 5,2. ТиражЮОО Заказ №.
Пздательстпо "Ллаппя" Лссоциации кпигоиздателей РСО-Ллапия, 362040,
г. ВладикаБказ, пр. Мнра, 25.
Рсспубликапское издатсльско-полиграфическое предприятнс им. В. Л-
Гассиеоа мипистерства печати и ииформацип РСО-Л, 362011, г. ВладикаБ-
каз, ул. Тельмапа, 16.