/
Author: Тумашева Д.Г.
Tags: лингвистика словарь языкознание татарский язык диалекты
ISBN: 5-7464-0507-8
Year: 1992
Text
Д.Г.Тумашева
СЛОВАРЬ
ДИАЛЕКТОВ
СИБИРСКИХ ТАТАР
Издательство Казанского университета
1992
Печатается по рекомендации
Редакционно-издательского совета
Казанского университета
Научный редактор: чл.-корр. РАН Э.Р.Тенишев
Рецензенты: кандидат филологических наук Ф.В.Ахметова,
кандидат филологических наук Д.Б.Рамазанова
Спонсоры — Комитет по образованию и науке Администрации
Тюменской области и агрофирма «Чулпан» < г, Тюмень).
Набор и подготовка с|»гинала-макета книги является
благотворительным вкладом Татарского информационного центра «Казань»
в возрождение и развитие татарской национальной культуры.
Словарь отражает лексику бесписьменных сибирско-татарских
диалектов, восходящих к раннесредневековому кыпчакскому
языку. Материалы к словарю собраны автором непосредственно в
местах расселения сибирских татар и дополнены извлечениями из
других источников. Слова снабжены переводами на татарский
литературный и русский языки, необходимым иллюстративным
материалом.
Рассчитан на тюркологов, финно-угроведов, исследователей
тюркской и русской топонимии Сибири. Может быть использован
в практической работе по дальнейшему развитию языка сибирских
татар.
4602030000-073
Т КБ-11-95-1992
075 (02) - 92
ISBN 5-7464-0507-8 © Тумашева Д.Г. 1992
Введение
Словарь отражает лексику диалектов и говоров сибирских татар,
живущих в Тюменской, Омской, Новосибирской, Томской и
Кемеровской областях. На этой территории нами выделено три
диалекта: тоболо-иртышский(с тюменским, тобольским, тевризским
(=курдакским), тарским и заболотным говорами), барабинский и
томский (с эуштинско-чатским, калмакским говорами и орским
подговором чатов) [1977],
Основная часть лексики была собрана во время полевых
экспедиций с середины 40-х до середины 60-х годов. Словарь
тоболо-иртышского диалекта был опубликован в книге "Язык
западно-сибирских татар" [1961]. Лексика всех диалектов с
привлечением некоторых источников и проверкой использованных
данных на местах отражена в приложении к работе "Диалекты
сибирских татар в отношении к татарскому и другим тюркским
языкам" [1968].
В данном словаре кроме этих основных источников использованы
материалы, содержащиеся в трудах и словарях В.В.Радлова,
И.Гиганова, Л.Будагова, Л. В. Дмитриевой, М.А.Абдурахманова,
Г.Х.Ахатова, в первом и втором выпусках Диалектологического
словаря татарского языка [Дс]. Была выписана лексика из IV
тома "Образцов народной литературы тюркских племен" В.В.Рад-
лова, не включенная в его "Опыт словаря тюркских наречий11.
Ввиду ограниченности объема нашего словаря в него не могла
быть включена вся лексика, содержащаяся в использованных
источниках. Из них отбирались слова, не зафиксированные нами
путем непосредственного общения с сибирскими татарами, и
частично их фонетические и словообразовательные варианты,
характеризующие междиалектные и внутридиалектные
расхождения. В ряде случаев фонетические варианты слов,
распространенные на разных территориях, отличаются объемом значений. Не
включена в словарь значительная часть лексики, общей с
татарским литературным языком, относящаяся главным образом
к общетюркским соответствиям, ограничено включение
производных слов, залоговых форм, малоупотребительных заимствований.
3
При объяснении значений слов, извлеченных из разных
источников, мы стремились сохранить текст оригинала, допуская
в отдельных случаях сокращение слишком пространных толкова-
ний. Объяснения значений слов, данные в Дс на татарском языке,
снабжены русским переводом, русский текст из всех других
источников переведен на татарский. Ввиду архаичности некоторых
толкований, особенно у Й.Гиганова, они были переданы
современным русским языком либо дополнены примечаниями.
Часть материалов В.В.Радлова по барабинским татарам (свыше
500 слов) и ИХиганова (около 200 слов), относящихся к
тобольским татарам, была проверена на местах. При этом были
выявлены значительные расхождения в огласовке слов и отражении
звонкости-глухости согласных сравнительно с их современным
произношением. Тоболо-иртышский диалект характеризуется пе-
редвинутостью шкалы вокализма в сторону повояжско-татарского
(о > у, 6 > у> & (е) > и; у > б, f > ё, и > ё), устойчивостью
глухих согласных (кроме к» к, п) и звукосочетаний лт, нт, рт,
мт. В барабинском диалекте отмечены случаи сохранения исконных
широких гласных и озвончения согласных с, ш, т в интервокале.
В томском диалекте эти признаки проявляются более
последовательно.
Несмотря на различия в произношении слов, записанных нами
и зафиксированных В.В.Радловым, мы стремились сохранить его
фонетическую интерпретацию в пределах возможностей очень
упрощенной транскрипции, приближенной к современной
татарской орфографии.
При передаче слов, извлеченных из словаря и грамматики
И.Гиганова, учитывалось их написание арабскими и русскими
буквами. Это позволило определить переднерядность или задне-
рядность гласных и качество согласных, не во всех случаях
отраженных в русской транслитерации. Характер гласных по
подъему в нашем словаре приближен к современному
произношению тобольских татар. Идентификация транскрипции других
источников не представляла трудностей.
Большое содействие в сборе материала для данного словаря
оказали диалектологические экспедиции Казанского университета
в Сибирь, проводимые с 1956 по 1964 годы. Автор выражает
большую благодарность всем их участникам и особенно Ф.В.Ах-
метовой, оказавшей неоценимую помощь в сборе лексического
материала и объяснении значений большого количества слов. Нами
были использованы также ее примечания к лексике эпоса "Идегей"
и к татарским народным дастанам для уточнения значения
некоторых слов из IV тома "Образцов" В.В.Радлова.
4
О построении словаря
1. Заглавные слова расположены в алфавитном порядке, в
котором буквы, обозначающие специфические звуки диалектов,
расположены за их русским аналогом: а, э (-а); н, ц, у, у и Т-Д-
2. После заглавного слова указаны населенные пункты, в
которых это слово было записано» Они даны в сокращении с
татарских1 наименований .Бели слово было зарегистрировано в
нескольких населенных пунктах одного района, то вместо их
перечисления указан район. Слова, имеющие широкое
распространение в сибирско-татарскйх диалектах, даны с пометой Себ
СИНЕР 7угызу Лайт. ...
ОШАК Себ ...
3. Слова, извлеченные из различных источников, снабжены
пометой, указывающей на автора или источник. Помета Гиг.
указывает во всех случаях на тобольских татар, Дм. —
барабинских.
ЛЫБЫРАК, Э. Абд. ...
М9ШТ9К Себ. Дс ...
БАК.ЫНУ Гиг. ... и т.д.
Использование различных источников привело к некоторому
нарушению идентичности помет, указывающих, как правило, на
пункт записи слова или территории его распространения» 6 Дс.
и у В.В.Радлова пометы указывают на экстерриториальные и
этнолингвистические группы сибирских татар и, следовательно,
пометы Бар., Тар., Тоб.9 Тем. обозначают в словаре не только
районы, но также диалекты и говоры. В том же смысле
употреблена помета Том. В IV томе "Образцов народной
литературы тюркских племен" В.В.Радлова представлены
материалы еще по двум этническим группам тарских татар: туралы и
курдак, которые также отражены в словаре.
4. К словам дается литературно-татарский семантический
эквивалент и перевод на русский язык. В отдельных случаях значения
слов иллюстрированы примерами, переводы которых не даются.
5. Разные значения одного слова даны в пределах одной
словарной статьи и обозначены арабскими цифрами. Значения
одного слова, бытующие на разных территориях, обозначены
порядковыми цифрами, после каждой из которых указано место
записи и значение, характерное для данной местности. Бели при
этом слово имеет другие значения, относящиеся к той же
местности, то указание на нее не повторяется.
Местонахождение населенных пунктов и их полные татарские и русские
названия указаны в Списке условных сокращений.
5
КДТЫГУ Лайт. — 1. усу; расти. Мин йетим катыккан, 2.
симеру; поправляться, тучнеть.
ЭЙТУБЭ L Тем., Сот. — тубе; крыша. 2. Дуб., Caw. —
тушем; потолок. 3. Лайт. — чорма; подволока.
ТАРТУ 1. Себ. — тарту; тянуть. 2. улчеу; весы. 3. Тоб. Р. —
гернец авырлыгы; вес гири.
6. Омонимы даны разными словарными статьями и обозначены
римскими цифрами; при ссылке на одно из значений омонима
использованы круглые скобки.
ЙАНУ I 1. Ост. у Кукр. —кайрау; точить. 2. кайрак; точило.
3* Бар. Р. — кайрау ечен каеш; ремень для точения.
ЙАНУ II: йаны- Т-кул — янау; угрожать.
ЙАНУЫЦ Тем. — см. йану 1(2).
1. Сложные слова, фразеологические единицы и устойчивые
сочетания, в составе которых находится заглавное слово, приводятся
после словарной статьи с красной строки после знака " — " (тире).
KYC Себ. — куз; глаз.
— кус йару Лайт. — бала табу; родить ребенка.
— кус пебэйцек Я-кул — куз карасы; зрачок...
— ун, кусне салу (фр.) К-кул — кайгырту; заботиться.
8. При наличии большого числа говоров и территориальной
протяженности диалектов существует очень много разных слов и
фонетических вариантов, обладающих одинаковым значением. К
таким словам, если они не отличаются объемом значения,
пояснения и переводы даются лишь в одной словарной статье, а
в остальных случаях даны отсылки на главную статью с пометой
см. 8 конце этой статьи слова одного значения и их варианты
сгруппированы и Следуют за пометой См.
К.АРТН9 Тем. у Я-кул, Ом. — эби, деу ени; бабушка (мать
отца или матери). См. кертне, карт ине, мама, йене, олине,
онна, енна, уйе, eye, елне.
К.ЭРТН9 м. Уват — см. цартне.
МАМА Инт.. Э. — см. картне.
Н9НЭ Тар., Супра — см. кдртне. Ненэсе багаты аны, йеслеге
аппаргыбыс килмейте...
9. Глаголы приведены в форме имени действия на -у, -у. Если
основа при наращении аффикса редуцирована или представляет
трудности для воспроизведения, она дается после двоеточия вслед
за именем действия.
ЙЭМУ: йэми- Тоб. Р. — елмаю; улыбаться.
СУАУ: суа- Бар. — см. суу.
СУУ: суы- Тем., Рэщ. — суыну; остывать, охлаждаться.
ТЫМУ: тымы- Гиг. — тыну; утихать.
УЙУУ: уйу- Гиг. — ияру; следовать. Унуймен*
6
10. В необходимых случаях использваны пометы: перен.
(переносное значение), пог. (поговорка), поел»(пословица), заг.(загадка),
фр. (фразеологизм), устар. (устаревшее слово). Грамматические по-
меты к словам не даются. Случаи выражения одним словом разных
частей речи отражены в переводе.
11, В словаре принят следующий порядок расположения букв:
а, в, б, г, г, д, е, ё, ж, ж,, з, и, й, к, к,, л, м, н, ц, о, о, в,
в, п, р, с, т, у, у* Ф> х, (h), ц, дз, ч, ш, ы.
О транскрипции
В словаре использована упрощенная транскрипция, основанная
на современной татарской графике.
Обозначение гласных* Поскольку слова имеют двоякую
огласовку: исконную и поволжско-татарскую, возникла сложность с
обозначением широких гласных полного образования о, 5, е и
полушироких редуцированных 6, ё, е. Исходя из полиграфических
возможностей, первые обозначены знаками о, ё, ё, которые
подчеркивают относительно, большую длительность этих гласных
сравнительно с редуцированными 5, ё, ё. Для последних
использованы знаки о, е, е как в литературном татарском языке
без знака редуцированности. Таким образом, гласные передаются
следующими знаками:
а — негубной, заднего ряда, нижнего подъема;
а — негубной, переднего ряда, нижнего подъема (в
транскрипции В.В.Радлова в а);
5 — губйой, заднего ряда, среднего подъема, полного
образования (= о);
в — губной, переднего ряда, среднего подъема, полного
образования (~ ё);
ё-негубной, переднего ряда, нижне-среднего подъема, полного
образования (- е);
о — губной, заднего ряда, верхне-среднего подъема,
редуцированный (= е);
е — губной, переднего ряда, верхне-среднего подъема,
редуцированный (в в);
е — негубной, переднего ряда, верхне-среднего подъема,
редуцированный <= 0;
у — губной, заднего ряда, верхнего подъема (« у);
у — губной, переднего ряда, верхнего подъема (в £);
и — негубной, переднего ряда, верхнего подъема (« i);
ы — негубной, заднего ряда, верхнего подъема (« ы).
7
Обозначение согласных. Специфические для диалектов
согласные обозначены следующими буквами:
г — увулярный сонант ф;
к, — глухой заднеязычный смычный (~ к);
н, — заднеязычный носовой сонант (= ц);
ч — глухая аффриката, равная т+ш (» ч);
ц — глухая аффриката, равная т+с (» ц);
дз — звонкая аффриката, равная д+з (з>;
ф — губно-зубной глухой (- ф);
h — фарингальный щелевой (* h).
Согласные ф, h встречаются в заимствованиях и в текстах
"Образцов народной литературы тюркских племен".
Билабиальный согласный (- w), употребяемый в словах с
заднерядной и переднерядной огласовкой, обозначен соответственно
буквами у, у. Данный звук отличается от гласных у, у
употреблением в интервокальной позиции, а также в начале слова
и слога в сочетании с гласными а, о: ауаралау, ыуыру, бэуету,
тэуу, уак,, уафыр, палуан, уэс, уэгэдэ и др.
Палатальность л, отмеченная в нескольких словах, обозначена
л": мол'ца, ураул'ац.
Долгие гласные у> б> у, й, встречающиеся у В.В.Радлова и
влияющие на понимание значения слова, передаются в виде уу,
оо, уу, ии.
уйу - уйуу — сыру, каю; стеганье, вышивка.
ун -» уун — жялкэ, кулбаш; плечо.
сбн - соон — чит, ят; чужой, незнакомый.
кип - киип — кием; одежда.
Источники и их условные сокращения
Абд. — Абдурахманов М.А. Особенности развития словарного
состава при диалектно-языковом смешении // Уч.зап. Томского
гос. пед. института (ТГПИ). Т. XVHL 1959. СЛ 95-220. Его же.
О составе и развитии некоторых групп лексики томско-тюрксхих
говоров // Уч.зап. ТГПИ. Т. XX. Вып.2. 1959. С.112-126. Его
же* Материалы по словарю томско-тюркских языков // Уч.зап.
ТГПИ. Т. XXI. Вып.1. 1964. С.83-93.
Ах. — Ахатов Г.Х. Диалект западносибирских татар. Уфа, 1963.
С98-132.
Ахметоеа г- Идегэй. Татар халык дастаны /Ф.Эхмэтованыц
кереш сузе белен // Казан утлары. 1989. № 1. 3-66 б.; Татар
халык иждты. Дастаннар / Томны тозуче, кереш мэкалэ пэм
искэрмалэрне язучы Эхмэтова Ф.В.
8
Буд. — Будагов Л*3* Сравнительный анализ турецко-татарских
наречий. Т. I-IL СПбм 1869-1971.
Дм. — Дмитриева JLB. Язык барабинских татар. Л.: Наука,
1981. С.122-199.
Дс — Диалектологик сузлек. Беренче чыгарылыш. Казан, 1948.
263 б. (Материалы по сибирским диалектам собраны САмировым)1
Гиг. — Словарь российско-татарский, собранный в Тобольском
главном народном училище учителем татарского языка Иосифом
Гигановым и муллами юртовскими свидетельствованный. СПб,
1804. 680 с; Грамматика татарского языка, сочиненная в
Тобольской главной школе учителем татарского языка. Софийского
собора священником Иосифом Гигановым. СПб, 1801.
Р. — Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. В 4 т.
СПб, 1893-1911.
Р. IV — Радлов В.В. Образцы народной литературы тюркских
племен. Т. IV. СПб. 1872. 411 с.
1961 — Тумашева Д.Г. Кенбатыш Себер татарлары теле.
Грамматик очерк Нам сузлек. Казан: Казан, ун-ты нашрм 1961.
С. 95-233.
1968 — Тумашева Д.Г. Словарь. — Приложение к докт.дисс.
"Диалекты сибирских татар в отношении к татарскому и другим
тюркским языкам". Казань, 1968. С. 751-1064 (рукопись).
1977 — Тумашева Д*Г. Диалекты сибирских татар. Опыт
сравнительного исследования. — Казань: Изд~во Казан, ун-та,
1977. 294 с.
Словари2
Башкирско-русский словарь. Л.: ГИС» 1958.
Борпанова Н.Б. Усемлек атамалары / Татар теленец
диалектологик сузлеге. Казан, 1969. 585-611 б. (Бурганова).
Вербицкий В. Словарь алтайского и аладагского наречий
тюркского языка. — Казань, 1884. (Вербицкиф.
Грамматика алтайского языка (Русско-алтайский и алтайско-
русский словари). Казань, 1869.
Даль Вл, Толковый словарь живого великорусского языка. В 4
т. Москва: Русский язык, 1978-1980.
Из второго выпуска Дс (195$) в словарь вошло несколько слов: к^штай,
ойта айлану, пирзсэ, сали; все остальные относятся к первому выпуску Дс
Словари использованы для уточнения значений слов. В необходимых случаях на них
дается ссылка (напр. ног, аде., Даль ц др.) В тех же целях использованы значения алтайских
и чулымско-тюркских слов по "Опыту словаря тюркских наречий" В.В.Раддсва (алтР, чулР)
9
Древнетюркский словарь. Л.: Наука, 1969 (ДТС).
Махмудов X., Мусабаев Г. Казахско-русский словарь. Алма-Ата,
1954 (коз.)
Каракалпакско-русский словарь / Под ред.Н.А.Баскакова. М.:
ГИС, 1958.
Ногайско-русский словарь / Под ред. Н.А,Баскахова. Мл
ГИИНСг 1963 (ног.)
Ожегов СИ. Словарь русского языка. 3-е изд. М: ГИИНС, 1953.
Русско-татарский словарь / Под ред. Ф.А.Ганиева. М.: Русский
язык: 1984.
Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков.
Общетюркские и межтюркские основы на гласные. М.: Наука,
1974; Общетюркские и межтюркские основы на букву "Б". М»:
Наука, 1978; Общетюркские и межтюркские основы на буквы
"В", "Г\ "Д'\ М.: Наука, 1980.
Татарско-русский словарь. М.: Советская энциклопедий, 1966.
Татарско-русский словарь / Под ред. Ф.А.Ганиева. Казань:
Татар.книжн.изд-во, 1988.
Татар теленек, ацлатмалы сузлеге. Эч томда. Казан: Татар
китап нашр. 1977-1981.
Татар теленец диалектологик сузлеге / Л.Т.Махмутова редак-
циясекдз. Казан: Татар.китап нэшрм 1969.
Узбекско-русский словарь / Гл.ред. А.К.Боровков. М*: ГИИНС,
1959.
Уйгурско-русский словарь / Сост. Э.Н.Наджип. М.: Советская
энциклопедия, 1968.
Фасмер М* Этимологический словарь русского языка. 2-е изд.
В 4 т. М.: Прогресс, 1986-1987.
Юдахин К*К« Киргизско-русский словарь. М.: Советская
энциклопедия, 1965 (кирг.)
Условные сокращения названий населенных
пунктов, районов и других наименований
А-б. — Акбалык (Новосиб.обл., Колыванск. р-н).1
Аб. — Абаул (Тюм.обл., Вагайск. р-н).
Ай — Ай, Нагорноевск (Омск, обл., Тевризск. р-н).
Ам. — Аманат (Тюм. обл., Тюм. р-н).
Вслед за сокращением дается полное татарское название деревни, затем
официальное русское (если они не совпадают), в скобках указаны область и район.
Татарские деревни называются юртами: Асланинские юрты, Ишаирские юрты и т.д.
10
Аслана — Асланинсхие (Тюм. обл., Ялуторовск, р-н).
Атак — Атак (Тюм. обл., Велижанск. р-н).
Ахман — Ахманы (Тюм. обл., Велижанск. р-н).
Эшеван — Эшеван, Ашеваны (Омск, обл., Усть-Ишимск. р-н).
Б. — Омайыл, Барабинка (Томск, обл., Томск, р-н).
Байбы — Байбы, Байбахты/Ихъир (Омск, обл., Тевризск. р-н).
Байк. — бывший Байкаловскнй р-н Тюм. обл., объединенный
с Тобольским р-ном.
Бел. — Белекте, Белехта (Новосиб. обл., Барабинск. р-н).
Болыи. — Болыыереченский район Омской обл*
Б-гел — Бакчагел, Курупкаевка (Новосиб. обл., Барабинск.
р-н).
Ваг. — Вагайский р-н Тюменской области.
Дуб. — бывший Дубровинский р-н Тюменской обл.
3. — Кышлау, Зимник (Кемеровск. обл., Юргинск. р-н).
И. — Искедим, Б.Улус (Кемеровск. обл., Юргинск. р-н).
Инт. —- Интрэй, Андреевские (Тюм.обл., Тюм. р-н).
Ицтэр — Ицтвр, Индерские <Тюм. обл., Вагайск. р-н).
Иш. — Ишаирские (Тюм. обл., Вагайск. р-н).
К. — Том айыл, Константиновка (Томск, обл., Томск, р-н).
Коз. — Казанлы, Казанские (Тюм. обл., Вагайск. р-н).
Кар. — Карагай, Карагайские (Тюм. обл., Вагайск. р-н).
Карбан — Карбан (Тюм. обл., Ярковск. р-н).
Кэчук — Кэчук, Качуково (Омск, обл., Знаменск. р-н).
Кг. — Кыргап, Киргап (Омск, обл, Тарск. р-н).
Кгдак — племя Курдак в IV т. "Образцов" (= тевризский
говор).
К-й — Калтай (Томск, обл., Томск, р-н).
К-к. — Кипкуллар, Кипокулары (Омск, обл., Тевризск. р-н),
К-кул — Кушкул, Кошкуль (Омск, обл., Тевризск. р-н).
Кошкул — Кошкул, Кошкуль (Новосиб. обл., Чановск. р-н).
Козг. — Козгын, Кускуны (Омск, обл., Тевризск. р-н).
Кол — Колосовский р-н Омской обл.
Комар. — Комарау, Комарово (Тюм. обл., Тоб. р-н).
К-тау — Кугытау, Коготово (Омск.обл., Колосовск. р-н).
Кум. — Кумыслы (Омск.обл., Болыпереченск. р-н).
Кус. — Кусатау, Казатово (Омск, обл., Тарск. р-н).
Кукр. — Кукранде, Чебурга (Тюменск.обл., бывший
Байкаловскнй, ныне Тобольский р-н).
Кышлау — Кышлау, Нагорная/Мало-кулары (Омск, обл.,
Тевризский р-н).
11
Лайт. — Лайтамак (Тюм. ббл., Тоб. р-н).
Лэчек — Лачек, Тахтагул (Тюм. обл., Вагайск. р-н).
Лем. — Лемчай (Тюм. обл., Тюм. р-н).
М.Уват — Кече Уват, Малый Уват (Тюм. обл., Вагайск. р-н).
Малчын — Малчын, Ембаево (Тюм. обл., Тюм. р-н).
Махли — Махли, Мохлинские (Тюм. обл., Тоб. р-н).
Мет. — Метка, Митькинские (Тюм. обл., Вагайск. р-н).
O.K. — Олы Кундан, ДКондан (Тюм. обл., Вагайск. р-н).
О.У. — Олы Уыш, Большие Туралы (Омск, обл., Тарск. р-н).
Озерн. — Кул авыл, Озернинские (Тюм. обл., Ялуторовск, р-н)*
Ом. — Омавыл, Осинцева (Новосиб. обл., Куйбышевск. р-н).
Ост. — Остамак, Устьтамакские (Новосиб. обл., Куйбышевск. р-н)*
Отос — Отос, Утузы (Омск, обл., Тевризск. р-н).
Огв — Ore, Уки (Тюм. обл., Уватск. р-н).
Пигвтин — Пнгэтин, Вегитино (Тюм. обл., Вагайский р-н).
Рээ$. — Рвж,эл, Речапова (Омск, обл., Тарск. р-н).
Ранч. — Рэнчек, Ренчики (Тюм. обл., Вагайск. р-н, б.Дубро-
винск. р-н).
Сол. — Салаирские (Тюм. обл., Тюм. р-н).
Cam. — Сатылган, Медянские (Тюм. обл., Тоб. р-н).
Себ. — Себер, Сибирь.
Суклем — Суклемские (Тюм. обл., Тоб. р-н),
Cynpa — Супра (Тюм. обл., Вагайск. р-н).
Т. — Кызылкаш, Тохтамышево (Томск, обл.,Томск, р-н).
Талмы — Талмы, Есаульские (Тюм. обл.,Тюм. р-н).
Тар, — Тарск. р-н Омской обл.
Тарм. — Тарманские (Тюм. обл., Велижанск* р-н).
Toy — Тау, Тавинские (Омск, обл., Тевризск. р-н).
Ташаткан — Ташаткан, Ташетканы (Омск, обл., Тевризск. р-н).
Тевр. — Тевризский р-н Омск.обл. (=курдаки).
Тибенде — Тибенде, Тебевда (Омск, обл., Усть-Ишимск. р-н).
Тоб, — Тобольск, р-н Тюменской обл.
Т-кул — Тармакул/Уцар, Тармакуль (Новосиб. обл., Чановск. р-н).
Т-m. — Тоболтура (Тюм. обл., Байкаловск. р-н).
Т-тау — Тамтау, Тандово (Новосиб. обл., Барабинск. р-н).
Т-хан — Тархан, Чечкино (Тюм. обл., Ялуторовск, р-н).
Том. — Томская обл., Томский р-н.
Тугыз — Тугыз, Токузские (Тюм. обл., Вагайск. р-н).
Туйчы — Туйчы, Тайчи (Омск, обл., Тевризск. р-н).
Туралы — племя Туралы в IV т. "Образцов" («тарский говор).
Туск. — Тускима, Тоскино (Омск, обл., Колосовск. р-н>.
12
Тем. — Тюменский р-н (Тюм. обл.).
Тапкин — Твпкин, Тяпкин (Тюм. обл., Тоб: р-н).
У-И — Усть-Ишимский р-н Омской обл.
Умар — Умар, Оры (Новосиб. обл., Колыванск. р-н).
Уш, — Уштамак, Устьтамакские (Омск, обл., Знаменск. р-н).
Угым. — Угымаер, Красноярские (Тюм. обл., Вагайск. р-н).
Y-tcpi — Улэнкул, Уленкуль (Омск* обл., Болыпереченск. р-н).
Улвртеш — Улэртеш, Старицкие <Тюм. обл., Тоб. р-н).
Хуща — Хужд авыл, Сеитово (Омск, обл., Тарск. р-н).
Ч-кул — Чуплекул, Тибис (Новосиб. обл., Чановск. р-н).
¥.р. — Абтай, Черная речка <Томск. обл., Томск, р-н).
Чорн. — Чорналы, Черналы (Омск, обл., Болыпереченск. р-н).
Шаг. — Шагыр, Аул Шагир (Новосиб. обл., Куйбышевск. р-н).
Э. — Эушта (Томск, обл., Томск, р-н).
Юрт. — Юршак, Иртышацкие (Тюм. обл., Тоб. р-н).
Я-к$л — Яланкуль (Омск, обл., Болыпереченск. р-н).
Ялут. — Ялуторовский район Тюменской области.
Я мая — Яманавыл, Яманово (Тюм. обл., Велижанск. р-н).
Я-тум — Янгитумские (Тюм. обл., Тоб. р-н).
Яр. — Ярковский район (Тюм. обл.).
Районы распространения диалектов и говоров
I. Тоболо-иртышский диалект:
1. Тюменский говор: Тюменский, Ялуторовский, Велижанский
районы Тюменской области.
2. Тобольский говор: Тобольский (с бывшим Байкаловским),
Вагайский (с бывшим Дубровинским), Ярковский районы
Тюменской области.
— Восточно-тобольский (токузско-уватский) подговор: Вагайский
район.
3. Заболотный говор: Тобольский, Уватский районы Тюменской
области.
4. Тевризский говор: Тевризский, Усть-Ишимский, Знаменский
районы Омской области.
5. Тарский говор: Тарский, Болыпереченский, Колосовский
районы Омской области.1
Последние два говора отнесены В.ВРадловым в IV т. "Образцов" к тарским
татарам с выделением в их составе племени куртаков (по современной терминологии
носителей тевризского говора) и туралы (носителей тарского говора).
13
II. Барабинский диалект: Барабинский, Куйбышевский, Чанов-
ский районы Новосибирской области.
III. Томский диалект:
1. Эуштинско-чатский говор: Томский район Томской области.
2. Калмакский говор: Юргинский район Кемеровской облавсти.
3. Орский подговор чатов: Колыванский район Новосибирской
области.
14
A
АБА Том. у Бар. — зпа;
старшая сестра, тетя. Дм. — сестра:
олу аба, кичу аба.
АБАГЫРУ Бар., Том. — акы-
ру; громко кричать.
АБАЙРАУ Кукр. — ис киту,
гаж,эплдну; удивляться. Ник
абайрап калтыц?
АБАЛАК. Ч-кул Дм. — яба-
лак; сова.
АБАЛАУ Кукр. — лыгырдау;
болтать, пороть чушь.
АБУ К.ЫЛУ О. У. — гафу
иту; извинять, прощать. Ие,
йегет, инте мине абу кыл! Мин
сине ранцеттем.
АБУГАР / АБЫГАР Той Р.
— ярым улем халда;
полумертвый.
АБЫЗЫН Э. Абд. — иренец
сецлесе; младшая сестра мужа.
АБЫСЫН Байк., Тевр. —
килендеш; жены родных братьев
по отношению друг к другу»
АБЫЧКА К-дак PJV — см.
абышкд.
АБЫШ Бар. Дм. — абый;
дядюшка.
АБЫШКА Х.Юрш., Кукр.,
Mem. — карт; старик, дед.
Сакир абышкдны айу пабай тип
куйабыс. См. баба 1. абычка,
амыцкд. 2. Том. Абд.- хатын;
жена.
АГА Х.Бар., Тоб. Р. —• абыйг
старший брат, дядя. 2. Бар. Дм.
— абый; брат. Олу ага, кичу
ага.
АГАЙ Дм. — см. ага 2.
АГАЙЛЫ Юрш. — аксыл;
беловатый, бледный. Кысылтак
агайлырак, ал пулаты. См.
агайыл.
АГАЙРЫК, Тоб.- ак,тамыр,
сарут; пырей.
АГАЙЫЛ Кукр., Тем. — см.
агайлы. Телке кысыл, йа
агайыл пулаты.
АГАУЫН Дм. — см. агуын 1.
АГАЦ 1. Себ. — агач;
дерево. 2. Тем. — см. агацлык,.
Р. IV с 301: Ул пала агацта
аташып.
АГАЦ КИМЕРУ Рэнч. (фр.)
— агач хазерлау эшендэ эшлау;
работать на лесозаготовках.
АГАЦЛАНУ Тоб. Р. — агач-
лык белэн каплану; зарастч
лесом.
АГАЦЛЫК Том., Тоб., Ваг.
— урман; лес. Агацлык, ецта
цебен кан. См. урманнык,, тес I.
АГОШ К-rnay, Т-кул — ак-
кош; лебедь. Агош пала цыгара-
ты, кубесе икау йарайте аньщ.
АГУ Бар. Р. — юмарт;
щедрый.
АГУАН У-И. Ах — см. агуын 2
АГУЛ9Н Тар., Бар. — см.
агайрык,,
АГУЛУК, Бар. Р. — юмарт-
лык; щедрость.
АГУН К-ntay, Т., Абд. — см.
агуын.
АГУЫН LTo6., Том. — кыр
тавыгы, квртлек; куропатка,
тетерев, тетерка. 2. Ваг., Ялут.,
Кг. Ах. — кыр урдаге; кряква.
АГУЫН ТАЛ Я-кул — тал
чыбыгы; ивовые прутья.
АГЫЙЫК, Тевр., Кукр.- ар-
занлы таштан ясалган муенса,
белэзек; теймэлэр; ожерелье,
15
браслет н другие украшения из
дешевых камней.
АГЫЛЛАШУ Чорн. —
кицэшу; советоваться. Кдцып
китмэкце булты йенкэсе мен
агыллашып.
АГЫМБАК, Кукр. — тузга-
нак, йонлы баш; одуванчик. См.
арбалтак, нагайак улан,
кдскаулык,, сары гул, бабай
башы.
АГЫН I 1. Тали, Тоб., Э.
— агым; течение. См. агыт,
агыш. 2. Тоб. — агым (су);
проточный.
— агын арт, агынга отыры
Лайт. — агым ундена, агымга
каршы; по течению, против
течения. Агын арт килгантэ ец
сагат, агынга отыры пиш сэгэт.
— агын йугарыга Т. — см.
агын арт.
— агынныц ыгы, агынньщ
отырысы Том. — см. агын арт,
агынга отыры.
АГЫН II Вар. Р. — агай-эне;
братья, родственники.
АГЫНЛАУ Тоб. Р. — агу;
течь, протекать.
АШНЛЫ Тоб Р. — см. агын 1<2>.
АГЫНУ 1. Кукр., Бар. —
мену, урмалэп мену;
подниматься, взбираться. Агацкд, ей
тубэгв, тауга агыну. См. азлы-
ну. 2. Ваг., Тоб., Тар. — агачка
мену; взбираться, влезать на
дерево. Агацка агынып кдра. 3.
Вар. Р. — чалкан ятып аунау;
валяться на спине.
АГЫНЦЫК, Бар. — баскыч;
лестница.
АГЫР Кукр. — ... икан; раз,
если. Кеше арасынта йерейте
агыр, кейем-кице гарак.
АГЫС I Кг., Y-кул — дус
(якын хатын-кызлар бер-бер-
сена айталар); подруга. Машина
ман парганымта, агысым,
сисмай та калганым. Мин
ундурт йашлар булты миган,
минем агыслар щтте. См. ацак.
кыс.
АГЫС II Бар. Р. — авыз;
рот.
АГЫТ Тоб., Бар. — агын
1(1).
АГЫТУ Бар. Дс — хайванны
кырга ждбэру; пустить скот на
выпас. Бар. Р. IV сЛЗ : Адынын
ийерен алды, агытты атты,
ийэрен йастады, йатты.
АГЫШ Тоб., Бар. Р. — см.
агын 1(1).
АГЫЧА М. У ват — см. акд.
Иы к&с агычабысньщкы.
АДАМ. Бар., Тоб. Р. — адам,
кеше; человек.
АДАШ Тем., Тоб. — адаш;
тезка.
АДАШУ Себ. — адашу;
заблудиться, сбиться с дороги.
Юлдан адашты. См. йанылу.
АДУЦЫ Бар. Р. — атучы;
стрелок.
АЖАШУ Бар. Р. — 1. см.
адашу. 2. Йоклаган чакта йару;
быть лунатиком.
АЖАШЦЫЛ Бар. Р. —
лунатик.
АЖЫРА Тоб, Р. — дата
(послелог); через.
АЖЫРУ Бар. Р. — узын
киту; обогнать, обойти
кого-либо.
АЗА Тоб. Р. — явыз рух,иб-
лис; злой дух, демон.
АЗАБА Бар. Р. — кардэш,
туган; родственник.
16
АЗАЙУ Тоб., Бар. — азаю;
уменьшаться.
АЗАП Тоб., Бар. I АСАП
Тем. — газап; мука, мучение,
страдание, наказание, пытка.
АЗАТЛАУ Тоб. Р. — азат
иту; освободить.
АЗАУ I Бар. Р. — колын;
жеребенок.
АЗАУ II К-дак PJV с.130 —
см. асау. Атлансам азау китэ-
рем, йурузэм Маага йитармен.
АЗ-АУЛАК, Той Р. - бер-
нича, елешчэ; несколько,
отчасти.
АЗИС Тар. P.IV с.132 -
кадерле, газиз; дорогой.
АЗЛЫНУ Э. — агыну 1.
АЗМАЛАУ Гиг. — тэдкв сы-
ман бизак ясау; делать
чешуйчатый узор.
АЗРАНДЫ Бар. Р. — I.
тарбияга алынган бала;
приемыш, воспитанник. 2. кешеда
торучы, асрау; человек,
живущий на хлебах, прислуга. 3.
йорт хайваны; домашнее
животное.
АЗРАУ Бар. Р. — ашату,
туйдыру; питать, кормить.
АЗЫК Бар., Тоб. — азык-
талек; провиант, съестные при-
пасы.
АЗЫКДАНУ Бар. Р. — азык-
талек азерлап кую; запастись
припасами.
АИЛ БАШ Бар., Тоб. — см.
айылбаш.
АИЛДЗЫ Бар. Р. — билэмче;
праздношатающийся.
АЙ Бар. Р. — ай; месяц: 1.
тармак, ай — май, 2. кидзу ызы
айы — июнь, 3. улу ызы айы
— июль, 4. оргак ай — август,
5. саргак. ай — сентябрь, 6.
йалан агац ай — октябрь, 7.
кидзу суук ай — ноябрь, 8. улу
суук ай — декабрь, 9* йил ай
— январь, 10» кудзугэн ай —
февраль, 11. кдрга ай — март,
12. бирнен, айы — апрель.
— ай йагы Дм. — тоньяк;
северная сторона.
ай еттэ! ай еттене!
Тем., Лайпг., Кукр. — укенуне
белдеруче ымлык; междометие,
выражающее раскаяние,
сожаление. Ай эттана, ник кена
айттем иган алай!
АЙАГУЙЫН Туск. - бию;
танец, танцы. Айагуйынга
айранеп к,айтты, шейте.
АЙАГЫР Т-хан — L кызга-
нучы; сострадательный. 2.
саран; скупой.
АЙАЗГУ: айазгы- Гиг. —
аязландыру; прояснять, делать
ясным.
АЙАК I К Тем. — савыт;
посуда. 2. Дс — ждмаяк, кэса;
пиала. 3. Туралы P.IV с. 112 —
тустаган; чаша. Уц айак, уцауна
таре килтерде.
АЙАК И 1. Себ. — аяк;
нога. 2. Тоб., Бар. Р. — см.
ерта 3.
— айак; йеслек Иш. — см.
йэслек.
— айак, тарту Ваг. — казан
ж,ыеру; сводить ноги судорогой.
— айак, тарыту <фр.) Кукр.:
Айагынны тарытма ейга. —
бйга аяк басасы булма; Чтобы
ноги твоей не было в доме.
— айак. цицу Том. — аяк
чишену; разуться.
АЙАКЛЫ БОЛЫТ Тоб., Тар.
Дс — тиз гена явып утеп кита
2 П-40
17
торган болыт; быстро
проходящая дождевая туча.
АЙАК.ТУН Тем., Лайт.%
Байк., Тевр. — ыштан; штаны»
АЙАКДУ Б-гвл — чолгау;
портянки.
АЙАЛ Гиг. — скерт яки
тубвндэге саламны кысып
торган бастырыкларньщ парлап
беркетелуе; переметка: попарно
связанные вверху жерди,
прижимающие солому на скирдах
или кровле.
АЙАП Кукр. — геж,еп; уди-
вительн-о, -ый. Айап кэн тиме-
сен анта цейе, ицкем йыймаган-
сын!
АЙАС Бар. —- аяз; ясный,
безоблачный.
АЙАСЛАУ Бар. — аязу;
проясняться (о погоде).
АЙАУ Cam. у Байк., Тар. —
1. кызгану; жалеть. Эргайсы ус
паласын айайты. Бы йигитка
биретегеннен айамагын, ни су-
раса, бир. 2. кызганыч; жалк-о,
-ий. Утын айау тугел, мин
муйдатан ойалам.
АЙБАГАР Бар. Дс I АЙБА-
ГЫР Дм. — см. кенайланма.
АЙБАЛТА Тем. — чапкы,
топке; тяпка.
АЙБАТАК Кукр. — иркэ;
избалованный, изнеженный.
АЙБЫНУ Б-гвл — юану;
утешаться.
АЙБЫНЫШУ О.У.- курку,
шурлэу; бояться, трусить. Ай-
бынышып каплашмейтелер.
АЙБЫТУ Б-гвл — юату;
утешать.
АЙГАЛАШУ Бар. Дс —
бэйланешу, тарткалану;
связываться с к.-л., ссориться. Син
ул каракмагэн кеше менан
айгалашып йврма.
АЙГАЛУ / АЙКАЛУ Тар. —
маташу; возиться, копошиться.
Айгалам та йерейем тауыклар
пелен.
АЙГАШ Тем. — болганчык
(су турында); мутный, мутная
(о воде).
АЙГАШТЫРУ Тар. — охша-
ту; уподоблять. Исемне айгаш-
тырып куйабыс: Шамил, Камил,
Наил.
АЙГОЛАК М.Увшп — сацак
калканы; жаберная крышка.
АЙГЫРАК, Бар., А-б. /
АЙГЫРЦАК, Себ. — 1. яшь
айгыр; молодой жеребец. 2. ко-
лынчак; жеребенок.
АЙДАУ Бар., Тоб. Р. — куу,
куып жлбэру, куып альт киту;
гнать, прогнать, угнать. К-дак
P.IV с.164: Йиран Чичан бу
угесне хатынына айдап килде.
АЙДЫН Тоб. Р. — тышкы
як, тышкы кыяфэт, тес;
наружность, наружный вид, цвет.
АЙКАСАН Лайш. — зур
казан; большой котел.
АЙК.АУ Т-кул — атыну;
качаться на качелях.
АЙЛА К-дак PJV с.144 —
хайле; хитрость. Айламан
ултергале булды.
АЙЛАГАН Кукр. — айлар
буенча сузылган; длящийся
месяцами. Айлаган кунак пул-
мак,ма?
АЙЛАНА Тоб. Р. — тирэли,
эйлене-тиредэ; вокруг, около.
АЙЛАНТЫРУ Себ. —
эйлэндеру; вращать,
превращать, перевернуть наизнанку.
— тиртунны айлантыра кийу
18
(фр.) — ачулану; сердиться,
гневаться.
АЙЛАНУ Себ. — айлану;
кружиться, вертеться, обходить
вокруг ч.-л. Пашым айланып
китте. P.IV с. 195: Айлана алып
тушкале алташманым к,блда
йок,.
АЙЛАУ Тем. — айну;
отрезветь. См, айылу, сауайу.
АЙЛАЦ Тем. I АЙЛАЧ Тевр.
— айланеч; обходный»
АЙЛЫ (хатын) Козг., Я-кул
I АЙЛУ Том. — йекле;
беременная. См. ауырайклы, буйгат,
буйлы, икс кат, йуклу кары.
АЙМАК Вар. — халык,
кабила, насел, ыруг; народ, род.
Йитегес йите аймакка таралган.
АЙМАКЛАУ Бар. Дс — см.
аймау I.
АЙМАЛУ I Тоб. Р. — тотып
алыну; быть схваченным.
АЙМАЛУ II: аймалу балта
Бар. Р. — кечкена балта;
маленький топорик.
АЙМАМ Кукр., М.Уеагп —
уч; горсть. Пер аймам am ал-
тым.
АЙМАНЫШУ Тоб. Р. — см.
алышу I.
АЙМАТУ Тоб. Р. — тоттыру;
заставить схватить, дать себя
схватить.
АЙМАУ I Кукр., Toy — учлап
алу, уч белан алу; брать
горстями.
АЙМАУ II Тоб. Р. — \. тотып
алу, элэктереп алу; схватить. 2.
тотка; ручка, рукоятка.
АЙНАЛУ К-дак P.IV с. 186 —
см. айлану. Эркем курса, айна-
лар йурэкларе.
АЙНУ I Кукр. — уйдан кире
кайту; передумать, раздумать.
6й алутан айнытым. См. айны-
шу.
АЙНУ II Гиг. ачу;
становиться кислым (о вине).
АЙНЫШУ Кукр. — см. айну L
АЙН9К 1. Тем., Я-кул —
кузлек; очки. Калима йецкегэ
йасып йебарепте, мица та айнак
йебарсен тип, йебарепте. См.
айнак, кузелтерек. 2. Том. —
козге; зеркало.
АИРА Гиг. — аерым-аерым;
порознь.
АЙРЫГОЙРЫК Т-хан —
карлыгач; ласточка.
АЙРЫЙАК Бар. Р. — черви
(в картах).
АЙРЫК, Гиг. — 1. аерылган;
разведенный. 2. аерым;
раздельный.
АЙРЫЦ ЙУЛ Гиг. — юл
чаты, урам чаты; распутье,
перекресток.
АЙТАК,: айтак, цана Тоб. Р.
— см. йайтак 2.
АЙТЬГШ Тоб. Р. — суз,
сейлам; речь, изречение.
АЙТЫШУ Тоб. Р. —
сейлашу, ангама кору;
разговаривать, беседовать. 2. айтешу;
ссориться, пререкаться.
АЙУ I Себ. — аю; медведь.
— айу капчыгы — ана аю;
медведица.
— инэ айу — см. айу
капчыгы.
АЙУ II К-дак P.IV с.211 —
айту; говорить. Артык сус
аймас идем.
АЙЦЫК, Тоб. Р. — йеган
прашкасе; пряжка у узды.
АЙЫК, Том., Тевр. ачьтк;
ясн-о, -ый. Алыстагыны айык.
2*
19
курмэн, кешене таныман, йаш
кэнэйеп китте гуй.
АЙЫКЛАП Тугыз — яхшы-
лап; хорошенько. Айыкдоп
кдрап пагайын.
АЙЫЛ I Тем., Я-кул тушлек;
подбрюшник.
АЙЫЛ II Том. — авыл;
деревня.
АЙЫЛБАШ Кар. — каеш
тимере; пряжка. Тоб. Дс —
ыцгырчак каптырмасы; пряжка
<седёлки). См. айцык,.
АЙЫЛЛАУ Гиг. — ызманы
кысыбрак бэйлэу; подтянуть
подпругу.
АЙЫЛ У Кукр. — 1. см.
айлау. 2. сэлэмэтлэну;
выздоравливать.
АЙЫП Себ. — гаеп; вина.
— айыба курмэн — гаеп
итмэгез; не обессудьте*
АЙЫПЛАУ Себ. — гаеплау;
обвинять.
АЙЫПЛУ Бар. — L гаепле;
виноватый, виновный. 2.
ждтятьчел; преступный.
АЙЫПЛЫ Бар. Р. — бозык,
эшэке; гарип; порочный,
увечный.
АЙЫР Ай — елгадан кереп
киткэн су; речной рукав. Ац
айырга килеп йыйыла игэн, куп
булсалар, кешене таптыйлар
игэн.Капканны су агып тора
торган айырга корабыс.
АЙЫРЫТЛАНУ Тар. — хай-
лэкерлэну; хитрить.
АЙЫРУ Себ. — аеру;
разъединять.
АЙЫРЫТ К-пгау —
хайлэкэр; хитрый. Ул йакньщ
халгы айырыт.
АК I Себ. — ак; белый.
— кес агы Дм. — куз агы;
белок глаза.
— ак, йаудым Кг., М.Уват
Ах. — см. церетме йангыр.
— ак, таумаища Дм. — ак
гембэ; белый гриб.
— ак; гэристэ Дм. — см. ак,
таумашкд. См. мишка.
АК, II К-дак Р. — хак;
правда, истина, право. Экэ-ини-
чилик акы учун.
АКА Тевр., У-И — абый;
старший брат, дядя. Ул минем
ацам пулаты. Миннан олу ака
пулаты. См. ак,к,а, куца,
куцакэ, ака, цицата, цицебаба,
цэтэ, цэцибаба.
АКИАК Том. Абд. — см.
акдацы.
АККА Тевр. — см. ак,а.
АККАЦЫ Mem. — урдэкнен.
вер таре; белогоголь.
АККРУ Т-кул, Шаг. — см.
иру.
АККРУАСТА Шаг. — см.
ируаста.
АКЛАУ 1. Кукр. — агарту,
акшарлау; белить. 2. Тоб. Р. —
аклау; доказать невиновность;
оправдать.
АКОРТ ЙАМГЫР Y-кул —
беренче язгы яцгыр; первый
весенний дождь. Кар бетмэс
уакытта йауаты акррт йамгыр.
АКМА Тоб. Р. — чишма,
кизлэу; источник.
— йулдус акмасы — тешэ
торган йолдыз; падающая звезда.
АКМАК Тоб., Бар. — ахмак;
глупый.
АКПАЛЫК Тем. — корбан
балык; лещ.
АКРАЙУ Кукр. — ждпсерену;
кричать, орать на к.-н., повы-
20
шать голос. Акырайма мина!
АКТАРЫЛУ Лайт. — аву,
егылу, ейленеп тешу;
опрокинуться, упасть, Петресе пелен
актарылып китте.
АК.РАП Тоб. Р. — октябрь
(чаян йолдызлыгы); созвездие
Скорпиона»
АКРУ Бар. см. акдру,
АК.СЫМАЛ Тоб. — аксыл;
беловатый.
АКДА Себ. — акча; деньги,
АКДАЙТУ / АКШАЙТУ
Кукр. — акайту; вытаращить,
пялить (глаза).
АК.ШАМ Гиг., Бар. Р. — кич,
кичке намаз вакыты; вечер,
время вечерней молитвы.
АК.ЫЙК, Э. — кыймметле
таш; драгоценный камень.
АКЬ1Л Себ. — акыл; ум;
— акылдан киту Гиг. —
акылдан язу; сойти с ума.
АК.ЫЛТАНА Козг. — акыл-
лы, зирак; умный, мудрый,
AKblPT Рэщ. — балык ашый
торган корт; метляк.
АК.ЫРЫК Риг. — яман акы-
ру; рык.
АЛ Туралы P.IV с.86 — кеч;
сила, мощь. Эгерки алыц
килмесе, узецве хараб итерсен,.
АЛА Себ. Р. — ала, ала-кола
буйлы, алмачуар; пестрый, пегий,
полосатый, с большими пятнами.
АЛАБАТАН М.Уват, Дуб.,
Я-кул I АЛАБЫТАН Ост. —
алабута; лебеда. См. кдрулэн.
АЛАБЫГА Кукр., Хух;а I
АЛБЫГА М.Уват, Тем. — ала-
буга; окунь. См. тергейек, ала-
мага, аламуга, к,ыдыс.
АЛАГАРГА Тем. — козгын;
ворон.
АЛАЙ I Тевр., Тар., Ваг. —
шулай, шул кеенча; так, так
же (в прежнем состоянии).
Пирмец кейлеген, алай йерсен!
К,ырлар алай йатат.
АЛАЙ II Гиг. — фланг.
АЛАКДН К. Абд., Тоб., Бар.
Р. — см. ауыц.
АЛАКАНЛАУ Тоб. Р. — уч
тебе белен сугу; ударить
ладонью.
АЛАМАГА / АЛАМУГА Том.
— см. алабыга.
АЛАМЫШ Дуб., Тевр.у Тар.,
Бар., Умар — ейде сугылган
палас; домотканный половик,
коврик.
АЛАН-ЙАЛАН Гиг. — арлы-
бирле; туда-сюда.
АЛАЦНАУ Вар. Р. — ахмак,
кыюсыз, тарау, икелэну^ва
буду; быть глупым, рассеянным,
нерешительным.
АЛАЦНАДЗЫЛ Бар. Р. —
кыюсыз, икеленучен;
нерешительный.
АЛАП Тоб. Р. — ерж,е, алап;
короб, большая корзина из
коры.
АЛАПЧАК, Тоб. Р. — кечкене
арж,э, кап; коробочка.
АЛАРТУ Тоб. Р. — кызарту;
делать красным.
АЛАС CMKEPY Кг. — туй
вакытында атны ут аша сикерту
(шул чакта иалас, алас, ер
белетен кдлас" диген сузлер
ейтелген); устаревший
свадебный обычай проводить, коня
через огонь (обряд
сопровождался "волшебными" словами:
"алас, алас..."). Алас —
восклицательное слово шамана
(Вербицкий).
21
АЛАЦА Тоб. Р. — алача;
пестрая, полосатая материя из
Средней Азии.
АЛАЦЫК, Тоб. — алачык;
шалаш из ветвей.
АЛАДЗАК, Бар. — чуар;
пестрый.
АЛАША Дуб., Тоб., Бар. —
табенак; низк-о, -ий. Аттан
йугары, кецектен алаша (заг.).
См. тебей, тубыкдй, тэбашак,
тупцык,, тепцак, тебай, йабыс,
йауыс.
— алаша йер Рэщ. — тубан
ж,ир, уйсулык; низкое место,
низина.
АЛАШАРУ Тоб. Р. —
табанаклэну; сделаться низким.
АЛАШИТ9К Тевр. — бала
итак; оборка. См. йапмач, пер-
ме.
АЛБАРТЫ Кукр. — авыр
сеякле; тяжелый, неуклюжий.
АЛБАСТАК, Тоб. Р. — см.
албаштак,.
АЛБАШТАК, Гиг. — «бушка,
юкка, бушлай; тщетно,
по-пустому, даром.
АЛБОРОН Ам. — см. ет
порон.
АЛБУРГАНДЫРУ Гиг. — 1.
угетлау; уговорить. 2. яла ягу;
оговорить ("обаивать").
АЛБЫРУ Кукр., Тем. — ал-
сулану, кызару; порозоветь,
покраснеть. Битен. албырап китте.
АЛБЫРГАУ Гиг. — эч пошу-
дан нарса булса да эшлау;
заниматься ч»-н. от скуки.
АЛ ГА Себ. — алка; серьги.
См. асма, сырга.
— алга гату Лайт. — алка
кию; носить серьги.
АЛГАСАУ 1. Кукр. — сагыну;
скучать. Кукрэнтега алгасатым.
2. Гиг. — нарсаге булса да
тартылу; стремиться, влечься к
Ч.-Н.
АЛГАУ Бар. Р. — фатиха
биру; благословить.
АЛГАЦАК Тоб., Тар. Дс —
тынычсыз, борчулычан;
беспокойный.
АЛГЫ Туралы Р. — бурыч;
долг.
АЛГЫНУ Кукр, — уз естеда
алу; принять на свой счет.
Башга гешега айтканне усена
алгынаты.
АЛГЫР Гиг. — алырга яра-
тучы, ришвэтче; хищный,
алчный. См. алымчак,.
АЛГЫРЛАНУ Гиг. — ком-
сызлану; жадничать.
АЛГЫРЫ А-б. — элек, алда;
перед ч.-н. Ун ген алгыры
пулдым.
АЛГЫШ Бар. Р. — фатиха;
благословение.
АЛГЫШЛУ Бар. Р. —
бахетле, имин; благословенный.
АЛГЫШУ Бар. Дс — тарты-
шу, кеч сынашу; состязаться в
силе.
АЛДАГЫ Умор — элекке,
уткан; прошлое. Алдагы йыл-
ньщ улане.
АЛДАР Тоб. Р. I АЛТАР
Б-гол, Кошкул — алдакчы;
обманщик, лгун.
АЛЗЫН М.Уватп — курпы;
отава. См. утаба, партак, к,ур-
бы.
АЛЙАПМА Ялут. Ах., А-б.
— см. алтйапк,ыц.
АЛПАГЫТ Тоб. Р. — алпа-
выт; дворянин, помещик.
АПАКА Cam. Ax. — бертуган
22
ин, зур ana; самая старшая
родная сестра.
АЛТ Себ. \. ал, алды; перед,
передняя часть; алтта — алда;
впереди. К,айсы бригата алтта
параты? 2. Бар. Тар. — ас;
низ. Йабынты алтында; под
одеялом. Р.IV с Л 07: Мин саца
инде айак, алтында кал булай-
ын. 3. Абд. — тау алты;
подножье горы»
АЛТ ЙАК. Ялут. Ах. — см.
алт ей.
АЛТ вЙ Тем,, Кукр. — кече
як; передняя часть дома, кухня.
АЛТ ТОЙЫК Тар. Дс —
алда нэрсе булачагын белмеуче;
не ведющий о том, что будет.
АЛТ AM Бар. Р. — адым; шаг,
АЛТАМНАУ Б-гел — см.
алтау II.
АЛТАНУ Бар. Р. — атка
атлану; садиться верхом.
АЛТАУ I Бар. — атлау;
шагать.
АЛТАУ II Себ. — алдау;
обманывать.
АЛТЙАПКЫЦ Тем., Тар. —
альяпкыч; передник, фартук.
См. сапон, сапун, алынйапк,ыц.
АЛТАШКЫР Тар. Ах. —
алдакчы; лгун.
АЛТКАРЫ Тоб. — алда;
впереди.
АЛТМЫЖЫНДЗЫ Бар. Р. —
алтмышынчы; шестидесятый.
АЛТЫН I Себ. — алтын;
золото, золотой.
АЛТЫН II Тоб. Р. — см.
алын.
АЛУ Себ. — алу; брать.
— кан алу Дм. — <кузгэ)
кан саву; налиться кровью <о
глазах).
— пёча алу Дм. — ейлэну;
жениться.
— тын алу Дм, — см. тим
алу 2.
АЛЦАЙТУ Гиг. — кицайту;
расширять.
АЛЦАК 1. Тоб. — юктан
шиклануче; мнительный. Алцак,
кеше ниме айтсан, да усенэ
алгынып китате. 2. Байк. Ах.*,
Гиг. — уенчыл, шаян; игривый,
шутник.
АЛЦАЦНАУ Кг. — эшсез
селкенеп йеру; слоняться без
дела. Алцацнама, йэнне
кайтерап.
АЛ ЦУ Ваг. — хэтерсезлэну,
акылсызлану (картлыктан);
отупеть, обеспамятовать (от
старости) i Мин алцыган карт
куй мин. См. шимшу.
АЛЦЫК, Гиг. — акылын
югалткан; лишившийся ума.
АЛЫКМАС УЛЭН Кум. —
каз улане; гусиная лапка (рас-
тение). См. кереш улане,
кдсайак,, цури улэн, касут.
АЛЫМСАК Тоб. Дс — см.
алгыр.
АЛЫМ-САЛЫМ Кг. —
бирнэ, придан; приданое.
АЛЫН 1. Тугыз, Тевр. —
алда, алдан, элек; впереди,
перед, раньше. Айу пестан алын
йереп цык;к,ан. 2. Бар. R.IV с.10
— см. алт 1, алтын II. Ол
шапернен. алнында йылга эйре
пар иде ташпыла кёпрулаген.
— ишек алны Бар. Дм. —
см. кура L
АЛЫНЙАПКЫЦ Ол., Бар.
— см. алтйапкыц.
АЛЫП Себ. — алып, батыр;
богатырь.
23
АЛЫПЛЫК Тар. pjv с-89 —
батырлык, алыплык; храбрость,
подвиг. Алыплык; истеп китте.
АЛЫС Себ. — ерак; далек-о,
-ий.
АЛЫССЫНУ Себ. — ераксы-
ну; считать далеким. Алыссын-
майбыс, йереп ултырабыс.
АЛЫШ О.У., Бар., Тевр. —
дус (ирлэр бер-берсена шулай
эйтэлэр); друг (употребляется в
обращении мужчин друг к
другу). К-дак P.IV сЛ44: Йвр,
алыш, урманга! сунарлап китак.
АЛЫШУ I Бар., Тар. —
карату, бер-берсена ябышу;
бороться, схватиться. Туралы P.IV
с. 86: Атышамысын, алышамы-
сын, тиде,
АЛЫШУ II Бар. — алышу;
менять.
АМАН-АМАН Тем. — Ьаман,
Ьаман саен; все время,
постоянно. Аман-аман мидэ эйтасец,
те торасыи,. См. тэйан, ций I,
дылгый, йалан-йалан, келэц,
мэгэс, ылгый, йылгай*
АМНА Тоб. Р. — хежум;
нападение.
АМНА КЫЛУ Тар. P.IV с.106
— хеж^ум иту; нападать. Йул-
барс ада амна одлды.
АМРУТ Таб. Р. — груша,
АМЫШКА Бар. I АМЫЦКД
Бар. P.IV с.46 — см. абьшща 1.
АН К-кул, Кус. у Кум. — айе,
шулай (раслау магьнесенда);
да, так (в смысле утверждения).
Алар синен, мэн киттеларма? —
Ан, минен, мэн.
АНАН I Кукр. — эйе шул,
шулай булмый ни; да, конечно;
а как же. Сеснен, ауылга кино
киламе? — Анан! См. ананни.
АНАН II Дм. — аннары;
аннан соц; потом, после, затем.
АНАН АРЫ — см. анан IL
АНАННИ Ост. — см. анан L
АНАН, Бар. Р. — см. анан II.
АНАН АРЫ Тар. P. if c:90
— см. анан ары.
АНАУЫ Тем. ~ теге; тот,
та, то. Анауыныц пицэсе йескер
ийен.
АНДАК, Бар. Дм. — андый;
такой, такая, такое.
АНТ-ШИРТ Инт. — ант;
клятва, обет»
АНЦА Тов., Бар. А — см.
анцак.
— бир анца — бераз; немного.
АНЦАК /»**, Y-щл — ул
чаклы, ул хатле; столько. Ан-
цакльщны белмайте-ла.
АНЫКЛАУ Хуца, Я-кул, Гиг.
— хазерлау, хазерлэп кую;
готовить, запасать. Аныклап
пиргенне ашайтылар. См. тай-
арлау, тайырлау.
АНЬЩЦвН Кукр.
АНБЩЧ0Н Умор. — шунын,
очен; поэтому. Алар ешта бу-
лыр, мин аиынден аларга
айттерматем.
АЦ I 1. Юрш., М.Уват. —
поши; лось. 2. Тоб.>Тар.9 Тем.
Дс — см» йуша. 3. Гиг. —
хайван; зверь. 4. Тоб. Р. —
ж,анлек; дичь, всякое животное,
на которое охотятся. См. киик,
кийек.
— ац гун Тугыз — поши
тиресеннаи эшлэнген кун;
кожа, выделанная из шкуры лося.
— ан сыйыр Тар. — ана
болан; самка оленя.
АЦ II Себ. — акыл, ан,; ум,
сознание.
24
АН III Тем. — ay; охота. См.
ay П, туе.
— анда пару — ауга бару,
сунарга чыгу; идти на охоту.
Ср. ацтыу 2.
АНГАЙ Том. — адкау; нёбо.
См. тадгай, таднау, тацлай,
ыргак,, корта*.
АНГАН Тоб. Р. — агачлык;
дубрава.
АНГАРУ Кукр., Ваг.у Бар.,
Умар / АНКАРУ Кукр. —
анлау; понимать. Сеснец телне
адгаргалы пулаты.
АНГЫРУ Тоб. Р. кычкыру
(ишак турында>_; кричать (об
осле).
АНКЫ-ТИНКЕ Кукр. —
тиле-миле, ацгы-мидге;
полоумный, придурковатый. Пер ацк.ы-
тидке нимэсе шанта.
АНКУ: авды- Тоб. Р. —
адку; иметь сильный запах.
АНДАУ Тоб. Р. — см. ацкд
пару.
АНДЫК, Тем. Р. — аучылык;
охота.
АНТЫНУ Кукр., Лайт. —
см. адтыу.
АНТЫУ Кукр., Лайт. — 1.
балык тоту; ловить рыбу. Пер ай
пулаты адтымай йататханнарына.
2. ауга чыгу, аулау, сунарлау;
охотиться. Кыргошлар адтынапан.
См. кагану 1, 2; 3. кету, саклап
тору; ждать, подождать. Килуен
антып торьщ титем куй.
АНЦЫ 1. Тоб.у Тем. —
аучы; охотник. 2. Тоб. Р. —
балыкчы; рыбак.
АНЫ С6Р9 Кукр. — шуца
кура; поэтому, ввиду этого.
Йакшы ешлайте, ады серо 6у-
шатып, торага йебарептелэр.
АНЫРМА Гиг. — ачык авыз;
зевака.
АНЫРУ I 1. Дуб., Кукр. —
ис киту; удивляться. 2. Яр. —
як-якка карану; глазеть по
сторонам. Адырмай гына бар урам-
нан.
АНЫРУ II Умар — ацлау;
понимать. Казан теле пар,
пашкортлар теле пар, епсакий
тел пар, кежене адырмый бит.
АНЫШ Тоб. Р. — андау;
понятие, понимание.
АНЫШЛЫ Гиг. — зирак;
догадливый.
АНЫШЛЫК Тоб. Р. —
зирэклек; понятливость.
АПАЙ Кукр. — апа (атасы-
ныц яки анасьшыц аласы); тетя
(сестра отца или матери).
АП-АК, О. У. — кечайткеч
кисахчэ; усилительная частица,
Кицец ештен килсалар, тушэк
шикелле тушэлотелэр, арып
куйатылар ап-ак,.
АПАКЭ Кукр. — апа (узеннан
олы чит хатын); тетя (старшая
по возрасту женщина).
АППА! Кукр. — эх! и!; ну!
Anna, балалар, оцасыс гуй!
АПСА Гиг. I АПСЫ Кукр. —
см. мацкай.
АПСАЙУ Тоб. Р. — комагай
булу; быть прожорливым.
АПСАК, Том. — см. аусак,.
АПСАЛАНУ Тоб. Р. — арты-
гын ашау; есть через меру,
АПТАН-ТИПТ9Н Кг. — 1.
арле-бирле; туда-сюда, взад-
влеред. 2. алпан-тилпан;
вразвалку. См. аптыд-типтед.
АПТРАК 1. Тоб. Р. —
ашыгыч; поспешный. 2* Гиг. —
ашыгучан; торопливый.
25
АПТЫН-ТИПТЕЦ М.Уват,
Умар — см. аптан-типтэн, 2.
АПТЫРАУ Себ. — 1. ашыгу;
торопиться. Кайлэгем аптыра-
ганта йыртылып китте. См. со-
гыну 3. 2. Тар. — ару, талчыгу,
халден таю; устать, обессилеть.
Кысым аптыраган килеш йок-
латы. 3. Т. аптырау; быть в
затруднении. Мелцёге аптыра-
бацнар.
АПТЫРАШ Тевр., Байк.у Том.
— см. аптрак.Сес аптыраш икэн.
АПХАНА Лайт., Тоб. —
бадрэф; уборная.См. эчэлтек.
АРАК, I Себ. — аракы; водка.
АРАК, II — ара, чак (алмаш-
лыклар белен кулланыла);
место, время (употребляется с
местоимениями). Йэсла шул
аракта гына. Ул аракта теге
карт керэ.
АРАКЫ Вар., Тоб. Р. — см.
арак I.
АРАКЫЛАУ Бар. Р. — аракы
эчу; пить водку.
АРАК.ЫДЗЫ Бар. Р. эчкече;
пьяница.
АРАЛАУ У-И P.IV с.200 —
аралау; разнимать. Мыратым
аны куреп аралап туруп килде.
АРАЛАШУ Бар. — катышу,
аралашу, кушылу; смешаться.
АРАМ Бар. Р. — хэрэм;
запретный, запрещенный
религией.
АР АН !.♦ Cam. — ей алды;
сени, 2. Я-кул — сыер абзары;
хлев. 3. Бар. Р. — см. кура. 4.
К-кул — чолан; чулан.
— ат аран Тем. — ат абзары;
конюшня. См. ат сарай, ат
кура, ат долан.
— ей аран Тем. — см. аран 1.
— сыйыр аран Тем. — см.
аран 2.
АРАС Кукр. — дус тугел;
находящийся в ссоре.
— арас булу Лайпг. — ара
бозылу; ссориться, быть не в
ладах.
АРАСЛАШУ К-кул / АРА-
СЫШУ Кукр. — см. арас булу.
АРАЦАН-КОРАЦАН Бар. P.IV
с.31 —тепле эчемлеклер; напитки.
Арацан-кррацан пижирде.
АРБА I Тар. — см. ашлык*
АРБА II Себ. — арба; телега.
— арба колагы Ом. — см.
колак дей.
— кутуг арба Кукр. — озын
арба (буренелер ташу ечен);
длинная телега (для перевозки
бревен).
— куш арба Кукр. — арба
(дурт тегермечле); телега.
— пэлэг арба Тевр. — ж,и-
дел арба; бричка.
— уреш арба К-may — см.
куш арба.
— ченгелчэк арба — тирес
арбасы (ике тегермечле); тачка.
АРБА АСТЫГЫ Тар. Дс —
арбаныц алгы кучере естенв
утыртылган кэкре агач;
деревянная часть над передней осью
телеги.
АРБАУ Бар. у Б-гел, Кошкул
— см. арбу.
АРБАУЧЫ Б-гел, Кошкул —
сихерлеуче; колдун.
АРБУЫН Дуб.у Ом., Тоб. /
АРБУУН Бар. Р. — шепше; оса.
Арбуын цейнесэ шешмвйт. См.
аргун.
АРБЫУ: арбы- Лайт., Toy —
сихерлеу; заколдовать. Йылан
арбыйт тилер.
26
APFA l. Себ. — арка; спина,
2. К-дак P.IV с.165 — арт;
задняя часть, Чуал аргазына
кирде.
АРГАЛЫ Тар. Дс — тырыш;
старательный.
АРГАЛЫК, I Себ. — врлек,
матча; матица, балка,
перекладина* См. кис агац, вслэк,
матка.
АРГАЛЫК, II К-дак P.IV с.
135 — игелек телэу; пожелание
добра. Аналыкдар йыйдырдым,
аргалыкдар эйттердем.
АРГАМАК Себ. — аргамак;
скаковая лошадь.
АРГАН Тар. — аркан;
толстая веревка, канат, веревка из
конских волос.
— арган ату — арканлау;
арканить, заарканивать.
АРГАСЫС Тар. — см. кыйра.
Yce бер аргасыс иренцэк кдтын
пулган^
АРГУН Тар. — см. арбуын.
АРГЫЛАР Юрш» А-б. —
тегелэр; те.
АРГЫРЫ / АРГОРЫ Б-гел,
К-кул> Кошкул — аркылы-тор-
кылы; крест-накрест.
АРЗАН Тар, P.IV с.107-108
— арзан; дешево. Йармакда
ишлэйбез, кыймат бирэде,
Куцум хан арзан бирэде.
АРКАК Тоб. Р. / АРКАУ
Бар. Р. — аркау ж,ебе; уток.
Аркак йип.
АРКЫЛЫ-ТИРКЕЛЕ Том.
Абд. — см. аргыры.
АРЛАУ Ом. — билгелау;
определить, размечать.
АРМА Тем., Дуб., Байк. —
койма баганасы; заборный
столб.
АРМАН! АРМАЙ ЕШЛ9Д!
Себ. — эшегез ун, булсын;
работайте, не уставая.
АРМАГАН 'Гиг. — булэк;
дары. Армаган килтерэм.
АРНАУ Тар., Бар. Дс —
билгелау; предназначать.
АРС Туралы Р. — утенеч,
телэк; просьба, желание.
АРСАР Тоб. —• 1. исэр, юлэр;
глупый, дураковатый,
бестолковый. См. тилбэ, тилбашкэ,
шим, йелцу, кэс, 2. Р. —
кыргый; дикий.
АРСАУ Байк. Ал. — ошау;
нравиться. Ср. арсу 2.
АРСЛАН Тоб. Р. I АРЫС-
ЛАН Бар. Р. — арслан; лев.
АРСУ: арсы- Кукр. — 1.
исерлэну, юлврлэну;
дурачиться, становиться дураком,
глупеть. 2. гашыйк булу;
влюбляться. Камил Нурийэга арсып
китепте.
АРСУЛ Бар. Р. 1У с.37 —
см. арцуыл. Цаан Пай мойнын-
да торга арсул пар иде.
АРСЫТУ Кукр. — 1. ксхгыр-
ту; подстрекать, подбивать,
дурачить. Суга тешкеле арсытаты.
2. См. ауыту 2. Паланы арсыт.
АРТКДРЫ Лайт., Гиг. —
арттагы, арткы яктагы; задний,
позади, сзади. Арткдры, иген
йактагы вйларне сыу алмаган.
АРТЛАЦ ПУЛУ Кукр. —
аймылыш булу; разминуться.
Пес аньщ пелен артлац пулып-
пыс.
АРТЛАШ: сузга артлаш тешу
Гиг. — сузне булдеру;
перебивать речь.
АРТМАК, Тоб. Р. — йвк; вьюк.
АРТУ I 1. Кукр. — хайванга
27
йакне аркылы асу, теяу;
нагрузить, навьючить. Атк,а арыт пы
кдпцыкларны. У-И P.IV с. 192:
Кула чаттан йук ауды, кушну
кайа артармын? 2. Бар., Тоб. Р.
— (таякка) катлап-катлап кием
элу; вешать белье, платье (на
перекладину), одно поверх
другого (см. мауыл).
АРТУ II У-# PJV с.192 -
кирта; преграда.
АРТЫКЛАУ Гоб., Бар. Р. —
1. яхшырту; улучшать. 2.
процент тулау; платить проценты.
АРТЫКСЫНУ Тоб. Р. —
берар нарсане икенче эйберден
артыграк куру; считать
что-нибудь выше, лучше другого.
АРТЫЛУ 1. Кукр. — .тау,
койма h.6. нарез аркылы чыгу,
уту; перелезать через гору,
забор или др. преграду. Ницек
цыктын, крйматан? — Артылып.
У-И P.IV с.192: Арту-арту
йирлада Бос аргымагым син
артылсац йетарсец. 2. Тар, Дс
— атлану, ябышып утыру;
садиться верхом, прижавшись.
АРТЫП АЛУ Тар. Дс —
чистартып алу; почистить.
АРТЫШ Тоб., Бар. Р. —
артыгы, артып калганы;
остаток, излишек.
АРТЫШУ Тоб., Бар. Р. — 1.
артыгын калдыру; оставить
излишек. 2. калу; остаться.
АРУ I Тау, Кукр. — баганада
уем ясау; делать пазы на
столбах (для забора). См. ырма алу.
АРУ II 1. У нар — см. йатау.
Син да арып калгансьщ. 2. Тоб.,
Бар. — ару; уставать»
АРУЛАУ Тоб. Р. — мактау,
хуплау; хвалить» одобрять.
АРЦУЫЛ Бар. — яулык;
платок. См. пергенцек, урамал.
АРЦУ: арцы- Тоб. — арчу;
снять чешую, отскоблить.
АРДЗУУЛ Бар. Р. — селге;
полотенце. Ср. арцуыл.
АРЫ I Тоб. Дс — 1. сод;
после. 2. теге; тот, та, то, 3.
ерак; далеко.
АРЫ II Бар. Р. — бал корты;
пчела. См. палбакты, пал-
цагуын.
АРЫК Тоб., Тар. — ябык,
- ябыккан; худой, исхудалый,
тощий.
АРЫРАК 1. Бар. Р. — чак
кына (юклыктагы фигыль
белен); едва (с глаголом
отрицания). Арырак, келбаган — он
чуть-чуть не пришел. 2. Б-гвл,
Кошкул — арырак, ераграк;
чуть подальше.
АРЫТУ Кукр. — 1. атны
халдан тандыру; загнать,
заездить (лошадь). Атны арытып
куйтым. 2. арыту, ябыктыру;
истощать, ослаблять, утомлять.
АРЫШ I Себ. — арыш; рожь.
АРЫШ II Тоб.-Ирт., Бар. —
тэрта; оглобли. См. арыш агац,
уштол, уштал, кишкин.
АРЫШ АГАЦ Cam. — см.
арыш II.
АРЫШ ИН9 Том. — арыш
анасы; спорынья.
АРЫШ ЙУА Тевр. — кырык-
мыш суган, орлыктан ускан
яшел суган; лук-сеянец.
АС Бар. PJV с.72 — ас;
горностай. Китте пала аулап,
аснын, агын ултурду, кишнец
кдразын ултурду.
АСА-геса кукр. —
берданбер; единственный. Пер
2$
аса-гаса айбатак паласы бар»
шада ней гылырын пелмайте.
АСАУ О.У., Тоб. —
иялаштерелмаген, тискаре, чы-
гымчы; неприрученный,
упрямый. Аннан Кушкултэн ал ты,
ул хатын асау ите, мине цаба-
тыйте. См. мыйыр.
АСГЫРУ I Кукр., Тар., Бар.
— аздыру, юлдан яздыру; сбить
с пути, развратить> испортить.
Мынау исерекпаш асгырып кит-
те ашгере баламны,
АСГЫРУ II Я~кул — см. ис
асгыру.
АСКАР Тем., Лайт. — коз
кене бекедан балык тогу ечен
ждйланма; приспособление для
осеннего лова рыбы. Аскдр
цагыт шигелле йертан касылат.
АСКЫ Лайт., Тевр., Кукр.
— казанны ут естена куяр ачен
ике казык арасына куелган та-
як; поперечная перекладина для
подвешивания котелка над
костром. Агац цэнцеп аск,ы куйты,
касан елте.
АСКЫНЙАК Тоб. Р. — аз
гына; немножко.
АСЛАГАН / АСЛЫГАН Бар.
Дс — см. астыган.
АСЛАМ Тоб., Бар. — табыш,
тешем; выгода, прибыль,
процент.
АСЛАМНАУ Бар. — файда
иту; иметь прибыль, барыш.
АСЛАМЦЫ Тоб. —
ростовщик.
АСЛАУ Бар. — азаю;
уменьшаться.
АСМА Дуб. — см. алга.
— асма асу Дуб. — см. алга
гату. Песка та асма аскалы
йарайты.
АСМАН Тоб., Тар. Дс — кук
йазе; небо.
АСПА Я-кул — лапас; навес,
лабаз. См. тубалек, патнэуис.
АСРАНТЫ Тар. — тэрбияге
алынган; взятый на воспитание.
Ср. азранды 1.
АСРАНУ 1. Кукр. — бала
устеру, бала тарбиялау;
растить, воспитывать ребенка. Ас-
ранамысьщ? — Авдн! 2. Т-т.
— см. кус йару. Ике йылга бер
асраяам.
АСРАУ Туралы-P.IV сЛ19 —
см. асрану 1.
ACT Себ. — см. алт 2. Астта
— аста; внизу.
АСТАНА 1. М.Уват, Байк.,
Тевр. — изгелар каберлеге;
могилы святых. 2. Тоб. Р. — кабер
астендэге чардуган; строение,
возведенное на могиле. 3. Тоб.
Дс — кабер, могила. Ср. аселар.
АСТАР Тоб. Дс — астар, кием
аслыгы; подкладка одежды.
АСТЫ Лайт. — аскы;
нижний. Асты айтэ усепес торапыс,
есте ейепеска кеше цыгаргалы
уйлыйбыс. К-дак Р. IV с.185 —
асты йак;; нижняя сторона.
АСТЫГАН Тоб.-Иргп. —
кура ж,илеге; малина. Карагай
пакта астыган пулатыган.
АСТЫЛЫ-ЭСТЕЛЕ Тоб.,
Байк. — аслы-асле, ике катлы;
двухэтажный.
АСТЫРГАК Кукр. — тел
асты; нижняя часть полости рта.
АСУ I Кукр., Тар., Бар. —
пешеру <ит, беранге, балык);
варить (мясо, картофель, рыбу).
Картуп ас-цы»
АСУ II Том. Абд. — адашу;
заблудиться.
29
АСЫЙ L Тем., Кукр.у Гиг.
— бер яшвр, былтыргы;
годовалый, прошлогодний. Асый утын.
Асый бысаугыс пар иде« 2. О.У.>
Туск., Тар. Дс — иске, ис-
керган, бозылган; старый,
негодный, испорченный. Асый су
нейгате?
АСЫЙСЫРАУ О.У., Туск. —
кскеру; портиться, становиться
старым. Ашац, к,ыслар, к,артуп
асыйсырамасын.
АСЫРУ Б-гелу К-кул —
течкерту; причинять чихание»
Кошкул — тачкеру; чихать.
AT Себ. — исем; имя. Ний
атлы син? Атьщ нима?
— ат к,ойу — К-Ъак P.JV
с.127 — исем кушу; давать имя.
Идага тип ат крйды, азрады.
АТЛУ Тоб. P.IV с.126 —
исемле; имеющий имя. Йанбай
атлу.
АТ КДУАК Атак — см. ацы
кауак.
АТ САРАЙ Тем. -* см. ат
аран.
АТА 1. Себ. — ата; отец.
2. Тоб. — атзсынъщ исеме
кушылган ир бала; мальчик,
названный именем отца. См.
атыш, атыыща, ата бала.
АТА БАЛА Тоб. — см. ата 2.
АТА ЙАУЫН Тар. Дс —
каршы, текэ яцгыр; встречный,
отвесный дождь.
АТАГАТ Мет. — кушамат;
прозвище. См. кушма исем.
АТАГУ Тар. Дс — дан чыгу,
ат казану; прославиться.
АТАЙ М.Уват, Кукр., Тевр.
— атап, махсус, юри;
специально, нарочно. Атай килгансец,
йерац, курец.
АТАЙЛАП 9ЙТУ Кукр»
Тар. у Тевр. — атап айту;
сказать нарочно, специально.
АТАК I Кар» Тоб. — К
данлы (булу), атаклы (булу);
слава, известность. 2. яман атлы
(булу); дурная слава, клевета.
АТАК, II Кукр. — эчоч <ым-
лык); междометие, выражающее
удивление.
АТАК-ЙОМАК, ПУЛУ Кукр.
— телдэн телгэ оэйланеп йертелу,
исеме таралу; стать притчей во
языцех. Атакгйомак, та бульш
петтек ул ейланешу аргасынта.
АТАКДАУ 1. Mem. — атау;
называть. Аларны керэшен тип
атаклап куйган. 2. Кукр. —
уртау, учеклау; дразнить.
АТАКДАШУ 1. Кукр. -
урташу; дразниться. 2. Mem. —
сугену; ругаться бранными
словами. Атаклашып орышаты.
ATAKJIbI Тоб. — атаклы;
известный.
АТАЛА Тоб. Р. — майда
кыздырылган он; мука, жареная
на масле.
АТАЛАУ Кукр. — текэлеп
карау; смотреть пристально. Аш
пешерганта аталап торсалар,
ашым уцмайты.^
АТАМ Хуя;а — эндэш суз;
форма обращения. Асийа, цык
палам, кил, атам. Тар., Бар. Дс
— ж,аным, иркам; душенька.
АТАН Тем., Тоб. I 9T9H
Тоб. — комач; кумач.
— атан кысыл — кып-кызыл,
ачык кызыл; яркокрасный.
АТАРЫНУ Кукр. — пыр туз-
дырып йеру; разбушеваться.
Нимага атарынасыц? См.
пыргылтау.
30
АТАТ Тоб. P. i 9ТЭТ Себ.
— гадэт; обычай.
АТАШУ Тоб., Тем. — адашу;
заблудиться.
АТАУ Ялут. Ах. — узенлек;
долина, лощина, балка.
АТИЛ Тар. Дс — юмарт;
щедрый.
АТИН9 Себ. — ата-ана;
родители.
АТКАК Э. — см. кдщпырык,.
АТКЫР Тар., Вар. Дс —
яхшы атучы; хороший стрелок.
АТК,ЫУ 1. Кукр. — умырып
чемету; ущипнуть, сильно
зажать. Пелегемне аткыты. 2.
Гиг. — электереп алу;
захватывать. 3. Тоб. Р. — кечлэп алу,
кысып тогу; захватить силой,
сжимать, крепко держать.
АТК.ЫЦ Я-кул — ачкыч;
ключ. PJV с.91: Йусагын ацарга
аткыцы йбк;. См. ацкуц»
АТЛАМ Тоб. Р. — адым,
баскыч; шаг, ступень.
АТМА AT Гиг. — некъ;
именно.
АТРАСМАН Ялут. Ах. — см.
ацы кдуак,.
АТТАШ Бар. Р. — адаш;
тезка.
АТУ I Себ. — ату; стрелять.
АТУ II 1. Себ. — читек;
мягкие сапожки. Кортк,айакдар
ату кийэтеген. 2. Тар.у Ялут.
Ах. — кевеш; кожаные башмаки.
АТУЦЫ Бар. — см. мерген.
АТЦАНА Тар. Дс — уречесез
чана; сани без разводов.
АТЫГУ Гиг. — дан казану;
становиться славным,
прославиться.
АТЫКА Ам. — см. этке.
АТЫШ Лайт. — см. ата 2.
АТЫШКА Лайт. — см. ата 1.
АТЫШУ 1. Тем., Лайт.,
Кукр. — ату, аулау, сунарлау;
стрелять, охотиться. Уртек аты-
шаткдннар ит. См. ацтыу,
ацтыну. 2. Бар. Дм. — атышу;
перестреливаться, сражаться
стрелами.
АУ I Себ. — ау, ятьме; сеть,
невод. Палык, ауга сугылмайты.
— ау к,ору Дуб. — ятьме
салу, ау кую; ставить сети.
— ау тегу Лайт., М.Уват.
— см. ау кору* Кулге ау тегете.
— ау тестымал Кукр. — кул
сорту ечен эленген иске ятьме;
старые сети, приспособленные
для вытирания рук.
АУ II Дм. — см. ац III.
АУ III Тем. — балык тоту;
рыбная ловля* Иреннер кулге
ауга йерителер.
АУА Себ. — пава; воздух.
АУАН Тем. — киле; ступа,
ступка. См. сбк,ма, сукы.
АУАНСОК.Ы / АУАН-
СУККЫ Тоб. — см. ауан.
АУАНЦА О.У. — см. ауан.
— ауанца бала О.У. — киле
сабы; пестик.
АУАРА БУЛУ Тем., Кукр.,
Лайт. — булышу, маташу;
заниматься ч.-н., возиться. Келен-
келен минец пелэн ауара пула-
сьщ. См. айгалу.
АУАРА ГЫЛУ Себ. - борчу;
беспокоить. Паш ауыру ауара
гылты мине.
АУАРАЛАУ Себ. — см. ауара
гылу.
АУАРАН ЦЫКСЫН (фр.)
Хуэка — мешекетец бетсен;
пусть покинут тебя заботы.
АУДЫРУ Тоб. Р. — аудару;
31
склонить набок, перевернуть,
сваливать*
АУК I Том. Абд. — куян;
заяц.
АУК, II Тоб. Р. — бик кыска
вакыт; короткое время,
мгновение* К-дак PJV с Л 74: Бир
аукта сине алак к,ылар.
АУЛ Тоб. у Тар. Р. — см.
айыл И.
АУЛАУ Тоб., Тем., Бар. Р.
— 1. ятьма белен балык тоту;
ловить неводом рыбу. 2, сунар-
лау; охотиться. См. ацтыу I, 2.
АУЛАК Бар., Тем. Р. —
аулак; пустой, одинокий,
тайный, спокойный.
АУЛАК.СУ: аулакхы- Тоб. Р.
— аулак булып калу; быть
опустошенным, быть
безлюдным.
АУЛАК.СЫРАУ Тоб. Р. —
ялгыз, кешесез яшау, ке-
шелардан читлашу; жить
одиноким, удаляться от людей.
АУЛАНЦАК, Кг. — аумакай;
беспринципный, шаткий,
колеблющийся.
АУЛЦЫГАЦ Тоб. Р. — кеч-
кена авыл; деревушка.
АУР Тоб. Р. — авыр;
тяжелый.
АУРАЙУ Тоб. Р. — авыраю;
становиться тяжелым.
АУРАК, Байк. — ерак;
призрак. Аурак, улар алтытан
йарите. Ср. орок.
АУРТ . Бар. Р. — яадкныц
эчке ягы; защечный мешочек.
АУРТК.Ы Бар. Р. — яцак;
щека.
АУРТЛАУ Бар. Р. — авызга
куп итеп алу; наполнить рот.
АУРТУ Тоб. P.IV с.256 —
авырттыру; сделать больно.
Карт баланы сокты. Бала айтте:
9, карт, итем аурттьщ.
АУРУ Гиг. — узена карату,
сатып алу; приманивать,
подкупать. Аурамын.
АУРЦЫК / АУРЧЫК Бар.,
Б-гал, Кошкул — орчык;
веретено. См. еуерцек.
АУРЬЩАЙ Бар. Дс — тиз
авыртучан; болезненный.
АУРЫТУ Бар. P.IV с.17 —
см. аурту.
АУС Себ\ — см. агыс П.
АУСАК Себ. — усак; осина.
Кайма аусактан кдсылып йаса-
лат. См. ауысак,, апсак.
— аусак. пете О.У. — урман
бете; клещ. См. кдйын бет,
чалтб, чалча.
АУСАНУ 1. Mem., Toy, Кукр.
— телга алу; упоминать,
вспоминать. Кдйткдц мине аусаныр-
сыс. 2. Гиг. — айту; произносить.
АУСЛАНУ Тем. Р. — 1.
авызга алу; взять в рот; 2.
сайлау; говорить.
АУЫЛЛАП ЙвРУ Иш. —
авылдан-авылга кунакка йару;
ездить в гости из одной деревни
в другую» Кысына китте ауыл-
лап. См. кдбарлашу.
АУЫЛЛАШЫП ЙОРУ Тугыз
— см* ауыллап йару.
АУЫЛ-МАУЫЛ И9РУ О.У.,
Тем. — авыл саен, авылдан-
авылга йару; ходить из деревни
в деревню.
АУЫЛМ9ЦЭК Дуб. — см.
уцагайак..
АУЫРАЙАКЛЫ O.K., Кукр.,
Я-кул, Y-кул — см. айлы. Мин
усем ике тапкыр ауырайак.
калтым.
32
АУЫРЛЫ Дм. — см. айльь
АУЫРТКЫ 1. Т-кул. Дм. —
ацкау; небо. 2. Бар. Дс —
битнец эчке ягы; внутренняя
сторона щек.
АУЫРУГА ТАБЫШУ
М.Уватп, О.У. — авырып киту;
заболеть. Упкэ ауыруга табы-
шып калыпты.
АУЫСАК, Т-кул. Дм. — см.
аусак,.
АУЫТУ Бар. Р. — 1. см.
беуету. 2. юату; занимать,
развлекать.
АУЫЦ Тем. — уч, уч тебе;
ладонь, горсть. См, алак,ан, та-
бад.
АУЫПЩА У.-//., Яр., Ах. —
уз атацнан елкан кеше; человек
старше отца. См. абышка 1.
АХИРЭТ Тоб. Р. — ахират;
загробная жизнь.
АХЫРГАР Тоб. Р. — соцрак,
ниИаять, ахырда; позже,
наконец.
АЦ Себ. — ач; голодный.
АЦАЙИП Тоб. Р. — гаж,ееп;
удивительный.
АЦАК, 1. Кукр. — билге
(уенда); метка (в игре). Ацак,
пилгелерем ша тепкеце. 2.. Тем.
— сызык; линия.
АЦАМАЙ Гиг. — беркеткеч,
тоташтырма; перемычка.
АЦАМАЙ ИТУ — Тем. —
утын кису вчен кузла кую;
ставить козлы (для распилки
дров).
АЦАМАЙЛАУ Тем. — см.
ацамай иту.
АЦГЫЛТЫМ Кукр. —
ечкелтем; кисловатый.
АЦКУЦ Бар. Р. — см. аткыц.
АЦЛАУ Тоб. Р. I АЦТАУ
Туралы Р. — ач булу; быть
голодным.
АЦЛЫК, Себ. — ачлык; голод.
АЦУ I Себ. — ачыгу, карын
ачу; проголодаться. Ул ацкдн
булыр, перей нима ецентер.
АЦУ II Себ. — ачу; гнев,
злоба* злость.
— ацу-гыцу Кукр. — ачу-
фелан; злоба. Ацу-гыцу йук,.
— ацу-курмац (фр.) Юрш.
— ачуланмагыз; не сердитесь,
не гневайтесь.
АЦУ III Себ. г- ачу;
открывать.
АЦУ 1У Тоб., Тем. Р. — 1.
ачу; скиснуть. 2. кымырж.у;
зудеть.
АЦУЛАНКЫР Юрш. — ачу-
чан; сердитый, гневливый,
злющий.
АЦЦЫ Тем., Тоб. — см. ацы,
ацыг.
АЦЫ Себ. — аче; кислый.
АЦЫ КДУАК Mem., Каз. —
эрекмен; лопух. См. ат кдуак,,
йамгырчагауак,, к,арынташ кауак.,
ебрэкмен, этракмен, рэхман йап-
рак,, артман, цуцкд йафрагы.
АЦЫ С0Т Тем. — ачеган
сет; скисшее молоко.
АЦЫ ТАШ Тоб., Тем. Р. —
ачуташ; квасцы.
АЦЫ ЦИЙ9 Тар. — см. мак
цийа.
АЦЫГ Гиг. — аче; острый,
пряный.
АЦЫГАЙ Тоб. Р. — оеган
сет; простокваша.
АЦЫГУ Себ. — ачыгу;
проголодаться.
АЦЫК, Себ. — ачык;
открытый.
АЦЬЩСЫРАУ 1. Тоб. Р. —
3 П-40
33
ачтан улу; умереть голодной
смертью, 2, Ицтэр — ачьну;
проголодаться.
АЦЫК.Ь1С Гиг. — см. ечегыс.
АЦЫЛМА Тем., Тевр. — 1.
тэрезэ капкачы; ставень. См.
тарвс ашлау, кдпкак;. 2. ачыл-
малы тэрэзо; открывающееся
окно. Ацылмамны ацып
куйатым. См. кайырма.
АЦЫНУ Тоб. Р. — ачыну,
укену; сожалеть, быть
печальным, горевать.
АЦЫРГАНУ Кукр. — ачыну,
ерну; чувствовать боль, страдать.
Эшгэрэ ацырганып к,ыцкыршн
ите бак,, йылан цагыпты.
АЦЫТК,Ы Кукр., Рэнч. —
эче камыр; квашня (тесто).
АДЗИГ Бар. Р. — см. ацу-
ландыр.
АДЗУДЗАН Бар. Р. — туй-
мае тамак; прожорливый,
обжора. Ср. мэцкой.
АЧАРЛАУ Бар. Дс — китап
битлэрен йвгертеп карап чыгу;
перелистать.
АЧУ Бар. PJV с.59 — см.
ацу I. Ачмас аш йедир, тоцмас
тон кидер.
АШ I Себ. — L ашлык;
хлебные злаки, хлеба. Пес аш
цацапые. 2. иген; хлеба (в
поле), жито. Ашлар елгерен
килвте.
— аш айыртатыгын машина
Тем. — сортировка.
— аш илак Тем. — ж,ил-
гарткеч; веялка.
— аш керчеге Бар. — ипи
валчыгы; хлебная крошка.
— аш кибэн Рэнч. — эскерт;
скирд.
— аш кыра Лайт. — иген-
лек, иген басуы; пашня,
хлебное поле.
— аш сукдоц Гиг. — чаба-
гач; молотило, цеп.
— аш такта Ом. — см. он
такта.
— аш цацкьщ / аш цацты-
ратыгын машина Тем. —
чэчкеч; сеялка.
АШ II Себ. 1. ашамлык;
пища, еда, кушанье. 2. кайнар
аш, шулпа; суп. 3. Умар —
токмач; лапша. Аш йёйгёлё
гёрёк.
— аш ецу Себ. I аш ичу
К-дак P.IV сЛ50 — аш ашау;
есть суп, обедать. Ашны ецеп
петтвк. Кдчан Ак, Кубек аш
ичэдер?
— аш цумец Байк. Ах. —
чумеч; половник.
АШ III T-m., O.K. — эрен;
гной. Цыйган аш йыйаты.
АШ КУШЛАУ К-кул — см.
к,аргатуй.
АША Тем. — 1. бик куп,
кубрек; очень много, более. 2.
аша; послелог; через. См. ашы-
ра, ашыры.
— аша пила Ялут. Ах. —
аркылы пычкы; поперечная пила.
АШАГА Гиг. I АШАГЫ Кг.,
Кукр. — 1. чит, ят; чужой,
посторонний, незнакомый.
Ашагауылга гейеугэ цыкты. 2.
чит, ят ж,ирлэр; чужие края.
Ашагыта тадйереп килте.
АШАЛАУ Дс — см. ашлау 1(2).
АШАНТЫРУ Коз. — ашату;
кормить. Ник к.унак,ларны
ашантырмайсьщ?
АШАНУ Тем., Тоб. — ашау,
ашап тую; кушать, есть,
наесться. Пес ашанган.
34
АШКДК. Б-гал, К-кул — ук-
чэ; пятка. См. тело, тила.
— ашкдк, тарамыч Кошкул
— укча сецере; жила у пятки.
АШКАРА Тоб. р' — ачык,
таныш, бйлгеле; ясный,
знакомый, известный.
АШКАРАЛАУ Тоб. Р. — ачылу,
курену; открываться, показаться.
АШЛАУ I 1. Аб., Я-кул —
лдошуч; лоток для муки. См.
йелпуч, начупка, начапка, сил-
ница, циниса, чиленча. 2. Иш.
— тагарак, ялгаш; корыто. См.
кер ашлау, киршан, каршан,
тэпше, тёпше.
— ашлау йылга Лайт. —
тиз кутарелеп, тиз ташып китэ
торган елга; река, которая
быстро выходит из берегов.
— кер ашлау Тел., О.У. —
см. ашлау 2.
— тарэс ашлау Cam. — см.
ацылма 1.
АШЛАУ II Гиг. — такталар-
ны бер-0ерене китереп кадак-
лау; сколачивать доски в
закрой.
АШЛЫК I Себ. — арпа;
ячмень. Ашлык. монта усмайте,
к,ейап к;уйаты. См. арба I.
АШЛЫК II Том. — ашлык;
хлеба (на корню и в зерне). Ср.
аш I (1, 2).
— ашлык кысуы И. —
ашлык усеп чыгу; прорастание
зерновых. Касер ашлык,
к,ыск,ынчы йацгыр кёрёкбёйт.
АШМАЛАУ Гиг. см. ашлау II.
АШМАЦЫ Кукр. — аш пе-
шеруче; повар, повариха. Аш-
мацы бармак, йаласа да туйар.
АШРА К«дак PJV с.151. /
АШЫРА Рэщ. I АШЫСЫ Дм.
— см. аша 2. Ташны башыннан
ашра ташлайды. Иртыш ашыра
цыгарыпты.
АШТАК,А Бар. Р. см. аштагы.
АШУ I Себ. — артык;
больше, более, свыше. Пайтак; кеше
йыйылган, йастэн ашу пулыр.
АШУ II Бар. у Тоб. Р. — ашу;
переходить через что-либо.
АШЫГЫНУ Тоб. Р. — шая-
ру; шутить.
АШЫК L 1- Я-кул — см.
йенцек. 2. Ом. — ашык; кости
для игры. См. пэкмэ. 3. Гиг. —
тубык сеяге; лодыжка.
АШЫК И Тоб. — гашыйк;
влюбленный.
— ашыгы твште Тоб. —
гашыйк булды; влюбился.
АШЫКСЫРАУ К-дак P.IV с.
162 — гашыйк булу; влюбиться.
Бу хан бик ашык,сырады йирэн
Чичэн бичазена.
АШЫКЦАН Гиг. — ашыгу-
чан, ашыгыч; торопливый,
поспешный.
АШЫРУ Б-гел — узып киту;
обогнать
АШЫТ / АШЫТПАШ Лачек
— басма; мостик, мостки,
помост. См. пастау, к,алтырма.
а
9БЭ 1. Себ. — апа; старшая
сестра. См. эбетэ, апа, аппа,
алта, ава 1, олапа, цица, аба.
2. Тар. Р. — апа; младшая
сестра матери.
ЭБЭГЭ Тар. Р. — апа;
старшая сестра матери.
еБЭГеЛУ-СИЦИЛЛУ К-дак
P.TV с.147 — алалы-сецелле; стар-
35
шие и младшие сестры.
9бегэлу-сиц,иллар йир тала-
шыр, сугышыр-ай.
9Б9Т9 БУДУ Тугыз —
палак буду: погибнуть.
9Б9У Лайт. — эбвга
эндэшкэнде вйтелэ; форма
обращения к тете, сестре.
9БЕТ9 Mem., Рэнч. — см.
эбэ 1.
9БР9КМ9Н Cam. — см. ацы
кдуак..
9БР9Т К-дак PJV с. 186 —
гыйбрат; урок, поучительный
пример.
9ГИС Бар. — игез, игезак;
близнецы, двойня.
ЭДИЛ Тоб. Р. — Идел; река
Волга.
9ДИП Бар., Тов., Тар. Р. —
едел; опушка, обшивка.
9ЖИК Бар. Р. — ишек;
дверь.
93Y I: ази- Бар. Р. —
ж,ылыну; нагреваться.
93Y II Бар. Р. — эссе;
жаркий.
93YJI9Y Бар Р. — кайнар
булу; быть горячим (о больных
частях тела),
9Й99Т Б-гел — см. к,ыцу.
ЭЙЭРЛЭЭТ Гиг. — жден
табу, амален табу; ухитряться.
9ЙК9Р Тоб. Р. — кеба
кулмак, кабырчык; панцирь.
ЭЙНЭК Тоб., Тар. — L см.
айнек. 2. тараза; окно.
9ЙН9К9 Суклем — жпнги,
ата-анасыныц абыйсыныц хаты-
ны; жена дяди (старшего брата
отца или матери). См. цацаба.
9ЙР9Н I М.Уват — айран;
айран, напиток.
9ЙРЭН II Лайт. — см. иран.
9ЙРЕ Шаг. — елга; река,
9йрета йонышып китте.
9&T9Y 1. Хуща — см.
айдау. Рауф, тауыкларны айтеп
ташла. 2. Тар. Р. — кату, вер;
стадо, табун.
9fiTY Бар., Тар. — см. айу П.
9ЙТЦ9 Шаг. — алайса; если
так, раз так. — Чай ечмим. —
Сет ец ейтца*
9К9 Себ. — см. ак,а.
— экву Тем. — абыйга
эндэшкандэ айтела; звательный
падеж к слову ака.
9К9-ИНИЧИЛИК К-дак
PJV с Л 86 — туганлык (ир
туганнары ягыннан); родство
(по мужской линии). 9ка-ини-
чилик акы учун йастым инди.
9KPY9m9 Т-кул - см.
ируаста.
9KU,9Y Бар. Р. — теграу,
ярсыту, ачуландыру; потрясать,
возбуждать, возмущать.
9КЦ9ЛУ Бар. Р. —
тетрэтелу, ярсытылу; быть
потрясенным.
9К.9ЛЛ9 Я-кул / 9К9ЛЛЕ
Mem., Лайт. — ичмаса; хоть
бы, по крайней мере. 9к.алле
эрсэнне пулса ите. См. ицук,.
9Л Лайт., М.Уват — хвл;
состояние, положение. Сас ней
алле?
9Л9БИС Кукр. — авыртучан;
болезненный.
9Л9К 1. Тар. Р. — бик кун;
очень много. 2. Тоб. — бик;
очень. Кулмеген, алэк матур.
9Л9М9Т 1. Бар. Р. —
газап; мучение. 2. Том. Р. —
бахетсезлек; несчастье.
9Л9Ц Бар. Р. — кармак;
удочка.
36
9Л9ЦЛ9У Вар. Р. — кармак
белан балык тоту; удить.
9ЛЛ9! Бар., Тар. Р. — риза
булмау ымлыгы; а! —
восклицание неодобрения.
9ЛКЫМ Тар. — бугаз, та-
мак; горло.
9ЛТ9Н Тоб. Р. — ещ; часто.
9ЛТ9НЛ9У Тоб. Р. — ешай-
ту; учащать, делать часто.
9ЛДЗИ Бар. Р. — илче;
посланник.
9М9Л 1. Тар. Дс —
яшьларнец язгы бэйрэме;
весенний праздник молодежи. 2. Бар.
Р. — ж.итезлек; ловкость.
9М9ЛДЭШ Бар. Я — ип-
таш; товарищ.
9М9Н I Х.Ваг., Тевр. —
мегаен, ...кебек; наверное,
наверняка, как-будто. Туксанта
мийанте, йаста мийанте, аман
туксанта. 2. Кукр., Кум. —
айтерсеы, лэ, гуя; словно, как-
будто. Ник йылаттыгыс аны? —
Оман мин. 3. Бар. Р. — элек;
раньше, прежде.
9МЕК Бар. — тимерчыбык;
проволока.
9МТЕ Бар. I ЕМТИ Дм. —
инде; теперь, уже.
9МЦИ Бар. P.IV с.63 —
имче; знахарь, лекарь. Ол емци
бир кёкшунэк игэн.
9MH9Y Бар. Р. — имлау;
лечить колдовством.
9Н Бар. Р. — иц; ширина
(материи).
9HT9HTYP Тем. — вянке; ива.
9НЧ9ИН Тар. Р. — ярлы,
начар; бедный, дурной.
9ЦКЕС^ К-кул — ишетма-
мешка салышучы;
притворяющийся глухим.
9Н.М9Й Кукр. — тиле-миле;
полоумный.
9П9 У-#, К-к. I 9ПП9 У-И
I 9ПТ9 Ваг. у Дуб. — см. аба.
9ГШ9У Кг. — см. кот койтыру.
9ПТЕР Тоб. Р. — раслау
хабарлеге; предикативное слово
утверждения: есть, наверное есть;
амтир (в др. языках): кэлза, кыс
пала амтир; когда подошли (то
увидели), что это девица.
9ПЧ9К Тоб. Р. — агач
кайрысыннан ясалган тартма;
коробка из древесной коры.
9ПЧИЛИК Тоб. Р. — ейлан-
ган; женатый.
9Р I Бар. 1. см. иран. 2. ир;
мужчина. 3. см. ир II.
— эрлу арамак Вар» — ир
белан хатын; муж с женой.
9Р II Себ. — hap; каждый,
всякий.
9Р КИС К-дак P.IV с.184 —
1. парвакыт; всегда. 2. Ьичбер
вакытта; никогда (с
отрицательной формой глагола). Таза ку-
целле адам эр кис ичмас инде.
9Р9ЦГЕ Бар. Р. — гаранка;
брюква.
9РГ9РУ Бар. — сагыну;
скучать. Куй, аргарем мин, пар-
мыйм.
9РД9ГИ Тоб. Р. — куптан;
давно тому назад.
9РЕКЦ9Н Бар. — сагышлы,
сагына торган; чувствующий
скуку, скучающий.
9РЕНЦ9К Бар. I 9РИНД39К
Бар. Р. — см. кыйра.
9Р39Н Бар. Р. — арзан;
дешевый.
9P3Y Бар. Дс — мактанчык,
эре кыланучы; хвастун,
высокомерный.
37
ЭРИ Бар. Р. — эре, эре
бергекле; крупный,
крупнозернистый.
ЭРИКЦЭН Бар. Р. — куцел-
сез; скучный, чувствующий
скуку, отвращение.
" ЭРИН Бар. Р. — ирен; губы.
— алты эрни — аскы иренс;
нижняя губа.
ЭРЛЭ Кг.>. К-тау I ЭРРЭ
Я-кул, Кг. — см* ерре.
ЭРМАН Тар. P.IV C.S6 -
укенеч; раскаяние, сожаление о
неисполненном желании. Улсэм,
эрманым йок,.
ЭРМ9Ч Тар. Р., У-И. P.IV
с.200 — кайгы, борчылу; горе,
забота. Кан Токтамыш чагында
туре болып утса иде, Итэгэ булы
Мыратым эрмэчсез утсэ иде.
ЭРНИ Кукр. — зинпар;
пожалуйста. Эрни, эпкилебей шаны.
9РТ9Г9Н Тар. Р. — иртэ;
утро.
ЭРТЛЭУ Бар. Р. с.13-14 —
рэтлэу; налаживать,
устраивать. Адыныц угёнун вдтты
пажына, ийэрен ертледе устуне.
9РТМ9Н Тоб. — см. ацы
кдуак.
9РЦ9 Тем. Р. — носилки.
ЭРЦЭЙ Кукр. — кейсез, ки-
ре; капризный.
ЭРЦЭЙЛЭНУ Кукр. — кей-
сезлэну, кирелвну;
капризничать.
ЭРЦЭЛЭУ Тоб. Р.у Гиг. (бв-
хэслэшучелэрне) аеру;
разнимать (спорящих).
ЭРЦЭМ Лайт., Кукр. I
9РЦЕМ Лайт. — бугай, ахры,
ахрысы; кажется. Сейлейткен
уакытьщ утте эрцем.
ЭРЦУ К-кул, Б-гел — 1. см.
куту. 2. купшылану; щеголять,
франтить.
9РДЗУ Бар. Р. — эрчу;
очищать от чешуи.
9С9Т Тоб. Р. — июль ае,
зодиак тамгасы — арслан;
месяц июль, зодиакальный знак
льва.
9СЕЛ9Р М.Уват — см. ас-
тана.
9СТ9 Умар — см. ируаста.
Эстэ гене йерипес.
9СТ9ГАН Том. — см. кеш
йелэк. Эстеган утрачта та пар.
9Т9РН9 Бар. Дс — ж.эя
ж,ебе, кереш; тетива.
9Т9УЕР Лайт., Кукр. —
яхшы, олы, хермэтле; хороший,
старший, уважаемый. Этэуер
кешелэр.
ЭТЕП Сев. Дс — кулмэк
аркасына салган астар (инеч);
подкладка на спинке рубашки.
ЭТИК Бар. Р. — итек; сапог.
9ТИЦ Умар. — см. курас.
9ТК9 Кукр. I 9ТК9У Ам.
— эти; папа. См. цице 1.
9ТК9 ЙЕТУ Тоб. — усеп
ждту, балигь булу; стать
совершеннолетним.
9ТР9КМЭН Тем. — см. ацы
кауак. Этрэкмен — йалбак,
йапрак,, сур йара пулса, шал
тесэтете, усеп петкэц, тегэнэк
пулаты.
9ТТ9 Кг. — абый (балалар
телендэ); дядя (на языке детей).
9ТТ9НЭЙ Себ. Дс —
ренж,уне, ризасызлыкны бел-
дере торган суз; выражение
обиды, несогласия.
ЭУ Тар., К-дак P.IV с.143 —
ей; дом. Али балыкяы эуне
алып килтерде.
38
9Y9 I Бар. P. — пава;
воздух.
9Y9 II 1. Байк. — см. аба.
2. Эшеван, Байбы — см. кдртнэ.
9У9ЛТ9НН9Н Кукр. —
элек-электан; с давних пор.
9У9Р9 Таб. Р. — мох-
тажлыкта, кайгыда булучы;
находящийся в нужде, в горе.
9Y9C Б-гвл — куян тоту
коралы; древнее орудие для
ловли зайцев.
9Yr9M АУ-ГАУ-ГАУ Лайт.
— сыер чакыру ымлыгы; слово-
междометие для подзывания
коров.
9УГ9Н Б-г&л, Т-тау — зур;
большой. Пы йултан. китеп оты-
сац, пер вугэн тврйа пблыр.
9YETY М.Уват, Кошкул —
см. бауету. Пар-цы, кецегвн,
сыктайты, кецкенэ еуетеп тор.
9YK9 Хуща — сыер (балалар
телендэ); корова (в речи детей).
К.ысымныц еукесе бар.
9YЛ Тар., К-дак PJV с.128
— см. айыл 2. Узенец эуленэ
кдлзын ийде: Узе Токтамыш
ханны кууп китте.
9YJI9 Бар. — см* ауле 2.
9YJIE 1. Суклем, Кукр. —
чардуган; ограда вокруг могилы.
2. Рэж;. — чолан; сени. См.
кэсэнке.
9YP I Тар. Р. 1У сЛ59 —
халык таркеме, кету, куплек;
толпа, стадо, множество. Йулда
бир аур кысларга учураган.
9YP II Тар. Р. — авыр;
тяжелый, трудный.
9YP9Y Тар. Р. — авыраю;
тяжелеть, становиться тяжелым.
9YP9HY Тар. Р. — ейрену;
учиться.
9YPJI9Y Тар. Р. — олылау,
ихтирам иту; почитать.
9YC К-дак P.IV с.Иб — см.
агыс П.
— берар эус суз — бернича
суз; несколько слов. Берэр аус
сузум бар, аны айтып бирайин.
9УЦЕК9 Супра — хирес,
берар эшкэ бик бирелган;
заядлый. Хулиганнарныц ауцекасе
9Ц Бар. Р. — астар;
подкладка.
9Ц9Т Бар., Тоб. — ежат; долг.
9ЦЛ9У Бар. Р. — астарлау;
подшить подкладку.
9ЦЕГ9Й Тем. — см. купцек.
9ЦЕГЫС Кукр. — ике ж.е-
несле; гермофродит.
9ЦЕМЛЕК К-кул — килен-
нец битен каплый торган ялма;
покрывало, которым закрывали
лицо невесты. Ки нцакнецке
вцемлеге булаты, аны йегет-
нецке енесе ирбала ацаты.
9ЦУЛЕ Т-кул — ачулы;
сердитый.
9Ц9Т Кукр. — бурыч, долг.
9Д39Л Бар. Р. / 9Ц9Л Себ.
— еж,эл; смертный час, смерть,
кончина.
9Д39У Бар. Р. / 949Y Дм.
— эчак; кишка.
9ДЗЕНУ Бар. Р. — ачыну,
кайгырту; печалиться,
заботиться, сердиться. См. ацыну.
9ДЗЕНД39К Бар. Р.'— см.
вцуле.
9ДЗИГЛ9НУ Бар. Р. - ачу-
лану; сердиться.
9ДЗИРГЕ Бар. Р. — матур-
лык ачен ияр киёзе естена
ж.аела торган карпа; чепрак
(подстилка под седло поверх
39
потника, служащая для
украшения). См» едерге.
вДЗУ Бар. Р. — см. ацу 1У (1).
9Ч9ЛТЕК Тар. — см. апхана.
9ЧТЭР Тар, Р. — см. еш-
тагы.
9Ш9 1. Лайтп. — шуре
(кармак ж,ебен урап куя
торган); челнок (для наматывания
лески). 2. Кукр. — ау ура
торган шуре; челнок, для
плетения сети.
9Ш9Т Тоб. — см. шейте.
Килганте эшат.
9ШЕМ Тар. Р. — ипташем,
юлдашым; товарищ, спутник.
9ШИМ Тар. Ра эшим цац
— толым; коса.
9ШК9Р9 Себ. — бик; очень.
Эшкэрэ кдты айыпланыр ите.
9ШТАГЫ Тем., Кукр. —
аждаИа; дракон. См. ыштагы,
аштака, эчтар.
Б
БАА Тем. — см. баас.
БААС К-к., Кукр., Тем. —
6eha, бая; цена. Къшбат баас
белан йаллыйты. См. баа, бас.
Келамнеке кентай йасе пар,
Песнец култа йесек пар,
Шаэр бааслы баасы пар.
БАБА 1. Тем., О.У. — см.
абышка 1. 2* Инт. — см. кдртта.
Баба, порнагыларны гаплап ал-
цы. 3. Э. Абд. — абый; старший
брат отца или матери, муж
старшей сестры отца.
БАБАЙ БАШЫ Э. — см.
агымбак,-
БАГАН Том, — см. паган* 2.
Тоб. Р. — тирманец киезларен
кутареп тератеп куя торган
колга; шест, которым
поднимают и подпирают кошмы в
кибитке.
БАГЦАР Тоб. Р. — см. пак.-
цар.
БАГЦАРГА Тоб. Р. — см.
бикцарга.
БАГЫНДЫРУ Тоб Р. — баш
идеру, буйсындыру; заставить
поклониться, сделать покорным,
покорить, подчинить себе. Хо-
дай ар бер жанныны кешега
багындырган. P.IV с.248: гшн-
дустанга барып куп шэпэрлэрне
усена багындырды.
БАЖАК Тар. Р. — ук очлы-
гы; наконечник стрелы.
БАЗЫГЫ Том. Абд. — йере-
ше; походка.
БАЗЫК Том. Абд. — бикле;
запертый (о двери).
БАЗЫК.ТУ AT Том. Абд. —
тиз йари торган ат; ходкая
лошадь.
БАЙАГЫ Бар. PJV сЛ24 —
баягы, алеге; давешний, тот
самый, упомянутый. Куш уцуп
байагы хатынньщ башына кунды.
БАЙБАК, Том. — см. йышым.
БАЙКАСЫС К-дак P.IV с.132
— абайламыйча, сизмастан, ял-
гыш; нечаянно,
непреднамеренно. Сурумкан углы Чьщгыска
сурамий барып инганем, бай-
кдсыс башын кисканем...
БАЙМАК, Умор, А-б. —
башмак; башмаки, домашние туфли.
БАЙРАУ Тоб Р. 1 БАУРАУ Гиг.
— каты куцелле, кырые, талапчан;
жесткий, суровый, строгий.
БАЙТАК Тем., Тар. Р. — L
киц, киц ж.аелган, иркен;
обширный, широко раскинутый,
40
просторный. 2. куп, куп санлы;
много, многочисленный*
БАКРАЖ Тоб. Р. — чуен,
чулмэк; чугун, чугунок. Ср.
паграц.
БАК.РАЙУ / БЭКР9ЙУ Гиг.
— см. кус тармайу.
БАКЫЛ Тоб. Р. — саран;
скупой. См» к;арык,.
БАК.ЫНУ Гиг. — буйсыну;
покоряться. Ср. багындыру.
БАКЫНЦАК Гиг. — буйсы-
нучан, кундам;. покорный.
БАЛ АРБУГУН Гиг. — см.
бал бак,сы.
БАЛА Себ. — см. пала.
БАЛАЛАНУ Тоб. Р. — 1.
бала табу; рожать детей; 2.
балалар урчету; развести детей.
БАЛАНЧИ Том. Абд. — ка-
рабурек; снегирь.
БАЛАС Тоб. — палас, келэм;
ковер.
БАЛАТ Тоб. Р. — пулат <таш
пулат), сарай; палаты, дворец.
Тар. Р. IV с. 112: Барадылар,
бир йен бутканца бардылар, бир
таш балат курделар.
БАЛБАКСЫ У-Я — бал
корты; пчела. См. балчагыуан, бал
арбугун, балгурт, марта,
умбрто, палбакты, палцагуын.
БАЛГА Гиг. — см. палка.
БАЛГАУ Тар. Р. — I. ж,аелу;
разливаться. 2. яктылык тарату,
балку, ялтырау; разливать" свет,
сиять, блестеть.
БАЛГАЛАУ Гиг. — чукеч
белен сугу; бить молотом.
БАЛГУРТ Тоб. Р. — см.
балбак,сы.
БАЛДЫ Бар. Р. — балдыз;
младшая сестра жены,
свояченица.
БАЛК.АУНЫК Тоб. PJV
с.248 — полковник. Усенецке
балкдуныкларына айтте: "Са-
быр к,ылыц!"
БАЛТАК, Гиг. — култык та-
ягы; костыль.
БАЛУАН Тар. PJV с.112 /
БАЛУАН Том. Абд. —
пахлеван; богатырь. Бу бала
куцлу, бик балуан булды. См.
бапелуан, палуан.
БАЛЦАРГА Тоб. Р. — см.
бикцарга.
БАЛЧАГЫУАН Козг. — см.
балбаксы.
БАРАБИКА Том. — см. тур-
гай.
БАРАК Кг. — шул вакытта,
шул ждфда; в это время, в этом
месте. См, арак. II.
БАРАНАК Том. Абд. — см.
куй бала.
БАРГЫЛДАК Т. Абд, — кара
карга; грач.
БАРМАКЦА Тоб. Р. —
перчатка.
БАРЦА Тоб. Р. — см. патера.
БАС I К-к., Кукр., Тарм. —
см. баас. Песнец култа йесек
пар, шаэр баслы басы бар.
БАС II Том. — идан асты;
подполье.
БАСЛЫГУ Гиг. — басылу,
ицу; оседать.
БАСЛЫКТЫРУ Гиг. — I.
ицу, бастыру; оседать,
придавливать. 2. см. ныктау.
БАСМАК Том. Абд. — ту-
шама, тозак; настил, ловушка.
БАСМАЛАУ Тоб. Р. — тукы-
мага бизак (басма) ташеру;
набить набойку на ткань.
БАСНА СЫЙУ Тар. Д* —
таныш яки кардаш кешега ба-
41
рырга кыюлык ж,иту;
осмелиться пойти к знакомым или
родственникам. Баснан, сыйса, па-
рып пак. еяелэреца.
БАСТРУК Тем. Р. — баст-
рук; острог.
БАСТУ Том. Абд. — см.
базык
БАСТЫРЫК Тоб. Р. — тун-
нын, тышы; верх шубы,
БАСТЫРЫКЛЫ Тоб. Р. —
тышлаган тун; крытая
(обшитая) шуба.
БАСЫК Гиг. — 1. тыйнак;
скромный. 2. аз сузле, сей-
лешмэучен; молчаливый.
БАСЫМ Гиг., Тоб. Р. —
пеж.ум; приступ.
БАСЫМЛАУ Гиг., Тоб. Р. —
пеж,ум иту, пвж,ум итеп алу;
нападать, взять приступом.
БАСЫРГАУ Гиг. — бастыру
<йорт иясе турында); давить (о
домовом).
БАСЫРНЫГУ Тар. Дс, Тоб.
— см. паслыгу 2.
БАСЫРУ Гиг. — бастыру;
придавить, пригнетать.
БАТИЛ Бар. Дс- см. йабайы.
БАТУ Бар. Дс — сыю; быть
впору.
БАТША Тар. P.1V с.90 —
латша; царь.
БАТЫЛ Тар. Р. — начар,
ашвке; худой, гадкий.
БАТЫРДАУ Тем. Р. — 1.
шакылдау, шакыддату; стучать.
2. пыры-тдап очып йеру; порхать.
БАУЛАУ Г-кул — см. пайлау.
БАУР У-И P.IV с.195 —
бавыр; печень. Аньщы бауры
иремэс ташм'иде.
БАУСЛАУ Туралы P.IV с.87
— бугазлау; колоть, резать
(скот). Бугусуна кылыцны сал-
ган бауслагалы.
БАЦА Тоб. Р. — бажа; свояк,
брат жены» См. лаца, пача.
БАЦАЙ Том. — см. паца.
БАЦАЛА Гиг. I БАЧАЛА
Тоб. Р. — каптырма; застежка,
пряжка.
БАЦКЫЦ 1. Тем. — бол-
дыр; крыльцо. 2, У. Уеат —
баскьгч; лестница, ступеньки.
БАШ КУЙУ Гиг. — шикэять
иту; жаловаться.
БАШ C9HY Тар. Дс — баш
авыртуы, эйлануе; гбловная
боль, головокружение.
БАШ ТАНУ Тар. Дс — юл
алды чае; чаепитие перед дорогой.
БАШАКДАУ Тоб. Р. — ук
очлыгын киерту; насаживать
наконечник на стрелу.
БАШКАЛАУ Тоб Р. — узгергу,
аеру; изменять, различат
БАШЛАПКЫ Тем. — берен-
че; первый, ранний. Башлапк,ы
пала.
БАШЛАПКЫДА Тем. Р. —
башта; вначале.
БАШЛЫК I Бар. Р. — баш
киеме; башлык.
БАШЛЫК, II Бар. Р. — 1.
абруй; авторитет. 2, Турэ;
начальник.
БАШЛЫК HI Тар. Р. — см.
пашлык,.
БАШМАК Бар., Тар. Дс —
бозауламага» яшь сыер, тана;,
нетель, телка;
БАШТАК К-дак P.1V с Л 39 —
см. паштак, I. Кайында кдршы
бутак. булмаза, карчыга йирга
кунмасма? Хан улу, султан
булмаза, кдлыгы алый баштак
булмасма?
42
БвЙЕТ Тугыз — ж^ыр; песня.
Эувалге саманта байетларга ци-
цан булганнар.
БЭИЛЭН Тар. Р. — см.
пайлан.
Б8ЙЛИС Тем. Р. — байле,
байланган; привязанный.
Б9ЙТ9 Тар. Р. — пайда
булу; внезапное появление,
возникновение. К-дак P.IV с. 134:
...чын асылдан байта булганым.
БЭК.ЫТУ Умар — бахетле;
счастливый. Бак,ыту бала пул-
дьод.
Б9ЛИ Тар. PJV с.106 — айе;
да. — Буйурган . аманатымны
алдырдыцма? Йигет эйтте: —
Бали! алып килдем.
БЭРЕ Тар. P.IV с.110 — см.
патера. Баре халык*
БЭРЭБИШКЭ Том. — см.
тургай.
БЭРК9Й Т. — см. к;уй.
БЭСЭ Тоб. — см. паса.
B9YETY Toy — тирбату;
качать, укачивать. Баует
нанацне! См. ауету, ауыту,
кдлацнату, ларбелдау.
БЭУТКУРДЭЙ Гиг. — яла-
гай; льстивый.
Б9УРИЛГЭН Тар. Р. — кара
барлеган; ежевика.
B9YTY: баут- — Тоб. Р.,
Гиг. — ялагайлану; льстить.
БЭЬЭЛУАН Бар., Тар. P.IV
с.86 — см. балуан.
БЕЛЕКЛЕ Гиг. — танылган;
знаменитый.
БЕЛЭК СЭГЭТЕ Тем. — кул
сэгате; ручные часы.
БЕЛЭКЛЭУ Гиг. — ыргыту,
ташлау; кидать, метать.
БЕРЭГЭЙ Себ\ Дс — мена
диган итеп; превосходно.
БЕР НИМЭ КЫЛУ Тоб., Тар.
Дс — бер нарса эшлау;
что-либо делать.
БЕРСЫПРА Бар. Дс — см.
пертерак.
БЕРТАЙАН Бар. Дс — см.
перпайтак,.
БЕС Тар., Тевр. , Бар. —
пычак йазе; лезвие ножа (и др.
режущих инструментов).
БЕСЛУ Тевр. — уткен;
острый. Пычакньщ ике йагы да
беслу.
БЕЦУ Тоб., Ваг. — см. пецу.
БЕШУ Тем., Тоб. — пешу;
поспевать, созревать.
БЕРТИК Гиг. — сынган
урын; перелом.
БЁРТИНДЕРУ Гиг. — им-
гату; повреждать.
БИЗЭУ Тоб. Р. — буяу,
бизау, обойлау; красить,
украшать, оклеивать обоями.
БИЗЭК Тоб. Р. — хатын-кыз
кулмагена тегела торган
бизаклар; нашивки на женских
платьях.
БИЙЭУ О. У. — буу;
запрудить. Уышны бийап алганнар.
БИК Гиг. — нык; крепко.
БИГЕТУ Гиг. — см. тыцыту.
БИГУ: бите- Гиг. — ныгу;
утвердиться, укрепиться. Бигеймен.
БИКЛИК Гиг. — ныгытма;
крепость.
БИКЦ9РГ9 Рзнч. — чырай-
сыз ябалак. См. бакдарга, бал-
царга, пикчарга, пакчергай.
БИЛ БЭЙЛЭУ К-дак PIV
с Л 70 — багышлау; посвятить,
связать себя с к.-л., ч*-л. Оуры-
лыкдса билларен бэйлэделэр.
БИЛЭКЛЕ Гиг. — хармагле;
почетный.
43
БИЛЭКЛЕК Тоб. Р. — 6е-
лэзек; браслет,
БИЛЭУ К-дак P.IV с.136 —
1. билау; пеленка. Йа, мырза,
син туганда, билицне биш
билаумэн будырдым. 2. билау;
пеленать. Кара атлас кдмга
билаттем, сусарымга билвттем.
БИЛГЕЛЕ Гиг. — кузга
курена торган, куренекле, бил-
геле; приметный.
БИЛГЕЛ9У Гиг. — куреп
алу, билгелау; примечать.
БИЛДЭУ Тоб. Р. — билге;
знак.
БЙЛИК Гиг. — акыллылык;
мудрость.
БИЛСвЙЭК Дуб., Кукр. —
умырткалык; позвоночник.
БЙЛТ9УЛ9У Гиг. I БИЛ-
ДЭУЛеУ Тоб. Р. — билгелау;
обозначать, назначать. Ср. пул-
дау.
БИЦЗЭТ Тоб. Р. — матур;
красивый.
БИРЭГ8Н Гиг. — кувдам;
податливый, уступчивый.
БИР9ЦЭ Тар. Дс — сырма,
бишмат; стеганое пальто. Ср.
сырмак,.
БИРЕ Себ. Дс — 1. бу; этот.
2. якын; близко.
БИРЕЦ Себ. Дс — биз, май
пам иттэге биз; железа,
жировая железа.
БИРИШТЭ К-дак PJV с.134
— фарешта; ангел. Элидайин
нурлу углым, бириштадайин
битлу углым.
БИРТЕК Тоб, Р. — имганган;
поврежденный. Ср. бёртик,
бёртиндеру.
БИСТЕРГ9К Т-кул — биз-
деручэн; надоедливый, скучный.
БИТ9Р Себ. Дс — Караганда
да, чагыштырганда да; даже по
сравнению.
БИТУ К-дак PJV с.136 —
туу, барлыкка килу; рождаться,
появляться. 9увал башлап ни
битти? Кун битти да, ай битте.
Икинчили ни битти? Toy битти
да таш битти... кыл куйруклу
мал битти, анд ийа булсын тип
... адэмгэ баш бармакча тан
битти...
БИЦ9 Тоб. Р. — см. пицэ.
БИЦ9М9ЦЕЛ9Р Том. Абд.
— бурлаки.
БИЦИН Тем. Р. — явыз рух;
злой дух.
БИЧ9 Тар. Р. — см. пица.
БИЧЕН Себ. Дс — убырлы
карчык, ж,ен; ведьма. Ср. би-
цин.
БИЧИР Том. — кича; вечер.
Бичирта утыратыганнар, аны-
моны уйнайтыганнар.
БИЧУ К-дак Р.IV с.167 —
кису; резать. Куршусенэ улча
бирмес бичкеле.
БИШ9МЛ9У Гиг. — бишам
кую; ставить суслоны.
БИШИН У-if P.IV с.214 —
таштан соц; пополудни, после
12 часов. Кун йаца чыкдан
уакытта учурашвдннар, ахыр
бишин уах,ыткача кун йарым-
дан соцрак, хдлмак.ларны
йиндап кут кирэ сурганнар.
БО М.Уват, Лайт. — бу;
этот, это, эта. Илленце йылта
бо авылга беренче машина
килгэн.
БОЛАК Гиг. — чишма;
родник. Болагац — родничок.
БОРЛАУ Тар. Дс — игеннец
артык. елгереп, кибеп коелуы;
44
осыпание зерновых от
перезревания и высыхания.
БОРНАУ Тоб. Дс — орлык-
ньщ тишелеп чыгуы, уру, шы-
ту; прорастание семян.
БОШУ: эч бошу Т-кул Дм.
— эч пошу; тосковать,
беспокоиться.
БОШЫГУ Тоб. Дс — ку-
целсезлену, пошыну; грустить,
унывать, беспокоиться.
БОГАК. Шаг. Дм. — см.
6огогы._
БОГОГЫ Том. Абд. — зоб.
БОГОЛЧЫК Т. Абд, — бал-
чыктан; глиняный.
Б0ГР9П Себ. Дс — баз;
погреб.См. пукрап, йэйлек.
БОЗОРОК Аб. — см. писур.
Лампа ббзбрбгб.
БОЗУ Тар. Дс — вату, сын-
дыру; ломать, разбивать.
БОЙ К-дак P.IV с.143 / БУЙ
Тар. P.IV с.92 — буй, гауде;
тело, туловище, стан. Тумгы-
йыклы тиран суга тулман бб-
йым йуармын. Кдра к,ушнуц
буйуна минеп дарйадан цык,ты.
— бой бирмоу Туралы P.IV
с.ПО — буйсынмау; не поко-^
ряться, не уступать. Бу хатын
ббйын бу байга бирмэде.
ЁЮЙЫН Тар. P.IV с. 132 —
муен; шея. Йазыгы мынан
кунасы уз ббйнына алынып ...
килде кдйтып бабасына.
БОК Том. — болын; луг.
БОКТОРУ Гиг. — мавыкты-
ру; душу захватывать.
БОЛЦАУ I Тоб. Р. — оешты-
ру; устроить. Той болцайдым.
БОЛЦАУ II Тем. Р. — бил-
геленген вакыт; срок. Ср. пул-
цау.
БОР Тем. Р. — карак, угры,
6ур;_вор. См. пур, ур, оуры.
БОРА М.Уват — монда;
сюда,, здесь. Кил ббрага, паланы
кдрап тор, мин ут тертеп
ейайен перай йерге.
БОРАГАЙЛАНУ Гиг. — бер
яктан икенче якка ташлану;
бросаться, метаться в стороны
(о лошади).
БОРЧЫ Тар. Р. — бурыч;
дол^ обязанность, заем.
БОСНАУ Бар. Дм. — йегереп
киту, очып киту; убегать,
улетать.
БОТА I Тар. Р. — 1. пута;
пояс. 2. шал; шаль. Ббйнына
кара бота салынып, ...азис
бабасына йалынып, кайтып килде
бабасына.
БОТА II К-дак P.IV с. 132 —
дея баласы; верблюжонок.
БОГвНКе Гиг. — бэгелген;
загнутый.
БвЙЭУ Рэщ. — тоткарлау,
комачаулау; мешать. Йашрак
булсам, китер итем сугышка,
йашем бейеп кдлты.
БвКРвННвЙУ Т-кул — бв-
крелэну; сгорбиться.
БвРЕ Рэя;., Тар. Дс — ботак;
ветка.
БбРКОУ Toy — тару, билву;
завертывать, закутывать,
пеленать. Б аланы берким.
БОРЛеГОН Ху^а — см. кеш
йелек.
БвРеГУ Гиг. — су берку;
брызгать.
БОРУ О.У. — (бвйлегэнде)
оекны очлау, бетеру;
заканчивать чулок (при вязании).
Йышымны берем.
БвРУЛвУ Хуж,а — ишек
45
астарлау; обшивать дверь.
Ишекке тирелер борэбес,
берулибес.
БвТЭЙЕШУ Кукр. — см.
бвтвшу.
БвТвШУ М.Уват —
бвтенэю, твзвлу; исцеляться,
поправляться. Йаралары
бетешмэган.
БвТЭК Гиг. — язма;
надпись.
Б6ТУ: бете- Гиг. — язу;
писать.
БвКТЭ Акб. — см. йуа L
Б8Л6К Т. Абд. — куаклык;
кустарник. См. пейлвк.
БвЛТРЭУ Гиг. — см. ланлау*
Б9ЛТРЭК Гиг. см. лабыртак,.
БвРв Бар. Дм. — бвре;
почка (растения).
БУ ЭС9РЕН Хуща — бу
арада; сейчас, в эти дни, на
днях. Бу есэрен хат йук, пулып
китте.
БУАК, I Тоб. Дс — ияк асты;
подбородок.
БУАК И Тоб., Бар. Р. — бер
уч, урак урганда кулга алына
торган бэйлэм; горсть, пучок
стеблей, который хватают рукой
при жатве.
ТЗУАЛА Тар. Р. — кыргый
атларны тоту очен элмэк; петля
для ловли диких лошадей.
БУГА Том. — см. пога.
БУГАНА Тар. Р. — хайлэкэр;
хитрый.
БУГАУ Тоб. Р. — богау;
колодка, окова.
БУГУ Туралы PJV с.87 —
бугаз; горло. Бугусуна кылыцын
салган.
БУГЫНУ Гиг. — буыну; опо-
ясываться.
БУЗА Тоб. Р. — ясмыктан
ясалган эчемлек; питье из
ячменя.
БУЗГУ Тоб. Р. — бетеру,
туздыру; уничтожение,
смятение.
БУЗГУЛАУ Тоб. Р. — бозы-
лу; испортиться,
БУЙГАТ Тевр. — см. аилы.
БУЙДАК, Тевр. — см. пуй-
так.
БУЙЛАУ Тоб. Р. — 1. озын-
лыгы ж,итерлек булу; иметь
достаточную длину* Буйламый
— недостает по длине. Кийим
буйлады — платье покрыло все
тело. 2. ...буйлап бару; идти
вдоль, по длине. Су буйлап
барды — он пошел по самой
реке. 3. элдереп алып киту;
понести. Мине ат буйлап алып
китте — лошадь меня понесла.
БУЙЛЫ (хатын) Бар. Дс —
см. аилы.
БУЙТАЙАК, У-Я P.IV с.194
•—- карчыганыд бер торе;
разновидность ястреба. Буйтайактай
куш бблып булутны ургэ сур-
мэсем.
БУЙТАУЦЫЛ Гиг. — уз
дигенчэ гена эш итучан;
своевольный, самодовольный.
БУЙЫН СОНУ Гиг. — буй-
сыну; покоряться, повиноваться.
БУЙЫЦА СЕЦДЕР (фр.)
Умар — тэнен.8 сендер, аш
булсын; на здоровье (пожелание
во время еды).
БУК.МА Тоб. Р. — ит бек-
коне; пирог с мясом.
БУКТА Гиг. — экономияле;
экономный.
ВУКТАЛЫК. Гиг. —
экономия.
46
БУЛ Тар. Р. — тагармач чае;
втулка у колеса.
БУЛ ГАН Тар. Дс — 1. жит-
леккан, атгергэн; созревший. 2.
булдыклы, унган; дельный, ловкий.
БУЛГЫЛТАУ Тоб. Р. — сел-
кену; качаться, колебаться.
БУЛ ЧАУ Той, Тар. Дс —
чамалау; предполагать,
рассчитывать.
БУЙМА Тоб., Тар. Р. —
басым, бума; давление, удушье.
БУР Тоб. Р. , Гиг. — акбур;
мел.
— ацбур Тоб., Тем. — см.
бур.
БУРА Бар. Дс — келаттэ
ашлык сальша торган булмачек,
бура; отделение в клети для
ссыпки зерна, сусек, закром.
БУРАК, Тар. Р. — ат;
лошадь.
БУРАМЫК, Т. Абд. — тонык;
мутный.
БУРАНА Тоб. Р. — бурана;
бревно.
БУРГУЦ Тар. Р. — бер якка
керел кита торган юл; боковая
дорога.
БУРЛЫ ЙЕЛТК9 Лайтп. —
кара урдэкнец бер тере; голубая
чернь (порода уток).
БУРСУ Тем., Тар. Дс —
кугару, бозылу, чери башлау;
преть, гнить.
БУРЦАК. Том. — боз; град.
БУРЖ.А Тар. Р. — манара;
минарет, башня. Мэж.ктниц
бурж,асы.
БУРЛАУ Тоб. Р. — акбур
белен агарту; белить мелом.
БУРТАК Тоб. Р. — исраф
итучанлек; расточительность.
БУРУНЧУК, Тар. R — кеч-
кена таулык, калкулык;
маленький холмик.
БУРУЦ Тоб. — борыч; перец.
БУРЫМ Том. — тетен, ко-
рым; дым, копоть.
БУСА Том. — ачыткы;
закваска*
БУСАГА Тоб. Дс — тупса,
тэрэзз, ишек тупсасы; порог.
БУСАРУ Тар. Дс — елгера
башлау (иген); начинать
созревать (о хлебах). Аш бусарынты,
тистан пешер инте.
БУСАУ I Toy — борчу, ап-
тырату; беспокоить. Ник мине
бусайсьщ.
БУСАУ II Гиг. — ишек кагу;
стучать.
БУСАНУ Гиг. — ишеккэ
кагу; стучаться в дверь.
БУСКИТ Тар. Дс — авылньщ
басу киртэсе; околица.
БУСУ Тоб. P.IV с.255 — тию,
бозу; тронуть, испортить. Анда
да иц ким улан башын бус-
маган, к,уш-к,урт йбк,.
БУТУРГАК, Тар. Р. —
батенлай ярылмасын вчен
уратып ныгытылган агач;
расщепившееся дерево, скрепленное
для того, чтобы оно не
развалилось.
БУТУРЛАУ Тар. Р. — ярыл-
ган агачны уратып ныгыту;
обматывать (скреплять)
расщепившееся дерево.
БУУКЛАУ Гиг. - учлап
бейлау; вязать горстями (лен).
БУШ АН Тоб. Дс — 1. качсез;
слабый. 2. буш, ныгытмаган;
слабый, слабо (прикрепленный).
БУШАТ Тоб. Дс — атка
атланган; всадник.
БУШАТУ Себ. — жлбару;
47
отпустить. Тар. P.IV с.88: Ай
карт! Кдртайган икэнсец, бушат
мыны! Ср. ейу.
БУДУР9 К-дак P.IV с. 159 —
см. петерэ.
БУЖИК К-дак P.IV с.135 —
см. селтеп. Чывардан бужик
к,ылдырдым, шым к,амк,адан
билеттем.
БУЗ Тоб. Дс — ак тес; белый
цвет.
БУЙИР Вар. Дм. — см.
пейдир.
БУКМЭ Тоб. Р. — см.
пейдир.
БУКТвР Тоб. Дс — кар
веме; сугроб.
БУКУН К. Абд. — см. цебен.
БУЛ9 Том. Абд. — урт;
десна. См. теш ит.
БУЛ8К Тоб., Тар. Р. —
булэк; подарок, взятка.
БУЛДУРЦУН Тоб. Р. — бу-
дэне, бытбылдык; перепел,
перепелка.
БУЛМ9 Тоб., Тем. Р. —
булмэ, булме тактасы; комната,
перегородка.
БУЛМ9Л9У Той Р. — 1.
кайма белен ейлендереп алу;
окружить забором. 2. булу; булеп
кую; перегородить, отделить.
БУРЭН 1. Тем., Юрш. —
яткан су, иске узэн, елга кул-
тыгы; старица, речной рукав. 2.
Аб. — уйсу жнрге жыелган су,
кул; стоячая вода, озеро. 3.
Тем. у Тоб. Дс — кечкенэ кул;
озерце, заводь.
БУР9Н9 Тоб. />. — см.
бурана.
БУРГ9У Тар. P.IV с.111 —
см. пергау. Патша бетин перде-
мен бургэп салган. Ср. беркеу.
БУТ9Г9 Тем. — бутека;
птичий желудок.
БУТ9КЛ9НУ Тар. Дс —
шытып чыгу, уру (орлык ту-
рында); прорасти, завязаться (о
семенах).
БУТ9Н9 Гиг.- см. булдур-
ДУН.
БУТ9Т Гиг. — гади халыкка
хае; простонародный.
БУТУ I 1 К-дак P.IV c.176
— усу, елгеру; расти,
поспевать. Бир йаланда йацгыс агач
буткен булса, йа бир кудук, йа
бир улу дэрйа булса... 2. Туралы
P.IV с. 116 — ясалу (чыгыш
килеше белэн); быть
сделанным. Кдраса, бир думбра туру
пейбетле алтыннан буткен. У-#
P.IV с.202: Ики билегем сым
тимирдан бутмаде, ики кусем
сым алдындан бутмаде. Ср.
биту.
БУТУ II Гиг. — ышану,
инану; верить. Бутмаймен; не
верю.
БУТУК Гиг. — 1. хат;
письмецо. 2. цедулка (Фасмер:
записка). Ср. батек.
БУТР9 Тоб. Р. — см. петера.
БЫ Туралы Г.1У с.114 — см.
по. Бы Ьем агацман бурене куды.
БЫГЫДАЙ Том. Абд. — бу-
газ теене; адамово яблоко.
БЫГЫН Э. — см. пыгын.
БЫГРАК Том. Абд. — пыч-
рак, тонык (су); грязный,
мутный (о воде).
БЫЛАЙАК, Кг. — чуар аяк-
лы (ат ту рында); пестроногий
(о лошади).
БЫЛГЫРАУ Т-кул — см.
ланлау.
БЫЛЦЫРАУ I Тоб. Р. —
48
кечсезлэну, хэлсезлену; быть
ослабленным.
БЫЛЦЫРАУ II Гиг. — пыч-
рану, буялу; пачкаться,
БЫРГАУ Гиг. — см. поргау.
БЫТЫР9ТУ Тар. Дс — си-
беп ж,ибэру; посыпать. Ср. пы-
тырау.
БЫТЫРГАК, Тоб. Р. — кы-
тыршы; шероховатый. См. пы-
тыргаклы.
БЫУУ: келтэ быу- Т-хан —
келтэ бэйлеу; завязывать,
затягивать снопы жгутом.
БЫШАМ Тоб. Р. — см.
пиша, пишем.
БЫШК.Ы Т. — см. ерре.
>»»:^s^:<»>>:<<<<«<««':«c«>3ic<»>>»C'«{<:<-!<5:':*
ГИДАЙ Гиг. — фэкыйрь,
ярлы; убогий.
Г9БЕР Бар. Дс — мук; мох.
Г9Л ТУЗУ Тоб. Дс — иген-
нец серкэ коюы; осыпание
пыльцы колосовых.
Г9Н9 Т-кул — см. йазык,.
Г9Н9ЛИ Т-кул — гонаплы;
грешный.
д
ГАЛА-ГАЛА Тем., Кукр. —
каз чакыру ымлыгы;
междометие (употребляется при
подзывании гусей). См. тигэ-тиге.
ГАЛГАЛАК, Той Буд. — см.
КОЛИ.
ГАМЫРГАУ Гиг. — теште
саташу; бредить во сне.
ГАПУЛЕК Т-кул — гафу;
прощение, извинение.
4 П-40
ДАЙА Тоб. Дс — энкей,
туйдыручы; кормилица.
Д9М Бар. — там; вкус. Двми
Ж.ОК, — томе йук; безвкусный.
Д9РМАН Гиг. — кеч; сила.
Д9УР Том. — тиз, кызу;
быстр-о, -ый. Деур сейлизец.
ДЕБЕТ Сей Дс — см. суют I.
ДИН, Тоб. Р. — см. тын. 2.
ДИЦУ: дици- Тоб. Р. —
ныгу; крепнуть, укрепиться.
ДОПСА Тоб. Р. — пирог.
ДУНЙАГА КИЛТЕРУ Тар. P.IV
с.119 — см. туыру, асрану 2.
ДУНЙАДАН YTY Tap. PJV
с. 103 — деньядан киту (уту);
умереть, скончаться. Хатыннар
уул да тапты, кыс та тапты,
дунйадан уттелер.
ДЫНЧУ: дынчы- Тоб. Р. —
тынчу; тухнуть, протухнуть.
ДЫНЧЫК Тоб. Р. — см.
тынцык,.
Е
ЕЙ9К / ЕЙЕК Юрш. — ияк;
подбородок. См. ицек.
ЕЙЕРУ Яр. — чирату, кату,
ишу; скручивать, ссучивать.
ЕЙУ 1. К-к. — ж,ибэру;
отпускать, посылать. Атамга к,а-
гас килте кдйтуга, э ине еймэйте
песне. 2. Ваг., Дуб. — жибэру
(ярдемче ф.); посылать
(вспомогательный глагол). Кдна, битецне
йуыб ейейен. Палама пуген турт
тулты, пиппсе пасыб ейте: Цай
койып ейсе! См. ийу.
ЕЛ9Й Байк., Тар. Ваг. —
49
см. йалгын 2. Блей гырга утыр.
— елей такта 1. Гиг. —
скемйе; лавка, сиденье. 2. Тоб.>
Тар. Дс — лауке, секе; полок
в бане, сплошные нары в избе*
ЕЛ9КЦЕН Гиг. — элэктер-
геч; зацепка.
ЕЛГЕК Аб., Кукр. I ЕЛГЕТ
Т-т. — элмек (тайма ечен);
петля (для пуговицы).
ЕЛГЕЦЭ Тем. — элгеч;
вешалка.
ЕЛЕККЕ ЙЫЛ Кукр. — см.
порнагы йыл.
ЕЛ EM-ТАЛ ЫМ Кукр., Тар.
— эл енке-салынкы;
неряшливый.
ЕЛЕНУ К-дак P.IV с. 155 —
элэгу; зацепить. Ул арада
айагымды еленеп йыгылдым.
ЕЛМ9 Дуб. — см. елгеце.
ЕЛМ9К Дуб. — келэ;
щеколда, затвор.
ЕЛТЕК Т. — см. итлек.
ЕЛУ М. У ват — 1. ж.иту;
быть достаточным. Йурган елар
мийен ец кешегэ? 2. ждту,
достигать. К,уцел к,ай уак,ыт
елэте, шанта параты.
ЕН9К 1. Лайт. — ана
поши; самка лося. 2. Бар. Дс
— ана хайван; самка. Енэк куй
тогым пулаты.
ЕН9ЛЕК Тем., Тар. — инэ
карагы; стрекоза. См. сеагэлек,
унэлик, ицналек.
ЕНЦЕ Дуб. — сейлан;
бисерина.
ЕН.ЕРТ Себ. Дс — эцгер-
мецгер; сумерки. См. йецер,
ицир, ицкерт уакыт, сауал.
EH.P9Y Дм. — ынхырашу;
стонать.
ЕР9Г9Ц Кукр. — см. ерацак.
ЕР9Ц9К Тар. Дс — кусак,
озын таяк; дубина, жердь.
ЕРГ9 1. Кукр.у Ваг. — буй,
озынлык; длина. Крауат ергэ.
2. Кукр., Ваг. — ян <ында); буй
(ында); около, вдоль. Йылга
ергесенте. Агацлык. ергат^н пар»
3. Себ. Дс — нигез; основа,
фундамент дома.
БРГ9РЕ Себ. Дс — ерак,
ары; далеко, дальний. См. алые.
ЕРГЕ М.Уват — см. мелек.
ЕРГЕТ Я-кул — эчеген сет;
простокваша.
ЕРЕМ Умар — эрен; гной.
ЕРЕГ9Н С9Т — см. ергет.
EPEHY Ом. — см. кыйра
килу.
ЕРЕТНЕК Тем. — балык
балеше; рыбный пирог, рыба в
тесте.
ЕРИК Гиг. — слива, кара
ж,имеш; слива, чернослив.
ЕРР9 Аб. — пычкы, пила.
См. кера, арра, арла.
— кулрэ Аб. — кул пычкы-
сы; ножовка.
EPY Том. Абд. — см. муй-
ынцак,.
ЕССЕ Мет. — аш; суп. Ессе
пешерасесмэ?
ECCEHY 1. Гиг. — ждллыну;
греться. 2. эсселену; изнывать от
жары. Ессенеб ултырабыс.
ECCECEP9Y Гиг. — кызу,
эсселэу; разгорячиться.
ECCETY Гиг. — ж,ылыту;
подогревать.
ECCY Хуэка — I. эсселэну,
кайнарлану; стать горячим. Су
ессете. 2. эссе; горячий. См. ису.
ECT9Y Себ. — эзлау; искать.
Шанта пит йаулык; к,уйгайтым,
естетем, естэтем, тапматым.
50
БТ Себ. — эт; собака,
— ег тугум Тар. P.IV с.97
— эт токымы; - собачий род
(собачье отродье).
ЕТ ЙАТКД>1 Том. — см.
йаткы.
ЕТ ЙАТУ 1. М.Уват — см.
йаткы. 2. Гиг. — сай ж,ир; отмель.
ЕТ МОРНЫ Э. — см. ет
порын.
ЕТ ПАЛА Тем. — см. ке-
цегэц.
ЕТ ПОРЫН Тем., Т-т., Я-
кул — гелж,имеш; шиповник.
См. алборын, квлэп, тегенек 2,
ет морны.
EY Тевр. — см. ей.
— еу берена Козг. — ей
саен, ейдэн-ейгэ; из дома в дом.
Унике салтат йеберете еу бе-
ренэ кысны естегэле (экият-
тен). См. ей боронсай.
EYTEK К-к. — курган.
Еутеклэр кан саманнан калган.
См. торацык,.
EYEPY 1. Бар. — см. иру
П. 2. Б-гел — см. ейеру.
EYEPUEK Т-кул — см. аур-
цык.
ЕЦ Себ. — эч; живот, утроба.
ЕЦ АЦУ Кукр. — кызгану;
жалеть.
ЕЦ АЦЫГУ Себ. — см.
сыгыру.
ЕЦ КЕС9 Кукр. — эчке кесе;
внутренний карман.
ЕЦ eCGJIY Кукр. — келуден
эч кату; смеяться до колик,
смеяться до упаду.
ЕЦ ТУН Тем. — кыска тун;
полушубок.
ЕЦ ЦОРЛАУ М.Уват — см.
цорлау.
E4EHY Кукр. — 1. ашау;
кушать. Келен, ецену кесэп
кенэ утырасын.. 2. ашау; еда.
Ецену есерла.
ЕЦЕ ТАБА O.K. — тэлинкэ;
тарелка.
ЕЦЕРГЕ Кукр. — 1. ияр
киезе; потник. См. тогум II,
тешенцек. 2. кечкене матрац;
маленький матрац.
ЕЦКЕ ТУН 1. Тар. Дс —
см. ецмэк II. 2. Гиг. — эчке
кулмек; нижнее белье.
ЕЦМЭК I Тоб.у Тем., Бар.
— йомшак биялей, бейлеген
биялэй; варежки. Ецмэгемне
кесэтем.
ЕЦМЭК II Тевр. — пиджак.
Йенсес ецмек. См. ецке тун 1.
ЕЦУ Себ. — 1. эчу; пить. 2.
ашау; есть, кушать. См. аш ецу.
ЕЦЭРГИ Т-кул Дм. — чыпта;
цыновка, рогожа. Ср. ецерге.
EIH9HY Себ. — ышану;
верить. Ешенкем килмайте.
ЕШЭНЦЕК Кг., Т-кул -
энэлэр кадап куя торган
мендэрчек; игольник.
EIIIETY Сей — ишету;
слышать. Сес мине ешетэрсес См. огу.
ЕШКЭ ТИЙЕШУ Гиг. -
эшке керешу; приниматься за
дело.
Ешмегер тоб. / ешмэ-
ГЕР Тем. 1 ЕШМ8КЭР Том.
— эшчэн; работящий.
EHP9Y Дм. — ыцгырашу;
стонать.
3
ЗАБЫР Таб. Р. — Библиянец
бер алеше, псаломнар китабы;
псалтырь.
4
51
ЗАЛЫМ Тоб. Р. — залим;
злой, лютый, жестокий, злодей,
вредный человек.
ЗАЛЫМЛЫК. Тоб. Р. — за-
лимлек; жестокость.
39ХМ9Т Тоб. Р. — захмат,
авырлык, кайгырту; труд,
тягость, забота, боль, огорчение,
вред.
ЗЭЬЭР К-дак PJV сЛ27 —
агу; ад. 3ahap ичереп ултерголе
итте.
ЗИЛЗИЛ9 Тоб. Р. — жрр
тетрау; землетрясение.
ЗУРЛАУ Тоб. Р. — кыерсыту,
ж.аберлау; обижать, насиловать,
угнетать.
ЗУБ939Т Тоб. Р. — забэр-
ж,эт; изумруд.
и
И Тем. Дс — йомшаклык;
мягкость. Тиренец ие килган,
айбат иланган.
И9Н Бар. Р. — см. кугыс.
ИЭННЭНУ Бар. Р. — бушау;
опустеть.
ИБ9К Бар. Дм. — ефак;
шелк.
ИБ9РЛ9НУ Тар. Дс — вак-
лану; крошиться.
ЙБ9Ц Тар., Кукр. — бер
кисэк, бераз, аз гына; кусочек,
чуток, немножко. Бер ибац
атласам, арып куйам. См. пер
ибацак.
ИБ9ЦЕ Том. Абд. — см.
тумрам.
ИБ9ЦЛ9П КИСУ Кукр. —
ваклап кису; нарезать мелкими
кусочками.
ИБИРУ Бар. Р. — см. еуеру 2.
ИБУ К-дак P.IV с.205 — ису;
дуть, подуть, веять, повеять. Ул
малда бир йактан йил ипте. См.
йилдау.
ИГ9Н I Себ. — икан;
оказывается.
ИГ9Н II Аб. — см. йеган.
ИГ9Р I L Ренч. — кисакча;
частица. Йашлар угыйтылар игар.
Кулым танкеп китте иша-ише
игар-игар. Игвр-игэр ешлаган
уакытта. 2. Кукр. — рэхим ит;
пожалуйста, пусть, Игар алсьш.
ИГ9Р II Кошкул — ау эте;
охотничья собака. P.1V с. 7:
Эжикнец йанында игар ет йадыр,
аца Козы Керпвц тайанды.
ИГ9РЕШУ Тор. Дс — 1.
тотыну, тию; держать, задевать.
2. кирелану, карышу;
упрямиться, перечить.
ИГ9У Бар., Тоб. Р. — 1.
игву, игаулау; пилить (точить)
подпилком, У-И P.IV с. 196: Су-
лап булат игагэн Чанбайымдан
айрылдым. 2. игау; подпилок.
ИГ9У БОРЫН Лайш. — ур-
дакнец бер таре; крохаль
(порода уток).
ИГ9У КОЙРЫК Тоб. Дс —
кусе; крыса, ондатра.
ИГЕЛЕК Себ. — игелек;
добро, благодеяние.
ИГЕЛЕКЛУ Бар. — игелекле;
добродетельный.
ИГЕЛУ Тоб.у Тем. — сибелу,
чачелу; сыпаться, осыпаться.
Утыртым кдйын табена, игелар
мигзн сары йапрагы...
ИГЕНЛЕК Тоб. — игенлек;
нива, пашня.
ИГЕНЦЕ Тоб., Тар. — иген-
че; хлебопашец, земледелец,
хлебороб.
52
ИГЕТУ Тем. — ваклау;
крошить. Икмэкне игетме.
ИГИНН9НУ Бар. Р. —
ж,илкага алу; взять на плечо.
ИГИН Бар. Р. — ждлке,
ицбаш; плечо. См. ицне.
ИГН9 Бар. — энэ, ине; игла.
— игнанец кезу; ушко иглы»
ИГУ I Ваг. — ж,игу;
запрягать. Песте игенне тэ игапес,
атны та игапес тилар,
ИГУ II: ик- Тоб. Р. — 1. игу;
пахать, возделывать,
культивировать. 2. агач утырту; посадить
дерево, рассадить посредством
корней.
ИЖ9Н Тоб. Р. — он; нора
животных.
ИЖЕНУ Б-гел, Бар. — см.
ишену.
И39Н Бар. •— исен;
здоровый, невредимый.
изеннау / извннашу
Бар. Р. — исенлашу;
здороваться, кланяться друг другу.
И39НУ Бар. Р. — см. изэу.
И39ЦГ9 Том. — см. исенте.
И39ЦГУ Бар. Р. — езэнге;
стремя.
И39ТЛ9ТУ Тар. Р. — ях-
шырту; сделать лучше,
улучшить.
И39ТЛ9У Тар. Р. — естен
чыгу; превосходить.
И39ТУ Б-гвл — см. искеу I.
И39У Б-гел, Бар. Р. — иста
тоту, андау; помнить,
понимать.
ИЗЕРЕК Той, Бар. Р. —
исерек; пьяный.
ИЗЕРУ Бар. — исеру;
напиться, опьянеть. Козы Карпёц
ицте, изерде.
ИЗУ Толи, Бар. — см. ессу 2.
ИЙ Кукр. 1. — см. и. Тире-
нец ийе гилепмэ? 2. жди; толк.
— ийен биру Кукр. —
кирэген биру; задать трепку,
наказать. 9йгэ к.айтыб ал,
ийенле бирарем.
ИЙ9 Б9РУ Бар. P.IV с.17 —
см. ейу. Пайан Сылу бир азрау
торган кужун ийа барде.
ИЙ9Р Себ. — ияр; седло.
ИЙ9РЛЭУ / И9РЛ9У Бар.,
Тар. PJV с.88 — иярлау;
седлать, оседлать. Кула атын
ийерлар.
ИЙИЛУ У-И P.IV с.92 — см.
ицкэйу.
ИЙУ — см. ейу. К-дак P.IV
с. 151: Аны тешман чайнэп
бургуп ийаде. Т-кул — серап
ийгале керек.
ИЙЦЕ Гиг. — тирене эшкер-
теп, тун, толып тегуче; шубник:
тот, кто набирает и шьет шубы,
тулупы, скорняк.
ИК Тевр. — см. йек I. Ите
терле сапук тек, иге та пулма-
сын, ибе та пулмасын.
ИКАРАТА Кукр. — кжса; не
то... Ныграк урынга утырайын,
икарата йыгыларым.
ИК9 Бар., Тар. Р. — ике;
два. Р. IV с.90: Кушнун, ике
баласы йыланны йип койды.
ИКЕ КАТ Тоб. Дс — см.
айлы.
ИКЕЗУ Умар — икесе; двое,
оба. Икезу бер йашту.
ИКЕЛ9НУ Кошкул — икеле-
ну; сомневаться. Ср. икилану.
ИКИ Бар. Р. — см. ике.
ИКИЛ9НУ Бар. Р. — икеле-
та арту; удвоиться.
ИКИЛ9НДЕРУ Бар. Р.— ике-
лата арттыру; удвоить.
53
ИКИЛЕКЛ9НУ Бар. — см.
икелану,
ИКИНЦИЛЭЙ Тоб. Р. —
икенче тапкыр; во второй раз.
ЙКМеК Себ. — L иген,
ашлык; хлеба в зернах; 2.
икмек, ипи; печеный хлеб.
ИКС9У Гиг. — баш чайкау;
качать головой (о лошади).
ИКУ Бар. Р. — икау; двое,
оба.
ИКШУ Тар. — очынып киту,
чытыклану, кылану; ломаться,
кривляться, йкшеп китте, телен
цыгарып куйьшты. См. йекшу,
шыйбацнау,
ИЛ Тов., Бар. Р. — халык,
ыру; народ, племя.
ИЛ9 Б-гел — аннары, аннан
сон,; после, потом.
ИЛ9БАЙА Тар. Дс — еш
кына; частенько.
ИЛ9ГУ Тел., Тоб. Р. —
элвгу; прицепиться, зацепиться.
ИЛ9К I Тем-, Лайт. — см.
илек.
ИЛЭК II М.Уват, Мет. —
ждлэк; ягода.
ИЛЭК III Себ — илек; сито,
решето.
ИЛ9КЛ9У Бар. — илектвн
сезу; процедить.
ИЛ9НУ Гиг. — аптырату,
туйдырып бетеру; докучать*
ИЛ9ЦН9У Б-гел — селкену,
арле-бирле йеру; колебаться,
двигаться туда-сюда, слоняться.
(Р.: о чем-либо очень
удаленном, чего нельзя различить.)
См. кдлбацнау, булгылтау.
ИЛ9У I К-тау, Кукр. — 1.
илау; просеивать. 2. см. керу.
Эшгэрэ тыц илапте баласын.
ИЛ9У II Бар., Тоб. — илау,
тире эшкэрту; выделывать шкуру.
ЙЛ9ШУ К-к. — см. илегу.
ИЛБАШ Лайт. — ике яшэр
поши; двухгодовалый лось.
ИЛБИС Тоб. Р. — юлбарыс;
тигр.
ИЛБУ Дуб. — зк,илпу, селку;
развевать, Махать. См. йелбу.
ИЛГ9К Том. Абд. — см. илэк
III.
ИЛГ9Р AT К-дак P.IV с. 167
— см. ишкенче.
ИЛГЭСЭК I Тоб. Р. 1. —
тырыш; прилежный. 2. см.
цаккан.
ИЛГЭС9К И Тоб. Дс — илне
сагынучы, коллектив эчендэ бу-
лырга яратучы; скучающий по
родине, любящий быть в
коллективе.
ИЛЕГУ Кукр. — иялашу;
привыкнуть, освоиться, йнте
мин,э илегеп киткэн ите. См.
илашу, патыну,
ИЛЕК 1. Mem., Бар. — кыр
кэж,есе; дикая коза. См. илэк
I. 2. Бар. Р. — боланныц бер
таре; косуля, лань.
ИЛ ЕМ Тем., Тугыз — ягым-
лы; приятный, обаятельный.
ИЛ ЕРУ 1. Тар. Дс — сата-
шу; бредить. 2. Кукр. — ярсып
елау; рыдать, плакать навзрыд.
См. ицрэу.
ИЛИК Тар. Р. — элек, бе-
ренчедан; раньше, во-первых.
ИДКИ Тем., Тоб. Р. — бе-
ренче, элекке, Зяек; первый,
прежний, раньше.
ИЛЛ9 Бар. Р. I ИЛЛЕ Себ.
— илле; пятьдесят.
ЙЛМ9Л9У I Гиг. — уу,
ышку; растирать.
ИЛМЭЛ9У II Гиг. — ефак
54
белен чигу; вышивать шелком.
ЙЛТ9Н К-к. — см. йеламек.
ЙЛТЭУ Кар. —• жллгеру;
веять. Елек саманта к,ул ман
илтайтеганнар ите, к,асер
машина илтайте.
ИЛУТ ПЕЧЭН Тевр. — см.
йылыуыт.
ИЛУ Бар, Р. — бармак илле;
ширина пальца (как мера
длины).
ИЛЦИ Тар. P.IV. с.89 /
ИЛДЗИ Бар. Р. — илче; посол,
вскэр к.алк,ы илци йибэрде.
ИМАРАТ Кукр. — ихата,
йорт-ж,ир; усадьба. Имаратым-
ны саттым,
ИМОК I I. Ост., Тар. —
чилэк бавы; ведерная дужка,
перевесло. См. кллы, кылып 1L
2. Кукр. — чалгы тоткасы;
рукоятка косы.
ИМ9К II Гиг, — ирка, ягым-
лы; ласковый.
ИМЭК К0Н Гиг. — яхшы
кен; хорошая погода.
ИМЭН Бар. — тирак; тополь.
ИМЭНДЕРУ Бар. Р. — оял-
ту; стыдить.
иманлЕ кейлак дуб. -
бала итэкле кулмак; платье с
оборками.
ИМаНУ 1. Бар. — тартыну,
оялу; стесняться. 2. Бар. Р. —
курку; бояться, страх.
ИМаС Я-кул, Тевр. I ИМЕС
Умар — тугел; не
(отрицательная частица). Ул кейлак по-
рынды, хэсерге имас. Бес монди
имес ёдик.
ИМГаК Бар. Р. — 1. кыен-
лык, машакать, эш;
затруднение, забота, труд. 2. мукейлау;
ползание.
ИМГаКЛаУ М.Уват, Эше-
ван, Бар. — мукайлэу, дурт
аяклап йеру; ползать, ходить на
четвереньках. Пала имгеклэй
пашлаты. Ср. урешу, урмаклау,
турттаганнап йеру, ицгаклау.
ИМГаКЛУ Бар. Р. — интегеп
беткан; измученный,
ИМЕ KYPEIHY Тар. —
башка бала тешу, курачаген куру;
испытывать горе.
ИМЕН Т. Абд. — см. тег
агац.
ИМНаУ Бар. Р. — имлау;
заговаривать болезнь.
ИМНЕГ Бар. Р. — см. асау,
ИМЦаК Тем. у Тоб. — имчак;
женская грудь, сосок. См. инда-
ма, цбцук,-
ИМЦЭгаНЭ Кукр. — анасы
киткандэ баланы вакытлыча имезеп
торган хатын; женщина, временно
кормящая ребенка в отсутствие
матери. Инэм торага гиткандэ, мин
Алима ашкэне имелмен, ул мица
имиэганв булаты.
ИМДЗИ Бар. Р. — имче;
знахарь.
ЙН Бар. у Тоб. Р. — иц;
ширина, ширина материи.
ИНАНЫЦЛЫ Гиг. — ыша-
нычлы; надежный.
ИНа I 1. Себ. — ана, ани;
мать, мама. Инам йашлай улеп
калган. См. инна, иннака. 2.
Тоб. — анасыныц исеме кушыл-
ган кыз баланы шулай атыйлар;
так называют девочку,
нареченную именем матери. См. инэка,
инаш. 3. Кукр. — абисенец
исеме кушылган кыз бала;
девочка, названная именем
бабушки. См. аннака, еннэш.
ИНа II Тар. — см. игна.
55
ИН9К I Тоб. P. — сыер;
корова.
ИН9К II Бар. Дм. — ияк;
подбородок.
инеке тем., тоб. — см.
инекеу, инэ 1(1, 2).
ИН9К9У Себ. — энием (эн-
дэшу формасы); мама (форма
обращения).
ИНЭЛЕК Гиг. — см. крлак,а.
К-дак PJV с. 143: Андан сон,
инелеклер качтылар, бу тоуды.
ИНЭР К-дак P.IV с. 167 —
см. игэр 1(1). Кулунларын
крудырып, биялэр кишнэй инвр
йас куну, ...к,бйлар мандрай
инер йас куну.
ИН9У I Себ. — см. инэкву.
2. А-б. — каенанага эндешу;
обращение к свекрови.
ИН9У II Кукр. — асу, тагу;
повесить, навесить. Кейентэ
инэп су инкеле китте.
ИН9Ш Тоб. — см. ине 1(2).
ЙНГИЗУ / ИНГИСУ Тар. Р.
— керту; заставить зайти,
впускать. P.iY сД12: Ирен ингисеп
патшаньщ урнына ултысты.
ИНГИР Тем. Р. — азрак, бик
ук яхшы тугел; немного, не
очень хорошо.
ИНД9ЛЕК Тау — см.
к,олакд.
ИНД9М9 Уш. — см. имцек.
Минен, индэмелеремэ сет теште.
ИНДЕ Бар., Тоб. — инде,
хезер; теперь.
ЙНЕШ Той Р. — керу уры-
ны, ишек; вход, дверь.
ИНЕЛИК Умар — ине кап-
чыгы; игольник.
ИН39ЛЕК Тар. у Бар. Дс —
камыт эче; внутренняя часть
хомута.
ИНН9 Кукр. у Лэчек — см.
инэ 1(1).
ИНН9К9 К-дак PJV сЛ76 —
см. инеке.
ИНУ Тар., Бар. P.IV с.61 —
керу; входить. Пы инген сод,
к,ыс тышкд чыкты.
— су ину Лайгп. — суга
бару; идти за водой.Пер петрэ
су инеп кил-це.
* ИНЦЕ М.Уват — см. саба.
ИНЦЕК Гиг. — бекре;
горбатый, горбун.
ИНЦИ Тоб. Р. — бирнэ,
придан; приданое.
ИНЦИЛ9У Тоб. Р. — узлеш-
теру, узенеке игу; присвоить.
ИНДЗИЛ9У Бар. Р. — бирне
биру; дать приданое.
ИНЧЕГУ Б-гел, Кошкул —
тынычлану, кунегу;
успокаиваться, привыкнуть. Ул инчек-
те.
ИНЧУ Бар. Дс — тыныч;
спокойн-о, -ый. Инчурек урын
йук^ма, мынта шаулашатылар.
ИН Тар. у Тоб. Р. — см. иган.
ИЦ9К Б-гел, К-кул — см.
ейек.
ИН9Р9 Тем., Тар. — см.
ин,ере.
ИЦГ9ЙТУ Гиг. / ЙЦК9ЙТУ
Б-гел, Кошкул — ию, бекрейту;
согнуть. См. идилдзау,
к,ынрайту.
ИН.Г9ЙУ Умар — бекрею;
горбиться. Ингой! — бегел! Ср.
идкейу.
ИН.Г9К Тар. Р. — бекрейген;
согнутый.
ИНГ9КЛ9У Лайт. — см.
имгеклеу.
ИНГЭУ У-И PJV с.192 —
тубен; низкий. Йануар Бос
56
аргымагым идгау-ицгау
йярларда син ийилсац утарсед.
ИДГЕСУ *г. — тешеру,
керту; спустить* занести, Йарты
литр сет те ицгесмайте.
ИНДИРУ Бар. Р. — см.
идкайту.
ИН.ЗЕ Умар — см. йерткэ.
Идзёце кдгып сёйём шол.
ИН.ИЛД39У Бар. Р. — см.
идгэйту.
ИЦЕР М.Уват — см; удер.
ИЦЕРЕ М.Уват — кире-
сенча; наоборот, напротив. Куй-
тыргалы уйлаган итем, идере
сыктайты. См. идара.
ИЦИР Гиг. — см. едерт.
ИЦКЭЙУ 1. Хуя;а> Б~гел,
Кошкул — иелу; нагибаться,
наклоняться, согнуться.
Идкайсам, пилем талаты, бер
итан йуганца утырып йал
иткале гарак пулаты. 2. Т-кул
— сеялеп тору; прислоняться.
ИНКЭК Б-гел — иелгэн;
согнутый.
ИЦКЕРТ УАКЫТ Кукр. —
см. едерт.
ИЦЛ9ЙУ М.Уват — читка
киту; уклоняться, отклоняться.
Уклары идлайеп параты. Карт
бакырты: палалар, туманрак
атыд.
ИЦЛЕК Тоб. Р. I ИНЕК Бар.
Р. — инлек; румяна.
ИЦН9ЛЕК Бар. — см.
еналек.
_ ИЦНЕ Бар. P.1V — см. игин.
Он, идненда шудгар пар иде.
ИНОТЫРЫ Кукр. — тагын
да кубрак, артыграк; еще
больше, все более. Мин орышсам,
ул идотыры айтэте.
ИЦР9 Тоб. Буд. — ахмак,
ачык авыз; глупый, дурак,
ротозей.
ИЦР9НУ Гиг. — см. ецрау.
ИЦРЭУ Тоб., Тар. Дс — см.
илеру 2. Ср. едрау.
ИЦС9 Тоб. Р. — см. йертка.
— идседан Гиг. — арттан; с
тыла. Ср. идзе.
ИЦС9ЛЭУ Гиг. — идсага,
аркага сугу; бить в затылок, в
спину, "в тыл".
ИЙУ I Ваг., Т-кул — жлду;
побеждать.
ИЦУ II: ид- Бар. Р. — см.
идкайу 1.
ИП I Бар. А — тынычлык;
мир, согласие.
ИП II Кукр. — жай, кулай, рот;
лад, толк, удобство. Ипкэ таргсад,
i^ynora килмайте. поел, (о человеке,
которого нельзя уговорить).
— ибе Тугыз — ж,ае, уцае,
рате, юне; (его) лад, удобство,
толк. Кейлакнед -кенар ибе
к.алматы. Каплаугэ ибе йук,,
йасалмассыд ицнима.
— ибена Тугыз — бвтенлае
белан, тоташтан* баштанаяк;
сплошь. Анта сыйыр йвреп
киткан ибена.
ИПЛ9У Бар., Тоб. Р. —
иплау, уцайлау; делать
удобным.
ИПЛ9ТУ Бар. Р. — унайла-
ту, тидлаштеру; сделать
удобным, уподобить.
ИПЛ9ШУ Бар. Р. — бер-бе-
реда тидлашу, удайлашу;
подходить друг другу.
ИПЛЕ Тоб. А — уцай,
ждйлы; удобный.
ИПСЕС К-may — исапсез-хи-
сапсыз (куп); необычайно
(много). Ипсес кэн цебен ите.
57
ИПТ9Ш Тоб. — дус, иптэш;
друг, товарищ. См* йанташ.
ИР I Тевр. — жлр; земля.
Тиу пулаты ир астыта. См. йэр,
йер.
ИР II Себ. — ир; мужчина.
— ир-буйга йету Тар. — см.
катке йету.
— ир йеткэн пала Тар. —
житкэн егет; юноша, достигший
совершеннолетия.
— ир геше Тар. — ир; муж.
Пер к,арт чичина бар ите, усе
телгэ оста ите, ир гешемнец
чичинэсе ите.
ИРЭМСЕНУ Тоб. — см.
ирэмсу 2.
ИРЭМСУ: ирэмсе- Каз.,
Лайт., Тоб. 1. тэкеббер;
кичливый, гордый. Такэббер кеше-
не ирэмсу тителэр песте. См.
кытырайман. 2. тэкэбберлэну,
эрелэну; кичиться,
возгордиться! Ирэмсеп китепте бак. ул.
ИР8Н Лайт.у Юрш. — ир;
мужчина. Иреннэр палыкха,
катыннар, палалар кула сугаты-
лар. См. эйрэн II, эр, ир II.
ИРЭСЭК Тоб., Тар. Дс —
усмер, усеп ждткэн; подросток,
подросший. Ирэсэк кеше,
ирэсэк тай.
ИРЭТеЙ У-# P.IV сД77 —
см. ирэн. Ирэтай бауру кин,
йазы, он ики сула мьщ йазы.
ИРЭУ Тар. Р. — суту;
распарывать.
ИРГЭУ Тоб. Р. — эрлэу;
прядение.
ИРГЭЙУ I Тар., Тем. Р. -
алдан сизеп тору;
предчувствовать.
ИРГЭЙУ II Гиг. — селкету;
шатать, трясти.
ИРГЭК 1. Кукр.у Лайт.,
Том. — иркэк, ата (урдак, эт>;
самец. 2. К-кул — ата кош;
самец (по отношению к
птицам).
ИРГЭНЭК Кум. — ей эчендэ
яшь бозау, бэрэннэрне саклый
торган урын; место в доме,
отведенное для новорожденных
животных. См. цуаларга.
ИРГЭНЭК КАПКА К-тау -
ж,ил капка; легкие,
одностворчатые ворота, сколоченные из
жердей.
ИРГЕН Тем. — иркенлек,
рэхэтлек; воля, удовольствие.
ИРЕГУ Кукр. — 1, берэр
терле аш кабасы килу, берар
нарсэ ашыйсы килу;
испытывать потребность в к.-н. пище.
Палмэнкэ иректем. 2. ярату,
зэвыклану; любить, испытывать
удовольствие от ч.-н. Эшкэра
ешка ирегате. 3. туйдыру, биз-
деру; надоесть. Еше ирегеп,
йерне гасыпты. 4. Умар, Гиг.
— сагыну; скучать. Ирегеп то-
рым. См. йерек булу, йэрегу.
И РЕК Тар. — ирек; свобода.
ИРЕКТЕРУ Тар. Р. — эч
поштыру; возбуждать скуку.
ИРЕМ I Тем., Тевр. — су
упкыны, чоцгыл; омут.
ИРЕМ II Кукр. — бэйлэм;
связка, пучок. Пер ирем йенем
пар ите.
ИРЕМЦЕК Тоб. Р. — эрем-
чек; творог.
ИРЕНУ Себ. — см. иру И.
ИРЕНЦ8К Хуща, Тар. — см.
аргасыс, цыйра.
ИРЕТУ Тоб. Р. — эрету;
плавить, расплавливать,
растопить.
58
ИР BY Байк., Ялут. Ах. —
см. иру 1(1).
ИРЕШ Кукр. — буй ж,еп
(тукымада); нить-основа (в тка-
ни)
ИРИК I К. Абд. — см. паш
бармак..
ИРИК II Тоб. Л — 1. черек,
аче, бозык; гнилой, кислый,
испорченный. 2. тире илэу очен
солыдан ясалган ачыткы;
закваска из овсяного киселя для
выделки кожи. 3. Гиг. — тузган;
изношенный.
ИРК9 Тоб. — см. айбатак.
ИРКЭТ9Й Тар. — кейсез;
капризный, избалованный.
ИРЛЭН Тем., Тоб., Тевр. —
эрлан; хомяк. См. кешел,
каптер.
ИРЛ9У Бар. Р. — эрлеу;
прясть.
ИРЛЕК Гиг. — ирлек, батыр-
лык; мужество.
ИРМЭК Себ. — 1. кызык,
кун,елле; весел-о, -ый, инте-
ресн-о, -ый. Песне тьщлагалы
ирмек булыр. 2. кичэ; вечер.
Пуген клупта ирмак пулат
иген.
— ирмак кылу Тоб., Тар. Р.
— см. ирмеклешу. Йрмек
кылып утырамыз.
ирмаклашу тем. — ва-
кытны куцелле уздыру, кунел
ачу; приятно проводить время.
Кицлерен ирмеклашеп утыра-
тыгайтык,, аны-моны каплей-
тегайтек.
ИРМаН 1. Cam., Юрш.,
Кукр. — эрем; полынь. См.
полим. 2. Тар. Р. — богородская
трава, очень полезная для
корма лошадей (Радлов), цмин
{Helichrysum arenarium
Moench), чебрец, сероцвет, не-
увяда (Даль), кузлулан — цмин
(байкыбаш сайлаше. — Бурга-
нова)»
ИРМЕШаК Тугыз — ата
песи; кот.
ЙРСЕМ9К L Тем, Кукр. —
ирдэука; мужланистая. Ир-
семаклэнеп йерейте гуй. 2. Ялут.
Ах. — унган; способный, дельный.
ИРСУ Дуб. — мактану;
хвалиться. Ирсеб утырма.
ИРТ9 Тоб., Бар. — 1. ирта;
утро. 2. см. иртэгелек.
ИРТЫУАН САЛУ Козг. —
см. ыслан салу.
ИРТ9ГЕЛЕК Тем., Лайт. —
ирта белен, иртан; утром.
Иртагелек ирта торатыгын.
ИРУАСТА Байк., Тар.,
Лайт. {Гиг. иру аста, агаста-
лик белан) — акренлап;
потихоньку, медленно. Кацем петте
пупса, ируаста гына иерей ем.
См. акк,руаста, ируастан,
акруацта, аста*
ИРУ I 1. Тугыз, Лайт., Тоб.
— акрен; медленно, тихо, едва
слышно. Планны тултыру иру
парат. 2. Тоб. Р. — ялкаулык,
ялкау; леность, лениво.
ИРУ II Тем. — эрлау;
прясть. См. ирену, еуеру,
айару. Тар. Р. 1У с.92: Йун
иратеган киши карак, йун буй-
айтыган буйау карак.
ИРУ III: ири- Тар. Р. — 1.
эру; растаять. 2. эри торган,
туцмаган; тающий, немерзлый.
Балчык, иру булды.
ИРУ 1У: ири- Бар. — иске,
киселган, тузган булу; быть
старым, поношенным.
59
ИРУАСТАН О.У., Y-кул —
см. ируаста.
ИРУЛЭУ Тоб. Р. — ялкаула-
ну; лениться.
ИРУЛЭНУ Тоб. Р. —
акренаю, тыну; становиться
тихим, притихнуть.
ИС ТугыЗу Кукр. — хэтер;
память. Сейлэрга кан исем йук-
— ис айлану Бар. Дм. —
пушка килу; прийти в себя;
очнуться.
— ис асу I Кукр. — иссез
буду, 1гуштан язу; потерять
память, лишиться чувств»
потерять сознание. Исем асып
китэте.
— ис асу II Я-кул — ис киту;
удивляться. См. иссес киту.
— ис асгыру Я-кул — ис-
китвру; удивлять, ошеломлять,
влеге гарт кэпласа, исларен
асгырыр ите.
— ис йугалу Тем. — пуштан
язу; терять сознание.
— ис (-ем, -ен, -е) килу
Лайтп. — иска килу;
опомниться, очнуться. Кыслар арата уты-
рам, пер исем килсэ.
ИСЭН Сей — исэн; здоровый.
ИСеНТе М.Уват, Супра —
килесе елда; в будущем году.
Палам сабакдса исанта керэте.
См. йанаге йыл, изанга.
ИСЭЦКЕРЭУ Тем., Кукр. —
L хатер буталу; потерять память,
запамятовать. Исандсерап китеп-
мен, кайта йатуымны белмайем.
2. Ьушка килу; приходить в себя,
опомниться. Исацкерасам, аранта
йарап йатам иган.
ИС9Р Тар. — см. шим.
ИСЭРСУ Козг. — тилеру,
ахмаклану; дурить,
безумствовать. Йерсен ул исерсеп. См.
шимшу.
ИСЕ Лайтп. — см. йесе.
ИСЕРГ9У Гиг. — укену;
сожалеть»
ИСКЭУ I Дуб. — иска
тешеру, хатерлау; вспоминать,
помнить. Пелмайем мин аны,
оныттым инте, искамайем.
ИСКЭУ II Т-тау — см.
йыслау.
ИСКЭУ III Тоб. Р. — таргу,
азу, йолку; тянуть, рвать,
теребить,
ИСКЕ Бар., Тоб. — иске;
старый, давний, изношенный.
ИСКЕРУ Бар. Р. — искеру;
делаться старым, износиться.
ИСКбР А-б. — см. к;олак,ай.
ИСКА-САНГА КАТУ Лайш.у
Кукр. — иска алу; принимать во
внимание. Искд-санга кдтмайым,
а ул мине кесатеп тора ийен.
ИСЛЕ Тоб., Том. — зипенле,
акыллы; умный.
ИСЛЭУ Юрт., Кукр. — иска
тешеру; вспоминать. Шуны тел
ислайем
ИСМАС ПУЛУ Toy, Кукр. —
см. ис асу I.
ИСНЭУ Тоб., Бар. Р. — 1.
см. йыслау. 2. иснэу; зевать.
ИСНЕУ Умар — см. иснэу
2. Иснёп торым, йогым басты.
ИСРИК Тар., Тоб. Р. —
исерек; пьяный.
ИССЕУ Тар. Р. — см. ессу 1.
ИССЕС КИТУ Юрш., Кукр.
— см. ис асу I.
ИСТЭУ Тоб. Р. — см. естау.
ИСТОСТА М.Уват, Кукр. —
иста, уйда булмаган; неожи-
данн-о, -ый. Истоста булмаган
кунаклар килепте.
60
ИСТУ Том. — исле; угарный.
ИСУ I Дм. — эссе; жара,
горячий. См. ессу.
ИСУ II Тар., Бар. Дс —
авызньщ ике як кырые, чите;
края губ. Майны исуеннэн
серлатеп ейате.
ИСУ III Тар. Дс — пычрату;
пачкать. Айагьщ былцырак,,
итевне исма.
ИТ I Тоб, Тар., Бар. — иг; мясо.
ИТII Том. — эт; собака.
Майганчы ит; охотничья собака.
ИТ БАЛЫГЫ Том. Лбд. —
см. мацкаш.
ИТ КОШТЫРУ Кус. — см.
ит кысу.
ИТ КЫСУ Mem. У Кукр. —
ачулану, ачу килу; сердиться,
злиться. Итемне гыстырма!
ИТ ТАМАК Кукр., Коз. —
аш юлы, уцач; желудочный
тракт, пищевод.
ИТ ШЕШЛЭУ Тар. Дс —
тозлап киптерелгэн итне утта
кыздыру; жарить на огне
вяленое мясо.
ИТАШ Кукр. — итле аш;
мясной суп. Иташ ецкале
йаратмайты.
ИТ-АШЫ ПвТКеН Бар. Дс
— ябыккан, кибеп беткен;
исхудал, высох.
ИТ8К 1. Кукр. — чабу;
пола (одежды). См. цалгый. 2.
Бар., Тоб., Тем. —- итак; подол.
ИТвКЛЭУ Бар. Дм. —
итаккэ ал у; взять в подол.
ИТаЛГУ Тоб. Буд. — кош-
ныц бер таре; мышелов.
ИТаН Себ. — идан; пол.
ИТаНЛаУ Гиг. — идан *аю;
стелить пол.
ИТаНЦИ Туралы Р. — идан
юучы, хезматче хатын-кыз;
девочка, которая моет пол,
служанка. PJV с 123: Хатыннын,
бир итанци кысы бар икэн, ул
к.ыс уйдан цыгып цуп тукте.
ИТЕ ЙашаР Тугыз — такле
тура; шмель. Ите йашар цагып
китте йыслыгымны. См.
тактуар, тукту ары, чагак..
ИТЕКа Том. Абд. — бакре;
горб.
ИТЕКЦЕ Тоб., Тем. — итек-
че; сапожник.
ИТЕМ К-к., Тугыз — ятим,
уксез; сирота.
ИТЕМЦаК М-Уват — см.
итем.
ИТЕН Тоб. Р. — ж.итен
орлыгы; льняное семя.
ИТКа Дм. — ж,илкэ, баш
тубэсе; затылок, темя. См.
йерткэ, ин,са.
ИТЛЭК Кукр. — итлач;
мясистый.
ИТЛЕК Себ. — амбар; амбар.
Ашны капцыкда крйып итлекка
аппаратылар. См. елтек. P.IV
с. 113: Бир патшаныц уц улу
бар иган, к,ырк итлек алтын-
кумуш бар иган.
ИТМаК Тем., Кг. — юсмак;
хлеб. См. уптак.
ИТМаК КИСМа Тем. — см.
кур цилак.
ИТМаК УАТЫГЫ Яр. Ах. —
см. аш керчеге. Итмак уатык,-
ларын цеуеларга сал.
ИТУ I М.Уват, Тугыз —
житу; достигать. Турга иткан,
курга итар (поел.).
ИТУ II Себ. — ярдамче
фигыль; вспомогательный
глагол. Телебесне порталы итеэк
та, поргаланмайты.
61
ИЦ Бар. у Тоб. Р. — эч;
внутреннее, внутренняя часть,
ЙЦ9 Тоб. Буд. — иж,ек; слог,
склады, буквы алфавита.
ИЦ9М9 / ИЦМЭ Тем., Ту-
гыз — пичнерсе, бернерсэ;
ничего. Алай гелетеген булсац,
ицеме те гэплемем. См. иц-
ниме.
ИЦ9ТУ Тем. Р. — ашыйсы
килу; хотеть есть. Ср. ецу, ицу.
ЙЦЕГУ: ицек- Тоб. Р. —
тербиялену, ашату, иркалану;
быть кормимым вместе с к.-л.,
приласкаться.
ИЦЕК Тоб. Р. — эчке кул-
мак; нижнее платье.
ИЦЕКТЕРУ Тоб. Р. —
ашату, тербиялеу (берар кем белен
бергэ); кормить, воспитывать
вместе с кем-либо,
ИЦК9 I Т-кул — см. йецкэ.
ИЦК9 II Бар. Р. — см. ицке.
ИЦКЕ Юрш.% Тем. — каж,е;
коза.
ИЦКЕРЕК 1. Тоб. — очкы-
лык; икота. См. ыкьытак,. 2.
Тар. у Тоб. Р. — кикеру;
отрыжка»
— ицкерех: ошлау Тоб. —
очкылык тоту; икать. См. ныцу,
ицкереклау, ыкдьгу.
ИЦКЕРЕКЛ9У I. Тар. —
см. ицкерек ошлау. 2. Гиг.
сулкылдау, уксу; всхлипывать»
ИЦКЕРУ Тоб., Тар. Р. -
кикеру; отрыгивать.
ИЦМ9К Тоб. Р. — кун
биялей; кожаные рукавицы. Ср.
ецмак.
ИЦНИМ9 Себ. — см. ицеме.
ИЦ9К Яман. — см. йесе.
ИЦУК, Кукр. — см. екалле.
Ицук, палам йук,.
ИЦУ Бар. у Тоб. Р. — см. ецу.
ИДЗИК Бар. Р. <иц итек) —
см. ату.
ИШ9НЕЦ Тем. Р. — ыша-
ныч; доверие, вера, надежда.
ИШ9НУ Тоб., Тем. Р. — см.
ешэну-
ИШ9Т Тоб. Дс — см. эшат.
ИШГЕГАЛАК Я-кул — иш-
кэк; весло. Палам, ишгегалак,ны
апкилце, балыкдоа тешам. См.
шоке, иппсек.
ИШЕК l.Ceft — ишек; дверь.
2. Тугызу Супра — ишек алды;
двор. См. ишек алны, к,апк# еце,
кура L уйан, ыжыг ал.
— ишек алны Ом. — см.
ишек 2.
— ишек каш Аб., Кукр. —
ишек башы; верхний косяк
дверей, притолока. См. —
манлайца.
— ишек корма Кукр. — ишек
кашагасы; занавесь на дверях.
— ишек тупса Тем., Кукр.
— бусага; порог. Кеше ашы
ишек тупсатан цыккднта йатып
кдлаты (пог.К
— ишек цыганакта Рэнч. —
ишек артында; за дверью.
ИШЕЛУ А-б. — ишетелу;
слышаться (о звуке).
ИШЕМ 1. Дуб., Коз.,
Дайт., Tap. — урем, толым;
коса. См, ишу, ерем. 2. Тар. Р.
— уру; плетение.
ИШЕНУ Тоб., Тар., Б-гел —-
каймада йеру; плыть на лодке.
ИШИТУ Дм. — см. ешету.
ИШК9НДЕ Хуца — кычыт-
кан авыруы; крапивница.
ИШКЕ Дуб., Кг., Том., Тар.
Дс / ИШКЕК Тем., М.Уват —
см. ишгегалак,.
62
ИШКЕН Бар. Р. — атныц
юртуы; рысь лошади.
ИШКЕННЭУ Бар. Р. —
юрту; идти рысью. См. йелау,
йелдурэу.
ИШКЕНЧЕ Бар. Р. — юртак;
рысак. См. илгэр ат, йелгер,
йемишли ат.
ИШМ9 О.У. — см. цыт.
ИШУ I Себ. — ишу; грести.
Алман, аларны, ишэлмэйтелэр.
ИШУ II 1. Себ. — чэч уру;
заплетать косы. 2. Бар., Тоб. Р.
— бау ишу; вить веревки. 3.
Mem., Бар. — см. ишем. Ике
ишу, пер ишу пулаты.
— улбэн ишу — буш уру;
заплетать слабо.
— цыйрак, ишу — тыгыз уру;
заплетать туго.
ИШХАН Козг. — см. йэйлек IL
и
ЙА Тоб. PJV с.227 — ж.эя;
лук. "Йэ, Тилэу Бирде, кдла(й)
синец йац?" Тилэу Бирде буй-
урупты: "Бар! Алып кил йам-
ны!м Аннан ары атышатыгын
йазын бирепте. См. йага, йагы,
йайа, савай, йан.
— йа бегу, йага бегу;
сгибать в лук.
ЙААК, I Э. - яцак; щека.
ЙААК II Л-б. — яндк; косяк.
Ишек йаагы.
ЙАБ Ост. — калкулык;
холм, возвышенность. См. уба,
туц, туи, к,аш I.
ЙАБА Тем. — см. сыпра.
ЙАБАГАЙ Том, Лбд. — ут-
кен сузле, тапкыр; остроумный.
ЙАБАЙ I Б-гел — оча сеяге;
тазовая кость.
ЙАБАЙ II Тем. Р. — см.
йабан.
ЙАБАЙ Ы Кус. — коелып
калган орлыктан ускэн иген;
растения (из злаковых),
выросшие из осыпавшихся зерен. Ср.
батил.
ЙАБАН Тоб. Р. — чул, ялан,
дала; степь, пустыня, равнина.
У-И P.IV с.206: Усен. бйр кд-
лаган йагьща кит, бир-бк йолга
тушмэ. Тайыр бир йабанга чы-
гып китте.
ЙАБАН ДУЦГЫЗЫ Гиг. —
кыргый дуцгыз, кабан дуцгызы;
дикая свинья, кабан.
ЙАБАСТЫ Ост. — тау узэ-
не, тау итэге; подножье горы,
долина.
ЙАБЗАК, А-б. — см. йабыс.
ЙАБУ I 1. Кукр. — см.
йагасак,. 2. Том. — тушэу;
навес.
ЙАБУ II Себ. — ябу; закрыть,
укрыть.
ЙАБЫГУ Бар. Р. — 1. йедэу,
туеп бету, эч пошу; иметь
отвращение, скучать, 2. ярлы-
лану; беднеть. 3. ябыгу; худеть.
ЙАБЫКДЫРУ Бар. Р. — I.
йедэту; надоедать, сделаться
противным. 2. ярлыландыру;
сделать бедным. 3. ябыктыру;
сделать тощим, заморить.
ЙАБЫНТЫ Бар. — см.
йурткдн.
ЙАБЫНУ Тоб. Р. — ябыну;
покрываться.
ЙАБЫНЦЫ Тоб. Р. — см.
йуртадн.
ЙАБЫНДЗЫК Бар. Р. — бит
челтэре; вуаль.
ЙАБЫС Том. — тубвн, таба-
нак; низкий. См. йаус, йауыс,
табей, туман.
ЙАБЫШКАН Я-кул — см.
тулана.
ЙАБЫШУ Бар. Р. — 1.
ябышу; вместе закрыть,
укрывать. 2. ябышу; вцепиться,
ухватиться, придираться. 3. тоты-
ну, башлау; начинать.
ЙАГА I Кукр., Бар., Т-хан —
1. яка; воротник. 2. ян, кырый,
чит; бок, край, сторона. 3. су
буе; берег. Кул йагата йерейте
сыйыр. P.IV с.21: Тарйа йагазы
была баргыл.
ЙАГА II Бар. P.IVcll — см.
йа. Козы КЗрпац, уйдан цык,,
бгы-йагацны ал»
ЙАГАЛАП Кукр. — буйлап,
кырыйлатып; вдоль ч.-н., по
краю. Кул йагалап китте.
ЙАГАЛБАЙ У-И P.IV с.194
— ягылбай; кобчик,
перепелятник.
ЙАГЛЫК, Гиг. — кляп
(короткая палка, затычка, заверт-
ка; закрутка на губу лошади,
которая неспокойна при ковке,
стрижке — Даль).
Й АГУ: йак,- 1. Супра —
барып ж,иту (тавыш турында);
доходить (о звуках). Кддаккд
йак;майты гарт кешенед сусе, 2.
Гиг. — см. йагылу. 3. Бар. Р.
— якынаю; приблизиться. 4.
тотыну; приниматься.
ЙАГЫ I Тоб., Кукр., Шаг. —
см. йа. Йагы пелен угбта кьшган.
ЙАГЫ II Бар. Р. — эче-тышы
мехтан тегелган тун; доха.
ЙАГЫ ЙАК, ЙАКТА <фр.)
Тоб. у Бар. — терлесе тарле
акта; разбрестись, разойтись в
разные стороны. Пиш палам
ите, к,асер йагы йак, йакда.
ЙАГЫЛУ Кукр., Рэнч. —
терелу; каймонец ярга килеп
туктавы; причалить, пристать к
берегу. Каманен, порыны пелен
йагыларсыс. См. йагу 2.
ЙАГЫН ТАЛ Тар. Дс> Том.
— су талы, йомшак тал;
прибрежный тальник.
ЙАГЫННАУ Бар. Р. —
якынаю; приблизиться.
ЙАДА алт. Р. — тылсымлы
таш; магический камень*
ЙАДАЛАУ Бар. P.IV с. 49 —
сихерлау; ворожить, гадать,
колдовать. Пир йади кун йада-
лады. См. йайцылау.
ЙАДАЦЫ Бар. Дм. — сихер-
че; колдун.
ЙАДЫГАН Бар. Р. — гасла;
музыкальный инструмент,
лежачая арфа. Бар. P.IV с.56:
Йадыганын пир агацка илеп
салды, цартарга куц йбк пблды.
ЙАЗБАЛЫК, Том, — табан
балык; карась»
— акдатан (йазбалыкЭ —
черный карась.
— саргатан (йазбальщ) —
желтый карась.
ЙАЗЦЫЛ Той Р. — ачык (язма);
четкий, разборчивый (о письме).
ЙАЗЫ У-И P.IV сЛ90 — кид;
широкий. Так,тайлаган быч-
к,ак,тай табаны йазы йиран ат.
ЙАЗЫГУ Бар. Р. — 1. ыш-
кылып тишелу; протереться. 2.
аерылу; отделиться от вещи.
ЙАЗЫК. Умор, Тар. P.IV с.132
— см. к.она. Йазыгы мынан
кунасы уз ббйнына алыньнъ,.
ЙАЗЫЛУ 1. М.Уеат. — см.
инлау. Аларньщ уклары пер та
64
йазылмаган: ун кереш тауш
тешше» ун уртек аткан пулган-
нар. 2. Т-кул — см. айылу 2.
ЙАЙ Бар. Р. — байлык,
муллык; благосостояние.
ЙАЙА Гиг. — см. йа.
ЙАЙЛАУ Бар. Р. — газапла-
ну; мучиться.
ЙАЙАУ Тар. P.IV с.90 —
ж,эяу; пешком. Атлары бутту,
йайау киттелэр.
ЙАЙБАХ Лайт. — чынаяк
талинкэсе; чайное блюдце. См.
табакда, табаца 2, центабак,,
цынайак таба, еце таба.
ЙАЙБЫ СУ Чорн. — уйеу
жярда ж,ыелгын су; вода,
собравшаяся в низине.
ЙАЙГАЛУ Гиг. I ЙАЙГАНУ
Бар. Р. — селкену, атыну;
двигаться туда и сюда, качаться
(на качелях).
ЙАЙГАУ I 1. Аи., Бар. —
селтеу, болгау; махать, трясти,
качать. Анауы крен к,ылыцын
йак-йакда йайгап йеритеин. 2.
Гиг. — бишек тирбвту; качать
колыбель.
ЙАЙГАУ II Бар. Р. — чеби
чыгару; высиживать птенцов.
ЙАЙГЫН Бар. Р. — ташкыя;
наводнение.
ЙАЙГЫННАУ Бар. Р. — су
басу, ташып чыгу; разливаться
(о реке).
ЙАЙГЫР Ост., Тем. — са-
лават купере; радуга. См.
йэйгырт, кен пилгэу, сират
купер, кдрауан иолы, солацгыр.
ЙАЙДАК, У-И P.IV с.191 —
ждйдак; верхом (без седла).
Йалан, йайдак, менмэсен... Ср.
йалан ат.
ЙАЙКУ: йаик.- Тоб. Р. —
селку; трясти, кивать, качать.
Ср. йайгау.
ЙАЙЛАУ 1. Том., Бар. —
ж,айлау; летнее пастбище. 2.
Гиг. — летнее ждлье.
ЙАЙЛУ Бар. Р. — мул, таза
тормышлы; состоятельный,
зажиточный.
ЙАЙУ Тар. P.IV с.91 — ж,ою;
расстилать. >Кдраса, бир тастир-
хан йайулы, устундё турлу
ашлар хазы р.
ЙАЙЦЫЛАУ Тоб. Р. — см.
йадалау.
ЙАЙТАЦЛАУ Кг. — алпан-
тилпен йеру; ходить
вперевалку. Йайтандап атлайты. См.
аптац-типтан, йеру.
ЙАЙЦЫ Тоб. Р. — см. йадацы.
ЙАЙЫГУ Бар. Р. — ж,ай
башлану; наступать, начинаться
(о лете).
ЙАК, Том. Абд. — см. йаак
1, II. Тэрэзэ йагы. Ср. йацак,-
лау.
ЙАК.МАЛАУ Гиг. — сылау,
сорту, -ягу; намазывать,
подмазывать.
ЙАКМАУ К-дак PJV с. 184 —
ошамау; не нравиться. Казаада
тиш как. тиган киши йак,мас.
ЙАКТАЙ Тар. Дс — уцай,
жди; удобно.
ЙАКДЫСУ Бар. Дм. — як-
тырту; освещать.
ЙАК,УТ Той Р. — якут; яхонт.
ЙАКШЫЛАШУ Бар. Р. —
килешу, татулашу; помириться.
ЙАКДНЫМЫСЫС Тем., Тоб.у
Тар. — исэнмесез, саумысыз;
здравствуйте. См. йахшыбатая,-
нэр, йахшымац.
ЙАЛ I Гиг.у Тар. P.IV c.242,
Бар. Дм. — ялланган эшкэ
5 11-40
65
тулэу; плата за наемную
работу. Йалцыларга йал акдасын
Хэдиж,э бирде.
— йалга биру Гиг. — ялчы-
лыкка биру; отдать в наем.
— йалга ину Гиг. — яллы
хезмэтка керу, яллану; наняться.
ЙАЛ II Бар. Дм., Гиг. — ял;
грива.
— йал кырысы — ж,илкв
калкымы; холка.
ЙАЛА I Тоб. — яла; клевета.
— йала йабу Кукр. — яла
ягу; клеветать, оклеветать. См.
цалгаклау.
ЙАЛА II £., А-б. — см.
йелберцэк. Йаласы к.ызара баш-
лады.
ЙАЛАГАЙУ Тоб. Р. — яла-
гайлану; льстить.
ЙАЛАН I Себ. — ялан;
открытое поле, луга.
ЙАЛАН II Кг. — см. йалан-
йалан.
ЙАЛАН III Бар. Дм. — ялан-
гач; голый, обнаженный.
ЙАЛАН 1У Бар. P.IV с.71 —
ялган; ложь. Йалан эйтме!
Адацныц улу йбк., син йылгы
урлагалы килдец.
ЙАЛАН-ЙАЛАН Я-кул —
гел, паман; всегда, постоянн-о,
-ый. Йалан-йалан кунак, пул-
май. См. аман-аман.
ЙАЛАН AT Тем., Тоб. —
атка атланып, ждйдаклап;
верхом на лошади. См. бушат.
ЙАЛАН КИШИ Гиг. — яла-
гай кеше; " ласкательный
человек" (устар.) — льстивый,
угодливый. См. йалаудар.
ЙАЛАН, Тар., У-И Р.IV с.95,
190—1. см. йалан III. Бир
киши йалац баш, йалац айак;
йугуруп кило йатыр. Казак,
ирне кур сана, йанына йалац
кылыч булмас.
ЙАЛАЦАЦ Бар. Р., К-дак
Р.IV с. 159 / ЙАЛАЦ Том. Абд.
— См. йалан III.
ЙАЛАУ I Себ. — ялау;
лизать, облизывать.
ЙАЛАУ II Тоб. Дс — байрак;
знамя, флаг. См. ту.
ЙАЛАУДАР Гиг. — см. йалан
киши.
ЙАЛАЦЫ Том. Абд. — яла
ягучы; клеветник.
ЙАЛБАЙУ Тем., Тоб. — ки-
цэйу; расширяться, раздаваться
в ширину.
ЙАЛБАК, 1. Себ. — ж,аенке,
киц; плоский, широкий. Йалбак,
питле геше. См. тарбагай. 2.
Тоб. — тупас; грубый. Йалбак,
тел мэн каплибес.
ЙАЛБАК ТАБАН К-кул —
каз яки урдек (туй булаге);
гусь или утка (как свадебный
подарок). Миннэн йалбак табан,
тип айтателар, акда салмай кас
йэ уртэкне салсалар.
ЙАЛБАРУ Гиг. — ялвару;
умолять. У-И PJV с. 194: Куча-
мынан Сэйеткэ бир йалбарып
багармын.
ЙАЛБЫЛТАУ Кукр. — см.
йелбелтэу.
ЙАЛБЫРСАК Бар. Дм. —
киц; широкий. Ср. йазы.
ЙАЛГАН Бар., Тоб. Р. — см.
йалан III.
ЙАЛГАУ I М.Уват, Кукр. —
тозы жяцел; недосоленый. Аш-
ныц тосы йалгау иган.
ЙАЛГАУ II Т-кул — см.
кыйра.
ЙАЛГАУ III Бар. Р. — ялгау;
66
прибавить в длину, наставить.
ЙАЛГАШУ Тоб. Р. — кушы-
лу; соединяться. Аймыннан кун
йаурылып, ики нурдан
йалгашып, чын азис канньщ
усендвн пайда булган мырза-
мын.
ЙАЛГЫМ Дуб. — мич казка-
сы; опечек, досчатое основание
печи.
ЙАЛГЫН 1. Кукр., М.Уват,
Супра — см. йалгым. 2. Кукр.
— секе йезлеге; брус
(деревянный упор у переднего края нар).
См. кдшага 2, елей:
ЙАЛДАП ЦЫГУ Гиг. — йезеп
чыгу; переплывать (о скоте).
ЙАЛДАУ Гиг. — ат коенды-
ру; купать коней.
ЙАЛКЫЛДАУ Той Р. —
балку, ялтырау; сиять, блестеть (о
солнце).
ЙАЛЛАУ Тар. Р.IV с.104 /
ЙАЛТАУ Бар. Дм. — яллау;
нанимать» Вир бай бир малцы-
ны йаллады мал кутэрга.
ЙАЛМАН Бар. Дм. — йом-
ран; суслик.
ЙАЛМАН КЫЛЫЧ У-#, Бар.
PJV с Л 5, 195 — ялтыраган,
ялт-йолт кила торган;
блестящий. Йанып-йанып чабарга
йалман к,ылыч йанда йок.»
ЙАЛМАННАУ Т-кул — яла-
гайлану; подлизываться, вилять
хвостом (перен.).
ЙАЛМАНЦАК Гиг. — яларга
яратучы, тамлетамак; лакомка.
ЙАЛМАУ Тем., Таб. — см.
йалау I.
ЙАЛМАУР Бар. Р. — см.
йалмауыц.
ЙАЛМАУЫС Себ. — см. йыл-
магус.
ЙАЛМАУЫЦ Себ. — ындыр
себеркесе; метла для
подметания зерна (на току).
ЙАЛТАЙЛАУ Гиг. — курку,
шурлеу; трусить.
ЙАЛТАН.-ЙУЛТАН, Бар. Р.
— ерле-бирле; туда-сюда.
ЙАЛТАЦНАУ Бар. Р. —
эрле-бирле чайкалу; шататься
во все стороны. Ср. илавушу*
ЙАЛТЫРАУ О.У. — см. йал-
бару. Йалтырасам, Рабига
атасайтып пирате.
ЙАЛЦЫ Себ. — ялчы;
батрак.
ЙАЛУАК, ПЫЦАК Ялуш. Ах.
— яссы пычак; косарь.
ЙАЛЫН Кукр., Коз. — ял-
кын; пламя. Мейцтан йалын
цыгаты.
ЙАЛЫНЛАУ I Гиг. — ялкын-
лап яну; пылать.
ЙАЛЫНЛАУ II Тоб., Тар. Дс
— аряу, ачету; щемить,
саднить.
ЙАЛЫНУ Себ — см. йалбару.
ЙАЛЫРГАУ Бар. Р. — 1.
игелек, яхшы эш; доброе дело,
добродеяние. 2. игелек эшлау;
делать добрые дела.
ЙАЛЫРУ Бар. Р. — гафу
утену; просить прощения.
ЙАМА Том. Абд. — балыкньщ
бер урында жыелуы; стойбище
(рыб).
ЙАМАН Тар. P.IV с.П2 —
яман; плохой, скверный;
ужасно, сильно. Бир байныц уц
хатыны бар икен, бир хатынны
бик йаман саклайт игэн.
ЙАМАЦК.Ы Умор / ЙА-
МАЦКУ Бар. Р. I ЙАМАЧКЫ
Бар. Дс — ямау, ямаулык;
заплата, заплатка.
5
67
ЙАМАУЧЫК Т-кул — см.
йамацк,ы.
ЙАМГУР Тар,, Бар. Р. I
ЙАМГЫР / ЙАЦГЫР Тов.,
Тем. — янгыр; дождь»
ЙАМГЫРЦЫ Y-кул — зэйтун
геле; роза. Йамгырцы гелнен,
йамгыр йауганта сыу килэте
кдуагына.
ЙАМГЫРЧА ГАУАК. М.Уват
— см* ацы кдуак,.
ЙАМУЗ Тоб. Р. I ЙАМЫС
Кукр. — касык; пах.
ЙАМЫНУ Тоб. Р. — см.
йабыну.
ЙАН Инт. — см. йа. Атасы
пекте йан, пирте ук,.
ЙАН-УК, Инт. — см. санай-yi;,
ЙАНАШ М.Уват, Кукр., Вар.
— янэшэ; рядом. Синец белен
кеберем йанаш булмасын.
ЙАНБАШ Себ. Дс — оча
свяге; тазовая кость.
ЙАНБУЗ Тоб. Р. — см. йа-
мыс.
ЙАНДАГЫЛАУ Гиг. — см.
йантау L
ЙАНДАК, Гиг. — см. йантык;.
ЙАНДЫК, Бар. Р. — ялтыра-
вык батыргычлы кармак;
мормышка.
ЙАНТАЙУ Тар., Бар. Дс,
Тоб. Р. — янтаю, авышу;
накрениться. 2. кырын яту;
лежать на боку.
ЙАНТАПКА Тем. — зур чул-
мек; корчага.
ЙАНТАУ I Себ. — юну;
строгать, обтесывать. Сыргый
йантайтылар цитэн сукдалы.
ЙАНТАУ II 1. Кукр., У-И —
урманчык; небольшая роща. Ут-
рауныц пер йагынта йантау бар
иган. Пы йантаута кдслар кыц-
караты. 2. Т-хан — кул эйлв-
нэсендаге алан; поляна вокруг
озера (водоема).
ЙАНТАШ O.K. — см. иптэш.
ЙАНТАШУ Тоб. Р. — бнк
якын килу; кагылып киту, янэшэ
утыру; очень близко подойти,
коснуться, примоститься. Кдзанга
йанташсад, кирасы йугар.
ЙАНТЫК Том., Тоб. —
сэзэк; пологий, покатый.
ЙАНУ I 1. Ост., Кукр. —
кайрау; точить, править на
оселке. 2. кайрак; точило. См.
йануыц. 3. Бар. Р. — кайрау
очен каеш; ремень для точения.
ЙАНУ II: йаны- Г-кул —
янау; угрожать. Син мине йа-
ныма.
ЙАНУЫЦ Тем. — см. йану 1(2).
ЙАНЦЫГАМ Э. — см. йе-
некэм.
ЙАНЫЛУ / ЙАНЛЫШУ Гиг.
— ялгьгшу; ошибаться,
ЙАНЫШАК, К-кул — бей-
ланчек; назойливый,
придирчивый; Пыцакды к^рсан, к,айнэн,
йанышак, пулаты имеш.
ЙАЦ 1. Тар. Дс — тиф
авыруы; тиф. 2. Бар. Р. —
эпидемия.
ЙАЦА Себ. — яда; новый.
ЙАНДК О.У. — Астрахань
чиклэвеге; грецкий орех. Мага-
синта йацак, та бар ийэн.
ЙАЦАКЛАУ Y-кул — ишек
яки тэрэзэ яндгы; косяк двери
или окна. Ишекнец йандкла-
унда кдт йазулы.
ЙАЦАТА Y-кул, Кг. — еле
гене, куптэн тугел; только что,
недавно. Йацата кургэн итем.
ЙАЦГАРА Тем. Р. — чит,
ят, катнашы булмаган; чужой,
68
посторонний, непричастный.
ЙАЦГУРДАУ Бар. Р. — ян,-
гырау; звучать (о звуке, голосе).
ЙАН.ГУС Бар. Р. — ялгыз;
одинокий. См. йацыс.
ЙАДГЫРЫК, Бар. Дс — ес-
тендэ утын кисе торган букен;
полено, пень, который подклады-
вают под распиливаемые дрова.
ЙАН.ЖАК. Бар. Р. — куп
сейлауче; болтун.
ЙАНДАРЫ Лайт., Малчыну
Cam. — 1. читкэ; в сторону.
Ойатны йандары куйып сейлэу
карэк. 2. чит ж,ир, ерак; в
стороне, далеко. Йацкарыта то-
раты. Ср. йацгара, чэк,
ЙАН.НАУ Бар. Р. — нэрсэгэ
булса да ышану; верить во
что-нибудь.
ЙАЦРЫК U Бар. Р. — сеяк;
кость. 2. Т-куЛу Кошкул —
кукрак свяге; грудная клетка.
ЙАЦУ: йаны- Дм. — ут
кабызу, ягу; зажигать.
ЙАЦ1ПАУ Гиг. — сайлау;
говорить, рассказывать. , Кукр.
Патыр корсак; йан,шама&,
йадшаса та сурамас.
ЙАЦЫЛУ Т-тау Дм. — см.
йанылу.
— йул йанылу — юлдан язу,
адашу; сбиться с дороги. Тар.
PJV с. 125: Мин йул йанылдым,
бы йегет мине таап алды.
ЙАЦЫЛЦЫ Бар. Р. — ял-
гыш, хата; ошибка.
ЙАНЫЛДЗАН Бар. Р. —
ялгышучан; ошибающийся,
делающий ошибки,
ЙАЦЫС Бар. P.IV с.\6 — см.
йацгус. Элци кайтты йаныс»
ЙАПКДК, Кукр. — капкач;
крышка. Цулмегенэ кура йап-
кдгы <фр.>. См. кдпкдк, I, йабу,
йапкы, йапкыц.
ЙАПКОЛАК, Т-кул — ябалак;
сова* См. карабылк,ы.
ЙАПК,Ы Коз., Супра — см.
йапкдк. Су цилак йапкыны
кдрасам, исем китте.
ЙАПКЫТ 1. А-б. - чана
есте; верх саней, крытые сани.
2. Рвнч. — ей тубасе; крыша.
ЙАПКЫЦ Э. — 1. см. йап-
кдк,. 2. япма, ж,айме;
покрывало.
ЙАПМА — см. йамацк,ы.
ЙАПМАЛЫК, М.Уваш — см.
йамацк.ы. Ин, тебвн уйыб алай-
ын, йапмалык та пецеб ейейен.
См. йапма, йамачкдл, саплачке.
ЙАПМАЧ Toy — см. ала-
шитак.
ЙАПРАК, 1. Том., Таб., Тар.
— йафрак; лист (дерева) ♦ 2.
Кукр. — себерке; веник. Йапрак
пелан цабыну гарак.
ЙАПСУК, Бар. Р. — тансык
аш; пища, которую редко едят.
ЙАПТАК, 1. Тар., Бар. Дс —
чана урэчаларе; разводы саней.
2. Бар, Р. — см. йайтак 2.
ЙАР Тоб. Р. — текэ яр;
крутой берег, крутизна.
ЙАР КОШКДЦАГЫ Т. — яр
карлыгачы; стриж.
ЙАРА I М.Уваш, Гиг. —
^угалай, икега булеп; пополам,
ара алайык, та, йара булэйек.
Йара йыртып ташлаты.
ЙАРА II Себ. — яра; рана.
— йара йапрак, Тем. — см.
кутарца йапрак..
ЙАРАГ Гиг. — корал; оружие.
ЙАРАМАЙТЫ Себ. —' яра-
мый; нельзя. Тар. P.IV с. 108;
Биска мында туруга йарамайты.
69
ЙАРАМСАК Раж,, K-rnay —
куштан, ялагай; подхалим, льстец.
ЙАРАН К-док P.IV сЛ65 —
см. иран. Бар чагымда, ей
йаранлар, курдецес, арагы
танлап, бал ишип.
ЙАРАТМАК.САН БУЛУ Тор.,
Бар. — яратмаган булу;
притвориться, что не любишь. Ср.
пелмакцен пулу.
ЙАРАУСЫС Туск. — ярамас-
лык; невозможн-о, -ый. Пылтыр
йараусыс цебен ите, ул балам
кдльщ кейемнэр кейеп йерате.
ЙАРАЦЫЛМА 1. М. У ват,
Тем., Юры* — икега, ике якка
ачыла торган; открывающийся
на две стороны. Кейемецке алты
йарацылма пулса, йэктэ тилар,
Тирасасе йарацылма. 2. Кукр.
— см. ацылма 2.
ЙАРАШУ Себ. Дс — 1. им
булу, дару булу; быть
целебным. 2. татулашу, килешу;
помириться, прийти к согласию.
ЙАРАШЫК Тоб. Р. — ярак-
лы, яраулы; пригодный,
пристойный.
ЙАРАШЫКЛЫ Гиг. — см.
йарашык,.
ЙАРАШЫК.СЫС Кукр. —
яраусыз; непристойный,
непригодный, чрезмерный.
ЙАРГА Кукр. — пулан;
полено. См. тумылчыв;.
ЙАРГАК I 1. Геле., О.У. тыш
биялай, астан кия торган би-
ялай; верхние рукавицы. Йар-
гакныд еценнан мийалай ки-
йателар. 2. Тар. Дс — ионы
коелган тире; кожа, оставшаяся
после выпадения шерсти.
ЙАРГАК. II Кукр. — сертот-
мае; болтливый, не держащий
тайны. Йаргак;, аны йарлап та
йебара куйыпты.
ЙАРГАНАК Т-хан — чокыр,
ерым, ерынты; овраг.
ЙАРГУ Бар. Р. — карар, хе-кем;
решение, судебный приговор.
ЙАРГУЗАК, Бар. Р. — дагь-
валашып йврергэ яратучы кеше;
сутяга.
ЙАРГУЛАУ Бар. Р. — хвкем
иту, хвкем чыгару; судить,
выносить решение.
ЙАРГЫНЛАУ Бар. PJV с.15
— ялтырау; блестеть, сверкать.
Йасцы бустай йаргынлаган йал-
ман кылыч шул булыр.
ЙАРГЫРАУ Тоб. Р. —
ялтырау, ж,емелдау, ялкылдау;
сверкать.
ЙАРДАМ Бар. у Тоб. —
ярдам; помощь.
ЙАРДАМЦЫЛАУ Тоб. Р. —
ярдам иту; помогать.
ЙАРЙАРЛЫЙК. У-tf, Ах. —
см. are.
ЙАРК.ЫН Бар. Р. — ялтырау,
ж,емелдау, яктылык, нур; блеск,
свет, луч.
ЙАРЛАУ I 1. Кг. — су
астындагы чокырлар, тиран
ж,ир; подводные ямы, глубокое
место. Анта йарлау, су цуммац.
2. Тар. Дс — баке; прорубь.
ЙАРЛАУ II 1. Гиг. — халык-
ка игьлан иту; объявить народу.
2. Гиг. — хабар тарату;
разглашать. 3. Кукр. — серне сейлеп
ташлау; разболтать тайну.
ЙАРЛЫ Кукр. — мескен
(парлы сузларда кулланыла);
несчастный, бедный
(употребляется в парных словах). Этк,ац-
йарлы шигелле кап пелмэйсен.
ЙАРЛЫГАУ У-# P.TV с.199 —
70
ярлыкау; прощать, миловать.
Мине мактап йырласац, йар-
лыгармын, Чанбай, йарлыгар-
мын.
ЙАРЛЫКДУ Гиг. — булеклеу;
награждать, жаловать.
ЙАРЛЬЩАШ Гиг. — хезмат
хакы; жалованье.
ЙАРМА Тоб. Л — ярма, арпа
ярмасы; крупа, ячменная крупа.
ЙАРМАБАШ Кг. — ат куз-
галагы; конский щавель. См*
сыйыр гойрык,, урыс кдуак,.
ЙАРТУК Бар. Р. — ярты
кеше; полчеловека. PJV с.63:
Кекшунек пир йартукды йудуп
йиде, иртэн кицкэца блтуду. Ол
йигит полып аузыннан тушту.
ЙАРТЫ Бар. — см. йарым.
ЙАРУ I: йары- Лайпи, Кукр.
— яктырту; светить. Койаш
йарыйт.
— тирес йарыйт Лайт. —
теньяк балкышы; полярное
сияние.
— тац йарыйты Гиг. — тац
ата; рассветает.
ЙАРУ II Т-кул — яру; колоть,
раскалывать. Отын йаргалы.
ЙАРУКДНАТ Т-кул — ярка-
нат; летучая мышь. См.
йарыск.ы, тен йабалак.
ЙАРУЛАУ Гиг. — жеелеп уты-
ру; рассиживаться, рассесться.
ЙАРЦА Тоб. Р. — ярка;
плаха, толстое полено*
ЙАРЦЫ Бар, Р. — утын
агачы, йомычка, такта; полено,
щепка, доска.
ЙАРЫК, Себ. — якты, якты-
лык; светлый, свет, светло.
Кусем акны, караны-, йарык,ны
гына айыраты, Йектэн. йарьщ
тешете.
— ай йарык тен Гиг. — айлы
тен; лунная ночь.
ЙАРЫКДЫК. Юрш. — якты-
лык; свет.
— йарыклыгым! Том. — куз
ну рым! (иркелэу сузе); светик
мой! (ласкательное слово). Йа-
рыклыгым, порцак пир-це мица.
ЙАРЫЛГЫ Тоб. Р. — см.
йарынды.
ЙАРЫЛУ Бар. Р. — ярлы,
кечсез; бедный, немощный.
ЙАРЫЛЫК Бар. P.IV х.24 —
хан ярлыгы, боерык; ханская
грамота, приказ. Инде к,ан йары-
лыгы кдтту полды, йадып улгуцё
йуруп улгалу кэрек.
ЙАРЬГМ Себ. — ярты;
половина. Урысньщкы керепен.
анхаралмайым йарымын.
— Йарымар — яртышар;
пополам.
ЙАРЫНДЫ Бар. Р. — ярык;
щель. См. йек III, йарылгьь
ЙАРЫСК.Ы Бар. Р. — см.
йарукднат.
ЙАРЫТУ Гиг. — яктырту;
освещать. Тар. P.IV с.95: Иц
булмаса, минец кдшымда шэм
йагып йарытьш кутуп ултырса
кэрек иде.
ЙАРЫТКУЦ Бар, Р. — як-
тырткыч (балык тотканда), нур,
факел; освещение (при ловле
рыбы), луч, факел.
ЙАРЫТМАЛАУ Тоб. Р. —
яктыртып, нур белен балык тоту;
лучом ловить рыбу.
ЙАС Кукр. — матем; траур.
Йас цаты игэн.
ЙАСА Кукр. — кеч-хел белен;
кое-как. Йаса тейде.
ЙАСА-ПОСА Том. — см. ца-
ла-бола.
71
ЙАСАК К~дак PJV с.145 —
ясак; дань, налог. Утус биш
тулгу каптырган, хан йазагын
таптырган.
ЙАСАКЛЫ Себ. — ясак
тулэуче; данник, платящий
дань, податкый.
ЙАСАУ Козг. — ...дип уйлау;
принять за к.-н. Мин сине
Келчэчэк йасатым; песнен, пер
кысыпыс пар, тората ешлайте,
мин ул тип йатармын.
ЙАСК.ЫЛЫК Себ. — язын,
яз коне; весной. Йаскылык
палыкны пос естетан ошлаты-
лар.
ЙАСКЫСЫН Себ. — см.
йаскылык.
ЙАСКЫТА Тар.г Том., Бар.
— см. йаскылык..
ЙАСЛАУ 1. Бар. Р. — язны
уткэру; провести весну. 2. Кукр.
— кайгылы вакыт уткару; быть
в трауре.
ЙАСПАШ Лайт. — яз башы;
ранняя весна; начало весны.
Йаспаш пиргеннер пулсийте
мидэ унике тегем ау.
ЙАСТАНУ/ЙАСТАУ Бар. Р.,
К-дак P.IV сЛбб — баш астына
салу; положить под голову
(вместо подушки). Алтын ийер
йастанды. Ийерен йастады.
ЙАСТЫГАЦ Иш. — колак
тендере, кечкенэ мендерчек;
маленькая подушка, подушечка.
ЙАСТЫК Себ. — мендар;
подушка.
— пуксэ йастык, Я-кул — бер
кешелек мендар; подушка на
одного человека.
— осон дасшк Я-кул — ике
кешелек мендар; удлиненная
подушка на двоих.
— йастык, к,ы6ы Ом. — см.
йастык тыш.
— йастык, тыш Себ. —
мендар тышы; наволочка.
— паш йастык, Кукр. — см.
йацгырык»
— ггуйын йастык — см.
йастык,*
ЙАСЫК, Тар. — см. к,она.
ЙАТ Таб. Р. — хетер, хетире;
память, воспоминание.
— йатка тешу Гиг. — иска
тешеру; вспоминать.
ЙАТАГ АЙ К-кул — янд туган
айыьщ иц сезак торышы;
наиболее наклонное положение луны
в период новолуния. КаЙсы
уакыт йатагай та булаты ай.
ЙАТАГАН О.У. — виден
чыкмый ятучы; домосед,
лежебока. Йатаган цыхса, йау булыр
(поел.).
ЙАТАУ Кукр., Toy — 1. ябык;
худой, тощий. 2. ябыгу; худеть,
тощать. Атыбыс йатап китте,
алай йатау тугел иге.
ЙАТКЫ Лайт. — татен юлы-
ныц чормадагы елеше; часть
дымохода, находящаяся между
потолком и крышей, вйнен,
тубасенэ цыккац, порас пал-
цыкта параты, аннары йугары
тубаге цыгып китате, урамга —
аны монта йаткы титлар. См.
ет йату, ет йаткы.
ЙАТЛАНУ Тем. Р. — см.
йатсырау.
ЙАТЛЫ Тоб. Р. — хатерле;
памятливый.
ЙАТСЫРАУ К-тау — ятсы-
ну; стесняться, чуждаться. Йат-
сырап каплашмэй утыра.
ЙАТЫГУ Ом. — см* йатау 2,
ЙАУ Бар., Тоб. А — 1.
72
дошман; враг. 2. сугыш; война»
— йау йарагы — боевое
оружие»
ЙАУ ТИРЭК Гиг. — тирэк,
тополь»
ЙАУА Ялут., Ах. — см» ыртын
ЙАУГАН Лайт., Кукр. —
кысыр аш; постный суп. Йауган
пешерец-це.
ЙАУЗАУ Т-кул — тубэнею,
тешу, тэбэнеклэну; опускаться,
сделаться низким»
ЙАУЛУК. Бар., Тар. PJV с.9\
— яулык; головной платок»
Кусен йаулук,мынан байлады,
йидэклеп алып китте.
ЙАУН Бар. Р. — явымлы кен;
ненастье, дождливая погода.
ЙАУРГАН Бар. Дм. — см.
йуртк,ан»
ИАУРЫЛУ У-И PJV с»202 —
хэлсезлену, кечсезлену;
ослабевать, обессиливать (ДТС). Ай
мынан кун йаурыльш ике нур-
дан йалгашып..» пайда булган
мырзамын,
ЙАУРЫН 1. Лайт. —
ицбашы, ж,илка; плечо» См»
кулбаш, урынбаш, чогыр» 2, Б-
гел — арка; спина» 3. Тар., Тоб.,
Бар. Р. — см» йаурын калак,.
— йаурынбаш Лайт. — см.
йаурын 1»
— йаурын кдпак, Лайт, Кукр.,
Том. — калак сеяге; лопатка. См.
кулк,апкдк* кулкдпкдц.
ЙАУС Бар. Р. — см. йабыс.
ЙАУТУ Бар. P.IV сЛ6 —
якынайту; приблизить» Кыс аны
субэде, йаутпады.
ЙАУШК.УН Той. Р. —
кугэрек; плесень»
ЙАУЫН К. — явым-тешем,
ядгыр, кар; осадки, дождь, снег.
Уку мёнён кеже йауыннан
сонкы улён кебек.
ЙАУЬЩ У-И, Супра,
Эшевану Ом. — см» йуык.»
ЙАУЫКЛАУ Ом. — см. йауу.
ЙАУУ: йау- Т-кул — якынаю;
приблизиться, подойти. 9р бул-
сам, пер минут та йауалмаймын,
ирлэрегес нинцек йауат игэн.
ЙАУУР Гиг. — суелган, сыды-
рылган урын (аркада); садно на
спине (рана от осаднения, погертое
место, ожег от тренья. — Даль).
ЙАУЫС Т-кул — см» йабыс»
ЙАХШЫ АТЛАНУ — ялагай-
лану; подхалимничать» Ср» йал-
маннау»
ЙАХШЫБвТеННЭР Умар
— см. йак,шымысыс<
ЙАХШЫЛАР М.Увагп, Кукр. —
изгелер; святые. Астана тип йах-
шылар йаткдн урынга эйтателар»
ЙАХШЫЛАРМЫСЫС Лайт.
— см. йакдпымысыс.
ЙАХШЫМАН Ваг., Т-т. —
см. йакдпымысыс
ЙАШ Тем., Тоб — яшь; слеза»
ЙАШАРУ Гиг. — см» йэшвру.
ЙАШЛУ Бар. Р. — L ничэ-
дер яшьле; имеющий известное
число лет. 2. куп яшьле, карт;
имеющий много лет, старый.
ЙЭ Тевр. — айе; да. Тэуреске
паратын, йаме? — Йе, паратым.
ЙЭБЕШКЕЧ Ом. — см. теге-
нэк I»
ЙЭБЕШУ Себ. — ябышу;
прилипать»
ЙЭБЕШЦ9К Гиг. — см.
йэпшенцак.
Й8ГИРМ9 Бар, — егерме;
двадцать.
Й8ГИРУ Тоб. Р. — ждистеру;
велеть запрягать.
73
Й9ДИ Бар. — см. йетте.
Й9ДИК / ЙИДИК Бар. Р.
— ждтез, тырыш, акыллы;
проворный, прилежный,
разумный.
Й9Ж8Ц Бар. Р. — 1. дымлы;
влажный. 2. чи, пешмаган;
сырой, невареный. Ср. йаш.
Й9Ж9У Бар. Р. — бер ел
яшау; прожить год жизни.
ЙЭЖЕН Бар. Р. — яшен; мол-
ния. См. йылдырым 1, чагылмак,
Й9ЖЕНБ9К Э. — см. йа-
шенцак.
Й9ЙЛЕК Тар. Дс — см.
йургэк.
Й9ЙБ9К Кукр., Дуб. — см.
йалбак,.
— йайбэк табак КуФ*, Дуб.
— телинкэ, сай табак; тарелка,
неглубокая чашка.
Й9ЙГЕ К.УРА Хуца —
кирте, абзар, кура; летний
загон для скота.
Й9ЙГЕЛЕК Лхман — ж,ай
кене, ж.еен; летом. Пер йвй-
гелек сугыш ацылып„ сугыш-
ка китте та парты йанекв-
генам.
Й9ЙГЕСЕН Себ — см.
ЙаЙПЖК.
Й9ЙГЕТЭ К-куя ~ см. йэйгеяек.
Кыргапка баргайнем йздгета
Й9ЙГЫРТ Иш.у М.Уват,
Коз. — см. йайгыр.
Й9ЙИ Тоб. Р. — еш, куе;
частый, густой.
Й9ЙИН Т-тау Дм. — см.
йайгелек.
Й9ЙИРУ Тоб. Р. — куерту;
сгущать.
"Й9ЙК9РЛ9НУ Том. Лбд. —
ялагайлану; подольститься. См.
йалманнау.
Й9ЙЛ9ТУ Тем., Тар. Дс —
ж,эен мал симерту; откормить
скот (летом).
Й9ЙЛЕК I Том. — см. йургак.
Й9ЙЛЕК II Карбан — бол-
дыр (винен, буеннан буена эш-
ленэ); крыльцо (делается на
всю длину дома). См. ишхан,
пас, тактабаш, пасгарак,.
Й9ЙЛЕК III Тевр. — кар
базы; погреб. См. купрак,
пупрак, пукерак.
Й9ЙМ9 I Ом. — кабартма;
лепешка. См. табатер.
Й9ЙМ9 II Гиг. — ж,айма;
простыня.
Й9ЙНАМАС Тар. — см.
найнамас.
Й9ЙР9У Тар., Бар. Дс —
ж,айрау; расстилаться,
распространяться.
Й9ЙТАК, I 1. Тем — кечкенэ
чана; маленькие сани. 2. Дуб.,
Кукр. — утын ташый торган чана
(артсыз чана); дровни. Песта
пецэнне гышын йайтак, цанага
тейэп ташыйтылар.
Й9ЙТАК II Гиг. — сазак;
пологий.
Й9ЙТАК АТЛАНУ Тоб.,
Бар. Дс — ияр салмыйча атка
атлану; сесть верхом без седла.
Й9ЙУ Тем. — ташу вакыты;
половодье.
Й9ЙЦЕ 1. Тоб. Р. — начар
пава торышын тудыручы;
человек, производящий дурную
погоду. 2. Гиг. -— см. йайцы.
Й9К9 Тем., Юрш. — аерым;
отдельн-о, -ый.
— йакэ цыгу Тем., Юрш.,
Cam. — башка чыгу, аерылып
чыгу; отделиться. Инте ейлэн-
тегес, инте йакэ цыгу карак.
74
ЙЭКТЭ Тем., Дуб. —
костюм; пиджак.
ЙЭКТЭЦ Дуб. — астар;
подкладка*
Й9Л9ЛИ Бар. Р. — туй
ждяры; свадебная песня.
Й9ЛТ9Г9 То& Р. — флюгер.
Й9МЕ Тевр., Тар. — айе бит,
эйеме? да ведь, не так ли?
Салих абышкднын, уды пар ите,
йаме, ул оста ите капка. Ну-
рийа, атам бишенце йылныц
йаме?
Й9МЕС О.У. — ямьсез;
некрасивый.
Й9МИШ: кат йамиш Бар.
Дм. — см. йемеш.
Й9МУ: йэми- Тоб. Р. —
ел маю; улыбаться.
Й9МРЕК-Й0МРвК Ом. —
ж,имерек; разрушенный.
Й9Н Тем./Кум., Кукр. —
жди; душа. Ибраим тиган улым
пар, ец кенэ йан пес.
Й9Н9 Бар. P.IV с.71 —
яцадан, тагын; снова» опять.
Йана агытты, ужунжулай сал-
ды, йана ол тайга тушту.
Й9Н9ГЕ ЙЫЛ Кукр. — киласе
ел; будущий год. См. исэнтэ.
Й9Н9УР Бар. Р. — шаяртып
эндэшу сузе; шутливое
обращение. 9 йанаур! — А, какой ты
умница!
Й9НЕК9М Тем. — ждныка-
ем; душенька моя. См. татуым,
йанцыгым, йанецнан, йэнем-
кузем.
Й9НЕМ-КУЗЕМ Кукр., Тар,,
Бар. — иркэлэу сузлэре;
ласкательные слова.
Й9НЕЦН9Н М.Уват, Кукр.
— см. йэнекам. Йенче пелан ай
маруэрне, тесэлмесен., йанен,-
нэн, тесмэген; Исан-ла булсам,
мин кайтырмын, миннен
аматанна асмэген.
— йаненнэн китайен. Тем.
— см. йерагецнен китейен.
Й9НЕСЛ9П КУЮ Toy — кеше
айберенэ хужд булу; присвоить.
Й9НЙШШ9 Кукр. — тагын;
еще. Йанишша техникумта угу
галыпты, ауыл мактапне та
батармэган.
Й9НН9НУ Т-кул —
ж,анлану; оживиться.
Й9НН9Т У-И P.IV с.208 —
ж.аннвт; рай. Йаннатка буйу-
руп, икаунен, лэ башын кисте-
реп ташла.
Й9ННЕК Т-кул — хайван;
животное.
Й9НТ9М Тугыз, Рэнч., Кукр.
— ж,апаннам; ад.
— йантэм киццен —
ж,эпаннамка китсен; чтоб ему
провалиться сквозь землю.
Й9НЦУ Кг., О.У. — изу;
мять, давить. Картуп
йанцейтаган тук,мак пулатаган.
Й9Н.9 Бар. Дм. — см. йенка.
Й9НКЕЛМ9 Лайгп. — см.
к,алым П.
Й9ПШЕНУ Т-кул — ябышу;
прилипнуть. См. йилмашу.
Й9ПШЕНЦ9К Гиг. — ябыш-
как, ябыпгучан; прилипчивый.
Й9ПШЕРУ Т-кул — ябыш-
тыру; приклеить.
Й9Р Бар. — см. ир L
Й9Р9ШУ Т-кул Дм. —
ярашу; сосватать.
Й9Р39К Бар. Р. — туган
илне сагынучы; скучающий по
родине.
Й9Р39Л9НУ Т-кул — см.
йерсау.
75
Й9РБГУ Бар. — берар терле
апг ашыйсы килу яки берар
аштан бизу (авырлы хатыннар-
да); испытывать потребность
или, напротив, отвращение к
какой-нибудь пище (у
беременных женщин)» См. ирегу*
ЙЭРЕН Э. — килачэк;
будущее.
ЙвРИКЛЭУ Бар. А — см.
йэрегу-
Й9РТУ: йертип йату Т-кул
Дм. ж,ирга яту; прикладываться
(к земле). Йакау к,угын кёлэ
йатканкы йэртип йатып
тыниайтыган полаты.
ЙЭСЭЙ Тем. — опты; язь.
ЙвТ Лайт. — хатер; память.
См. йат, ис. Ицнима йатемтэ
кддмайты.
— йэткэ белу Тем., Тар. Дс
— хэтердан белу; знать на
память.
йетим цицэк тем. —
умырзая чечэге; подснежник.
ЙЭТИМСЕРОУ Кчс — ятим-
сену, узесдае ятим сизу;
испытывать чувство сиротства. Ина
китсэ, йатимсерийте пала.
ЙЭТКЭ Кукр, — бушка,
юкка; впустую, понапрасну. Йатка
йареп кайттым.
ЙЭТКеЦ Cam. — хетерле;
обладающий хорошей памятью.
Антайга минем атийем йаткац
кеше ите.
ЙЭТЛвУ Лайт. — ждйлау,
тырышу; приспособить,
наладить. Йатлап килеп утыраты.
— йатлап — юньлэп; как
следует. Пыиыл кауек та цзшрмайты
йатлап, алла йэуен йукдсама?
Й9Ш Тем., Тоб., Тевр., Тар.,
Бар. — 1. чи, пешеп ждггмегэн,
алгермаган; сырой,
недоваренный, недозрелый. Йаш утынмы?
— Йук,, кору. См. йаж,ац,
йашкел. 2. яшь; молодой.
Й9ШКЕЛ Бар. Р. — см. йаш 1.
ЙеШ ЙУГ9 ЧАРЫК Лайт.
— чабата; лапти.
Й9Ш YCKEPEM Тем. —
ящусмер; подросток.
ЙешеГЕРЦЭК Тем. — озын
гомерле, озак яшауче;
долговечный, долголетний.
ЙашаР Тар. Дс — см. йаш-
лу 1.
ЙаШ9РУ Гиг., Бар., Тем. —
яшару; зеленеть, молодеть.
ЙаШБНУ Себ. — яшерену;
прятаться. Йегет пер тирак ас-
тыга йашенеп йатып куйты.
ЙаШЕНЦаК Тар. — качыш
уены; игра в прятки. См.
калтун, йаженбак.
ЙаШЛаЙ Ваг. — тере ки-
леш, чи килеш; живьем, в
сыром виде. Палыкны йэшлай
ашаб ейате. См. йимакар.
ЙаШНЭУ Бар. — яшьнау;
сверкать (о молнии).
ЙЕГ9Н 1. Кукр. — камыш-
ныц бер таре; разновидность
камыша. Йегэн кистек култэ,
инте кипса йеган сук,тыру
гарак. 2. Тем., Кукр. — чыпта
(камыштан урелгэн); цыновка,
сплетенная из камыша. См.
рэуша, иган II, урмак 1.
— йегэн тукмак. Кукр. —
камыш башы; головка камыша.
ЙЕГЕРМа Себ. — см.
йэгирма.
ЙЕГаРЛЕ Себ. Дс — качле,
ждтез; сильный, энергичный.
йеге ( -м, -ц) сеймау
<фр.) — ж,ене ( -м, -ц) сеймау;
76
сильно ненавидеть, не терпеть.
ЙЕГЕС ПАЛА К-к. — игез,
игезек; двойня, близнецы.
ЙБПГ Себ. — см. игу L
ЙЕЙ9К Гиг. — бау; шнур.
ЙЕЙЕ Себ. Дс — еш, тыгыз;
часто, частый, плотный,
ЙЕЙУ Тем., Тар., Тоб., Бар.
— ашау; кушать. Ицмэ
йемайте, йонцыл петте. Йемэс
йерта йемеш кэн (пог.).
— тукмак. йейу <фр.) Тем.
— кыйналу; быть побитым.
ЙЕК I Себ. — ж,ой, ярык;
шов, щель, рубец. Агац йары
йарылган пулаты куй, шаны
йек тителар. Квйлэк йегем
сутелепте. См. цымгу.
ЙЕК II Бар. Р. — ж,ирэнгеч,
чирканыч; отвратительный.
— йек цырайланышып утыру
(фр.> Лайт. — чырайны чытып
утыру; хмуриться, иметь
недовольный вид.
— йек куру — см. йеклау II.
ЙЕК III — см. йарынды.
ЙЕКЕН К. Абд. — см. суыт.
ЙЕКЛ9У I Т-кул — берга
кушу; соединить.
ЙЕКЛ9У II Ху*;а, Кукр. —
кыерсыту; обижать, притеснять.
Килене кдйнэсен йеклэйте игэн.
См. йек куру, йексету.
ЙЕКЛ9У III Гиг. — паять
иту; паять.
ЙЕКСЕТУ Кг, — см. йеклау П.
ЙЕКТЭ Тоб Дс — халат,
чапан. Ср. йэкта.
ЙЕКТЭШ Гиг. — чикташ,
янаша; смежный.
ЙЕКШОМПЕ Себ. —
якшамбе; воскресенье.
ЙЕКШУ Рээц. — См. икшу.
ЙЕЛ9К I I. Тем. — ж,илэк;
ягода. См. илак, цейа, цийэ,
чилэк, йемеш 1. 2. Т-m., Козг.
— каен ждлэге; земляника. См.
сайре йелак, к,бй йелэге.
ЙЕЛ9К II Тар. — см. йел-
берцэк.
ЙЕЛОМЕК I. Ост. — йом-
шак жд!л, ж,илэс; небольшой
ветерок, прохлада. Кан болыт
пулты пуген, ешлагале шап
пулты, порас йелэмек ерэте.
См. илтац. 2. Кукр. — кулага;
тень. Йеламекка йыйылып
кэплэшеп утыртылар.
ЙЕЛ9МСУ Т-хан — см.
йелэмек L
ЙЕЛ8Н КАПКА Ост. —
иргэнак капка.
ЙЕЛОН Рэщ. — ждщелчэ
киенган; легко одетый. Майка
ман йелэн, цыкитте.
ЙЕЛЭУ Гиг. — см. ипгкеннау.
ЙЕЛБ9СЭК Кукр. — жицел-
ж.илбэзэк; легкомысленный,
ветреный. Йецел-йелбэсэк тугел
игэн пак,.
ЙЕЛБ9У Гиг. / ЙИЛБ9У
Бар. — см. йелбу.
ЙЕЛБ9УЦ Гиг. — ж.илпэзэ;
опахало.
ЙЕЛБЕ: йецел-йелбе Кукр. —
ждщел, ждщелчэ; легк-о, -ий.
Йен,ел~йел6е гейенеп цык,ма.
ЙЕЛБЕГ9Н К-кул> Кукр. —
убыр, пари, дию; оборотень,
нечистая сила. Йелбегэн йола-
ланып йарайте гуй.
— йелбеган цацлы (фр.)
Кукр. — тузган чэчле; с
растрепанными волосами.
ЙЕЛБЕЛТ9У Юрш. —
ж,илфердэу; развеваться. См.
йалбылтау.
ЙЕЛБЕРЦ9К Мет. — кик-
77
рик; гребень, гребешок <у
птицы). См. йелак II, хакраба II,
нала П.
ЙЕЛБУ Кукр. — ждишу,
селку; развевать» веять,
обмахивать. Сыйыр сауганта,
гугауеннарне йелбеп торатыгын.
ЙЕЛГЕР Себ. Дс — ишкенче.
ЙЕЛДУРвУ Гиг. — См. йе-
ЕЛЕ Кг. —- см. кайбат.
ЙЕЛЕК БАШ К. Абд. — см.
к,уйан имцэк.
ЙЕЛЕК СУЙЭК Э. Абд. —
балтыр; голень.
ЙЕЛЕМ Тевр. — ждлем; клей.
Кун йелем; клей для кожи.
ЙЕЛЕМЛОУ Себ./ ЙИЛИМ-
ЛЭУ Бар. Р. — ябыштыру;
клеить, приклеивать.
ЙЕЛЕМЛ8П ОЛАУ Гиг. —
тоташтыру, ябыштыру;
сращивать.
ЙЕЛИШЛИ AT Гиг, —см.
ишкенче.
ЙЕЛЛЭНУ У-кул — акылга
ждаелею; помешаться, сойти с
ума. Аныд тумышынта атасы
йелланган ите.
ЙЕЛЛЕ I Кукр. — 1. жилле;
ветреный. 2. авырулы ("пари
кагылган"); больной (тронутый
нечистой силой). Йелле булып
ауырыпты.
ЙЕЛЛЕ II Коз. — ...ундйга,
...уцае; как только ..., при ...
Сутан цык,к,ан йелле серлап
киттем.
ЙЕЛЛЕ III Кг. — эшчан;
работящий, Пес йах,та йак,шы
кешене иелле тийтелер, йакшьг
ешлаганне йелле ешка тип
куйатылар, сес йакта исэрне
йелле тийтелар.
ЙЕЛПУЧ Отос. — ш. ашлау 1.
ЙЕЛТ9У Тем., Кукр. — см.
илтау.
ЙЕЛТКЭ Тем., Тоб. — ждл-
ка; плечо. Ср. йертка.
ЙЕЛТК9ПАУ Тем. — пальто
элгече; вешалка ( у пальто)*
ЙЕЛЦУ О.У — юлар;
дурень, дуралей. См. арсар.
ЙЕМ I. Себ. — орлык; семя.
2. Себ. — теш; ядрышко. 3.
Т-хан — балык тоту вчен ж,им;
наживка для ловли рыбы.
ЙЕМ ТАРТУ Тар. Дс —
орлыклана башлау; начинать
наливаться (о хлебах).
ЙЕМЕР Кукр. — тамаксау,
талымсыз; неразборчивый,
нетребовательный (к еде), обжора.
Пы ат йемер булты беригес. См.
а псы, мацкэй.
ЙЕМЕШ 1. О.У. — ждлак-
ждемеш; ягода. Пылтыр та йе-
меш пешканта килгэйте. 2. Тем.
— конфет; конфеты.
ЙЕМЕШ ТАУЫК, Тевр. —
курка; индюк, индюшка.
ЙЕМЛЭНУ Себ.Дс — орлык-
лану; наливаться (о хлебах).
ЙЕМЛ9У Гиг. — мал-туарны
ашату; кормить скот.
ЙЕМЛЕК Тар. Дс — йортта
печен саклана торган урын;
сеновал.
ЙЕМСЭРЭК Ом. — см.
урмакце.
ЙЕНАК, Том. Абд. — саклап
тотучы; бережливый.
ЙЕНАУ Том. Абд. — ж.ыйнау;
собирать.
ЙЕНЦЕ I Кукр., М. У ват,
Юрш.у Т-т. — энж,е, муенса;
ожерелье из мелких бус,
жемчуг. Йенде гаттым пуйныма.
78
ЙЕНЦЕ II Кукр. — см. саба.
ЙЕНЦЕК Тем. — тубык;
тубык сеяге; щиколотка» щико-
лоточная кость. Кампайн йак&а
парсагыс, йенцекесне (йенцеке-
кесне) к,ауырсын кырар. См.
ашык, 1(1), кетма, пашай, тюкма
1, попка, тубырчьщ, урцыцпаш
сейак.
ЙЕЦЕЛ Себ. — ждщел; легк
-о, -ий.
ЙЕЦЕЛЭЙУ Y-кул —
бабайлау; родить, разрешиться
от бремени, Монта йецелайган
кдгыннар гына йататы. См. кус
йару.
ЙЕЦЕР Том. Абд. — см.
ецерт.
ЙБНК9 Кукр. — жидги,
абыйсыныц хатыны; жена
старшего брата, дяди. См. йэца.
ЙЕЦК9 МАМА Кукр. — см.
йенке ина 1.
ЙЕНКБ ИН9 1. Лайт. —
абыйсынын, хатыны; жена дяди.
2. Cam. — яре белэн бертуган
абыйсыныц, хатыны; жена
старшего брата мужа.
ЙЕНУ Себ. — ждау;
победить.
ЙЕП ЙвГвРЦеК К-тау —
катук; катушка.
ЙЕП Т9ДГЭК Лайт. — см.
йеп йегерцек.
ЙЕПКеС Тар. Дс — епшек,
юеш; мокрый, сырой. Йепкэс
кар; айаг асты йепкэс.
ЙЕПКЕН Хуща — экрен;
тихонько. Йепкен кенэ вйтеп
к.уй-цы.
ЙЕПКЕНН9Н — см. йепкен.
Йепкеннвв кенэ башлап
йебарате йырын.
ЙЕР Себ. — см. нр L
— йер сукдыр! Кукр. — ж,ир
йоткыры; провалиться бы тебе
сквозь землю (форма зложела-
ния).
— йер сеперу Байк. Ах. —
ж.ир тырмалау; бороновать.
ЙЕРЭУ Дм. — хвлдэн таю;
изнемогать. Исутан йераган
йойнычныларны сугарып
вйткарэтиган ёти.
ЙЕРЕК БУДУ Я-кул — см.
ирегу 1,
ЙЕРЛЕ Кукр. — 1. кираге бар
иде! очень-то нужно было (в
ироническом смысле). Торага
барамысын? — Йерле гуй, аулта
лучча. 2. инде; уже. Торатан
килепте та йерле.
йЕРман йексен тар. дс
— бик табанэк, жлр белая
тигез; очень низкий, вровень с
землей.
ЙЕРСЭУ К Тем. — жирегу,
туган жярлэрне сагыну; скучать
по родным местам. 2. Кукр. —
хайваннарга гына карата кул-
ланыла; употребляется только
по отношению к животным.
Йеран ат йерсэп к,айтып китеп-
те. См. йарзалану.
ЙЕРТКЭ Лайт. — арка;
спина. См. идзе, идее, йаурын,
йетка.
ЙЕС I Тар. — ж,из; латунь.
— лампы йесе — лампа
рэшаткасе; решетка
керосиновой лампы.
ЙЕС II Юрш.> И т., М.Уват
— см. йыс.
ЙЕСЕ Тем.у Кукр.< Бар. —
балык тотканда елганы буып
кую ечен суга утыртылган цал
(см. ниже); котец, котцы:
плетневой перебой через речку для
79
удерживания и ловли зашедшей
туда рыбы. (Даль) Йылга та-
мавда йесе горыптылар. См.
ицек, исе» уцек.
ЙЕСЛ9У Кукр» Тем. — см.
йыслау.
ЙЕСН9 Себ. I ЙЕСТЭ Умар
I ЙИСТ9 Том. — ждзни; зять*
муж старшей сестры или тети.
ЙЕТЕ 1. Лайт. — атна;
неделя. Пер йете, ике йете утте, кдас
ауырутан туктамайты. См. йома
2. 2. Тоб., Тем. — см. йетте.
ЙЕТЕК Себ. Дс — уткен,
уткер; острый.
ЙЕТЕП КИТУ Бар. Дс —
югалу; потеряться.
ЙЕТЕРУ I Бар. Дс —
югалту; потерять.
ЙЕТЕРУ II Т-хан — ашату;
кормить. Икмэхне етке йетерт-
тем.
ЙЕТК9 Том. Абд. — см.
йерткэ.
ЙЕТТЕ Себ. — ж,иде; семь.
Кысым йеттега цыкты.
ЙЕТУ I Себ. — ждггу;
достигать.
— пой йету Бар. Дм. —
буйга ж,иту; взрослеть, стать
взрослым.
ЙЕТУ II Бар. — см. йетек.
Йету пыиак;.
ЙЕТУЛ9У Бар. — уткенлау,
кайрау; точить.
ЙЕТУСЕР9М9У Улэртеш —
жлтенкерамэу; нехватать.
Песта пик к,оргак; пулты, шун-
лыктан аш йетусерамэте.
ЙЕЦКЭ Себ. I ЙИЧК9 К-дак
Р. — нечка; тонкий. См. ицка.
— йецкэ айакка киту (фр.)
Тем. — солдатка киту; идти в
солдаты.
ЙЕЦКЭ АУРУ Гиг. — упка
авыруы; туберкулез. См.
йаткерек ауыруы.
ЙЕЦКЭРУ Гиг. — нечкару;
становиться тонким.
ЙИБУ Бар. Р. — см, йепкас
ЙИГИТ Бар. Р. — егет;
юноша, молодой человек.
ЙИГР9У Бар. Р. — шик
тоту, шиклану; иметь
подозрение, подозревать.
ЙИД9К Бар. Р. — тезген;
повод.
ЙИД9КЛ9У Бар. Р. — ж,и-
таклап йерту; водить на поводу.
ЙИД9У Бар. Р. — см. йету I.
ЙИДЕНУ / ЙИДИШУ Бар.
Р. — телэган ж,ирга барып
ж,иту, максагка ирешу; дойти
до желаемого места, достигнуть
необходимого.
ЙИЗУ А-б. — см. ессену.
ЙИЙУ Бар. Р. — см. йейу.
Тар. Р. IV с. 114: 9 йигит, мын-
нан ары барма! ашьщ бутса,
царыгьщны йиген.
ЙИКСЕНУ Бар. Р. — курку;
испугаться.
ЙИКСЕНДЗЭК Бар. Р. —
куркак, куркучан; боязливый.
ЙИЛ Бар. Р. — ж,ил; ветер.
Туралы P.IV с.90: Йил-куйун
цыкты. См. кроной.
ЙИЛ9У У-И PJV с.192 —
жллу; мчаться, нестись. Кумел-
терек салган курен, ат кун
аудра йиладе. См. илу.
ЙИЛБ939К Бар. Р. — ялты-
равык; блестки.
ЙИЛБР9У Бар. Р. — ж,ил-
фердау; развеваться на ветру.
ЙИЛГ9Л9ШУ У-И P.IV с. 194
— ж,илкэлэшу; схватить друг
друга за плечи <во время борь-
80
бы). Йилгэлешеп урушкдн 6а-
бацныц к,ыл курекле йирэн
айгыр мин тырмын.
ЙИЛГ9Н Тоб. Р. — ждздкен;
парус.
ЙИЛГ9РУ Бар. ■— ждлгэру;
ЙИЛГИЛДЭУ К-дак P.IV сЛ67
— см. йилбрэу. Садахлары шо-
ушылдап, тулумнары йилгил-
дэп, кийэулер йуртар йас куну.
ЙИЛД9У Бар. Р. — см. ибу.
ЙЙЛЕН Т-кул — ждшен; вымя.
ЙИЛЕНН9У Т-кул —
ж,иленге сет тешу; наполняться
молоком (о вымени).
ЙИЛЕМ Т-кул — ждите, ямь-
сез квн; плохая, ветреная погода.
ЙИЛИМ Бар. Р. — см. йелем.
ЙИЛИНДЗИК Бар. Р. — см.
йшщик.
ЙИЛМ9У Бар. Р. — см.
йелемлэу.
ЙИЛМ9ШУ Бар. Р. — см.
йепшену.
ЙИЛТК9 Тоб. Р. — буынтык,
буын очы; оконечность суставов.
ЙИЛУ Бар. — см. ишкеннэу.
ЙИМ Т-кул — ж,им; корм для
птиц, приманка для рыб.
ЙИМеКвР Бар. Р. — см.
йемер.
ЙИМД39У Бар. Р. — чуплеп
ашау (кошлар турында);
клевать, есть <о птицах).
ЙИН Бар, Р. — ж,ен; злой
дух, нечистая сила.
ЙИНЦИК Тоб. Р. — балтыр;
голень. См. йилиндзик. Ср. йен-
цек.
ЙИНЧ9 Бар. Дм. — энж,е;
жемчуг. Ср. йенце L
ЙИЦИЧК9 Тоб. Р. — см.
йецкэ.
ЙИНМ9 Бар. Р. — эч по-
шыргыч^, кунелсез;
надоедливый, скучный.
ЙИЦМ9Л9У Бар. Р. - зч
пошу; куцелсезлэну, сагыну;
скучать.
ЙИР АЛМА Себ. Дс — см.
картапка.
ЙИР9Н Бар. Р. — ждрэн;
рыжий.
ЙИРЛ9У Бар. Р. - бер
ж,ирдв тору; жить на одном
месте
ЙИРС9У Бар. PJV с.61 —
см. йерсзу. Йирлу йирседе, суду
сузады, тиде.
ЙИС9 Тар. PJV с.89 — см.
йесе. Бир балыкдыныц йисэсен
К,уцк,ар алып балыгын багып
алып тулгуге бирде.
ЙИТ9Л Ч-кул Дм. — ютэл;
кашель.
ЙИТЕМ Т-кул — см. итем.
ЙИТЕН Тоб. Р. — ж,итен; лен.
ЙИТКИРУ Бар. Р. — какы-
рып чыгару; отхаркиваться.
ЙИТУ Бар. P.IV с.28 — см.
йогалу. Анда бир цыбал ат
йитти, кдракды урлады.
ЙОБАУ Тоб., Тар. Дс —
ябыгу, арыклану; худеть,
похудеть.
ЙОГА Кукр. — юка; тонкий.
ЙОГОНЛО Т-кул — йогыш-
лы; заразный.
ЙОКЫСЫНУ Лайт. —
йокымсырау; дремать.
Йок,ысынып йоклап китте.
ЙОЛА Тоб. Дс — йез, чырай,
тес; выражение лица, лик.
Йоласын курсдн, ите аньщ.
ЙОЛАШУ Сот. — см. олашу.
ЙОЛОК У-ИАх. — см. йылу Ш.
ЙОЛУ I Тугызу Mem. — йолку;
S1
вырывать. Сауыскан гойрогон
йолоб алу гарэк. Тамырыннан
йолоб алтын. См. налу 2,
ЙОЛУ II Гиг. — йолу, йолып
алу; исхуплять*
ЙОМ А 1. Себ. — ж,омга;
пятница. Йоманы йомалайык
(фр.). 2. Кг. — см. йете. 8ц
йома пулты инте мене бу кешта
торганыма.
ЙОМАК I Себ. I ЙУМОК
Том. — акият; сказка.
— йомак ишу Тевр. — см.
йомак айу.
— йомак, ейу Себ. — акият
сайлау; рассказывать сказки*
ЙОМАК II Том. Абд. I ЙУ-
МАК Том. — см. йомалак II.
ЙОМАКЦЫЛ Себ. — куп
акият белуче, акиятка оста ке-
ше; мастер на сказки, знающий
много сказок.
ЙОМАЛАК I Кг., Хузка* Бар.
—* чынаяк; чайная чашечка.
См. цене, цыны, йоморца, йом-
ры 1, табаца 1, чинак., тоголок,
тугалак,.
ЙОМАЛАК И 1. К-кул —
йомгак; клубок. См. йомар,
йомак. П. 2. Коз. — см. кар-
тапка. 3. Кукр. — йомры,
тугарак; круглый. Йомалак, кар-
туп ас-цы. Йомалак, кылып
йасайбыс икмакне.
ЙОМАЛАКЛАУ Туск. — ава-
лау; катать, раскатывать. Ипи
галена йомалаклау ман
кертабес, нан йасыйбыс тибес.
ЙОМАР I Y-кул — см* йомалак
II (1). Йомарым йогорты куй,
ЙОМАР II Ом. — бавырсак;
баурсак.
ЙОМАР III Том. Абд. — см.
йомалак, 11(3).
ЙОМАРЛАНУ Тем., Тоб.,
Том. — тагарау; катиться. Теге
йаккд йомарланып китате.
ЙОМАРЛАУ Тем., Супра,
Ом. — тагарату, чорнау;
катать, наматывать. Пы йепне
йомакка йомарлап куй. Кдр
йомарлау. См. цырмау.
ЙОМОРЦА Дуб. — см.
йомалак I.
ЙОМРЫ L Дуб. — см,
йомалак I. 2. JIaum. — чынаяк
тоткасы; ручка чайной чашки.
ЙОМРЫК Юрш. — йодрык;
кулак.
ЙОМРЫЦКА Гиг. — кыргый
борчак; дикий горох.
ЙОМШАГ УТАУ Юрш. — см.
сет каулак.
ЙОМШАУ Тем. — эш кушу,
йомыш кушу; поручить, дать
поручение.
ЙОМЫРТ Г., А-б. — см.
муйыл.
ЙОМЫРТКА Тоб., Тем. —
йомырка; яйцо. См. тбгум !.
ЙОМЫРЦКА Тем. — эт
эчэгесе; вьюнок. См. чырмауык,.
ЙОМЫШ Себ. Дс — зш;
дело. — Нимэ йомыш бар?
ЙОМЫШЛЫ L Себ. — йо-
мышлы; служилые (татары). 2.
Toy — буш тугел, айбер салын-
ган; несвободный, занятый. Итмак
чилак буш тугел, йомышлы.
ЙОН Й0Р8К Тар. Дс —
куркак; трус, трусливый.
Й0ННЕШК9 Себ Дс — йон-
лач; волосатый*
ЙОНЦУ Тем. — ябык, йон-
чыган; худой, заморенный. См.
йанцу, целгау, цырнай.
ЙОРОН Т-хан — тукыма
кисаге; лоскут ткани.
82
ЙОРТ Себ. — авыл, тору
урыны; деревня, место
проживания,
ЙОРЦЫ Себ. — каен эне;
младший брат мужа или жены,
ЙОРЧЫ Т-кул — каен эне Нем
балдыз; шурин или свояченица.
ЙОТ Кукр. — см. мэцкей.
Ней антай йот нимэ ул!
ЙОТА Ом. — сыйрак; голень.
См. йинцик.
ЙОТАУ Умар — см. йудеу.
Ецем ауыра, йерэгем ауыра,
йотатым, петтем.
ЙОТЛЫК Том. - ачлык;
голод.
Й5ВУ: йоп- Бар. Дм. — ару;
уставать. КДгсын, пыла пэрир-
сиц, айагьщ пыла йббарсьщ. —
Отдаешь (в долг) руками,
устаешь {ходя за ними) ногами.
ЙОГАЛУ / ЙОКДАУ Бар. Р.
— югалу; потеряться. См. йетеп
киту, йиту
ЙОГУЛА Том..— юк; нет.
ЙОГЫ Дм. — талак;
селезенка.
ЙОЙЫЛУ У-И P.IV с. 194 —
жуелу; потеряться, быть
потерянным. Илендэн иллэр булеп
алмасам, ...К,упланды батыр
атым йбйылсын.
ЙОЙЫНЧЫ Т-кул Дм, — юл-
чы; Исутан йерегэн йбйын-чылар-
ны сугарып ейткерэтиген ети.
ЙОК 1. Бар., Том. — юк;
нет. 2. Умар — отрицание при
личных формах глагола. Ашны
сайлап йери йбк,; артымнан
калыр йбк,.
ЙОКАЦАЦ Тоб. Р. — ярлы,
ж,итер-ж,итм8С, ж,итлексезлек,
скудный, скудость.
ЙОК.СЫНУ Тоб. Р. — санга
сукмау; ни во что не ставить.
ЙОК.СЫЗ А-6. — ярды; судный.
ЙОЛ КЛАГЫ Умар — см.
к,утарца йапрак,.
ЙОЛДАШ Бар. Р. — иптэпь
юлдаш; товарищ, спутник.
ЙОЛЛУ Бар. Р. — 1. см.
йулаклы. 2. тиешенчэ утэлген;
исполненный надлежащим
образом^
ЙОЛУГУ Тоб. Р. — L алу,
кабул иту; получать,
принимать. 2. юлыгу; встречаться,
наткнуться,
ЙОНЗАУ Бар. P.IV с.21 —
йончу; изнуряться, истомиться.
Мында йбнзап йудёп улермен.
ИОНУ 1. Шаг., А-б.~ см.йу-
ыну. Кер йбну, итен йбну. Кичэ
мен кер йондым, чайкддым,
курттым. 2. Умар — юыну;
умываться.
ЙОНЫШКЫ Ч-кул Дм. —
юынгыч; умывальник.
ЙОРГАЛАУ Бар. Р. — юрга-
лау;_ бежать иноходью.
ЙОРТАК Т-кул — юртак ат;
лошадь, идущая рысью.
ЙОРТУ Бар. Р. — см. иш-
1кеннэу.
ЙОРУК Бар. Р. / ЙОРЫК.
Бар. P.IV с.25 — 1. сеяхэт, юл
йеру; путешествие, хождение,
дорога, 2. эш, йомыш; дело,
поручение. Йэ мижек алып, ни
йбрык, пашладыц? Ср. йурык,.
ЙОРУКЛАУ Бар. Р. — юлга
чыгу; отправляться в дорогу.
ЙОРША Том. Абд. — см.
йуршз*
ЙОУАН 1. М.Уват, Тевр.
—зур; большой, взрослый.
Йбуан айыплы кеше. Палалар-
тан бер сум, йбуаннартан ике
6*
83
сум алаты. 2. Рэнч. — тупас,
ямьсез; грубый. Керек тел куй
песнецке, йоуан.
ЙОУАН ПУЙЫН Лайт. —
кара урдекнец бер таре;
морская чернь (порода уток).
йегереклеу гиг. —
йегергелеу; бегать (временами).
ЙбГвРЧеК Кг. — см. йеп
йегерцек.
Й93ЛЭУ Гиг. — янау;
точить, наводить.
ЙеКЛЭУ Лайт., Кукр. —
аркага йек салу; навьючить на
спину груз, нагрузиться. Кдйао
ны тултырып йеклеп
агскдйтатлар.
Й8Л6Н Т-кул — см. йун.
— йилтка йелене — спинной
мозг.
йелте кукр. — 1. туй
ярышларында ждщучелер очен
булеклер; призы для
победителей в свадебных
играх-состязаниях.. Туйта йелтегэ цаптыра-
тылар. 2. булек; приз.
ЙеЛТеК Т-кул — ялкау,
экрен кыймылдаучы; ленивый,
неподвижный, медлительный.
См. йылыш.
Й9ЛУ 1. O.K. — жлрне
улэннэн тазарту; очищать
землю от травы. 2. Кукр. — см.
йолу I. 3. Тар. Дс — кыру,
кырыну; бриться. 4. йолу;
спасать.
Й0НИЧЭК Вар. Дм. — тек;
шерстинка, волосок шерсти.
Й9Н 1. Себ. — йон; шерсть.
2. Бар. Дм. — мех.
— йен цыйрату Кукр. — ж,еп
катлау; сучить нитки.
йенле голак к~кул -
йонлы колак; сарык яки каж,е
(туй булеге); овца или коза,
букв, "мохнатое ухо" (как
свадебный подарок). Ср. йалбак,
табан. Миннен йенле голак, тип
ейтетелер, ицке йе куйны сал-
салар.
йенлешка кукр. — ион-
лач; мохнатый, ворсистый,
волосатый.
Й6НЦУ Тем. — см, йонцу.
— йенцу кен — болытлы,
янгыр сибэлэп торган кен;
пасмурный, дождливый день. См.
томас.
ЙЭЦ Бар. — см. йуц.
Й9Р! Юрш. — ейдэ! пошли!
Йер, паллар, патибун
тынлагалы парайык,,
Й8Р9К Себ. — йерек; сердце.
— йерек айлану Кукр. —
кунел болтану; тошнить. Йере-
гем айланып, косгым килете.
— йерэгеннен китэйен (фр.)
Тем. у Той. — иркелеу сузлере;
ласкательное выражение. См.
пашьщнан китэйен, йенендон
китеен.
— йерек майым О.У. —
иркелеу сузе; ласкательное
слово. Минед улым ите, йерэк
майгынам. См. йерекэу.
— йерэккэ йету Кукр. —
узекке уту; надоесть. Йёрегемэ
йетте камил.
ЙвРЭКЭУ Кукр. — см. йерек
майым.
ЙеРвКЛвУ Хуя;а, М.Уваш
— бизу, куцелге тию;
опротиветь (о еде). Ашыйсы килмей
инте, ул йереклеп к,уйган.
ЙеРОКСЕНУ М.Уват —
курку; бояться. Курыкма син,
йерексенме!
ЙвРвКСУ: йвраксе- Кукр. —
84
каушау, дулкынлану; робеть,
растеряться, волноваться. Сине
гурсам, йврексеп китэм. Ср.
йурэксу,
Й9РГЕР Тар. Дс — тиз
йеручвн, яхшы юыртучан <ат);
быстрый, рысистый конь.
Й9РГЕСУ Себ. — йерту;
водить, возить.
ЙвРвК АГАЦ Тем. — зирек
агачы; ольха.
ЙвРМЭУЕЧ Умар — см.
урмакце.
ЙвРТвК Кукр., О.У. — би-
лвмче; праздношатающийся.
Йвртек пицэ ейвнв йетэ йв-
гервте (пог.).
Й9СК9Р Тем. — оста йвзе
белуче; умеющий хорошо
плавать. Анауыньщ пицэсе ашкере
йескер ийен.
Й9СЛ9К Мет., М.Уват —
аяк йезе; плюсна. Саста сыу
парман? — Йалац саста
йеслекке цыгаты.
ЙеСТЭКЦЕЛ Гиг. — ике
йозле; лицемерный.
Й9Т9У Бар. — 1. см. йудеу,
йотау 2. 2. Дс — булдыксыз;
неспособный, беспомощный.
йеткерек ауыруы кукр.
— см. йецкв ауру.
ЙвТКвРвКЛЭУ Гиг. —
ютвллеу; покашливать.
Й6Д9Л Бар. Р. — ютэл;
кашель.
ЙОЗУ Бар. Р. — ж,ылым;
невод. Ср. йесе.
ЙвЛеНУ Бар. Р. с.62 —
таяну, сеялу; опираться:
Йелвнуп олтуды. См. йулену
II, иуналу I.
Й0Н I Бар. Р. — шелтв;
упрек.
ИОН II Бар. Р. — 1. см, йуц.
2. см. параса.
ЙвРеМвЦЛвУ Бар. Р. —
урмелеу, шуышып йеру, экрен
йвру; ползать, тихо ходить. Ср.
йылышу.
ЙУА 1. Тем., Кукр., Тевр.,
Том. — кыр сутаны; полевой
лук. См. к,олца, бекта. 2. Mem.,
Тевр. — суган кыягы; перо лука.
ЙУАК, Э. — юаныч, куаныч;
утешение, радость.
ЙУАКЛАНУ Т-кул — куцел
ачу, шатлану; веселиться,
радоваться. См. айбыну.
ЙУАН П9Р9К Кукр. — ямь-
сез, шыксыз (сееп, яратып
ейтеле); безобразный,
противный (шутливые бранные слова
в адрес детей или животных).
ЙУАНАЙУ Я-кул — зураю;
увеличиваться. Ата, картечкага
теш, йуанайтыб алырбыс.
ЙУАНЛЫК; Тоб. P.IV с. 246-
— зурлык; величина. Бир к,уш
йумурткдсын таптылар, йуан-
лыгы он мугул бецендей.
ЙУАШ Бар. Р. — юаш;
смирный, тихий.
ЙУАШУ Тем., Лайт. —
юашлану; сделаться смирным,
тихим, кротким. Алар йуашыты.
ЙУБАНУ Бар. А, Гиг. —
юану; утешаться.
ЙУБАУ Гиг. — бала тапканда
газаплану; мучиться во время
родов.
ЙУГА Бар. Р. — см. йецка
ЙУГАК, Ай — тайгак;
скользкий, скользкое место. Бича бер
йугактан йир астына твшеп
кита.
ЙУГАРЫ ЭЙ Себ. — веке
кат; верхний этаж.
85
ЙУГАТУ Лайт. — см. йете-
ру. Инасе, куршеларе йегереп
цыгаты: пес сине йугаттык,.
ЙУГАШЛЫК, Гиг. — охшаш-
лык; сходство.
ЙУГУ Тар. Р. — йокы; сон.
ЙУГУЛУ Бар. Р. — йоктыру;
заразиться.
ЙУГУШЛЫ Тоб. Р. — см.
йогонло.
ЙУДРУ£ Бар. Р. — йодрык;
кулак,
"ЙУЙГЫЦ Дуб., Кукр. — боз-
гыч; резинка, ластик.
ЙУКСЫС Козг. — ярлы;
бедный. Уткэн саман пер йук,-
сыс кеше пулган. См. катай.
ЙУК.У Тем. Р. — йокы; сон.
ЙУКДЫЛЫК, Кукр., Тем. —
ярлылык, факыйрьлек;
бедность.
ЙУЛ ЙАНЫЛУ Туралы PJV
с Л 25 — адашу; сбиться с
дороги, заблудиться. Мин йул
йацылдым, бы йигит мине таап
алды»
ЙУЛ ЙАФРАГЫ Э. — см.
кутарца йапрак,.
ЙУЛ KYT9PY Кг. — тутэл
ясау; делать грядки.
ЙУЛАГАЙ вге — юл уцаенда;
по пути. Йулагай парганта, керте.
ЙУЛАК, L Кукр. — буй;
полоса» Йангыр йулак-йулак,
йауып киткан. 2. Комар. — см.
цабынты 2. 3. см. йулаклы.
ЙУЛАКЛЫ Кукр.'— буйлы;
полосатый. Умар — йблокту
гейнэк; полосатое платье.-
ЙУЛАУЦЫ Тем. — юлчы;
путник.
ЙУЛБАЧ Тау I ЙУЛБ8Н,
Тевр. — буш (тыгыз тугел);
слаб-о, -ый. Йулбан, иру.
ЙУЛГУ: йулуг- Бар. Р. — см.
иолу L
ЙУЛ ТАУ L Cam. — эзлау;
искать. Йултасац, йулы йук,,
буасласац, каны йук, (заг.). 2.
Кукр. — юллау, артыннан йеру,
кайгырту; хлопотать о ч.-н.
Пенсийа йултау гэрэг ите. 3.
Гиг. — эздэн бару; идти по
следу. 4. Себ. Дс — юл курсату;
показать дорогу.
ЙУЛ ТУНУ Бар. Р. — 1. йон
койу, ябага кою; линять,
переменить шерсть. 2. чач кою;
выпадать (о волосах). 3. кабык
салу; переменить шкуру (о
змеях).
ЙУМАРЛАНДЫРУ Тоб. P.IV
с.246 — тэгэрету; катить. Йу-
мурткдны кутаралмэй йумар-
ландырып алып килделар.
ЙУМРУТ Бар. Р. — см.
муйыл.
ЙУНУ У-И Я/Кс.189 — юну;
строгать; обтесывать. Бир
абышк,а укды йунып йатады.
ЙУНЫК, Гиг. — йомычка;
стружки.
ЙУЦЫРЫЦК.А Кус. — бор-
чак улане; горошек (растение).
ЙУРАУ Тоб. Р. — юрау;
разгадывать, истолковывать.
ЙУРГА Тоб. Р. — юргалау;
иноходь.
ЙУРЫУ: йуры- Тем. Р. —
см. йурау.
ЙУРЛА Я-кул — юри;
нарочно. Йурла сейлана.
ЙУРНА Том. Абд. — см. йуц.
ЙУРТКАН Том. Абд. — юр-
ган; одеяло. См. йабынты,
йабынцы.
ЙУРТЛАУ Бер. Р. — тору,
яшау; жить.
86
ЙУРЫК 1. М.Уват, Кукр: —
жди, par; лад, удобство, способ»
Кайткалы йурык, табалмай йа-
рибес. 2. Кукр., Тем. — ратлап,
юньлэп; хорошенько, как
следует. Йурык; кдяйлан.
ЙУРЬЩЛАНУ Тугыз —
ждйлану; налаживаться.
Динары йурыкланып китте.
ЙУРЫКСБГС Гиг. — азгын;
бозык; развратный.
ЙУРЫЛУ Бар. Дс — утук-
лагвн киемнед тигезсезленуе;
помяться (о поглаженной одежде).
ЙУРЫШУ Тар. Р. — очрашу;
встречаться»
ЙУУ I: йу- 1. Том., Бар. —
ж,ыю; собирать» Кысцак, анда
5рм5н менэн йелек йуып кил-
тор» PJV с.32: Иртан йана иуды
илне» 2. Том. — печэн жъпо;
сгребать сено.
ЙУУ II К-дак PJV сЛ 39 —
кабер естендвге калкулык;
бугорок на могиле (чул. Р.).
Ирлардан сискэнеп даулэт тай-
ган сон, турт муйушлу агач уй
бугун адвм басмас йуу булыр.
ЙУУРУ Супра I ЙЫУЫРУ
Кукр. — авалау; обвалять»
валять, стряпать. Икмак йуурам.
ЙУУАНУ Тоб. Р. — 1. см.
йубану» 2. акрен кыймылдау,
озакка сузу; медлить»
ЙУША Лайт., М.Уват —
болан; олень. Йушаныд тугел,
бу — адныц мейазе» См. йуша,
кёйик 1, кийек 2, ад 1(2),
миши.
ЙУШКЫН Лайт. /
ЙУЫШКЫН Тем. — еете лай
белен капланган су, лай;
заплесневелая вода, плесень.
ЙУШЫР К-дак PJV с.136 —
сазанак; багульник. Уртазына
ни битте? Ирмэн йушыр ут
битте.
ЙУЫК, Тем., Теб. — якын;
близк-о, -ий. См. йауык,.
ЙУЫЛУ Бар. — ж,ыелу;
собираться.
ЙУЫНТЫ Тем., Тугыз —
юынтык су, шакшы су; помои.
— йуынты цилак Я-кул —
шакшы су чилэге; помойное
ведро, кадушка. Эулета йуынты
цилак пар.
ЙУЫНУ Лайт. — юу, кер
юу; мыть» стирать. Йома канне
йуынмайтылар. См. иону.
ЙУЫРТУ И. — (печен) тар-
ттыру; стягивать, свозить
(сено). Могол йуыртарга ат к#йан
аларык,?
ЙУЫШК,Ы Кукр. — умываль-
ник. См. кул йунгыц.
ЙУЫШУ Тем., Тоб. — юыну;
мыться, умываться. Питлерегее
к;аралган, йуышмайсыс ицк,а-
цан.
ЙУвН М9Р9К Кукр. — см.
йуан парах.
ЙУГ9 1. Себ. — юка; липа.
2. Т-т. — см. тастымал. 3. Тоб.
Я. — юкэ кабыгы; лыко.
— йугз бете Туйчы — см.
аусак, пете.
ЙУГЕЛУ Тау, У-И, Козг.,
Тем. — аву, убу, ишел у,
жимерелу; падать, разрушаться,
осыпаться. Йугелгвн к,айын. Ир
йугела. Пийек ей ите, йугелте.
ЙУГЕНУ Гиг. — тез чугу;
преклонять колени.
ЙУГУ 1. Тар. — вату,
ж,имеру, ишу; разрушать,
ломать, валить, вине йукквле
итам. См. тагату, талау. 2. Гиг.
87
— вд,у, басылу, утыру; оседать.
ЙУГУНУ У-И. PJV с .1 98 —
ем. йугену. Килинчэк болып
тушкэн йурт! Йугунуп айак,
алган йурт, ийилип салам
бирган йурт!
ЙУД8У Бар. P.IV с.21 /
ЙУТАУ Э. — йедэу;
измучиться» истерзаться. См. йотау,
йэтэу.
ЙУЗвК Бар. Р. — агач узэге;
сердцевина дерева.
ЙУКЛУ КАРЫ Бар. Р. — см.
айлы.
ЙУКЦЕ Бар. Р. — см. кэпил.
ЙУКЦЕЛБК Бар. Р., Гиг. —
ждваплылыкны уз астеца алу;
поручительство. См, кэлиллек.
ЙУЛ9Н Мет. — улан; трава.
ЙУЛ8НУ I Том. Абд. —
ялганлау; лгать.
ЙУЛ9НУ II У И — см.
йёлёну.
ЙУЛОУ I 1. У-И PJV с.191
/ ЙеЛОУ Бар. P.IV с.62 —
тотып алу; поддержать.
Йилгамдан тушар башымны,
йулэден, син, Мыратым. 2. Тоб.
Р. — ярдам, ярдам иту;
помощь, помочь.
— йулэп куйу Том. Лбд. —
сеяп кую; прислонить,
ЙУЛЭУ II Гиг. — см. йелу 1.
ЙУЛМв Бар. Р. — хайла,
_мэкер; хитрость, каверза.
ЙУЛТВК Т-кул — 1. авыр
гэудэле, авыр хэрэкэтле, ялкау;
тяжелый, неуклюжий, ленивый.
2. бакрайган, кайгылы, сагыш-
лы; сгорбившийся, печальный.
ЙУЛТУ Бар. — см. йалта.
ЙУМЭКТвУ Том. Абд. —
иелу, бвкраю; согнуться,
сгорбиться.
ЙУМвУЦЕ М.Уват, Кукр. —
ху плау чы; поддерживающий.
Син айтуце пулырсыц, мин
йумауце пулырмын.
ЙУМЭШУ Кукр. — ым белан
булышу; помогать жестами.
ЙУМОК Бар. Р. — баш
тубэсе; верхушка головы, темя,
ЙУМбКЛВУ Бар. Р. — см.
йылышу.
ЙУН Туск. — ж,елек; мозг
(спинной). См. йелвн.
ЙУНвЛУ I Э. — см. йёлёну.
Паганга йуналеп торазьщ*
ЙУНвЛУ II Туралы P.IV
с. 128 — юнэлу; направиться.
Аннан йунэлеп уйунэ кдйтты.
ЙУНУ Т-тау Дм. — кысу;
сдавливать. Кушны тутып
йунип пулгадыла: "8йт,
Крзьщёрпэц к,айда?" — тап.
ЙУНЧУ: йунче- Тоб. Р. —
йончу; слабеть, изнуряться.
ЙУН Я-кул> Бар. — кас; дерн.
Тубасе йун, мэн йабылган. См.
цым, йёц, йурна, кас П.
— йун кулэту Тар. Дс —
кас каплау; покрывать дерном.
ЙУП I Бар. — см. ип L
ЙУП II Бар. Дс — L бераз, аз
гына; немного. Йуп чаны бар
ецентэ. 2. лаек, мэгькуль;
соответствующий, сообразный. Ср. макыл.
ЙУП Ш Тем., Тоб. — пар,
куш; пара, парный.
— йупму, так,мы — чет или
нечет.
ЙУПЛ9У Гиг. — парлап
кушу; спаривать.
ЙУПЛЭШУ Тар., Бар. Дс —
кинэшлэшу; советоваться.
ЙУР9КСУ: йурэкее- Тоб. Р.
— оялчан булу; быть
застенчивым.
88
йургэ / йурго Бар. р. —
см. йургэк.
ЙУРГ8К Лайт., Тугызу Кар.
— билауса; пеленка. См.
йейлек I.
ЙУРГЭМЕЦ 1. Том. — см.
урмакце; 2. Абд. — см. урмакце
ЙУРГвМЕЩ М.Уват, Я-кул
— тигенек; репей.
ЙУРЕЛГЕ Лайт. — ж,ая ба-
вы, кереш; тетива. Йурелгесе
пулаты укдонайныц.
ЙУРМ9У Кукр., Тар. —
типчу, эре-эре атлатып тегу;
шить крупными стежками.
ЙУРУШ9 Тем. — казан;
хорек.
ЙУРШ8 Тем. — шыртлака;
ерш. См. йорша, таскара.
ЙУШ БУЛУ Тар. Дс — иш
булу, юлдаш булу; быть царой,
спутником.
ЙУШ9 М.Уват — см. йуша.
ЙЫБАУ Кукр. — боек;
забитый. Йыбау кеше ул ешгэра.
ЙЫБАП Т9ШУ Кукр. —
куцелсезлану, хэлсезлвну, авы-
ру; сделаться вялым, заболеть.
ЙЫГРЫЛУ Бар. Р. —
барешу, бвдрэлэну, тартылу;
морщиться, делаться курчавым,
стягиваться.
ЙЫГЫТ Лайт. — урман
арасыннан ага торган елга;
река,, протекающая через
лесистую местность.
ЙЫГЫТУ Бар. Р. — твшеру;
уронить.
ЙЫЖЫНУ Т-кул — ышкы-
лып тишелу; протереться (о
вещи, о ткани).
ЙЫЗЛАНУ Бар. — см.
йысыгу.
ЙЫЗУ / ЙЫЗЫК Т-кул —
черек, исле; гнилой, пахнущий.
ЙЫДА Бар. PJV с.55 —
сецге; копье, пика. Кёдён Кан
Ак Кёбакну йыда была квдёр-
ду, найза была цацештелэр.
ЙЫЗЫРГАУ Бар. PJV с.15
— ис сизу; ощущать запах.
Йиде ак. пбс ады су ичкэле
кыйуга килде, йызыргап ич-
меде: Мында Суманен, йызы
бар.
ЙЫЙГЫР М.Уват, Кукр. —
оста ж,ыючы; умеющий
собирать, умело собирающий. Йый-
гырлар кдпцъщ къша йыйматы-
лар, алтмыш-йетмеш кила йы-
йатылар.
ЙЫЙУ Себ. I ЙЫГУ Гиг. —
ж,ыю; собирать.
ЙЫЙЫ ГЫНА Буд. — еш
кына; частенько.
ЙЫЙЫМ О.У. — урак осте;
жатва, уборка.
ЙЫКТАУ И., К. — йоклау;
спать. Фатыйма беган йыкта
к,алган, йегаре кидеп бтыр.
ЙЫКЫЛУ Бар. — егылу,
тешу; падать.
— теш йыкылу Т-тау — теш
тешу; выпадать <о зубах).
ЙЫЛАК, Бар. Р. — ялкаулык;
лень.
ЙЫЛАКЛАУ Бар. Р. — 1.
ялкау булу; быть ленивым. См.
кыйралану, 2. ялагайлану;
льстить.
ЙЫЛАН Себ. — елан: змея.
ЙЫЛАН.НЫК Бар. Р. —
ялкау кеше: ленивец. См. кыйра.
ЙЫЛБЫЖУ Т-кул — см.
йылышу.
ЙЫЛБЫШКАК Том. Абд. —
см. йылышкак,.
S9
ЙЫЛГА Себ — елга; река.
ЙЫЛГАЙ Малчын Ах. — см.
аман-аман.
ЙЬДЛГАЙАК Тем., Кукр. —
кар таучыгы; снежная гора.
Йылгайак, йылышатылар.
ЙЫЛГЫ Себ. — ат; лошадь.
ЙЫЛГЫР 1. Лайт. — яхшы
шуа торган; скользящий. Аусак,-
тан к,асып ешлайтелар квймане,
ул йылгыр пулаты. Так,татан
ешлвган кайма пелен пиш кан
кил ер итец. 2. Т-хан — ж,итез,
елгыр, арсез; подвижный,
пройдоха.
ЙЫЛДЫРЫМ Тоб. Р. — 1.
см. йажен. 2. кук кукрау; гром.
ЙЫЛДЫС Бар. Р. — йолдыз,
койрыклы йолдыз; звезда,
комета.
ЙЫЛМАГАЙ Тем. — шома;
гладкий.
ЙЫЛМАГУС / ЙЫЛМАУС
Инт. — убыр; оборотень. См.
йалмаур.
ЙЫЛМАЙ АГУ Кукр. — фай-
дага китмаган ашау; идти не
впрок (о пище). Йылмай агама
алла, туймайсын та, си-
мермайсен та.
ЙЫЛМЫЛЫК Т-кул. Дм. —
лайла; слизь.
ЙЫЛТАМ 1. Себ. Дс — *тиз,
елдам; быстрый, проворный. 2.
Ваг. Ах. — акрын; тихий,
медленный.
ЙЫЛТЫРАК. I Тем., Лайтп.
— озын баудан дам кармактан
торган балык тоту коралы;
дорожка (рыболовная снасть в
виде длинного шнура с крючком
на конце). Йылтырак йышып
кайттым к,уй.
ЙЫЛТЫРАК. II Себ. — ял-
тырзвыклы, яртырый торган;
блестящий. Йылтырак, тайма.
ЙЫЛТЫРМА Юры. —
моржд капкачы (щудырып ябы-
ла торган); задвижка, вьюшка.
ЙЫЛТЫРМАЛЫ Юрш. —
шудырып ачыла торган;
раздвижной. Йылтырмалы тараза.
ЙЫЛТЫРУ 1. Юрш. — шу-
дыру; заставить, скользить,
подвинуть, задвинуть. 2. Тар. Дс
— алга жябару; подвинуть
вперед.
ЙЫЛУ I: йылы- 1. Тем.,
УлэршеШг Кукр. — жылыну;
греться, становиться теплым,
теплеть» Кан йылыйты. 2. Бар.
ж,ылы; теплый.
ЙЫЛУ II Теде. — шуу;
скользить. Тамагыннан аш йылмайты.
— йылгайак, йылу Тем. —
кататься с горки.
ЙЫЛУ III Кукр. — ж,ылу;
полынья. Йылуга тешеп китеп-
те. См. кус 3.
ЙЫЛУТ У-#, О.У. — см.
йылыуыт.
ЙЫЛЫ Себ. — жылы; теплый.
— йылы йесле Байк. Ах. —
ачык чырайлы; приветливый.
— йылы кулайакта (фр.)
Тем. — ж,ылы чакта; в теплое
время.
ЙЫЛЫМ Бар., Тоб., Тем. —
зур жылым; большой невод. См.
йезу-
ЙЫЛЫМТЫК. Тоб.у Тар. Дс
— жылымса; тепловатый, чуть
теплый (о еде).
ЙЫЛЫУ Cam. Ax. — туш;
-наледь, вода, выступающая на
льду рек или озер. См. пола*;.
ЙЫЛЫУЫТ Кукр., Тем.,
Юрш. — матрушка; душица.
90
Йылыуыт цай ецэбес. См. плут
печен, йылут.
ЙЫЛЫШ 1. Тем., Кукр, —
акрен кыймылдый. торган;
медлительный. См. йелтек, 2. Кукр.
— астыртын; скрытный.
ЙЫЛЫШКДЙАК Кг. — тай-
гах; скользк-о, -ий. См. тай-
ышкдйак,, йугак,.
ЙЫЛЫШКАК, Себ. — шома;
гладкий* См. йыл6ышк,а*;.
ЙЫЛЫШУ У-кул, Т-кул —
шуу, шуышу; скользить*
ползать. Пала итента йылышып
к,алгайте. См. йылбыжу,
йумёклау.
ЙЫМСАЙУ Дуб., Кукр. —
елмаю, келемсерау; улыбаться.
Йымсайып карап тораты. См.
йымыйу.
ЙЫМТУ Кукр. — 1. учта
яшеру; зажать в кулаке. Иым-
тып куйтым, 2. узена таргып
алу; притягивать к себе. Йымты
ус йанынд.
ЙЫМЫЙУ Гиг. — см. йым-
сайу.
ЙАПАР I Тоб. А — миск;
мускус.
ЙЫПАР II Тар. Р. — бик
айбат, яхшы; прекрасный,
хороший.
ЙЫПАР СЫЧКАН Кукр. —
ж,офар; выхухоль.
ЙЫПК.ЫЛТАУ Хух,а — ыр-
жаю; скалить зубы, смеяться.
Йыпкылтамай утыр-цы.
ЙЫПСАЙУ Хуща — учеклэу;
дразнить.
ЙЫПЦАЦ — см. кыйшац.
ЙЫПЦЫК, Тар. Дс — калган
булып кыланучы; притворно
смеющийся.
ЙЫПЫЙ Тоб. Дс*— чуак;
чувяки. Йоннан йыпый бэйлап
китем.
ЙЫПЫЛЫК, Вар. Дс — см.
целцек лампы.
ЙЫРАУ Лайт., Сат.у Кукр.
— жырлаучы, ж.ырга оста;
поющий, умеющий хорошо петь.
Элюаре йырау гас ул. См. ырау.
ЙЫРАУЦЫ Тоб., Кукр. —
ж,ырчы; певец.
ЙЫРГАНАК Тоб., Тар. Дс —
кечкена елга, канау; маленькая
речка, канава.
ЙЫРМАК, Ялут Ах. — см.
йырымцак,.
ЙЫРМАЦ Кум. — чалбар
изуе; ширинка.
ЙЫРТЫШУ I Лайтп. — каты
тешлеу; больно кусать. Кугауен
йыртышаты.
ЙЫРТЫШУ II Аб.> Кукр. —
тырышу; стараться, вй салам
тип йыртышып йататы.
— йыртышып-йырмашла л
Кукр. — тырышып-тырмашьш.
Йыртышып-йырмашлап цак
цыктым ай тубага.
ЙЫРУ I Юрш. — I. ж,ыр;
песня. Порьщк.ы йырулар. 2.
жырлау; петь. Уйнап йырыц-
цы.
ЙЫРУ II Гиг. — казу, еру;
рыть, прорывать*
ЙЫРЫК Тар., Бар. Р. —
сынган яки ташкан теш урыны;
щербина, место сломанного или
выпавшего зуба.
ЙЫРЫМЦАК, Яр. Ах. — ер-
ганак; водомоина, протока.
ЙЫРЫНТЫ Гиг. — см.
цагыт.
ЙЫС Яш., Юрш., М.Уват,
Оге — ис; запах, Йыс цыгаты.
См. йес.
91
— йыс тарту Коз. — иснэу;
нюхать, обнюхивать. Айу йыс
тарткан.
— йыс цыгу Кукр. — ис тию;
угореть. Пашыма йыс цыкды*
ЙЫСЛАУ Себ. — иснэу;
понюхать, нюхать. Йыслап пак пы
итне, йысланмапма? См.
йеслэу, искэу.
ЙЫСЛЫ УЛЭН Тем. —
ромашка, акчэчэк; ромашка.
ЙЫСЛЫК, Тугыз — борын;
нос. Йыслыгымкы итейэшэр
цагыпты.
ЙЫСУ Тар. — см. йысыгу.
ЙЫСЫГУ Тугыз, М.Уват —
ислэну; иметь запах, пахнуть,
протухнуть. Йылы йысыкмайты
(фр.). См. йызлану, серсу 2.
ЙЫУУ: йыу- Тов. Р. — см.
йуу I.
ЙЫШ АГАЦ У-Я — см.
урман.
ЙЫШ ИЙ9 М.Уват — урман
иясе, пери; леший.
ЙЫШГЫ Кукр. — бэйланчек;
прилипчивый, надоедливый. Ну
гэйер йышгы гуй ша!
ЙЫШКЫ 1, Себ. — ышкы;
рубанок. 2. Гиг.' — ышкы;
CfCOofiJTTi
ЙЫШКЫЛАНУ Тоб., Тар. Дс
— кеше барында юк-барны
сейлэп, тыкшынып йеру;
вмешиваться: в чужие дела.
ЙЫШКЫРГЫЦ Тем. —
кисэу агачы; кочерга. См.
келкэ, кэдергэ, кус тарткы, ут
кайчысы, кэкир, кизэу.
ЙЫШУ Себ. — 1. серту;
вытирать. Эстэлне йышып
альщ. 2. серту, ягу; мазать,
помазать. Табага май йыш-
тьщма? 3. ышку; тереть. К.ом
мэн табакларны йышабыс. 4.
ышкылау; строгать. Йышкы
белэн такта йышатылар.
ЙЫШЫМ Тоб., Бар. — оек;
чулки. См. байбак*
КАМИЛ Кукр. — темам;
совершенно. Камил тенхэмэ тей-
тец.
КАРТАПКА Ом. I КАРТОП-
КА Т. / КАРТУП Том., Тоб.
— бэрэцге; картофель. См.
йомалак И1, квртукэ, кэртупкв,
йир алма.
— картубисге Кукр. —
бэрэн,ге тейгеч; пестик (для
картофеля).
— картупка баш (фр.) Юрш.
— ацгыра; глупый,
бестолковый.
КАШКИ Дуб. — ичмаса; хотя
бы, хоть бы, пусть бы. Кашки
ул килеп китсэ иге буген. См.
кишка, кэшкэ.
КдБЭК I Тем. — см. кебэк II.
К9Б9К II Б-гел Дм. —
кебек; такой, подобный.
К9Б9Л9К Т-кул — кубэлэк;
бабочка.
К9Б9Н Себ. — кибэн; стог
сена. См. кимэл, камэл.
К9Б9Р Бар. Р. — хэбэр;
известие.
К9Б9Ц Себ. — кэпэч,
кэлэпуш; тюбетейка. См. кёбец,
кибэц, кэпэц, келэбэц 1, кэуэц.
КЭБЕЦ Бар. Р. — туфли.
К9БР9 Тар. Р. — кабер;
могила.
К9Г9Й Бар. Дс — тагэрмеч
теше; спицы (колеса).
92
К9Г9У Бар. Р. — янау;
угрожать.
К9Г9УЕН Ом. — см.
кугеуен.
К9Г9УЕЦ Шаг. — см.
кейелте.
К9ГЕЛ Бар. Р. — атныц
мацгай чэче; волосы на лбу
лошади, челка.
К9ГЕЛДЕРЕК Т-тау — .су-
лыш алу бугазы; дыхательное
горло.
К9ГЕРУ Бар. Р. — кикеру;
отрыгивать.
К9ГР9НУ Бар. Р. — мыгыр-
дау; ворчать.
К9ГР8НД39Н Бар. — ка-
рацгы чырайлы; угрюмый.
К9ГУ Гиг. — баш кагу;
кивать. Кэгиймен.
К9ДИК Бар. Р. — тешсез;
беззубый.
К9ДИЛУ Бар. Р. — теш
коелу; выпадать (о зубах).
К939 Тоб. — кыр кежасе;
косуля. См. кайа, каца, кече, ицке.
— коза тэкэ — козел
(косули).
— кэзэ бэрэне — козленок
(косули).
К939ЛТКУ Бар. Р. — см.
кисэртке.
К930Р К-кул — см, кос 1(1).
КаЗЭРУ К-кул — талеру,
юлэрлану; сходить с ума.
К9Й Бар. Дс — физик ким-
чейек; физический недостаток.
Аусы кайлу. Кусекдэ квйе пар
шагеллу, начар к,арайты.
К9Й ЦЫБЫК Кукр. — тал
чыбыгы (читенне бэйли торган);
ивовый прут (для
перевязывания плетня). Кай цыбык йык-
калы барам тесга. См. пере 1.
К9Й9 Тоб. — см. каза.
К0ЙГЕН9 1. Тар. Дс —
каклаган иттэн кыздырма;
жаркое из вяленого мяса. 2. Гиг.
— кыздырган йомырка;
яичница.
К9ЙГУН9 Гиг. — авыл ха-
тыны; селянка.
К9ЙЕН У-кул. Я-к?л — соц
(байлек); после (послелог):
Тештан кайен укыйты.
— кэйен тарту Кг. — артка
тарту; тянуть назад. К,айен тар-
тцы алмагацны.
— кэйен кагу Тем., Тар. Дс
— чигену, артка киту;
отступить, отойти назад.
К9ЙИМ Т-тау Дм. — кием;
одежда.
К9ЙР9 Бар. Р. / К9ЙРИ
К-дак P.IV с. 151 — см. кайра.
Ташны алып кайри чыгарып тау
башына салып крйды.
К9ЙУК Лайт. — каек (так-
тадан эшланган зур кайма);
каюк, большая лодка, сделанная
из досок. См. сорьщ, пуйница.
К9КЕРМ9Ц К-кул — тимер
мич торбасы; труба железной
печки. Мицнен, какермацен
тазатмапте.
К9КИР Тоб. Р. — см.
ышк,ыргыц.
К9КМ9Л9У Ом. — сакаула-
ну; говорить косноязычно.
К9КР9Б8 I Юрт. — гарабэ;
ожерелье, бусы.
К9КР9Б9 II Байк. — см.
йелберцак.
К9КТ9 1. Тем., Тоб. —
бэйлэнгэн оекбаш; вязаные
носки. 2; Кышлау — эт тире-
сеннэн тегелген оекбаш; носки
из собачьей шкуры.
93
кактар яр. ах. — см.
каптер.
КЭКЦЕК Т-хан — какре;
кривой. Какцек пашлы туплэ.
КвКЧЕК Кг. — йарганда
гаудэсен артык туры тота тор-
ган кеше; человек, который при
ходьбе держится слишком
прямо.
КвЛвБЭЦ I. Toft — см.
кабац. 2. Тоб. Р. — хатын-кызнъщ
баш киеме; женская шапочка.
КЭЛ9Г9 Тем. — гаранка;
брюква.
К9Л9М Бар. — калам; перо.
К9Л9С9 Бар. — тагармач;
колесо.
К9Л9Ш Бар., Тем., Тоб. Р.
— 1. калаш; невеста, молодая
жена; 2. саярка; любовница.
К9ЛИ Кг. — каз бабкасе;
гусенок. См. каз бала, дури,
галгалак,.
КЭЛТЕР9К (кеше) Кукр. —
ипсез; неловкий*
неприспособленный.
К9ЛТЕР9У Кг., Кукр. —
калтырану, калтырау; трястись,
дрожать. Картайгансын
калтерап йарийем айта.
К9ЛЦ9 ЙЫЛАН Э. — см.
кисартке. Калца йылан
койрогон аск,алтыра.
К9ЛЧ9К Тоб. Р. — калчак;
чехонь.
К9М I О.У. ^ ким; мал-о,
-ый. Агыл мийасе кам ийан
имеш аныцк,ы.
К9М II Тар. Дс — чара;
средство. Ул эшкара осак, аур-
ты, пер камеи гуру гарак ите.
К9М III Тар. Дс — см. йаш.
К9М9 Тем., Кар., Бар. —
см. темпа. Ул касер каматэ
йылганьщ ыгына таба ташате.
К9М9ГЭЧ Т-кул — см. кумгач.
К9М9К Cam. — кусе; крыса.
КЭМ9Л Бар. Р. — см. кабан.
камаца 1. юрш. — см.
кимаца. 2. Cam* Ах. — карлы-
гач; ласточка. См. канкарлыйк,.
камЕРчак т-кул — ки-
мерчак; хрящ.
КаМСИТУ Ч-кул Дм. — ким-
сету; унижать.
KaMY Хуя;а — киму;
уменьшаться. Камер ите, бетмай
кдлса аш.
KaMYK Бар. Р. — сеякнец
йомшак жире; мягкие части
костей; Ср. камерчак.
КаМУКЛаНУ Бар. Р. — йом-
шару, кепшэклану (саяк яки
агач ту рында); делаться мягким,
дряблым (о костях или дереве).
камшайу кукр., т-кул —
авызны кыйшайту; скривить
рот. Камшайма! Сыктагын,
килама гарак?
КаМШЕК Кукр. — кыйшык,
янчелган; кривой, вдавленный.
Мынау камшек ауыс ник
сыктайты тага?
КаН Себ. — куп; много. Сас
дийане кан йыйатылар песта.
КаН9ПИЛ Кэчук — см. ку-
иапил.
КаНДИК Ч-кул Дм. — кен-
дек; пупок.
КаНЕ К-дак P.IV с. 152 — см.
калы II. Кане йауц?
каника к-дак p.iv слзо —
см. кднисак. Каникане курла-
зац, каникане кдйдан кучар-
зын? Каникане курлазам, хан
к,ызындан кучманмы?
КаНТ9 О.У. — см. купта.
Канта бер гилгайте.
94
K9H, Бар. — киц; широкий.
КвЦвШ Бар. — кицэш,
кицэшмэ; совет, совещание.
КЭНГЕЛ Т-кул — яхшы
куцелле, ачык; добродушный,
откровенный, любезный.
К9ЦЛЕК Бар. Р. — см. кэнгел.
КЭН.ШЕРЕК Кукр. — 1. йот-
кылык осте; носоглотка. 2.
анкау; нёбо.
К9П I 1. Себ. — суз; слово.
Йал иткен мэлгэ парсагыс, кап
ешетэрсес. Анта кэпкэ оста ке-
шелар кэн. 2. Бар., Тар. Р. —
сайдам, эйтем, макаль; речь,
поговорка, пословица.
— кэп килешентэ Кор., Кукр.
— ж,ае чыкканда, суз унденда.
прийтись к слову, при случае.
Кап килешентэ эйтеп куйайын:
сес усегес Кзсанныцмы?
КЭП II Том. — см. кэптэр.
К9П9Ц Бар. Р. I КЭУЭЦ
У-#, Яр. — см. кэбэц.
КЭП ИЛ Бар. Р. —
ждваплылыкны уз естена
глупы; поручитель.
КЭПИЛЛЕК Бар. Р. — см.
йукцелек.
КаПКЕР 1. Себ. — тишекле
чумеч, сезгеч; дуршлаг,
шумовка. См. шугырык,. 2. Тар. —
см. кус соскъ1. 3. Дс — куп
сайлауче, сеилэучвн; говорун.
КаПЛЭНУ I Бар. Р. — ки-
ену, бизэну; наряжаться.
каплану и Бар. р. —
алэгеп калу; зацепляться.
каплану ш кУкР. — i.
тэштэ саташып сайлашу;.
говорить во сне, бредить. 2 сизде-
реп свйлву; говорить намеками.
КЭПЛаУ I — Себ. — сейлэу;
говорить.
КаПЛаУ И Бар. — элактеру,
тотып алу; поймать, удержать,
задержать.
КаПЛУ Бар. Р. —• купшы;
наряженный, щеголеватый.
КаПРаН Тем. — суру;
нижняя наволочка. См. кибрэн,
кдпсау,
каптар тов., тем. —
кугэрчен; голубь. См. какгар,
кагарцен, кап II.
КаПЦаН Себ. — сузчэн;
разговорчивый. Райганнан
кэпцан кеше йук, ите. См.
сусмагер.
КаПЦЕ Я-кул / КаПЦЕЛ
Тем. у Лэчек — см. капцан.
КаРаГУ Себ. — кирак буду;
быть необходимым. Ул мицэ
кэрагате.
караксЕТУ тоб. —
кираксену; нуждаться,
чувствовать необходимость. Начар ите
ире, карэксетмате.
карамэт тар. p. i? с.102-
103 — кирамат; кереметь, идол.
Вир кэрэматле йузугу бар иде...
уц кулына катты, карцыга бу-
лып уцуп китте.
КаРГЕ Бар. Р. — тимер
карак; заступ.
КаРГЕЦ Бар. Р. — киергеч;
деревянный прибор для
растягивания шкур.
КаРЕЛУ Т-кул — киерелу;
потягиваться, растягиваться.
КаРЕС ШаЛ К-тау —
бизэкле кашемир шал;
кашемировый платок с крупными
цветами.
КаРЕШ Сей. — ч&ъ; стерлядь.
КЭРЕШ УЛЭНЕ 1. Юрш. —
см. альщмас улан. 2. Cam. —
кара арем; чернобыльник.
95
КЭРМ9К Ом., Кошкул —
каеры; кора. См. к,акмац.
К9РМЕЦ Бар. — кирпеч.
Кэрмец uaiiv
К0РН9Й Бар. Дм. — ас;
горностай.
КЭРПвЙУ Лайт. — кэпрэю;
важничать. Йвнгитумнер
кэрпэйеп паратылар.
K9PC9Y Бар. Р. — акыллы;
умный.
К9РТМ9 Ом. — см. киртмэ 1.
K9PTY Б-гел — см. кийерту.
Улврне агачтан квртвтилэр.
K9PTYK9 Супра / К9Р-
TYIIK9 Каз. — см, картапка.
Кэртупкэнен, кеце йук аныц,
к,орсак,ны тутыраты, йэракне
кисете.
K9PY Бар. Р. — киеру;
растягивать, распялить. К-дак
PJV сЛ34: Карган кулук ба-
ламсын, кдргар иткэн мырза
углым, бос аргамак, баласындай
бойлу-сынлу мырза углым.
К9РЦ9К Тоб. Р. — чын,
тугры; истинный, верный,
К9РЧ9К К-дак Р.IV с.!54 —
зур чулмэк; корчага. Бу унбиш
ах.чага бир кэрчак сут ал!
К9РШ9К Тар. Дс — 1. см.
мыйрык,. Кэршак борын. 2. см.
уцет. Ул кэршак кеше, эйткан
суска кунмэйте.
К9РШ9Н I Бар. — см. ашлау
2.
К9РШ8Н II Г-кул — ялкду-
лыктан белмэмешка салынучы;
притворяющийся (из-за лени).
К9С I 1. М.Уват, К-кул,
Супра — юлар; сумасшедший.
Кае игэнтец? 2. Тар. Дс —
ацгыра, ацсыз; бестолковый.
См. катца.
К9С II Бар. — см. йуц.
К9С9НКЭ Тем., Тоб., Байк.,
Кус. — чолан; кладовая, чулан,
K9C9TY Тоб. Р. — ейту,
кушу; наказать, приказать.
K9CJI9H4YK Бар. Р. — см.
кисартке.
К9Т9 Иш. — куз кабагы;
веко.
К9ТЭЙ Ом. — см, йук.сыс.
К9Т9К Юрш.у Ом. — кетек;
курятник. См. цебегитэк, клэбик.
К9Т9Р Тоб. Р. — теркем,
куч, ил; толпа, рой.
К9ТК9 Кукр. — кисмэк;
кадушка. Кэткега сыу кой.
К9ТМ9 М.Уват — тубык
сеяге; щиколоточная кость. См.
йенцек.
К9ТЦ9 Тоб., Тар. Дс — см.
кэс 1(2). Ул эшкара катцэ,
ук,ыса да бернима анламайты,
K9Y9K Юрш. — пыяла му-
енса; стеклянные бусы.
K9YEK Ом., Коз., У-И, Тар.
I K9YX Лайт. — куке;
кукушка. Цакыралай кэуек,
цак,ыра.
K9YEPT9K I Бар. — см.
кигертак.
K9YEPT9K II Тгкул — сы-
зык; шкварки-
K9YM9H ЧИЧ9К К-к. — см.
йатим цицак.
К9УЦ Бар. — галош; галоши.
K9YHI9HY Гиг. — кушэу;
жевать жвачку.
К9Ц9 Тоб. I К9Ч9 Т-кул
Дм. — см. ицке.
К9ЦЕЛ М.Уват — каклаган
балык; вяленая рыба. См. как.
балык; 2, ура*.
К9ЦЕРГ9 Y-кул — см.
йышкыргыц.
96
кешкэ тар. t кишка дуб.
— см. кашки.
КвШМЭР Т-кул Дм. — см.
ирлен.
КЕЙЛЕ О.У. — ашлык тею
вчен зур агач тукмак;
деревянный пест для толчения зерна.
КЕЛ9Н 1. М.Уват, Тугыз —
см. аман-аман, Пер цык,сац,
келэц цыкдын; килеп утыраты.
2. Бар., Том. — бетенлэй;
совсем. 3. Бар. Дс — барысы,
барлык; все, всё.
ХЕМС9Н Кукр. — алтынлы
бизэк; позолота. Кемсэнле цене
табагымны уаттым.
КЕНаЛУ Т-кул — уч алучан;
мстительный.
КЕРа Тем., Ом. - см. еррэ.
КЕРаСЛа Себ. Дс — чана
леждне; розвальни.
КЕРата Кг. , Тар. Дс —
яшелчэ бакчасы; оюрод.
КЕГЭЧУГа О.У, — кара
бодай; гречиха.
КЕРЕШ I. Бар. — ж,9я ж^ебе,
кереш; тетива. Вер кереш ук,
ату; выстрелить один раз из
лука. 2. Тем., lap. Дс —
ишелгэн тегэрж.еп; суровая
сученая нить.
КЕРЛаЦ Т. — тепгеш; кисть,
гроздь. Колмак, керлэце.
KEPTaY Кукр. — ышку;
тереть. Керне кертеп йыума, тусгэ
белэн йыу.
KEPY Себ. — кыйнау; бить.
Йахшы иттереп кереп алайым
мин сине, керэгенде пирэйем.
См. илэу 2.
КЕРЦаК Гиг. - эчкерсез;
искренний.
КЕРЦЕК Кукр. —- ылыс; хвоя.
КЕСИ Кукр. — квездэн, мех-
тан тегелгвн аяк киеме; кисы,
бурки. Пзйма гуныцтан кеси
тегэтелер.
КЕТЕРаУЕК К-к. — вак твц-
келер (киемгэтегелалер); мелкие
монетки (пришиваются к одежде
в качестве украшения).
КЕУа Тоб. — см. куэче.
КЕЦЕ Себ. — кечкенэ;
маленький. Минем мен йашле -ул,
усе пер кеце кенэ кеше. См.
кецкентэй, кечэ, кичэчэк, кичу.
КЕЦЕГа Тем., Cam., Tap. Дс
— седел яки эне; младшие брат
или сестра. Йегер, кецегэм,
Шэйэпкэр акен, машинэгз ул-
тысам тите. См. иена И, кёкё,
кукэ, чуе,
КЕЦЕК Гиг. — см. кеце.
КЕЦЕРГаН Т-кул — къщыр-
тк,ан.
КЕЦЕРУ Рэ^., Бар. — ке-
черэю; уменьшаться. Кысылгаш
кецереп параты.
КЕЦКЕНа Тугыз, М.Уват —
аз гына; немного. Маца инте
кецкенэ тыцгылык пирген. Па-
ланы кецкенэ тирбэтед тор.
КЕЦКЕНТаЙ Себ. — см.
кеце. Менэ монтай кецкентэй
пала укдыгацы пелэн аткан.
КЕШ ЙЕЛаК Т-т. — кара
борлегэн; ежевика. См.
бврлогэн, кеш кус, эстэган.
КЕШ КУС М.Уват — см.
кеш йелек.
КЕШ МАЛ Тоб., Бар. Дс —
каманыц бер тере; вид выдры.
Асыл кеш мал туннар бабайлар
кийа,
КЕБЁЦ Том. — см» квбэц.
КЕЙИК 1. Т-кул Дм. — см.
йуша; 2. Шаг. — см. ац 1(4).
КЕЛИНЧаК Бар. Дм. — ки-
11-40
97
лен; невестка. Бблмак каины
келинчагина денйдда йок, кЗлмак
тигап альш кёлгале кошаты.
КИБЭК 1. Тоо\ — кибак;
мякина. 2. Лайпг. — солы киба-
ге; овсяная шелуха.
КИБЭН БАШ ЦЫГАРУ Ху-
жа — кибэн очлау; заканчивать
укладку стога.
КИБ9Ц Том. — см. кабац.
КИБЕГУ Тар., Бар. Дс —
кунегу, гадэтлэну, чыныгу;
привыкнуть. Тос ташуга айагьщ
кибектемв?
КИБЕН Тоб. Р. — кафен;
саван. См. тунлык.
КИБЕТ Тоб., Тем. — кибет;
лавка, магазин.
КИБР9Н Том., Тоб.у Тар. Дс
— см. кепран.
КИГЭНУ Кукр. — уч тоту,
уч саклау; сердиться, иметь зло
на к.-н. См. кик тоту.
КИГЭУ: кигэ- Тоб. Р. —
янау; угрожать.
КИГЕРМЭК Тем. — каен
кабыгыныц туз астындагы кат-
лавы; нижний слой березовой
коры, расположенный под
берестой. См. кирмэк, кермэк.
КИГЕРТ8К Коз., Кукр., Вар.
/ КИКЕРТЭК Тугыз — бугаз;
горло. Кигертагецне сыгарым
<фр.). Кикертак еселеп палаты,
ан цыкмайты. См. кауертак I,
кугыртак,, пугыртак..
КИД9РИ Бар. Р. — читта; в
стороне. Ср. йандары.
КЙЗЭГЭ Бар. Р. — баскыч;
лестница.
КИЗЭК Бар. Р. — кисактан;
вдруг, неожиданно.
КИЗвТКЕ Т-кул — см. ки-
сэртке.
КИ39У Бар. Р. — см. йыш-
кыргыц.
КИЗЛЭУ Гиг. — яшеру;
прикрывать.
КЙЙК Бар. Р. — киек; дичь.
КИИП Тоб. PJV с.257 —
кием; одежда. Бир к,ысньщ ак,
куш киибен йигит алып кайтты
уйгё.
КИИРТМЭЦ Э., Абд. — см.
цераш.
КИИС — К-дак А 1У с.170
— киез; войлок, кошма. Би-
чаларе киистан эу кылды.
КИЙЕК 1. Юрш.> М.Уват,
Лайт. — см. ад 1(1). 2. Тем.
— см. йуша.
КИЙЕРГЕ Я-кул — агач кай-
рысы; древесная кора. См.
кайын кирга.
КЙЙЕРТУ Козг., М.Уват —
бура кую, бура буралау; ставить
сруб, рубить сруб. Эй гийерту.
См. кирту, киртмалау, кирету,
карту.
КЙЙМ9 Кукр. — кайма;
лодка. Кийма кырта кырк кеше
кутарер (поел.).
КИЙР9 М.Уват, Тугыз —
улчау; весы.
КИК ТОТУ Кукр. - см.
кигану*
КЙЛЭЦ Бар. Р. с.72-73 —
бетенлвй, тулысынча;- совсем.
Киикнен, идеи килац йип,
шбрпазын килан, иж,еп койды.
КИЛЭП Гиг. — килап; моток.
КИЛГЕН Гиг. — килган
кеше, килмешак; пришелец.
КИМ9Г9 3. — см. кумгач.
КИМ9Л Толи Абдг — см. кабан.
КИМ9ЦЭ Коз. — су чыпчы-
гы, чебершек; трясогузка? См.
камаца.
98
КИМПЕР Я-кул — см.
к^орткайак..
КИМС9 К-дак P.IV с Л 84 —
кем булса да; кто-нибудь.
— ичбер кимсэ Байбы —
Ьичкем; никто. Ишек алдывда
ултырмац ичбер кимсэ»
— иц кимсэнэ Тоб. — см*
ичбер кимсэ.
КИМТИК Гиг. — кимчелек;
изъян.
КИНв Бар. Р. — учлелек,
эчкерлелек; мстительность,
злопамятство.
КИНОК Том. Абд. — см.
кейлэк.
КИН9КТЭН У-кул —
кинвтхэн; вдруг. Кинэктэн сус
табып пулмайты.
КИН9Н К-кул, Я-кул — киц,
иркен; широк-о, -ий, свободн-о,
-ый. Ул ей кугыслай торайте;
ул ейне улым йукте, урын
кинэн пулып к,алты.
КИНДЕР I Бар. — см. кы-
цырткан. Киндер кулга сийэти.
КИНДЕР II Бар., Тар. —
киндер; конопля.
КИНТЕР АГАЦ У-кул, Кукр.
— каба; прялка.
КИНЦ9 1. М.Уват — кече;
младший. Кинцэ кейэу. 2. Рэнч.
— иц кечкенэ бала, тепчек;
самый маленький ребенок,
последыш. См. кинцэтэй.
КИНЦ8К О. У. — килен;
невестка, вйлентергэнтек атасы
исэн цак.та, цьпситкэн кинцэге.
КИНЦЭТЭЙ О.У. — см.
кинцэ 2.
КИН БЭЙЕЛЛЕ Себ. Дс —
киц куцедле, мэрхэмэтле;
добрый, великодушный,
милосердный.
КИНЭШ Тар. Дс — туй
алдыннан хатын-кыз мажлесе;
собрание женщин в гостях перед
свадьбой. Процедура свадьбы
состоит из четырех этапов:
кицэш, туй, куч / куц (куц
куцеру), турген (см. ниже).
КИЦКЭ Тар. — хатын-кыз-
лар аяк киеменец бер тере;
разновидность женской обуви.
Кицка пийек укцэле пулатаган,
аны Ербеттэн апкилэтэгэн, га-
луша йуг ите; итекнен, куныцын
кисеб алган шигелле пулатаган.
КИП: хибе бету Тар. —
кыяфэт; внешний вид: эйбернен.
кыяфэте бету; утратить вид. Дс:
Цалбарныц кибе беткэн иген,
кэнэ утеклэп бирэйен.
КИПЛЭНУ Бар. — элэгу,
биклэну; попасться, оказаться
запертым.
КИПЛЭУ Бар. — см. питлэу.
КИПРЭН Тоб. — см. квпрэн.
КИРЭМЭТ Гиг. — могжлза;
чудо. См. кайганзы. Ср. кэ-
рэмэт.
КИРБЕЦ Тем., Тоб. — кирпич,
КЙРГЕ Кукр. — киерге;
пяльцы.
KMPETY Кукр. — см. кий-
ерту.
КИРИШ К-дак P.IV с.150 —
см. кереш. Кылдан йичке тар-
тылган йау кириши шул булыр.
КИРМЭК Я-кул, Кукр. — см.
кигермэк.
КИРТЭ Ялут. Ах. — абзар;
хлев.
КИРТЕК Гиг. — билге, кир-
тек; знак, зарубка, насечка.
КИРТМ9 1.' Козг. — бура;
сруб. См. струп, кэртмэ. 2. Гиг.
— см. киртек.
7*
99
КИРТМ9Л9У Тоб., Бар. Дс
— см. кийерту.
КИРТУ Тар. — см. кийерту.
Ыструп киртеп пвткац,
меклайбес.
КИРУ Гиг. — см. кару.
КИРШ9Н Вар. Р. — см.
ашлау 2. Ики кулаклу киршанга
идеи кдзаннан цыгарды.
КИС АГАЦ Дуб. — см.
аргалык,.
КИС9 Гиг. — аркылы;
поперек. Киса йегервп чыгу.
— киса тумрау Гиг. — ур-
талай чабу; чабып азу;
перерубать.
КИС8БАШ Юрш. — чабыл-
ган леденец кинлеге; ширина
скошенного участка.
КИС9Л9Й М.Уват — см.
киса. Кулне кисалай цыгабыс.
КИС8ЛЕК М.Уват — киц-
лек, иц; ширина. Кисалеге кул-
нецке 35-40 километр.
КИС9РТКЕ Юрш., Кукр.,
Тем. — калта; ящерица. Ки-
сэрткетан кургатыган пулган
ацан аларны кулга алмайым.
См. кизатке, калца йылан, кэ-
залтку, касланчук.
КИСЭТУ Тар. Дс — упкэ-
лау; обижаться.
КИСКЕР Лайт. — уткен;
острый. Пы пила кискер иган.
КИСМв Том. — см. муцкэ.
КИТ9Н Себ. — ждтен, кин^
дер; лен, холст.
КИТЕРМв Шаг., Ом. — см.
кдш: тирас каш.
КИУ9Н УЛТЫСЫУ Яр. Ах.
— кибан кую; сметать стог.
КИЦ9 Y-кул — аша; через.
Урман кица китте.
КИЦ9У М.Уват, Лайт. —
соц; поздно. Иртэнрвк пар,
кицэурак кдйт.
КИЦЭУЛЭУ К-кул — кичка
авышу; вечереть. Кен
кицаулайте.
КИЦ9УЕН £-гвл, Т-кул I
КИЦКЕЛЕК Тем. / КИЦКЕТ9
К-кул, Бар. — кичен; вечером.
Йалгыс кицкета шом пулаты.
См. курам, к;орам.
КИЦУ Гиг. — кичеру, гафу
иту; прощать.
КИЧ9У9Ч Шаг. Дм. I КИ-
Ч9Ч9К Т-кул Дм. — см. кеце.
КИЧ9УН Бар. Дс - кичэ
(кичаге кан); вчера. Ср.
кицэуен.
КИЧУ Ч-кул, Шаг. Дм. —
кече, кечкена; младший,
маленький.
КИШ Тоб. Р. — кеш; соболь.
КИШКИН Бар. Р. — см.
арыш П.
КИШТ9 Ом. — см. мауыл.
КИШТ9К Гиг. — кулмэкнец
ж,иц табена куелган ялгау;
ластовица у платья.
КЛАСКЫШ Г. Абд. — селге;
полотенце.
КЛ9БИК К. Абд. — см.
КдТЭК.
КОРОМИСЛО Тугыз — ул-
чау; весы.
К9БЭК I Я-кул — кастрюль;
кастрюля.
К9Б9К II Том. — кое бура-
еы; сруб колодца. См. кабак.
К9БЕ Себ. — гебе; пахталка,
маслобойка.
— кебе бешу Себ. — май
язу, май атлау; сбивать масло,
пахтать. См. май сыск,ыру.
К9Б9Р Т-кул — мук; мох.
К9Б9Р9НЦ9К Гиг. — бэй-
100
ленчек, ызгышучан; сварливый.
кегелдЕ к-кул / кеген-
Д9 Т-кул — см. кейвлте.
К9Й9 Туск. — корым; сажа.
Сеслер сыу ташыц, мин усем
мулца йагармын, сес кейесенэ
буйалырсыс. См. куэ, куэ-пор,
пор, пыр, чан,, бурым.
К0Й9 КОРТ Гиг. — квя;
моль.
К9Й9С Кукр. — матур би-
зэкле; имеющий красивую
расцветку. Кейлэтец кейес иген.
К9И9У Умар, Тоб. — кияу;
жених, зять.
К0ЙГ9К Кукр. — борчулы;
беспокойный.
К9Й9ГУ 1. Тем. — кою;
пригореть, Аш кейегеп к,алган.
См. кудсу. 2. Гиг. — пыскып
яну; тлеть.
К8Й8ЛТЕ Кукр. — шелди;
кулик. 9рпер кейвлте ус сасын
мактайты. См. куцкер, когелде,
квгвнда, кегэуец, кысмыц.
К0ЙЛ9К Себ. — кулмэк;
платье. Кейлек-кунчегецне кей-
еп к,уймайсын. См. кинэк,
кунэк, куцнэк, кунлэк, кейнок,
конлек, конёк, кэцнэк.
К0ЙН9К Г. — см. квйлек.
К9йелтке яР. ах. — кыр
тавыгы; куропатка.
К0Й9НЦ9К Гиг. — кабыну-
чан; запальчивый.
К0ЙР9К 1. Кукр. — есте
кызарып пешкен, к,атып киткон
(икмэк турында); поджаристый,
затвердевший. Тугацыц кейрэк
пулыпты. 2. К-тау — тиз
сынучан; хрупкий, ломкий. Ак.
тал кейрэк пулаты.
К9ЙР9У Кукр. — кызарып
пешу, катып киту;
поджариться, затвердеть. Кейреп пешепте
икмек.
К9ЙТ9РУ Лайт. — яндыру;
сжечь. Сес, паллар, анта ейне
кейтереп куймац.
К9ЙУ I К-к. — яну; гореть.
Иликтерлер кеймесен тите.
К8ЙУ II К-к. Лэчек — кай-
гыру; грустить, переживать,
печалиться. Инвм те кейвте, ник
кене кеплэшмей кдлтым тип.
К0Л I Себ. — квл; зола.
К0Л II Себ. — гвл; цветок.
К6Л9Г9Ц Кукр. — келучен,
кул кэлэ торган кеше;
смешливый, много смеющийся. См.
келечек.
К9Л9Н, Лайт. — см. келле.
К9Л9П Рэнч. — см. ет
порын.
К9Л9Ч9К М.Уват — см.
келегец.
К0ЛБУКА Тем, I КУЛБУГА
Лайт. — су угезе (кош); выпь.
См. кулбуга, муцрэк.
К9ЛГ9 У^ЫРУ Тар. Дс —
игеннец серкэлэнуе; цветение
хлебов.
К9ЛГЕР Гиг. — хэйлекер,
наян; лукавый.
К9ЛДЕР ЧУКЕШ Тевр., Тоб.
Дс — зур кошныц коерыгы;
хвост крупной птицы.
К9ЛЗЕ Т-кул — мэзекче,
шаяртучан, акылсыз; шутник,
шутливый, дурак. Келзе кеже.
К9ЛК9 Каз. — см. йыш-
кыргыц.
— келкэ тимер Кукр. — см.
йынщыргыц.
К9ЛКЕНЧЕЛУ Бар. Дс —
келкеле; шутливый.
Келкенчелу йомак, ийеп, сус
сойлеп, теш йурап йерийте.
101
К0ЛЛ9Н Лайт. — см, келле.
Хеше кан йыйылган, келлэн
пай паллары.
К9ЛЛЕ Каз. — бары(сы); все.
Парыгыс та грамотный,
келлесен пелу керек. См.
квллен, келен,.
К0ЛТЭ Геле, ТЪб — квлтв; сноп.
КЭЛТКЕ Себ. — келке; смех.
К0ЛЦ9 Тем., Кукр. —
кумеч; булка, белый хлеб.
К0Н I Себ. — квн; день. Кул
пелен ике квнта йетеп пула.
КвН II Себ. -— кояш; солнце.
Эркемнец квнне кургесе
килете, мин тэ вйтан цыгып
ултьграм.
— квн куну Тем., Тоб. —
кояш бак>; заходить (о солнце).
Квн кунып пара.
— квн кукрау Cam., Лайт.
— см. кегврт I.
— квн цыгу Тем. у Тоб. —
кояш чыгу; восходить <о
солнце), восход. Кен куннан паш-
лап, квн цыгу йетте.
— квн пилгэу Тем. — см.
йайгыр.
КвНАЙЛАНМА Кукр. — кен-
багыш; подсолнух. См. кеннек I,
кулбагыш, крлйапкыш, айбагьф,
айбагар.
К0Н9К Т-кул — см. к,айас.
К0НКУНЫШ O.K., Козг. —
кеябатыш; запад. Кенчыгыш
мэн квнкуныш арасы бер
квянек йул, ди.
КЭНЛЭК Бар. Дс — см.
кейлак
К0НЛЭУ Тем. — бер квн
уздыру; провести один день.
КОННеК I Тем. ~ см.
кенайланма.
К0НН9К II Тем. — квнлекле
эш; поденная работа. Эуувл
саманта кеннвккв йвритегвйтек.
кеннек ш i. иш. —
зонтик. 2> Т-т. — козырек <баш
киемендв).
КвНПАТЫШ Ом. — см. тирес.
К0Ц Тоб., Бар. Дс — см.
кднисек. Кеннек йерге саткдяы
кецец мидем, йар-йар; Айлык,
йергэ саткдгсы атын, мидем йар-
йар.
К0ЦК0РТ9НУ Рэзк. — мы-
гырдану; ворчать.
К0ЦСУ: квцсе- Тем., Тар. Дс
— 1. см. кейегу. 2. ислену,
сасу; протухнуть, провонять.
К0ПК9 1. Я-кул, Иш., Рэнч.,
Тем., Ом. — бозау, сарык яба
торган абзар; хлев для мелкого
скота. 2. Хуща — сыер абзары;
коровник, хлев. См. купкэ. 3.
Кг. — ждфга казып ясалган ей;
землянка. 4. Ай — виде тавык
утыра торган урын; место в
помещении для наседки.
К0Р Себ. Дс — 1, симез,
таза,- нык; крепкий, упитанный,
здоровый. Аты кер, тис йет-
кесер. 2. кутеренке, шат;
радостный, возвышенный. Кер.
кенел.
К0Р9Н Т-кул Дм. — керэн;
коричневый.
К0Р0К Тем. — кармак;
"крючок".
К0Р0СМ9Н Кар., М.Уеаш,
Кг., Бар., Тем. — парлы ишкэк;
парные весла.
К0Р0Ц Юрш., Тем., Ом. —
доге; рис.
К0Р9ЦК9 Я-кул — тан зд-
лыткыч; телогрейка.
К0РТ9 Cam., Кукр. —
бишмет; пальто.
102
КвРТЕК Себ. Дс — корт;
сугроб.
КвРЦЕМЭ Тем. — камешка;
самогон.
КЭРЦеК Тем., М.Уват —
ылыс; иголки (ели).
КВРЧИН Кукр., Козг. — ку-
целсез, боек; невеселый,
грустный. Пы ник керчин утырасын,?
К9РШ8Н Гиг. — кершан;
белила (для лица), пудра.
K0C9Y I Кукр. — телэу;-
желать, хотеть. Келец ецену
кесэп кена утырасын.
K0C9Y II — биялэй тышлау;
обшивать рукавицы. Ецмагемне
кдра кесу белэн квсэтем.
кескёлЕк / квскесЕН
Себ. I КвСКЕТе Тар. — квзен,
каз кеке; осенью. Кескелек йац-
к,ырлар пашланган соц песке
кереп пулмайты.
K9CY Кукр. — биялэй тышы;
верхняя обшивка рукавиц.
К9Т9 fay — * сазда мук
ждлеге уса торган биеграк урын;
возвышенное место среди болота,
на котором растет клюква.
КетеР (кеше) Я-кул — тэр-
биялауче, караучы; воспитатель,
человек, который ухаживает,
смотрит за к.-н. Аныцкы катаре
йук, ац паласы улеп кдлыпты.
КетеНУ 1. Э. — см. ацтыу
I. 2. К-кул — см.—ацтыу 2.
К0ТешеНУ Кукр. — 1. амет
иту; надеяться. Каташенеп
йарма. 2. нафеслану;
испытывать вожделение.
кетмегер ом. — яхшы
аучы; тот, кто хорошо охотится.
К9ТМЕШ Бар. — см. ац III.
К9ТМЕШЧЕ Вар. Дс — ба-
лыкчы; рыбак.
K9TY Тем., Той — 1. кету;
ждать. 2. кату; пасти. Пес атлар
кетатегантек. 3. саклау;
охранять, вине катам, итлекне
катам, кдрауылта торам.
КвТУЦЕ* Том., Тоб. —
квтуче; пастух.
КеЦ ПеТУ Mem., Лэчек —
хал бету, ару; обессилеть,
устать, Парып итарта квцапес
пвтте.
КвЦКЭТЭН 1. Лайт., Кукр.
— качка, кач-хал белан;
насилу, с трудом. Квцкатан цыгам
пацгыцтан. 2. Кукр. — квчлап;
насильно. Квцкатан кейауга
бирмэкма? См. квцтан.
КеЦвГеН Себ. — бвркет;
орел. См. каракуш.
КвЦвГеЦ Тем. — эт бала-
сы; щенок. См. ет пала, кацвк
пала.
кецек I Тем. — эт; собака.
Кацвк пала — см. квцвгэц.
КецеК II Тевр., Тар. —
баре; почка.
кецеклену тевр., кукр.,
Тар. — бврелвну; набирать
почки. Агац кацакланган йукмы
еле?
КеЧЭ Тевр. — см. кеце.
Паласы кеча гена, йаца тоуган.
кечтен к-к. — см.
квцкатан 2. Квчтан тауык,ны
суйтырган.
КеШЕЛ {.Тем., К-к. — см.
ирлан. 2. Умар — су кусесе;
ондатра.
КвГвРЧИН Шаг. Дм. — см.
квптвр._
КегеРЦЕН Ом. — см.
каптер.
К©ГвРТ I Бар. — кук кук-
рау; гром. См. кукурт, кан
103
кукрву, квн твцкертву, кукрвк
I, кугерт.
КвГвРТ II Бар. — кукерт;
горючая сера. См. кукурт.
КвГвРУ Бар. Р. — кугвру,
яшеллвну; синеть, зеленеть.
кеграндеу т-кул — мы-
гырдау; ворчать. См.
квцкертэну, квгрвну.
К9ГУС Э. Абд. — кукрвк
читлеге; грудная клетка. Бар.
P.IV с.22: пажы ол йирдэ кдлды,
кексу кайырылып парып,
тврйаныц ициндэ йыгылды. См.
кукес, куксв, кукрвк, квкрвк.
КвГУУН Том. — см. кугв-
уен._
К9ДР9ЦКЕ Т-кул — см.
квпрецну. _
К9Ж9Г9 — см. *аш III.
К9К9Л Бар. Дм. — см. кук
йелвк.
КеКЛвУ Бар. Р. — см.
куклву_1, II.
КбКв И. — см. кецегв.
К9КР9К I Бар. Р. — 1.
гвуданен. веке влеше; верхняя
часть туловища. 2. кукрэкчв;
нагрудник (украшение).
К9КР9К II Бар. — ярсу,
батырлык, горурлык;
возбуждение, ярость, храбрость, гордость.
K9KC9HY Т-кул — йеткеру,
йеткереп бетеру; кашлять,
откашляться.
K9KC9Y Бар. Я. — упкв
авыруы; чахотка.
К0КТЕК Гиг. — кугвргвн;
заплесневелый.
К0КШУНЭК Бар. PJV с.63
— карчык; старушка. 9мци
кекшунвк.
КвЯ9ТУ l. Бар. — кулэгэгэ
кую; поставить в тень, затенить.
2. Дм. — естан кашюу;
прикрывать^ сверху. См. куландсе.
К9Л9ГЭ Той Р. — см. исэнтв.
K9MY Т-кул — куму;
закопать, хоронить.
К9МС9Н Гиг. — табаклы
алтын; листовое золото. Ср.
кемсэн,_ кумзэн.
К0Н9К Умар — см. кейлвк.
Йолокту гвнвк (см. йулаклы).
К9Н, Гиг. —- тундра.
K9HJTPY Бар. Р. — макта-
ну; ^хвастаться.
К0ЩТРД36Н Бар. Р. - см.
мактанцай.
К9НД9Й£ар. — буш; пустой
(дерево, человек),
выпотрошенный (о дичи).
К9ЦН9К Т-кул Дм. — кием;
одежда. Ср. кейлак.
К9ЦНУНД9 ТУТУ Бар. P.IV
сЛО — кук,елендв тоту;
помнить.
КвНУЛЛбНУ Бар. Р. - уй-
лау; думать, размышлять.
KSHYPCY Бар. Р. — кош
канатынын. озын каурыилары;
длинные перья на крыльях
птицы. _
К9ПР9ЦНУ Т-кул — купшы;
щегольский, наряженный. См.
квдрэцке.
K9IIPY Т-кул — см. купре.
К9ПРУЛ9У Т-кул — купер
салу; строить мост. Бар.РЛУ: Ол
швпврнец алнында йылга вире
пар_иде, таш пыла квпрулэгвн.
K9IIT9Y Т-кул Дм. — см.
кету 2. Ол пбйта вч йыл к,асак,
пайньщ малый каптэти.
К9ПТЕРМ9 Т-кул — ияргв
салына торган мендар; подушка
на седле.
К9Р Бар. P.IV с.58 — гур;
104
могила. Инде Ак, Кёбек адыбы-
ла кёргекирде.
К9РБ8 Бар. Р. — см.
к,ороск,а.
K9PYCT8H Бар. Р. — зират;
кладбище, курган.
КвС Умар — См. кус 2.
Олу-олу, гесту-гесту йамгыр
йауати.
К9СЛ9ТУ Т-кул — см. ку-сеу.
К9СЛ9У Бар. — см. са-
баклау. Унеге йеп кёслеу.
К0СМ9Р 1. Бар. — кусе;
крыса. 2. Дм. — сукыр тычкан;
крот.
КЭЧЭК Ч-кул Дм. — эт
баласы; щенок. Ср. кецек пала.
К0ЧКЕН Т-кул — кучмэ;
кочевой, кочевник.
К0Ш Умар — см. куш.
КРАУАТ АЙАК Рэнч. — чел-
тэрле ж,эймэ, кашага; подзор.
КРАУАТ ИТаК Тугыз — см.
крауат айак.
КР9Т9 Т. — см. йул.
КУКУРА Кукр. — кейменен,
кабыргасы; дуги (распорки) лодки.
КУЛАНУК Тем. — себер
кезене; колонок.
КУНАПИЛ Кукр. I К9Н9-
ПИЛ Кэчук — терекле агач
скамья; деревянная скамья со
СПИНКОЙ. См. К8Н8ПИЛ.
KY Бар. Р. — кэй, тавыш,
аваз; мелодия, звук, голос, шум.
KY9 Бар. — см. кейе.
КУ9-ПЫР Т-кул — см. кейе.
КУ9РИК Бар. Р. — борын-
дык; бурундук.
КУЭЦ Бар. Р. — чулмэк;
горшок.
КУ9ЧЕ Бар. — шапит, ryah;
свидетель.
КУБ9 I Тоб., Тара Л — L
кебэ кулмек; панцирь. 2. каба-
рынкы, чыгынкы; выпуклый.
— куб* сауыт К~дак P.IV
с.151: Куску бустый кудрегэн
кубэ сауыт шул булыр.
КУБ9 II Бар. Р. — бишекнец
ян тактасы; доски по обеим
сторонам люльки.
КУБ9 III Туйчы — кечкене
чумеле; волок (ворох сена).
КУБЕК МАЙ tf-к., Ом. — ак
май, атлан май; сливочное
масло. См. кук май, мешке май,
мишке май, пешем май.
КУБЕРЕНУ Гиг. — зарлану,
сукрану; роптать.
КУБЕШК9К Тар. Дс — 1.
йомшак, кепшек; мягкий,
рыхлый. 2. кабарынкы, йомшак
тушек, мендер; взбитая, мягкая
перина, подушка.
КУБУ I: кубе- 1. Хуща,
Лайгп.) Кукр. — сыру; стегать.
Йурган кубейем. Кубеген йур-
ган. 2. Гиг. — тегу, каю;
тачать.
КУБУ It куп- Тоб., Тем. —
кабару (камыр турында);
подниматься (о тесте). Икмегем
купте.
КУБУЛД9У Бар. Р. — юрган
астында к,ыймылдау; двигаться
под одеялом.
КУБУРУНЦ9К Тоб. Р. — см.
кеберенцек.
КУГ9Л УРД9К Тем., Лайш.у
Тар. — урдекнец бер тере;
утка-зел еноголовка.
КУГ9ЛЦИН Тоб. Р. — кыр-
гый кугерчен; дикий голубь.
КУГ9М9Й Т.- I КУГУМ9Й
Э. — см. кугел I.
— сас кугэмэйе Т. — см.
кук йелек.
105
КУГЭНТЕШ Юрш., Кукр. —
тиле бэрэн орлыгы; белена.
КУГЭУЕН Себ — кигэвен;
овод. Кугауен вйгэ керса,
теймэйте кешегэ. См. уас,
кёгуун, сайгак;, кугуён, кагэуен.
КУГЕЛ I Тар., Тевр. — кара
жялэк; черника. Сесне кугелге-
йемешке килгэн пулырлар
тиганем. См. кук цийа I, кугумэй,
кугэмай.
КУГЕЛ И Оде. — урдак;
домашняя утка. См. майган.
КУГЕЛТЕР Кукр. — кугел-
ж,ем; синеватый. Кугелтер к.ара
кайлак
КУГЕЛТЕРМв-КУЦЫРМА
О.У. — кугелж,ем-каран;
синевато-коричневый. Анын.к,ы
абасенен, к,ысы антай имеш,
пашы йбуан, пите кугелтерме-
куцырма.
КУГЕРТ Тем. — см. когорт
I. Кугерт кукрэу — Туралы
P.IV с.87.
КУГЕСМЭК Ом. — эчтен
киелэ торган жлцеез мех тун;
меховая душегрейка.
КУГУ9Н 3. — см. кугэуен.
КУДЭЛ9 Бар. Р. — аслык,
бала чупрвге; подстилка»
подгузник.
"КУДЭС Тем. Р. — арты
белэн шуыша торган (бала);
передвигающийся сидя на
задней части тела (ребенок). См.
цаплыгу 1.
КУДУЦИ Бар. PJV с.46 —
см. кетуце. Тагы пир палык,
кудуци амыццага йитте.
КУЖЭГ9 Т. — см. каш III.
КУЗЭ Тоб. Р. — кусэ;
безбородый, человек с редкой
бородой.
KY39TY У-И Р. IV с.210 —
см. кусэу. Мылтыкны кДяына
алды, крйанны атк,алы кузатте.
КУЗБ9КУЗ Гиг. — ачыктан-
ачык; очевидно.
КУЗЕЛТЕРЕК 1. Тар. Дс —
см. айнэк L 2. Гиг. — кузне
каплый торган челтар; сеточка
на глаза.
КУЗЕНЦ9 Дуб. — куз ал-
дында, кузена карап; на глазах,
в глаза. Малайлар кузенца
айтэтелар аны.
KY3PYM Т. Абд. — 1. см.
к,ымрыскд. 2. Бар. Р. — кыр-
мыска оясы; муравейник. См.
чемалделек, к,ымрыск,а тун.
KY3YP Тем. Р. — сарай;
дворец;
КУЙ Бар. Р. — 1. см. ку. 2.
кычкырулар, бахетсезлек;
крики, несчастье.
КУЙвУ Бар. P. TV — см. квйау.
КУК 1. М.Уват — кук,
зан,гар; синий, голубой. 2.
Кукр., Козг. — яца чыккан
яшел улан; молодая травка.
Кук чыга башладьи 3. Том. Абд.
— соры; серый.
— кук йашык Тар. Дс — бик
арык (ит); очень постный,
нежирный (о мясе).
— кук йелэк Хуща — кук
ж,илак; голубика. См. кук цийа,
какал.
— кук май Козг. — см.
кубек май.
— кук сет Тем. — есте
алынган сат; обрат.
— кук цийэ I. Тем. — см.
кугел I. 2. Кукр. — см. кук
йелак.
KYK9 Том. Абд. — см. ке-
цега.
106
КУКЕГЕР Байк. Ах. — см,
шаргылтык.-
KYKEM8 Cam, Ах. — см.
мактанцай.
КУКЕРТЛЕ ЙАУЫМ Ялут.
Ах. — яшенле яцгыр; грозовой
дождь.
КУКЕС К-дак P.IV с Л 79 —
см. кегус. Жаньщны бир, мыт-
льщны куксене ур.
КУКЛ9У I 1. М.Уват, Ом. —
искеден сырылгын кечкенв гена
киез (бала ечен); подстилка для
ребенка, сшитая из лоскутьев. 2.
см. кубу I. Кэсер бакта пулса
та, матрац куклэтеп цуйган. 3.
Ялут. Ах. — каю; оторачивать.
4. Бар. Р. — тегу; шить.
KYKJI9Y II Кукр. — сыерныц
яшь уланде йеруе; пастись на
молодой траве (о корове). Сыйыр
куклагэнтэ сетне кен пирате.
KYKHAP Тоб., Тар. Дс —
мек; мак.
KYKP9K I Бар. Р. — см.
кегерт L
KYKP9K II Тоб., Тем. —
кукрак; грудь. Сугенендсе
айткан пер суслвре кукрактан
китмас. Ср. кёкрёк, кёгус.
КУКСв Гиг. — см. кегус.
KYKC9Y Кукр., Тевр. —
йеткеруче, упка авырулы;
чахоточный. См. кёксану.
КУКС9НДЕРУ Кукр., Тевр. —
йеткерту; возбуждать кашель.
KYKCEM9K Том. Абд. — см.
кугесмек.
KYKTY Гиг. — куксу;
плесневеть.
KYKY: куке- Кукр. — аз гына
мактаудан эреланеп киту;
возгордиться от небольшой
похвалы. Ср. мактанцай.
KYKYPT I см. кёгерт I.
KYKYPT II Том. — см.
кёгёрт 1L
КУКЦ9 Гиг. — сукыр
кигавен, бегалчан; слепень.
КУКШЕН Т-хан — искерген,
тузган (кием); изношенный,
поношенный (об одежде).
KYK-ФИРАС Тоб. Р. —
купорос.
KYJI I Себ. — кул; озеро.
КУЛ II У-И P.IV с.195 —
казык; кол. Мин улсам, табы-
тымны такда к,бйьщ; башымга
бир даете кул чанчеп к.бйьщ.
КУЛ III Тар., Тоб. Р. — кел;
пепел.
КУЛ-ПАРА КЫЛУ Тар. P.IV
с.88 — чалпарама килу; разбить
вдребезги._
КУЛ-ТОЗАН КЫЛУ Тар.
P.IV с^Ъ — келен кукке очыру;
разнести в пух и прах,
превратить в пыль.
KYJI9 Аб., Юрш. — чыпта
капчык; мешок, выделанный из
мочала, куль.
КУЛ9Г9 Тар. Р. — кулага;
тень. PAY с.91: Бир тирэк
кулегесенде йатып йуклады.
См. кулетке, кулацке.
КУЛ9Г9Ц Бар. — кей;
мелодия. Ср. ку.
КУЛ9К Бар. Р. — кулмак;
рубаха. Ср. кейлек.
КУЛ9М9 Том. Абд. — тозак;
капкан.
КУЛ9НУ Тар. Дс — кумелу;
скрыться из вида. Суы тиран
иген, башыман куланеп китте.
КУЛ9НК9 Иш. — йезек;
кольцо.
КУЛ9Н.КЕ Т-кул — см.
кулага.
107
КУЛ9С9 Кукр. — тэгармэч;
колесо.
КУЛ9ТКЕ Гиг. I КУЛ9ЙТ-
КЕ Кукр. — см. кулаге.
КУЛ9У 1. Тар., Бар. Дс —
сэйлау; говорить» Йа ирмэк
кулэп утырьщ. 2. шаулау, кыч-
кырышу; кричать, шуметь. Эй,
палалар, кулашмагес. 3. Бар.,
Тоб. Р. — акыру, ырылдау;
громко кричать, рычать (о
зверях). 4. Тоб. P.IV с.250 —
ж,ырлау, квйлэу; петь,
напевать. Бу кыс туруп кулэде,
таушыныц сыпайысына хайран
кдлды.
КУЛБАГЫШ Том. Абд. — см*
кенайланма.
КУЛБУР9У Бар. Р. — сул-
кылдау; всхлипывать.
Кулбурэмэ, кун инэ, будут
килсэ, батарсыд.
КУЛЛ9 ТУН К-дак P.IV с. 162
— хелле тун; теплое (стеганое)
одеяние.
КУЛЛУК Тоб. Р. — кул
селтасе; щёлок.
КУЛТ9М Тар., Бар. Дс —
елгадагы ике борылыш арасы;
расстояние по реке между двумя
ее поворотами
КУЛТЕРЭУ Гиг. — шыгыр-
дау; скрипеть.
КУЛТКУНЗУЛУ Бар. Р. —
келкеле; смешной.
КУЛУК К-дак, У-И P.IV с.189,
134 (ДТС: кулуг) — атаклы,
данлыклы; славный, знаменитый.
9, акэм, синдэн альш бармы
иган? Синдан кулук бармы иган?
КУЛЦЭР Кукр. — чилак кай-
масы; ободок. Су петрэ
кулцареннэн.
КУЛДЗУ Бар. Р. — см. калзе.
КУЛ49 Тар., Бар. — алка,
божра; кольцо.
КУМ9КЛ9У Тоб. Р. — кучка
салу; класть в кучу.
КУМ9КЛ9ШУ Тоб. Р. — бер
ж.иргэ жыелу; столпиться»
собраться.
KYM9PT9K Талмы —
тергэк; пачка. Авданы
кумартаге пелан алатылар.
КУМБ9 Тоб. Р. — урган
ж,ылым; плетеный невод*
КУМГ9Ч Байбы — мичнец
казан утырта торган алеше; часть
печи, в которую вделывается
котел. См. кимага, кэмагач.
— кумгэч асты Байбы —
учак; очаг. См. ут.
КУМЕЛТЕК У-И P.IV с. 192
— сбруйньщ ат кукрагенэ са-
лына торган влеше; нагрудник
(часть верховой сбруи). Кумел^
терек салган курен, ат.
KYM39H Той Р. — см. кемсэн.
KYMP9Y Том. Абд. — см.
копру.
КУМСУ: кумсе- Ом. — ис
килу; плохо пахнуть.
КУН Дм. — см. кен I.
— кун патыш — кенбатыш;
запад. Ср. канпатыш.
— кун цыгыш — канчыгыш;
восток.
— пала куни — балачак;
детство.
КУН КЫС Гиг. — хезматче
кыз; девушка-служанка.
KYH9 СУ Себ. Дс — те-
рекемеш; ртуть.
KYH9K I Бар. — см, кдйас*
KYH9K II Э. Абд. — см.
кейлек.
КУН9Л9У Бар. P.IV c.66 —
кенлэу; ревновать. Агац килеп
108
сада кунатап аттан тушмей кит-
те. См. кунулау 1, кайгану 2.
КУН9РГ9ШУ Тем. Р. —
бер-берецнан канлашу;
завидовать друг другу.
КУНЕМЛЕ Кукр. — 1. кун-
дом; уступчивый. 2, туземле;
терпеливый.
KYHEIHY Гиг. — куну;
соглашаться.
КУНЛУК Гиг. — чиркэуда
татату очен кулланыла торган
хуш исле сумала; ладан.
Кунлук тататамен.
КУННЭ Дм. — бер кон,
бервакыт; однажды.
КУНУ Бар. Р. — 1. кызгану;
кайгырту; жалеть, заботиться о
к.-л. 2. канлау, канлашу; быть
завистливым, завидовать.
КУНУГУ Тоб. Р. — тыныч
кына кету; спокойно ожидать,
КУНУЛ9У Бар. Р. — 1. см.
куналау. 2. см. куну 2.
КУНЦУЛЕК Тар. P.IV с Л 06
— кенлек; дневной,
достаточный на день. Мыннан йити
кунцулек йир булыр.
КУНЧЕ К-дак PJV с. 135 —
капчык (?); мешок {?). Йити
кунчелап аш бирдем,
йитимларне тойдырдым.
КУЦЕЛ Сев. — куцел; душа,
сердце.
— куцел тарыгу Гиг. — эч
пошу, ямансылу; грустить.
— кунелгз йагу У-И PJV
с.201 — куцелгэ йату; прийтись
по душе. Сусе кунлемэ йакканга
кусчигемне салганмын.
КУЦЕЛЦ9К 1. Гиг. — олы
куцелле; великодушный. 2.
Кукр. йомшак <кеше>; добрый
(о человеке).
КУШ1ЭК / КУЦН9К Ом. —
см. кейлек.
KYHCY Кукр., М.Уват — см.
кайегу.
КУЦЦУК Бар. P.IV с.10 —
см. к,анисэк. Инэ к,айа пагып
вйтти: "Куццугунё пугдай
кдуртып йи."
КУПЕРМ9 О.У — течега
пешерелган кумач; сдоба из
пресного теста.
КУПК9 Лайт. — см. кепка 2.
КУПКЕН Юрт. — квчле
дулкын; большие волны.
КУПЛ9К Туйчы — сай ж,ир;
мелководье.
КУПР9К Каз. — см. йэйлек
III.
КУПРЕ М.Уват, Байк., Ом.,
Бар. — купер; мост. См. кёпру,
кумрау.
КУП Т9 Тугыз, Тевр. —
куптан; давно. См. кэнта.
КУПТЕРМ9 Кукр. — кабар-
тма; булочка из дрожжевого
теста.
КУПЦЕК Кукр. — эремчек;
творог. См. ацегай.
КУПЦУ: купце- 1. Mem.,
Рэнч., Кукр. — ачу; скисать.
Сет купцепте. 2. Кукр. — кал-
ку; всплывать. Агац сута
купцеп цыгаты. 3. Кукр. —
йоклау; спать. Тешгэца купцей-
те. 4. Т-хан — шьщшу;
хныкать. Купцеп утырма.
КУР I Бар. Р. — ужат;
упрямый.
КУР II Тоб. — см. кёр.
KYP9H, I Кукр. — саз печане;
сено, скошенное на болоте,
шумиха (сено, состоящее в
основном из осоки). См. к,ыйгак,
улан, суыт пецан.
109
KYP8H, II У-И — каран;
бурый. Курен, ат. PJV с. 132:
Бил саурлу курецне минганем.
KYP9Y Т-кул — нечкеру,
юкару (печен турында); стать
тонким (о подсохшем сене).
Пецан куреген, к,ыртаута
кипкен.
КУРГЭСУ Тар., Тов., К-дак
PJV с. 157 — курсату;
показывать. Кыс атазына кулын
кургасте.
КУРГЕН К-кул — яшь килен-
не карарга бару; смотрины
невесты. Килен цит ауылтан пул-
са, курген килате.
KYPEK I М.Уват, Лайт.,
Кукр. — балыкны саклау пем
урчету ачен кулдан яки елгадан
булеп алынган яки махсус ка-
зылган урын; садок. Туанныц
уцегеннан палыкды сосатылар
та курекка салатылар, тоннага
к,этэр. Курек турт поцмаклы
цалтан ешлане, каскесен па-
лыкды шанта тунтыратылар,
к,ыш алатылар. См. сетук.
— курек па лык, тоту Кукр.,
М.Уват — курек ярдеменде
балык тоту; садковый лов рыбы.
KYPEK II Тар. PJV с. 107 -
курек; мех (кузнечный).
Байагы кумургз ут салып курек
менан бастырды.
— курек ей Юрт. — тимер-
челек; кузница.
— курек цей Кр. — арба
кендеге; шкворень.
KYPEK III Тоб. Р. — матур-
лык; красота.
КУРЕМЛЕК Тар. — 1. ки-
ленгэ бирелэ торган туй булэге;
свадебный подарок невесте. 2.
кияу венда кызны куру вчен
бирелген булек; подарок,
который дают для того, чтобы
увидеть невесту в доме жениха.
КУРЕМЦЕ 1. Y-кул — им-том
итуче; знахарь. Куремцеге
к,аратк,аным. 2* Тоб. —
куразече; ворожея, гадалка. См.
пагымцы, сынцы, чату.
KYPEHrEP М.Уват —
куренучан; часто предстающий
перед глазами, видимый.
Курыксан,, йылан куренгер пу-
латы.
KYPMHI К-дак PJV с. 179 —
курше; сосед. Y^apeHen
куришлере,
KYPK9 ПУРАН Тар. Ах. —
язгы буран; весенний буран.
KYPJI8K Бар. Р. — ашэке,
яраксыз; гадкий, негодный.
KYPM8Y Тоб. Р. — теенлеп
бейлау; связывать узлом.
KYPII9 Тар. Дс — кадра
йонлы баран тиресе; кудрявая
шкура барашка.
KYPYU; Тоб. Р. — см. карац.
KYPHEH Тем. Р. — (хайван
естендеге) йек; вьюки.
KYPIUOK Т-кул — чулмэк;
горшок.
KYPinE Тем., Тоб. — см.
куриш.
KYC I. Себ. — куз; глаз.
Куслерем ицме та курмейте. 2.
бертек; крошка, крупинка. Пир-
це бер гус цейе. 3. Кукр. — см.
йылу III. 4. Тау, Кукр. —
сазданы ачык су; места с
открытой водой среди болота.
— уц кусне салу (фр.) К-кул
— кайгырту; заботиться. Калгус
пер уц кусен салып йарте,
к.ыйналтырматы.
— кус айтын Тем., Кукр. —
ПО
L туганнарыннан берау ерак
юддан кайтканда, гаиласен кот-
лап айтелгэн сузлэр; слова,
которые произносятся при
поздравлении семьи с
возвращением издалека к.-н. из ее членов.
Кусегес айтын, улыгыс килепте.
2. котлау (шундый ук шартта);
приветствие (в том же случае).
Улы эрмийатан килепте, кус
айтынга геру гарэк.
— кус йару Лайт.у Супра —
бала табу; родить ребенка. Аньщ
кусе йарган. См. йецелэйу, ту-
ыру, туу, асрану 2.
— кус пэбэйцбк Я-кул — куз
карасы; зрачок. См. карыйасе.
— кус серайу Лайт. — см.
кус тармайу.
— кус таш #ш., М.Уват —
куз алмасы; глазное яблоко.
— кус тармайу Y-кул — куз
акаю; вытаращить глаза. Теге
гилате, пайы, гусе тармайып,
кдрап тораты. См. акдайту,
акшайту, кус серайу, пытлайу,
тасырайу.
— кус тешу Умар — куз
тию; сглазить.
— кус черки (куссез) Козг.
— см. томалак.
KYC9 Себ. — су кайната
торган чуен яки тимер чайнек;
чугунный или железный чайник
удлиненной формы для
кипячения воды. Цайне кусага
кдйнаттым.
KYC9H9K К-тау, Т-кул —
ей алдыньщ яки сарайньщ кеч-
кена таразасе; маленькое
оконце в сенях или сарае.
KYC9H9K КАПКА Тем.,
Cam. — см. ирганак кнпкд.
KYC9Y Дуб., Тар.. Тевр. —
тезау, табау; целиться,
прицелиться. Мылтыкды кусап атып
йебартем гуй. См. кёслэту,
кузлату.
KYCK9 Бар. Р. — см, айнэк 2.
KYCK9Л9K Кум. —
кузбайлаш уены; игра в
жмурки. Кускалакнен, кусе йук,, кусе
пулса, усе йук,. См. тумалак, II
KYGH9HY 1. Рэщ. — куз
тию; сглазить. 2. Тем. Р. — куз
ачылу; открываться (о глазах).
KYCJI9T9 Туйчы — бартекле
килеш; в виде зерна, зерном.
Ашны куслата пира.
KYOIE АЛГА М.Уват —
кашлы алка; серьги с камнями.
KYCЛE БОТАЙ Кышлау —
бартекле бодай; пшеница в зерне»
KYCMAMAfl Умар — см.
кускалак.
KYCM9YЦИЛ9Y 1. М.Уват
— белдермича гена карап тору;
подглядывать, подсматривать.
Кусмауци алып китар усеняе. 2.
Гиг. — шамакайлану, шамакай-
лык; паясничать, фиглярство.
KYCCEC Лайт. — сукыр;
слепой. Куссес к,ортк,айак,.
— куссес цебен O.K. — см.
томалак,.
— куссес цыцкан Лайт. —
сукыр тычкан; крот.
KYCT9Y Том. Абд. —
текалеп карау; смотреть
пристально. Ср. кусэу.
KYT Тем. — арт, арт як; зад,
задняя сторона.
— кутеннэн — артыннан; сзади.
KYT9P9M Кукр. — 1. см.
кутас. 2. бер кеше кутарерлек;
достаточный, чтобы поднять
одному человеку,
— кутарэм булу (фр.) —
111
йончыгып, узецне кутарту хе-
ленэ калу; похудеть и быть не
в состоянии держаться на ногах.
КУТ9РГ9К Тар. Дс — саз-
лыктагы сыгылып торган урын;
трясина в болоте.
КУТ9РМ9Л9У О.У. — салпы
якка салам кыстыру; подо-
льстить, подъехать, Син
кутармалап сугылып пакды
анд. См. купайту.
КУТвС Лайт. — уз гвудасен
кутаре алмый торган, утырган
урыннынан кузгала алмый
торган; тяжелый на подъем. Ср.
кудэс.
KYTEP Тем. — саз уланенец
бер тере; разновидность
болотной травы.
KYTK9PE Тар. Р., К-дак P.IV
с Л 47 — см. адйра. Инде алар
куткэре кдйттылар икау.
КУТУРМ9Л9У Тар. Р. —
чаптырганда атларны куу,
ейдеу; побуждать, подгонять
лошадей при беге.
КУТЧ9 Тоб. Р. — см. мок,.
КУЦ I Тем., Тар. — 1.
кучмв; кочевой. Куц кдлыклар.
См. кёчкен. 2. туйдан соц,
кызны лам аныц бирнасен кияу
йортына кучеру очен жлелган
арбалар; свадебный поезд (ряд
повозок, нагруженных
имуществом невесты при переселении ее
в дом жениха).
— куц кейауга геру <фр.)
Тар. — йортка керу (кияунец
кыз йортына яшарга килуе);
поселение мужа после свадьбы
в доме жены.
— куц куцеру Я-кул —
килен ташеру; переселение
невесты в дом жениха.
КУЦ II Бар. Р. — кеч; сила.
2. Тар. P.IV с.103 — кечле;
сильный. Бик куц батыр иде.
КУЦО L Себ. Дс — арпа
ярмасы; ячневая крупа. 2. Тар.
Р. — итсез, кысыр ашамлык;
постное кушанье. Ср. йауган
аш.
КУЦ9Р Тоб. Р. — арба
кучере; ось у телеги.
КУЦКЕР Тем. — см. кейелте.
КУКМЭКУЦ Тем. — камка;
божья коровка. См. май шабала,
сантугац, утина.
КУЦУК Том. Абд. - см.
коцек*
КУДЗУРК9У Бар. Р. - уз
кечецэ артык ышану;
преувеличивать свои силы.
КУЧ9 К-к. — тезген; повод
(у узды).
КУЧМ9НЛЕ К-дак P.IV сЛ71
— кучме халык (?); кочевник
(?). ... бир йирдэн бер йирга
пем курделер, сунында
кучманле аул булды инде.
КУШ Том. — ит; мясо.
КУШЛЕГУ Кукр. — жаелу;
растекаться, разливаться,
расползаться. Путкднын, майы
кушлегеп йататы.
КУШМ9 Кар. — корама
(вак-вак чупраклардан жыелып
тегелган ж,айме); простыня,
сшитая из лоскутьев.
к;
КДАК Умар — яфрак; лист.
Агац к,аагы. См. кдуак,.
КАБАГАН Тоб., Тар. Дс -
см. кдбышкдк,-
К.АБАК, I Ренч. — улан,
112
яфрак; трава, лист. См. к,ауак,,
кдак,.
— улген кдбак; Рэнч. —
саргайган улан; пожелтевшая
трава.
КАБАК, II Бар. Дс — капка;
ворота.
КАБАРЛАШУ М.Уват — см.
ауыллап йеру.
КАБАТ L Тем. — тапкыр,
мартэба; раз. Ике кдбат ца-
гырып килтем, килмайте, шай-
ты. 2. Тем., Лачек, Тевр. — ян,
як; бок, сторона, вй кабатта —
ей янында; около дома. 3.
Лайт., М.Уват — янешэ;
рядом. См. аныц белан кабат
утырмагын. 4. Лайт., М.Уват
— чит; сторона. Комсомолец-
ларны цабатта цалтырабыс,
аларга кдбаттан к,арап йеру
килешмейте. См. йацкдры.
КАБАТ AT Тем. — пар ат;
пара лошадей.
КАБУ 1. Тем., Тевр. —
тешлеу; кусать. Аннан курык,-
мац, ул ицкемне кдпмайты. 2.
Тоб. Р. — элактеру, кул белан
алу; брать руками.
КАБЫК О.У. — см. кдсмак.
КАБЫРДЗАК Бар. Р. —
нечкв, тар; тонкий, узкий.
КАБЫСТА Том., Кукр. —
кабеста; капуста.
КДБЫШКАК М.Уват — теш-
лаше торган эт; кусающаяся
собака. Селимчаналарныц етлере
байлагвн, кдбьшщак,* См. кабаган.
КАБЫШУ Мет. — талашу;
ругаться, ссориться. Моннан пы
йакдса аныц пелан ицбер
кдбышмас итем.
КАГА Бар. Р. — козгын;
ворон.
КАГАЙУ Тоб. Р. — кату;
сделаться твердым; затвердеть.
КАГАЛАК Т.Абд. - саз
улане; резун (болотная трава).
КАГАЛУ Тоб. Р, —
ж.афалану, интегу; маяться.
КАГУ I Тар., Бар. Дс — 1.
селку; трясти. 2. читлату, ят
кукру, кимсету; считать чужим,
унижать. 3. терту; толкать.
КАГУ II Тем. — см. цукду.
КАГЫЙ ЧАНА Тевр. — утын
ташый торган чана; дровни.
КАГЫЛЦУ: кдгылцы- Тоб.
Р., Гиг. — бизу; отвыкать.
КДГЫРАН Гиг. — L кышкы
аяз пава; ясная погода зимой.
2. озак торган аяз кеннэр;
продолжительная ясная погода,
вёдро.
КАДАННАУ Б-гел — гел бер
ук нарсане эшлеу; часто делать
одно и то же.
КАДАР-КАДАР Б-гел — ка-
бат-кабат; часто-часто,
несколько раз.
КАДАУ Бар. Р. — 1. кадак;
гвоздь. 2. шырпы; заноза.
КАДЫРГА Гиг. — кит.
КДЖАН Т. Абд\ — см. кура III
КАЖЫК Бар. Р. — зур
кашык; большая кухонная
ложка. Ср. шабала.
КАЗ БАЛА Рэнч., Дуб. — см.
кали.
КАЗ ОТЫ Т-кул — см. суыт.
КАЗА! Т-m. — казларны куу
ымлыгы; междометие (так
отгоняют гусей).
КАЗА Тар. P.IV с.95 —
язмыш; судьба, предначертание.
2. см. эдзал / ацал. Бир гун-
лэрде байныц казасы йитеп
улде.
в П-40
113
КАЗАК Кар. — етерге;
долото. См. кацау, ытырш.
КАЗАННАУ Бар. Р. — ка-
занда пешеру; варить в котле.
КДЗАНЧЫ К-дак P.IV с. 150
— см. ашмацы.
КАЗАРТКЫ Ом. — давыл,
еерме; буря.
КАЗГАНУ Гиг. — кайгарту;
заботиться, забота.
КАИМЛАУ Тоб. Р. — бору,
ейлэндеру; повернуть, вертеть.
КАИП БУЛУ Тоб. Р. — юкка
чыгу, югалу; исчезать.
КАЙ 1. Тар., Кукр. — берен-
че кар (ж,эй азагында яки кез
башында кар яву); снегопад в
конце лета или начале осени.
Утынны бетермец, квсге
кдйларга керегер. 2. Тоб. Дс —
май аенын, урталарында кар
яву; выпадение снега в середине
мая. 3. Т-хан — язгы явым-
тешемле, карлы, ж,илле пава;
весеннее ненастье, снегопад,
ветер. Пакдарныд кайы пулаты
йаскылык. 4. Кукр. — берэр
кеше улгэннэн сон, яуган берен-
че кар яки ядгыр; первый снег
или дождь, выпавший после
чьей-нибудь смерти.
КАЙАМА а, Умар — см.
темпа.
КАЙ АС Тоб., Тем. у Тевр. —
тырыс; коробок из бересты. Па-
лыкды кайаска тултыратылар,
йенцелмесен ецен. См, тусайак»
тускдйыс, тыйыс, тейес, цогалай,
кунек I, туе кунэк, туйус.
КАЙБАТ Лайш., O.K. —
балык тоту ечен кармаклы ау;
перемёт: рыбная снасть с
крючками, которую натягивают на
колья <Даль>.
КАЙГАНЗЫ Бар. Р. — см.
киремет.
КАЙГАНУ Бар. Р. — 1.
геж,дплэну; удивляться. 2. см.
куну 2.
КАЙГАТУ Бар. Р. —
гаж,еплендеру; удивлять.
КАЙГЫ Тар. P.IV с.97 —
кайгы; горе, печаль, забота. Вир
кус (йилэк) алып ашаган идек,
ицебеске кайгы тушту.
КАЙЛАУ 1. Тоб. Р. — мы-
гырдау; ворчать. 2. авыз
эченнэн гене кейлеу; напевать
про себя песню; 3. Гиг. —
сузеез кейлеу; петь без слов.
КАЙЛЭЛУ Т-кул —
хейлекэр; хитрый.
КАЙМЫСЫРТТА <фр.)
Лайгп. — елле кая, ж,епеннем
артында, жиде кат ждр астын-
да; у чёрта на куличках.
КАЙНАДА Том. I КАЙНА-
ТА Тем. — см. каины.
КАИНА Кукр. I КАЙНИНв
Том. — каен аяа; свекровь»
теща.
КАИНЫ Тем. у Кукр. — каен
ата; свекровь, тесть.
КАЙРА Козг., Т-кул — кире,
киреге; обратно. Акчаны кайра
алгалы сейеблинйе биртем. См.
тёдуру, кейре, кейри, куткере,
кайтара.
— кайра-кайра К-кул — Си.
кадар-кадар.
КАЙРАН Тем., Тар. — ях-
шы, гаж,эп; хороший,
удивительный. Эрпересеи йасаты та
куйаты, кайран ниме.
КАЙРУ: кайр- Бар. Р. —
кайту; вернуться, возвратиться.
КАЙРЫШЛАУ Y-кул — см.
кыйра килу.
114
КАЙСАКЛАНУ Тар. Дс —
бурту, кубену; распухать, набухать.
КДЙТАРА Той, Гиг., Тар.
P.IV с.94 — см. кдйра. Бары да
килгэн ишеккэ кдйтара инеп
цыгып киттелэр. 2. Гиг. —
янддан; снова, опять.
— кдйтара алу — брать
обратно, брать снова.
— кдйтара тарту —
перевешивать.
— ин кдйтара Т-хан —
киресенче; наоборот.
КАЙТАРМА C6PY Тар. Дс
— тунга серу; вспашка на зябь.
^ КАЙТЛЫКМА Яр. Ах. — см.
какльпсма.
КАЙТУ Себ. — кайту;
возвращаться.
КАЙУ: кдй- Бар. Р. — кук
йезен болыт каплау;
покрываться облаками.
КАЙЦЫ Гиг. — см. айцык,.
КАЙЦЫЛАУ Тоб. Р. — кай-
чы белэн кису; отрезать
ножницами, стричь.
КАЙШАЙУ Тар., Бар. Дс —
кыйшаю, чалшаю; скривиться,
скоситься.
КАЙЫН I Тоб., Тем. — каен;
береза.
КДЙЫН II Кукр. — см. кдй-
ны. Кдйыным кдрг кулгэ гиткан.
КАЙЫН БЕТ Том. — см.
аусак пете.
КАЙЫН КИРГЭ Mem. — см.
кийерге.
К.АЙЫНБИК9 Тоб., Тар. Дс
— каенигэч: свояченица <стар-
шая сестра жены). 2. Кукр. —
иренен. апасы; золовка (старшая
сестра мужа).
КАЙЫНПИГ9 Я-кул — ха-
тынньщ анасы; теща.
КАЙЫП Тар. PJV с Л 74 —
см. айып.
КАЙЫРМА Б-гел — см.
ацылма 2.
КАЙЫСТА Бар. Дс — кайда,
кая; где, куда. Кдйыста киттец?
КАЙЫШУ Юрш., Тем. —
бегелу, бегэрлену; сгибаться,
съежваться, опасаться.
Иреннар пелэн ешлэгэле мин
тугел, любой йегетлар кайышып
цыгатылар. Йы-лан тисан,,
йылып китэте, кдйыш тисэц,
кайышып китэте (пог.).
КАК, I Себ. — хак; истинный,
правильный. Как, сус.
КАК П М.Увапг — юшкын;
накипь, осадок.
КАК 1П Б-гелу Кошкул —
акмый торган су; стоячая вода,
лужа, пруд.
КАК IV Лайгп.у Рэнч., Тем.
— коры, киптерген; сухой,
сушеный. Как, утын, как йул.
— как. палык. 1. М.Увапг —
кояшта киптерген балык;
сушеная рыба. 2. Кукр. — см. кецел.
КАК V 1. Кукр., Лайпг.,
Отос — коры, буш; пустой,
пусто, голый. Как, итенкэ сусы-
лып йаттык,. Полай та сапсим
кдк,, ицниме йук,. 2. О.У., Рэнч.
— тече (камыр); пресное
(тесто); как, кдлац. Камыр какка
та басылаты, ацыткыга та.
КАК VI Тоб. — нэкъ; точь
в точь. Йара атып куйты ни-
шананы кдк уртасына. См. кап.
КАКЛАНДЫРУ Эшеван —
ягу; мазать, намазывать. Майны
какландырып аша.
КАКЛАНУ I М.Увапг —
юшкын утыру; оседать (о накипи) ♦
Чайнек кдкданган.
8*
115
КАКЛАНУ II 1. Тевр., Рэнч.
— ябышу; приклеиться. Пер
уголта кагас кдкданып тораты.
2. У-И PJV с.206 — ябышу;
уцепиться, ухватиться. Сбцында
бир йибак аркан тушту,
устундаге кеше айтте: "Э, тбс
Тайыр, бу арканга кдкуган".
КАКДАУ I К-дак PJV с.156
— ябыштыру, ялгау; приклеить,
присоединять. Йигет ак; сукман
киде, кутене yap доклады.
Тевр.: Пернец торосына унныд
йалганын кдклыйр.
КАКЛАУ II Тар., Тоб. —
каклау; вялить.
КАКЛЫГУ Тоб. Дс — сугы-
лу, тагарап китеп барелу;
удариться,
КАКЛЫКМА Кукр. —
сикалта; ухаб. Кдк,лык,мата
йыгылып китте. См. сикертма,
к,айтлык,ма.
КАКМАК I Умар — капкач;
крышка.
К.АКМАК, II Кукр. — керле,
пычрак; грязный. Кейлэгем
кдкдеак,, ойалам.
КАКМАЛАНУ Ялут. Ах. —
капшану; нащупывать, шарить
в карманах.
КАКМАЦ Бар. P.IV с. 27 —
см. кармак. Тбгурткд пбл! Агац
к,акмацын сбгып к,урт йип
йургул.
К.АК.ТУ Умар — таплы;
запятнанный. Кайлеге к,акту.
КАК.ТЫ Тем., Т-nu, Кар.,
Тар., Тевр., Умар — сыерчык
оясы; скворечник. См. пакдар
ойа, курача.
КАК.УЛ Тоб., Тар. Дс —
атныд мацгаена тешкэн ялы;
челка у лошади.
КАКЦЫРЛАУ / КАПЦЫРУ
Кукр. — 1. кутырны куптарып
алу; сколупнуть коросту,
болячку. 2. агачныц кабыгын куба*
рып алу; ободрать кору с
дерева. Ср. капцырлау.
КАКД1АХ Лайтп. — какша-
ган; расшатанный.
КАК.ЫЙ ЦАНА У-# Ах. —
см. йайтак, 2.
КАЛ Тар. Дс — ацгыра,
ацсыз; бестолковый,
непонятливый.
КАЛА 1. Умар — см. тора.
2. Бар. Р. — ныгытма; крепость,
укрепление.
КАЛАЙ Себ. — кая; куда.
Ицкалай — ничкая; никуда.
К,оск,ын ул песнец йэйен та
монта, кышын та, идкалай
китмайте.
К.АЛАК, 1. Тем. — бал ка-
шыгы; чайная ложка. 2. Т-хан
— агач кашык; деревянная
ложка.
КАЛАКПАШ т-хан — см.
мок,.
КАЛАЦНАТУ Кошкул — см.
бэуету.
КАЛАЦНАУ Бар. Р. — см.
йайгалу, цайгалу.
КАЛАС KYPY Иш. —
харматлэу; оказывать почесть,
почитать.
КАЛ АТКЫ Юры., Кукр.,
М.Увату О.У., Том" — калка-
выч; поплавок. См. к,алк,ын,
лацгар, мэцкелтерек.
КАЛАУС 1. Козг. — кун
капчык; кожаный мешок. К,ала-
ускд алтынны тултырып ала...
2. Гиг. — биштар; котомка.
КАЛАЦ Себ. — кумач, ак
икмак; булка, хлеб (белый).
116
— калац шейте — см, кур
ПИЛОК.
КАЛБАК Дуб. — самовар
капкачы; крышка самовара.
КДЛБАЦНАУ Б-гвл — см.
илэндеу.
КАЛГУ I: к,алгы- Бар. Р. —
чумып калкып чыгу; вынырнуть
из воды, всплыть.
КАЛГУ II: калгы- Гиг. —
йокымсырау; дремать.
КАЛГЫТУ Бар. Р. — калкы-
ту; заставить вынырнуть,
достать из воды.
КАЛГЫШ БУЛЫП КИТУ
М.Уеат — рехетланеп киту;
испытать удовольствие.
КАЛКУ Тоб. Дс — йезу;
плыть. Ср. калгу L
— калкып чыгу — йезеп
чыгу; выплыть, переплыть.
— калкып киту — йезеп
киту; поплыть.
КДЛКЫН Гам. — см. кдлаткы.
КАЛЛАП 1. Себ. — мезекче;
шутник, балагур. Калык,та
барта к,аллап ацга улмейте
<пог.). См. к,ук,май, мот, келзе
кеже, ойанак,* 2. Т-хан —
кыланчык, чытлык;
кокетливый.
КАЛЛАПЛАНУ Хуща, Т-хан-
— чытлыклану, шаяру; шутить,
кокетничать, балагурить. Куй,
к,аллапланма-цы.
КАЛ ТА 1. Себ — янчык;
мешочек; темеке к,алта —
темеке янчыгы; кисет. 2. Бар.
— кесе; карман.
КАЛТАШ Козг. — казан;
котел. См. к,ылк,асан.
КАЛТАШИХА Козг, — см.
калташ.
КАЛТРАК Гиг. — калтырау-
чы, калтырыи торган;
дрожащий, трясущийся.
КАЛТУН Y-кул — см.
йешенцек.
КАЛТЫРМА Каз., Тоб. —
см. ашыт.
КАЛЫ I Кукр., О.У. — кызыл
миц; красноватое родимое
пятно. Питенте калысы бар.
КАЛЫ II К-дак PJV с.150 —
кайда; где, Ак, Кубэк кдлы? Ак,
Кубек еудэ йбк,. См. кене.
КАЛЫЙМА К-кул — надан;
невежественный, невежда. См.
латан.
КДЛЫЙУ Кукр. — 1. ейбер-
нец яссы ягы белен очып
тешуе; падать плоской
стороной, парить в воздухе. Цеи-
табагын ташлаб ейген ите, ул
галыйып китеп, котокка
тешеп китте. 2. эреленеп,
борын кутереп йеру;
гордиться, задирать нос. Калыйып
усып китте, исэнлешмэте те.
См. к,ылтайу. 3. Тар., Дс —
пушы киту, ангыралану;
обеспамятовать, отупеть. 4.
куз элеп алу; вздремнуть. См.
калырып алу.
КАЛЫК Себ. — халык;
народ.
КАЛЫМ I Г-m. — кечкене
кул, ж,ыелып торган су;
небольшое озеро, небольшой водоем со
стоячей водой. См. бурен 2.
КАЛЫМ II М.Уеат -
тирбелеп торган саз, баткаклык;
трясина. Монта пассац, алтта
купереп утыраты — шал калым
пулаты. См. йендселме.
КАЛЫН Рэнч. — калым;
калым, плата за невесту. Ка-
лын, сугым пирет, поцк,ак, туц,
117
кама кыйулы, мак,мал тышльь
См. салым, меер.
КАЛЬЩНАУ Бар. — калым
тулеу; платить калым.
КАЛЬЩНЫГ Бар. Р. -
калым туленэ торган кыз, кэлэш;
девушка, за которую
уплачивается калым, невеста.
К.АЛЫП Бар. Р. — туз;
береста.
КАЛЫРЫП АЛУ Тар. Дс —
см. к,алыйу 4.
К.АМАЙУ Бар.. Р. — алдан
ейту; предсказывать.
К.АМАЛАУ Гиг. — туфрак
ееме белен айлендереп алу;
обносить валом.
КАМАУ Кукр. — куып керту;
загонять. Ша цебене гамаб
ейейекце.
КАМГА У-И PJV с.201 —
кытай ефэге; китайский шелк.
Касына малым камгага улгу
салмай бичкэнмен.
КАМЛЭУ Тар. Дс — кайгыр-
ту, чара куру; заботиться,
принимать меры.
КДМНАУ Бар. Р. — кама;
выдра.
К.АМЧЫ Умар, Б-гел,
Кошкул — см. шыбыртк^ы.
КАМЫТКОЛАК Тем., Cam.
— камыт бавы; гуж, Мейатнец
к,амытколагы еселте. См.
крлакдау, цитлек.
КАН I Себ. — хан; хан.
КАН II Себ. — кан; кровь.
КАНА Тем. — яле, кая;
ну-ка. Кана, йарыкдыгым,
породи, пир-це мице.
КАНАКЛЙ Кукр. — см. кдна.
КАНАК9Ш — см. кдна.
К.АНДЫЙ Э. — ничек; как.
Айу кдндый йата.
КАНЖАР Э. Абд. — борын
биле; переносица.
КАНИСЭК Козг. — 1.
канизак; рабыня. 2. хезматче
хатын; служанка. См. кан,, кун,,
куццук.
КДНКАРЛЫЙК, У-И Ах. —
см. кемеца 2.
КАНСУХТА Гиг. — колбаса.
К.АНТАЙ Тем., Y-кул — ни-
нди; какой. Кантай сурльщта
цыгаты бы гартечка?
КАНТАР I Кукр. — кар
катламы; снежный слой.
КАНТАР II Хух;а — улчау,
бизман; рычажные весы,
безмен. См. коромисло.
КАНТЫР О.У. — карын;
нутро.
КАНУ I: сусыным канты
Кукр. — сусыганым басылды;
утолиться (о жажде).
— кыцуы канды Т-хан —
кычытуы басылды; прекратиться
(о зуде).
КАНУ II К-дак PAY с. 136 —
кунегу, иялашу; привыкнуть.
Астын, аткд кднсын тип аргамак;
танлап мендердем.
КАНЦА Лайт., М.Уват —
трубка (для курения). См.
кацза.
КАНЦА Том. — купме,
ничэ; сколько. Канца палац
пблты? См. кднцак,, нинца.
КАНЦАК Тар. Дс — см.
к,анца. Акда кднцак; биресец?
КАНЦЫГА Тоб. Р., Тар. Дс
— йакне иярга арттан беркетэ
торган бау яки каеш; торока
(ремешки позади седла для
пристежки. — Даль).
КАНЦЫК 1. Том., Лайш.,
Кг. — ана хайван (эт, песи,
118
урдак h.6.); самка. Канцык
мешэк — ана леей; кошка. Ср.
теше. 2. Тоб. Р. — ана эт; сука.
КДНЫТ Себ. — шикар; сахар.
КАНЫШ Козг., Бар. — хан
хатыны; ханша, Патищанын,
пичасе каныш пулаты.
КАЦАШУ Бар. Р. —
сейлашу, гэплэшу;
разговаривать, беседовать.
КДЦАШЦАН Бар. Р. - см.
капцэн.
КАЦГА Тоб. Р. — иярнен
агачтан ясалган калыбы;
деревяшка, остов седла.
К.АЦГЫРАУ Том. Абд. — см.
ланлау.
КАДГЫРУ Б-гел — 1. авыз-
ны ачып карап тору; зазеваться,
засмотреться. 2. ангыра;
глупый, простофиля.
КДЦЗА М.Уват, Бар., Том.
— см. канца.
КАЦНАУ Кошкул — паять
иту; паять.
КДЩИЫРЫК, Козг. — сацак
яфрагы; жабры. См. аткак*
КАП I Тоб. Р. — капчык,
кеса; мешок, сумка, карман.
КАП II Бар/P.IV с.66 — см.
к,ак, VI. К,ылыцын алды, элеге
тввдкну кап ортага йара чапты.
КАПАСА Тем. — см. себэт.
КАПКА ЕЦЕ Шаг. - см.
ишек 2.
КАПКАК, L М.Уват — см.
йагасак- Капкашн ац, кой та
йебэр. 2. Ай — капка; ворота.
Караса, алтынта капкак, элек-
терлэр койеп ултыра. 3. Ом. —
см. ацылма 1.
КАПКЫЦ М.Уват — см.
кыпцуыр.
КАПСАУ I Тау — см. капран.
КАПСАУ II Тоб. Р. —
айландереп алу, тару, урап алу;
окружить, завернуть, закутать.
КАПТАЛ 1. Ом., Кг. —
хатын-кызлар чапаны; халат, в
который раньше закутывались
женщины. Каптал гейатагэн
парганеп, пер йерга сайеллап
парсац, куренмасга. Мин шал
парганмай, гаптал берганеп
йарайтэган. 2. Бар. Р. -
кафтан.
КАПТЫРГА Кышлау — см.
таба каптыргы.
КАПЦЫРЛАУ Гиг. — кубу,
кубып тешу, кубаклану;
облупиться, шелушиться.
КАПШАГАЙ 1. Гиг. — дан
сеючэн, масаючан; тщеславный.
2. Бар. Р. — нечка, ябык,
какча; тонкий, худощавый,
КАПШАЙУ Гиг. — шепрат
ярату, дан сею; быть
тщеславным.
КАПШЫРМА Тугыз — 1. зур
сумса; большие пирожки. 2.
кузикмак, кыстыбый; тонкие
лепешки; лепешки,
проложенные тонким слоем каши или
картофельного пюре.
КАРА К-дак, Тар. P.IV с.170,
174 — I. ят кеше; чужой
человек. Турт оурылар йуре-
тигач йаландарда ика кара
курделар алар анда« 2. кара
халык; простой народ, чернь. Бу
йылгы кыш кубе кара улар
инде.
КАРА КАСЛЫККА Кукр. —
бахетсезлекка каршы; к
несчастью. Кара каслыкка сыйыры-
быс улеп китте. См. касльщ.
КАРА КУРБАГА Гиг. —
габерле бака; жаба.
119
КАРА КЫРЛЫК Гиг. — см.
карамык.
КДРАБАГА Кукр. — цич-
нарса, бушка; ничего,
понапрасну. Карабага та алматым, акца
бвтте. Карабага ешлап йвртема?
КАРАБАК.ЦАЙ Э. — см.
пакдар.
КАРАБАК.ЦАР Ом. — см.
пакдар.
КАРАБАКЧЫ Умар, А-б. —
см. пакдар.
КАРАБАРАН Тем. — кара
чачле; брюнет.
К.АРАБАТ Кукр. — вшвке
холыклы; дурного характера
(человек). Карабат пица ул.
КАРАБАШ Й9РУ Лайт. —
айберсез, йвксез, буш йеру;
ходить налегке, без груза.
КАРАБЫЛКЫ Т. Абд. —
байгыш; сова.
КАРАГАЙ Себ — 1. нарат;
сосна. Сеста оллы карагайлар
усамете? См. к,угы, терге, чеу.
2. наратлык; сосняк. Урамта
йврвгэннаренца, кдрагайга ба-
рып йелак йыйсалар, йакдшрак,
пулнр ите. 3. Ом. — см. урман
1. 4. Шаг. Дм. — эрбет агачы;
кедр. 5. Т-хан — урман; лес.
КАРАГАЙ ЦИЙЭ Лайт.,
Тевр. — см. к.ыр цийэ.
КАРАГАЙ ПАШ Бар. Р. —
пиковая масть (в картах).
КАРАГАЙЛЫК Себ. —
наратлык; сосновый бор» См.
кдрагай 2, к,угылык,-
КАР АГАТ 1. Себ. — карлы-
ган; смородина. Пы мама кара-
гатк,а паратырган. Кара к,ара-
гат, кд*сыл кдрагат. Шайтан
к;арагаты, 2. Дм. — эг ждлаге;
паслён.
КАРАКУШ К. Абд., Бар. —
см. кецаган.
КАРАКЦЫН Тар. PIVcllS /
КАРАКЦЫ Тем., Тоб — см. ур.
КАРАЛДЫ I Гиг. — врак;
приведение, призрак.
КАРАЛДЫ II Дм. — бина,
корылма, каралты; сооружение,
здание.
КАРАЛТЫ Кукр. — каракчы;
чучело, пугало.
КАРАЛУ Бар. Р. — буйсын-
ган, байле булу; быть
подчиненным, подданным.
КАРАМАКЦАЙ Бар. Дс —
см. пакпдр.
КАРАМЭТ Тар. PJVc. 107 —
см. кирамат. Айатныц кдрамате
менан бу таш уйдан сау цыгып
китте.
КАРАМЫК Ом. - бакра;
куколь. См. к,ара к,ырлык,.
КАРАН Тоб. Р. — I. куз
аламы ждтарлек жирдаге айбер;
то, что можно обозреть. 2. кузга
ташлана торган айбер; предмет,
бросающийся в глаза. 3. ерактан
шайларлек, лакин аермачык ку-
ренми торган айбер; нечто,
виднеющееся издалека, но не
отчетливо.
КАРАСАН Кошкул — см.
к,ыдзык,.
КАРАУЗЫ 1. Том. Абд. —
кояш ждтми торган урын;
место, куда не проникает солнце.
2. Умар — карацгы, болытлы;
пасмурный.
КАРАУЛ Бар. Р. — мылтык
мушкасы; мушка на ружье.
КАРАУЛ- Бар. Р. — еракка
карау; смотреть вдаль.
КАРАУЛЛАУ Бар. Р. — мыл-
тыкны твбау; целить.
120
КАРАУАКДАР Кг. — см.
пакдар.
КАРАУАН ЙОЛЫ Тоб. Р. —
см. йайгыр.
КАРАПЮРвК О.У. — кара
ж,имеш; чернослив.
КАРГА ПУРАН Ялут. Ах. —
см. курка пуран.
КАРГАТУЙ Я-кул — (акча)
салышып ясалган кича; вечер в
складчину. См. аш кушлау.
КАРГУ: карты- Тем. Р. —-
йомыш биру; дать поручение.
КАР-КАУШАК М.Уват —
карт-коры; старики. Ауылтагы
кар-каушаклар эйтэ, исем
к,ушу кэрэк тителар.
КАРЛУГАЦ 71 — см. камаца 2.
КАРМАК КОРТ Лайт. —
ядгыр суалчаны; дождевой червь.
КАРСМАК Б-гел — бутэкэ;
птичий желудок.
КАРТ АТА 1. Кукр. — баба-
сыныц яки абисенед атасы;
прадед, вткамнен, аткасе олата,
олатамныц аткасе карт ата
булаты. 2. Тем., Я-кул — см.
картта.
КАРТАЦ Кукр., Оге — олы
яшьтеге; пожилой. Пер картац
кешега тал бултын,. См. кары
II: оллы тары.
КАРТАНГЫ Бар. — кор-
чацгы; паршивый.
КАРТИН9 1. Кукр. — баба-
сыньщ яки абисенец анасы;
прабабушка. 2. Тем., Я-кул —
см. картна.
— теп карт инэ Я-кул — см.
ина I.
КАРТНЭ Тем., Я-кул, Ом. —
аби, дау ани; бабушка (мать
отца или матери). См. картна,
карт ина, мама 2, йена 1,
олина, онна, вина, уйа, ауа 2,
елнв 1.
KAPtTA Тем., Я-кул, Ом. —
бабай, дау ати; дедушка, дед
(отец матери или отца). См.
карт ата 2, баба 2, паба, олата,
оллата, поппа, цацау баба,
тата.
КАРТЫК Том. Абд. — см.
сырмак.
КАРУ I: кары- Хуж;а — киба
тешу, кату; подсохнуть,
затвердеть. Онаш карысын, аннан
кисарбес.
КАРУ И: кары- Т-кул Дм.^ —
юк иту, кыру; уничтожить. Олу
согашта касакларныц калыгын
карып кайтып йеткэн йэрта
тыныккалы токтайтылар.
КАРУ III: кары- У-И P.IV
с. 196 — картаю; стареть.
Карыгынча куч булган
карынардан айрылдым.
КАРУЛЭН Тем. — см. ала-
батан.
КАРЦЫГА Себ. — карчыга;
ястреб»
КАРШКЫР Б-гел — буре;
волк.
КАРЫ I Бар. Р. — ицбаш,
кулбаш, ж.илка; верхняя часть
руки, плечо.
КАРЫ II У-И P.IV с.196 —
карт; старик, старый.
— оллы-гары Кукр. — см.
картац.
КАРЫ YPT9K Лайт., Тем.
— кара урдекнец бер таре;
хохлатая чернь (порода уток).
— цуклыбаш каруртак
Лайт. — касатая чернь (порода
уток).
КАРЫЙ9СЕ Лайт. — см.
кус пабайцак.
121
КДРЫК, Тоб. Р. —см. бакыл.
КДРЫМШАК, О.У. — тепчек
ир бала; последний ребенок
(мальчик), последыш. Ундурт
пала .гуреп, пы баласы кдрым-шак.
См. карын теп, кинцэ.
КАРЫН АЦУ Тем. — карын
ачу; проголодаться.
КАРЫН ТвП О.У — твпчек
бала; последний ребенок;
последыш.
КАРЫНДАШ-УРУГ К-дак
P.IVc.135 — туган-тамача;
родня, родственники. Кдрындаш-
ыругым йыйдырдым.
КАРЫННАУ Бар. Р. —
булок иту; подарить.
КАРЫНТАШ 1. Себ. — кар-
дэш; родственник. 2. Кукр. —
ерак туган; дальний родственник.
— карынташ кауак Тар. —
см. ацы кауак.
КАРЫШМАЦЫ Гиг. — ка-
рышучы; спорщик.
КАРЫШУ 1. Тем. — нык
итеп тотыну, ябышу; крепко
держаться, ухватиться. Карыш-
ма мина, карыш ша ботакка.
Ср. каклану. 2. Кукр. — ябышу;
сомкнуться, соединиться.
Йацакларым карышып кэлты,
аца алмайым.
КАС У-И; К-Ъак PJV с. 169
— дошман; враг. Илина туе,
йауга к,ас йау курке Мырза туе.
КАСАЙАК, Тем. — см.
алык,мас улан.
КАСАН АШ Я-кул - шулпа,
кайнар аш; суп.
КАСАН ТАСТЫМАЛ Рэнч.
— савыт-саба юа торган чупрэк,
мунчала; тряпка или мочалка
для мытья посуды.
КАСАН ТУСАЙАК М.Уват
— туздан ясалган зур савыт;
большая посудина из бересты.
КАСАНЛЫК Себ. ~ учак,
казан асты; очаг. Кдсанлыккд
ут йак* См. кумгач асты, ут.
КАСАПЦЫ Гиг. — итче;
мясник
КАСАРТК.Ы Тар., Бар. Дс —
давыл, еерме; буря, вихрь.
К.АСГАК, Кукр. — берарсен
ерак юлга озаткач эчела торган
чей; чай, который пьют после
проводов к.-н. в дальную
дорогу. Палам торага китте, касгак,
цайын ецгеле гер.
КАСКАУЛАК, Кус. — билчэн;
осот. См. каулак, тешле утау.
КАСКАУЛЫК Коз. — см.
агымбак
КАСЛАНУ Бар. PJV с.49 —
дошманлык хисе туу; настроиться
враждебно. Пир йиди кун йада-
лады, ултурмеёкке кделанды.
К.АСЛЫК. Рэж;. — зыян,
яманлык; вред.
КАСМАК Том., М.Уват,
Бар., Тар. — балык тацкасе;
рыбья чешуя.
КАСМАЛАУ Гиг. — шадра-
лау; делать рябым.
КАСНАЛУ Бар. Р. — бераз
сыну, чатнау; надламываться.
КАСТ Туралы PJV с.86 —
максат; цель. Улсэм* арманым
йбк,, ликэн ултерсам икан тип
кдетым бар, тиде.
КАСТА Бар., Тоб. Р. —
авыру, хаста; болезнь, тяжело
больной.
КАСТ9Р Тар., Бар. Дс —
чара, хэзерлек; мера, средство,
подготовка.
КАСТЫРУ Бар. Дм, — ка-
зыту; заставить копать.
122
КАСУ Лайт. — казу; копать.
Йырак тугел тип кдссалар,
тагын цыкмайт.
КАСУТ Ом. — см, алыкмас
улан.
КАТ К-дак P.IVc.131 — шеш;
опухоль. Уларенда тамагына ку-
лач чакду кат чыккан.
КАТАРЫ Том. Абд. — кода-
гый; сватья*
КДТАЛМА АУЫРУ Лайт. —
упкага салкын тиеп авыру;
бронхит.
К.АТАНГЫ Гиг. — чандыр;
сухощавый.
КАТАР Ом., Т-тау — см.
кабат. 0ц катар кыйгыр.
КАТКЫРУ Себ. — эч катып
колу; смеяться, хохотать. Кат-
кыргытай суслэр килеп цыкса,
каткырышатылар картлар.
КАТЛАМА М. Уват — сум-
са; пирог.
КДТЛЫК Тоб. — кытлык,
корылык; неурожай, засуха.
КАТМА Кукр. — зур орчык;
большое веретено.
КАТМЫШ Тар., Бар. —
йезек; кольцо, перстень. Кыс-
ныц алтын катмышы пулаты.
КАТТЫ Тем., Лайт. — 1.
каты; твердый. Каттытан катты,
ний катты? 2. нык, таза;
здоровый, сильный. Катты йегет.
3. нык; крепко, силько. Пыйыл
авылны катты» сыу алу белен
ашкара кыйын пул ты.
КАТУ I 1. Тар., Кукр. — тагу,
кию; носить (серьги, бусы и др.
украшения). Мунцак, кдтмайым
ицпер уакыт. 2. киемне аннан-
моннан гына кию (ингэ гена салу,
электереп кенэ алу); набросить,
накинуть, нацепить (одежду,
обувь). Айагьща пойма катып
цык- 3. Сей Дс — атны сбруйлау:
йвгвн^ту, мийат кату, тилбегэ
кату; надевать на лошадь сбрую.
4. тавыш биру; подать голос. Син
анд тавыш кдттьщма?
КАТУ II Кукр. — бусер;
грыжа. Катуым катып калты.
КАТУ III Т-кул — кадак;
гвоздь.
КАТУ 1У Умар — каты;
твердый, жесткий. Кату себерэк
булур.
КАТЦА Гиг. — см. мок 1.
КАТЫБА У-# P.IV с.203 —
хатфа; бархат. Катыбаны
курласам, тон торгадан
кийермен. См. макмал.
КАТЫГУ Лайт., Ом. — I.
усу; расти. Мин йатим иулыи
катыккан. 2. симеру;
поправляться, тучнеть. Кайлар арык,
катыкса, суйар итек.
КАТЫКТЫРУ Лайт. —
устеру; растить, воспитывать.
Пала-пагыры кдтыктырып йатам.
КАТЫЛЧАК Б-гел, К-кул —
хайваиныц ашказаны; первый
желудок жвачных животных.
КАТЫЛЫШУ Кукр. — кат-
нашу; вмешиваться. Син алар-
ныы ешена катылышма.
КАТЫМ О.У. — хатем;
молитва по умершему» Катым
угыту та йуг ите.
КАТЫМ АШ Тарм, — мает
чыккан йортка читтан пешереп
китерелэ торган ашамлык;
кушанье, которое приносят в дом
после выноса тела покойника.
Туйга шайланып йатасыс, ти,
йанекац Кампэрец тицкес аша
цыкканта, тицкеска йыгылып
улте. Сеска катым ашны
123
йебэртелэр, тите. См, цэлбэк.
К.АТЫН Себ. — хатын;
женщина.
КАТЫР I Гиг. — качыр;
лошак, мул.
КАТЫР II Тар. PJV сЛ07 —
хэтер; память. Йигитнен,
катырына бу айат килде.
КДТЫРАЦ Лайт., Кукр. —
1. нык, таза; здоровый,
крепкий» Катырац кыс ийен. См.
тыйрак. 2. см. катты 1. Картуп
пештема? — Йук еле, катырац.
КАТЫРМАК, Тем. — сохари;
сухари.
КАТЫРУ К-дак PJV с.129 —
куып хэлдэн тайдыру (атны);
загнать (лошадь). Кара аргамак,
катырзац, атны кайдан
менэрзец?
КАУ I 1. Кукр. — агач
гембэсе; гриб, растущий на
дереве. 2. Рэнч., М.Уват, Кукр.,
Бар. — киптерелгэн агач
гембэсеннэн ясалган сус; трут.
Серэцкэ пулмаган аууэл, к#У
булган, таш булган, корыч ти-
мер белан ут алганнар. См. куу
I (2), колмён, мишкё.
КАУ II Тугыз, Тем. — был-
тыргы улэн; прошлогодняя
трава. К,аулы йерте цабу йаман.
КАУДАН 1. Умор. — см. кау-
тан,. 2. У-# P.IV сЛ99 — кипкэн
улэн; высохшая трава. Куйэр бтка
йангалы мин кдуданлы ир
тугулмен. 3. То&ъ Гиг. — былтыр-
гы улэн, чупрэк-чапрак;
прошлогодняя трава, ветошь. 4. Бар. Дс
— хайван ябагасы; линька шерсти
у животных.
КДУЛАК, I Гиг. — см. кдудан 3.
КАУЛАК II Тем. — см.
каскаулак.
КАУМ К-дак P.IV сЛ86 —
кавем; племя, род. Ул каумдан
сакману кэрэк иде.
КДУРАЙ К-к. — курай; ку-
рай (национальный
музыкальный инструмент).
К АУТ АН М.Уват, Кукр. —
кавык; перхоть.
КАУЫРМАЧ Ч-кул Дм. —
кыздырган бодай; жареная
пшеница.
КАУШАУ Тем. Р., Б-гвл —
ватылу, таркалу; раздробиться,
разломаться, разложиться.
КАУАК Тевр., Ваг., Тар.,
Бар. — см. каак.
— ат кауак. Атак — см. ацы
кауак-
— ацы кауак; Мет., Коз. —
эрекмен яфрагы; листья лопуха.
— йамгырча гауак М.Уват
— см. ацы кауак,-
— карынташ кауак; Кус. —
см. ацы кауак,.
— кас кауак; Отос — см.
ацы кауак,.
— май кауак; Коз. — см.
кутарца йапрак.
— теп кауак, Супра — см.
ацы кауак*
— урыс кауак дшеван — см.
йармабаш.
КАУАК ЦЕРЕТМЭ У-И —
см. церетмэ йацгыр.
КАУЫЛ Лайт. — чабалмый-
ча икенче елга калган улэн;
трава, оставшаяся нескошенной
с прошлого года.
КАУЫН Тем., Тоб., Тар. —
кыяр; огурец.
— шар кауын Тем, —» кавын;
дыня.
КАУЫПЛЫ Тем., Лэчек —
хэвефле, куркынычлы; страш-
124
ный, опасный. Йелта кауыплы,
Кунтан — оллы кул.
КАУЫПСЫУ: кдуыпсы- Туск.
— курку; бояться, опасаться.
КДУЫРСЫН I Тем., Туск. —
камыл; стерня, жнивье, Ком-
пайн йакка парсагыс, йенцекес-
не кауырсын кырар. См.
кыртлык, кьфыкдык, урынты.
КАУЫРСЫН II Рэнч., Я-кул
— каурый; перо (крыла).
КДЦАР Э. Абд., Бар. — яцак
сеяге; скула.
КДЦ-АУ Лэчек, Бар. — см.
казак,.
КАЦУ Тем., Тоб. — качу;
убегать. К,ац! Тугыз, Кар. —
кит; уходи. Кац ул цуйтан! Кац
пуратан, ицамэ ешлэйэлмайен.
КАЦЫ Лайт. — урдэкнен,
бер твре; большой крохаль
(порода уток).
КАЦЫРУ Тоб. Р. — куу,
куып ж,ибэру; угнать, прогнать,
обратить в бегство.
КАЦЫРЫНТЫРУ Кукр. — кап-
лату, чаптыру, йегерту; случать.
КАЦЫТУ Дуб. — чагу (кы-
чыткан турында); жалить (о
крапиве). См. сийу.
КАЧАГАН Тоб. Дс — качучан
ат; лошадь, стремящаяся убежать.
КДЧК.Ы Бар^ тоб. — кач-
кын; беглец.
КДШ I Тем., Умор — кал-
кулык, таучык, яр; холм,
возвышенность, высокий берег.
Алар кыйра пулган, каш пашка
цакканнар та йатканнар.
— к;аш йылу Лайт. — см.
йылгайак, йылу.
КАШ II Тем., Тоб. — баш;
верх, верхняя часть.
— ишек каш Тоб. — ишек
башы; притолока. См. ишек
Кашага.
— тирэс каш Тоб., М.Уват
— тэрэзэ башы, тэрэза
яндгьшьщ веке элеше; верхняя
часть оконного косяка» Тирэс
кашка коратыган парта пулаты.
См. тарас ина.
КАШ III Кукр., Тем. — 1.
пэрда, чыбылдык; штора,
занавеска. Мейед каш, тэрас каш,
ишек каш. См. кашага 3,
коргыц, тарас рэйбак. 2. барма:
сборка, боры.
К,АЩ IV Себ. — каш; бровь,
брови.
— кашында Тар. P.IV с.95
— около него. Иц булмаса, шам
йагып йарытып минец кашымда
кутуп ултырса кэрак иде.
КАШАГА 1. Я-кул, У-И —
мич казнасы; основание печки,
опечек. См. усты, устылык,
устан, йалгын 1, йалгым. 2.
Лайт. — см. йалгын 2. 3. Тем.
— см. каш III. 4. М.Уват —
см. мауыл.
— ишек кашага Тар. — см.
ишек каш.
— ей кашага — ей нигезег
эрга; фундамент.
КАШАЙУ Себ. Дс — акаю,
усал карау; таращить глаза,
смотреть зло. Кашак кус,
кусецне кашайтма.
КАШАК Тем., Лайт. — бер
кузе сукыр кеше; одноглазый,
кривой.
— кашак лампы У-И — см.
целцок лампы.
КАШАН, Кукр. — уж,эт, ки-
ре; упрямый. Йараппи кашан.
шал бала.
КАИ1АРУ Кукр. — кирелану,
125
карышу; упрямиться,
упорствовать.
КДШКА 1- Б-гел, Кошкул —
пелэш башлы; лысый. 2. Гиг.
— пелаш; лысина. Кашкдлы —
лысый.
КАШКАЙУ Вар. Р. — L чач
агару; седеть. 2. чач коелу;
лысеть.
КАШКАЯАК, Гиг. — см. куши.
КАШЛАК Туск., Кг. —
елгереп Яцитмеган, яшел;
незрелый, неспелый, зеленый. Нанац
цийага гитте, астыган кдшлак,.
КАШУ: кдшы: Тоб., Тем. —
кашу; чесать.
К9ЙН9 Тугыз — см. каина,
Кайнасе монын, йоуаш, агыллы
кеше ийен.
К9Л9МПЕР Кукр. —
канафер; гвоздика. Теш сысуга
та йарашаты чын калампер.
К9ЛМ9РГ9Н тем., Кукр. —
акчарлак; чайка. Пер кош пар.
Исеме аыыдкы к,алмарган. К,ас
сурлыгында пар. Ша полыттан
туман йерийте. Палык, к,айта
йерасен, шанта пулаты.
КОНв Тар., Юрш. — см.
кана.
К9Н9К9 Юрш. — см. кана.
К9РЕП I Себ. — хареф;
буква. Анынды суснен, эргайсы
к,арбе йалгыш.
К9РЕП II Ваг. — эндашу
формасы; форма обращения.
Йакдпымац, карепларем! Ипташ
тимайтелэр песта, каребем тилар.
— карем (кэребем) Ваг. —
см. к,ареп И, нугар 1.
К9РЕШ Гаде., Cam. — чага;
стерлядь.
К9РТН9 М.Уват — см.
кдртна.
К9ТИП Коз. — гадат;
привычка.
К9ТК9 ЙЕТУ У-#, Х-с,
М.Уват — балигь булу, буйга
житу; мужать, возмужать,
достичь совершеннолетия. Кыс уса,
кратка йета. См. ир-оуйга йету.
КОБА Тоб. — аксыл сары;
светложелтый (о животных).
Кола-коба ат. Ср. куба.
КОБАГУ Тар. Дс — озын
колак хэберлэрена ышанып, яр-
сып сайлау; говорить страстно,
основываясь на слухах.
КОБЫЙ Лайгп. — кушны-
лык; щегольство, франтовство.
Синец кобыйыц арткдн.
КОБЫЙЛЫ Сол. — см. к,уту.
КОЗОК Т., Бар. — см. крсок-
КОЗУ К-кул — азеп, йолкып
алу; вырвать, сорвать (напр.
орехи).
КОЙАШ ЙАК Ом. —
кенчыгыш як; восток.
КОЙАШЛАУ Тар., Бар. Дс
— аязу; проясняться (о погоде).
КОЙГАЛАУ Бар. Дс — см.
к,уру 1.
КОЙГОН 1. М.Уват — агым;
течение. Койгон уйнайты. 2.
Гиг. — култык, бугаз; залив,
пролив.
КОЙЛОГУ Гиг. — агып
тешу; стекать.
КОЙЛОКМА Гиг. — 1. су
агып теша торган юл; сток. 2.
туба кыегы; скат крыши. См.
ерлак.
КОЙМЫЛУ 1. Б-гел — шат
куцелле, веселый. 2. Бар. Дс
— кэпрайган, эре (кеше);
заносчивый, важничающий.
КОЙМЫРУ Бар. — шат
куцелле булу, кеше сузена ки-
126
лешу; быть веселым,
соглашаться с людьми, давать себя
уговорить.
К.ОЙОН I. Лайт., Кукр.,
Кум. — еерме, кечле ж,ил;
вихрь, буря. Полот цыкдан
койон шигелле. См. к,азартк,ы.
2. Я-кул — см. нушер йандыр.
К,ОЙОШКДН Б-гел, Тоб.,
Тар. — эшлея; шлея (часть
упряжи).
К.ОЙТЫ Тем. — начар;
плох-о, -ой. Мийецне койты
салып к,уйган, йарамайты аш
пешергеле.
КОЙУ Себ. — салу, агызу;
лить, сыпать. К,ойган инте мин
посауларга су Ашны аппарып
итлекке койатылар.
— цай крйу Себ. — чэй ясау,
чей агызу; налить чай.
К.ОЙЫК, Юрш. — икмек
катысы; корка хлеба.
КОЙЫЛУ Лайт. — егылу;
упасть, падать. Киртане уаклар
койылмаскд йасаганнар.
КДЛАК, САГЫР Тар. — см.
колавдй.
КОЛАК, Ц0Й Бар. Дс —
чекушка; чека, стержень. См.
арба колагы, курек цай.
КДЛАКА Кукр. — кендек
абисе; повивальная бабка. Мо-
нын, колакдсы биршал, аууал
к,ортк,айак пулган. См. иналек.
КОЛАКАЙ Тау — чукрак;
глухой. См. колак сагыр* ко-
лаксыс, тондор, цоцгыр.
сацкыр, искёр.
К.ОЛАК.КА М.Уват — ко-
лаклы бурек; ушанка, малахай.
Колак&асын кийсен Моратныц.
См. колакша L
К.ОЛАКЛАУ 1. Бар. — колак
тарту; тянуть, теребить за уши.
2. Тоб., Тар. Дс — иска тешеру;
напоминать.
КЩАКЛАУ Тем. — см.
к,амыткдпак,.
КОЛАК.СЫС М.Уват — см.
колакдй.
КОЛАКША Тем., Кукр. — 1.
см. колакда. 2. колакчын; уши
(у шапки). Так,ыйаньщ ко-
лакдпасын тешереп кей.
КДЛАН Тоб. Дс — кыргый
ат; дикая лошадь.
К.ОЛАТЫ Ом. — см.
тилгэнтэс. Крлаты тауык, пала-
ны алып китте. Бар. Дс —
баркет; орел.
КДЛАУ 1. Кукр. — урелу;
тянуться. Пала мице колайты.
2. Тар., Бар. Дс —- аву; падать.
8й, арбац кдлап параты, хасер
ак,тарылып тешате инте.
К.ОЛАЦ Тем., Я-кул — сажин;
сажень. Кышк.ысын йагатыган
утыннар есерлейтелер йегерме-
утыс крлац.
КДЛ'БОРАН, Тар. — алсу;
розоватый.
КДЛГАЛАНУ Тоб. Дс — кы-
яклану (иген); образование
листьев (у злаковых).
КОЛГОР Гиг. — балык тоту
коралы; кривда (сибирский
рыболовный снаряд в виде мере -
жи).
КОЛЛОК, Кукр. — телек
телеу; высказать доброе
пожелание. Ешлейтеген кешеге: "Ар-
ман,! Армай ешлец!" тителар,
шал крллок, пулаты. См. кот-
лок,.
К0ЛЛ0КСЫЗ Гиг. — яхшы-
лыкныц, кадерен белмауче;
неблагодарный.
127
КОЛНАУ Бар. Дм. — колан-
лау; ожеребиться.
К.ОЛУТ Тау — саз улене;
болотная трава.
КОЛЦА Тар., Бар. Дс — см.
йуа 1.
К.ОЛЫНЦАК, Тем., Кукр. —
колын, тай; жеребенок. См.
к,онцак, пала, конака,
кунчагыш.
— крлынцагым Кукр. — ир-
келеу сузе; ласкательное слово.
КОЛЫНЫМ Коз. — см. *о-
лынцагым.
КОЛЫП Тем. — йозак;
замок.
КОМАГАЙЛАУ Кг. — суны
болгату; мутить воду.
KOMAKf O.K., Лайт., Кукр.
— каты, комлы <кул, елга тебе
турында); твердый, песчаный (о
дне озера, реки). Песнец
кулнец тебе комак, пулатыган.
См. кумак.
— крмак, йылым Лайт. —
"комак" урыннарда балык тоту
очен ждолым; стрежневой невод.
КОМАР Бар. Дс — хирыс;
быть жадным (до ч.-н.). Пес
цэйгэ к,омар тугел.
КОМАЧАУ КИЛУ Козг. —
мэшекатьлвну; заниматься ч.-н.
Картупка ман комачау килеп
пернэрсэ йыштырганым йук,.
КОМКАН Дуб., Бар. '— 1.
зур чейнек; большой чайник. 2.
комган; кумган.
КОМЛАК Тем. — колмак;
хмель.
К.ОМСБЩ Тар., Кукр. — ко-
магай, комсыз; жадный, алчный,
ненасытный. Блекке кдртлар
комсык пулганты. См. нафсегыр.
КОМСЫКДАНУ Тар., Кукр.
— комсызлану; жадничать.
Комсыкданып еценме.
КОНА Сей — гонап; грех.
См. йасык,.
К.ОНАКД Той. Дс — см.
к,олынцак,,
КОНАЛУ / КОНАЧЕ К-кул
— гонаЬлы; грешник. См. генеле.
КОННАЙ Коз. — тоташ, гел;
всегда, сплошь. Монта коннай
пеценлек кене. См. келец.
КОНТЫК Юрш. — мылтык
тутэсе; приклад.
КОНТЫРАК, Бар. Дс — кез
кене череген йомшак улэн;
мягкая трава, сгнившая осенью.
КОНЦАК ПАЛА Лайт. —
см. колынцак*
КОНЫ Тем., Лайт. — себер
бурсыгы; росомаха.
КОЦГЫР Гиг. — кызгылт
жирен; краснорыжий.
КОН.ЫРСУ Б-гел — 1. см.
калан,за. 2. ис килу; пахнуть.
КОР Бар. Дс — билбау; пояс.
КОРАКЛЫ Юрш., Тугыз —
яшьтэш; одногодок, одного
возраста. Мин кораклы кёшелэр
потоп киткен. См. к,орлы,
сейектэш, корбы.
КОРАКСУ: ^орак,сы- Кукр. —
кору, кибу, кишпену; сохнуть,
рассыпаться. Муцкэ кораксып
кдяыпты, йарыльш китмасен, пе-
шектереп алу гврэк.
КОРАЛЛУНКЭ Кукр. —
юкка, бушка; понапрасну,
впустую. См. кдрабага.
КОРАМ А Байк., Toy, Том. —
кисеклерден ж,ыеп ясалган
керпе, юрган; подстилка или
одеяло, сшитое из лоскутков.
КОРАМЫШ Тар., Бар. — см.
корама.
128
К.ОРАУ Toy — кисеклерден
юрган ж.ыю; собирать одеяло из
лоскутьев. Корама корыйм.
К.ОРБЫ Бар. Дс — см. корак-
лы. Ул синец дорбьщмийте, аны-
ман уйнагалы.
КОРГАК, I 1. Б-гел — см.
ацгай. 2. Дм. — теш казнасы;
челюсть.
КОРГАК И Саш., Коз. —
коры, корылык; сухо, засуха.
Пыйыл цебеи тис петте, цоргак,
к,уй, йацгыр йук..
КОРГОЛДОУ Умор — кырглау;
квохтать. Тауык, к,оргощоп тор.
КОРГОН 1. Тар., Тевр., Бар.
— кулньщ терсек белэн ицбаш
арасы; часть руки от локтевого
сустава до плеча. Пер йак
йаурыным, крргоном аураты. 2.
Кар., Ай — канат, зур каурый;
крыло птицы, большое перо. Мин
сица к,оргон бирим, тите, мыны
йугатма, тите (из сказки). 3. Гиг.
— канатныц бегелган урьшы;
огниво (у птицы).
— КОргон шартлау Y-кул —
бармак баыннарын шартлату;
трещать суставами пальцев.
КОРГОЦ Тоб. — см. кдш III.
КОРГЫРАУ Б-гел — см.
к,ырлау.
КОРЛЫ Тугыз — см. цо-
ракды. Бикмэталар берар корлы
мийон, элла оллырах, мийен?
КОРМА Байк. — озын пардэ;
длинная занавеска.
КОРОК I Кошкул — гарип;
калека.
КОРОК II Кышлау — коры,
корыган; сухой, высохший.
Корок, пурэн.
КОРОСКА Тем., Т-кул —
илтер; мерлушка.
КОРОУ Умор 1. коры, кип-
тергвн; сухой, сушеный. 2. ки-
бу; сохнуть (о воде).
КОРТКА Тоб., Тем. — см.
корткдйак.,
КОРТКАЙАК Себ. — кар-
чык; старуха. Корткайклар ату
кийэтеген. См. кимпер, мама,
пашлык,, елна 2, кёкшунак.
КОРТКЫЦ Себ. Дс — кип-
тергеч (кегазь); промокательная
бумага.
КОРЧАНУ Б-гел, Кошкул —
см. коршану.
КОРШАК Дуб., Тевр. — 1.
кыршау; обруч. 2. билбау; пояс,
кушак. Коршак к,оршантым.
См. пилгау» ыштанбуыр, к,ор II.
КОРШАНУ Гиг. — билне
буу; подпоясываться,
опоясываться. См. к,урцану.
КОРЫ ИТ Тар., Бар.Дс —
кипкон ит, каклаган ит; вяленое
мясо, копченое мясо.
КОРШАУ 1. каплау;
закрывать. Ишек-тиресне коршац,
йешен йашнайте. 2. Гиг. —
камау, чолгап алу; окружать,
обступать.
КОРЫКСУ: цорьщсы- Тоб.
— кибу; высыхать.
КОРЫЛАУ Бар. — баланыц
чупреген корыга алыштыру;
сменить пеленки (на сухие).
КОРЫШКАК Бар, Дс —
аксак; хромой (о животных).
Йылгысыныц айагы корышк,ак,.
КОСКЫН Себ — козгын;
ворон.
КОСЫГАГАЧ Себ — эрбет
чиклавеге агачы; кедр.
КОСЫК 1. Себ — эрбет
чиклавеге; кедровые орехи. См.
К.ОЗОК.. 2. Тем., Y-кул —
9 П-40
129
кенбагыш орлыгы; семечки.
КОСЫК ПАУЫРСАК Кукр.
— чиклевек кебек вак бавыр-
сак; мелкий, в форме орешков,
баурсак.
К.ОСЫКПАШ Юрш. - эрбет
чиклавеге куркэсе; кедровая
шишка.
КОТ ЙАРЫЛУ Кукр. - кур-
кулык койдыру (куркудан
"йарылган кот*ны тазату вчен
башкарыла торган бер йола);
обряд, исполняемый для того,
чтобы успокоить человека после
сильного испуга* См. аплау.
КОТ КОЙТЫРУ Кукр. — см.
кот йарылу.
КОТА Себ. — кода; сват.
К.ОТАГЫЙ Сей — кодагый;
сватья.
КОТЛОК Я-кул, Кукр. —
котлау булеге; подарок,
преподносимый с целью поздравления.
Котлы булсын эйтэте, к.отлок,
пирате,
КОТЛОК КЫЛУ Cam. —
котлау; поздравлять. Котлок,
кылатылар, цайга сыйлайтылар.
КОТОК Себ. — кое; колодец.
КОТОК САЛМА Кукр. -
сиртма; журавль (колодца).
КОТОРА Сол. — раттан;
рядом. Котора утырайык.
КОТОРАК Гиг. — эшаке;
дурной.
КОТОРГОР М.Уват — ко-
тырган; взбесившийся, буйный.
Эй которгорлар! туктамый
йылайтылар.
КОТОРОНУ Тугыз — см.
котору.
КОТОРУ 1. Кукр. - сугу,
орышу; ругать, браниться. Инэц
к,оторор, пар шйт ейецэ. 2.
Умар — шаяру; шалить,
озорничать.
КОТЫРЫКЛАУ Тоб., Тар.
Дс — хайваннарньщ чабышып
уйнавы; беготня, игра
животных.
КОУ Тем. Р. — см. ку I.
КОУАН Гиг. ~ эсселек, кы-
зулык; зной.
КОУАН Й9ШЕН Юрш. —
аждган; зарница. См. нацагай,
куын нацагай.
КОУЫЛ 1. Лайт. — тумгак-
лек, кайчандыр сазламык, бул-
ган урын; высохшее болото с
кочками. Куйлар круылта йе-
рийтелэр. 2. Тоб. Р.: коул —
саз; болото.
КОЦКАЦАК Ом. — см.
тургай.
КОЦУ Гиг. — кочаклау;
обнимать, обхватить.
КОЦЫР Бар. Дс — урдэкнец
бер таре; вид утки.
КОЦЫР КАБАК Бар. Дс —
см. кушкдлак,.
КОШКАЦАК ЙЕМЕ Т. —
см. кысылгат.
КОГУ — см. куцсу.
КОГУС Том. Абд. — арка;
спина.
КОЗЫЧАК Т. Абд. — см.
кусы_, кусы бала.
КОЙ ЙЕЛЕГЁ Т. Абд. — см.
йелэк 1(2).
КОЙУ Бар. — куе; густой.
КОЙЦЫ Т-may Дм. — сарык
катучесе; овечий пастух.
КОЙЫМЛАШУ К-дак P.IV
с. 133 — кунаклашу, бер табын-
да утыру; ходить друг к другу
в гости, сидеть за одним столом.
Канлармына билэрмэн к,ойым-
лашкан мырзамын.
130
КОЙЫК, Тоб. Р. — ишкек;
весло»
КОЙЫН Бар. — см. куй II.
КОК Бар. Р. — кел;* зола.
К.ОКТЫ Тоб. Р. — кошлар
оялый торган арач куышы;
дупло, где птицы вьют гнезда. Ср.
кдкты.
КОК.УЛ Бар. Р. — колу;
смех.
КОКУЛДАУ 1. Б-гел- йет-
керу; кашлять. 2. Бар. Р. —
см. кдткыру.
КОЛАЦЗА Бар. — начар ис;
плохой запах, вонь. См.
коцырсу 1.
КОЛЙАПК.ЫШ Т. Абд. — см.
кенайланма.
КОЛМЕН — Т. Абд. — см.
кау 2.
КОЛЦАЛАУ Бар. P.IV с.17-
18 — кабару, кабарчыклану;
покрыться волдырями от ожога.
Бир йанын бтк,а крйдылар, тэ-
разе пижип кДлдалады, ярылды.
КОЛЧАК Умар — см. тойон.
КОЛЫМЗАК, Бар. Р. — ка-
ракланучан, карак; вор. Ср. ур.
К.ОНЫКЛЫК, Бар. Р. — бер
кенлек юл (бер кунудан икенче
кунуга хетле); дневной путь,
путь от одного ночлега до
другого^
КОЦЫРЧАК, Бар. Дм. —
курчак; кукла, идол, божество.
Коцырчаккд курманнык, сбй-
ганнар. См. курцак,, цалу I.
КОПУЛДУК, Тоб. Р. — бу-
сер; грыжа.
КОР I Бар., Тар. — ачыткы;
закваска (ср. кур цилеге).
КОР II Э. — см. корщак» 2.
КОР III 1. Тоб. Р. — оят;
стыд. 2. Бар. Р. — газап;
мучение. 3. хурлау; оскорбление.
КОРА Бар. — см. кура I,
кура III.
КОРАМ 1. Умар — см. киц-
кетэ. 2. Бар. Р. — соцрак,
ащыннан; позже, потом.
КОРГУ: к;5ргы- / кррыц-
Бар. Р. — курку; бояться.
КОРГЫНДЗАК Бар. Р. —
куркучан; боязливый.
КОРГЫЦ Бар. Р. — куркы-
ныч;_ курку; опасность, боязнь.
КОРЛАНУ К-кул — оялу,
хурлану; стыдиться.
КбРЛАНЦАК К-кул — см.
ойац.
КОРЫК Б-гел, К-кул — га-
рип; калека.
КОС Э. — см. кус.
КОЦКАР Бар. I КОЧКОР И.
— см. к,уцк;ар.
КОШАЛЛЫК У-И Бар. P.IV
с. 196 — киез ей алдына
кутэрелеп куя торган япма (Ах-
метова); навес перед
войлочным домом. Кошаллык еугв
баш бблып каникэйдей сылуны
кабыллык,та тэгин олча
кылдырдым.
КОШКУ ПУЛУ Тем. — ап-
тырату, йедэтеп бетеру;
надоедать, беспокоить. См. ауара
гылу, ауаралау, пусау, нагалау.
КОШЛАУ Бар. Р. — ат
естенэ йек салу; навьючить
лошадь. Ср. арту.
КОШЫЧАК Дм. — кошчык;
птичка.
КУ 1. Дс — кипкэн, саргай-
ган; высохший, пожелтевший. 2.
аксыл сары; светложелтый <к,у
сыйыр, но кола ат). Ср. кьгу 1.
3. Кукр. — уте; очень, крайне.
Ку арсар.
9*
131
К.УАРУ Себ. Дс — см. кы-
уару.
К.УАС 1. Том. Абд. — матур;
красивый. 2. Бар. Р. — см.
кугу.
КУАЦЫ Бар. Р. — см. куе.
К.УЭ М.Уват — шалят;
свидетель. Эченчесене куе пулмайты.
КУвР EYEPY К-к. — туйда
такмак айтеп акча ж,ыю; петь
частушки и собирать деньги на
свадьбе.
КУБА I 1. Тем. — аксыл;
бледный. Коток, суга цай куба
цыгаты. 2. Бар. PJV с Л 2. —
сары, кееп саргаиган; желтый,
пожелтевший от зноя. Кускдцак,
уцпас куба цел полды. Саускан
уцпас сары целгё килдё.
КУБА II Т-кул Дм. ■— капка;
ворота. Ат пайлатым кубацы-
ска.
КУБАК 1. Тем., Кукр.,
М.Уват, К-тау — пычрак;
грязь, грязн-о, -ый. Лупцыма
итанне кубаклы айагын, пелан.
См. лыпчырац, лычык, пыц-
кылтак, пыцык, убак, пукрак*
2. баткак; топк-о, -ий. Песнен.
кубаклы гул. 3. Умар — сазлык
эченда калку ж#р; высокое
место среди болот. Ср. комак.
КУБАКЛАНУ Лайт. — пыч-
рану; пачкаться, загрязниться.
КУБАРА (СЫ) ОЦУ Тоб. —
агарып калу; побледнеть.
КУБУ Тоб., Тар. Р. — 1.
торып киту, аякка басу, уяну;
вставать, подниматься,
проснуться. 2. кубу; отставать,
отклеиваться.
КУГА Тем., Тоб. — жякен
камышы; озерный камыш. Куга
кул йагата усете.
КУГАЛ Э. — см. мелек.
КУГЫ К-тау — см. кдрагай Ь
КУГЫЙ Лайт. — гагара. См.
кдшкалак*
КУГАЛЫК К-тау — см. ка-
рагайлык.
КУГЫН Дм. — куа бару;
погоня.
КУГЫНТЫ Тем., Кукр. —
куылган, серелган кеше;
изгнанник. См. куынты.
КУГЫРТАК Кум. — см. ки-
гертак.
КУГЫС Тем., Байк., Тар. —
буш; пустой, полый. Пы ей
кугыс, ецента ицкем тормайтьь
См. кбгус П.
КУДУЛ Бар. Р. — шаяру;
шутить.
КУДУЛЛАНУ Бар. Р. —
шаяру; шутить.
КУДУС ЙУМАГЫ Тоб. Р. —
питан чебене; шпанская муха.
КУЗЫ Себ. Дс — см. кусы
бала.
КУЙ I Себ. — сарык; овца.
См. пешка 2.
— куй бала Юрш.у Аб. —-
см. кусы бала.
КУЙ II Себ. — бит <ки-
сакче); же (частица). Уакы-
тымны ошлайсын, куй.
КУЙАК Бар. Р. — см. куба
Ш>.
КУЙ АН ИМЦЭК М.Уват —
тукранбаш; клевер. См. куйан
сет, йелек баш, шикар геле,
сетле имцэк, сетлеген.
КУЙАН СвТ М.Уват — см.
куйан имцэк.
КУЙАН Тар. Р. —
ревматизм.
КУЙГАЩ (ЫМ) Кукр. —
иренен, уртанчы сецелесе; сред-
132
няя из младших сестер мужа.
КУЙМУ Бар, Р, — шатлык,
хозурлык; радость, веселье. Ср.
коймылу.
КУЙМУРУ Бар, Р, — 1. шат
булу; быть веселым. 2. кундеру,
кызыктыру; дать себя
уговорить, соблазнить.
К.УЙТЫРУ Себ, — туктату;
остановить.
К.УЙУ Себ, — ташлау, кал-
дыру; бросить, оставить. По-
рынды этэтлэрне куйтылар.
К.УЙУН Бар, Р., Том, Лбд,
— хайваннарны эчерэ торган
бэке; прорубь для водопоя
скота.
КУЙ-ЦЫ Себ, — китсэнэ!
ташлачы!; да брось же ты!
оставь! Куй-цы, марас сулэмэ-
це!
КУКМАЙ Э. — см. каллап.
КУК.НАР К-тау — мэк; мак.
КУЛ ИСКЕ Тем, — тасты-
мал; ручное полотенце. См.
тэстымал 1, майлык,, кул сертке.
КУЛ ЙУЫНГЫЦ Т. Абд, —
см. йушкы.
— кул салу Бар, Дс — кул
кую; подписывать.
КУЛ С0РТКЕ Кукр, — см.
кул иске.
К.УЛАК, Тарм., Кукр,, Лайпг.,
Тевр., Тар, — бер кулсыз кеше;
однорукий. Аксак куып китэте,
кулак, парып ошлайты.
КУЛАУЗ Гиг, — юлбашчы;
вождь.
КУЛАЦ Бар,, Тар, — колач;
маховая сажень.
КУЛГУР Тар, Р, 1. колларча;
рабский. 2. кабахэт, ешэке;
негодяй, дрянной. Э. явыз
уйлар; козни.
КУЛКАПКАК Тау I КУЛ-
КАПКАЦ Коз, — см. йаурын
калак*
КУЛПАШ Тем, — см.
йаурын 1.
КУЛРЭ Аб, — кул пычкысы;
ножовка.
КУЛТАН 1. Э, — см. лэрге.
2. Тар,, Т-кул — см. куртан. 3.
Тар,, Бар, Дс — балык баласы;
мелкая рыба, молодь.
КУЛ ТАУ Кукр,, Toy — кул
белен тартып алу; вытащить
руками. Колакдсы култаты ба-
ланы.
КУЛТУ(Ы) Т. Абд, — килен;
невеста. Ср. кёлинчвк.
КУЛТЫР Бар, Дм, —
хейлекер; хитрый.
КУЛЦАКТАУ Том. Абд, —
куыкланып бету; покрыться
волдырями.
КУЛЫСКАН Я-кул, Ом, —
см. келмерген. Кулыскан балык
тотаты.
КУМА Гиг, — сеярке;
любовница, наложница.
КУМАС Кукр, — см. куту.
КУМАК Гиг. — ж,ылым
белен балык тота торган комлы
урын; песчаное дно, где рыбу
ловят неводом. Ср. комак<
КУМТА Байк, — ерж,е, тар-
тма, сумка; коробка, сумка.
Китапларны кумтага салып куй.
См, кунта.
КУНА I 1. Т-кул — шкаф.
2. Бар, Дс — этажерка.
КУНА II Тар,, К-дак P.IV
с; 130 — см. кона. Йазыгымынан
куназын калай барып йуарзыц.
КУНАЙАК Себ. Дс -
булмэнен, аш-су хэзерлэу ягы;
кухня.
133
К,УНАК, I Себ. — кунак;
гость.
КУНАК, II Т-кул — кунарга
твшкэн урын, тора торган урын;
место ночевки, жилье. Сеснец
кунагыгыс кемтэ? См. куныш,
кунаклык,.
КУНАК Ш Кукр. — кузгэ
тешкен тап, ак; пятно на
глазу, бельмо. Кусемэ кунак,
тоште.
КУНАК IV Я кул, Козг. —
чэчэк авыруы; оспа.
КУНАККА КИТУ <фр.)
Юрш. — кунаклау (тавык ту-
рында); взобраться на насест.
Тауыклар кунакда китте.
КУНАКЛАУ 1. Кукр. —
кунак булу; гостить. 2. Тар. Р. —
кунак, иту; принимать гостя.
КУНАКДЫК Козг. — см.
кунак, II. Кунаклыгым монтан
алые тугел.
КУНАУ 1. Тоб.у Тар. Дс —
рэхатлэну; испытывать
удовольствие, отдыхать (после ч.-н.). 2.
Тов., Бар. Р. — ял иту;
отдыхать (о лошадях).
КУНАЦЫН Бар. P.IV с.60 —
эч яшьлек тана; телка по
третьему году. Казандагы кайнап
турган кунацын идеи цыгарып
киршэнгэ олтусты.
КУНДАК Бар. Р. — мылтык-
нын, квпшэсен тота торган агач
елеше; ложе ружья.
КУНТА Лайпг. — см. кумта.
КУНЦАК Ялут. Ах. — бик
кечкенэ баран; маленький
ягненок.
КУНЧАГАШ Т. Абд. — см.
хдлынцак,.
КУНЫШ Тоб» Тар. Дс —
см. кунак, II.
КУН.ГЫРЫЙ Э. — курай
(муз. инструмент).
КУН.ГЫРАЛА Том. Абд. —
барде, хариус балыгы; хариус.
КУН.ЗУ: кущы- Бар. Р. —
сасы ис килу; вонять.
КУНРАУ Тар. Р. -
кыыгырау; колокольчик.
КУН.ЫЗ Тар. Р. — конгыз;
жук, майский жук.
КУЬЩР Я-кул — каран;
коричневый. См. сары 2.
КУНЫРАЙУ Кг. — ждлэк-
нен, елгереп килгандэ каралуы;
темнеть (о поспевающих
ягодах). Цийа бар, кунырайган инте.
КУНЫРСУ Гиг. — см.
крлацза.
КУПАЙТУ К-may — салпы
якка салам кыстыру; подо-
льстить, чуть-чуть похвалить.
КУПКЫ Юрт. — баткак-
лык; топь, топкое место,
трясина. Цийага парган катыннар
купкдаа тешеп китателэр. См.
леме, лемге, мелге.
КУПКЫН Тевр. — арак;
призрак. Купк,ын иртан кабергэ
кереп йата. См. аурак,, орок,.
КУПЛАУ (икмак) Кукр. —
асте купкан (икмак); хлеб с
отстающей коркой.
КУПШУ Хуща 1. см. чайгалу
1. Купшыма! 2. см. макданцак,.
Купшу геше.
КУР I Тар. —- камыр; тесто.
— кур галац Туск. — ипи
калагьг, мутовка.
— кур цилзк Тар. — камыр
чилэге; кадка для теста,
квашня. Кур цилакнец сары суын
агысып, ацытып ултысып куйу
гарак. См. итмак кисма, к,алац
шайга.
134
К.УР И Том,, Бар. — см. кбр
IL Кур курчанды.
КУРА I Тем., дшеван —
ишек алды; двор. См. ишек 2,
уйан, ыжыгал, ишек алны.
КУРА И Я-кул — сарай;
сарай. Сецел, екецнен, мейет-
шайын табалмайбыс, алла
курата-нейте миген?
КУРА III Дуб., Лайт., Кукр.
— абзар; сыйыр кура — хлев,
ат кура — конюшня. Ала сый-
ырны курага тыктыцма?
КУРАМ Э. — см. кицеуен.
КУРАС Себ. — етеч; петух.
См. югэц, атиц.
КУРАСМА Хуща — бишек
пружинасына тегелген бизакле
чупрак кисэкларе; лоскутки
разноцветных тряпок,
прикрепленные к пружине колыбели. Курас-
ма бала алташкалы йасалаты.
КУРАУ Вар. Дс — бик каты
кибу, кору; пересохнуть, сильно
высохнуть.
КУРАЧА Ом. — см. какты.
КУРБЫ 1. Т-кул — усенте;
отросток, росток. 2. Том. Абд.
— см. алзын.
КУРГЫЛТАУ Кукр. — кыр-
тлау (тавык турында); квохтать.
Ул тауык курык пулган малла,
кургылтайты.
КУРЛАУ Тем. — хурлау;
оскорблять, поносить.
КУРЛЫ К-к. — аче камыр-
дан пешерелган бавырсак; баур-
сак из кислого теста.
КУРМА Кукр. — упкэ-бавыр-
дан пешерелган аш; суп из
ливера. Курма ецгеле утыр. См.
сосык.
КУРМАЦ Кукр. — табада
куырылган ж,им яки орлык;
семена или зерна, поджаренные
на сковороде. Кинтер йемнан
курмац кургым.
КУРСАКДУ Бар. — см. айлы.
КУРТАЙ Y-кул — челан;
цапля.
КУРТАН Y-кул —> чуртан;
щука. См. култан, цорагай,
шибет.
КУРТЫ Тем., Тоб., Том. —
шамбы; налим.
КУРУ Кукр., Том, — 1.
куыру, кыздыру; жарить. См.
койгалу, шешлау. 2. бер ж.ирге
себереп ею; сгребать в кучу. Ша
пойтайны пер мейешга куру
гэрек. 3. беру, очлау; делать
боры, заканчивать вязанье.
Пейалай бейлетем, касер кара
башлатым.
КУРЦАК Себ. — см.
коцырчак*
КУРЦАНУ Бар. Р. — см.
коршану. Эцаумну алып
курцацгыл! Миндан падыр пол-
арзыц.
КУРЦЫН Гиг. — 1. аллы-
артлы асылган ике капчык;
переметная сума. 2. кун капчык;
кожаный мешок.
КУРЧИЛЭК Тар., Бар. Дс —
куас чилэге; квашня.
КУРЫК Бар. — койрык;
хвост.
КУРЫК ЦЕБЕ Кукр. — кыр-
тлаган тавык, чебеш анасы;
наседка. Цебегес курык пулып-
ты.
КУРЫКЛЫК Тар. Дс — 1.
азык юлы; пищевод. 2. ашказа-
ны; желудок. Аурыймын, балам,
курыклыгымнан аш йылмайты.
КУРЫКТЫРУ Тоб., Бар. —
куркыту; испугать.
135
КУС Тем., Тевр., Тар. —
утлы кумер; горящие уголья.
Самауырга кус салып алайын*
— кус соскэд Тем. — со-
скыч; совок для углей. См.
кепкер 2. кус соскы, кус цумец.
— кус соскы Кукр. — см.
кус соскак.
— кус тарткы — см.
йышкыргыц.
— кус цумец Кукр. — см;
кус соскак»
КУСАУ / КУЗАУ Тауны —
утлы кумерне тарату;
помешивать горящие уголья* Кусны
кузып йебар еле.
К.УСКАЛАК Том. — см.
кушкалак-
К.УСК.АУ Тем., Бар. —
кузгату; сдвинуть (с места),
начать. Йомакны кускап куйаты.
КУСКИТУ Туск. — кузгалу,
кузгалып киту; сдвинуться,
тронуться <с места). Ауыр еш
ешлэсэм, пил ем кускитате.
КУСЛАУ Кукр. — бэрэнлэу;
ягниться. Куйыгыс куслатыма?
КУСЫ Дуб. — саулык
(баран); ярка (ягненок).
КУСЫ БАЛА Кукр. — баран;
ягненок. Кусы баллары ниме?
Саулыкма? См. куцак, мацика,
куй бала, мэшкэ IL
КУТ К-дак Р.IV с. 138 —
бэхет; счастье. Ким карызын
сыйлаза, калганда йуртка кут
булыр.
КУТАРУ Себ. - урыннан
кузгату: куптару, кубарып алу,
казып алу, суту, бушатып алу;
сдвинуть с места, оторвать,
отодрать, отклеить, вырвать,
разобрать, выложить. Пецен кутару,
кдртупка кутару, теш кутару.
Алар ейне кутаргалы италар та,
йацаны салгалы италар. Аш
кутаратыгынны пасе кегае поу-
арёнка тип эйтате.
КУТАРЦА ЙАПРАК Лхман
— бака яфрагы; подорожник.
См. йара йапрак: утарца, ута-
уцы йапрак» иол каагы, йул
йафрагы.
КУТУ Кг. — купшы;
щегольский, нарядный. См. пырт,
шайланцык, кобыйлы, куас,
кумас, шыр, кобыйлык, кап-
рангу, ерцу.
КУТУЛАНУ Кг. — купшы-
лану; щеголять.
КУУ I Э. — см. кау 1(2).
КУУ И Гиг. — 1. шат
куцелле, кызык; веселый,
забавный. 2. см. каллап.
КУУ III: ак, куу К-дак P.IV
сЛ34 — аккош; лебедь. Ауадан
учкан алты ак, куу»
КУЦА I. Кукр. — абый (олы
кешегэ айтелэ); дядя
(обращение к старшему). Салих куца
ойан сататы имеш. См. куцака.
2. Рэнч. — атасыныц яки ана-
сынын, энесе; младший брат
отца или матери.
— куца баба Кукр. — абый
(атасыныц яки анасыныц
абыйсы); дядя (старший брат отца
или матери).
— кинца куца 1. Кукр. —
иренец кечкена абыйсы; самый
младший из старших братьев
мужа. 2. — иренец иц кечкена
энесе; самый младший брат
мужа.
КУЦАК I Кум. — см. кусы
бала.
КУЦАК И Гиг. — авыр йек,
авырлык; бремя.
136
КУЦАКЭ Кукр. — см* куца 1.
КУЦКАР Тем., Тар., Том. —
кеж,е текесе, сарык такесе;
козел, баран.
КУШ 1. Тар., Бар. Дс —
алачык, шалаш; 2. Той. Р. —
см. кугыс.
КУШ ЙАКМАУ К-тау — 1.
телвмву; не хотеть. 2. см. кыйра
килу. Сауытлар йуу гэрак ите,
куш йак.майым.
КУШ КАЛГЫТУ К-дак PJV
с. 130 — кош чвю (киек аулау
ечен); подбрасывать птнцу
вверх (на охоте). Карчыга куш
к,алгытсац, кушын майдан
алырзыц? (чул. Р.: халгыту —
жлберу; отпускать).
КУШАГАЦ 1. Гиг. — см.
кысак. 2. Кукр. — иренец абый-
сы яки энесе; брат мужа.
КУШАГЫМ Супра — см.
пайым. Кушагымкьщ ауылы.
КУШКАЛАК Тем. — кузга-
лак; щавель. См. кдщыр,
кускддак,, кьтыз.
КУШКАЦАК Томи — см.
тургай.
КУШМА ИСЕМ Лайт. — см.
атагат.
КУШТАЙ Тоб. Дс —
исанлек-саулык; здоровье.
КУШЫРУ Рэъ — кушу;
соединить. Ике естэлне
кушырып утырттык,.
КУЫЛ 1. Козг. — см. мейеш.
2. Бар. Дс — ярык; щель.
КУЫН НАЦАГАЙ У-кул —
см. коуан йешен.
КУЫНТЫ О.У, - см. купан-
ты.
КУЫШ Тем., Тевр. —
буш урын; пустое место,
свободное место. Кашный
куыш йертв пецан цабатылар.
КУЫШУ Лайт. — ияреп
йвру, арттан калмыйча йвру;
ходить не отставая ни на шаг.
КЫБА: кыба-йаланац Тар. —
шыр-ялангач; совершенно
голый, совершенно раздетый. Кыс
пиргэн кыба-йалацац.
КЫБЫРТАУ Гиг. - кый-
мылдау; шевелиться.
КЫДЫРАЙУ Бар. — башны
чыгарып карау; выглядывать.
КЫДЫС Бар, Р. — см. ал-
быга. PJV с.46: Кыдыс к,ыдысны
кдцырып йуре, цортан
цбртанны кдцырып йуре.
КЫЗУ Умар — см. кьгсу.
КЫЗЫЛ КОРТ ТЭШУ Тар.
Дс — бодайньщ елгера башла-
вы, серкалануе; начало
созревания пшеницы.
КЫЗЫЛЦАНЛЫК Гиг. — сей-
кемлелек, куркэмлек; прелесть.
КЫЗЫЛЧА Т. — см. к,ысыл-
ца I.
КЫЗЫЛЧЫК S-гел, Кошкул
— СМ. К.ЫСЫЛПД II.
КЫЙ I Тар. — см. куй II.
Кый-цы, беснец ей салкын к,ый.
КЫЙ II Кукр., Тем. — тирес;
навоз. См. септек, сан, II,
— КЫЙ шеш Кукр. — тимер
сэнек; железные вилы.
КЫЙА / ГЫЙА, КЕЙЭ /
ГЕЙ9 Бар. — кышц.гына;
только (частица, имеющая
ограничительное и усилительное
значение). Тараса тебенте таш йатар,
аны гыйа ал. Йелак йук, кьша.
КЫЙАЦКЫ Тар. Дс — кыр-
гый (усал кеше); дикий (злой
человек).
КЫЙГАК УЛ8Н У-кул, Том.
— см. куран.
137
КЫЙГАЦ Бар. Р. — аш
чумече; половник.
КЫЙГАЧ К-кул — иди ка-
тысы; хлебная корка.
КЫЙГУ Рвнч., Козг. — гау-
га; ссора. См. цары.
КЫЙГУЛАУ У-И PJV с.194
— кычкыру, талашу; кричать,
ссориться. Кырк сан киши бир
б^шьтм, к,ыйгулап йага тимасем,
илендэн иллэр булеп алмасам,
Купланды батыр атым
йбйылсын.
КЫЙГУЛАШУ Ренч. — см.
к,ыйгыл тешу.
КЫЙГЫЛ ТОШУ Байбы —
кычкырышу, талашу; ругаться»
ссориться. Карт ман кьжгыл
тешеп киттек тип сеулэте. См.
к,ыйгулашу, цымцыгышу, пуы-
шу, орышу.
КЫЙГЫМА /КЫЙГЫМЦАК
Тар., Бар. Дс — ипи кыерчыгы
("кибан башы"); горбушка хлеба
Гверхушка скирды").
КЫЙГЫРУ Бар., Том. —
кычкыру; громко кричать. Ник
мага к,ыйгыртырсын?
КЫЙГЫЦ Бар. Р. — туздан
ясалган кашык; ложка из
бересты.
КЫЙЛАУ Гиг. — тирес салу;
класть навоз.
КЫЙЛЫ: пер гыйлы 1. Кукр.
— сабыр холыклы;
уравновешенный, спокойный. Ул эшкэрэ
пер гыйлы кеше. 2. Бар. Дс —
байтак, озак кына; довольно
долго, много; кыйлы кеннэр —-
байтак кеннар.
КЫЙМРАУ К-дак P.IV сЛ42
— кыймылдау; шевелиться,
двигаться. Алы маргэннар атты-
лар, булар кдлймрамадылар.
КЫЙМЫКЛАУ Бар. Р. —
хэрэкет ягу; двигаться.
КЫЙЦАЛУ Тар. — борчылу,
азаплану; мучиться»
испытывать, затруднекие. Йулсыс
кд*йналып йаткдннар.
КЫЙНАУ 1. Рэщ. — борчу;
беспокоить. Сес сурашып мине
едгйнайсыс к,уй. 2. Себ. —
кыйнау; бить, притеснять.
КЫЙРА 1. Тоб., Тем. —
ялкау; ленивый. Кем к,ыйра,
шул йарлы пулган, кем
ешлаген, шул йакдпы торган.
См. аргасыс, йылацнык,,
иренцак, иренче, ленте. 2. Том.
— хэйлэкар; хитрый;
КЫЙРА <-М,-Н>-СЫ>
КИЛУ Себ. — ирену, ялкаулану;
лениться. Итэнне йумайым,
кайрам килете. См. куш йакдеау,
кдйрышлау, кыйралану, сирме-
лену.
КЫЙРАЛАНУ 1. Себ. — см.
кдейра килу. 2. Том. — хэйлэ
кору; хитрить.
КЫЙРАЛУ Бар. — ватылу;
ломаться.
КЫЙРАТУ Бар. — вату;
сломать, ломать.
КЫЙУ I Тем., Тоб., Бар.
P.IV с.74 — баке; прорубь.
КЫЙУ II Тем., Кукр. — 1.
кайма. Кейлэк йагацны
кыйулап к,уй. 2. кырпу;
опушка. Кама кдайулы 6ур£к.
КЫЙУ III Гиг. — юл кую,
каршы килмэу; уступать. Кыйа-
мын.
КЫЙУ IV У-И P.IV с.197 —
кису; резать. Суцгу сапкд к,ы-
йарлар бал аусакнын. йапрагы.
КЫЙ-ЧУ Э. — шау-шу; шум,
там.
138
К.ЫЙШАЦ Тем. — кылан-
чык; кокетливый, кривляка. См.
йыппэн
КЫЙШАЦЛАУ Геле — кы-
лану, боргалану; кривляться,
вертеться.
КЫЙШАУ Бар., Тоб. Р. —
кыйшык булу; быть кривым,
изогнутым.
К.ЫЙЫК, I 1. Дуб., Кукр. —
чупрек кисэге; лоскуток. Кур-
цакка кыйыктан кейлек тек. 2.
Бар. — клин, вставленный в
платье.
КЫЙЫК II Теле, Тар. Дс —
кырыс, усал (ат турында);
норовистый (о лошади). Эшкэрэ
кыйык ат, менеп пулмайты
естене.
КЫЙЫК И1 Б-голу Кошкул
— 1. кыек; кривой, косой. 2.
кискэлэнгэн; изрезанный.
КЫЙЫМ Т-хан — сэбэп,
сылтау; причина, повод. К,ыйым
естэп утырма.
КЫИЫНТЫ I. М.Увшп, Тар.
— ей кыегы; скат крыши. 2.
Кукр. — такта белен ябылган
ей тубосе; досчатая крыша.
КЫЙЫУ Cam. Ах. — см.
КОТОК»
КЫЙЫШ Себ. — кыйшык;
крив-o, -ой. Айаклары кьхйышмы,
тесме? См. кымыр, мыйрык, кер-
шак, кыцыр 2, кьщгыр.
— кыйыш калбак Кг. — бер
якка сальшдырып киелэ торган
калфак; колпак (женский
головной убор), одеваемый с
наклоном набок.
КЫЙЫШЛЫК Хуэка — ял-
гышлык, гаеп; ошибка, вина.
Кемнец нейтвй кыйышлыгы
бар, аны йасыб утыраты.
К.ЫЛАЦ Бар. Р. — ат кылы;
конский волос. PJV с.75: Пы
кыйуга йидеп адын тэпте, томар
итте, узу силкенде, кылац
полды, кыйуньщ ижднде йатты.
КЫЛАП Шаг. — элгеч;
вешалка.
КЫЛГАН Том. Абд. — балык
сеяге; рыбная кость.
КЫЛГАНАК Том. Абд. —
кылчык (орлыкта); ость (у
злаковых растений.
КЫЛГОЙРЫК Лайш. — ур-
дэкнец бер тере; шилохвост,
острохвост.
КЫЛГЫНУ I Бар. Р. — тын
бету, тончыгу; задохнуться.
КЫЛГЫНУ II Кукр. — кы-
лану; кривляться. Кылгынмацы!
КЫЛКАСАН Тем. — зур
казан; большой котел. См. калташ.
КЫЛНЫР К-кул — см. уде*.
КЫЛТАЙУ Кукр. — см.
калыйу.
КЫЛТАМАК Кукр. — талым-,
лаучан, сайланучан;
разборчивый <в еде).
КЫЛЦЫКТАУ Том. Абд. —
см. кыцыклау.
КЫЛЧЫК Т-may. Дм. — см.
йеничэк.
КЫЛЫ Кукр. — см. имдк.
Пат ремнец кылысы сынып
цыкты.
КЫЛЫК, Гиг. — холык; нрав.
КЫЛЫП I М.Уват — балык
канаты; плавник.
КЫЛЫП II Коз. — см. имэк.
КЫЛЫР Бар. А — см. кы-
йык Ш(1).
КЫМЛАУ Кукр. — кыймыл-
дау; шевелиться, кишеть. Кор-
тларьщ кымлайма алла, тыныц
утыр..
139
К.ЫМРАУ 1. Tap., Бар. — см.
кымлау. Катыны кымрамый
та, кем йецсэ, мин анынды,
ти. 2. Козг. — цыймылдату;
пошевелить. Мин айак,ны
вдшрый та алмам.
КЫМРЭШ Лайт. — балык-
ны ашый торган корт;
жук-водолюб.
КЫМРЫСК.А Тем. — кыр-
мыска; муравей. См. кузрум 1,
цэмэдде, чемэлте.
КЫМТУ 1. Тем., Тоб. —
кыстыру; подтолкнуть,
заткнуть. Итэген кымтып к,уйты.
2. Гиг. — ирен кымтыймын,
"закусываю губу",
КЫМШАНМАУ Бар. Дс —
пич та харакатланмау, кузгал-
мау; находиться в
неподвижном состоянии, не трогаться с
места.
К.ЫМЫЗ Э. — см. к,ушкдлак,.
КЫМЫР Бар, — см. кыйыш.
Кымыр агац — кыйышрак,.
КЬЩЫРЦУ Себ. Дс — кор-
тлану, тузэ алмау; егозить, не
сидеть на месте, быть не в
состоянии терпеть*
КЫМЫС Себ — кымыз;
кумыс (напиток из кислого
кобыльего молока).
КЫН Тем., Куюр. — 1. кузак;
стручок. 2. кыны; ножны. Пы-
цак, кд*н ецтэ тораты.
КЫНА Бар. Р. — см. кыцы.
КЫНА / ГЫНА Бар. —
кечейткеч кисакча; частица,
имеющая усилительное
значение: ец куп кенэ. Йаман гына
гылынатылар. Ср. кшйа.
КЫНУУ Бар. Р. — тырыш-
лык; прилежание. Кынуулу —
тырыш; прилежный.
КЫЦШЛДАК ЦЕБЕН Том.
Абд. — см. цебен.
КЬВДГЫР Гиг. — см. кыйыш.
Кьщгыр агац.
КЬЩЗАУ Том. Абд. — чинау
(эт турында); визжать (о
собаке).
КЬЩРАЙТУ Гиг. — см. иц-
гайту.
КЬЩЫР (кеше) I. Тем.- —
ялгыш юлга баскан кеше;
человек, сбившийся с пути. Кырык.
кеше пер йакта, кд*цыр кеше
пер йакта (пог.). 2. Тоб. — см.
к,ыйыш. 3. Тоб. Р. — кыцыр
йол — тека юл; крутая дорога.
КЫП Бар. — 1. тыш, тыш-
лык; обшивка, материя на верх
(пальто, шубы). 2. кат, булем,
китап бите; слой, отдел, лист
книги.
КЫПКЫН Кукр. — очкын;
искра. Цакма цакканта кыпцын
кауга йабешате.
К.ЫПЛАУ Бар. — тун тыш-
лау; покрывать (материей) шу-
бу.
К.ЫПЦУ: кыпцы- 1. Кукр. —
чалдеру, кыстыру (урлау);
стащить, украсть. Шул арата
кдзшцып цыгып китэ гуйыпты
кыйыкларны. 2. Гиг. —
келэшча белая тартып чыгару;
вытащить клещами. 3. Тоб.,
Тар.Дс — котырыну; беситься.
КЫПЦУЫР Тем., Юры.,
Кар. — келэшча; клещи. См.
к,апкд*ц.
КЫПЧЫРУ Б-гел, Кошкул —
басу; давить.
К.ЫПЫК Юрии — балыкныц
арка йвзгече; верхний плавник.
См. кыртыш 1У.
КЫР 1. Тем., Тоб. — су буе,
140
су кырые; берег. 2. сазлыксыз
коры жлр; земля, суша <в
противоположность болоту).
Сасны утеп кдярга цыктык,. 3.
Дм. — см. к,ыра L
— 5ыр айак; йул — коры
сукмак; сухая тропинка.
К.ЫР ЦИЙ9 Кукр., Каз. —
нарат ж.илеге; брусника. См.
цийэ 2, кдрагай цийе, к,ысыл
цийэ.
К.ЫРА 1. Юрт., Cam. —
кыр; поле. 2. Геле., Кукр. —
басу; пашня. Кырата аш цаца-
тылар.
К.ЫРАЛАУ Тоб. Р. —
баслану; покрываться инеем.
КЫРАУ Бар, Р. — кырау;
иней.
К.ЫРБАКДАЙ г. — см. пак-
цар.
КЫРГЫ Кукр. — кыргыч;
терка. Картуп к,ыргы цайта?
КЫРГЫН Кукр. — улет,
ваба; мор, эпидемия, холера.
Кыргын тейгер! — каргау суз-
лэре; выражение зложелания.
КЫРКДША Тоб. Р. — та-
лаш, бахас; ссора, спор,
сражение.
К.ЫРКУ 1. Шаг. Дм. — теп
чыгару; корчевать. Мёниц
брманым бар, сен аныц агачын
к,ырык,, йарен сер, аш чач! 2.
Тоб., Бар. Р. — кису; стричь.
3. яру; рубить дрова: цаул
ьсыркмак,.
КЫРЛАГУ Тем. — см. цацау.
КЫРЛЛУ I Себ. — гырылдау;
храпеть. См. крргырау, мырлашу.
КЫРЛАУ II Тар. РЛ? с.85
— кырлау; гранить, точить.
К,ылыцын к,ырлап, суцкусун
суратеп, аткд минде.
КЫРЛАНЧЫК К-дак PAY
с.163 — калку ж,ир;
приподнятое, возвышенное место. Йул-
ныц йаныннан бар! Кырлан-
чыгыман бар.
К.ЫРЛАЦ 1. Тем., Тоб. —
саалыклар, сулыклар арасында
коры ждрлэр; сухие места в
болотистой местности. Саста ца-
бамысыс бецан? — Сасы та бар,
к.ырлацы та. 2. Тар., Бар. Дс
— серелмнчэ, урылмыйча яки
чабылмыйча калган ж,ир; место,
которое забыли обработать
(вспахать, сжать или скосить).
3, Т-кул — сезеклек; скат.
К,ырлацтан ак,К£н су.
К.ЫРМАЙАК.' Тем. — агач
табак; деревянная чашка. См.
цара.
КЫРСЫС Кукр. — ялганчы,
сузендэ тормаучы; обманщик.
Аныц кддрына цыгарсын (фр.)
— Аныц сузена ышанып 6ул~
мый.
К^ЫРТАМ €$б. — рат-рат
булып сузылган печан покосла-
ры, печан ратларе; ряды
скошенного сена. Могыллагынца
к,ыртамта йататы бецан.
КЫРТАУ I Кукр. — агачны
ботаклардан тазарту; очищать
спиленное дерево от веток.
Колац утын кистегесме? —
Йук,, к,ыртап к.ына куйтык,.
К.ЫРТАУ II Тем. — кечкена
чумэла; маленыая копна,
копенка.
К.ЫРТЛЫК Рэнч. — см.
к,аурсын I.
К.ЫРТЫШ I Тем., Юры.,
Раж;., Т-кул — чирам ж,ир;
целина.
— кыртыш серу Тем., Тар.
141
Дс — 1. пар серу; пахать под
пар. 2. сукаланмаган ж.ирне
серу; пахать целину.
К.ЫРТЫШ II Кукр. — ызан;
межа.
К.ЫРТЫШ III Рэщ. — дун-
гыз мае; свиное сало.
КЫРТЫШ IV Юрт. — см.
К.ЫПЫК,.
КЫРТЫШЛАНУ Тоб. Р. —
йонны кабарту; щетиниться,
КЫРЦАЦГЫ Гиг. — кор-
чацгы; паршивый.
КЫРЦЫН Тем., Бар. — кал-
кулыкта усэ торган куаклык;
кустарник, растущий на
возвышенном месте.
К.ЫРШАУ Кукр. — саран;
скупой. Бурыц биругэ сауксыс
кешене кыршау тителер. См.
чыкмыр.
КЫРШЫК Тем. — см. уцэт.
КЫРЫКЛЫК Ост. — см.
кдуырсын I.
КЫРЫС I Т-тау — муен
сецере; шейный хрящ.
К.ЫРЫС II 1. Т-тау —
тискэре, каршы, уцышсыз;
обратный, противоположный,
неудачный. Йулыц кырыс булыр.
2. Тар. Дс — см. асау.
К.ЫРЫШ Тар. P.IV с.101 —
см. кереш. Баласы санайны
куреп кырыш кылды, тартты,
тартты, санай сынды.
К»ЫС Себ. — кыз, кыз бала;
девушка, девочка.
К.ЫС ПОСАУ Т-хан — см.
органы посау.
К.ЫСАК Т-may Дм. — иптэш
кыз, дус хатын; подруга. Пай.-
ансылу к,ырык, кысагы мына
усенец сарайынта отырды. См.
кушагац L
КЫСАНКЫР Т-хан — см.
айагыр»
КЫСГАНЦАК, Гиг. — квнче;
ревнивый.
К.ЫСГЫН Кукр. — кызмача;
навеселе.
К.ЫСГЫР М.Yearn — кызу
канлы, тиз кызып китучэн;
горячий, быстро
возбуждающийся. Ат сынны йерийте, кысгыр.
См. кысмыр.
К.ЫСКДЦЫ Гиг. — кысла;
рак.
КЫСКАЧ I Бар. — кыскыч;
щипцы.
К.ЫСКАЧ II Тоб., У-И Р. 1У
с.191 — саран; жадный. К,ыскач
булып бай булса, йанында кур^г
ши кунак туктатмас.
КЫСМЫР Тар. Дс — см.
кысгыр.
КЫСМЫРЛАНУ Тар. Дс —
кызып ачулану (чэпчу);
горячиться, сердиться.
КЫСМЫЦ Бар. Р. — см.
кейелте.
КЫСТАЛАЦ Бар., Тар. Дс
— ашыгыч, кыска сроклы;
спешный, срочный. Уак,ыт
кысталан, булды, влгормэй кал-
дым.
КЫСТАУ Гиг. — мэжбур
иту, кечлэу; принуждать.
К.ЫСУ I Себ. — кызу;
накаливаться, разгораться.
КЫСУ II I. Ху^а — кызык;
интересн-о, -ый. Палык цыкра
кысу булаты, цыкмаса шом
пулаты. 2. Тем. — тиз, кызу;
скорый, быстрый.
— ец кысу Кукр. — кызык-
сыну; интересоваться.
К.ЫСЦЫГАЦ Тем. — кыз-
чык; девочка, девчонка.
142
КЫСЫЛ ЦИЙ9 Тем. — см.
кыр цийе.
КЫСЫЛ ШАЛ ГАМ М.Уват
— см. кысылца I.
КЫСЫЛГАТ Аб., Тем., Ом.
— кызыл берлеген; костяника.
КЫСЫЛЦА I Тем., Лайт. —
чегендер; свекла. См. кысыл
шалгам, леплек, леплап,
лэплебе, леплебел, к&зылчык*
КЫСЫЛЦА II Лайт., Козе.
— кызамык; корь, Ом.
кызылчык,.
КЫСЫЧАК, Г-кул Дм. — см.
кысцыгац.
КЫТЛЫК, Б-гел — кимче-
лек; недостаток.
К,Ы*ГРАУ Тоб. Р. — 1. рет;
ряд. 2. ретке кую; поставить в
ряд. 3. читлетеп уту; обходить.
КЫТЫРАЙМАН Умар — см.
ирэмсу 1.
КЫТЫРГАК Кг. — кечкене
тогы; небольшой осётр.
КЫУ 1. Cam., Кукр. — аксыл
соры; светлосерый. 2. М.Уват
— ябык, майсыз; худой,
нежирный.
К.ЫУАТУ Умар — кечле;
сильный. Кыуату кеже.
КЫУЛЫК, Аб. — башмак
тана; двухгодовалая телка,
нетель.
КЫУАЛАШУ Тоб. — шаула-
шу; шуметь.
КЫУАРУ Кукр., Cam. — ага-
рыну, тес киту, саргаю;
побледнеть, пожелтеть. Ник кыуарып
кдлтьщ, елле ауырыймысыц?
КЫУЫЛЦАК, М.Уват —
урман эчендеге кечкене сазлык;
небольшое болотце * лесу.
КЫУЫШ U М.Увйт, Лайт.
— алачык; шалаш. Пес цийетэ
к,ыуыш кылып йатабыс. 2.
Лайт. — теш казнасы; десна.
КЫЦАК. 1. Бар. — скрипка»
2. Т-тау Дм. — курай, сыбыз-
гы; дудка.
КЫЦК.ЫРУ Бар, — см.
кыйгыру.
КЫЦПАУ Тем. — куныч
бавы; подвязка.
К.ЫЦУ I Бар. — шелте;
укоризна, упрек. Ср. ацу-гыцу.
См. ейеет.
КЫЦУ II: кыцы- 1. Умар
кычыту; чесаться, зудеть. Таба-
цым к,ыцый. 2. Гиг. — кычу;
чесотка.
КЫЦЫ М.Уват., Кукр.,
Тевр. — суалчан; глиста.
Ецентэ кыцысы барты, шаца
симермэйтегэнте. См. цулцан,
к,ыча, кына.
КЫЦЫК, Тем., Тоб. — кы-
тык; щекотка.
КЫЦЫКЛАУ Тем., Тоб. —
кытыклау; щекотать. См. цым-
дзылдау.
КЫЦЫНУ Тоб. — см. кыцу
IK1).
КЫЦЫРТАУ Кукр. — кыш-
тырдау; шуршать, шелестеть.
КЫЦЫРТК.АН Тем. — кы-
чыткан; крапива. См. киндер,
цалгай.
КЫЦЫРУ 1. Хуща — кеше-
нец бехетсезлегене куану;
радоваться чужому несчастью. 2.
Гиг. — шелтелеу, ерлеу;
укорять.
КЫЦЫТУ Тоб. Р. — кычыт-
тыру; причинять зуд.
КЫДЗА Бар. Р. — 1. ком-
сызлык, ачкузлелек; жадность.
2. кечле телек; сильное
желание.
143
КЫДЗУ: зыдзы- Бар. Р. —
тырнау; царапать.
КЫДЗЫК, Бар. Р. — тулеме;
сибирская язва.
К.ЫЧА Т-тау — см. кыцы.
К.ЫЧАК; Б-гел, Кошкул —
см. к.ыцак. 1.
КЫЧАЛАНУ Б-гел — комсыз
булу; иметь жадность, алчность.
См. кыдза.
К.ЫЧКЫЛ Б-гел — ече;
острый (о пище).
КЫЧЫ Бар. Дс — шэпкэк;
сурепка.
КЫЧЫМЛАНУ Кощкул —
см. кычалану.
КЫШАЦ Тоб. Р. — см.уцет.
КЫШАРУ Тоб. Р. —см.
уцешу 1.
К,ЫШК,ЫЛЫК, / К,ЫШК,Ы-
СЫН Тем., М.Уваш — кышын;
зимой. Кышкылык, посау тора-
тыган йер. Кышкысын корткд-
йаклар такыйа кийеп йеритеген.
КЫШЛАУ К.ЫНА Я-кул —
кына геле; бальзамин.
КЫШЛАУ Г9Л Аб. — яран
геле; герань.
КЫШЛЫК Кукр., O.K. —
теньяк; север. Йел кышлыктан
исете.
КЫШТАУ Тоб. Р. — тарту,
йолку; дергать, рвать.
КЫШТЫРАЙМАН Умар —
текеббер; гордый.
ЛАБЫРГОЛАК Я-кул —
озынча зур колаклы; лопоухий.
ЛАБЫРТАК Кукр. — лыгыр-
дык, юк-бар суз сейлеуче;
болтливый, говорящий нелепости.
ЛАБЫРТАУ О.К — см.
лацлау. Тагы мене лабыртататы
сине.
ЛАТАЛ Том., Тар., Юрш. —
макаль; пословица.
ЛАГАПЛАУ Лачек — такмак-
лау; петь частушки.
ЛАГЫ Лайт. — кулден агып
чыккан елгачык; маленькая
речка, начинающаяся из озера.
ЛАЙ — 1. Тем., Тар. Дс —
лайла; слизь. 2, Тоб. Р. — лай;
ил, грязь.
ЛАЙЛАУ Тоб. Р. — суны
болганчыкландыру; мутить
воду.
ЛАЛГЫРУ Бар. Р. — еру;
лаять.
ЛАМ Мет. — дым; влага,
сырость. См. нам.
ЛАМЛАНУ Мет. I ЛЫМЛА-
НУ Рэнч. — дымлану; сыреть,
отсыревать.
ЛАМЛАУ Тугыз — ждщелче
чылату, дымлау; слегка
увлажнять. Кицкелек йацгыр йауты,
ламлап кына к,уйты.
ЛАВДАУ Кг. — лыгырдау;
болтать. Масаны китереп
ландама. См. мокыту, лецку,
лецкелтеу, былгырау.
ЛАП АЙАК Кукр. — яссы
табан; плоская стопа. Аньщ
айагы лап куй, эрмийеге те
алматылар.
ЛАПЧАН Й0РУ Лайт. —
егет белен кызньщ йерешуе;
дружба молодого парня с
девушкой.
ЛАРЛАУ Кг. — бызлау, без-
елдеу; жужжать. Ларлап
йерейте.
ЛАТАН I Тевр. — см. вдлый-
144
ма. Аларга кирек порыцгы
латан кеше.
ЛАТАН II Том. Абд. — см.
ыртын.
ЛАТУМ Тоб. — яхшылап;
хорошенько, ладом. Сусне ла-
тум сейлау гэрэк куй.
Л9Б9СЛ9У Кукр. — юрау;
приписывать, наговаривать.
Йукларны лебеслеме, булып та
куйар.
Л9БЕЛД9ТУ Шаг. Дм. —
куз йомгалау; моргать. _
Л9БЕРКДЯАК, М.Увагп —
см. лабырголак,.
Л9БЕЦАККДН тар. Дс —
авызында суз тотмыйча, тиз
гена айтеп куючан; не
умеющий держать язык за зубами.
Л9БЕШТ9 Кукр. — уцмаган,
булдыксыз; неудачный,
неумелый, неспособный. Аныц пицасе
лабешта гуй ашкаре.
Л939ТЛУ Бар. Р. — тэмле,
татлы; вкусный, сладкий.
Л9КЭС Тар. Дс — юан, авыр
гаудале; толстый, полный,
грузный.
Л9НТЕ Тоб. — см. к,ыйра.
Л9ЦГ9Р Тевр. — См. кэлат-кы.
Л9ПЛ9Б9 Лайт. I Л9ПЛ9-
БЕЛ Саш. — см. кысылца I.
Л9ПЛ9К Тар. I Л9ПЛ9П
Кукр., Рэнч.у Супра — см.
к,ысылца I.
Л9ПЛЕ МУват — кызыл
карлыган чуклары; грозди
красной смородины.
Л9РБЕЛД9У Тоб. Р. — .см.
бэуету.
Л9РГЕ К-к. — таче суда яши
торган вак балык; гольян
(мелкая пресноводная рыба). См.
куртан 1.
Л9ТЕ М.Уват — май,
керосин табена утыра торган лай;
осадок на дне масла, керосина.
Л9У9Т Кг. Ах. — авыр
сеякле; медлительный, тяжелый
на подъем.
ЛЭХ9Н9 Гиг. — кабеста;
капуста.
Л9Ц Кукр., Т-хан — чи;
сырой, не пропеченный, Ик-
магем лац булыпты.
Л9ЦК9П ТИРЛ9У Тем. —
тирлэп пешу, тирлап манма су
булу; пропотеть насквозь.
Л9ЦКЕЛТ9У Тугыз — лы-
кылдау, такылдау; трещать,
болтать без умолку. Куйсана,
яэцкелтеме! — Лацкелтама ту-
гел, кврем, алган айберне ки-
тергэле кирак.
Л9ЦКУ: лэцке- Кукр. — лы-
кылдау, юк-бар сейлау;
болтать, говорить вздор.
Л9ШКАР к-дак P.IY с. 149
— гаскэр; войско. Сабыр к,ыл!
Син баштан лашкар йый,
лепщармынан барырсын.
Л9ШТЕ Тар. — см. наште.
ЛЕБЕЛД9У Бар. Р. — кузне
йомгалау; мигать глазами.
ЛЕГЕР9У Умар — шалты-
рау; греметь. Легерэбёгел!
ЛЕМ К.УБАК, Лайт. — лай-
лы пычрак; илистая грязь.
ЛЕМГЕ М.Уват — сазныц
улан усми торган тиран урыны;
проваливающиеся "окна" среди
болот, не покрытые травой. См.
к,упк,ы, мелге.
ЛЕМЕ Юрш. — см. купк,ы.
ЛЕПКЕЛД9У Кукр. — ж,е-
мелдау; мигать, мерцать. Лампа
лепкелдап китепте.
ЛЕПКЕЛТ9К / ЛЕППЕЛ-
10 П-4»
145
M9K Тар,, Бар. — см. целцек
лампы.
ЛЕРГЕЛТ9У Кукр. — тир-
бену; колебаться, колыхаться,
ЛИС ТИМЕР Юрт. — дурт
почмаклы калай таба;
противень. См. тукдц таба.
ЛУБИЙЭ Бар. Дс — ясмык;
чечевица.
ЛУБЫЙА БОРЦАК, Тоб. Р.
— ногыт борчагы; бобы.
ЛУКД1А Том. — гарип;
инвалид.
ЛУПЦУ Кукр. — таптау,
пычрык эз калдыру, пычрату;
следить ногами на полу. Луп-
цыма итенне.
ЛУН О.У. — ж,итен; лен.
ЛУПСЭ Том. Лбд. — кипте-
реп теелген шомырт; толченая
черемуха.
ЛЫБЫРАК, Я / ЛЫБЫР-
ДАК, Т-кул — такылдык;
болтун. См. йацжак,, цупылдак;,
шабыр.
ЛЫЙЛЬЩ Кукр. — тэкэрлек;
пигалица* См. мыйлык,*
ЛЫМЦЫК, I Лайш. — туз-
ган, искереп беткен, ертык;
ветхий, рваный. Йаца кийемнер
алган сун, лымцыкдарны цицке
килмэйт: йарлы байыса, кеше
келэт. См. цебер, кукшен.
— лымцьщ-ламцык, Лайш. —
иске-москы, ертык-портык,
сэлема; старье, лохмотья,
обноски. См. цебер-цабыр, талбрак,,
талбыйа, толас II.
ЛЫМЦЫК, И Кукр. — L
юеш, дымлы; мокрый, сырой.
Пеген кен лымцык, иган. 2.
сирек; редкий, рыхлый. Швлен,
лымцык иген цуй.
ЛЫМЧЫЛТАУ Рэнн. — лыч-
ма су булу; промокнуть
насквозь. Лымчылтап агып тора-
ты. См*, чёлмейу.
ЛЫПЧЫРАЦ Юрш. — см.
кубак, 1.
ЛЫПШАЙУ Кукр. — ж,еелу,
кыек басылу, чалшаю (аяк ки-
еме турында); разноситься,
стоптаться (об обуви). Царыгым
лыпшайты.
ЛЫПШЫК Кукр. — ж,эенке,
ж,велген; широкий, стоптанный,
разношенный. Лыпшык борын.
ЛЫЧЫК Тем. — см. кубак, 1.
м
MAFA Умар — см. пага.
МАГАС Тоб. Дс — нэкъ,
хэзер; точно, сейчас.
МАГРАУ Том. Лбд. — кыч-
кыру (сарык турында); блеять.
МАГЫЛ Ошос — см. мауыл.
МАЖАК Том. — башак;
колос.
МАЗАЛЫ Тоб. Р. — таза
гэуделе, озын буйлы; дородный,
рослый.
МАЗИЛКА Саш. — пумала;
кисть.
МАИП Тоб. Р. — 1. гарип;
калека. 2. бекре; горб,
горбатый.
МАЙ КДУАК Коз. — см.
кутарца йапрак,.
МАЙ САРЫЛАУ Яр, Ах. —
май кайнату; топить масло.
МАЙ СЫСКЫРУ Туск. — см.
кебе бешу. Ак, майны гебете
сыск,ырапыс.
МАЙ ШАБАЛА Тар, — см,
куцмекуц. Май шабала, май
шабала, пер шабала май би-
146
рейен, ике ганатьщны йейеп оц.
майган том. — урдэк;
утка» Саца сбкьф майган кирок.
— майган бэпкэзе — урдек
бвпкасе; утенок.
МАЙЛЕМЕЧ Тем. — песнэк;
синица. См» маймыш, майцы,
цицегашак,, сары кршх,ацак,.
МАЙЛЫ С9Т Тугыз — аер-
тылмаган, есте алынмаган сет;
цельное молоко.
МАЙЛЫК Себ. Дс — см» кул
иске.
МАЙМЫШ Тем. — см. май-
лемеч.
МАЙРЫК I Гиг. — боек,
куцелсез; понурый.
МАЙРЫК, II Гиг. — чалыш
аяклы; косолапый. См. мыйрык,.
МАЙТАН Кукр. — вак;
мелкий. Майтан тос, майтан он.
МАЙТАРЫЛУ Тар. Дс —
кайтарылу, бвгелу; изогнуться,
искривиться. Балтаныц йезе
майтарылган.
МАЙЦА О.У. — кош теле;
хворост (тонкие полоски
пресного теста, изогнутые во время
кипячения в масле). См. цы-
бырцык;, урама.
МАЙЦЫ Кукр. — см. майле-
меч.
МАЙЫР Байбы — сэлотле,
пэвасле; способный, имеющий
склонность. Мин йырга майыр
итем, хэсер онтып бетвргэнем.
См. сауык, I.
МАЙЫШКАК Гиг. — сыгыл-
малы; гибкий.
МАЙЫШУ Гиг. — бвгелу;
сыгылу; иелу; перегибаться.
МАКА Том. — см. пата.
МАКАЛ / М9К9Л Дм. —
макаль; пословица.
МАКАТТЫР Тоб. Р. — 6а-
падир, батыр; богатырь, герой.
МАКМАЛ Тем. у Лайт. — см.
кдтыба.
МАКТАНЦАЙ Y-кул I МАК-
ТАНЦАК Тугыз — мактанчык;
хвастун. Инте кдртайган суц
кеше мактанцак, пулаты имеш.
См» купшу 2, танганчык, чай-
гак,, ерек.
МАКЫЛ Кум. — мэгькуль,
кулай; приемлемый,
сообразный. Эптерэшит бик мак,ыл еш
тиген.
МАЛАЙАК Бар., Том. —
малай; мальчик. См. улак,.
МАЛАН Тем. — балан;
калина.
МАЛАСНИК Кг, I МУЛАС-
НИК Тем. — сет савыты;
молочник.
МАЛГАТУ Бар. Р. — кун-
деру; отговаривать.
МАЛГЫ Бар. Р. — суныц
болганчыклыгы; мутность
воды.
МАЛГЫЛУ Бар. Р. — бол-
ганчык; мутный (о воде).
МАЛТ Бар. — чыннан да,
чынлап; действительно.
МАЛТАУ Том. — см. алтау.
МАЛУ Тоб. — ману; окунать,
макать. Суга малып ал.
МАЛЦЫ Тоб. Р. — квтуче;
пастух.
МАМА — 1. О.У., Тем.,
М.Уват, Рэнч.> К-тау* Э. —
эби (карчыкларга эндвшу);
бабушка (обращение к старухе).
Инесеннвн оллы гешене йакьшы
булмаса та мама тибес. Мама,
йомак, вй-це. 2. Инт.г Э. — см.
картнэ.
МАМАЙ М.Уват — см. мама 1.
ю*
147
МАМЫК Бар. Р. — мамык;
пух.
МАМЫР Тоб. Р. — см. мэ-
мер.
МАНАР Тем. Р. — фонарь.
МАНТ ЫГУ: йэн мантыг у
(фр.) Кукр. — бик ашыгу; очень
торопиться. Йэн мантыкдансын
алай нрттан килеп.
МАНТЫУ Кукр. — урчу,
усу; плодиться, размножаться,
расти. Кае мантымайты бестэ.
Утырткдн геллэрец мантытыма?
МАНШИК Лайт. — алдавыч
кош; манок.
МАЦ Коз., Кукр. — чама
(кулем пем вакыт ягыннан),
якын, тин,; мера, величина (по
объему и времени),
соответствие. Ул уртак к,аск>а мац.
— мац булу Гиг. — вакыт
ж,иту; наступать (о времени).
— мац йеру Кукр. — йвкле
хатынныц соцгы кеннорен
йвруе; дохаживать последние
дни перед родами.
— мац тарымау Кукр. —
якын да килмэу; и близко не
подходить. К,есер ул бескэ мац
тарымайты.
МАНГАЙ Т-кул / МАВДАЙ
Т-may Дм. — мацгай; лоб.
МАНКА Бар: Р. — 1. см.
мышык,. 2. ат авыруы; сап.
Мениц атым мацка болду.
МАЦЛАЙЦА Y-кул — см.
ишек к,аш.
МАЦЛАШУ Гиг. — ахырына
житкеру; добиваться, доводить
до конца.
МАЦНАЙ Т-кул Дм. — см.
мацгай.
МАЦНАУ Тем. — см. моц-
лау.
МАЦРАУ Бар. Р. — 1. беэл-
дву; блеять. 2. ахылдау, ухыл-
дау; кряхтеть.
МАЦТАТУ Гиг. — эшлву,
ясау, башкару; совершать,
делать, сделать.
МАЦТАУ 1. М.У ват — ча-
малау; предполагать,
намереваться (достичь),
предположительно достигать. Йэше
кырыккд мацтайтыган. Ауылга
йеткале мацтайбыс. 2. Гиг. —
ахырына ж,иту; достигнуть
конца.
MAP Кукр. — таза, нык;
здоровый, крепкий. Посауыгыс
мар бултыма?
МАРАС Кукр.у Юрт. — ял-
ган; ложь. Тындамац, марас
квплвйте ул. См. туген, тугун,
утерек.
МАРАСЛАУ Кг. — юкны
свйлэу, ялганлау; обманывать,
лгать.
МАРАУ Бар. Р. — кету коту;
пастьба.
МАРКУП У мар — см. сартвк.
МАРМАК У мар — см. пар-
мак,.
МАРТА Т.Абд. — см. бал-
баксы.
— мартаныц калодазы Т.Абд.
— умарта; улей.
МАРТЛАУ Бар. Р. — йоклау;
спать.
МАРУЛ / МАРЫЛ Тоб. Р. —
салат (улэн); салат, молокан,
латук (Lactuca).
МАРДЗАН Тоб., Бар. Р. —
мэрж,эн; коралл.
MAC Раж,. — исерек; пьяный.
МАСА I Кг., Кукр. — кэеф;
настроение. Масамны китэрмэ-
це. См, ос.
148
MACA II Кукр. — киндер
басасы; посконь. Маса йолыгып
пыуаклатык,.
МАСАЙУ 1. Себ. — шатлану,
куану; радоваться. Масайсагыс,
кул цабыц. 2. Бар., Тар. Р. —
мактану; хвастаться.
МАСАЙЫЦ Козг. — куаныч;
радость.
МАСАРАТ Тар. — галемэт!
удивительн-о , -ый. Пы ней
масаратлары булып китте!
МАСКАР ETY Т~кул Дм. —
месхерелеп кеду; высмеивать.
МАСКАРА Тем. — эдам
месхересе; посмешище. Теш ан-
нан ай, маск,ара игенсец.
МАСМАГЫР БУЛУ Кукр. —
мавыгып алдану; обмануться
(увлекшись ч.-н.). Оныткдн,
к,осыкдс,а масмагыр булып.
МДТАЛАУ Кукр. — сырып
алу; окружить, облепить. Сугыр
циргей маталап, ултереп к,у-
йаты.
МАТАУ 1. Кукр. — булышу,
ярдам иту; помогать. Матап
йебер-це шаны, ей тубеге агына
алмайты. 2. Тар. Дс — см.
маталау.
МАТАУЫС Тем. — бау;
шпагат, бечевка.
МАТКА Ом. — см. аргалык,.
МАТКУ: маткы- Рэнч., Тау
— йокымсырау; дремать. Пала
маткып утыра. См. меутеп киту.
МАТЫГ Гиг. — тынлаучан;
послушный.
МАУЫЛ 1. Тем., Тоб. —
кием элу очен стендан стенага
тоташтырылган колга; попере-
ченый шест для одежды,
протянутый от стены к стене. См.
магыл, уцерлек II, киште,
к,ашага 4, мэсэлтер. 2. кунача;
насест. 3. Тоб. Р. — колга,
эшерма; шест, засов.
МАХАН Яр. — ат ите;
конина.
МАШ-МАШ Тар. — сарык,
кэжа чакыру ымлыгы;
междометие, употребляемое при
подзывании коз, овец.
МАШКА-МАШКА Тар. —
сарык, кэж,е куу ымлыгы;
слово-междометие, которым
отгоняют овец, коз.
М99Р Лайт. — мепер;
калым. Мээр тулэу герэх пулган
атинесене.
М9Г9Л9Й Ом., Бар. — см.
мийели.
М9Г9С Кукр., Супра — гел,
Ьаман; всегда, постоянно. Мегес
йырлатып утырсац та, пер те
тецкэгэ тимэс ите тауышы.
М^ГДАН Гиг. — металл.
М9Д9 Бар. Р. — билге,
тамга; признак, примета.
М9Д9Л9У Бар. Р. — бил-
гелэу, тамгалау; пометить.
М93ИН Тем. Р. — мезин;
муэдзин*
М9ИТ Тем. — меет;
покойник, труп.
М9ЙЕЛ Кус. — ихтияр; воля.
Еценмесец, мейлец, клстама-
йым.
М9ЙЛИС Тар., К-дак Р.1У
сЛ47 — сый, межлес; пир. Бу
йирдэ кырк, кысмынан мэйлис
кдл.
М9К Т-хан — кеч, кует;
сила, мощь. Пар мэгецэ к,ыц-
к.ыр.
М9К9 КЫНА Т-m. — хаж,
кынасы; разновидность
бальзамина.
149
М9К9Л9У Бар. Р. — алдау,
хейлалау; обмануть,
перехитрить.
М9К9ДЗИ Бар. Р. — алдак-
чы; обманщик.
М9Л Себ. — вакыт; время.
Пы квртечквне ул Кдсанта
ук,ыган мэлентэ тешкан.
МвЛГЕК Гиг. — селкенеп
торган сазламык; зыбкий,
трясина.
М9ЛГУ М.Уват — тирбалу
(саз турында); колыхаться (о
трясине). Калым мэлгеп йататы.
М9ЛЕМЛ9У Тар. Дс — бел-
дереп кую; предупредить.
М9ЛЕЦ Гиг. —балеш;
круглый пирог.
М9ЛИС Бар. Р. — шат;
радостный.
М9ЛКЕЛД9У Гиг. — см.
мэлгу.
М9МГЕ Лайт. — суда
яшэуче корт; водяная блоха,
горбунцы.
М9МЕР Кукр.> Тугыз — куп,
мул; много, обильно, обильный.
Инамаларта май мамер пулат-
ханты. См. порам, мощсан, ма-
мыр.
МАМКЕ Кукр. — см. мамге.
М9Н I 1, Y-кул — рот; толк.
Суснец манен пелмастан
капланма. 2. К-дак PAY с Л 35
— магьна; значение, смысл.
9даби кытап огуган алимдан
мани сураттым.
М9Н II Ваг., Тар. — белан;
послелог "с". Башк,ортларньщ
теле песнец ман килат. См. пан.
М9НТ9 Лайт., Кар. —
ятьма койрыгы; мотня (у
невода).
М9НТ9Ш Геле., Ху^а — таз
чери торган агач; дерево,
которое быстро гниет.
М9Ц Бар. Дм. — см. мим.
М9ЦГЕ Тем. у Тар. Дс — см.
мамге.
М9ЦКЕЛТЕРЕК Кар. — см,
кдлаткы.
M9HP9Y I Юры. — см.
мацрау 1. Ицке манданте.
М9ЦР9У II Т-кул — миц-
герау; отупевший. Шаг. Дм.:-
Йогытан йёп ойанган кишилар
манрэу пблып кетиптилэр.
М9ЦУ Тоб. Р. — менте;
вечный.
М9Р Тем. — сыекча; сок.
Кдрагай мар.
М9Р9Й Гиг. — цель. См.
нишана.
— марайте тугуру — таз
ату; поразить цель.
— марай цтышу — таз ату
ярышлары; соревнования по
стрельбе.
М9РГ9Н Себ. — яхшы ату-
чы; меткий стрелок.
М9РТ9С Тоб. Дс — рахмат;
спасибо. Сезга куптэн-куп
мэртас айтам.
М9РЦЕН Тем., Cam. —
марж,ан; бусы, кораллы.
М9С9ЛТЕР Ом. — см. мау-
ыл I.
М9СТ9Р Тоб., Тар. — сы-
зыклар сызылган кагазь;
разлинованная бумага.
М9СТРИК Тоб. Р. — нарат,
чыршы, ак чыршы, зирек
куркасе; шишка (сосновая,
еловая, пихтовая, ольховая).
M9YPETK9 Тоб. Дс — опты
балыгыныц вагы; мелкий язь.
Йезнец кецкенасен мауретка
тип айтапес.
150
МвУТЕП КИТУ Тугыз —
оеп киту,йокыга киту, йоклап
киту (бала турында); задремать,
уснуть <о ребенке).
М9ЦЕТ Себ. — мечет;
мечеть.
МЭЦИК9 К-кул, Кг. — кэж.е
яки сарык бетие; козленок,
ягненок. К,уйнындс;ы баласын, иц-
кенецке баласын мецике ти-
телэр. Ср. кусы бала.
МЭЦКЭЙ Тем., Юрш. —
комагай, туймас куз; обжора,
ненасытный. См. йот, сок,
йемер, апсы, йылмагус.
МЭЦКЭЙ СЫЙЫР Тевр. —
муклек сыер; комолая корова.
МЭШАЙАКЛАР Кышлау —
бала-чага; ребятишки. См. па-
ла-багыра.
М9ШК9 I Себ — см. миш-
К8Л9К.
М9ШК9 II Том. Абд. — см.
к,усы бала.
М9ШК9 III Шаг. Дм. —
нарат куркесе, имен чиклэвеге;
шишка, желудь. Ср. местрик.
мешке МАЙ Юрш., Тугыз
— см. кубек май.
Мештек Себ. Дс — тебе-
нэк; низкий (о росте), карлик.
МЕЗ Ост. — чалгы йезе;
лезвие косы.
МЕЙе 1. К-тау — см. мейэ.
2. лепке; родничок (у
новорожденного). 3. Ом. — чиге;
висок.
МЕЙЕЦ Кукр. I МИЙЕЦ
Тем. — мич; печка.
МЕЙЕЦ СЕБЕРТКЕ - пу-
мала; помело, кисть. См.
мазилка, мумала-
МЕЛГЕ Кукр. — см. лемге.
МЕЛЕК М.Уват I МЕЛТКЕ
Кг. — маймыч; малёк, молодь.
См. милук, ерге, нерге, кугал.
МЕН Тем., Тар. Дс — жд-
тешсезлек, кимчелек;
недостаток. Мэ, кдрап пак,, пер менен
табармигенсец? См. кдатлык,.
МЕНеке Лайт. — мене; вот.
МЕН ДеР Себ. — тушек,
ястык; тюфяк, перина.
МЕНЦЕНЛеУ Кукр. — теп-
чену; допытываться, копаться,
доискиваться.
МЕРеС Тоб. — мирас;
наследство; имущество.
MEY9T Козг. — см. мейет.
МЕШеК Себ. — песи; кошка.
Услеренец етле-мешекле тору-
ларын к,ортк,айактан курете.
См. мыжык.
— ир мешэк Себ. — ата
песи; кот.
— мешэк ашы Ом. — мече
борчагы; алтей.
— мешэк пала Себ. — песи
баласы; котенок.
МЕШеККУС Тем. — кугер-
чен кузе, зенгер чечэк;
незабудка. См. сандугац гуле.
МЕШИ Супра — см. цыйган.
МЕЛЕЙ Г. — см. мийели.
Лосиный мелей тегей.
МЁШ-КЕ Умар — см. миш-
келек.
— чемен мёшкёзи Умар —
агач гембесе; древесный гриб.
МИГЕРЦЕЛЕК Гиг. - ми-
Иербаилык; милосердие.
МИЗАН Тоб. Р. —• сентябрь.
МЙЙеЛИ Я-кул, Кг. — би-
ялей; рукавицы. См. мелей,
мегелей.
МИЙеНУ Гиг. — еметлену;
надеяться.
МИЙеТ Тем. — см. мейет.
151
— мийэт йелткэ — камыт
аслыгы; подхомутник»
МИЛ9Ч Умар — см. мыцыр.
МИМ К-тау — мид; родинка.
См. кдлы, мед»
МИНАСЙЭ Тем, — яцгырлы
пава; ненастье.
МИНЦЕЛ9У Кг. / МИН-
3EHY Вар. Р. — узлэштеру,
хуж,а булу; присвоить.
МИРГЭН Тар. РЛ? сЛ02 —
см. мэргэн. Куц киши булса,
курэш к,ылсын, мирган киши
булса, атышсын.
МИРТЕК О.У. - зэгыйф,
биртек; немощный, увечный.
Кыргапта эшкэрэ миртек ке-
шелэр куп игэн.
МИРТЕЛУ О.У. — биртелу,
зэгыйфьлэну; получить увечье,
обессилеть.
МИСАН ОЧУ Кукр. — жлл-
сез, эссе павада пэрэвезлэр очу;
летающие в воздухе в жаркий
безветренный день паутинки.
Мисан кэнкар килер эле.
МИТИЛГ9 Козг. — чуен;
чугунок.
МИЦ ТУБ9 Г-кул — мич
башы; верх печки, лежанка на
печи.
МИЦАРГА Я-кул — мич ар-
ты; место за печкой. См. цуарат.
МИЦ9Р Тоб. Р. — см.
мыцыр,
МИШАУЫЛ Коз. — такта;
доска.
МИШ9М Тар. Дс — см.
пишэ.
МИШ9Р Ш9Н.К9 Туск. —
см. кдпшырма.
МИШИ Тоб. Р. — см. йуша.
МИШК8 МАЙ Том. Абд. —
см. кубек май.
МИШК9Л9К Рэнч. I МИШ-
К9Й9К Тар. Дс — гэмбэ; гриб.
См. мэшкэ, мишко, мешке.
МИШКЕ Г. А6о\ — см. кду 1(2).
МИШКО Т. — см. мишкэлэк.
МОГАЙУ Кг. Ах. — см.
могау 2, 3. Пыцак, могайгая.
МОГАМ Тем. — 1. бию кее;
мелодия танца. 2. квй; мелодия.
Уйьш могам.
МОГАМЛАУ Гиг. — кейлэу;
петь голосом (без слов).
МОГАУ 1. Тем. — ацгыра-
лану; тупеть. 2. Тоб. Р., Кукр.
— тупас, утмэс; тупой. Палтац
могау игэн. 3. тупаслану,
утмэслэну; затупиться* Могап
китте пила.
МОГУ Себ. Дс — иелу,
бокрэю; нагнуться. Уртокне,
могап барып, атып алды.
МОГЫЛ Себ. — чумэлэ;
копна.
МОГЫЛЛАУ Себ. — чумэлэ
кую; ставить копны.
МОЙЫРЛЫ Кукр. — ягымлы;
привлекательный.
МОК 1. Тем., Кукр. —
ангыра; тупой (о человеке). Ул
моктан ней цыксын. См. кутчэ,
кддакдаш, кдтца. 2. Ялут. —
юаш; смирный.
МОКСЫЛ Тоб. Дс — муксун
балыгы; муксун. См. орондо.
МОКТЫК Кукр. — см. тыл-
тык, 11(2).
МОКЫЙ Ялут. — см. мок, 2.
МОКЫТУ Тау — см. ланлау.
Куй, куп мок,ытма.
МОЛГАМ Gee — см. мовдан.
МОНАУЫ Тем. — бу, менэ
бу; этот, эта, это. Монауы урыс
бицэ песке пулыпщалы килепте
куй.
152
М0НТАШК9 Лайт. — итле
аштан сезеп алына торган
кубек; пена, снимаемая с
мясного бульона»
МОЦ I — Я-кул — зар,
зарлану; жалоба. Ицпер ке-
шетон те ким тугел, кейемнэн
те мон, тугел ите.
МОН, II Тем., Лайт. — мен,;
тысяча.
МОЦКАК 1. Кукр. — куп
хасрат курган кеше; человек,
много переживший,
перестрадавший. 2. Гиг.: моцгак. — еш
елаучан; слезливый.
МОЦКДН О.У. — куп, тулы,
ж,итешле; много, полно. Пашк,а
нарсе моцкан, кирбец цай гына
йак.. См. молгам.
МОЦКЫ О.У. — тулы;
полный. Ул маца моцк.ы рисалык.
пирте.
МОЦЛАУ Тем. — жырлау
(атач турында); петь <о петухе).
Курас моцлайты. См. мацнау.
МОНТАШ Кукр. — кайгы-
хасратне уртаклашучы кеше;
сострадательный- человек.
МОРТ Кукр.у Тар. — мыек;
усы. См. мурт, мурут.
МОРЫН Ом., Шаг. — борын;
нос.
МОРЫНТАУ Ом. — борнау,
борынлау; прорасти.
МОС У-кул, Я-кул — боз; лед.
Рига сэлифтэ мое туцмайты.
— мое цецгес Т-кул —- см.
суймэн.
МОТ (КБЖЕ) К-кул — см.
кдтхлап.
МОТЛАК Туйчы — см. тайн.
Сагидэ мотлак, себерэк,
МОЦА Гиг. — гэудэ;
туловище.
МОЦОК, Кум. — камыш та-
мыры; корень камыша.
МОЧОР Кэчук — см. мыцыр.
МОШАТЛАУ Себ. Дс — ны-
гыту^ укрепить.
МОЛ'ЦА Кус. — мунча; баня.
Мдл'цагысны йагайыкмы пеген?
См* муйца, муйылца, мул'ца,
мулца.
— мдл'ца тешу Кус. —
мунча керу; мыться в бане. См.
мунца цуму.
МОМЫ ТИГЕРЕ Э. —
иркалеу сузларе (балаларга
карата); ласкательные слова (в
отношении к детям).
МОНЧАК, Т-кул Дм. — бу
кадэр; столько.
МОНЧО И. — см. мол'ца.
Мбнчо йакдбйдыцба?
МОЦРОУ Т-тпау Дм. — мег-
рау; мычать. Ср. мацрау.
МОРТ Тоб. Р. — салперэйган;
дряблый.
магалтак дуб. — см. ме-
гатак,
мегацнашу т-кул дм. —
бергэлэп эшлау; делать
совместно. Асма-капма магацнашип
истагэн соц табатылар.
мегатак кукр. — кызны
туйга алып бара торган, осте
ябылган, чыбылдыклы арба;
крытая повозка, в которой
невесту везут на свадьбу.
Магатаклар пегеп гилеп гыслар-
ны к,уцерганнар елгаре. См.
мегалтак, мугатэк цана.
мегеш т. I магаш тевр.
— см. майеш. Магашларе це-
регэн.
Майа Умар, Тугыз — ми;
мозг. Йаса-йаса майасен пе-
тартагес инте. См. мейа 1.
153
— мейэм йдга (фр.) —
башым эшлэми; голова не
работает.
М6Й8Т Тем., Иш. — камыт;
хомут. См. пеует, меуэт.
МвЙЭТ-ШАЙ Я-кул — сбруй,
дирбия; сбруя. Сецлем, екецнец
мейет-шайы гайта ийен? См.
шай.
М9ЙЭШ Кукр., Cam. — см.
мейеш.
МейеРЛОНУ Саш. ~ ирке-
лану; ласкаться, Энисене ме-
йврлэнеп киткэн. См. ецегу*
МвЙвС М.Уват I МвЦвС
Козг. — мвгез; рога. См. муус.
МвЙвШ Тем., Э. — почмак;
угол. Пер ейнец мвйвше
куренетеме, шул Асыл к,арт
вйе. См. муш, мегеш, муеше,
Т9КЦ9К, ПОЛМОК,* К.УЫЛ.
М9К ЦИЙ9 Тем. — мук
ж,илэге; клюква. См. ацы цийе,
сас цийе, торнакус, тырнауыц
цийэ, торна йеме, шайтан
кдрагат.
МекеРвЙУ Лайт. — бвк-
рею; сгорбиться, согнуться,
Аларны укдеткынцы, йелтквлв-
рен. мекерэйер.
мексейу о.у. — см. ме-
керейу.
мекценлег кукр. — см.
мекврейу.
мекцек тевр., о.у., кукр.
— бек ре; горбатый.
МелЛЭ Тар. — бик, бе-
тенлэй (квчайткеч кисекче);
очень, совершенно
(усилительная частица). Меллэ ци-
бэр ул гыс. Пы береуе меллэ
бала игэн. См. емме, еммеле,
ома.
МвЛТЕ Y-кул — см. меллэ.
М9ЦГЕТУ Бар. — см. менку 1.
МеНКеШ Тар. — ташбаш;
пескарь. См. ит балыгы.
МеНКеШвК Тау, Кукр. —
см. мецку 2.
МеНКУ: менке- —1. Кукр.
— атныц, артын кутереп, ат-
ланган кешене егып тешеруе;
поднимать задние ноги и
сбрасывать с себя седока (о коне).
Ат мецкепте, мендсешек ат
иген. 2. Toy — мецки торган
(ат); норовистый (конь).
МеХ Лайт. — мук; мох.
Мвхке пару герех.
МеЦЭ Дуб., Кукр. — оча
сеяге; тазовая кость.
МецеЙ Ялут. Ах. — см.
моца. Мецейен култере те ал-
майты
МбЦеК£яр. PAY с.63: мёцёк
адышу — тез атуда ярышу;
соревнование в стрельбе. Кдцыш
мерген мёцёк адышкан йирине
килде...
МеДЗеР Бар. Р. — см.
мёцёк.
МУГАМ Той. — тавыш;
голос. Ср. мотам.
МУЙРУЛУ Тоб. Р. — кайгы
уртаклашу; соболезновать. Сез-
ге муйрулдым.
МУЙЦА Тем., Ом. — см.
мбл*ца.
— муйца пиклеу Тем. —
мунчаны томалау; закрывать
печь в бане.
— муйца тастымал Тем. —
см. тастымал.
МУЙЫЛ Cam., Тем. — шо-
мырт; черемуха. См. йомырт,
шомрот, йумрут.
МУЙЫЛЦА' Супра — см.
мбл'ца.
154
МУКСУМ Тоб. Р. — см.
МОК.СЫЛ.
МУК.ТАЦ Тоб. Р. — кирэкле;
необходимый.
МУЛАТА О.У. — чабагач;
цеп.
МУЛАТУК Cam. — см. шлга.
МУЛЛА Лайт. --— укыган;
образованный. Ук,ыган кеше
йомшак, тел белая сейласен
тигем килган ите, мулларак,
кешегэ тип айту. Песта аннан
мулла кеше йук,.
МУЛЛА БАБА / МУЛЛА
КУЦА Кукр. — см. туре гуца.
МУЛЛА ТУСЫМ Кукр. —
иренеъ энелареннан ид олысына
эндашу формасы; обращение к
старшему среди младших
братьев мужа.
МУЛЛИН9 Юрш. — мулла
хатыны, абыстай; жена муллы.
Ул купне белате, ул муллина
ите, берас саташыбрак, бирген.
МУЛ'ЦА Кг., Y-кул — см.
мол'ца. Мул'цага бер коцаг
утын йетарма.
МУМАЛА Рэнн. — см. мейец
себертке.
МУНАРА Тоб. Р. — манара;
минарет.
МУНАСЫР Тоб. Р. —
христиан чиркеве; христианская
церковь.
МУНГАЦАЙ Том. Абд. — см.
мунгацай.
МУНТА Тоб., Тар. Дс — \.
аяк йезе; подъем (ноги). 2.
атныц муен белан ыцгырчак
урыны арасы (уркаче);
горбинка у лошади между шеей и
местом седёлки.
МУНЦА ЦУМУ Т. — см.
мол'ца тешу.
МУНЦАК, Юрш., Лайт. —
см. муйынцак»
— мунцак, ^ату Юрш.,
Лайт. — муенса кию; носить
ожерелье. Мин ицкацан мунцак,
кдтмаган.
МУНКЫЛТАК К-к. - зур
кыцгырау; колокол. См.
к,ацгыртак,.
МУННУ Бар. Р. — усал,
эшаке, адапсез; злой, плохой,
неприличный.
МУРДАР Тоб. Р. — усал,
кабахет, неж,ес; злой, гадкий,
низкий
МУРТ Тар. PAY с.88 — см.
мррт. Кулуман муртун сыйпап,
кулуп йатыр.
МУРТАЙУ Тоб. Р. — шицу,
салпераю, черу; дрябнуть,
увядать, сгнивать.
МУРТЬЩ Тоб., Тар. Дс —
тиз сынучан; ломкий, хрупкий.
МУРУН Э. — борын; нос.
— мурун б5гы Э. Абд. — см.
мышык,.
МУРУТ Бар. Р. — см. морг.
МУРЫЦ Туск. — бурыч;
долг. Алтмыш дурт сум муры-
цым к,алты.
МУСАПЫР Бар. — саяхатче,
кунак; путешественник, гость.
МУЭШе Тар. PAY с.И9 —
см. майаш. Уйумнец турт
муашада турт йылан курдем.
МУГЭЛЭ Тем. — см. тора-
цык.
МУГЭТЭК ЦАНА Кукр. —
туйдан сон, кызнын. айберларен
кияу йортына кучера торган
артлы чана; кошёвка, на
которой перевозят после свадьбы
вещи невесты в дом жениха.
См. мегатак.
155
МУГУРД9К К-дак P.IV сЛ55
— осте капланган артлы чана,
читан арба; крытый возок,
тарантас. Мугурдак йигеп, ичина
бер бучка арак, салды.
МУЛЦ9 Ранч. — см. мол'ца.
MYJI49P Тар. Дс — чама,
улчау; мера, вес. Син аныц
мулчарен беламесен,, купме пу-
лыр.
МУНДЕР Т. Абд. — см.
мунсер.
MYHCEP Иш. — эре бозлы
явым; град-
МУЦГ9ЦЭЙ э. — чапелчек;
трясогузка.
МУЦГУУ: мунгу- Бар. Р. —
котыру, тибу, арт аякларына
басу <ат турында); взбеситься,
стать на дыбы, лягаться (о
лошади). Ср. моцку.
МУЦР9К Шаг. — см, кол-
бука.
МУСУРЭУ У-И P.IV с.210,
206 — 1. кызганып еламсырау;
причитать, вызывая жалость. 9,
балам, дунйада куп ранж,улар
жлгэксен тип Тайырны му-
сураде. 2. кызгану; жалеть. Син
усец мусурэсэц, усец (мине)
чыгарын алырсыц.
МУУС Том. Абд. — см. мейес.
— муусту куш К. Абд. —
такарлек; чибис. См. пауырлак,-
МУЦК9 I Тугыз — мичке;
бочка. Син эйту карак ите
муцкан, икау тип. См. кисмв,
пуцкэ, шайгв, цилак, катка,
цапцак,.
МУЦК9 II Тоб. Р. — муклак;
комолый, безрогий.
МУШ Тоб. Р. — см. мейеш.
МЫЖЫК Э. — см. мешэк.
МЫЙЛАУ Тем., Юрш. —
мияулау; мяукать. Мешак мый-
лайты
МЫЙЛЫК, Тем., Супра —
см. лыйлык..
МЫЙРАЛГАН Том. Абд. —
кэкре,бормалы; изогнутый,
кривой.
МЫЙРАЛЫК. Кукр.у М.Уват
— см. ет йаткы.
МЫЙРЫК, Тем., Том., Шаг.
— см. К.ЫЙЫШ. Мыйрык, айакдо.
— мыйрык-мыйрык; Том.
Абд. — бормалы-бормалы;
извилистый.
МЫЙЫР Кукр. — чыгымчы;
упрямый, норовистый.
МЫЙЫРАЙУ Кукр. — чы-
гымчылау; упрямиться <о живо-
тных)
МЫЛТЫКДЫ Тар. Р. — 1.
см. анды. 2. мылтык ясаучы
оста; ружейный мастер.
МЫНА / МЫНАН Вар. —
белен; (послелог) с, совместно.
МЫНАЙЫМЛЫК, Тар. Р. —
хармат, рахимлелек; почтение,
милость.
МЫНКЫТУ Отос — см.
лавуюу.
МЫНЦАК, Тар. — бу хатле,
моныц чаклы; столько, такой.
Горотта мынцак, та татарца
сайлашмэйтелар. Пар, бер мын-
цак, бау апцык,.
МЫНЦЫК.ТАНУ Том. Абд.
— акрен кыймылдау, озак
взерлану; медленно собираться,
копошиться.
МЬЩ Бар. — мец; тысяча.
МЫРАК, Тоб., Тем. — мук
карлыганы; морошка.
МЫРЛАУ 1. Тем. — мыркыл-
дау; хрюкать. Цуцкы мырлай-
ты, 2. Той Р. — мыраулау;
156
мяукать. 3. мыгырдау;
бормотать,
МЫРЛАШУ Том. — см. к,ыр-
лау. Мырлашып йоклайты.
МЫРЫК, Том. Абд. — елак;
плакса.
МЫСКА КАРАТУ Тоб. PJV
с.255 — фал ачтыру; заставить
гадать. Бир кун патша балцы-
ларны йыйдырып мыска
каратты. Балцылар айтте: хаты-
ньщ йуклу болады.
МЫСУ Кукр. — черем итеп
алу; вздремнуть. Пырас мысыб
алтым.
МЫТ-ШЫТ Ваг. — чуп-чар;
хлам, мусор. Мытьш-шытын
кднтырмай йыйып алып китте.
МЫТЛЫК Бар., К-дак P.IV
с Л 79 — мылтык; ружье. Кара
булсац, бу мытлык, сине урсын.
МЫЦУ О.У. — калемсереу;
улыбнуться. Тусматем, мыцып
куйтым.
МЫЦЫР Тем. — милаш;
рябина. См. мочор, милэч.
МЫЦЫРАЙУ Тем. — чырай
сыту; хмуриться. Кан каплашмэ,
тесеняе мыцырайтма.
МЫШ Тар., Т-кул — см.
тумрау. Пау мыш итан.
МЫШЫК Себ. — манка;
сопли-. 9к,мэт, мышыгыдны сорт.
См. порынбук,, семгерек, мурун
бдгы, сап III.
МЫШЫР Себ. — шадра;
рябой. См. шытыр, дубыр.
н
НАБУЛАТ Кукр. — лаука;
полок.
НАГАК Т-хан — нахак;
напрасный, несправедливый, На-
гак; пала — напраслина, навет.
НАГАЛАУ Чорн. — борчу;
йодату; беспокоить. Ник кешега
мишайт итеп нагаласысты.
НАГЫШ Тоб. Р. — нэкыш;
узор для вышивания.
НАДЫР Тоб. Р. — кинет;
вдруг»
НАЗЫВАЙ Т-кул — исни
горган тэмэке; нюхательный
табак.
НА'ИНСАП Тоб. Р. — оят-
сыз; бесстыдный.
НАЙЛАУ Бар. Р. — ялкауга
салыну, эшламаска тырышу;
притворяться из лени.
НАЙСА / НАЙЗА Бар. —
сецге; копье, пика. Перма-берга
гилеп найса белэн цацешате.
НАК Гиг. — см. нагак,.
НАКЫРА Гиг. — барабан.
Нак,ыра цаламен.
НАМ Гиг. — см. лам.
НАМАСТИГ9Р Себ. Дс —
кояш баю алды; время перед
закатом солнца.
НАМАСШАМ Тар. Дс — ко-,
яш баеган вакыт; время заката
солнца.
НАМЫС Бар. Р. 1. намус,
дан, абруй; честь, слава,
репутация. 2. оят, хурлык; стыд, срам.
НАМЫС ГИЛУ К-гп. — см.
намыссырау.
НАМЫСЛАНУ Бар. Р. —
оялу; стыдиться.
НАМЫССЫРАУ Я-к., Кукр.
— хурлану, гарьлану;
оскорбляться. Йарлы тийугэ намыссы-
райты иган.
НАМЫТ БУЛУ Тар. Дс —
мехрум калу, аметке ирешмау;
лишиться надежды.
157
HAH Тоб., Tap. — кумач,
бодай икмеге; пшеничный хлеб.
— нан сатар / нанцы Тар.
P.IV с.98 — икмек сатучы;
продавец хлеба,
НАЦАК, Тоб. Р. — см. йаак,
НАРЫН Кг. — ит Ьам яшел-
челэр салып пешерелгэн ашам-
лык; рагу из мяса с овощами.
НАСЦЫЛ Гиг. — масаючан,
эрелэнучан; кичливый.
НАЦАГАЙ М.Уватп — см.
коуан йэшен.
НАЦАР Тоб. Р. — начар,
алама, ярлы; дрянной, дурной,
бедный.
НАДЗАР Бар. Р. — качсез,
хэлсез; слабый, бессильный.
НАЧАГАЙ ЧАГА Туйчы —
аж#ган уйный; зарницы светятся.
НАЧАПКА Умар — см. аш-
лау 1.
Н9Б9Р9 Тем. — см. науара.
Н9ЙНАМАС Я-кул — намаз-
лык; коврик для молитвы. См.
йэйнамас, тушау.
Н9К Бар. — ник; почему,
зачем.
H9K9Y Бар. Р. — сорау,
ялвару, утенеч белен йадату;
просить, умолять, надоедать
просьбами.
Н9М9 Бар. — см. нима.
— пер нэма Дм. — бер
нэрсе; что-то, кто-то.
— намесис Дм. — бернарсэсез;
безо всего.
Н9МИ39 Бар. Дс — кием-
салым; одежда.
Н9Н9 I Тар., Супра —
кдртна. Нанасе багаты аны,
йаслага аппаргыбыс килмайте.
Н9НЭ II Toy, Кукр. — см.
кецегэ. Бауетеп тор нанацне.
Н9Н9 III Тоб. Р. — батнек;
перечная мята.
Н9ПКЕ Юрш. — ашамлык,
ризык; еда, пища.
Н9Р9СИТ9 Себ. — сабый;
младенец, дитя. Пы наресите
ичкемгэ чыцгырмас ата тип.
Н9СЕЛ Бар. — кардаш,
насел; родственник, потомство.
Н9СЕП Тар. Дс — бахет;
счастье.
H9Y9P9 Тем. — онык; внук,
внучка. Унике пелан пара
минем науарам. См. набэра, ул 3,
онучка.
Н9ФСЕГЫР Тем. — комсыз;
жадный. См. крмсык,.
Н9ЧУПК9 Тар. — см. апиау 1.
Н9П1Т9Р Гиг. — кечкене пьь
чак (хирургияга карый); ланцет.
Н9ШТЕ Лайш., Юрш., Кукр.
— су тебендеге балчык, дуен;
глина, ил на дне реки. См.
лэште.
НЕЙУ Лайт. — кулдан ел-
гасыман кереп киткэн култык;
маленький речной рукав,
соединенный с озером.
НЕК9 Тоб. — никах;
бракосочетание. См. Н6К9.
— некэ кыйу Тоб., Тар. —
никах уку; чтение молитвы при
бракосочетании.
НЕРГЕ Тем. — см. мелек.
НИДИ К-дак P.IV с.151 —
нинди; какой. Аныц ниди
пунаре бар?
НИИ АРУ Тем., Тар. — ях-
шы; хорош-о, -ий. Нийарурак,
йертан сораса, кысны йашлэй
кейауга тэ пиреп йебарган.
НИИ АРУ БУЛУ Тем., Тар.
— яхшыру, саламатлану;
улучшаться, поправляться. Тару ецу
158
мен мин нийару булып киттем.
НИМЭ Себ. — 1. нэрсэ; что.
2. нинди; какой. Ниме йертен
кыс алаты?
НИНЦ9 Бар. — см. кднца.
НИШАНА У-И P.IV с.117 —
см. мерей.
— нишана уру — см. мерейге
тугуру. Ким де ким шул ни-
шананы урса, кнсымны
бирэмен.
— нишана атышкалы — см.
мерей атышу.
НОГАЙАК УЛЭН Тем. — см.
агымбак,.
НОГЫТ САЛУ Хузка — фал
ачу, комалак салу; гадать на
камешках. Кемге саласынты
ногыт? Ср. мыска карату.
НОУ Тоб. Р. — тигез ж,ир,
узэнлек; равнина, низменность.
НвГв Том. — см. неке.
НУБЫЙА ЙЕМ Тем. — ногыт
борчагы; бобы. См. убыйа пор-
цак,, паби борчак.
НУКТА Себ. Дс — авызлык-
сыз йеген; недоуздок.
НУР Бар. Р. — яктылык, нур,
матурлык; свет, луч, красота.
НУРЛАНУ Бар. Р. — матур-
лану; стать красивым.
НУГ9Р 1. М.Уват, Тугыз —
см. к,ереп. Аныцкы енесе,
нугер, кустэн томаланып килгэн
сугыштан. Куй-са, нугер, куй-
са, кврбем. 2. К-may — кияу
егете; дружка; 3. К-дак P.IV
с Л 36 — ханныц, алыпныц кв-
рвштеше, хезмвтчесе; соратник,
слуга хана, богатыря. Калыд
нугеред, таркдтсац, нугерне
кдйдан алырзын?
HYH,eP Тевр. — нугер 2.
НУШвР ЙАНКЫР Кукр. —
коеп яуган янгыр; проливной
дождь, ливень. Нушер
йацкырларга гарамай йерейем.
НЫГАУ Тоб. Р. — см. нык-
тау.
НЫЖЫ М.Уват — см. це-
ретме йацгыр.
НЫК, Кг. — тыгыз, еш, куе;
плотный.
НЫК.ТАУ Кг. — тынгычлау,
тыгызлап тутыру;
утрамбовывать, плотно набивать. Бал-
чьщны ныктый. См. нышу,
ныгау, баслыктыру 2.
НЫУ Тем., Кукр. — су баса
горган болын; заливной луг.
Ныу пецен шеп пулаты. Ср.
ноу.
НЫЦУ Коз. — см. ицкерек
ошлау.
НЫШУ Кукр. — тыгу,
тутыру; набивать, заполнять. Ауысга
икмек нышыйты. Ср. ныктау
о
ОГУ Себ. — 1. анлау;
понимать, йхлас пелен тывутуы
еценме огып кдлаты. 2. ишету;
слышать. Пер ниме те огылмай-
ты. Эйте, Рамайны йырлап
огыс-ич!
ОЙ АБ АС АР К-кул, Тем.,
М.Уват — ана кош; самка
птицы. Ойабасар уртек. См.
теше, кднцык,.
ОЙАН Комар, у Коз, — оял-
чан; стыдливый. Песте калык.
ойац. См. к,орланцак,.
ОЙБАЛАКЛАУ Тар.у Тоб. Дс
— жыерылу, таушалу (кием
турында); помяться (об одежде).
159
ОЙБАУ Кукр. — йомарлау;
мять. Квйлэгецне ойбама,
утукламвн.
ОЙТА АЙЛАНУ Тоб. Дс —
чалкан айлэну; перевернуться
на спину.
ОЙУ Тем., Тар. Дс — сайлау,
хикеялэу; говорить,
рассказывать. См. йомак ейу.
ОЙЫШУ Кукр. — утыру (ту-
кыма, йон h.6.); садиться (о
ткани). Кейлагем ойышты.
ОКЛГАЛАУ Гиг. — ташлану;
нападать.
ОЛАГАТ Куща — куп
сейлэуче, такылдык; болтун.
ОЛАГУ Хуща — арттырып, ис
китеп сайлау; рассказывать с
восторгом, преувеличивать.
ОЛАТА Кукр. — см. кдртта.
ОЛАУ I L Кукр., Тем. —
ялгау; наставить, прибавить в
длину. Цацны олап ишэтеген
итек. 2. Гиг. — ябыштыру;
склеивать. Йелимлап олаймен.
ОЛАУ II Тар* Дс — еракла-
шу, читка киту; уехать далеко.
ОЛАШУ Ху^а — алешка
чыгу, насыйп булу; выпасть на
долю, доставаться. См. йолашу.
Котлы булсын кейлэген! —-
Син,а та олашсын.
ОЛГАУ Козг. — сайлау;
выбирать. Уакыт итер, мин синд
кырык; к,ыс тесэрем, любой пе-
рен олгап алырсыц. См. тандау.
0ЛИН9 Кукр. — см. кдртнв.
ОЛЛАПА Кукр. — см. вбэ.
ОЛЛАТА Cam. — см. кдртта.
ОЛЛО ПАУА Еайк. Ах. —
атаныц бабасы; прадед.
ОЛЛЫ Себ. — зур; большой.
Кунтан — оллы кул*
ОЛЛЫЛЫК. Себ. — зурлык;
величина. Ишек оллылык,
тарасаларе.
ОЛТЫРАУ Тоб. Дс — как-
шау, тузу, бетерешу;
износиться, обветшать.
ОЛЫК.МАС УЛ9Н К-тау -
см. алыкдос улэн.
ОМА Кукр. — бетенлэй, пич;
совершенно , совершенно не...,
нисколько. Ома йукны
геплайсен.
ОМЫ-ЙОМЫ ПЕР Тем. —
кардаш; родственник. См.
кдрынташ.
ОНАГАЦ Тем. — уклау;
скалка. См. сакалук.
ОНАУ Рэж,. — ярату; любить.
Мин аны куп онамайтыганым.
См. ынау.
ОНАШ Тем., Тар., Вар. —
токмач; лапша. Шурбага онаш
кылайык,. См. узун аш.
ОННА Кукр. — см. кдртнэ.
ОННАКА Сот. Ах. — см.
мама I.
ОНТАКТА Юрш. — куна
тактасы; доска для
разделывания теста. См. сыбра.
ОНТЫЙ Тоб. Дс — киез
итек; валенки.
ОНТЫРАК. Кукр. — олтан;
подошва, подметка. Поймана
онтырах, салтыртыцма?
ОНУЧКА Cam. — см. науерэ.
ОНЫТЦАК, Себ. — оныту-
чан; забывчивый.
ОНКОРЦАК Тем. — см. оро.
ОРА 1. Тевр. — бик, бетенлэй,
пич, бер да; очень, совершенно,
совершенно не... Усман карт ора
латан, иплап сейлэтец. Ора
белмесне гаплэма. См. ома, ум-
ма, тома, тума I, мелла, мелте,
еммалэ. 2. Кукр. — туры; прямо.
160
Таменнен ора Тубылга устым,
ауылга теймей.
ОРБА Тар. — керпе; отруби.
Орба бирасесме, алла он
болгаймысыс.
ОРБАК. Бар,, Том. — см.
орба.
ОРГАЦЫ Тоб. — ана хайван;
самка. См. к,анцык,.
— оргацы посау Лайт. —
теше бозау, тана; телка.
ОРО М.Увапг — чокыр; яма,
рытвина. Комны цыгарганнар
та, аны орога ташарганнар. См.
орцак,, оцкорцак,, цууак,,
цацкырцац, чуак,, чубак,.
ОРОК Тэпкин — см. аурак*
ОРОНДО Э. — см. моксыл.
ОРУ Тем. — ташлау; бросать.
ОРЦАК, Тем., Лайт. — кеч-
кенэ чокыр; небольшая яма.
ОРЫ Тоб., Тар. Дс — шешеп,
кабарып чыккан урын; опухоль,
воспаление.
ОРЫНУ Тар. Дс — маташу;
возиться, копошиться.
ОРЫШУ 1. Кукр. — тиргеу,
арлау; ругать. Инэм мица оры-
шаты. 2. тиргашу, арлашу;
ругаться. Аныц пелак орышам. 3.
Гиг. — сугышу; сражаться.
ОС Тар. Дс — см. маса I.
Осым китеп ултыр.
ОСАК, ТУГЕЛ Тар. — озак^
ламый; скоро, вскоре.
Килателар алар осак тугел.
ОС АН К-may, Лайт. —
кертлек; тетерка.
ОСТАРА Тоб. Дс — чач
пэкесе; бритва.
ОСТОГАН Кукр. — мает,
улек; труп.
ОСЫН Лайт. — озак; долго.
Пес кицкелек осын утырапыс.
ОТА Тем. — раттан; подряд,
сряду. 0ц йыл ота.
ОТОРЛАШУ Гиг. — каршы
тору; противиться,
сопротивляться.
ОТЫРЛАУ Себ. — каршылау;
встречать.
ОТЫРСЫЛЫК Юрш. — до-
шманлык; вражда.
ОТЫРЫ I Себ. — каршы;
напротив, против. Мица отыры
пер геше цыкты.
ОТЫРЫ II Кукр. — шайтан
тырнагы; заусенец. Пармагына
отыры цыгаты,
ОТЫРЫ ЦЫГУ Тем. —
каршы чыгу; выйти навстречу,
выступить против.
ОУ Тарм. — см. сер. Моца
оу кушьта палец салатылар куй
иттан.
ОЦАУ I Себ. — очлау;
заострять.
ОЦАУ II А-б. — су чумече;
ковш для воды.
ОЦГАРЫ Кукр. — 1. иц очта,
иц очка, кырыйда, кырыйга; на
самом краю, на самый край.
Оцгары утырыпты, йыгылып
тешмасен. 2. качка-качка гена,
кеч-хал белен; кое-как, елс-елс.
Оцгары йашайте, оц-оцга йереп
кена.
ОЦУ М.Уват — 1. очу;
летать. — 2. шаяру; шалить,
озорничать, баловаться. Оцаты
пупса, оцаты, сук&ылап алтым
пайа.
ОЦЫК, I Лэчек — см. сасыц.
ОЦЫК. II Себ. Дс — ашлык
ж,илгерганда ераграк очып
ташкан ж,ицел орлыклар;
мелкие зерна, отлетающие в*
сторону при веянии.
I 1 П-40
161
куыгыньщ ялкывсынуы;
цистит.
ОЧАУ Л-& — см. сосгак, 2.
ОШАК, Себ. — елок; донос.
ОШАКЛАУ Себ. — элэклэу;
доносить.
ОШАКДЫ Том., Тар. —
элэкче; доносчик,
ОШЛАНУ Том. — акча тоту;
расходовать, расходоваться. См.
тотыну.
ОШЛАУ Себ. — тоту, алу;
держать, взять. Майны мин
ошлатым. Уакытымны ошлай-
сын к,уй.
ОШУ Себ. / ОШЫ Ом. —
шушы; этот, эта, это. Ошу
ийулнец ахырынта китэт ул.
ОЦЫК, III Бар. — сидек ОЗОК Бар. Р. — элек, бер-
вакыт; раньше, прежде,
однажды.
ОЗЫЛУ Бар. Р. — алда булу;
находиться впереди.
ОИНДЗЫ Бар. Р. — уенчы;
игрок.
ОИДЗЫЛ Бар. Р. — акыллы;
умный.
ОЙ I Бар., У-И — см. уй.
Ойда бй кийеген атады, кд*рда
кдлр кийеген атады.
ОЙ II Бар. — уй, фикер;
мысль.
ОЙАНАК. Гиг. — см. куу II
<2>.
ОЙЛУ-ТОНЛУ Том. Лбд. —
керентеле-чыгынтылы;
неровный (со впадинами и
выпуклостями) .
ОЙМАН Бар. P.IV с.59 —
тиран; глубокий. Алты кулаклу
ойман цойын.
ОЙМАТ Бар. Р. — кечкена
кул; маленькое озеро.
ОЙНАЩ1АУ Бар. Р. — ты-
пырчыну, арт аякларына басу
(ат ту рында); биться, встать на
дыбы. Ср. мунгуу.
ОЙРЫК. К-дак PJV с.134—
таяныч, терэк; здесь — опора.
Инедэн бйрыксыс чичен туган-
мын. Эпоста: аръергард, тыл; в
эпосе: аръергард, тыл (Юда-
хик).
ОЙЫК Бар. Р. — L уйсу,
ицку; низменный. 2. см. уй.
ОК.РЫК, Бар. — атны тоту
ечен ждйланма; укрюк (легкий
шест с арканом или петлей для
ловли коней).
ОЛЖА £-гел, Кошкул — су-
гыш тоткыны, табыш;
военнопленный, добыча.
о
ОБА 1. Бар. — см. уба. 2.
Тоб. .Р. — еем, кибэн, калку-
лык; куча, стог, холм, курган.
ОГАРАТ Бар Р. — яшелчэ
бакчасы; огород.
ОГУ: огы- Бар. Р. — уку;
читать,
ОГУНЦЫ Том. Лбд. — см.
ауан.
ОГУР Бар. PJV с.28 — см.
ОГЫМЫШЦЫ Бар. Р. — см.
бгындзы.
ОГЫНДЗЫ Бар. Р> — грамо-
талы кеше; грамотный человек.
ОДУ К. Абд. — алачык;
шалаш.
ОДЫН Бар. Р. — утын;
дрова.
ОДЫННАУ Бар. Р. — утын
ждоо; собирать дрова.
162
ОЛТУЗУ Бар. P.IV с.?2 —
утырту; посадить.
ОЛТУРУ: длтыр- / олту-
ОРТАКДЫЛ Тоб. Р. — текэ;
перпендикуляр»
ОРТАЛАУ Бар. Р. — уртага
Бар* PJV сЛ2 — утыру; сидеть, булу; делить на равные поло-
сесть. Иртэдэн кицкецэ олтуду. вины.
ОЛЦА Бар. P.IV сЛ1 — см. ОРТАМЫК, Бар. Р. — уртача,
олжа. Урыс падырньщ йигарма урта куллы; посредственный,
кижисен олца кьишп алды. ОРТАН Т-кул Дм. — см.
ОМЫРТКД Бар. Р. — умыр- уртацгы.
тка сеяге; позвоночник.
ОН, Лайпг. — 1. як; сторона.
По оцта. 2. см. ун,. Йел бцнан,
кен йылытыр.
ОРУ Б-гвЛу Кошкул — уру;
жать.
ОСКОЙ Умар — см. сейрек.
ОСКОМ К. Абд. — кыр са-
ОЦАЛУ Бар. Р. IV с.62 — рымсагы; дикий чеснок,
уцайлану; поправляться, улуч- ОТКАК Т-кул Дм. — см.
шаться. Кискэн айак. саукты, кдцшырык,.
бнддцы, йаразы йбк,. ОТЛУ I Бар. Р. — утлы;
ОНОЙ Бар. Р. — арзан, огненный,
мемкин булган, ацлаешлы; ОТЛУ II Бар. Р. — уленле;
дешевый, возможный, понят- травянистый, богатый травами.
ны_й. ОУЛ Тар. Р. — см. ул 1.
ОПТУ Тоб. Р. — чабак; ОУРЫ Тевр. — см. ур.
плотва. Ср. опты. ОУС Тар. Р. — угыз, уыз;
ОРА Бар. P.IV с.12 — см. молозиво,
оро. Ора кдзып аца блтузарбыс.
ОРАЗА Б-гел, Кошкул —
ураза; пост. g~^
ОРАЙУ Кошкул — тез, туры ЩГУ
тору; стоять прямо, брайып
тору.
ОРАК, I Б-гел — урак; серп. ^
ОРАК II Бар. Р. - кыргый и^^^^^^^^в
ж,энлеклэр сукмагы; тропинка пыль#
0ГЕЛУ Тар. Дс — уалу,
тузанга вйлэну; крошиться, раз-
диких зверей.
ОРАН Бар
P.IV с.16 —
0Г0 Тем. у Кукр. — маче
башлы ябалак, байгыш; филин.
сугышчан ендеу; боевой клич, См йарйарлыйк, тонлаце
уран. Адына мунду, оранбыла
китте. _
ОРГОК Бар. Р. — см. брак. I.
ОРГУ Кошкул — см. к,бргу.
ОРДА I Бар. Р. — сарай;
дворец.
ОРДА II Бар. Р. — ен,
ж,энлек оясы; нора животных.
039Н.ГЕ Б-гел, Кошкул —
см. изецгу.
ОЙ Тем., Тоб. — ей; дом.
См. еу, у, еу.
—ей боронсай Тем. — см.
ей-мэ-бер.
—ей-ме-бер Тем. I вй-мэ-вй
Хузка — ей саен, вйдэн ейге;
п*
163
из дома в дом. 0й-ме-6ер кереп
йервтем.
вЙЭЛЭК Гиг. I 9ЙЭНЭК
Кукр. — сырлы белок; каток для
разглаживания белья.
ейэнеклву кукр. — сырлы
белек ярдеменде кер етелеу,
кер тэгерэту; катать
(разглаживать) белье.
0Й9Р Тем. — туй такмакла-
ры; свадебные частушки, бйэр
ейту туйта пулаты.
0Й9ТЭУ Кукр., Тар. — жди-
сыз ятып оету; отлежать (напр.
РУКУ).
0ЙГ9У Тар. Дс — кыру;
скоблить.
9ЙГЕШЕ Тар. — хатын;
жена. Порой ейгешелер ейте тенйа
мен орынып утыратыган. См.
пице, удеге.
еЙЛЭН Бар. — улен;
трава.
0Й0РМ9 Кум. — бурек (та-
выкныц); хохолок (у курицы).
Гауык,ныд башынта ейермесе
барты.
0Й0Р0ЛМ9 К-тау, Умар —
баш тубесе; темя, маковка.
0Й0РУ М.Уват, Кукр. —
ейлендеру; вращать. К,ул
тирменне кул белен ейеребес.
См. еуеру 2.
•— сет ейвру К-тау — сет
аеру; сепарировать молоко.
0ЙР9МЦУ Лем. ~ тэкэббер;
гордый, чванливый.
еЙТОК Ом. — итек; сапог,
сапоги. См. ёдук, утек.
0ЙТУБ9 1. Тем., Cam. —
тубе; крыша. См. кыйынты,
тебе. 2. Кар., Сот. — тушем;
потолок. Бдентеген те, тышын-
тагын та ейтубе тилер. 3. Лайт.
— чорма; подволока. См. ерлек
тубе.
0ЙУ I Ваг. — см. ейу-
Майнур кат йасыб ейте, те-
ледне онотма тип.
0ЙУ II Себ. — ею (ж,ир ею)
насыпать (землю).
0ЙУ III Себ. — см. ойу,
йомак, ейу.
0ЛБЕРОУ Тоб., Тар. Дс —
елгереп бету; созревать,
созреть.
0ЛГЕ Тар. Дс — урнек;
образец.
0ЛНЭ Ом. — 1. см. картне.
2. см. кортхдйак.*
0ЛТЕК Тар. Дс — бик кеч-
кене урын (майдан); очень
малое пространство (площадь).
0ММ8 О.У. I 0ММ9Л9 Кум.
— см. мелле. Мебереге мин
емме йатмын. 0ммеле ак пы
малай.
0Н Тугыз — тавыщ; голос.
Йырлагалы енем цык,майты.
0НД9У Ай — см. сауцы.
Сигез кысга ендеу булдым,
йецгэлек булдым.
0НН9 Лайт., Cam. — см.
картне.
0НН9К9 Суклем I 0НН9Ш
Тоб. — см. ине 3.
0ПСЕГУ Тар. Дс — бик
ачыгу; очень проголодаться.
0Р9Й I Лайт. — кальш,
форма; форма (для отливки).
0Р9Й II Тар. Дс — бик
жнцел ейбер; очень легкая
вещь.
0Р9Н Б-гвл, К-кул — орлык;
семя, плод.
0РБ0ЛТ9К I Кукр. — 1. см.
агымбак,- 2. кабарып торган;
пышный. 9рбелтек цац.
164
9РБ9ЛТ9К П Гиг. — элпе;
перепонка.
9РГ9К Кукр. — курках; трус,
трусливый.
9PEIIIY Тар. Дс — кабару,
куперу; подниматься (о тесте),
взойти, взбиваться.
GPJI9K Гиг. — см. койлок,ма.
еРЛЭК TYB9 М.Уват — см.
вйтубе 3.
9Р9ГУ Cam. Ах., Яр. —
мактану; хвалиться.
9Р9К Яр. — см. мактанцай.
0PY Бар. — соц; поздно.
Карточканы еру салтык*
0С9Р9 Тем. . — килешле;
быть к лицу.
— еп-есерэ Тем. — см. тал.
— всэрэ килу Юрш.у Кукр.
— килешу, туры килу;
подходить,соответствовать, быть
к лицу. Еценугэ веера гил-
тец, пэйелец йахшы геше
игвнеец.
— пер всэрэ Тау — бер
заман; однажды. Кейлак
хвсергети китек, пер всэрэ йух
пулганта китвн та китек.
— аны еврэ Кукр. — шуца
кура, шуныц ечен; поэтому.
Йахшы ешлэйте, ацы сера бу~
шатып торага йебврептелвр.
0СЛ9К О.У. — врлек; балка,
перекладина.
0С9КПИЛ Рэнч. — см.
чагыуан.
9С9ЛУ Тугыз — ертылу;
рваться. 9селеп китте кейлэгем.
9СТ9Л Mem., Кар.,, Тар. —
1. астэл; стол. 2. урындык; стул.
0стелгэ утырыц.
— осын встал Дуб. — скамья,
утыргыч; скамья.
0СТЕ Лай т. — веке;
верхний. 0сте кабах, асты кдбах
(верхнее веко, нижнее веко).
9ТЕГУ Вар. Дс — оешу;
сваляться (о шерсти).
9ЦАЙЫР Лайт. — вч япьле,
вч тармаклы; разделенный,
разветвленный на три. Пер тимер
куйатылар ацайыр, аныц пашы-
на цырак, кыстыратылар.
0ЦКЛШ ЙЕГУ Тем., Вар. —
мичаулэп жигу; запряжка цугом.
9Ш9КЦ9Н Кг. — ешучэн;
мерзнущий. См. туцкдк,.
ё
9ДУК .Том. — см. ейтек.
939К Умар — кучар; ось
(телеги).
9МГ9Н Б-гел, К-кул — ат-
ныц туше, кукрэге; грудь
лошади.
9МГ9ННЕ £-евл, Кошкул —
кечле, (нык) тушле (ат);
имеющая сильную грудь (о
лошади^.
9Н9Ч Ч-кул Дм. — уцеч;
пищевод.
9НР9 Умар — югары;
наверху, вверху. Тирестен вире; вы-
ше_ окна.
9ЦНУ Бар. Р. — тесле,
яхшы, бик матур, яраклы;
имеющий цвет, хороший,
прекрасный, подходящий.
9Ц9Ц Бар. Р. — бугаз,
сулыш юлы; дыхательное горло.
Ср. ёнач.
вПК9 Бар. — упка; легкие.
9ПК9 I Бар. Р. — см. впке.
9ПК9 13 Бар. Р. — ачу; гнев.
9ПК9Л9У Бар. Л — ачулан-
165
дыру; сердить, бпкёлёну —
ачулану; сердиться.
0РГ9Ц Бар. Р. — еркеч; горб
верблюда. PJV с.38: Тостуган-
дай туйаклу, цуёцёдёй кёслу,
алып ёргёцу туёдёй, арт ёргёцу
май паскдн.
9РЕМ Ом. — см. ишем.
9РМ0 Бар. Р. — 1. ур**э>
читан; плетень. 2. урелгвн;
плетеный. _
еРМвЛвУ Бар. Р. — читан
уру; плести плетень.
еремекцай Бар. р. — см.
урмэкце.
6TYM Тар. Р. — кулдан узу,
сату; прохождение через руки
людей, сбыт.
ЭТУМЛУ Тар. Р. — утемле;
имеющий сбыт, ходовой.
8ЧЕЖУ Умар — см. уцашу.
Син мавд ёчежмисецба?
п
ПААТЫН Умар — см. пыйас.
— паатынньщ йиме Умар —
суганньщ орлыгы; семена лука.
ПАБА Том. Лбд. — см, карт-
та.
ПАБАЙ Бар. Дм. — карт,
бабай; старик, старец, дед.
ПАБИ БОРЧАК, Б-гвл — см.
нубыйа йем.
ПАГА Себ. — бака; лягушка.
См. мага, мак,а, баха.
ПАГАЙАК, Тевр., Тар. —
сыйрак; голень. Элгэли перенце
сукданта пагайагынаца, иген-
целэи сукданта тубыгынаца ке-
реп киткен.
ПАГАН Себ. — багана; столб.
Тар ейга таган, алаша ейгэ
паган (поел.).
ПАГДАШ Бар. А —
чалыштырып салган; накрест
сложенный. Пагдаш сыгып олтурду —
Аякларны чалыштырып утырды;
он сидел скрестив ноги.
ПАГРАЦ Тем. — еч аяклы
чуен; чугунок на трех ножках.
ПАГУ Себ. — карау;
смотреть.
ПАГЫМЦЫ Тем. — см. куре-
мце.
ПАГЫР I Себ. — 1. мескен;
бедный, несчастный. См. йарлы.
2. мархум; покойный. Атам-
пагыр сайлитегэйте.
ПАГЫР II Бар. Р. — бакыр;
медь.
ПАГЫРУ Себ. — кычкыру,
акыру; кричать. Айу пагыраты,
йонын к,ойаты <заг.).
ПАГЫЦЫ Т-may Дм. — см.
квтуце. Туе пагыцы.
ПАДА / ПАДИКД Бар. Р. —
фатиха, гыйбадэт;
благословение, молитва.
ПАДЫР Бар. Р. — батыр;
герой, силач. См. балуан,
бэпэлуан, палуан, мацаттыр.
ПАЖАКЛАУ Бар. Р. — ба-
шаклану; колоситься.
ПАЖЫРКАТУ Тоб. Р. -
кемне да булса ия- иту, тура
иту; сделать кого-либо
владельцем, повелителем, начальником.
ПАЗЫГЫ Бар. P.IV с.50 —
см. базыгы. Кызыл Орныц па-
зыгын-ай пурунгу пазыгы эбас
тур-ай.
ПАЗЫКДЫ Бар. Р. — эре
адымлы ат; лошадь,
обладающая крупным шагом.
ПАЙ: пайым У-кул — картым,
166
ирем; мой муж. Аньщ атасы
минен пайым мэн пертуган. См.
иргеше, к;ушагым.
ПАЙ Т9Р9К Б. P.IV с.П —
аур агач, кабила, ыру символы
булырга мамкин; высокое
дерево, может быть символом
племени, рода (ТТАС). Пугундё
йаман туш кардум, палам,
уйум ардында пай тэрэк
кердум, палам, у устунё
йыгылды, палам...
ПАЙАУ Тевр., Рэщ. — зкрен;
медленн-о, -ый. Пайау сайлаш-
сен, анлап пулаты. См. ируаста.
ПАЙГАУ Y-кул — тикшеру;
проверять, контролировать.
Пайгап карасац, петенлэй
йалгыш свйлейлвр. См. тиргэу.
ПАЙДА БУЛУ У-И PJV с.200
— панда булу, туу; возникать,
появляться. См. биту.
ПАЙДАЛ Бар. Р. — байтал;
кобыла.
ПАЙДАЛАК А-б. — см. тай-
чак,-
ПАЙЛАН Себ. — ак чыршы;
пихта. См. чырчынны.
ПАЙЛАУ О. У. — бейлеу;
завязывать, перевязывать,
связывать. Сыйырларга кдуак, се-
бертке пайлайлар* См. паулау.
ПАЙПАК Тоб. — мех яки
йон оек; меховые или
шерстяные чулки. Ср. байбак,.
ПАКМАМ Бар. Р. — кызыл
плюш; красный плюш.
ПАКТА 1. Тем., Тоб., Том.
— мамык; вата. Инэм йурганга
пактага китквн ите. 2. Бар. Р.
— кегазь; бумага.
ПАКТЫ I Бар. Р. — бэхет;
счастье. Пак,тылу —
счастливый.
ПАКТЫ II Бар. Р. — вакыт;
время.
ПАКЦА УТ Гиг. — яшелча;
овощи.
ПАКЦАР Тем., Кар. — сы-
ерчык; скворец. См.
царауаццар, карабак^цай,
карабакчы, карабакдар, кара-
макдай.
ПАКЦАР ОЙ А Тоб., Кар. —
см. кдкты.
ПАКЦАРГЫ Т-хан — см.
пакчаргай.
ПАЛА Себ. — 1. бала;
ребенок. 2. ул, ир бала; сын. Полар
минем киленем мен палам. 3.
егет; парень. Эйтец, паллар,
китейек поратан. 4. бала;
детеныш. Мешек пала.
ПАЛА-БАКЫРА Ваг. — ба-
ла-чага; дети, детвора. Пала-
бакыра, килен-киртек пар.
ПАЛАС Ошос — катылмаган
ж.ептен сугылган киндер палас;
холщовый коврик.
ПАЛАТПАШ Тем. — сендере;
полати.
ПАЛАЦАК Бар. — кечкене
бала; дитя.
ПАЛБАКТЫ Кар. — см. бал-
баксы.
ПАЛ ГА Тем., Тар., Бар. —
см. палка.
ПАЛКЭ Кукр. — чукеч;
молоток. Катакяы палка пелен
как,. См. мулатук.
ПАЛТА 0Й Аб. — балта сабы
тишеге; отверстие для
топорища.
ПАЛТА ПЕСЕ Т-т. — балта
йезе; лезвие топора.
ПАЛТАК Кар. — култык
таягы; костыль. Ул палтак, мен
йерийте.
167
ПАЛТАР Угым. — фал ачу-
чы; предсказатель, гадалка.
ПАЛТЫР Бар. Р. — балтыр
ите; икры ног.
ПАЛТЫС Эшееан — балдыз,
хатынныц яки ирнен, сенлесе;
младшая сестра мужа или жены.
ПАЛУАН Тем., Ваг. —
пеплеван; богатырь.
ПАЛЦАГУЫН Тем. — см.
палбакты.
ПАЛЦЫК. Бар. — туфрак;
земля.
— кара палцык, — кара
туфрак,; чернозем.
ПАЛЫК Себ. — балык; рыба.
— палык кету Т-кул Дм. —
см. палыхлау.
ПАЛЫКДЫ L Тем., Тоб.>
Бар. — балыкчы; рыбак. 2. Бар.
Р. — баклан (су кошы), акчар-
лак; баклан, чайка.
ПАЛЫХЛАУ К-к. — балык
тоту; ловить рыбу. См. ацтыну,
ацтыу 1, палык. кету.
ПАРА Кукр. — монда (бу
ара); здесь (это место). Килсен
парага та.
ПАРАНА Таб., Тар. — тырма;
борона. См. йен,.
ПАРАСА Тем. — буразна;
борозда.
ПАРАТКЫ Хуща — ау; сеть.
Униге метер параткы мен тога-
тылар балык.
ПАРЛЫГУ Т-кул Дм. — ял-
тырау; сверкать, блестеть. Ара-
ларынта ай-койашлайын пар-
лыккан Тайшыны Тамир-кан
ейсина алып кбйаты.
ПАРМАК, Себ. — бармак;
палец.
— йац бармак, Э. Абд. — см.
цыганак пармак,.
— кецкена бабай Туск. —
см. цыганак, пармак.
— кечкенэ бобэк Кышлау —
см. цыганак, пармак.
— КУрчу бармак, Э. Абд. —
_см. сок. пармак,-
— паран иргак О.У. — см.
сок; пармак.
— паш бармак Э. Абд. —
баш бармак; большой палец.
См. ирик.
— сок. пармак Туск. — имен
бармак; указательный палец.
— суп пармак Юрш. — см.
сок пармак.
— убый пармак; Туск. —
атсыз бармак; безымянный
палец.
— убый тырнак О.У. — см.
убый пармак.
— цоцалац пармак Я-кул —
см. цыганак пармак.
— цыганак пармак Тем.,
Юрш. — чанча бармак;
мизинец.
— чычалак пармак Кышлау
— см. цыганак пармак.
— цемца бармак Т. — см.
цыганак пармак.
— цынцалык пармак Том.
Абд. — см. цыганак пармак.
ПАРТ9К Кукр. — см. алзын.
ПАРЫШЛУ Бар. Р. — та-
бышлы; выгодный.
ПАС I Лайм. — см. йайлек И.
ПАС II Кукр. — см. бас.
— паслы Кукр. — баяле,
кыймматле; ценный, дорогой.
— пассыс Кукр. — очсыз,
арзан; недорогой, дешевый.
Паслыма ша нарсв? — Пассыс.
ПАС III 1. Рэ*;., Том. —
такта; доска. Туба басы, итан
басы. К,нрык кеше бас телеп
168
йататы. 2. Бар. Р. — идеи; пол.
— пас йек Т-т. — колаша
(буранадэ); желобок, сделанный
в бревне.
ПАСГАРАК Ом. — болдыр;
крыльцо. См. йайлек II, пас L
ПАСК.УЦ Бар. Р. — баскыч,
басма; лестница, крыльцо.
ПАСК.Ы Тем. — балык тоту
коралы (ауныд кырыйларын
бозга бастыру вчен кулланыла);
орудие рыбной ловли (давилка,
при помощи которой конец
невода прижимается к
поверхности льда).
ПАСЛАУ Тар., Бар. Дс —
хайван сую; резать скот.
ПАСЛЫГУ Кукр. — 1. дарт
Суну* басынкылану, басылу;
притихнуть, присмиреть. Пасер
мин паслыктым, ашгара. 2. са-
ташу; бредить. Пеган тан пуйы
паслыгып йокдатым. См. басыр-
ныгу.
ПАСПАК, Бар. Р. — капкын
(ас очен); западня для
горностая.
ПАСТАУ Лайт. — см. ашыт.
ПАСЫНТЫРУ Бар. — кыю-
ландыру; позволить осмелеть.
Дм. — Йакау тиру чагынта
кдсакдарга пасынтырып к,6йган
йбктор.
ПАСЫНУ О.У., Кукр. — кы-
юланып киту, кыюлану;
становиться дерзким, осмелеть. Йом-
шак, тотсац, катын пасынаты.
ПАСЫНЦАК, 1. Кукр. — ба-
сымчак, юаш; тихий, кроткий,
смирный. 2. О.У. — буйсынма-
учан, тындамаучан; дерзкий,
непослушный. Ул пасынцак,
пала, каттырак, пул аньщ ман. 3.
арсез (кеше), арсезга киела
торган, нык, чыдам (кулмак);
нетребовательный,
неприхотливый (о человеке), ноский (об
одежде). Пы кейлагем
пасынцак,, кер кутаргер.
ПАТ АР Лайт. — кара урдак-
нец бер* таре; турпан. Патар
тойокда к^ап-кдра пулат, ата-
ныц порны йак,ты сары пулат.
ПАТКА Бар. Р — урман бете;
клещ.
ПАТКЫЦ Тоб. — баскыч;
лестница, крыльцо.
ПАТРАК, Дуб. — сырма,
телогрейка.
ПАТРАС БУЛУ Лайт. —
туры килу; прийтись, совпасть
с ч.-н. вйга патрас пулаты. См.
асара килу.
ПАТУ Кукр. — суга тиран
утыра торган кайма; лодка с
глубокой посадкой. Кимэбес
пату, берилле гена батмайты,
утысмайым сине.
ПАТЫНУ Лайт. — см.
илегу. Ул мица патьжалмый.
ПАТЫРЫНУ Лайт. —
кумелу, бату; быть закрытым,
быть заваленным. Пуранга па-
тырынып йулта улеп к,алган.
ПАУ Бар. Р. — бау; веревка.
ПАУЛАУ Бар. Р. — см.
пайлау.
ПАУР Бар. Р.у Тем,, Тоб. —
бавыр; печень. Теле татлы, па-
уры к,аты.
ПАУРСАК, Тем., Тоб., Тар.
— бавырсак; баурсак
(национальное кушанье,
приготовленное из пресного теста в
кипящем масле).
— косок паурсак — баурсак
в форме орешков.
— у рама паурсак, — баурсак,
169
приготовленный из длинных
свернутых полосок теста,
ПАУЦК.Ы Бар. Р. — см.
йургак.
ПАУВДЯЛАУ Бар. Р" — яшь
баланы билэу; пеленать
ребенка.
ПАУЫРЛАК Шаг., Ом. — см.
муусту куш.
ПАЦА Себ. I ПАЧА Тевр. —
бажд; свояк (муж сестры
жены).
ПАШ ГОСУ Кукр. — башак-
лану, баш кысу; распускать
колосья, колоситься. Ср.
паждклау.
ПАШ ЙАСТЫК, Кукр. — утын
кискдндэ утын астына сала тор-
ган агач, тумран, ярка; плаха,
колода, чурбан, подкладывемый
вниз при распиловке бревен.
ПАШ ПАЛА Шаг. — беренче
бала; первенец.
ПАШАЙ Кукр. — см. йенцек.
ПАШКАРУ Бар. Р. — узгеру;
изменяться, стать другим.
ПАШЛАПК,Ы О.У. —
беренче, башлангыч; первый,
начальный. Пашлапк,ы гысым к,ырык
йетте йаш.
ПАШЛЫК 1- Тевр., Тар.,
Бар. — см. корткдйак,- 2. Бар.
Р. — ир хытыны; супруга (в
сказках)
ПАШТАК 1. Кукр., Умар —
башбаштак, тартипсез;
своевольный, невоспитанный. 2.
Бар. Р. — ахмак, шаян; глупый,
шалун.
ПАШТАКЛАНУ Кукр. —
башбаштаклану, тэртипсезлэну;
вольничать, вести себя невоспи-
танно
ПАШЬЩНАН АРЫСЫН
(фр.) Хуща — авызьщнан жил
алсын; типун тебе на язык. Сус
капла-це! — Пашьщнан ары-
сын!
ПАШЬЩНАН КИТЭЙЕН
Тем. — см. йарагеннан китайен.
П9ГИ Бор. PJV с.20 — паке;
складной нож. Пир алтын саплу
пегине йицена алды.
П9ИТ Бар. Р. — ж,ыр; песня.
Пай ЭКП9Р Тем. — бэлки;
может быть, возможно. Мин
торага пай акпер парырым.
П9Й9 Юрш. — бая; не так
давно, недавно.
П9Й9ТК9ЛЕ Лайш. — бая-
дан бирле, байтактан бирле; с
того времени, давно. У л
пайаткале ейте йататы, сесне
саклап.
П9ЙЕЛ Тугыз — куцел;
настроение. Йахшы пейелле ашкд,
йаман пэйелле орьпнкд (поел.).
П9ЙР9М Себ. — бэйрам;
праздник.
П9ЙТУК Тем. — туп; мяч.
См. цеймашкэ, цымайтуп.
П9ЙШ9МБЕ Себ. —
панж.ешамбе; четверг.
П9К I. Ом. — тиз, кызу;
быстро. Услар ара пагрэк
сайлажеп китсалар,"
анламайбыс. 2. Бар. PJV с.52
— нык; крепкий. 9р паулагалы
ар таразе пак пблар.
П9КИН9 Бар. Р. — тиз;
житез; скорый, проворный.
П9КЛ9У Бар. Р. — 1. ны-
гыту; укреплять. 2. ябу, биклау;
закрывать, запирать.
П9КМ9 1. Ялуш. — см.
йенцек. 2. Кукр. — кузна;
бабки, игральные кости. См»
ашык, 2.
170
— пэкмэ сугышу Кукр. —
кузна уйнау; играть в бабки.
П9КЧБРГ9Й Тем. — чырай-
сыз ябалак; сыч. См. бикцерге,
пикчарге, пакдарга, балцарга.
П9Л9Н-П9СТЕУ9Н Коз. —
фэлэн-фэсмэтэн; то да се\
П9ЛИК9ЙЛЕ Ваг. —
балакай гена, аз гына;
немножко, немного. Пэликейле укыган.
П9Н Ваг., Дуб. — см. мэн
II.
П9ПКЭ Иш., М.Уват — см.
йенцек.
П9Р9ЛТИ Той А — салэт;
дар.
— паралтаси йок, — 1. та-
лантсыз, салат£ез; бездарный. 2.
ундырышсыз; бесплодный (о
почве).
П9Р9МЕЦ Тем. — перемеч;
перемяч (татарское
национальное кушанье).
П9Р9МЕЦ К9Л Я-кул —
кашкарый (бакча геле); астра.
П9Р9Ц9 Тоб. Дс — саран;
жадный, скупой,
П9РГИСЛ9НУ Гиг. — ураза
тоту; говеть.
П9РИШ Бар. А — биру,
тапшыру; передача.
П9РС9НТ У-Я. PJVc.№ —
форсат; удобный момент,
благоприятное обстоятельство.
Байагы абышк,аньщ тагы бир
пэрсант булды; бир кун булды
бир йаш булды, ика кун булды,
ике йаш булды.
П9РУАЙСЫС Кукр. — гэмь-
сез; беспечный, беззаботный. Ни-
ма ецам, нима йейем тимайте,
ней антай пэруайсыс кеше.
П9РУ Бар. -— биру; давать.
Цилэкне цыгарып пэр.
П9РШ9К Тар. PJV сЛ01 —
карыш; вершок. Санайдыц
йуанлыгы турт пэршэк бар
иде.
П9С Кукр. — кайбер, багьзе;
некоторый. Пас уакытларда.
П9С СУГУ Бар, Дс — боз
сугу; град.
П9С9 Отос, Кукр., Тар. —
лебаса, лабаса; частица
утверждения. Пы бы к,етэр беткен
паса, куслэре агарып калган.
Торатан килте, торага гиткен
ите баса ул! Килса басе ни,
килсен.
П9СЕР К-к., Супра — бу
арада, хезер; на днях, сейчас.
Песер барганым йук, та, пел мен.
П9СТ9 Тем., Тугыз, Иш. —
сирак кене, кайвакыт; иногда.
Пасарга песта гена паргалайым.
П9СТЛ9ШУ Тем. — см.
уцешу 3.
П9СТУКЛ9У Козг. — мал
кету; пасти скот. Минем ике
бийам бар, син аларны
пэстуклэп йерт.
П9ТЕР Себ. — тече камыр-
дан пешерелган ашамлык, тече
кабартма; пресные лепешки.
П9ТН9 САЛУ Кукр. — тамга
салу; ставить метку. Куйнын
колагына патна салтык..
П9ТН9УИС Хуща — см.
аспа.
П9ТР9 М.Уват — чилак;
ведро. Минем патрамв крйыб ал
сетне.
П9У9Й Тар. Дс — яца туган
бала; новорожденный ребенок.
П9У9ЙЦЕК Тар. Дс — см.
кус пабейцек.
П9Ц9ТН9Й Кукр. — дурт
аршын (улчау берэмлеге); че-
171
тыре аршина (единица
измерения).
П9ЦЕ Лайт. — кечкенэ
бала; маленький ребенок. 9нэ,
пэцелэр килеп утырат. См.
пешка 1.
П9ШК9 1. Карбан — см.
пэце. 2.Лайт. — см. куй.
ПЕЖЁК У нар — см. сэлтеп.
ПЕЛ9КЛ9У Кукр. — ыргьгту,
ташлау; бросать, кидать. Ту-
ныцны кайта гилса анта
пелэклэмэ. См. поргау,
поргыту.
ПЕЛ9КЧ9 Toy — кул чугы,
кул бармаклары; кисть руки.
ПЕЛЭЛЕК — Тем., Бар. —
белэзек; браслет. 2. Гиг. —
белэзек сеяге; запястье»
ПЕЛ9Н Тоб. — см. мына.
ПЕЛЕЧ Бар. Дс — см. кус
соск,ак,.
ПЕЛЕШ Тугыз — таныш;
знакомый. Аныц пелэн пелеш
пес. Пер курган — таныш, ике
кургэн — пелеш.
ПЕЛМ9КЦЕН ПУЛУ Y-кул —
белмэгэн булып тору,
белмамешкэ салышу;
прикинуться непонимающим. Пелмэкцен
пульт йасыб улгыраты.
ПЕЛМ9Н М.Уват — см.
шешпурэ*
ПЕР Себ. — бер; один.
— пер ибэцек Кукр. — бераз,
бераз гына, бер кисак; немного,
кусочек, чуть-чуть. Пер ибацэк
нима ецен ней хэтле сус. См.
пербэц, перуэс, пер туба.
— пер кусен калтырмау
Байк. Ах. — не оставлять ни
крупицы.
— пер сынар Тугыз — бер
бертек; крупица. Кица мин
теста йортем, пер сын,ар аш йуг
ийан, исем китте.
— пер тубэ Козг. — см. пер
ибэцак. Сунарлап кайткац, пер
туба йоклап ала.
ПЕРАУЫК, 1. Рэщ., Кукр. —
аз гына; немного, недолго. Пе-
рауык, йоклаб алайык, палык,
кдцып китмас. 2. Тем. — эл&
гене, хвзер гена; только что.
Лапкага берауык, кына кереп
ЦЫК.ТЫМ.
ПЕР9Й Тугыз — берар;
какой-нибудь. Перай нима —
берэр нарса; что-нибудь.
ПЕРБ9Ц Y-кул — см. пер
ибэцак. Рэнцеткелек пулмас
йамгыр, пербэц кена сибалайте.
ПЕРГУС Ху^а — бер да, пич;
частица усиления: совсем не...
Мин аны белмайтем бергус.
ПЕРГЫЙЛЫ Кг. Ах. — бер-
тесле; однообразно, по-прежнему.
ПЕРИГЕС Кукр. — ярый эле,
бахетка каршы; хорошо что...,
к счастью... Перигее балык кэн
оптанты.
ПЕРИЛЛЕ Кукр. — бер бар-
мак калынлыгы; толщиной в
палец. Кимэбес перилле гена
батмайты.
ПЕРКУ9Ц Тар. Ах. — см.
пер ибацэк.
ПЕРМ9Л Кукр. — бервакыт;
однажды.
ПЕРПАЙТАК М.Уват —
байтак, шактый; достаточно,
немало, порядочно. Гилманныц
улганена перпайтак, йыл пулып
китте. См. бертайан.
ПЕРР9Т Кукр. — бервакыт,
бер тапкыр; однажды, один раз.
Перрэт мин тесга барган итем.
ПЕРТЫНА Кукр. — см. перрэт.
172
ПЕРТЭРвК Тем., Т-т. —
берьюлы; сразу. Минем сыйыр-
ларым йануар айынта парсы
пертврек посаулаганнар ите.
См. берсыпра.
ПЕРУ9С Я-кул — см. пер
ибецвк.
ПЕРЦ9 Кукр. — эгэр, кинет;
если» вдруг. Перце мин у рамка
цыкхалы итеп китсем-це?
ПЕРЦ9-БЕР Лэчек, Рэнч. —
бер-бер артлы, берем-берем; по
одному, один за другим. Перце-
бер кейлэген кийете.
ПЕРЬЩКАЙ Кукр. — 1.
бвтенлайгэ; совсем, навсегда.
Ауылга перьщкдй гилтем. 2. бер
уцайдан; попутно. Перыдкай
еценеп цыгып кит, анасын ки-
леп йералмассен. 3. беркатлы;
наивный. Ошкере перьщкдй ге-
ше игэн. 4. хэтта; даже. Ша
гэтле йел, перынхай кимане
оцыртып йарвйте.
ПЕС Тем., Тар. Дс — пычак
йезе; лезвие ножа.
ПЕУ9Т Козг. — см. мейет.
ПЕЦЕНЛЕ ЦАРЫК Лачек —
кун башмак; кожаные
башмаки.
ПЕЦУ Y-кул — кису; кроить,
резать. Кемга кийем пецэсен?
ПЕШЕК Гиг. — пешкен,
елгергэн; спелый, зрелый,
доваренный.
ПЕШЕМ МАЙ Унсул, Тугыз
— см, кубек май.
ПЕШКОК Тар. Дс — май
язгыч, гебе; пахталка.
ПЕЩКЭН СОТ О.У. — гебе
ейрене; жидкость, остающаяся
после сбивания масла.
ПЕШУ I Кукр., Ом. — май
атлау; пахтать. Кебе биреп то-
рьщ май пешкеле* См. кебе
бешу.
ПЕШУ II 1. Рэнч., Козг.
—торту; толкнуть. Кад ул пуй-
тан, пешеп ташлайын. 2. Супра
— ташлау; бросить. Шикер
болгагалы гашык, йук,, па л ал ар
бешеп киткен. 3. Ом. — кадау;
кольнуть.
— колактан пешеп куйу —
чукраклану; оглохнуть.
ПИЭ Бар. Р. — бия; кобыла.
ПИГ9 Тоб. — иренец апасы;
старшая сестра мужа.
— кинце пиге — иренец
кечкене апасы; младшая среди
старших сестер мужа.
— мулла пиге — иренец иц
олы апасы; самая старшая
сестра мужа.
— оллы пиге — см. мулла
пиге.
ПИГЭУЕШКЭ Дуб. — чана;
розвальни.
ПИД9 Бар. Дм. — файда;
польза.
ПИЙМАН Бар. Р. — черви
<в карточной игре).
ПИКАР Кукр. — ялган; ложн-
о, -ый. Алай ейтуе те пикар.
ПИКЦ9РГ9 Рэнч., Супра,
Кар. Ах. — карчыга; ястреб.
ПИКЧ9РГ9 Тугыз — см.
пекчергай.
ПИЛ Себ. — бил; поясница,
талия.
ПИЙЛ9У Бар. Р. — патша-
лык иту; царствовать.
ПИЛ9К Бар. Р. — булек;
подарок.
ПИЛ9Н Бар. Р. — хезер;
готовый.
ПИЛ9НН9У Бар. Р. — хэзерлеу;
готовить.
173
ПИЛ9У Бар. P. — I. белау;
оселок, брусок. 2. белаулау;
точить на оселке.
ПИЛГаУ Тем. — см. коршак,
2. Ср. кен пилгэу.
ПИЛЕНЛЭГЕР Кукр. — сата-
шучан; часто бредящий.
ПИЛЕНЛЭУ Кукр. — курку-
дан саташу; бредить от испуга.
ПИЛЕСИК ЦАГУЫН Тем. —
см. чагыуан.
ПИЛИНУ Бар. Р. — курку,
куркучан булу; быть
боязливым. Ср. пилецлэу.
ПИЛИНДЗЕ Бар. Р. —
куркучан; боязливый, пугливый.
ПИЛ6С9К Кус. — см. чагыуан.
ПИЛТ9К Бар. Р. — тотлыгып
сейлеуче; заикающийся.
ПЙЛТЕР Тау — сазлык
янында ж.ыелып торган су; вода,
скапливающаяся около болота.
Пилтертэ кдлут, анын, тебена
басып чыгасын.
ПИЛТИР Бар. Р. — елга
тамагы; устье реки.
ПИМАР ХЭНа Гиг. — лазарет.
ПИНК9 Тем. — ждлгаргеч;
веялка.
ПИРвСе Тоб. Дс — см.
карта.
ПИРЕТУ Кукр. — имгату;
повредить. См. миртек.
ПИРЗИГУН Бар. Р. — бер-
секанга; послезавтра.
ЛИС Бар. Р. — 1. пычакнын,
очы; острие ножа. Ср. пес. 2.
без; шило.
ПИСАР БУЛУ Кукр. — тую;
насытиться, быть сытым по
горло. Пы гаслартан кара бисар
бултым.
ПЙСа МУеат — тубал;
лукошко.
ПИСЕЛТ9К Тар. Дс — ашы-
гып аптыраучан (кеше);
оторопелый.
ПИСМА К-тау — кулмак
итагена тегелгэн тасма; тесьма,
нашитая на подол платья.
ПИСТЕР Тем. — карзин;
корзина.
ПИСУР Тем. — лампа куы-
гы; стекло керосиновой лампы,
пузырь.
ПИСУС Чорн. — шамдал;
подсвечник.
ПИТ Себ. — бит, йаз; лицо.
— пит йаулык; Юрт., Тем.
— селге; полотенце для лица.
См. тарат йаулык,, свртангец.
—пите-йесе утыру Лайт. —
куз алдында булу; быть налицо,
присутствовать лично. Пите-
йесе утырат.
— пит оц Кукр. — бит
алмасы; щека.
— питкэ сытыру Лайт. —
йазга бареп айту; говорить в
лицо.
— пит уты Бар. Дс — см.
пит оц.
ПИТАЙ Тем. — бодай;
пшеница. См. пойтай.
ПИТаРЛаУ Кукр. — сырлап
байлау; вязать в резинку, в
рубчик.
ПИТаРЛЕ Кукр. — сырлы,
сырлап байланган; вязаный в
резинку, в рубчик. Пирчаткасе
питарле.
ПИТЛаУ О.У. — биклау;
запирать. Ишекне питлате гуй.
См. киплау.
ПИТЛаУЕЦ К-тау — бик,
ишек биге, тараза бите; запор,
задвижка на дверях, окнах. См.
солау.
174
ПИЦЕН 1. Кукр., T-xan —
урман иясе; леший, Пицен кеше
аташтыраты имеш. 2. Гиг. —
йорт иясе, бичура; домовой.
ПИЦЭ Себ. — хатын; жена,
женщина. Айрылып цыккднсын,
пицэсе улеп китепте. См.
ейгеше, цубацак,, цууацак,.
ПИШ9 Рэнч. — келта ееме,
сослан; снопы, составленные. в
небольшие кучки, суслон. См.
пишем, мишам, суслан.
ПИШвМ Рэнч., Тем. — см.
пиша.
ПИШЕН Юрш. — теш ва£ы-
ты; полдень. Кен пишенкеце
ешлемей йерисец.
ПИШУ Бар. Я — L елгеру,
пешу; созревать, вариться. 2.
кунегу, кунекмэ алу;
привыкать, получать навык.
ПО! Лайт. — гаждолену
ымлыгы; междометие, служащее
для выражения удивления.
ПО <Б0, Б0, П6) Лайт. —
бу; этот, эта, это. Пе те сус
сорап алты, сейлэп йеферте.
См. бо.
ПО БЕР8У Тем., Тоб. —
мене бу; вот этот, вот эта, вот
это. См. монауы. По берауе
кусла.
ПОГА Я-кулу Бар. — угез;
бык. Йетте ген Умскийге
йетэтегэнпес пота мэн. Ашыц
осак. пешмэйте, погабаш
керганте, шейте <пог.).
ПОГЫЛТАУ К-тау — укеру
(угез турында); реветь (о быке).
Пога погылтый.
ПОЙ ТАЙ Рэнч. — см» питай.
ПОКТА О.У. — пахте, чиста;
аккуратный, опрятный. Машина-
та бы шигелле покта булмайты.
ПОЛ Малчын I ПУЛ Бар.
P.IV с.23 — акча; деньги. Сица
рисалыгыммы, полыммы керак?
ПОЛАЙЦА М.Уват — болай;
так. Полайца сусне шеп
сейлейте.
ПОЛАК Ялугп. Ах. — см.
йылыу.
ПОЛГАНУ Тем. — пычрану,
буялу; пачкаться, испачкаться.
Тракторга параты та майга
полганып килэте.
ПОЛГАУ Тем. у Тоб. — пыч-
рату; пачкать. Пер китапны
полгамайты. См. пыцу.
ПОЛМАК Тевр. — см. майеш.
ПОР Тем. — см. кейа.
ПОРАМ Кукр., Лайт.- — мул,
куп; много, обильно. Пар
чагынта порам, йук. чагынта
алай та торам. См. мемер,
моцкдн, цук, молгам, уафыр.
ПОРАНУ Кукр. — бертукта-
усыз ашап йару; беспрестанно
что-нибудь жевать.
ПОРАУ ЦЫБЫК, Тар., Бар.
Дс — см. кэй цыбык.»
ПОРГАТА КИТУ (фр.)
Тэпкин — олагу; пропасть бес*
следно, как в воду кануть.
ПОРГАУ Тем. — ату, таш-
лау; бросить. Кана, ник
поргайсыс йылыуытны, ул цай
к,уй, мин аны к,орытарым. См.
цыргау.
ПОРГЫТУ Тем. — см.
поргау.
ПОРЛАУ Умар — агарту;
белить. Мичте порладым.
ПОРНА К9Н Кышлау —
еченче кен; позавчера. См. ул
ген.
ПОРНАГЫ Себ. — 1. борын-
гы; древний. Тура йылгасыныц
175
порнагы исме Чемке пулган. 2.
еченче (ка*г, ел);
позавчерашний, позапрошлогодний.
Порнагы угытуцы ул ун класс
петергэн.
ПОРНАУ Гиг. — шытып чы-
гу; пускать ростки.
ПОРОК, Кукр. — берук, эммэ,
лакин; только, но. Урамга цык,
порок; осак, йерма.
ПОРОМ Гиг, «— см. килэп.
ПОРСЫМ О.У. — см. по-
рсым-портак,.
ПОРСЫМ-ПОРТАК, Туск. —
шапшак; неряшливый.
ПОРТАК, Кукр.у Тоб., Гиг. —
шапшак; киемне тиз туздыру-
чан; неопрятный, быстро
изнашивающий одежду,
расточительный. Портак, кейэм кейемне
мин, ашкара портак,.
ПОРЦАК. ЙАУЫМ Ялут. Ах.
— см. таш.
ПОРЦАУ У-И — YPY;
прорастать. Картупкан, порцайты.
ПОРЦУ Супра — чистарту;
чистить. Энийем косок пор-
цошгалы гилете.
ПОРЫН i Кг. — элек;
раньше. Порын калхуста ешлаганем.
ПОРЫН II Себ. — борын;
нос.
ПОРЫНБУК, М.Уват — см.
мышык,.
ПОСАУ Себ. — бозау;
теленок.
ПОСЫНЦЫ Ам. — сихерлап
бозучы; злая колдунья. Кеше
посатыган йаман корткдйак,-
ПОТАТАРА ГЫЛУ Кукр. —
арам-шарам иту, туздырып
бете ру; промотать, растерять.
Нарса-гарацны потатара гылма.
ПОТАУ Рэнч. — киселган
агачньщ ботакларын чабып алу;
обрубать ветки со спиленного
дерева. Агацныц потакларын
палта пелан потайбыс. См.
кыртау.
ПОТКА Себ. — ботка; каша.
ПОЦК.АК./БЫЧКЛК, 1.
Лайт. — пошинец балтыр ти-
ресе; кожа, содранная с голени
лося. 2. Кукр. — хайванньщ бот
тиресе; кожа с бедренной части
ноги любого животного. Телга
боцкдк, туным пар ите.
ПОЦЫК Тем., Тоб. Яр.,
Байк. — см. кубак, L
ПОШК.ЫНУ Т-кул — сагану,
пошыну; скучать, беспокоиться.
ПОШЫКТЫРУ Гиг. — туй-
дыру, ялыктыру; надоедать,
наскучить.
ПОДА TY6 Бар. P.IV с.ЗО —
дая баласы; верблюжонок.
ПОЖУГУ: пожук- Бар. Р. —
см. пужугу.
ПОЗА Бар. Р. — арпадан
ясалган аче бал; брага из
ячменя.
ПОЗАГА Бар. Р. — бусага;
порог.
ПОЗУ Бар. Р. — качу, киту,
кучеп киту; убегать, уезжать,
переселяться. P.IV с. 10: Ики
Кбнганнан сон, Кдра Кдн пбзып
китте илебила.
ПОЙ 1. Бар. PJV с.42 — см.
бой. Саут йбк, аньщ yuYH
пбйында. 2. Дм. — буй; рост,
стан. 3. су буе, яр; высокий
берег. Ойны ла йардим, пбйны
ла йардим; Йан сайганнан ар-
тык; парлар микан?
ПОЙАУ Бар. — 1. буяу;
красить. 2. буяу; краска.
ПОЙДЫК Умор — аерылып
176
кайткан хатын; разведенная
жена. Ср. пуйтак;.
ПОКСАК, Бар. Р. —
байленеш; узы.
ПОКСАКЛАУ Бар. Р. —
байлеу; связывать.
ПОЛИМ Тем. — см. ирмен.
ПОМОЦ Бар. Р, — ярдам,
урак эшлэрен курш елар ярдаме
белая бетеру; помощь,
окончание жатвы при пом ощи соседей.
ПОППА К-к. У -И — см;
цартта.
ПОС Бар. Дм. — 1. соры;
серый. 2. туры (ат); гнедая
(масть).
ПОС ТУЙГУН Бар. PJVс.31
— карчыганьщ бер таре;
ястреб-тетеревятник. Инде кдра
ылацын пбс туйгунум пар, аны
тудуп куш кудёр б узуц?
П9ЙЛ9К Ом. — урман; лес.
См. агацлык,.
П9КМ9Ц ЦАЛГЫ Лачек —
багебрак утыртылга н чалгы;
коса, насаженная под более
острым углом. Пагалеп су утыртыл-
ган цалгыны пекмэц титеген.
П9КТ9У Бар. Дс — жд*ю,
камау; собирать, окружать.
Куйлар чура йавда кдчтылар,
ейсемкец пакта уга кечем
йетмете.
П9Р I Юрш. — тал; ива.
П0Р II Тоб. Буд. — см. пере.
П0РГ9НЦЕК Тем. - см.
арцуыл. Песте к,атыннар
парганцек парганеп йергеннер.
П9РГ9У Cam. — каплау;
закрывать. Аны шал пелэн
паргайтелар
П0РЕ Кукр. - 1. см. кай
цыбык- 2. баре; почка. См.
кацек II, пар II, парчэк I.
П9РМ9 I К-may — см. ала-
шитак.
П0РМ9 II Лайгп. — см.
царык. Парма поцкдктан те-
гелат.
П0РЧ9К Дм. — 1. см. паре
2. 2. ногыт борчагы; бобы.
П0Т9(СЕ) Махли — см.
патера. Кдйтан килтен, кдйта
пдрасын, — петасен сурайтылар.
П9Т0 ИТУ Козг., Кукр. —
ямау, тазету, ратке китеру,
бетен иту; починить, исправить.
Сал айагьщны, итегедне пата
итайем.
TI9T9P9 Себ. — бетене(се),
бары(сы); все, всё. Петерасен
та белеп бетергале итемсен,
карак син? См. пата.
П9Т9РУ / П9ТУ Себ. —
бетеру; кончать. Калим пауалар
ейлерен йасап патаптелар.
П9Г0 Бар. Р. — кечл&9
батыру сильный, геройский.
П9Г9Н Бар. Р. — кекре,
бекре; кривой, горбатый.
П9ГРУЗУК Бар. Р. — какре;
кривой.
П0Д9Н© Бар. Р. — будене;
перепелка.
П0ЙДИР Т-тау, Бар. Дм. —
беер; почка. См. бейир, букма,
пуйир.
— пёйдир туби — ян; бок.
Козыкёрпэц бир йак. пёйдир
тубинда йатты, а айактан па-
сал маты.
П9ЙУ Т-кул Дм. — калкып
тору; возвышаться. Сусыс
намасис тён, сауал пейип йар
пбйы.
П9К Умар — бик; очень. Пак
пийек, *;ыгып пулмайсьщ.
ПвКСУ Бар. />. — !.
12 H-4U
177
гзуданен. аскы влеше; нижняя
часть туловища. 2. мылтык
тутасе; приклад ружья*
ПбКУЛУК Бар. Р. —
бакрайган; сгорбившийся.
ПдЛИК Дм. — куак; куст.
Пир пели к пир агадка
йиталаде._ Ср. пулэк II.
ПвЛМО Бар. Р. — 1. см. аран
1. 2. см. 6ацх,ыц 1.
flQPTY Бар. Р. — коба;
бурый (о лошадях).
П&РУБар. P.IV сЛ2 — буре;
волк.
ПРАН Ваг. — бетенлай, накъ,
темам; совсем» течь в точь.
Палалары йыланньщкы пран
кисэртке. Ир кеше пран йу&,
кел яйца.
ПРЭСНИЦ9 Y-кул — каба;
прялка.
ПУ Бар. Р. — кугерек;
плесень.
ПУ'АЗ Бар. Р. — бугаз;
горло.
ПУАК 1. Той. Дс — см.
пыуак, I. 2. Бар. Р. — см.
пуацкы.
ПУАЦКЫ Бар. Р. — оек
бейлавече, будыргыч; подвязка.
ПУГЫРТАК U Кум. — бугаз
теене; кадык. Пуре курага ке-
реп куйны ашайтщ, кднын
пугыртактан ецэте. См. пуур-
так,, пустау. 2. Кукр. — аяк
киеменен, йезе белэн кунычы
арасында бегелгвн урыны; сгиб
обуви между подъемом и
голенищем.
ПУДУШ Бар. Р. — буй-сын;
фигура.
ПУДУШЛУ Бар. Р. — буй-
сынлы, зифа буйлы; статный,
стройный.
ПУЖУГУ Бар. Р. — ачула-
ну; сердиться. P.IV с.23: Ада-
лары бл еёскв палаларына пу-
жукту.
ПУЙ Тар., Бар. — тире;
окрестность, около, возле. Пуйта —
монда; Здесь. Тэмер йул пуйта.
ПУЙГАТ Я-кул — см. айлы.
ПУЙМА Мет. — киез итек;
валенки, пимы.
ПУЙНИЦ8 М.Уват> Тем. —
ике ишкекле зур кайма;
большая лодка с парными веслами.
См. кайук, сорык, 2, сорых,
ПУЙТАК, 1. Cam., Кукр.,
Том. — тол; вдова, вдовец. 2.
Тар. — айланмаган, кияугэ
чыкмаган; неженатый,
незамужняя. См. толас.
ПУЙУ Т-кул Дм. — 1. буу;
душить. "Тыцнаматьщыс аца,
парабанын, эмти тогымын пуйып
петарте" — тип эйтэти. 2. пута
бэйлау; завязать пояс.
ПУЙУГУ Бар. Р. — тучу;
мерзнуть. P.IV с.65: 9 йицгэм,
йаман пуйуктум. Йицгезе
айтте: "Агацнын, айу тоны бар,
аны алып йабын".
ПУЙЦЫЛ Тем. — буйлы;
высокий (о росте).
ПУЙЫН 1. Кукр.у Тар. —
муен; шея. 2. Тем. — хезмэтче;
слуга. Аа.а пуйын пулып
йашемекмэ?
ПУЙЫН ЙАСТЫК Кус. —
см. йастьщ.
ПУЙЫН ПУЛУ Кукр. — буй-
сыну; подчиняться.
ПУЙЫНТЫРУ Т-кул Дм. —
см. пуйу 1. Кбцырчаклар пуйып
салган теп... Кишини
к,бргыткдлы пир параба ейси
пуйьштырган палаты.
178
ПУЙЫНЦАК Себ. — муен-
чак; ошейник.
ПУКАС Кус. — см. цабынты 2.
ПУК.РАК, Бар. Дс — см.
цубак, 1. Куй, пукракда тешме,
айагыц, пылцыраныр.
ПУКДАР Комар. — тормоз*
ПУЛГАУ Т-тау Дм. —
кизену; замахиваться.
ПУЛМАЦЫ Кукр. — булдык-
сыз, уцмаган; неспособный.
ПУЛТАУ Бар. Р. — яцакны
кабарту; надувать щеки.
ПУЛТУР Бар. Р. — былтыр;
прошлый год.
ПУЛЦАУ Тем., Тоб., Дуб. —
вакыт бнлгелеу; назначить
время. Кысны пирэтеген кенне
пулцайтылар.
ПУМА Тоб. Р. — тын кысы-
лу; одышка.
ПУПСА Тем., М. У ват —
бетенлей, бик; совсем, очень,
вовсе. Кецем петте пупса.
ПУР Лайт. — см. ур.
ПУРА Тем., Тоб. — бу ара;
это место, здесь. Кац пуратан.
ПУРАЛЫ Кукр. —- шакмаклы;
клетчатый. Пуралы кейлек.
ПУРАУ Бар. Р. — урелген
тал чыбыклары байлеме;
свернутые связки из тальника.
ПУРТУ Кукр. — искеру
(икмек, он турында); черстветь,
становиться несвежим <о хлебе,
муке). Он пуртып китепте.
ПУРУН Бар. Р. — см. порын.
— пурун пир темде — бер-
вакыт; однажды.
ПУРЫЛ / БУРЫЛ К-Ъак P.IV
с Л 33 — бурлы ат; чалый (масть
лошади).
ПУСАЛАНУ Улэртеш, Кукр.
— борчылу, кайгыру;
беспокоиться. Палам ейте йук, шаца
пусаланып утырам. Кугеуенге
пусаланаты. См. кейу II.
ПУСАНТЫРУ Тем. — кы-
мырж.у, кычыту: зудеть,
свербеть.
ПУСАУ I Тау — борчу, ап-
тырату, тецкеге тию;
беспокоить, надоедать. Мине бусап
утырма.
ПУСАУ II Гиг. — ишек кагу;
стучать в дверь.
ПУСТАУ Э. Абд. — см.
пугыртак 1.
ПУТ Гиг. — пот, сын, балбал;
идол, статуя, болван.
ПУТПАЛ Тем. — ей базы,
идеи асты; подполье, подвал.
ПУТУАК Тем. — балык тоту
коралы; орудие рыбной ловли
(применяется на реках).
ПУУРТАК Мылчын — см.
пугыртак 1. Су пууртакха
йететеин.
ПУШАТУ Себ. — ждберу;
отпускать. К,онтосларны суга
пушатмакды пулганнар.
Сеулешкенте себерек суслер те
пушатабыс инте. См. ейу.
ПУШКУЛ Тем. — юмарт;
щедрый.
ПУЫНЦАКЛАНУ Лайт. —
буынтыклану; сегментация,
сочленение.
ПУЫШУ Тем. — ызгышу,
кычкырышу; браниться,
ругаться. См. к.ыйгыл тешу.
ПУЫШЦЫЛ Тем. — ызгы-
шучан, бейленчек; сварливый.
ПУГЭНТЕШ М.Уват — саз-
да усе торган ченечкеле улен;
колючее болотное растение.
ПУЖУК Бар. Р. — см.
селтеп.
12*
179
ПУЙИР Т-кул Дм. — см.
пейдир.
ПУЙУК Бар. Р. — биек, зур,
беек; высокий, большой, великий.
ПУК Т-кул — елга борылы-
шы; изгиб, поворот реки.
ПУКЕР9П Тем. — см. йай-
лек III.
ПУКЛЭУ Т-кул — баклау;
согнуть.
ПУКМ9Ц Бар. Р. — бегел-
ган; согнутый.
ПУКТ9Р Кукр. — см. сырау 1.
ПУЛ9К I / БУЛ9К 1. Лайт.
— булэк; награда. Пирелган
булакларне аклагалы ты-
рышкдлы тийеш. 2. М.Уват —
кучтанач; гостинец. Цацатым,
тансыгындан булак ашайым.
ПУЛЭК II Бар. — см. пайлак.
ПУЛ9У9Й ИМ М.Уват —
киндер; конопля. См. тарма.
ПУЛБв Бар. Р. — см. кар-
тапка.
ПУЛ0К Бар. Р. — чишма,
кое; источник, колодец.
ПУЛУ Бар, Р. — палак булу,
бету; гибнуть.
ПУПРЭК Ртч. — см. йайлек Ш.
ПУР Бар. Р. — ян, кабырга-
дан тубан урын; бок, место
ниже ребер.
ПУРУ Тоб. Р. — боеру, хал
иту, билгелау, тапшыру;
приказывать, решать, назначать,
поручать.
ПУРЦЭ Бар. Р. — борча;
блоха.
ПУТ9Л9НУ Тоб, Р. — бута-
лу, чабалану; запутаться.
ПУТСЕС О.У., Кукр. —
рэтсез, эшэке; непутевый.
Ешлайте, ешлайте, ешенедке
путе булмасты, путсес тителэр.
ПУТУ Бар. PJV с.38 — усу,
чыгу; расти, взойти, появиться.
См. буту 1(1). Ада куйуп ицал-
мен, аузыма йаман кодыр пут-
кандай. Кдрныма пала путту.
Ср. биту.
ПУЦК9 Тем. — см. муцка.
ПЫ БЕР9У, ТЕГЕ БЕР9У
М.Уват, Кукр., Кг. — мо-
ны(сы), теге(се); этот, это, эта;
тот, та* то. Пы берэуе встал,
теге берауе сантал.
ПЫГИС Эшеван — бу юлы;
в этот раз. Пыгис пушаталман,
тите.
ПЫГЫН Тем., М.Увагп —
янбаш саяге; бедренная кость.
ПЫГЫРТАШУ Кукр. - бу-
талу, чуалу, маш килу;
копошиться» кружиться, кишеть.
Палыкдар сута пыгырташып
йататылар.
ПЫЖЫРУ Бар. PJV с.72 —
пешеру; варить. Азык пыжыр-
дым, олтуруп йиде.
ПЫЙАС Тоб., Тем., Том. —•
суган; лук. См. цишнак, паа-
тын.
ПЫК Кукр. — см. пил.
ПЫЛАЙАК Тар. Дс — ак
бакалле (ат); с белыми
лодыжками (лошадь).
ПЫЛАУЫР L Хуца — туз-
ган, ж,ыештырылмаган; неприб-
ранный. Пылауыр ейабес. 2.
Тар. Дс: полауыр — машакать,
комачаулау; трудность,
неудобство. Полауыр кдаып, ицкесен
мынта куйаты.
ПЫЛЧАК, Тар., Бар. Дс —
яшьле куз; мокрые глаза.
ПЫМАЦМА? Кукр. — чын-
лапмы, булмас ла, китсенэ;
неужели? (в ироническом смыс-
180
ле). Йакдпы кина игэн пы. —
Пымацма?
ПЫР Байк. — см. койэ, куэ,
пырым.
ПЫРАН Вгв — см. пыран-
ный. Отпускка кдйттьщма? —
Йук, пыран.
ПЫРАННЫЙ Коз. — кире
кагу, инкарь ымлыгы;
междометие, выражающее отрицание,
отказ. — Утын кертеп бир-че!
— Пыранный, кертмэйем.
ПЫРГЫ Бар. — быргы;
труба.
ПЫРГЫЛТАУ М.Уват — см.
атарыну. Пыргылтап, атары-
нып, соргелтэп цыпкитте.
ПЫРЛАМА Тар. Дс — кеч-
кенэ чэйнек; чайничек.
ПЫРЛАУ Кукр. — корымга
буялу; испачкаться в саже. Пи-
тен пырлап ташлаган.
ПЫРСЫЛТАУ Гиг., Буд. —
су чэчрэту; брызгать водой*
ПЫРТ Кукр. — см. к.уту.
ПЫРТЛАНУ Кукр. — фырт-
лану, купшылану; щеголять.
Пыртланып килепте торатан.
ПЫРЫМ Э. — см. кейэ,
бурым.
ПЫСГЫК М.Уват — сакау;
косноязычный.
ПЫСГЫЛТАК Y-кул —
чэрелдек; пискливый.
ПЫСКДК. ЙАМГЫР — см.
церетмэ йангыр.
ПЫТЛАЙУ Кукр. — см. кус
тармайу. Нимэгэ кусецне пыт-
лайтасыц?
ПЫТЛАЙЦЫК Тов., Тар. Дс
— кэж,э тоягы; кукиш.
ПЫТЫРАУ Кукр. — таралу,
чвчелу; рассыпаться. См. сацы-
лу-
ПЫТЫРКДК, Гиг. — см. пы-
тыргаклы.
ПЫТЫРГАКЛЫ Кукр. —
теерчекле; бугорчатый, шерохо-
ватый.
ПЫУАК, I Юрт. — бэс; иней.
ПЫУАК, II 1. Тау — хатын-
кыз аяк киемен бэйли торган
йон бау; шерстяные завязки на
женской обуви. 2. Кукр. —
киндер, ж,итен бэйлэме; связка,
пучок льна или конопли. Пиш-
ун пыуак, йетенем пар.
ПЫУАКЛАУ 1. Тау — чарык
бавын бэйлау; завязывать обувь
(чарык). 2. Кукр. — киндер;
жятен бэйлау; связывать в
пучки лен, коноплю.
ПЫУАСЛАУ Т-хан — бугаз-
лау; резать скот.
ПЫЦАК ПЕС Тар. — пычак
йезе; лезвие ножа. Ср. мез.
ПЫЦК.ЫЛТАК. Ваг., Дуб. —
см. кубак, 1. Пуген урамта
йвргэле пыцк,ылтак,.
ПЫЦКЫМА Т-хан — мыгыр-
даучан; ворчливый.
ПЫЦУ I Байк. — см. полгау,
Пыдыма кулыдньь
ПЫЦУ II Бар. Р. — 1. см.
пецу. 2. кулмэк кису, кулмэк
элгесе; кройка, покрой платья.
ПЫЦЫК, Байк. — см. кубак 1.
ПЫЧЫРТАШ Умор — чуер-
таш; галька, булыжник.
ПЫШАЙ Тар. Дс — кояш
ашаган яки куп киелеп агарган
эйбернец тесе; цвет одежды,
выцветшей на солнце или
потертой от долгой носки.
ПЫШАЙ К.ЫСЫЛ Я-кул —
кызгылт; красноватый.
ПЫШАТАН Кукр. — агач
тишу ечен тимерчыбык; метал-
181
лическая проволока для
проделывания отверстий в дереве.
Пышатан кысарса, йакшы
тишэте.
ПЫШКЫРУ Гиг. — см. пыр-
сылтау.
ПЫШЛАК, Бар. / ПЫШТАК
Том. — эремчек; творог. См.
купцек.
ПЫШМАН Тоб. Р. -
мипербанлы; сострадательный.
ПЫШУ Бар. Дс — шицу,
сулу; увядать. Ике кен келге
су койган йук,т пышып китеп-
те.
р
РАУ: pa- L Бар. Р. —
ераклашу; удаляться. Андан
рагын! 2. Гиг. — раймен (алткд
тушэмен) — упреждаю
(опередить в каких-нибудь действиях).
БуЪ. (с.588) дает к этому
примеру инфинитив раймак: рай-.
РАК, Бар. Р. — см. алые.
РАКЛАУ Бар. Р. — ерак
киту; далеко уходить.
РАМА УЛ9Н Mem. — сазда
усе торган, кызгылт чечакле
улэн; болотное растение с
красноватыми цветами (иван-чай),
РАС Кукр. — дорес, хак;
правильно-о, -ый. Рас сусге ней
пару (поел.).
РАСЛАП Кукр. — чынлап,
чыннан да; действительно. Пы
ей йандыш салынып йататы. —
Раслап эй!
PACTA Кукр. — см. раслап.
Анауы мартнынды первойынта
туты раста. Раста, сесгэ селем
эйткэннэр ите.
РАТУ: рат- Бар. Р. — ера-
гайту; удалять.
Р9Г9Ц Аслана — см. сыргый.
Р9КМ9Н ЙАПРАК Тем.,
Юрш., Лайтп. — см. ацы кауак.
Р9НЖУ: ранжи- Бар. Р. —
1, авыру булу, газаплану; быть
больным. 2. авыру; болезнь.
Р9НЕЦ Кукр. — ренж,у, кар-
гыш; обида.
РЭНЦЕТУ Тар. P.IV с.!07 —
ренж,ету; обидеть.
Р9УШ9 Тем. — см. йеган I.
РИЗА БУЛУ Тар. P.IV с.99
— риза, канагать булу; быть
согласным, довольным. Хош,
кунаклар, маца риза бульщыс.
Р0СГ9 Кукр. — см. симдлэк.
с
САБА Тоб. — балык агы,
балык сете; молоки. См. инце,
йенце, сыйа II.
САБАК Тоб. Р. — теймвнен,
1гем алкакын. сабы; ушки у
пуговицы и серег.
САБАКДАУ Улэртеш — сап-
лау; вдевать нитку в иголку.
Бне тэ сабаклай алмайым инте,
йетмешнецке цыккансын. См.
кэслеу.
САБАКТАУ Себ. Буд. — мы-
скыллап келу; насмехаться.
САБАЛ Том. Абд. — тэлгеш,
ботак, тармак; кисть, ветвь.
САБАЛАК, Том. — ботак;
ветка.
САБУ I О.У. — кыйнау, сугу;
ударить, побить. Исереклэй аны
да сабыпты.
САБУ II Кукр. — 1. чарыкка
куныч тегеп кую; пришить го-
182
ленищи к обуви (бродням). Ца-
рык сабам. 2. ябыну, кию;
покрываться, надевать. Шал са-
быну, алтйапкыц сабу,
САГА Себ. Дс — кузна
уенында кургашын коеп ясалган
кузна суккычы; залитая
свинцом бита в игре в бабки.
САГАЛТЫРЫК Тоб. Р. —
йаганнец астагы каешы; ремень
узды (под нижней челюстью).
К-дак PJV с. 180: Сагалдырык,,
йуган heM чыбыр такмак уш
булар бар булса, чын мусулман
тиирлер инде.
САГАУ I 1. Y-кул — телсез;
немой. Ым мэн каплашкан ке-
шене сагау геше тилар. 2. Тоб.
Р. — сакау, тотлыгучы;
картавый, заика.
САГАУ II М.Уват — 1. эрен;
гной. Колактан сагау ага. 2.
твче авыруы; золотуха.
САГУ Туск. — сакаулык;
косноязычие. Турт Йыл сагу менан
ауырты. См. пысгык,.
САГЫР Тар. — см. колакдй.
САГЫСЛАУ Тоб. Р. — сума-
лалау; смолить.
САДАК Бар., У-И, К-дак PJV
с. 167 — ук савыты, ук кынысы;
лук со всеми
принадлежностями, колчан. Садахлары шоу-
шылдап, тулумнары йилгиддап,
куйаулар йуртлар йас куну.
См. саудак,.
САИРГАУ Гиг. — ратка салу,
тартипка китеру; разбирать. Ср.
тиргэу 2.
САЙ I Тем. — саен
(послелог); еже-, через, каждый.
Сагат сай. Ауыл сай йул бара-
ты. См. боронсай, сайлап.
САЙ II 1. Том. Абд. —
еайлык, комлык; мель, песок. 2.
Тоб* Р* — сай; мелкий,
неглубокий (о реке).
САЙ ЙАГАСЫ Кг. — яр, яр
буе; берег, побережье.
САЙА Гиг. — см. кулага.
САЙАК Кукр.у Отос, Том. —
сирак; редк-о, -ий. Картупны
сайак, утысыпсыс. Онытылган,
сирэк-сайак. кына калган.
САЙБЫР Тем., Тоб., Тар. —
тигез юыртучан; бегущий
ровной рысью.
САЙБЫРЛАУ Тоб. Р. — тиз
юырту; бежать скорым ходом (о
лошади). См. ишкеннау, йелау,
йилау, йелдурау, йилу.
САЙБЫРЛАШУ Кукр. —
икаулап атка атлану; сесть
вдвоем верхом на коня. Атка
сайбырлашып менеп киттелэр.
САЙГАК Том. Абд. — см.
кугэуен.
САЙЛАП Тем. — см. сай I.
САЙЛАУ Ом. — тушам;
потолок. См. туба.
САЙРА КИЛУ К-дак PJV
с. 166 — халсезлану; ослабеть.
Бар чагымда, ай йаранлар,
курдецес, аргымак, танлап ат
миндем. карыганда инде сайра
килде-ла, алаша мина крйсам
ат булгай.
САЙУ Там. — саегу; мелеть,
становиться мелким.
САЙЫГУ Тоб. Р. — см. сайу.
Бу су бик сайыкты.
САКА Гиг. — ХУШ-XIX йаз-
ларда гаскаргэ ашау-эчу айбер-
ларен сатып йаруче; маркитант.
САКЛАУ 1. Л aunt., Кукр. —
кату; ждать. Мине ша тапта
саклап торьщ. 2. Тевр. — асрау,
тарбиялау; содержать, держать,
183
воспитывать. Ике пала
саклыйм. Малны куп
саклаганнар.
САК.РА Бар. Р. — сахра;
равнина, поле.
САК.РЫМ Умар — чакрым;
верста.
САКТАЙАН Тоб. Р. —
сэхтиян; сафьяновая кожа.
САКТАУ Том, Абд. — см.
саклау 1.
САК.ЧЫ Лайгп. — еч япьле,
еч тармаклы тимер таяк;
железная, палка с тремя зубьями.
САК,Ы Гиг. — су ташучы, су
эчертуче; водонос, поилыцик.
САЛ Тар. PJV с.90 — сал;
плот. Сал цабу — срубить плот.
САЛАМ ВИРУ, САЛАМ АЛУ
Тар. PJV с.88 — селам биру,
сэлам алу; приветствовать,
здороваться, отвечать на
приветствие. Салам бирде Кара Кукул.
Йаткан алып саламын алмады.
САЛАМ ТЫРНАУ Ваг. Ах. —
салам ж,ыю; убирать солому.
САЛАМАК, Бар. Р. — сынау;
сынап карау, тежрибе; проба,
опыт.
САЛБУЛТАК. Тоб. Р., Гиг. —
салынкы, салынып тешкен тире;
отвислая кожа.
САЛБЫК, Тар. Дс — сурэн,
сулпэн (кеше); вялый, хмурый,
медлительный (о человеке).
САЛГЫМ М.Уват — салкын;
холодн-о, -ый.
САЛМА Кукр. — 1. ишеккэ
аркылы салына торган тимер;
железный засов для запирания
дверей, 2. кое сиртмесе;
журавль (колодца).
САЛМАКЛАУ Бар. Р. —
авырлыкны улчау; определить
вес, взвесить.
САЛМАКЛАНУ Тар. Дс —
икелэну; колебаться.
САЛУ Тевр. — кую;
положить, класть. Атасы кэсит ала,
бала ашый, кегесне салмый
кулыннан. Син алардан куркып
салма (вспомогат.глагол).
САЛЫМ Суклем — см.
калын. Туйтак алтта йегет са-
лым бирэте.
САЛЫНУ Тевр. — чишену;
раздеваться. Салынып, урын-
тьщкд наткан гына итем. См.
тижену.
САЛЫШТЫРУ Т-кул — ча-
гыштыру; сравнить,
сопоставить.
САМАЙ 1. К-may, Кукр., Том.
— чигэ; висок. Самай цацьщнан
йолгырым. 2. Тоб. Р. — чиге
чече; волосы на висках.
САМАРАУ Ай — самовар;
самовар.
САМАРГАУ К-дак PJV с. 134
— уйлау, улчеу, чамалау;
обдумывать, взвешивать,
рассчитывать. Сатагьщ алтын, у к
алтын, самаргап ейткен сус
алтын.
САМЫН Том. Абд. — сабын,
мыло.
САН I Иш.> Лэчек — бот;
бедро, ляжка. Саннарым ауыр-
тып тораты.
САН II У-И P.1V с.194 — ун
мен,; десять тысяч. Кырк, сан
киши бир башым к,ыйгулап
йауга тиймасем...
САН Й9Р Бар. — тврле жлр;
разные места. Сан йерте
йеретесец, ейренэтесец.
САНАЙ Юрт., У-И PJV
с. 188 — см. йагы. Алтынчы
184
кунде культа санай алды.
САНАЙ-УК Ранге — см. йаш I.
САНАУ Том. Абд. — тарткы;
смычок.
САНДРАКДАУ Гиг. -
температура булганда саташу;
бредить в горячке.
САНДУГАЧ ГУЛЕ Том. Абд.
— см. мешэккус.
САНСА Тор. Дс — см. к,осок,
пауырсак*
САНТАЛ М.Уват — см.
сантала I.
САНТАЛА 1. Тоб. — утыр-
гыч; табурет, стул. 2. Ваг. —
утыргыч урынына куллана тор-
ган букэн; чурбан,
употребляемый в качестве стула. Шалай
итеп корыттыгыс, санталасын
йоуан ите. 3. Гиг. — эскомия;
скамья.
САНТРАК Рэж;. — сантый;
шальной, шалый.
САНТУГАЦ Тоб., У-И — см.
куцмэкуц. Сантугац, сантугац,
сантыгын, ац, малын. курэйек.
САНТЫК Тар., Вар. Дс —
хайваннын, ашавыннан калган
салам-печэн калдыклары;
оставшиеся от скота объедки корма.
САН, Тар. Дс — гадэт, закон;
привычка, обычай, закон.
САНАК, Кукр. — балта сака-
лы (балта тутэсенец аскы ягына
чыгып тора торган урыны);
выступ на нижней стороне обуха
топора.
САНРАУЛАНУ Гиг. —
сацгыраулану; глохнуть.
САНСА Умар — см. сымрак,.
САП I Тоб., Бар. Р. — 1.
сап; ручка, рукоятка. 2. сабак;
стебель.
САП II Тоб. — куак, куак-
лык; кустарник.
САП III Умар. — см. мышык;.
Ринатныц саб авдан.
САПАЛКА Том. — эш ара-
сынДагы. ял; перерыв на отдых
во время работы.
САПИНКА У-#, Яр. Ах. —
теймэ; пуговица.
САПКА MEHY Tap. Дс —
игеннен, усеп кепшэкленуе, са-
баклануы; пускать стебли, труб-
коваться (о хлебных злаках).
САПЛАЙАК Тоо\, Тар. Дс —
ждмаяк, кэса; миска, пиала,
чашка.
САПЛАШТЫРУ Кг. — бутау,
саташтыру; путать, сбивать с
толку. Мин кэплэгэнтэ саплаш-
тырма.
САПМА Бар. Дс — кулдан
тегелгэн укчесез, тупас кун
итек; грубые кожаные сапоги
без каблуков, сшитые вручную.
САПОН М.Уват I САПУН
Т-т., Каз. — см. алтйапкьщ.
САРАЙ 1. Козе., Тар., Кг. —
чардуган; изгородь вокруг
могилы. См. цатрык,, эуле 2. 2. Тоб.
Р. — абзар, сарай; хлев, сарай.
Ат сарайы — конюшня.
— сарай кирту Кг. —
чардуган кору; огораживать
могилу.
САРАЙ К9БЭН Малчын —
эскерт; скирд. См. сарут.
САРАН Тоб. — саран; скупой.
См. сыкна.
САРАУЫЦ 1. Кг., К-к.,
Комар. — карчыклар кия торган
укалы баш киеме; головной
убор старух, вышитый
позументом. Сарауыцым калган, карт
па шлык, пулып уйнасалар алып
китэтелер. 2. Гиг. — мангай
185
бэйлэвече; налобник.
— сарауыц цатау Кг. —
одевать на голову сарауц* Са-
рауыцны картайгансын катагая.
— сарауыц сэбэмен Гиг. —
повязываю на голову.
САРГАЙ К. Абд. — сарана
(усемлек); желтая сарана,
саранка: Lilium martagon (Даль).
САРГЫЛУ Гиг. — см.
койлогу.
САРГЫТ Тар. у Бар. Дс —
кешедан калган аш; остаток
пищи, объедки (обычно после
знатных людей — кирг.> ног.).
К-дак P.IV с.129: Ундау килде:
кайтсын! тип, ... ир саргутын
ичсен! тип, ирге садам бирсен!
тип.
САРМЫЗАН Тоб. Р. — туп;
пушка.
САРНАУ Себ. — бию кеен
кейлэу, ж,ырлау; напевать
танцевальную мелодию, петь. Син
сарна, мин уйнайым.
САРУТ Кукр. — см. сарай
кабан.
САРЫ I М.Увапг — 1. сары;
желтый. 2. см. куцыр.
— сары гул Том. Абд. — см.
агымбак.
— сары йарма 3. — см.
тарык,.
— сары кршкацак 3. — см.
майлемеч.
— сары кушвдцак Том. Абд.
— керэшэ; стриж.
— сары су Ом. — эремчек
суы; сыворотка.
САРЫ II У-И РЛУ с. 195 —
...ягына; в сторону чего-н., ко-
го-н. (послелог). Мин улсэм,
табытымны така к,6йыц, йусум-
ну к,ыпла сары зчык цойыц.
САРЫК Дуб., Эге — см.
царык,.
САРЫК АУЫРУ Кукр. —
сары авыруы; желтуха.
САРЫЛАНКАН МАЙ Кукр.
— сары май; топленое масло.
См. сысгырган май.
САРЫН Лайт. — ж.ыр;
песня. Сарын сарнайтылар услере
цыгарып. См. улац.
САС ЦИЙЭ Т-т., Лайт. —
см. мук цийэ.
САСЫК, Тоб. — кандала;
клоп. Сасык к,ыйнайты, йоклап
пулмайты. См. оцык,.
С AT А 1. Тоб., Тар. Дс —
ацсыз, ангыра; бестолковый,
непонятливый. 2. Тоб. Р., Гиг. —
тиз ышанучан, беркатлы;
легковерный.
САТ9 О.У. — гади, беркатлы;
простой. Антай сатэмен мин.
САТУРЛАНУ Тем. — кызып
киту; разгорячиться.
САТУНГ9 М.Уват — юан.
бурана; толстое бревно, кряж.
См. сутунга.
САУ 1. Тоб., Тем. — сау,
саламат; здоровый. 2. Тоб. Р.,
Том. Абд. — аек; трезвый.
САУДА КЫЛУ Тар. P.IV
с. 109 — сату иту; торговать.
САУДАК, Бар. — см. садак,.
САУК Тем. Р. — 1. телак;
желание. 2. гашыйк;
влюбленный.
САУЛЬЩ Кукр. — теше (бо-
зау, сарык); самка (телка,
овца). Саулык, кусы баласы бар
ите.
САУРЫ / САГРЫ Гиг. — арт
сан, савыр; задняя часть, круп
(лошади).
САУТ Гиг., Бар., К-дак P.IV
186
c.42, 142 — кебе, кебэ кием;
кольчуга. Саудун тарлап
килганда тижеп кырына салды.
Ике мэргэн шайланып чыгып-
тылар саут киип.
САУТА Ранч. — сауда;
торговля.
САУЦЫ Тоб., Тем. — яучы;
сват, сваха. Синд перау куцеле
ташатегин, сауцы йебэрате. См.
ендву.
САУЦЫЛАУ Тем., Тоб. —
яучылау; сватать невесту.
САУАЙУ Том. Лбд. — см.
айлау.
САУАЛ Чорн. — см, ецерт.
Сауал уакыт йоюласа, ауыру
булып к,алаты.
САУАСНАЙ / САУАСНА
Тем., К-дак P.IV с. 153 — клат;
кладовая. Йнр астына узенец
айлазымынан сауасна йазады.
САУЫГУ: саук,- Бар. />. — 1.
савыгу; выздоравливать. 2. см.
сауайу.
САУЫК I Кукр., Рэнч» Кум.
— оста, паваскар; мастер^
мастерица, любитель. Йемеш
йыйуга сауык,. Йырга сауык,
кеше.
САУЫК II Кг. — см. сау 1.
Ауыр еш ешлаган йук,, ул
сауык,, таса.
САУЫКЛЫ М.Уват —
салатле, павесле; способный,
имеющий склонность. Кысым
ук,ыуга сауыклы.
САУЫК,СЫНУ М.Уват' —
кызыксыну; интересоваться.
Ицнимэ пелан сауыксынмайым.
САУЫМ Туск. — туйга
кучтанач итеп алып барыла
торган ашамлык; свадебные
гостинцы. Йегетлэрне ашагалы-
ецкале цагырсалар, сауым алып
паратылар йегет йакда.
САУЫН Кг., Суклем — туй
булакларе; свадебные подарки.
САУЫР Тоб. P.IV с.261 — 1.
см. сауры; 2. саурый, сауры;
кожа, выделанная из шкуры
бедренной части лошади. Ал
башмагыц саур' иде.
САУЫСКАН Себ. — саескан;
сорока.
САЦРАТУ Гиг. — чачрету;
брызгать. См. цацрату.
САЦЫЛУ Тем. — см. пыты-
рау*
С9Б9ЛТЕК ЮЛ Бар. Дс —
сукмак, тар гына юл; тропинка,
тропка.
С9Б9Т I О.У. — читлек;
клетка. См. капаса, цилтак.
СЭБ9Т II Гиг. — тапка
ж,игелган ат; коренник.
С9Й9Л Бар. Дм. — см. сайел
2. Орыны ашкара сайал полаты.
СЭЙЕЛ 1. Себ. — аяз;
безоблачный, солнечный. Кен
сайел. 2. матур, ачык (ж,ир);
красивый, открытый (о
местности). 3. Ли — урман куле;
лесное озеро. 4. Тар. — рахат;
радость, удовольствие. Улым —.
кен курмешем, кысым —
сайелем (пог.). 5. Гиг. —
куцелле; весел-о, -ый. б.Себ. Дс
— куцел ачу; прогулка,
пикник.
— сайел йанкыр Т-хан —
кояшлы яцгыр; дождь в
солнечную погоду.
С8ЙЕЛЛ9П Й6РУ Кукр., Э.
— куцел ачып йвру; гулять.
С9ЙЕЛЛ9П ПАРУ О.У. —
кунакка бару; ездить, ходить в
гости.
187
СЭЙЕЛЛЭУ Туралы PJV
сЛ24 — см, сайеллап йару.
Агаммына инама барайык.,
сайеллайек.
СЭЙЛЭП ПАРУ Рэщ. — см.
сайеллап пару.
СЭКА Гиг. — су эчертуче,
балдан ясалган кайнар эчемлек
(сбитень) сатучы; поилыцик,
сбитенщик. См. сакы.
СЭК9ЙУ Тевр. —
гаж.аплэну; удивляться.
СаКЭЛУК Г. — см. онагац.
сакта тов. р. —
кателмаган, у ила н мага н;
непредвиденный. Сакта улем.
СаЛБаЛТаК Тоб. — селке-
неп тора торган; качающийся.
СаЛЕНУ Себ. — асылыну,
салыну; повиснуть, висеть. Ал-
малары саленеп тораты.
СаЛИ Бар. Дс — см. салтап.
СаЛТЭП Тем. — бишек;
колыбель. См. цацгелцак,
цалгенцак, шэлтеп, сацгесак,
кундак,, пёжёк, пужук..
СамаЦЕ Юрш. — см. сбйыр.
СаМЕК Тар., Бар. Дс —
мылтык тапесе; спусковой
крючок.
СаМЕРУ: сэмер- / самре-
БарЛУ с.13 — симеру; тучнеть,
разжиреть. Ады сэмреде.
СЭМСаУР Инт. — кылыч;
сабля, меч. Паланыд кырык
кылыц, кырык, самсауре пар
ите, йас йетмеш патман
цукмары, йанугы пулган.
санайцЕК тем. — см.
сималак.
СаНТа Том. — авыр; тяжел-
о, -ый.
С а Ц I Кукр. — тэмаке
твтене; табачный дым.
СаН. II Козг.у Супра — см.
кый П.
СаН, III 1. Кг. — кугэрек;
плесень. 2. Тар. — см. тут.
Санат Лайт. — сагать;
часы.
СЭНГЕСЭК Ренч. — см. саотап.
санлану Тов., тар. дс —
тутыгу; ржаветь*
СаНЛаУ Кг. — кугару;
заплесневеть. Сацлэп маг усеп
калаты.
СаПЛаЧКЕ Бар. Дс — см.
йапмалык,.
СаПТЕ УЛЕШ О.У. — маргка
киту; летаргический сон.
СаР Тем., Кар. — агу; яд.
СаРЙНДИ Тоб. Р. — буйлы
киж,е-мамык тукыма; полосатая
бумажная материя.
СаРТа 1. Тау — кыздырып
аш естена салган май; поджа-
реное сало, которым заправлен
суп. 2. Тоб., Тар. — батнек;
мята.
СаРТаК Себ. — кишер;
морковь.
СЭТЭГЭМ Тар. Дс — бик
ерак, ж.аЬаннамда; очень
далеко, у черта на куличках. Ул
сатагэмгэ цыгып киткан, барып
йета алмас.
СатаП УЛаН Тар. — песи
борчагы; алтей. См. парамЬц
улан.
СаТУК К-к. — см. курек.
сауал т-кул дм. — см.
сайел 2. Алар келган суп тац
сауал пблып наткан брынны
йарататылар.
СаУРЕК Тар. Дс — яшусмер
(кеше пам хайван); подросток
<о человеке и животных).
СЭЧаРа Кум. — шаа;ара;
188
родословная. Пуннан пунгаца
сачаране белатегэн ите. См.
цацрэ.
СЕБЕРГЕН Юрш.у Кукр.,
Y-кул — ж,аяуле буран, жд*р-
дан себера торган ж,ил;
поземка.
СЕБЕРТКЕ 1. Себ. — себер-
ке; метла. 2. Cam., Кукр., Т-хан
— см. парана. Себертке белэн
йер себертвбес.
СЕБЕРТКЕШ К. — см.
себертке.
СЕВЕРУ: йер северу Т-хан
— тырмалау; бороновать.
СЕМЕ I Тем. — тиреслек,
тирес ееме; навозная куча.
СЕМЕ II Кукр., М.Уват —
саз белан уратылган яки кул
тирасендаге коры ж,ирлар;
небольшие участки суши среди
болота или около озера. Семетэ
алацык, йасаптылар. Пес алтта
цыгайык,, оллы кул семетэн
атлайык*.
CEMEPY Том. Абд. — сазу;
процеживать.
СЕМКЕРЕК Тар., Гиг. — см,
мышык,.
CEMKEPY Тар. — сенгеру;
сморкаться.
СЕМ9К I Я-кул — кендек,
чей; стержень» клин, шкворень.
СЕМ9К II Тоб., Тем. —
чейнек борыны; носик чайника.
Цайны семагеннан агыс. См.
цурга, самак, цурба.
СЕННЕ Тугыз — шикелле;
как (послелог). Син сенне сылу
бер кдтынга йабышып цыкдан.
См. сынны, цырай II, цырайлы,
шейле.
СЕЦГЭЛЭК Теер., У-И — см.
енелек.
СЕЦЕЛЦЭК Том. Абд. — см.
типкенцек.
СЕПЛЭУ Бар. Дс — ямау,
тегу; латать, шить. Кдпларны
сеплатеп алу гарэк.
СЕПТЭЙУ Кг. — тураю;
выпрямиться. Тегенемне ецка
йашереп септайеп йерейтеганем.
СЕПТЕ Лайш. — керле, пыч-
рак; грязн-о, -ый. Ник кусецне
уасыц септе кульщ пан.
СЕПТЕК Кг. — см. к,ый И.
СЕРЭЙУ Лайш., Козг. —
тырпаеп тору, чыгып тору, кал-
кып тору; торчать. Коры агац
серайеп утыра. См. орайу.
— кус серайу (фр.) Лайш.
— куз акаю; таращиться (о
глазах). Эна, кусе серайеп
утыра, сурац, ник алай кдаланат.
См. кус тармайу.
СЕРЭЦКЕ Себ. — шырпы;
спички.
СЕРЭЦКЕ КАП Себ. —
шырпы тартмасы; спичечная короб-
ка
СЕРЭЦКЕ КУМТЫ Тар. —
см. середке кап.
СЕРГЭТЭЙ О.У. — упкачан;
обидчивый.
СЕРГЕЛТЭК О.У. — селкета
торган; тряский. Машина сер-
гелтак иган.
СЕРГЕЛТаУ Гиг. — тетрау,
калтырау; дрожать, трепетать.
Йерек сергелтайте.
СЕРЛаУ Дуб. — см. сер-
гелтау. Куллар, йераклэр мо-
нынды серлап китате, ачуына
тусмай.
СЕРЛаУЕХ Лайш. — тетрау;
дрожь.
СИЗИК Тоб. Р. — яшь бозау
тиресеннан ясалган кун; опоек:
189
кожа из шкуры молодого
теленка.
СИЙУ Бар. — см. кацыту.
СИКЕРЕК Кукр. — тиктор-
мас, кыбырсык; попрыгун,
егоза, непоседливый. Минем палам
сикерек пулатыган.
СИКЕРТМ9 Кукр. — сикэл-
тэ; ухаб. Какльпуиа ИУЛ циттэ
булаты, сикертма йул естета.
СИКСЭНУ Бар. — сискэну;
испугаться.
СШЮУ Y-кул — сирэгаю;
редеть.
СИЛГ9У Тау\ М.Уваш — 1.
суран; плохо пропеченый
(хлеб). Шэакэц силгау пулган.
2. суыну; остывать. Мич силгад
китте.
СИЛНИЦ9 Тар. — см. ашлау L
СИЛНИЧ8 Отос — зур
чулмак; корчага.
СИЛТЕР Тоо\у Тар. Дс —
илэк шикелле сирак айбер;
редкий, как сито (вещь, ткань,
снег и др.).
СИМАЛАНЫП Том. Абд. —
кармалап; ощупью.
СИМ9 Тем. Р. — сима ка-
бырга; ложные ребра.
сималак i. кукр. ■— бик
кечкена эт; порода мелких
собак. Сималак шигелле арате, иц
еш цыгара алмайты. См.
урешка, рбсгэ. 2. Тоб. Р. —
овчарка (эт>.
СИМЕРУ Бар. Р. — суыру,
суырып алу; всасывать.
СИНаК Том. Абд. — см. аран 1.
СИНаК ПОТ Байк. Ах. —
санак чаты; развилка. Санак
пот айырылып цыкты-гуй*
СИНЕ ( М, -Н, -ЗЕ) Том.
Абд. — см. палтыс.
СИНУ 1. К-к. — поду, кибу;
вянуть, сохнуть. Име синеп
петер. См. шалбайу. 2. Бар. Р.
— киму; уменьшаться.
СИНГИР Тоб. Р. — сецер;
сухожилие.
СЙНЕР К Тугыз, Лайпг. —
борын; мыс. Сауыскдн сицер,
К.осык сицер. 2% Тоб. Р. — тау
итаге, ур; предгорье, холм.
СИЦНЕ Бар. PJV с.74 —
сен,ел; младшая сестра. Пир
сицнец пар, аны маца
парармезец?
СИП Кукр., Кг. I СЕП Том.
— бирна; приданое. Кыс йактан
цыкдан кешегэ килгэн нэрсэ
сип пулаты. См. цыгыт.
СИРАТ КУПЕР Кукр. — см.
йайгыр.
СИРа Туск. — анис (усем-
лек); анис.
СИР9К Себ. — зирэк;
смышленый.
СИРаНУ Бар. Р. — курку,
туктау; испугаться, остановиться.
СИРаТУ М.Уват — см.
сирау. Йамгыр сиретте.
СИРаУ Y-кул — сираклау,
сирэгаю; поредеть, стать более
редким. Тауыкларьщ, салама? —
Сираде.
СИРГаУДЗУК Бар. Р. —
кечкена кошчык; маленькая
птичка.
СИРЕК Том. Абд. — см..
цебен.
СИРИЛУ Тоб. Р. — сартелу,
кырылу, бету; стираться,
сходить, исчезать.
СИРКаЙ Тоб. Р. — см.
цергай.
СИРКаРаУ Бар. Р. — яла
ягу; клеветать.
190
СИРК9Ц Бар. Р. — яла
ягучы; клеветник. P.IV с.32:
Турналаин ташлу к.ул!
Тулкулаин каслу кул! Сир-
кираган сиркзц кул! Анда ни
ишен. пар, тиде.
СИРУК Том. Абд. - см.
сайрек.
сирмелену рэщ. — см.
к,ыйра килу. Аман йатасын
сирмвланеп, мынта ашап* ки-
леп куйган.
СИФАТ Тем. Р. — форма,
тышкы кыяфет; форма,
наружность.
СИХИРЛИК Тоб. Р. —
хайла, хайлакэрлек; хитрость.
СИЧАК ОТЫ Гиг. — мышьяк.
СОГЫНУ 1. Кукр. — ашарга
телау, нафеслану; иметь
желание, хотеть съесть ч.-н. 2. ашап
кую; съесть. Согынып та
к,уйтьщма кунакда тигэн ашны.
3. Бар. Дс — см» аптырау.
СОК. Гиг. — карак; крадли-
вый, вор.
СОНУ Тэм»Чорн. — сузу;
протягивать. Теле ман эйтате,
айакны соналмайты.
СОРНАЙЦЫ Гиг. — сорнай-
чы; трубач.
СОРЫК, 1. М.Увагп — дурт
ишкакле кайма;
четырехвесельная лодка. 2. О.У. — см.
пуйница. Махмут арйактан со-
рык ман утын апцыккан.
СОРЫХ Тау — см. сорык, 2.
COCFAK, 1. Себ. — соскыч;
совок. 2. Кг. — чумеч; ковш.
См. уцау, очау, цащгау.
СОСЫК Туск. — см. к,урма.
СОХ Лайт. — см» мацкай.
Сох симермэс, ууры байымас
(поел.).
СОГЫМНЫК, Бар. Р. — су-
гымлык; скот для забоя.
СОГЫР Бар. Р. — сукыр;
слепой.
СОЙЫР Бар. — суер;
глухарь. См. самзце, суйыр.
СОК.МА Том., Бар. — см.
ауан.
— едкма балгасы Ом. — см.
СУККЬЩ.
СОЛАЦГЫР Бар. Р. — см.
йайгыр.
СОЛАУ Бар. — 1. бик, элгеч;
затвор, крючок. 2. см. сблаулау.
СОЛАУЛАУ Бар. Р. —
биклау; запереть затвором.
СОЛКЫЛДАУ У-И P.IV с.197
— 1. сулкылдау; всхлипывать.
2. калтырау; трепетать.
СОЛУМ Тоб. P.IV с.245 —
золым; гнет, притеснения. Йала
ешлар ман халк, ецена бетнэ
салар сблумнар турур.
СОМ Алт. Р. I. — борыс,
кисак; брус, кусок. 2. бетен,
тоташ, зур; цельный,
массивный.
— сом алтын У-И PJV сЛ93
— саф алтын; чистое золото»
Нокталары сом алтын.
— сом йурзк — таза, нык
мускуллы; крепкое мускулистое
сердце. Сблкылдама сом йурак!
СООНЫ Вар. Р. — чит, ят,
таныш булмаган; чужой,
незнакомый.
СОР I Бар. Р. — зур;
большой.
СОР II Бар. — см. сур П.
СОРЗЫНУ Бар. Р. —
моцарчы курмаган айбергэ
гаж,эплэну; удивляться
предмету, который до сих пор не
видел.
191
СОРЛЫК Бар. — ж.абер,
кечлек; гнет, притеснение,
обида. Ср. сур, зурлау, солум.
СОЙ! Лайт. — сыер куу
ымлыгы; слово (междометие),
которым погоняют коров.
С0ЙЭГ9Ц Гиг. — сеякчек;
косточка, маленькая кость.
сейектош тар. — см.
^ораклы.
сейенце i. гиг. — тыныч-
лык хабэрчесе; возвеститель
мира. 2. Т-хан — саенче;
сообщение о радостной вести.
С9ЙРЕ Тар. Дс — очлы;
острый.
СвЙРЕ ЙЕЛЭК Тем., Тар.
-— см. йелак 2.
СОЙРЕК Кг. — чага;
стерлядь. См» декой, сирук, еурек,
суйру 2.
СвЙРЭ ШАЛГАН Гиг. —
гаранка; брюква.
СаМОК Ошевен — см. семак П.
семекленген буз гиг. —
боз сеыгесе; ледяная сосулька.
СОМБО Тем. — шомпол
(мылтыкта); шомпол.
СвЦГвТ МУват — кулдэн
балык аулау коралы;
приспособление для лова рыбы из озера.
Сецгетне тегателар култа,
аскарны йылгата.
СбРЭН Тоб. — хамелеон.
СОРГОБОТ Лайт. — кыш
кане куктэ курена торган ут;
свечение неба в зимнее время.
сергвБЭтка сугылган
Лайт. — ревматизмлы;
ревматический больной.
C0P9HY Гиг. — сартену;
спотыкаться.
СвРвШЛеК Гиг. — каушап
калу, аптырау; замешательство.
COPCY Себ. — 1. каушау;
растеряться. 2. Тем. — сасу,
ислану; протухнуть.
еертенгЕц t-w — см.
кул иске.
C0PY Себ. — арттан куу;
гаать, гнаться. Тоттырма,
арттан сарсалар та.
С0С9К Тар. Дс — \. озакка
сузылган авыру;
продолжительная болезнь. 2. акрын, ашык-
мыйча; медленно, не спеша.
СвСМО Тау — аш acre, аре;
навар. См. тослок,.
СОСОК Лачек — сыек;
жидкий. Каймак, сасек иган.
СОТ КАУЛАК Тем. — сетла-
гэн; молочай. См. йомшаг утау.
СОТ КАУЛАУ Юрш. — см.
сет кдулак,.
СОТ УЛОНЕ Э. — билчэн;
осот.
СОТЛЕ ИМЦОК 1. Юрш. —
см. купан имцак. 2. Cam. Ax.
— см. сет улане.
СОТЛОГОН Коз., Ост. —
см. к,уйан имцак.
COOK Умар. — сеяк; кость.
СУ АЛУ Гиг. — су басу;
затоплять (водой).
СУ ЙУЗУ К-дак P.1V с. 185 —
су есге; поверхность воды. Кус
булганда суларньщ йузу туцар.
СУ КАРАМЫГЫ Ом. — см.
алабатан.
СУ ЦАБУ Кукр.у Тем., Тар.
— боз естена су чыгу;
выступить на лед (о воде).
СУ ЦУМУ Туск., Кг.у Умар
— су коену, су керу; купаться
в реке.
СУАК, Том., Супра — суык;
холодн-о, -ый.
СУАЛУ 1. Кукр. — куз на-
192
чарлану; ухудшаться (о
зрении). Кусем суалган пак,
курмайем. 2. еыернын; соте
азаю; уменьшаться < о молоке
коровы). Сыйырыбыс суалган,
сет йук;. 3. Себ. Дс — еыернын.
сете бету; перестать давать
молоко (о корове). Сыйырым су-
алты, сете цыкдейты.
— суалды сыгыр Гиг. —
савымсыз сыер; недойная
корова.
СУАРУ Тем. — сугару,
эчерту; поить (животных).
Куйларны суаргалы апкилганнар.
СУАТУ Бар. — суыту;
охладить.
СУАУ: суа- Бар. — см. суу.
СУ ГА СвРвУ Байк., У-И Ах.
— сабан серу, ж,ир серу;
пахать.
СУГАБАШ Кукр., Тоб., Тар.
— сука тимере; сошник.
СУГУ I: сук- Тем. Р. —
эзлау; искать.
СУГУ II: йес сугу Тар., Бар.
Дс — ем. йыс цыгу.
СУЗГУ Гиг. — хатын-кызлар
киган кик пэм озын пальто; сак
(устар.: широкое и длинное
женское пальто).
СУЗУ Тоб. — сузу;
растягивать в длину, протягивать.
СУЙБАК, Том. Абд. — евзэк;
покатый.
СУЙУ Кукр., Том. — 1.
сыдыру; сдирать, обдирать. Тал
кдбык. суйу. 2. киемне туздыру;
изнашивать, обдирать одежду.
Кейлаген суйыб алыпты та,
йерле.
СУЙЫЛ 1. Себ. Дс — колга,
озын кусак; жердь, длинная
дубина, 2. Гиг. — рычаг.
СУК, Тоб. Буд. — алдакчы,
хайлакар; вороватый.
СУК.КЫР Кукр. — сугучан,
сугарга оста; умеющий ударить.
СУККЫЦ Аб. _ — кисап,
тейгеч; пест. См. сбк,ма балгасы.
СУКЛАНУ Тоб. Р. — телау,
ярату; желать, любить.
СУКЛАУ Тоб. Р. — соклану,
кызыгу, мавыгып киту, телау,
кенлашу; прельститься,
пристраститься, желать, завидовать.
СУК.МА Кукр. — ефак кат-
наш укалы тасма; золоченая
тесьма с шелковой ниткой,
позумент.
СУК.РАУ Тоб. Р. — ачулану,
зарлану, мыгырдау; негодовать,
жаловаться, ворчать.
СУКТА 1. Тем. — каж,э
мамыгы; козий пух. См. тебет
1. 2. Кукр. — яшь урдакта яца
чыгып кила торган йон; пух,
только что появившийся у
маленьких утят.
СУК.ТЫРУ I. Лайт. — керу,
тоттыру; заходить, ловиться.
Инце кулга опты
суктырылмайты. 2. Кукр. —
ашлык сугу; молотить хлеб.
Сук,тыртк,алы цыгыц, ыртыцкд.
3. Кукр. — тыпырдап бию;
выбивать дробь (в пляске).
Суктырып уйнасын.
СУКЫ М.Уват — см. ауан-
СОК.Ы.
СУЛАМАЙ- Т-хан — сулагай;
левша.
СУЛАНУ М.Уват — чылану;
промокнуть. Састан уткансен,
сулангансыс.
СУЛАУ I 1. Тар., Тем. — су
сибу; поливать. Сулап
йебарайен цауыннарны. 2. Тем.
13 11-40
193
P. — сулы, елгалы ж,ир; место,
богатое водой, где текут
несколько рек. 3. су эче торган
урын; водопой.
СУЛАУ II Бар. — см. сблау
1. Сулауны каплэп к,уй.
СУЛУК Гиг. — сулган;
вялый, увядший.
СУЛУМЛУК К-дак P.IV с.
171 — см. сблум. Андан Кабыл-
нын, кырына килде алар, сулум-
лук, кылып к#н тугеп йаулаш-
тылар.
СУЛУЫ Тар. Дс — озынча
йомры; овально-продолговатый.
СУЛЫК Тар. Дс — авызлык,
йагэн авызлыгы; удила. Атныц
сулыгын ал, су ецерайек.
СУ-МА-СУ (БУЛУ) Тугыз —
манма су булу; промокнуть
насквозь. См. лымчылтау.
СУМ I Mem. — см. тесе I.
СУМ II Тоб. Р. — калып;
форма. Ср. сом. 2. Гиг. —
симез, юан; дебелый: полный,
толстый.
СУМГА I Гиг. — см. йабан.
СУМГА II Гиг. — хажра,
монах булмэсе; келья.
СУМ AT АН 1. Тар., Тоб. Дс
— тупас, дорфа; грубый. 2. Гиг.:
суматам — эшкартелмаган;
необделанный.
СУМЛАГАН КЕШЕ Mem. —
койрыкчы, койрыкта ишуче;
сидящий на корме, рулевой. Сум-
лаган кеше ишате, сумта уты-
раты.
СУМЛАУ Тоб. Р. — эшкарту,
форма биру; обделывать, дать
форму.
СУМЦЫ Рэнч. — см. сум-
лаган.
СУНАРЛАУ Тем. — сунарчы-
лык иту, аулау; охотиться. См.
аатыу 2.
СУНДУУ Тем. Р.: ики сундуу
— ике тапкыр; дважды; уч
сундуу — 04 тапкыр; трижды.
СУНУГУ Тоб. Р. — ямансы-
лау, кэефсезлэну; грустить.
СУЦНАШ-СУЦНАШ Тем. —
бер-бер артлы; гуськом. Каслар
суцнаш-суцнаш китеп параты.
СУП К-дак P.IV с.165 — тун;
шуба. Бар чагымда, эй йаран-
лар, курдецес, соусарга тышлап
суп килем.
СУПКАК, Тар. Дс — ябышкак
балчык; липкая, вязкая глина.
СУР I Тоб. Р. — соры-зэцгар;
серо-синий.
СУР II К-дак P.IV с. 139 — 1.
кыен, авыр; трудно, тяжело.
Карыдан куат кдйткан сон, кдту
йа тартмак, сур бул ы р. 2.
бехетсезлек; несчастье (Ахмето-
ва).
СУР III Бар. Р. — тыш;
наружный; внешний. Сурында
— тышында; вне.
СУРАЙУ Бар. Р. — кырын
тору; косо стоять.
СУРАМСАК Тар. Дс — сора-
нырга яратучы; любитель
попрошайничать.
СУР АС Бар. Р. — никахсыз
туган бала; незаконщв*да»й
ребенок.
СУРЛЫКЛАУ Лайт. — олы-
лау; почитать, уважать. Сур-
лыклап айтатхан пулырлар.
СУСЛАН Кукр. — см. пиша.
СУСЫГЫРЫ Гиг. — эш уге-
зе; буйвол.
СУСЫН Гиг. — сусау;
жажда. Кдрыны туйып китте, сусы-
ны кднды.
194
СУ ТУЦГА Лайт. — см.
сатунге. Сутунга телтеретелер.
СУУ: суы- Тем., Ращ. —
суыну; остывать, охлаждаться,
стать холодным. Кен суып китте.
СУУГУ: суу*- Бар. Р. —
юешлену; сделаться мокрым.
СУУЗЫНУ БАЗУ Том. Абд.
— см. кану 1.
СУУКТУРУ Бар. Р. — чыла-
ту; намочить, промочить.
СУЦАКДАУ Гиг. — су ерып
йеру; бродить в воде. См. цу-
цаклау.
СУЦУГУТ Гиг. — см. цецек
ут.
СУЫК, СУГУ Кукр. — суык
тию; простудиться.
СУЫКСЫРАУ Гиг. — суык
тиюне тою; чувствовать просту-
ДУ*
СУЫКСЫУ I Кукр. —
туцыбрак тору, вшу; зябнуть.
СУЫКСЫУ II Кукр. — чырай
сыту; хмуриться. Пер келэте,*
пер суык>сыйты.
СУЫТ Юрш. — кыяк улвне,
курэн; осока. См. йёкён, к.аз
бты.
СУЫТ ПЕЦ9Н Юрш. — см.
курэц.
СУГ9Н Тоб. Р. — балык тоту
коралы; морда (рыболовная
снасть). Сугэн ецу — тышкы
капкачы; наружный колпак.
Сугэн узэне — керу урыны;
вход в морду.
CY39H9K Том. Абд. — сезэ
торган; бодливый.
CY3YK Бар. Р. — уте
куренмэле, чиста; прозрачный,
чистый.
СУЗУЛУ Бар. Р. — (арыган-
лыктан) куз йомылу;
закрываться от усталости (о глазах).
СУЙТЛУ Тем. Р. — свекле;
любимый.
СУЙ9М Тоб. Р. — свям;
четверть. Суйэмлэу — чирек-
лэп улчеу; мерить четвертями.
СУЙМ9Н Рэнч. — сеймэн
(боз вата торган корал); пешня.
См. симэн.
СУЙРУ Тоб. Р. — 1. очлы;
заостренный. 2. см. сейрек.
— суйру шалган — см.
кэлагэ.
СУКЕ Тоб. Р. — тербе;
гробница.
СУКЕЛЭУ Тоб., Бар. — сугу,
орышу; бранить, ругать, хулить.
Инте сукелетелер собранйатэ.
См. котору.
CYKM9H 1. $укр.9 К-к. —
чикмен; чекмень. Елек сукмэн
кийэтегэн итек. 2. Тоб. Р., Гиг.
— лея сукносыннан тегелген
кафтан; армяк из верблюжьего
сукна. 3. Гиг. — калын сукно-
дан тегелген кафтан; сермяга.
К-дак P.IV с.156: Йигет ак
сукмен киде, шалбыр киде.
СУЛ Т-хан — итне кыздыр-
ганда чыккан сыекча; сок
выделяемый при жарении мяса.
СУЛ9ГЕР Дуб. — сэйлэргэ
яратучы; разговорчивый,
любящий поговорить. Тугыста пер
карт пар, сулегер ешкере.
СУЛИТЛ9У Кукр. — см. уете
к,ылу.
СУНБЕЛ9 Тоб. Р. — Кыз
йолдызлыгы; созвездие Девы,
август.
CYHKY Tap. P.1V с.88 —
сенге; копье. К,ылыцын цырлап,
суцкусун сурэтеп алтанды.
СУРГУЦ Э. Абд. — кар кери
13*
195
торган карек; лопата для
отгребания снега.
CYPEK Хуща, К-дак P.IV
с. 141 — укборын (балык); сев-
?юга. Ср. сейрек, суйру 2.
[армак, анда сурек карма*; ту-
тыпты, улкэн балыклар алса,
ханга сыйлапты.
CYPY Гиг. — кету; стадо.
СУСМ9ГБР Тем. — сузчен;
говорливый, разговорчивый. См.
капцел, сулэгер, капце.
СУСМЭКЭР Тоб., Том. — см.
сусмагер.
cyt сейек вуд. -* чут
саяге; телеги счетные, счеты.
CYUYK Тоб. Р. — ждлек-
жлмеш суы; сок.
СЫБАШУ Кукр. — ябышу,
чаерлану; склеиваться. Цац
йакдпы йуылмаса сыбашып тора.
СЫБРА Я-кул — тиредан
ясалган куна; доска для
стряпни, сделанная из кожи.
СЫГУ Кукр.у Тевр. — кысу,
кысып тоту; сжать, сжимать.
Пелагемне сыгып куйты. Сыгып
ултерме. Кигертегенне сыгарым
(фр.).
СЫГЫРУ I Кукр. — карын
ачу, ачыгу; проголодаться.
К,айер, сыгыртыгысма? См. та-
мак к.ату, ец ацыгу, усэксерэу.
СЫГЫРУ II Тоб. Дс — сыз-
гыру; свистеть.
СЫГЫТ Лайтп. , Тар. —
йылау; плач. Пер ай пулаты
сыгытын к,уйганга.
СЫЗЛЫК Тоб. Р., Гаг. —
муклеу ечен ж,айланма;
конопатка: орудие, которым
конопатят.
СЫЙА I Себ. I СЫЙАЙ Тар.
— язу карасы; чернила.
СЫЙА II — см. саба.
СЫЙГЫРЦЫ Тем. - сихер-
че; колдун, волшебник.
СЫЙЛАУ I. Вар. — булек
иту; подарить. Нургали абыйсы
таптар сыйлал салты. 2. Тоб.,
Тем. — сыйлау; угощать.
СЫЙМАЛАУ Т. - сыйпау,
сыйпалау; гладить.
СЫЙЛЫ Гиг. — харматле;
почетный.
СЫЙРАК Себ. Дс — аякньщ
тубык белэн тез арасы; голень.
СЫЙРАЧНАШУ Т-may Дм.
— сыердай булу; стать
подобным корове. Сыйыр мунган
сыйраннашып, йар-йар! Тай
мунган тайраннашып, йар-йар!
СЫЙСУ Кукр. — сыйдыру,
тыгызлап керту; вмещать,
плотно набить. См. ныктау, сыйтау.
СЫЙТАУ Кукр. — см. сыйсу.
СЫЙЫЛ I. Вайк. — шырпы;
заноза. Кулыма сыйыл гаталты.
2. М.Уват — балыкньщ сыр-
тындагы вак кылчыклары;
мелкие кости на спинной части
рыбы.
СЫЙЫНУ Тоб., Тар. Дс —
посу; прятаться, притаиться.
СЫЙЫР ГОЙРЫК. — см.
йармабаш.
СЫЙЫР ТЕЛ Тем. — кой-
мак; оладьи.
СЫКНА Гиг. — см. саран.
СЫКТАК Себ. — елак;
плакса.
СЫК.ТАУ Себ. — елау;
плакать. К,айту гарак, малай
сыктар анта.
СЫЛАПЦЫ Тар. Дс —
балакай таз; тазик.
СЫЛГА Тар. Дс — аз ашау-
чан; тот, кто мало ест.
196
СЫМРАК Том., Тоб., Шаг. —
имезлек; соска. См. цымырьщ,
сацса, кдртык,.
СЫМЫЗГЫ Тоб. А, Гиг. —
сыбызгы, курай; свисток, дудка,
свирель.
СЫН I Кукр. — буй-сын,
кыяфат; внешность, фигура.
Сынына килештереп кейе-
нете.
СЫН II М.Уват — кебек,
шикелле; как, словно. Касан-
нын, сэгете Москваныц сын. См.
сенне.
СЫНАУ Бар. Р. — 1. сынау;
испытывать, пробовать. 2.
кузату, тикшеру; наблюдать,
исследовать.
СЫНДАМ Тоб. P.IV — зин-
дан; тюрьма. Бу кешене алып
сындамга ташлац.
СЫННЫ М.Уват — см.
сенне. Сакийенец цацы пелек сын-
яы ите.
СЫНЦЫ MSeam — алдан
вйтуче, курвзвче;
предсказатель, вещун. Палам улете ти-
телар сынцылар.
СЫНЦЫЛ Гиг. — кызыксы-
нучан; любопытный.
СЫНГАТ Тоб. Р. — сенгать;
искусство.
СЫПАЙЫ Тоб. P.IV с.250 —
см. ысбайы. Гаушьшьщ сыпай-
сына хайран кдлды,
СЫПРА Кукр. — ындыр та-
багы; ток (на гумне). Сыпра
тасарткалы цыгъщ. См. йаба.
СЫР Себ. — буяу; краска.
См. шагыр.
СЫРАЛУ Бар. Дс — ябышу,
сылану; прилипать.
СЫРАУ Тау, Кукр. — 1. кар
ееме, керт; снежный сугроб.
Сырауга баттым. См. пуктвр. 2.
кар сыру, кар басу; замести,
облепить, завалить снегом, вй
турне к,ар сырыпты.
СЫРАУЦ Тоб. Р. — чэч
тасмасы; лента для волос. Ср.
сарауыц.
СЫРГА Тар., Тоб., Тем., Том.
— озын алка, колагалка; серьги
с подвесками. Оссын, сэлбвл-
тэкле пулса, сырга тителэр.
СЫРГАТАШ Я-кул — тамчы-
лы гел; бурачки (растение).
СЫРГАТЛЫК Отпос —
сэлэмвтлек; здоровье. Сыргат-
лыгым йук,, кдртайтым.
СЫРГАУ I Тоб. Р. — сырхау;
больной.
СЫРГАУ II Бар. P.IV с. 13 —
см. цыргау.
СЫРГЫЙ Себ. — колга,
киртме (койманын. аркылыга
куелган колгасы); жердь.
Цитеннен, сыргыйларын кагып
пирсегес, йахшы пулыр ите. См.
рэгец, шалтырак,-
СЫРГЫРАУ К-дак P.IV c.147
— таралу, барып ждту (тавыш
турында); раос|шраняться,
достигать (о звуке). Быргым,
быргым быргырыйр, уну кук.к,в
сыргырыйр.
СЫРЛАК Гиг. — жилле сал-
кын пава; холодная, ветренная
погода.
СЫРЛАУ Себ. — буяу;
красить. Итэн сырлаган итек.
СЫРМА Э.Абд. — матрас;
матрац.
СЫРМАК Ом. — см. бйрэцэ.
СЫРСАУ Бар. Р. — аш та-
лымлау; быть разборчивым в
цище.
СЫРТ Себ. —- арка; спина.
Сыртым сыслайты.
— сырт йак, Кукр. — арт як,
197
чит; задняя сторона, край. Ауыл
сыртта тораты ул.
СЫРТЛАН Козг. — см. ац 1<1).
СЫРТЛЫК; Себ. — аркалык;
чересседельник.
СЫРТУ К-дак P.IV с. 136 —
сырдыру; дать стегать (одеяло).
Уйуун усталарга уйдырдым, сы-
руун сыручыларга сырттым.
СЫРУ Бар. Р. — авызда тоту;
держать во рту.
СЫРЫЖГАК Дуб. — см. цы-
рышкдк,*
СЫРЫНУ Кукр. — оялу, тар-
тыну; стесняться.
СЫРЫСХАН Тау — балтыр;
голень. См. чалтер.
СЫРЫШТЫРУ М.Уваш —
см. цырыштыру.
СЫС Хуща, М.Увагп — авыр-
ту, сызлау; боль. Бцемнец сысы
петепте.
СЫСГЫРГАН МАЙ Тугыз —
см. сарыланлан май.
СЫСГЫРУ Тугыз, Бар. —
эрету; топить, растапливать,
плавить.
— май сысгыру Mem. — см.
кебе бету. Ак, майны гебета
сыскырабыс.
СЫСУ Кукр. — 1. ябыгу,
йончу; похудеть. Пагыр, сысып
калыпты. 2. см. сыс. Теш сы-
суым пасылмайты. 3. авыру;
болезнь. Перай сысуы бар
миган, йонцыб утыраты.
СЫТЫК. Тоб., Тар. Дс —
еларга гына торучы; плаксивый.
СЫТЫРУ Шаг. — чистарту,
сыдыру; чистить, сдирать. Па-
лык сытыру.
СЫУ-БАЛ КДРАУ М.Уваш —
куразалек иту; гадать,
ворожить.
СЫУГА ГИТУ Тау — суга
батып улу; утонуть. Аталары
сыуга гитеп улте.
СЫУЛЫК Я-кул> К-кул —
авызлык; удила.
ТАА Тар. — тага, тагы да;
еще, еще более. Усбакнец теле
таа гыйынрак..
ТААМЫНУ Тоб. Р. — татып
карау, авыз иту; отведать
(пищу).
ТААН Том. Абд. — чэука;
галка.
ТАБА КАПТЫРГЫ Эшеван
— табагач; сковородник.
ТАБА КЫСКЫЦ Тем. I
ТАБА ТОТКД К-may — см. таба
кдптыргы.
ТАБАГАН Гиг. — куп бала
китеруче; рожающая много детей.
ТАБАЙАК, Тем. Р. — аякла-
ры тезгэ хэтле гена булган
(кеше); имеющий ноги только
до колен.
ТАБАК Кукр. — талинка;
тарелка. См. таштабак,, турилкэ.
ТАБАКДА Аб., Я-кул> Отос
— чынаяк талинкасе; чайное
блюдце. См. табаца 2, цента-
бак, цынайак, таба, йайбах.
ТАБАЛАУ Тоб. Р., Буд. —
шелталау, арлау; порицать,
упрекать.
ТАБАТАН Умор — таба;
сковородка.
ТАБАЦ Том. Абд., Бар. — см.
ауыц.
ТАБАЦА 1. Комар. — см.
йомалак, I. 2. Рэнч. — см.
табакда.
ТАБАЦТАУ Том. Абд. — уч-
198
лау; взять горстью. Ср. йымту 1.
ТАБИКМ9К Тугыз — табада
пешерелгэн икмэк; хлеб,
испеченный на сковороде.
ТАБЫРТАУ Кукр. — дебердэу,
двбердету; стучать ногами. Та-
бырташман,, пала йокдайты.
ТАБЫТ Тоб., У-И. — табут;
гроб.
ТАГА I Кукр., Y-кул — см. таа.
Тага берэуегес кдпай гитте?
ТАГА II Тем. — дага; подкова.
ТАГАЙ чул. Р. — корал;
оружие. У-И PJV с.196: Кутэрэ
ббйы сом алтын курикле
тагайымдан айырылдым.
ТАГАЙА Т. — см. так;ыйа.
ТАГАТУ 1. Э. — см. йугу.
0й тагату. 2. Тоб. Р., Гиг. —
суту; разматывать, развивать
(напр. веревку). 3. Гиг. —
чорнау. урау; сматывать.
ТАГУ. Л/г. — тоткарлык, ко-
мачау; помеха.
— тагу булу Кукр. — кома-
чау лау, тоткарлау; мешать,
препятствовать. См. тагьщ кы-
лу.
ТАГУН Гиг. — улэт,
эпидемия; моровая язва.
ТАГЫЛ Тоб. А, Гиг. — нэ-
кыш, бизак; узор. Ср. нагыш.
ТАГЫЛУ Яр. — абыну;
запнуться. Айагым тагылып йы-
гылдым. К-дак Р. IV с. 155: айа-
гымны тагылтырып атай йыгыл-
дым.
ТАГЫМ Тоб., Тар. — тез
асты; сгиб под коленом.
Тагымым серлойте.
ТАГЫН КЫЛУ Тар. — см.
тагу булу.
ТАГЫР Гиг. — таза, чиста;
чистый.
ТАГЫРМАК, Тар. Дс — тыр-
паеп тора торган куе ботаклы
агач, чатыр; густой кустарник
с торчащими ветками, хворост.
ТАГЫРЦАК Вар. Р. — кыска
чэч белэн яки кыска чирэм
белой капланган; покрытый
короткими волосами, короткой
травой.
ТАДУ: тады- Бар. Р. — тату;
отведать, попробовать.
ТАЗАК Бар. Р. — нэрсвне
булса да элу ечен ждйланма
(мэсэлен, балык киптеру ечен);
подставка для подвешивания ч.-
н. (напр. рыбы для сушения).
ТАЗРАУ Бар. Р. — шакыл-
даткалау; постукивать.
ТАЗЫ Тоб., Тар. Дс — ау
эте; охотничья собака (гончая).
См. игэр II.
ТАЙН Mem. — тегаен;
наверняка, наверное. Тайн ул шул
йакда гитте. См. мотлак,.
ТАЙАН-МАЙАН Бар. Р. —
бераз вакыт; некоторое время.
ТАЙАНЧЫ У-И P.IV с.194 —
таяныч; опора.
ТАЙАРЛАУ Том., Тар. / ТА-
ЙЫРЛАУ Тоб. — хвзерлэу;
готовить.
ТАЙАУ 1. Кукр. — тереу,
якын китеру; поставить
вплотную, приблизить. Кусецэ тайап
курсэттем куй. 2. Гиг. — терек,
аскуйма; подставка.
ТАЙАШУ Дуб. у Байк. — азап-
лану, тырышу; мучиться,
стараться. Кен кургеле тайаша.
См. йыртышу, тайышу.
ТАЙБАКЛАУ Кукр. — сузде
тормау; не держать слова.
ТАЙБАЛУ 1. JCe. — суздэн
ваз кичу; отказаться от данного
слова. 2. Гиг. — хыянэт;
измена.
199
ТАЙБЫЛУ Тар. Дс — тайпы-
лу, юлдан таю, авышу;
отклоняться (от намеченного пути),
ускользнуть.
ТАЙГА Г. — саз; болото.
ТАЙГАЙАК, Кг. — бозлавык;
гололедица,
ТАЙГЫ Гиг. — кирт; насечка.
ТАЙГЫЛАУ Тоб. Р. — агачка
кирт салу; класть насечки на
дерево.
ТАЙКАН Тоб. Р. — ау эте;
борзая собака.
ТАЙРАЦНАШУ Т-may Дм. —
тайдай булу; стать подобным
жеребенку. Ср. сыйрацнашу.
ТАЙЧАК, Т-кул — тай (ике
яшьлек); жеребенок по второму
году.
ТАЙЫН / ТАЙЫМ : ер
тайын У-И P.IV с.191 —
пэрдаим, парвакыт; всегда. Эр
тайын йурттар идем Артаклы
сууна йагалай.
ТАЙЫНЧА Тар. Дс — бер
яшьтэн узган ана бозау; телка
старше года.
ТАЙЫРЛАНУ Б-гвл — хазер-
лену; готовиться.
ТАЙЫС Э. — сай; мелкий,
неглубокий.
ТАЙЫШКАЙАК, Кг. — см.
йылышкдйак,.
ТАЙЫШКДК 1. Кг. — см.
тайгайак,. 2. Гиг. — тайгак,;
скользкий.
ТАЙЫШУ I Кукр. — таеп
киту, таю; поскользнуться,
скользить. Айак тайышаты.
ТАЙЫШУ II М.Увапг — см.
тайашу. Сас тирэсенте кдрагай
кырлар пар, анта цийэлер
пулган, шаларны йыйып тай-
ышк,ан.
ТАК I У-И P.IV с.195 — тигез
ж,ир; ровное место. Мин улсем,
табытымны такта к,бйьщ.
ТАК, II / TAX К-дак, Туралы
P.IV с. 115 — техет; трон. Аци-
мат улы Кан Куцем Алтын
тагыннан тайдырып, Куалай да
салганбыс.
ТЛККЫЛТАУ Гиг. - см.
табыртау.
ТАКЛАУ Бар. Р. — тигезлву,
таптап тигезлэу; выравнивать,
сделать гладким, затоптать.
ТАКСУ: так,сы- Кукр. — бе-
теп киту, юкка чыгу; пропасть,
исчезнуть. Су таксып китете.
ТАКСЫК ПУЛУ Кукр. — см.
так;су.
ТАКТА ТЕЛТЕРУ Лайт. —
такта ярдыру; распиливать
бревна на доски.
ТАКТАБАШ 1. Мет., Кукр.
— см. йэйлек II. 2. Отос —
киштэ; полка.
ТАКТАЙЛАУ У-И P.IV сЛ90
— тактага кадап кую;
приколотить к доске. Тактайлаган быч-
кдктай табаны йазы йирэн ат.
ТАКТАЛАУ Тоб. Р. — такта
кадаклау, такта белэн тышлау;
прибивать доски, обшивать до-
СКЭМИ-
ТАКТЫР Тар. P.IV с.103 —
твкъдир; предопределение,
предначертание. Куданыд так-
тырыман узак, булдым.
ТАКЫЙА To6iy Т. — бурек;
шапка. Кынщысын корткайлак,-
лар так,ыйа кийеп йврителвр.
См. тагайа.
ТАКЫТ Бар. Р. — см. так И.
ТАЛ I Юрт. — таллык,
куаклык; ивняк.
ТАЛ II Тар. Дс — тек,
бертек; волосок, шерстинка,
крупинка. Цацьщньщ бер талын
200
да кдлдырман, барын да йолгып
петерэрем.
ТАЛАЙ Y-кул — куп; много.
Талай ешлэнте, кецем петте.
ТАЛАНУ Кум., Y-кул — ва-
тылу, ждшерелу; разбиваться,
разрушаться. Элеге баланьщ
машинасы таланып цыкдан.
ТАЛАУ Я-кул — вату,
ждмеру, суту; сломать,
разбить, разобрать* вине талац
ташлатык,. См. йугу.
ТАЛАУАЙ Козг. — каты,
тупас; грубый. Песнец тел та-
лауайрах,. См. торбайы.
ТАЛАШМАКМАН (сейлэшу)
О. У. — бер-берсеннэн уздырып
свйлэшергэ тырышу; говорить
наперебой. Талашмак,ман
сейлэшэте, басар булып китате.
ТАЛБАЦНАУ Бар. Р. — сел-
кену; качаться, шататься.
ТАЛБРАК, Том. Абд. — см.
лымпьщ-ламцык,.
ТАЛБЫЙА I Тар. Дс — см.
лымцык-ламцык,.
ТАЛБЫЙА II Кукр., Аб. —
балыкныц суын саркыту ечен
кейме естендэ ясалган улак;
желоб, лоток на лодке для
рыбы.
ТАЛБЫК. Том. Абд. — озын
колаклы; длинноухий.
ТАЛБЫР Том. Абд. — йонлы,
йонлач; мохнатый, шерстистый.
TAJIFA Бар. Р. — корбан;
жертва.
ТАЛГАК, ПУЛУ Кукр., Козг.
— балага узу; забеременеть»
Балага талгак, пулып йери.
ТАЛГЫНУ Том. Абд. — см.
талу L
ТАЛДАНУ Том. Абд. — вак-
чыллану; привередничать.
ТАЛДАР Бар. Дс — сазда
яши торган кечкенэ кош;
небольшая болотная птица.
ТАЛДАРУ Бар. Р. — эзлэу;
искать
ТАЛК.ЫН Гиг. — кабер
естендэ ж,ырлана торган ж,ыр;
надгробная песнь.
ТАЛЛАУ Тар. Дс —
бертеклэп аеру, сабаклап санау;
перебирать по крупинке,
пересчитывать по стеблям.
ТАЛМА Y-кул — йерэк авы-
руы; сердечная болезнь.
ТАЛТАР Бар. Р. — тартар;
дергач, коростель.
ТАЛУ Кукр. — 1. талу, ару;
уставать. 2. иц авырта торган
ж,ир; больное место.
Терсэгемнен, талу йерен тейтем.
ТАМ Тар. P.IV с. 106-107 —
1. стена. 2. ей, бина (тирмэ
тугел); дом, здание (в отличие
от юрты). Хан шундый уй
к,ылдырыпты, таштан ике кабат
там к,ылдырыпты, арасына
кумир куйдурупту.
ТАМАК КАТУ Ваг. — см.
сыгыру.
ТАМАКСАУ Тар. — см.
мэцкэй.
ТАМАРСЫК Бар. Дс — та-
бышмак; загадка.
ТАМБУРЛЫ ЙАУЛЫК Мет.
— зур чвчэкле яулык; платок
с большими цветами.
ТАМЛАНУ Бар. Р. —
тэмлвну, твмле булу; иметь
хороший вкус (о пище).
ТАМЛЫК / ТЫМЛЫК Гиг.
— какырык; мокрота.
ТАМЦЫ 1. Себ. — тамчы;
капля. 2. Бар., Тоб. Р. — боз
сецгесе; ледяная сосулька.
ТАМЫРЛАУ Кыпау — тамы-
рыннан бетеру; выкорчевывать.
201
Агацны тамырлап ташлатылар,
йабышканлык. иге.
ТАНА Тоб., Тар. Дс — садап;
пуговицы (перламутровые).
ТАНАУ I Тау — см. тим алу*
Пеген эшламадек, танадык,-
ТАНАУ II 1. Кукр., Mem. —
борын; нос. Сорт танау тише-
гецне! См. томшык,, йыслык,. 2.
Том. Абд. — борын эче; носовая
полость,
ТАНГАННАНУ Т-кул — мак-
тану; хвастаться»
ТАНГАНЧЫК Т-кул — см.
мактанцак,-
ТАНТЫР О.У. — см. ут.
ТАНУ 1. Тар. P.IV с Л 06 —
сузецнэн тану; отказаться от
своих слов. Хан танды, вйтте:
"Мин буйурмадым". 2. К-дак
P.IV с. 155 — тану; отрицать,
не признавать. Башлык, аны
танды: "Бу оулым тугул" тиде.
ТАНЫКЛАУ Гиг. — танык-
лау; свидетельствовать.
ТАН Тар. Дс — 1. бик; очень.
2. кирак; нужн-о, -ый.
ТАН ЙАРУ К-may, Кукр. —
тан, ату; рассветать. Иртанге
атач к,ычк,ыргач, сысылып
тацнар йарыйдыр...
ТАН КАЛУ Умар — см.
танлану.
TAHFAH Cam., Том. — зур
чуен чайнек; большой чугунный
чайник. Танганта цай баттаме?
ТАНГАРУ Тоб. Р. — см. тан,
йару.
ТАНГЫ Умар — иртанге;
утренний.
ТАНГЫДА Том. Абд. — см.
танла.
ТАНГЫЛЧАК Кэчук —
таенчек; узелок.
ТАНЗЫК, Умар I ТАНСЫК
М.Увапг -— тансык; редкостный,
долгожданный. Тацзык. аш. См.
табарлек 2.
ТАНКАН 1. Кукр., Тем. —
см. танган. 2. Байк. Ах. — чай
пешера торган чайнек;
заварочный чайник.
ТАНЛА Тар. — иртага;
завтра. Пуген минта кунаты,
танла башка кешега китате.
ТАНЛАГЫ / ТАНЛАНГЫ к-
дак P.IV c.128, 138 — иртагаге;
завтрашний. Ким карызын сый-
ламас куп йаман, танлангы кун
йанган утта ул булыр.
ТАНЛАЙ Тар. Дс I ТАНГАЙ
Э. I ТАННАУ Ом. — см. ангай.
ТАНЛАНУ Кукр. — тацга
калу, соклану; удивляться,
восхищаться. Кешега танлану йа-
рамайты. См. ис асу II,
тацыргау.
ТАНЛАУ Тоб., Тар. — см.
олгау. К-дак P.IV c.166: Бар
чагымда, ай йаранлар, курде-
цес, аргымак, танлап ат мендем.
ТАННУ Том. Абд. — яхшы
куцелле <кеше); хороший,
славный (человек).
ТАНУ Тар., Бар., Тоб. P.IV
с.208 — байлау; связать,
завязать. Икаунец да крлын сырты-
на тацып йитаклатеп алды. См.
баулау, тацау.
ТАНЫРГАК Бар. —
гаж,эпланучан; легко
удивляющийся.
ТАНЫРГАУ Т-кул, Гиг. —
гвж,эплану; удивляться.
ТАП I Себ. — йомычка;
щепка.
— тап-топ Лэчек — чуп-чар;
мусор, отбросы, щепки.
ТАП II Туйчы — тач, накъ;
точь-в-точь. Сагида мотлак, се-
202
берек. — Йа, токым-сатым тап
себерак. См. еп-всара.
ТАПЛАУ Бар. у Тоб. А —
йомычка яру; откалывать
щепки.
ТАПТАУ Себ. Дс — чалгы
муку; отбивать косу.
— ицбашны таптау — Тау —
ждакаге суккалау; похлопывать
по плечу. Докторлар, мине
кукрегема, ицбашыма таптап,
син мемкин авиационный час-
тьта хезмат итэрге, диделер.
ТАПТЫРЫКДАУ Кукр. —
тик кена басып тора алмау
(кеше турында); быть не в
состоянии стоять спокойно,
постоянно перебирать ногами.
Исерег иган, анын, еден тапты-
рыклайты. См. тантереклеу.
ТАПШУ: ташны- Бар. А —
шудыру, кузгату; сдвинуть.
ТАРАМЫЦ Бар. — см. тара-
мыш !.
ТАРАМЫШ Тем., Тоб., Кукр.
— 1. сецер; сухожилие. Итнен
тарамышын йема. 2. резин тао
ма; резинка. Йышымынд тара-
мыш так.
ТАРАН Бар. А — тары;
просо. См. тарык,, сары йарма.
ТАРАНТАЙ Буд. — бетерчек,
батергеч; волчок.
ТАРАС Бар., Тар., К-дак Р.IV
с.129 — улчеу; весы. Ирнец
купле йибакте, бир тугулса,
чичелмас, тараоса салсац,
тицалмэс, мыскдпга салсац, ким
имес.
ТАРАУ Бар. P.1V с.29 — см.
таргау. Тарап эргем уунё китте.
ТАРБАГАЙ I Тоб., Тар. Дс
— см. йалбак, 1.
ТАРБАГАЙ II Гиг. — каяз;
щеголь.
ТАРБАЙТУ Том. Лбд. — тыр-
пайту; выпятить.
ТАРБАЙУ Гиг. — купшыла-
ну, кеязлену; щеголять.
ТАРБАСА Инт. — зур капка;
ворота»
ТАРБАСЫ Тоб. Дс — дар
агачы; виселица.
ТАРБУС Тоб. А — карбыз;
арбуз.
ТАРГАУ У-кул — таралу;
рассыпаться» разбрестись,
разойтись, рассеяться. Палларым
таргап киткан: перауе
Шыкларта тораты, аннан ары
Манкулийэта тораты. Гиг.:
Болот таргады. См. тарау, тару I.
ТАРГЫЛ Тар. Дс — коцгырт
Нам кызыллы чуар тес (сыерда);
карий и красновато-пятнистый
цвет (о масти коровы).
ТАРКАУЧАН Тоб Р. —
утемле; ходовой, легко
расходящийся (о товаре).
ТАРМА Бар. — киндер;
конопля.
ТАРМАК Э., Умар — уыл-
дык; икра (рыбная). Мус
дицгесеннен килеп тармагын
туга, ец кусеннэн палык, пула.
ТАРСЫМАЛ Тем. I ТАРЦЫ-
МАЛ Тоб. I ТАРЧЫМАЛ Тар.
— утюг,
ТАРТКДК О.У. — см. тар-
тышкдк,*
ТАРТКУ Бар. А — струк;
струг (инструмент для
строгания).
ТАРТКЫН Тоб. А — улан
кушып уру; подплет травы.
ТАРТУ 1. Себ. — тарту;
тянуть. 2. Дс — улчау;
взвешивать. 3. Бар. А — гернен,
авырлыгы; вес гири. 4. булек;
подарок.
203
— гармун тарту, скрипка
тарту Себ. Дс — играть на
гармони, скрипке.
ТАРТЫК Том. — тотлыгып
сайлауче; заика. Тартык, икон
бу кижи. См. тотлык,ма.
ТАРТЫМЫНА ЙЕТМ9У
Кукр. — туймый калу; не
наесться, не насытиться. Пырас
тартымына йетмапте.
ТАРТЫНЦАК. Тоб. — оял-
чан; стыдливый*
ТАРТЫНДЗАК. Бар. Р. —
чыгымчы; упрямый,
норовистый.
ТАРТЫП КАЛУ Юры. —
казан Дчыеру; сводить
судорогой.
ТАРТЫШКАК Я-кул — оек-
башньщ сырлы итеп байланган
елеше; связанный в резинку
край носка. Тыртышкдк, пайлаб
утайен тиб ултырам.
ТАРТЫШУ Гиг. — тертелеп
сейлэшу; разговаривать,
запинаясь.
ТДРУ I- тары- Кг. — таралу;
распространяться. Хэбар тары-
ты.
ТАРУ II: тары- Кукр. — якын
килу; подходить близко.
Айагьщны тарытма. См. ман.
тарымау.
ТАРУ III: тары- Кукр. —
тараю; суживаться. Йылга
корып тарып кдлыпты. См. та-
рыгу.
ТАРХАНЛАУ Тар. Дс — ир-
кенлау> эшламиче тик яту;
чувствовать себя свободно,
бездельничать.
ТАРЧМАХ Лайш. — будыр-
гыч, тугарэк резинка; круглые
резинки для чулок. См. тара-
мыш 2,
ТАРШАЙУ Кукр. — масаю;
кичиться, зазнаваться.
ТАРЫ I Тоб. Р. — дары;
порох.
ТАРЫ II Тар. P.IV с.106 -
см. таре I. К,ыс баласы ауру-
муш, сиска тары гул алдыргалы
йибарде.
ТАРЫГУ 1. Кукр. — см. тару
III. 2. Тоб. у Тар. Дс -~ тартыну;
стесняться,
ТАРЫК, О.У. — см. таран.
ТАСА Лайш. — яхшы, ейбат,
нык; хорошо, крепко. Мин аны
таса пелам. Уткан йыл агачлар-
ны таса квйтврвп китте.
ТАСАЙАК Тем., Юрт. —
таз, лаган; таз.
ТАСКАК. I 1. Кукр., Рэнч. —
агачньщ югары ботаклары ара-
сына ясалган алачык; шалаш,,
укрытие, устраиваемое на
дереве (во время охоты). Тасгак,
йасал осан кетабес. 2. Тем. —
бозау абзары; телятник. См.
капка 1, 3. Лайш. — ж.ирга
казылган казык естена сакесы-
ман тушэлган такта (сазлыклы
ж.ирлэрда юлда ял иту, йоклау
ачен ясала); нары, настилаемые
на вбитые в землю колья
(устраиваются для отдыха и
ночлега в дороге преимущественно
в болотистой местности).
ТАСКАК II Бар. Р. — см.
ишкен.
ТАСК9Р9 К-к. — см. йуршэ.
ТАСК.ЫНАК Тоб. Р. /
ТАСКЫЦАК, Сол. — пелаш
башлы, (в переносном
значении) корчангы; плешивый,
паршивец.
ТАСТАР У-И PJV с. 189 —
тирмане ныгыта торган баулар-
нын, берсе (тенлектэн ишек
204
янагына бара); одна из веревок,
используемых для крепления
юрты (идет от верхнего остова
к дверной раме). Карамшаньщ
атлары, тастарында кдтлары.
ТАСТЫМАЛ М.Уват, Юрт.,
О.У. — мунчала; мочалка. См.
муйца тастымал, йуга 2,
тастымал 2.
— пас тастымал Умор —
идеи чупраге; половая тряпка.
ТАСЫП Дуб. — толып; тулуп.
См. олло тун, тыш тун.
ТАСЫРАЮ Том. — см. кус
тармайу.
ТАТ I Кукр. — тап; пятно.
Тат тешерма естене.
— татын китару Гиг. —
табын бетеру; выводить пятна.
ТАТ II Бар., Тоб. Р. — там,
татлы там; вкус, сладость.
ТАТ III Бар. — алак, ошак,
гаеплау; донос, обвинение.
— тат кь!лу Гиг. — астау,
хабар иту; добавлять,
докладывать.
ТАТКАК, Эшеван — куыш,
ике каеннын башын берга
байлэп алачыксыман итеп ясал-
ган урын; шалаш, укрытие
(сделанное из согнутых и связанных
вместе верхушек двух берез).
Ср. таскдц 1(1).
ТАТЛАУ Кукр. — тапланды-
ру, пычрату; пачкать, загряз-
нять
ТАТУЫМ Том. Абд. — см.
йанекам.
ТАТЧЫЛ Too, Р. — кер
кутарми торган; маркий.
ТАТЫМАЛ Тоб. Р. — 1. олы
яшьтаге, таж,рибале кеше;
пожилой, опытный человек. 2. бик
яхшы кеше; замечательный
человек.
ТАУ Бар. Р., Гиг., К-дак P.IV
с. 179 — дау; ссора, тяжба. Эгар
да таулы булса ика киши, тау
таулашып бир бириге ант ит-
терса...
ТАУАП Тоб. Р. — гыйбадат
йоласы буларак тугарак ясап
йеру; хождение кругом, как
молитвенный обряд.
ТАУЛ Том. Абд. I ТАУЫЛ
Бар. Р. — дулкын; волна,
ТАУЛАК Бар. Р. — шара,
такыр; голый, безволосый.
ТАУЛАК БАШ Том. Абд. —
см. текшек паш.
ТАУ МАШКА 1. Бар. Дс —
см. мишкалак. 2. Т-кул — агач
гамбэсе; древесный гриб.
ТАУСАУ Ай — басылу, тыну,
туктау; успокаиваться, утихать.
Мушыт пашымнын ауыруы та-
усар.
ТАУАКЦА Тем., Бар. Дс —
тэлинка; блюдце. См. табак,.
ТАУАКЫСКЫЦ Ялутп. Ах. —
табагач; сковородник.
ТАУЫК Тар., Тоб. — см.
цебе.
ТАУЫК ПАЛА Я-кул, Рэнч.
— чеби, чебеш; цыпленок.
Эйта, гысым, тауык. палларны.
См. цебе бала, тути, чийбек.
ТАШ У-И Ах. — бозлы
янгыр; град.
ТАШЛАУ Тоб. — ташлы ау
(тиран кулдан балык тотканда
ауга таш салалар); сеть с грузом
(для ловли рыбы в глубоких
водоемах). Тоб. Р. — рыжовка
(у сети).
ТАШТАБАК Том. — см.
табак;.
Т9Б9 Бар. — 1. см. ейтуба
1. 2. см. торацык,. 3. см. кдш.
ТЭБЭЙ Т-кул — см. алаша.
205
Т9Б9НУ Бар. — тибену;
пинаться.
Т9Б9РЛЕК 1. Лайт. — бети;
амулет (шнурок, сделанный из
савана долго прожившей
старухи; его привязывают на руку
маленькому ребенку), 2. Супра
— см. тацзык,.
Т9Б9Т УЙНАУ Гиг. - сеяк
уйнау; игра в кости.
Т9Б9ТЕР Y-кул — см.
найме*
Т9Б9ЧЕК Бар. Дс — лапас;
лабаз.
Т9Б9Ш9К К-к. — см, алаша.
Т9Г9ЙМ9Т Бар. Р. — киез
келам; войлочный ковер. P.IV
с.72; ...устуне тегеймет киис
тёжуп крйалык,.
Т9Г9РЕК Бар. — тугерек;
круг, круглый.
Т9Г9РЦЕК Бар. — см. тун.-
гарцэк.
Т9ГИРМ9Н Бар. Р. I ТИРМ9Н
Сей —• тегермён; мельница.
Т9ГЙРМ9НН9У Бар. Р. —
тарттыру; молоть зерно.
Т9ГИН У-# P.IV сЛ96 — см.
тиген. Каникадэй сылуны
к,абыллык/га тагин олча
кделдырдым.
Т9Й9Н Тем. — см. аман-
аман, Тейен-тейен эйтасец та
торасьщ.
Т9ЙУ: тэ- Бар. — см. тийу.
Т9КМ9Т 1. Тар. Дс — киц
тасма билбау; широкий пояс из
ленты. 2. Гиг. — каеш билбау;
ременный пояс.
Т9КЦ9К Ом. — см. мейаш.
Т9КШЕ Т-кул — тигез;
ровный. Ср. так, I.
Т9КШЕЛУ Т-кул — таклау.
Т9Л Рэж;-> К-кул — накъ;
точь-в-точь, точно. Тал урнына
килгенсез ул телнец. См. еп-
асера, ций 2, тап.
Т9Л БУЛУ М.Уват, Корбан
— очрау, туры килу;
встречаться, попадаться. Йете пур тора-
тиген, алар ни тал булса та,
ашайтылар иган (из сказки).
См. есэрэ килу, теш булу,
телегу.
Т9Л9 Ом., Шаг. — см.
ашкдк,-
Т9ЛД9У Т-кул — см. тип-
кенцэк. Тэлдау аткдлы.
Т9ЛЕГУ Бар. Дс — см. тал
булу.
Т9М Хуща — см. тим IL
Темецне ермеце.
Т9М КЫСУ Хуща — тын
бету, тын кысылу; задыхаться.
Алыска киталмайты, теме
кдоаты.
Т9М9 Кукр. — емет;
надежда. Темен, танкан иган куй.
Т9М9Й Бар. Р. — буш,
эчталексез, файдасыз; пустой,
без содержания, напрасный.
Т9М9КЕ ГУНТА Ост. —
тамеке тартмасы; портсигар.
Т9М9КЕШ У-кул — тэмэке
тартырга яратучы; заядлый
курильщик.
Т9М9Л9НУ Кукр. —
вметлену; надеяться.
Т9МД9К Бар. Р. — тамга;
знак, ставящийся вместо печати.
T9MH9HY Бар. Р. — барырга
хезерлену; готовиться идти.
Т9Н Себ. — тен, геуде; тело,
туловище. Ср. бой, буй.
Т9НДУ: тенде- Бар. Р. —
кацгарып йару; скитаться,
шататься.
T9HY Бар. Р. — селкенеп
йеру, эшсез йару, адашып киту;
206
слоняться, бродить,
заблудиться. Ср. илэндэу.
тентЕРеклэу кукр. — см.
таптырыклау.
Т9Ц9У Т-тау — см. тану.
Тацаб ейганнар улмвк кеше
тип.
Т9Ц39ЛТУ Бар. Р. — тир-
бету, чайкалдыру, атындыру;
качать.
Т9Н39ЛУ Бар. Р. — арт
аякларга басу; встать на дыбы
(о лошади).
Т9ЦИШ Б-гел Дм. — тиеш;
должно.
Т9ПЭ Т-дау Дм. — калку-
лык; холм.
Т9ПЕР9НУ Т-кул — арлы-
бирле йеруг селкену; двигаться
туда-сюда, качаться. Ср. тал-
бацнау, цайбалу, цайгану.
Т9ПНИШ Бар. Р. — таптау;
топтание (ногами), точнее:
лягание, удар ногой (о коне). Бар.
P.IV с.71: Тай айдеп йат: Ат
тэпнижемне тэбанмак идем, па-
ланыц пууны чыгып кидар тип
тбктадым.
Т9ПТ9К Тоб. Р. — буш, бик
вак, апамиятсез; пустой,
ничтожный, незначительный. Ср.
типтак.
— тэптак иш — пустое,
ничтожное дело.
— тэптак айту — яла ягу;
оклеветать.
Т9ПЦУ: тэпци- Бар. Р. —
булавка белан кадап кую, тегеп
кую; прикалывать (булавками),
пришить.
Т9ПШЕ Бар. — см. ашлау 2.
Т9Р9 Бар. P.IV с.52 — тире;
кожа. 9р таразе йакдны полза,
син тарацне маца пар...
Айагынан тилде таразен.
Т9Р9С Себ. — см. тирас.
— тарас ина Т-т. — см. к,аш
И: тирас каш.
— тарас райбак Комар. —
см. каш 111(1).
— тарас тупса Юрш. —
тараза тебе; подоконник.
— тарас шеша Тем. — тараза
пыяласы; оконное стекло.
Т9Р9Т ЙАУЛЫК Комар., Я-
кул — см. пит йаулык..
Т9РГ9Р Туралы P.IV с.111 —
табип; лекарь. Хатыны патша
булып, ус халкдяна таре биреп
улкэн тэргар булды.
Т9РЕ I Себ. — дару;
лекарство. Имка естасэц, тарега йук
(поел.). Пы таре паш сысуыма
йарашаты.
ТЭРЕ II Бар. — см. тара.
Таре тун.
Т9РЕ III Бар. — см. тары I.
Т9РИС Гиг. — чал; седина.
Т9РС9Н9 Тоб. Р. — сугыш
кораллары склады; арсенал.
Т9РТ Чорн. — авыру, чир;
болезнь. Рахмат, палам, айак,-
кульща алла тарт пирмасен.
Т9РТЛ9НУ Дм. — монлану,
моцаю; печалиться, унывать.
Т9РТН9 Аб. — балалар ча-
насы; детские санки. См.
йайтак.
Т9РТУШК9 Тем. — см.
йьшщыргыц.
T9PY I Т-кул — буяу, пыч-
рату; запачкать, замарать.
T9PY II Бар. P.IV с.20 — см.
тиру. Йблда йинза марзан цац-
ты, к,ырк, к,ызагы аны тареп
калдылар йблда.
Т9РУЦИ Бар. P.IV с.63 —
см. таргар.
Т9СЕ I Кукр., Лай m. —
207
кеймэнец койрыгы; корма. См*
сум, цуцкер.
— тасе ишкэге Суклем —
койрык ишкэге; кормовое весло.
— тэсе цыйу Кукр. — кой-
рыкта утырып ишу; править
лодкой на корме.
ТЭСЕ II М.Уват — суса;
челнок.
Т8СЕЛЛЕ Тар. Дс — ж,итез,
сэлэтле; ловкий, способный.
Т9СТ0РГАН Кукр., Аб. —
эскэтер, клеенка; скатерть,
клеенка.
ТЭСТЫМАЛ Рэнч., Тугыз,
Бар. — 1. см. к,ул иске. 2. см.
тастымал.
ТЭТ9 Кг., М.Уват, Супра —
см. кдртта.
ТЭУЭТ Тем. — кара савыты;
чернильница.
ТЭУЭККЭЛ Лайт. — булыр-
булмас (эш)> билгесезлек;
неопределенность. Тэуэккэлгэ утыру
йаман, йэ киту тугел, йэ тору
тугел.
ТЭУЕЛГЭН К-кул — см.
тилгэнтас.
ТЭУЕРМЭН Т-кул — те-
гермэн; мельница.
ТЭУЛЭТ Т-кул Дм. — бай-
лык; богатство.
ТЭУЛЭТ ЦАЦ О.У. —
мацгай чаче; чуб.
ТЭУЛЭТКЭН Том. Абд. —
см. тилгэнтас.
ТЭУЛЕК Лайт. — бер ел;
один год.
T9YY: тэу- 1. Бар, Р. — тию;
попадать, трогать. 2. Б-гвл —
см. тэйу 1. Ул йаман пицэ,
эйсэцне тэуеп китэр.
ТЕБЕТ 1. Тем., Кукр. — см.
сукда 1. 2. Козг., Кукр. — урдэк
мамыгы; утиный пух.
Йолык/гыцмы боларныц те-
бетлэрен?
ТЕГЭН9К 1. Тем. — тигэнэк;
репейник. 2. Лайт., Том. — см.
ет порын.
ТЕганак кал к-кул — г«л-
чэчэк; роза.
ТЕГЭЦ Тем., М.Уват —
табак; чаша. Тегэцкэ аш койып
пир-це.
ТЕЗЭ Умор, Э. — см. тубьщ.
ТЕЗЕРЭЙТУ Умор — текэлеп
карау, куз чекерэйту;
вытаращить глаза. Кеузен тезерэйте
к,ойдьщ.
ТЕЙЕШУ Лайт. — керешу;
начинать, приступать. Файта-
сын кургэнсен охотага тейешеп
киткэннэр.
ТЕК Тем., Кукр. — 1. югары;
высок-о, -ий. Тектэн тэшеп
килэте. 2. текэ; крут-о, -ой.
ТЕЛ ЦЫГАРУ Лайт. — та-
выш биру; подать голос. Ицке-
мегес тел цыгармай, мин тел
цыгарайын.
ТЕЛЭК СУЙУ Лайт. — кор-
бан чалу; жертвоприношение.
ТЕЛЭНУ К-дак P.IV с. 157 —
телэну; попрошайничать. Бу
башлык телэнеп, тэуэ ит тапты.
ТЕЛаНЦЭК Гиг. — телэнче;
попрошайка.
ТЕЛМЭЦ Рэнч. — телчэн;
языкастый.
ТЕЛТЭШУ Кукр. — теллэшу,
эйткэлэшу; вступать в спор,
пререкаться. Телтэшмэ мицэ.
ТЕМЕСГЕНУ Кукр. - иснэ-
неп, эзлэнеп йэру; вынюхивать
<еду). Ецену темесгенэмесен?
TEMCEHY Тем., Тар. Дс —
см. темесгену.
ТЕЦЕЛ Кукр. — кайчы кен-
деге; шпенек ножниц.
208
ТЕР9НЦЭ Тем., Ом. —
драима, юнылган такта; дранка,
тесаные доски.
ТЕРГаЙЭК М.Уват — вак
алабуга; мелкий окунь.
ТЕРГвУ Т-хан — тагу;
прицеплять. Себерткене тракторга
тергэу.
ТЕРГЕ Себ. — яшь нарат;
молодая сосна.
— терге пала М.Уват — см.
терге.
ТЕРГЕЛЕК Себ. — см, цвй.
ТЕРЕСК9К К-кул — см.
терсвк.
TEPJI9Y Я-кул — дерелдау;
дрожать, трепетать. Пашьщ та
ейлэнете, йерэгец те терлап
китэте. См. серлеу.
ТЕРПЕЛДвУ Тоб. Буд. — см.
терлэу.
ТЕРСЭК Лайт., Том. — ар-
па; ячмень <на глазу). См.
терескэк.
ТЕСКЕЦ К-тау — кашыклык
(кашык тезвр вчен таяк);
неплотно прибитая к стенке
палка, за которую ставят ложки.
ТЕСМа Себ. — казык читан;
частокол.
ТЕТ Тоб. Ах. — нарат утыны;
сосновые дрова.
ТЕТАГАЦ Юрш., Кукр. —
карагай; лиственница. См.
имён.
ТЕШ ИТ Ваг., Кум. — урт;
десна. См. булэ.
ТЕШ УЛТЫСУ Тоб, — теш
кую; вставить зубы.
ТЕШЕ Бар. Дс — ана кош;
самка птиц. Красный, тешесе
йугалты.
ТЕШЕГУ Кукр. — см. тешнэу.
ТЕШЛЕ КОМ Кукр. — эре
14 П-4»
бертекле ком; крупнозернистый
песок.
ТЕШЛЕ УТАУ Тоб. — см.
кдсакаулак,.
ТЕОШаЙгаН Кг. — см.
тешмак.
ТЕШМаК М.Уват — сей-
лашми торган кеше;
неразговорчивый, молчун. К,есэин бабай
тешмак куй. См. тацкаш, ты-
мыш, тыцнашма, тымпи, ты-
мырсык..
ТЕШНаК Гиг. — усал;
злобный.
ТЕШНЭУ: таш тешнэу <ФР->
Ваг. — Авызга йезек яшеру;
набрать в рот воды. Таш тешнап
йерийте.
ТЕПШИ Умар — см. ашлау 2.
ТИБаГЭН Тоб., Тар. Дс —
тибешучэн (ат>; норовистая
(лошадь).
ТИБРЭУ / ТИРБЭУ Гиг. —
юлга чыгу; отправляться в путь.
ТИГЭ-ТИГа Умар — см.
гала-гала.
тигалай к-ш p.iv c.i66
— ияр асты; потник. См. ецер-
ге, тогум II. Йатыр идем бир
бустанда, тигалайне тушанеп,
алтын ийар йастанып.
ТИГаРЭК Козг. — тира-як,
айлана; окружность,
окрестность. Кулнен, тигарэге агачлык,
пулыр.
ТИГЭРЧЕК Тар. Дс — см.
туцгарцак.
ТИГЕН Гиг. — буш(ка) кил-
ган; даровой. Тиген бирамен.
ТИГЕР Себ. Дс — тез тиючэн
(мылтык); метко стреляющее
(ружье).
ТИЖЕНУ Т-кул — см. салы-
ну.
ТИИЦ Тар. P.IV с.99 — тиен;
209
копейка. Бир киши бир тиин,
акда тапса, икеу булса икен
тир,
ТИИРУ К-дак P.IV с.141 —
тидеру; коснуться, попасть в
цель. ... башын тиирмэинчэ
башынан к,артысын атарлар
тушуре.
ТИИШУ Гиг. — тиеш булу;
надлежать, быть должным.
ТИЙЭК Гиг. — 6еж,ек
(саранча тереннен); кобылка (род
саранчи),
ТИЙЕРУ Тугыз / ТЕЙЕРУ
Тоб. — керту; занести,
заносить. Китанны тийереп цык,.
ТИЙРУ Э. — ж,ыю; собирать.
Кдрагат тийресецбе?
ТИЙУ I Тугыз — керу, кереп
чыгу; заходить. Кдйтышын
песке тийетеген ите.
ТИЙУ II Себ. — дию;
говорить.
ТИК / ТЕК Себ. Буд. — 1.
куп; много. 2. озак; долго. 3.
Тоб. PJV с.278 — гади; простой.
Син тик киши тугул, би улы
болсац, бигэ бар.
— еспе-тикпэ — азмы-
купме, озакмы-тизме; мало ли,
много ли, долго ли, коротко ли
(в сказках).
ТИКРУ Гиг. ~ тикле^ чаклы;
до... Шул уакыткд тикру.
ТИЛ Тоб., Бар. Р. — тел;
язык.
ТИЛЭ Э.Лбд. — см. ашкак..
ТИЛ9М9 Кукр. — телвсв
(кем), телеса (кайда) h.6.; кто
угодно, где угодно (где попало)
и др. Тилемэ гайта йвреп,
кетерен йугалта.
ТИЛ9Н39Ц Бар. Р. — узе
ечен гене соран йеруче, оялмый
торган телэнче; человек,
который просит все для себя,
бесстыдный в просьбах,
попрошайка.
ТИЛБ9 Тем. — ахмак; дурак,
глупый. См. тилбашке.
ТИЛБЭДАН Гиг. — балан;
калина.
ТИЛБ9ШК8 Тем. — тилбэ.
ТИЛБЕГ9Л9У Гиг. — дил-
бегэ тоту; править лошадью,
погонять, тянуть вожжи.
ТИЛГ9НТАС Cam., Юрш. —
тилген; коршун. См. тилгеткен,
тойлеген, тулгэн, теуелген,
теулеткен, кдлаты.
ТИЛГ9ТК9Н Тар. - см.
тилгэнтас.
ТИЛЕ ОРЛЫК Ом. — тиле
берен орлыгы; белена.
ТИЛЕРУ Тем. у Тар. Дс —
шаяру; шалить, баловаться. См.
оцу.
ТИЛМ9Ц Бар. Р. —
терж,емече; толмач, переводчик.
ТИЛМ9ЦЛ9У Бар. Р. —
терж,еме иту; переводить.
ТИЛУ К-дак P.IV сЛ41 —
телу; нарезывать, разрезать на
узкие полоски. Ул кунне Йар-
мак, йичке незек кдйиш тилген.
ТИЛЦАМ Лайт. — салмак,
экрен; медленн-о, -ый, нетороп-
лив~о, -ый, тих-о, -ий. См.
тыйылцам.
ТИЛЦАМЛАП Лайт. —
екренлеп; потихоньку. Тилцам-
лап йацгыр пашланты. См. иру-
аста.
ТИМ I Тем. у Т-т. — ял;
отдых.
ТИМ II Улэртеш — тын;
дыхание. Тимге йылынаты. См.
тем,
— тим алу 1. Тем. у Т-т. —
ял иту; отдыхать. Тим алып
210
ешлэнен,. См. танау I, тынану,
тыну 3, тыныгу 2. 2. Улэртеш
— см. тыну 1.
ТИМСАХ Гиг. — крокодил.
ТИНЭК L Кукр. — йогышлы
авыру; заразная болезнь. Тинек
булып ауырыйты* 2, Тоб. Р. —
еянок; припадок.
ТИНДРЭКЛеУ Кг. - тил-
меру; мучиться, страдать.
Какдпалып тиндрэклэп устергэн
балама рэнцийем.
ТИНСаЛУ Гиг. — гирбэлу,
селкену; колебаться,
раскачиваться. См. йайгалу, цайгалу,
кдтащшу, кдлбандау, ялэцнэу.
ТИНТ8К Гиг. — тинтэк, ах-
мак; дурак.
ТИНТЕРЕП Туск. — кечлэл;
насильно. Йелеккэ тинтереп-
тинтереа йебэртем.
ТИНТРЭУ Бар. Р. —
селкену; алпан-тилпан килу;
качаться, шататься. Ат
тинтрэптер.
ТИН, М.Увапг — салам тарт-
кыч; волокуша (приспособление
из двух жердей для
подтягивания копен к стогу).
ТИН.9Л Лайт. —- см. тицлек.
Сескэ тицэл пес ешлэй алмай-
пыс.
ТИЦЭУ К-к. — теяу;
нагружать. Кайтып килэтегэнтэ
кдлыкньщ исе гитте: иренче ни
гвтле утын тидэгэн. 2, Гиг. —
см. таклау.
ТИЦвШУ Тем. Р. — тин,
булу; быть равным.
ТИНЛ8К Кум. — тиц;
равный. Касан теллэре беснец тел
мэн тинлэгрэк. См. тин,ал.
ТИПКЁНЦ9К Лайт., O.K. —
таган; качели. См. типкец,
цэнгелцак I, тэлдву.
14* 21
— типкенцак тибу Лайт. —
таган атыну; качаться на
качелях.
ТИПКЕЦ М.Уеат — см. тип-
кенцок.
ТЙПСвУ Рэнч., Кукр. — туй-
да кияу хврмэтенв жырлау;
петь на свадьбе в честь жениха.
Туй пулцайтылар, кийэу нугэр
типсэп килэтелар.
ТИПТ9К 1. М.Уеат, Лайт.
— аз гына, кечкена гена;
немножко, чуть-чуть,
малюсенький. Типтэк он пирце. Шантай
йер пар, кырланцык туба,
типтэк кенэ, алла ней осын
тугел. См. пэликэйле, цала. 2.
Гиг. — бушка; даром. Ср. тиген.
ТИРАК Тоб. Дс — пахта,
жыйнак; аккуратный, опрятный.
ТИРа Тар. PJV с. 107 — см.
тара. Йармак, угеснен,
тирасеннан тасма тилепте.
ТИРаС М.Уеат, Тем., Кукр.
— тэраза; окно.
ТИРГаУ 1. Тевр.у Тар. — см.
пайгау. Кэплэшкэнтэ телегесне
тиргамэйсес. 2. Том. Абд. —
жыю, хазерлау; собирать (напр.
дочь, выдавая ее замуж). 3. Гиг.
— сынау; испытывать.
ТИРГаУСЕС Лайт. - та-
лымсыз, сайламаучан; неразбор-
чив-о, чай. Тиргаусес ашайты.
ТИРЕС Лайт. — теньяк;
с&вер. Йелне тиреска порты.
См. кьшшык,, канпатыш.
ТИРЕС ЙАРЫЙТ Лайт. -
теньяк балкышы; полярное
сияние.
ТИРМа Тем. — тирмэ;
войлочная юрта.
ТИРТУН Тем., Кукр. — тун;
шуба. См. туртин.
— тиртунны айлантыра кийу
1
(фр.) Кукр. — ачулану;
сердиться.
ТИРУ Тар., Бар. Дс —
чуплап ж,ык>, чачелган нарсэне
ж,ыеп алу; собирать по-одному,
подбирать ч.-н. рассыпавшееся.
См. тийру, тару II.
ТИРУЛЕК К-дак P1V с.157
— тереклек; жизнь. Улулектан
тирулек йакдны булар.
ТЙРЦИЛ Гиг. — тирчан;
потливый.
ТИТЕМЛ9У Гиг. — вак
кисакларга ерткалау; разорвать
в клочки.
ТИШУ I Бар. Р. — шешу;
пухнуть.
ТИШУ II Бар. Р. — тишу;
продырявливать, сверлить
отверстие.
ТИШУ III 1. Бар. Р. — см
цицу 1. 2. Шаг. Дм. — см.
цицу 2. Отуз йеди к,ызы
кегерчин болып асларин тишеп
йазарлар.
ТОГЫ Cam., Тем. — осетр,
мэрсин балыгы; осетр. См.
кытыргак,.
ТОНОК Лайт., Мет., Супра
— 1. бетен, бвгенлае белэн,
тоташтан; весь, целиком, сплошь*
Пеген тонок, ауыл йыйылтылар
клуппа. ТоДокка йабынып,
ацынмастан йоклайбыс. Такси
Майскига тойок йерийте. 2.
ябык; закрытый.
ТОЙОКЛАУ Кг., Лайт. —
томалап каплау; плотно
закрывать. Такта пелен тойоклашан
пулса, аран тибес, тойокланмаган
пулса, пас пулат.
ТОЙСОНУ Кукр. — тою,
сизу; чувствовать,
предчувствовать, Шалай тип тойсонып уты-
рам.
ТОЙТЫРУ Тугызу М.Уваш —
сиздеру; дать почувствовать.
Келлэрен кешегэ тойтырмайты-
лар пулыр.
ТОЛАС I Кукр. — см. пуйтак.
— толасы цыкдыр — каргыш;
зложелание.
ТОЛАС II Сей Дс — см.
лымцык-ламцык.
ТОМА Кукр. — см. ома.
ТОМАК, Тем. — озын колак-
лы мех бурек; меховая шапка
с длинными ушами.
ТОМАЛАК Бар. — сукыр
чебен; мошка. См. куссес цебен,
кус черки, сугыр цергай.
ТОМАР I K-may — бети;
амулет, талисман.
ТОМАР II Тугыз — см. тумар.
ТОМАС Рэщ. — болытлы;
пасмурный, облачный. Мена
монтай томас канне
ешламайтелар аны. См. йанцу
кан
ТОМАУРАУ Кукр. — томау
тешу, томаулау; получить на-
сморк.
ТОМКУ Кг., Супра — чуму;
нырять. Томкып ейте гуй сыйга.
См. шацгеру, шыцгыу.
ТОМКЫИЫК Тем. —
танбоек; кувшинка.
ТОМУЫН Тем. — яшерен;
тайно, тайком.
ТОМШЫК Mem. — см. танау.
Томшыгымны йетейашар цагып-
ты.
ТОМЫШУ Тар. Дс — тасне
бозып ачулану; нахмуриться.
ТОНДОР Г. — см. колакай.
ТОНЫГУ Гиг. — тону;
устояться.
ТОН Лайт. — сазлык эченла
калку ж.ир, кечкена утрау <ял-
212
гызлык исемнэрдэ саклакган);
высокое место, островок среди
болота (сохранилось в
собственных именах). Колацтоц, йген-
тон,, Яугунгантоц. См. тун»
ТОПСАУ Бар. Дс — талым-
ламау; быть нетребовательным
к еде.
ТОРА Себ. — uiahap; город.
Мин тораларта пулган; Тубыл-
та, Теманта.
ТОРАЦЫК, Кукр. — курган;
курган. См. мугала, таба.
ТОРБА Тар,, Тевр., Бар. —
см. цуалбаш.
ТОРБАГУШ Сей, Буд. — зур
бозау; большой теленок. Ср.
торба*;.
ТОРБАЙЫ Тэм., Кукр. — см.
талауай. Аларныц сусларе тор-
байырак,.
ТОРЛАГУ Гиг. — туктау;
останавливаться.
ТОРЛАУ 1. М.Увагп — тору;
жить. Кдйырган иштек Иртыш
карагайтан ул йак,ка торлаган.
2. Гиг. — торак; жилье.
ТОРНА ЙЕМЕ Т., Бар. — см.
мок цийа.
TOPHAKYC Коз., Кжук, А-б.
— см. мок цийа.
ТОРНЫГУ О.У. — утыру,
ждяелу; сесть, осесть, бстенэ
кдймагы торныкмастан ойып
китате гуй.
ТОРОГУ Я-кул — чыгу, та-
ралу; происходить,
распространяться. 9ц ауылныц халкы турт
праттан торогыпты.
ТОРОН Себ. — кисау, кисау
башы; головешка, головня.
ТОРОНБАШ Кукр. — см.
торон.
ТОРОП Тем., Кукр., Э. —
торма; редька.
ТОРОС Коз. — дерес;
верно, правильно. Ул торос ей-
тате.
ТОРУТТИН Тем. — эш коне;
трудодень.
ТОСЛОК, Лайтп. ^mm см* сасма.
ТОТАМЛАУ Гиг. — уч белан
улчау; измерять горстями.
ТОТКА ЭЙ Г-m. — пычкы
ыцгысы; гнездо для рукоятки
пилы.
ТОТКАРАК 1. Ом. — ишек
тоткасы; дверная ручка, вртан
торып куршегеснец твцнегена
гарац. Татвн цыкмаса,
тот^арагын тот. Куршенец
к,ак,ы антау олу ул. 2. Умар —
см. таба кдптыргы.
ТОТЛЫК.МА Y-кул — см.
тартык;.
ТОТЫНУ Тем. — см. ошлану.
Пер йома тортым, пер тийен
акда тотынматым.
ТОЧ Бар. Дс — корыч; сталь.
ТОБЫЛ АГАЦЫ Том. Абд. —
см. ^убылгы.
ТОГОЛОК ТомЛбд. — см.
йомалак, I.
ТОГУМ I Г., Э. — см.
йомыртвд.
ТОГУМ II Бар. Р. — см.
ецерге. PJV с. 13: ...агытты ат-
ты, ийарен йастады, тогумун
тажанду, йатты.
ТОГУНУ Бар. Р. — ат яяр-
лву;_ оседлать лошадь.
ТОГУРТКЫ Бар. — см.
тугыртма.
ТОГУШ Бар. Р. — кыр
каж,асе баласы; детеныш
козули. Ср. тугыш.
ТОЙБА Гиг. — астыртын,
хайлэле; скрытный,
притворный.
213
ТОЛАЙ Бар. — барысы; все.
Дм.: Арган салайык. та
толайыбыс перге тартарбыс.
ТОНАНУ Т-тау — кием кию;
одеваться. Кийемен тбнаяып
цыгып китете.
ТОН Ь Тоб. Р. — тун,;
мерзлый. 2. см. тын, 1. 3. Гиг.
— см. байрау.
ТОНГАНУ Гой Я - 1.
тынычсызлану, ыгы-зыгы килу;
беспокоиться, суетиться. 2. эш-
леу^ работать.
ТОПЛА Бар. Р. — утэли,
утедэн-утэ; насквозь.
ТОПЦЫ Бар. Р. — хамчы
очындагы твен; узел на конце
плетки.
ТОРБАК Том. I ТУРБАК
Бар._ — тана; телка.
ТОРГА Бар., У-И P.IV с.59,
203 — кыйммэтле ефэкнец бер
твре; дорогой сорт шелка.
Мойнына салгзн торга
орамалны тижен.
ТОСК.ЫР Бар. Р. — тузан;
аыль.
Т9Б9Й К-к. — см. алаша.
Т8Б9К Сев. — зур кэтук;
большая катушка. Пер тебэк
йеп алтым.
Т0БЕ Тем., Тар. Дс — яны;
возле, около (послелог). 9й
тебентэ торып торчы.
ТвБ 9Й Т-хан — тур як
булмэ; горница.
Т9Б8РУ I Хуща — твтвнне
кире кайтару; дымить (о печке).
Уцак, ешкэре теберэте.
ТвБЭРУ II М.Уват — куу;
гнать, догнать. Тебереп йет-
телэрме сескэ?
ТеГЭУ 1. Тоб., Тар. — бе~
теру; кончать. 2. Гиг. — ябыгу,
арыгаю; истощаться.
тейлеген тугыз — см.
тилгэнтас.
ТвЙвК Гиг. — теелген; ис-
толченный.
ТвЙвЛУ Лайт. — бэрелу;
удариться. Айагыгыс тейвлте.
Т9Й9Н Ост. — сеял; мозоль.
См. кДлчак,.
Т9Й9Р Гиг. — тейер, кантар;
ком.
Т9Й9С Кг. — кечкенэ ты-
рыс; туесок. См. тускэ.
Т9ЙР9У Кукр., Тем. — ка-
дау; прикалывать, накалывать.
Т9ЙР9УЕЦ L Тем. —
брошка; брошь. 2. Гиг. — булавка.
Т9ЙТЕРУ Бар. Дс — аздыру,
котырту; развращать,
подстрекать.
Т9ЙУ 1. Кукр., Лайт., Козг.
— бэру, сугу; ударять. Па-
шын.ны тейеб алырым. См.
тэуу. 2. Лайт., Тем. — тейнеу,
тару; завернуть, завернуть в
узелок. Лымчык-ламчыкларны
тейтем, йукэ пен пейлэтем,
Т9ЙШ9МБЕ Лайт. —
душембе; понедельник.
Т9КЭЙУ Ай — бекрею, иелу;
сгибаться, сгорбиться. Ул да
текэйеп китеп параты, чисти
урмэкуч.
Т8КЛ9 ЙЕЛЭК Ом. — см.
тукмак, йелэк.
Т8К9 БУЛМА Лайт. — ап
итме, егылма; не упади (при
обращении к ребенку).
Т9КТУАР Э. — см. ите
йэшер.
Т8КШ9К ПАШ Лайт. —
пумала баш, тузгаи баш;
косматый. Ср. йелбеген цацлы,
таулак. баш.
ТвЛвУ Тем., Кг. — ябага
кою; линять (о животных).
214
Т9М9Л9У О.У. — томалау;
закрывать печь. Мейецкэ
тамалап ултыск,ын.
Т0МЭН ТвРЛЕ Тевр., Тар.
— тарле-тврле, мен, тврле;
разнообразный. Цзкайтма темен
тарле йенцеле булган.
ТеМП9 Тем., Кг. — агач-
ны чокып ясалган кайма;
лодка-долбленка. Тампа пер
агацтан йасалаты. См. кий-
ма, к,айама.
Т9МТ9ЙУ Гиг. — алга чы-
гып тору, аерылып тору;
выдаваться вперед.
ТОН ЙАБАЛАК Тем. — см.
йарукднат.
ТОН ТИЦ9ЛМ9КЛЕК Гиг.
— кан белан таь тигезлеге;
равноденствие.
ТеНЭП АЛУ М.Увапг — аз
гына ййклая алу, черем итеп
алу; вздремнуть. Аш пешканце
танап алайым.
T9H9Y Лайт., Кукр., Том.
— кунаклау <кош-корт турын-
да); сесть на насест, спать (о
птицах). Гауыклар танагэн.
ТеНвУБЦ М.Уват — йокы-
сыз бала; ребенок, который
мало спит.
Т0НЙАК9Р Тоб. Ах. —
унтан, ждггез; дельный,
проворный.
Т6НК6 Тем. — танла атлар-
ны кату; ночное. Эйтвд, песнен
твнквгэ барьщ, йомакны кан
ешетэрсес.
Т0НЛ9У К-may, Карбон —
куну; ночевать. Сеста танлап
цыкдалы пулама?
Т9НЛ9ЦЕ Яр. Ах. — см. aia.
ТеНЛеК Отос — аске катка
баскыч чыгару очен тушамда
ясалган тишек; проем в потолке
для лестницы, ведущей на
второй этаж.
Т6НН9К Туск. — идан асты
капкачы; крышка подполья.
Т0НГ0ЛТ9У Гиг. — шакыл-
дау, шакылдату; стучать.
Т0НГ0ТУ М.Уват — ныгы-
ту, нык итеп беркету; накрепко
соединить, укрепить. Ике
кыртан апкилателар та
тангатвтелэр икауен берга.
Т9ЦК9Л9У Тем. — бэранге
табен ею; окучивать картофель.
Т9ЦК9Ш К-к. — см. тешмак.
Т9ЦКУ Рэнч. — ою; онеметь.
Кулым тацкап китте ишэ-ише.
T9HJI0K Toy — идан асты;
подполье. Тацлакка картупка
к,уйатык^
Т9НН9К Бар. — см. цуал-
баш.
Т9Н6ЛУ Кукр., М.Уват —
бизу, куцел суыну;
разочароваться, охладеть. Куру белан
тацалтем.
Т9ЦР9Т М.Уват — самовар
торбасын куя торган тишек;
отверстие в печке для трубы
самовара. Тецретецне тык;.
Т9ПЛЕ Тоб., Тар. Дс — 1.
хатта; даже. 2. батенлай;
совсем.
Т9ПЦ0К Тем., Тар., Тоб. Дс
— 1. см. алаша. 2. см. кница 2.
Т0Р9У Кг. — торту, эту;
толкать. Пы самахут тугел,
арттан катер тарап параты.
Т9РГ9Н Юрш. — таркем:
аер, кату; группа, куча. Па-
лыклыр тарган йорителар улан
арата, сыуныц ецента.
Т0РКЕ Гиг. — гади халыкка
хае; простонародный.
Т0Р9К 1. Кукр. — берга,
берьюлы; вместе, сразу, одно-
215
временно. Петенегес терек
кеплемец. 2. Тем., O.K. — тиз;
быстро. Терек кене алырпыс та
куйарпыс.
T9PY L Кукр. — этеру;
отодвинуть. Цупне циткэ тереп
куйу герек. 2. Гиг. — бер ждфге
ж,ыеп яки кереп кую; сгребать.
Т6С I Себ. — урман, дала,
кыр; лес, степь, равнина, поле.
Кице мин тесте йереп,пер
сыцар аш йуг ийен, исем китте.
Цук, йерец тесте, аташырсыс.
— тес i^ac Кукр. —- кыр казы;
дикий гусь.
Т9С II Y-кул — бит; лицо.
Тесеме кдрасам, тесем те итсес
к,алыпты, куслерем тепкэ
тешепте. См. цырай.
Т9Ш БУЛУ Тоб., Тар. Дс —
см. тел булу.
Т6Ш9НЦЕК Бар. — см.
ецерге.
ТЭШЭУ Кг., Тем. — теш
KYPY; видеть сон. Кен те
тешемте тешейем куй мин аны.
ТвШКЭ Тем. — тешке аш;
обед. Тешкеге кайтайыд!
ТеШЛЭНУ Ост., Тем. —
тешке ашны ашау; обедать. Сес
тешлентегесме?
ТеШЛеК 1. Кукр. — зенит.
Кен тешлектэ. 2. O.K. —
кеньяк; юг.
ТешеГУ Гиг. — ейрену,
кунегу; привыкать.
TeillY МУвагп — туры килу;
соответствовать. Пезе суслер
килеп тешете сеснецкене. См.
есере килу.
ТбБб Бар. — 1. тубе, оч,
баш; вершина, верхушка,
верхняя часть. 2. калкулык; холм.
3. балта тутесе; обух топора. 4.
еем; куча.
Т6ДУРУ Том. Абд. — см.
кайра.
ТвКМбЦУлсар — см. тумрам.
тендек т. — см. утыршц.
ТеЦ9К Ом., Эшееан — см.
тукмэк.
ТеР Том. — см. урын.
ТУАЛЫК, Тугыз — см. тумар.
ТУАН Ост., Тем. — буа;
пруд, запруда, плотина. Туан
пуатлар.
ТУАНА Том. — см. тулана.
ТУАРУ Гиг. I ТУГАРУ Тоб.
Р. — туару; распрягать.
ТУБ ИНУ Кукр. — теубеге
килу; раскаяться, прийти к
раскаянию.
ТУБА ГЫЛУ Кукр. — теубэ
иту; раскаяться. Ср. туб ину.
ТУБАЛ Тоб. — 1. тубал,
тырыс; лукошко. 2. тугерек
футляр; круглый футляр. Пурек
тубалы.
ТУ Б АН Лайт., Тем., Тар. —
кибек; мякина.
ТУБЫК, Тоб., Тем. I ТОМЫК,
Том. — тез; колено,
— тубык, цэнцу Лайт. —
тезлену; встать на колени. Ту-
быкны ценцеп торып цей
ецетлер. См. тубыклау.
ТУБЫКДЙ К-к. — см. алаша.
Синец бицец шигелле тубыкдй
тугелмен.
ТУБЫКЛАУ Кукр. — см.
тубык, ценцу.
ТУБЫЛГЫ Той. — тубылгы;
таволга.
ТУБЫРСЫК, Тем. — нарат,
чыршы куркесе; шишка (сосны,
ели).
ТУБЫРЦЫН Кукр. — см*
тубырсык..
ТУБЫРЧЫК 1. Тау — тубык,
216
бекэл; щиколотка, лодыжка. 2.
Тоб., Гиг.: тубырцык. — тез
капкачы; коленная чашечка.
ТУГАЛАК, Э. — см. йомалак 1.
ТУГАРЛАНУ Умор — см.
йомарлану.
ТУГАЦ Cam. — кумэч; булка.
ТУГНАК, Буд. — аркылы бик,
келэ; засов, защелка.
ТУГРЫЛАУ Гиг. — тезэту,
дереслэу; исправлять, править.
ТУГРЫТА Лайт. — турында
(послелог); относительно, о
(предлог). Мин аны виноват
тимойем еш тугрыта.
ТУГУМ Гиг. I ТОГЫМ Себ.
— ыру, токым; род, племя.
ТУГУЫЦ Тем. I ТОГУЦ
Том. Абд. — тугылагыч;
мутовка.
ТУГЫМ Тар., Бар. Дс — 1.
тегэрмдч тугымы; обод колеса.
2. ем. тбгум II.
ТУГЫУ Гиг. — тугылау;
мешать, болтать.
ТУГЫШ Лайт. — бер яшьлек
поши баласы; годовалый
лосенок.
ТУЙГАЙУ Тем. Р. — алдан
сизу, сизену; предчувствовать.
ТУЙГАР КУШ Гиг. — тур-
гай; жаворонок.
ТУЙУКЛАУ Бар. Р. —
биклэу, буа буу; запереть,
запрудить.
ТУЙЫРЫЛУ Тар. Дс — кай-
тарылу; затупиться. Пычак,ныц
безе туйырылган.
ТУКАЦ Тем. — см. тугац 1.
ТУК.АЦ ТАБА Там. — см.
лис тимер*
ТУКЛЫ Тоб. Р. — эле
баренламагэн сарык; овца,
которая еще не ягнилась.
ТУКМАК I Тем. — чабагач;
цеп. Порын са манта ашны
йыйып асапланып тук.мак, пелэн
сукдан.
ТУКМАК И Юрт. — уги ана
яфрагы; мать-и-мачеха.
ТУКМАК Ш Дуб. — гер;
гиря. См. цукдар.
ТУКМАК ЙЕЙУ <фр.) Тем.
— кыйналу; быть побитым.
ТУКМАК ЙЕЛ9К Т-т., Том.,
Рэщ. — ж,ир жялеге; клубника.
См. текле йелэк.
ТУКМАК СЫЙЫР Тар. —
см. мецкай сыйыр.
ТУКЫРТМА Рэнч. / ТУГЫР-
ТМА Тем. — тукран; дятел.
ТУЛА М.Уват — тулы; поли-
о, -ый. Киймвгэ тула тейэя
апцыгатылар.
ТУЛА ЙАУЫН Бар. Дс —
кинэттэн, кызу гына явып ките
торган яцгыр; неожиданный,
быстро проходящий дождь.
ТУЛАЙ 1. Тоб., Тар. —
барыш; все. Тулайыгыс бергэ
йерец. 2. Буд. — жьгелыш, бер
теркем халык; собрание,
сборище* 3. хевефле чакта уз якын-
нарын чакыру ымлыгы;
восклицание, которым созывают своих
в случае опасности.
ТУЛАНА Тем., Тоб. } ТУ АН А
Том. — дулэнэ; боярышник.
См. ябынпсак.-
ТУЛГА Бар. Р. — еч аяклы
таган; треножник, таганок.
ТУЛГАУ Кукр. — сазньщ аяк
астында селкенуе, тирбэлуе; ка*
чаться, колебаться под ногами
(о болоте). Ср. тицсэлу.
ТУЛМАН 1. К-дак P.IV с 143
— тулы; полный (о теле).
Тумгыйклу тиран суга тулман
бойым йуармын. 2. чул. Р. —
217
ялан я;ир; голое место» К-дак
P.IV с.140: Кара кзс учуп ул
китте аргыдан аргы йаткдн тул-
манга.
ТУЛУК Гиг., Тем. — см.
тула.
ТУМА I Тем. — бетенлэй;
совершенно, совсем. Муллашта
тел тума пашкдсу, йнтрэйнец
песнец пелан пер.
ТУМА II Кышлау — бертуган;
родной. Минем тума абыйым.
ТУМАЛАК I Иш. — см.
тумпалак,.
ТУМАЛАК II Вел., Иш. —
см. кускалак.
ТУМАЛАК Ш Бар. Дс —
сукыр чебсн; мошка, мошкара.
ТУМАР Аб. I TOMAP Тугыз
— саз тумгэге; болотная кочка.
Анта тумарлы йер, пецэн
цапкдлы пулмайты. См. туа-
лык-
ТУМАРГЫУ Гиг. — куцел-
сезлэну, карангылану;
становиться мрачным.
ТУМАРЫКЛАУ Бар. Р. —
болытлану; быть пасмурным <о
погоде).
ТУМБАТ Гиг. — болытлы;
пасмурный. Тумбат кен.
ТУМЛАУ Гиг. — баркану;
закутываться, покрываться (с
головой).
ТУМПАЛАК Кукр. — ки-
селгэн утын; распиленные
дрова. См. тумалак,, тун, I.
ТУМРАМ Хуца, Кукр. —
букэн; пень, обрубок. Пер тум-
рам утын кистек. См. цуке,
такмец.
ТУМРАУ I Гиг. — утын кису;
распиливать дрова.
ТУМРАУ II У-И — нык;
крепк-о, -ий. Асраганта кул
качле, кукрак тумрау ите. См.
мыш, тын, 2.
ТУМЫЛЧЫК Кышлау — см.
йарга.
ТУМЫРТКА Кукр. — см.
тукыртма.
ТУМЫРУ L Опгос — балта
белэн юну; тесать, обтесывать
топором. Анау йоуан винен;
мвгвшлэре балта мен тумы-
рылган. 2. Кукр. у Кг. — балта
белен чабып алу; отрубить,
срубить. Агац цзбынып вселмвсе,
тумырып алатыгын.
ТУМЫРЫЛУ Кукр. — тузып
ертылу (кием турында);
износиться, изорваться (об одежде).
ТУН Ху^а — веке кием;
верхняя одежда. Окмал, туннар
алып кил-це.
— олло тун Хуэ$а — см.
тасып.
— ецке тун Хужр —- костюм.
— тыш тун Дуб. — см. тасып.
— тун цатыр Рэя;. — чыбыл-
дык; занавеска.
ТУНЛЫК Лайтп. — см. кибен.
ТУНАУ Гиг. — кулмэк салу;
снимать платье, одежду.
ТУНПРАК Хуща, Кукр., Тем.
— кием-салым; одежда.
ТУН I К-кул. — киселгэн,
лекин эшкартелмагэн агач;
спиленное, но не обработанное
дерево. Тун. кдйынкы киртлэп
пиртелар.
ТУН, II Рэщ. — см. туц.
ТУН. III Себ, — см. тоц. Туд
йер. 2. Буд. — туцган, султан;
замерзший, завядший.
ТУН ЦЫБЫК Гиг. — куак-
лык; кустарник.
ТУНБАШ Юрш. — ангыра;
бестолковый. См. картупка баш.
218
ТУЦКАК, 1. Кукр. — см.
ешекцен. 2. Т-хан — бозгалак;
гололед.
ТУЦКАЛАК Кукр. — туцу-
чан; мерзнущий,
ТУЦКДЛАК, ОЙ Тем. — дурт
почмаклы ей; четырехстенный
дом*
ТУЦЫРУ Лея., Y-кул — еше-
ту; тундыру; заморозить,
отморозить. Пелменнерне йасап
туцырып куйабыс.
ТУП Аб. — киптерелгэн тал
кабыгы (тире илеу вчен кулла-
ныла); сушеная кора тальника
(употребляется при дублении
кожи).
ТУПЦУ Гиг. — аяк, бот;
лытка; нижние или задние
конечности, бедро, ляжка.
ТУПЦЫК Кукр. — кыска
буйлы; маленький (о росте).
См. алаша.
ТУПЧЫК Тар. Дс — бит
алмасы; щека.
ТУРА М.Уват — туры; прям-
о, -ой. Тура гилтегесме?
ТУРАП 1. Сол., Кг. — см.
китен. вууел саман турап кей-
лек, турап ыштан кийгеннер. 2.
Дуб. — ейде тукылган палас;
домотканный половик.
ТУРГАЙ Том., Тоб., Тар., Бар.
— чыпчык; воробей. См.
беребишке, барабика, крцкдцак».
ТУРСК.ЫЛТАК, М.Уват —
балыкяын, шартлавыгы; рыбий
пузырь.
ТУРСЫК К-Ъак PJV с.185 —
сет салу очен кун капчык;
кожаный мешок для молока.
Ьарам малньщ тирисиндэн тур-
сык, к,ылар, тугереген титумен
ыска койар.
ТУРСЫЛТАК УЛОН Юрш.
— шартлавык (усемлек); хло-'
пушки (растение).
ТУРТА Лайт., М.Уват —
ейрэн; айран, сыворотка.
ТУРТТА Туск. — турта;
вытопки, отстой (садящийся на
дно горшка при топлении
масла).
ТУРУЫН Бар. Дс — туры-
лыклы; прямой, честный.
ТУС KYH9K Бар., Тар. Дс
— см. юайас.
ТУСАЙАК, Кукр. — см, кдйас.
ТУСКАЙЫС Кар. — см.
кдйас.
ТУСКАК. Тем. — см. церетме
йангыр.
ТУСК9 Кум. — туздан ясал-
ган тоз савыты; солонка из
бересты. Талага кунау йергентэ
тускэ пелен тос йертебес.
"ТУСМАЙ Тем., Тевр. — де-
гет; деготь.
ТУСТЫГАН Ом. — тирен
табак; глубокая миска.
ТУСЫК Гиг, — тузган;
изношенный.
ТУТ Гиг. — тутык; ржавчина.
См. сен. III.
ТУТАМЛАУ Тоб. Р. — дурт
бармак кицлеге белен улчеу:
мерить шириной четырех
пальцев.
ТУТИ Кг. -— см. тауык. пала*
ТУТУШУ Тоб. Р. — бер-бер-
сене ябышу, сугышу; хватать
друг друга, сражаться,
бороться.
ТУУ I: ту- К-к. — бала табу;
родить ребенка. См. балалану
1, туыру. Атад йук, мин ницек
пала туыйн?
ТУУ II Тоб., Тар. Дс -
елларча ж,ейлеп, ж,игелми яки
савылмый йерген симез хайван;
219
не запрягавшаяся или не
доившаяся откормленная скотина.
К-дак P.IV сЛ35: Йа, мырза,
сан туганда туу бийэлар
сбйдырдым.
ТУУ III Гиг., Бар. P.IV с.42
— см. йалау. Кырк, патшанын,
туун йазадылар; кайзыньщ сары
туу пола, кдйзыньщ к,ызыл туу
пола.
ТУУ ТАЙАНЧЫСЫ У-# P.IV
сЛ94 — байракчы; знаменосец.
Бабамньщ туу тайанчысы мин-
мен.
ТУЦ Бар, Р. — бронза. Ср.
точ.
ТУЫРУ Тугыз — см. туу I.
Туырган суц паланы устергэле
гэрэк.
TYa Лем. — дея; верблюд.
Ул патшаныц коралы пер туе
йацагы пулган.
ТУБв Хуща — тушам;
потолок.
— тубэ такта М.Уват, Том.,
Лайт. — см. тубэ.
ТУБвЛЕК 1. М.Уват — acre
ябылгак болдыр; крытое
крыльцо. 2. Лайт. — см. аспа. 3.
Cam. — утынлык; дровяник.
ТУГаРе Тоб. P.IV с.248 —
см. тигэрэк. Ак,сак. Тимир
Мэскэу тугэрэсенэ килде.
тугарак l я-кул, кум. —
ем. тигерэх. Кдсан тугэрэкнецмэ
сеслэр? 2. — тугврэк баглау
Гиг. — вйлэндереп бэйлэу;
обвязывать.
ТУГаРЛаНУ Кукр. — тэгэрэу;
катиться (о круглом предмете).
Тугарак нима тугэрлэнэте, йом-
ры нима йомарланаты.
тугарцак 1. тов., тем. —
см. тунгэлак. 2. Гиг. — см.
тунгэрцэк.
ТУГаУ Гиг. — бету;
истощаться, кончаться. См. тэгэу»
ТУГаТУ Гиг. — бетеру;
кончать.
— сатып тугату Гиг. —
распродать.
ТУГЕЛУ Себ. — чэчелу; рас-
сыпаться
ТУГЕН Тем. I ТУГУН Я-тум
— см. марас* Ешенман,, тугенне
кэплайте ул.
ТУГЕНЦЕ Тем., Лайт. —
ялганчы; лжец, обманщик.
ТУЙУ: туй- Буд. — 1. таю;
толочь. 2. тейэу; набивать.
ТУЙУК Том. Абд. — см.
тойок,.
ТУЙУС Э. Абд. — см. кайас.
ТУКМаК Тем. — тумгэк;
кочка, пень. См. тэкэк.
TYKTY АРЫ Том. Абд. — см.
ите йашар.
тулага i. к-кул — см.
саулык. 2. Ялут. Ах. — бэран;
ягненок.
ТУЛаМ Тем. — тулау; налог.
ТУЛГаН Кукр. — см.
тилгэнтас.
ТУМаН Лайт. — тубен; низк-
о, -ий. Аларньш, еше туман
тэрэчэтэ парат.
— туман ей Тоб. — аскы
кат; нижний этаж. Туман айта
усепес торапыс, йугары айга
кеше цыгаргалы итапес.
ТУНаУ — чыгымчылау, ти-
бену; упрямиться (о лошади).
ТУНИ Кукр. — тамам; совсем,
совершенно. Туни кацам петте.
TYHHYK Том. Абд. — тетон
юлы; дымоход.
ТУН, Я-щл> Y-кул — калку
ж,ир; высокое место, холмик.
Йандуыл оцы-башы йуц-йуан
220
ауыл ите, туд-тун, йерлер гал-
ты. См. туц II, тон..
ТУЦГ9Л9К Том., Коз. —
бож,ра; кольцо.
ТУЦГЭРЦОК Тем. — тэгэр-
меч; колесо. См, тегарцек, ти-
герчек.
ТУЦГУЛД9ТУ К-Ъак PJV
с. 151 — янгырату; произвести
звучание. Андан сун. Кубок
айагын бускд туыгулдетте, ти-
жеп алмазын алды.
ТУЦК9У К-к. — кыйнау;
бить. Туцкеуче булматы гар-
тым, айбет утте умерем.
ТУННУК Бар. Р. — тирменен.
тетен чыга торган тишеге;
отверстие в юрте для выхода
дыма. Ср. танлек,
тецнек,танлек, туннук.
ТУЦТОРУ Кукр. — аудару;
опрокинуть. Петрецне тунтереп
к,уй.
ТУР Том. — см. урын.
ТУРЭ БАБА Кукр. — см. турэ
гуца.
TYP9 ГУЦА Кукр., Сот. —
1. иренен, абыйсы; старший брат
мужа. 2. укыган, хермэтле ке-
шене олылап атау; обращение
к уважаемому, почтенному
человеку. См. мулла к,уца, цицей
ата.
ТУРЭТК9 Cam. Ах. —
иренен, зур абыйсы; старший брат
мужа.
ТУРГЕН 1. Тар. — туйдан
сон. кызнын. ата-аналарынын.
кунакка килуе; посещение,
приход в гости родителей невесты
после свадьбы. Куцтэн сон.
к,ысныцк.ы инолэре кыск,а
турген мон килетелер. 2. У~И
P.IV с. 201 — см- туркун.
Тургенем билген турэм бар,
башымны билген батышам бар.
ТУРГУН I Тар. Р. — кияугэ
баргая кызнын. атасы йортына
кайтуы; дом отца, в который
возвращается замужняя дочь.
Ср. турген, туркун.
ТУРГУН II Бар. />., К-дак
PJV с Л 43 — тапкыр; раз. Уч
тургун салам бирде, уч тургун
хан саламын алмады>
ТУРКУ Гиг. — халыкчан;
народный. См. терке.
ТУРКУН К-дак PJV с.131 —
хатын-кызныц туганнары;
родственники жены. Туртунчели
ни йаман? Туркуну йок, кыс
йаман.
ТУРЛИК9 Кг. — см. таба*;.
ТУРТИН Тем. — см. тиртун.
ТУРТТАГАНАП Й9РУ — см.
имгаклеу.
ТУРЦ9 Бар. Р. — хвзер ук»
тиздан, ...диярлек; тотчас,
скоро, почти.
TYC Бар. Р. — см. ан. III.
TYCJI9Y Бар. Р. — далада
йару, аулау; шататься по
равнине, охотиться.
TYT9JI Тоб. Р. — тутал;
грядка в огороде.
ТУТЙ Хуща — см. тауык,
пала.
TYY Байбы — см. тейу 2.
Туенчек тутем.
TYIII9K Себ. — тушек;
тюфяк, перина.
— йул тушек О.У. — вак
чупракларден ж,ыелып, озынча
сырылган тушак (иденге утыр-
ганда турга жеела); длинный,
узкий тюфяк, собранный из
лоскутков (стелется в передней
части комнаты, когда садятся на
пол). Йул тушак кубетем. См.
тушантек.
221
ТУШ9МЭ Лайт. — иданга
ж,еелэ торган келам; половик.
ТУШЭНТЕК Я-кул — см.
тушэк, йул тушак.
ТУШЭУ 1. Т-т. - см.
найнамас. 2. Тоб. Р. — тушеу;
разостлать. 3. келам, ж,айма;
таш тушелган урам; ковер,
покрывало, мостовая.
ТУШЕ Кукр., М.Уват —
сандал; наковальня.
ТУШЕЛТЕРЕК К-к.у Кг. —
якага тегелган тацкалар;
монеты, нашитые на воротник. По-
рын&ыларнын, тушелтерек пу-
латыган ите.
ТУШУКЦЭН Гиг. — гадет-
ленген; привычный. См. таше-
гу.
ТЫГЫН Гиг. — тар, тыгыз;
тесн-о, -ый.
ТЫГЫНЦЫК Гиг. — беке;
пробка, затычка.
ТЫГЫРЛЫК Тем., Cam. —
тыкрык; переулок.
ТЫЙБАКЛАУ Кг. — котыр-
тып, читка киту; раззадорить и
уйти в сторону. Сус кдлыцга
китса, тыйбаклайсьщ.
ТЫЙГАЛУ Бар. Р. — сеялу;
прислониться, прижаться.
ТЫЙРАК Лайт. — см.
кдтырац.
ТЫЙУСЫС Кукр. — тотнак-
ТЫЛТЫК, I Тем. — будэнэ,
бытбылдык; перепел, перепелка.
ТЫЛТЫК, II 1. У-кул — "л\
"р"ны айта алмый торган кеше;
тот, кто не выговаривает звуков
"л*, "р". 2. Кукр., Ом. — сакау;
картавый, косноязычный. 3.
Тоб. Р. — биртэк; > заика.
ТЫМПИ (кижи) Том. Абд. —
см. тешмак.
ТЫМУ: тымы- Гиг. — тыну;
утихать, Йел тымыйты.
ТЫМЫК, 1. Тем., Cam.,
Лайт. -— ждосез, тыныч haea;
тихая, безветренная погода. Йел
пулса, йаумайтхын, тымыкдан
килса, йауатхын. 2. Буд. —
чиста, утэ куренмэле (су>;
чистый, прозрачный (о воде).
ТЫМЫРСЫК I Тем. — см.
тынцык,.
ТЫМЫРСЫК, II — см.
тешмак.
ТЫМЫТУ !, Тем. — туктату;
остановить. 2. Тоб. Р. —
айттермау; заставить молчать.
ТЫМЫШ Аб., К-к. — см.
тешмак.
ТЫНАК Тоб. Р. — буйсын-
дырылган, иялаштерелган;
укрощенный, дрессированный.
ТЫНАНУ Г., Т-тау — см.
тим алу.
ТЬШАРСУ: тынарсы- Бар. Р.
— еш сулау, тиз-тиз сулау;
сыз; невыдержанный.
ТЫЙЫЛЦАМ Кукр., Супра — дышать часто, быстро
иркенлап; спокойно. Тыйылцам ТЫННУ Бар. Р. —
утырып каплашеп алайык,.
* ТЫЙЫС Кум. — см. кайас.
ТЫКТЫМАЛ Тем. — тикто-
малга; ни с того, ни с сего.
ТЫЛДАК Тоб. Р. — 1.
телчан, куп сайли торган;
говорливый, ловкий на язык. 2.
тыкылдык; болтун.
ж,ан
керган, жднлы, исан;
оживленный, одушевленный, живой.
ТЫНУ 1. Тоб. Р. — тын алу,
сулау; дышать. 2. Бар. Р. —
еру; дуть. PJV сЛЗ: Ады
сэмреде, тынды ийэзенец
тбнын, тон сбйылып айагына
йыгылды. 3. Ай — см. танау L
222
Мунча теша, аннан тон, тына, гаына суктым ите, тырайып
Керец, куп йерептегес, ты- китте.
ныц. ТЫРМАК Том. Абд., Умар I
ТЫНЦЫК. L Тар. — тынчу; ТЫРГАК, Э. Абд. — тырнак;
затхлый, спертый. Ишек ацык, ноготь.
торсынцы, тынцык пулып кит- ТЫРНАУ Себ. Дс — 1. кашу;
те. 2. Гиг. — сврсеган; протух- чесать. 2. печен ж,ыю; собирать
сено (граблями).
ТЫРНАУЫЦ Кукр., Тем. —
шии.
ТЫНЫГУ 1. Хух;а — тыну;
притихнуть, успокоиться. Ат тырма; грабли
тыныкдан уакытта ул та ты-
ныга, йеме. 2. Вар. Р. — см.
тим алу.
ТЫРНАУЫЦ ЦИЙ9 Тем. —
см. мок цииа.
ТЫРЦАЙУ
Кукр. —
ТЫНЫШ Бар. Р. — тыныч; кирекмэгэн ж,и pre тыгылып
спокойный, мирный.
йвру; вмешиваться не в свое
ТЫН, Себ. — 1. каты; тверд-о, дело. Yc ешен карамайты,
-ый. Сас арата тын, йерлере та эшгере тырцайып йврейте бак.*
пар. 2. см. тумрау. Тыдрак. ТЫРЫМ-ТЫРАГАЙ Тар.,
тарт. 3; бик; очень. Ике Бар. Дс — терле якка, арлы-
кысымны кийэугэ пйреп тыц бирлв; в разные стороны, туда-
унтылар.
ТЫЦЛАУЛЫ Лайт. —
сюда.
ТЫУБА! Лайт. — ис китуне
тынлаучан; послушный. Кыслар белдеруче ымлык; междометие,
алар тышшулы пулат. служащее для выражения удив-
ТЫЦНАШМА М.Уват — см. ления.
ТЫУА Кукр. — дога; молитва.
ТЫУАР Cam., Лайт. — мал-
туар, терлек; скот, скотина.
Песнен, ауылта тыуар кэн пу-
тышка, тыш якка; наружу. Таш
уйну бусуп тышк,ары цыктылар.
ТЫШМАК Тем. — см. йар*ак L
тешмок
ТЬЩСАЛУ Тоб. Р. — чайка-
лу, тибрвну; качаться,
колебаться. Ср. тэцззлту.
ТЬЩУ: тыцы- Лайт. — 1. латы
кату; затвердеть. Йер тьщып ТЫШКДРЫ Тар. P.IV с.88
пара. 2. см. дицу.
ТЬЩЦЫ Кг. — тыцлап то-
ручы, шымчы;
подслушивающий.
ТЫЦЫТУ Тугыз> Лайт. —
ныгыту; укрепить. Ишекне
тыцытып к,уйаты.
— тыцытып куйу Гиг. —
раслау; утверждать.
ТЫПСЫКДАУ / ТЫСЫК,-
ЛАУ Кг. — котырту;
подстрекать, наущать.
У I Тем. — ул; он, она, оно,
тот, та, то. Мин у йактан
цыктым куй.
У II Гиг. — агу; яд.
УАЙ Тугыз, ' Кукр. —
ТЫРАИУ Тар. у Тоб. Дс гаждалану, кызгану, курку ым-
катып калу, улу; околеть. Ба-
223
лыгы; междометие, служащее
для выражения удивления,
жалости, страха. Уай, тунып
калган куй куллары!
УАК 1. Кукр. — валчык;
крошка. Икмек уагынкы итенге
ташлама. 2. вак; мелкий,
размельченный. 3. Умар —
тигэнэк; репей.
УАКЛАР Лайпи —
белекечлер, кечкене балалар
(куплекте гене); малыши, дети,
крошки (только во множ.
числе). Уаклар куркып алыстан
карагантылар.
УАЛЦАК / УАЛЦАЦ Тоб. Р.
— см. уак. 2.
УАЛЫ Тоб. Р. —• уткен акыл-
лы, алдан куручэн;
прозорливый.
УАТЫК: итмэк уатыгы Яр.
Ах. — см. уак, 1.
УАУ: уа- Тар. Р. — изу,
эвалэу; месить, мять,
раскатывать.
УАНИХАЙ Тир. Дс — чуа-
лыш; путаница.
УАФЫР Тоб. Дс — см. порам.
УАЦАК, Б-гел — см, агыс.
УБА I Ост., Аб. — калкулык,
биек ж,ир; возвышенное место.
Убага утырганцен песнецке
ауылны Убауыл тилэр. См. у бы,
тепе, туц.
УБА II Гиг. — кершен, ак
тестеге бизену буявы; пудра,
белила.
УБАК Т-т. — см. кубак,.
УБУ Тем. — суырып алу;
втянуть в себя, втянуться.
Айагым саста убып кдлыпты.
УБЫ Тем. — см. уба I.
УБЫЙА ПОРЦАК Кукр. —
см. нубыйа йем.
УБЫЛДЫК Том., Буд. — 1.
см. умрым. 2. уем, уенты;
выемка.
УГУ Бар. PJV с.27 — см.
огу 2. 2. Амыцка укту пала
таужу.
УЖАК I Б-гел — вак;
мелкий, маленький.
УЖАК И Б-гел. — см. ошак..
УЗАЙУ Гиг. — киту; уходить.
УЗУН АШ Э. — см. онаш.
УЙ Cam., Инт. — уйсулык;
низина. Уйта утыс мои,, кырта
кырык. мыд йылгысы пултн
иен.
УЙ-УЙ Себ. — ис китуне
белдеруче ымлык; междометие,
служащее для выражения
удивления. Уй-уй Йомабикэ мама
сус йертуцен карцык, ийен.
УЙАН Отос — см. кура I.
УЙАР СУ Гиг. — язгы су;
вешняя вода.
УЙАС м.Уват, Рэж;., Тем. I
УЙБАС Я-кул — уйсу;
низменный (о местности). Уйас-уйас
йерлер пар.
УЙГАШЛЫК Гиг. — охшаш-
лык; сходство. См. айгаштыру.
УЙГУЗУЛ Бар. Р. — йокы
капчыгы; соня, сонуля.
УЙГЫСУ Дм. — уяту;
разбудить.
УЙДА Бар. Дс — югарыга,
веке; вверх. Тубен ташлама,
уйдарак, ыргыт.
УЙДА ЙАТУ Тар., Бар. Дс
— чалкан яту; лежать на спине.
Ср. ойта йату.
УЙНАУ Тем., Кукр. — бию;
танцевать. Син сарна, мин
уйнаб алайын.
* УЙТЫК Кукр. — батынкы;
вогнутый. Уйтык, йерге утырып-
сыс.
224
УЙУК Бар. Р. — корбан аты;
жертвенная лошадь.
УЙУЛЫ (ату) — каюлы (чи-
тек); узорчатый (о женских
сапожках).
УЙУУ I: уйу — Бар. Р. —
сыру, каю, чигу; стеганье,
вышивка.
УЙУУ II: уйу- Гиг. — ою;
неметь, деревянеть.
УЙУУ III: уйу- Гиг. — ияру;
следовать. Уйуймен.
УЙЫК Тоб., Тар. Дс — уйсу,
чокырсыман урын; низкое
место.
УЙЫНЦЫ Кукр. — бшоче;
танцор.
УЙЫРГАК Тоб., Тар. Дс —
уйсу ждодаге болын; луг.
УК-САНАЙ М.Уват — см.
йагы. Ук;-санай белен алар
атышкдн.
УК.ТАЛГУЦЫ Гиг. — алга
баручы; "насту патель".
УКДУ Кукр. — укшу, косасы
килу; тошнить.
УКШАУ Тоб. Буд. — укеру,
ырылдау; реветь, рычать.
УКШЫНУ Бар. Дс — убу;
поцеловать.
УЛ I 1. Себ. — ул; сын. См.
пала. 2. Кг. — бетуганныц улы;
племянник. 3. см. нэуэрэ.
УЛ II Себ. — см. у I.
— ул ген Тар., Бар. Дс —-
см. порна квн.
— ул йагы Бар. Дс — ахыры,
давамы; окончание,
продолжение.
УЛАГУ Бар. Р. — адашу;
заблудиться.
УЛАК 1. Бар. — см. малайак,.
2. Гиг. — кэж,э бетие; козленок.
УЛАМ I Бар. Р. — еш; часто.
15 П-40
УЛАМ II Гиг. — буын, буын-
тык; сустав.
УЛТРАУ Тоб. Р. — квчсез
булу; быть слабым. Ср. ултреу.
УЛТУ Тоб. PJV с.222 / УЛ-
ТЫРУ Себ. — см. блтуру. Йур,
Манасырнын, ишек алтына ба-
рып ултаик,!
УЛТУСУ Себ. — см. олтузу.
УЛЦА 1. Тоб., Тар. Дс —
файда, табыш; прибыль. Йулдан
улцаланып кдйткдн. 2. Гиг. —
тоткынлык; плен. Ср. блж,а.
УММА Тем. — см. тума.
Аньщ улы кеплешмейте ите
умма._
' УМОРТО Умар — см. бал-
баксы.
УМРАУ Тар. 1. Р. — туш;
грудь (животных). См. умгвн.
2. Дс — кукрек, туш; грудь.
Умрауын. ацык, икан, суык,
тимасен.
УМРЫМ Гиг. — сынык, ва-
тык; отломок, обломок.
УМУТУЛУ К-дак PJV с 162
— онытылу; забываться, быть
забытым. Чыкма, бабам, ултыр,
бир дуабыс умутулуп калды.
УНАУ Тоб — уйлау; думать,
полагать.
УЦ Кукр., Юрш. — удай,
жди; удобный момент. Иц
кдйтан кэплар уцын тапмый
утырам. См* оц, ип.
УЦЛЫ Кукр. — уцайлы;
удобный. Йул унлы тугел.
УНСЫСЛАНУ Кукр. —
уцайсызлану; стесняться.
Сестан ойалып уцсысланып ул-
тыраты.
УНДА Тем. — аерым;
отдельный. См. йэка.
УПКАК Тоб., Тар. Р. — саз;
болото.
225
УПШЫР Тем., Тоб. Ах. —
см. мацкай,
УР Кукр. — карак; вор. Уртан
ур галал имеш <пог.). См.
кдракды, кдракдын, пур, ур-
лакды, уры, огур, буры,
кДлымзак,.
УРАК Э. Абд. — см. кацел.
УРАК, ЦАК, Гиг. — урак есте;
жатва.
УРАКЛАУ Тау — сукмак
салу, эз калдыру; протоптать
дорожку, оставить след. Куйан
ураклап киткэн.
УРАМА Кукр. — см. майца.
УРАМАЛ Бар. Дс — см.
арцуыл.
УРАНЛАУ Бар, Р. — кычкы-
ру; кричать. См. оран.
УРАУ Тау — куплет. Йырла
пер-ике урау.
УРАУЛ'АН Лайт. — мунчала
оек (итек эченнэн киела);
чулки под болотные сапога,
сделанные из мочала.
УРЛАКДЫ Тар. Дс — см. ур.
УРМАН 1. Тем., Коз., Юрш.
— чыршы; ель. Песта йай та
йашел, к,ыш та йашел, урман
тиган пер агац усате. См. Лыш
агац, цей агац. цыбы, цыуы,
чырчынны. 2. Т. — см. агашшк*
— урман сыйыры Э. — см.
ац.
УРМАННЫК, Юрш. — см.
агацлык,.
УРНАУ Тоб. Р. — урын алу;
занимать место.
УРНАТУ Т-кул — урнаштыру;
устроить, разместить.
УРТ Кум. — см. ауырткдя.
УРТАКД1ЫЛ Бар. Р. —
перпендикуляр; перпендикулярный.
См. ортакдыл.
УРТАЛАУ Тоб. Р. — урталай
булу, арадашчы итеп алу;
делить пополам, принимать в
посредники.
УРТАМ Том. Абд. — йотым;
глоток.
УРТАН Туралы PJV с.П4 —
см. уртадгы. Уртаны урта йул-
ман китте.
УРТАНХЫ Рэщ. — уртанчы;
средний. Уртацгы кысым Алтай-
та тораты.
УРТЛАУ Кг. — авызга туты-
ру, бит кабарту; набить ч.-н.
рот, надуть щеки. Су уртлап
куйты. См. ууртау.
УРУ I Бар. Дс — сарык йонын
кырку; снимать шерсть с овец.
УРУ II 1. Тоб. Р. — шеш;
опухоль. 2. Гиг. — таер;
желвак.
УРЫ Тар. P.IV с.96 — см. ур.
Бу кишилар тувмне урлаган
урылартыр.
УРУШУ У-И PJV с.194 —
сугышу; сражаться. Йилгвлвшеп
урушкдн.
УРЦЫКЛАШ СвЙЭК Лайт.
— тубык саяге; щиколоточная
кость.
УРЫН Лайт., Кукр., Тем. —
саке; невыссжие нары. См. тур,
тер»
—* урын встал Тем. — саке
встенэ куела торгак кыска аяк-
лы встал; столик на коротких
ножках, ставящийся на нары.
УРЫН АСТЫ Мет.у Рэнч.,
Туск. — см. тацлвк.
УРЫНБАШ К-кул — см.
йаурын.
УРЫНТЫ Туск., Я-кул — см.
кдуырсын 1.
УРЫНТЫК, Тем., Cam., Суп-
pa — см. урын.
226
УРЫС КАУАК, Эшеван — см.
йармабаш.
УС К-дак P.IV с.167 — оста;
мастер, мастерица. Йаман ха-
тын ус булса, куршусуне улге
бирмес бичкале.
У САК, Тем., Тоб. Р. — ерак;
далекий.
УСАУЫН Бар. Дс — см. ул
ген.
УСКАРУ Тугыз — уздыру;
пропускать. Йултан ускдрмайтылар,
карантин.
УСКЫРМА Тем. — нигез
туфрагы; завалинка.
У СТАН Коз. — см. к,ашага 1.
УСТУГАН Тоб. Р. — меетлер
куела торган сарай, йорт; сарай,
дом, где ставятся трупы. Ср.
остоган.
УСТЫ Тугыз, О.У, / УСТЫ-
ЛЫК, Иш. — см. кашага 1.
УСТЫГА Тем. — мич алды;
шесток.
УТ Юрш. — учак; очаг. См.
кумгвч асты, тантыр.
УТ КАЙЧЫСЫ Бар. — см.
йышкыргыц.
УТАБА Ост. — см. алзын.
УТАРЦА Кукр., Тем. — См,
кутарца йапрак..
УТАУ I 1. Козг., Том. —
алачык, куыш; шалаш. Утаута
куналар игвн; 2. Тар., Тевр. Дс
— яна ейленешкен кыз белен
егетнец тушек урыны; ложе
новобрачных.
УТАУ II Гиг. — билчэн; осот.
УТАУЛАУ Кг. — кияулап
яту; медовый месяц. Перэулер
пер йете, пайлар айгаца утау-
лап йаткдннар.
УТАУЦЫ ЙАПРАК Юрш. —
см. кутарца йапрак.
УТИНЭ Кукр. — см. куц*
мекуц.
УТКУУ: утцу- Бар. Р. — кая
булса да барасы килу; желать
непременно идти куда-нибудь.
УТЛАУ 1. Тоб. Р. — утлау;
пастись. 2. Дс — бозау Ьем
сарык абзары; хлев для телят
и овец. 3. утлавык; пастбище.
УТРАЧ Т., Э. — утрау;
остров. Эстэган утрачта та пар.
УТУРЛАШУ Тоб. Р. — каршы
килу, каршы тешу;
противоречить, противиться. Ср. отырлау.
УТЫН ЙАРГА Кукр. —
пулен; полено.
УТЫН ЙАСТЫК Тем., Тар.
Дс — см. утын йарга.
УТЫРГЫЦ Тем. — урындык;
стул. См. сантала, тёндек.
УУРТАУ Том. Абд. — см.
уртлау.
УЦ ЙАСЫ Тар. Дс — кул
яссуы; ширина ладони.
УЦАГАЙАК Кум. — таган,
ечаяк; таганка, тренога. Коймак,
койасын ут йагып уцагайакка.
См. ауыл мецек.
УЦАУ Лайпг. — см. сосгак, 2.
УЦКАТ Тоб Р. — кежэ
зелпесе; козья жимолость, кап-,
рифолий.
УЦКАШУ Тоб., Бар. Р. — см.
сайбырлашу. Ср. ецкаш йегу.
УЦУРА ЦЫГУ Туралы PJV
с. 124 — см. отыры цыгу.
УЧ ЧАБУ Mem. — кул чабу,
алкышлау; аплодировать.
УЧКУР У-И P.IV с.193 —
очарга оста; умеюший хорошо
летать.
УЧМАК У-И PJV с.201 —
ож.мах; рай. Учмаклыц бир
нишанын кургенмен.
15*
227
УШАЛУ Тоб. Р. — ватылу,
ваклану; раздробляться,
распадаться на мелкие куски.
УШАНЛАУ Гиг. — ешету,
тундыру; знобить.
УШТАЛ Э. — см. арыш II.
УШЫУ Гиг. / YUIYY Тоб. Р.
— кечкенэ борау белан тишу;
сверлить буравчиком.
Y
Y Бар., — ей; дом. См. эу,
уй, еу.
— у кеже — хатын, хужд
бикэ; жена, хозяйка.
— удёгв Бар. Р. с.31 — см.
ейгеше. Каннын, ики сылу
уд§гезу пар иде.
У9Г9Д9 К.ЫЛУ Бар. P.IV
сЛО / Y9T9 КЫЛУ Кукр. —
вегъдв иту; обещать,
Y9H Бар. Р. — см. уцет.
Y9PTE Кукр. — борындык;
бурундук.
Y9C Тевр., У-И — см.
кугеуен.
YTBVL Кукр., Т./ YTOVL Том.
Абд. — уги; неродной, чужой.
Yr9H Тоб. Р. — йеган; узда,
уздечка.
— угэн кдту Бар. P.1V с.71
— йегенлау; надевать узду.
YrE39K Tap. Дс — угез
бозау; бычок.
YrEPY 1. Тар. — кычкыру,
тавыш чыгару; кричать,
издавать звук. Патибуннын. ецтан
перэй нимасе асалган булса, ул
петвнлэй угермэу карак ите.
См. чындыру. 2. К-дак P.IV
сЛ 81 — елау; плакать,
причитать. Йена ул кун туксан кдтын
бир булып уграр инди. 3, Тар.,
Р. — чакыру; звать.
YTE4 У-И P.IV с. 191 /
УГЕЧЕМ чул. Р. — кайгы; горе.
Элэмне озыц йулту алган уге-
чем йбктай йиран ат.
YHT Тоб. Абд. — см. are.
УДУШ Бар. Р. — бурыч,
бирэчэк; долг, заем.
YEP Кошкул I YYPY Бар.
P.IV с.59 — вер; стадо, табун.
Y)KYH Бар. Р. — кулбаш
сеяге; плечевая кость.
Y39 У-И P.IV с.194 — века;
наверх. Бир айткдн да ики
создан, ир йилигин уза аткдн...
У39НГ9 У-И P.IV с. 197 —
езенте; стремя. Узецгасе усме
алтын.
Y3YK Бар. Р. — туба; крыша.
YHHBAIII Кошкул — см. уун.
YH Тар. Р. — см. у.
— уйдага Тар. P.IV сЛ 19 —
см. айгеше. Бир йбксыс киши-
ниц бир уйдегесе бар иган.
Ytl9 Козг., Эшеван — см.
кдртне.
УЙ9ЦИ Тоб. Р. — еяцке,
таллык; ива, тальник.
YflY: уй- Тоб. Р. — ж,ырлау,
кайлеу, уку; петь,
декламировать, читать. Йумак. уйеди —
см. йомак, ейу.
YKII9 К-дак P.IV c.128 — см.
цам. Ундеу килде: кдйтсын!
тип, укпаласа, укпа сузен
айтсен тип.
УЛ9Й Бар. Дс — чечлере
агарган карчык; седая старуха.
УЛ9КЦЕН Кукр. — ана эт;
сука.
YJISU Том. — 1. улан,
чирам; трава* См. кук, улан, I.
2. гел; комнатный цветок.
228
УЛ9Ц I Кукр. — см, улэн 1.
YJI9H, И Тар. — см. сарын.
— улэн, эйту Тар. —
ждярлау; петь.
УЛ9Т ПАЛЫХ ОШЛАУ
Лайт. — балык тогу ысулы;
"загарный" (сиб.) лов рыбы.
УЛДУ Тоб. Р. — кылыч;
сабля, меч.
УЛЕКЛ9Р М.Уеапг - зират;
кладбище. См. цук, к,айын, цук,
цауыл.
УЛЕМТЕК 1. Малчын — см.
улек. 2. Кукр. у Y-кул — улэксв;
труп, падаль. Ср. остоган.
УЛК9Н 1. Тоб. Р. — алкан;
старший. 2. К-дак P.IV с. 143 —
см. оллы. Улкэн балык,-
УЛК9НЛЕК Тар. PJV с.107
— см. оллылык,. Угес куненец
улкэнлеге.
УЛТР9У Гиг. — картаю, ис-
керу; состариться, устареть.
УЛТР9К Гиг. — бетерешкэн,
хэлсез; дохлый.
УЛУЛЕК К-дак P.IV с. 157 —
улем; смерть. Улулек тилвмсен,,
тирулек тилвмсец?
УМГ9Н Сей Дс — см. умрау 1.
YMYT Бар. Р. — уй, фикер;
мысль.
YH9 Бар. — эна; игла,
иголка.
YHY Гиг. — усу, шытып
чыгу; расти, прорастать.
УН9Ц Кукр. — см. уцер.
УНГ9РУ Гиг. — узгару; стать
другим, изменяться.
YH.EP Я-кулу Аб., Юрш. —
изу; ворот, разрез рубашки. См.
ицер, уцерлек.
УНЕРЛЕК I К-к. — см. уцер.
УЦЕРЛЕК II Байбы — см.
мауыл.
УЦК9 Кукр. — бутан, башка;
другой, кроме. Аннан уцкэ
Йерелмайте.
УН.КИ Тар. Дс — накъ;
точь-в-точь.
YHP9Y Тем. Р. — бушап
калу, бушау; сделаться пустым,
пустеть.
УЦУ I Кукр. — сузылу;
тянуться, вытягиваться. Удешеп
карап тораты.
YH.Y И 1. К-к. — чугэлау;
сесть на корточки. 2. Cam. —
чугалвп яшерену; согнувшись,
спрятаться. Картупкалар арасы-
на уцеп кдлтыц. См. цуцайу.
УПТ9К Э. Абд. — см. итмвк.
УР ЙЕЛ Кар. — каршы ж,ил;
встречный ветер. Иртышкд ур
йел твшкан.
УР9ЙБ9К Гиг. — бврканчек;
фата.
YP9Y Бар. Р. — бияне чакы-
ру (айгыр турында); звать
кобылу (о жеребце).
УРГ9 Козг. — каршы, кар-
шыга; навстречу. См. отыры,
удура.
УРГЕМСЕС Байк. Ах. —
сулпан; вялый.
УРГЕУ Гиг. — ишаю, арту;
прибывать, увеличиваться.
УРДИ-УРДИ К-кул — урдак
чакыру ымлыгы; междометие
(так подзывают уток).
УРЕМ Дуб. — буй ж,еп, буй-
лык; продольная нить,
нить-основа.
YPEHTE Кукр. — усенте;
поросль.
YPEUI Тар. Дс — урача;
разводы у саней или телеги.
УРЕШК9 Ху^а — см.
сималак.
229
YPEUIY Кукр. — см. им-
гэклэу.
YPM9 1. Кукр. — тал чыбы-
гыннан урелган арж,э; плетеный
короб. 2. М.Уват — см. целтэк.
3. Тар. — см. цыт.
YPM9K I. Рэх,. — см. йегэн
I. 2. Я-кул — палас; половик.
УРМ9КЦЕ Тем,, Кукр. —
урмакуч; паук. См. урмакцен,
урмацак, йемсэрак, йургемец,
ёрёмакцай.
УРМ9КЦЕ АУ Юрт. — ур-
мэкуч оясы, пэрэвез; паутина.
УРМЭКЦЕН 1. Туск. — см.
урмакце ау. 2. Тоб. Р. — см.
урмакце.
УРМ9Ц9К Иш., Лайт. — см.
урмакце.
YP9HH9Y Бар. Р. — чачу;
сеять. Ср. еран.
YPT 1. Тоб., Тар. Дс — янгын
(кырда, басуда); пожар (в лесу,
поле). 2. Гиг. урманда яндырыл-
ган урын; гарь, паленое,
выжженное в лесу место.
— урт салу К-Ъак P.IV с.129
— ут тарту; поджечь. К,аудан
йиргэ урт салзан;, кунышын
кдйда кун.арзын.7
УРТ9КЛ9У М.Уват — урдак
ату; охотиться на уток.
YPT9JIY Кукр. — ачыну;
опечалиться, огорчиться. Миркэт
пелан кулга паргалы итек, ки-
теп парган куй, урталеп
кдлтым.
YPT9Y Тем., Кукр. — янды-
ру; жечь. Шуннан соц салам
ташыйтылар уртагале. Гиг. —
кумер, кал яндыру; жечь
уголье, золу.
YPY I 1. Себ. Дс — малныц
катулекта таралыпг ашап
йаруе; пастись, разбрестись по
лугу. 2. Тоб., Тар. Р. —
урмэлэу (кырмыска турында);
ползать (о муравьях).
YPY II Тоб. — уру, ишу,
бэйлау; плести, свивать,
связать.
YPY III Тоб., Тар. Р. — уру;
пускать ростки.
YPY 1У Гиг. — 1. бусер;
грыжа. 2. Буд. — теер, шеш;
желвак, опухоль.
YPYH Гиг. — эрен; гной.
YPIII0H Cam. — латча;
ласка. Уршен арланнан пийеграк,
солу пулатыйын, тауыкларны
пыуып китатейин.
YC9K Тем., Кукр., Кар. — 1.
корсак, эч; живот. Усагем
ауырыйты. 2. арба кучэре; ось
телеги. См. цыуы.
YC9KCEP9Y" Бар. Дс — см.
сыгыру.
YCE Кукр. — эле (кисакча);
же (частица). Ней гэрак усе
си да?
УСЕНЧ9К М.Уват — яшь,
уса торган; молодой, растущий.
Цауыл — усенчак кдйын.
YCEY9K Сот. Ах. — см.
уцат.
YCK9 Тар. PJV с. 99 — см.
уцка.
YCKEPEM Тем. — яшь;
молодой.
YCJI9Y Кукр. — астеру;
науськать, натравить. Услэмэ шал
етне!
YCM9 Тар. Р. — кисэкг
лардан,алешлэрдан торган;
состоящий из отдельных кусков,
составной.
УТ9У I Бар. Дс — жллак
ж,ыю; собирать ягоды.
YT9Y II Гиг. — атэу;
опаливать.
230
YTEK Гиг. — узып баручы,
юлаучы; прохожий.
YTEPEK Тем. — см. марас.
YTMEP Тоб. — 1. уткен;
острый. 2. тигез, шома юл;
торная дорога.
YTM9K Бар. Р. — см. итмэк.
YYEPY Бар. Дс — эрлэу;
прясть.
YYH Бар. Р. — см. йаурын 1.
УЦ9Т Кукр. — уж.эт, кире;
упрямый. См. уцеш, каршэк,
цыршык,, цылныр, уэн, усеуак.
УЦЭУ Бар., Тоб. Р. — уч
тоту, учегу; питать злобу,
ненавидеть.
УЦЭШ I. Кукр. — см. уцэт.
2. Гиг. —*бахесче; спорщик.
УЦ9ШУ 1. М.Уват, Кукр.,
Юрт. — кирелэну; упрямиться.
2. ярышу; состязаться,
соперничать. Коскын пелэн уцешкан.
3. бэхаслэшу; спорить. См.
улцашу, пэстлвшу, вчежу. 4.
Тоб., Тар. Р. — дошманлашып
яшву; жить во вражде.
YI1EK М.Уват — см. йесе.
Туанныц уцегеннан палыкны
сосатылар та курекка салатылар
тоннага к,этар.
УЦЕКЦЕ Гиг. — учле;
мстительный.
YHEPY Гиг., Ах. —сундеру;
гасить , тушить.
Y4Y Тау, Бар. — суну;
гаснуть, затухать. Моторы учеп
куйса? Нукэ, урын салып кдл,
учате шам.
УШКО Тоб. Р. — кечкена
борау; буравчик.
YIIIKYPY Тар. Р. — ешкеру;
нашептывать, заговаривать
(болезнь) .
X
ХАЖАТ Тар. P.IV сЛОб —
кираклек; необходимость.
ХАЛ Бар. Р./ КЭЛ Тем. —
х^л, кеч; сила, состояние.
ХАЛИ Тоб. Р. — бушлык,
ялгызлык; пустота, уединение.
ХАНЫШ Тоб., Тар. Р. — хан
хатыны; ханша.
ХАРАЖ, Тоб. Р. — ясак, ж,ир
ачен салым; подать, дань,
поземельная повинность.
— тутун харажы — моржа
башыннан тулау; налог с очага.
ХАРАУАТ Тоб. Р. — 1. балу,
разорение. 2. харабалар;
развалины.
— харауат уи — трактир,
кабак.
ХАСЛАУ Тоб. Р. — билгелау,
карар чыгару, оештыру;
определить, постановить, учредить.
Ср. к,аслану.
ХАУПСЫУ Тем. Р. — см.
кдуыпсыу.
ХАУПСЫТУ Тем. Р. — кур-
кыту; устрашать,
ХАШРАТ Тоб. Р. — хашарат,
беж.эк; гады, насекомые.
ХЭЛСЕССЕРЭУ Гиг. —
хэлсезлэну; расслабевать.
Х9НЖЕР Тем. Р. — хенжэр;
кинжал.
ХЭМЕР Тоб. Р. — аракы;
водка.
ХИЛУЭТ Тем. — ерагаю,
читлашу; удаление, уединение.
ХеРМОТЦАН Гиг. — ихти-
рамлы; почтительный.
ХУДАЙ Тоб. Р. — ходай; бог.
ХУДАЙЦЫЛЫК Тоб. Р. —
диндарлык; набожность.
231
ц
ЦАБАКЛАУ Тоб. Р. — l. итне
кисакларга (буйга) кису;
разрезать мясо (вдоль) на длинные
куски. 2. ит тозлау; солить
мясо.
ЦАБАЛ х Бар. — тал чыбыгы:
прут. Цабалак — прутик.
ЦАБАЛАК Гиг. — яцакка
cvry; пощечина.
ЦАБАН Тоб. PIV с.235 —
екрен; медлительный. Синец
туац арык иде, симес болыпты,
цабан иде, йылдам болыпты.
ЦАБУ Тем., Тар. Дс — балта
белэн чабу; рубить топором.
PJV с.88: кылыцман цабу.
ЦАБУЛ Гиг. — почта, эш
кагазьларе йертуче; почтальон,
курьер.
ЦАБЫН Тем. — печэн чабып
алынган ж,ир; скошенный луг.
ЦАБЫННЫК Рэнч. —
печэнлек; луга (под сенокос).
ЦАБЫНТЫ 1. Кукр. — см.
цабын. 2. Тем. — пакус (чалгы
алы мы кицлегенда чабылган
ж.ир); прокос (прокошенная
полоса в ширину взмаха косы).
ЦАБЫНТЫК, Кукр. —
чабылган печен; скошенное сено.
ЦАГАН АГАЦ Тоб. Р. —
чаган, ерэцге; клен.
ЦАГУ I 1. Тем., Тоб. — чагу;
жалить, укусить. Йылаь килте
цаккалы. 2. Гиг. — ук, чаккыч;
жало. 3. Себ. Дс — алаклау,
чагу; ябедничать, доносить. 4.
Тар. Р. — гаеплау; обвинять.
В барабинском и томском диалек
В тевризском говоре вместо ц системах
ЦАГУ II Бар., Тар., Тоб. —
чагу; высекать (огонь).
ЦАГУЫН Лайш., Кар. — см.
чагыуан.
ЦАГЫЛУ М.Уват — ару,
хвлдэн таю; устать, выбиться из
сил. Киймэ пелен йул алые,
ауыр; парсагыс, цагылып килер-
сес.
ЦАГЫН Тоб., Тар. Дс —
кечерак; маловатый. Пы кейлак
аца цагын игэн, йыртып куйар.
ЦАГЫРТУ Кукр. — чакыру;
приглашение, вызов. Салтатка
алгалы цагырту килепте.
ЦАГЫТ 1. У-#, Тевр., Лайт.
— ерым, ерганак; овраг, буерак.
Аскар цагыт шигелле йертан
касылат. 2. Гиг. — см. оро.
ЦАЙ К.ОЙУ Себ. — чай ясау;
наливать чай.
ЦАЙ АН I Тоб. Р. — 1. чаян;
скорпион. 2. см. кисартке.
ЦАЙАН II Т-кул — тупас,
усал; грубый, злой.
" ЦАЙБАЛУ Том. Абд. — сел-
кену; качаться.
ЦАЙБАУ Бар. Р. — селкету;
трясти. Ср. йайку.
ЦАЙГАК Бар. Р. — I. ярсу,
ачу килу; возбуждение,
возмущение. 2. яла; клевета.
ЦАЙГАКЛАУ Т-кул — см.
сиркарау.
ЦАЙГАНУ Т-кул — см. цай-
балу.
ЦАЙГАУ Бар., Тоб. Р. — 1.
см. цайбау. 2. чайкау;
полоскать. 3. Гиг. — см. йайгау 2.
ЦАЙНАУ Себ. — чайнэу;
жевать.
возможно и чокающее произношение.
:ки произносится ч.
232
ЦАЙРАУ Бар. Р. — таркалу;
распадаться.
ЦАЙЫГУ Бар. Р. — алдау,
хайла кору; обманывать,
строить козни.
ЦАК, 1. Бар. Р. — коч; сила.
2. Гиг. — кочке; едва, насилу.
ЦАККДН To6.t Супра, Тевр.
— 1. ждггез; ловкий, проворный.
Ул синнэн, миннан цакдан. См.
цапцац. 2. тиз; быстро. Цакдан
атла!
ЦАКЛАУ Гиг. — фикер йер-
ту; рассуждать.
ЦАКДУ Бар. Р./ ЦЭКЛУ
Т-кул — кочле; сильный.
ЦАКЛЫГУ Бар. — авыраю,
эйбер белэн тулу; ломиться от
тяжести, ветел цаклыгаты ай-
бертан: йейем-ецем, сый-сыбат.
ЦАКМАК Себ. — чакма та-
шы; кремень.
ЦАК.МАКЛЫК Гиг. — элак,
ошак; ябеда, донос. Цакмаклык,
хат.
ЦАПКДК, Бар. Р. — уныш-
сыз; без успеха.
ЦАЛ I Лайт., Кукр, — камыш
урмэ (балыкка юлны киртвлап
кую вчен кулланыла); дорожка,
сплетенная из камыша
(применяется для устройства запоров
при ловле рыбы).
ЦАЛ II Гиг. — 1. ала <ат);
пегий (о лошади). 2. чал; седой.
ЦАЛА Себ. — аз гына, чак
кына; едва, чуть-чуть. Цала гул
тейсэ, сыктаб ейате. Цала бе-
шепте аш.
ЦАЛА-БОЛА Лайт. — аннан-
моннан, аз-маз гына; кое-как,
едва-едва. Цола-бола белом. См.
йаса-поса, шылыкгмылык,-
ЦАЛАРУ Тар. — чалару;
седеть.
ЦАЛА-ЦОЛА Кг., Кукр.,
Лайт.у Бар. — см. цала-бола.
ЦАЛ Б А Гиг. — адапсез, оят-
сыз; бесстыдный, похабный.
ЦАЛГАДАН Тоб. Р. — 1.
артка; назад. 2. Гиг. — чал-
кан;навзничь, на спину. Р. IV
с.229: Алдар цалгадан йыгы-
лып.
ЦАЛГАЙ Э.у Умар — см.
кыцырткдн.
ЦАЛГАК, Т-кул — см. цдйгак 2.
ЦАЛГАКЛАУ Т-кул — см.
йала йабу.
ЦАЛГАУЦЫ Том. Абд. — яла
ягучы; клеветник.
ЦАЛГЫЙ Кукр.у Куща — см.
итэк.
ЦАЛДАУ Т-кул — сеяк ки-
меру; грызть кость.
ЦАЛТАШ Лайш. — чалыш;
кривой, косой. Минем кусем
цалташма, мин патарасен
курам.
ЦАЛТЫРЫК Т-т. — бутал-
чык; путаный, запутанный.
Цалтырык, сус.
ЦАЛУ I Бар. Р. — см.
к,оцырцак*
ЦАЛУ II 1. Тем. — сугу;
ударить. 2. Гиг. — комачалау;
мешать.
ЦАЛУ III: цалы- Бар. Р. —
банлону, талашырга тору;
искать ссоры.
ЦАЛЦЫК СУ 1. Кукр. —
пычрак су, жделган су; грязная
вода, лужа. 2. Тар. — боз
астена чыккан су; вода,
выступившая на лед.
ЦАЛЫК, 1. Кг. —- байланчек;
привязчивый, назойливый. 2.
Гиг, — дуамал, кыргый;
шальной, дикий. 3. Тар. Дс — начар,
аз (йоклау); плохо, мало
233
(спать). Анын, йогасы цалык>
булганты.
ЦАЛЫНУ Бар. Р. — буталып
бету, аудан буш кайту, бушка
йеру; запутаться, ничего не
добыть на охоте, делать ч.-л.
тщетно.
ЦАЛЫШГЫЛАП Й9РУ Гиг.
— алпан-тилпен йеру; идти
переваливаясь.
ЦАЛЫШУ I ЦК » дулкын-
лану; волноваться. Поларны
гургенге цалышып киттем.
ЦАЛЫШУ II Кукр. — чалы-
шаю, кыйшаю; кривиться,
скоситься. Кусе цалышып китепте.
ЦАЛЫШУ III Гиг. — эшсез
йеру; слоняться.
ЦАМ Кукр. — упкэ; обида»
См. укпэ.
ЦАМАУ Тем. Р. — К улчэп
чыгу; обмерить. 2. аеру;
отделить,
ЦАМЛАНУ Кукр., Тевр. —
упкэлэу; обижаться. Мин анд
берейен саран тип кэплесем, ул
цамланаты мин,© тейеренэсен
тейеп.
ЦАМЦА Бар. Р. — см.
кейлек. P.IV с.31: Токтамыш
Кднны йаткдн уакыдында ма-
мык, йастыкда игнэ белэ цам-
цазына куклёп к,бйды.
ЦАНА Ш9Л К-шау — зур,
калын ш&л; плед.
ЦАНАЙАК, Аб. — чана теше;
зубья деревянных саней.
ЦАНАК, Том., Бар. — чана;
сани.
ЦАН. Себ. — чад, кыцгырау;
колокол, колокольчик.
ЦАНГЫЛЦАК Тоб. Р. — см.
сэлтеп.
ЦАЦКА М.Увапг, Лайт.у Бар.
I ЦАНКЫ Тем. — чащы;
лыжи. Сунта калган кеше
иптешлэренен, цан,к,а йулы
пелен парган.
ЦАЦК.ЫЛАУ Лайт. —
чангыда йеру; ходить на лыжах.
ЦАНКЫРЦАК, Саш. Ах. —
см» оро.
ЦАЦНАУ Ом. — см. сосгак, 2.
ЦАП Бар. Р. — сузлвр, имеш-
мимешлер, дан; молва, слава.
ЦАПКАН Байк. Ах. — см.
тенйакер.
ЦАПКЫ L Ли - китмэн;
мотыга. 2. Лэчек -*- лом.
ЦАПК.ЫР Лайт. — печен
чабарга оста; умелый косарь.
Елек Сара пецен цапк.ыр пу-
латхан ит.
ЦАПКЬЩ Сот. — см. иапкы 1.
ЦАПЛАУ Бар. Р. — мактау,
данлыклау; хвалить, славить.
ЦАПЛЫГУ 1. Кукр. — уты-
рып шуышу; передвигаться в
сидячем положении. Пала
имгэклэмейте, тик цаплыгаты.
2. Тоб. у Тар. Дс — савыттагы
сунын, чайкалып китуе;
расплеснуться через край.
ЦАПТАР <ат) Бар. — чаптар;
игреневый: рыжая лошадь с
белой гривой.
ЦАПЦАК. Том., Бар. — см.
муцке.
ЦАПЦАН Тем. — см. цаккан 1.
ЦАПЦУ Кукр. — встэн аты-
лып тешу; ринуться сверху.
К,ош сутан пальпсны цапцып
злты.
ЦАР I Бар., Том. — кайрак,
белеу; точило, брусок.
ЦАР II Бар. Р. — угез; бык.
ЦАР А О. У., Умор — зур агач
табак; большая деревянная
чаша. См. кырмайак, чара табаку.
234
ЦАРБУ: царбы- Гиг. — см, ченная двумя соединяющимися
уртау.
ЦАРЛАГУ Бар. Р. — каты
реками, междуречье.
ЦАТЛАУК Тоб. Р. — зур
кычкыру, шаулау; громко кри- тимер кыскыч; большие желез-
чать, шуметь.
ЦАРЛАУ I Том., Бар. —
кайрау; точить.
ЦАРЛАУ II 1. Бар., Тоб. Р.
— кычкырып сейлэшу; громко
ные щипцы.
ЦАТРЫК. Тем. — см. сарай 1.
ЦАУАП Бар., Тоб. — жавап;
ответ.
ЦАУАПЛАШУ Тоб. Р. —
говорить, 2. чыелдау; визжать, ацгамэ алып бару; вести разго-
3. Гиг. — кычкырып чакыру; вор.
кликать. ЦАУЗА Той Р. — май ае,
ЦАРЛАШУ Ом. — см. цым- Игезаклэр йолдызлыгы; май, со-
цыгышу.
ЦАРНАЦАР Гиг. — нрек-
сездан; поневоле.
ЦАРУ: цары- Тевр., Гиг. —
звездие Близнецов.
ЦАУКД Тоб. Р., Гиг. —
чэукэ; галка.
ЦАУЛАНУ Тоб. Буд. — кай-
сару, урау, байлэу; обматывать, гырту, мэшакатьлэну; хлопо-
привязывать. Краслэ царыйты- тать.
лар цанага. ЦАУАН Тоб., Тар. Дс —
ЦАРЦЫГА Т-кул — чикертка; ялкау (ат); ленивая (лошадь).
кузнечик, саранча.
ЦАРШУ Тоб. Р. — базар;
рынок.
ЦАРЫ Ом. — см. к,ыйгу.
ЦАУЫЛ Себ. — яшь каен;
молодая береза.
ЦАЦ Себ. — чач; волосы.
— цац ишем Себ. — чач
ЦАРЫК, I. Себ. — сазда йеру толымы; коса,
ечен куннан тегелгзн аяк кие- — цац ишу Себ. — чэч уру;
ме; бродни (обувь из кожи для заплетать косы.
хождения по болоту). См. са-
рык,, парма 1. 2. У-И, Яр.: Ваг.
Ах. — см. шытый.
ЦАРЫК, ПАШ Лайт. — см.
царык, 1.
ЦАЦАК, 1. Бар. — ж,еп;
нитка. 2. Себ. — чук, байлам;
кисть, пучок.
ЦАЦАУ М.Уват, Лайт. —
чэчэу> поперхнуться. Цацаганта
— церек-царык, (фр.) Кукр. перар йертан пулак килер. См.
— уз хален онытып, борын к,ырлагу.
кутареп йаруче; без причины ЦАЦГЫРАУ Кукр. —
задирающий нос. Церек-царык, сибалау; моросить, накрап ы-
цалыйып китте.
ЦАРЫС 1. Кукр. — см. асау.
2. Гиг. — рахимсез; свирепый.
ЦАРЫЦКЫ Байк. Ах. — ей
чикерткасе; сверчок.
ЦАТ Бар. Р. — кушыла
вать. Йан.к.ыр цацгырайты.
ЦАЦРАУ Y-кул — чэчреу;
брызгать.
ЦАЦУ Себ. — чачу; сеять,
рассыпать. Иген цацу ас пулган.
ЦвБЕ Гиг. — чапкан пам
торга н ике ел га белан еелген агачлардан киртэ; засека
чикланган ж,ир; земля, ограни-
235
(преграда из срубленных и
наваленных деревьев).
Ц9БЕР Кукр. — ж.ебер;
обида, гнет.
Ц9Г9ЛТ9К Тем. — бавыр-
саксыман ашамлык; кушанье,
наподобие баурсака.
Ц9ДДИ Тоб. Р. — декабрь,
Кеж,э-мегез йолдызлыгы;
декабрь, созвездие Козерога.
Ц9Й Рэнч. — утын киптеру
ечен тушэм асгында ясалган
ике киштэ; две перекладины
под потолком для сушки дров.
Ц9Й9 Бар. Р. — тупас, усал;
грубый, злой.
Ц9ЙГ9Н Кг. — чэинек;
чайник.
Ц9ЙГУН 1. Лхман — см.
цэйгэн. 2. Бар. Р. — кулъюгыч;
рукомойник,
Ц9ЙЛЕК Дуб., Ваг. — см. цэй.
Ц9ЙН9М 1. Ахман, М.Уват
— бер кабарлык; достаточный,
чтобы откусить один раз.
Йаманнан йарты цэйнэм аш
калыр.. 2. Бар. Р. — авызга
кабарлык хэтле; сколько можно
взять в рот.
Ц9ЙН9У Тем., Тоб. — 1. см.
цайнау. 2. тешлэу; кусать. По
арата цебеннэр кетешэте песне
цэйнэгэле.
Ц9ЙУ: цэй- Бар. Р. —
яшеру, баш тарту; утаить,
отказаться.
Ц9К I Бар. Р. уч; месть.
Ц9К II Бар. -~ кеч бар чак;
время, когда есть силы. Ср. цак,
1. Мин ейсем цектэ ешлэтем
ите. 2. Р. — урын; место.
Ц9К9ЙТМ9 Кг. — калфак;
женский головной убор.
Цакэйтмэ пашга сыйгытай,
темэн-терле йенцеле булган.
Ц9ККЕ Бар. — элекке вакыт;
прежнее время. Ментэу цат-
рыклар буулты, цэкке.
Ц9КЛ9У Бар. Р. — 1. бару;
идти куда-нибудь. 2. хэзерлену;
готовиться.
Ц9Л Т-кул — соцгылык;
послед (у скота). Ср. цилен.
Ц9ЛБ9К Тем., Кукр. — см.
катым аш.
ЦЕЛГЕНЦ9К Ом. 1 Ц9ЦЕЛ-
Ц9К Тем. — см. сэлтеп.
Ц9МП9Р Тем., Ваг. I
Ц9МБЕР Бар. — коршау;
обруч. См. цимгэр.
Ц9МД39 Бар. Р. — тап;
пятно.
Ц9Н9 Я-кул — см. йомалак, 1.
Ц9НЕЦМ9 О.У., Лачек,
Mem. I Ц9ЦМ9 Тоб., Бар. —
казык; кол.
Ц9НЕЦКЕ I Юрш. — божан;
шершень. См. шуршы.
Ц9НЕЦКЕ II 1. М.Уват —
балыкны кулнец сай адреннен
чэнчеп тоту ечен уксыман
эйбер; острога (приспособление
для ловли рыбы на мелких
местах и с берега). 2. О.У. —
см. шеш 1.
Ц9НЦАЛ Т-кул — ж,энж,ал;
ссора, скандал. См. к,ыйгу, ца-
ры.
Ц9НГЕЛЦ9К 1. О.У. — см.
типкенцэк. 2. Байк. — см.
сэлтеп.
Ц9НГЕЛТ9У Гиг. — чьщлау;
звенеть.
Ц9Н,КЕЛУ Кукр. — мэтэлчек
атыну; кувыркатья.
Ц9ЦКЕЛЦ9К Toy -
тирбэлмэ кровать;
кровать-качалка.
Ц9П Бар. — чылбыр; цепь.
236
Ц9ПЦ9У / ЦЭПЦЕ Сол. —
чабершек; трясогузка.
ЦЭРЭТ Тем. — чират;
очередь.
Ц9РГ9Й Бар. — см. цергэй.
Ц9РК9 Бар. Дс — калоши.
Ц9РТ9Ц Бар. />. — купшы,
модалы; нарядный, модный.
Ц9РТ9П Тоб. Р. — известь.
ЦЭРТМ9 Т-кул — яца
серелган ж,ир; только что
вспаханная земля.
Ц9С Кукр. — каефле;
веселый, в хорошем настроении.
Ц9С9ЙУ Кукр. — каефлану,
куцел ачылу; развеселиться,
повеселеть. Пэйэ сык.тап
йервйте ите, цасер цвсвйепте.
Ц9Т / Ц9ТЛ9П Кукр. —
телеп; охотно. Цэтлэп ешлайте.
Ц9Т9 Я-кул — см. цицата.
ЦЭТЛ9У Тем. — булышу;
помогать.
Ц9ТП9Р Тем., Y-кул — чи-
рек; четверть.
Ц9УЕРЕНУ Кус. — тыкшы-
ну; вмешиваться соваться.
Цауеренме син анта. См. цу-
цылтау.
Ц9Ц9 М.Уват, Лайт. I
Ц9Ц9У Тем. — тэти (балалар
теленда); хороший (на языке
детей).
Ц9Ц9Б9 1. Тем. — ждаги;
жена младшего брата матери
или отца. См. эйнекэ. 2. Яр.
Ах. — апа; старшая сестра.
Ц9Ц9К9 L Тем. — кечкена
абый; младший среди старших
братьев. 2. Ял. Ах. — абый;
старший брат.
Ц9Ц9У БАБА Аслана — см.
кдртта.
Ц9ЦИБАБА Тем. — дау
абый; самый старший брат.
Ц9ЦИН9 Тем. I ЦИЦИН9
Тар. — см. цици.
Ц9ЦКЕ Т-кул — см. ценецке
II.
Ц9ЦР9 Лачек — см. сачара.
Ц9ЦУ Тем., Бар. — чэнчу;
колоть, уколоть. Ена пелан
цацайем.
ЦЕБЕ Мет.у Кукр., М.Уват
— тавык; курица. Кусен цебега
йырттырыпты.
— цебе бала — см. тауьщ
пала.
ЦЕБЕГИТ9К М.Уват — см.
кетек.
ЦЕБЕН Себ. I ЦЫБЫН Ом.
— озынборын; комар. Цебен
кан ите, пер минут тетенсес
утыралмайтыган итек. Цебене
тугел, мухы та йук. песнец еута.
См. кьщгылдак, цебен, сирек.
ЦЕБЕЦК9 Т-т. / ЦЕМЕЦКЕ
Том. — бетча; прыщик. См.
цыбыргын.
ЦЕЙ Кукр., Ом. — см. ций
2.
ЦЕЙ9 Б9ЙЛ9У Кукр. — чи-
яландереп байлау; завязать
мертвым узлом. См. чуа байлау.
ЦЕЛ Кукр. I ЦЫЛ Бар. —
бож>ыр; рябчик.
ЦЕЛГ9У Кукр. — ябык;
худой. См. йонцу, йенцу.
ЦЕЛГЭУЛ9У Кукр. — ябыгу;
худеть. Ник целгеулатец?
ЦЕЛЕК Тар. — сазлыктагы
кечкенэ урман, агачлык;
маленький лес посреди болота.
ЦЕЛТ9К Байк., Супра —
челтар; кружево. См. урмэ 2.
ЦЕМЦЕМ Гиг. — чеметем;
щепотка.
ЦЕМЦЕНУ 1. Гиг. — чемету;
237
щипаться. 2. Тем. — чемчену;
привередничать (в еде).
ЦЕМЦУ: цемце- Себ. I ЦЫМ-
ЦУ: цымцы- Бар. — чемету;
щипать.
ЦЕМЦУЕР 1. Y-кул — кыс-
тыргыч; прищепка (для белья).
2. Тар. Дс — см. кыпцуыр.
ЦЕН Себ. — ж,ен; бес, черт,
нечистая сила.
ЦЕНЕ Кг., Э. — см. йомалак,
1. P.IV с.94. Кысныц кулында
самоуар ценеменен.
ЦЕНТАБАК Кукр. — см. та-
бакда.
ЦЁРГ9Й Себ. — чебен; муха.
Цергэй тешламайте, цебен
тешлайте.^
ЦЕРЕТМ9 ЙАЦГЫР Я-кул,
Юры., Лайт. — вак, сибелеп
торган ядгыр; моросящий
дождь. См. кауак, церетма, ны-
жы, пысцак. йамгыр, тускац.
ЦЕРКЕН 1. Кукр., О.У. —
шакшы; грязный, гадкий. Цер-
кен иген, пага йейте. 2. Гиг. —
ута саран, кабахат; скаредный,
гнусный.
ЦЁРУ: цере- Себ./ ЦЫРУ:
цыры- Бар. Р. — черу; гнить.
ЦЕУ9 Бар. — 1. седел;
младшая сестра. 2. цеуам — ж,аным;
душа моя (ласкательное слово).
Ацча аз бирама? — Ешенга
гарай, цеуам.
ЦИДИРК9У Бар. Р. - наф-
рэтлану, ж,ирану; питать
отвращение.
ЦИЙ М.Уват — 1. гел,
паман; всегда, постоянно. Пес
ций ейта торгысабыс посауны,
йоуан пулса та. 2. нэкъ, чын;
точн-о, -ый, истинн-о, -ый. Сес
ций татармы, ций К,асаннанмы?
ЦИЙ9 / ЦЕЙ9 1. Кукр.,
Козг. — см. йелек I. Песта
астыган пулаты, - антан
парлеган, карагат тиган цийа
усате. 2. Т-т., Я-кул, Тем. —
нарат ж,илаге; брусника.
— ацы цийа Тем. — см. мак
цийа.
— кук цийа Тем. — 1. см.
кугел. 2. кук ждоак; голубика.
— карагай цийа Лайт. — см.
цийа 2.
— кысыл цийа Тем. — см.
цийа 2.
— кыр цийа Кукр., Коз. —
см. цийа 2.
— мак цийа Тем. — мук
ж,илаге; клюква.
— сас цийа Т-т., Лайт. —
см. мак цийа.
— тырнауыц цийа Тем. —
см. мак цийа.
ЦИЙУ: ций L Бар. — язу;
писать. 2. Тоб. сызу, расем ясау;
чертить, рисовать.^ Ср. цыйу.
ЦИКЕЦ Кукр. — камыр
астена бизак ташеру ачен кул-,
ланыла торган сеяк; косточка,
при помощи которой делают
рисунок на тесте.
ЦИКМ9К Малчын — см.
циртмэк.
ЦИКМ9Н ТУН Тоб.'Гиг. —
см. сукман.
ЦИКМ9Р Тем. — зур кап-
чык; большой мешок.
ЦИЛ / ЦЫЛ Тоб., Бар. Р. —
божыр; рябчик.
ЦИЛ9К Кукр. — см. муцка.
ЦИЛГ9 Б-гел — каклаган ит;
вяленое мясо.
ЦИЛЕН Кукр. — сыер чубе;
послед (коровий).
ЦИЛИМ Тоб. Р. — боз киту;
ледоход.
238
ЦИЛТАУЫК. Тем. — см. агу-
ын.
ЦИЛТ9К Тоб. Дс — см.
себет.
ЦИМ9Й 1. Юрш. — сыр;
резьба. 2. Кукр., Лайт* —
бизак; рисунок. Кугауеннар
сыйрагыгызны цимэй к,ылып
петерталар.
цимейлеу к тов. — сыр-
лау; делать резьбу. 2. Кукр.,
Тевр. — бизак салу; делать
рисунок. Пэтерне цикец пелен
цимейла.
ЦИМГ9Р Э. Абд. — см. цам-
пар.
ЦИНИЦ9 Тем. — см. ашлау 1.
ЦИНТ Тоб. Р. — китап ты-
шы; переплет.
ЦИНТЛ9У Гиг. — китап теп-
лау, тышлау; переплетать
книги.
ЦИР Лайт. — биз; железа.
ЦИРАК, I Тоб., Тем. — чыра;
лучина.
*ЦИРАК. II Кг. Ах. — зирак;
прозорливый.
ЦИРАК ЙЕП Гиг. — тегер-
ж,еп; суровая нить.
циртлэуек ом./ цитле-
YEK Буд. — чиклевек; орехи.
ЦИРТЛЕК Cam. у Тем. —
чеелдерек; супонь. См. чигерт-
лек. Ах.: Циртлегец тыц тарт,
сыртлыгын, култер.
ЦИРТМ9К Кукр. — элмак;
петля. Муйныцны циртмакке
салу гына галты.
ЦИРТУ Себ. — чиклевек яру;
щелкать орехи.
ЦИТ9К Ом. — кыргыч;
терка.
ЦИТКЕР Кукр. — юка кабы-
гын чылатырга сала торган чо-
кыр; яма для замачивания
липовой коры.
ЦИЦАТА Y-кул I ЦИЦЕБА-
БА Рэнч. — атасыныц яки
анасынын. абыйсы, атасыннан
олы кеше; старший брат матери
или отца, дядя, человек старше
отца. Аны инэсемен туган ци-
цатасы асраган. См. куца 1,
цэте.
ЦИЦ9 1. Каз. — ата; отец.
2. Кукр. — см, абе. 3. Рэнч. —
атасыныц яки анасынын, иц
кечкена сенлесе; самая младшая
сестра отца или матери.
ЦИЦ9Й АТА Лайт. — см.
тура гуца I.
ЦИ1Д9К Тоб. Р. — чечэк,
чуан; оспа, чирей.
ЦИЦ9Н 1. Тугыз — жъфга,
сузга оста; умеющий петь,
рассказывать. 9ууел саманта
байетларга цицан булганнар. 2.
Гиг. — акыллы, тевеккал;
рассудительный, решительный.
ЦИЦЕГАШАК. Я-кул — см.
майлемеч.
ЦИЦЕГ9Й Себ. Дс — чечек;
цветок,
ЦИЦЕМ Юрш., Т-т. — ки-
секлерден тегеп сырылган юр-
ган; стеганое одеяло, собранное
из лоскутков. См. к,орама,
кррамыш.
ЦИЦИ О.У., Кг. — атасыннан
яки анасыннан олы хатын;
женщина старше отца или матери.
Шемшегамал цицинец
йомаклары куп пулыр, йэме.
См. мама 1, цацина.
ЦИЦУ Тем., Тоб., Том. — 1.
чишу; развязать. 2. салу;
снимать. Итегецне цицец.
ЦИЦК9 Бар. Р. — см. йецка.
239
ЦИШН9К Супра — см. пый-
ас»
ЦОБАР Бар. I ЦЫБЫР Тем.
— см. чагыр.
ЦОБЫРУ Тар. Дс — 1. авыз
ачып йеру; ходить, зевая по
сторонам. 2. эшне озакка сузу;
тянуть дело. 3. таратып тузды-
рып бетеру (печан, саламны);
разворошить, растрепать (сено,
солому). 4. Раж, — чачу;
разбрызгивать.
ЦОГАЛАЙ Кг. — см. к;айас.
ЦОЛАН Умар — абзар;
помещение для скота.
— ат цоланы — см. ат аран.
ЦОЛГАК, У-Иу Яр. Ах. —
чолгау; портянка.
ЦОЦГЫР т-кул — см.
колакдй.
ЦОДК.ОР / ЦОН.ГОР 1. Тем.
— см. оро. 2. Ял. Ах. — чоцгыл;
омут.
ЦОРАГАЙ Тем. — зур чур-
тан; большая шука.
ЦОРЛАУ 1. М.Уват — 6ы-
гырдау; урчать. Еце цорлайты.
2. Т-кул —• шаулау, кычкыру;
шуметь, кричать.
ЦОТСвЙЭК Гиг. — яцак
сеяге; скула.
ЦОЦКАН Cam., Тем. — тыч-
кан; мышь. См. чёрча, цыцкдн.
ЦОЦШ УЛЭН Тем. — см.
айу табан.
ЦОЦУАК, Том. Абд. — вак
чуртан; щучка.
ЦОЦЫ-БОЦЫ Юрш. — юк-
бар; вздор, чепуха. Цоцы-боцы
теплейте.
ЦОГЫН Т-кул / ЦОЙЫН
Бар._— чуен; котелок, чугунок.
ЦОЛМАН Бар. — чулпан;
утренняя звезда.
ЦОЦУК, Бар. P.IV с.15 —
имчэк башы; сосок. Сыйырнын.
цбцугун тартты.
ЦОДЗЫК, Бар. Р. — укче;
пятка, каблук.
ЦОДЗЫТУ Бар. Р. — куркы-
ту; испугать.
Ц6Б6Р Тар.уТугыЗу Кукр. —
см. лымцык, I. Банька турачок
та усенен, цвбер кийемнэре
белан кетате.
ЦвБвР-ЦАБЫР Тугыз, Кукр.,
Кг. — см. лымцык,-ламцык.<
ЦвБвРЛЭНУ Кукр. —
свлэмлэну, тузып бету;
обноситься, износиться. Пу кеше
цеберланген, ус-усен
кдрамайтыйан. См. цепрайу.
цегелтер яр. ах. — см.
кысылда.
ЦЭЙ 1. Кукр. — яшь нарат-
лык; молодой сосняк. См. терге-
лек, шыгыр. 2. Гиг. — эна; спица.
Ц9Й АГАЦ Хуща — см.
урман.
ЦвЙЛвГУ Кукр. — чеелу;
быть подброшенным кверху.
цейлекме гиг. — бер
кучарле арба; одноколка.
цеймешке кар. — см.
пэйтук.
Ц6ЙУ Кукр., Лайтп. — чею;
подбрасывать вверх. Паланы
цейате. Тулгын киймане цейэт.
См. чауу, чуу.
ЦвЙУЛУ Бар. Р. — сузылу,
кицею; растягиваться,
расширяться.
ЦеЛЦеК ЛАМПЫ М.Уват
— сукыр лампа; коптилка. См.
к,ашак, лампы, йыпылык,, леп-
пелмак, лепкелтэк.
ЦеМБвЙУ О.У. — см.
серейу. Котагый, нэрсе ул
калган цамбайеп?
240
ЦеРЭГеЙ Тем., Лайт. —
чуракай урдак; чирок ( порода
уток).
Ц0Р0Ш Дуб. — ждяерчык;
морщина.
ЦвРвШУ Дуб., Бар. I ЦЫ-
РЫШУ Тевр. — ж,ыерчыклану;
морщиниться. Пер к,артайгац,
питлар та цервшвте инте.
цецвэре тар. / цецмвра
Ом. — швшпура. Еремцек
цецбарасе.
ЦвЦБУРе Рэнч. — см.
швшпура.
ЦвЦКвРУ Себ. I 404K0PY
Умор — тачкеру; чихать»
ЦвЦв М.Уват, Лай т. — 1.
твче; пресный. 2. баллы, тамле;
сладкий. Ацы-мацы, цвце-
бвцвне гена йаратам.
Ц9Ц9К Кукр. — каен суы;
березовый сок. См. мер, ширэ 2.
ЦвЦеК УТ Гиг. — татлы
тамыр; солодковый корень.
ЦвМаЛДЕ Бар. — см.
кымрыскд.
ЦвПЛЭУ Бар. — пычрату;
запачкать, замарать.
ЦбПРаЙУ Кукр., Бар. — см.
цабарлану.
ЦУАЛ Себ. — алды ачык мич;
печь, открытая спереди
наподобие камина.
ЦУАЛАРГА М.Уват — бозау
асрау ечен кирталап алынган
мич а рты; отгороженное место
за печкой, где держат
новорожденных телят. См. ирганак.
ЦУАЛАРТ Хуща — мич арты;
место за печкой.
ЦУАЛБАШ Хуэка — морж,а;
труба. См. торба, какермац,
тецнек.
ЦУАРАЛТ / ЦУАРАТ Тем.,
Cam. — см. цуаларт.
ЦУБАЛТМА ЙЕБ0РУ Гиг. —
мичаулап ж,игу; запрягать
цугом.
ЦУБАЛТУ Гиг. — каннан-кан
кичектеру,* сузу; отсрочивать
день joto дня, оттягивать.
ЦУБАУ Бар. Р. — озайу;
удлиняться , становиться
длинным.
ЦУБАЦАК Э. — 1. см. пица.
2. см. к,ортк,айак.
ЦУБУР Тоб. Р. — см. тилба.
ЦУБЫР Аб. — см. мышыр.
ЦУГУЛ Бар. Р. — балалар
тавышы, кычкыруы; детский
шум, крик.
ЦУГЫНТЫ Тем. — чукын-
дырылган; крещеный.
ЦУК 1. Туск., Тар., Бар. —
куп; много. Цук, пулса,
шаллэмас итем. 2. Бар. Р. —
куе; густой.
ЦУК. Й9РУ Кукр., Кг. —
кумаклашеп, ж,ыелышып йару;
ходить вместе, гурьбой. Цук
йерен, теста, аташырсыс.
ЦУК КАЙЫН Кукр. / ЦУК,
ЦАУЫЛ Кус. — см. улсклар.
ЦУК ЦЫБЫК Гиг. — см. тун.
ЦЫ0ЫК,.
ЦУКЛАУ 1. Туск. —
эреландеру; укрупнять. Кэсер
калгусларны цукдаганнар. 2.
Бар. Р. — кысу; стеснять.
ЦУКМАР М.Уват, Тугыз —
см. тук,мак, III.
ЦУКЦУ: цукды- Лайт.,
Том., Бар. — чуку; клевать.
Карга карганын, кусен
цукдымас. См, кдгу.
ЦУЛАК Тоб. ' Р. —
анлаешсыз; непонятный.
— кустэн цулак — Кукр. —
сукыр; слепой.
16 Г1--М1
241
ЦУЛГАК Бар. P. — лала
тереннен кыр усемлеге; потнич-
ная трава, сарана
(разновидность полевых лилий).
ЦУЛУГУ: цулук;- Тоб. Буд. —
санау; считать,
ЦУЛЦАН 1. Кукр. — см.
кдяцьк 2. Гиг. — см. чалган.
ЦУМГА Mem., Лайт. —
чуракэй урдэкнец тере; нырок.
См. церегэй.
ЦУМЫНУ Гиг. — чуму;
погружаться.
ЦУНТЫК Тар. Дм — 1.
чулак; криворукий. 2. сакау;
косноязычный.
ЦУПЫЛДЫК Тем. — лабы-
рак,.
ЦУР I Бар. Р. — см. цанак,.
ЦУР II Бар. Р. — чыр-чу;
шум, крик, вой.
ЦУРА Бар. Р. — хайваннарны
коендыру; купанье животных.
ЦУРБА Том. Абд. I ЦУРГА
Я-кул — см. семэк IL
ЦУРГАК, Тар. — булдыксыз;
неспособный, беспомощный.
ЦУРУЛУ Бар. Р. — бекерэю;
сгорбиться. См. текайу.
ЦУЦАЙУ О.У. — чугзлву;
сесть на корточки. Цудайганнан
айланып китте. См. уцу.
ЦУЦАКЛАП Й0РУ Кукр.,
Тем. — кыланьш йвру;
кривляться, рисоваться. Корткдйак,
тын, игвн эле; цуцакдап
йервйте.
ЦУЦАКЛАУ Том. — су ерып
бару; идти вброд. Сасны цу-
цаклап килэпес.
ЦУЦКА КАГЫ Том. Абд. -
абага; папоротник.
ЦУЦКУН Том. Абд. — он
соскычы; черпак (для муки).
ЦУЦКЫ Себ. - чучка,
дуцгыз; свинья.
ЦУЦКЫ ЙАФРАГЫ Э. — см.
ацы кауак,.
ЦУЦЫЛТАК Кукр., Бар. —
тыкшынучан, эрсез;
пройдошный, пронырливый.
ЦУЦЫЛТАУ Кукр. - см.
цэуерену.
ЦУДЗУК Бар. Р. — колбаса.
ЦУЫР Том. — олау; воз.
Пецэн цуыр — воз сена.
ЦУ9Ц9Й Т-гпау — см.
цугэцай. Ул пешкалак эле, бер
ук цувцэй йыйыптылар.
ЦУБвК U Кукр., Том. I
ЦУМЭК О.У. — чубек, сус;
пакля. 2. Гиг. — чупрэк-чап-
рак; тряпье.
ЦУГЭЛЭУ Тоб. Р. — см.
йугену.
ЦУГЭТ Гиг. — кечкена кул;
маленькое озеро.
ЦУГЭЦЭЙ Э. — табак, каса;
чаша, плошка, пиала.
ЦУГУ Гиг. — 1. чугвлэу;
присесть. 2. Тар. P.IV с.96 —
тезлэну; встать на колени.
Туэнен. цуккан йирен курду,
тувнен, устунвн бер киши
тушту.
ЦУЙУ Том. Абд. — тарту,
сузу; тянуть, растянуть.
ЦУКЭ К-тау — см. тумрам.
ЦУЛМвК М.Уват — чуен;
чугунок.
ЦУНКЕР Кукр. — см. тэсе I.
ЦУР Кукр. — щуре; шпулька.
ЦУРИ УЛЭН Я-кул, Кум —
см. алыкмас улан.
ЦУТУ Тоб. Р. — очырту;
заставлять лететь.
ЦУУ: цу- Тоб. Р. — очу;
лететь.
242
ЦУУРУ Бар. Р. — ейлену;
вертеться кругом.
ЦЫБАЛ I. Т-кул, Ом. — см.
цабал. 2. усенте; росток. 3. Бар.
PJV с*28 — яшь; молодой.
шу <ир белен хатын);
разводиться (о муже и жене).
ЦЫДАМАЛ Бар. Р. — см.
цыдау 2.
ЦЫДАУ Бар. Р. — 1. чыдау;
Идеге Пи палаларбыла йулужуп терпеть. 2. чыдам; выносливый,
цыбал ат мунуп ойнырлар иде. терпеливый.
ЦЫБАРАЙУ Шаг. — чуарла- ЦЫДЫР Том. Абд. — куе
ну; пестреть. Кусемкв цыбарай- агачлык; густой лес.
ып китте. """"
ЦЫБЫ Т. — см. урман 1.
ЦЫБЫКЛАНУ Гиг. — см.
агацлану.
ЦЫБЫНДЬЩ Т-кул — чы-
былдык; занавеска, полог.
ЦЫБЫРГЫН Гиг. — см. це-
бецкэ.
ЦЫБЫРЦЫК Кукр. — см.
майца.
ЦЫЙ Ост. — сызык; черта.
Пер к.ыс цый дыйып утыраты.
ЦЫЙГАН Кукр. — чуан;
фурункул. См. шешек, меши.
ЦЫЙГЫ Кукр. — сызгыч;
линейка.
ЦЫЙЛАУ Гиг. — шыгырдау;
скрипеть, поскрипывать.
ЦЫЙРАК I 1. Кукр. — тыгыз
итеп катылган ж,еп; крепко
ЦЫГАНАК I — Коз., Кукр., скрученная нитка. 2. Яр. —
Лайт., Бар. — тупса; шарнир, орчык; веретено. Пер цыйрак,
дверная петля.
ЦЫГАНАК, II М.Уват, Бар.,
Тар., Э., Умар — терсэк;
локоть.
ЦЫГАРУ Себ. — 1. чыгару;
выпускать. 2. керту; впускать.
3. менгезу; поднимать вверх.
Монта усебес торабыс, веке ейге тки).
йеп ейертем.
ЦЫЙРАК И Тау — чыра;
лучина.
ЦЫЙРАК, Ш Том. Абд. — см.
цыдау 2.
ЦЫЙРАТУ Кукр., Супра —
кату; скручивать, сучить (ни-
кеше цыгарабыс.
ЦЫГУ I. Себ. — мену;
подниматься, взбираться, вй тубегв
цыктым. 2. Кукр. — бизу;
отвыкать. Палыктан цыктым. 3.
чыгу; выходить.
— цыйрак цыйрату Тау —
чыра телу; щепать лучину.
ЦЫЙУ 1. Тов., Кукр. — сызу;
чертить, линовать. 2. Тугыз,
Y-кул — шырпы сызу; чиркать
спички. Кен буйга пер к,ап
ЦЫГЫРУ Бар. Р. — бауны сирецке цыйып петерэм. См.
боргычлап кую; прикрутить ве- цыртыту. 3. Тем. — аякны
ревку.
ЦЫГЫРТАУ 1. М.Уваш —
сейрэу; волочить ноги.
ЦЫЙЫК Тар, Тоб., Бар, —
шьщшу; хныкать. 2. шыцшый см. цый.
торган; хныкающий. Цыгыртау ЦЫКМЫР Байк. Ах. — I.
пала. 3. Гиг. — черелдеу; стре- куршелекле; общительный. 2.
котать.
ЦЫГЫТ Тар. Дс — см. сип.
ЦЫГЫШУ Кукр. — аерылы-
16*
саран; жадный.
ЦЫЛАМЫРТУ Кукр. — аз-
маз гына хетерлеу, иске
243
ташеру; смутно помнить, при- ЦЬЩКА / ЦЫНХЫ Я-кул —
поминать» Инамне пырас к,ына зенгелэ авыруы; цынга.
цыламыртам. ЦЫН.К.ЫЛТАУ L Тау, Том.
ЦЫЛБЫР Бар. Р. — тезген; — см» цындыру 2. Насек тауыш
повод. мен цьщк,ылтап сайлаште. 2.
ЦЫЛГЫЙ 1. Тем., Тоб., Гиг. — цыцгылтау — гыжыл-
М.Уват — см. аман-аман. 2. дау, карлыгу; сипеть.
Том. Абд. — цылгый су булдым ЦЫЦК.ЫРУ h Юрт. —
— манма су булдым; я промок шыцщу; скулить. Ет
насквозь. цындырайты. 2. Тоб., Том. —
ЦЫЛ-ЦУ Т-кул — см. цугул. нечкэ тавыш белан кычкыру;
ЦЫМ Тоб. — см. йуц,
ЦЫМАЙТУП Гиг. — см.
пейтук.
ЦЫМГУ Том. Абд. — ж,ей;
шов.
ЦЫМЦЫГЫШУ Тем. — ыз-
гышу; ссориться, браниться.
визжать, пищать. См.
цыцкылтау, кыцзау.
ЦЬЩКЫРЫК Кукр. — яечка
тавыш белан кычкыру; визг,
писк.
ЦЫЦЛАУ Иш. — безелдау;
жужжать. Арбуыннар цынлаб
ЦЫМЦЫРЫК Лайт» Кукр., °ВД?™а?\
Г., Тугыз
тып-тын; очень ЦЫЦЦАЛЫК, Том. Абд. —
тих-о, -ий. Цымцырык йаритлар. см. пармак^ цыганак, пармак,,
Цымцырык, бтуруббтурлар.
ЦЫПЛАЙ Кукр., Бар. —
ЦЫМДЗЫЛДАУ Бар. Р. — урдекнец бер таре; одна из
см. к,ыцыкдау.
ЦЫМЫРЫК, Дуб. — см. сым-
рак,.
ЦЫНАЙАК, ТАБА O.K. I
ЦЫНАЙАК, ТАУАК, Ялут, Яр.
Ах. — см. табакда.
пород уток.
ЦЫР Кукр. — оят; стыд.
Питенец цыры бар миганни!
ЦЫРАЙ I Лайт., М.Уват,
Том. — бит, чырай, тес; лицо.
Йуышмайс ицкдцан, цырайла-
ЦЫННЫКЛАП К-к. — чын- рыгыс каральш к,алган.
лап; всерьез, действительно. Ра~
масанга уйнап айтеп киткэн,
ЦЫРАЙ II — шикелле, тесле;
подобно. Иген урынына кайын,
мица цынныклап сейлемасме? усак, ускан, иген пулган цыраи
См. цыныргап.
ЦЫНЦЫР / ЦЫНТЫР Тем,
— зынж,ыр, чылбыр; цепь.
ЦЫНЫ а, Т. — см. йомалак 1.
ЦЫНЫРГАП Кукр. — см.
цынныклап.
параса йерлар куренеп тора-
ты.
ЦЫРАЙЛЫ I. Лайт. — см.
цырай П. 2. Бар. -— матур;
красивый.
ЦЫРАК, 1. Тем., Том. — см.
ЦЫЦГЫЛЛЫК, Гиг. — куган цыйрак, И. 2. Гиг. — см.
куагы; терновник. серацке. 3. Тоб. Р. — шэм,
ЦЬЩКА Тевр., Кукр. — йозак акты; свечка, свет,
эла торган бож.ра; замочное ЦЫР АТУ Тем. Р. —
кольцо. Ишек цыцк,ага йосак, аермалау; вихрить,
сал. ЦЫРБЫ Тем., Тар. Дс —
244
казык юанлыгындагы боталма-
ган агач; тонкое, неочищенное
от веток дерево, используемое
для кольев.
— цырбы басу Тар. Дс —
ботаклы чыбыктан читэн ясау;
ставить плетень из
неочищенных прутьев.
ЦЫРГАУ Т-кул — атып беру,
ыргыту; швырнуть, забросить.
Бар. Р. IV с.60: Йилбегеннец
йиди пажын цаап цыргады. См.
поргау, сыргау II.
ЦЫРМАУ 1, Тау — чорнау;
мотать, наматывать. 2. Бар. Р.
— чуалту; запутать»
ЦЫРМАУЫК Тем. — см.
йомырцка.
ЦЫРНАЙ Туск. — см. целгеу.
Турт йешенеце иместем, пер
йомалак, сет алматым кешетен,
усем цырнай булып цалтым.
ЦЫРТАК Тоб. Р. — нык
утыртылмаган> селкене торган;
некрепко всаженный,
шатающийся.
ЦЫРТЫТУ Ам. — см. цыйу
2. Кылны цыртытып йебврсец,
ат усе килер.
ЦЫРЫЙ ТАУЫШ Тем. - см.
цыцкырых,. Паланъщ цырый та-
уышы цыгып китге.
ЦЫРЫК, Бар. Р. — черек;
гнилой.
ЦЫРЫШКАК. Юрии —
бедре; кудрявый. См. сырыжгак,.
ЦЫРЫШТЫРУ Тоб. —
бедрелету; завивать. Цацын цы-
рыштырып куйган.
ЦЫРЫШУ Тевр, — см.
церешу.
ЦЫТ Тем; — читан; плетень.
См. ишме, урме 3.
ЦЫТА Лайш. — юка гына
катлау; тонкий слой.
ЦЫУЫК ЦАНА Ялут. Ах. —
см. йэйтак, 2, кдкый цана.
ЦЫУЫ Чорн. — кучер; ось,
стержень.
ЦЫУЫМ Т-кул — чей; клин.
Мыш иткеле цыуым гагаты.
ЦЫЦКАН Себ. — тычкан;
мышь.
ДЗАДУ Гиг.
чародей.
— тылсымчы;
ЧАБАИ Тоб. Р. — ашык,
ашык сеяге; бабки (кости).
ЧАБАК, Иш. — яшь баланыц
баш киеме; чепчик для грудного
ребенка.
ЧАГАК, Т. Абд. — см. ите
йешер.
ЧАГЫЛМАК Т. Абд. — см.
йылтырым.
ЧАГЫР Т-кул — чуар;
пестрый. См. цобар.
ЧАГЫУАН Тау — шепше;
оса. Чагыуан к,ырта ир астын,та
бал сала. См. есекпил, пилесек,
пилесик, цагуын, цакдыц.
ЧАИЛ Тар. Дс — ачулы,
кире, уж,ет; злой, упрямый.
ЧАЙ АШАУ Тоб. Дс — чей
эчу; пить чай.
ЧАЙА Тоб., Бар. Дс — см.
чаил. Ул чайа кеше, аныман
сейлешеп пулмайты.
ЧАЙГАК, Умар — см.
мактанцак,.
ЧАЙГАЛУ 1. Умар — макта-
ну; хвастаться. См. шабыру I,
к,упшу. 2. А-б. — юк-барны
сейлеу; болтать вздор, чепуху.
ЧАЙЫЛЛЫК, К-дак P.IV с.186
245
— эшэкелек; мерзость. Чайыл-
лыгын адам айтеп хамам
к,ылмас.
ЧАЛАК Бар. Дм. — бот?
бедро, ляжка.
ЧАЛГАЙ / ЧАЛКДЙ А-6., И.
— см. кыпырткдн.
ЧАЛГАЙУ Умар — лыгырдау;
болтать, трепать языком.
ЧАЛГАН Тау — яцгыр суал-
чаны; дождевой червь. См.
чулан, цулцан 2, чалэц.
ЧАЛТО Умар — см. аусак,
пете.
ЧАЛУ I Тау — ишу (ишкак
белан); грести (веслом).
ЧАЛУ II 1. К-дак PJV с.148
— урау; наматывать. Ичагемне
алып билецэ куржан. Ичэгасен
билена чалгалы итте, андан сон.
агачкд чалды. 2. У-И P.IV с Л 89
— эйлэнеп, карап йару;
кружить, высматривать. Алар ча-
лып йурдулар, ойда ой кийеген
атады, кдярда к,ыр кийеген ата-
ды.
ЧАЛЧА Г. — см. аусак, пете.
ЧАЛЧОК Э. Абд. — элмэк;
крючок.
ЧАЛЫК. У-И P.IV с. 193 —
кызу, елдам; быстрый, резвый
(о коне)* Бурул аттан ча-
ЛЫК.МЫН.
ЧАМБАР К.у А-б. — чалбар;
брюки.
ЧАНА АЙАГЫ Тар. Дс —
чана табанына беркетелган
тешлар; зубья, прикрепленные
к полозьям саней.
ЧАН 1. К-к. — см. кайа. Чан,
пасып калган пы малайны. 2.
У-И — тузан; пыль.
— чац йукпас У-И PJV с.201
— см. чалык,. Буран сокса, чад
йукдас аргымагымны атланып.
ЧАПКЫЧ Таучы — тозак;
западня, силок. Талкане, куй-
анны чапкыч ман тотасын,.
ЧАРА ТАБАК, Кэчук — см.
цара.
ЧАРЧАУ Т-кул — ару;
уставать.
ЧАТУ Кг., Б-гел — см. ку-
ремце.
Ч9К 1. Бар. — чит як;
чужая сторона. Чакка йарган
йукпыс. 2. Дс — чит, кырый;
край чего-нибудь. Арба чэгена
утыр.
49KH9TY Бар. Дс — чиген-
деру (атны); осаживать
(лошадь).
ЧвЛЭН К-дак P.IV c.141 —
см. чалган. Кау уакыт кулын
тиирмаинча чалацен атадылар
иган, кау уакытта кармагынын,
йибен уза атарлар иган.
Ч9ЛБЕН СУ Кышлау — см.
цылцык су.
Ч9ЛТЕР Байбы — см. сырыс-
хан.
Ч9НТ9 ПЕР Лэчек — сирак,
алла нига бер; редко, изредка.
Ч9РТАЛ Т-кул — таллык;
тальник.
49YY / 4YY У-И PJV с.203,
198 — см. кайу. Чауарсен,
чуармен.
ЧЕБЕНЛЕК Тар. Дс — бит-
лек; накомарник.
ЧЕЛЕМ Тоб. Дс — челем;
курительная трубка.
ЧЕМ9ЛТЕ Бар. Дс — см.
кымрыскд.
ЧЕРКИН Ак* — см. церкен L
ЧЕРТМ9 Бар. Дс — бернича
ел чачелмича тотылган жлр;
залежь.
4EY — 1. Эшеван — см.
246
кдрагай. 2. Байбы — кедр
агачы; кедр,
ЧИАН Эшеваи — ж,ипан,
денья, мир. Ук,ыган кеше чиан
кисете.
ЧИГЕРТЛЕК Тем. — см. цир-
тлек.
ЧЙЙБЕК Ом. — см. тауык,
пала.
ЧЙКЕ Т-кул — см. йежец!.
ЧИЛ9К Лайт. — см. йелек 1(1).
ЧИЛЕНЧЭ Туйчы — см. аш-
лау 1.
ЧИЛТЕР Гиг. — решетке,
текме; решетка, частокол.
ЧИМГЕРУ Бар, P.IV с.72 —
см. семке'ру.
ЧИМСЕНУ Тоб. Р./ ЦИМ-
CEHY Буд. — ж,ирену;
брезговать.
ЧИНАК Отос — см. йомалак, I.
ЧИПКИШ К. Абд. — см.
мецкеш.
ЧИРАК, Себ. Дс — 1. уцган;
умелый. 2. см. цыйрак, L
ЧИЧ Байбы — чей; вешалка.
ЧИЧГАШАК, Кышлау — см.
майлемеч.
ЧИШН9К Мет. — см. пыйас.
ЧОГОНДЫРЫК, Кышлау —
умрау сеяге; ключица.
" ЧОЛАН. Ом. —• см. аран 4.
ЧОГЫР Кошкул — см. йау-
рынг вз чогыръща алу.
ЧОЛПЫ Т-кул —' ат ялы;
грива.
ЧОЧЫТУ Т-кул — куркыту;
испугать.
ЧвЧГЕЛ^ Эшеваи —- см. цеце 1.
Чввеге Умар — без; шило.
Ч6БУ: чвп- Дм. — убу;
целовать. Чепип алу.
ЧеЛМОЙУ Б-г&л — см. лым-
чылтау.
Ч9М9ЛДЕЛЕК Т-кул — см.
кузрум 2.
Ч6НГЕР ТАБАК. Умар —
тиран табак; глубокая чаша.
Ч9РЧ9 Ч-кул Дм. — см.
цоцк,ан.
ЧУАК, I / ЧУБАК, Тевр. —
см. оро.
ЧУАК II Т-кул Дм. — аяз;
ясный.
ЧУКД1АНЫШУ Тар., Бар. Дс
— ж,ыелышу; собираться
вместе.
ЧУЛУК К. Абд. — см. йы-
шым.
ЧУМЫРУ Байбы — коендыру;
купать. Малайны чумыртым еле.
ЧУЧЫНУ Б-гвл — см. йик-
сену.
4Y9 Бар. Дс — см. кецеге.
4Y9 БАЙЛАУ Бар. Дс — см.
цейе бейлеу.
ЧУГ9Т Бар. Дс — камышлык
эчендеге кечкене кул;
маленькое озеро в Камышевых
зарослях.
ЧУЛ ЙУА Бар. Дс — см. йуа 1.
ЧУЛ9Н Тау — см. цулцан 2.
4YP9 Бар. Дс — ейлене-
тире; вокруг, кругом.
ЧУЧИН *£.Уват — тече ик-
мек; пресная лепешка. См. пе-
тер.
ЧЫБАР Тем. Р. — соры,
алмачуар, ала; серый, серый в
яблоках, крапчатый <о масти
лошади).
ЧЫБЫРТАК, Бар. Дс — тал
чыбыгы; ивовый прутик. Чы-
быртактеу сипа.
ЧЫГЫШУ Тар. Дс — ки-
лешу, суз куешу; договориться.
ЧЫКМЫР' Козг. — см. к,ыр-
шау.
247
ЧЫЛЫМ Шаг. Дм. — кабык;
чешуя.
ЧЬЩК,ЫРУ L Тевр. — кыч-
кыру; кричать» Пы нэрэситэ
ичкемгэ чыдкдярмас ата тип. 2.
Ай — кешнэу; ржать. Атныд
инэсе алты ай чыдк,ырган.
ЧЫРТАН Тоб. Дс — костер.
ЧЫРЧЫННЫ К Абд. — 1. см.
урман. 2. см. пайлан.
ЧЫЧАЛАК, Эшеван — см.
цыганак, пармак.
ш
ШАБАЛА / ШОБОЛе Бар.
A, Себ. — кашык; ложка.
ШАБАЛА БОРЫН Лайш. —
урдэкнед бер тере; утка-соксун.
ШАБЫР I М.Уват, Кукр.,
Умар — чикмэн; кафтан. Аныд
естентэ пула турап шабыр, ту-
рап чалбар.
ШАБЫР II Том. Абд, — см.
лабырак,.
ШАБЫРУ I Том. Абд. — см.
чайгалу 1.
ШАБЫРУ II Дуб., Кукр., Тем.
— кашык белэн болгату;
помешивать ложкой. Цайыд кдйнар
пулса, шабырып суыт.
ШАГАРАКЛАУ Козг. — шар-
кылдау (калу); громко
смеяться, хохотать. Мин эйтсэм,
шагаракдап торып келэлэр.
ШАГЫР I Кукр. —
елгермэгэн, пешеп ждтмэгэн;
недозрелый. Цейэ шагыр игэн.
См. кашлак,.
ШАГЫР II Рэщ. — см. сыр.
Щагырым бар, пер-ике гена
кила йетмэйте.
ШАГЫР KY3 Тар. Дс —
чагыр куз, зэдгэр куз; пестрог-
лазый, голубоглазый.
ШАГЫР КУК К~тау — ачык
зэдгэр; светлоголубой.
ШАГЫРЫЙ ТУЦУ Том. Абд.
— шытырдап кату, туну; крепко
замерзнуть.
ЩАДА-ПОДА Бар. Р. —
тверле; бугорчатый. PJV с.66:
Шада-пода к,ур курчандьь
ШАЙ I 1. Кукр., Мет. —
кием-салым, бизэу-бизэну
эйберлэре; одежда, украшения,
предметы косметики. 2. Кукр.
— ей ждитзлары; обстановка,
мебель. 3. Мет. — см. мейэт-
шай. 4. Бар. Р. — кирэк-ярак,
корал; снаряжение, инструмент,
оружие.
ШАЙ II О.У. — таман; впору.
Кулэшед шайма айагыда?
ШАЙЛАУ 1. К-кул — бизэу;
украшать. Атларны шайлай-
тылар. 2. Лайш., Тем., Кукр.
— хэзерлэу; готовить. К,ыс-
ныд атасы шайлайты шай:
шабаласын, динайагын —
пате ресен. 3. Гиг. — таз ату;
исправлять.
ШАЙЛАНЦЫК, Cam. — кеяз;
щеголь, франт. См. к,уту.
ШАЙЛЫ 1. Мет. — матур
киенгэн; нарядный. Эттэ-тэ-тэ,
айак,лары шайлы, пашлары
шайлы. 2. Тоб. Р. — кулай,
удай; подходящий, удобный.
ШАЙЛЫ ГЫЛУ Козг. —
карай иту; губить. Уй, шайлы
гылганнар иган!
ШАЙТАН КАР АГАТ Том.
Абд. — см. мак дийа.
ШАЙТЫ Тем. — см. шайте.
ШАЙЫК, 1. Рэщ.у Кукр. —
селагай; слюна, слюни. Пер ала
сыйыр крторган, шайыкларын
248
цобороп килеп утыраты. 2. Гиг.
— лайла; слизь,
ШАЙЫКДАУ Кг. — кечкена
балаларнын кукрак япкычы;
нагрудник для маленьких детей.
ШАК, Г Тоб. — см. ашлау 2.
ШАК, II Дуб. — см. йуынты.
ШАК КАЛАЦ О.Уу К-к. —
келиндер; бублик.
ШАЛ I Себ. — шул; тот, тот
самый.
ШАЛ И Кукр, — паралич.
Шал тарыгыр! — Паралич
сукдыры! Тар. P.IV с. 110: Ина
алып килган к,уа шал булып
йатты, кымылдамай.
ШАЛ III Себ. — тиле, юлар;
сумасшедший»
ШАЛАЙУ Себ. — юларлану;
сходить с ума.
ШАЛБАЙУ 1. Кукр. — салы-
ну, кыйшаю; обвиснуть,
покривиться. Ауысы шал бай ып
ташкан. 2. Тар. Дс — булдьгк-
сыз булу; быть беспомощным,
растяпой.
ШАЛБЫК Том. Абд. — са-
лынган; отвислый.
ШАЛГАМ 1. Тем. — шалкан;
репа. 2. Бар. Р. — см. калага.
— кысыл шалгам Тем. — см.
лаплап.
ШАЛТАЙУ Гиг. — кату;
становиться жестким, твердеть.
ШАЛТЫРАК Бар. Дс — см.
сыргай.
ШАМА Аб., Том. — чай чубе;
отстой (чая).
ШАМАТУ Бар. PJV с.16 —
кисэту; предупредить. Шаматты
арен: анда парзац, ицпагел
арагы!
ШАНЫЛТАУ Т-кул Дм. —
ялап эчу; лакать. Тонна йокдап
йатса, лаплап шанылтатып
итлар касантагы сатин ичкангэ
бйанып китате.
ШАНГЫРАК Умор Э. — см.
шыщырцак,.
ШАНГЫРАУ Умар — чьщ-
лау; звенеть.
ШАНЛАУ1 Кукр. — колак
чынлау; звенеть в ушах.
ШАНРАУ Бар. Р. —• шаулау,
янгырау; шуметь, звучать.
ШАПАТЛАУ Тар. PJV с.91
— яцакка сугу; дать пощечину.
К,ырк, аршын буйы бар бир
киши шапатлап сбкту.
ШАПЫК, Cam. — см. шыл-
бык..
ШАР Кукр. у Козг. — кечкена
таллык; ивняк, ивовая рощица.
ШАРАК, Тоб., Тар. Дс — тиз
ярылучан; ломкий, хрупкий.
ШАРГЫ Бар. Р. — усал,
эшэке; злой, дурной.
ШАРГЫЛТЫК. Тар. Ах. —
см. мактанцак,.
ШАРЛАУ Кар. — акшарлау,
агарту; белить. Иртага пэйрэм
ген куй, мейецне шарлап алайьш.
ШАРЛАУБЖ Тар. Дс —
герлавек; ручей.
ШАТКЫТУ Рэнч. — шартла-
ту; производить треск.
"ЩАТРАК Рээк. — куцелле,
шатлыклы; радостный, веселый.
Шатрах, кен куреп торам.
ШАТЫР Кукр. — эре
бартекле; крупнозернистый.
ШАУЛАУ Тем. — бау белан
тышаулау; треножить лошадь
веревочными путами.
ШАУШАК Тар. Дс — боз
кисаге; льдина.
ШАУШАУ 1. Кукр. — как-
шау; расшатываться, встал ша-
ушап китте. 2. Гиг. таркалу,
249
ж,имерелу; распадаться,
разрушаться.
ШЭЙГ9 Тоб., Тем., О.У. —
кечкена кисмак; кадушка*
Ш9К Т-кул — шик; сомнение.
шекаце тем., кар., кукр.
— каса; пиала.
Ш9К9Ш9 О.У. — зур каса;
большая пиала, Порыцкы
темэн-терле шакашаларне
йарып какдпатты.
Ш9Л9У Тугыз — уцмаган;
неумелый, неудачный. См.
цургак,.
Ш9ЛБ9ЙУ О.У. — шицу,
пажу; вянуть. Кал шалбайеп
калган.
Ш9ЛБЕК Кукр. — см. шыл-
бык, 1.
Ш9ЛТ9П Супра, Кар., Кар-
бан — см. салтап.
Ш9ЛТУ Тем. Р. — тирбату;
качать.
Ш9М Кар., Супра, М.Увагп
— 1. лампа. 2, шам; свеча.
— шэм калбак, М.Увагп —
абажур.
Ш9МПЕ Тар. — шимба;
суббота. Шампега мул'цага гына
кдйтатылар.
Ш9НЧЕК Бар. Дс — теенчек,
тергак; узелок, сверток.
Ш9ПКЙР Тоб. Р. — ерактан
начар куруче; близорукий.
Ш9Р I Тем. — см. тора.
Ш9Р II Бар. Р. — князь,
билауче; князь, владетель.
Ш9Р КАУЫН Тем. — кавын;
дыня.
Ш9УЛ9У М.Уват — сызлау;
ныть. Айак^арым шаулап уты-
раты.
ШЕЙЛЕ Лайт. — шикелле;
как. Нима шейле?
ШЕЦК9Н Юрии — сыек;
жидкий (о чае). Цай шецкан.
ШЕР Малчын — акылга
ждщел; слабоумный. Кецкенэ
паласы иргалектан шер пулган.
ШЕРЕШ Хуца — арыш онын-
нан ясалган клейстер; клейстер
из ржаной муки.
ШЕРЕШЛ9У Хуща — ябыш-
тыру; клеить. Тирас шерешлап
к,уйтым.
ШЕШ 1. Тем., Тоб. —
чанечке; вилка. 2. Аб. — санак;
вилы. 3. Рэщ. — бозау иммасен
ачен борынына киертела торган
агач кисаге; деревяшка,
которую одевают на морду теленку,
чтобы он не сосал мать. Посау
имайем тиса та, ималмайты,
шеш бейап куйаты.
ШЕШ ПАЛЫК, М.Уват —
ысланган балык; копченая
рыба.
ШЕШ9 Себ. — пыяла; стекло.
Шешэ табак,.
ШЕШЛ9У Тем., Тар. Дс —
кыздыру; жарить.
ШИБАН Тоб., Тар. Дс —
чыгымчы; норовистая (лошадь).
ШИБЕТ Кг. — бик кечкена
чу рта н; маленькая щука.
ШИБИРУ Тоб. Р., Буд. —
у pan элактереп алу; охватить,
схватить.
ШИГЕЛ О.У. I Ш9ГЕЛ Бар.
— кыяфат; внешность. Минец
йегетлэр ничауамы шигелга.
Шагелларе та айтеп тораты
параба тип.
ШИГУ Козг. I ШИКШЕНУ
Тем. — шиклану; сомневаться,
подозревать. К,арт шикте, тойты
поларньщ кдчкднын.
ШИЖИК Бар. Р. — симера
башлаган ике яшьлек баран;
250
двухлетний баран, ннинающий
набирать вес.
ШИЙУ Э., Т. — булу, салу;
разливать, раскладывать. Аш
шийгале.
тикер гели э. — см.
куйан имцак.
ШИМ Тоб. — юлар, ахмак;
дурень, дуралей, дурак. См.
кас, исар.
ШИМЭКЦЕМ Y-кул —
гайбатче; сплетник, сплетница.
Шимакцем — ошак, йартатеган
пица пулаты.
ШИМШЕТУ Лойгги — ти-
лерту; одурачивать, сводить с
ума. Кара сшлвпв кийеп, бетен
к,алык,ны шимшетатхан.
ШИМШУ Лайгп., Комар. —
акылсызлану, юлэрлану;
глупеть, сходить с ума. Мин шим-
шеган кдрт к,уй. См. алцу.
ШИР9 1. Кукр. — ачыткы,
камыр башы; закваска. 2. Y-кул
— ж.илак суы; ягодный сок.
Йелактан йе, ышрасеннан ед.
ШИРЛ9У К-дак PJV с Л 33 —
тиргау, битарлау; бранить,
ругать. 9р тайым мине к,урладьщ,
ар тайым ширларзен... ширли-
гицни. чытаман.
ШИРТ Тоб. Р. / ШЫРТ Гиг.
— кыл; щетина.
ШИРТЛЭНУ Тоб. Р. — 1.
сырт йонын кабарту;
ощетиниться. 2. (чачлар) ура тору;
встать дыбом (о волосах).
ШОЛАКАЙ Тау — см. шал И.
ШОМ Кг., Бел. — начар, яман;
плох-о, -ой. Йегетне куру йук,,
шом мы, ысбайымы, кейауга
пиратаган та куйатаган.
ШОМРОТ Т-кул — см. муй-
ыл.
ШОМТАМАК, Тар. Дс —
нэзберек; привередливый к еде»
ШОМШЫНУ / ШОМСЫНУ
Рэщ. — ямансулау; грустить,
тосковать. Маа карса булсын,
тик усем шомшынам.
ШОНКАР Тоб. Дс — лачын;
сокол.
ШОРМА Том. / ШУРБЫ
Тем. — см. шырцай.
Ш0ЙТЕ О.У. — шаять, ах-
рысы; вероятно, возможно.
Елекке йылларта булатаан ите
цебен, уткан йыл булматы
шейте. См. шайты, ашат,
арцем, ^рцш.
Ш6МШЕК Тар. Дс — ке«
шедэн барар айбер алырга амет
итеп йаруче; тот, кто пытается
поживиться за чужой счет.
ШеЦГЕРУ Умар — см.
томку.
ШеШПУРЭ Лайт. / ИЮШ-
ПЭРЭ Тем. — пилман;
пельмени. См. пелмэн, цецбура,
цвцбэра, цецмара.
ШУ / ШАР Гиг. — сулар,
ж,иллер; воды, ветра*
ШУГУЙМА Том. Буд. — ал-
дакчы, карак; мошенник.
ШУГЫРЫК Ом. — тишекле
чумЬч; шумовка.
ШУКЛАНУ Тар. Р. — ачулат
ну, арлэу; сердиться, ругаться.
ШУР Тар., Бар., Тоб. —
тозяы су; соленая вода.
ШУРБАГАР Y-кул — язгы,
эрегэн кар; весенний талый
снег.
ШУРПИ Тоб. Буд. — би-
шинанец, берсе; спида.
ШУРУ Тоб. Буд. — вобла
(балык).
ШУРШЫ Toy — см. цанецке II.
ШУКЛ9 Тоб. Р., Буд. —
мачта.
251
ШУЛЭКеТСЕС Тар. Дс —
сэлэтсез, ялкау; неспособный,
ленивый*
Ш¥МШ8ЙУ Тоб. Буд. —
вшу, туцу; зябнуть,
HIYMIIIEK Тоб. Я., Буд. —
СМ. 9Ш9КЦЭН.
IUYPYK Тоб. Р. — слива;
кара шурук, — кара ж,имеш;
чернослив.
ШЫБАК, О.У. — куаклык;
кустарник, Ецентэ ицнеймвсе
булмаса, шыбак, тимэйтелэр,
таллык. тилэр.
ЩЫБАН Тоб. Дс — комган;
кумган.
ШЫБАН Тоб. Р. — буш сузле
кеше; пустомеля.
ШЫБЫРТКЫ О.У., K-may I
ЦЫБЫРТКЫ Тем. — чыбыр-
кы; кнут. Шыбырткы ишэм,
ШЫБЫРУ Себ. — 1. сорту;
вытирать. Иив, встэлне шыбы-
рып ал-цы. 2. себеру; мести,
сгребать. Уакыт йетсэ, шыбы-
рып ала куйайтек пецэнне.
ШЫБЫРЫЛУ Y-кул — таю;
улизнуть. Йерец, шыбыры-
лайык,.
ШЫГАЙ К-дак P.IV сЛ43 —
сацак капкачы; жаберная
крышка. Камчы сабыман ба-
лыкды шыгайдан илип кутереп
алып китте.
ШЫГЫР Тау — см. цвй 1.
Шыгыр арасынта чийэ йыйыш-
тырып йврисец.
ШЫЙБАЦЛАП Й0РУ Кукр.
— квчкэ, аяк естерэп йору;
ходить с трудом, волоча ноги.
ШЫЙБАЦНАУ Кг. — см.
ихшу.
ШЫК Дуб. — изгелвр зира-
тын караучы; сторож кладбища
святых.
ШЫЩ1АУ Тем. Р. — карчыга
кебек очу; летать (как ястреб).
ШЫЛБЫК. I. Cam. у Тем.,
Кукр. — шапшак; неряшливый.
См. шапьщ, шэлбек. 2. Яр. —
авыр гэудэле; неуклюжий.
ШЫЛГЫМ Рэх,. — см.
каллап. 2. Гиг. — шаярту,
мэзэк; шутка.
ШЫЛГЫМЛАНУ Кукр. — ша-
яру, мезэк сейлэу; балагурить,
шутить.
ШЫЛУЫК Ял. Ах. — см.
ургемсес.
ШЫЛЫК-МЫЛЫК, Лэчек —
см. цала-бола. Паланы шылык,-
мылык; царасац, тыц пулаты.
ШЫНА Тоб. Р. — чей; клин.
ШЫЦГЫРЦАК; K-may /
ШЫНГЫРТАК К-кул —
к,ынгырау; колокольчик. Атк.а
темэн-терле шын,гырцак,лар
байлайлар.
ШЫЦГУ: шыцгы- Том. Абд.
— см. томку.
ШЫН.ШУ: шьщшы- Гиг. —
чинау; визжать.
ШЫПШАШУ Ваг. I ШЫП-
ШАУ Рэж;. — пышылдау, пыш-
пыш сейлашу; шептаться. Те-
гелар шыпшашып свйлэшэте-
лэр.
ШЫПШЫМАЙ Рэнч. — бер
суз дэ эйтмичэ, берсузсез; не
говоря ни слова, безоговорочно.
ШЫПЫЙ Т-хан — яшь бала-
лар очен йомшак аяк киеме;
пинетки.
ШЫПЫТЫЙ Бар. Дс — чу-
эк; чувяки.
ШЫР Кукр. — см. куту.
ШЫРЦАЙ 1. Тем. — шулпа;
суп. См. шурбы, шорма, к,асан
аш. 2. М.Увапг — боламык;
болтушка.
252
ШЫТЫЙ Байк, Ах. — см. ату 1.
ШЫТЫР Тем,— см, мышыр.
ШЫТЫРМЫЦ Атак — карта
уйнау; игра в карты.
ШЫФАНИР Лайт. — обой;
обои.
ы
ЫГУ Себ. — агу; течь. Кырык,
сигезенче йылны ауылны су
алты, кайбер тлэр ыгьга китте.
ЫЖЫГАЛ Г. — см. кура I.
ЫК Лайт. — I. агым;
течение. 2. агым уцаена; по
течению.
— ык, цапкын йел Кар. —
агым уцаена искан жлл; ветер,
дующий по направлению
течения.
ЫК.КД Козг. — ундйга, уца-
ена; по..., по направлению.
ЫКЛАУ Б-гвл — ж,илдан
ышыклыну; защищаться от
ветра.
Ы К.ТА Лайт. — Иртышта,
таньякта; на Иртыше, на
севере.
ЫКТЫРУ Лайт. — агызу;
пускать вниз по течению,
сплавлять. Пурэне
ыктыратылар йаскысын.
ЫКДАУ Том. Абд. — см.
ицкерек ошлау.
ЫКЫЛТЫК Y-кул — см.
ицкерек.
ЫЛАЦЛАУ Кг. — авыру;
болеть.
ЫЛАЦЫН Бар. Р. — см.
тилгэнтас.
ЫЛГАУ О.У. — см. олгау.
Чистай батрак паллары тип
ылгап алтылар.
ЫЛГЫЙ Тар., Я-кул Ах. —
пэрвакыт; всегда. См. аман-
аман.
ЫЛТАМ Бар. Р. — тизден;
скоро.
ЫЛТЫЙ 1. Тар., Бар. Дс —
авынкы, авыш итеп; наклонн-о,
-ый. 2. Кг. Ах. — кыйшык,
какре; кривой.
ЫМ Бар., Тоб. Р. — кул
белен ясалган ишара; знак,
сделанный рукой.
ЫМАЙ " ЙЫЛУ Тар. Дс —
авыр кутарудан имгану;
получить увечье от поднятия
тяжести.
ЫМАК Тоб. Р. — ягымлы,
сейкемле; ласковый,
приветливый.
ЫМЫРТЛАУ Тар. Дс — ка-
ранты теше башлау; смеркаться.
ЫНАК Бар. Р. — дус, дуслык;
друг, дружба.
ЫНАУ Атак — см, онау. Мин
ынамайым к#ты саклауны етне.
ЫНЦУ: ынцы- Кукр. — мы-
гырдау, сыкрану; ворчать, ныТь.
ЫНЦЫМА 1.~Кукр. — мыгыр-
дык, сыкранучы; ворчун, нытик.
2. Байк., Тар. Ах. — сакчыл;
экономный.
ЫНЧЫК. Тар. Дс — кыюсыз;
нерешительный.
ЫР Бар. — ж,ыр; песня.
ЫРАУ I Бар. — см. йырауцы.
ЫРАУ II Кукр. — алга бару,
алгару; идти вперед. Еш ыра-
майты.
ЫРГАК I Кг., Байк. — ыргак,
каптырма; крюк, крючок»
Карточка тешканце ыргак;сыс та
йарар.
ЫРГАК, II Тоб. — см. антай.
Ыргагым кайте.
253
Ы PFAJIУ Гиг. — селкену;
шататься.
ЫРГАНАК Тар. Дс — бик
ябык, коры сеяккэ калган;
очень худой, тощий.
ЫРГАУ Гиг. — чайкалдыру,
селкету; болтать, трясти.
ЫРГЫЛТАШУ Юрт. —
колешу; смеяться. См. кяткыру.
ЫРГЫЛУ Юрш. — узып
киту; перевалить. Иллене
ыргылып киттем.
ЫРМА АЛУ Умар — см. ару.
ЫРСЫХ Лайт. — ризык;
пища. Керле йорткд ырсых
кермэйте <пог.).
ЫРТАННАУ Том. Абд. —
елмаю; улыбаться.
ЫРТЫН Себ. — ындыр;
гумно. См. ыстан.
ЫРУ I Тар. — аяк чалу;
ставить подножку. Айак, ырып
йыкты.
ЫРУ II Б-г&л, Бар. Р. —
ырмаулап бура бурау; рубить
срубы в паз.
ЫРЫС Бар. Р. — бэхет,
муллык; счастье,
благосостояние.
<Ы) РЫСК Гиг. — язмыш,
такъдир, влеш; участь.
ЫРЫМ 1. Бар. Р. —
курезелек, хорафат;
предсказание, гадание, суеверие. 2. Гиг.
— яхшы яки яман галэмет;
добрый или худой знак.
ЫРЦАЙТУ 'Бар. Р. — теш
ыржайту, авыз еру; скалить
зубы, смеяться.
ЫРШАЙУ Гиг. — см. ырцай-
ту.
ЫРШЫК, Гиг. — урынсызга
келуче, мыскыллап калуче;
зубоскал.
254
ЫРЫСЛАУ ОХ, Кукр. —
этап кую; предназначать. Синд
тиб ырыслап куйтым пу
кацзаны.
ЫС САЛУ Отос — тетен
ж,иберу, ыслау; дымить,
окуривать. См. ыш салу, ышлау.
ЫСБАЙЫ Тем., Кукр. — ма-
тур, ыспай; красивый,
аккуратный. Тагермей утыр, ысбайы
ецед.
ЫСЛАН САЛУ Лайт., Козг.
— буа буу; ставить запруду,
запрудить. Ысланга патып улте.
См. иртыуан салу.
ЫСМУЛЛА Лайт. — сумала;
смола.
ЫСНАС Кукр. — балык тогу
кораллары; снасти. Палык
ацтыгалы ыснасым йук.
ЫСТАН Дуб. — см. ыртын.
ЫТКЫ Тов. Р. — струк;
струг.
ЫТЫРГЫ Том. — см. казак,.
ЫУГЫСУ Уш. — борчылу;
беспокоиться. Мианиса килён
ыугысып тормасын.
ЫУЛАН К-к. — олан, бала;
ребенок. Ыулан чакта пес вч
сыйныф угыган эптейекне гене.
Ср. паце.
ЫУАРА ТбШУ Тевр. — см.
ауаралау.
ЫУЫЛ Тевр. — см. ул 1(1).
ЫУЫРУ Ом. — бэйлэу;
повязывать. Ардуылымны пылый
ыуыратыган.
ЫУЫС Кукр. — яв;а бозаула-
ган сыерньщ сетеннэн пеше-
релган ашамлык; кушанье,
приготовленное из молока только
что отелившейся коровы.
ЫХТЫЙАР Бар. Р. — ирек;
свобода.
ЫЦКЫНУ Бар. Р.- ычкыну,
сутелу, чишелу; вырваться,
распуститься, развязаться.
ЫЦКЫР Том., Бар. — см,
ыштанбуыр.
ЫЧКДНУ 1. Козг., Тугыз,
Том. — кечану; кряхтеть,
тужиться. Куб ычк,анмац. 2. Б-гвл
— уфылдау, ьщгырашу; охать,
стонать.
ЫШ САЛУ Б-гвл, К-кул /
ЫШЛАУ Бар. — см. ыс салу.
ЫШГЫРЫК, Кукр. — см. ша-
йык, 1. Ышгырыгын цацып геп-
лэйте.
ЫШК.ЫНДЫРУ Том. Абд. —
узындыру; потакать (ребенку),
баловать.
ЫШТАГЫ Лэчек — см. еш-
тагы.
ЫШТАНБУЫР Лэчек, Кукр.
— билбау; пояс, ремень. Сыу
оллы йылта ыштанбуыртан па-
татылар. См. к,оршак, 2, ыцкдяр,
*УР.
ЫШЫК Тоб. Р. — яшерен;
тайный, скрытый.
155
Диляра Гарифовна Тумашева
СЛОВАРЬ ДИАЛЕКТОВ
СИБИРСКИХ ТАТАР
На русском и татарском языках
Редактор JLA, Мардаева
Художественный редактор RE, Трифонов
Техн, редактор Л.М, Тилк
Корректура автора
Оригинал-макет на компьютере подготовил Р.С. Якушев
ИБ № 1616
Сдано в набор 16.06.91. Подписано в печать 23.12» 92.
Формат 60x84 /16.
Бумага офсетная. Гарнитура литературная*
Печать офсетная. Усл. печ. л 14,88.
Уел кр. отт. 15,08. Учетн. изд. л 14,96.
Тираж 2500 экз. Заказ П-40.
Издательство Казанского университета
420008 Казань, ул. Ленина, 18.
Полиграфическое производственное объединение им. К. Якуба.
Министерства печати и информации Республики Татарстан
420111 Казань, Баумана, 19.