Projekt oktadki i stron tytutowych
Maryna Wisniewska
Redaktor inicjuj^cy
Anna Gabrys
Redaktorzy
Emilia Kubicka, Krzysztof Kwiatkowski
Opracowanie kartograficzne
Robert Marcinkowski
Podr^cznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyzszego
Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA
Warszawa 2008
ISBN 978-83-0M 5526-1
Wydawnictwo Naukowe PWN SA
ul. Miodowa 10, 00-251 Warszawa
tel. 022 69 54 321; faks 022 69 54 031
e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl
Wydawnictwo Naukowe PWN SA
Wydanie pierwsze
Arkuszy wydawniczych 45
Arkuszy drukarskich 36,25 + 2,5 wkt. ilustr.
Naktad 1500 egzemplarzy
Sktad i tamanie Dariusz G6rski, Warszawa
Druk ukortczono w paidzierniku 2008 r.
Druk i oprawa ZPW „POZKAL”
88-100 Inowrodaw, ul. Ccgielna 10/12

Spis tresci
Wst^p {Marian Biskup, Roman Czaja)	9
Rozdzial I
Prusy w starozytnoSci i we wczesnym sredniowieczu
Wieslaw Dlugokgcki
1.1. Srodowisko geograficzne	.	25
1.2. Ziemie pruskie w starozytnosci i w okresie w^drowek ludow	27
1.3.	Prusy we wczesnym sredniowieczu .	33
1.3.1.	Granice Prus plemiennych .	33
1.3.2.	Struktura terytorialna Prus plemiennych .	38
1.3.3.	Ustroj spoleczny	42
1.3.4.	Organizacja polityczna i obronna	43
1.3.5.	Rozwoj gospodarczy Prus we wczesnym sredniowieczu .	45
1.3.6.	Religia, obyczaj, prawo.	48
Rozdzial II
Wladztwo terytorialne (1226-1409) - czas budowy i rozwoju
Roman Czaja, Wieslaw Dlugokgcki, Marian Dygo,
Slawomir Jozwiak, Andrzej Radzimiitski, Janusz Tandecki
2.1.	Pocz^tki i budowa wladztwa zakonu krzyzackiego (1226-1309) {Marian Dygo)	53
2.1.1.	Stanowisko prawne Krzyzakow w Prusach	53
2.1.2.	Pierwszy okres podboju Prus (1230-1249)	64
2.1.3.	Pocz^tki administracji zakonnej.	72
2.1.4.	Spoteczne podstawy wtadzy zakonu niemieckiego.	75
2.2.	Ekspansja terytorialna i wladztwo terytorialne (1249-1309) {Marian Dygo)	79
2.2.1.	Rozwoj terytorialny.	79
2.2.2.	Rozbudowa administracji	93
2.2.3.	Spoteczne podstawy wladztwa zakonu krzyzackiego.	99
2.3.	Wladztwo terytorialne wielkich mistrzow (1309-1409).	105
2.3.1.	Rozwoj terytorialny panstwa zakonnego w Prusach {Janusz Tandecki)	105
2.3.2.	Polityka zewn^trzna {Janusz Tandecki)	110
2.3.2.1.	Stosunki Zakonu z Polstep	110
2.3.2.2.	Stosunki zakonu krzyzackiego z Litw^	115
2.3.2.3.	Polityka hanzeatycka i baltycka.	120
2.3.3.	Centralne organy wtadzy {Slawomir Jdzwiak)	123
2.3.3.1.	Malbork stolic^ panstwa krzyzackiego w Prusach.	123
2.3.3.2.	Urz^d wielkiego mistrza jako wtadcy terytorialnego .	124
2.3.3.3.	Dygnitarze	128
2.3.3.4.	Kapituty. .	.	129
2.3.3.5.	Finansowanie wladz centralnych	 131

6
Spls treicl
2.3.4.	Podziaty administracyjne (Slawomir Jdtwiak) .	.	.	132
2.3.4.1.	Rozbudowa i przeksztalcenia jednostek administracji terytorialnej.	132
2.3.4.2. Urz^dnicy i ich kompetencje	134
2.3.4.3. Finansowanie administracji terytorialnej	136
2.3.5.	Wladza a spoleczenstwo (Slawomir Jdtwiak).	138
2.3.5.1.	Udzial spoleczenstwa w rz^dach	138
2.4.	Gencza oraz uksztaltowanie si$ organizacji koscielnej (1206-1409)
(Andrzej Radziminski)	.	143
2.4.1.	Misja cysterska i proby ustanowienia organizacji diecezjalnej	143
2.4.2.	Powstanie biskupstw i kapitui katedralnych	145
2.4.3.	Organizacja wewn^trzna diecezji w Prusach oraz na Pomorzu Gdanskim	150
2.4.3.1.	Uksztaltowanie si$ koscielnych wladztw terytorialnych	150
2.4.3.2.	Rozwoj sieci archiprezbiteralnej (dekanalnej) i parafialnej	156
2.4.3.3.	Oficjalaty	163
2.4.3.4.	Organizacja kapitui katedralnych oraz kapituly kolegiackiej
w Dobrym Miescie.	164
2.4.3.5.	Zakony i klasztory	174
2.5. Rozw6j osadnictwa.	.	177
2.5.1.	Urbanizacja kraju (Roman Czaja).	177
2.5.1.1.	Organizacja lokacji.	177
2.5.1.2.	Ksztaltowanie si$ sieci miejskiej	178
2.5.1.2.1.	Ziemia chelminska	178
2.5.1.2.2.	Prusy wtasciwe	182
2.5.1.2.3.	Pomorze Gdanskie	190
2.5.1.3.	Przestrzen miejska.	193
2.5.1.4.	Prawo, ustroj, autonomia komunalna .	196
2.5.2.	Kolonizacja ziemi chetminskiej, Prus i Pomorza Gdanskiego do 1410 r.
(Wieslaw Dtugok?cki).	200
2.5.2.1.	Poczatki i rozwoj kolonizacji wiejskiej w Prusach Zachodnich
i Dolnych .	200
2.5.2.2.	Kolonizacja Prus Dolnych i Sambii	.	202
2.5.2.3.	Organizacja procesu osadniczego i pochodzenie kolonistow	203
2.5.2.4.	Udzial Prusow w kolonizacji wiejskiej Prus Zachodnich i Dolnych.	204
2.5.2.5.	Poczatki kolonizacji Wielkiej Puszczy	205
2.5.2.6.	Drugi etap kolonizacji Wielkiej Puszczy.	.	.	208
2.52.1.	Organizacja osadnictwa w Wielkiej Puszczy i pochodzenie osadnikow 210
2,5.2.8. Kolonizacja na prawie niemieckim na Pomorzu Gdanskim	212
2.5.3.	Dobra rycerskie (Slawomir Jozwiak)	217
2.5.3.1.	Nadania na prawie rycerskim.	217
2.5.3.2.	Wielkosc terytorialna i rozmieszczenie	nadan.	221
2.5.3.3.	Polityka wladz zakonnych wobec	rycerstwa	227
Rozdzial III
Prusy Krzyzackie (1409-1525)
Marian Biskup, Roman Czaja, Wiestaw Dlugokgcki,
Marian Dygo, Slawomir Jdzwiak, Andrzej Radziminski
3.1.	Polityka zewn^trzna zakonu krzyzackiego (Marian Biskup)	233
3.1.1.	Konflikty z Polsk^ i Litw^ (1409-1525).	233
3.1.1.1.	Wielka wojna 1409-1411	233
3.1.1.2.	Konflikty lat 1412-1414.	.	237
3.1.1.3.	Sp6r zakonu krzyzackiego z Polsk^ i Litw^ na soborze i przed s^dem
polubownym kr61a Zygmunta Luksemburskiego 	 238

Spis treici	7
3.1.1.4.	Wojna 1422 r. i traktat melnenski.	....	. .	241
3.1.1.5.	Wojny zakonu krzyzackiego z Polsk^ i z wielkim ksi^ciem litewskim
Zygmuntem Kiejstutowiczem (1431-1435).	244
3.1.1.6.	Traktat brzeski 1435 r. i jego realizacja.	.	250
3.1.1.7.	Polska wobec konfliktu wtadz zakonu krzyzackiego ze Zwi^zkiem
Pruskim (1450-1454).	.	254
3.1.1.8.	Poddanie si$ stanow pruskich Polsce (1454).	258
3.1.1.9.	Glowne etapy wojny trzynastoletniej i rola Polski	262
3.1.1.10.	Realizacja traktatu torunskiego (1466-1497)	275
3.1.1.11.	Stosunki zakonu krzyzackiego z Polsk^ w okresie ksi^z^cych wielkich
mistrzow (1498-1519)	280
3.1.1.12.	„Wojna pruska” (1519-1521)	283
3.1.1.13.	Na drodze do traktatu krakowskiego 1525 r.	286
3.1.1.14.	Traktat krakowski 1525 r.	288
3.1.2.	Zakon krzyzacki a Rzesza Niemiecka.	291
3.1.3.	Zakon krzyzacki a Dania i Szwecja .	306
3.1.4.	Zakon krzyzacki a Hanza	317
3.1.5.	Zakon krzyzacki w Prusach wobec Inflant	324
3.2.	Kryzys wladzy terytorialnej {Stawomir Jozwiak).	332
3.2.1.	Laicyzacja zakonu krzyzackiego i kryzys zycia wewn^trznego	332
3.2.2.	Zmiany w funkcjonowaniu organow wiadzy centralnej	336
3.2.3.	Przemiany w strukturze administracji terytorialnej	340
3.2.4.	Walka stanow z Zakonem о wspotudziai w rz^dach do	1454 r.	342
3.2.4.1.	Oslabienie wladzy zakonnej i jej rywalizacja z rycerstwem
i mieszczanstwem na gruncie ekonomicznym .	342
3.2.4.2.	Rywalizacja rycerstwa i mieszczanstwa z Zakonem na gruncie
politycznym.	347
3.2.5.	Walka szlachty о wspoludziat w rz^dach po 1466 r..	354
3.3.	Ideologia panowania zakonu niemieckiego w	Prusach {Marian Dygo)	357
3.4.	Rozwoj osadnictwa	370
3.4.1.	Rozwoj osadnictwa miejskiego {Roman Czaja)	370
3.4.1.1.	Ostatnie proby lokacji miast	370
3.4.1.2.	Przemiany ustrojowe.	372
3.4.2.	Odbudowa osadnictwa, kolonizacja i przemiany wsi w panstwie krzyzackim
w latach 1411-1525 {Wieslaw Dlugokgcki)	375
3.4.2.1.	Odbudowa osadnictwa i kolonizacja (1411-1454)	.	375
3.4.2.2.	Odbudowa osadnictwa i kolonizacja Wielkiej Puszczy (1466-1525)	377
3.4.2.3.	Kolonizacja kuronska i litewska .	.	.	381
3.5.	Kosciot w panstwie krzyzackim w Prusach (1409-1525) {Andrzej Radziminski)	384
3.5.1.	Zmiany w strukturach diecezjalnych (granice, parafie, oficjalaty, klasztory) 384
3.5.2.	Ustawodawstwo synodalne metropolitalne	i diecezjalne	390
3.5.3.	Wizytacje i s^dy synodalne.	397
3.5.4.	Stosunek Zakonu do Kosciota i duchowienstwa.	399
Rozdzial IV
Spoieczeftstwo
Roman Czaja, Wieslaw Dtugokgcki, Slawomir Jozwiak,
Andrzej Radziminski, Janusz Tandecki
4.1. Zakon krzyzacki {Janusz Tandecki).	405
4.1.1.	Organizacja wewn^trzna zakonu krzyzackiego i jego czlonkowie	405
4.1.2.	Reformy wewn^trzne korporacji.	411
4.1.3.	6wiadomo£6 grupowa	 417

8
Spis tre&i
4.2.	Duehowienstwo (Andrzej Radziminski)	420
4.2.1.	LiczebnoSc kleru	420
4.2.2.	Pochodzenie spoieczne.	423
4.2.3.	Pochodzenie terytorialne.	426
4.2.4.	Wyksztalcenie .	431
4.3.	Mieszczahstwo	437
4.3.1.	Liczebnosc i pochodzenie terytorialne (Janusz Tandecki).	437
4.3.1.1.	Liczba ludnosci miejskiej	437
4.3.1.2.	Pochodzenie terytorialne	440
4.3.2.	Struktura spoteczna (Roman Czaja)	444
4.3.3.	Struktura etniczna	447
4.3.4.	Konflikty wewn^trzne.	448
4.3.5.	Tozsamosc spoteczna mieszczanstwa pruskiego	449
4.4.	Rycerstwo-szlachta (Slawomir Jdzwiak)	451
4.4.1.	Rycerstwo-szlachta do wybuchu wojny trzynastoletniej	451
4.4.1.1.	Ksztaitowanie si$ nowych elit rycerstwa i ich najwazniejsi
reprezentanci.	451
4.4.1.2.	Struktura wtasnosciowa i dochodowosc	dobr rycerskich .	455
4.4.2.	Szlachta w pahstwie zakonnym w Prusach (1466-1525).	457
4.4.2.1.	Struktura etniczna i wlasnosc ziemska.	457
4.5.	Spoleczertstwo wiejskie (Wiesiaw Dlugok?cki).	460
4.5.1.	Wicfl na prawie chetminskim.	460
4.5.1.1.	Sottysi.	460
4.5.1.2.	Chtopi	462
4.5.1.3.	Wie£ zagrodnicza.	465
4.5.1.4.	Gmina wiejska	465
4.5.2.	Wicfi na prawie polskim	466
4.5.3.	Wiefi pruska .	468
4.5.4.	Przcmiany wsi w panstwie krzyzackim (1411-1454).	475
4.5.5.	Przemiany wsi w panstwie krzyzackim (1466-1525).	478
4.5.6.	inne grupy ludnosci wiejskiej	481
4.5.6.1.	Mtynarze wiejscy.	481
4.5.6.2.	Karczmarze wiejscy	483
4.5.7.	Region specyficzny - dolina dolnej Wisty - Zutawy.	484
4.5.8.	Pozarolnicza ludnosc wiejska (rybacy, bartnicy,	mysliwi, budnicy) .	486
Wykaz skr6t6w.	495
Blbliografia.	498
Indeks os6b.	547
Indeks geograficzny	565
Spis map	577
Spis ilustracji
578

Wst^p
Badania nad dziejami zakonu krzyzackiego i jego panstwa w Prusach od wielu
juz dziesiecioleci stanowi^ przedmiot zainteresowan dwoch zwlaszcza historio-
grafii: niemieckiej i polskiej. Analiza dotychczasowego stanu badan wskazuje
jednak wyraznie, iz wybor problematyki badawczej i wyniki badan, w szczegolno-
sci w XIX i w 1. pol. XX w., nie byty wolne od wptywu warunkow politycznych
i spolecznych. Niezaleznie od stopniowego wzrostu poziomu warsztatu naukowe-
go, na prace historykow zajmujqcych si? historic panstwa zakonnego oddzialy-
waiy nie tylko tendencje metodologiczne panuj^ce w naukach historycznych, ale
takze aktualny stan stosunkow polsko-niemieckich oraz sytuacja spoleczno-poli-
tyczna panstw polskiego i niemieckiego. Z uwarunkowaniami spoleczno-politycz-
nymi wiqz^ si? juz pocz^tki naukowej historiografii poswi?conej zakonowi krzyzac-
kiemu. W okresie wojny wyzwolenczej Prus przeciw Napoleonowi oraz w czasie
odbudowy monarchii Hohenzollemow w pocz. XIX stulecia symbolik? krzyzackq
i tradycj? historyczn^ zakonu rycerskiego zacz?to wykorzystywac do budowy no-
woczesnej swiadomosci panstwowej i narodowej. Konsekwencj^ tego by! wzrost
zainteresowania zabytkami architektury krzyzackiej, w tym w szczegolnosci for-
sowana od 1815 r. przez Teodora von Schona, nadprezydenta prowincji zachod-
niopruskiej, odbudowa zamku malborskiego oraz zapocz^tkowanie badan nauko-
wych nad przeszlosci^ Krzyzakow w Prusach. Pierwszym badaczem, ktory podj^t
naukowe badania nad historic zakonu krzyzackiego w Prusach, by! pochodz^cy
z Halle Johannes Voigt (1786-1863), ktory w 1817 r. zostal profesorem na uni-
wersytecie w Krolewcu, a jednoczesnie pelnil funkcj? dyrektora Tajnego Archi-
wum Panstwowego w Krolewcu, w ktorym przechowywano takze dawne archiwum
wielkich mistrzow. Za najwi?ksze osi^gni?cie Voigta nalezy uznac 9-tomowe dzie-
lo Geschichte Preussens, opublikowane w latach 1828-1839 i obejmuj^ce calo-
ksztalt dziejow zakonu krzyzackiego w Prusach, od pocz^tkow az po sekularyza-
cj? w 1525 r.1 Autor gloryfikowat w nim dzialalnosc Zakonu nad Baltykiem
i podkreslal jego znaczne osi^gni?cia cywilizacyjne, jednoczesnie nie ukrywal
swojej niech?ci do s^siaduj^cych z panstwem zakonnym Polski i Litwy. Cech^
1 E. Maschke, Johannes Voigt als Geschichtsschreiber Altpreufiens, AF, Jg. 5: 1928, H. 1,
s. 93-135; E. Potkowski, Johannes Voigt i poczqtki nowoczesnej historiografii Grunwaldu, „Studia
Grunwaldzkie”, t. Ill, Rozprawy i Materialy OSrodka Badafi Naukowych im. Wojciecha K?trzy6-
skiego w Olsztynie, nr 136, Olsztyn 1994, s. 33-60.

10
Wst^p
charakterystyczn^ warsztatu histoiycznego J. Voigta byto wykorzystanie po raz
pierwszy bardzo bogatych materialow zrodlowych, w tym takze dokumentow i li-
st6w znajduj^cych si? w Tajnym Archiwum Panstwowym w Krolewcu, a nie tylko
£r6del narracyjnych, jak to czynili jego poprzednicy. Zarzuca mu si? nawet brak
wyzszej sztuki historycznej i twierdzi, ze byi glownie „zbieraczem zrodel”. Dzi?-
ki bardzo rozlegiej bazie zrodiowej dzielo jego stworzyio fundament dla niemiec-
kiego pisarstwa historycznego о zakonie krzyzackim.
Decydujc|cy wptyw na obraz Krzvzakow w niemieckiej tradycji historycznej
wywarta jednak nie pisana w duchu romantycznej historiografii gruntowna syn-
teza J. Voigta, lecz opublikowany w 1862 r. esej berlinskiego profesora i badacza
Prus Hohenzollemow Heinricha Treitschkego, Das deutsche Ordensland Preussen,
kt6ry wl^czyl tradycj? zakonu krzyzackiego do ideologii niemieckiego nacjonali-
zmu. Tteitschke, w przeciwienstwie do Voigta, nie miat juz zadnych w^tpliwosci,
ze wyniszczenie Prusow bylo wielkim osi^gni?ciem kultury niemieckiej, ktorej
reprezentantem byl Zakon. Siawii on sii? i przemoc Krzyzakow wobec Slowian,
kt6ra, podobnie jak arystokratyczna struktura korporacji, stanowic powinna wzor
do naSladowania przez wspolczesne spoleczenstwo niemieckie. Pogl^dy H. Trei¬
tschkego znalaziy kontynuatorow, nie wylqczaj^c historykow zarowno w II Rzeszy,
jak i w okresie mi?dzywojennym, gdy Prusy Zakonne byiy uznawane za poprzed-
nika Prus Hohenzollemow i Cesarstwa Niemieckiego2.
Swiadectwem tego sjj niemieckie uj?cia syntetyczne, powstale juz w okresie
ml?dzywojennym w Prusach Wschodnich, jak Christiana Krollmanna Politische
Geschichte des Deutschen Ordens in Preussen (1932), obci^zone nacjonalizmem
„antykorytarzowym”. Rowniez synteza Brunona Schumachera, Geschichte von
Ost- und Westpreussens (1937), wypelniona jest apologia dzialalnosci politycznej
i kulturalnej Zakonu oraz traktowaniem jego panstwa pruskiego jako glownego
reprezentanta niemieckiej ekspansji w strefie nadbaltyckiej.
W polskiej nauce historycznej w okresie zaborow nie powstalo syntetyczne
uj?cie dziejow panstwa zakonnego. Natomiast w stosunkowo nielicznych jeszcze
opracowaniach monograficznych przedstawiano Zakon jako glownego wroga Pol-
ski, zwlaszcza po 1308 r., oraz przeciwnika unii polsko-litewskiej, oslabionego po
kl?sce grunwaldzkiej. Takze w okresie mi?dzywojennym nie powstala zadna wi?k-
sza polska synteza dziejow panstwa krzyzackiego w Prusach. Podj?ta przez Stani-
stawa Kujota, badacza regionalist?, proba syntezy, Dzieje Prus Krdlewskich, wyda-
wana w latach 1912-1924, zostala doprowadzona jedynie do konca XIV w., a przy
tym obci^zona byla nadmiern^ liczb^ rozwazan analitycznych. W latach 30. XX w.
coraz liczniej prowadzono badania monograficzne, w duiym stopniu inspirowane
przez polemik? z historiografii niemiecki, i takze nie wolne od uwarunkowan
6wczesnych stosunkow polsko-niemieckich. Rozwoj polskich badan nad historii
zakonu krzyzackiego w Prusach utrudnial takze bardzo ograniczony dost?p pol¬
skich historyk6w do £r6det zakonnych przechowywanych w archiwum w Krolewcu.
Opracowane w latach 1935-1938 przez mlodsze pokolenie historykow (Karol
2	W. Wippermann, Der Ordensstaat als Ideologic. Das Bild des Deutschen Ordens in der
deutschen Geschichtsschreibung und Publixistik, Berlin 1979, a. 175 nn.

Wst?p
11
Buczek, Henryk Lowmianski, Stanislaw Zajtjczkowski, Leon Koczy, Karol G6rski,
Wladyslaw Pociecha) w ramach serii „Dzieje Prus Wschodnich” zarysy glownych
problemow historii zakonu krzyzackiego w Prusach mogly stanowic punkt wyjScia
do stworzenia pogl?bionej3.
Pierwsza polska synteza dziejow panstwa zakonnego autorstwa Karola G6r-
skiego, Panstwo Krzyzackie w Prusach, ukazala si? w 1946 r. Praca ta stanowila
podsumowanie badan prowadzonych w okresie mi?dzywojennym. Niew^tpliwie na
jej ostateczny ksztalt wplyw wywarly takze doswiadczenia zakonczonej wojny i do-
by hitleryzmu. W oczach autora panstwo zakonne bylo kolebk§ pruskiego milita-
ryzmu, grozn§ dla s^siadow, z Polsk^ na czele, „peine tragizmu i ci?zaru zbrodni,
prob wyzwolenia si? z kajdan materii i popadania w sprzecznosci z samym sob^”4.
Karol Gorski podkreslat przewag? pierwiastka wojskowego nad szpitalnym, do-
ceniat dorobek materialny Prus Krzyzackich, akcentowal jednak powierzchownoSd
nawracania pogan pruskich i naduzycie idei zakonnej w panstwie, w ktorym prze-
moc stala ponad prawem, st§d tez ogrom moralnego zla przewazal wedlug niego
wszystkie zaslugi materialne Zakonu. W 1971 r. Karol Gorski opublikowal w j?-
zyku wloskim now^ syntez? dziejow panstwa zakonnego, stanowicjaj podsumowa¬
nie jego 40-letnich badan. Tekst wloski wzbudzil zainteresowanie, a takze polemi-
k? ze strony zachodnioniemieckiej. W 1977 r. ukazala si? wersja polska syntezy
opracowana na bazie wydania wloskiego5. W zal^czonym do niego Postowiu zosta-
ly wyjasnione problemy poruszane w dyskusjach nad wloskim wydaniem syntezy,
dotycz^ce biurokracji, skarbowosci, wojskowosci i sqdownictwa krzyzackiego.
W 1981 r. ukazala si? syntetyczna praca Hartmuta Boockmanna, Der Deutsche
Orden. ZwolfKapitel aus seiner Geschichte, w ktorej autor, odrzucajcjc XlX-wieczne
schematy historiograficzne i unikaj^c prezentyzmu widocznego w starszych synte-
zach, podj^l udanq prob? wyjasnienia dziejow panstwa zakonnego w jego kontek-
scie historycznym6. Praca ta nie jest pelmj syntezy dziejow panstwa zakonnego,
ale w 12 szkicach przedstawia problemy kluczowe dla zrozumienia historii krzyzac¬
kich Prus. Znaczenie dziela H. Boockmanna polega przede wszystkim na nowym
naswietleniu problem6w i ukazaniu tym samym nowych mozliwosci badawczych7.
W 1986 r. opublikowana zostala druga polska synteza dziejow Zakonu w Pru¬
sach, napisana przez Gerarda Labud? i Mariana Biskupa, Dzieje zakonu krzyza-
3	M. Biskup, Die polnische Geschichtsschreibung zum Deutschen Orden, w: Zwischen Kon-
frontation und Kompromiss. Oldenburger Symposium „Interethnische Beziehungen in Ostmitteleu-
ropa a Is historiographisches Problem der 1930er/1940er Jahre”, Munchen 1995, s. 73-94; J. Hack-
mann, Ostpreussen und Westpreussen in deutscher und polnischer Sicht. Landeshistorie als
beziehungsgeschichtliches Problem, Wiesbaden 1996, s. 236 nn.
4	K. Gorski, Panstwo Krzyzackie w Prusach, Gdynia 1946, s. 15.
5	Idem, Zakon krzyzacki a powstanie panstwa pruskiego, Wrodaw-Warszawa-Krakow-Gdafisk
1977; w 2003 r. Muzeum Zamkowe ponownie wydato tekst syntezy K. Gorskiego ze wst?pem
Z.H. Nowaka i bibliografi^ za lata 1978-2000.
6	H. Boockmann, Der Deutsche Orden. ZwolfKapitel aus seiner Geschichte, Munchen 1981;
w 1998 r. ukazalo si? pierwsze wydanie tlumaczenia polskiego: Zakon krzyzacki. Dwanaicie
rozdzialdw jego historii, ttum. R. Traba, Warszawa 1998.
7	M. Biskup, Bemerkungen zum Werk von Hartmut Boockmann „Der Deutsche Orden ”, Jahr-
buch fUr Geschichte Mittel- und Ostdeutschland, Bd. 32; 1983, s. 253-262.

12
Wst?p
ckiego w Prusach. Gospodarka - spoleczenstwo - panstwo - ideologia. Praca ta
powstata juz po pierwszej fazie dziatalnosci komisji UNESCO PRL i RFN w spra-
wie podr?cznikow szkolnych w zakresie historii i geografii, ktora zalecila zwra-
canie wi?kszej uwagi na wiele problemow wiqzqcych si? z przedstawianiem dzie-
j6w panstwa zakonnego w Prusach, z uwzgl?dnieniem panstwowej i militarnej
roli Zakonu oraz roli cywilizacyjnej i zadan misyjnych. Dlatego autorzy syntezy
zrczygnowali z obszemego przedstawiania politycznej dzialalnosci zakonu krzy¬
zackiego w Scistym powiqzaniu z analogicznq dziaialnosci^ jego sqsiadow. Wi?cej
uwagi skierowano natomiast na ukazanie organizacji spoleczno-politycznej pan¬
stwa i jego struktury gospodarczej. Wiele miejsca poswi?cono rowniez udzialowi
podbitej, ale przeciez nadal aktywnej gospodarczo i spolecznie, ludnosci pruskiej
i slowiahskiej w rozwoju, a pozniej w rozkladzie panstwa zakonnego* 4 * * * 8.
Wymienione syntezy dose obszernie charakteryzujq stan badan i edycji zrod-
lowych do poczqtku lat 80. XX w., dlatego tez nie ma potrzeby powtarzania za-
wartych tam podsumowan i ocen. Poza tym pelnq biez^c^ bibliografi? prac po-
$wi?conych historii panstwa zakonnego czytelnik znajdzie w Bibliografii historii
Pomorza Wschodniego i Zachodniego oraz krajow regionu Baltyku opracowywanej
przez Henryka Baranowskiego, a obecnie przez Urszul? Zaborskq. Jest ona pub-
likowana w „Zapiskach Historycznych” (od 1997 r. jako osobny suplement).
Obszernych omowien doczekal si? rowniez stan bazy zrodlowej i edycji zrodel9.
Potrzeba opracowania nowej syntezy dziejow panstwa zakonnego w Prusach
wynika przede wszystkim ze znacz^cego post?pu badan historycznych, ktory do-
Itonal si? w latach 80. i 90. XX w. Rozwoj badan nad zakonem krzyzackim i jego
paAstwem w tym czasie charakteryzuje si? nie tylko znaeznym wzrostem iloscio-
vym, ale takze, со istotniejsze, zmianami metodologicznymi zwi^zanymi z pojawia-
liem si? nowych pytan badawezyeh i odejsciem historykow od obrazow utrwalo-
lych w niemieckiej i polskiej tradycji historiografieznej. Cech^ charakterystycznq
)adah rozwijaj^cych si? od lat 80. XX w. bylo ich umi?dzynarodowienie oraz
jzywiona wspdlpraca mi?dzy polskimi a niemieckimi historykami. Od 1981 r. od-
)ywaj? si? w Toruniu со dwa lata mi?dzynarodowe konfereneje z cyklu „Ordines
nilitares. Colloquia torunensia historica”, skupiajqce badaezy zakonow rycerskich,
\ w szczegdlnosci zakonu krzyzackiego. Do 2007 r. ukazalo si? 14 tomow zawie-
aj^cych materialy konferencyjne. Od roku 1985 dziala Mi?dzynarodowa Komi-
11	M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyzackiego w Prusach. Gospodarka - spoleczenstwo
paAstwo - ideologia, Gdansk 1986. W 2000 r. synteza ta zostala z niewielkimi skrotami wydana
t j?zyku niemieckim, M. Biskup, G. Labuda, Die Geschichte des Deutschen Ordens in Preufien.
Virtschaft - Gesellschaft - Staat - Ideologue, Osnabriick 2000.
4 S. Kwiatkowski, Zrddta do dziejdw Zakonu Niemieckiego w Prusach, Rzeszy i Inflantach,
i: Stan badaA i potrzeby edycji zrddtowych dla historii Pomorza i innych krajdw poludniowej stre-
> baltyckiej, red. M. Biskup, Torun 1995, s. 9-30; J. Thndecki, Zrddla do dziejdw miastpomorskich
о koAca XVIII wieku, w: Stan badaA, s. 51-68; idem, Stand und Bedurjnisse der Quelleneditionen
xr Geschichte Preujkns im Mittelalter und an der Schwele der Neuzeit, w: Edition deutschsprachiger
\uellen a us dem Ostseeraum (I4.-16. Jahrhundert), hrsg. v. M. Thumser, J. Tkndecki, D. Heck-
mnn, Tbrurt 2001, я. 201-212; J. Sarnowsky, Die Quellen zur Geschichte des Deutschen Ordens
j Preufien, w: Edition, 1.171-199.

Wst^p
13
sja do Badania Historii Zakonu Niemieckiego z siedzib^ w Wiedniu, ktora takze
со dwa lata organizuje konferencje i drukuje wyglaszane na nich referaty.
Z obfitego dorobku ostatniego cwiercwiecza nalezy wskazac publikacje do-
tycz^ce problematyki gospodarczej i spolecznej10. S3 to zarowno proby syntetycz-
nego uj^cia dziatalnosci gospodarczej zakonu krzyzackiego w Prusach autorstwa
Henryka Samsonowicza i Bernharta Jahniga, jak i monograficzne opracowania
Zenona H. Nowaka dotycz^ce przedzamczy i Mariana Arszynskiego dotycz^ce
gospodarczych aspektow budownictwa zamkowego11. Najwi?ksze znaczenie na¬
lezy jednak przyznac obszernej monografii Jurgena Sarnowsky’ego, w ktorej na
podstawie bogatego materialu statystycznego, z uwzgl^dnieniem szerokiej bazy
zrodlowej, przedstawiono wszystkie aspekty dziatalnosci gospodarczej zakonu
krzyzackiego oraz bilans dochodow i wydatkow urz^dow lokalnych i centralnych
w latach 1382-145412. Roman Czaja w swoich badaniach nad handlem zakonnym
poddal w w^tpliwosc tez§ о ztym wptywie dzialalnosci handlowej Krzyzakow na
polozenie gospodarcze miast pruskich. Autor ten prowadzil rowniez badania nad
stanem gospodarczym Prus w XIII-XV w. i nad rozwojem pruskiego handlu daleko-
si^znego13. Podejmowano takze problemy dotycz^ce zwi^zkow panstwa zakonnego
z Hanz^ i regionami hanzeatyckiej strefy gospodarczej14. W zakresie problematyki
spolecznej od konca lat 80. XX w. zainteresowanie badaczy budzilo mieszczan-
stwo pruskie, zarowno jego struktura spoteczna, jak i relacje z wladc^ kraju15.
10	Proba podsumowania i perspektywy badawcze zob. J. Sarnowsky, „Land und Stadte”.
Ansatze zu einer Sozial- und Wirtschaftsgeschichte Preufiens im 14. und 15. Jahrhundert, BGW,
Nr. 15: 1997, s. 27-16.
11	H. Samsonowicz, Der Deutsche Orden als Wirtschaftsmacht des Ostseeraumes, w: Zur
Wirtschaftsentwicklung des Deutschen Ordens im Mittelalter, hrsg. v. U. Arnold, QDGDO, Bd.
38, Marburg, s. 103-112; B. Jahnig, Zur Wirtschaftsfuhrung des Deutschen Ordens in Preufien
vomehmlich vom 13. bis zumfruhen 15. Jahrhundert, w: Zur Wirtschaftsentwicklung, s. 113-148;
Z.H. Nowak, Die Vorburg als Wirtschaftszentrum des Deutschen Ordens in Preufien. Eine Frage-
stellung, w: Zur Wirtschaftsentwicklung, s. 148-162; M. Arszynski, Das Bauwesen im Wirtschafts-
system des Deutschen Ordens in Preufien, w: Zur Wirtschaftsentwicklung, s. 163-179.
12	J. Sarnowsky, Die Wirtschaftsfuhrung des Deutschen Ordens in Preufien (1382-1454),
Koln-Weimar-Wien 1993.
13	R. Czaja, Zwiqzki gospodarcze wielkich szafarzy zakonu krzyzackiego z miastami pruskimi
na poczqtku XVwieku, w: Zakon krzyzacki a spoleczehstwopanstwa w Prusach, red. Z.H. Nowak,
Torun 1995, s. 9-34; idem, Miasta pruskie a zakon krzyzacki. Studia nad stosunkami mifdzy mia-
stem a wtadzq terytorialnq w pdznym sredniowieczu, Torun 1999; idem, Strefa baltycka w gospo-
darce europejskiej w XIII-XV wieku ze szczegolnym uwzglfdnieniem Prus krzyzackich, w: Ziemie
polskie wobec Zachodu. Studia nad rozwojem sredniowiecznej Europy, red. S. Gawlas, Warszawa
2006, s. 195-246.
14	Die preufiischen Hansestadte und ihre Stellung im Nord- und Ostseeraum des Mittelalters,
hrsg. v. Z.H. Nowak, J. Tandecki, Torun 1998.
15	R. Czaja, Miasta pruskie; J. Tandecki, Struktury administracyjne i spoleczne oraz formy
zycia w wielkich miastach Prus Krzyzackich i Krdlewskich w Sredniowieczu i na progu czasdw no-
wozytnych, Torufi 2001; idem, Obywatele miast pruskich w zakonie krzyzackim, w: Zakon krzyzacki
a spoleczehstwo у s. 35-50; M. Arszynski, Stosunki mi$dzy Zakonem Krzyzackim a spoleczehstwem
w Swietle rozwazah nad budowq koScioldw parafialnych w Prusach, w: Zakon krzyzacki a spole¬
czehstwo , s. 165-184.

14
Wst?p
Z perspektywy funkcjonowania krzyzackiego wladztwa terytorialnego szczegolne
znaczenie тщ badania nad elitami rzqdzqcymi duzych i maiych miast pruskich16.
Znacznie mniejszym zainteresowaniem badaczy cieszyla si? w ostatnim cwierc-
wieczu problematyka rycerstwa pruskiego. Na tym polu nalezy przede wszystkim
wskazad na badania Klemensa Bruskiego nad rycerstwem Pomorza Gdanskiego.
Mozna takze zauwazyc pewien wzrost zainteresowania badaniami genealogicz-
nymi, wtasnoSciq ziemsk^ i swiadczeniami militarnymi szlachty pruskiej17. Nadal
jcdnak historia rycerstwa i szlachty nalezy do najslabiej zbadanych zagadnien
paristwa zakonnego w Prusach.
W nowszej historiografii kontynuowano rozpocz?te u schylku lat 60. XX w.
badania prozopograficzne nad pochodzeniem braci-rycerzy zakonu krzyzackiego
oraz nad struktur^ spoleczn^ czlonkow Zakonu, glownie jednak do pocz. XIV w.18
Badania prozopograficzne braci-rycerzy zakonu krzyzackiego w Prusach w XIV
i XV w. nie wyszly poza wst?pn$ faz?19. Najslabiej zbadanym elementem struktu-
ry wewn?trznej Zakonu nadal pozostaj^ bracia-kaptani20.
1<s A. Czacharowski, Grupa kierownicza Starego Miasta Torunia i jej zwiqzki z Polskq w okre-
xie 1409-1417, w: Spoleczenstwo Polski sredniowiecznej, t. II, red. S.M. Kuczynski, Warszawa 1982,
I. 221-243; R. Czaja, Das Verhaltnis der fiihrenden Bilrgerschichten zu Landesherrschaft im Ost-
steraum auf vergleichender Ebene im 14. und 15. Jahrhundert, w: Der Deutsche Orden in der Zeit
der Kalmarer Union 1397-1521, hrsg. v. Z.H. Nowak, OMCTH, Bd. 10, Torun 1999, s. 75-90;
W, Diugok?cki, Elita wladzy miasta Malborka w sredniowieczu, Malbork 2004.
17	K, Bruski, Lokalne elity rycerstwa na Pomorzu Gdahskim w okresie panowania Zakonu
KnyiackiegOy Gdansk 2002; G. Bialunski, Rdd Prusa Kleca ze szczegolnym uwzgtydnieniem rodzi-
ny von Pfcilsdorfdw-Pilewskich, Malbork 2006; I. K^kolewski, Zproblematyki badah nad wtasnos-
ciq ziemskq szlachty pruskiej w pierwszej polowie XV wieku, PH, t. 79: 1988, z. 4, s. 625-657;
M. Dygo, О przywileju Hermana Balka dla rycerzy polskich w ziemi chelmihskiej z lat 1235-1239,
w: Balticum. Studia z dziejdw gospodarki i kultury XII-XVII wieku, red. Z.H. Nowak, Torun 1992,
8.113-121; M. Tkrgowski, Zasady wymiarupowinnosci wojskowych z dobr rycerskich w komturstwie
gdahskim w XIV-XV wieku, RDSiG, t. 64: 2004, s. 171-201; idem, Ksztaltowanie si$ ziemskiej
wlasnofci szlacheckiej na Pomorzu Gdanskim wXIII-XVI w., Torun 2007 (mps rozpr. dokt. w Archi-
wum UMK); B. Mozejko-Chimiak, Rod Swinkow na pograniczu polsko-krzyzackim, Gdansk 1998.
18	K. Militzer, Von Akkon zur Marienburg. Verfassung, Verwaltung und Sozialstruktur des
Deutschen Ordens 1190-1309, QDGDO, Bd. 56, Marburg 1999; M. Dorna, Bracia zakonu
krzyzackiego w Prusach w latach 1228-1309. Studium prozopograficzne, Poznan 2004.
19	B. J&hnig, Der Danziger Deutschordenskonvent in der Mitte des 15. Jahrhunderts, w: Dan¬
zig in acht Jahrhunderten, Quellen und Darstellungen zur Geschichte WestpreuBens, Bd. 23,
MUnster 1985, s. 151-184; idem, Die Osteroder Komture des Deutschen Ordens und ihre Laufba-
Hnen, ZfO, Jg. 36: 1987, H. 3, s. 383-404; S. Jozwiak, Krzyzacka polityka obsady administracyjnej
wwo pozyskanych terytoridw na przelomie XIV i XV wieku, KMW, 1997, nr 2 (216), s. 147-160;
H. Boockmann, Herkunft und Einsatzgebiet. Beobachtungen am Beispiel des Deutschen Ordens,
v: Ritterorden und Region - politischey soziale und wirtschaftliche Verbindungen im Mittelalter,
ЭМСТН, Bd. 8, hrsg. v. Z.H. Nowak, Torufi 1995, s. 7-19; zob. tez prace dotycz^ce Inflant:
Ritterbrilder im livldndischen Zweig des Deutschen Ordens, hrsg. v. L. Fenske, K. Militzer, „Quel-
en und Studien zur baltischen Geschichte”, Bd. 12, K61n-Weimar-Wien 1993; S. Neitmann, Von
ier Grafschaft Mark nach Livland. Ritterbrilder aus Westfalen im livldndischen Deutschen Orden,
Шп-Weimar-Wien 1993.
20	B. Jfthnig, Andreas Pfaffendorf ОТ Pfarrer der AUstadt Thom (1425-1433), BGW, Nr. 7:
1981 (Thom. Kdnigin der Weichsel 1231-1981, hrsg. v. B. JUhnig, P. Letkemann), s. 161-187.

Wst?p
15
Nowe spojrzenie na problematyk? spoleczno-prawnq w poczqtkowym okresie
tworzenia si? panstwa zakonnego przedstawil Marian Dygo, ktory analizowai
budow? panstwa zakonnego, uwzgl?dniajqc publiczno-prawne i spoteczno-gospo-
darcze narz?dzia stosowane w tworzeniu wtadztw terytorialnych na obszarze
Rzeszy Niemieckiej21. Z problematykq poczqtkow panstwa zakonnego scisle Iqczq
si? badania nad najstarszymi przywilejami dla zakonu krzyzackiego, wsrod ktorych
szczegolne znaczenie majq studia Tomasza Jasinskiego. Autor ten odrzucil poglqd
о nieautentycznosci przywileju kruszwickiego, przedstawil tez nowq interpretacj?
tzw. Zlotej Bulli Fryderyka II dla Zakonu, ktorej wystawienie datuje na 1235 r.22
Interesujqce badania nad dokumentami papieskimi i cesarskimi wystawionymi
dla Krzyzakow prowadzi ostatnio francuski badacz Sylvain Gougenheim23.
W ciqgu ostatnich kilkunastu lat nastqpilo rowniez znaczne ozywienie badan
nad rozwojem administracji zakonu krzyzackiego oraz nad funkcjonowaniem
struktur zakonnego wladztwa terytorialnego24. Dla poznania dziatania centralnych
organow wtadzy panstwa zakonnego podstawowe znaczenie ma opracowana przez
Slawomira Jozwiaka i Janusza Trupind? na podstawie rozleglego materialu zrod-
lowego monografia poswi?cona organizacji konwentu malborskiego25. Z badania-
mi nad centralnymi urz?dami wiqze si? rowniez monografia poswi?cona wielkiemu
mistrzowi Karlowi von Trier oraz opracowanie Klausa Neitmanna poswi?cone
formom dzialania wielkiego mistrza26. Do znaczqcych osiqgni?c w zakresie badan
nad funkcjonowaniem organow wladzy zakonu krzyzackiego nalezy tez zaliczyc
oparte na gruntownej kwerendzie zrodlowej studium Jana-Erika Beuttela na
temat funkcjonowania urz?du prokuratora zakonu krzyzackiego przy kurii
21	M. Dygo, Studia nad poczqtkami wladztwa Zakonu Niemieckiego w Prusach 1226-1259,
Warszawa 1992.
22	T. Jasinski, Uwagi о autentycznosci przywileju kruszwickiego z czerwca 1230 r., w: Personae
-	Colligationes - Facta, red. J. Bieniak i in., Torun 1991, s. 226-239; idem, Zlota Bulla Fryderyka
II dla zakonu krzyzackiego z roku rzekomo 1226, „Roczniki Historyczne”, R. 60:1994, s. 107-154;
zob. tez D. Sikorski, Przywilej kruszwicki. Studium z wczesnych dziejdw zakonu niemieckiego
w Prusach, Warszawa 2001; G. Kucharski, Przywilej kruszwicki Konrada Mazowieckiego dla Za¬
konu Krzyzackiego z 1230 r., ZH, t. 65: 2000, z. 3-4, s. 7—44.
23	S. Gougenheim, Gregor IX., Wilhelm von Modena und die Herrschaftsbildung des Deutschen
Ordens, w: Die Ritterorden als Trager von Herrschaft: Territorien, Stadte, Grundbesitz und Kirchen,
hrsg. v. R. Czaja, J. Sarnowsky, OMCTH, Bd. 14, Torun 2007, s. 87-104; idem, L’empereur, le
grand maitre et la Prussie. La butte de Rimini en question (1226/1235), Bibliotheque de l’Ecole
de Chartres, vol. 162: 2004, s. 381^420.
24	S. Jozwiak, Powstanie i rozwdj struktury administracyjno-terytorialnej zakonu krzyzackiego
na Kujawach i w ziemi chelminskiej w latach 1246-1343, Torun 1997; idem, Centralne i terytorial-
ne organy wladzy zakonu krzyzackiego w Prusach w latach 1228-1410. Rozwdj - Przeksztalcenia
-	Kompetencje, Torun 2001; M. Lowener, Die Einrichtung von Verwaltungsstrukturen in Preufien
durch den Deutschen Orden bis zur Mitte des 13. Jahrhunderts, Wiesbaden 1998.
25	S. Jozwiak, J. Trupinda, Organizacja zycia na zamku krzyzackim w Malborku w czasach
wielkich mistrzdw (1309-1457), Malbork 2007.
26	U. Niefi, Hochmeister Karl von Trier 1311-1324. Stationen einer Karriere im Deutschen
Orden, QSGDO, Bd. 47, Marburg 1982; K. Neitmann, Der Hochmeister des Deutschen Ordens
in Preufien - ein Residenzherrscher unterwegs, Kttln-Weimar-Wien 1990.

le
Wst?p
papieskiej. W pracy tej szeroko om6wiono obsad? urz?du i dzialania poszczegol-
nych prokuratordw, a takze ich udziat w ksztaltowaniu polityki zewn?trznej Za-
konu27. W ostatnich latach obserwujemy takze wyrazny wzrost zainteresowania
kancelari^ wielkiego mistrza i personelem kancelaryjnym28.
Problematyka polityki zagranicznej Zakonu podejmowana byla w studiach
po£wi?conych konfliktom z Polsk^, prowadzonym z wykorzystaniem posrednictwa
zewn?trznego29. W zakresie stosunkow zakonu krzyzackiego z Polsk^ na podkre-
filenie zasluguj^ badania Blazeja Sliwinskiego nad zaj?ciem Pomorza Gdanskiego
przez Krzyzakow30. Przedmiotem badan monograficznych byty rowniez stosunki
mazowiecko-krzyzackie31. Opracowane tez zostaly proby ulozenia stosunkow
pafistwa zakonnego z Polsk^ po 1466 r.32 Wyczerpuj^cej monografii doczekala
si? dyplomacja Krzyzakow ze szczegolnym uwzgl?dnieniem traktatow mi?dzypan-
stwowych zawieranych przez Zakon do pol. XV w.33
W ostatnim cwiercwieczu kontynuowano rowniez maj^ce dlug^ tradycj? ba-
dawcz^ studia nad osadnictwem w panstwie zakonnym, przy czym zainteresowa-
nie badaczy koncentrowato si? glownie na obszarach Pomorza Gdanskiego, Zulaw
i poludniowo-wschodnich Prus34. Przedmiotem badan pozostawala rowniez prob-
27	J.-E. Beuttel, Der Generalprokurator des Deutschen Ordens an der Romischen Kune,
QSGDO, Bd. 55, Marburg 1999.
28	M. Armgart, Die Handfesten des preuflischen Oberlandes bis 1410 und ihre Aussteller.
Diplomatische und prosopographische Untersuchungen zur Kanzleigeschichte des Deutschen Ordens
In Preuflen, Kdln-Weimar-Wien 1995; Kancelarie krzyzackie. Stan badan iperspektywy badawcze,
red. J. Thipinda, Malbork 2002; M. Thumser, Schriftlichkeit in der Spatzeit der preuflischen Deutsch-
ordensherrschaft. Kanzleitatigkeit und Aufzeichnungen des hochmeisterlichen Sekraters Liborius
Naker (f1502/1503), w: Schriftkultur und Landesgeschichte. Studium zur siidlichen Ostseeraum vom
12. bis zum 16. Jahrhundert, hrsg. v. M. Thumser, Koln-Weimar-Wien 1997, s. 155-218; J. Tandec-
ki, Sredniowieczne Jcsiggi wielkich miastpruskich jako zrodla historyczne i zabytki kultury mieszczah-
skiej (organizacja wtadz, zachowane archiwalia, dziatalnosc kancelarii), Warszawa-Torun 1990.
29	Z.H. Nowak, Migdzynarodowe procesy polubowne jako narzgdzie polityki Zygmunta Luk-
semburskiego w pdlnocnej i srodkowo-wschodniej Europie (1412-1424), Torun 1981.
30	B. Sliwinski, Pomorze Wschodnie w okresie rzqddw ksi$cia polskiego Wladyslawa Lokietka
w latach 1306-1309, Gdansk 2003.
31	W. Sieradzan, Sqsiedztwo mazowiecko-krzyzackie w okresie przemian politycznych w Euro¬
pie Srodkowo-wschodniej w latach 1411-1466, Torun 1999.
32	M. Biskup, Polska a Zakon Krzyzacki w Prusach w poczqtkach XVI wieku. U zrodel seku-
laryzacji Prus Krzyzackich, Olsztyn 1983.
33	K. Neitmann, Die Staatsvertrage des Deutschen Ordens 1230-1449. Studien zur Diplomatie
eines spatmittelalterlichen deutschen Territorialstaates, Koln-Weimar-Wien 1996; idem, Die Pfand-
vertrdge des Deutschen Ordens in Preussen, ZfO, Jg. 41: 1992, H. 1, s. 1-66.
34	M. Grzegorz, Struktura administracyjna i wtasnoSciowa Pomorza Gdanskiego pod rzqdami
Zakonu Krzyzackiego w latach 1309-1454, Torun 1987; idem, Osady Pomorza Gdanskiego w latach
1309-1454, Warszawa-Lod£ 1990; zob. krytyczn^ recenzj? tej pracy: B. Sliwinski, Uwagi о spisie
osad Pomorza Gdanskiego z lat 1309-1454, ZH, t. 56: 1991, z. 2-3, s. 263-289; W. Dlugok?cki,
Osadnictwo na Zulawach w XIII i w poczqtkach XIV w., Gdansk 1992; idem, Mierzeja WiSlana
od XIII do polowy XV w., Gdatisk 1995; G. Bialutiski, Osadnictwo regionu Wielkich Jezior Mazur-
skich od XIV do poczqtku XVIII wieku - starostwo leckie (gizyckie) i ryhskie, Olsztyn 1996; idem,
Przemiany spoteczno-ludnoSciowe potudniowo-wschodnich obszardw Prus Krzyzackich i Ksiqz?cych
(do 1568 r.)t Olsztyn 2001.

Wst^p
17
lematyka historii wojskowej. Podejmowano ]q. zarowno w odniesieniu do historii
uzbrojenia35, jak i w szerszym kontekscie kulturowym; dotyczy to szczegolnie
badan Wernera Paraviciniego nad wyprawami zbrojnymi na Litw?36. Znaczne
zainteresowanie budziiy wojny Zakonu z Polsk^, zwiaszcza w XV w., z bitwq
grunwaldzk^ na czele37. Calosc problematyki wojen zakonu krzyzackiego z Polsk^
i Litw^ doczekata щ syntetycznego opracowania Mariana Biskupa38. Nowszymi
badaniami obj^to takze problematyk? budownictwa warownego, czyli zamkow
krzyzackich, odgrywaj^cych zlozon^ rol? siedzib konwentow zakonnych i wiadzy
terytorialnej oraz osrodkow obronnych i gospodarczych39. Monograficzne opra-
cowanie problematyki budownictwa zamkowego w Prusach przedstawil Marian
Arszynski40. Bilans badan nad budownictwem zamkow konwentualnych wraz
z katalogiem zamkow krzyzackich zawiera praca Tomasza Torbusa41.
Od lat 80. widoczny jest znaczny post^p w badaniach nad religijnosci^ w pan-
stwie zakonu krzyzackiego i historic Kosciola w Prusach42. Na szczegoln^ uwag?
zastuguj^ nowatorskie studia Stefana Kwiatkowskiego nad formami dewocji oraz
umyslowosci^ i tozsamosci^ religijn^ zakonu krzyzackiego43. Religijnosci^ braci-
35	A. Nowakowski, Uzbrojenie wojsk krzyzackich w Prusach w XIV w. i na poczqtku XV ж,
Lodz 1980; idem, О wojskach Zakonu Szpitala Najswigtszej Marii Раппу Domu Niemieckiego
w Jerozolimie - zwanego Krzyzakami, Olsztyn 1988.
36	W. Paravicini, Die Preussenreisen des europaischen Adels, Tl. 1-2, Sigmaringen 1989,1995;
zob. tez A. Supruniuk, О wyprawach do Prus rycerzy polskich i wojnie domowej w Koronie w latach
1382-1385, ZH, t. 65: 2000, z. 2, s. 255-278; K. Gorski, J. Pakulski, Udziat Polakow w krzyzackich
rejzach na Litw$ w latach siedemdziesiqtych i osiemdziesiqtych XIV stulecia, ZH, t. 52: 1987, z. 3,
s. 511-528.
37 A. Nadolski, Grunwald 1410, Warszawa 1990; M. Biskup, Grunwaldzka bitwa. Geneza,
przebieg, znaczenie, tradycja, Warszawa 1991; S. Ekdahl, Die Schlachtbei Tannenberg 1410. Quel-
lenkritische Untersuchungen, Bd. I: Einfuhrung und Quellenlagey Berlin 1982; zob. tez seri$ „Stu¬
dia Grunwaldzkie”, 1.1—III, Olsztyn 1991-1994.
38	M. Biskup, „Wojna pruska” czyli walka Polski z Zakonem Krzyzackim z lat 1519-1521,
Olsztyn 1991; idem, Wojny Polski z Zakonem Krzyzackim 1308-1521, Gdansk 1993.
39	Zob. praca zbiorowa Sredniowieczne zamki Polski Potnocnej. Wybor materialdw z sesji,
15-17 wrzefnia 1977 r.y red. A. Pawlowski, Gdansk 1983.
40	M. Arszynski, Budownictwo warowne Zakonu Krzyzackiego w Prusach (1230-1454), Toruti
1995.
41	T. Torbus, Die Konventsburgen im Deutschordensland Preussen, Miinchen 1998; zob. tez
recenzj^: M. Arszynski, Na marginesie najnowszego monograficznego opracowania problematyki
historycznej i architektonicznej krzyzackich zamkow konwentualnych w Prusach, ZH, t. 64: 2002,
z. 1, s. 125-143; por. takze K. Pospieszny, Typpruski zamku regulamego - idea cesarska?, w: Argu-
menta, Articuli, Quaestiones. Studia z historii sztuki sredniowiecznej. Ksi§ga jubileuszowa dedykowa-
na Marianowi Kutznerowi, red. H. Dziurka, A. Blazejewska, E. Pilecka, Torun 1999, s. 361-390.
42	Zob. tom z materialami konferencyjnymi Die Spiritualitat der Ritterorden im Mittelalter,
hrsg. v. Z.H. Nowak, OMCTH, Bd. 7, Torun 1993.
43	S. Kwiatkowski, Powstanie i rozwdj krzyzackiej koncepcji przywodztwa religijnego w Prusach,
w: Zakon krzyzacki a spoieczehstwo, s. 137-148; idem, Klimat religijny w diecezji pomezahskiej
и schylku XIVi w pierwszych dziesiqtkach XVwieku, Torun 1990; idem, Zakon niemiecki w Prusach
a umyslowofd sredniowiecza. Scholastyczne rozumienie prawa natury a etyczna i religijna iwiadomoid
krzyzakdw do okolo 1420 roku, Torun 1998,

18
Wst?p
-rycerzy, ze szczeg61nym uwzgl?dnieniem kultu maryjnego, zajmowal si? takze
Marian Dygo44. Duzym zainteresowaniem cieszyly si? rowniez w ostatnich latach
badania nad kultem swi?tych w panstwie zakonnym45. W latach 90. badania nad
organizacj^ biskupstw pruskich, zwi^zkami biskupow i kapitul z zakonem krzyza-
ckim oraz nad duchowienstwem pruskim rozwin^l Andrzej Radziminski46. Przed-
miotem badan byla rowniez siec parafialna i klasztorna47. Do najciekawszych
osiqgni?6 w zakresie historii Kosciola pruskiego nalezy zaliczyc oparte na meto-
dzie prozopograficznej monografie kapitul pomezanskiej i sambijskiej48.
W ostatnich dwudziestu latach daje si? rowniez zauwazyc znaczne ozywienie
badah nad historiografi^ sredniowiecznych Prus. Ich efektem liczne publikacje
i polemiki naukowe49. W zakresie rocznikarstwa nalezy przede wszystkim wskazac
na studia Tomasza Jasinskiego i Jaroslawa Wenty, przy czym nie bez znaczenia
dla wlaSciwego zrozumienia genezy rocznikarstwa pruskiego pozostaje dyskusja
naukowa, toczona mi?dzy tymi autorami50. Najwi?ksze zainteresowanie badaczy
44	M. Dygo, Mnich i rycerz. Ideologiczne modele postaw w zakonie krzyzackim w Prusach
w XIV-XVwieku, ZH, t. 55:1990, z. 4, s. 443-454; idem, О kulcie maryjnym w Prusach krzyzackich
w XIV-XV w.y ZH, t. 52: 1987, z. 2, s. 237-268.
45	W. Rozynkowski, Omnes Sancti et Sanctae Dei. Studium nad kultem Swigtych w diecezjach
pruskich pahstwa zakonu krzyzackiego, Malbork 2006; B. Jahnig, Festkalender und Heiligenvereh-
rung beim Deutschen Orden in Preufien, w: Die Spiritualitat der Ritterorden, s. 177-187; H. Piwon-
ski, Kult swigtych w zabytkach liturgicznych Krzyzakdw w Polsce, „Archiwa, Biblioteki i Muzea
KoScielne”, t. 47: 1983, s. 316-362; U. Arnold, Elisabeth und Georg als Pfarrpatronen im Deut-
schordensland Preufien. Zum Selbstverstandnis des Deutschen Ordens, w: Elisabeth, der Deutsche
Orden und ihre Kirche. Festschrift zur 700jahrigen Wiederkehr der Weihe der Elisabethkirche Mar¬
burg 1983, hrsg. v. U. Arnold, H. Liebing, QDGDO, Bd. 18, Marburg 1983.
46	A. Radziminski, Biskupstwa pahstwa krzyzackiego w Prusach XIII-XV w. Z dziejow organi-
zacji koicielne] i duchowiehstwa, Torun 1999; idem, Koscidl w panstwie Zakonu Krzyzackiego w Pru¬
sach 1243-1525. Organizacja, uposazenie, ustawodawstwo, duchowiehstwo, wiemi, Malbork 2006.
47	W. Rozynkowski, Powstanie i rozwoj sieci parafialnej w diecezji chetmihskiej w czasach pa-
nowania zakonu krzyzackiego, Torun 2000; M. Biskup, Sredniowieczna sied klasztordw w panstwie
Zakonu Krzyzackiego w Prusach (do 1525 r.), w: Zakony i klasztory w Europie Srodkowo-Wschodniej
X-XX wiek: materiafy z mi$dzynarodowego seminarium pt.: Atlas ruchu zakonnego w Europie
Srodkowo-Wschodniej X-XX wiek, Lublin, 22-27 listopada 1993, red. H. Gapski, J. Kloczowski,
Lublin 1999, s. 49-70; idem, Uwagi о problemie osadnictwa i sieci parafialnej w Prusach Krzyzac¬
kich w wiekach XIV-XV, KMW, 1983, nr 2-3 (160-161), s. 199-217.
** M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien (1284-1527), Prussia Sacra, Bd. 1, Torun
2003; R. Biskup, Das Domkapitel von Samland (1285-1515), Prussia Sacra, Bd. 2, Torun 2007;
Die Domkapitel des Deutschen Ordens in Preussen und Livland, hrsg. v. R. Biskup, M. Glauert,
MOnster 2004.
49	W zakresie opracowan calosci problemu zob. H. Boockmann, Geschichtsschreibung des
Deutschen Ordens im Mittelalter und Geschichtsschreibung im mittelalterlichen Preufien, w: Ent-
stehungsbedingungen und Funktionen, w: Literatur und Laienbildung im Spatmittelalter und in der
Reformationszeit. Symposion WolfenbUttel 1981, hrsg. v. L. Grenzmann, K. Stackmann, Stuttgart
1984, s. 80-93; idem, Die Geschichtsschreibung des Deutschen Ordens. Gattungsfragen und „ Ge-
brauchssituationen", w: Geschichtsschreibung und Geschichtsbewusstsein im spaten Mittelalter,
hrsg. v. H. Patze, VuF, Bd. XXXI, Sigmaringen 1987, s. 447-469; J. Wenta, Studien Uber die
Ordensgeschichtsschreibung am Beispiel Preufiens, Tbruh 2000.
50	J. Wenta, Kierunki rozwoju rocznikarstwa wpahstwie Zakonu Krzyzackiego w XIII-XVI w.,
TbruA 1990; T. Jasihski, Najstarsze kroniki i roczniki krzyzackie dotyczqce Prus, Poznati 1996.

Wst?p
19
wzbudzata kronika Piotra z Dusburga51, ktora zostaia takze przetlumaczona na
j^zyk polski52. Podejmowano takze badania nad innymi kronikami zakonnymi
i powstatymi w kr?gu mieszczanskim na terenie Prus w sredniowieczu53. W ostat-
nim dziesi?cioleciu widoczne jest takze znaczne ozywienie badan nad ksi^zk^
i ksi^gozbiorami w panstwie zakonnym54.
W zakresie edycji zrodlowych w ci^gu ostatnich 20 lat nie nast^pilo tak zna-
czqce powi?kszenie dorobku, jak w przypadku opracowan. W dose wolnym tem-
pie post?puj^ prace nad kodeksem dyplomatycznym panstwa zakonnego55. Znacz-
nego przyspieszenia edycji dokumentow i listow z XV w. nalezy jednak oczekiwac
dzi?ki realizowanej pod kierunkiem Jurgena Sarnowsky’ego iniejatywy wirtual-
nego Pruskiego kodeksu dyplomatycznego56. Badacz ten przygotowuje takze peln^
publikacj? ksi^g rachunkowych wielkich szafarzy zakonu krzyzackiego. Dla badan
nad problematyk^ gospodarez^ duze znaezenia ma edycja ksi^gi rachunkowej
urz?du rybickiego57. Do najwartosciowszych publikaeji zrodlowych, ktorych zna-
czenie wykraeza poza prusk^ gal^z zakonu krzyzackiego, nalezy zaliezye Visita-
tionen im Deutschen Orden im Mittelalter58. Znacznemu zwi?kszeniu ulegla
w ostatnich latach liezba publikaeji ksi^g miejskich duzyeh miast pruskich (Toru-
nia, Chetmna, Elbl^ga, Krolewca)59.
Dorobek wydawniezy ostatniego ewierewieeza wniosl szereg nowych ustalen
do dziejow panstwa zakonu krzyzackiego w Prusach, a takze pozwolil na nowe
51	J. Trupinda, Ideologia kruejatowa w kronice Piotra z Dusburga, Gdansk 1999; J. Wenta,
Kronika Piotra z Dusburga. Szkic zrddloznawczy, Torun 2003.
52	Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, tlum. S. Wyszomirski, wst£p J. Wenta, ToruA
2004.
53	S. Zonenberg, Kronika Wiganda z Marburga, Bydgoszcz 1994; autor ten przygotowal tak¬
ze rozpraw^ poswi^con^ kronice Szymona Grunaua; K. Kwiatkowski, Die Selbstdarstellung des
Deutschen Ordens in der Chronik Wigands von Marburg, w: Selbstbild und Selbstverstandnis der
geistlichen Ritter or den, hrsg. v. R. Czaja, J. Samowsky, OMCTH, Bd. XIII, Torun 2005, s. 127-138;
A. Mentzel-Reuters, Von der Ordenschronik zur Landesgeschichte. Die Herausbildung altpreufii-
schen Landeshistoriographie im 16. Jahrhundert, w: Kulturgeschichte Ostpreufiens in der Frtihen
Neuzeit, hrsg. v. K. Garber, M. Komorowski, A.E. Walter, Tubingen 2001, s. 581-637.
54	A. Mentzel-Reuters, Arma spiritualia. Bibliotheken, Bucher und Bildung im Deutschen Orden,
Wiesbaden 2003; E. Potkowski, Duchowosd Krzyzakdw a lektura. Ksiggozbiory zamkow krzyzaddeh
w Prusach, ,,Z badan nad polskimi ksi^gozbiorami historyeznymi”, 1.15:1993, s. 89-110.
55	Zob. ostatni tom Preufiisches Urkundenbuch, Bd. 6, Lf. 2 (1367-1371), hrsg. v. K. Conrad,
Marburg 2000.
56	Projekt realizowany przez Arbeitsstelle fur digitale Edition mittelalterlicher Quellen des
Zentrums „Geisteswissenschaften in der digitalen Welt” der Universitat Hamburg: www.rrz.
uni-hamburg.de/Landesforschung/orden.html; zob. J. Sarnowsky, Das virtuelle Preufiische Urkun¬
denbuch - neue Wege der Kooperation fur Intemet-Editionen, BGW, Nr. 19: 2004, s. 257-266.
57	Ksipga rachunkowa urzgdow rybickich komturstw malborskiego i dzierzgonskiego 1440-1445,
wyd. Z.H. Nowak, J. Tandecki, Torun 1997.
58	Visitationen im Deutschen Orden im Mittelalter, Tl. 1-2, hrsg. v. M. Biskup, I. Janosz-
-Biskupowa, QSGDO, Bd. 50, Tl. 1-2, Marburg 2002, 2004 (w druku znajduje si? tom 3 z in-
deksami).
59	Z.H. Nowak, Mittelalterliche Amtsbiicher aus preufiischen Hansestadten, w: Edition,
s. 91-97.

20
Wstfp
spojrzenie na niektore istotne zagadnienia. Projekt opracowania nowej syntezy
historii panstwa zakonnego podj?to w koficu lat 90. XX w. Efektem pierwszego
etapu prac bylo syntetyczne opracowanie, poswi?cone podzialom administracyj-
nym z rozbudowany cz?sciy kartograficzny60. Na podstawie dyskusji prowadzonej
gldwnie w kr?gu badawczy torunskich, gdanskich i warszawskich przyj?to zalo-
zenic, iz glownych celem nowej syntezy b?dzie przedstawienie wladztwa teryto-
rialnego zakonu krzyzackiego w Prusach z rownomiemym uwzgl?dnieniem wszyst-
kich tworzycych je elementow. W przeciwienstwie wi?c do dotychczasowych
opracowah syntetycznych i zgodnie z obecnym stanem badan struktura wewn?trz-
na planowanej syntezy, oprocz wladzy terytorialnej (zakonu krzyzackiego i bi-
skup6w pruskich), w wi?kszym stopniu powinna uwzgl?dniac historic kraju, a wi?c
struktur? spoleczny mieszkancow, instytucje spoleczne oraz rozwoj kulturalny
i gospodarczy. Realizacja tego zamierzenia wymagala podzialu calosci materia-
tu na dwie cz?sci. Pierwszy prezentowany Czytelnikowi tom obejmuje historic
wladzy terytorialnej i spoleczenstwa, w drugim zas tomie przedstawione zosta-
ny zagadnienia zwiyzane z historic gospodarczy i historiy kultury sredniowiecz-
nych Prus.
Tom pierwszy ma struktur? chronologiczno-rzeczowy. Rozdzial pierwszy za-
wiera charakterystyk? warunkow geograficznych Prus oraz historii Prusow przed
przybyciem zakonu krzyzackiego. W rozdzialach drugim i trzecim przedstawiono
w porzydku chronologicznym dzieje panstwa zakonnego, z uwzgl?dnieniem struk-
tury wewn?trznej wladzy terytorialnej i polityki zewn?trznej Zakonu, rozwoju
osadnictwa z podzialem na ludnosc chlopsky, miasta i rycerstwo oraz ksztalto-
wania si? i funkcjonowania struktur administracyjno-organizacyjnych Kosciola
pruskiego. Za cezur? chronologiczny rozdzielajycy wyklad przyj?to lata wielkiej
wojny z Polsky i Litwy 1409-1411. Autorzy zdajy sobie w pelni spraw? z umow-
nosci tej cezury i z faktu, iz kl?ska grunwaldzka w roznym stopniu wplyn?la na
poszczegolne sfery zycia politycznego i spolecznego w panstwie zakonnym. Z ukla-
du chronologicznego wytamuje si? rozdzial czwarty, ktory zawiera spoleczny cha-
rakterystyk? podmiotow tworzycych panstwo zakonne: korporacji zakonu krzy¬
zackiego, rycerstwa, duchowienstwa, mieszczanstwa i ludnosci chlopskiej.
Ksiyzka, ktory oddajemy do ryk Czytelnika, jest pracy zbiorowy napisany
przez siedmiu autorow, ktorzy podj?li si? opracowania problemow odpowiadajy-
cych ich zainteresowaniom naukowym. Redaktorzy starali si? w miar? mozliwosci
nadac pracy spojny charakter stylistyczny i redakcyjny, jednak peine ujednolicenie
tckstu, ze wzgl?du na wynikajycy ze stanu badan specyfik? opracowywanych pro¬
blemow, jak i autorski charakter poszczegolnych rozdzialow, nie zawsze bylo
mozliwe i merytorycznie uzasadnione. Przy opracowywaniu tekstu napotkano
takze szereg problemow natury technicznej. W polskim pismiennictwie historycz-
nym stosowano do tej рогу rozne formy pisowni nazwy zakonu krzyzackiego i in-
nych pokrewnych mu okreslen. W prezentowanej syntezie przyj?to, zgodnie z za-
sadami ortografii, pisowni? z malej litery nazwy korporacji zakonnej, a wi?c
w Paiistwo zakonu krzyzackiego w Prusach. Podziaty administracyjne i ko.icielne XIIl-XVI
wieku, red. Z.H. Nowak, ТЬгиЛ 2000.

Wst?p
21
„zakon krzyzacki” lub tlumaczenie nazwy niemieckiej „Deutscher Orden” -
„zakon niemiecki” Natomiast duz^ liters pisano termin „Zakon”, rozumiany
jako nazwa wlasna wladcy terytorialnego, oraz termin - „Krzyzacy”. Wiele w^t-
pliwosci budzi rowniez pisownia imion i nazwisk oraz nazw geograficznych. W for-
mie zblizonej do oryginalnej starano si? podawac imiona i nazwiska czlonkow
zakonu krzyzackiego, duchownych oraz mieszczan. Z tego tez wzgl?du unikano
polonizowania imion germanskich, a imiona ogolnochrzescijanskie w zdecydo-
wanej wi?kszosci podawano w wersji niemieckiej. Zasady tej nie stosowano jedy-
nie wobec osob (glownie przedstawicieli rycerstwa pruskiego), ktore posiadaj^
utrwalon^ przez tradycj? polsk^ wersj? imienia i nazwiska. Nazwy miejscowe do-
tycz^ce obszaru panstwa zakonnego, ktory obecnie znajduje si? w granicach Pol-
ski, zapisywano we wspoiczesnej formie, podaj^c w nawiasach lub w indeksie
nazwy niemieckie. Natomiast w stosunku do miejscowosci, ktore obecnie znaj-
duj^ si? na terenie Rosji (Kaliningradskaja oblast’), stosowano nazwy niemieckie
lub spolonizowane, a wspotczesne nazwy rosyjskie i niekiedy litewskie podano
w indeksie.
Prezentowana publikacja stanowi skrocon^ wersj? opracowania, ktore zosta-
lo przygotowane w ramach grantu finansowanego przez Komitet Badan Nauko-
wych. Wydanie wersji ksi^zkowej bylo natomiast mozliwe dzi?ki dofinansowaniu
Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyzszego.
Marian Biskup, Roman Czaja

ROZDZIAL I
Prusy w starozytnosci
i we wczesnym sredniowieczu
Wiestaw Dtugokgcki

1.1.	Srodowisko geograficzne
Krajobraz ziem staropruskich uksztaitowal lydolod baltycki, ktory pozostawil
trzy strefy rownoleznikowe: pobrzeze, garb pojeziemy i wysoczyzny oraz rowniny
jeziorne, przy czym drugy i trzeciy nazywa si? pojeziemy* 1. Nizinny pas pobrzeza,
oddzielony od otwartego morza Mierzejy Wislany i Kuronsky oraz utworzonymi
przez nie zalewami, rozciyga si? mi?dzy Zulawami a deity Niemna i jest przer-
wany Wysoczyzny Elblysky i Wzniesieniem Gorowskim (Stablak). Zachodnie
wybrzeze Sambii jest wysokie i strome, a siabe rozwini?cie linii brzegowej utrud-
nia zwiyzki mi?dzy nadbrzezem a obszarami poiozonymi w gi?bi lydu i nie sprzy-
ja budowie portow i przystani. Pas pojezierza wznosi si? od Wisiy w kierunku
wschodnim, przechodzi w obnizenie zwane Krainy Wielkich Jezior, aby wypi?-
trzyc si? ponownie jeszcze wyzej. Najwyzsze wyniesienie to Garb Szeski z Gory
Szesky (309 m n.p.m.), a tylko nieco nizsze jest Pojezierze Suwalskie. Nast?pnie
teren obniza si? ponownie w kierunku Niemna i Biebrzy. Ziemia chetminska,
b?dyca w cz?sci poludniowo-zachodniej bezjeziorny rowniny, w cz?sci polnocno-
-wschodniej przechodzi w obszar pagorkowaty z licznymi jeziorami. Na lewym
brzegu gornej Drw?cy zaczyna si? Garb Lubawski о wysokosci ponad 200 m
n.p.m., z Gory Dylewsky (312 m n.p.m.) jako najwyzszym wzniesieniem.
Ziemie pruskie nalezy do dorzecza Wisiy (scislej: Narwi), Zalewu Wislane-
go (wlyczanego takze do dorzecza Wisiy lub Pregoly) i Niemna. Wododzial mi?-
dzy dwoma pierwszymi dorzeczami utworzyly moreny czolowe. Dorzecza te od-
1 Na temat srodowiska geograficznego ziem pruskich zob. J. Kondracki, Geografia fizycz-
na Polski, Warszawa 1978, s. 250-260; J. Tyszkiewicz, Srodowisko naluralne i antroporegiony
dorzecza Narwi przed 1000 lat, Wroctaw-Warszawa-Krakow-Gdansk 1975, s. 15-79, 160-180
i тара 3; M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyzackiego. Gospodarka - spoteczenstwo
- panstwo - ideologia, Gdansk 1986, s. 31-34; F. Mager, Der Wald in Altpreussen als Wirt-
schaftsraum, Bd. I, Ostmitteleuropa in Vergangenheit und Gegenwart, Bd. 7Д, Koln-Graz 1960,
s. 15-28, 46-55,135-153, 282-298, тара I i II; W. La Baume, Die natiirlichen Grundlagen urge-
schichtlicher Siedlung und Landwirtschaft in Ostpreufien, ZfO, Jg. 6:1957, H. 1, s. 1-2; J. Powier-
ski, Czynniki warunkujqce rozwdj polityczny ludow zachodniobaltyjskich, w: idem, Prussica. Arty-
kuty wybrane z lat 1965-1995,1.1, red. J. Trupinda, Malbork 2004, s. 426-427. Zob. tez K. Buczek,
Geograficzno-historyczne podstawy Prus Wschodnich, Torun 1936, s. 3-27; S. Srokowski, Prusy
Wschodnie. Studium geograficzne, gospodarcze i spoteczne, Gdansk-Bydgoszcz-Torun 1945,
s. 9-20.

26
Rozdzial I. Pruiy w itaroiytnofci i we wczeinym iredniowieczu
powiadajq podzialowi Prus na cz?i6 pobrzeznq i pojeziernq. Dziatalnoid
cztowieka w iredniowieczu powodowata niekiedy doi6 duze zmiany w hydrogra-
fii ziem pruskich.
W pasie nadmorskim i nadwiilanskim zaznacza si? wpiyw klimatu atlantyckie-
go, w strefie pojezierzy roinie zas znaczenie klimatu kontynentalnego. W okresie
subatlantyckim (od 500 r. p.n.e.) optimum klimatyczne przypada na okres
X-X1I w. Od XIII w. nast?puje spadek przeci?tnej rocznej temperatury, pol$-
czony ze zmiennosci^ stanow pogodowych. Klimat oraz dzialalnosc czlowieka
wplywaj^ na zmiany szaty roslinnej. We wczesnym sredniowieczu lasy lisciaste
przewazaly w strefie polnocnej, w poludniowej zas lasy mieszane, a na sandrze
R6wniny Mazurskiej bor sosnowy. Prusowie poslugiwali si? rozbudowan^ termi¬
nology na oznaczenie skupisk lesnych i cz?sto nadawali im nazwy wlasne. Zwie-
rzostan obejmowal zubry, tury, niedfwiedzie, dzikie konie - tarpany, losie, jelenie,
sarny, rysie, wilki, dziki, kuny, zaj^ce, bobry i inne. Bogata byla rowniez akwa-
fauna slodkowodna i dwusrodowiskowa oraz awifauna. Kurczenie si? obszarow le-
inych i intensywne polowania od XIII w. doprowadzily do gwaltownego
zmniejszenia si? poglowia grubej zwierzyny, a nawet do wygini?cia niektorych
gatunkdw.
Na obszarze mi?dzy Wisl§ a Niemnem przewazaj^ mniej zyzne gleby bielico-
we, kt6re zajmujq glownie poludniow^ i wschodniq cz?sc kraju. Lepsze gleby
brunatne wyst?pujq glownie w cz?sci zachodniej i polnocnej. Najwazniejszym bo-
gBCtwem naturalnym Prus byl bursztyn, wyplukiwany z dna morskiego w czasie
IZtormOw, szczeg61nie we wschodniej cz?sci Mierzei Wislanej i na Sambii. Wy-
dobywano go tez metod^ odkrywkow^, rowniez z dala od wybrzeza. Juz od neo-
litu handel bursztynem stanowil jedng z podstaw rozwoju spoteczno-ekonomicz-
nego tych ziem. Ruda damiowa zelaza wyst?puje w podmoklych dolinach rzek,
szczegdlnie mi?dzy Orzycem a Pis^, brak zas ztoz soli kamiennej.

1.2.	Ziemie pruskie w starozytnosci
i w okresie w^drowek ludow
Prusowie, ktorzy jako odr?bny etnos uksztaltowali si? dopiero we wczesnym
sredniowieczu, nalezeli do grupy j?zykowej zaliczanej do Baltow Zachodnich,
podczas gdy ludy litewsko-lotewskie to Baitowie Wschodni. Etnogenez? Baltow
Zachodnich wi^zano z nalozeniem si? ludnosci ceramiki sznurowej (Indoeuro-
pejczykow) na ugrofinsk^ ludnosc kultury ceramiki grzebykowej i powstaniem
tzw. kultury rzucewskiej pod koniec III tysi^clecia p.n.e. Wysuwano rowniez przy-
puszczenia, iz do uformowania si? kultury zachodniobaltyjskiej doszlo dopiero
w okresie br^zu lub, jako tzw. kultury kurhanow zachodniobaltyjskich, okolo pol.
I tysi^clecia p.n.e., wskutek migracji z matecznika Baltow (nazwa nadana im
w XIX w.) w dorzeczu gornego Dniepru (takze Dzwiny i Wolgi). Najnowsze ba-
dania, mimo roznic mi?dzy kulturami archeologicznymi poludniowo-wschodnie-
go pobrzeza Baltyku oraz gornego i srodkowego Naddnieprza, mowi^ о wspol-
nocie baltoslowianskiej, na peryferiach ktorej ksztaltowaly si? etnosy baltyjski
i stowianski. Natomiast z danych hydronimii wynika, ze stref? pobrzeza, Sambi?
i Powisle obok ludow baltyjskich zamieszkiwali takze Wenetowie (Wenedowie),
nalez^cy do grupy italo-celtyckiej, l^czeni z kultury luzyck^* 1.
Juz w epoce br^zu na obszarze Prus uksztaltowalo si? kilka stref osadniczych:
na zaludnionej najg?sciej Sambii, w zachodniej i wschodniej strefie pojezierza
oraz na Powislu. Kultury archeologiczne wyodr?bnione dla tego okresu obok
1 M.A. Gimbutas, Die Balten. Geschichte eines Volkes im Ostseeraum, Miinchen-Berlin
1983, rozdz. II.2, rozdz. Ill, тара 15 i 29; L. Okulicz, Kultura kurhandw zachodniobaltyjskich we
wczesnej epoce zelaza, Wrociaw-Warszawa-Krakow 1970, rozdz. V; W. Nowakowski, Korzenie
Prusdw. Stan i mozliwofci badati nad dziejami plemion baltyjskich w starozytnosci i poczqtkach
Sredniowiecza, „Pruthenia”, t. 1: 2006, s. 24-27. Poglqdy L. Okulicz znalazly uznanie wsrod hi-
storykow, zob. H. Lowmianski, Poczqtki Polski: z dziejdw Stowian w I tysiqcleciu rue., t. V, War¬
szawa 1973, s. 387-389; о etnosie wenedzkim zob. G. Labuda, Wenedowie, w: SSS, t. VI, cz. 2,
s. 373-378; J. Okulicz, Problemy pochodzenia Baltdw i Slowian w swietle zrddel archeologicznych
i jfzykoznawczych, RB, 1.16: 1989, s. 110-121,127-130 i J. Powierski, Dzieje ziemi paslfckiej do
schylku XIII w., w: Paslfk Z dziejdw miasta i okolic 1297-1997, red. J. Wiodarski, Olsztyn 1997,
s. 75-76.

28
Rozdziat I. Prusy w starozytnosci i we wczesnym sredniowieczu
r6znic wykazuj^ tez pewne podobienstwa, pogi?bione procesami unifikacji w okre-
sie latefiskim i rzymskim na bazie rozwijaj^cego si? handlu bursztynem2.
Dopiero z konca I w. n.e. pochodzq pierwsze dokiadniejsze informacje zro-
dtowe о poiudniowym wybrzezu Baityku. Rzymski historyk Tacyt (55-120 r. n.e.)
opisai zamieszkaie na wybrzezu Morza Swebskiego (Baityku) ludy Est(i)ow
(Aestiorum gentes), ktore m6wi§ j?zykiem zblizonym do brytanskiego. Klaudiusz
Ptolemeusz (ok. 99-ok. 168 n.e.) wymienil Wenedow „wzdiuz caiej Zatoki Wene-
dyjskiej” i dalej na polnocny wschod nad oceanem Weltow, Osiow, Karbonow,
Kareot6w i Salow. Na poiudnie od Wenedow, koto rzeki Wistula, mieszkali Gyto-
nowie, a na wschod od nich Galindowie, Sudynowie, Stawanowie i Alanowie3.
Stosunek przekazu Tacyta do Ptolomeusza i identyfikacja wymienionych przez
nich lud6w z kulturami archeologicznymi s^ od dawna przedmiotem naukowej
dyskusji, dalekiej od zakonczenia, w ktorej wazn^ rol? odgiywa kwestia pierwot-
nych siedzib Siowian i istnienia wspolnoty baltosiowianskiej4.
Podobienstwo mi?dzy j?zykiem estyjskim a brytanskim (tj. celtyckim) skiania
do przypuszczenia, ze Est(i)owie najprawdopodobniej pierwotnie nie byli Baitami,
ale stawali si? nimi stopniowo. Ich identycznosc z Osiami (= Ostiami? Estiami?)
nie jest pewna. Umiejscawia si? ich na Sambii (kultura Dollkeim, Kovrovo).
Est(i)owie jako mieszkancy pobrzeza Baityku s^ wzmiankowani pod Щ nazwtj
w r6znych zrddlach do konca IX w. Ze wzgl?du na nazwy i lokalizacj? identyfiku-
je si? Galindow i Sudynow z pozniejszymi pruskimi Galindami i Jacwi?gami,
pierwszych i^cz^c z kultur% bogaczewsk^ w rejonie Wielkich Jezior, drugich zas
z grupg stanowisk typu Naca w ramach kultury ceramiki sztrychowanej w dorzeczu
g6rnego Niemna-Dniepru albo lokalizuj^c ich w dorzeczu Czarnej Hanczy5.
2 Podstawowym opracowaniem archeologii Prus jest dzielo J. Okulicza, Pradzieje ziem pru-
skich odpdinegopaleolitu do VII w., Wroclaw 1973. Dla poszczegolnych okresow i regionow Prus
zob. J. D^browski, Epoka brqzu w potnocno-wschodniej Polsce, Bialystok 1997; M.J. Hoffmann,
Kultura i osadnictwo poludniowo-wschodniej strefy nadbaltyddej w I tysiqcleciu p.n.e., Olsztyn
2000; J. Antoniewicz, Baltowiezachodni wVw.przedn.e.-Vvv. n.e., Olsztyn-Bialystok 1979; W. No-
wakowski, Das Samland in der romischen Kaiserzeit und seine Verbindungen mit dem romischen
Reich und der barbarischen Welt, Marburg-Warszawa 1996; idem, Od Galindai do Galinditae.
Z badati nad pradziejami baityjskiego ludu z Pojezierza Mazurskiego, „Barbaricum”, t. 4: 1995.
0	handlu bursztynem zob. J. Kolendo, Wyprawa po bursztyn baltycki za Nerona, w: idem, Swiat
antyczny i barbarzyncy: teksty, zabytki, refleksja nad przeszlosciq, 1.1, Warszawa 1998, s. 167-168.
■* Tlumaczenie za: Tkcyt, Dziela, t. 2, przel. S. Hammer, Warszawa 1957, s. 288-289; Greckie
1	laciAskie irddla do najstarszych dziejow Siowian, cz. I (do VIII wieku), przel. i oprac. M. Plezia,
Poznah-Krakow 1952, s. 38, 42-43. Zob. tez W.P. Schmid, Aisten, w: RGA, Bd. I, Berlin-New
York 1973, s. 116-118.
4	Istnieje na ten temat bogata polska literatura przedmiotu syntetyzuj^ca dane historyczne,
j?zykowe i archeologiczne. Zob. H. Lowmianski, Poczqtki Polski, 1.1—II, Warszawa 1963-1964;
J.	Kolendo, Wenetowie vv Europie Smdkowej i wschodniej. Lokalizacja i rzeczywistotid etniczna,
w: idem, Swiat antyczny, s. 95-106; idem, Rejon ujScia Wisty w oczach starozytnych, w: idem, Swiat
antyczny, s. 107-115; idem, Rzymianie na poludniowo-wschodnim wybrzezu Baityku, w: idem, Swiat
antyczny, s. 130; W. Nowakowski, Das Samland, s. 109-116. Zob. tez prace z przyp. 2-3 oraz
K.	Godtowski, Pierwotne siedziby Slowiam wybdrpism, red. M. Parczewski, Krak6w 2000.
5	W. Nowakowski, Od Galindai, s. 17 -20,83-85; idem, Korzenie Prusdw, s. 21-24.

grodziska datowane па VI—VII w.
w osady otwarte strefy battyckiej
Baftowie Zachodni
1	- grupy: sambijska i elblqska (Prusowie)
2	- grupa olsztyfiska (Galindowie)
3	- grupa suwalska (Jacwi^gowie)
4	- grupa dolnoniemefiska (Skalowowie)
5	- grupa zachodniolitewska (Kurowie)
0
Baftowie Letto-Litewscy
6, 7 - grupa zmudzka i zemgalska
8	- grupa srodkowolitewska (Aukstota)
9	- grupa wschodniolitewska (Litwa wtaSciwa)
10	- grupa wschodniolitewska (Letgalowie i Selowie)
50km
Мара 1. Kultury archeologiczne na ziemiach Baitow Zachodnich V-VII w.
ftps
TvAiiW	''«ISr-j	ЩШ'Ь'йч”\|'xk-t
'’	lv "
w

30
Rozdzial I. Prusy w starozytnosci i we wczesnym sredniowieczu
Jak wspomniano, Wenetow (Wenedow, niekiedy takze Weltow) identyfi-
kuje si? z ludem italo-celtyckiego pochodzenia, Gytonow zas z Gotami, ktorzy
wediug przekazu Jordanesa (VI w.) wyl^dowali w I w. n.e. razem z Gepidami
na potudniowym wybrzezu Baltyku. Stanowili oni element zapewne polietnicz-
nej (gocko-gepidzko-wenetyjskiej) kultury wielbarskiej, obejmuj^cej takze Po-
wiSle, ktorej zasi?g, zgodnie z kierunkiem w?drowki Gotow, rozszerzal si?
w kierunku poludniowo-wschodnim ku Morzu Czarnemu, gdzie pojawili si?
na pocz. Ill w. Natomiast Gepidowie zamieszkiwali „wyspy Gepidow” otoczo-
ne ramionami Wisly, zapewne slusznie utozsamiane z Wysoczyzn^ Elbl^sk^
i Zulawami6.
О	stosunkach gocko-baltyckich swiadcz^ zapozyczenia z j?zyka gockiego do
pruskiego, np. pruskie slowa rikijs ‘pan’ i kaupiskan ‘handel’ wywodz^ si? z goc¬
kiego reikes i kaupon. Informacja о podboju Est(i)ow przez krola Hermanaryka
(t 375?) wskazuje na kontakty gocko-estyjskie, takze po migracji Gotow. Mogly
by6 one utrzymywane przez pozostal^ na miejscu ludnosc gock^. Jakies grupy
6wczesnych Galindow ruszyly prawdopodobnie z Gotami i Gepidami na poludnie.
Skutkiem tego wymarszu moglby bye kryzys kultury bogaezewskiej we wczesnym
okresie w?dr6wek ludow7.
Uklad sit w rejonie czarnomorskim zmienilo zniszczenie panstwa gockie¬
go przez Hun6w w koncu IV w., со spowodowalo kolejne ruchy migracyjne.
W 2. pot. V i w 1. pol. VI w. na Wysoczyznie Elbl^skiej uformowala si? tzw. grupa
elbl^ska. W wyniku migracji z Sambii pojawila si? tu ludnosc uzytkuj^ca cmen-
tarzyska cialopalne. Z tego czasu znane s^ skarby poznorzymskich solidow, wy-
9t?puj^ce takze w potnocnej strefie Pomorza Gdanskiego i na wyspach baltyckich.
Wi^zano je z powrotem druzyn germanskich nad Baltyk (w kilku falach), z han-
dlem mi?dzy Skandynawi^ a potudniow^ Europe a nawet przypisywano im zna-
czenie kultowe8.
Okolo рок VI w. nad oceanem (Morzem Baltyckim), w miejscu trzech ujsc
Wisty, na terytorium zaj?tym niegdys przez Gepidow, mieszkali Widiwariowie
A Greckie i lacihskie trddla, s. 59-61; R. Wol^giewicz, Kultura wielbarska -problemy interpretaeji
etnieznej, w: Problemy kultury wielbarskiej, red. T. Malinowski, Siupsk 1981, s. 79-102; J. Strzelczyk,
Goci - rzeczywistodd i legenda, Warszawa 1984, s. 39-86; J. Okulicz-Kozaryn, Centrum kulturowe
z pierwszych wiekdw naszej ery и ujicia Wisty, „Barbaricum”, t. 2: 1992, s. 137-138.
7	W. SmoczyAski, J$zyki baltyckie, w: J$zyki indoeuropejskie, red. L. Bednarczuk, t. II, War¬
szawa 1988, s. 898-899; J. Powierski, Baltowie i ich relacje z Polskq do konca XII wieku (na tie
stosunkdw w strefie battyckiej), w: idem, Prussica. Artykuty wybrane z lat 1965-1995, t. II, red.
J. Thipinda, Malbork 2005, s. 615-616; J. Strzelczyk, Goci, s. 69, 72; G. Bialunski, Studia z dzie-
jdw plemion pruskich i jadwieskich, „Rozprawy i Materialy OSrodka Badan Naukowych im. Woj-
ciecha K?trzyAskiego w Olsztynie”, nr 179, Olsztyn 1999, s. 136-137,153-154; W. Nowakowski,
Korzenie Prusdw, s. 28.
8 J. Okulicz, Pradzieje ziem pruskich, s. 467-474; H. LowmiaAski, Poczqtki Polski, t. II,
s. 287-295,314-15; K. Godlowski, Pierwotne siedziby Slowian, s. 329-332, 337-338, 341; E. G^s-
sowska, Bizancjum a ziemie pdtnocno-zachodnio-slowiahskie\ studium archeologiczne, Wroclaw-
Warezawa-Krak6w-Gdah§k-L6di 1979, s. 38-48, tab. I i II, тара I. Por. L. Okulicz-Kozaryn,
Dzleje Prusdw, Wroclaw 1997, s. 121-123.

1.2. Ziemie pruskie w starozytnosci i w okresie w^drowek ludow
31
(lub Vividariowie), lud zlozony z roznych grup plemiennych, oraz pokojowi
Est(i)owie. Drugi czlon nazwy Vidivarii nalezy odczytac jako germ, vans = varjoz
(varjaz), ‘lud, wspolnota’, pierwszy zas, utworzony od cztonu wid-, roznie tiuma-
czonego, przetrwal w nazwie terytorium Witland (koniec IX w.) nalez^cego do
Estow. Polozenie tego terytorium na wschod od Wisly pozostaje w zasadzie w zgo-
dzie z tym, со wiadomo о siedzibach Widiwariow. Za pobytem grup germanskich
w ich s^siedztwie przemawia tez list krola Ostrogotow Teodoryka Wielkiego do
Hestiow z ok. 518 r. w sprawie nawiqzania kontaktow handlowych. W 2. pol. VI
i pocz. VII w. nasilaj^ si? kontakty handlowe ze Skandynawi^, ktore stj kontynu-
owane w okresie wikinskim9.
Geneza i etniczny charakter uformowanej w tym samym czasie w zachodniej
strefie pojezierza grupy olsztynskiej pozostaje niejasne. Interregionalny charakter
zachowanych zabytkow, jednak bez skarbow monet poznorzymskich, sugeruje
zewn?trzny impuls, chociaz roznorodnosc ich form utrudnia wskazanie miejsca
jej pochodzenia. Przyjmowano wi?c jej rodzim^ genez? bqdz wi^zano z reemigra-
cj^ z potudnia cz?sci Galindow, Herulow, Gotow, a nawet (ze wzgl?du na popiel-
nice okienkowe) z przybyciem Sasow. W ci^gu VII w. grupa olsztynska ulegta
dezintegracji. W tym samym czasie zmiany kulturowe zachodzily rowniez w ob-
rybie kultury sudowskiej10. Niewykluczone, ze w zwiqzku z powstaniem Truso
uformowala si? jakas wspolnota plemienna (jej granice wyznaczaj^ skarby z VIII-
pocz. IX w.), ktora jednak szybko si? rozpadla11.
Dla wyzszej warstwy spolecznej Estow (= Prusow) w koncu IX w. charakte-
rystyczna byta konsumpcja kumysu, takze z krwiq zwierzec^, tylko wyjqtkowo
poswiadczona u Germanow (Goci w XI w.) i Slowian (Swi?topelk Morawski
IX w.), a znana jeszcze w XIII w. W zwi^zku z tym wysuni?to hipotez?, ze byla
ona pochodzenia koczowniczego lub przej?la obyczaje koczownikow. Wskazywa-
no rowniez na inne zbieznosci z kultury stepow (m.in. baby kamienne, zawody
konne w obyczaju pogrzebowym). Reemigracja do Prus grup germanskich wo-
jownikow z poludnia Europy, gdzie cz?sciowo przej?liby obyczaje koczownikdw,
jak wskazuje przyklad Gotow, ktorzy pelniliby rol? posrednikow, nie ulega w^t-
9	Greckie i lacinskie zrodla, s. 59-60 (V 30), 60-61 (XVII 96); H. I.owmianski, Poczqtki
Polski, t. II, s. 275, przyp. 838, s. 314-315; J. Powierski, Witland, w: idem, Prussica, 1.1, s. 229-231.
Por. J. Strzelczyk, Goci, s. 76-81; J. Kolendo, Naptyw bursztynu z Polnocy na tereny Imperium
rzymskiego w I-VI w. n.e., w: idem, Swiat antyczny, s. 137. Natomiast G. Labuda, Fragmenty dzie-
jdw SlowiaAszczyzny zachodniej, Poznan 2002, s. 96-109 i 919, rekonstruuje t? nazw? jako Vinid-
varii i nawi^zuje do Wenetow-SIowian (goc. Vinithos).
10	L. Okulicz-Kozaryn, Dzieje Pmsdw, s. 141-142,242-244; W. Nowakowski, Korzenie Pnisdw,
s. 31-33. Zob. tez J. Powierski, Prusowie, Mazowsze i sprowadzenie Krzyzakdw do Polski, t. I,
Malbork 1996, s. 236-248 (tarn wczesniejsza literatura przedmiotu).
11	Tbk J. Powierski, Baltowie, s. 607,619. Poniewaz wediug wynik6w ostatnich badafi arche-
ologicznych Truso funkcjonowalo do XI w., ewentualnym wyznacznikiem czasu rozpadu hipote-
tycznej wsp61noty mdgtby byl zanik skarb6w monet w strefie wok6t 'Huso i w samym Ihiso (zob.
dalej).

32
Rozdzial I. Prusy w starozytnofci i we wczesnym sredniowieczu
pliwosci. W wyniku malzenstw z autochtonkami mogli dose szybko ulec asymila-
cji, ale ich potomkowie zachowaliby przoduj^ pozycj$ spoteeznq. Niewykluczo-
ne jednak, ze zwyczaj ten ma rodzim^ genez? i ze wynikal on z roli konia
w religii i obyczajach Prusow12. * i12	Chorografia Orozjusza w anglosaskim przekladzie krola Alfreda, w: Zrddla skandynawskie
i anglosaskie do dziejdw Slowianszczyzny, wyd. G. Labuda, Zrodla objasniaj^ce pocz^tki panstwa
polskiego, Zrodla nordyckie, t. I, Warszawa 1961, s. 85-86; Magistri Adam Bremensis Gesta
Hammaburgensis ecclesiae pontificum, hrsg. v. B. Schmeidler, Hannover-Leipzig 1917, MGH
SS 2, lib. IV, schol. 134 (129) lib. IV, cap. XVIII; Dusburg III 5, 53-55. F. Bujak, Wenedowie na
wschodnich wybrzezach Baltyku, Gdansk-Bydgoszcz-Szczecin 1948, s. 40-47; H. Lowmianski,
Stosunki polsko-pruskie za pierwszych Piastdw, w: idem, Prusy - Litwa - Krzyzacy, oprac. M. Ko-
sman, Warszawa 1989, s. 99, przyp. 7; T. Lewicki, Sredniowieczne irddta arabskie i perskie о ho-
dowli zwierzqt domowych и Slowian, KHKM, R. 2: 1954, nr 3, s. 453-454. Nieprzydatna do
analizy sytuacji w Prusach okresu w?dr6wek lud6w jest legenda о Widewucic i Brutenie znana
z przekazu z XVI w.; zob, G. Bialuhski, Stan badati historycznych nad dziejami Prusdw po 1945
rnku, „Pruthenia”, t. 1: 2006, n. 42, 47-48.

1.3.	Prusy we wczesnym sredniowieczu
1.3.1. Granice Prus plemiennych
Wedtug tzw. Geografa Bawarskiego okoto pot. IX w. Prusowie (Bruzi) zaj-
mowali obszar znacznie wi?kszy niz terytorium mi?dzy rzek^ Enns (uchodzi do
Dunaju koio Linzu) a Renem. W 2. pot. X w. Bums (kraj i lud) i Pmzze umiesz-
czano nad Baltykiem, mi?dzy panstwem Mieszka I a Rusi^. W kronikach polskich
XII	w. Prusy to poganska kraina polnocna, odgrodzona od Polski przez jeziora
i bagna. W 1243 r. wschodnie granice diecezji pruskich wyznaczono na rzece
Niemen i rubiezy z Litw^ (wzmiankowan^ juz w 1009 r.), ale Opis krajdw
(ok. 1260) wymienil jako rownorz?dne Prusy, Jacwi?z i Sambi?. Wedtug Piotra
z Dusburga (1326) granice ziemi pruskiej tworzyta na zachodzie Wista, od pol-
nocy Battyk, od wschodu Niemen, oddzielaj^cy je od Rusi, Litwy i Kuronii, od
potudnia za$ Mazowsze i ziemia dobrzynska1.
Geograficzny i etniczny zasi?g terminow Prusy, Prusowie jest odnoszony przez
badaczy albo do Baltow Zachodnich w ogole, atbo tez wykjcza si? z nich Jacwi?z,
a nawet Galindi? i Skalowi?. Zwolennicy pierwszego pogl^du s^dzili, ze wytania-
niu si? plemion towarzyszylo zmniejszanie si? zasiegu obu nazw, inni zas przyj-
mowali, ze pierwotnie nazwa Pmsowie odnosita si? tylko do Pogezanow (i moze
Pomezanow), a nast?pnie zostata rozci^gni?ta na caty lud. Stuszne wydaje si?
stanowisko pierwsze. Ze wzgl?du na zasi?g terytorialny nazwa Prusowie przed
XIII	w. ma wyraznie wielkoplemienny charakter. Jesli nazwa wielkoplemien-
na byla identyczna z plemienn^, to plemi? takie zajmowalo wowczas pozycj? 11	H. Lowmianski, О pochodzeniu Geografa bawarskiego, w: idem, Studia nad dziejami Slo-
wiaAszczyzny, Polski i Rusi w wiekach srednich, Poznan 1986, s. 112,121-122; idem, О identyfika-
cji nazw Geografa bawarskiego, w: idem, Studia nad dziejami, s. 164,178; J. Powierski, Baltowie,
s. 607; Ibrahim ibn Jakub, Relacja [...] z podrdzy do krajdw slowianskich wprzekazie al-Bekriego,
wyd. T. Kowalski, MPH s.n., 1.1, Krak6w 1946, s. 50, 92; рог. H. Lowmianski, Stosunki polsko-
-pruskie, s. 108-114; B. Kiirbis, Dagome iudex - studium krytyczne, w: Poczqtki panstwa polskiego.
Ksifga tysiqclecia, 1.1: Organizacja polityczna, red. К Tymieniecki, Poznan 1962, s. 394-396; Gall,
s. 7, 17; Kadtubek, lib. 4.19, s. 166; PU 1/1, nr 143; M.L. Colker, America Rediscovered in the
Thirteenth Century?, „Speculum”, vol. 54: 1979, s. 721; zob. G. Bialuhski, Stan badaA, s. 74-75;
Dusburg III 2, s. 50-51.

34
Rozdzial I. Prusy w starozytnosci i we wczesnym sredniowieczu
dominuj^ca w strukturze szczepowej, a Pogezanom takiej roli przypisac si?
nic da2.
Wi?kszosc badaczy objasnia nazw? Prusowie nie jako terytorialn^, ale jako
okreSlaj^c^ pewn^ ich wlasciwosc. Biorqc pod uwag? granice Prus mi?dzy Polsk^,
Litwtj a Rusi^ w X-pocz. XI w., mozna by uznac, ze oznacza ona ludzi rosn^cych
w sit?, pot?zniej^cych3. Trzeba tez podkreslic, ze jest to nazwa endogeniczna,
kt6rej funkcj^ jest autoidentyfikacja obj?tej пщ grupy.
R6wniez w swietle danych j?zykowych generalnie nie ulega w^tpliwosci wspol-
nota Prusow mi?dzy Wisi^ a Niemnem. Wspolne dla catego terytorium zachod-
niobattyjskiego s^ hydronimika z sufiksem -ng. Terytorium Jacwi?gow wytyczano
i przeciwstawiano pruskiemu -ape i litewskiemu -upe, za pomoaf hydronimow
z sufiksem -da (od hipotetycznego apelatywu -uda ‘rzeka’), ktorego istnienie cz?sc
j?zykoznawcow w ogole odrzuca. Pewne w^tpliwosci со do pruskosci jacwi?skie-
go wprowadzit jednak stowniczek polsko-jacwi?ski. Badania nad hydronimi^ i to-
ponimi^ Galindii nie wykazaty istotnych roznic w stosunku do nazewnictwa pasa
nadmorskiego Prus. J?zyk Skalowow i Nadrowow na podstawie danych antropo-
nomastycznych nalezy zaliczyc do zachodniobattyckich4.
2	H. Lowmianski, Studia nad powstaniem spoleczenstwa litewskiego, w: idem, Studia nad
dziejami Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego, Poznan 1983, s. 47-51, 48-60 (przegl^d wczesniejszych
Ntunowisk), 285-286; idem, Stosunkipolsko-pruskie, s. 100; J. Bieniak, Wyprawa misyjna Brunona
z Kwerfurtu a problem Seleneji, „Acta Baltico-Slavica”, t. 6: 1969, s. 193; J. Powierski, Stosunki
polsko-pruskie do 1230 r. ze szczegolnym uwzgl§dnieniem roli Pomona Gdanskiego, Torun 1968,
N. 25-27; idem, Baltowie, s. 619-621, 622-623; J. Otr?bski, J$zyk Prusow i jego dzisiejsze relikty,
w: Dzieje Warmii i Mazur w zarysie, t. 1: Od pradziejow do 1870 roku, red. J. Sikorski, S. Szosta-
kowski, Warszawa 1981, s. 69; R. Odoj, Dzieje Prusow do czasdw krzyzackich, KMW, 1970, nr 1
(170), s. 58-61; J. Okulicz, Osadnictwo ziem pruskich od czasdw najdawniejszyeh do XIII wieku,
w: Dzieje Warmii i Mazur, s. 42; L. Okulicz-Kozaryn, Dzieje Prusow, Wroclaw 1997, s. 40-42;
G.	Biaiunski, Prusowie - lud zaginiony, w: Zycie codzienne na dawnych ziemiach pruskich. Miesz-
kaAcy ziem pruskich, red. S. Achremczyk, Olsztyn 2001, s. 15-16. Zob. tez V.I. Kulakov, Istorija
Prussii do 1283 goda, Moskva 2003, s. 28^16. W sprawie Jacwi?zy zob. A. Kaminski, Jadwiez - te¬
rytorium, ludnotid, stosunki gospodareze i spoleczne, Lodz 1953; J. Nalepa, Jacwi^gowie. Nazwa
l lokalizaeja, Biatystok 1964; idem, Polekszanie (Pollexiani) -plemi§ jacwi?skie и potnocno-wschod-
nich granic Polski, RB, t. 7: 1967, s. 7-34. О relacjach nazw wielko- i maloplemiennych zob.
H.	LowmiaAski, Poczqtki Polski: z dziejdw Slowian w I tysiqcleciu n.e., t. IV, Warszawa 1970,
s. 76-81; J. Powierski, Baltowie, s. 637.
3	J. Udolph, Pruzzen, w: RGA, Bd. XXIII, s. 534-536; M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu
krzyzackiego, s. 52.
4	Za jednoSci^ j?zykow^ Prusow wypowiedzieli si? V. Maziulis, Priisai ir kiti vakarq balta
[Prusowie i inni Baltowie Zachodni], w: Prusijos kultura [Kultura pruska], sud. G. Beresnevicius,
I.	Narbutas, Vilnius 1994, s. 4-9; W. Smoczynski, fyzyki baltyckie, s. 844. О j?zyku (dialekcie)
Ja6wi?g6w zob. D. Jaskanis, Jadwipgowie w nowych badaniach naukowych w Polsce, RB, 1.16:1991,
s.	148-149 (wyniki badaA Knuta Olofa Falka i Jerzego Nalepy); Z. Zinkevi6ius, Polsko-jatvjaiskij
slovarik?, „Balto-slavjanskie issledowvanija”, vol. 4: 1983, s. 3-29; K.T. Witczak, Jadw. wurszajtis
%starzec-ofiamik\ Przyczynek do identyfikaeji„pogahskichgwarz Narewu”, „Acta-Baltico-Slavica”,
t.	20: 1989, ». 339-342 (opowiedziai si? za ос1г?Ьо$сц tego j?zyka); R. TYautmann, Die altpreus-
sischen Sprachdenkmdler, Gdttingen 1911, s. XXI; idem, Die altpreUssischen Personnamen,
Gdttingen 1974, s, 194-195,200-203; G. Gcrullis, Die altpreussischen Ortsnamen, Berlin-Leipzig

Мара 2. Podziat plemienny Prus na pocz. ХШ w.

38
Rozdzia! 1. Prusy w itarozytnoid i we wczeinym iredniowieczu
1.3.2.	Struktura terytorialna Prus plemiennych
Za pierwsze nazwy plemienne mozna uzna6 Galindai i Soudinoi. Jacwi?z od-
notowano juz pod 983 r., a Sambi? w 2. pot. XI w. W pocz. XII w. wzmiankowa-
no (poSrednio) Sasinow, a przy koncu tego stulecia Potekszan (Pollexiani) jako
jedno z plemion Get6w = Prusdw. Dokladniejsze dane о strukturze wewn?trznej
Prus pochodz^ z Liber census Daniae (1230-1231) i dokumentu krola Przemy-
sta II Ottokara (1267), a najpetniejsze informacje о plemionach i terytoriach-
-ziemiach (terrae, partes) Prus podat Piotr z Dusburga. Na podstawie tych zrodei
mozna wyroznic nast?puj^ce terytoria pruskie: Pomezania, Pogezania, Warmia,
Natangia, Sambia, Nadrowia, Skalowia, Sudowia, Galindia, Barcja i Pilicka Bar-
cja (Barcja wi?ksza i mniejsza).
Wi?kszosc nazw plemiennych utworzona zostala od nazw wodnych (Na¬
tangia, Skalowia) lub nawi^zuje do wtasciwosci teiytorium (Pogezania, Pomeza¬
nia, Warmia). Wskazywaloby to na formowanie si? plemion na terytoriach о okre-
Slonych rubiezach i pewn^ stabilizacj? osadnictwa. Poszczegolne plemiona
dzielity pasy pustek osadniczych. Na skrajach terytoriow plemiennych wyst?-
powaty cz?sto miejsca swi?te (rzeki, lasy, wzniesienia), tworz^ce sakralne
gran ice11.
Mniejsza niz plemi? jednostka terytorialna nosita nazw? territorium (Dus-
burg), a takze terrula, districtus. W literaturze okresla si? j§ tez jako wtosc, mata
ziemia lub uzywa pruskiej nazwy pulka. Traktowanie niektorych z nich jako ziem
wynikato albo z niestabilnosci systemu politycznego Prus, w ktorym pewne wlosci
osit(gaty pozycj? rown^ ziemiom (plemionom), albo z braku nalezytego rozezna-
nia twdrcow zrodet.
Podstawow^ jednostk? osadnicz^ stanowito pole (prus. lauks, tac. campus,
niem. Feld). Tworzyto ono topograficzno-gospodarcz^ catosc, bez wytyczonych
11	Powiest vremennych let, wyd. D.S. LichaCev, Moskva-Leningrad 1950, s. 10, 58; Adam
Bremensis, lib. II, cap. XXII, s. 80; lib IV, cap. XVIII, s. 245; Gall, ks. II. 42, s. 111-112; Kadlubek,
lib. 4.19, s. 166; P. Johansen, Die Estlandliste des Liber census Daniae, Reval 1933, s. 106, Fac¬
simile, k. 40v; CDW I 51; Dusburg, III 2-3, s. 50-52. W calosci podzial plemienny Prus przed-
stawili; H. Lowmianski, Geografia polityczna Baltdw w dobie plemiennej, „Lituano-Slavica Posna-
niensia”, t. 1: 1985, s. 7-40 i тара; J. Powierski, Nadrowia, w: Prussica, t. I, s. 81-82; idem,
Natangia, w: Prussica, 1.1, s. 83—85; idem, Pomezania, w: Prussica, 1.1, s. 119-121; idem, Pogeza¬
nia, w: Prussica, t. I, s. 117-118; idem, Sambia, w: Prussica, t. I, s. 151-154; idem, Sasinowie,
w: Prussica, 1.1, s. 155-156; idem, Skalowia, w: Prussica, 1.1, s. 157-159; idem, Warmia, w: Prus¬
sica, 1.1, s. 219-223; idem, Baltowie, s. 615-621; M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyzac-
kiego, s. 52; L. Okulicz-Kozaiyn, Dzieje Prusdw, s. 175-181,267-276 zob. tez kiytycznie M. Pol-
Iak6wna, Osadnictwo Warmii w okresie krzyzackim, Poznan 1953, s. 46-51. О sakralizaq'i granic
zob. R. Wenskus, Beobachtungen eines Historikers zum Verhaltnis von Burgwall, Heiligtum und
Siedlung im Gebiet der Prufien, w: idem, Ausgewahlte Aufsatze zum friihen und preujiischen Mit-
telalter. Festgabe zu seinem 70. Geburtstag, hrsg. v. H. Patze, Sigmaringen 1986, s. 299-316; V. Si-
menas, Die Wildnis und baltische Stdmmegrenzen, „Archeologia Baltica”, vol. 1: 1995, s. 151
(тара), 153-154; G. Biatufiski, Pruskie zwiqzki terytorialno-osadnicze, KMW, 2004, nr 1 (243),
s. 9-11 (тара), s. 16.

granice
komornictw
ШшЩт
liit*
Ш
lauksy
domniemane
Мара 3a. Osadnictwo pruskie na Warmii i nad Zalewem Wislanym w XIII w.
Warmia biskupia

40
Rozdzial I. Pruiy w lUroiytnoid i we wczeinym iredniowieczu
granic linearnych, о powierzchni od kilku do kilkudziesi?ciu lan6w, obejmuj^oj
uzytki rolne znajduj^ce si? w posiadaniu indywiduainym wzgl?dnie rodowym oraz
pastwiska, lasy, wody uzytkowane wsp61nie przez mieszkancow pola. Rozmiesz-
czenie dom6w i zabudowan gospodarczych w polu przybieraio form? wsi samot-
niczej lub j^drowej. W zachodniej Sambii istniata jednostka terytorialna zwana
moter (1258)12.
W strukturze terytorialnej Galindii nie widac zadnych odmiennosci w porow-
naniu z pobrzezem. Natomiast na podstawie wyst?powania nazw Sudowia, Jacwi?z
i Dajnowa w szerszym oraz Pollexia, Polekszanie w w?zszym znaczeniu, Jerzy Na-
lepa dowodzil, ze Jacwi?z byla zwi^zkiem czterech plemion: Sudowow, Dajno-
w6w, Jacwi?gow i Poiekszan, nazywanych razem Getami13. Jednak Dusburg wy-
r6znii na terytorium sudowskim (jacwi?skim) tylko wlosci - male ziemie - i ich
naczelnikow oraz Skomanda jako (naczelnego?) wodza Sudowow, brak zas wo-
dzow hipotetycznych plemion. Nazwy Sudowia i Jacwi?z nie zostaly zreszt^ ni-
gdzie poswiadczone jako maloplemienne, a Dajnowa znana jest tylko jako nazwa
wlosci. Rowniez material archeologiczny nie pozwala dostatecznie jasno wykazac
proponowanych terytoriow plemiennych.
Moze nazwa Polekszanie (Poteksze) byla polskim okresleniem na cale tery¬
torium Sudowii-Ja6vi?zy-Dajnowy, skoro nie wyst?powala w zrodlach obok okre-
61enia Jacwi?z, ale zamiennie z nim, oraz rownorz?dnie z Galindi^. Rozci^gni?cie
na catosc terytorium jacwi?skiego nazwy Poleksze moglo tez wynikac z kon-
centracji osadnictwa w jego cz?sci poludniowej, jak na to wskazuj^ identyfika-
cje malych ziem - wlosci14. Ostatecznie uzywana przez Polakow nazwa Poleksza-
nic, Poleksze nie utrzymala si? i zostala wyparta przez nazw? Jacwi?gowie,
Ja6wi?z.
12	О wiosciach pruskich i jacwi^skich i ich lokalizacji oraz о polu zob. H. Lowmianski, Geo-
grafia polityczna, s. 12, 24-40; idem, Studia nad powstaniem spoleczenstwa litewskiego, s. 83-102;
A. Kaminski, Jacwiez, s. 92-111; M. Pollakowna, Osadnictwo Warmii, s. 23-43, 48-49; R. Wens-
kus, Kleinverbande und Kleinraume bei den Prufien des Samlandes, w: idem, Ausgewahlte Aufscit-
ze, s. 271-277, 280-283; idem, Zur Lokalisierung der Prufienkirchen des Vertrages von Christburg
1249, w: idem, Ausgewahlte Aufsatze, s. 375-389; H. Wunder, Siedlungs- und Bevolkerungsge-
schichte der Romturei Christburg 13.-16. Jahrhundert, Marburger Ostforschungen, Bd. 28, Wies¬
baden 1968, s. 170-171,202-203 i тара 2; J. Powierski, Prusowie, Mazowsze, t. II, cz. 2, s. 297-336,
423-588.
13	J. Nalepa, Jacwifgowie, s. 13-18, 23-24; idem, Polekszanie (Pollexiani), RB, t. 7: 1967,
s. 7-34; M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyzackiego, s. 54; J. Powierski, Baltowie, s. 622-623.
О Dajnowie zob. A. Kaminski, Jadwiez, s. 32-35,108.
14	Dusburg III 166, s. 128, III 209-210, s. 142, III 212, s. 143, III 219, s. 145-146; PUB 1/1
267,303,329,331; PUB 1/210. Por. A. Kaminski, Jadwiez, s. 20-22.0 wynikach badan archeolo-
gicznych zob. J. Jaskanis, Jadwiez w badaniach archeologicznych. Stan i perspektywy badawcze,
RB, 1.14:1981, s. 62-63; G. Iwanowska, Wczesnosredniowieczna Jadwiez. Stan iperspektywy badaA
archeologicznych, w: Archeologia baityjska. Materiafy z konferencji Olsztyn, 24-25 kwietnia 1988
roku, Olsztyn 1991, s. 88-89. Kiytycznie о koncepcji J. Nalepy zob. S. Zaj^czkowski, Uwagi nad
terytorialno-plemiennq strukturq Jadwiezy, ZH, t. 31: 1966, z. 4, s. 83-92.

Мара 3b. Osadnictwo pruskie na Warmii i nad Zalewem Wislanym w XIII w.:
tereny nad Zalewem Wislanym

42
Rozdzia! I. Prusy w starozytnolci i we wczesnym Sredniowieczu
1.3.3.	Ustr6j spoteczny
Struktura spoleczna Prusow znana jest z przekazu Wulfstana, ktory wyroznil
,,kr616w”, moznych, ubogich i niewolnych, oraz z relacji Dusburga, ktory wymie-
nit moznych i ludnosc pospolit^. Zdaniem Henryka Lowmianskiego nobilowie
nalezeli do okreslonych rodow agnatycznych, powstalych w zwi^zku z dzialalnos-
ci$ wojenno-tupiesk^ ich czlonkow. Posiadanie mialo charakter indywidualny
i w obr?bie rodu istnialo zroznicowanie majqtkowe. Dobra ziemskie uprawiane
przez niewolnych byly jednak niewielkie, a istotniejszq rol? odgrywaly dobra ru-
chome. Rody zamieszkiwaly wspolnie, l^czyty je kult przodkow, obowi^zek zemsty
rodowej, prawo do maj^tku po wspolrodowcach oraz kolegialne podejmowanie
decyzji. W zrodlach brak informacji о funkcji naczelnikow rodowych. Sila rodu
mogla wynikac z istnienia grup lokalnych, nawet na roznych terytoriach plemien-
nych. Mozni pruscy nie mieszkali w grodach, ale w umocnionych dworach. „Kro-
lowie” byli powolywanymi przez wiece naczelnikami grodowymi bez uprawnien
wtadczych.
Za wyzsz^ warstw? nobilow (prus. konagis) uwazal „krolow” Reinhard Wen-
skus. Posiadali oni wtadztwa grodowe z druzynikami (prus. laukinikis), sluzbami
i daninami, ktorych punktami odbioru byly karczmy, wykonywali wladz? s^dow-
niczq, pelnili funkcje kultowe. Nizej staio srednie rycerstwo (prus. riki(j)s), na-
st?pnie wolni (prus. tallokinikis), a na dole drabiny spotecznej znajdowala si?
ludno&6 zalezna i niewolna, osiadla w dobrach nobilow (prus. kumetis). Liczeb-
no$d ludnoSci wolnej szacowat na lA-'A ogolu, a ludnosci zaleznej na 2Л-3Л15.
Opinie о strukturze spolecznej Prusow w IX-XIII w. wpisuj^ si? zatem
w szersz^ dyskusj? na temat przewagi czynnika demokratycznego lub wladczo-
-arystokratycznego u Germanow, Slowian, Baltow w okresie przedpanstwowym.
Z pewnosci^ cz?sc nobilow posiadaia grody, ale przestanki za istnieniem wtadztw
na nich opartych s^ bardzo nikle. Nie ujawniaj^ si? one takze w trakcie walki
z Krzyzakami. Branie do niewoli kobiet i dzieci, a zabijanie m?zczyzn wskazuje,
ze niewolni nie odgrywali istotnej roli jako sila robocza w produkcji rolnej. Zga-
dza si? z tym fakt, ze nadawana czy potwierdzana przez Zakon nobilom wlasnosc
ziemska byla niewielkich rozmiarow. Rola koni w zyciu nobilow wskazywalaby
natomiast na duze znaczenie hodowli. St^d tez przekonanie о duzej liczbie lud-
no§ci zaleznej jest nieprawdopodobne. Liczebnosc poszczegolnych grup spolecz-
nych okreSla si? na ok. 3% dla moznych, 88% dla pospolstwa i 9% dla niewol-
13 Chorografia Orozjusza, s. 69-70, 85-86; Dusburg III 5, s. 36-37; H. towmianski, Studia
nad powstaniem spoleczeAstwa litewskiego, s. 107-268; idem, Stosunki pobko-pruskie, s. 98-100;
idem, Poczqtki Pobki, t. Ill, s. 481-482; t. V, s. 393-395; t. VI, cz. 2, Warszawa 1985, s. 612;
R. Wenskus, Uber einige Probleme der Sozialordnung der Prufien, w: idem, Ausgewiihlte Aufsatze,
s. 413-434; idem, Der deutsche Orden und die nichtdeutsche Bevdlkerung des Preufienlandes mit
besonderer Berticksichtigung der Siedlung, w: idem, Ausgewiihlte Aufsatze, s. 356. Рог. K. Modze-
lewaki, BarbarzyAska Europe, Warszawa 2004, s. 205-213; D.A. Sikorski, Uwagi о strukturze spo¬
tecznej Prusdw we wczesnym Sndnlowleczu, ZH, t. 69: 2004, z. 4, s. 8-9.

1.3. Prusy we wczesnym sredniowieczu
43
nych. Jednak w jednej z wlosci jacwi?skich nobilowie mogli stanowic 10-15%
og6tu ludnosci. W zwi^zku z tym takze liczba niewolnych musiala bye odpowied-
nio wi?ksza16.
1.3.4.	Organizacja polityezna i obronna
Obraz ustroju polityeznego Estow i Prusow przekazany przez zrodia IX-
XIII w. wyraznie wskazuje na rozdrobnienie polityezne i brak silnych osrodkow
wtadzy publieznej. Zasadnicze znaezenie mialy wiece roznych struktur terytorial-
nych (prus. wayde, waite). W XIII w. funkcjonowaiy wiece mi?dzyplemienne,
plemienne i na poziomie malej ziemi. Wzmianki о wiecach z XIII w. dotycz^
przede wszystkim wiecow wojennych. Podejmowaly one decyzje о wyborze wo-
dzow, о wojnie i pokoju. Byly tez zgromadzenia starszyzny poswiadezone u Ja6-
wi?gow, Skalowow i Sambow. Na wiecach decyduj^cy glos nalezat do nobilow.
Funkcjonowanie wladzy wykonawczej na szczeblu wlosci czy nawet plemienia
potwierdzaj^ zrodia z X-XIII w. Niektorych jej przedstawicieii tytuiowano nawet
rex, dux, princeps, dominus. Jednak Dusburg pruskich wodzow plemiennych i na-
czelnikow wtosci jacwi?skich, a nawet dowodcow pogranicznych okr^gow czy tylko
rodzajow wojsk, okresla! z reguty terminem capitaneus, pozbawionym tresci ko-
munikuj^cych о posiadaniu przez nich stalej wladzy publieznej. Wodz by! wybie-
ralny. W traktacie dzierzgonskim z 7 II 1249 r. brak informaeji о pruskich przy-
wodcach. Zdaje si?, ze tylko u Jacwi?gow naczelnicy wlosci stale pelnili swoje
funkcje, a Skomanda, capitaneusa wlosci Kresmen, kronikarz okreslil jako potens
i nazwal wodzem Jacwi?gow {capitaneus Sudowitorum). Wydaje si?, ze procesy
centralistyczne byty tu najbardziej zaawansowane17.
Na przeszkodzie centralistycznym d^zeniom nobilow mieli stac kaptani pru-
scy, porownywani do kaptanow potabskich lub rugijskich, traktowani jako pod-
pora ustroju demokratyeznego („wieleckiego”). Wspolbrzmi z tym informaeja
о kaptanie kriwe w Romowe (Nadrowia), ktory utrzymywal wieezny ogien i przez
swoich wyslannikow z lask^, oznak§ jego urz?du (por. lit. krivule ‘krzywa laska’),
wydawal rozkazy wszystkim Baltom. On takze, przed podj?ciem waznej decyzji
polityeznej, interpretowal rzucone losy. Przypisywano mu takze funkcj? najwyz-
szego s?dziego. Niektorzy ustroj Prus okreslali jako konfederacj? teokratyezn^.
16	M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyzackiego, s. 58-60,76-80; J. Powierski, Czynni-
ki, s. 403; L. Okulicz-Kozaryn, Dzieje Prusdw, s. 280-283; A. Kaminski, Jadwiez, s. 138; Dusburg
III 7, s. 55-56, III 23, s. 63, III 112-113, s. 109, III 148, s. 122-123, III 174, s. 131; J. Antoniewicz,
Prusowie we wczesnym Sredniowieczu, w: Pomorze Sredniowieczne, 1.1, red. G. Labuda, Warszawa
1958, s. 142; J. Powierski, Stosunki polsko-pruskie, s. 65-66.
17	H. Lowmianski, Studio nad powstaniem spoieczenstwa litewskiego, s. 290-291, 310-311,
324-327; idem, Poczqtki Polski, t. V, s. 393-395; A. Kaminski, Jadwiez, s. 145-146; M. Biskup,
G. Labuda, Dzieje zakonu krzyzackiego, s. 59-60, 78-80; L. Okulicz-Kozaryn, Dzieje Prusdw,
s. 215-216, 278-279; J. Powierski, Battowie, s. 617-618.

44
RozdzM I. Pruiy w itaroiytnofci i we wczeinym Iredniowieczu
Brak jednak dla tej hipotezy mocnych przeslanek. Skladanie kriwemu w Ro-
mowe jednej trzeciej zdobyczy wojennych jako ofiary dla bogow nie doprowadzi-
to do wytworzenia si? wielkoplemiennej skarbowoSci kultowej, poswiadczonej
u Stowian Potabskich czy u Rugian. Jesli istnialy jakies formy ogolnopruskiej czy
nawet baltyckiej organizacji plemiennej wokol Romowe, to miala ona bardzo
luiny charakter i nie przedstawiaia zadnej sity politycznej. Brak tez informacji
0	skarbach plemiennych (po pokonaniu poszczegolnych plemion jako gwarancji
ulegtoSci Zakon z^dal zawsze tylko zakladnikow) i politycznej roli kaplanow
w okresie wojny z Zakonem18.
Zwi^zki terytorialne chronione byly przez zasieki, waly podluzne, osieki
1	grody. Do Pomezanii, Natangii, czy tez do pewnych wlosci na terenie Jacwi?zy
prowadzily tylko tzw. bramy ziemskie. Sambi? zabezpieczaly zasieki oraz waly
podluzne od strony obu mierzei. Waly wyst?powaly takze w Galindii, na obszarze
Patranku. Grody byly podstawowym elementem terytorialnej organizacji Prus.
Wiedza na temat ich liczby, chronologii, rozmieszczenia, wielkosci i pelnionych
przez nie funkcji jest tingle niedostateczna. Nic nie wskazuje na to, aby istnial
system obronny w skali calych Prus19.
Funkcjonowanie systemu skarbowego u Prusow potwierdza zobowi^zanie si?
Pomezandw, Warmow i Natangow do sci^gania dziesi?ciny i dostarczania jej Za-
konowi oraz do budowy kosciolow w poszczegolnych wlosciach (1249), czy Ja-
6vl?g6w do placenia daniny ksi^z?tom polskim i ruskim. Termin tallokinikis po-
chodzi od stowa taloka, tloka, ktore oznaczalo dobrowoln^ pomoc s^siedzk^, со
,K Tbn pogl^d rozwijal S. Mielczarski, Misja pruska swiftego Wojciecha, Gdansk 1967, s. 60-64,
100-105. О kriwem zob. Dusburg III 5, s. 53-54; H. Bertuleit, Das Religionswesen der alten Preu-
(ien mit litauisch-lettischen Parallelen, „Prussia”, H. 25: 1924, s. 73; J. Powierski, Prusowie, Ma-
zowsze, t. II, cz. 1, Malbork 2001, s. 272-275; idem, Baltowie, s. 618; J. Banaszkiewicz, Otto
z Bambergu i pontifex idolorum. О urzqdzaniu i obyczaju miejsca wiecowego poganskiego Szczeci-
na, w: Biedni i bogaci. Studia z dziejow spoleczenstwa i kultury ofiarowane Bronislawowi Gerem-
kowi w szeiddziesiatq rocznic$ urodzin, red. M. Aymard, Warszawa 1992, s. 275-283; L.P. Slupec-
ki, Wyrocznie i wrdzby poganskich Skandynawow. Studium do dziejow idei przeznaczenia и ludow
indoeuropejskich, Warszawa 1998, s. 103-102, 117-119; K. Modzelewski, Barbarzynska Europa,
s. 393. О skarbowosci plemiennej zob. H. Lowmianski, Poczqtki Polski, t. I, s. 371-372; t. IV,
ч. 134-138. Por. Dusburg III 27, s. 65, III 71, s. 90-92, III 107-109, s. 107-108, III 175, s. 134.
19	Rozmieszczenie zasiekow, watow podluznych i grodow zob. R. Wenskus, H. Zimmermann,
H.	Henze, W. Siegel, Vorgeschichtliche und mittelalterliche Wehranlagen (тара), w: Historisch-
■ geograph isc her Atlas des Preufienlandes, Lf. 3, hrsg. v. H. Mortensen, G. Mortensen, R. Wenskus,
Wiesbaden 1973; H. Lowmianski, Studia nad powstaniem spoleczenstwa litewskiego, s. 329-330;
Kaminski, Jadwiez, s. 62; E. Kowalczyk, Dzieje granicy, s. 219-220; G. Gerullis, Die altpreus-
iischen Ortsnamen, s. 77; H. Wunder, Siedlungs- und Bevolkerungsgeschichte, s. 176 i тара 1;
I.	LcSny, Zasieki, w: SSS, t. VII, s. 76-82; A.J. Pawlowski, Stan i potrzeby badah nad wczesnym
iredniowieczem Pomezanii, Pogezanii i Warmii, w: Stan i potrzeby badah nad wczesnym srednio-
vieczem w Polsce, red. Z. Kumatowska, Poznan-Wroclaw-Warszawa 1990, s. 55-69 (wykaz i тара
jrodzisk); G. Iwanowska, Wczesnotredniowieczna Jacwiez, s. 89-97, VI. Kulakov, Istorija Prussii,
i. 116-125 (tarn wczeSniejsza literatura); R. Wenskus, Beobachtungen, s. 299, 314; J. Okulicz,
Isadnictwo ziempruskich, s. 52-56; T. Nowakiewicz, Pilkalnia nad Boskim Jeziorem. О„wysokich
lomachn wczesnoiredniowiecznych Prusdw (na przykladzie Galindii), „Barbaricum”, t. 7: 2004,
;. 275-290.

1.3. Pruiy we wczesnym Jredniowieczu
46
moze wskazywac na istnienie takiej instytucji takze u Prusow. Mogia ona dotyczyd
budowy grodow i zasiekow w ramach okreslonej wspolnoty. Bye moze slady ja-
kichs swiadezen z okresu plemiennego oddaj^ tez terminy slusim (рог. pol. siuzyd)
i sorgalio(n), sorgalia (niem. wartgeld; por. lit. sargs ‘straznik’ i alga ‘optata’)20.
Wojsko Prusow skladalo si? z niezbyt licznych ofensywnych oddziatow kon-
nych, kt6re tworzyli nobilowie ze swoimi druzynami, oraz z piechoty ziozonej
z ludnosci pospolitej. W niektorych grodach utrzymywano zapewne stale zalogi
wojskowe. Jazda uzbrojona byla we wtocznie, miecze, tareze i pancerze, rzadziej
takze helmy. Siodla l?kowe ze strzemionami umozliwialy walk? na koniu. Те
zmiany daje si? zaobserwowac juz od IX w. W uzbrojeniu piechoty podstawow^
rol? odgrywaly wlocznie. Prusowie znali takze luk21.
1.3.5.	Rozwoj gospodarezy Prus we wczesnym
sredniowieczu
Od VII w. w strefie baltyckiej roslo znaezenie handlu dalekosi?znego, g!6w-
nie za spraw^ Skandynawow, ktorzy maj^c oparcie w emporiach handlowych,
utrzymywali kontakty zarowno ze stref^ zachodnioeuropejsk^, jak tez z bizantyn-
sk^ i muzulmanska. Jednym z takich osrodkow bylo Truso, port i osrodek han-
dlowo-rzemieslniczy о powierzchni przynajmniej 10 ha nad jeziorem Druzno,
wzmiankowane ok. 890 r., tozsame z odkryt^ w 1982 r. osad^ w Janowie Pomor-
skim na poludnie od Е1Ыада. Istnialo ono od konca VIII do pol. XI w. Ostatecz-
ne okreslenie genezy, chronologii, funkcji i charakteru osady moze nast^pic do-
piero po ukonezeniu badan. W jego sqsiedztwie znaleziono liezne obiekty
pochodzenia skandynawskiego (gotlandzkie i szwedzkie), datowane na VIII/IX-
koniec IX w.22
Pierwszy okres funkejonowania cmentarzyska kurhanowego w Wiskiautach
na Sambii od 2. pol. IX w. wi^ze si? z przybyszami ze Szwecji. Natomiast wyprawa
na Sambi? druzyny Haakona, syna Haralda Sinoz?bego, osiedlenie si? tu jej na
stale i ozenki z Sambijkami rozpocz?ly dunsk^ faz? cmentarzyska od 2. pol. X
do trzeciej ewierei XI w. Z cmentarzyskiem zwi^zana byla osada pol^czona gl?-
bisj (ciesnin^) na Mierzei Kuronskiej z otwartym morzem. Trzecia skandynawska
20	Kadlubek IV.19, s. 167; A. Kaminski, Jadwiez, s. 129; R. Trautmann, Die altpreufiischen
Sprachdenkmaler, s. 88,445; R. Wenskus, Ubereinige Probleme, s. 429-430; G.H.R Nesselmann,
Thesaurus linguae Prussicae, Berlin 1873, s. 171.
21	H. Lowmianski, Studia nad powstaniem spoleczenstwa litewskiego, s. 258-268; P. Kittel,
tiredniowieezne uzbrojenie zaczepne Prusow z obszaru polnocno-wschodniej Polski, KMW, 2002,
nr 2 (236), s. 155-187.
22	M.F. Jagodzinski, Truso, w: RGA, Bd. 31, Berlin-New York 2006, s. 291-295; J. Powierski,
Haltowie, s. 604-608; A. Wydzki, Janowo, w: SSS, t. VIII, cz. 2, s. 338-339; B. v. z. Miihlen, Die
Kultur der Wikinger in Ostpreussen, Bonn 1975, s. 9-14. О sytuacji w strefie baltyckiej zob.
L. Leciejewicz, Nowa postad dwiata. Narodziny dredniowieeznej cywilizacji europejskiej, Wroclaw
2000, s. 239-240,330-331, 390-391.

faktoria handlowa istniala prawdopodobnie w ramach kultury dolnoniemefi-
skiej2-1. Skarby monet orientalnych z terenu Prus pochodz^ tylko z pierwszej fali
ich naptywu w rejon Morza Baltyckiego (ok. 750-830) i koncentruji si? wokdt
TVuso. P6zniejszy brak srebra, ktore napiywaio w rejon Baltyku do Skandynawii
jeszcze w 2. pot. X w., byl moze zwi^zany z ustaniem podazy niewolnikow, za
kt6rych placono dirhemami, tub przyczynami pozaekonomicznymi23 24. Relacje spo-
tcczno-ekonomiczne mi?dzy emporiami a pruskim zapleczem niejasne. Pro-
dukt6w rzemieSlnikow z Truso nie odkryto na cmentarzyskach oraz w osadach
czy grodach pruskich. Bye moze wi?c eksportowano je tylko do Skandynawii i na
Wsch6d. Produktami dostarezanymi przez Prusow do Thiso byty zapewne miod,
wosk i futra.
Handlowa obecnosc wikinska w nadmorskiej cz?sci Prus zwiqzana byla z ja-
kimS podporz^dkowaniem polityeznym i oplacaniem trybutu. Dunczycy kilkakrot-
nie od IX do pocz. XIII w. wyprawiali si? na Sambi?, a nawet Warmi?, i przej-
Sciowo je nawet podporz^dkowali. Formy tej podleglosci musiaty bye jednak
nietrwate, skoro wyprawy ponawiano25. Najwazniejszym centrum handlowym Prus
w X-XI w. byla Sambia. О jej bogactwie swiadez^ skarby ze sztabami srebra,
monetami w formie tzw. siekancow. Docieraly tu statki z Hedeby, ptynqce dalej
do Nowogrodu. Sambowie (Skandynawowie czy Prusowie?) w celach handlowych
ptywali takze do Birki. Na kontakty ze Skandynawii mogq tez wskazywac niekto-
re napisy runiezne. Sambowie handlowali przede wszystkim skorkami kun, za со
otrzymywali sukno, a zapewne takze bursztynem. W jednej z sag (XIII w.) znalazl
si? przekaz о kupcu z Sambii imieniem Vitgautr, ktory za goscin? ofiarowat
z przewozonego ladunku 8000 futerek krolowi Kanutowi Swi?temu (1080-1086).
W grobach sambijskich z XI-XII w. lieznie wyst?puji wagi i odwazniki do waze-
nia srebra, со wskazywatoby na udziat autochtonow w handlu. Z terenow Jacwi?-
zy eksportowano futerka bobrow, kun i wiewiorek oraz wosk. Asortyment towa-
r6w importowanych byl wi?kszy: miecze wikinskie i nadrenskie, ozdoby, moze
surowce (zelazo, miedz, супа)26.
23	В. v. z. Muhlen, Die Kultur der Wikinger, s. 4,15-19, 53-59; J. Powierski, J. Okulicz, Wi-
skiauten, w: SSS, t. VI, cz. 2, s. 484-486; J. Powierski, Battowie, s. 607-608, 624; J. Antoniewicz,
Prusowie, s. 145.
24	W. Losinski, Chronologia naptywu najstarszej monety arabskiej na terytorium Europy, „Sla-
via Antiqua”, t. 31: 1988, s. 133,155,163; A. Bartczak, M.F. Jagodzinski, S.J. Suchodolski, Mo¬
nety z VIII i IX ж odkryte wJanowie Pomorskim, gm. Elblqg- dawnym Truso (opracowanie wstgp-
ne), „Wiadomosci Numizmatyczne”, t. 48: 2004, z. 1, s. 28-46; J. Powierski, Battowie, s. 608.
25	J. Antoniewicz, Prusowie, s. 144-145; J. Powierski, J. Okulicz, Wiskiauten, s. 484-486;
t. Okulicz-Kozaryn, Dzieje Prusdw, s. 150; J. Powierski, Battowie, s. 624.
26	Adam Bremensis, lib. I, cap. LX, s. 58; lib. IV, cap. I, s. 228; lib. IV, cap. XVIII, s. 245-246;
C. Engel, W. La Baume, Kulturen und Volker derFriihzeit im Preufienlande, Konigsberg/Pr. 1937,
s. 209-213, 283-284. О zabytkach runicznych zob. B. v. z. Miihlen, Die Kultur der Wikinger,
s.	2-4; 6-7, s. 59; J. Powierski, Stosunki polsko-pruskie, s. 68-70, 97, przyp. 204; K. §laski, Kon¬
takty Prusdw z innymi ludarni w czasach przedkrzyzackich (VII-XIII w.), w: Dzieje Warmii i Mazur,
t.	I, s. 74-78; A. Kaminski, Jadwiez, s. 129; J. Antoniewicz, Prusowie, s. 146-150; J. Powierski,
Stosunki polsko-pruskie, s. 7-73. L. Okulicz-Kozaryn, Dzieje Prusdw, s. 289-292.

1.3. Prusy we wczesnym Sredniowieczu
47
Najpozniej w koncu XI w. przestajq funkcjonowac wikinskie osrodki handlo-
we. Cmentarzysko pruskie w Wiskiautach z XI-XIII w. i antiquum forum (1352),
niedaleko emporium, mog^ wskazywac na kontynuowanie przez Sambow - po-
tomkow wikingow - tradycji handlowych tego miejsca. W pocz. XIII w. u ujscia
Lipcy (Pregoiy) wzmiankowany byi grod (castrum) Pregore, ktory moze pelnd tez
funkcje handlowe. Forum pruthenicum znajdowaio si? tez koio Medenau na Sam-
bii (1326). Natomiast funkcje Truso przej^l zapewne polozony w poblizu Pruski
Targ (dzis Przezmark).
Wazn^ rol? odgrywal szlak prypecko-buzanski (Kijow - Pinsk - Brzesc - Dro-
hiczyn, w poblizu ktorego odkryto skarby bursztynu), prowadz^cy zapewne przez
mazowieck^ Wizn? i jacwi?skie grody: Rajgrod, Szurpily (podgrodzie zwane Tar-
gowisko), Jegliniec, G^bin na Sambi?. Inne odgal?zienie tego szlaku prowadzilo
przez brody na prawobrzeznych doplywach Narwi i zapewne skr?calo w gl^b Prus
mi?dzy Szkw$ a Pis^ oraz na polnoc od Grzebska przez brod na Orzycu do ziemi
lubawskiej (w 1260 r. w Lubawie wzmiankowany byl targ, a w s^siedztwie lezy
wies Targowisko), i wiodlo zachodnig strong Jezioraka do okolic Dzierzgonia,
a nast?pnie do Gdanska {via ruthenicalis). W poblizu Dzierzgonia „ruska droga”
t^czyia si? zapewne ze szlakiem biegn^cym przez ziemi? chelminsk^ i Pomezani?.
Forum Prutenicalis (1305, Przezmark kolo Zalewa),/oram Pogusanie (1287, Spor-
tyny), forum Gerkin (1272, ros. Dubrovka) na poludniowy wschod od Krzyzpor-
ka wytyczaj^ drog? prowadz^c^ na Sambi?. Inna droga na Sambi? biegla zapew¬
ne przez Truso-Przezmark wzdluz Zalewu Wislanego.
Cz?sc miejsc targowych zwi^zana byla zapewne z wazniejszymi grodami.
W czasach krzyzackich na okreslenie nielokacyjnej osady pod zamkiem о funk-
cjach handlowo-rzemieslniczych uzywano pochodz^cego z j?zyka pruskiego slowa
liszka (prus. liscis, niem. Lischke), oznaczaj^cego oboz. Tak$ nazw? nosita wyspa
na Wisle koto Starego Torunia, ktora mogla funkcjonowac jako ponadregionalne
miejsce wymiany. Targ na pograniczu dla handlu solq i zelazem zamierzat zalozyc
Leszek Bialy. Genezy funkcji targowych niektorych wsi i miast (Postolin, 1295;
Tolkmicko, 1296-1299) zatozonych w miejscu pruskich osiedli mozna by doszu-
kiwac si? w okresie wczesniejszym. Mog^ о tym takze swiadczyc nazwy z czlonem
-pile lub targ (np. Stary Targ, 1294). Bye moze przy targach i grodach funkejono-
waty tabemy27.
Podstawow^ form^ gospodarowania Prusow we wczesnym sredniowieczu bylo
rolnictwo, ktore od systemu wypaleniskowo-odlogowego, a zapewne takze kopie- * i27 R. Wenskus, Beobachtungen, s. 314-316; J. Powierski, Stosunki pokko-pruskie, s. 71,147,
152-153; M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyzackiego, s. 73-76; G. Iwanowska, Wczesno-
s'redniowieczna Jadwiez, s. 97-98. W. Losinski, Chronologia napfywu najstarszej monety arabskiej,
s. 30-31; VI. Kulakov, Istorija Prussii, s. 46; K. Buczek, Geograflczno-historycznepodstawy, s. 13;
A. Kaminski, Jadwiez, s. 113-118; J. Tvszkiewicz, Mazowsze poinocno-wschodnie, s. 115-130,162
i тара 6; J. Powierski, Prusowie, Mazowsze, 1.1, s. 197; E. Kowalczyk, Szlaki drogowe w puszczy
na pograniczu mazowiecko-pruskim w sredniowieczu, KH, 1.106: 1999, nr 1, s. 3-4 i тара; zob.
tez zbi6r prac w tomie; Wczesnodredniowieczny szlak Iqdowy z Kujaw do Prus (XI wiek). Studia
i materiafy, red. W. Chudziak, Tbrun 1997.

48
Rozdzia! I. Prusy w itarozytnoici i we wczesnym Sredniowieczu
niaczego, przeszio do ugorowego. W XI w. zaznaczyl si? bye moze w tej dziedzi-
nie pewien post?p (upowszechnienie zelaznych radlic, wprowadzenie ozimego
zyta). Mniej jasna jest sytuaeja w rzemiosle. Wyroby luksusowe byiy prawdopo-
dobnie wytwarzane rowniez na miejscu, choc giownie pochodzily z importu. Na-
tomiast produkeja narz?dzi i przedmiotow codziennego uzytku pozostawala za-
pewne w wi?kszosci na poziomie r?kodzieta. Charakter osad podgrodowych jest
stabo znany i trudno odpowiedziec na pytanie, czy byiy one osrodkami produkcji
pozarolniczej na potrzeby lokalne, i jakiej wytworczosci to dotyezyio. Nieuzywa-
nie pieni?dzy wskazuje, ze wymiana miaia naturalny charakter. Siec targow zwi^-
zana byiaby zatem przede wszystkim z handlem dalekosi?znym28.
1.3.6.	Religia, obyczaj, prawo
Nieliczne i lakoniczne informaeje о wierzeniach Prusow do pocz. XIV w.,
pojawienie si? ich na szersz^ skal? dopiero w okresie pokrzyzackim, trudnosci
w oddzieleniu informaeji od interpretaeji autorow i wplywow chrzescijanskich,
w koficu rozne koncepcje na temat religii indoeuropejskiej sprawiaj^, ze charak¬
ter religii Prusow jest sporny. Poza Curche, bostwem lub demonem wymienionym
W 1249 r., kaptanem kriwe oraz ligaszami i tuliszami, nast?pni bogowie wzmian-
kowani dopiero w 1418 r. (Patollu i Natrimpe), pelny zas panteon wraz z kast^
kaptahsk^ pojawit si? w zrodlach wczesnonowozytnych. Dlatego niektorzy bada-
cze sqdz^, ze religia Prusow nie byla politeistyezna, ale znajdowala si? jeszcze na
etapie kultu nieba i przyrody, wiary w dusze zmarlych, magii i demonologii29.
Dusburg nie wymienil imiennie zadnego bostwa pruskiego, nawet Perkuna
czczonego na Litwie, ani nie informowal о niszczeniu ich wyobrazen czy miejsc
kultu. W najstarszyeh przekazach podkreslano kult sit przyrody (ciaia niebieskie,
lasy, wody, zwierz?ta). Zachowalo si? kilkanascie kamieni ofiamych, ktore pier-
wotnie zlokalizowane byiy w swi?tych gajach, ale niedaleko od miejsc publicznych
(grodow, targow). Wyobrazenie Curche tworzono raz w roku z plodow ziemi.
B6stwo to znane bylo zarowno na Pobrzezu, jak tez w Galindii (Kurkosadel, Kurki
28 Zob. J. Powierski, Czynniki, s. 426-448; J. Okulicz, Osadnictwo ziem pruskich, s. 56-57;
L, Okulicz-Kozaryn, Dzieje Prusdw, s. 189-203, 303-309.
24 £r6dia do dziejow religii i obyczajow Prusow zebrali: A.J. Mierzynski, Zrodla do dziejow
mitologii litewskiej, cz. 1-2, Warszawa 1892-1896 (z komentarzem); W. Mannhardt, Letto-Preus-
sische Gotterlehre, Riga 1936; zob. tez M.L. Colker, America Rediscovered, s. 722. Najpelniej
religi? Prus6w ze stanowiska politeizmu omowit H. Bertuleit, Das Religionswesen der alien Preu-
fien, s. 9-110. Religia Prusow (w ramach religii Baltow) byla kilkakrotnie omawiana w nauce
polskiej, zob. A. Bruckner, Starozytna Litwa. Ludy i bogi. Szkice historyczne i mitologiczne, oprac.
J.	Jaskanis, Olsztyn 1984, s. 27-36, 37-65,151-158; H. Lowmianski, Religia Stowian i jej upadek
(w. Vl-XII), Warszawa 1979, s. 50-53,143; M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyzackiego,
63-66; J. Suchocki, Mitologia baltyjska, Warszawa 1991. Zob. tez V.V. Ivanov, V.N. Ibporov,
Baltijskaja mifologija, w: Mify narodov mira: enciklopedija, 1.1, red. S.A. Tbkarev, Moskva 1980,
s. 153-159.

1.3. Prusy we wczesnym Sredniowieczu
49
koto Olsztynka), charakter Curche pozostaje jednak niejasny. Ligaszow i tuli-
szow, ktorzy uczestniczyli w obrz?dach pogrzebowych (1249), zapewne nalezy
uznac za szamanow30.
Wspolny dla wszystkich grup spoiecznych byl ciatopalny obrzqdek pogrzebo-
wy, odwzorowuj^cy pozycj? spoteczn^ zmarlych. Cmentarzyska Sambii i rejonu
nadmorskiego skladaj^ si? z plaskich grobow ciaiopalnych, utwardzonych kamien-
nym brukiem. Od IX w. staj^ si? one ubozsze. W kulturze dolnoniemenskiej,
zapewne pod wplywem kontaktow z Sambi^, pochowki szkieletowe od X do XII w.
zostaiy w zasadzie zast^pione na tych samych cmentarzyskach przez ciaiopalenie.
W Galindii cmentarzyska we wczesnym sredniowieczu zanikaj^ albo z powodu
kryzysu osadnictwa, albo tez pod wplywem Slowian, ale w tym przypadku w zwi^z-
ku ze zmian^ zwyczajow pogrzebowych na takie, ktore nie pozostawialy sladow.
Bye moze po kremaeji prochow zmarlych nie skladano do pojedynezyeh grobow,
a sladem tego zwyczaju s$ wielokrotnie uzywane place popiolowe о srednicy do
kilkunastu metrow a mi^zszosci do metra, znane takze z obszaru Skalowii i Sam¬
bii. Skremowanych zmarlych chowano rowniez w obr?bie grodu. Wskazuje si?
takze (hipotetyeznie) na kontynuacj? pewnych cmentarzy od okresu rzymskiego
po XIII w. Kremacja wyst?puje rowniez na obszarze Jacwi?zy. Wspolnym rysem
obrz^dku pogrzebowego Prusow byly pochowki koni. Pojawily si? one juz w okre-
sie rzymskim, a we wczesnym sredniowieczu na calym obszarze Prus31..
Wiedza о obyczajach Prusow dotyezy przede wszystkim tego, со pozostawalo
w sprzecznosci z normami religii chrzescijanskiej: wielozenstwa, kupowania zon,
lewiratu junioralnego, okrucienstwa wobec chrzescijan i dzieciobojstwa, nadzwy-
czajnej rozwi^zlosci kobiet, pijanstwa. Usmiercanie (porzucanie) niemowl^t moglo
wynikac z braku zywnosci lub tez mialo znaezenie kultowe i sluzylo uzyskaniu
obfitych plonow. Wspomniana rozwi^zlosc seksualna wynikala zapewne z zasad
goscinnosci. Z drugiej strony chrzescijanscy kronikarze wypowiadali о Prusach
opinie pozytywne, chwal^c ich goscinnosc, brak zebrakow i humanitarne post?-
30	H. Lowmianski, Elementy indoeuropejskie w religii Baltow, w: Ars historica. Prace z dziejdw
powszechnych i Polski, Poznan 1976, s. 147-151, uznal Curche za bostwo nieba, natomiast
J. Powierski, Bogini Kurko i niektore aspekty spoleczno-gospodarcze wierzen pruskich, w: idem,
Prussica, t. I, s. 129-130, za bostwo zenskie i wi^zai z „matk^ bogow” u Est(i)ow z przekazu
Tbcyta. Zob. tez M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyzackiego, s. 64, przyp. 45; M.J. Hoff¬
mann, Pogahskie miejsca kultu na ziemiachpruskich, „Masovia”, t. 2: 1999, s. 4-9; P.M.A. Cywin-
ski, Slady szamanizmu w religijnosci wczesnoSredniowiecznych Prusdw, PH t. 92: 2001, z. 1,
s. 88-91.
31	C. Engel, Vorgeschichte der altpreussischen Stamme, Bd. I, Konigsberg 1935, s. 64, 65, 71,
79, przyp. 132; B. v. z. Muhlen, Die Kulturder Wikinger, s. 17; R. Odoj, Dzieje Prusdw do czasdw
krzyzackich, KMW, 1970, nr 1 (107), s. 58-61; L. Okulicz-Kozaryn, Dzieje Prusdw, s. 212-215;
M.E Jagodzinski, Archeologiczne slady osadnictwa migdzy Wislq a Pastykq we wczesnym Srednio-
wieezu. Komentarz do katalogu stanowisk, w: Adalbertus. Wyniki programu badah interdyscypli-
narnych, red. P. Urbanczyk, Warszawa 1998, s. 167-168, 176-177; W. Nowakowski, Korzenie
Prusdw, s. 32-34; W. Wroblewski, Ossa cremata. Obrzqdek pogrzebowy Galinddw we wczesnym
Sredniowieczu w Swietle znalezisk w grodzisku w Szestnie-Czamym Lesie, „Swiatowit”, t. 43: 2000,
z. 2, fasc. B, s. 268-281; J. Jaskanis, Obrzqdek pogrzebowy zachodnich Baltdw и schylku starozyt-
noSci (I-Vw. n.e.), Wroclaw-Warszawa-Krak6w-Gdutisk 1974, s. 248-252.

50
Rozdzia! I. Prusy w starozytnosci i we wczesnym sredniowieczu
powanie z rozbitkami. Opis obyczajow pruskich nie odbiegal od stereotypu pa-
nuj^cego w owczesnej historiografii, nakazuj^cego podkreslanie goscinnosci i su-
rowosci obyczajow u ludow poganskich (wczesniej barbarzynskich)32.
Prusowie podlegali wspolnemu prawu zwyczajowemu. Za wpuszczenie nie-
przyjaciela w granice kraju karano smierci^, spaleniem domu, utrat^ dobytku,
sprzedaz^ zony i synow. Wykonanie wyroku smierci na Wojciechu Slawnikowicu
nast^pilo zgodnie z praktyk^ s^dow^ Prusow. Instytucja okupu (wergeld, glow-
szczyzna) za wyrzeczenie si? zemsty zapewne nie byia znana do czasow krzyza-
ckich. Jednak prawo rodzime nie byio silnym spoiwem zwi^zku wielkoplemien-
nego, skoro w 1249 r. nie tylko Pomezanowie, ale tez Warmowie i Natangowie,
wybrali prawo polskie. Stosowane w XIV w. Xzw.jura Prutenorum to prawo pome-
zaAskie, b?d$ce rozwini?ciem prawa polskiego, a nie odr?bne prawo pruskie33.
32	W. Gaerte, Witwenverbrennung im vorordenszeitlichen Ostpreufien, „Prussia”, H. 29:1931,
s. 125-134; idem, Diegastliche Prostitution bei den alten Preufien, „Prussia”, H. 27:1927, s. 252-255;
L.	Okulicz-Kozaryn, Dzieje Prusdw, s. 316-326. Zob. tez B. Kurbisowna, Pollexianorum cervicosa
feritas. Dzikoid i barbarzyhstwo w opinii mistrza Wincentego, w: Stowianie w dziejach Europy.
Studia historyczne ku uczczeniu 75 rocznicy urodzin i 50-lecia pracy naukowej Profesora Henryka
LowmiatiskiegOy red. J. Ochmanski, Poznan 1974, s. 131-138; J. Powierski, Prusowie, Mazowszey
1.1, s. 228-230; K. Modzelewski, Barbarzynska Europa, s. 27-45.
33	W. Maisel, Prawo kame Prusdw na tie pordwnawczym, w: Stowianie w dziejach Europy,
s. 128-129; J. Banaszkiewicz, Dwie sceny z zywotdw i zycia £w. Wojciecha: misjonarz i wiec Prus6wy
martyrium biskupa, w: Ludzie, Kodcidt, wierzenia. Studia z dziejdw kultury i spoteczeristwa Europy
Srodkowej (iredniowiecze-wczesna epoka nowozytna), red. W. Iwanczak, S.K. Kuczynski, Warsza¬
wa 2001, s. 91-92. R. Wenskus, Uber die Bedeutung des Christburges Vertrages, w: idem, Ausge-
wdhlte Aufsdtze, s. 399-402. S. Mielczarski, Misja pruska, s. 127; A. v. Miilverstedt, Beitrdge zur
Geschichte des Wergeldes in Preussen, NPPB1, Bd. 3: 1853, s. 390-413, szczeg61nie s. 412-413;
M.	Ibeppen, Excurs Uber die Verschreibungen des Ordens fttr Stammpreussen im 13. Jahrhundertf
w: SRP1, s. 268-269.

Rozdzial II
Wladztwo terytorialne
(1226-1409)
- czas budowy i rozwoju
Roman Czaja, Wiestaw Dtugokgcki,
Marian Dygo, Slawomir Jozwiak,
Andrzej Radziminski, Janusz Tandecki

2.1.	Poczqtki i budowa wladztwa
zakonu krzyzackiego (1226-1309)
Marian Dygo
2.1.1.	Stanowisko prawne Krzyzakow w Prusach
Wladztwo zakonu niemieckiego w Prusach powstalo w rezultacie urzeczy-
wistnienia nad Baltykiem idei krucjaty. Juz na pocz. XII w. wyprawy krzyzowe
kierowaly si? przeciw poganskim Stowianom potabskim, natomiast u schylku tego
stulecia - przeciw poganskim Baltom i Ugrofinom w Inflantach. W Prusach od
pocz. XIII w. dzialali misjonarze z zakonu cystersow; jeden z nich, Chrystian,
w 1215/1216 r. zostal pierwszym biskupem Prus1. Jednak juz kilka lat pozniej
misja zostala zagrozona przez napady poganskich Prusow na ich ochrzczonych
wspolplemiencow, wi?cej: poganie zacz?li atakowac pograniczne obszary ksi?stwa
mazowieckiego, a nawet opanowali ziemi? chelminskq. Wyprawy krzyzowe na
Prusow, organizowane za zgod^ biskupa Chrystiana przez ksi^z^t polskich w la-
tach 1222-1223, zakonczyly si? odzyskaniem ziemi chelminskiej. Wkrotce zostal
utworzony system obrony pogranicza z Prusami w postaci stalych zalog rycerskich,
jednak zalamal si? on w 1225 r.2
Nie jest jasne, od kiedy do dzialan przeciw poganskim Prusom zostaly wtq-
czone zakony rycerskie. W 1228 r. poswiadezony jest w Dobrzyniu zakon rycerzy
Chrystusowych (tzw. dobrzyncow), zalozony prawdopodobnie przez biskupa Chry¬
stiana3. Fundacja tego zakonu zapewne miala miejsce przed 1228 r. Bye moze
1	Z nowszej literatury zob. np.: K. Zielinska-Melkowska, Biskup Chrystian - postac i dzido,
w: Grudziqdz miastem Chrystiana (materiaty posesyjne), Grudziadz 1998, s. 17-51; S. Kwiatkow-
Nki, Biskup Chrystian na tie problemow moralnych i organizacyjnych misji w krajach nadbaltyckich,
w: Grudziqdz, s. 53-60; J. Powierski, Aspekty terytorialne cysterskiej misji w Prusach, w: Cystersi
w spoleczeAstwie Europy Srodkowej, red. M. Wyrwa, J. Dobosz, Poznan 2000, s. 251-270.
2	Zob. ostatnio M. Gladysz, Zapomniani krzyzowcy. Polska wobec ruchu kruejatowego wXII-
XIII wieku, Warszawa 2002, s. 189-203.
3	Zob. ostatnio M. Starnawska, Mifdzy Jerozolimq a Lukowem. Zakony krzyzowe na ziemiach
polskich w Hredniowieczu, Warszawa 1999, s. 107-109.

54
Rozdzial II. Wladztwo terytorialnc (1226-1409)
wtedy pojawili si? w Tymawie koto Gniewu rycerze z zakonu kalatrawensbw4. Na
ten czas przypada tez zalozenie w ziemi chelminskiej pierwszej placowki Zakonu
Szpitala Najswi?tszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, znanego
u nas pod nazwq zakonu krzyzackiego (niemieckiego) lub krocej - Krzyzakow.
Zakon krzyzacki powstai w wyniku przeksztaicenia w zakon rycerski w 1198 r.
bractwa szpitalnego zalozonego przez mieszczan z Bremy i Lubeki w 1190 r.,
podczas obl?zenie Akki w czasie III krucjaty. Dzi?ki wsparciu ze strony dynastii
Staufow (cesarze Henryk VI i Fryderyk II), a takze landgrafow Turyngii, Krzy¬
zacy rychto weszli w posiadanie licznych majgtkow, najpierw w Italii i w Rzeszy,
a nast?pnie w wielu innych krajach Europy. W okresie, kiedy Zakonem kierowal
wielki mistrz Herman von Salza (1209-1239), Krzyzacy podj?li nawet starania
о uzyskanie dla siebie wladztwa terytorialnego. Proby realizacji tych planow po-
dejmowane na Cyprze, w Ziemi Swi?tej i w Krolestwie W?gier (w Siedmiogro-
dzie) zakonczyly si? niepowodzeniem w 1225 r. Pojawiia si? za to przed Krzyza-
kami zupelnie nowa szansa na uzyskanie wlasnego wladztwa, tym razem nad
Baltykiem. Wiele wskazuje na to, ze promotorem osadzenia zakonu niemieckie¬
go na pograniczu mazowiecko-pruskim by! m.in. ksiqz? slqski Henryk Brodaty5.
Rokowania w tej sprawie mi?dzy ksi?ciem mazowieckim Konradem I a Krzy-
zakami trwaly chyba od 1225 r.6 Dokument wystawiony przez Konrada dla Za¬
konu 23 IV 1228 r. zamykal pierwszy etap pertraktacji: ksi^z? nadal Krzyzakom
„ziemi? Chelmno ze wszystkimi jej przynaleznosciami” oraz kujawsk^ wies Or-
lowo ,,na wieczn^ wlasnosc”7. Dyspozycj? dokumentu wolno rozumiec w ten spo-
s6b, ze Krzyzacy otrzymali chelminsk^ kasztelani? majqtkow^, tzn. zostali obda-
rzeni wladz^ publicznq w stosunku do swoich poddanych i dochodami od nich
na wzor uprawnien, jakimi dysponowali owczesni kasztelanowie8. Jako motywacj?
nadania Konrad podal trosk? о zbawienie swoje i swoich rodzicow. Ksigz? mogl
obawiac si? wiecznego pot?pienia za brak ochrony organizacji koscielnej w calej
jego dzielnicy przed zniszczeniami z n}k pogan.
4	Ibidem, s. 112-115; M. Smolinski, Kalatrawensi и» Tymawie na Pomorzu Gdanskim. Idea
sprowadzenia zakonu nad Morze Baltyckie, w: Mieszczanie, wasale, zakonnicy, red. B. Sliwinski,
„Studia z dziejow sredniowiecza”, nr 10, Malbork 2004, s. 205-243.
5	T. Jasinski, Stosunki slqsko-pruskie i klqsko-krzyzackie wpierwszejpoiowie XIII и», w: Ars
historica, Poznan 1976, s. 393 nn.; B. Zientara, Sprawypruskie wpolityce Henryka Brodatego, ZH,
t. 41: 1976, z. 4, s. 27 nn.
b Zob. przeglad literatury: M. Lowener, Die Einrichtung von Verwaltungsstrukturen in Preu-
fien durch den Deutschen Orden bis zur Mitte des 13. Jahrhunderts, Deutsches Historisches Insti-
tut Warschau. Quellen und Studien, Bd. 7, Wiesbaden 1998, s. 7 nn.
7	PUB 1/1 64.
8	Zob. M. Dygo, Studia nad poczqtkami wladztwa zakonu niemieckiego w Prusach (1226-
1259), Warszawa 1992, s. 35-42; T. Jasinski, Okolicznosci nadania ziemi chelminskiej Krzyzakom
w 1228 roku w kwietle dokumentu lowickiego, w: Balticum. Studia z dziejow polityki, gospodarki
i kultury XII-XVII wieku ofiarowane Marianowi Biskupowi w siedemdziesiqtq rocznicq urodzin,
red. Z.H. Nowak, Torun 1992, s. 151-164, wyrazil pogl^d, ze Konrad nadal Krzyzakom w 1228 r.
majqtkowtf kasztelani? chetminsk^, kt6rq poprzednio (od 1222 r.) posiadat biskup Chrystian.
Inaczcj M. Dygo, Studia, s. 66.

2.1. Poczqtki 1 budowa wladztwa zakonu krzyzackiego (1226-1309)
55
Z kolei z dokumentu wystawionego przez biskupa Chrystiana z datq 3 V
1228 r. dowiadujemy si?, ze nadal on Krzyzakom dziesi?ciny w majqtkach prze-
kazanych im przez Konrada9. Biskup motywowai to nadanie koniecznosci^ obro-
ny chrzescijahstwa, jak wolno si? domyslac - przed poganskimi Prusami. Nie jest
jasne, czy chodzito mu jedynie о zabezpieczenie granicy z Prusami czy moze takze
о jakies akcje militame na ich terenie. Istotne jest wszakze, ze w kwestii Prus
zabieral glos biskup tego kraju10.
Papiez Grzegorz IX wypowiedzial si? w sprawie obecnosci Krzyzakow na po-
graniczu pruskim dopiero 18 11230 r. Powoluj^c si? na relacj? wielkiego mistrza
Hermana von Salza о donacji Konrada (miala ona obejmowac, obok grodu
w Chetmnie, takze „pewne inne grody w s^siedztwie Prusow” oraz to wszystko, со
Krzyzacy zdolajq zaj^c w Prusach, z wylqczeniem terenow schrystianizowanych
przez legata Wilhelma z Modeny), w pismie skierowanym do Zakonu ,,w krajach
Niemiec i Prus”, wezwal go „do wydarcia z r^k Prusow” ich ziemi. Wyrazit przy tym
nadziej?, ze wiemi znad granicy pruskiej pomog^ Zakonowi w tym dziele11. lym-
czasem brak jakiegokolwiek dokumentu о niekwestionowanej wiarygodnosci wysta¬
wionego przez Konrada dla Krzyzakow w sprawie jakichkolwiek nadah w Prusach,
zreszt^ i papiez nie wspomina о takim dyplomie. Zwraca uwag?, ze Grzegorz IX
nie wspomnial о biskupie Chrystianie, odwoial si? jedynie do „wiemych”12.
О	stanowisku Chrystiana wobec Zakonu informuje jego dokument datowany
na 1230 r., a takze oswiadczenie opatow cysterskich klasztorow w Leknie i L^dzie
ze stycznia 1230 r. dotycz^ce postanowien zawartych w owym dokumencie13. Bi¬
skup nadal Krzyzakom swoje maj^tki ,,na terytorium chelminskim” w zamian za
danin? zbozow^ (dziesi?cin?) oraz kilka folwarkow. Wydaje si?, ze Chrystian mial
nadziej? na duze dochody, wszak przekazywal Zakonowi dobra wyniszczone na-
jazdami pogan, licz^c na to, ze ci sprowadz^ osadnikow14. Biskup zarezerwowal
sobie prawo osadzania na „terytorium chelminskim” swoich „wasali”, zabranial
zas tego Krzyzakom bez swojej zgody. Wszyscy wasale i neofici zamieszkuj^cy t?
ziemi? mieli podlegac Chrystianowi i walczyc na wtasny koszt, w trakcie wypraw
chor^giew biskupa miala bvc niesiona na czele, przed chor^gwig Zakonu. Krzy¬
zacy w swoich dobrach mieli przyjmowac biskupa jak swojego pana, zobowi^zali
si? takze wymoc na papiezu konfirmacj? wszystkich dokumentow dotycz^cych
misji pruskiej (tym samym - uprawnien Chrystiana) i pokryc zwi^zane z tym
9	PUB I/l 65; w sprawie pozycji koscielnej Chrystiana w ziemi chetminskiej zob. ostatnio
A. Radziminski, Podziafy koicielne, w: Panslwo zakonu krzyzackiego w Prusach. Podziaty admini-
stracyjne i koscielne w X1II-XVI wieku, red. Z.H. Nowak, Torun 2000, s. 67.
10	Rowniez dyplomy wystawione dla dobrzyncow w 1228 r. przez Konrada, Chrystiana i pa-
pieza nie pozostawiaj^ w^tpliwosci, ze jakakolwiek akeja tego zakonu w Prusach mogla mie£
miejsce tylko pod kierownictwem biskupa Prus, zob. PUB I/l 66-69; por. tez PUB I/l 16-31.
11	PUB I/l 72.
12	W dokumencie dla dobrzyncow z pazdziernika 1228 r. papiez pisal о „dobrej pami?ci”
pierwszym biskupie Prus, a wi?c jako о zmarlym, zob. PUB I/l 69.
13	PUB I/l 73-74; M. Dygo, Studia, s. 67-75.
14	M. Lowener, Die Einrichtung, s. 25, nie docenia skali z^daft gospodarezyeh biskupa wobec
Krzyzak6w.

56
Rozdzial II. Whdztwo terytorialne (1226-1409)
koszty. Wida6, ze w 1229/1230 r. Chrystian podj^l starania о umocnienie swojego
stanowiska wobec Krzyzakdw. Pozyskat dla siebie cystersdw, zwi^zane z nimi za-
kony rycerskie (dobrzyncow, kalatrawensow z Tymawy), a takze mieszczan z Do-
brzynia15. Nie ulega w^tpliwosci, ze czul si? zagrozony zmian^ stosunku papieza
Grzegorza IX do misji cysterskiej. T? now$ polityk?, korzystn^ dla dominikanow
i Krzyzakow, forsowal legat papieski Wilhelm z Modeny, ktory przybyl do Prus
na przet. 1228 i 1229 r. i zlozyl papiezowi sprawozdanie na pocz. 1230 r.16 Nie
jest przypadkiem, ze Chrystian chcial uzyskac od papieza konfirmacj? dokumen-
t6w dotycz^cych misji pruskiej.
Krzyzacy godzili si? na niekorzystne dla nich warunki podyktowane przez
Chrystiana w 1230 r., poniewaz potrzebowali jego poparcia w rozgrywce z ksi?-
ciem Konradem. Swiadczy о tym dokument ze stycznia (?) tegoz roku wystawio-
ny rzekomo przez ksi?cia, jednak nieuwierzytelniony jego piecz?ci^. Jest to naj-
pewniej koncept dokumentu przygotowanego przez Krzyzakow, ktory zostal
odrzucony przez Konrada. Dotyczy on nadania Zakonowi calego „terytorium
chetmifiskiego” w granicach rzek: Osy, Wisly i Drw?cy, przekazania mu upraw-
nieh skarbowych (gorniczych, menniczych, celnych), wreszcie obj?cia Krzyzakow
ochron^ przed kazdym, kto w ich posiadlosciach standby im na drodze (czy cho-
dzilo о Chrystiana?)17. Najwidoczniej Krzyzacy nie byli usatysfakcjonowani do-
nacj^ Konrada z 1228 r. - wszak nie przedstawili odpowiedniego dokumentu
papiezowi do zatwierdzenia. Postanowili zatem wymoc na ksi?ciu rozszerzenie
nadania pod wzgl?dem terytorialnym i rzeczowym, maj^c nadziej?, ze pozyskaj^
Konrada zapisan^ w koncepcie obietnic^ wspolnej z nim, wiernej walki z poga-
nami. Zwraca uwag?, ze w tym dokumencie nie ma ani slowa о jakichkolwiek
nadaniach Konrada dla Zakonu w Prusach.
Krzyzacy mieli za sojusznikow biskupow: pruskiego Chrystiana, mazowiec-
kiego Gunthera i kujawskiego Michala (wszyscy trzej s^ wymienieni w koncepcie
wSrod swiadkow). Chrystian zostal pozyskany obietnic^, ze Zakon b?dzie go uwa-
zal za swojego pana; Gunther i Michal - zwrotem pewnych ich posiadlosci na
15	Рог. listy swiadkow, zob. PU 1/1 73-74.
16	Zob. ostatnio D.A. Dekanski, Cystersi i dominikanie w Prusach - dzialania misyjne zako-
ndw w latach trzydziestych XIII wieku. Rywalizacja czy wspolpraca?, w: Cystersi w spoleczenstwie,
s. 227-250; por. J.A. Spiez, Cystersi a dominikanie w XIII wieku, czyli о wspolpracy i rywalizacji
mi$dzy zakonami, w: Cystersi w spoleczenstwie, s. 754-781. О dziaianiach papieza Grzegorza IX
maj^cych na celu wsparcie Krzyzakow w Prusach w okresie 1230-1234, zob. ostatnio S. Gougen-
heim, Gregor IX., Wilhelm von Modena und die Herrschaftsbildung des Deutschen Ordens, w: Die
Ritterorden a Is Tragervon Herrschaft: Territorien, Stadte, Grundbesitz und Kirchen, hrsg. v. R. Cza-
ja, J. Sarnowsky, OMCTH, Bd. 14, Torun 2007, s. 87-104.
17	PUB 1/1 75; T. Jasinski, Uwagi о autentycznosci przywileju kruszwickiego z czerwca 1230 r.,
w: Personae - Colligationes - Facta, red. J. Bieniak i in., Torun 1991, s. 238-239, nie ma zastrze-
zcfi do wiarygodnosci tego dyplomu, ktory uwaza za „duplikat zaginionego dokumentu Konrada”,
nie podaj^c jednak wystarczaj^co mocnych argumentow; M. Lowener, Die Einrichtung, s. 24-27,
wyprowadza na podstawie owego konceptu wniosek о odst^pieniu przez Konrada ziemi chelmin-
skiej Zakonowi w wieczyste posiadanie bez zobowi^zan; D. Sikorski, Przywilej kruszwicki. Studium
z wczesnych dziejdw zakonu niemieckiego w Prusach, Warszawa 2001, s. 76, jest sktonny uwazac,
ze przedmiotowy dokument nie zostal przez ksi?cia zatwierdzony.

58
Rozdzial II. Wfadztwo terytorialne (1226-1409)
obszarze na potnoc od Drw?cy18. W koncepcie powiada si?, ze Krzyzacy otrzy-
пнуз regalia, jakie „zwyklo si? wymieniac w przywilejach”. Najpewniej chodzi
о uprawnienia, ktore Zakon uzgodnil w trakcie pertraktacji z Chrystianem - opaci
cystesow twjerdzili, ze byly to m.in. regalia gornicze. Wolno przypuszczac, ze ow
koncept dokumentu z 1230 r. byl sporz^dzany w trakcie rokowan mi?dzy bisku-
pem Prus a Zakonem. Chrystian popieral z^dania Krzyzakow wobec Konrada
w zamian za uznanie swojego kierownictwa w misji pruskiej.
Do tego konceptu nawi^zuje, dyspozycj^ i Iist% swiadkow, przywilej rzekomo
wystawiony przez ksi?cia Konrada w czerwcu 1230 r. w Kruszwicy. Zgodnie z dys-
pozycj^ tego dyplomu ksi^z? nadal Zakonowi ziemi? chelminsk^ w obr?bie rzek
Wisly, Drw?cy i Osy z wszelkimi mozliwymi uprawnieniami zwierzchnimi na tym
obszarze, a takze calosc zdobyczy w Prusach19. Wolno w^tpic w autentycznosc
tego przywileju; przy tym okolicznosc, ze znany jest on jedynie z odpisu w rege-
strach papieskich (do ktorych - na dodatek - wci^gni?to go pod rokiem 1234),
wcale nie jest tutaj najwazniejsza. Na liscie swiadkow przywileju kruszwickiego
jest wymieniony Chrystian. Wydaje si? malo prawdopodobne, ze mi?dzy stycz-
niem a czerwcem 1230 r. tak zmienil on swoje stanowisko wobec Zakonu, ze
zgodzil si? na nadanie przez Konrada Krzyzakom wszystkich ich zdobyczy w kraju
,,Saracen6w”, na dodatek bez jakiejkolwiek wzmianki о biskupie Prus. Za auten-
tyczno^ci^ dokumentu kruszwickiego nie przemawia tez pismo papieza Grzego-
rza IX z 12 IX 1230 r. z informacj^ о listach Konrada dotycz^cych okolicznosci
sprowadzenia Krzyzakow do jego ziemi, nadania im grodu Chelmna i tego, со
zdob?d^ w Prusach20. Zawarte w tym pismie informacje dotycz^ce nadania przez
Konrada dobr w ziemi chelminskiej nie przypominaj^ tekstu przywileju kruszwic¬
kiego; s^ raczej bliskie temu, со zapisano w dokumencie wystawionym przez
ksi?cia Mazowsza w 1228 r.21 Nie jest zreszt^ wykluczone, ze pismo z 12 IX bylo
18	Zob. M. Dygo, Studia, s. 43-55.
19	PUB 1/1 78.
20	PUB 1/1 80.
21	T. Jasinski, Uwagi о autentycznosci, s. 229-233, jest zdania, ze wzmianka о owych listach
Konrada przemawia za autentycznosci^ przywileju kruszwickiego; M. Lowener, Die Einrichtung,
s. 31 n., oraz idem, Poczqtki zakonu niemieckiego w Prusach do polowy XIII wieku, ZH, t. 65:
2000, z. 1, s. 11 n., wyrazil przekonanie, ze dokument kruszwicki zostal uwierzy'telniony przez
Konrada, о czym ten poinformowal papieza listownie - to wszystko autor wyczytal z rzeczonego
pisma Grzegorza IX z 12IX1230 r. Niemiecki historyk podkresla, ze о zakresie nadan Konrada
papiez wiedzial z listow ksi?cia, a nie z odpowiednich dokumentow: ,,w zadnym wypadku nie
powiedziano tu, ze papiez widzial na wtasne oczy odnosne dokumenty, bowiem wtedy uzyto by
sformutowania «sicut in suis privileges plenius contineri vidimus»”, idem, Poczqtki zakonu, s. 12,
przyp. 23. Otoz w swietle pisma papieza potwierdzajacego nadania dla dobrzyncow z 1228 r. nie
jest to wcale pewne. Papiez najpewniej widzial tekst nadania dla dobrzyncow (np. w postaci
odpisu), ale zreferowal jego zakres, odsylaj^c do dokumentow: et in autenticis exinde confectis
plenius dinoscitur contineri, zob. PUB 1/1 68). M. Lowener nieslusznie jest przekonany, ze doku¬
ment kruszwicki zostal pokazany papiezowi po raz pierwszy dopiero w 1234 r. - sq przeslanki
przemawiajtjce za tym, ze przywilej ten rzeczywi^cie zostal sporz^dzony w 1230 r. (zob. dalej).
Ostatnio S. Gougenheim, Gregor IX., wysuntjl hipotez?, ze przywilej kruszwicki zostal sporz^-
dzony (w 1230 r.? 1233 r.?) przez wspomnianego wczeiniej legate Wilhelma z Modeny, za petnq
zgodg Konrada. W sprawie krytyki dokumentu kruszwickiego zob. najnowszi) publikacj? G. La-

2.1. Pocz^tki i budowa wladztwa zakonu krzyzackiego (1226-1309)
59
redagowane takze na podstawie przywileju kruszwickiego. О ile bowiem w pismie
papieza z 1811230 r. mowa jest о tym, ze Konrad nadat Krzyzakom to, со z ziemi
Prusow zdotaj^ zdobyc, о tyle w pismie z 12 IX 1230 r. stwierdzono, ze ksi^z?
nadat im to, со ,,w ziemi pogan zdotaj^ zaj^c”22. To ostatnie sformulowanie jest
podobne do fragmentu dokumentu kruszwickiego23. W pismie z 12 IX jest mowa
о tym, ze poganom nie byli w stanie przeciwstawic si? chrzescijanie w Prusach
oraz ksi^z? - ale ten chyba w swojej ziemi, a nie w Prusach24. W przywileju krusz-
wickim wspomina si? о najazdach pogan na ziemie Konrada. Nasuwa si? domyst,
ze passus о najazdach pogan w pismie z 12 IX jest kompilacj^ informacji z jakie-
gos listu ksi?cia oraz z dokumentu kruszwickiego. Pismo z 12 IX zawiera wiado-
mosc о tym, iz Konrad zywi przekonanie, ze za posrednictwem braci Zakonu
przejawia si? dzialanie prawicy Bozej; ta sama mysl jest zawarta w narracji do¬
kumentu kruszwickiego. Zatem istniej^ przeslanki, aby s^dzic, ze dokument krusz-
wicki mogl bye sporz^dzony w pol. 1230 r. i ze rowniez na jego podstawie papiez
redagowat pismo z 12 IX 1230 r.
Dla oceny autentycznosci przywileju kruszwickiego nie bez znaezenia sq zr6-
dla pozniejsze. Na przyklad w przywileju chetminskim z 1233 r., wystawionym
przez Krzyzakow w zwi^zku z lokacj^ Chelmna i Torunia, brak jest okreslenia
granic „ziemi chetminskiej” na wzor tego, со podano w przywileju kruszwickim.
Dopiero w drugiej redakcji przywileju chetminskiego, z 1251 r., mowi si? о ob-
szarze (tj. о ziemi chetminskiej) wyznaczonym rzekami Wist^, Os^ i Drw?c^25.
Z kolei na mocy ugody zawartej mi?dzy Krzyzakami a Konradem w 1235 r. przy-
znano im, powotuj^c si? na jakies przywileje ksi?cia, cate terytorium chetminskie
w obr?bie rzek Drw?cy i Osy26. Natomiast о granicy na Wisle nie ma tutaj ani
budy, Epilog dyskusji о poczqtkach Zakonu Krzyzackiego w ziemi chelminskiej i w Prusach, w: idem,
Studia krytyezne о poczqtkach Zakonu Krzyzackiego w Prusach i na Pomorzu, Poznan 2007,
s. 271 nn. (praca ta ukazala si? juz po napisaniu niniejszego tekstu).
22	PUB 1/1 72, 80: [...] quicquid de terra [...] [Prutenorum - M.D.] [...\poteritis obtinere [...],
[...] quicquid fratres vestri in terrapaganorumpoterint obtinere [...].
23	PUB 1/1 78: [...] quicquid depersonis vel bonis [...] adipiscipotuerint [...].
24	Рог. T. Jasinski, Uwagi о autentycznosci, s. 229 nn.
25	Przywilej chelminski 1233 i 1251, wyd. K. Zielinska-Melkowska, Torun 1986, s. 38-39 § 4.
T? wazn^ okolieznose pomija D. Sikorski, Przywilej kruszwicki, s. 79 nn., ktory uwaza, ze dokument
kruszwicki jest autentyezny i zostat spisany w trzecim kwartale 1233 r., przed wystawieniem przez
Krzyzakow przywileju chelminskiego (28 XII 1233 r.). Uprawnienia wladeze Zakonu w ziemi
chelminskiej zawarte w przywileju chelminskim miaty miec podstaw? prawn^ w dokumencie
kruszwickim. Inn^ przeslank^ za datowaniem dokumentu kruszwickiego na 1233 r. ma byd,
zdaniem D. Sikorskiego, okolieznose, ze dominuje w nim pogl^d о krucjacie (a nie о misji po-
kojowej), со pasuje do sytuacji w 1233 r., kiedy to doszto do kruejaty przeciw Prusom (zim^
1233/1234 r.); wi^zala si? z tym likwidaeja misji cysterskiej i nowy model chrystianizacji propa-
gowany przez Zakon, czemu sprzyjalo przetrzymywanie biskupa Chrystiana w niewoli u Prus6w
(od pol. 1233 r.). Trzeba jednak pami?tac, ze juz w 1230 r. papiez wzywal do wyrwania z r^k
Prus6w ich ziemi, po czym wyslal szereg pism wzywaj^cych do kruejaty, por. S. Gougenheim,
Gregor IX. Zdaniem D. Sikorskiego dokument kruszwicki zostal antydatowany na 1230 r., aby anu-
lowa£ nadanie przez Chrystiana Z> Prus Krzyzakom w 1231 r.; por. w zwiqzku z tym przyp. 28.
2ft PUB 1/1 119. T. Jasinski, Uwagi о autentycznosci, s. 229 nn., jest zdania, ze ten dokument
tiwiadezy о autentycznosci przywileju kruszwickiego.

60
Rozdziai II. Wltdztwo terytorialne (1226-1409)
stowa. Tkk zredagowany opis granic „terytorium chelminskiego”, odmienny niz
w koncepcie i dokumencie kruszwickim, kaze w^tpic, aby te dwa dyplomy (lub
jeden z nich) byty podstaw^ przy redagowaniu tekstu ugody. Nalezy raczej przy-
j§6, ze dopiero w 1235 r. Konrad zgodzil si? na terytorialne poszerzenie nadania
w stosunku do tego, со zostalo ustalone w 1228 r. Brak wzmianki о Wisle moze
sugerowac, ze ten pas ziemi chelminskiej (gdzie Krzyzacy w 1233 r. zalozyli mia-
sto Torun) mogl bye nadal przedmiotem sporu mi?dzy Konradem a Zakonem.
Kiedy papiez nabral przekonania, ze Krzyzakom w Prusach ze strony Kon-
rada nic nie grozi, juz 17IX1230 r. wystawil pismo wzywaj^ce dominikanow w Rze-
szy i w Europie srodkowej do gloszenia kruejaty przeciw Prusom, aby pomoc
Krzyzakom w ich dziele27. О Chrystianie nawet nie wspomnial.
Biskup Chrystian przyst^pil do obrony swojego stanowiska w Prusach. Wio-
sn^ 1231 r. probowal zneutralizowac Krzyzakow dodatkowymi koncesjami. Naj-
pierw przyznal im prawo zakladania kosciolow (parafialnych) na „terytorium
chelminskim” oraz sprawowania nad nimi patronatu. Zaraz potem nadal Zako-
nowi trzeci^ cz?sc Prus z wszelkimi dochodami i regaliami - zapewne chodzi о ob-
szar juz schrystianizowany i podporzqdkowany Chrystianowi28. Wolno przypusz-
cza6, ze w Prusach Krzyzacy mieli bye - tak samo jak w kasztelanii chelminskiej
- wasalami biskupa Chrystiana. Ponadto toezyly si? (w latach 1231-1233?) jakies
rokowania mi?dzy Chrystianem a Zakonem dotycz^ce uposazenia biskupa Prus
w ziemi chelminskiej; Krzyzacy zrzekli si? na jego rzecz wszystkich dziesi?cin29.
Tymczasem papiez od lipca 1231 az do zimy 1233 r. wystawial mandaty wzy-
waj^ce dominikanow do gloszenia kruejaty; mialo to zwi^zek z przygotowywaniem
wyprawy na Prusow, chyba na rok 123430. Jeszcze latem 1231 r. papiez pisal, ze
krzyzowcy w Prusach maj^ kierowac si? rad^ biskupa Prus i krzyzackiego precep-
tora (Hermana Balka); na pocz. 1232 r. papiez milczal о biskupie, jesieni^ 1233 r.
wspomnial zas о niewoli biskupa (u Prusow) i wezwal krzyzowcow do posluszen-
stwa Krzyzakom31.
27	PUB I/l 81.
28	PUB I/l 82-83. Zdaniem T. Jasinskiego, Uwagi о autentycznosci. s. 233-236, nadanie przez
Chrystiana ‘/э Prus Krzyzakom nie stoi w sprzecznosci z informaeja zawarta w dokumencie krusz¬
wickim, ze Konrad nadal Prusy Zakonowi. Nadanie kruszwickie mialo bowiem dotyezye tylko Prus
poganskich, natomiast nadanie od biskupa Prus odnosilo si? do „terenow schrystianizowanych
przez Chrystiana lub majacych bye przez niego w przyszlosci schrystianizowanymi”. Powstaje wo-
bec tego pytanie, dlaczego Chrystian, chociaz byl swiadkiem na dokumencie kruszwickim, nie za-
strzegl odpowiedniego zapisu. Taki zapis, wytaczajacy z podboju ziemie juz schrystianizowane, znalazl
si? dopiero w dokumencie papieskim z 12IX 1230 r. - to moze by6 wskazowka, ze papiez przywilej
kruszwicki widziat i w tym zakresie doprecyzowat jego postanowienia (nie wspominaj^c jednak о Chiy-
stianie). Jefili zaS chodzi о nadanie 'A Prus przez Chrystiana, to cytowany autor ma raq?, ze dotyezy-
lo to Prus schrystianizowanych, jednak w dokumencie Chrystiana brak slowa о tym, ze Krzyzakom
mialo cokolwiek przypa$6 na obszarze pogafiskich Prus! M. Lowener, Die Einrichtung, s. 45, wysunal
hipotez?, ze w 1231 r. Chrystian zawarl z Zakonem jeszcze jeden uklad w sprawie Prus, przyznaj^cy
Krzyzakom % tego kraju. Brak jest wystarczaj^cego uzasadnienia zr6dlowego dla tego domystu.
14 Zob. M. Dygo, Studio, s. 76 nn.
30	Рог. M. Gtadysz, Zapomniani krzyzowcy, s. 227 nn. i nasze dalsze uwagi.
31	PUB 1 1 85, 87,100, 102.

2.1. Poczqtki i budowa wladztwa zakonu krzyzackiego (1226-1309)
61
Nieobecnosc biskupa Chrystiana niezmiernie ulatwila Krzyzakom realizacj?
ich planow. Przej?li oni jego maj^tki i uprawnienia w ziemi chetmihskiej oraz
zniszczyli siedzib? biskupi^ w Zantyrze32. W mandatach wystawionych 7 X 1233 r.
papiez wzywal krzyzowcow do posluszenstwa zakonowi niemieckiemu. Krzyzacy
stali si? w ten sposob kierowniczym czynnikiem misji pruskiej.
Nie jest jasne, jak ukiadaly si? stosunki mi?dzy Krzyzakami a Konradem
w pocz^tkowym okresie przebywania Chrystiana w niewoli u Prusow. Wiadomo,
ze wczesniej, w 1231 r., preceptor Krzyzakow, Herman Balk, razem z Konradem
wzniesli wspolnie grod w Starym Toruniu33. Okolo 1233 r. moglo dojsc do wypra-
wy Konrada na Prusow, przy wsparciu Krzyzakow34. Jednak juz w grudniu 1233 r.
Krzyzacy dokonali samodzielnej lokaq'i Chefama i Torunia, w wydanym z tej
okazji przywileju (chelminskim) zastrzegli zas sobie uprawnienia wladcze rowne
ksi^z?cym. W 1234 r. margrabia Misni Henryk, ktory przybyl na pogranicze ma-
zowiecko-pruskie jako krzyzowiec, dokonal najazdu na Plock i zaj^l go35. Те po-
srednie wskazowki zdajcj si? wskazywac, ze gdzies na przel. 1233 i 1234 r. doszlo
do jakichs sporow mi?dzy Konradem a Krzyzakami w kwestii ich statusu w kasz-
telanii (ziemi) chetminskiej. Nie jest jednak wykluczone, ze obiektem sporu byly
rowniez Prusy - moze na to wskazywac polityka papieza Grzegorza IX.
Oto na pocz. 1234 r. Grzegorz IX mianowal ponownie Wilhelma z Modeny
swoim legatem w Prusach (i w Inflantach)36, natomiast 3 VIII 1234 r. wystawii
bull? protekcyjn^ dla Krzyzakow w Prusach. Papiez przej^l to, со Zakon w Pru¬
sach zdobyl lub zdob?dzie w przyszlosci, pod wladz? i na wlasnosc sw. Piotra (in
ius et proprietatem beati Petri); objcjl to specjaln^ protekcj^ wieczyst^ i nadal Za¬
konowi z wszelkimi prawami i dochodami w wolne posiadanie z zastrzezeniem,
aby kraj ten nie zostal w przyszlosci przez Zakon lub kogokolwiek poddany in-
nemu panowaniu (dominium). Na znak uznania papieskiej zwierzchnosci (domi¬
nium) w Prusach oraz z tytulu otrzymanej wolnosci (czyli prawdopodobnie eg-
zempcji spod innej wladzy) Krzyzacy mieli placic papiestwu czynsz rekognicyjny.
Papiez zastrzegl do swojej kompetencji wszystkie kwestie dotyczijce organiza-
cji koscielnej w Prusach. Celem papieza bylo prawne zabezpieczenie Zakonu
w sytuacji, ktora powstala po uwi?zieniu Chrystiana przez Prusow37. Dodajmy,
ze 9 IX papiez polecil Krzyzakow w Prusach opiece legata Wilhelma z Modeny38.
32	PUB I/l 134.
33	Dusburg, Kronika, III 1, s. 43.
34	Zob. M. Gladysz, Zapomniani krzyzowcy, s. 226 n.
35	Zob. T. Jasinski, Zlota Bulla Fryderyka II dla zakonu krzyzackiego z rofcu rzekomo 1226,
„Roczniki Histoiyczne”, R. 60: 1994, s. 133-134.
36	PUB I/l 106,107,108 .
37	Zdaniem T. Jasinskiego, Uwagi о autentycznosci, s. 236 n., bulla protekcyjna „nie naruszata
[...] interes6w Chrystiana, gdyz poza zasiygiem dzialania tego dokumentu pozostawaly dotychczas
schrystianizowane przez niego tereny Prus, a takze obszary, ktore m6gl on pozyskac”. Problem
polega na tym, ze zadnych takich zastrzezen w bulli nie ma, pomini?to tez milczeniem uprawnie¬
nia Chiystiana do zakladania nowych diecezji w Prusach, ktorymi dysponowal od 1218 r., zob.
PUB I/l 19; о politycznym znaczeniu bulli protekcyjnej por. S. Gougenheim, Gregor IX, s. 89 nn.
3e PUB I/l 111.

62
Rozdziai II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
Nie ma w^tpliwosci, ze bulla byla wymierzona takze w aspiraq'e Konrada w sto-
sunku do Prus.
Wolno s^dzic, ze protekcja papieska miala chronic posiadlosci Krzyzakow
takze w ziemi chelminskiej. Oto 9 IX 1234 r. papiez wystosowal pismo do Kon¬
rada; nawi^zujqc do jakiegos przywileju ksi?cia dla Krzyzakow wystawionego
w zwi^zku „ze spraw^ prusk^” (taki dokument wspomniano takze w bulli protek-
cyjnej - czy chodzilo о przywilej kruszwicki?), polecal Krzyzakow i ich majqtki,
„a zwlaszcza w owym kraju Prusach”, protekcji ksi?cia, po czym zreferowal isto-
t? bulli protekcyjnej39. Papiez posrednio obejmowat protekcja posiadlosci Zako-
nu w ziemi chelminskiej - wszak niekwestionowane przez ksi?cia dzierzenie tych
d6br bylo w owczesnej sytuaq'i warunkiem powodzenia dzialah Krzyzakow w Pru¬
sach. Ten zwi^zek mi?dzy uposazeniem Zakonu w ziemi chelminskiej a podbojem
Prus podkreslil papiez takze w bulli protekcyjnej: najpierw jest mowa о przywi¬
leju ksi?cia dotycz^cym ziemi chelminskiej, potem о budowie grodow i miast
przez Zakon (w ziemi chelminskiej), wreszcie о podboju (cz?sci) Prus. Wydaje
si?, ze bulla protekcyjna takze jest swiadectwem napi?c mi?dzy Krzyzakami
a Konradem, do ktorych doszlo w 1233/1234 r.
W tym przelomowym dla Krzyzakow momencie otrzymali oni wsparcie od
drugiej wladzy uniwersalnej - od cesarza Fryderyka II. Obecnie przyjmuje si?
bowiem, ze przywilej tego cesarza dla Zakonu, znany pod nazwtj Zlotej Bulli
z Rimini, zaopatrzony w dat? 1226 r., zostal w rzeczywistosci wystawiony w maju/
sierpniu 1235 r.40 Znaczenie Zlotej Bulli polegalo, po pierwsze, na jej postano-
wieniach dotycz^cych nabytkow terytorialnych Zakonu. Cesarz, jako wladza uni-
wersalna, konfirmowal nadanie przez Konrada ziemi zwanej Chelmno i pewnych
obiecanych przezen grodow na pograniczu pruskim, a takze wszystkiego tego, со
Krzyzacy zdob?dq w Prusach. Postanowienia dokumentu z Rimini dotycz^ce te-
rytorialnego zakresu nadan Konrada s$ bardzo ogolne i - dodajmy - odnosz^ si?
do stanu charakterystycznego mniej wi?cej dla poczqtkow rokowan mi?dzy Za-
konem a Konradem i uposazenia wyznaczonego w dokumencie Konrada z 1228 r.
(z Ц roznic^, ze w tym dokumencie nie wspomina si? о nabytkach Zakonu w Pru¬
sach). Zwraca uwag?, ze w Bulli nie ma slowa na temat granic ziemi chelminskiej,
wi?cej - nie wspomina si? zadnego przywileju Konrada i nie powoluje si? пай:
cesarz opiera si? na relacji wielkiego mistrza Hermana von Salza, a nie na ja-
kichkolwiek dokumentach. Po drugie, Fryderyk II obdarzyl wielkiego mistrza
,,w jego ziemiach” uprawnieniami rownymi tym, jakie posiadali ksiqz?ta Rzeszy.
Pojawia si? tutaj oczywiscie kwestia prawnej relacji krzyzackich Prus do Cesar-
stwa. Obecnie przyjmuje si?, ze Prusy zostaly podporz^dkowane Imperium Ro-
39	PUB 1/1 110; tego samego dnia Grzegorz IX wystawi! w tej samej sprawie pismo do bi-
skup6w, mazowieckiego Piotra i kujawskiego Michala, PUB 1/1112.
40	PUB 1/1 56; w sprawie datacji na 1235 r. zob. T. JasiOski, Zlota Bulla, s. 133 nn.; ostatnio
S. Gougenheim, L 'empereur, legrand maltreet la Prussie. La bullede Rimini en question (1226/1235),
Bibliothtque de ГЁсо1е de Chartres, vol. 162: 2004, s. 381 nn., wysunql hipotez?, ze Bulla z Ri¬
mini byta redagowana w dw6ch etapach (w 1226 i w 1235 r.), w miar? post?p6w w rokowaniach
mifdzy Zakonem a ksi?ciem Konradem.

2.1. Pocz^tki i budowa wladztwa zakonu krzyzacldego (1226-1309)
63
manurn rozumianemu jako zwi^zek Rzeszy Niemieckiej, Burgundii i Italii, przy
czym, aby nie naruszyc postanowien bulli protekcyjnej, cesarz ograniczyl swoj^
wladz?: Krzyzacy mieli dzierzyc Prusy wolni od wszelkich obci^zen i powinnoSci.
Tkkze Konrad mazowiecki byl, zgodnie ze Zlot^ Bull^, „osob^ przynalezn^ do
Imperium Romanum’41. To moze wskazywac, ze Zakon w latach 1234-1235 gro-
madzil rozne argumenty na rzecz swoich wladczych uprawnien w ziemi chelmM-
skiej, ale takze chcial zabezpieczyc si? przed roszczeniami Konrada do Prus42.
Polozenie ksi?cia Konrada bylo w tym czasie nadzwyczaj trudne. Swiadczy
о tym ugoda zawarta przezen z Zakonem za posrednictwem legata Wilhelma
z Modeny i biskupa wlodawskiego Michala 19 X 1235 r.43 Krzyzacy zwrocili Kon-
radowi terytorium dobrzynskie, ktore zaj?li po inkorporacji (w 1235 r.) zakonu
braci dobrzynskich44. W zamian za to Konrad odst^pil Krzyzakom „terytorium
Chelmno” w granicach Wisly, Drw?cy i Osy, „jak to jest wyrazone w przywilejach
[...] mistrza i braci, ktore maj^ od ksi?cia”. Tymczasem nie znamy zadnego ksi^i?-
cego dokumentu, ktory okreslalby granice ziemi chetminskiej tak, jak zapisano to
w ugodzie. Zatem nalezy przyj^c, ze ugoda zawiera now^, rozszerzaj^c^ interpre-
tacj? nadania jeszcze z 1228 r. To samo da si? powiedziec odnosnie do posiadloSci
na Kujawach (w posiadaniu Krzyzakow od 1228 r.) i „terytorium Nieszawy” (nale-
zato do Zakonu od 1230 r.)45. W ugodzie z 1235 r. jest tez inna nowosc: zobowi^-
zanie ksi?cia do usuni?cia „z terytorium chetminskiego” wszystkich, „ktorzy d^z^
do posiadania tarn jakichs maj^tkow”. To moglo dotyczyc Kosciota (oprdcz - со
podkreslono - biskupstwa kujawskiego), rycerzy, ale tez ksi?cia i jego „familii”.
Ot6z nie byloby trzeba tego wszystkiego zastrzegac, gdyby w Kruszwicy w 1230 r.
ksi^z? przekazat Zakonowi ziemi? chetminsk^, nic sobie nie rezerwuj^c46.
41	Zob. T. Jasinski, Zlota Bulb, s. 140 nn.
42	Zdaniem T. Jasinskiego, Zlota Bulla, s. 140 nn., wystawienie Zlotej Bulli z Rimini wiqie
si? ze sporem о ziemi? dobrzynska, toczonym w 1235 r. mi?dzy Krzyzakami a Konradem po
przyt^czeniu zakonu dobrzyncow do zakonu niemieckiego. Oparciem dla tej hipotezy jest infer-
macja zawarta w rzeczonej bulli, ze Konrad obiecal nadac Zakonowi ziemi? zwan^ Chelmno oraz
inn;} ziemi?, polozona mi?dzy „marchi^" Konrada a krajem Prusdw. Zdaniem cytowanego auto-
ra, owe) inna ziemia byla ziemia dobrzynska. Wolno jednak przypuszczac, ze w takim razie byla-
by о tym wyraznie mowa. Inna sprawa, ze w ugodzie zawartej przez Zakon i Konrada w 1235 r.
(zob. dalej) wymieniony jest „grod Dobrzyn z przynaleznosciami”, a nie jakas ziemia (w tym
czasie nie bylo jeszcze „ziemi dobrzynskiej” w ksztatcie znanym pdzniej, tj. obszaru zamkni?tego
rzekami Wisty, Drwyc^, Brynica i Skrw,-)). Natomiast wiadomosc о jakiejs ziemi na pograniczu
pruskim ma analogi? w informacji zawartej w pismie papieskim z 18 1 1230 r. (zob. wczeSniej),
ze Konrad nadat Krzyzakom „pewne inne grody na pograniczu z Prusami”. Ot6z te „grody” na
pewno nie miaty zadnego zwi^zku z jakims „terytorium dobrzynskim”. Por tez S. Gougenheim,
L'empereur, s. 401 nn.
43	PUB 1/1119.
44	PUB I/t 118.
43 PUB 1/1 64,76.
46 Zatem nie mozna zgodzil si? z pogl^dem D. Sikorskiego, Pnywilej kruszwicki, s. 101, ze
w 1235 r. ziemia chetmifiska, w konsekwencji zatwierdzonego przez Konrada przywileju krusz-
wickiego, „byla poza kwestiq sporu, najwyrafniej znajdowala si? w r?kach krzyiakdw”; por. ibidem,
s. 78: od 1230 r. „ziemia chetmiftska [byla - M.D.] samodzielnym wladztwem zakonu”.

64
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
W okresie wojny Krzyzakow z ksi?ciem Pomorza Gdanskiego Swi?topelkiem
(1242-1248) Zakon otrzymal dodatkowe prawne wsparcie ze strony papiestwa.
Dnia 1 X 1243 r. Innocenty IV wystawil bull? dla wielkiego mistrza Gerharda
von Malberg, nie tylko potwierdzaj^c^ bull? protekcyjn^ Grzegorza IX z 1234 r.,
lecz takze poswiadczaj^c^ inwestytur? wielkiego mistrza w Prusach oraz zlozenie
przezen przysi?gi wiernosci; papiez powtorzyl zakaz alienacji Prus na rzecz innej
wladzy. Inwestytura, ktorej nie ma potrzeby identyfikowac z lennem, a takze
przysi?ga, umacnialy zwi^zek wielkiego mistrza z papiestwem47. Wsparcie papie¬
stwa w tym ci?zkim dla Zakonu okresie bylo nie do przecenienia. Wskazuje na
to pismo Innocentego IV do ksi?cia Swi?topelka z pocz. 1245 r., zawieraj^ce we-
zwanie do powstrzymania si? przez adresata od atakowania ziem Zakonu, oraz
podkreslenie, ze wladzy i wlasnosci^ sw. Piotra zostaly obj?te nie tylko Prusy,
lecz takze ziemia chelminska. Jest tutaj wyraznie rozszerzaj^ca interpretacja bulli
protekcyjnej z 1234 r., wymierzona w ksi^z^t polskich.
2.1.2.	Pierwszy okres podboju Prus (1230-1249)
Zgodnie z relacj^ Piotra z Dusburga pierwszy fortyfikacj^ Krzyzakow by! grod
„zwany Vogelsang, со po lacinie oznacza cantus avium - spiew ptakow”. Polozo-
ny na obszarze lewobrzeznej cz?sci obecnego Torunia, mial zostac wzniesiony
przez Konrada mazowieckiego na prosb? Konrada von Landsberg i jego towa-
rzysza - dwoch Krzyzakow, ktorzy pertraktowali z ksi?ciem Konradem warunki
osadzenia Zakonu w ziemi chelminskiej48. Cytowany kronikarz podaje, ze dopie-
ro wtedy (tj. w 1230 r.) przybyla kolejna grupa Krzyzakow z mistrzem (krajowym)
Hermanem Balkiem. W sumie oddzial liczyl siedmiu braci-rycerzy „wraz z gierm-
kami i wieloma konmi do pomocy”. Krzyzacy ci wzniesli (a zapewne - odbudowali)
gr6d w Nieszawie - naprzeciw Starego Torunia, po lewej stronie Wisly49. Sposrod
nowo przybylych trzeba wspomniec Dietricha von Bemheim, ktory objal urz^d
marszalka. „Jako marszalek byl Dytryk glownym, obok Hermana Balka, tworc^
militarnych sukcesow zakonu w pierwszym etapie podboju ziem pruskich”50.
W 1231 r. Herman Balk, przy wsparciu Konrada mazowieckiego, po raz
pierwszy wyprawil si? na drug^ stron? Wisly - wtedy zostal zbudowany grod
w Starym Toruniu. Piotr z Dusburga napisal w zwi^zku z tym: „Budowla ta zo-
stala wzniesiona na pewnym d?bie, na ktorym dla obrony postawiono obwaro-
wania i mury; ze wszystkich stron [Krzyzacy - M.D.] otoczyli ogrodzeniem;
wejScie do zamku bylo tylko jedno. Tych siedmiu braci mialo zawsze przy sobie
todzie na wypadek ataku ze strony Prusow, aby miec mozliwosc powrotu przez
47 PUB 1/1 147; рог. M. Dygo, Studia, s. 25 nn.
4,1	Dusburg, Kronika, II5, s. 24, II11, s. 38 n.
49 Dusburg, Kronika, II11, s. 39-40.
30	M. Dorna, Bracia zakonu krzyiackiego w Prusach w latach 1228-1309. Studium prozopo-
graflczne, PoznaA 2004, s. 127.

2.1. Pocz^tki i budowa wladztwa zakonu krzyzackiego (1226-1309)
65
rzek? do Nieszawy, jesliby w razie niebezpieczenstwa zaszla taka koniecznosc”51.
Zapewne wysoki d^b, otoczony palisade lub watem, byl znakomitym punktem
obserwacyjnym. Nie mozna jednak zapominac о symbolice d?bow: „Biblijne ksi?-
gi historyczne kilkakrotnie wspominaj^ о d?bach, jako о zywych pomnikach ma-
j^cych upami?tnic miejsca, z ktorymi bylo zwiqzane jakies wazne wydarzenie”52.
Grod w Starym Toruniu stal si? baz$ wypadow^ przeciw Prusom okupuj^cym
ziemi? chetminskij. Juz w 1232 r., przy wsparciu krzyzowcow, bracia Zakonu opa-
nowali pewne pruskie punkty oporu w ziemi chelminskiej, w tym Chefmno (Sta-
rogrod); jest jednak wijtpliwe, aby w petni panowali nad ta ziemi^ przed ujarz-
mieniem pruskiego plemienia Pomezanow.
Jesli chodzi о chronologi? pocz^tkowych etapow podboju Prus wlasciwych
przez Zakon (i krzyzowcow), nie wszystko jest jasne. Z kroniki Piotra z Dusbur-
ga wynika, ze Krzyzacy w 1233 r. wkroczyli do Pomezanii i wzniesli na Zutawie
Kwidzynskiej (na wyspie Kwidzyn) grod nazwany Wysp^ Najswi?tszej Marii Panny
(Sankt-Marienwerder). Nast?pnie, po przybyciu licznego oddzialu krzyzowcow
z Rzeszy pod wodz^ burgrabiego magdeburskiego Burcharda IV, Kwidzyn -
(Sankt-)Marienwerder - zostai przeniesiony na wysok^ skarp?, tj. na obecne
miejsce53. Burchard mial przebywac w Prusach rok. W tym czasie do Prus ruszyla
wielka krucjata ksi^t polskich i pomorskich; krzyzowcy umocnili grod w Kwidzy-
nie i zalozyli miasto Kwidzyn. Z kolei Krzyzacy i krzyzowcy uderzyli na Pomezanow
i zadali im kl?sk? w bitwie nad rzek^ Dzierzgon54. Zapewne po tej bitwie zostai
zalozony (1235?) grod Christburg (obecny Stary Dzierzgon). W najnowszej histo-
riografii przyjmuje si?, ze krucjata Krzyzakow, ksi^z^t polskich i pomorskich (ale
bez udzialu burgrabiego Burcharda) odbyla si? dopiero zim^ 1235 r. Mieli wzi§6
w niej udzial ksi^z? sl^ski Henryk Brodaty z synem Henrykiem Poboznym, ksi^z?
wielkopolski Wladyslaw Odonic, Konrad ksi^z? mazowiecki, jego syn Kazimierz,
ksi^z? kujawski, ksi^z? gdanski Swi?topelk z bratem Samborem, ksi?ciem lubiszew-
skim55. Zwraca jednak uwag?, ze Piotr z Dusburga, piszqc pod 1234 г. о wznie-
sieniu przez Krzyzakow grodu w Radzynie w ziemi chelminskiej, podaje, ze wyda-
rzylo si? to po usuni?ciu Prusow z tej ziemi, a wi?c - domyslamy si? - po zadaniu
Pomezanom kl?ski nad rzek^ Dzierzgon (Sirgune); bitwa ta musiala odbyc si?
zatem najpozniej w 1234 r.56 Radzyn mial wielkie znaczenie strategiczne - byl
zapor^ uniemozliwiaj^c^ dost?p do ziemi chelminskiej od strony Pomezanii57.
51	Dusburg, Kronika, III 1, s. 43; zob. T. Jasiriski, Toruri XIII-XIV wieku - lokacja miast
torunskich i poczqtki ich rozwoju (1231-okolo 1350), w: Historia Torunia, red. M. Biskup, t. Г.
W czasach tiredniowiecza (do roku 1454), Torun 1999, s. 108 nn.
52	D. Fostner, Swiat symboliki chrzetcijatiskiej, Warszawa 1990, s. 161.
53	Dusburg, Kronika, III 9-10, s. 49 n.; рог. J. Powierski, Dzieje Kwidzyna. Sredniowiecze,
w: Kwidzyn. Z dziejdw miasta i okolic, red. W. Jackowski, Olsztyn 1982, s. 50-52.
54	Dusburg, Kronika, III 11, s. 50 n.
55	Zob. ostatnio M. Gtadysz, Zapomniani krzyzowcy, s. 227 nn.
s* Рог. Dusburg, Kronika, III 12, s. 51; T. Jasifiski, Stosunki fIqsko-pruskie, s. 399 nn., datu-
jc te wydarzenia na zim? 1234 r.
37 Zob. M. Arszynski, Z badan nadzamkiem pokrzyzackim w Radzynie, „Rocznik Grudziqdz-
ki", t. 2; 1961, s. 48 nn.

66
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
Dalszy podboj Pomezanii post?powal szybko. Do Prus przybyl, prawdopo-
dobnie w 1236 r.58, margrabia Misni Henryk III na czele licznych krzyzowcow.
Wtedy zostala opanowana Pomezania od Prabut przez Sztum po rejon dzisiej-
szego Malborka do jeziora Druzno. Krzyzacy zaj?li takze (w 1236 r.?) siedzib?
biskupa Prus Chrystiana - grod Zantyr, polozony w strategicznym miejscu - przy
rozwidleniu Wisly i Nogatu59. Caly ten obszar mial wielkie znaczenie z uwagi na
siec hydrograficzn^: Wisl^, Nogatem i rzek$ Elbl^g mozna bylo dostac si? do
Zalewu Wislanego60. Та mozliwosc zostala szybko wykorzystana. Piotr z Dusbur-
ga podaje, ze margrabia Henryk „polecil wybudowac sobie dwa statki wojenne,
z ktorych mniejszy nazywal si? Pilgeram, a wi?kszy Fridelandt, со po lacinie brzmi:
Peregrine, pacifica teram (Pielgrzymie, czyn pokoj na ziemi)”61. Pod okresleniem
„pielgrzym” (peregrinus) nalezy rozumiec krzyzowca.
Те dwa statki (stacjonuj^ce zapewne na jeziorze Druzno, sk^d rzek^ Elbl^g
mozna bylo dostac si? do Zalewu Wislanego) zostaly wykorzystane w 1237 r.
w wyprawie przeciw Warmom, wlasnie w kierunku Zalewu - wtedy zostal zalo-
zony grod w Elbl^gu; statkami przewozono wojsko i materiaty budowlane62.
Pierwszy grod zapewne posadowiono na wysepce znajduj^cej si? przy ujsciu rzeki
Elbl^g do Zalewu. Rychlo zostal on porzucony (moze najpierw zniszczony przez
Warmow); zbudowano zas nowy grod, na wschodnim brzegu rzeki Elbl^g.
Elbl^g byl baz^ wypadow^ przeciw Pogezanom (ktorych zapewne podporz^d-
kowano w ci^gu paru najblizszych lat63) oraz przeciw Warmom. Kolejnym punk-
tern oporu Krzyzakow stal si? grod Batga, wzniesiony przez nich w 1239 r. na
wysokim brzegu Zalewu Wislanego, na miejscu wczesniejszego grodu pruskiego.
Balga lezala w Natangii, ale w pasie osadnictwa warminskiego64.1 w tym przy-
padku do transportu ludzi i rzeczy przydaly si? statki zbudowane par? lat wczes-
niej na polecenie margrabiego Henryka65. Balg? zaciekle atakowali Warmowie.
Na odsiecz jej przybyl (1239/1240) ksi^z? brunszwicko-luneburski Otton I ,,z wiel-
k^ liczb^ krzyzowcow, aby pomoc braciom, ktorzy znalezli si? w trudnym polo-
zeniu”66. I rzeczywiscie: zagrazaj^cy Baldze Warmowie, Natangowie i Bartowie
zostali rozbici, „przekazali zakladnikow i poddali si? wierze [w Chrystusa - M.D.]
58	Datacja wedtug J. Powierskiego, Poczqtek walk Krzyzakow о panowanie nad Zalewem
Wiflanym i zalozenie Elblqga, w: idem, Prussica. Artykuly wybrane z lat 1965-1995, t. II, red.
J. Thipinda, Malbork 2005, s. 485 nn.
59	Zob. J. Powierski, Na marginesie najnowszych badan nad problemem misji cysterskiej w Prusach
i kwestiq Santyra, w: idem, Prussica, 1.1, Malbork 2004, s. 87 nn.; idem, Poczqtek walk, s. 491 nn.
60	Zob. W. Dtugok?cki, Osadnictwo na Zulawach w XIII i poczqtkach XIV w., Malbork 1992.
61	Dusburg, Kronika, III 15, s. 54.
62	Por. Dusburg, Kronika, III 16, s. 54; J. Powierski, Poczqtek walk, s. 518 nn.; R. Czaja,
T. Nawrolski, Pierwotny Elblag, w: Historia Elblqga, 1.1 (do 1466 r.), red. S. Gierszewski, A. Groth,
Gdansk 1993, s. 63 n.
63	Zob. J. Powierski, Pogezania, w: Prussica, 1.1, s. 118.
64	Zob. J. Powierski, Warmia, w: Prussica, 1.1, s. 219 nn.; idem, Natangia, w: Prussica, 1.1,
s. 83 n.
M Dusburg, Kronika, III 19, s. 55 n.
M Dusburg, Kronika, III 25, s. 58.

2.1. Pocz^tki i budowa wladztwa zakonu krzyzackiego (1226-1309)
67
i wtadzy brad”67. Najpewniej idzie о zakladnikow przekazanych Krzyzakom przez
nobilow z tych plemion. Wedtug Piotra z Dusburga na ziemi Warmow Krzyzacy
wznieSli grody w Braniewie i Lidzbarku, w Barq'i - w Reszlu, w Bartoszycach i w Wy-
szemborku, w Natangii - w Krzyzporku, jednak wiarygodnosc tych danych jest
w literaturze z roznych powodow poddawana w w^tpliwosc68.
Na pocz^tku czwartej dekady XIII w. Krzyzacy przygotowywali si? do pod-
boju Sambii, jednak chwilowo musieli zarzucic te plany z uwagi na wybuch
w 1243 r. wielkiego powstania Prusow. Piotr z Dusburga oskarzyl w zwi^zku z tym
ksi?cia pomorskiego Swi?topelka о to, ze ,,z narodem Prusow, juz po jego na-
wr6ceniu na wiar? Chrystusa, zacz^l prowadzic rozmowy pokojowe, i dopuszcza-
jqc si? zdrady zawarl z nimi przymierze na takich warunkach, ze sami sify wyp?-
dzq braci domu niemieckiego i innych chrzescijan z granic Prus”69. О со w tym
wszystkim chodzilo?
Otoz ekspansja Krzyzakow na obszar Zulaw wywolala zaniepokojenie u Swi?-
topelka, ksi?cia Pomorza Gdanskiego, jak pami?tamy - uczestnika krucjaty pol-
нко-pomorskiej, wspieraj^cej Zakon w 1234 r. Osi^ sporu musiala bye kontrola
zcglugi na Wisle, zwlaszcza po zaj?ciu przez Zakon Zantyru. W 1238 r. Krzyzacy
1 Swi?topelk zawarli ugod? w sprawie sposobow rozstrzygania sporow granicz-
nych. Ksi^z? zobowi^zal si? takze, ze bez wiedzy Krzyzakow nie b?dzie zawierat
ukladow z Warmami, Natangami i Sambami70. Rychlo jednak konflikt wybuchl
na nowo - Swi?topelk zalozyl w Sartowicach, na lewym brzegu Wisly (nieco po-
wyzej ^wiecia), grod, ktory zapewnial mu kontrol? nad dolnym oddnkiem Wisly
I dochody z ustanowionej tarn komory celnej. Dusburg podaje, ze ksi^z? „umoc-
nit swoje zamki polozone nad brzegiem Wisly i osadzil w nich [...] m?zow bez-
boznych i wyst?pnych, ktorzy [...] kiedy zobaczyli, ze jacys poddani braci prze-
plywajc) obok lodziami, uderzali na nich znienacka i zadawali im dotkliwe ciosy,
a zabieraj^c obfite lupy jednych chwytali, innych [...] zabijali [...]. Azdarzalo si?
wielokrotnie, ze nikt nie osmielil si? zalatwiac swoich spraw ani sprowadza6 zyw*
nofici dla braci z Elbl^ga i z Balgi i z innych miejscowosd, ktore znalazly si? w bar-
dzo ci?zkim polozeniu”71. Nie jest wykluczone, ze ta relacja dotyezy wydarzeli,
kt6re dzialy si? juz po wybuchu wojny pomorsko-krzyzackiej w 1242 r. Ih data
jest pewna, natomiast przebieg dzialan wojennych i okolicznosci wyst^pienia Pru-
n6w przedw Krzyzakom nie s^ jasne.
Wiadomo, ze 20 IX 1242 r. Konrad mazowiecki wraz z synami: Boleslawem
mazowieckim, Kazimierzem kujawskim i Siemowitem mazowieckim, oraz mistrz
1.1	Dusburg, Kronika, III 27, s. 59.
,,B Zob. np. J. Powierski, Krzyzackie podboje nad Zalewem Wislanym a Lubeczanie (od zalo-
irnia miasta Elblqga do pierwszej lokaeji miasta Braniewa), w: idem, Prussica, t. II, s. 574 n.
m Dusburg, Kronika, III 32, s. 61.
7.1	PUB 1/1 129-130. Interpretacja stosunkow miedzy Swi^topefkiem a Zakonem w okresie
ok. 1236-1238 jest w literaturze sporna, por. np. J. Powierski, Chronologia stosunkdw pomorsko-
■krzyzackich w latach 1236-1242, KMW, 1970, nr 2 (108), s. 168 n.; M. Biskup, G. Labuda,
Dzicje zakonu krzyzackiego. Gospodarka - spoleczeAstwo - panstwo - ideologia, Gdansk 1986,
n, 144, przyp. 63.
71	Dusburg, Kronika, 111 32, s. 64.

68
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
krajowy Zakonu w Prusach, Heinrich von Weida, zawarli przymierze skierowane
przeciw §wi?topelkowi. Zgodnie z tym porozumieniem Zakon odst^pil Bolesla-
wowi trzeci^ cz?sc ziemi lubawskiej, zobowi^zal si? wspierac Konrada i jego synow
przeciw Swi?topelkowi i wynagrodzic im „szkody”, ktore ksiqz? pomorski im wy-
rz^dzil. Obie strony przymierza przyrzekiy sobie wzajemnie pomoc zbrojn^. Kon¬
rad zobowi^zal si? zwolnic ludzi Zakonu od cet na Pomorzu; z tego zobowi^zania
wynika, ze Krzyzacy obiecali mu dzielnic? Swi?topelka, sobie rezerwuj^c obszar na
prawym brzegu Wisiy. Sambor II i Racibor, bracia Swi?topelka, mieli zachowac
swoje dzielnice, о ile dotrzymaj^ wiernosci Krzyzakom72. Wygl^da na to, ze przy¬
mierze to zostalo zawarte przed rozpocz?ciem wojny pomorsko-krzyzackiej.
Z kroniki Piotra z Dusburga mozna wnosic, ze najpierw (w 1242 r.) toczyty
si? dziaiania zbrojne na pograniczu pomorsko-krzyzackim. Czy jesieni^ tego roku
Swi?topeik poprowadzil wypraw? na ziemi? chefminsk;j, nie jest pewne73. W kaz-
dym razie na poczqtku grudnia 1242 r. Krzyzacy zdobyli Sartowice74. Zim^
1242/1243 r. Swi?topelk przyst^pil do obl?zenia Sartowic; cz?sc wojska skierowal
ponownie do ziemi chelminskiej, jednak ta ekspedyqa zostala rozbita przez mar-
szatka Dietricha von Bernheim.
Krzyzacy od razu zostali wsparci przez papiestwo. Innocenty IV (od 1243 r.),
kt6ry planowal rozpraw? z cesarzem Fryderykiem II, musial doceniac propapie-
skq postaw? wielkiego mistrza Gerharda von Malberg75. Dusburg podaje, ze na
polecenie papieza legat Wilhelm z Modeny „napisal do [...] [Swi?topelka - M.D.]
i z upowaznienia stolicy apostolskiej przykazal mu, aby odstqpil od przesladowa-
nia wiary i wiernych”. A kiedy ksi^z? pozostawal giuchy na upomnienia, „polecil
w krdlestwach i prowincjach [...] oglosic wypraw? krzyzow^ i nakazal nosz^cym
krzyz i braciom domu niemieckiego, aby [...] bronili [...] Kosciol [...] zalozony
w krainach pruskich od [...] przesladowania [...] [przez - M.D.] ksi?cia”76. Wolno
na podstawie tych informacji wnioskowac, ze Swi?topelk zostal obtozony eksko-
munik^; prawdopodobnie stalo si? to wiosn^ 1243 r.77 Wilhelm z Modeny spraw-
nie zmontowal koalicj? ksi^z^t z Kujaw, Mazowsza i Wielkopolski przeciw ksi?-
ciu Swi?topelkowi; ten utracil Naklo i Wyszogrod. W tych okolicznosciach
wtadca Pomorza Gdanskiego zdecydowal si? na podj?cie rokowan pokojowych.
Zapewne doszlo do nich na wiosn? 1243 r.78 Swi?topelk „przybyl do legata i do
braci, ukorzyl si? przed nimi publicznie i oznajmil, ze post^pil przewrotnie wobec
wiary i wiernych, i blagal, by zlitowali si? nad nim i obeszli si? z nim laskawie”79.
72	PUB 1/1 139.
73	Рог. S. Kujot, Dzieje Prus Krdlewskich, cl. 1 (do roku 1309), RTNT, R. 21: 1914,
s. 697 nn.
74	Dusburg, Kronika, III 36, s. 64.
75	Zwraca uwag?, ze 1 X 1243 r. Innocenty IV potwierdzil bull? protekcyjna dla Zakonu
z 1234 r., a ponadto przeprowadzil inwestytur? wielkiego mistrza w Prusach w zamian za przy-
si?g? wiemoSci, zob. wczeSniej.
76	Dusburg, Kronika, III 36, s. 64.
77	Por. S. Kujot, Dzieje Prus Krdlewskich, cl. 1 (do roku 1309), s. 701 n.
7e Ibidem, s. 713; Dusburg, Kronika, III 39, s. 67 n.
79 Dusburg, Kronika, III 39, s. 67.

2.1. Poczqtki i budowa wladztwa zakonu krzyzackiego (1226-1309)
69
Zapewne opis ten odnosi si? do obrz?du deditio, tj. aktu poddania nawi^zuj^ce-
go ceremoniaiem do „rytu pokuty publicznej: skruszony buntownik stawiai si?
przed wtadc^ boso, odziany w szaty pokutne, a nast?pnie, rzucaj^c mu si? do
stop, wyznawai swoje winy i blagai о litosc”80. Swi?topelkowi nie odmowiono
„iaski miiosierdzia”. W zamian zrezygnowai on z Sartowic, dai jako zaktadnikdw
swojego syna Msciwoja i dwoch dostojnikow „i przysi^gl na swi?t$ ewangeli?
Boz^, ktor^ dotkn^i r?kami, ze b?dzie wspierai braci przeciwko niewiernym, ile-
kroc b?dzie tego wymagaia koniecznosc, i ze nie b?dzie juz diuzej wobec wiary
i wiernych dopuszczai si? tak haniebnych czynow, jakich wczesniej dokonat”.
W zamian Krzyzacy zwolnili jencow pomorskich81.
Pokoj ten okazai si? nietrwaly82. Nalezy przypuszczac, ze Swi?topelk ziamai
warunki pokoju, wykorzystuj^c fakt, ze w 1243 r. wybuchio powstanie pruskie
wymierzone w Zakon. Zwraca uwag?, ze w relacji Piotra z Dusburga о sankcjach
nalozonych przez legata Wilhelma na Swi?topelka, a takze w jego relacji о za-
warciu pokoju mi?dzy Swi?topelkiem a Zakonem, nie wspomina si? о jakiejkol-
wiek wspotpracy ksi?cia pomorskiego ze zbuntowanymi Prusami. A zatem powsta¬
nie wybuchio zapewne pozn^ wiosn^ 1243 r., juz po ukorzeniu si? Swi?topelka
wobec legata i Krzyzakow.
W Prusach wlasciwych Krzyzacy utrzymali si? tylko w grodach w Elbl^gu i w Bal-
dze; w ziemi chelminskiej obronili grody Torun, Starogrod i Radzyn83. Na doda-
tek Swi?topelk, wspierany przez Prusow, zorganizowal w czerwcu 1243 r. wypra-
w? na ziemi? chelminsk^ i zadal wielk;) kl?sk? wojskom Zakonu w bitwie nad
Jeziorem Rz^dzkim84.
W jak trudnej sytuacji znalezli si? Krzyzacy, wskazuje tekst umowy zawartej
przez mistrza krajowego Heinricha von Weida z ksi?ciem Kazimierzem kujawskim
(zagrozonym przez Swi?topelka) i bracmi ksi?cia pomorskiego: Samborem П i Raci-
borem. Samborowi Krzyzacy obiecali Sartowice w zamian za wsparcie wojskowe;
Raciborowi, takze za pomoc militam^, mial przypasc od Kazimierza Wyszogrdd85.
Na razie jednak gor^ byl Swi?topelk. W 1244 r. odzyskal Sartowice i spalil je; spalil
tez miasto Chelmno86. Zaj^l Zantyr i zbudowal grod w Swieciu, ,,aby zeglug? po
rzece Wisle, tak w gor?, jak i w dol, tak bardzo potrzebn^ braciom calkowicie unie-
mozliwic”87. Posilki przyslane przez Krzyzakow, a takze kontyngent krzyzowcdw
H0 Z. Dalewski, Rytual i polityka. Opowiesc Galla Anonima о konflikcie Bolestawa Krzywou-
stvgo ze Zbigniewem, Warszawa 2005, s. 61-62,
H1 Dusburg, Kronika, III 39, s. 68,
H2 Zdaniem S. Kujota, Dzieje Prus Krdlewskich, cz. 1 (do roku 1309), s. 713, stato si$ tak
dlatego, ze Krzyzacy w zamian za Msciwoja nie zwrocili Swi^topeikowi Sartowic. W swietle
przytoczonych informacji z kroniki Piotra z Dusburga hipoteza ta jest nie do przyj^cia.
H' Dusburg, Kronika, III 34-35, s. 63.
H4 T. Jasinski, Bitwa nad Jeziorem Rzqdzkim (w 1243 r). Przyczynek do dziejdw pierwszego
powstania pruskiego i wojny Swi$topelka z zakonem krzyzackim, „Roczniki Historyczne”, R. 62:
19%, s. 49-71.
85 PUB 1/1 145.
S. Kujot, Dzieje Prus Krdlewskich, cz. 1 (do roku 1309), s. 721 n.
K7 Dusburg, Kronika, III 46, s. 76.

70
Rozdziat II. WUdztwo terytorialne (1226-1409)
z Austrii, okazaly si? niewystarczaj^ce88. Rowniez wsparcie ze strony Kazimierza
kujawskiego nie byio na tyle silne, by kujawsko-krzyzackie obl?zenie Swiecia zakon-
czyio si? sukcesem. Swi?topelk skutecznie blokowai zeglug? krzyzackq na Wisle.
W 1245 r. do akcji przeciw Swi?topelkowi ponownie wlqczyl si? papiez
Innocenty IV. W liscie z 1II wezwal ksi?cia Pomorza, aby zaprzestal on, wespol
z poganariii - Litwinami i Prusami - atakowania Krzyzakow i krzyzowcow, tym
bardziej, ze ziemia cheiminska i Prusy znajduj^ si? pod wladz^ i we wlasnosci
sw. Piotra89. Jednoczesnie w osobnym pismie Innocenty zwrocil si? do arcybisku-
pa gnieznienskiego Pelki i biskupow polskich, aby wezwali Swi?topelka do od-
stcjpienia od przesladowania Kosciola, a jesli ten apel nie odniesie skutku, aby
go ekskomunikowali i odwolali si? do pot?gi „ramienia Swieckiego”90.1 wreszcie
papiez skierowal listy do Krzyzakow i krzyzowcow w ziemi chelminskiej i w Pru-
sach, nawoluj^c ich do walki z poganami (tj. Litwinami i Prusami) i sprzymierzo-
nymi z nimi „wiarolomnymi chrzescijanami”, a takze do ksi^z^t polskich z apelem
о wsparcie przez nich Krzyzakow w walce z Prusami91.
Tego samego dnia papiez powiadomil Krzyzakow i krzyzowcow w Prusach
о wyslaniu do nich dominikanina Henryka jako zast?pcy Wilhelma z Modeny.
Wilhelm, jeszcze w lipcu 1244 r., zostal mianowany (ponownie) legatem w kra-
jach baltyckich, ale nie mogl tam przybyc. Wsrod uprawnien Henryka bylo i takie,
ze m6gl on (pod pewnymi warunkami) zdj^c ekskomunik? z Pomorzan, nalozo-
jeszcze w 1243 r. przez Wilhelma. Dotyczylo to takze - jak si? domyslamy -
samego 6wi?topelka. Henryk mial rowniez uprawnienia do uwalniania od eks-
komuniki Prusow, chc^cych powrocic na lono Kosciola92. Jednak 7 X 1245 r.
papiez wezwal Henryka, aby zawiesil realizacj? swoich uprawnien, poniewaz nad
Battyk zostal wyslany legat Opizo, opat z Mezzano, upowazniony w pelni do dys-
ponowania karami koscielnymi93.
Widac wyraznie, ze ok. 1245 r. papiestwo staralo si? przej^c inicjatyw? w Pru¬
sach. Z jednej strony zdecydowanie wspieralo krucjat? przeciw poganom, z dru-
giej - probowalo roznymi koncesjami oslabic koalicj? antykrzyzack^. Legat Opizo
zapewnial Prusow, ze ci, ktorzy przyjm^ chrzescijaiistwo, zachowaj^ „wszystkie
wolnosci” przyznane im przez poprzednich papiezy94. Poza tym papiez Innocen¬
ty IV staral si? usilnie doprowadzi6 do zawieszenia broni mi?dzy Krzyzakami a Swi?-
topelkiem wraz z Prusami neofitami; gtownq rol? mial tutaj odgrywac legat
Opizo95. Dla wzmocnienia pozycji legata Innocenty IV poddal pod jego rozkazy
krzyzowcow walcz^cych w Prusach96.
88	Dusburg, Kronika, III 45, s. 74 n.; PUB 1/1154.
89	PUB 1/1 160. Bulla protekcyjna Grzegorza IX dla Krzyzakow w Prusach nic nie mowila
о ziemi chelminskiej, zob. wczesniej.
90	PUB 1/1 161.
91	PUB 1/1 162-163.
92	CDW18.
93	CDW 110 (= PUB 1/1 171).
94	PUB 1/1 172.
93 PUB 1/1 173-174.
98 PUB 1/1 175.

2.1. Poczqtki i budowa wladztwa zakonu krzyzackiego (1226-1309)
71
Piotr z Dusburga wi^ze z dziatalnosci^ Opizona z Mezzano naplyw do Prus
licznych krzyzowcow97. Wydaje si?, ze ok. 1245 r. polozenie Krzyzakow zacz?to
si? poprawiac. W koncu tego roku zaj?li oni (Stary) Dzierzgon, ktory utracili
jcszcze w 1243 r. Co prawda w nast?pnym roku grod ten zajqt Swi?topetk z Pru-
sami, ale Krzyzacy „ponownie zwolali rzesz? pielgrzymow, ktorzy nieprzerwanie
naptywali z krain niemieckich na wypraw? krzyzow^. I kiedy przygotowano wszyst-
ko, со jest potrzebne do budowy zamkow, wkroczyli na ziemi? Pomezanii. Na-
st?pnie [...] wybudowali zamek Dzierzgon w tym miejscu, w ktorym pozostaje po
dzifi dzien”98 *. Proba zdobycia grodu przez oddziafy Swi?topelka i Prusow zakofi-
czyta si? niepowodzeniem". Teraz torzyzacy mocno usadowili si? w Pomezanii.
W nast?pnym roku, 1247, ofensywa Zakonu - przy wsparciu krzyzowcow -
zapewne byla kontynuowana, jakkolwiek koszty uzyskania tego wsparcia mogly
byd wysokie. Swiadczy о tym zobowi^zanie si? Krzyzakow do odstqpienia na rzecz
wiernego sojusznika, Kazimierza kujawskiego, polowy posiadanej przez Zakon
cz?Sci ziemi lubawskiej (w sumie Kazimierz uzyskal polow? calej ziemi lubaw*
skiej)100. Так czy inaczej, 25 X 1247 r. arcybiskup gnieznienski Pelka i biskup
chelminski Heidenryk jako s?dziowie rozjemczy rozpatrzyli spor mi?dzy Swi?to-
pctkiem a Zakonem, postanawiaj^c, ze Krzyzacy ust^pi^ z obszaru Mierzei Wi-
Alancj od ujscia rzeki Tui do miejscowosci Camzicni (w okolicy obecnej Stegny?101),
6wi?topelk zas odda grod Pien (kolo Chelmna) wraz z pobliskimi wsiami. Od
Zantyru w gor? Wisly granica miala biec srodkiem rzeki (a wi?c Zantyr zostawat
u Krzyzakow). Zakon otrzymal ulgi celne. Przetrzymywany przez Krzyzakow jako
zuktadnik syn Swi?topelka, Msciwoj (od 1244 r. przebywal w Austrii), mial byd
wydany ojcu102. Те postanowienia staly si? podstaw^ ukladu pokojowego zawar-
tcgo w roku nast?pnym. Zanim do tego doszto, papiez jesieni^ 1247 r. wyslal nad
Baltyk nowego legata, Jakuba, archidiakona w Leodium (Liege), nadaj^c mu
wszelkie uprawnienia w zakresie dysponowania cenzurami koscielnymi103 *. Do
zadaii nowego legata nalezalo tez doprowadzenie do pokoju mi?dzy Swi?topel-
kicm i neofitami pruskimi z jednej strony a Krzyzakami i ich stronnikami - z dm*
giejllM. Zapewne z jego inicjatywy papiez 30 V 1248 r. polecil biskupom: kamieft-
skiemu Wilhelmowi, lubuskiemu (Henrykowi?, Nankerowi?) i chelminskiemu
Hcidenrykowi wydanie opinii na temat prawnych aspektow sporu pomorsko-krzy-
zackiego105. О przebiegu prac tej komisji nic blizszego nie wiadomo. W kazdym
razie 9 IX 1248 r. Swi?topelk w obecnosci legata Jakuba, biskupow: kamienskie-
go Wilhelma i kujawskiego Michala oswiadczyl, ze przyjmuje orzeczenie wydane
25 X ubieglego roku przez s?dziow rozjemczych - arcybiskupa gnieznienskiego
41 Dusburg, Kronika, III 55, s. 80 nn.
w Dusburg, Kronika, III 63, s. 85.
w Dusburg, Kronika, III 65, s. 86.
PUB 1/1 190.
11,1 Zob. W. DIugok?cki, Osadnictwo na Zutawach wXIII ipoczqtkach XIVж, s. 122.
IUJ Dusburg, Kronika, III 45, s. 74; PUB 1/1 194.
PUB 1/1 195-196,198-199.
PUB 1/1 200.
»“ PUB 1/1 205.

72
Rozdziat II. WUdztwo terytorialne (1226-1409)
Petk? i biskupa chetminskiego Heidenryka, pod warunkiem wszakze, ze zostanie
mu zwr6cony syn Msciwoj. Co prawda Swi?topelk zastrzegl, ze jeSli dozna krzywd
od Krzyzakow, przeciwstawi si? im stosownie do mozliwosci (pro posse)m. Osta-
tecznie 24 XI 1248 r. standi pokoj mi?dzy ksi?ciem Swi?topelkiem a zakonem
krzyzackim, zaposredniczony przez legata Jakuba z Leodium. W dokumentach
wystawionych przez legata i strony konfliktu prawie powtorzono postanowienia
s^du rozjemczego z 25 X 1247 r. Ponadto Swi?topelk zobowi^zal si? do nie-
zawierania przymierzy z Prusami (neofitami b^dz poganami) przeciw Krzyzakom.
Obie strony przyrzekly rozwi^zywac spory b^dz na drodze arbitrazu, b^dz
w Stolicy Apostolskiej. Zlamanie postanowien ukladu zagrozone bylo kar^
1000 grzywien srebra106 107. W sumie warunki pokoju oznaczaly „calkowitq kl?sk?
§wi?topelka”108.
Zabezpieczenie flanki zachodniej Prus przed Swi?topelkiem, a takze mocna
pozycja Zakonu w Pomezanii, pozwoliiy Krzyzakom na szybkie podporz^dkowa-
nie sobie obszaru Prus od Pomezanii, przez Warmi? do Natangii. Legat Jakub
zaposredniczyl ukiad pokojowy miedzy Zakonem a nobilami z tych trzech ple-
mion; zostal on zawarty 7 II 1249 r. w Dzierzgoniu109.
2.1.3.	Poczqtki administracji zakonnej
W przywileju chelminskim z 1233 r. wyst?puje Herman Balk z tytulem pre-
ceptora (czyli mistrza) Slowianszczyzny i Prus110. Przybyl on na pogranicze ma-
zowiecko-pruskie najpozniej w 1230 r. i prawdopodobnie juz wowczas nosil tytul
preceptora111. W pismie papieskim z 18 VII 1231 r. mowi si? о preceptorze
(w Prusach)112 - moglo to odnosic si? tylko do Balka. Natomiast trudno rozs^-
dzic, czy juz w 1230 r. tytul Balka brzmial „preceptor w Stowianszczyznie i w Pru¬
sach”, czy tylko ogolnie - preceptor. Wzmianka о Slowianszczyznie wi^ze si? z tym,
ze Balkowi podlegaly maj^tki Krzyzakow w Czechach, na Morawach i w Polsce113.
W 1237 r., kiedy do Krzyzakow przyl^czony zostal zakon kawalerow mieczowych
106	PUB 1/1 207.
107	PUB 1/1 213; zatwierdzenie papieskie, PUB 1/1 224.
108	M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyzackiego, s. 146.
m PUB 1/1 nr 218.
110	Przywilej chetminski, s. 34; por. tez biogram Hermana Balka, M. Dorna, Bracia zakonu,
s. 221-228.
111	Рог. M. Dygo, Studia, s. 44 n.; Dusburg, Kronika, II11, s. 39; S. Jozwiak, Centralne i te¬
rytorialne organy wtadzy zakonu krzyzackiego w Prusach w latach 1228-1410. Rozwdj - Przeksztal-
cenia - Kompetencje, Torun 2001, s. 21-24, s^dzi, ze Balk by! mistrzem krajowym Prus od
1233 r.
112	PUB 1/1 85, 103 (12 X 1233). Nalezy sprostowac twierdzenie M. Lowenera, Poczqtki
zakonu, s. 19, ze w 1230 r. Balk ,,nie sprawowal [...] jeszcze urz?du mistrza krajowego Prus”.
113	О tych majqtkach zob. np. M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyzackiego, s. 11;
S. J6fwiak, Centralne, s. 22, uwaza, ze „podleglo^d obszaru Czech i Moraw pruskim mistrzom
krajowym” datuje si? od 1233 r.

2.1. Poczqtki i budowa wladztwa zakonu krzyzackicgo (1226-1309)
73
w Inflantach, zmieniia si? tytulatura Balka: „preceptor domu niemieckiego w Li-
wonii i w Prusach”114. Taki stan trwal przez kilka lat, do utworzenia urz?du
mistrza krajowego inflanckiego.
W przywileju chelminskim wymienieni takze marszatek Dietrich (von
Bernheim), ktory dowodzil wojskami w zast?pstwie preceptora Balka, oraz dwaj
prowizorzy, tj. dowodcy grodow i urz?dnicy gospodarczy: Berlewin (von Freiberg)
w Chelmnie (Starogrodzie) i Ludwig w Kwidzynie. Urz^d marszalka mogt istnied
juz od 1230 r.115, pierwszego z prowizorow - od 1232 r., drugiego - od 1233 r.116
W sumie by! to elementarny zestaw urz?dnikow zajmuj^cych si? polityk^, woj-
skiem i gospodark^.
Po Balku urz^d preceptora Prus sprawowali Poppo von Osternohe (1240-
1242), Heinrich von Weida (1240-1242), ponownie Poppo von Osternohe (1242-
1247), po nim Dietrich von Griiningen (1247-1258)117. Co mozna powiedzied
о preceptorach Prus tego czasu? Dla wi?kszosci z nich preceptorstwo Prus bylo
pierwszym waznym urz?dem, jedynie Dietrich von Griiningen mial juz bogate
doswiadczenie administracyjne zdobyte najpierw w Inflantach, gdzie by! mistrzem
krajowym, a potem w sluzbie dyplomatycznej Zakonu. Jednak Dietrich kierowai
Prusami za posrednictwem wicepreceptorow, sam by! w tym kraju tylko dwa razy,
a i to krotko. Urz^d wicepreceptora Prus zostal utworzony jeszcze za Balka, przez
kilka lat nie by! obsadzany i nabral duzego znaczenia dopiero za Dietricha von
Griiningen - na tym urz?dzie spotykamy z reguly osoby, ktore mialy za sob^ ka-
rier? urz?dnicz^ w Prusach (prowizora, marszalka, komtura). Ogolnie odnosi si?
wrazenie, ze dla przywodcow Zakonu Prusy byly wowczas drugo- a moze trze-
ciorz?dnym obszarem dzialania118. Na pierwszym miejscu stawiali oni Ziemi?
§wi?t^ i na jej utrzymaniu (b^dz odzyskaniu) koncentrowali swoje wysilki.
Prawdopodobnie gdzies w 1246 r., w trakcie pobytu w Prusach wielkiego mi¬
strza Heinricha von Hohenlohe, zostal powolany urz^d komtura ziemskiego chel-
minskiego; jako pierwszy poswiadczony jest na tym urz?dzie w 1248 r. Heinrich
(von Merbitz). Wolno przypuszczac, ze komturstwo ziemskie wprowadzono na
miejsce prowizorstwa w Chelmnie119. Komtur ziemski m.in. dowodzil rycerzami
z tej ziemi. W zmianie nomenklatury wyraza si? terytorializacja urz?du. Podobnie
byto z godnosci^ prowizora w Kwidzynie: w 1251 r. wspomniany wczesniej pro-
114	Zob. M. Lowener, Die Einrichtung, s. 127 nn.
1,5 Рог. Dusburg, Kronika, II 11, s. 39, informacja о marszalku w zwi^zku z wydarzeniami
t 1230 r.; M. Lowener, Die Einrichtung, s. 35, uwaza wiadomosc za wymysl kronikarza; za tym
poglqdem idzie M. Dorna, Bracia zakonu, s. 127 (рог. tez s. 375); о Dietrichu jako marszalku
w 1230 r. pisze S. Jozwiak, Centralne, s. 21, przyp. 15 i рог. s. 42. Skoro najpewniej juz w 1230 r.
istniai urz^d preceptora Prus, to rownie dobrze mogt istniec urz^d marszalka.
116 M. Dygo, Studia, s. 281-283.
1,7 Zob. biogramy tych osob M. Dorna, Bracia zakonu, s. 132-142, 213-215, 297-302.
llH Por. S. J6zwiak, Centralne, s. 29-30, tutaj uwagi о stabej pozycji kierownikdw prowincji
Zakonu w XIII w.
119	Tkk M. Dygo, Studia, s. 286 n.; podobnie S. J6£wiak, Centralne, s. 49-50; M. Ldwener,
Die Einrichtung, s. 170 nn., neguje zwi^zek mi?dzy tymi urz^dami.

74
Rozdziai II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
wizor Ludwig zostal nazwany prowizorem Prus120. О ile jednak urz^d komtura
ziemskiego chelminskiego utrzymai si? do trzeciej dekady XIV w.121, о tyle urz^d
prowizora Prus zanikl i nie przeksztaicii si? w urz^d komtura ziemskiego pru-
skiego. Moze staio si? tak dlatego, ze od poi. XIII w. siedzib^ mistrza krajowego
pruskiego by! Elbk|g (wczesniej rezydowal on w ktoryms z grodow w ziemi chel-
minskiej).
Terytorializacja administracji krzyzackiej, zapocz^tkowana u schytku lat 40.
XIII w., znakomicie wyrazila si? w podstawowych jednostkach administracyjnych
- komturstwach. Jako pierwszy poswiadczony jest w roku 1246 komtur elblqski
Alexander, ale kolejne wzmianki о takim urz?dniku (tym razem о Hartmudzie)
pochodz^ dopiero z poczzpku nast?pnej dekady (1251-1254). Wtedy tez poswiad¬
czony jest komtur dzierzgonski Heinrich Stange (1250-1254), komtur Balgi
Meingot (1251), komtur Zantyru Quhalo (1251), komtur Sambii Burchard von
Homhausen (1254). W tym samym czasie pojawiaj;) si? pierwsi komturowie w ziemi
chelminskiej: w 1251 r. Johann, komtur Starogrodu (Starego Chelmna), Rawin,
komtur Torunia (1251-1254), Hartwig, komtur Radzynia (1251-1252). Na Kuja-
wach komturstwa powstawaty dopiero od 1255 r. (tutaj pierwszy byl komtur Nie-
szawy Heinrich)122. Widac zatem, ze tworzenie sieci komturstw zacz?lo si? po
pacyfikacji Prusow w 1249 r.123 Zwraca uwag?, ze w statutach ogloszonych w trak-
cie wizytowania Prus w latach 1251-1252 przez Eberharda von Sayn, mistrza
niemieckiego i zast?pc? wielkiego mistrza, znalazly si? postanowienia dotycz^ce
funkcjonowania komturstw124, a zatem - domyslamy si? - byly to nowo utworzo-
ne jednostki administracyjne. W statutach wymieniono komturstwa w Elblqgu,
Batdze i Dzierzgoniu, о komturstwach w Zantyrze i w ziemi chelminskiej nie ma
slowa. Najpewniej zostaly one utworzone dopiero w 1251 r., przed odnowieniem
przywileju chelminskiego (1 X 1251 r.)125. Wczesne komturstwa krzyzackie byly
rozlegle. W ziemi chelminskiej komturstwa w Toruniu i w Chelmnie (Starogro-
dzie) opieraly si? о Wisl?, stanowujc zaplecze dla waznego strategicznie, polozo-
nego w gl?bi ziemi chelminskiej komturstwa w Radzyniu.
120	M. Dygo, Studia, s. 288 nn.; S. Jozwiak, Powstanie i rozwdj struktury administracyjno-tery-
torialnej zakonu krzyzackiego na Kujawach iw ziemi chelmiriskiej w latach 1246-1343, Torun 1997,
s. 142, t^czy zmian? nomenklatury tego urz?du z przekazaniem w 1250 r. Kwidzyna biskupowi
pomezanskiemu; M. Lowener, Die Einrichtung, s. 180, 185 n., uwaza Ludwiga za wicemistrza
krajowego; podobnie M. Dorna, Bracia zakonu, s. 282; wedlug S. Jozwiaka, Centralne, s. 41, 49,
byl on mistrzem krajowym; B. Jahnig, Wykaz urzfddw. Dostojnicy zakonu krzyzackiego w Prusach,
w: PaAstwo zakonu krzyzackiego, s. 102, okresla go mianem komtura krajowego w Prusach.
121	Zob. S. J6zwiak, Powstanie, s. 155.
122	Por. ostatnio M. Lowener, Die Einrichtung, s. 164 nn.; S. Jozwiak, Powstanie, s. 62.
123	Tym niemniej cz?$£ badaczy jest zdania, ze administracja komturska byla tworzona juz
w 2. polowie lat 40. XIII w., zob. S. J6zwiak, Powstanie, s. 143, przyp. 25; M. Lowener, Die Ein¬
richtung, s. 165.
124	PUB 1/1 251; por. S. J6£wiak, Centralne, s. 55-56.
,2i’ S. J6£wiak, Centralne, s. 55-56, 63, stusznie podkreSla zastugi Eberharda von Sayn dla
rozbudowy Died komturstw; krytyka M. Domy, Bracia zakonu, s. 147, przyp. 8, nie wydaje si?

2.1. Poczqtki i budowa wladztwa zakonu krzyzackiego (1226-1309)
75
2.1.4.	Spoleczne podstawy wladzy
zakonu niemieckiego
Wydanie przez Krzyzakow juz w 1233 r. przywilejow dla osad miejskich w Tb-
runiu i w Chetmnie swiadczy о tym, ze widzieli oni w miastach wazny czynnik
sprzyjaj^cy umocnieniu stanowiska Zakonu w ziemi chelminskiej. S3 podstawy,
aby s;)dzic, ze ta cz?sc ziemi chelminskiej, gdzie lezat owczesny Torun, byla raczej
uzurpowana przez Krzyzakow niz nadana im przez ksi?cia Konrada126. Teraz
Krzyzacy zyskali na tym spornym obszarze mocne oparcie: wczesny Torufi by!
przede wszystkim warownym obozowiskiem dla wojsk Zakonu i dla krzyzowcdw.
Z kolei Chetmno lezalo najpewniej na obszarze maj^tkowej kasztelanii chelmih-
skiej nadanej przez Konrada Krzyzakom w 1228 r., jednak nic nie wiadomo о tym,
by Krzyzacy otrzymali od ksi?cia prawo zaktadania miast. Na liscie swiadkdw
przywileju chelminskiego z 1233 r. znajdujemy, obok Krzyzakow, takze burgra-
biego Magdeburga Burcharda IV oraz kilku niemieckich krzyzowcow; niektdrzy
z nich otrzymali wkrotce od Zakonu duze maj^tki w ziemi chelminskiej i w Pru-
sach127. Wlasnie obecnosc licznych krzyzowcow zebranych na wypraw? przeciw
Prusom zim^ 1233/1234 r., w ktorej mieli uczestniczyc takze ksi^z^ta polscy -
w tym Konrad mazowiecki, byla dla Zakonu swoist^ ochron% przed ewentualny-
mi protestami wladcy Mazowsza wymierzonymi w lokacj? Chelmna i Torunia.
Kolejnym miastem zalozonym przez Krzyzakow w ziemi chelminskiej by! Radzyfi;
jego lokacja przypada na lata 1234-1239128.
W Prusach wlasciwych miasta powstawaly rownoczesnie z podbojem tego
kraju. W 1234 r., w trakcie powrotu wojsk Zakonu i krzyzowcow ze wspomnianej
wczesniej wyprawy na Prusow, zostalo zalozone przez Krzyzakow, burgrabiego
Magdeburga i ksi^z^t polskich (w tym Konrada mazowieckiego) miasto Kwi-
dzyn129. Kolejnym miastem w Pomezanii byl Elbl^g, lokowany w 1237 r.130 Na
poczc|tku lat 40. Krzyzacy toczyli nieudane pertraktacje z lubeczanami w sprawie
zalozenia przez tych ostatnich miasta w Sambii131.
Przywilej chelminski, b^d^cy formalnie dokumentem lokacyjnym Chelmna
i Torunia, w rzeczywistosci pelnil funkcj? przywileju „krajowego”132 *. Niekt6re
bowiem przepisy w nim zawarte dotyczyly takze rycerzy (np. te, ktore odnosily
si? do statusu prawnego dobr obci^zonych sluzb^ wojskow^), postanowienia za$
126	Zob. wczesniej.
127	Przywilej chelmiAski, s. 48, 57 n.
128	Por. PUB 1/2 457.
129	Dusburg, Kronika, III 10, s. 50; J. Powierski, Dzieje Kwidzyna. Sredniowiecze, w: Kwidzyn,
Olsztyn 1982, s. 51 n.; T. Jasinski, Die Rolle des Deutschen Ordens bei der StadtegrUndung In
Preuflcn im 13. Jahrhundert, w: Stadt und Orden. Das Verhaltnis des Deutschen Ordens zu den
SUidten in Livland, Preuften und im Deutschen Reich, QSGDO, Bd. 44, hrsg. v. U. Arnold, Mar¬
burg 1993, s. 103.
130	R. Czaja, T. Nawrolski, Pierwotny Elblqg, s. 62 nn.
151 PUB 1/1 140,177; M. Dygo, Studio, s. 175 n.; T. Jasirtski, Die Rolle, s. 107 n.
112 Por. ostatnio A.L. Rogaievskij, Kulmskaja gramota - pamjatnik prove Prussli XIII v.,
St.-Peterburg 2002, s. 81-100.

76
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
odnosz^ce si? do monety, wymiaru tana, zwolnien celnych, wolnego targu obej-
mowaly wszystkich mieszkancow ziemi chelminskiej. Prawo chelminskie stuzylo
wyodr?bnieniu z wladztwa ksi?cia Konrada obszaru poddanego kontroli Zakonu:
tarn, gdzie byty stosowane postanowienia przywileju, si?gala wtadza Krzyzakow.
Zakladane przez Krzyzakow miasta-obozy miaty duze znaczenie strategiczne.
(Stary) Torun i Chetmno ulatwiaty Zakonowi kontrolowanie zeglugi wislanej.
Radzyn stanowit dobr$ baz? do podboju Pomezanii. Kwidzyn byt solidnym opar-
ciem w Pomezanii - st^d miat wyjsc atak na Pogezani?. Elbl^g umacniat kontro-
I? Krzyzakow nad doln$ Wisl$, otwierat pol^czenie z Battykiem i stwarzat pod-
stawy do opanowania Warmii i Natangii. Projektowane miasto w Sambii (na
miejscu pozniejszego Krolewca?) poszerzato dost?p Krzyzakow do Battyku i bylo
dogodn^ baz^ do podboju tej rozlegtej krainy pruskiej.
Militarne znaczenie wczesnych miast zakladanych przez Zakon widoczne jest
takze w ich strukturze spotecznej. Znacz^c^ liczebnie i wplywow^ politycznie gru-
p? stanowili mieszczanie-rycerze. W przywileju chelminskim znalazty si? liczne
postanowienia dotyczqce statusu prawnego mieszczanskich maj^tkow ziemskich,
obciqzonych stuzbi) wojskow^; byt on zblizony do statusu dobr ministerialow nie-
mieckich133. Lubeczanie, ktorzy zamierzali zalozyc wspomniane wczesniej miasto
w Sambii, mieli otrzymac od Zakonu najpierw Уз, a potem Ve tego obszaru, za-
pewne w postaci maj^tkow obci^zonych konn^ stuzby wojskow^. Krzyzakom za-
lezato na zasobach materialnych mieszczan, z drugiej strony dla mieszczan mogta
byd atrakcyjna perspektywa uzyskania w Prusach statusu rycerskiego.
Sottysi w Chetmnie i w Toruniu, zalezni od Krzyzakow, byli pocz^tkowo od-
powiedzialni za wypelnianie stuzby wojskowej przez mieszczan, ktorzy otrzymali
od Zakonu dobra rycerskie134. Так samo musiato bye w innych miastach lokowa-
nych na prawie chelminskim. Sottysi miast stanowili dzi?ki temu wazny element
struktury administracyjnej wladztwa Krzyzakow, ktora dopiero zaczynala bye or-
ganizowana.
Mieszczanie-rycerze nie mogli zaspokoic potrzeb Zakonu w zakresie sily
zbrojnej. Krzyzacy od pocz^tku starali si? о stworzenie zast?pow dyspozycyjnego
rycerstwa. Przede wszystkim udalo im si? poddac swojemu zwierzchnictwu ryce-
rzy polskich w ziemi chelminskiej, podlegaj^cych ksi?ciu Konradowi. Umowa
Zakonu z Konradem, zawarta 19 X 1235 r., przewidywala usuni?cie z ziemi chel¬
minskiej rycerzy ksi$z?cych135. Oczywiscie mogli oni tutaj powrocic, aby otrzymac
od Krzyzakow maj^tki obci^zone sluzb^ wojskow^. Pod wladz^ Zakonu nie bylo
bowiem dobr rycerskich alodialnych, tzn. wolnych od stuzby wojskowej136. Nie
ulega w^tpliwosci, ze do ziemi chelminskiej powrocito (b^dz osiadlo tutaj po raz
pierwszy) wielu rycerzy polskich. Swiadczy о tym fakt wystawienia dla nich przez
preceptora Hermana Balka w latach 1235-1239 specjalnego przywileju, znanego
z odnowienia w 1278 r. W dyplomie tym jest wzmianka о „rycerzach, ktorzy z ze-
ш M. Dygo, Studia, s. 159 nn.
1,4 Przywilej chelmitiski, s. 46 § 20.
135 Zob. PU 1/1 119.
M. Dygo, Feudalizm w Prusach Xlll-XVl wieku, RDSiO, t. 58: 1998, в. 145.

2.1. Pocz^tki i budowa wladztwa zakonu krzyzackiego (1226-1309)
77
wrnjtrz przybyli do naszej ziemi” - bez wqtpienia chodzi tutaj о przybyszy z ziem
polskich137. Zakon nadal im dobra na nowym prawie „polskim”, nasyconym ele-
mentami prawa sluzebnego. Z drugiej strony przyznal im rozlegle uprawnienia
gospodarcze - one wlasnie miaiy zach?cic rycerzy polskich do osiedlania si? we
wladztwie Krzyzakow138.
Na lata 30. przypadly tez pierwsze nadania na prawie chelminskim dla ryce¬
rzy niemieckich, ktorzy przybywali do ksztaltujqcego si? wladztwa Zakonu. Przy-
ktadem moze bye Dietrich von Tiefenau {Dypenow) - otrzymal on w 1236 r.
w Pomezanii az 300 lanow do kolonizacji, a nadto grod Maly Kwidzyn, moze
wzniesiony przez Krzyzakow139. Dietrich mial sluzyc wojskowo na koniu z pocz-
tem, „na z^danie”, sprowadzeni zas przezen kolonisci (liczeni w setkach!) - w po-
spolitym ruszeniu. Grod Dietricha mial zapewne przede wszystkim oslaniac oko-
liczne osadnictwo niemieckie. Na przelomie lat 30. i 40. Dietrich otrzymal dalsze
ziemie mi?dzy Kwidzynem a Dzierzgoniem w celu ich skolonizowania140. W tym
samym czasie Krzyzacy nadawali majqtki, niejednokrotnie rozlegle, rycerzom
Niemcom w Pogezanii (zwlaszcza wokol Elbl^ga), a takze w ziemi chelmihskiej.
Osobnym zadaniem zwi^zanym z ksztaltowaniem spolecznych podstaw pano-
wania Krzyzakow bylo wi^czenie Prusow w struktury wladztwa. Kiedy ok. 1236 r.,
w trakeie kruejaty margrabiego Misni Henryka III, zostali pokonani Pomezano-
wie w ziemi Rezji (w polnocno-zachodniej Pomezanii), poddali si? oni „wierze
i braciom. I tym prawom i wolnosciom, jakie wowczas im nadano, podlegali poi-
niej takze inni nowo nawroceni”141. Z innego zrodta wiadomo, ze Prusowie z Rezji
„musieli dawac [Krzyzakom - M.D.] czynsz [lub trybut - M.D.]”142. Z 1246 r.
pochodzi informaeja, ze Krzyzacy przyznali arystokraeji Sambow prawo dzierze-
nia dotychczasowych maj^tkow bez obowi^zku placenia czynszu, a takze nadali
im rozlegle uprawnienia, wlasciwe panom gruntowym. Nobilowie sambijscy mieli
przyj^c chrzest i dac zaktadnikow143. Widac odmienny stosunek Zakonu wobec
pruskich nobilow i szeregowych (wolnych) Prusow; ci ostatni byli uwazani przez
Krzyzakow za poddanych chlopow. Inna rzecz, ze przed wybuchem pierwszego
powstania pruskiego nie zawsze post?powanie Zakonu wobec arystokraeji Prus6w
musialo bye takie, jak wobec owych Sambow-nobilow w 1246 r. W kazdym razie
w traktacie dzierzgonskim z 7 II1249 r.144 Krzyzacy przyznali, ze na Prusow-neo-
fit6w, „powolanych do wolnosci dzieci Bozych” i uprawnionych przez papiezy
Innocentego III, Honoriusza III i Grzegorza IX do zachowania swojej wolno-
Sci, nalozyli brzemi? ,,ci?zkich sluzb”, jakkolwiek owe sluzby nie zostaly blizej
117 PUB 1/2 366.
138 M. Dygo, О przywileju Hermana Balka dla rycerzy polskich w ziemi chelmihskiej z lat
1235-1239, w: Balticum, s. 113-121.
114 UBBP 1.
140	UBBP 2, 3.
141	Dusburg, Kronika, III 14, s. 53 n.
142	Hermann von Salza’s Bericht iiber die Eroberung Preussens, hrsg. v. T. Hirsch, SRP V,
Leipzig 1866, s. 160.
143	PUB 1/1 189.
144	PUB 1/1 218.

78
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
opisane145. Teraz Zakon przyznai Prusom-chrzescijanom wolnosd bez owych „sluzb”,
przestrzegaj^c ich jednak, ze gdyby zgrzeszyli (tj. gdyby odst^pili od wiary), utra-
c§ wolnosc i znajd§ si? w poddaiistwie wobec Zakonu.
Pruscy neofici, ale najpewniej tylko nobilowie, otrzymali prawo wlasnosci
nieruchomosci zblizone do tego, jakie przyslugiwalo rycerzom Niemcom i Pola-
kom. Tacy Prusowie mogli dobra ziemskie otrzymywac od Krzyzakow, kupowac,
nabywac przez malzenstwo, dziedziczyc w linii m?skiej i zenskiej (sprzyjalo to
rozbijaniu pruskich struktur rodowych); wolno im bylo sprzedac nieruchomosci
tylko tym osobom, ktore pozostawaly w takim samym jak sprzedawca stosunku
prawnym do Zakonu. Nie bylo juz miejsca dla alodialnych dobr pruskich nobilow.
Nobilowie byli przede wszystkim zobowi^zani do sluzby wojskowej na rzecz Krzy¬
zakow, stosownie do mozliwosci maj^tkowych, a takze do placenia dziesi?ciny.
Mogli swobodnie zawierac malzenstwa, stawac przed kazdym s§dem, wst?powac
do stanu duchownego, wreszcie - dost?powac pasowania rycerskiego.
Natomiast dawni wolni Prusowie, ale niezaliczani do arystokracji, о ktorych
traktat dzierzgonski milczy, zapewne zostali zepchni?ci do grupy chlopow, staw-
szy si? poddanymi b^dz nobilow pruskich, b^dz Zakonu. Od ok. 1250 r. cz?sc
z nich awansowala (decyzj^ Krzyzakow) do grupy lekkozbrojnych rycerzy146. Jed¬
nak wszystko wskazuje na to, ze takich awansow nie bylo wiele, i ta okolicznosc
zapewne byla wazk^ przyczyn^ wybuchu drugiego powstania Prusow w 1260 r.
Polityka Zakonu, zmierzaj^ca do oparcia si? przede wszystkim na nobilach pru¬
skich, zakonczyla si? fiaskiem.
145	Z pism tych papiezy, dotycz^cych misji pruskiej wynika, ze interpretowali oni wolnosc
Prus6w-neofit6w jako podstaw? wiary, ktora - wymagaj^c odrzucenia przez nich pewnych ele-
mentow dotychczasowego porz^dku - kaze nawroconym Prusom podjqc sluzb? Bogu. Wyrazem
stuzebnej postawy wobec Boga, a nie jarzmem okreSlonym ludzkimi kryteriami, jest placenie
dziesi?ciny, zob. PUB 1/1 13; рог. tez nty: 7,12,37,54, 60,84.
14л Zob. dalej.

2.2.	Ekspansja terytorialna i wladztwo
terytorialne (1249-1309)
Marian Dygo
2.2.1.	Rozwoj terytorialny
Po zawarciu pokoju w Dzierzgoniu w 1249 r. z nobilami Pomezanbw, War-
m6w i Natangow Krzyzakom udalo si? od razu podporz^dkowac sobie Pomeza-
ni? i Warmi?. W Pogezanii walki trwaly do 1250/1251 r. W Natangii wojska Za-
konu poniosly w 1249 r. dotkliw^ kl?sk? w bitwie kolo osady Kruke; poleglo tam
m.in. ponad 50 braci-rycerzy1. Walki w Natangii trwaly do 1253 r. - zreszt^ tylko
jej cz?sc zachodnia zostala na razie przez Zakon opanowana. W 1253/1254 r.
Krzyzacy rozci^gn?li swoje zwierzchnictwo na Barcj? i Galindi?2 *. Kontrolowany
przez nich pas ziem pruskich od Pomezanii az po Pregol? byl znakomit^ baz$ do
podboju Sambii. Panowanie w Sambii zapewnialo swobodny dost?p do Baltyku,
a ponadto bylo etapem dalszej ekspansji w kierunku ziem pod panowaniem inf-
lanckiej gal?zi zakonu niemieckiego.
Pocz^tek podboju Sambii byl dla Krzyzakow niepomyslny. Wyprawa „z wiel-
kirn wojskiem” zim^ 1254 r. pod wodz^ komtura Dzierzgonia, Heinricha Stange-
go, poniosla kl?sk?, a on sam zgin^P. W tej trudnej sytuacji Krzyzacy otrzymali
wsparcie militarne z Czech, od Przemysla Ottokara II, ktory na pocz. 1255 r.
przybyt do Prus na krucjat? na czele licznej armii krzyzowcow, glownie z kraj6w
nicmieckich4. Ten ambitny wladca d^zyl do zapelnienia w cesarstwie politycznej
prdzni, jaka nastala w pol. XIII w., po upadku dynastii Staufow. Przemysl Otto-
kur II Scisle wspoldzialal z papiezem Innocentym IV, kt6ry angazowal si? w spra-
w? chrystianizacji Prus, Litwy, a takze podporz^dkowania papiestwu Rusi zachod-
niej. W tej sytuacji przed wtadcq Czech otwieraly si? szerokie perspektywy na
1	Per. Dusburg, Kronika, III 66, s. 87; PUB 1/1 232.
2	O. Biatunski, Stadia z dziejdwplemion pruskich i jadwieskich, „Rozprawy i Materiafy Oirod-
kn Huduh Naukowych im. Wojciecha K?trzynskiego w Olsztynie”, nr 179, Olsztyn 1999, s. 165 n.
’ Dusburg, Kronika, III 68, s. 89.
4 W sprawie chronologii podboju Sambii zob. J. Powierski, Dobra ostrowicko-golubskie biskup■
aim wloclawskiego na tk stosunkdw polsko-krzyzackich w latach 1235-1308, Gdafisk 1977, s. 62.

80
Kozdzial II. Wlad/lwo icrytorialne (1226-1409)
poddanie swojemu zwierzchnictwu, w takiej b^dz innej formic, Prus, Inflant i Pol¬
skih Trudno jest ocenic, na ile Krzyzacy w Prusach byli swiadomi zagrozen, jakie
mogla dla nich niesc realizacja planow politycznych Przemysla Ottokara II. W kaz-
dym razic jego ogromna armia, pustosz^c kraj, weszla w gl^b Sambii. Po osmiu
dckadach od tych wydarzen Piotr z Dusburga tak о nich pisal: „I takiej rzezi do-
konano na narodzie Sambow, ze starszyzna dawala krolowi zakladnikow, blaga-
ji|c, [...] aby nie zgladzil calego ludu”* 6. Po odjezdzie Przemysla Ottokara II Krzy¬
zacy rozpocz?li u ujscia Pregoly budow? zamku, maj^cego bye ich glownym
oparcicm w Sambii; nazwano go na czesc wladey Czech - Krolewcem7. Po opano-
waniu Sambii w 1255 r. Krzyzacy ruszyli w roku nast?pnym na podboj wschodniej
Nalangii i szybko j^ sobie podporz^dkowali; nast?pnie skierowali si? przeciw Nad-
14 >wii i Skalowii - ale tutaj wystarezylo im potenejalu tylko na walki pograniezne.
Przemysl Ottokar II nie by! jedynym wladey, ktory - korzystaj^c z trudnosci
Krzyzakow w Prusach, zalamania instytueji cesarstwa czy meandrow polityki pa-
picskiej wobec misji u pogan - snul plany polityezne dotycz^ce Prus. Oto, na
poczjpku lat 50. XIII w., rozpocz^l ekspansywn^ polityk? zewn?trzn^ ksi^z? wo-
lyhski i halicki Daniel, ktory - scisle wspolpracuj^c z papiezem Innocentym IV
w 1254 r. koronowal si? na krola Rusi. Papiez liezyl na uni? koscieln^ z Rusi^,
I )anicl snul zas dalekosi?zne plany dotycz^ce kruejaty antymongolskiej, a ponad-
lo w sojuszu ze swoim zi?ciem, ksi?ciem mazowieckim Siemowitem I, synem
konrada I mazowieckiego - zwrocil uwag? na obszar Jacwi?zy8. Bylo to najbar-
d/icj na wschod polozone plemi? pruskie, oddzielone terytoriami Nadrowow
i Skalowow od ziem opanowanych przez Zakon9. Juz na przelomie czwartej i рщ-
(cj dekady Daniel i Siemowit, wspierani wojskowo przez Boleslawa Wstydliwego,
wyprawili si? kilkakrotnie na Jacwi?z10. Na dodatek, moze z iniejatywy Daniela,
w 1248 r. arcybiskup Rygi, Albert Suerbeer, ustanowil biskupstwo jacwi?skie, na
ktore powolal dominikanina Henryka, z pochodzenia chyba Czecha, w 1246 r.
legata papieskiego na Rusi Halicko-Wlodzimierskiej. Ten biskup kierowal misj^
w Jacwi?zy do polowy lat 50. XIII w.11
s Zob. np. A. Barciak, Ideologia polityezna monarchii Przemysla Otokara II. Studium z dzie-
jdw czeskiej polityki zagranieznej w drugiej potowie XIII w., Katowice 1982, s. 37 n., 61 n., 75 n.;
V.N. Kovalev, Baltijskie zemli v politikie korolja Cechii Psemysla Ottakara II, Vestnik Moskovsko-
go Universiteta, seria 8: Istorija, 1998, nr 6, s. 95 nn.
6	Dusburg, Kronika, III 71, s. 91.
7	Dusburg, Kronika, III 72, s. 91 n.
K Zob. ostatnio M. Bartnicki, Polityka zagraniezna ksipcia Daniela Halickiego w latach 1217-
1264, Lublin 2005.
Л. Kaminski, Jacwiez - terytorium, ludnosc, stosunki gospodareze i spoleczne, Lodz 1953;
J. Nalcpa, Wsprawie siedzib Jacwipgow, RB, t. 14: 1981, s. 117-135.
1(1 R. Wroblewski, Problem jaewieski w polityce Bolestawa Wstydliwego w latach 1248-1264,
„Zcszyty Naukowe Uniwersytetu Lodzkiego”, seria 1, 1970, z. 72, s. 3-17; J. Powierski, Polityka
haltyjska ksiqzqt polskich w potowie XIII w. (koncesje Innocentego IV), w: idem, Prussica, t. II,
s. 167 nn.; G. Biatunski, Studia z dziejdw plemion, s. 97 nn.
11 B. Wlodarski, Problem jadwieski w stosunkach polsko-ruskich, ZH, t. 24: 1958/1959, z. 2-3,
31 32; R. Wroblewski, Problem jaewieski, s. 9-10; K. Gbrski, „Deseriptiones terra rum" (nowo
odkfvte zrddlo do dziejdw Prus w Mil и.), ZI I, t. 46: 1981, z. I, s. 12; K. Stopka, Misja wewn^trz-

I Malluirk widok ogolny zamku

2. Malbork - zamek wielkich
mistrzow
* Mallmrk /.anick wielkich mistrzow, Domenico Quaglio, 1834

4. Malbork - zamek wysoki,
stan wspolczesny
5. Malbork - zamek, Wielki Refektarz

/ lorun - fragment murow miejskich

X. 'Inrun wiilok / ruin /.ainku
na kusciol sw. Jakuba,
stan wspotc/esny
Ibrun - fragment murow
inicjskich z Bram^ Zeglarsk^

10. Ton 111	ko.SLlol SW. SVV. JlltlOW
11. Torun - kosciol NMP

14. (llicliiinn ком/iol NM1*
I s ( lu lnmo panorama miasta, stan wspoiczesny

2.2. Pkspansja tcrytorialna i wladztwo terytorialnc (1249-1309)
81
Jncwi^zq zainteresowat si? tez inny syn Konrada I, ksi^z? kujawski Kazimicrz I,
klbry - przejcjwszy po smierci swojego brata Bolestawa jego spadek - wladal
cnlym pograniczem mazowiecko-pruskim, a ponadto potow^ ziemi lubawskiej -
ale chyba tylko nominalnie12. Byta to dobra podstawa do ekspansji w Prusach,
a moze i do umocnienia si? w ziemi lubawskiej. Dnia 19 V 1253 r. papiez Innocen-
ly IV zezwolit Kazimierzowi, aby ten obj^t swoj^ protekej^ i wtadz^ jacwi?skich
Polckszan (zamieszkuj^cych w okolicach Rajgrodu), gotowych dobrowolnie przy-
j;}c chrzest. Papiez zastrzegat przy tym, ze „cala ziemia Prus”, ktor^ Krzyzacy
podporzcfdkuj^ sobie mieczem, b?dzie nalezala do nich13. Ponadto tegoz dnia
Innocenty IV polecil swojemu legatowi, Opizonowi z Mezzano, aby rozpatrzyl
kwesti? przynaleznosci diecezjalnej Galindii (Galens) i innych ziem poganskich,
klbrc Kazimierz moze podporz^dkowac, a ktore nie byly jeszcze obj?te granica-
ini innych diecezji; legat mial to przeprowadzic we wspotpracy z okolieznymi bi-
skupami14. Z tresci tych dwoch pism wynika, ze uwaga Kazimierza skierowana
by la nie tylko na Jacwi?z, lecz takze na Galindi?; ta - jak widac - nie byta jeszcze
w catosci opanowana przez Zakon. Dodajmy, ze jednoczesnie i Bolestaw Wsly-
dliwy otrzymat od papieza zezwolenie na obj?cie swoj^ wtadz^ s^siednich ziem
poganskich. Czy chodzito tutaj takze о Jacwi?z - nie jest jasne. W kazdym razie
najpewniej misj? wsrod Jacwi?gow miato prowadzic biskupstwo w Lukowic,
klbrc byto organizowane od 1254 r. z iniejatywy Bolestawa Wstydliwego15, tutaj
lez zostata wkrotce utworzona placowka templariuszy16. Jak pami?tamy, mnicj
wi?ccj w tym czasie zakonezyt swoj^ dziatalnosc biskup jacwi?ski Henryk. Wszyst-
kie te przedsi?wzi?cia stanowily konkurencj? dla Zakonu - ten bowiem, bez
upizedniego opanowania i umocnienia si? w Nadrowii, nie mogt myslec о pod-
hoju Jacwi?zy.
W tej sytuacji Krzyzacy probowali przede wszystkim podkreslic swoje prawa
do tcrytoriow, ktore mogty bye przedmiotem sporow. Dnia 10 V 1254 r. papiez
Innocenty IV, na prosb? pozostaj^cego z nim w scistych kontaktach mistrza kra-
jowego Dietricha von Griiningen, wezwat biskupow pruskich: chetminskiego,
pomezanskiego i warminskiego, aby za pomoc^ cenzur koscielnych bronili pano-
wania Krzyzakow w Wielkiej Barcji i Galindii (Galanta), podporz^dkowanyeh -
na na l.itwie w czasach Mendoga a zagadnienie autorstwa „Descriptiones terrarum ”, „Nasza Przc-
s/lnsc”, t. 68: 1987, s. 256-258; M. Bartnicki, Polityka zagraniezna, s. 170 nn.
1 ’ Рог. PUB 1/1 260 (1252 r.): Kazimierz domaga si? od Krzyzakow, by ci przestrzegali po-
siiinowicn zawartych w wystawionych przez nich dokumentach dotycz^cych nadan w ziemi lu-
bawskiej. Nabytki obu Konradowicow w ziemi lubawskiej pochodzily z lat 40. XIII w. i byly
wvnagiodzeniem od Krzyzakow za wsparcie udzielone im w czasie wojny z Swi?topelkiem ро¬
им >iskim; Bolestaw otrzymal У2, Kazimierz zas ]/e tego obszaru (PUB 1/1 139, 190).
“ PUB l/l 267.
" PUB l/l 268.
R. Wmblcwski, Problem jacwieski; B. Wtodarski, Rywalizacja о ziemie pmskic И’ polowic
\lll wickn, Ibrun 1956, s. 39 nn.; J. Powicrski, Polityka haltvjska, s. 188 nn.
1,1 /oh. ostatnio M. Starnawska, Mi^dzy Jerozolinuf a i.nkowcm. Zakony krzyzowe na zicmiach
juilskich w sredniowieezu, Warszawa 1999, s. 63 n., 201 n.

82
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
na nowo - przez Zakon17. Najprawdopodobniej chodzilo tutaj о zagrozenie dla
Krzyzakow ze strony ksi?cia Kazimierza. Wzmianka о ponownym zaj?ciu Barcji
(od Bartow Krzyzacy wzi?li zakladnikow) i (caiej?, cz?sci?) Galindii moze suge-
rowac, ze Kazimierz - zapewne zim^ 1253/1254 r. - obj^f swoim zwierzchnictwem
obszerne polacie ziem pruskich, uprzednio (w 1253 r.) podporz^dkowane przez
Krzyzakow. Na dodatek nabytki Kazimierza wykraczaly poza to, na со zgodzil
si? papiez w 1253 r. - wszak w pismach papieskich nie bylo mowy о Barcji. Z kolei
w 1254 r. (jesieni^?) doszlo do ukladu mi?dzy Zakonem, reprezentowanym przez
wicemistrza krajowego Burcharda von Hornhausen, a krolem Danielem oraz
ksi?ciem Siemowitem, na mocy ktorego Krzyzacy nadali tym dwom wladcom 'A
Jacwi?zy, w celu podporz^dkowania jej „wtadzy chrzescijanskiej”, w zamian za
pomoc w walce z Jacwi?gami i innymi „barbarzyncami”, a takze za pomoc prze-
ciw komukolwiek innemu; ze swej strony Krzyzacy mieli pomagac ksi^z?tom
przeciw wspolnym wrogom18. Kto mogi bye tym wspolnym wrogiem? Najpewniej
ksi^z? kujawski Kazimierz.
Jednak na tym presja wywierana przez Krzyzakow na Kazimierza si? nie
skonezyta. Prawdopodobnie w koncu 1254 r. wielki mistrz Poppo von Ostemohe
przyrzekl ksi?ciu przekazanie, wraz z ре!пц wladzy {cum pleno iure, dominio et
potestate), 1/2 ziemi lubawskiej i zatatwienie po mysli ksi?cia roznych spornych
spraw w zamian za rezygnacj? Kazimierza z uprawnien do Galindii i jaewi?-
skiej Polekszy, nadanych mu w 1253 r. przez papieza Innocentego IV. Krzyzacy
obiecali, ze w zamian nie b?d^ skladali apelacji - zapewne chodzi о odwolanie
si? od decyzji papieza przyznaj^cej Kazimierzowi prawa zwierzchnie w Polekszy
i Galindii19.
Czy Kazimierz rzeczywiscie rezygnowal z misji pot^ezonej z ekspansj^ poli-
tyczn^? Raczej nie, jak wskazuje pismo papieza Aleksandra IV z 15 VIII 1256 r.
mowi^ce о ekskomunice groz^cej tym, ktorzy b?d^ stawiali przeszkody chrystia-
nizaeji pogan zwanych pospolicie Jentuosi, tj. Jacwi?gami, iniejowanej przez Ka¬
zimierza kujawskiego i Boleslawa Wstydliwego20. W kazdym razie kolejne pismo
papieskie, z 5 11257 r., skierowane do przeorow dominikanow w Elbl^gu i Chelm-
nie oraz do gwardiana franciszkanow w Toruniu, mowilo о utrzymaniu ekskomu-
niki nalozonej przez legata papieskiego Opizona z Mezzano na mistrza krajowego
Dietricha von Griiningen i pewnych braci Zakonu za to, ze najechali i podbili
ziemie Galindii i Polekszy nadane przez Innocentego IV Kazimierzowi dla prze-
prowadzenia misji pokojowej21. Zatem widac, ze rokowania mi?dzy Krzyzakami
a Kazimierzem zakonezyly si? fiaskiem. Ksi^z? najwidoczniej nadal podejmowal
prdby ekspansji w Galindii (i w Polekszy), со spotkalo si? z ponown^ (jak w 1254 r.)
kontrakcj^ Zakonu. Teraz jednak Kazimierz odwolal si? do kurii papieskiej;
17 PUB 1/1 288; por. ostatnio M. Doma, Bracia zakonu, Poznan 2004, s. 139.
18 PUB 1/1 298; por. ostatnio M. Bartnicki, Polityka zagraniezna, s. 176 nn.
19 PUB 1/1 303.
” PUB 1/1 329.
11 PUB Ш 331.

tstwo с
о*4	X. %
ksssx'
Гч ч 4 \ \
L:,w
w\V
komturstwo pokrzywieriskie
komturstwo papowskie
komturstwo kowalewskie
komturstwo radzynskie
komturstwo starogrodzkie
komturstwo nieszawskie
komturstwo rogoziriskie
komturstwo unistawskie
komturstwo bierzgtowskie
komturstwo ziemi chetmirtskiej
komturstwo grudzl^dzkie
ВШИ
ШШ
komturstwo torurtskie
komturstwo dzierzgortskle
komturstwo wieldzqdzkle
komturstwo ortowskie
prokuratorstwo murzyrtskie
biskupstwo chetmiriskie
biskupstwo wtoctawskie
biskupstwo ptockie
biskupstwo sambijskie
klasztor cysterek w Chetmnie
szpital Ducha Swlgtego w Torunlu

84
Rozdzial II. Wtadztwo terytorialne (1226-1409)
wskutek tego odwolania legat papieski Opizo oblozyl Krzyzakow ekskomunik^
- musialo to wydarzyc si? mniej wi?cej latem 1256 r.22
Thkie zdecydowane przeciwdzialanie ze strony Krzyzakow byto tym bardziej
uzasadnione, ze Boleslaw Wstydliwy kontynuowal - zainicjowane w 1254 r. - sta-
rania о utworzenie biskupstwa w Lukowie z zadaniami misyjnymi. Dnia 1 II
1257 r. papiez Aleksander IV polecii arcybiskupowi gnieznienskiemu Pelce i bi-
skupowi krakowskiemu Janowi Prandocie utworzenie biskupstwa w Lukowie ,,na
granicy z Litwinami i innymi poganami”, i powierzenie go franciszkaninowi
z Pragi, Bartiomiejowi, о ile to przyczyni si? do szerzenia chrzescijanstwa i nie
b?dzie szkodzito zakonowi niemieckiemu23. Ci „inni poganie” to zapewne Jacwi?-
gowie. W kazdym r£izie 16 V 1257 r. wicemistrz krajowy pruski, Gerhard von
Hirschberg, przedstawii biskupom kujawskiemu i sambijskiemu swoj spor z Ka-
zimierzem kujawskim - konflikt dotyczyt ziem Poiekszy i Galindii. Po apelacji
Krzyzakow (dotycz^cej nabytkow Kazimierza) skierowanej do legata Opizona
zostali oni przez niego ekskomunikowani. Dopiero dzi?ki posrednictwu biskupow
wtoctawskiego i lubuskiego ksi^z? zrezygnowal z nadan papieskich, Zakon zas
z apelacji; stan?ta zgoda, ale teraz ksi^z? zlamal i kierowat skargi do Rzymu24.
Skutek tych wszystkich dzialan byl dla Krzyzakow korzystny: 4 VIII Kazimierz
i Siemowit zawarli ugod? z Zakonem reprezentowanym przez mistrza krajowego
Gcrharda i kilku komturow. Mianowicie Siemowit i Kazimierz zrezygnowali ze
wszystkich ziem posiadanych przez braci oraz tych, ktore oni podbij^ lub zajm^
z jakiegokolwiek innego tytulu - moglo to dotyczyc zarowno Galindii, jak i Jac-
wi?zy. Ponadto Kazimierz zrzekl si? ziemi sasinskiej i zobowujzat si? wyplacic
Zakonowi wysok;| kwot? 690 grzywien za krzyzacka wies Orlowo na Kujawach.
Zakon natomiast zobowi^zal si? wobec Kazimierza, ze dotrzyma przyrzeczen
dotycz^cych ziemi lubawskiej, zlozonych w 1254 r.25 Co si? tyczy udzialu Siemo-
wita w tej umowie, to najpewniej byl on nast?pstwem zakonczonej sukcesem wy-
prawy na Jacwi?z, ktor^ ksi^z? wspolnie z Danielem poprowadzil w 1255/1256 r.26
Jak pami?tamy, w 1254 r. Krzyzacy nadali Danielowi i Siemowitowi Уз Jacwi?zy.
Najprawdopodobniej teraz Krzyzacy poczuli si? zagrozeni tym sojuszem i probo-
wali scislej zwi^zac z sob^ Siemowita - juz wkrotce mieli poczynic na jego rzecz
pewne nadania w ziemiach jacwi?skich.
Natomiast 6 VIII1257 r. Aleksander IV oglosit, ze nikt, pod kar^ koscieln^,
nie moze bez zezwolenia i ze szkod^ dla Krzyzakow organizowac krucjaty prze-
22 J. Karwasinska, Sqsiedztwo kujawsko-lcrzyzackie 1235-1343, w: eadem, Kujawy i Mazowsze.
Wybdr pism, Warszawa 1997, s. 60 n., datuje ekskomunike na 1245 r.; podobnie B. Wtodarski,
Rywalizacja, s. 44; M. Smolinski, Polityka zachodnia ksipcia gdansko-pomorskiego Swiftopeika,
Gdansk 2000, s. 159. Jednak ta datacja budzi w^tpliwosci, skoro w 1254 r. papiez bronit pano-
wania Krzyzakow w tych ziemiach.
21 PUB 1/2 4.
24	PUB 1/2 10.
25	PUB 1/2 19, 20; UBBCI 50.
26	Por. G. Biatunski, Studia z dziejdwplemion, s. 102 nn.; M. Bartnicki, Polityka zagraniczrta,
s. 177-178.

2.2. Ekspansja terytorialna i wiadztwo terytorialne (1249-1309)
86
ciw poganom w Jacwi?zy i na Litwie (Lectouie aut Gzetuesie)21. Wkrotce potem
Kazimierz kujawski udal si? do przyznanej mu przez Krzyzakow polowy ziemi
lubawskiej, ale rychlo zrzekl si? jej na rzecz biskupstwa chelminskiego27 28. Mozna
s^dzic, ze po rezygnacji z Jacwi?zy Kazimierz doszedl do wniosku, ze nie oplaca
mu si? utrzymywanie tego lubawskiego przyczolka.
Tymczasem Siemowit byl wci^gany przez Zakon w sprawy jacwi?skie. Dnia
15 VI 1260 r. mistrz krajowy, Hartmud von Grumbach, zawarl z ksi?ciem przy-
mierze - potwierdzil darowanie przez Burcharda % ziemi jacwi?skiej (,sextam
partem terre Getuinzitarum) w zamian za udzial Siemowita w wyprawach Zakonu
przeciw „wrogom wiary” (tj. Jacwi?gom) i w tlumieniu powstan poganskich,
Zakon zas zobowi^zywal si? do pomocy Siemowitowi w razie zagrozenia przez
najezdzcow chrzescijanskich; moglo tutaj chodzic tak о Kazimierza kujawskiego,
jak i о Daniela29. Zapewne nadanie Ve Jacwi?zy bylo cen^, za ktor^ Krzyzacy
zwi^zali ze sob^ Siemowita na niekorzysc krola Daniela.
Co si? tyczy Litwy, to konsolidacja polityczna plemion litewskich od przel. XII
i XIII w., uwienczona jedynowladztwem ksi?cia Mendoga ok. 1245 r., utrudniala
Krzyzakom ekspansj? na ten obszar. Jednak pewne mozliwosci pojawily si?, kiedy
krewniacy Mendoga, odsuni?ci przezen od wladzy, zacz?li w latach 1249-1250
montowac przeciw niemu koalicj?, do ktorej - obok Daniela, Jacwi?gow, Zmu-
dzinow - wl^czyli si? Krzyzacy z Inflant. Mendog przeci^gn^l jednak Krzyzakow
na swoj^ stron?, skladaj^c obietnic? przyj?cia chrzescijanstwa - i rzeczywiscie
w 1251 r. (a moze w 1250) przyj^l chrzest za posrednictwem inflanckiej gal?zi
zakonu niemieckiego30.
27	PUB 1/2 21 i por. nr 23.
28	J. Karwasinska, Sqsiedztwo kujawsko-krzyzackie, s. 64 n.; J. Powierski, Sprawa Prus i Jad-
wi$zy w polityce Zakonu Krzyzackiego i ksiqzqtpolskich w okresie po ugodzie wlodawskiej z 4 sierp-
nia 1257 roku, w: idem, Prussica, t. II, s. Ill n.; J. Powierski, Prusowie, Mazowsze i sprowadzenie
Krzyzakdw do Polski, t. II, cz. 1, Malbork 2003 s. 64 n.
2<) PUB 1/2104. Jak pami?tamy, w 1254 r. Burchard nadat Danielowi i Siemowitowi Уз Jacwi?-
£y (PUB 1/1 298), natomiast teraz wspomina si? (nieznany) dokument Burcharda poswiadczaj^-
ey nadanie Siemowitowi Уб Jacwi?zy i (takze nieznany) dyplom Hartmuda dotycz^cy tego same-
go. Ot6z z nadania Уз Jacwi?zy dla dwoch beneficjentow nie wynika, ze kazdemu z nich przypadl
udziat w wysokosci Уб (tak zdawala si? zaktadac J. Karwasinska, Sqsiedztwo kujawsko-krzyzackie,
N. 67, przyp. 122; tak przyjmuje ostatnio G. Biatunski, Studia z dziejow plemion, s. 104 nn.). Jest
hurdzo prawdopodobne, ze Daniel i Siemowit mieli dopiero ustalic zasad? podziatu mi?dzy nich
owej Уз Ja6wi?zy; wolno przypuszczac, ze Danielowi przypadtoby wi?cej niz Siemowitowi. Za¬
pewne samodzielne dzialanie Daniela w Jacwi?zy Krzyzacy interpretowali jako ztamanie umowy
z 1254 r. Powstaje pytanie, kiedy Burchard wystawil dokument zawieraj^cy nadanie Siemowito¬
wi 'A Ja6vi?zy (wi?c na tyle Siemowit od Daniela nie mogi chyba liezye)? Musiato to nast$pi6
zaraz po wsp61nej wyprawie Daniela i Siemowita na Jacwi?z w 1255/1256 r.
M) K. Stopka, Prdby chrystianizacji Litwy w latach 1248-1263, „Analecta Cracoviensia”, 1.19:
1987, s. 14; E. Gudavi6ius, Politycznyproblem krdlestwa litewskiego wpolowieXIII ж, w: Ekspan¬
sja ntemieckich zakondw rycerskich w strefie Baltyku odXlII do polowy XVI wieku, red. M. Biskup,
Ihruh 1990, s. 64 nn.; idem, Istorija Litvy, 1.1: S drevnejSich vremen do 1569 goda, Moskva 2005,
n. 52 nn.; R. Maieika, When Crusader and Pagan Agree: Conversion as a Point of Honour in the

86
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
Chrzest Mendoga postawil na porz^dku dziennym kwesti? zalozenia biskup-
stwa na Litwie. W 1251 r. papiez Innocenty IV polecil biskupowi chelminskiemu
Heidenrykowi, jako sufraganowi arcybiskupa ryskiego Alberta Suerbeera, z kto-
rym Krzyzacy pozostawali w konflikcie, aby wyswi?cil pierwszego biskupa Litwy.
Jednoczesnie papiez obj^t swoj^ protekcj^ Litw? i Mendoga z rodzin^31. Z nie-
znanych przyczyn nie doszlo jednak na Litwie do zalozenia biskupstwa. Dopiero
dwa lata pozniej arcybiskup ryski Albert Suerbeer wyswi?cil na biskupa litewskie-
go krzyzackiego ksi?dza Christiana32. Natomiast w 1254 r., na prosb? Mendoga,
zapewne inspirowanego przez Krzyzakow, Innocenty IV zwolnil Christiana z obe-
diencji Albertowi i podporz^dkowal go bezposrednio Stolicy Apostolskiej; papiez
zaznaczyl przy tym, ze Litwa jest pod wiadz;j i we wlasnosci sw. Piotra33. To po-
suni?cie, ostabiaj^ce pozycj? Alberta, bylo na r?k? Zakonowi. Ponadto utrudnia-
lo koscieln^ penetracj? na Litwie ze strony polskiej; bowiem w tymze 1254 r.
arcybiskup gnieznienski Pelka konsekrowal na biskupa litewskiego dominikanina
Wita34. Wolno przypuszczac, ze zadania misyjne Wita obejmowaly takze Jacwi?z.
Christian sprawowal swoj urz^d do 1259 r. - wtedy wyjechal z Litwy. Natomiast
Wit, dominikanin krakowski, petnil urz^d biskupa litewskiego do 1255 r., po czym,
na wiasna prosb? zwolniony przez papieza z urz?du, powrocit do Krakowa.
Tymczasem Mendog nie tylko pokonat osiabion^ koalicj? swoich przeciwni-
k6w, lecz nawet - przy wsparciu Krzyzakow - otrzymal latem 1253(?) r. od pa¬
pieza Innocentego IV koron? krolewsk^35. Wlasnie po tej koronacji nast^pila
konsekracja biskupa Litwy Christiana. Mendog nadal jemu oraz Zakonowi roz-
legte uposazenie na Zmudzi i w polnocnej Jacwi?zy, slabo zwi^zanych z reszta
panstwa litewskiego36. W 1254 r. Christian przekazal na rzecz Zakonu dziesi?ci-
ny pobierane na obszarze krzyzackiej cz?sci Zmudzi. Krzyzacy d^zyli jednak do
podporztjdkowania sobie catej Zmudzi, ktora rozdzielala pruskie i inflanckie po-
siadlosci Zakonu. Ostatecznie w 1259 r. krol Litwy, pod naciskiem Krzyzakow,
podarowal im Zmudz i poinocna Jacwi?z; „mogli [oni] obecnie rozpocz^c podboj
tej ziemi, nie naruszaj^c przez to swej przyjazni z Mendogiem”37. Podj?ty przez
Krzyzakow podboj Zmudzi zakonczyl si? niepowodzeniem - 13 VII 1260 r. po-
Baptism of King Mindaugas of Lithuania (c. 1240-63), w: Crusade and Conversion on the Baltic
Frontier 1150-1500, red. A.V. Murray, Aldershot 2001, s. 197 nn.
31	K. G6rski, Henryk-Heidenreich pierwszy biskup chelmihski, w: idem, Studia i materiafy z dzie-
jdw duchowofci, Warszawa 1980, s. 143 n.; K. Stopka, Proby chrystianizacji, s. 17 nn.
32	PUB 1/1 273; K. Stopka, Proby chrystianizacji, s. 24 nn.
33	PUB 1/1 293.
34	B. Wtodarski, Rywalizacja, s. 40; K. Stopka, Proby chrystianizacji, s. 52 nn.
35	E. GudaviCius, Polityczny problem, s. 67 nn.; idem, Istorija Litvy, s. 54 nn.; J. Powierski,
Swiftopelk gdahski i Kazimierz kujawsko-lfczycki w rywalizacji z Zakonem Krzyzackim о ziemie
baltyjskie w latach 1250-polowa 1252, w: idem, Prussica, t. II, s. 310 nn., datuje koronacj? Men¬
doga na 1252 r.
36	S. Zajqczkowski, Studya nad dziejami Zmudzi wieku XI 11, Lwow 1925, s. 68 nn.
37	Ibidem, s. 77 n.; K. Maleczyfiski, Wsprawie autentycznoki dokumentdw Mendoga, „Ate-
neum Wilertskle”, 1.11: 1936, s. 1 nn.

2.2. Ekipansja terytorialna i wladztwo terytorialne (1249-1309)
87
nielli oni ci?zkQ kl?sk? w bitwie nad rzek^ Durb^38. Zmudzini uznali wtadz?
Mendoga w zamian za wyrzeczenie si? przezen chrzescijatistwa i zerwanie sojuszu
z Krzyzakami. W 1261 r. Mendog zdecydowal si? na apostazj?, zwrocenie si?
przeciw Zakonowi i zawarcie z ksi?ciem nowogrodzko-wlodzimiersko-suzdalskim
Aleksandrem Newskim przymierza skierowanego przeciw Zakonowi. W niedlu-
gim czasie w Inflantach, w Prusach i w Polsce pojawiiy si? wojska litewskie.
Piotr z Dusburga nie miai w^tpliwosci со do zwi^zku mi?dzy kl?sk^ Zakonu
od Litwinow i Kurow nad rzek^ Durb^ a wybuchem drugiego powstania pruskie-
go z lat 1260-1274 (w bitwie zgin^l marszalek pruski Heinrich Botel, kt6ry do-
wodzil posiikami z Prus)39. Plemiona Pogezanow, Warmow, Bartow, Natang6w
i Sambow, zdawalo si? - pokonane, wyst^pily przeciw Zakonowi i wybraly swoich
wodzow - ten brak koordynacji dzialan byi niew^tpliwie na r?k? Krzyzakom. Je-
dynie Pomezanowie pozostali lojalni wobec Zakonu. Krzyzacy byli w trudnej sy-
tuacji. Ksi^z? Siemowit wsparl ich wojskowo zim^ 1261 r. w Warmii i Natangii,
jednak pomoc ta miala ograniczone znaczenie, podobnie jak wsparcie ze strony
krzyzowcow, ktorzy w 1261 r. przybyli do Prus40. Krzyzacy pruscy poniesli w 1261 r.
kl?sk? pod Pokarben na Warmii, potem w Sambii, inflanccy zas - pod Lenewar-
den41. W czerwcu 1262 r., podczas najazdu litewskiego na Mazowsze, zgin^l ksi^-
z? Siemowit I.
Przybycie do Prus kolejnych oddziatow krzyzowcow w 1262 r. niewiele po-
prawiio polozenie Zakonu. Ostatecznie, dzi?ki pomocy z Inflant, Krzyzacy po-
konali Sambow - centralnym punktem oporu braci okazat si? tutaj Krolewiec.
Ale na innych plemiennych obszarach polozenie Zakonu nie poprawialo si?.
Szczegolnie grozni byli Natangowie dowodzeni przez Henryka Monte. Rychlo
zreszt^ (1263) zaatakowal on niszcz^cymi najazdami gl?bokie zaplecze Krzyza-
k6w - ziemi? chelminsk^. Kontratak Krzyzakow i poscig za nim az do ziemi lu-
bawskiej zakoiiczyl si? kl?sk^ Zakonu wiosn^ tego roku - polegl m.in. mistrz
krajowy Helmerich von Wurzburg. Kl?ska byla tak duza, ze Piotr z Dusburga nie
zawahat si? porownac jej do tej poniesionej przez Krzyzakow nad rzek^ Durbq
trzy lata wczesniej42. Pozytywnym wydarzeniem, z punktu widzenia Zakonu, bylo
zamordowanie Mendoga w 1263 r. przez jednego z kniaziow i wybuch wojny do-
mowej na Litwie. W latach 1265-1268 przybyfy nowe wyprawy krzyzowe z Rzeszy
I z Czech, w tym w 1267/1268 r. po raz drugi wyprawil si? do Prus Przemyst Ot-
tokar II, ktory nie ukrywal juz apetytu na zdobycze terytorialne - chcial obj^6 te
zicmie granicami planowanej metropolii w Olomuncu. Warunki atmosferyczne
zwiifzane z iagodn^ zim^ uniemozliwily jednak prowadzenie walk i sprawne prze-
micszczanie si? wojsk po zamarzni?tych wodach, dlatego tez wyprawa Przemy-
,H Ibidem, s. 95 nn.
w Por. Dusburg, Kronika, III 89, s. 99.
40	G. Biatuftski, Studia z dziejdw plemion, s. 108 nn.
41	J. Powierski, Wybuch IIpowstaniapruskiego a stosunki mipdzy zakonem krzyzackim i ksiq-
iftami polskimi (1260-1261), w: idem, Prussica, t. II, s. 207 n.
42	Dusburg, Kronika, III 123, s. 117.

88
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
sta II nie zakohczyla si? zakiadanymi sukcesami militarnymi43. W 1272 r., dzi?ki
ekspedycji Teodoryka M^drego, margrabiego Landsbergu i Luzyc, zostali poko-
nani Natangowie, a ich wodz, Henryk Monte, zgin^I. Wkrotce potem Krzyzacy
zabili wodza Warmow Glappona, w wyniku czego ci si? poddali. Bardziej na po-
tudniu atakowali Pogezanie, nie tylko w Pogezanii, lecz takze (wspolnie z Barta-
mi) w Pomezanii i w ziemi chetminskiej. Przed atakami Prusow obronily si? zamki
w Elbl^gu i w Dzierzgoniu oraz w Toruniu i w Radzyniu. Na dodatek Pome-
zania i ziemia chelminska zostaly spustoszone przez Jacwi?gow i Litwinow, kto-
rzy w 1264 r. zdobyli zamek w Bierzglowie. Wlasnie w ziemi chelminskiej, pod-
czas obl?zenia Kowalewa w 1273 r., zgin^l wodz Bartow, со spowodowalo
poddanie si? tego plemienia Krzyzakom. Dopiero wielka wyprawa wojsk zakon-
nych do Pogezanii z roku 1274 zmusila Pogezanow do poddania si?. Nast?pnie
Krzyzacy uderzyli na Nadrowow, potem na Skalowow - podboj tych plemion zo-
stal przerwany przez wybuch trzeciego powstania pruskiego; wielka rol? w tych
kampaniach odegral wojt Sambii, Dietrich von Lodla. Walka na tym odcinku
trwala do 1278 r.
Zanim jednak zostala zakonczona, w 1276 r. wybuchlo trzecie powstanie pru-
skie, w ktorym przeciw wladzy zakonu krzyzackiego zbuntowali si? Pogezanowie.
Do walki nie wt^czyli si? Pomezanowie. Do powstania nie przyst^pili takze War-
mowie, Natangowie i Sambowie, tych ostatnich odwiodt od walki wojt sambijski
Dietrich. Osamotnieni Pogezanowie szybko zostali pokonani. Natomiast we znaki
dawali si? Krzyzakom Jacwi?gowie dowodzeni przez Skumanda, ktorzy atakowa¬
li w gl^b wiadztwa Zakonu, az po ziemi? chelminsk^ i Pomezani?. Od 1278 r.
Krzyzacy podj?li kontrataki na teren Jacwi?zy i kontynuowali je nawet mimo
kl?ski zadanej im w 1279 r. przez ksi?cia Trojdena pod Kiemowem, stolic^ Litwy
(polegl wowczas mistrz krajowy inflancki, Ernst von Ratzeburg). Od 1280 r.
Zakon stopniowo opanowywal Jacwi?z; Skumand uszedl na Rus. W sukurs Krzy¬
zakom przyszedl w 1282 r. ksi^z? krakowski i sieradzki Leszek Czarny. Otoz byl
on zagrozony przez Jacwi?gow z racji swoich zlych stosunkow z Rusi$ kiedy w 1282 r.
Wlodzimierz, ksi^z? wlodzimierski, wyslal ekspedycj? Jacwi?gow na Lubelszczy-
zn?, Leszek Czarny rozbil ich w trakcie powrotu, juz na Rusi44. Skumand wrocil
z Rusi, i doznawszy kolejnych niepowodzen, poddal si? Krzyzakom. W 1283 r.
podboj Jacwi?zy (a tym samym Prus) zostal zakonczony. Wkrotce celem atakow
ze strony Zakonu stala si? Litwa. Od 1289 r. toczyly si? nad Niemnem nieprzer-
wane walki mi?dzy Litwinami a Krzyzakami pruskimi oraz inflanckimi45.
Rownolegle z umacnianiem si? na rubiezach wschodnich Krzyzacy utwier-
dzali swoje pozycje na zachodzie, nad doln^ Wisl^. Ich zainteresowanie tymi ob-
szarami doprowadzilo do przewleklych walk z ksi?ciem Pomorza Gdanskiego
43	A. Barciak, Ideologia polityczna, s. 37 n.; V.N. Kovalev, Baltijskie zemlv, Dusburg, Kronika,
III 125, s. 118.
44	Zob. P. Zmudzki, Studium podzielonego Krdlestwa. Ksiqzp Leszek Czarny, Warszawa 2000,
s. 298 nn.
45	H. Lowmianski, Agresja zakonu krzyzackiego na Litw$ w wiekach XIII-XV, w: idem, Prusy
- Litwa - Krzyzacy, s. 179 nn.

2.2. Ekspansja tarytorialna i wladztwo terytorialnc (1249-1309)
89
6wi?topelkiem w latach 1242-12484л. Jednak juz w 1252 r. doszlo do nowego
konfliktu pomorsko-krzyzackiego. W styczniu tegoz roku slychad о wyprawie
Krzyzakow na Pomorze Gdanskie47; z kolei w koncu maja-na pocz^tku czerwca
£wi?topefk - „stowarzyszywszy si? z wielk^ liczb^ pogan” - mial najechad i spu-
stoszyc pozarami ziemi? chelminsk^48. Jesli zwazyc, ze 7 XII 1251 r. brat §wi?-
topetka, Sambor II, zrezygnowat na rzecz Zakonu z jakichkolwiek pretensji do
„wyspy w Zantyrze, ktor^ [bracia - M.D.] posiadaj^ juz dluzszy czas”49,101 1253 r.
podarowat zas Krzyzakom „wysp?, ktora zwie si? Bern, i jest polozona mi?dzy
now$ Wisl^ a star^, naprzeciw Zantyra”50, to nasuwa si? wniosek, ze sp6r doty-
czyt (tak jak w latach 40.) m.in. kontroli nad zeglug^ na Wisle51. Dnia 26 VII
1252 r. Krzyzacy uzgadniali z ksi?ciem Kazimierzem kujawskim (tradycyjnym
wrogiem Swi?topelka) warunki przymierza, bez w^tpienia wymierzonego w ksi?*
cia Pomorza Gdanskiego52. Tymczasem do konfliktu krzyzacko-pomorskiego
wmieszal si? papiez Innocenty IV - w marcu 1253 r. wezwal on Swi?topetka do
dochowania pokoju zawartego przezen z Zakonem w 1248 r., wynagrodzenia
Krzyzakom strat, a takze upowaznil biskupa pomezanskiego Emesta do pogo*
dzenia stron konfliktu, nawet przy uzyciu cenzur koscielnych53. Nacisk na §wi?-
topelka by! skuteczny; 30 VII 1253 r. standi pokoj mi?dzy nim a Zakonem na
warunkach ustalonych w 1248 r.54
Po smierci ksi?cia pomorskiego Swi?topelka w 1266 r. Krzyzacy starali si?
wykorzystac konflikty mi?dzy jego synami: Msciwojem II (ksi?ciem swieckim)
i Warcislawem (ksi?ciem gdanskim) oraz jego bratem Samborem II (ksi?ciem
tczewskim). Najpierw wybuchla wojna domowa mi?dzy Msciwojem a Warcista-
wem (1269/1270); tego ostatniego popieral Sambor55. Jednak Warcisiaw rychlo
zmart, Sambor zas utracil swoje ksi?stwo na rzecz Msciwoja (1272). Sambor zbiegt
do Krzyzakow i zapisal im ziemi? gniewska, na lewym brzegu Wisty. Thkze jego
mlodszy brat Racibor, pozbawiony swoich posiadlosci, znalazt schronienie u Krzy*
zak6w i zapisal im dzielnic? bialogardzk^. Kiedy po smierci Racibora (przed
1276 r.?) i Sambora (1278) Msciwoj obj^t wladz? na Pomorzu jako jedyny ksiqz?,
Krzyzacy zaz^dali oden realizacji zapisow poczynionych przez jego stryjdw. Skoro
MSciwoj odmowil, bracia pozwali go przed s^d legata papieskiego. Zgodnie
z kompromisowym porozumieniem zawartym w Miliczu w 1282 r., Zakon otrzy-
mat w posiadanie ziemi? gniewsk^ i pewne maj^tki na Zulawach. By! to duzy * 41 * * 444.1	Zob. wczesniej.
47 S. Kujot, Dzieje Prus Krolewskich, cz. 1 (do roku 1309), s. 747 n.
4.1	PUB 1/2 259.
44 PUB 1/2 254.
•w PUB 1/2 263.
41 Inaczej S. Kujot, Dzieje Prus Krdlewskich, cz. 1, (do roku 1309), s. 748 nn.
4 PUB 1/2 260.
•” PUB 1/2 264.
44 PUB 1/2 271.
55 K. Jasibski, Wojna domowa na Pomorzu Gdanskim w latach 1269/1270-1272 (ze szczegdl-
nym uwzglfdnieniem roli rycerstwa i moznowladztwa), w: Spoleczenstwo Polski Jredniowiecznej.
Xhltir studidw, red. S.K. Kuczynski, t. 3, Warszawa 1985, s. 135 nn.

90
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
sukces Krzyzakdw - uzyskali oni nowe mozliwoSci kontroli nad szlakiem wiSla-
nym. Na tym nowo pozyskanym obszarze zostalo zorganizowane w 1283 r. kom-
turstwo gniewskie56.
Nowe czynniki wplywaj^ce na polozenie Krzyzakow nad doln^ Wisl^ poja-
wily si? u schyiku XIII w. Po smierci Przemysia II (1296), ksi?cia wielkopolskie-
go i krola Polski (1295), ktory byl dziedzicem Msciwoja II (t 1294) na Pomorzu
Wschodnim, о spadek ten zacz?li rywalizowac margrabiowie brandenburscy, ksi^-
z? Rugii Wislaw III, ksi^z? brzesko-kujawski Wladysiaw Lokietek - maj^cy am-
bicj? zjednoczenia podzielonej Polski, wreszcie kr61 Czech Waclaw II, kt6ry
w 1300 r. uzyskal koron? polsk^. Po przejsciowym opanowaniu Pomorza przez
Lokietka (od 1296 r.) wladz? obj^l tam w 1300 r. Waclaw, powierzaj^c Krzyza-
kom sprawowanie „opieki” nad tq dzielnic^. W swietle ostatnich badan wygl^da
na to, ze Krzyzacy mieli bronic Pomorza przed Wislawem i rzeczywiscie
w 1301/1302 r. wyslali oni oddzialy pod wodz^ mistrza krajowego pruskiego Hel-
wiga von Goldbach, skutecznie paralizuj^c plany ksi?cia Rugii. Waclaw odwdzi?-
czyl si? Zakonowi nadaniem pewnych wsi, ktore zostaly przylaczone do komtur-
stwa gniewskiego57.
Wkrotce jednak okazalo si?, ze Waclaw II, w zwi^zku ze swoj^ polityk^ nie-
miecki}, traktowal Pomorze Wschodnie jako obiekt przetargow. Oto w 1303/1304 r.
zastawil on margrabiom brandenburskim Marchi? Misniensk^, otrzyman% naj-
pierw w zastaw od krola rzymskiego Albrechta I. Kiedy Albrecht upomnial si?
о zwrot Marchii, Waclaw w 1305 r. zaoferowal Brandenburczykom Pomorze
Wschodnie w zamian za zwrot Misni. W 1306 r. Albrecht odzyskal Marchi?,
a w zamian potwierdzil margrabiom brandenburskim ich uprawnienia do Pomo¬
rza Wschodniego. Dysponuj^c tytulami prawnymi do Pomorza, Brandenburczycy
rozpocz?li opanowywanie tego obszaru i latem 1306 r. zaj?li ziemi? slawiensk^.
Realizacji planow margrabiow przeszkodzil jednak ksi^z? Wladysiaw Lokietek,
ktory po smierci krola Waclawa III (4 VIII 1306) rozci^gn^l swoje zwierzchnic-
two nad Pomorzem Wschodnim i wprowadzil tam system rz^dow namiestniczych.
Na terenie ziem gdanskiej, tczewskiej i slupskiej namiestnictwo przej^t syn wo-
jewody gdanskiego Swi?cy, Piotr z Nowego, tylko w ziemi swieckiej sprawowali
je ksi<|z?ta inowroclawscy - bratankowie Lokietka58.
W 1307 r. stosunki mi?dzy Swi?cami a Wladyslawem Lokietkiem ulegly po-
gorszeniu, prawdopodobnie ze wzgl?du na odmow? przez ksi?cia rekompensaty
kosztow, ktore poniesli w zwi^zku z zarz^dzaniem Pomorzem i jego obron^ przed
Brandenburczykami po smierci Waclawa II. W tej sytuacji Swi?cowie wypowie-
56	K. Bruski, Ziemie nad dolnq Wierzycq od XIII do poczqtku XV wieku, Gdansk 1997,
s. 65 nn.; M. Grzegorz, Komturstwo gniewskie i jego strategiczne znaczenie, Bydgoszcz 2003,
s. 83 nn.
57	B. Sliwinski, Pomorze Wschodnie w okresie rzqddw ksifcia polskiego Wladyslawa Lokietka
w latach 1306-1309, Gdansk 2003, s. 63 nn.
58	Ibidem, s. 219 nn.; M. Smolinski, Sytuacja napograniczu askahsko-meklemburskim w Про-
towie XIII w. i na przetomie XIII/XIV w. Najazd Brandenburgii na Pomorze Siawiehskie w 1306 r.,
w: Mazowsze, Pomorze, Prusy, red. B. Sliwinski, Gdanskie Studia z dziejow sredniowiecza, t. 7,
Gdansk 2000, s. 230 nn.

2.2. Ekipanija terytorialna i wladztwo terytorialne (1249-1309)
91
dzieli posluszenstwo Lokietkowi i 17 VII 1307 r., we wsi L?dowo, poddali si?
margrabiom brandenburskim oraz przyj?li od nich jako lenno cz?sc ziemi sla-
wienskiej z Dartowem, Slawnem i Polanowem, a takze Tuchol? i Nowe. Porozu-
mienie to oznaczalo faktycznt) zgod? Swi?cow na wyi^czenie Pomorza Wschod-
niego spod wladzy Piastow. W tej sytuacji Wladyslaw na namiestnika cz?£ci
gdanskiej Pomorza Wschodniego powolal w 1307/1308 r. s?dziego pomorskiego
Bogusz?. W sierpniu wojska margrabiow Ottona IV ze Strzal^ i jego bratanka,
Waldemara IV, wkroczyly na Pomorze Wschodnie i, wobec przyjaznej postawy
mieszczan gdanskich, bez oporu zaj?iy miasto Gdansk59. Brandenburczycy roz-
pocz?li obl?zenie grodu gdanskiego, w ktorym bronila si? polska zaloga pod do¬
wodztwem s?dziego Boguszy. Obroncy, nie widz^c mozliwosci uzyskania pomocy
od Wladyslawa Eokietka, wyst^pili z propozycj^ wezwania na pomoc wojsk za-
konu krzyzackiego. Zawarte w Elbl^gu wst?pne porozumienie przewidywalo, ze
Krzyzacy przez rok mieli utrzymywac grod na wlasny koszt, nast?pnie zas mialby
on zostac przekazany stronie polskiej, ktora zobowitjzala si? do zwrotu kosztbw.
Po rozmowach z ksi?ciem Wladyslawem Lokietkiem zmieniono (jednostronnie)
warunki umowy z Zakonem, zgodnie z ktorymi Krzyzacy mieli otrzymac tylko
polow? grodu60. Na przelomie wrzesnia i pazdziemika 1308 r. kontyngent wojsk
zakonnych pod dowodztwem komtura ziemi chelminskiej, Giinthera von Schwarz-
burg, zaj^l cz?sc grodu gdanskiego. Nie ma podstaw zrodlowych, aby s^dzic, iz
Krzyzacy przybyli do Gdanska z gotowym planem podboju miasta i calego Po¬
morza Gdanskiego, ich dzialania raczej wynikaly z biez^cych okolicznosci i moz¬
liwosci, ktore pojawialy si? wraz z rozwojem wypadkow61. Wkrotce po wkroczeniu
wojsk zakonnych do grodu doszlo do konfliktu z zaloga polsk^. Po przybyciu do
Gdanska oddzialu pod dowodztwem mistrza krajowego Heinricha von Plotzkau
Krzyzacy, powoluj^c si? na pierwotne warunki umowy, zmusili s?dziego Bogusz?
do wydania calego grodu, po czym wystawili dokument gwarantuj^cy zwrot grodu
stronie polskiej po refundowaniu im poniesionych kosztow. Po usuni?ciu polskie-
go rycerstwa, w nocy 12/13 XI 1308 r., Krzyzacy podj?li szturm na miasto, opa-
nowane przez rycerzy brandenburskich i pomorskich - zwolennikow Branden-
burgii. Po zaj?ciu miasta doszlo do rzezi rycerzy pomorskich i brandenburskich,
ofiary byly rowniez wsrod mieszczan gdanskich. Na podstawie zachowanych zro-
del nie mozna jednoznacznie okreslic liczby ofiar, prawdopodobnie w czasie walk
i w wyniku rzezi zgin?lo od kilkudziesi?ciu do kilkuset osob. W czasie szturmu
spalona zostala cz?sc domow, prawdopodobnie po zaj?ciu Gdanska Krzyzacy
nakazali takze rozbiork? cz?sci zabudowy i zburzenie murow obronnych62.
59	B. Sliwinski, Pomorze Wschodnie, s. 271 nn., 311-239, tam tez peine omowienie stanu
badan, s. 8 nn.; K. JasiAski, Zajfcie Pomorza Gdanskiego przez Krzyzakdw w latach 1308-1309,
ZH, t. 31: 1966, z. 3, s. 7 nn.; H. Lingenberg, DieAnfdnge des Klosters Oliva und die Entstehung
der deutschen Stadt Danzig, Stuttgart 1982, s. 410-435.
60	B. Sliwinski, Pomorze Wschodnie, s. 352 nn.
61	Ibidem, s. 393.
62	Ibidem, s. 398,429; K. Jasinski, Zajfcie Pomorza, s. 33 n.; idem, Zajfcie Pomorza GdaA-
skiego, w: Historia Gdanska, 1.1, red. E. CieSlak, Gdansk 1985, s. 323 n.; idem, Zburzenie miasta

92
Rozdziat П. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
Bezposrednio po opanowania Gdanska Krzyzacy przyst^pili do realizacji
planu podboju calego Pomorza Wschodniego. Jeszcze w 1308 r. zaj?li miasto
i grod w Tczewie, sk^d bez walki wycofala si? zaloga polska. Z pewnosci^ zmie-
niony zostai ustroj miasta, prawo lubeckie Krzyzacy zast^pili prawem chelmin-
skim, ograniczona tez zostaia autonomia s^dowo-administracyjna, nie ma jednak
podstaw, aby s^dzic, iz zabudowa miejska zostaia zburzona, a mieszkancy wysie-
dleni63. Przy koncu 1308 r. wojska Zakonu zaj?ly jeszcze grod i osad? miejskq
w Nowem64.
W kwietniu 1309 r. w Grabiach na Kujawach rozpocz?ly si? rokowania mi?-
dzy Zakonem a ksi?ciem Wladyslawem Lokietkiem w sprawie Pomorza. Krzyza¬
cy domagali si? za obron? grodu gdanskiego zwrotu wysokiej kwoty; nie mog^c
tego uzyskac, zaproponowali kupno opanowanej przez nich cz?sci Pomorza.
Wobec sprzeciwu strony polskiej, a nadto w zwi^zku ze ziozeniem przez ni^ skar-
gi na Zakon do papieza Klemensa V, Krzyzacy radykalnie zmienili sposob post?-
powania. W lipcu 1309 r. przyst^pili do obl?zenia grodu w Swieciu, ktory skapitulo-
wai we wrzesniu, a ponadto - wyst?puj^c z tez^, ze Brandenburczycy dysponuj^
mocniejszymi niz Polska prawami do Pomorza - przygotowywali grunt do roko-
wan z margrabiq Waldemarem. Dnia 13 IX 1309 r. w Mysliborzu zostai zawarty
uklad, w ktorym margrabia przyznawal Pomorze Gdanskie Zakonowi za sum?
10 000 grzywien brandenburskich. Jednoczesnie margrabiowie zobowi^zali si? do
uzyskania aktow zrzeczenia si? praw do Pomorza przez ksi^z^t glogowskich i ksi?-
cia Rugii Wislawa III. Po uzyskaniu tych dokumentow, 27 VII1310 r. we Frank-
furcie nad Menem, umowa margrabiow brandenburskich Waldemara i Jana, do-
tyczqca Pomorza z Gdanskiem, Tczewem i Swieciem, zostaia potwierdzona przez
wielkiego mistrza Siegfrieda von Feuchtwangen, a nast?pnie krola rzymskiego
Henryka VII65.
Co prawda, rzezii) gdanszczan zainteresowal si? wkrotce - przypuszczalnie
dzi?ki informacjom przekazanym przez arcybiskupa ryskiego Fryderyka
(1304-1341), a bye moze nawet na podstawie oskarzen samego Lokietka - papiez
Klemens V. Przyslal on nawet do Inflant, w zwi^zku ze skargami na Zakon,
wloskiego duchownego Franciszka z Moliano (1311), ktory ekskomunikowal wiel¬
kiego mistrza i braci zakonnych z Prus i Inflant, jednak Krzyzacy, wykorzystuj^c
zeznania miejscowych dominikanow oraz biskupow pruskich, umiej?tnie odpie-
rali te zarzuty, a rozpocz?ty w tej sprawie proces ustal wkrotce po smierci tego
papieza66.
Gdanska przez zakon krzyzacki w 1308 r.y ZH, t. 41: 1976, z. 3, s. 29 nn.; H. Samsonowicz, Tlo
gospodareze wydarzen 1308 roku na Pomorzu Gdanskim, PH, t. 56: 1965, s. 202 nn.
63	W. Dlugok^cki, Stosunek zakonu krzyzackiego do Tczewa w XIV теки, ZH, t. 64: 1999,
z. 3-4, s. 25-36.
64 D. Piasek, Lokalizacja i przemiany grodu w Nowem nad Wislq do potowy XIV w., w: Ma-
zowsze, Pomorzet Prusy, s. 147-163.
M B. Sliwitiski, Pomorze Wschodnie, s. 549 nn.
6ft H. CMopocka, Procesy Polski z zakonem krzyzackim w XIV wieku. Studium irddtoznawcze,
Poznart 1967, s. 10 n.; Z. Kaczmarczyk, Dyplomacja polska w dobie zjednoczenia Krdlestwa Pol-

2.2. Ekspansja terytorialna i wladztwo terytorialne (1249-1309)
93
2.2.2.	Rozbudowa administracji
W 2. pol. XIII w. (1249-1309) az szesnascie osob sprawowato w Prusach
urz^d mistrza krajowego - rotacja byla wi?c spora, w kazdym razie wi?ksza, niz
w okresie 1230-1249 (podobn^ prawidlowosc daje si? zaobserwowac w Inflan-
tach)67. W czasie drugiego powstania Prusow (1260-1274), kiedy wazyly si? losy
Krzyzakow w tym kraju, prusk^ gal?zi^ Zakonu kierowalo az pi?ciu landmistrzow;
w latach 1306-1309, kiedy rozstrzygana byla kwestia przeniesienia centralnych
wladz Zakonu do Prus - bylo trzech landmistrzow. Duza rotacja na stanowisku
mistrza pruskiego miaia rozne przyczyny; do najwazniejszych nalezaly smierc na
polu bitwy, a takze dobrowolne lub wymuszone rezygnacje z urz?du.
W interesuj^cym nas okresie najdluzej pelnil urz^d mistrza krajowego Die¬
trich von Griiningen (1247-1259), tyle tylko, ze kierowal Prusami za posrednic-
twem zast?pcow - sam odwiedzit je na krotko w latach 1254 i 1255. Dietrich,
sk^din^d wyrozniaj^ca si? w Zakonie osobowosc, przede wszystkim dogl^dal in-
teresow swojej korporacji w kurii papieskiej za pontyfikatu Innocentego IV. Pra-
wie tak samo dlugo jak Dietrich urz^d mistrza krajowego pelnil Meinhard von
Querfurt (1288-1299). Odznaczyl si? on wytrwalosci^ w walkach z Litwinami.
Piotr z Dusburga napisal, ze Meinhard „dbal о powierzone mu obowi^zki i о wy-
t?pienie niewiernych”68. Co najmniej trzy lata pelnili urz^d mistrza pruskiego
takze Hartmud von Grumbach (1259-1262), Ludwig von Baldersheim (1264-1265,
1267-1269), Dietrich von Gatersleben (1270-1273), Konrad von Thierberg (Star-
szy) (1273-1277), Konrad von Thierberg (Mlodszy) (1284-1287) i Konrad Sack
(1302-1306)69. Pierwszy z nich zostal zdj?ty z urz?du przez pelnomocnika wiel-
kiego mistrza, najpewniej za nieudolnosc. Z kolei Ludwig von Baldersheim byl
jednoczesnie komturem krajowym Czech; te kontakty niew^tpliwie zaowocowaly
przy organizowaniu drugiej krucjaty krola Czech Przemysla Ottokara II do Prus
w 1268 r. Dietrich von Gatersleben niczym specjalnym si? nie wyr6znil. Nato-
miast Konrad von Thierberg (Starszy) i jego brat Konrad von Thierberg (Mlod¬
szy) byli doswiadczonymi administratorami i dowodcami. Piotr z Dusburga
scharakteryzowal ich nast?puj^co: „Obydwaj byli m?zami doswiadczonymi we
wtadaniu broni^ i stawnymi wszystkimi swoimi czynami, a w wojnie z niewierny-
mi wiodto im si? tak dobrze, ze wszystko przebiegalo po ich mysli”70.1 rzeczywi-
teie: pierwszy z nich zasluzyl si? dla Zakonu sukcesami, jakie odniosl w trakcie
walk z Prusami w ostatnich latach drugiego powstania pruskiego, a takze zapo-
czqtkowaniem podboju Jacwi?zy. Drugi - zakonczyl podboj ziem jacwi?skich
i zupocz^tkowal systematyczne wyprawy Zakonu na Litw?. Jesli chodzi о Konra-
skiexo (1306-1382), w: Historia dyplomacji polskiej, 1.1, red. M. Biskup, Warszawa 1982, s. 230-231;
J. Zilrcnka, Polityka zagraniczna ksiqzqt szczecinskich w latach 1295-1411, Stupsk 1985, s. 36.
"7 Рог. B. Jahnig, Wykaz urzfddw, s. 95 nn.
Nl Dusburg, Kronika, III 249, s. 179.
m W sprawie biografii tych os6b zob. ostatnio M. Dorna, Bracia zakonu, s. 130-132,177-178,
252-253, 266-274, 279-280.
711 Dusburg, Kronika, III 215, s. 160.

94
Rozdziat II. Wladztwo terytorialnc (1226-1409)
da Sacka, to mial on niew^tpliwie йищ praktyk? administracyjn^ zdobyt^ w Pru¬
sach, jednak jako mistrz nie osi^gn^I spektakularnych sukcesow. Wedtug Piotra
z Dusburga „byl [on] czlowiekiem bardzo milym i zyskiwat zyczliwosc wszystkich,
ktorzy na niego patrzyli, tak iz zgodnie ze stanem faktycznym mozna bylo о nim
powiedziec, ze zostal umitowany przez Boga i ludzi”71. Mozna by dopatrywac si?
w tych stowach charakterystyki czlowieka kompromisu.
Jesli chodzi о kariery mistrzow krajowych pruskich, to rzuca si? w oczy, ze
az do pocz^tku lat 70. XIII w., a wi?c do stlumienia drugiego powstania, godnosc
t? nadawano osobom, ktore nie mialy doswiadczenia w dzialalnosci administra-
cyjnej w Prusach. Raczej byly one najpierw pelnomocnikami wielkiego mistrza
dla prowincji nadbaltyckich lub towarzyszami wielkich mistrzow w czasie ich po-
bytu w Prusach. Wspomniany wczesniej Hartmud von Grumbach, ktory przez
kilka lat by! komturem Е1Ыада, potem Dzierzgonia, nast?pnie zas otrzymal mi-
strzostwo krajowe Prus, byl wyjqtkiem potwierdzaj^cym t? regul?. Dopiero Kon¬
rad von Thierberg (Starszy) miai za sob^ solidn^ praktyk? administracyjn^ w Pru¬
sach jako komtur, marszalek i zast?pca mistrza krajowego. Tym niemniej
min?lo troch? czasu, zanim stalo si? w Zakonie oczywiste, ze obj?cie mistrzostwa
krajowego Prus musialo bye poprzedzone dlugim pobytem w tym kraju. Jeszcze
Konrad von Feuchtwangen, mistrz pruski w latach 1279-1280, byl czlowiekiem
z zewn^trz; tak samo Konrad von Bamberg (1299). Ale, jak widac, ich urz?do-
wanie jako mistrzow trwalo krotko. Так czy inaezej, od pocz^tku lat 80. XIII w.
stalo si? regul^, ze mistrzem krajowym pruskim zostawala osoba, ktora cz?sto
miala za soba dluga karier? w Zakonie, poczynaj^c od stanowiska szeregowego
brata-rycerza72. Nie bylo przypadkiem, ze ta zasadnicza zmiana zbiegla si? w cza¬
sie z zakonezeniem podboju Prus i Jacwi?zy. Zapewne w okresie podboju i ksztal-
towania si? podstaw terytorialnych i ustrojowych wladztwa Zakonu w Prusach
chodzilo о to, aby mistrzowie krajowi pruscy byli jak najscislej zwi^zani z cen-
tralnymi wladzami korporaeji; w skrajnym przypadku mistrz pruski w ogole nie
rezydowal w Prusach - przykladem jest Dietrich von Griiningen. Zreszt^, z uwagi
na duze straty w szeregach Krzyzakow73 w trakeie walk z Prusami, niezwykle
trudno bylo wowczas braciom-rycerzom przez dluzszy czas рцс si? po kolejnych
szczeblach kariery. Natomiast po podboju warunki w tym zakresie zdecydowanie
si? poprawily. Zredagowane pod koniec XIII w. tzw. Ustawy Siegfrieda von
Feuchtwangen wychodzily naprzeciw tym tendenejom - zawieraly one postano-
wienie со do nowego trybu obsadzania godnosci mistrzow krajowych. О ile dotqd
wielki mistrz mial peln^ swobod? decyzji w tym zakresie, о tyle teraz dokony-
wal wyboru sposrod dwoch kandydatow wybranych przez braci tej prowincji, w kto-
rej godnosc mistrza krajowego byla do obsadzenia74. W Prusach zauwazamy
nawet ksztaltowanie si? swoistej regionalnej swiadomosci wsrod cz?sci Krzyza-
71	Dusburg, Kronika, III 279, s. 195 n.
72	Por. tez S. J6zwiak, Centralne, s. 28 n.
73	Por. PUB 1/2 18, 28,142: 500 i 1000 poleglych braci; te informaeje mowi^ tyle, ze w wal-
kach z Prusami zgin?lo bardzo duzo rycerzy Zakonu.
74	S. J62wiak, Centralne, s. 27 n.

2.2. Ekspansja terytorialna i wladztwo terytorialne (1249-1309)
9B
k6w. Konflikt mi?dzy dostojnikami z prowincji pruskiej a wielkim mistrzem Got-
I'riedem von Hohenlohe w latach 1299-1302, kiedy to zarzucono mu, ze zanie*
dhuje sprawy Prus, со ostatecznie zakonczylo si? zdj?ciem Gotfrieda z urz?du,
mozna traktowac jako wczesny symptom ksztaltowania si? takiej odr?bno$ci75.
OczywiScie przeniesienie siedziby wielkiego mistrza z Wenecji do Malborka
w 1309 r. radykalnie zmienilo sytuacj? w tym zakresie. Do tego czasu wielcy mi*
strzowie pojawiali si? w Prusach sporadycznie. Nie jest pewne, czy Prusy odwie*
dzii w 1233(?) r. Herman von Salza; na pewno wiosn^ 1246 r. by! tutaj Heinrich
von Hohenlohe; wiosn^ 1263 r. przybyl do Prus Poppo von Osternohe; kilkakrot*
nic odwiedzal Prusy Anno von Sangerhausen (wiosna 1263 r., zima-lato 1264 r.,
wczesna wiosna 1266 r.). Zim^ 1287/1288 r. byl tutaj Burchard von Schwanden.
Dwa razy przyjezdzal Konrad von Feuchtwangen (1295 i 1296), a takze Gotfried
von Hohenlohe (1298, 1302/1303)76. Zwraca uwag? dluga przerwa w tych wizy*
tach, przypadaj^ca na czasy Dietricha von Griiningen i obu braci von Thierberg
- wybitnych mistrzow krajowych; widocznie kierowali oni sprawami prowincji na
tyle dobrze, ze nie bylo potrzeby organizowania wielkim mistrzom kosztownej
1 trudnej podrozy do Prus.
Na podj?cie decyzji о przeniesieniu siedziby naczelnych wladz Zakonu nie*
mieckiego z Wenecji na polnoc Europy wplyn?lo oczywiste fiasko zamierzeh kie-
rowniczych czynnikow Zachodu w stosunku do Ziemi Swi?tej. Tymczasem nad
Battykiem trwala walka z poganstwem i decyzja о ulokowaniu tarn centrali zako¬
nu niemieckiego byla ze wszech miar zrozumiala. Natomiast wybor Prus trzeba
ocenil jako optymalny: kraj ten byl polozony mi?dzy Rzesz^ a Inflantami, a na
dodatek tutaj pozycja Krzyzakow byla najmocniejsza77. Z kolei wybor Malborka
na rezydencj? wielkiego mistrza mogl bye podyktowany roznymi czynnikami - ко*
munikacyjnymi, ideowymi etc.
Nie jest jasne, kiedy podj?to decyzj? о przeprowadzee, a takze kto w Zakonie
Nzczeg61nie za ni^ si? opowiadal. W literaturze duz^ populamosci^ cieszy si? po-
glt)d, ze promotorem przeprowadzki nad Baltyk byl wielki mistrz Konrad von
Feuchtwangen, pierwszy wielki mistrz wybrany w Wenecji. Wczesniej, jak pami?-
tamy, byl on krotko (1279-1281) mistrzem pruskim i inflanckim. Wok61 Konrada
miala uksztaltowac si? „partia pruska”78. Jak wspomnielismy, odwiedzal on Prusy
dwukrotnie, w 1295 i 1296 r. Jednak juz nast?pny wielki mistrz, Gotfried von
Hohenlohe, popadt, jak pami?tamy, w ostry konflikt z dostojnikami pruskiej ga*
t?zi Zakonu - zarzucano mu, ze nie dba о sprawy tej prowincji. Zapewne tei
Krzyzacy z Prus walnie przyezynili si? do pozbawienia go urz?du. Czy wszystko
to dziato si? na tie planow przeniesienia centrali Zakonu do Prus - trudno jest
75	PUB 1/2 nr 713; zob. ostatnio M. Dorna, Bracia zakonu, s. 166 n.; por. tez S. J62wlak,
Centralne, s. 38 n.
76	S. J6£wiak, Centralne, s. 27, 35 nn.
77	Por. U. NieB, Hochmeister Karl von Trier (1311-1324). Stationen einer Karriere im Deu-
tschen Orden, QDGDO, Bd. 47, Marburg 1992, s. 25 nn.
78	Zob. U. Arnold, Mistrz niemiecki Konrad von Feuchtwangen i jego „stronnictwo pruskie"
w zakonie krzyzackim pod koniec XIII i na poczqtku XIV wieku, w; idem, Zakon krzyzacki. Z Zie¬
mi Swiftej nad Baltyk, ТЬгий 1996, s. 102-129.

96
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
ocenic. W kazdym razie Gotfried powolal na nast?pc? mistrza krajowego Man-
golda osob? niezwi^zan^ z Prusami - mianowicie Konrada von Bamberg. Konrad
zostai jednak szybko odwotany i mistrzostwo pruskie obj^l kandydat z Prus -
Ludwig von Schiipf. Po rychiej smierci tegoz godnosc zostaia powierzona Helwi-
gowi von Goldbach, bratu spoza Prus, jednak zwi^zanemu wczesniej z ц prowin-
cj^. Natomiast za jego nast?pcy, Siegfrieda von Feuchtwangen (krewniaka
Konrada von Feuchtwangen), wybranego na wielkiego mistrza w 1303 r. na ka-
pitule generalnej w Elbl^gu, sprawy przeprowadzki wladz naczelnych Zakonu
musiaiy nabrac tempa, skoro juz w 1309 r. wielki mistrz na stale osiadt w Prusach.
W zwi^zku z tym zniesiony zostai urz^d mistrza krajowego, a pelni^cy go Hein¬
rich von Plotzkau obj^i teraz urz^d wielkiego komtura, drugi po godnosci wiel¬
kiego mistrza w hierarchii urz?dow zakonnych.
Jesli chodzi о urz^d marszalka pruskiego, to jego losy w 2. pol. XIII w. byly
- do pewnego stopnia - paralelne do tego, со dzialo si? z urz?dem mistrza kra¬
jowego. Przede wszystkim widoczne jest wieloletnie sprawowanie urz?du mar¬
szalka w okresie 1246-1260 przez t? sam^ osob? - Heinricha Botela (zgin^l w bi-
twie nad rzek^ Durb^), rownoczesne z dlugimi rz^dami mistrza krajowego
Dietricha von Griiningen. Po 1260 r. marszalkowie cz?sto si? zmieniali, w czasie
drugiego powstania pruskiego bylo ich az czterech, со pokazuje, jak trudno bylo
о odpowiedniego dowodc? wojska w ci?zkich czasach. Dopiero marszalek Kon¬
rad von Thierberg (Starszy) (1270-1273) musial dawac sobie rad? na tym stano-
wisku na tyle dobrze, ze zostai wybrany mistrzem krajowym Prus. Так samo bylo
w przypadku Konrada von Thierberg (Mlodszego) - by! on az dziesi?c lat mar-
szalkiem (1273-1283 i 1288) i rowniez osi^gn^l godnosc mistrza pruskiego. Potem
dopiero Helwig von Goldbach, marszalek w latach 1285-1286 (do 1288 r.?), zo¬
stai mistrzem pruskim w 1300 r. (do 1302 r.). W sumie mozna by mowic о pew-
nym kryzysie w obsadzie urz?du marszalka odpowiednimi kandydatami, trwaj^cym
gdzies do polowy lat 70. XIII w. Dopiero wtedy zacz?ly go obejmowac osoby na
tyle utalentowane, ze godnosc ta stala si? dla nich odskoczniq do najwyzszego
urz?du w pruskiej prowincji Zakonu.
Jesli chodzi о inn^ wysok^ godnosc, komturstwo ziemi chelminskiej, to tez
widoczna jest stalosc obsady w czasach Dietricha von Griiningen - w latach
1248-1259 sprawowal ten urz^d Heinrich von Merbitz. Natomiast potem (jak
w przypadku dwoch poprzednich urz?dow) widoczne sq trudnosci z jego obsady.
Dopiero kiedy komturem ziemi chelminskiej zostai Herman von Schonburg
(1276-1289), ktory juz mial za sob$ diug^ karier? na innych stanowiskach, kryzys
zostai przelamany. Dodajmy, ze komtur ziemi chelminskiej Konrad Sack (1296-
1298) zostai wybrany mistrzem krajowym w 1302 r. Wybitn^ postaci^ byl tez
Gunther von Schwarzburg, komtur ziemi chelminskiej w latach 1299-130979.
Widac zatem wyraznie, ze w okresie drugiego powstania pruskiego Zakon prze-
zywat duze trudnosci kadrowe; sytuacja poprawila si? zdecydowanie mniej wi?cej
mi?dzy przel. 7. i 8. dekady XIII w. a pocz. XIV stulecia.
74 Zob. о nlm M. Dome, Bracia zakonu, s. 170-171.

2.2. Ekspansja terytorialna i wladztwo terytorialne (1249-1309)
97
W 2. pot. XIII w. kontynuowano rozbudow? administracji terytorialnej na
N/czeblu komturstw. Jesli chodzi о Prusy Dolne, to juz w 1254 r. poswiadczony
jest komtur dopiero со opanowanej Sambii - Burchard von Homhausen; w 1255 r.
nosit tytul komtura Krolewca (zob. 2.1.3)80. Krzyzacy zamierzali w podobny spo-
s6b zorganizowac administracyjnie inne podbijane tereny. Oto w 1257 r. poSwiad-
czony jest komtur Natangii - Werner von Grunouven, i komtur Barcji - Heinrich
von Alsfeld. О ile komturstwo Natangii przetrwato do konca lat 70. XIII w., by
zostac przeksztatcone w komturstwo Brandenburga (Pokarmina)81, о tyle kom¬
turstwo Barcji okazato si? efemeryd^. Drugie powstanie pruskie zapewne bardzo
przeszkodzito rozbudowie sieci komturstw na tym obszarze. W 1274 r. po&wiad-
czony jest Ludwig, komtur in Cruceburch - czy chodzi tutaj о Krzyzpork w Na¬
tangii, nie jest pewne82. Ale i po stlumieniu drugiego powstania tworzenie nowych
komturstw szto tutaj opornie. Niepowodzeniem zakonezyta si? proba zalozenia
trzech komturstw w Sambii - w Tapiawie (w 1280 r. poswiadczony jest komtur
Ulrich Bauwarus), w Labiawie (komtur Werner, 1288) i w Lochstadt (komtur
Heinrich, 1305). Natomiast trwale okazato si? komturstwo w Ragnecie (w Ska-
lowii), zalozone w 1289 r. (pierwszy komtur - Bertold von Briihaven).
Z tego przeghjdu wynika, ze w Prusach Dolnych nie byto warunkow do utrzy-
mania relatywnie g?stej sieci komturstw. Jednak, aby wzmocnic tutaj administra-
cj? terytorialna, Krzyzacy wprowadzili nowe jej elementy w postaci wojtostw
i prokuratorii. W latach 1274-1292 jest poswiadczony wojt Sambii Dietrich von
L6dla, natomiast w okresie 1275-1278 - wojt Natangii Kuno von Hattstein (kt6ry
potem, w latach 1277-1278, byt komturem Natangii)83. Wojtowie, z reguty pod-
porz^dkowani odpowiednim komturom, petnili funkcje przede wszystkim gospo-
dareze i s^dowe. Pozwalato to komturom koncentrowac si? przede wszystkim na
przedsi?wzi?ciach militarnych. Zadania gospodareze stawiano tez przed prowi-
zorami-prokuratorami - w Lochstadt (1299, Friedrich Bauwarus) i w Tapiawie
(Werner, 1304-1307)84.
Jesli chodzi о siec komturstw w Prusach Gomych, to od 1257 r. jest poswiad-
czone komturstwo w Fiszewie (komtur Siegfried). Na przel. 7. i 8. dekady XIII w.
zostato utworzone komturstwo w Malborku - pierwszym komturem byt Heinrich
von Weilnau (poswiadczony 1283-1298). Komturstwo to byto kontynuaejq kom-
turstwa w Zantyrze (sam Heinrich von Weilnau byt prawdopodobnie wczeSniej
komturem zantyrskim). Do Prus Gomych przylegalo komturstwo w Gniewie (od
1283 r.) - pierwszym komturem gniewskim byt Dietrich von Spier85.
Od pocz. 2. pot. XIII w. w szybkim tempie Krzyzacy zakladali komturstwa
w ziemi chelminskiej i na Kujawach. Tworzeniu nowych jednostek komturskich na
80	Zob. S. J6zwiak, Centralne, s. 58.
81	Por. S. Jozwiak, Centralne, s. 61 nn. Zdaniem autora pierwszym komturem Brandenbur¬
ga byt Meinhard von Querfurt (1284-1288).
82	Por. S. J62wiak, Centralne, s. 59; M. Dorna, Bracia zakonu, s. 306 n.
83	Zob. S. J6£wiak, Centralne, s. 64 nn.
84	Ibidem, s. 64 nn.
M Ibidem, s. 59-61.

98
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
tym obszarze nie przeszkodzito drugie powstanie pruskie. W latach 1263/1269-1278
jest poswiadczony pierwszy komtur Grudzi^dza, Bertold, nieco pozniej (1270-1276)
- komtur Bierzgiowa Arnold Kropf. Podobnie jak wczesniejsze komturstwa
w ziemi chelminskiej, rowniez i te jednostki administracyjne zostaly oparte
na Wisle. Natomiast od lat 70. XIII w. rozpocz?lo si? intensywniejsze zagospo-
darowywanie wn?trza ziemi chelminskiej. Utworzono wowczas komturstwa w Ko-
walewie (Rudolf, 1278), Pokrzywnie (Heinrich Brabantius, 1278-1286), Wieldz^-
dzu (Dietrich, 1278), Papowie (Alexander, 1278), Wonnie (Otto, 1278), Chelmnie
(Nowym) (Gebhard, 1278)86. Z kolei w latach 80. doszly komturstwa w Rogoznie
(Wynand, 1285; na pocz. XIV w. bylo tutaj prokuratorstwo) i w Unislawiu (Wer¬
ner, 1285). Od 1306 r. poswiadczone jest komturstwo w Golubiu (pierwszy kom¬
tur - Herman) - wczesniej (1304) bylo tutaj prokuratorstwo. Jesli chodzi о Ku-
jawy, to w 1255 r. jest poswiadczony komtur Nieszawy Heinrich, a w 1257 r.
komtur Orlowa Ludolf87.
Poszczegolne komturstwa mialy rozn^ rang? i pelnily rozne funkcje w struk-
turze administracji zakonnej i w hierarchii urz?dow. Widac to wyraznie w swiet-
le zyciorysow mistrzow krajowych. Jesli chodzi о mistrzow z lat 1280-1309, ktorzy
przed obj?ciem tej godnosci robili karier? w Prusach, to na siedmiu z nich az
czterech bylo wczesniej komturami Dzierzgonia. Ponadto na drodze kariery tych
siedmiu mistrzow pojawialy si? komturstwa w Krolewcu (2 przypadki), Baldze
(2), Brandenburgu (1), Pokarminie (1), Elbl^gu (1), Toruniu (1), Rogoznie (1),
a takze wojtostwo Natangii (1). W sumie dominuj^ komturstwo w Dzierzgoniu
i komturstwa w Sambii, a wi?c polozone na obszarze Prus wlasciwych. Warto
w zwi^zku z tym wspomniec, ze w tzw. Ustawach Eberharda von Sayn, pelnomoc-
nika wielkiego mistrza (1251), ustanowiono Elbl^g siedzib^ glownego konwentu
i miejscem corocznej kapituly prowincjonalnej, a Balg? i Dzierzgon siedzibami
najwazniejszych urz?dow komturskich w Prusach88. Placowka w Dzierzgoniu byla
wazna z uwagi na permanentnie buntowniczych Pogezanow; natomiast Sambia
byla rozleglym krajem, trudnym do opanowania, a ponadto baz^ do dzialan mi-
litarnych przeciw poludniowo-wschodnim plemionom pruskim. Z kolei jesli cho¬
dzi о drogi zyciowe marszalkow, to i oni z reguly otarli si? о komturstwo w Dzierz¬
goniu i komturstwa w Sambii. Так samo komturowie ziemi chelminskiej wczesniej
pelnili funkcje komturow w Dzierzgoniu i w osrodkach sambijskich, natomiast
po okresie sprawowania urz?du komtura ziemi chelminskiej niejednokrotnie
obejmowali zwykte komturstwa w tej ziemi. Zatem widzimy, ze w analizowanym
okresie „kuzni^ kadr” w pruskiej gal?zi Zakonu byly przede wszystkim urz?dy
zwi^zane z terenem Prus wlasciwych.
Jesli chodzi о komturow z ziemi chelminskiej, to wsr6d nich wyroznili si?
dopiero Konrad Stange (komtur Torunia w latach 1293-1296), a takze Gunther
von Schwarzburg - komtur Grudzi^dza (1291-1298) i ziemi chelminskiej (1299-
1309), chociaz nie zrobili oni kariery ponadkomturskiej. Natomiast pierwszym
Hft S. J62wiak, Centralne, s. 90 nn.
1,7 Ibidem, s. 62, 71.
""PUB 1/2 251.

2.2. Ekspansja terytorialna i wladztwo terytorialne (1249-1309)
99
komturem z tej ziemi, ktory doszedt do najwyzszej godnosci w Prusach, byl do-
picro Konrad Sack, w latach 1299-1302 komtur Torunia (a przedtem Dzierzgonia,
Ciolubia i ziemi cheiminskiej). Byli i tacy urz?dnicy, ktorzy bardzo silnie zwi^za-
li si? z ziemi^ cheiminsk^ i Kujawami - np. Arnold Kropf (komtur Bierzglowa,
Starogrodu, Gniewu, Rogozna, Kowalewa, Nieszawy) czy Otto von Lautenberg
(komtur Wieldz^dza, ziemi cheiminskiej). Dla tych osob szczytem kariery bylo
komturstwo ziemskie chelminskie. Ziemia chelminska i posiadlosci na Kujawach
byly dla Krzyzakow pruskich przede wszystkim zapleczem gospodarczym - tutaj
nie bylo warunkow do tego, aby ujawnialy si? talenty kandydatow na stanowisko
marszalka, wicemistrza czy mistrza krajowego.
Integralnym skladnikiem struktur administracyjnych wladztwa zakonu nie-
mieckiego byla siec fortyfikacji, najpierw w postaci umocnien drewniano-ziem-
nych, natomiast od okolo pol. XIII w. - murowanych zamkow. Pocz^tkowo zamki
tc byly zakladane na planie nieregularnym (Torun, Pokrzywno, Rogozno), nato¬
miast od lat 70. XIII w. zacz^l ksztaltowac si? typ regularnego zamku krzyzac-
kiego na rzucie zblizonym do kwadratu lub prostok^ta (Elblqg, Brandenburg,
Malbork, Lochstadt). Ten typ by! charakterystyczny zwlaszcza dla siedzib kom-
turow i podleglych im konwentow. Program architektoniczny tych zamk6w
uwzgl?dnial potrzeby militarne, gospodarcze, klasztorne i szpitalne89.
2.2.3.	Spoleczne podstawy wladztwa
zakonu krzyzackiego
Po smierci Konrada I mazowieckiego (1247) Zakon nie czul si? juz zagrozo-
ny w ziemi cheiminskiej przez ksi^z^t mazowieckich. Zwraca uwag?, ze о ile w pier-
wotnym przywileju chelminskim z 1233 r. jest mowa о „ziemi cheiminskiej”,
„dzielnicy”, „ojczyznie”, о tyle w odnowionym przywileju mowi si? о ziemi chel-
mifiskiej poiozonej ,,pomi?dzy Wisl% Os^ i Drw?c^”90. Dopiero teraz Krzyzacy
pozwolili sobie na to, aby bez ogrodek zakreslic granice swojego panowania obej-
muj^ce calq ziemi? chelminsk^, a wi?c obszar daleko wykraczaj^cy poza ten, kt6ry
przyznal im ksi^z? Konrad w latach 1228 i 123591. Rywalizacja polityczna mi?dzy
synami Konrada92 ulatwiala Zakonowi legalizacj? uzurpacji terytorialnych w ziemi
cheiminskiej.
Przebieg karier Krzyzakow kierujqcych w 2. pol. XIII w. urz?dami w ziemi
cheiminskiej wskazuje, ze ta cz?sc wladztwa Zakonu miala bye gospodarczym
zapleczem podboju Prus93. W zwi^zku z tym zwraca uwag? lokaeja paru miast * 95нч M. Arszynski, Budownictwo warowne zakonu krzyzackiego w Prusach (1230-1454), ТЬгиЛ
1995; T. Torbus, Die Konventsburgen im Deutschordensstaat Preussen, Munchen 1998.
411 Przywilej chelminski, s. 34, 38 § 4, 39 § 4, 44 § 17, 45 § 17.
41	Zob. wczeSniej.
42	Zob. E. Suchodolska, Dzieje polityezne (potowa XHI-potowa XIV w.), w: Dzieje Mazowsza
do 1526 roku, red. A. Gicysztor, H. Samsonowicz, Warszawa 1994, s. 177 nn.
95	Zob. wczeSniej.

100
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
rzemieslniczych w ziemi chelminskiej w czasie drugiego powstania pruskiego
(Nowe Miasto Torun w 1264 r.; moze Kowalewo ok. 1275 r.)94 95, kiedy takie ini-
cjatywy w Prusach (poza Ротегапщ) z gory skazane bytyby na niepowodzenie.
W PrusacH wlasciwych lokacje miast na szersz^ skal? zacz?ly si? dopiero po pod-
boju tego kraju przez Zakon95.
Widoczne jest tez d^zenie Krzyzakow do utrzymania scislej kontroli nad Wisl^
na odcinku przylegaj^cym do ziemi chelminskiej; bez w^tpienia chodzilo
о zapewnienie niezakloconej komunikacji z Prusami. О ile w przywileju chelmin-
skim z 1233 r. przewoz przez Wist? w Toruniu i w Chetmnie podlegat tamtejszym
mieszczanom, о tyle w odnowionym przywileju z 1251 r. mieszczanie „zrezygno-
wali z prawa, ktore dot^d posiadali w sprawie przewozu przez Wisl?, dobrowol-
nie odst?puj^c je na rzecz [...] zakonu”96. D^zenie Krzyzakow do panowania na
Wisle zaznaczylo si? silnie w okresie wojny z ksi?ciem Swi?topeikiem i w trakcie
rozbudowy sieci komturstw w ziemi chelminskiej97.
Wraz z rozbudowy administracji krzyzackiej w ziemi chelminskiej spadlo zna-
czenie soltysow miejskich w zakresie organizacji wojskowej wladztwa. О ile w przy¬
wileju chelminskim z 1233 r. znalazlo si? postanowienie, ze do obowi^zkow sol-
tysa nalezy kontrolowanie wypelniania sluzby wojskowej przez mieszczan
posiadaj^cych dobra rycerskie, о tyle w odnowionym przywileju z 1251 r. to za-
danie spadlo na prowizora ziemi chelminskiej98.
Jednak soltysi w dalszym ci^gu stali na czele miast i byli traktowani przez
Krzyzakow zapewne jako reprezentanci interesow Zakonu, chocby z racji pelnionej
przez nich sluzby wojskowej. Nie przypadkiem stosowano do tych urz?dnikow
okreslenie „nasz wiemy soltys”99, w redagowanych przez Zakon dokumentach zawsze
wymieniano soltysa przed rad^100, soltysi swiadkowali na dokumentach wystawianych
przez Zakon, niejednokrotnie otrzymywali oden pokazne uposazenie101. Slabsz^
pozycj? mieli soltysi wiejscy. Zwraca uwag? przepis, ze soltys nie mogl s^dzic
w tym dniu, w ktorym w jego wsi s^dzili Krzyzacy102 - zatem widac, ze nie by! on uwa-
zany przez Zakon za autonomiczny (w zakresie swoich kompetencji) organ s^dowy.
Soltysi zobowi^zani byli takze do roznoszenia pism urz?dowych Krzyzakow103.
94	M. Gol?biowski, Lokacje miast na prawie chelminskim, w: Studia Culmensia Historico-
-Juridica czyli Ksigga Pamiqtkowa 750-lecia Prawa Chelmihskiego, red. Z. Zdrojkowski, 1.1, Torun
1990, s. 242; T. Jasinski, Torun XII I-XIV wieku - lokacja miast toruhskich i poczqtki ich rozwoju
(1231-okolo 1350), w: Historia Torunia, red. M. Biskup, t. I: W czasach iredniowiecza (do roku
1454), Torun 1999, s. 144.
95	Zob. T. Jasinski, Die Rolle, s. 105 nn.; M. Biskup, Rozwdj sieci miast pruskich do drugiej
polowy XVII wieku, KHKM, 1980, nr 3, s. 401 nn.
96	Przywilej chetminski, s. 38 § 5, 39 § 5.
97	Zob. wczeSniej.
9H Przywilej chelmihski, s. 46 § 20, 47 § 20.
99 PUB 1/2 525 (dokument dotycz^cy uposazenia soltysa Dzierzgonia, Bernarda).
m PUB 1/2 156, 383.
1U1 PUB 1/2 457; M. Dygo, Studia, s. 184 n.
102	PUB 1/2 633.
103	PUB 1/2 862.

2.2. Ekspansja terytorialna i wladztwo terytorialne (1249-1309)
101
Poniewaz miasta stanowify wazn^ podstaw? budowy wtadztwa terytorialnego
Zakonu, ich emancypacja spod dominacji Krzyzakow byla bardzo utmdniona.
Pierwsze informacje о radach miejskich bez w^tpienia nie mog^ bye traktowane
jako wskazowka istnienia autonomii miejskiej. Wtadca terytorialny w ziemi chet-
minskiej i w Prusach dcjzyl do zachowania wobec miast uprawnien ustawodaw-
ezyeh i s^downiezyeh (zob. 2.4). W dokumencie lokacyjnym Pashka z 1297 r.
Krzyzacy zastrzegli, aby mieszczanie „nie ustanawiali mi?dzy sob^ - tak w mie-
fieie, jak i poza [nim] zadnych praw (consuetudines), ktore zwq si? wilkierzami,
jak tylko za naszym posrednictwem i rad^”. Znamienne jest tez jedno z postano-
wien przywileju dla Grudzi^dza z 1291 r., w ktorym miasto otrzymalo prawo
cheiminskie z zastrzezeniem, ze „jesli cos zostaloby znalezione w sjjdzie, со by-
loby przeciwko Bogu, winno to bye przez braci poprawione”104. Najpewniej cho-
dzi tutaj о zakres kompeteneji sjjdow miejskich, np. odnosnie do s^dzenia Prus6w.
'Ri kwestia, sit^ rzeezy, nie zostaia uregulowana w przywileju chetminskim. Krzy¬
zacy starali si? nie dopuscic do ustalenia zasady, ze „powietrze miejskie” czyni-
loby Prusow - poddanych Zakonu - wolnymi.
Polityka Zakonu w stosunku do rycerstwa nie byla jednolita, nawet jeSli do*
tyczylo to osob korzystaj^cych z tego samego prawa (cheiminskie, polskie). iy-
lulem przykladu mozna wspomniec Dietricha Stange, tytulowanego przez Krzy-
zuk6w „rycerzem pasowanym” (strenuus miles), ktory w 1296 r. otrzymal od
wiclkiego mistrza Konrada von Feuchtwangen 2 wsie w Pomezanii ,,na prawie
I’cudalnym” (tj. chetminskim) pod warunkiem, ze w ci^gu 3 lat osi^dzie na state
w Prusach ,,ze swoj^ rodzin^” Dietrichowi przyznano takze prawo kupowania
majqtkow w ziemi chetminskiej i doiywotnie zwolnienie od stuzby wojskowej.
Jednoczesnie zastrzezono, ze jesli obejmie on w posiadanie nadane wsie, to b?-
dzie musial ust^pic z dobr przylegtych do jego grodu Stangenberg, ktore niegdyS
zostaty dlan wydzielone ,,z ziem lub dobr komtura zamku swi?tej Marii”, tj. Mal-
borka (ta donaeja musiata si? wydarzyc w latach ok. 1280-1296)105. Widac ambi-
walcntn^ postaw? Krzyzakow wobec wielkich rycerzy: z jednej strony - uznanie
dla osi*)gni?tej pozycji (tytulatura), z drugiej - ch?c ostabienia znaezenia tychze
(pr6ba przej?cia dobr wokol rodowego grodu). Jednak Zakon nie mogl catkiem
odwr6cic si? od moznych rycerzy - ich zasoby byty potrzebne b^dz do podboju,
bqdf do zagospodarowywania Prus.
О ile wspomniany wczesniej Dietrich zostal zwolniony od stuzby wojskowej,
lo inny pot?zny rycerz, Thomas Albus von Becheim, ktory toezyl z Zakonem sp6r
о warunki nadania mu dobr w Sambii (2 wsie, 125 tanow, grod), winien byt stuzyd
(w ci?zkiej zbroi) na obszarze Sambii, Barcji, Natangii, Pogezanii, Pomezanii
104	PUB 1/2 581,680.
IIW PUB 1/2 654; por. J. Powierski, B. Sliwinski, Teodoryk (Dytrych) Stango okolo polowy
XIII tv., w: Ludzie pomorskiego sredniowiecza. Szkice biografiezne, Gdansk 1981, s. 149-153;
,1. Powierski, Zutawa Kwidzynska i jejzaplecze osadniczo-wlasnotciowe tv Pomezanii na Pojezierzu
lluwskim w tiredniowieczu (w (wietle irdddpisanychJ, w: Osudnictwo nad Dolnq Wistq, red. S. Gier-
szewski, Warszawa 1989, s. 73 nn.

102
Rozdziat II. Wtadztwo terytorialne (1226-1409)
i	Warmii; gdzie indziej stawal do sluzby dobrowolnie106. Natomiast rycerze, kto-
rym nadano niewielkie maj^tki (10 czy nawet 40 lanow, zgodnie z погпц zawar-
tq w przywileju chelminskim) z reguty byli zobowi^zani do nieograniczonej tery-
torialnie sluzby wojskowej ,,na z^danie” Widac wyraznie, ze element sluzebny
w statiisie rycerskim bardziej zaznaczal si? w przypadku rycerzy drobniejszych
niz pot?znych.
Natomiast ekonomiczna niezdolnosc do pelnienia sluzby wojskowej powo-
dowala utrat? statusu rycerza. Та zasada zostaia z caiq moc^ podkreslona w przy¬
wileju dla rycerzy polskich wystawionym jeszcze przez preceptora Hermana Balka
i odnowionym w 1278 r. przez marszalka Zakonu, Konrada von Thierberg107.
Pouczaj^cy jest przypadek przyrodnich braci Bogusza i Gostka: posiadali oni
w ziemi chelminskiej, zapewne w niedziale, wies Kawki na prawie polskim108.
W 1303 r. Krzyzacy „dla pozytku Zakonu” dokonali lokacji tej wsi na prawie
niemieckim; miala ona teraz 60 lanow. Z tego arealu Bogusz otrzymal dziedzicz-
nie 7 lanow „wolnych”, mial sluzyc w lekkiej zbroi i nie zasiadac w lawie s^do-
wej109; natomiast Gostko nie dostal 7 lanow, bowiem by! niezdolny do sluzby
wojskowej. Najpewniej Krzyzacy przej?li t? wies za odszkodowaniem w postaci
nadania ziemi jednemu z jej bylych posiadaczy, powi?kszyli areal wsi i lokowali
jq. na prawie niemieckim. Nic nie wiadomo о tym, aby Bogusz zostal soltysem;
byl on skromnym rycerzem (bez prawa zasiadania w lawie), Gostko zas spadl do
grupy chlopskiej.
Jesli chodzi о spoleczne podstawy wtadzy Zakonu w 2. pol. XIII w., to bo-
dajze najwazniejszym zjawiskiem bylo nadawanie Prusom na coraz szersz^ skal?
ziemi „rycerskiej” - z czym Цсгу1о si? zwolnienie cz?sci Prusow od szarwarku
chlopskiego i dziesi?ciny z dobr wlasnych110. Takie nadanie okreslano mianem
„wolnego”. Przed wybuchem drugiego powstania pruskiego takich nadan nie bylo
chyba wiele, со najwyzej dotyczyly one nobilow. Wiadomo о takich „rycerskich”
nadaniach dla Sambow okolo pol. XIII w., po opanowaniu tego obszaru przez
Zakon111. Nie jest przy tym pewne, czy nadania byly dziedziczne (i to takze w linii
zenskiej). W koncu lat 50. wybuchl spor mi?dzy Krzyzakami a biskupem sambij-
skim w sprawie nadan poczynionych przez Zakon na obszarze podleglym bisku-
powi112. Przykladem donacji zatwierdzonej przez biskupa bylo nadanie dla synow
106	PUB 1/2 514.
107	M. Dygo, Przymlej Hermana Balka, s. 113-121.
108	PUB 1/2 801.
109	Zapewne chodzi о s^d lawniczy ziemski, wlasciwy dla rozpatrywania spraw rycerzy polskich
i niemieckich; zob. ostatnio K. Mikulski, Geneza i rozwoj lawniczych sqddw ziemskich w panstwie
krzyzackim w XIII-XVwieku, w: Prusy i Inflanty migdzy fredniowieczem a nowozytnosciq. Panstwo
- spoleczenstwo - kultura, red. B. Dybas, D. Makilla, Tonin 2003, s. 45 nn.
110	Z nowszej literatury zob. V.I. Matuzova, Prusskie nobili i Tevtonskij orden (zalovannye
gramoty prusskim nobiljam i epizody „Chroniki zemli Prusskoj” Petra iz Dusburga), w: DrevnejSie
gosudarstva na territorii SSSR. Materialy i issledovanija 1987 god, red. A.P. Novoselcev, Moskva
1989, s. 281 nn.
1.1	PUB 1/2 173, 362.
1.2	UBBS61.62.

2.2. Ekspansja terytorialna i wladztwo terytorialne (1249-1309)
103
Prusa Ybutha z konca lat 50., potwierdzone w 1261 r., a wi?c juz po wybuchu
drugiego powstania113. Otoz wspomniany spor о nadania, a takze to potwierdze-
nie, mog4 wskazywac, ze dziedziczny charakter tych wczesnych donacji nie byt
przes^dzony; ta okolicznosc mogla zniech?cac synow Ybutha do Krzyzak6w.
Innym przykladem moze bye nadanie pi?ciu familiae, tj. pruskich rodzin chtop-
skich, a takze pewnego arealu ziemi dla Samba Berischo, ktory uciekt do Krzy-
zakow. Те ziemi? posiadal on juz wczesniej, teraz Krzyzacy nadali mu jeszcze
chtopow pruskich. To wszystko mial on posiadac „prawem dziedzieznym na za-
wsze swobodnie”, ale nie jest pewne, czy takze w linii zenskiej114.
Taka polityka byla zgodna ze stanowiskiem papiestwa - Aleksander IV
w styezniu 1261 r. zezwolil biskupowi sambijskiemu na „infeudacj?” ziemi dla
neofitow, aby powstrzymac ich od apostazji115. Takie infeudaeje biskup rzeczywi-
Seie poczynil116. Z kolei biskup warminski Anzelm, kiedy w 1261 r. ustanawial
swoim zast?pc^ w Prusach mistrza krajowego Hartmuda von Grumbach, upo-
waznit go do darowania Prusom kar i przyznawania im wolnosci (jak si? domy-
ftlamy, na warunkach traktatu dzierzgonskiego z 1249 r.); musialo to znalefd od-
zwierciedlenie takze w nadaniach ziemi117. Po wybuchu drugiego powstania
Krzyzacy twierdzili, ze Prusowie utracili swoj^ wolnosc, ktor^ gwarantowal im
traktat dzierzgonski. Nie dotyezylo to jednak obszarow, gdzie Prusowie pozosta-
li wierni Zakonowi. W rzeczywistosci Zakon sklanial si? do rozwi^zan kompro-
misowych; nadawano ziemi? nie tylko wiemym Prusom, lecz tez bylym apostatom
- со najwyzej na gorszyeh warunkach (Krzyzacy zastrzegali dla siebie cate s^dow-
nictwo). W kazdym razie od 1261 r. zacz?la si? seria nadan dla wiemych Prus6w.
Najwi?cej takich donacji bylo w Sambii, potem kolejno w Pogezanii, Pomezanii,
Natangii; sporadyeznie osadzano ich w ziemi chelminskiej118.
W ten sposob uksztaltowata si? warstwa drobnych rycerzy pruskich, zobowi^-
/.anych do lekkozbrojnej konnej stuzby wojskowej i prac przy budowie fortyfika-
cji krzyzackich; inne robocizny mogly bye najwyzej dobrowolne119. Swoje majqtki
posiadali na prawie dziedzieznym w linii m?skiej i zenskiej120. Mogli je alienowad
tylko tym osobom, ktore b?d^ pelnity tak^ sam^ stuzb?121; najpierw jednak nale-
znto poinformowac Krzyzakow о osobie ewentualnego nabywey122.
Krzyzacy, tworz;jc rycerstwo pruskie, byli promotorami wladztwa gruntowego
w$r6d Prusow. Nadawali bowiem rycerzom-Prusom nie tylko maj^tki, lecz takze
w poddanstwo pewn^ liczb? (5-20) rodzin pruskich, ktore Zakon obr6cil w chlo-
p6w. Takie nadania byly charakterystyczne dla lat 60. XIII w. Zdarzato si?, ze
111	PUB 1/2 140.
114	PUB 1/2 137.
115	UBBS 71.
UBBS 81.
117 CDW I 41.
"" PUB 1/2 204, 262, 381, 759; M. Dygo, Studia, s. 156 n.
114 PUB 1/2 329, 343, 350, 363, 369.
12,1 PUB 1/2 173, 174, 380, 809.
121	PUB 1/2 138,144, 145, 155, 263.
122	PUB 1/2 353.

104
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
Prusowie-chiopi mieszkali dot^d w tej samej wsi, со ich nowy pruski pan123. Pru-
skie wladztwo gruntowe, jako element infrastruktury panowania Krzyzakow
w Prusach, sluzylo nie tylko pozyskiwaniu przychylnosci Prusow dla Zakonu, lecz
takze rozbijaniu dawnych struktur ustrojowych. Na przyklad Samb Scharduno
otrzymal jako uposazenie 20 gospodarstw pruskich chlopow w 3 wsiach polozo-
nych w 2 „ziemiach” - jednostkach terytorialnych wyzszego rz?du niz wies124.
Wladztwo gruntowe Scharduny przyczynialo si? wi?c do kruszenia dawnej struk-
tury pruskich „ziem”
123	PUB 1/2 137, 138,148.
124	PUB 1/2 38.

2.3.	Wladztwo terytorialne wielkich
mistrzow (1309-1409)
2.3.1.	Rozwoj terytorialny panstwa zakonnego w Prusach
Janusz Tandecki
Jednym z najistotniejszych aspektow rozwoju wladztwa zakonnego w Prusach
by!a ekspansja terytorialna. Zakon krzyzacki staral si? rozszerza6 granice swoje-
go terytorium zarowno drog^ podboju, jak i przez dzia}ania о charakterze poli-
tycznym oraz gospodarczym. Po zaj?ciu Pomorza Wschodniego (Gdanskiego)
(1308-1309) kolejnym nabytkiem Zakonu na Pomorzu stala si? ziemia slupska,
ktora najpierw - w latach 1308-1309 - dostala si? pod wladz? Brandenburgii,
a najpozniej w 1317 r. zostala odst^piona ksi^z?tom wologoskim. W 1329 r. ksi^-
z? Barnim III, aby zdobyc srodki na walk? z Brandenburgi^, pozyczyl od Krzy-
zakow 6000 guldenow pod zastaw tej ziemi. Zakon od razu potraktowal ten obszar
jako trwaly nabytek terytorialny, о czym swiadczy m.in. zorganizowanie w Slup-
sku odr?bnego komturstwa, ktoremu podporz^dkowano rowniez - wykupionq
w 1329 r. od zachodniopomorskiego rycerza Henninga Behra - ziemi? bytowsk^1.
Wladztwu krzyzackiemu na ziemi slupskiej sprzeciwily si? jednak tamtejsze ry-
cerstwo i miasta, ktore w 1342 r., w zamian za obietnic? niewydawania w przy-
szlosci tych terenow w r?ce Zakonu, dostarczyly ksi^z?tom zachodniopomorskim
pieni?dzy na wykup tego zastawu od Krzyzakow. W ten sposob w posiadaniu
Zakonu pozostala tylko ziemia bytowska. W 1385 r. obszar prokuratorstwa by-
towskiego powi?kszyt si? dzi?ki przyl^czeniu don ziemi tuchomskiej, oddanej
Krzyzakom przez ksi^zat slupskich w zastaw na nieokreslony czas2.
1	K. Neitmana, Die Pfandvertrage des Deutschen Ordens in Preufien, ZfO, Jg. 41:1992, H. 1.,
s. 4; S. J6zwiak, Centralne i terytorialne organy wladzy zakonu krzyzackiego w Prusach w latach
1228-1410. Rozwdj - Przeksztatcenia - Kompetencje, Torun 2001, s. 123 n.; A. Czacharowski,
Ziemia bytowska pod rzqdami brandenburskimi, pomorskimi i krzyzackimi (1308-1454), w: Dzie-
je ziemi bytowskiej, red. S. Gierszewski, Poznan 1972, s. 81-108.
2	M. Grzegorz, Struktura administracyjna i wtasnofciowa Pomorza Gdanskiego pod rzqdami
zakonu krzyzackiego w latach 1309-1454, Warszawa-Poznari-Tbrun 1987, s. 55; idem, Pomorze
Gdariskie pod rzqdami Zakonu krzyzackiego w latach 1308-1466, Bydgoszcz 1997, s. 79.

106
2.3. Wladztwo terytorialne wielkich mistrzow (1309-1409)
W podobny sposob weszla we wladanie Krzyzakow polozona naprzeciw Brod-
nicy, na lewym brzegu Drw?cy, ziemia michalowska. W dokumentach z 13 XI
1303 r. i z 14 X 1304 r. ksi^z? inowroclawski Leszek Siemomyslowic najpierw
zastawil Zakonowi terytorium michalowskie, a nast?pnie w 1317 r., uzyskawszy
za to dodatkow^ sum? pieni?dzy, zgodzil si? obszar ten ostatecznie sprzedac
panstwu zakonnemu. Nabytek ten wl^czono pozniej do utworzonego w latach
1335-1337 komturstwa brodnickiego3.
W 2. pol. XIV w. Zakon rozpocz^l starania о uzyskanie bezposredniego po-
Iqczenia z Rzesz^ Niemieck^. Pierwszym krokiem w tym kierunku stal si? zakup
w 1384 r. od Johanna Wedla ziemi swidwinskiej, z ktorej utworzono odr?bne
w6jtostwo krzyzackie. Szesc lat pozniej, w 1400 r., udalo si? Krzyzakom rozsze-
rzyc swe posiadlosci w tym rejonie dzi?ki zakupowi od Luksemburgow Drawska.
Ukoronowaniem tej polityki stalo si? wykupienie w 1402 r. przez Zakon z rak
krola w?gierskiego Zygmunta Luksemburskiego calej Nowej Marchii (Krzyzacy
wyprzedzili w tym Polsk?, majac^ podobne zamiary), przez со panstwo zakonne
nie tylko zapewnilo sobie bezpieczn^ komunikacj? mi?dzy Prusami a Bran-
denburgic), ale utrudnilo rownoczesnie kontakty Polski z ksi^z?tami zachodnio-
pomorskimi4. Nowa Marchia pozostawala we wladaniu Krzyzakow do 1454 r.,
kiedy ci, za 40 000 guldenow renskich, oddali (ale bez Swidwina i Drezdenka)
elektorowi brandenburskiemu Fryderykowi II. Mimo kontrakcji Kazimierza Ja-
giellonczyka sprawa ta praktycznie zostala zakonczona 19 IX 1455 r., kiedy to,
na mocy ukladu zawartego mi?dzy Zakonem a elektorem, ten ostatni, m.in. w za-
mian za zgod? na przemarsz posilkow krzyzackich, uzyskal juz dziedziczne prawo
do calej Nowej Marchii wraz ze Swidwinem i Drezdenkiem. Krzyzacy со prawda
zagwarantowali sobie w owej umowie prawo do wykupu tego terytorium za sum?
100 000 guldenow renskich, jednak zapis ten nigdy nie zostal zrealizowany5.
W ci^gu XIV w. zakon krzyzacki inicjowal liczne proby opanowania na dro-
dze dzialan militamych lub politycznych ziem polozonych na pograniczu z Pol-
sk§. Szczegolnie intensywne starania podejmowano w celu zaj?cia polozonej na
lewym brzegu Drw?cy ziemi dobrzynskiej, granicz^cej z ziemi^ chelminsk^ i mi-
chalowsk^. W 1329 r. wyprawa wojsk zakonnych i krola czeskiego Jana Luksem¬
burskiego doprowadzila do zaj?cia ziemi dobrzynskiej, ktora dopiero na mocy
traktatu kaliskiego (1343) zostala zwrocona stronie polskiej. W latach 1352-1365
zakon krzyzacki ponownie dzierzyl to terytorium jako zastaw, tym razem za po-
•1 J. Powierski, Studia nad poczqtkami miasta Brodnicy w swietle zrddel pisanych, w: Szkice
Brodnickie, t. II, red. K. Gr^zawski, Brodnica 1993, s. 127 n.; S. Jozwiak, Powstanie i rozwdj
struktury administracyjno-terytorialnej zakonu krzyzackiego na Kujawach i w ziemi chetminskiej
w latach 1246-1343, Torun 1997, s. 218.
4	K. Heidenreich, Der Deutsche Orden in der Neumark (1402-1455), Berlin 1932, s. 5 nn.;
W. Fenrych, Zabiegi Polski о nabycie Nowej Marchii w latach 1402-1411, w: Opuscula Casimiro
lymieniecki septuagenario dedicata, Poznan 1959, s. 37-58; A. Czacharowski, Pogranicze Nowej
Marchii z Pomorzem Zachodnim w Xll-XVll w.. w: Dzieje powiatu iwidwinskiego, red. J. Lind-
majer, E. Zdrojewski, Poznan 1973, s. 72 n.
5	M. Biskup, Zjednoczenie Pomorza Wschodniego z Polskq w polowie XV wieku, Warszawa
1959, s. 320 n.

Gotlandia
Olandia
Gdansk
^ornorsk/e
Notec
шшм
Warta
m
л Bornholm
C> uo'C
posiadlo£ci krzyzackie:
© ziemia stupska (1329-1341)
(2)	Kujawy (1332-1343)
(3)	ziemia dobrzyhska (1329-1343, 1352-1355, 1392-1405, 1409-1410)
(4)	ziemia zawkrzenska (1384-1399, 1408-1411)
(5)	ziemia wiska (1382-1402)
© Zmudz (1398-1409)
(7) Gotlandia (zastaw: 1398-1408)
© Nowa Marchia (1402-1455)
granice pahstwowe
granice mi^dzy Prusaml
Ksic£§cymi a Krzyiacklml
(1466-1525)
tereny nale2a.ce do
panstwa zakonnego
tereny czasowo nale2a.ce do
pafistwa zakonnego
Mapa 6. Rozwoj terytorialny panstwa zakonnego (1308-1409)

108
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
zyczk? udzielon^ krolowi Kazimierzowi Wielkiemu6. W 1391 r. ksi^z? Wladyslaw
Opolczyk, ktory otrzymal ziemi? dobrzynsk^ na mocy nadania krola Ludwika
Andegawenskiego, zastawil Zakonowi terytorium wokol Zlotorii. Spowodowalo
to zbrojn^ interwencj? strony polskiej, ktora podj?la prob? zaj?cia ziemi do¬
brzynskiej. Wyprawa wojsk zakonnych pod dowodztwem komtura torunskie-
go zmusila jednak wojska polskie do wycofania si?, a w dokumencie z 28 VII
1402 r. Wladyslaw Opolczyk zastawil zakonowi krzyzackiemu cal^ ziemi? do-
brzynsk^ za 50 000 guldenow. Krzyzacka administracja trwala do 1405 r., gdy na
mocy pokoju w Raci^zku (1404) ziemia dobrzynska zostala zwrocona Polsce. Do
ponownego jej zaj?cia przez zakon krzyzacki doszlo w czasie wielkiej wojny
1409-14117.
W 1300 r. Krzyzacy, dzialaj^c w sojuszu z krolem Waclawem II, opanowali
wschodni^ cz?sc Kujaw, ktorymi wladali do 1302 r. Na zaj?tym terytorium utwo-
rzyli komturstwo z siedzib^ w Brzesciu Kujawskim. W wyniku wypraw z 1331
i 1332 r. zakon krzyzacki opanowal Kujawy, ktore formalnie we wrzesniu 1332 r.
nadal im wysuwaj^cy pretensje do korony polskiej krol Czech Jan Luksemburski.
Kujawy inowroclawskie Zakon zwrocit Polsce w 1337 r., a pozostal^ ich cz?sc na
mocy traktatu kaliskiego. Ostateczny przebieg poludniowej granicy panstwa za-
konnego mi?dzy Pomorzem Gdanskim a ziemi^ chetminsk^ a Kujawami zostal
ustalony w traktatach granicznych z 14 i 23 VI 1349 r.8
Wi?kszych sukcesow nie przyniosly zakonowi krzyzackiemu starania maj^ce
na celu zawladni?cie, przede wszystkim drog^ zastawow, polnocnymi obszarami
Mazowsza, glownie ziemi^ wisk^ (1382-1402) i ziemi^ zawkrzensk^ (1384-1399)
oraz ptonsk^ (1389-1399). Ziemia wiska przeszla w r?ce Zakonu na mocy ukla-
du zawartego 2 XII 1382 r. w Brodnicy, w mysl ktorego ksi^z?ta mazowieccy
Siemowit IV i Janusz I zastawili щ za kwot? 7000 groszy w?gierskich (Siemowit
wykupil ]ц. dopiero w 1402 r.). 23 XI 1384 r. ten ostatni ksi^z? zastawil Krzyza-
kom za 4600 groszy praskich rowniez ziemi? zawkrzensk^, ktora ponownie jako
zastaw trafila w r?ce Zakonu w latach 1408-1411. Pod koniec XIV w. (najpozniej
6	Z. Guidon, J. Powierski, Podziaty administracyjne Kujaw i ziemi dobrzynskiej w XIII-XIV
wieku, Warszawa-Poznan 1974, s. 211 nn.; J. Bieniak, Ksztaltowanie sip terytorium ziemi dobrzyn¬
skiej w fredniowieczu, ZH, t. 51: 1986, z. 3, s. 23 nn.; K. Neitmann, Die Pfandvertrage, s. 4.
7 J. Sperka, Wojny Wladyslaw a Jagielty z ksipciem opolskim Wladyslawem (1391-1396), Cie-
szyn 2003, s. 36 nn.; J. Pakulski, Jeszcze о zastawie Zlotorii i ziemi dobrzynskiej Krzyzakom przez
Wladyslawa Opolczyka w latach 1391-1392, „Zapiski Kujawsko-Dobrzynskie”, t. 9:1995, s. 20 nn.;
Z.H. Nowak, Polityka pdtnocna Zygmunta Luksemburskiego do 1411 roku, Torun 1964, s. 28 nn.;
S. J6zwiak, Przeobrazenia centralnej wladzy administracyjnej zakonu krzyzackiego w ziemi chel-
mihskiej w latach 1285-1410, ZH, t. 64: 1999, z. 2, s. 28 nn.; M. Biskup, Materialy do dziejow
krzyzackiej okupacji w ziemi dobrzynskiej na przelomie XIV i XV wieku, ZH, t. 25: 1960, z. 2,
s. 71-81.
8	W. J6£wiak, Pogranicze kujawsko-krzyzackie w latach 1228-1454, Torun 2006 (mps rozpr.
dokt.), s. 65 nn.; J.J. Karp, Grenzen in Ostmitteleuropa wahrend des Mittelalters. Ein Beitragzur
Entstehungsgeschichte der Grenzlinie aus dem Grenzraum, Koln-Wien 1972, s. 25 nn.; Z. Sza-
wtowski, Rola Brzelcia Kujawskiego w upadku wladzy Przemyiliddw w Polsce, „Zapiski Kujawsko-
-DobrzyAskie”, Seria A, Historia, 1978, s. 53.

2.3. Whidztwo terytorialne wielkich mistrzow (1309-1409)
109
w 1396 r.) udalo si? Zakonowi na krotko nabyc takze wies Polska Brzoza, ktora
jednak w 1402 r. zostala odkupiona przez biskupa plockiego. Zastawy ziem ma-
zowieckich nie zmienify wi?c zasadniczo przebiegu granicy mi?dzy Mazowszem
a panstwem zakonnym ustalonej na podstawie ukladow z 1343 r.9
Przy koncu XIV w. zakon krzyzacki znacznie zaktywizowal swoj^ polityk?
baltyck^. Wykorzystuj^c konflikt mi?dzy krolow^ unii kalmarskiej Maigorzat^
a dynasty meklembursk^ о Szwecj? i Gotlandi?, w kwietniu 1398 r. Krzyzacy,
przy wsparciu wielkich miast pruskich, zaj?li Gotlandi?, ktora w tym czasie stala
si? glown^ baz^ piratow baltyckich (braci witalijskich) oraz waznym punktem
handlowym i strategicznym w polnocno-wschodniej strefie Baltyku. W 1408 r.,
wobec zblizaj^cego si? konfliktu z Polsk^ i Litwq, wielki mistrz Ulrich von Jun-
gingen, nie chc^c ryzykowac konfliktu z Бапц, odst^pit wysp? krolewej Malgo-
rzacie za 9000 nobli10.
Od 1. pol. XIV w. panstwo zakonne d^zylo rowniez do opanowania Zmudzi,
ktora tworzyla swego rodzaju pomost mi?dzy Prusami a krzyzackimi terytoriami
w Inflantach. W 1398 r. ksi^z? Witold zawarl z wielkim mistrzem traktat poko-
jowy na wyspie Salin, na mocy ktorego przekazal Zakonowi Zmudz i obiecal
pomoc w jej opanowaniu11. Po wybuchu powstania Zmudzinow w 1401 r. nada-
nie to ponownie potwierdzono w traktacie pokojowym w Raci^zku w 1404 r.
Panowanie Zakonu na tym terytorium zakonczyl wybuch kolejnego powstania
w 1409 r.12
Zasadniczy ksztalt terytorialny panstwa zakonnego w Prusach wykrastylizowai
si? po zaj?ciu Pomorza Gdanskiego w 1309 r. W tym czasie obejmowalo ono ob-
szar ok. 48 000 km2 (ziemia chelminska - 4700 km2, Prusy - 38 500 km2, Pomo-
rze Gdanskie - 14 900 km2). W wyniku nabytkow terytorialnych z konca XIV
i z pocz. XV w. powierzchnia panstwa powi?kszyla si? о ok. 32 100 km2 (Got-
landia - 3100 km2, Zmudz - 20 000 km2, Nowa Marchia - 9000 km2). Poza Now$
Marchi^ okazaly si? to jednak zdobycze krotkotrwale.
9	A. Swiezawski, Rawskie Ksi§stwo Piastow Mazowieckich 1313-1462. Dziejepolityczne, L6di
1975, s. 71 n.; W. Sieradzan, Sqsiedztwo mazowiecko-krzyzackie w okresie przemian politycznych
w Europie Srodkowo-Wschodniej w latach 1411-1466, Torun 1999, s. 18 n., 134 n.; idem, Spory
graniczne migdzy Mazowszem a zakonem krzyzackim w XIV i pierwszej potowie XV wieku, KMW,
1996, 3 (213), s. 347-367; E. Kowalczyk, Dzieje granicy mazowiecko-krzyzackiej (mi$dzy Drw$cq
a Pisq), Warszawa 2003, s. 196 nn.
10	F. Benninghoven, Die Gotlandfeldziige des Deutschen Ordens 1398-1408, ZfO, Jg. 13:1964,
H. 4, s. 421-477; B. Eimer, Gotland unterdem Deutschen Orden und die Komturei Schweden zu
Arsta, Innsbruck 1966, s. 151 nn.
11	Staatsvertrage I 2; K. Neitmann, Die Staatsvertrage des Deutschen Ordens in Preuflen
1230-1449, Koln-Wien 1986, s. 150 nn. Na temat stosunku Wladyslawa Jagielly do polityki
Witolda zob. J. Nikodem, Polska i Litwa wobec husyckich Czech w latach 1420-1433. Studium
о polityce dynastycznej Wladyslawa Jagielly i Witolda Kiejstutowicza, Poznan 2004, s. 81-86.
12	S. J6zwiak, Krzyzacka polityka obsady administracyjnej nowo pozyskanych terytoridw na prze•
lomie XIV i XV wieku, KMW, 1997, 2 (216), s. 151; R. Krumbholtz, Samaiten und der Deutsche
Orden bis zum Frieden am Melno-See, AM, Bd. 27:1890, я, 21 nn.

110
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
2.3.2.	Polityka zewn^trzna
Janusz Tandecki
2.3.2.1.	Stosunki Zakonu z Polskq
Zaj?cie przez zakon krzyzacki Pomorza Gdanskiego stalo si? gtown^ przy-
czyn^ konfliktu mi?dzy panstwem zakonnym w Prusach a odrodzonym Krole-
stwem Polskim. Juz w 1314 r. strona polska, za posrednictwem arcybiskupa gniez-
nienskiego Borzysiawa, probowala wywierac nacisk dyplomatyczny na Zakon,
w skargach skladanych w kurii awinionskiej zacz?to podnosic zas przede wszyst-
kim spraw? sci^gania swi?topietrza z ziem nalez^cych dawniej do panstwa pol-
skiego (czyli Pomorza Gdanskiego i ziemi cheiminskiej). Krotko przed sw;j smier-
сц w 1317 r., staraj^c si? w Awinionie u papieza о koron? dla Lokietka,
wspomniany arcybiskup dodatkowo oskarzyl Zakon m.in. о popieranie ksi;jz;jt
ruskich, a takze przypomniai о zagarni?ciu ziem pomorskich. Polityk? tak^ kon-
tynuowal rowniez nast?pca Borzysiawa, arcybiskup Janislaw. We wrzesniu 1319 r.
papiez Jan XXII, znany z tego, iz probowat prowadzic w kurii polityk? centrali-
zmu i fiskalizmu, wobec oporu panstwa zakonnego w sprawie placenia swi?to-
pietrza z Pomorza Gdanskiego i ziemi cheiminskiej oraz d^z^c do pozyskania
Polski jako sojusznika w walce z krolem rzymskim Ludwikiem IV Wittelsbachem,
powolal jako s?dziow w sporze z Krzyzakami о Pomorze wykjcznie duchownych
polskich: arcybiskupa gnieznienskiego Janislawa, biskupa poznanskiego Domarata
i opata klasztoru benedyktynow w Mogilnie Mikolaja, со zreszt^ zostalo natych-
miast wykorzystane przez Zakon, ktory podwazyl ich bezstronnosc13. S^d obrado-
wal w Inowroclawiu i w Brzesciu Kujawskim od 14 IV 1320 r., a wi?c juz po odby-
tej 20 11320 r. w Krakowie koronacji Lokietka. W trakcie rozprawy przesluchano
25 swiadkow, przede wszystkim z terenu Kujaw, potnocnej Wielkopolski i Pomorza
Gdanskiego. Odczytany 10 II1321 r. w Inowroclawiu wyrok nakazywal Krzyzakom
zwrot zaj?tego Pomorza Gdanskiego oraz zaplat? 30 000 grzywien polskich jako
odszkodowanie za utracone dochody. Zostali oni rowniez obci^zeni kosztami
procesu. Zakon nie zgodzil si? z tym werdyktem i wniosl apelacj? do papieza,
kt6ry przyjmuj^c jego argumentacj?, przekazal spraw? do rozpatrzenia biskupo-
wi sambijskiemu, jednak odwolanie to, na skutek dzialan poslow polskich, nigdy
nie zostalo rozpatrzone. W praktyce jednak wyrok inowroclawski zostal zawie-
szony, gdyz kuria nie opowiedziala si? wyraznie po zadnej ze stron, staraj^c si?
wykorzystac ten spor przede wszystkim dla wlasnych celow politycznych14.
13	M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyzackiego. Gospodarka - spoleczensiwo -paAstwo
- ideologia, Gdansk 1986, s. 344; E. Maschke, Der Peterspfenning in Polen und der Deutschen
Os ten, Sigmaringen 1979.
14	J. Bieniak, Geneza procesu polsko-krzyzackiego z lat 1320-1321 (Inowroclawsko-Brzeskie-
go), w: Balticum. Studia z dziejdw gospodarki i kultury XII-XV1I wieku, red. Z.H. Nowak, Torun
1992, s. 49-59; H. Chtopocka, Procesy Polski z zakonem krzyzackim w XIV wieku. Studium frd-
dtoznawcze, Poznafi 1967, s. 28; Z. Kaczmarczyk, Polska czasdw Kazimierza Wielkiego, Krak6w

2.3. Wladztwo terytorialne wielkich mistrz6w (1309-1409)
111
Powyzsze wydarzenia przyczynily si? do szukania zarowno przez Zakon, jak
i Lokietka, nowych sprzymierzencow. Ksi;jz? polski znalazl ich m.in. na Litwie,
rowniez zagrozonej przez ekspansj? Krzyzakow na pogansk^ Zmudz. W 1325 r.
doprowadzono do zaczepno-obronnego przymierza polsko-litewskiego, dodatko-
wo umocnionego malzenstwem syna Lokietka - Kazimierza z Aldon^ (Ann^),
cork^ Gedymina. Sojusznikiem Lokietka byl takze jego zi?c (w 1320 r. po&lubii
Elzbiet? Lokietkown?), krol W?gier Karol Robert. Z kolei Zakon doprowadzil
do zawarcia ukladow z ksi?ciem Pomorza Zachodniego Warcislawem IV, ksi?ciem
ruskim Boleslawem Jerzym II oraz w styczniu 1326 r. w Brodnicy ukladu obron-
nego z - w wi?kszosci niech?tnymi Litwie i rz^dom krola polskiego - ksiqz?tami
mazowieckimi15.
Jednak jeszcze w lutym 1326 r. w L?czycy zawarto rozejm polsko-krzyzacki,
maj^cy obowi^zywac do konca roku. Zerwal go Lokietek, ktory najpierw - na
wezwanie papiestwa - zorganizowal przy pomocy Litwy wypraw? przeciw Wit*
telsbachom do Brandenburgii (z uwagi na udzial Litwinow zostala ona odebrana
jako najazd pogan na tereny chrzescijanskie), a w lipcu 1327 r. zaatakowal so-
jusznika Zakonu, ksi?cia plockiego Waclawa, со w efekcie doprowadzilo do ataku
Krzyzakow na Kujawy. Dziatania wojenne zakonczyl dopiero kolejny rozejm pod-
pisany na rok we Wlodawku16.
W 1329 r., w czasie wyprawy krola Czech Jana Luksemburskiego i Zakonu
na Zmudz, doszlo z kolei do ataku Lokietka na ziemi? chelminsk^. Stalo si? to
bezposrednim powodem zawarcia w Toruniu sojuszu Zakonu z Janem Luksem-
burskim, ktory tez - jako spadkobierca Waclawa III, uzywaj^cy ci^gle tytulu krola
Polski - darowal Krzyzakom Pomorze Gdanskie.
Efektem owego sojuszu stalo si? tez zdobycie ziemi dobrzynskiej oraz wypra-
wa na Mazowsze, zakonczona zlozeniem holdu lennego krolowi czeskiemu przez
Waclawa [Wank?], ksi?cia plockiego. Na wiosn? 1329 r. i w roku nast?pnym do¬
szlo do kolejnych wypraw krzyzackich na Kujawy17.
Pod koniec 1330 r., przy wsparciu w?gierskim, litewskim i ruskim, Lokietek
bezskutecznie probowal odzyskac ziemi? dobrzynsk^ oraz zaatakowac srodkow^
cz?sc ziemi chelminskiej. Walki te zakonczyl zawarty pod Lipienkiem rozejm,
ktory mial trwac do pol. 1331 r. W tym roku Zakon zawarl uklad z Janem Luk-
semburskim, mowi^cy о rownoczesnym najezdzie na Polsk?. Pierwszy atak Krzyza-
1964, s. 235-236. Szerzej na ten temat zob. K. rymieniecki. Procespolsko-krzyzacki z lat 1320-1321,
PH, t. 21:1918, s. 77-148; A. Wojtkowski, Tezy i argumenty polskie w sprawach terytorialnych z Krzy-
zakami, cl. I (1310-1454), KMW, 1966,1 (91), s. 3-98.
15	G. Blaszczyk, Dzieje stosunkdwpolsko-litewskich od czasdw najdawniejszych do wspdlczes-
no£ci, 1.1: Trudnepoczqtki, Poznafi 1998, s. 136 n.; A. Nikientaitis, Litwa i Zakon Krzyzacki w koA-
cu XIII i 1. polowie XIV w. (1283-1345), w: Ekspansja niemieckich zakondw rycerskich w strefie
Baltyku od XIII dopolowy XVI wieku, red. M. Biskup, Torun 1990, s. 127-142; S. Rowell, Lithua¬
nia ascending. A pagan empire within east-central Europe 1295-1345, Cambrige 1994, s. 233 n.
16	T. Jurek, Prolog wojny polsko-krzyzackiej w 1327 r., w: Balticum, s. 165-173.
17	S. Zaj^czkowski, Polska a Zakon Krzyzacki w ostatnich latach Wladyslawa Lokietka, Lw6w
1929, s. 119 n.; B. Wlodarski, Mifdzy Polskq, Litwq a Zakonem (sylwetka Waclawa plockiego),
Tbrurt 1950, s. 18; Z.H. Nowak, Polityka pdinocna, в. 18.

112
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
kow na Kujawy i potnocn^ Wielkopolsk? nast^pil w lipcu 1331 r., ale zakonczyl
si? niepowodzeniem. Wkrotce doszlo do kolejnej - tym razem uzgodnionej juz
z krolem Czech - odwetowej wyprawy krzyzackiej na Kujawy i Wielkopolsk?
(w Kaliszu wojska zakonne mialy si? spotkac z oddzialami czeskimi, ktore jednak
nie przybyly). W trakcie odwrotu wojsk zakonnych 27IX 1331 r. pod Radziejowem,
a nast?pnie Plowcami, doszlo do ataku wojsk polskich na jedn^ z dwoch wyco-
fujtjcych si? kolumn krzyzackich, w wyniku ktorego oddzial zakonny poniosl
znaczne straty. Co prawda jeszcze tego samego dnia nadeszly pozostale wojska
krzyzackie spod Brzescia, ktore zmusily polskie rycerstwo do wycofania si?. W czasie
tych walk obie strony poniosly znowu duze straty, jednak pozniej Polacy wielokrot-
nie powracali do tych zmagan, przedstawiaj^c Plowce jako bitw? zwyci?sk^18.
Wiosn^ 1332 r. Krzyzacy ponownie napadli na Kujawy, zdobywaj^c Brzesc
Kujawski, Inowroctaw i Kruszwic?. Kontratak wojsk polskich i w?gierskich na
Kujawy zakonczyl si? niepowodzeniem i w sierpniu 1332 r. zawarto roczny rozejm,
w trakcie ktorego Lokietek zmarl. Efekt tych zmagan by! korzystny dla Zakonu,
kt6ry zaj^t nie tylko ziemi? dobrzynskq, ale i Kujawy, со postawilo Krzyzakow
w korzystnej sytuacji w obliczu oczekiwanych rokowan pokojowych.
Nast?pca Lokietka, Kazimierz Wielki, zrezygnowal z militarnej metody roz-
strzygni?cia konfliktow z Zakonem. Rowniez Krzyzacy w 1334 r. zaproponowali
rokowania. W koncu, po dwukrotnym przedluzeniu rozejmu polsko-krzyzackiego,
obie strony zgodzily si? odda6 spor pod arbitraz mi?dzynarodowy. W 1335 r. do-
szto do spotkania w Wyszehradzie, na ktorym Kazimierz Wielki i przedstawiciele
Zakonu przedstawili swe stanowiska oraz dokumenty arbitrom - Karolowi Ro-
bertowi i Janowi Luksemburskiemu. Wydany pod koniec listopada wyrok zobo-
wi^zal Polsk? i Zakon do zawarcia trwalego pokoju, ktorego warunki ustalili
wyst?puj^cy w roli s?dziow wladcy. Uniewazniono wowczas pochodz^cy z 1329 r.
akt nadania przez Jana Luksemburskiego Krzyzakom ziemi dobrzynsldej, kt6ra
- razem z Kujawami - miala wrocic pod panowanie polskie. Pomorze mialo po-
zostac przy Zakonie jako wieczysta jalmuzna krola polskiego, ziemia chelminska
zas na tych samych warunkach, na jakich Krzyzacy otrzymali j^ od przodkow Ka-
zimierza Wielkiego. W trakcie tego spotkania Kazimierzowi udalo si? tez wyku-
pic za 20 000 kop groszy praskich luksemburskie pretensje do tytulu krola Polski,
со nie bylo bez znaczenia dla opinii mi?dzynarodowej19.
Rok po Wyszehradzie Kazimierz Wielki wydal oswiadczenie dla Zakonu mo-
wi^ce о akceptacji tego wyroku, a w marcu 1337 r. zawarl uklad z Wladyslawem,
ksi?ciem l?czycko-dobrzynskim, do ktorego r^k miala - w mysl wyroku - wrocic
ziemia dobrzynska, о przekazaniu mu tego terytorium w zamian za dozywotnie
nadanie Wladyslawowi ziemi l?czyckiej. Wkrotce doszlo w Inowrodawiu do osta-
tecznych rozmow, w trakcie ktorych okreslono warunki przyszlego pokoju. Krzy¬
zacy wymogli wowczas na stronie polskiej - wysuwaj^c m.in. argument, ze zon^
krola W?gier byla согЦ Wladyslawa Lokietka, ktora mogla w przyszlosci wyst^-
18	M. Biskup, Analiza bitwy pod Ptowcami i jej dziejowego znaczenia, „Ziemia Kujawska”, 1.1:
1963, s. 73-104; T. Jurek, Uwagi о bitwie pod Plowcami, „Ziemia Kujawska”, t. 9:1993, s. 77-97.
IV Z. Kaczmarczyk, Polska czasdw Kaztmierza Wielkiego, s. 22 n.

2.3. Wladztwo terytorialne wielkich mistrz6w (1309-1409)
113
pic z z^daniem zwrotu Pomorza - doprowadzenie do wystawienia dokumentu
gwarantuj^cego traktat rowniez przez Karola Roberta. Kazimierz zrezygnowal tez
z odszkodowan wojennych, zapewnil Zakon, ze nie b?dzie wchodzil w sojusze
z pogansk^ Litw^, obiecai uwolnic wszystkich jencow krzyzackich oraz oglosil
amnestic dla poddanych, ktorzy walczyli po stronie Krzyzakow. W zmian za
to Zakon zgodzil si? - po ratyfikacji pokoju w ci^gu 3 miesi?cy - zwrocic kr61o-
wi Polski tingle okupowane Kujawy i ziemi? dobrzynskq. Strony nie czekaly jed-
nak tak dlugo i od razu w Inowrociawiu Zakon przekazai wymienione terytoria
w r?ce neutralne, czyli krola czeskiego Jana Luksemburskiego. Ten w ziemi do-
brzynskiej i w Brzesciu Kujawskim mianowat swego starost?, a kasztelani? do-
brzynskfj i Kujawy inowrodawskie oddai krolowi Kazimierzowi. Zastrzezono
jednak, ze gdyby wiadca polski nie podpisal tego traktatu, wymienione obszary
miaty wrocic do r^k Zakonu20.
Kazimierz Wielki zwlekal jednak z podpisaniem tego ukladu, licz^c na uzyska-
nie korzystniejszych warunkow. Miat mu w tym pomoc m.in. proces, wywolany
jeszcze skarg^ krola i arcybiskupa gnieznienskiego z 1335 r. do papieza, do kt6re-
go doszto w Warszawie w 1339 r. Papiez wyznaczyl na niego jako s?dziow Gal-
harda z Carceres, kolektora papieskiego w Polsce, oraz Piotra z Annency, syna
Gcrwazego, bylego kolektora w krajach skandynawskich. Z uwagi na fakt, ze
Krzyzacy zakwestionowali kompetencje tych osob oraz odmowili przyj?cia pozwu,
proces odbyl si? bez ich udzialu. Polacy domagali si? zwrotu nie tylko Pomorza
Gdanskiego, ale rowniez ziemi chelminskiej i michalowskiej oraz zagarni?tych
ONtatnio Kujaw i ziemi dobrzynskiej. Wydany - po przesluchaniu 126 swiadkdw
wywodz^cych si? zarowno z kr?gow duchowienstwa, jak i rycerstwa i mieszczaA-
litwa - 15 IX 1339 r. wyrok zobowi^zal Zakon do zwrotu zaj?tych zbrojnie ziem
oraz do zaplaty odszkodowania za dochody pobierane z tych obszarow. Pomorze,
Kujawy oraz ziemia dobrzynska i michalowska mialy - zgodnie z postanowienia-
mi 8?dziow - wrocic do Polski. Strona polska otrzymac winna rowniez odszko¬
dowan ie w wysokosci 194 500 grzywien; Zakon mial pokryc takze koszty procesu.
Krzyzacy nie zgodzili si? z brzmieniem tego wyroku i odwolali si? od niego do
papieza, ktory tez - argumentuj^c to m.in. popelnionymi uchybieniami formal-
nymi - nie zatwierdzil podj?tych w Warszawie decyzji s?dziow. W dwa lata p6f-
nlej, w pol. 1341 r., papiez Benedykt XII zaproponowal wlasny sposob zalatwie-
nla konfliktu polsko-krzyzackiego, ktory przedstawil w bullach do swoich
pa!nomocnik6w w tej sprawie, a mianowicie biskupow: chelminskiego, krakow-
ikiego i misnienskiego. Z jednej strony papiez uznal prawa Zakonu lub przynaj-
mnlcj usprawiedliwienie dla zaj?cia spomych ziem, z drugiej zas zaproponowal
IWrot Polsce terytoriow zaj?tych podczas wojny z Wladyslawem Lokietkiem wraz
X odHzkodowaniem za utracone dochody. Problem Pomorza Gdanskiego oraz pozo-
ItNtych obszarow mial zostac rozwi^zany pozniej, w odr?bnych rokowaniach21.
J" J, Hicniak, Odzyskanie zachodnich Kujaw przez Kazimierza Wielkiego w 1337 r., ZH, t. 39:
1974, /.. 3. s. 451 n.
jl Z. Kuczmurczyk, Polska czasdw Kazimierza Wielkiego, s. 35 n.; J. Bieniak, Przebiegproce-
|H fiohko-krzyzackiego z 1339 roku, „Pamiftnik Blbliotcki K6rnickiej”, t, 23:1993, s, 5—22.

114
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
Takie stanowisko kurii rzymskiej oraz zblizenie Kazimierza Wielkiego do
Luksemburgow, umocnione niezrealizowanymi planami slubu ze zmart^ wkrotce
Malgorzat^, cork^ Jan Luksemburskiego, a takze zaangazowanie si? Polski w opa-
nowanie Rusi Halickiej, doprowadzilo rowniez do zmiany polityki krola wobec
Zakonu. Jesieni§ 1341 r. w Toruniu spotkali si? reprezentanci Luksemburgow,
Karola Roberta, Kazimierza Wielkiego i wielkiego mistrza Dietricha von Alten-
burg, chociaz rokowania zostaly przerwane po smierci tego ostatniego w dniu
6 X. Wkrotce potem zmarli tez krol W?gier Karol Robert i papiez Benedykt XII
(1342). Nowy papiez, Klemens VI, nie zmienil stanowiska kurii w sprawie kon-
fliktu Zakonu z Polsk^. Rowniez matopolscy doradcy polskiego krola byli coraz
bardziej zainteresowani ekspansj§ na Rus Czerwon^, gdzie duzym konkurentem
byla Litwa, kton) przynajmniej cz?sciowo mogli neutralizowac Krzyzacy. Prze-
swiadczenia о koniecznosci porozumienia si? z Zakonem nie zmienil nawet za-
warty na pocz. 1343 r. sojusz krola polskiego z ksi?ciem pomorskim Bogusla-
wem V, skierowany przeciw Krzyzakom22.
Mediatorem, ktory mial doprowadzic do zblizenia obu skonfliktowanych
stron, zostal arcybiskup gnieznienski Jaroslaw Bogoria ze Skotnik. Do rozmow
pokojowych polsko-krzyzackich doszlo w 1343 r. w Kaliszu, gdzie w pocz^tkach
lipca uzgodniono najwazniejsz^ tresc traktatu pokojowego. Wymiana podpisanych
dokumentow, pol^czona z zaprzysi?zeniem pokoju, miala miejsce 23 VII we wsi
Wierzbiczany kolo Inowroclawia.
Podstaw^ zawartego traktatu pokojowego staly si? ustalenia inowroclawskie
z 1337 r. Krol polski potwierdzil w nim wczesniejsze nadania ziemi chelminskiej
i michalowskiej oraz zrezygnowal na rzecz Zakonu z praw do Pomorza Gdan-
skiego. W zamian Krzyzacy zwrocili Polsce Kujawy i ziemi? dobrzynsk^. W Ka¬
liszu postanowiono rowniez wyslac do Awinionu poselstwo w celu uzyskania
potwierdzenia papieskiego dla zawartego ukladu. Zagwarantowano tarn takze
zwolnienie jencow wojennych oraz amnesti? dla osob, ktore wspomagaly stron?
przeciwn^. Kazimierz Wielki wzi^l tez na siebie spraw? wynagrodzenia swoim
poddanym szkod wojennych oraz obiecal nie popierac pogan przeciwko Zako-
nowi. W odr?bnym dokumencie wladca ten przyrzekl rowniez, ze takze Ande-
gawenowie nie b?d^ juz podejmowac staran о odzyskanie ziem, ktore moc^
traktatu staly si? wlasnosci^ Krzyzakow. Gwarantami tych ustalen, z prawem do
wypowiedzenia wladcy polskiemu posluszenstwa, gdyby je naruszyl, a ktorzy sami
tez zobowi^zali si? do przestrzegania powyzszych postanowien, stali si? - oprocz
strony w?gierskiej - ksi^z?ta mazowieccy i dobrzynsko-kujawscy, najwazniejsi
urz?dnicy matopolscy i wielkopolscy oraz najwi?ksze polskie miasta. Oddzielne
dokumenty - rowniez na z^danie Krzyzakow - wystawili biskupi i opaci klasztorow
wielkopolskich i kujawskich, w ktorych zrzekli si? odszkodowan za straty ponie-
sione w czasie wojen z Zakonem. Zawarty w Kaliszu traktat - uzupetniony
delimitacj^ graniczn^ z 1349 r. - okazat si? bardzo trwaly i mimo pewnych na-
22	W. Fcnrych, Zwiqzki Pomona Zachodniego г Polskq w latach 1370-1412, Poznart-Stupsk
1963, s. 43.

2.3. Wladztwo terytorialne wielkich mistrzow (1309-1409)
115
pi?c mi?dzy obu stronami przetrwat kilkadziesi^t lat, az do wielkiej wojny z lat
1409-141123.
Do powazniejszego kryzysu w stosunkach mi?dzy panstwem zakonnym a Polsty
doszlo dopiero pod koniec XIV w. w wyniku przej?cia przez Krzyzakow w 1392 r.
ziemi dobrzynskiej jako zastawu od Wtadyslawa Opolczyka oraz wspierania przez
Wtadystawa II Jagiell? powstania na Zmudzi w 1401 r. W trakcie rozpocz?tych
w 1403 r. rozmow pokojowych strona polsko-litewska pol^czyla spraw? uznania
praw Krzyzakow do Zmudzi ze zwrotem ziemi dobrzynskiej. Rokowania prowa-
dzone przez krola i przedstawicieli ksi?cia Witolda z wielkim mistrzem Konradem
von Jungingen w Raci^zku doprowadzity do zawarcia 22 V 1404 r. traktatu po-
kojowego, w ktorym Witold potwierdzil prawa Zakonu do Zmudzi, a zakon krzy-
zacki przyznawat Polsce prawo do wykupu ziemi dobrzynskiej. Pokoj w Raci^zku
nic rozwiqzywal sporu polsko-krzyzackiego о Drezdenko, ktore nalezalo do len-
nikow krola polskiego, panow von der Osten, jednak mimo to zostalo przej?te
przez Zakon wraz z kupnem Nowej Marchii w 1402 r. Mimo pocz^tkowej lojal-
no$ci w stosunku do wladcy Polski, panowie von der Osten przeszli jednak na stro¬
ng Zakonu, oddaj^c mu Drezdenko najpierw w zastaw, a w 1408 r. sprzedaj^c24.
2.3.2.2.	Stosunki zakonu krzyzackiego z Litwq
W 1. pol. XIV w. ksi?stwo litewskie w wyniku ekspansji na ziemie ruskie,
kt6rej nasilenie przypadlo na okres rz^dow ksi?cia Gedymina (f 1341), znacznie
rozszerzylo swoje terytorium (po wschodni^ Smolenszczyzn? i poludniowe Pole-
die). Mimo sukcesow odnoszonych na wschodnich rubiezach, samodzielnosci po-
litycznej panstwa litewskiego zagrazala dzia!alnos6 zakonu krzyzackiego, kt6re-
mu istnienie poganskiej Litwy dawalo mozliwosc realizowania nad Baltykiem idei
wypraw krzyzowych i organizacji ciesz^cych si? duz^ populamosci^ wsrod zachod-
nioeuropejskiego rycerstwa - wypraw wojennych na terytoria litewskie. Juz w la-
tach 30. Krzyzacy nasilili akcje zbrojne wobec Litwy, buduj^c od 1336 r. zamki-
■bazy wypadowe nad Niemnem. Dodatkowo w 1337 r. uzyskali od cesarza
Llldwika IV Wittelsbacha przywileje nadaj^ce im Zmudz, Litw? wlasciw^ i Ru$.
Clcdymin - wykorzystuj^c z kolei do tego celu arcybiskupa ryskiego, ktory by!
wdwczas w konflikcie z Zakonem - skontaktowal si? z papiezem Janem XXII,
Informuj^c go о niegodnym post?powaniu Krzyzakow w trakcie takich wypad6w.
Spowodowalo to, ze papiez zainteresowal si? Litw$, jednak kontakty te - pod-
trzymywane za posrednictwem legatow - nie doprowadzily do wprowadzenia na
Jaj terytorium chrzescijanstwa25.
*•’ S. Szczur, Traktat pokojowy Kazimierza Wielkiego z Zakonem Krzyzackim z 1343 r., ZH,
I, .4ft: 1991, z. 4, s. 3-44.
14 W. Fenrych, Zwiqzki Pomorza, s. 43; idem, Zabiegi Polski, s. 37-58; A. Czacharowski,
Pohko-krzyzacki sp6r о Drezdenko i Santok na poczqtku XV wieku, ZH, t. 50: 1985, z. 3,
1,1	VI-210.
u W. Paravicini, Die Preussenreisen des europdlschen Adels, Tl. 1, Sigmaringen 1989, s. 25 n.;
Tl, 2, Sigmaringen 1995, s. 14 n.; A. Nikientaitli, LUauen unter den Groflftlrsten Gedlmln

116
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
Po smierci Gedymina wladz? wielkoksi^z?^ na Litwie obj^I jego syn Olgierd;
Kiejstut - jego brat, zachowal jednak prawie rownorz^dn^ pozycj?. W czasie gdy
Olgierd rozszerzaf wladztwo litewskie na Rusi, jego wuj zaangazowany by! w po-
wstrzymywanie ekspansji krzyzackiej. W 1344 r. w wyprawie przeciw Litwie wzi?-
li udzial m.in. krol Jan Luksemburski i jego syn Karol, pozniejszy cesarz, oraz
wielu innych wladcow (krol w?gierski, hrabia Holandii, ksi^z? burbonski itp.).
Specyficzn^ form^ dzialan wojennych byly tzw. rejzy, czyli organizowane gtownie
zimi| rabunkowe wypady na teren Litwy* 26. W pol. XIV w. w zaleznosci od sytuacji
politycznej do akcji tych wl^czata si? rowniez Polska, rywalizuj^ca z ksi^z?tami
litewskimi о Rus Halicko-Wtodzimiersk^. W nast?pstwie dzialan strony polskiej
w 1354 r. papiez Innocenty VI oglosil w Awinionie krucjat? przeciw Litwie, wzy-
waj^c do niej tez wladcow Czech i W?gier, jednak efekty organizowanej wyprawy
- m.in. z powodu ataku wojsk zakonu krzyzackiego na Mazowsze - byly nikle.
W tej sytuacji dyplomacja polska podj?la znowu dzialania w kurii rzymskiej, wy-
nikiem czego by! dokument adresowany do episkopatu polskiego, nakazuj^cy mu
udzielenie krolowi pomocy finansowej w walce z Litwinami oraz - b?d^ca na-
st?pstwem skargi wtadcy polskiego - nagana papieza dla Zakonu, ze zamiast
przyjsc z pomocy krolowi polskiemu w wyprawie na Litw?, napadl w tym czasie
na Mazowsze. Jednak juz wkrotce, po zalagodzeniu stosunkow polsko-litewskich
(1355), papiez zarzucil krolowi Kazimierzowi Wielkiemu w 1357 r. zawarcie ukla-
du z poganskij Litwjj na szkod? Zakonu27.
Do zmiany polityki polskiej w stosunku do Litwy przyczynily si? zapewne
plany Kazimierza chrystianizacji Litwy i podporajdkowania przyszlego Kosciola
litewskiego wladzy arcybiskupow gnieznienskich (1357-1358). Plany te nie zyska-
ly akceptacji kurii i w 1358 r. swiatlo dzienne ujrzal projekt chrystianizacji teiy-
toriow litewskich, przedstawiony przez cesarza Karola IV, ktory zwrocil si? do
miejscowych ksi^z^t z propozycj^ przyj?cia chrztu w zamian za obron? przed
wrogiem. Pocz^tkowo ich odpowiedz byla pozytywna, со spowodowalo, ze na
Litw? udalo si? poselstwo cesarskie, w sklad ktorego wszedl m.in. niemiecki mistrz
krajowy zakonu krzyzackiego, jednak potem ksi§z?ta w zamian za chrzest zaiijdali
zwrotu wszystkich zaj?tych przez Zakon ziem, czego cesarz nie zaakceptowal28.
Nasilenie cz?stotliwosci wielkich wypraw krzyzackich na Litw?, ktore docie-
raly nawet pod stoleczne Wilno i Troki, obserwuje si? po 1360 r. Z kolei w 1370 r.
doszlo do odwetowej wyprawy Litwinow na Sambi?, zakonczonej zwyci?stwem
wojsk zakonnych pod wsi^ Rudawa. W 1377 r., po smierci wielkiego ksi?cia Ol-
gierda, tron wielkoksi^z?cy na Litwie obj^l jego syn Jagiello. Pocz^tkowo stosun-
(1316-1341) und Olgerd (1345-1377), w: Die „Bliite” der Staaten des ostlichen Europa im 14.
Jahrhundert, hrsg. v. M. Lowener, Wiesbaden 2004, s. 65-76.
26	W. Paravicini, Die Preussenreisen, Tl. 2, s. 52 n.; S. J6zwiak, Wywiad i kontrwywiad w pan-
stwie zakonu krzyzackiego w Prusach, Malbork 2004, s. 74 n.
27	H. Paszkiewicz, Polityka ruska Kazimierza Wielkiego, Warszawa 1925, s. 174 nn.; G. Btasz-
czyk, Dzieje stosunkdw polsko-litewskich, s. 157.
28	K. Chodyniecki, РгбЬу zaprowadzenia chrze.lcijaristwa na Litwie przed 1385 r., PH, t. 18:
1914, s. 215-318; J. Karwasirtska, Zlote hulle Karola IVw sprawie chrztu Litwy, w: Cultus et cognitio.
Studia z dziejdw iredniowiecznej kultuty, red. S.K. Kuczyttaki i in., Warszawa 1976, s. 233-249.

2.3. Wladztwo terytorialne wielkich mistrzow (1309-1409)
117
ki nowego wladcy ze stryjem - Kiejstutem byly poprawne, ale wkrotce poroznilo
ich spojrzenie na polityk? wobec Krzyzakow i ich panstwa. Jagiello, ktoremu za-
lezalo przede wszystkim na ekspansji na ziemie ruskie, gotow by! na daleko po-
suni?te ust?pstwa na rzecz Zakonu; Kiejstut z kolei by! zwolennikiem dalszej
walki z Krzyzakami. Ci ostatni, wykorzystuj^c te rozbieznosci, w 1380 r. podpi-
sali z Jagielly uklad, ktory pozwalal im na podboj Zmudzi. Ziemi? t? odziedziczyl
przed laty Kiejstut po swoim ojcu Gedyminie. Decyzje te doprowadzily do ostre-
go konfliktu mi?dzy stryjem a bratankiem, w efekcie ktorego Kiejstut staral si?
nawet pozbawi6 Jagiell? wielkoksi^z?cego stolca. W 1381 r. ten ostatni ostatecz-
nie pokonal swego oponenta, ktory tez w nast?pnym roku zostal przypuszczalnie
zamordowany, со doprowadzilo do kolejnego konfliktu, tym razem z synem zmar-
tego - Witoldem. W tej sytuacji Jagiello zdecydowal si? pod koniec 1382 r. na
zawarcie na rzek^ Dubiss^ uktadu z Krzyzakami, na mocy ktorego - w zamian
za 4-letni rozejm - zgodzil si? odst^pic im cz?sc Zmudzi oraz przyj^c chrzest.
Rozejm ten zostal wkrotce zerwany, gdyz Witold, ktoremu Jagiello odmowil ksi?-
stwa trockiego (osadzil tarn swego brata Skirgiell?), zbiegl na terytoria Zakonu,
aby przy jego wsparciu odzyskac Troki. Wyprawa podj?ta w 1383 r. przez Witol-
da i sily zakonne podeszla az pod Wilno, ale nie osi^gn?la postawionego celu,
со wkrotce doprowadzilo do zerwania sojuszu Witolda z Krzyzakami. W tej sy¬
tuacji Witold doszedl do porozumienia z Jagiell^, ktory przekazal mu we wlada-
nie Brzesc, Grodno i Podlasie, a w 1384 r. wspolnie zorganizowali oni zakonczo-
n^ sukcesem wypraw? odwetow^ na terytoria zakonne. Wydarzenia te uspokoily
sytuacj? polityczn^ na Litwie przed wystawieniem w 1385 r. aktu w Krewie i za-
warciem unii polsko-litewskiej, w efekcie ktorej w lutym 1386 r. doszlo do przy-
j?cia przez ksi^z^t litewskich chrztu (Jagiello otrzymal na nim imi? Wlady-
slaw), a nast?pnie do slubu Wtadyslawa Jagielly z Jadwig^ i jego koronacji.
Akty te mialy zasadnicze znaczenie dla pozniejszych stosunkow krzyzacko-pol-
sko-litewskich29.
Zawarcie unii polsko-litewskiej nie spowodowalo gwaltownej zmiany w sto-
sunkach mi?dzy Krolestwem Polskim a panstwem zakonu krzyzacldego w Prusach.
Obie strony nadal respektowaly postanowienia traktatu pokojowego z Kalisza
(1343). W 1388 r. doszlo w Toruniu do zjazdu wielkiego mistrza Konrada Zoll-
nera von Rotenstein i krola Wladyslawa II Jagielly. Zakon krzyzacki zdawal sobie
jednak spraw?, iz w dluzszej perspektywie zwi^zek Korony z Wielkim Ksi?stwem
i chrystianizacja Litwy zagrazaj^ jego interesom politycznym. Dlatego dyplomacja
krzyzacka, zachowuj^c formalnie poprawne stosunki z Polsk^, d^zyla przede
wszystkim do dyskredytacji w opinii Zachodu chrztu Jagielly i jego slubu z Ja-
dwigq oraz do stworzenia systemu sojuszy politycznych, ktory oslabilyby zwi^zek
Polski z Litw^. Glownym problemem w polityce zakonu krzyzackiego wobec Pol-
ski i Litwy stala si? sprawa Zmudzi, ktor^ Krzyzacy starali si? opanowad Srodka-
24 G. Blaszczyk, Dzieje stosunkdwpolsko-litewskich, s. 195 n.; A. Nikientaitis, Wielkie Ksifstwo
Litewskie, Krdlestwo Polskie i panstwo zakonu krzyzackiego w XIV wieku, w: Prusy i Inflanty mif-
dzy Iredniowieczem a nowozytnolciq. Pafistwo - spoleczeiistwo - kultura, red. B. DybaS, D. Makilta,
Tbruft 2003, s. 16.

118
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
mi politycznymi i militarnymi. W pierwszych latach po zawarciu unii osiabiy ataki
wojsk zakonnych na Litw?. Korzystn^ dla Zakonu okazj? do wznowienia atakow
na ksi?stwo litewskie i do zaj?cia Zmudzi stworzyi konflikt mi?dzy Wladysla-
wem П Jagiell^ a ksi?ciem Witoldem (Aleksandrem), ktoiy w 1389/1390 r. zbiegl
do Krzyzakow, niezadowolony z zabrania mu Trok oraz z tego, ze Wladyslaw
odmowil oddania mu w zamian za ojcowizn? Wolynia30. W umowie zawartej z Za-
konem, w zamian za pomoc w odzyskaniu Trok, obiecal przekazanie mu Zmudzi
i Grodna oraz pokrycie wszystkich kosztow wyprawy wojennej. Efektem tego so-
juszu byla wielka wyprawa wojsk zakonnych i Witolda na Wilno. W trakcie obl?-
zenia wiadomosc о smierci 20 VIII wielkiego mistrza Konrada Zollnera von
Rotenstein zmusila Krzyzakow do powrotu do Prus31. Nast?pn^ wyprawy na Litw?
w interesie Witolda zorganizowal w 1391 r. nowy wielki mistrz, Konrad von
Wallenrode (1391-1393). Witold, dzi?ki tym dzialaniom, odzyskat Grodno, cz?sc
ziemi trockiej oraz niektore inne zamki przekazane mu przez Krzyzakow. Wobec
wkroczenia wojsk polskich do ziemi dobrzynskiej Zakon musial jednak zrezygno-
wac z ataku na Wilno i wycofal cz?sc swoich oddzialow z Litwy, zatrzymuj^c je-
dynie Zmudz. Wyprawy krzyzackie na Litwy zmusily krola do zawarcia kompro-
misu z Witoldem. W wyniku rozmow toczonych za posrednictwem Henryka,
elekta na biskupstwo plockie, Wladyslaw II Jagiello zgodzil si? spelnic z^dania
Witolda, со spowodowalo, iz ten ponownie porzucil Zakon i przeszedl na stron?
Wtadyslawa. W sierpniu 1392 r. podpisano w Ostrowie formalny uklad miydzy
krolewsk^ par^ a Witoldem, na mocy ktorego ten ostatni za zerwanie sojuszu
z Krzyzakami otrzymal ksiystwo trockie i rz,jdy namiestnicze na Litwie. Jagiello
odwolal takze z Wilna polskiego starost? (Jana z Olesnicy) oraz doprowadzil do
ugody miydzy Witoldem a swoim bratem Skirgietl^, byd^cym dot^d ksiyciem na
Trokach i namiestnikiem krola na Litwie32.
Zakon potraktowal krok Witolda jako zdrady, organizuj^c w rewanzu wypra¬
wy na jego posiadtosci, со powodowalo duze straty. Atakow wojsk krzyzackich
nie powstrzymaly apele krola rzymskiego z 1395 r. i papieza z 1404 r., ktorzy
formalnie zabronili Zakonowi prowadzenia wojny z poganami. Pod koniec XIV w.
wladze zakonne mialy juz jednak swiadomosc, ze nie uda im si? podbic calej
Litwy, mimo to nadal nie rezygnowaly z aneksji Zmudzi. Osi^gni?cie tego celu
ulatwily Zakonowi konflikty mi?dzy Witoldem a krolem Polski. W 1398 r. wlad-
ca Litwy odrzucil z^dania krolowej Jadwigi dotyczqce czynszow z ziem litewskich
i ruskich i w pazdzierniku tego roku zawarl z Zakonem separatystyczny pokoj na
lez^cej na Niemnie wyspie Salin. W traktacie pokojowym, ktory mial mu rowniez
30	H. Lowmianski, Polityka Jagiellondw, Poznan 1999, s. 97 nn.
31	K. Gorski, Zakon krzyzacki a powstanie panstwa pruskiego, Wroclaw-Warszawa-Krak6w-
Gdansk 1977, s. 115 n.
32	L. Kolankowski, Dzieje Wielkiego Ksifstwa Litewskiego za Jagiellondw, t. 1: (1377-1499),
Warszawa 1930, s. 54 nn.; A. Prochaska, Dzieje Witolda wielkiego ksifcia Litwy, Wilno 1914, s. 63;
J. Krzyzaniakowa, J. OchmaAski, Wladyslaw И Jagiello, Wroclaw 1990, s. 128 n.; J. T<jgowski,
Zagadnienie wladzy w Wielkim Ksifstwie Litewskim w okresie mifdzy uniq krewskq a zgonem
Skirgietty (1385-1394), ZH, t. 66: 2001, z. 4, s. 431 nn.

2.3. Wladztwo terytorialne wielkich mistrzow (1309-1409)
119
ulatwic ekspansj? w kierunku wschodnim, Witold zgodzil si? na odst^pienie Krzy-
zakom Zmudzi i cz?sci ziem pojacwi?skich. Obiecal takze pomoc przy ich zdo-
bywaniu oraz wspolprac? przy chrystianizacji Litwy, a takze - w zamian za pozo-
Htawienie mu wolnej r?ki w odniesieniu do Wielkiego Nowogrodu - zrezygnowal
z pretensji do Pskowa. Peln^ realizacj? postanowien traktatu salinskiego utrud-
nialo jednak powstanie Zmudzinow. Wi?kszych sukcesow nie przyniosly Zako-
iH>wi wyprawy zorganizowane w 1399 r. Dopiero wyprawa podj?ta wspolnie z ksi?-
eiem Witoldem w lutym 1400 r. zlamata opor powstancow. Na opanowanym
tcrytorium utworzono wojtostwo zmudzkie podlegle bezposrednio wladzy wiel-
kicgo mistrza33.
W sierpniu 1399 r. dowodzona przez ksi?cia Witolda armia, w ktorej walczy-
ly takze wojska zakonne i rycerstwo polskie, zostala rozbita przez wojska tatarskie
w bitwie pod Worskl^. Kl?ska ta zmusila Witolda do rezygnacji z prowadzenia
nuwerennej polityki wschodniej i porzucenia sojuszu z zakonem krzyzackim. Jesz-
ezc w koncu 1400 r. rozpocz?te zostaly rokowania litewsko-polskie, ktore dopro-
wadzity do zawarcia w 1401 r. unii wilensko-radomskiej. Przewidywala ona prze*
kazanie Witoldowi doiywotniej wladzy wielkoksi^z?cej na Litwie, jednak po jego
dmierci tytul wielkiego ksi?cia mial wrocic do Wladyslawa Jagielly34. Odnowienie
unii polsko-litewskiej oznaczalo kl?sk? polityki zakonnej nastawionej na wygry-
wanie konfliktow mi?dzy Witoldem a Wladyslawem. W marcu 1401 r. wybuchlo,
wspierane przez Witolda, powstanie na Zmudzi, ktore zburzylo zakonne struk-
tury wladzy na tym terytorium. W odwecie za zerwanie przez Witolda sojuszu,
jCNieni^ 1401 r. wojska krzyzackie z Prus i Inflant najechaly na Litw?. Dziatania
lc byty kontynuowane w 1402 r., kiedy to Witold musial opuscic Kowno, a Krzy-
iacy spl^drowali Litw? az po Grodno. Odwetowa wyprawa wojsk litewskich do-
prowadzila do zburzenia zamku Gotteswerder i Klajpedy. Rownolegle z akcjami
militarnymi Zakon prowadzil intensywn^ dzialalnosc propagandow^ i dyploma-
tycznq, z jednej strony oskarzaj^c Litwinow о zerwanie ukiadow oraz zdrad? i wia-
rolomstwo, z drugiej zas staraj^c si? przeci^gac niektorych ksi^z^t litewskich na
KWoji) stron?. W ten sposob Krzyzakom udalo si? przekonac do siebie m.in. $wi-
drygiett?. W marcu 1402 r., po opuszczeniu Podola, zawarl on w Malborku uklad
г Zakonem, w ktorym zgodzil si? na odst^pienie mu Zmudzi. SwidrygieH? po-
parli m.in. ksi^z?ta smolenscy, riazanscy i wiaziemscy, a takze znaczna cz?£6 pra-
woslawnych bojarow. Podj?te przez Zakon dziaiania wojenne nie przyniosly jed¬
nak zamierzonych efektow, gdyz wojskom krzyzackim nie udalo si? zdobyd Wilna
anl osadzic Swidrygielly na tronie wielkoksi^z?cym. Witold - wspierany przez
Jugictt? zarowno dyplomatycznie w kurii rzymskiej, jak i militarnie - zacz^l or¬
gan izowac wyprawy odwetowe na Inflanty. Akcja dyplomatyczna doprowadzila
do oczyszczenia w Rzymie Witolda z zarzutu zdrady oraz wydania przez papieza
Honifucego IX w 1403 r. bulli pot?piaj^cej dotychczasowe wyprawy Zakonu i za-
S.	J6£wiak, Krzyzacka polityka, s. 151; W. Nttbel, Das Problem der Einrichtung der Ordens-
voHtti Samaiten, ZfO, Jg. 17:1968, H. 4, s. 695 nn.
•M Akta unii Polskl z Litwq 1385-1791, wyd. S. Kutrzeba, W. Semkowicz, Krak6w 1932, nr 36,
JH; J. Nikodem, Polska i Litwa, s. 90 nn.

120
Rozdzial II. Wtadztwo terytorialne (1226-1409)
kazuj^cej ich organizowania na Litwie. Dziatania te oraz ponowne zaangazowa-
nie si? Witolda w ekspansj? na Rus doprowadzily do podpisania pod koniec
1403 r. rozejmu, ktory mial trwac do 1404 r.35
W maju 1404 r. doszlo na pograniczu kujawskim do spotkania Wladyslawa II
Jagielly z wielkim mistrzem Konradem von Jungingen. Pelnomocnikiem nieobec-
nego na tym zjezdzie Witolda by! biskup wilenski. Zawarte wdwczas ustalenia
pokojowe podpisano w Raci^zku. Uchwalono m.in. - opieraj^c si? na krzyzacko-
-litewskim traktacie salinskim - ze Zmudz i ziemie pojacwi?skie maj^ pozostac
przy Zakonie. Stosunki z Polsk^ regulowal osobny dokument, ktory generalnie
powtarzal ustalenia pokoju kaliskiego oraz uklady zawarte przez Krzyzakow
z Litwij. Zakon wyrazil tez zgod? na wykup ziemi dobrzynskiej przez Polsk?, za
cen? nizsz^ niz wynosila suma zastawu. Po jej uregulowaniu w czerwcu 1405 r.
obszar ten wrocil do Krolestwa Polskiego. Pokoj w Raci^zku nie rozwicjzywat
sporu polsko-krzyzackiego о Drezdenko, ktore Zakon przej^l wraz z kupnem
Nowej Marchii w 1402 r.36 372.3.2.3.	Polityka hanzeatycka i baftycka
Polityka Zakonu wobec Polski i Litwy, a nast?pnie - po unii - wobec wspol-
nego panstwa polsko-litewskiego pocz^tkowo mocno wplywala na dziatania na
p61nocnym zachodzie Europy. Generalnie w tym czasie Zakon w rejonie Baltyku
SciSle wspolpracowal z Hanz^, ktorej aktywnymi czlonkami byly najwi?ksze mia-
sta pruskie, uczestnicz^ce w dalekosi?znym handlu morskim. Zakon krzyzacki
- jako korporacja - formalnie nie mial statusu czlonka Hanzy, jednak prowadz^c
dzialalnosc handlow^, korzystal z jej przywilejow, a wielki mistrz by! uwazany
przez miasta hanzeatyckie za glow? Hanzy (haup der Henze, caput Hansef1. Poza
nielicznymi wyjcpkami udzial miast pruskich w zjazdach hanzeatyckich uzaleznio-
ny byl od zgody wladcy kraju. Miasta te nie przyst?powaly tez do realizacji uchwal
zjazdow bez uzyskania wczesniejszego zatwierdzenia lub zezwolenia na ich wpro-
wadzenie od wiadz panstwowych. W polityce zewn?trznej w regionie Morza P61-
nocnego i Baltyku zakon krzyzacki kierowal si? nie tylko interesami wladzy te-
rytorialnej, ale uwzgl?dnial takze interesy gospodarcze swoich miast, a posrednio
rowniez pozostalych miast hanzeatyckich, przyczyniaj^c si? na drodze dyploma-
tycznej m.in. do uregulowania w 2. pol. XIV w. stosunkow handlowych Hanzy
z Angli^ czy z Brugi^. Neutralnej polityki Krzyzakow wobec dzialan miast han-
35	R. Krumbholtz, Samaiten, s. 34 nn.; L. Kolankowski, Dzieje Wielkiego Ksipstwa Litewskie-
go, s. 80 nn.
36	K. Neitmann, Die Staatsvertrage, s. 153 nn.; S.M. Kuczynski, Wielka Wojna z Zakonem
Krzyzackim w latach 1409-1411, Warszawa 1987, s. 118.
37	Z.H. Nowak, Rechtliche und politische Beziehungen zwischen dem Deutschen Orden und
der Hanse, w: Die preuflische Hansestddte und ihrt Stellung im Nord- und Ostseeraum des Mittel-
alters, hrsg. v. idem, J. Tkndecki, Tbrufi 1998, s. 17; H.O. v. Rundstedt, Die Hanse und der Deutsche
Orden in Preuflen bis zur Schlacht bei Tannenberg (1410), Weimur 1937.

2.3. Wladztwo terytorialne wielkich mistrzow (1309-1409)
121
itciityckich nie zmienil pocz^tkowo rowniez konflikt Hanzy z Dani^, ktorego
przyczynsj stalo si? zaj?cie przez Waldemara IV Atterdaga szwedzkiej dot^d Ska-
nil I opanowanie Gotlandii wraz z hanzeatyck^ Visby (1361). Doprowadzito to
m.ln. do czasowego bojkotu przez hanzeatow handlu z Dani^, a takze do zawar-
cln przez miasta hanzeatyckie przymierza z krolami Norwegii i Szwecji, ksi?ciem
S/.lezwiku i hrabi^ Holsztynu oraz do wojny z Dani^ (1361). Winrich von Kni-
prode, 6wczesny wielki mistrz zakonu krzyzackiego, odmowil przyl^czenia si? do
nntydufiskiego sojuszu, oferuj^c jedynie wsparcie i zezwalaj^c na pobor da fun-
towego na potrzeby wojny. Podj?ta w 1362 r. wyprawa hanzeatow na Kopenhag?
ziikohczyta si? jednak kl?sk^ i nie rozwiqzala konfliktu z Dani^38.
Dopiero jednak gdy Dunczycy zacz?li zajmowac rowniez statki pruskie w Sun-
dzic oraz poddawac kupcow z panstwa zakonnego w Prusach takim samym szy-
kunom jak innych kupcow hanzeatyckich, wielki mistrz Winrich von Kniprode
zczwolil miastom pruskim na wyst^pienie z iniqatyw^ zawarcia sojuszu wojsko-
wego, со jednak miasta wendyjskie pocz^tkowo przyj?ly z duz^ rezerw^. Propo*
zycj? wyst^pienia przeciw Danii podj?ly jednak miasta niderlandzkie - ich przed-
Ntawiciele przybyli w lipcu 1367 r. na zjazd do Elbl^ga, na ktorym om6wiono
wurunki sojuszu przeciw Danii i Norwegii. Do jego formalnego zawi^zania doszlo
IУ XI 1367 r. w Kolonii. Konfederaci doprowadzili rowniez do sojuszu ze Szwecji,
Mcklemburgi^, Holsztynem i szlacht^ dunsk^, ktora wyst^pila przeciw Waldema-
rowi* 34. Wkrotce flota miast wendyjskich i niderlandzkich zniszczyla Kopenhag?
oraz spustoszyta wybrzeze dunskie i norweskie. Hrabia Holsztynu dokonal napa-
du na Jutlandi?, a wojska koalieji - przy pomocy Szwedow - opanowaly Skani?.
Wydarzenia te najpierw doprowadzily do tego, ze Norwegia poprosila о zawie-
M/enie broni, a nast?pnie dunska rada krolewska - о pokoj. Doszlo do niego 24 V
1370 r. w Stralsundzie. W zawartym traktacie krolewska rada dunska potwierdzi-
la m.in. wszystkie wczesniejsze przywileje Hanzy, a takze odst^pila na okres 15 lat
cztery zamki nad ciesnin^ Sund (Halsinborg, Malmo, Skanor i Falsterbo) wraz
i. J/j zwi^zanych z nimi dochodow. Zobowi^zala si? rowniez - w wypadku Smierci
Waldemara IV - nie wyznaczac jego nast?pcy bez zgody miast hanzeatyckich40.
W 1385 r. - zgodnie z traktatem stralsundzkim - Dania odzyskala swoje zamki
w Sundzie. Hanza, wbrew d^zeniom wielkiego mistrza i miast pruskich, zrezy-
gnowala z utworzenia nowego przymierza polityeznego. W 1387 r., po smierci
syna Olafa, krolowa Malgorzata I, corka Waldemara IV, zostala najpierw regent-
кц Danii i Norwegii, a rok pozniej rowniez Szwecji. Realizacja zjednoczeniowych
plan6w Malgorzaty nie zyskala jednak pelnej akceptacji w Szwecji, rz^dzonej przez
dynasti? meklembursk^, i z tego powodu zdecydowala si? ona cel ten osi^gnql
M L. Koczy, Polityka baltycka zakonu krzyzackiego, Torun 1936, s. 15; P. Dollinger, Dzieje
llanzy XII-XV1I w., Warszawa 1997, s. 70; T. Riis, Die preufiischen Stadte und Danemark im 14.
Jahrhundert, w: Die preufiischen Hansestadte, s. 135.
34 D. Seifert, Kompagnons und Konkurenten. Holland und die Hanse im spdten Mittelalter,
KOIn-Wcinar-Wien 1997, s. 53 n.; E. Daenell, Die Bltitezeit der Hanse, Bd. I, Berlin 1905, s. 35 nn.
4,1	D. Seifert, Kompagnons und Konkurenten, s. 57 n.; H. Wernicke, Der Stralsunder Frieden
von 1370. HOhepunkt hansischer Machtentfaltung oder ein Ereignis unter vielenl, w: Der Stralsunder
htieden von 1370. Prosopographische Studien, hrig. v. N. J6rn, Kftln-Weimar-Wien 1998, s. 1-19.

122
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
za pomoc^ or?za. Atak dunski na Szwecj?, rozpocz?ty w 1388 r., zakonczyl si?
zwyci?stwem, w r?kach Szwedow pozostal jednak Sztokholm. Mimo wzi?cia do
niewoli krola szwedzkiego - z powodu wmieszania si? do konfliktu Meklembur¬
czykow - walka na morzu przeciw statkom dunskim trwala nadal. Wykorzysty-
wano w niej na szerok^ skal? kaprow, ktorzy jednak lupili nie tylko statki ze
Skandynawii, ale tez wszystkie statki zegluj^ce po Baltyku, со przynosilo straty
rowniez kupcom hanzeatyckim. Flota kaperska zaopatrywala tez meklembursk^
zalog? Sztokholmu. Dzialania wojenne, ktore sparalizowaly handel, sklonily
Hanz? do podj?cia proby posredniczenia w sprawie zawarcia pokoju, na mocy
ktorego w 1395 r. Sztokholm przeszedl na 3 lata pod zarz^d 7 miast hanzeatyc-
kich, w tym m.in. Torunia, Gdanska i Е1Ыф>а41.
Biorijc pod uwag? zarysowan^ sytuacj? polityczn^ oraz spraw? mozliwie szyb-
kiego obsadzenia tronu we wszystkich tych krolestwach, Malgorzata zaadopto-
wala najstarszego syna ksi?cia pomorskiego Warcislawa VIII, Eryka - wnuka jej
siostry Ingeborgi. Zostal on uznany najpierw krolem jej dziedzicznego krolestwa
Norwegii, a w 1396 r. wybrano go na krola Danii i Szwecji. 17 VI1397 r. na zjez-
dzie w Kalmarze koronowano go na krola tych trzech krolestw skandynawskich,
со ostatecznie przyczynilo si? do kl?ski Meklemburczykow42. Unia kalmarska
zmieniala dotychczasowy uklad sil nad Baltykiem, со moglo niepokoic Zakon.
By6 moze to bylo powodem, ze juz w koncowej fazie wojny Krzyzacy odkupili od
przegrywaj^cych Meklemburczykow Gotlandi? i w kwietniu 1398 r. - tlumacz^c
to m.in. koniecznosci^ wyt?pienia piratow - zaj?li wysp?. W obliczu wojny z Pol-
sk^ i Litwq zakon krzyzacki, obawiaj^c si?, ze dalsza okupacja wyspy doprowadzi
Skandynawow do sojuszu z panstwem polsko-litewskim, w 1408 r. odsprzedal
Gotlandi? Danii, rezygnuj^c praktycznie w ten sposob z dalszych planow ekspan-
sji w rejonie Baltyku43.
W polityce wobec Niderlandow i Anglii zakon krzyzacki staral si? zachowac
z jednej strony dobre kontakty polityczne z wladcami tych krajow, z drugiej zas
nie podejmowa6 dzialah sprzecznych z interesami gospodarczymi miast pruskich.
Postawa taka szczegolnie wyraznie widoczna jest w czasie konfliktu Hanzy z wlad-
c^ Flandrii, ksi?ciem burgundzkim, w wyniku ktorego kantor hanzeatycki zostal
w 1388 r. przeniesiony z Brugii do Dordrechtu. Wielki mistrz, nie chc^c narazic
na szwank dobrych kontaktow z ksi?ciem Burgundii, nie przyl^czyl si? wprawdzie
do blokady Flandrii, jednak zezwolil miastom pruskim na przyl^czenie si? do
dzialan podj?tych przez miasta wendyjskie44.
W stosunkach z Angli^ w latach 80. XIV w. najwi?kszego znaczenia nabraly
sprawy handlu kupcow angielskich w Prusach oraz odszkodowan dla kupcow z miast
41	Z.H. Nowak, Wspdlpraca polityczna panstw unii pobko-litewskiej i unii kalmarskiej w latach
1411-1425, Torun 1996, s. 14-15; T. Riis, Die preufiischen Stadte, s. 150.
42	Z.H. Nowak, Kilka uwag w sprawie kandydatury ksifcia pomorskiego Bogustawa IX na
krdla unii kalmarskiej, w: Balticum, s. 235-239.
43	Wi?cej na ten temat zob. F. Benninghoven, Die Gotlandfeldziige, s. 421-477.
44	R. Holbach, Die preufiischen Hansestddte und die Niederlande, w: Die preufiischen Hansestdd-
te, s. 98; H.O. v. Rundstedt, Die Hanse, s. 72 n.; D. Seifert, Kompagnons und Konkurenten, s. 120.

2.3. Wladztwo terytorialne wielkich mistrzow (1309-1409)
123
zukonnych za straty spowodowane atakami piratow angielskich lub statkow ko-
rony. W obron? wtasnych kupcow angazowali si? zarowno krol Anglii, jak i wiel¬
kich mistrz. Wobec przedluzajqcych si? rokowan w sprawie wyplaty odszkodowaA
za utracone towary we wrzesniu 1386 r. wladze zakonne ogiosify bojkot handlu
z kupcami angielskimi, w rewanzu krol Anglii w czerwcu 1388 r. zarzqdzil bloka-
d? handlowq Prus45. W celu zalagodzenia sporu w sierpniu przybylo do Malbor-
ka poselstwo angielskie. Zawarty 21 VIII1388 r. uklad przewidywal zwrot wszyst-
kich zaaresztowanych towarow oraz zniesienie nalozonych wczesniej ograniczeA
handlowych. Rozwiqzanie to okazalo si? szczegolnie korzystne dla kupc6w an-
giclskich, ktorzy uzyskali wolnosc poruszania si? i handlu w calych Prusach. Skut-
kiem tego w nast?pnych latach gwaltownie wzrosly obroty angielskiego handlu
suknem w Prusach oraz deficyt w handlu prusko-angielskim, со niekorzystnie
wptyn?lo na interesy handlowe kupcow z miast panstwa zakonnego. Pod wply-
wem zqdan miast wielki mistrz wyslal w 1398 r. do krola Anglii Ryszarda II pismo
wypowiadajqce traktat malborski. W celu ograniczenia handlu Anglikow w Prusach
w 1399 r. Konrad von Jungingen zakazat brania towarow obcych kupcow w komis.
W konflikcie mi?dzy miastami pruskimi a kupcami angielskimi wielki mistrz sta-
ral si? nie dopuscic do eskalacji konfliktu przez zabor angielskiego mienia w Pru¬
sach, lecz na drodze kontaktow dyplomatycznych z krolem Henrykiem IV (od
1399 r.) uzyskac dla swoich poddanych odszkodowanie za towary zrabowane przez
piratow u wybrzezy Anglii. Ugodowe stanowisko krola Anglii i wladz zakonnych
umozliwilo zawarcie w Londynie 4 XII 1409 r. ugody, na mocy ktorej kupcy pru-
scy uzyskali obietnic? wyplaty odszkodowan za zrabowane towary, a w obu kra-
jach zagwarantowane prawo do wolnego handlu dla kupcow-gosci46.
2.3.3.	Centralne organy wtadzy
Stawomir Jozwiak
2.З.З.1.	Malbork stolicq panstwa krzyzackiego w Prusach
Opanowane przez Krzyzakow w latach 1308-1309 Pomorze Gdanskie znacz-
nie powi?kszylo dotychczasowe terytorium panstwa zakonnego w Prusach. Mozna
jcdnak wqtpic, by przedsi?wzi?cie to zostalo zaplanowane i zlecone do realizacji
przez rezydujqcych wowczas w Weneq'i wielkiego mistrza Siegfrieda von Feucht-
wangen i innych najwyzszych dygnitarzy krzyzackich z myslq о przeniesieniu g!6w-
nej siedziby Zakonu do Prus. Wydaje si? raczej, ze byla to iniqatywa oddolna
6wczesnego krajowego mistrza pruskiego Heinricha von Plotzke, ktory tym po-
45	S. Jenks, England, die Hanse und Preufien. Handel und Diplomatic 1377-1474, K6ln-Wien
1992, s. 495 nn.
4h S. Jenks, Die preufiischen Hansestddte und England, w. Die preufiischen Hansestddte,
n. 122 n.; idem, England, s. 500 nn., 544 nn.

124
Rozdziat II. Wladztwo terytorialn* (1224-1409)
suni?ciem stawial swoich zwierzchnikow wobec fakt6w dokonanych. Nalezy bo-
wiem zwrocic uwag? na to, ze z chwil^ likwidacji wladztwa terytorialnego krzy-
zowc6w w Ziemi Swi?tej (1291), w maj^cym prowincje i baliwaty niemal w calej
Europie zakonie krzyzackim, zacz?ly scierac si? dwie glowne frakcje, a mianowi-
cie zwolennikow utrzymania glownego kierunku zaangazowania tej instytucji
w basenie Morza Srodziemnego oraz maj^cych coraz wi?ksze aspiracje do wspol-
decydowania о dalszych losach tej korporacji, nieustannie zaangazowanych
w wojn? z ludami baltyjskimi i buduj^cych duze wladztwa terytorialne dygnitarzy,
reprezentuj^cych gal?zie prusk^ i inflanck^. Bye moze na decyzj? wielkiego mi-
strza Siegfrieda von Feuchtwangen, by udac si? na stale do Prus, wplyn^l rowniez
tragiezny koniec templariuszy (1307, 1312), со moglo uzmyslowic przynajmniej
cz?£ci dygnitarzy krzyzackich rezyduj^cych w Wenecji niepewnosc со do dalszych
losow zakonow rycerskich, zdanych na lask? i nielask? poszczegolnych wladcow
europejskich wobec narastajejeego kryzysu ideologii wypraw krzyzowych. Siegfried
von Feuchtwangen przybyt do Prus we wrzesniu 1309 r., wraz z nim nie bylo jed-
nak wbwczas innych dotychczasowych najwyzszych dygnitarzy krzyzackich, ktorzy
nadal pozostawali w Wenecji. Co prawda wielki mistrz, z nieznanych blizej po-
wod6w, osiadl w niezym niewyrozniaj^cym si? do tego czasu zamku komturskim
w Malborku (dotychczasow^ siedzib^ pruskich mistrzow krajowych by! bowiem
Elblqg), ale przynajmniej do konca 1309 r. nie bylo jeszcze prawdopodobnie
przesqdzone, ze b?dzie to w przyszlosci glowna siedziba najwyzszych wladz Za-
konu. Tym bardziej, ze pozyeja wielkiego mistrza w Prusach do momentu jego
Smierci (5 III 1311) byla slaba, a faktyezne rz^dy nad tym obszarem spoczywaty
w gestii teraz juz wielkiego komtura Heinricha von Plotzke47.
2.3.3.2.	Urzqd wielkiego mistrza jako wladey
terytorialnego
Probuj^c scharakteryzowac zakres kompeteneji wielkich mistrzow zakonu
krzyzackiego w okresie mi?dzy XIII w. a 1409 r., nalezy zwrocic uwag? na to, ze
w rozpatrywanym okresie zachodzily w tym wzgl?dzie powazne zmiany. Jednym
z glownych ich powodow by! fakt, ze z wybieranych w sposob kanoniezny zwierzch¬
nikow zakonnej korporacji religijnej wielcy mistrzowie stali si? po 1309 r. wlad-
cami rozleglego panstwa. Jednak mimo to zasady obejmowania sprawowanej
przez nich godnosci, jak i w znaeznym stopniu przynalezny temu urz?dowi zakres
kompeteneji, byly nadal regulowane przez Statuty zakonne.
47 U. Arnold, Mistrz niemiecki Konrad von Feuchtwangen i jego „stronnictwo pruskie” w za¬
konie krzyzackim pod koniec XIII i na poczqtku XIV wieku, w: idem, Zakon krzyzacku Z Ziemi
$wi$tej nad Baltyk, Torufi 1996, s. 102-129; U. NieB, Hochmeister Karl von Trier (1311-1324).
Stationen einer Karriere im Deutschen Orden, QDGDO, Bd. 47, Marburg 1992, s. 4-33; S. J62wiak,
Centralne, s. 38 n.; idem, Uwagi nad dataejq Zlotej Bramy w kaplicy zamkowej w Malborku, KMW,
2001, nr 3 (233), s. 415-418; idem, J. Thipinda, Organizacja zycia na zamku krzyzackim w Mal¬
borku w czasach wielkich mistrzdw (1309-1457), Malbork 2007, s. 134 nn., 172 nn.

■	„--л	J „f'-.nv
,	" ■ -j.	>»• ••P‘7 f?>SjF^fWl» ;
jHItsjf; »s
Wi^klegoMisrr^
Kaldowo
^Staw
(J) BramaSzewska	(4)	Brama	Wodna (Mostowa)	(7)	Koscidl Farny
© Brama Garncarska (Ducha Swi^tego)	®	Brama Swi^tego Mikdaja	(e)	Szpital $w. Jerzego
© Brama Mariacka (Przewozowa)	(б)	Ratusz	®	Szpital Ducha Swi^tego
100m
Mapa 7. Zamek wielkiego mistrza w Malborku na pocz. XV w.

126
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
Wyb6r wielkiego mistrza odbywal si? zgodnie z postanowieniami Zwyczajdw
(Gewohnheiten), sformuiowanymi na pismie po pol. XIII w. Umieraj^cy po-
przednik na tym stanowisku (nie brano pod uwag? mozliwosci dobrowolnej re-
zygnacji, choc w praktyce takie rowniez miaiy miejsce) m6gl desygnowac brata,
ktory w momencie smierci dotychczasowego wielkiego mistrza tymczasowo za-
st?powalby go na tej godnosci. Ale inni czlonkowie Zakonu (zwlaszcza najwyz-
si dygnitarze z glownego konwentu) mogli sprzeciwic si? ostatniej woli swojego
zwierzchnika i powierzy6 t? funkcj? komus innemu. Wybrany brat, pelni^cy tym¬
czasowo obowi^zki wielkiego mistrza, byl zobowi^zany do wyznaczenia terminu
kapituly maj^cej przeprowadzic elekcj? i zwolania na пц mistrzow krajowych
ze wszystkich prowincji Zakonu, uwzgl?dniaj^c kilkumiesi?czny odst?p czasowy,
pozwalajqcy im na przybycie. W momencie rozpocz?cia kapituly brat pelni^cy
tymczasowo obowi^zki wielkiego mistrza ,,za wspoln^ rad^ konwentu” wybieral
„jednego brata rycerza” na przewodniczqcego grona elektorow. Ten dobieral
sobie drugiego brata, nast?pnie we dwoch - trzeciego, we trzech - czwartego,
az do trzynastu, przy czym wsrod nich musial bye jeden ksi^dz, osmiu braci-ry-
cerzy i czterech sariantow, mozliwie z roznych prowincji Zakonu. Pozniejszy
wielki mistrz mogl bye rowniez wybrany z samego grona elektorow, ale w takiej
sytuacji musial by6 on odeslany do zgromadzenia, a na jego miejsce powolywa-
no innego brata, ktory zamiast niego uezestniezyl w dalszej cz?sci elekeji. Pod-
stawowq rol? w wyborze wielkiego mistrza odgrywal przewodnicz^cy grona elek-
tordw, kt6ry pierwszy proponowal kandydata, udzielal glosu zebranym i pilnowal
porz^dku glosowania rozstrzyganego zwykl^ wi?kszosci^. Od decyzji elektorow
nie bylo odwolania48.
Wedlug zasad sformulowanych w trzynastowiecznych Zwyczajach wielki
mistrz nie mogl podejmowac zadnej istotnej decyzji samodzielnie, bez zgody
bqdz to konwentu glownego domu, b^dz kapituly generalnej. Na przel. XIII
i XIV w., wobec wzrastaj^cej roli gal?zi pruskiej Zakonu, kolejne obraduj^ce
w Wenecji lub na obszarze Rzeszy kapituly wprowadzaly regulacje, ktore jeszcze
bardziej ograniczaly zakres wladzy wielkiego mistrza. W mysl tych przepisow
najwyzszy zwierzchnik Zakonu nie mogl dowolnie obsadzac trzech urz?dow mi¬
strzow krajowych (pruskiego, inflanckiego i niemieckiego), lecz zobowi^zany byl
do wyboru jednego z dwoch kandydatow zaproponowanych mu przez kapitul?
danej prowincji. Sformulowano rowniez zapis, ze jakikolwiek wyjazd wielkiego
mistrza z Wenecji byl mozliwy tylko za zgodq kapituly domu glownego i mi¬
strzow krajowych trzech najwazniejszych prowincji Zakonu. Przewidziano nawet
mozliwosc pozbawienia godnosci takiego wielkiego mistrza, ktory przebywaj^c
poza glownym domem w Wenecji, nie powrocilby na trzecie wezwanie tamtej-
szej kapituly.
Jednak to wlasnie po ulokowaniu siedziby najwyzszych wladz zakonu krzy-
zackiego w Malborku pozyeja wielkich mistrzow stopniowo ulegala wzmocnieniu,
zar6wno jako zwierzchnik6w catej korporaeji zakonnej, jak i jako wladc6w рай-
48	Statuton, s. 90—95; S. J62wiak, Centralne, 1,82.

2.3. Wladztwo terytorialne wielkich mistrzow (1309-1409)
127
stwa. W poczytkowym okresie nie obyto si? jednak bez pewnych perturbacji,
ktorych kulminacjy byl konflikt, jaki w 1317 r. rozgorzal mi?dzy wybranym w Rze-
szy i przybylym do Prus w 1311 r. wielkim mistrzem Karlem von Trier a tamtej-
szymi dygnitarzami krzyzackimi. Zarzucali oni mianowicie swojemu zwierzchni-
kowi nadmierny ust?pliwosc wobec terytorialnych zydan cysterskich klasztorow
pomorskich oraz wytykali mu niewtasciwy sposob prowadzenia polityki personal-
nej i awansow w ramach hierarchii zakonnej. W odpowiedzi na to wielki mistrz
ztozyl swojy godnosc i wyjechai do Rzeszy. Tam w nast?pnym roku (1318) kapitu-
ta prowincjalna, skupiajyca brad z obszarow zachodniej Europy, uznaia rezygna-
cj? Karla za niebyly. Wreszde po negocjacjach osiygni?to porozumienie (1319),
ale wielki mistrz do czasu swojej smierci (1324) nie pojawil si? juz w Prusach49.
Z chwily wyboru jego nast?pcy, Wemera von Orseln (1324), sytuacja ustabi-
lizowala si? i odtyd wszystkie elekcje odbywaly si? juz w Malborku. Zakres wla-
dzy wielkich mistrzow wobec wlasnych wspolbraci zalezal w duzym stopniu od
ich osobowosci i umiej?tnosci przeforsowania swojej woli. Kapituly generalne i wy¬
boru ograniczaly ich swobod? i decydowaly о obsadzie glownych urz?dow jedynie
w6wczas, gdy zbieraly si? bezposrednio po smierci lub po rezygnacji pelniycych
jc hierarchow. W zwiyzku z tym nowi wielcy mistrzowie zaraz po wyborze stara-
li si? promowac zaufanych wspolbraci (nierzadko znanych im osobiscie od dawna),
powierzajyc im z miejsca wysokie godnosci. Swobod? decyzyjny najwyzsi zwierzch-
nicy Zakonu zapewniali sobie rowniez wowczas, gdy udawalo im si?, niezaleznie
od stosunkowo rzadko zwolywanych kapitul generalnych bydz zwyklych, dokonad
obsady najwazniejszych urz?dow w panstwie swoimi ludzmi. To oni tworzyli bo-
wiem kapitul? domu glownego (ktora najprawdopodobniej na przel. XIV i XV w.
przybrala nowy form? organizacyjny, tzw. rady wielkiego mistrza). Grono to wraz
t wielkim mistrzem rozstrzygalo ogromny wi?kszosc biezycych, kluczowych dla
pnrtstwa i dla Zakonu spraw. Gdy dorzuci si? do tego sprawny system finansowania
wtadz centralnych, dostrzega si? wzgl?dny swobod?, z ktory do 1409 r. m6gl spra*
wowad wladz? kazdy kolejny wielki mistrz. Jako wladca terytorialny najwyzszy
zwlerzchnik Zakonu odbieral hold od poddanych. Mia! ponadto prawo w calym
partstwie nadawac przywileje, decydowal о wznoszeniu obiektow obronnych, byl
najwyzszym s?dziy (mozliwosc apelacji od wyroku) i wodzem, kierowal ponadto
terytorialny administraejy zakonny przez dekrety, zarzydzenia i obsad? poszcze-
gAlnych urz?d6w50.
M. Grzegorz, Struktura administracyjna, s. 80-85; U. NieB, Hochmeister Karl von Trier,
К, 105-113; A. Reglinski, Zmiany wielkich dostojnikdw krzyzackich w latach 1309-1315, w: Ludzie,
wtadza, posiadlofci, red. J. Powierski, B. Sliwinski, Gdanskie Studia z dziejow sredniowiecza,
ПГI, Gdartsk 1994, s. 191-216; K. Conrad, Die Opposition gegen den Hochmeister Karl von THer
ItH Ordensland Preufien, w: Das Preufienland als Forschungsaufgabe. Eine europaische Region in
Шпт geschichtlichen Beziigen. Festschrift fur Udo Arnold zum 60. Geburtstag gewidmet von den
Mltglltdem der Historischen Kommission filr ost- und westpreufiische Landesforschung, hrsg.
Vi M, Jthnig, G. Michels, LUneburg 2000, s. 1-16; S. J6fwiak, Centralne, s. 106-109.
*' A. Klein, Die zentrale Finanzverwaltung im Deutschordensstaat Preussen am Anfang des
JKV Jahrhunderts, Leipzig 1904, s. 26-29; S. Jdiwiak, Centralne, s. 81 n.; S. J6£wiak, J. TVupinda,
0tginizaeja iycia, s. 138 nn.

128
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
2.3.3.3.	Dygnitarze
Wzorzec dla utworzenia wlasnych najwyzszych funkcji urz?dniczych Krzyza-
cy zaczerpn?li juz w Ziemi Swi?tej od swoich moznych i starszych poprzednikow
-	templariuszy i joannitow. W rezultacie juz do 1240 r. wykrystalizowalo si? w Za-
konie pi?6 najwazniejszych godnosci: wielkiego komtura, marszalka, szpitalnika,
szatnego i podskarbiego. Pierwszy z tych urz?dnikow byt, ujmuj^c to ogolnie, za-
st?pc^ wielkiego mistrza, drugi - dowodcq armii zakonnej (wraz z rekrutowany-
mi z miejscowej ludnosci oddzialami pomocniczymi), trzeci - zarz^dc^ szpitala
(infirmerii), czwarty - glownym zaopatrzeniowcem ksi?zy i brad w konwende,
wreszcie pi^ty - naczelnym zarz^dc^ finansow zakonnych. Zarowno w Ziemi
§wi?tej, jak i w okresie mi?dzy 1291 a 1309 r. w Wenecji, wszyscy d dygnitarze
rezydowali w glownym konwende przy wielkim mistrzu. Pierwotnie urz?dnicy d
byli powolywani i odwolywani przez najwyzszego zwierzchnika Zakonu i kapitu-
1? generalnq. Z czasem jednak (w XIV w.) wielcy mistrzowie coraz rzadziej
w swoich decyzjach personalnych byli ograniczani przez to gremium i cz?sto de-
cyzje о obsadzie najwazniejszych urz?dow w korporacji (a zarazem i w panstwie)
podejmowali samodzielnie. Wraz z przeniesieniem centralnej siedziby zakonu
krzyzackiego do Malborka rowniez najwyzsze urz?dy przerzucono do Prus. Pro-
ces ten trwal do 1312 r. W 1314 r. po raz pierwszy w dziejach dokonano pol^-
czenia godnoSci centralnych z funkcjami terytorialnymi. Wielki szpitalnik zostal
jednoczesnie komturem elbl^skim, wielki szatny - dzierzgonskim, a marszalek
-	krolewieckim. Konflikt braci z Prus z wielkim mistrzem Karlem von Trier na
kilka lat zaklocil funkcjonowanie tego systemu. W 1321 r. ponownie rozdzielono
godnosci najwyzszych dygnitarzy i komturow elbl^skiego i dzierzgonskiego. Na-
st?pnie, w latach 1326-1347, urz?dy te ponownie funkcjonowaly l^cznie, w latach
1347—1353/4 - oddzielnie i wreszcie od 1354 r. - znowu l^cznie. Jeszcze jedna
tymczasowa zmiana zostala wprowadzona na pocz^tku lat 90. XIV w. (1390-1391).
Wowczas to owczesny komtur dzierzgonski ponownie utracil godnosc wielkiego
szatnego, a uzyskal j^ komtur gdanski. Moglo to bye nast?pstwem sporu о wladz?
i rozdzialu funkcji mi?dzy zwolennikami poprzedniego zmarlego wielkiego mi¬
strza (Konrada Zollnera von Rotenstein) a jego nast?pcy (Konrada von Wallen-
rode). Wydaje si?, ze podejmowane со pewien czas decyzje о rozdzielaniu god¬
nosci wielkiego szpitalnika i wielkiego szatnego oraz komturow elbl^skiego
i dzierzgonskiego mialy na celu skupienie grona najwyzszych dostojnikow krzy-
zackich w otoczeniu wielkiego mistrza w Malborku w celu usprawnienia funkejo-
nowania kapituly glownego domu (a pozniej rady wielkomistrzowskiej), mog^cej
rowniez, w szczegolnych przypadkach, zast?powac niedysponowanego najwyzsze¬
go zwierzchnika Zakonu. Nalezy tu dodatkowo zwrocic uwag? na fakt, ze juz
przynajmniej od pol. XIV w. zarowno wielki szpitalnik, jak i wielki szatny, nie
wypelniali tych zadan, ktore spoczywaly na ich barkach przed 1309 r. w Ziemi
§wi?tej i w Wenecji. W Prusach tytuly te mialy juz raezej jedynie charakter pre-
stizowy, podkre§laj^cy rang? posiadaj^cych je barci zakonnych jako dygnitarzy.
W 2. pot. XIV w., to jest w czasie, gdy wielcy szpitalnicy byli zarazem komturami
elblqskimi, a wielcy szatni - dzierzgofiskimi, w g!6wnym konwende w Malborku

2.3. Wladztwo terytorialne wielkich mistrz6w (1309-1409)
129
ii boku wielkiego mistrza funkcjonowali bowiem rowniez miejscowi szpitalnik
I Hzatny, ktorzy jednak nie byli dygnitarzami, a wykonywali jedynie adekwatne do
pctnionych przez siebie urz?dow zadania w miejscowym konwencie51.
Zorganizowany w ten sposob system sprawowania najwyzszych godnosci w Za-
konie sprawdzal si? znakomicie w okresach kilkumiesi?cznych wakatow na urz?-
d/.ic wielkiego mistrza - po smierci (b^dz rezygnacji) poprzednika, a przed wybo-
rcm jego nast?pcy. Wowczas wszystkie istotne (do pewnego stopnia ograniczone)
decyzje dotycz^ce zarowno samej korporacji zakonnej, jak i polityki wewn?trznej
I zagranicznej panstwa, byiy podejmowane kolegialnie przez wybranego przez
grono dygnitarzy tymczasowego zast?pc? wielkiego mistrza wraz z wielkim kom-
lurem, wielkim szpitalnikiem, a zarazem komturem elbl^skim, oraz podskarbim.
'lb gremium (juz jednak najcz?sciej bez szpitalnika) decydowalo wowczas rowniez
о rozdysponowywaniu srodkow finansowych52.
2.3.3.4.	Kapituly
Pierwotnie, zgodnie z tresci^ spisanej przed pol. XIII w. krzyzackiej Regufy,
kapitula miala bye glownym organem wladzy ustawodawczej tej korporacji za¬
konnej. Do zakresu jej kompeteneji nalezalo podejmowanie - wraz z aktualnie
urz?duj^cym wielkim mistrzem - decyzji w sprawach terytorialnych, gospodar-
ezyeh i maj^tkowych, tworzenie i zmiana ustawodawstwa zakonnego, przyjmowa-
nie nowych braci i ksi?zy, powolywanie, odwolywanie i kontrola najwyzszych
urz?dnikow oraz nakladanie kar. Przeniesienie centralnej siedziby wladz zakonu
krzyzackiego z Wenecji do Malborka w 1309 r. przyezynilo si? do stopniowego
wprowadzania kolejnych istotnych modyfikaeji w sposobie funkejonowania kapi-
tul. Przede wszystkim odtijd ta najwazniejsza instytueja korporacji zakonnej sta-
wala si? jednoczesnie naczelnym organem wladzy panstwowej. Z tego tez powo-
du musiano dostosowac zasady dzialania organizaeji kapitulnej do zmieniajqcej
si? rzeczywistosci, w rezultacie czego instytueja ta coraz bardziej odbiegala od
swojego pierwowzoru okreslonego w Regule zredagowanej przed pol. XIII w.
Kapituly wyboru wielkiego mistrza i generalne byly najliczniejszymi zgroma-
dzeniami czlonkow zakonu krzyzackiego. Dla przykladu, w marcu 1391 r. w Mal-
borku zebralo si? na jednym z tego typu gremiow az dwustu pi?cdziesi?ciu samych
tylko braci z trzech prowineji (pruskiej, niemieckiej i inflanckiej)53. Zarowno te,
jak i zwykle (mate) kapituly, decydowaly wspolnie z wielkim mistrzem о obsadzie
51	P.G. Thielen, Die Verwaltung des Ordensstaates Preussen vomehmlich im 15. Jahrhundert,
Koln-Graz 1965, s. 68-83; S. Jozwiak, Funkcjonowanie centralnych organdw wladzy Zakonu
Krzyzackiego w Prusach и schylku XIV wieku, KMW, 1999, nr 3 (225), s. 311-332; idem, Central-
ne, s. 104 n.; W. D!ugok?cki, Hausamter und Hausbeamten auf der Marienburg in der ersten
Hdlfte des 15. Jahrhunderts, w: Burgen kirchlicher Bauherren, hrsg. v. T. Biller, Munchen-Berlin
2001, s. 64-66.
52	S. J6iwiak, Centralne, s. 99-104.
53	FTAP, s. 169-170; Posilge, s. 169-170.

130
Rozdzia) II. Wfadztwo terytorialne (1226-1409)
funkcji urz?dniczych, ale jedynie wowczas, gdy ich obrady zbiegaly si? ze smier-
сщ b^dz rezygnacj^ pelni^cych je dostojnikow. Nieregularnie zwolywane kapitu-
ty wyboru wielkiego mistrza i generalne wymagaly w rozpatrywanym tutaj okresie
obecnosci mistrzow krajowych Rzeszy i Inflant wraz z grup^ tamtejszych dygni-
tarzy, desygnowanych do uczestniczenia w nich na podstawie blizej nieznanego
klucza. Pocz^wszy od pol. XIV w., kapituly generalne gromadzily si? zawsze we
wrzeSniu lub w pazdzierniku w Malborku. Analiza kompetencji tych gremidw
w zakresie podejmowania decyzji pozwala stwierdzic, ze w ci^gu XIV w. byty one
stopniowo ograniczane na rzecz wielkich mistrzow i najwyzszych dostojnikow
Zakonu, skupionych w kapitule gldwnego konwentu (na przel. XIV i XV w. prze-
ksztalcila si? ona w tzw. rad? wielkiego mistrza). Uwidacznia si? to chociazby
w kwestiach obsady urz?d6w, zakupu i sprzedazy terytoriow czy wypowiadania
i prowadzenia wojny. Z pewnosciq jednak tylko w czasie trwania kapitul gene-
ralnych mozna bylo tworzyc i zmieniac ustawodawstwo zakonne.
Kapituly zwykle (male) byly w omawianym okresie kontynuacjq funkcjonu-
j^cych w Prusach do czasu przeniesienia do Malborka siedziby wielkiego mistrza
i gldwnego konwentu (czyli do 1309 r.) kapitul prowincjalnych. Do brania w nich
udziatu byli powolywani jedynie zakonni administratorzy z Prus. Obradowaly
one nieregularnie (ale znacznie cz?sciej niz kapituly generalne) w terminach
listopadowych lub grudniowych. Nigdy jednak w panstwie krzyzackim w rozpa¬
trywanym tu okresie nie odbywaty si? w jednym roku dwie kapituly (uwzgl?d-
niaj^c w tym rowniez generalne). W czasie ich trwania zgromadzeni wraz z wiel-
kim mistrzem i dygnitarzami bracia zapoznawali si? z aktualnymi sprawami,
dotycz^cymi zarowno polityki zagranicznej, jak i wewn?trznej panstwa zakonne-
go, oraz decydowali о obci^zeniu poszczegolnych konwentow specjalnym podat-
kiem, tzw. Geschofl.
W kwestiach wymagaj^cych podejmowania szybkich decyzji, odnosz^cych si?
zarowno do funkcjonowania calej korporacji zakonnej, jak i wladztwa terytorialne-
go w Prusach, wiqz^ce ustalenia zapadaly w w^skim gremium kapituly konwentu
gldwnego, ktorq tworzyli wielki mistrz, najwyzsi dygnitarze (wielki komtur, mar-
szalek, szpitalnik, szatny i podskarbi wraz ze sporadycznie dobieran^, trudnq do
dokladniejszego sprecyzowania, liczb^ braci pochodz^cych nie tylko z konwentu
malborskiego). W nieznanym blizej czasie na przel. XIV i XV w. instytucja ta
przeksztalcila si? w tzw. rad? wielkiego mistrza. Szereg istotnych decyzji, nie tyle
dotyczijcych calej korporacji zakonnej, ile panstwa krzyzackiego w Prusach, za-
padalo odtcgd wlasnie w tym w^skim gronie. Kapitula gldwnego konwentu wraz
z wielkim mistrzem karala ponadto braci nieprzestrzegaj^cych reguly, desygnowa-
la wizytatordw dla zlustrowania poszczegolnych domdw zakonnych i obsadzaia
funkcj? krzyzackiego prokuratora generalnego w kurii papieskiej w Rzymie54.
54	MTB, s. Ill n.; Posilge, s. 319; S. Jozwiak, Funkcjonowanie i zakres wladzy kapitul krzy-
zackich w panstwie zakonnym w Prusach w latach 1309-1410, KMW, 2002, nr 3 (237), s. 373-388;
J. TYupinda, Sredniowieczne dzieje i wystrdj kapitularza, w: Malborski kapitularz. Dzieje - wyposa•
zenie - konserwacja, red. idem, Malbork 2004, s. 29-51; S. J6£wiak, J. TYupinda, Organizacja
zycia, s. 164-172.

2.3. Wiadztwo terytorialne wielkich mistrz6w (1309-1409)
131
Sformutowane w trzynastowiecznych Ustawach (Gesetze) zarz^dzenie zobo-
wiijzywato takze brad i ksi?zy zakonnych do odbywania w kazdym domu lub
/.amku krzyzackim cotygodniowych kapitul (w niedziel?) z udzialem cztonkdw
micjscowego konwentu55. Czy takie zebrania rzeczywiscie mialy rowniez miejsce
w panstwie zakonnym w Prusach? Zachowane zrodla z 1. pol. XV w. pozwalaj^
potwierdzic stosowanie tej praktyki. W trakde trwania takich kapitul, w ramach
czytanej glosno lektury, przyblizano bradom zasady zycia zakonnego zawarte
w Regule, a takze rozpatrywano biez^ce sprawy. Najnowsze badania kaz^ jednak
/.anegowac od dawna powszechnie w historiografii przyjmowane twierdzenie, ze
we wszystkich zamkach konwentualno-komturskich w Prusach (l^cznie ze sto-
Iccznym - malborskim) kapituly odbywaly si? w specjalnie dla nich przeznaczo-
nym pomieszczeniu zwanym kapitularzem. W rzeczywistosci obradom tych gre-
mi6w sluzyly zwykie refektarze (jadalnie) zamkowe56.
2.3.3.5.	Finansowanie wiadz centralnych
Ustanowienie w Zietni Swi?tej ok. 1240 r. godnosci podskarbiego i wyniesie-
nic tego urz?dnika do grona najwazniejszych dygnitarzy zakonu krzyzackiego bylo
xnakiem wprowadzenia sprawniejszej organizacji w finansowaniu wiadz central¬
nych. Przed 1309 r., gdy nie istnial jeszcze najprawdopodobniej system kamer,
C/.yli wydzielonych terytorialnych jednostek administracyjnych, odprowadzaj^-
Cych znaczn^ cz?sc dochodow na potrzeby wielkiego mistrza i glownego konwen¬
tu, firodki finansowe pobierano z posiadlosci zakonnych w Ziemi Swi?tej oraz
t, 1 iu ropy przez nadzwyczajne obciqzanie wybranych prowincji. Celowi temu slu-
fyto rdwniez przejmowanie przez wielkiego mistrza na przel. XIII i XIV w. do-
ChodOw z nieobsadzanych zwierzchni^ kadr^ urz?dnicz^ baliwatow.
Przeniesienie glownej siedziby wielkiego mistrza z Wenecji do Malborka za-
poczi|tkowalo nowy system finansowania centralnych organow wladzy. W euro-
Eojiikich posiadlosciach Zakonu zacz?to niektore baliwaty przeksztalcac w tzw.
«mcry, natomiast w Prusach cz?sc dotychczasowych komturskich jednostek ad-
tnlnlstracji teiytorialnej - w wojtostwa i prokuratorstwa podlegle bezposredniemu
iwlcrzchnictwu wielkich mistrzow. Ich dochody byly przekazywane do centralnej
кину w Malborku. Ci urz?dnicy terytorialni nowego typu, oprocz gospodarczego
IWlcrzchnictwa nad powierzonymi im okr?gami, przejmowali rowniez zadania
„polltyki wewn?trznej” w stosunku do ludnosci poddanej (rozgraniczanie posiad-
Ш, lagodzenie sporow terytorialnych, s^downictwo, wojskowosc). Z czasem
(pod koniec XIV w.) stale wplywy finansowe, przede wszystkim z czynszow i re-
|nl!6w (zwtaszcza wodnych, mlynskich, rybackich, targowych i bursztynowych)
I okr$g6w wdjtowskich i prokuratorskich, podporzqdkowanych bezposredniemu
Slulutcn, s. 59: Fratres omnibus Dominicis diebus in domibus suis vel in castris, quando
potest, capitulum teneant.
% S. Jbfwiak, J. Ttupinda, Organizacja zycia, 1.138 nn.

132
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
zwierzchnictwu wielkich mistrzow, przestaly juz wystarczac i stopniowo nadzwy-
czajnymi swiadczeniami na rzecz wtadz centralnych zacz?to rowniez obcigzac
poszczegolne komturstwa. Oprocz dochodow z tzw. wymiany urz?dow i przejmo-
wania maj^tku po zmartych braciach konwenty byty przykladowo coraz cz?sciej
obciqzane tzw. Geschojiem (oplaty nieregulame na wsparcie finansowych potrzeb
wielkich zamkow oraz kampanii wojennych na polnocnym wschodzie panstwa).
W XIV w. niemate dochody zapewniala rowniez centralnym wladzom krzyzackim
(zwlaszcza konwentom w Malborku i Krolewcu) dzialalnosc szafarzy - braci, kto-
rzy w ramach korporaqi zakonnej zajmowali si? handlem. Jednak juz na przet. XIV
i XV w., z racji pogl?biaj^cego si? kryzysu gospodarczego, plyn^ce z tego zrddla
zyski finansowe zacz?ly spadac. Istotny dochod przynosilo rowniez wladzom pan-
stwowym regale mennicze. Co prawda biskupi pruscy w swoich wladztwach tery-
torialnych rowniez posiadali prawo wybijania monety, jednak w XIV w. juz z niego
nie korzystali. W Prusach obowi^zywata wi?c wylqcznie moneta krzyzacka i to
Zakon regulowal tamtejsz^ polityk? obiegu pieni^dza.
W sumie, okolo pocz^tku lat 80. XIV w., wielki mistrz wraz z centralnymi
organami wladzy rezydujqcymi w Malborku mogt liczyc na roczne dochody ksztal-
tuj^ce si? srednio w granicach 17 000 grzywien, podczas gdy jego wydatki na cele
paftstwowe, reprezentacyjne i dworskie nie przekraczaly w tym czasie sumy 10 000.
Jednak juz na przel. XIV i XV w. zarysowuj^cy si? wyraznie kryzys gospodarczy
(szczegolnie widoczny w wymianie handlowej) oraz koniecznosc ponoszenia coraz
wi?kszych ci?zar6w finansowych, b?d^cych efektem niekorzystnej sytuacji poli-
tycznej (zwlaszcza wydatki na zbrojenia, na zaci?znych i koniecznosc refundacji
rycerskich sluzb wojskowych), doprowadzily do powaznego spadku dochodow
centralnych organow wladzy57.
2.3.4. Podzialy administracyjne
Slawomir Jozwiak
2.3.4.1.	Rozbudowa i przeksztalcenia jednostek
administracji terytorialnej
TWorzony w panstwie zakonu krzyzackiego w Prusach od pol. XIII w. system
administracji terytorialnej, oparty niemal wyl^cznie na poszczegolnych urz?dach
komturskich, zacz^i po 1309 r. ulegac istotnym przeksztalceniom. Pocz^tkowo,
zwlaszcza w odniesieniu do obszarow opanowanego w latach 1308-1309 Pomorza
Gdaftskiego, wladze krzyzackie decydowaly si? jeszcze na tworzenie nowych kom-
57 A. Klein, Die zentrale Finanzverwaltung, s. 32 i n.; J. Sarnowsky, Die Wirtschaftsfuhrung
des Deutschen Ordens in Preuflen (1382-1454), K61n-Wien 1993, s. 181 n.; R. Czaja, Miasta
pruskie a zakon krzyzacki. Studio nad stosunkami mifdzy miastem a wiadzq terytorialnq w pdtnym
iredniowieczu, ТЬгий 1999, s. Ill n.; S. J6fwiak, Centralne, s. 185-198.

2.3. Wladztwo terytorialne wielkich mistrzow (1309-1409)
133
lurstw (gdanskie, swieckie, czluchowskie, tucholskie). Jednak proby zakladania
(ego typu jednostek administracyjnych na obszarze Prus Dolnych (Gierdawy, Sq-
toczno, Wystruc) konezyly si? niepowodzeniem. Jedynymi nowymi komturstwami,
ktore w 1. pot. XIV w. powstaty na obszarze Prus Gornych i ziemi chetminskiej,
byty osrodki z centrum w Ostrodzie (1340-1341) i Brodnicy (1337).
Ogromna wi?kszosc przeprowadzonych w latach 20. i 30. XIV w. zmian w spo-
sobie funkejonowania niektorych urz?dow administraeji terytorialnej wi^zala si?
z koniecznosciq finansowania kasy panstwowej i wielkomistrzowskiej w Malbor-
ku. W wyniku likwidacji komturstwa ziemi chetminskiej (przed 1337 r.) powstaty
dwa urz?dy podlegte bezposrednio wtadzom centralnym - wojtostwo lipieneckie
i nowomiejskie (pozniejsze bratianskie). W ten sam sposob, pod koniec lat 30.
XIV w., podporz^dkowano Malborkowi terytoria i zwierzchnikow dw6ch bytych
komturstw - unistawskiego i rogozinskiego (zmieniajqc ich rang? na prokurator-
stwo i wojtostwo) oraz na przetomie lat 30. i 40. XIV w. domeny na Kujawach
(Ortowo i Murzynno). Rowniez znaezna cz?sc Zutaw Wielkich, Stablewskich i Fi-
szewskich oraz duze terytoria na Pomorzu Gdanskim (wojtostwo tezewskie, pro-
kuratorstwo bytowskie i tymezasowo tucholskie) wzmocnity finansowo kamer?
wielkiego mistrza.
Ekspansja panstwa zakonnego, prowadzona na przet. XIV i XV w. na nie-
spotykan^ dot^d skat?, w catej petni uwidocznita zmiany zachodz^ce w zakresie
zasad tworzenia nowych jednostek administraeji terytorialnej. Wowczas nie spraw-
dzat si? juz stosowany z powodzeniem w 1. pot. XIV w. system podporz^dkowywa-
nia nowo pozyskiwanych obszarow istniej^cym dot^d osrodkom komturskim. Co
wi?cej, w wewn?trznych strukturach panstwa zakonnego, z raeji pogt?biaj^cych
si? stopniowo problemow natury finansowej i personalnej, powoli przestawa!
zdawac egzamin anachroniczny juz w tym czasie model administraeji komturskiej,
со wymownie odzwierciedla krotki zywot utworzonego na obszarze Prus Dolnych
komturstwa rynskiego (1393-1397). St^d bye moze w sferze planow pozostalo
jedynie powotanie tego typu urz?du dla poludniowej cz?sci komturstwa elbl^skie-
go, ktorego centrum miatoby znajdowac si? w Mor^gu. Nowe nabytki terytorialne
(ziemia swidwinska, Nowa Marchia, Gotlandia, ziemia dobrzynska) podporz^d-
kowywano odt^d wyt^eznie wojtom podleglym bezposrednio wielkim mistrzom.
Natomiast na obszarach nadniemenskich wi?ksze zamki (Georgenburg, Gottes-
werder) byty z ramienia wielkich marszatkow zarz^dzane przez komturow zam-
kowych. Na takiej samej zasadzie funkcjonowal najprawdopodobniej utworzony
na samym pocz. XV w. urz^d wojta zmudzkiego (z siedzib^ w zamku zbudowanym
przy ujsciu Dubissy do Niemna) z podleglym mu komturem zamkowym58.
58 S. J6zwiak, Powstanie, i. 191 n.; idem, Pierwsze komturstwo ryriskie (1393-1397). Powsta-
nie, rozwdj terytorialny, likwidaeja, w: Prusy - Polska - Europa. Stadia z dziejdw Hredniowiecza
i czasdw nowozytnych, red. A. Radziminski, J. Tandecki, Torun 1999, s. 211-229; idem, Przeobra-
zenia centralnej wladzy administracyjnej zakonu krzyzackiego w ziemi chelmiiiskiej w latach
1285-1410, ZH, t. 64:1999, z. 2, s. 7-40; idem, Powstanie i rozwdj struktury administracyjno-tery¬
torialnej Zakonu Krzyzackiego na poludniowych obszarach Prus Gdmych do 1410 r., KMW, 2000,
nr 1 (227), s. 7-27; idem, Centralne, $. 118 n.; W. Diugok?cki, Б. Kowalczyk, Nieznane opisy

134
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
2.3.4.2.	Urzfdnicy i ich kompetencje
Na pocz. XIV w. w ramach terytorialnej struktury administracyjnej cate pan-
stwo zakonu krzyzackiego w Prusach bylo podzielone na poszczegolne jednost-
ki komturskie. Na ich czele stali rezyduj^cy w zamkach (siedzibach konwentow)
komturzy, ktorzy z ramienia wielkiego mistrza i kapituiy sprawowali pelni? wla-
dzy Swieckiej na zarz^dzanych przez siebie obszarach. Jednoczesnie byli oni
bezposrednimi przelozonymi braci-rycerzy i ksi?zy w podlegtych im konwentach.
Tlrzy filary reguly zakonnej (czystosc, ubostwo i posluszenstwo), dopoki byly
przestrzegane, stanowily silny fundament sprawnego funkcjonowania krzyzac-
kiej struktury administracyjnej. Cz?sta wymiana na urz?dach wraz z konieczno-
бсц (z chwilq ich opuszczania) pisemnej rejestracji stanu otrzymywanego w za-
rz^d i zdawanego majqtku zdecydowanie minimalizowala ewentualne naduzycia
finansowe komturow. Poszczegolne konwenty byly nierowne pod wzgl?dem stanu
osobowego. Liczyly od kilku do nawet kilkudziesi?ciu braci-rycerzy i juz na
pocz. XV w. wladze krzyzackie dzielily je na mate, srednie i duze. W zaleznosci
od wielkosci w kazdym konwencie istniala rowniez rozna ilosc nizszych rang^
funkcji urz?dniczych. Zast?pc^ komtura by! komtur zamkowy (domowy) (Haus-
komtur). W wi?kszosci konwentow wyst?powal rowniez kompan, ktorego rola
i zakres kompetencji sq trudne do dokladnego zdefiniowania. Bye moze by! on
swego rodzaju adiutantem komtura. Ponadto w gronie urz?dnikow konwentual-
nych najcz?sciej spotykalo si? piwniczych (.Kellermeister), zarz^dcow wozowni
(Karwansherr) b^dz kuchmistrzow (Kiichenmeister). Oczywiscie w kazdym kon¬
wencie musial przebywac rowniez przynajmniej jeden kaptan, najcz?sciej b?d$-
cy jednoczesnie pisarzem komtura. W wielkich zamkach liezba urz?dnik6w za-
konnych byla oczywiscie wyzsza i rekrutowali si? oni juz nie tylko z grona
braci-rycerzy, lecz rowniez z tzw. sariantow („szarych plaszczow”), a na najniz-
szym poziomie administraeji nawet ze swieckich, poddanych krzyzackich. Wia-
domo, ze w stolecznym konwencie malborskim na przel. XIV i XV w. istnialy
az 23 urz?dy59, nalezy jednak pami?tac о tym, ze przebywalo tarn wowczas przy¬
najmniej kilkudziesi?ciu braci-rycerzy.
Od lat 20. XIV w. dot^d wyl^cznie konwentualno-komturska struktura ad¬
ministraeji terytorialnej panstwa krzyzackiego w Prusach zacz?la ulegac zmianie.
W wyniku zaistnialych przeksztalcen pojawily si? samodzielne okr?gi wdjtowskie,
a nawet prokuratorskie, ktorych jednym z gtewnych zadan byte finansowe wzmoc-
nienie naczelnych organow wladzy w Malborku. W celu zmniejszenia kosz-
tow wlasnych ich funkcjonowania byly one obsadzane przez mniej liezny kon-
went. Od pol. XIV w. w duzyeh pod wzgl?dem terytorialnym komturstwach,
zwlaszcza w Prusach Dolnych i na Pomorzu Gdanskim, zacz?li pojawiac si? row¬
niez urz?dnicy krzyzaccy okreslani mianem prokuratorow, ktorzy w rzeczywistosci
granicy mazowiecko-krzyzackiej, cz. I: Granice komomictwa dziatdowskiego i nidzickiego, KH,
1.110: 2003, nr 1, s. 32-34, 36, 43-46.
54	W. Dtugok?cki, Haustimter und Hausbeamten, я. 66.

^vORZE
baity
siedziba wlk. mistrza
siedziba komtura
siedziba prokuratora
siedzfea w6fta
■me urz^dy
terytoria biskupdw
terytona kapitut
	granica panstwa
	дгагисе wewnetrzne
Mapa 8. Podziaty administracyjne panstwa zakonnego na pocz. XV w.

136
Rozdzial II. Wtadztwo tcrytoritlM (1226-1409)
byli jedynie zwierzchnikami niewielkich zakonnych folwark6w gospodarczych.
W przeciwiefistwie jednak do prokurator6w samodzielnych, podlegtych bezpo-
srednio wielkim mistrzotn, byli oni podporzqdkowani miejscowym komturom,
gdyz zarz^dzane przez nich folwarki znajdowaly si? wtaSnie w granicach tego
typu jednostek terytorialnych. Na najnizszym poziomie administracji, zwlaszcza
na obszarze Prus Dolnych, istnialy rowniez komornictwa na czele z komornika-
mi. Byly to urz?dy maj^ce swojq genez? jeszcze w dawnym (przedkrzyzackim)
systemie zarzqdzania poszczegolnymi, stosunkowo niewielkimi teiytoriami, ktore
Zakon zaadaptowal dla swoich potrzeb. Jednak, na obecnym etapie badan, nie-
wiele mozna powiedziec na temat sposobu funkcjonowania tych urz?dow w pan-
stwie zakonnym. Wiadomo jedynie, ze komornicy rekrutowali si? z grona pod-
danych krzyzackich60.
2.3.4.3.	Finansowanie administracji terytorialnej
W swoim panstwie w Prusach Zakon byt wyhjcznym wlascicielem wi?kszej
cz?§ci ziemi uprawnej (od ok. 50% na Pomorzu Gdanskim i w ziemi chelminskiej
do ok. 66% w Prusach wlasciwych), со zwazywszy na fakt, ze czynsze z obszar6w
rolniczo kultywowanych (zarowno w naturze, jak i - coraz cz?sciej - w pieni^dzu)
byly podstaw^ 6wczesnych dochodow, zapewnialo mu wlasciwe srodki na finan¬
sowanie swojej wladzy. Co wi?cej, Krzyzacy starali si?, w mniej lub bardziej le-
galny sposob, ograniczac lub po cz?sci przejmowac wladztwa terytorialne naj-
wi?kszych i konkurencyjnych dla nich wlascicieli ziemskich na obszarze ich
panstwa, przede wszystkim posiadlosci biskupdw i kapitul katedralnych czterech
tamtejszych diecezji. Czynili tak, mimo ze nierzadko z powodzeniem udawalo im
si? wlasnych braci zakonnych umieszczac rowniez na urz?dach swieckich wojt6w
biskupich, zarz^dzaj^cych tymi wladztwami. W sumie wi?c Krzyzacy w XIV w.
z sukcesami toczyli spory о mniejsze lub wi?ksze obszary ze wszystkimi bez wy-
j^tku biskupami pruskimi. Dla przykladu, w 2. dekadzie XIV w. Zakon, korzy-
staj^c ze sprzyjaj^cej dla siebie sytuacji politycznej, zagarnql z wladztwa biskupow
chelminskich pas ziemi mi?dzy Os^ a Drw?cq w okolicach Nowego Miasta Lu-
bawskiego i bardziej na polnoc, kolo Kisielic i Ilawy, na kt6rym mialo si? znaj-
dowac 14 parafii. Z kolei mi?dzy koncem lat 40. a potow^ lat 50. XIV w. Krzy¬
zacy odebrali biskupom warminskim obszary na poludnie od pozniejszego
Szestna i caly okr?g, ktory rychlo wszedl w sklad nowo utworzonego prokurator-
stwa z siedzib^ w Szczytnie. Co wi?cej, na pocz^tku lat 70. XIV w. komtur bal-
gijski mial z wladztwa terytorialnego tych samych biskupbw dodatkowo nielegal-
nie wykroic 400 lanow w okolicach Reszla. Wszystkie te obszary, nigdy juz
oczywiscie niezwrocone poprzednim wlascicielom, zasilaly nowo tworzone b^dz
6(1 P.G. Thielen, Die Venvaltung, s. 84 n.; J. Sarnowsky, Die Wirtschaftsfiihrung, s. 116 n.;
S. J6£wiak, Centralne, s. 149-159,174-184.

2.3. Wladitwo terytorialne wielkich mistrz6w (1309-1409)
137
istniej^ce krzyzackie jednostki administracyjne61. Na terytoriach, gdzie kwestia
posiadania wtasnosci ziemskiej rnimo wszystko ksztaltowaia si? dla Zakonu mniej
korzystnie (Nowa Marchia, komturstwo ostrodzkie), stosowal on rowniez, w za-
leznosci od posiadanych srodkow finansowych, polityk? wykupu nieruchomoSci
od tamtejszych rycerzy bqdz miast62.
Urz^d komturski, wojtowski czy prokuratorski, by wlasciwie funkcjonowad
w ramach administracji terytorialnej, musial miec odpowiednie zaplecze gospo-
darcze, a to najcz?sciej szto w parze z wielkosci^ podleglego mu obszaru, inten-
syfikacj^ rozwoju osadnictwa i g?stosci^ zaludnienia. Egzystencj? maiych jedno-
stek administracyjnych, zwiaszcza w ziemi chetminskiej, gdzie ich skumulowanie
byto szczegolnie duze, wiadze zakonne nierzadko ratowaly dzi?ki niezwykle cie-
kawemu systemowi enklaw. Byiy to wydzielone wsie, folwarki lub drobne teryto-
ria ziemskie, kt6re lez^c w granicach jakiegos komturstwa lub wojtostwa, podle-
gaty innej tego typu jednostce administracji krzyzackiej. Plyn^ce z nich dochody
zasilaly kas? ubozszego osrodka. Jednak od pocz. XV w. zacz?to powoli rezygno-
wac z takiej formy finansowania nierentownych urz?d6w, со doprowadzito w kon-
sekwencji do ich stopniowej likwidacji63.
Oprocz czynszow poszczegolne jednostki administracji terytorialnej uzyski-
waty swoje dochody z innych, roznorodnych oplat zarezerwowanych dla wladzy
• tzw. regaliow. W ich sklad wchodzily swiadczenia w naturaliach i w pieni^dzu,
pobierane z mlynow, karczem, miast (z uzytkowanych gruntow i handlowe), ry-
hoiowstwa, przepraw rzecznych czy wreszcie z pozyskiwania i sprzedazy bursz-
lynu. Niemale dochody terytorialni urz?dnicy krzyzaccy czerpali rowniez w oma-
wianym okresie z produkcji wlasnych folwarkow (uprawy, hodowla). Zwiaszcza
ze cz?s6 nadwyzek z plonow (przede wszystkim zboze) przeznaczali na sprzedaz,
znr6wno na rynkach lokalnych, jak i zagranicznych, nierzadko wykorzystuj^c
przy tym posiadan^ wtadz? do stosowania praktyk monopolistycznych na nieko-
rzyite miejscowych kupcow, swoich poddanych. Ponadto poszczegolni komturzy,
wdjtowie czy prokuratorzy zakonni uzyskiwali dodatkowo pewne sumy z lokal¬
nych oplat celnych (na obszarach przygranicznych), kar s^dowych i innych, drob-
nlejszych. W sumie szacunkowe obliczenia pozwalaj^ stwierdzic, ze ok. 1400 r.
roczne dochody panstwa krzyzackiego w Prusach, uzyskiwane ze wszystkich urz?-
ildw terytorialnych (ponad 40 000 grzywien), przewyzszaly wydatki na ich utrzy-
manie wraz z sumami przekazywanymi wladzom centralnym (ponad 36 000 grzy¬
wien), со tworzylo nadwyzk? budzetow^ rz?du kilku tysi?cy grzywien.
W pdfniejszym czasie ta sytuacja finansowa ksztaltowaia si? juz jednak mniej
korzystnie64.
nl Л. Radzimihski, Biskupstwa panstwa krzyzackiego w Prusach XIII-XV wieku. Z dziejdw
Offtanizacji koicielnej i duchowiehstwa, Тогий 1999, s. 74; S. Jozwiak, Powstanie, s. 8 n.
M J. Sarnowsky, Die Wirtschafisfuhrung, s. 426 n.
M S. J6£wiak, Centralne, s. 200 n.
M J. Sarnowsky, Die Wirtschafisfuhrung, s. 181 n.

138
Rozdziat II. Wtadztwo terytorialna (1226-1409)
2.3.5. Wtadza a spoteczefistwo
Stawomir Jozwiak
2.3.5.1.	Udziat spoleczenstwa w rz^dach
Az do pocz. XV w. Krzyzacy nie dopuszczali zadnej grupy spolecznej z ob-
szaru ich panstwa w Prusach do wspoludziaiu w rzqdach. Wiadza byla calkowicie
zmonopolizowana w r?kach naplywowej warstwy braci zakonnych, przybylych z Nie-
miec. Dla ich poddanych jedyna mozliwosc uzyskania jakiejs wazniejszej funkcji
urz?dniczej, a tym samym zrobienia mimo wszystko ograniczonej kariery w paA-
stwie, istniaia wytqcznie przez wst^pienie do krzyzackiej korporacji zakonnej.
Nawet to jednak nie gwarantowalo miejscowym przedstawicielom, wywodzqcym
si? z najbogatszych warstw spoiecznych (zwlaszcza z mieszczanstwa i rycerstwa),
obj?cia wyzszych stanowisk w hierarchii urz?dniczej Zakonu, a zarazem w pan-
stwie. Wsrod nizszych rang<| administratorow krzyzackich pojawiali si? со prawda
nierzadko reprezentanci tych wlasnie miejscowych grup spoiecznych (rowniez
jednak najcz?sciej wywodz^cy si? z grona osiadiych w Prusach przybyszow z Rze-
szy), ale nawet fakt ich wst^pienia do Zakonu nie dawai im mozliwosci osi^gni?-
cia najwyzszych urz?dow w panstwie. Najwi?ksze szanse zrobienia kariery w kor¬
poracji krzyzackiej, ale jedynie w grupie b?d^cych jej czlonkami ksi?zy, mieli
wywodzcjcy si? z mieszczanstwa pruskiego wyksztalceni absolwenci uniwersytetow.
W sprzyjajqcych okolicznosciach mogli oni nawet dochodzic do najwyzszych god-
nosci koscielnych, ale rowniez i to zapewnialo im uzyskanie realnej wladzy jedy¬
nie na obszarach biskupich i kapitulnych wladztw terytorialnych, a tamtejsze
wyzsze duchowienstwo (w zdecydowanej wi?kszosci czlonkowie zakonu krzyzac-
kiego) w omawianym tu okresie w zasadzie bylo wieme i podlegle swoim nomi-
nalnym zwierzchnikom - wielkim mistrzom65.
Rowniez przedstawidele miejscowego rycerstwa nie mieli w XIV i na pocz. XV w.
zadnego udzialu w zmonopolizowanej przez braci zakonnych wladzy w panstwie.
Krzyzacy dbali przede wszystkim о to, by reprezentanci tej grupy spolecznej nie
stali si? zbyt bogaci, a tym samym zbyt niezalezni. Temu celowi sluzyl uksztalto-
wany w Prusach specyficzny system nadan ziemskich dla miejscowego rycerstwa.
Czy byloby to prawo chelminskie, zwyczajowe (pomorskie, polskie) czy tez mag-
deburskie, wszystkie one zastrzegaly, ze przynaleznosc do tej grupy spolecznej
w panstwie zakonnym w Prusach nie zalezala od urodzenia, lecz tylko i wyhjcz-
nie od wielkosci posiadanego maj^tku, ktory zapewnial wlasciwe wypelnianie
konnej rycerskiej stuzby wojskowej. Те fundamentalne zasady bardzo utrudnialy
65 R. Wenskus, Das Ordensland Preufien als Territorialstaat des 14. Jahrhunderts, w: Der
deutsche Territorialstaat im 14. Jahrhundert, Bd. I, hrsg. v. H. Patze, VuF, Bd. XIII/I, Sigmaringen
1970, s. 365-369; H. Boockmann, Herkunftsregion und Einsatzgebiet. Beobachtungen am Beispiel
des Deutschen Ordens, w: Ritterorden und Region - politische, soziale und wirtschaftliche Verbin-
dungen im Mittelalter, hrsg. v. Z.H. Nowak, OMCTH, Bd. VIII, Torun 1995, s. 7—19; J. Tandecki,
Obywatele miast pruskich w zakonie krzyzackim, w: Zakon krzyzacki a spoteczenstwo pafistwa
w Prusach, red. Z.H. Nowak, ТЬгий 1995, s. 35-50.

2.3. WUdztwo terytorialne wielkich mistrz6w (1309-1409)
139
ksztaitowanie si? miejscowego stanu szlacheckiego. Ponadto przedstawiciele tej
grupy spotecznej, niezaleznie od prawa, na ktorym uzyskiwali oni od wiadz krzy-
zackich swoje dobra ziemskie, byli zobowiqzywani do roznego rodzaju oplat (po-
c/.cfwszy od rekognicyjnych) na rzecz Zakonu i do uzyskania jego zgody na prze-
prowadzane w obr?bie swoich posiadlosci transakcje prawne, ze sprzedazq
i zakupem posiadlosci l^cznie. Nawet jezeli niektorzy reprezentanci rycerstwa,
zwfaszcza odbiorcy krzyzackich nadan ziemskich na prawie chetminskim, w XIII
czy w XIV w. wyjqtkowo stawali si? wtascicielami duzych obszarow (o wielkoSci
nawet 10 000 hektarow = 100 km2), to dobra te szybko ulegaly podziatowi,
przede wszystkim z racji gwarantowanej w tym systemie prawnym szerokiej moz-
iiwoSci dziedziczenia (w odniesieniu do wspotmalzonka i wszystkich potomkdw
wlaSciciela). Co prawda regulacja ta dawala takze szans? t^czenia majqtk6w,
jcdnak przy wi?kszej liczbie krewnych nie przekladalo si? to na rozrost wlasno*
$ci terytorialnej. Z kolei prawa zwyczajowe (polskie, pomorskie) oraz magde*
burskie, ograniczaj^c zakres dziedziczenia wyl^cznie do bezposredniej linii m?*
skiej, nierzadko umozliwialy wladzom krzyzackim przejmowanie dobr ziemskich
pozbawionych prawowitych wlascicieli. Odsuni?cie w tych systemach prawnych
od dziedziczenia rodzenstwa i krewnych bocznych wplywalo takze na korzystne
dla Zakonu oslabianie zwi^zkow rodowych66. W sumie wi?c dla przedstawicieli
miejscowego rycerstwa istniala w panstwie krzyzackim w Prusach со najwyzej
mozliwosc uzyskania godnosci chor^zego lub s?dziego ziemskiego. Urz?dy te nie
dawaty jednak zadnej realnej wladzy, a zapewnialy jedynie ich posiadaczom pre-
stiz w obr?bie lokalnej spolecznosci67.
Najwazniejszym czynnikiem, ktory przed pocz. XV w. gwarantowai Krzyzakom
monopol na wiadz?, byl nicw^tpliwie dobrze przez nich zorganizowany system fi-
nunsowania centralnych i terytorialnych urz?dow. Zapewnial on w okresie sprzy-
jajtjcej koniunktuiy gospodarczej na tyle duze dochody, ze Zakon, dysponujqc od*
powiednimi rezerwami gotowki, nie musial odwolywac si? do nadzwyczajnej
pomocy swoich poddanych, со zwykle prowadzito do zwi?kszania wplywu najwal*
nicjszych (a zarazem najbogatszych) grup spolecznych na wiadz? w panstwie.
Mimo tak uksztaltowanego ustroju politycznego, gwarantuj^cego Krzyzakom
prawn^ i ekonomicznq przewag? w zarz^dzanym przez nich pruskim wladztwie
tcrytorialnym, od konca XIII w., zwlaszcza dzi?ki najwi?kszym miastom (Tbrurt,
Chelmno, Elbl^g), zrzeszonym w Hanzie, powoli zacz?la ksztaltowac si? miejsco-
wa reprezentacja stanowa, ktorej przedstawiciele aspirowali do uzyskania wi?k-
szcgo wplywu na stosunki wewn?trzne w panstwie. Sprzyjaly temu pocz^tkowo
sporadycznie dochodzqce do skutku zjazdy, odbywaj^ce si? najcz?sciej w Malbor-
ku, na ktorych poruszano sprawy dotycz^ce zarowno polityki zagranicznej Hanzy,
Juk i miejscowego handlu i rzemiosia. Innym zacz^tkiem ksztattowania si? pbb **** M. Targowski, Ksztaitowanie щ ziemskiej wlasnoici szlacheckiej na Pomorzu Gdariskin
w XUl-XVl w., Tbrufi 2007 (mps rozpr. dokt. w Archiwum UMK).
ft7 K. Bruski, Lokalne elity rycerstwa na Pomorzu Gdanskim w okresie panowania zakom
krzytackiego. Studium prozopograficzne, Gdarisk 2002, s. 44; M. Tkrgowski, Ksztaitowanie si
iitmskiej wtasnodci.

140
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
niejszej reprezentacji stanowej we wladztwie zakonnym w Prusach byly zwotywane
przez Krzyzakow od pocz. XIV w. w wyj^tkowych sytuacjach zjazdy przedstawi-
cieli rycerstwa i mieszczanstwa (jedynie w ograniczonym zakresie, w poszczegol-
nych okr?gach panstwa) dla uzyskania akceptacji waznych оЬсщгеп, przede
wszystkim natury finansowej (na przykiad nadzwyczajnych swiadczen na utrzy-
manie zamkow na wschodzie panstwa czy tez uiszczania oplat na rzecz kurii pa-
pieskiej). Taki charakter mialy przykladowo dwa zjazdy w ziemi chelminskiej w 1329
i 1330 r. w sprawie placenia swi?topietrza. Trudno powiedziec, czy byly to po-
wszechne zgromadzenia spolecznosci mieszczanskiej i rycerskiej czy tez jedynie
ich reprezentantow. W kazdym razie uczestnicy akurat tych dwoch zjazdow wy-
powiedzieli si? przeciw poborowi wspomnianej oplaty, jednak Zakon podj^t de-
cyzj? о jej zebraniu68. W skali regionu specyficzn^ form^ zgromadzenia о cha-
rakterze stanowym, skupiaj^cego przede wszystkim miejscowych terytorialnych
urz?dnik6w krzyzackich i przedstawicieli rycerstwa, byly, rowniez wzmiankowane
w zrodlach od pocz. XIV w., posiedzenia lawniczych s^dow ziemskich69.
Cz?stsze wspolne zjazdy reprezentantow obu najwazniejszych stanow z cale-
go obszaru panstwa zakonnego s§ uchwytne zrodlowo od pol. XIV w. Pocz^tko-
wo byly one zwolywane przez Zakon do Malborka w celu skladania przez pod-
danych holdu nowo wybranemu wielkiemu mistrzowi (dowodnie pocz^wszy od
1352 r., tj. po wyborze Winricha von Kniprode)70. Zjazdy takie dawaty mozliwosc
przedstawiania wladzom krzyzackim postulatow czy ewentualnych skarg ze stro-
ny reprezentantow najwazniejszych grup spolecznych. Od pocz^tku lat 80. XIV w.
sporadycznie odbywaly si? rowniez w Malborku zjazdy przedstawicieli miast, na
ktorych niekiedy byli takze obecni reprezentanci rycerstwa. Poruszane tarn spra-
wy, przedkladane nast?pnie wielkim mistrzom, dotyczyly wyl^cznie kwestii go-
spodarczych. Przy tej okazji zacz?ly si? jednak pojawiac rowniez pierwsze skargi
na niesprawiedliwe - w rozumieniu mieszczan - praktyki, stosowane przez wladze
zakonne. W niektorych sprawach, na przykiad egzekucji dlugow, miasta w pew-
nym zakresie akceptowaly uprzywilejowan^ pozycj? urz?dnikow krzyzackich. Sta-
nowczo jednak protestowaly przeciwko wykorzystywaniu w dzialalnosci gospo-
darczej (na przykiad w przypadku handlu zbozem) nadzwyczajnych uprawnien
wladzy panstwowej oraz przymusu i przemocy. Po raz pierwszy wspolne postulaty
przedstawicieli stanow (rycerstwa i mieszczanstwa) z calych Prus, sformulowane
pod adresem wladz zakonnych, pojawity si? na malborskim zjezdzie holdowni-
czym w 1408 r., po obiorze wielkiego mistrza Ulricha von Jungingen. Na dziesi?c
przedlozonych artykulow, przede wszystkim о charakterze ekonomicznym, siedem
68 K. Gorski, Poczqtki reprezentacji rycerstwa w stanach panstwa krzyzacldego w Prusach w XV tv.,
ZH, t. 33: 1968, z. 3, s. 133; idem, Die Anfiinge der standischen Vertretung der Ritterschaft im
Ordensland Preujien im 15. Jahrhundert, w: Der Deutschordensstaat Preussen in der polnischen
Geschichtsschreibung der Gegenwart, hrsg. v. U. Arnold, M Biskup, QDGDO, Bd. 30, Marburg
1982, s. 220-221.
m F. Gause, Geschichte der Landgerichte des Ordenslandes Preujien, AF, Jg. 3: 1926, H. 1,
s. 5 n.; K. G6rski, Poczqtki reprezentacji rycerstwa, s. 131-141; K. Mikulski, Geneza i rvzwdj law¬
niczych sqddw ziemskich w pahstwie krzyzackim w XUI-X1V wieku, w: Prusy i Inflanty, s. 45-61.
711TD, s. 6; K. G6rski, Poczqtki reprezentacji rycerstwa,». 134.

2.3. Wfadztwo terytorialne wielkich mistrz6w (1309-1409)
141
dotyczylo naduzyc ze strony urz?dnikow krzyzackich. Chyba najwazniejsz^ poru-
N/unq przy tej okazji kwesti^ odnosz^c^ si? do polityki wewn?trznej byia sprawa
I'linkcjonowania s^downictwa. Przedstawiciele stanow skarzyli si? mianowicie na
to, ze osoby podlegle sqdom ziemskim nierzadko apelowaty od wyrokow do wiel-
kieh mistrzow, i tym samym obchodzity prawo krajowe. Co wi?cej, w ten spos6b
(z zastosowaniem nadzwyczajnych glejtow) wiadze zakonne chronily niektorych
dluznikow71. Niestety nie wiadomo, jakie byto stanowisko Ulricha von Jungingen
odnosnie do tych spraw. Ogolnie jednak nalezy stwierdzic, ze przed 1410 r. wi?k-
Nzofic zgiaszanych przez przedstawicieli stanow skarg (oczywiscie о charakterze
gospodarczym) byla przez wielkich mistrzow rozpatrywana na korzysc poddanych.
Da si? ггевгЦ zauwazyc, ze w tym okresie wiadze zakonne, zarowno w dziedzinie
polityki wewn?trznej, jak i zagranicznej, wykonywaly posuni?cia w zasadzie zgod-
nc z ekonomicznymi interesami mieszczanstwa. Pojawiaj^ce si? nieliczne spory
nic mogty miec wi?c jeszcze gwaltownego charakteru72.
Pierwsz^ uchwytn^ w zrodlach, oddoln^, a zarazem elitarn^ organizacjg гу¬
се rstwa w panstwie krzyzackim w Prusach, ktora bye moze miaia na celu reali-
zacj? pewnych, choc nie do konca jasnych celow politycznych, bylo zalozone w 1397 r.
'Htwarzystwo Jaszczurcze. Nazwa tej organizaeji wywodzita si? od symbolizuj^ce-
go znaku - wyobrazenia tego gada. Jego zalozycielami byli czterej rycerze
z ziemi chelminskiej: Mikolaj z Rynska wraz z bratem Janem z Pulkowa oraz ich
kuzyni: Fryderyk i Mikolaj z Kitnowa. Jak wynika z aktu zalozycielskiego, mialo
to by6 bractwo rycerskie powotane dla obrony przed bezprawiem i do realizaeji
ccl6w religijnych. W dokumencie zalozycielskim nie ma mowy о dzialalnosci opo-
zycyjnej wobec Zakonu. Przypuszczenia о antykrzyzackich dzialaniach czlonkdw
'U>warzystwa opieraj^ si? na interpretaeji postawy rycerstwa chelminskiego w bi-
twie pod Grunwaldem, w czasie ktorej chor^giew chelminska pod dowodztwem
Mikolaj a z Rynska opuscila pole walki73.
Wyl^cznie w gestii wladz zakonnych w omawianym tu okresie pozostawata
nfcra polityki zagranicznej. Nawet jesli przedstawiciele miast czy rycerstwa byli
przez Krzyzakow zapraszani do uczestniczenia w rokowaniach czy w uktadach
mi?dzypanstwowych, to jedynie na zasadzie kurtuazji, bez mozliwosci wywierania
jukiegokolwiek wptywu na ich przebieg i podejmowane rozstrzygni?cia. To samo
odnosito si? do polityki prowadzonej przez miasta pruskie w ramach zwiqzku han-
zcatyckiego, gdzie ostateezne decyzje w imieniu swoich poddanych podejmowali
liujwyzsi zwierzchnicy Zakonu. Dobrze jest to widoczne przy okazji odbytej w Mal-
71 J. Samowsky, Die standische Kritik am Deutschen Orden in den ersten Halfte des 15. Jahr-
hunderts, w: Das Preufienland, s. 411.
7i K. G6rski, Poczqtki reprezentaeji rycerstwa, s. 138-142; A. Czacharowski, Prawo cheimiAskie
И' iyciu standw panstwa krzyzackiego w Prusach (1233-1454) ze szczegdlnym uwzglfdmemem ziemi
vhrlmidskiej, w: Studia Culmensia Historico-Juridica czyli Ksifga Pamiqtkowa 750-lecia Prawa Chet-
mMskiego, red. Z. Zdrojkowski, 1.1, Torun 1990, s. 167; R. Czaja, Miasta pruskie, s. 188-191.
n Ziemia cheiminska w przeszloici. Wybdr tekstdw irddtowych, red. M. Biskup, Torurt 1961,
N. 61-62; M. Bartkowiak, Towarzystwo Jaszczurcze w latach 1397-1437, Toruft 1948; A. Czacha-
rowaki, Opozycja rycerstwa ziemi chetmiriskiej tv dobie Grunwaldu, w: W krfgu stanowych i kultu-
rulnych przeobrazeri Europy Pdtnocnej w XV-XVIII tv., red. Z.H. Nowak, Toru6 1988, s. 77-96.

142
Rozdzial II. Wladztwo tcrytorialne (1226-1409)
borku 1 VIII 1409 r. rozmowy wielkiego mistrza Ulricha von Jungingen z kierow-
nikiem polskiego poselstwa, arcybiskupem gnieznienskim Mikolajem Kurowskim.
Byla ona niezwykle wazna, gdyz decydowala о wojnie lub pokoju mi?dzy oboma
panstwami. Prowadzono publicznie, nie tylko w obecnosci dowodcow zaci?z-
nych, dygriitarzy krzyzackich i dworzan wielkiego mistrza, ale takze zaproszonych
przedstawicieli miast i rycerstwa z panstwa zakonnego. Jednak przysluchuj^cy si?
reprezentanci stanow nie mieli zadnego wplywu zarowno na przebieg tej rozmo¬
wy, jak i na podj?t§ pod jej wplywem ostateczn^, jakze brzemienn^ w skutkach
decyzj? najwyzszego zwierzchnika Zakonu о wypowiedzeniu Polsce wojny74.
Jednym z elementow, maj^cych ugruntowywac w omawianym czasie pozy-
tywny obraz wladzy w spoleczenstwie panstwa krzyzackiego w Prusach, byly zwy-
czajowe objazdy po kraju dokonywane przez poszczegolnych wielkich mistrzow.
W ich trakcie wiadcy nierzadko przekazywali zapomogi finansowe na rozne cele
stosunkowo szerokiej grupie osob, pochodz^cych rowniez z warstw ubozszych.
Pobyt w danym miejscu najwyzszych dygnitarzy Zakonu umozliwial ludziom do-
tkni?tym przez los w rezultacie roznego rodzaju kl?sk elementarnych, takich jak
pozar, powodz czy choroba, stawienie si? przed wielkimi mistrzami z prosb^ о wspar-
cie. Ci natomiast, korzystaj^c z faktu dysponowania przynajmniej do pocz. XV w.
znacz^cymi dochodami, w wielu przypadkach takiej pomocy nie odmawiali. Row¬
niez w trakcie stosunkowo cz?sto odbywajacvch si? na przel. XIV i XV w. spo-
tkan najwazniejszych dygnitarzy krzyzackich z wielkimi mistrzami uchwalano
przekazywanie nadzwyczajnych srodkow finansowych b^dz pomocy w zbozu dla
okreslonych okr?gow panstwa dotkni?tych kl?skami elementamymi75. Z pewnosci^
takie dzialania wplywaly na utrwalanie si? pozytywnego obrazu wladzy w oczach
znacznej cz?sci spoleczenstwa.
Panstwo zakonne w Prusach bylo jednoznacznie pozytywnie postrzegane row¬
niez przez przebywaj^cych w nim, zwlaszcza w 2. pol. XIV w., gosci z zewnqtrz.
W 1364 r. przybyl do niego znakomity dyplomata, sluz^cy wowczas na dworze
krola Cypru Piotra I, z czasem (pod koniec XIV w.) doradca krola Francji Ka-
rola VI - Filip de Mezieres. Pot?ga i organizacja wiadztwa krzyzackiego wywo-
laly jego nieklamany podziw. Podkreslal, ze u podstaw jego rozwoju i sprawnego
funkcjonowania lezata regula zakonna z jej trzema fundamentami (czystosc,
ubostwo i posluszenstwo), ktorych przestrzegali stoj^cy na jego czele bracia-
-urz?dnicy. Wedlug tego dyplomaty Krzyzacy swoj^ postaw^ zawstydzali nie tylko
inne zakony rycerskie, ale i wszystkich chrzescijanskich ksi^z^t owczesnej Europy.
Mimo swojego zachwytu Filip dostrzegal jednak pewne rysy na tym monoli-
cie, a mianowicie nadmierne przywi^zanie braci zakonnych do dobr doczesnych
i groz^cy im z tego powodu grzech pychy, со moglo w przyszlosci prowadzic do
upadku tak znakomicie funkcjonuj^cej organizacji panstwa76.
74	OBA 1223; S. Jozwiak, A. Szweda, Przed „wielkq wojnq”. Polsko-krzyzacka rozgrywka
dyplomatyczna w czenvcu-sierpniu 1409 r, RH, t. 73: 2007, s. 155-156.
75	MTB, s. 40 n.; na ten temat zob. K. Neitmann, Der Hochmeister des Deutschen Ordens in
Preufien - ein Residenzherrrscher unterwegs, Kdln 1991.
1Ь M. Glodek, Utopia Europy zjednoczonej. Zycie i idee Filipa de M4zlitres (1327-1405), Stupsk
1997, s. 25,80-83.

2.4.	Geneza oraz uksztaltowanie si§
organizacji koscielnej (1206-1409)
Andrzej Radziminski
2.4.1.	Misja cysterska i proby ustanowienia
organizacji diecezjalnej
Ziemia chelminska nalezala w XI w. administracyjnie do ksi?stwa mazowiec-
klcgo, po utworzeniu zas w 1075 r. biskupstwa plockiego weszia w jego sklad1.
ChrzeScijanstwo przyj?lo si? na tych terenach stosunkowo wczesnie, skoro juz naj-
p6£nicj w pocz. XIII w. mozna mowic о wst?pnie zorganizowanej sieci parafialnej2.
Ziemia chelminska graniczyta od polnocy i wschodu z obszarami zamieszkanymi
przez plemiona poganskich Prusow. Wyprawy misyjne kierowane do Prus od X w.,
CZyll od misji Wojciecha, ktory w 997 r. poniosl smierc m?czensk^, przez wiek XII,
kiedy to dziatania takie podejmowal ksi^z? Boleslaw Krzywousty i jego synowie,
tile duly niestety trwalych rezultatow. Dopiero w pocz. XIII w. ziemia cheimiAska
•ttttu si? oparciem planowo zorganizowanej dzialalnosci misyjnej podj?tej przez
Qotfryda, opata klasztoru cystersow w Leknie oraz innych cystersow na terenie
PfUHJ. W bulli z 26 X 1206 r. papiez Innocenty III (1198-1216) wzywal polskich
I)ilkup6w i duchowienstwo do poparcia tych wysilkow oraz zezwolil na gtoszenie
ПМ tym obszarze wiary chrzescijanskiej4. Kontynuatorem dziatan misyjnych zapo-
0M)tkowanych przez opata Gotfryda byl rowniez cysters imieniem Chrystian, kt6ry
Od 1209 r. wraz z innym cystersem, Filipem, natomiast po jego smierci w 1213 r.
1 Nle mozna wszakze wykluczyc, iz odkryta w Kaldusie w poblizu Chetmna wczesnoSrednio-
Wtaetna bazylika miala spetniac rolp siedziby nowego biskupstwa. Ze wzglgdu na brak precyzyj-
ehronologii trudno powiedziec, czy mialoby to bye biskupstwo zamiast Piocka czy tez miato-
kytonM ohok niego. Na ten temat obszemie zob. W. Chudziak, WczesnoSredniowieczna przestrzeii
tokmlna in Culmine na Pomorzu Nadwislanskim, Mons sancti Laurenti, t. 1, Torufi 2003.
J J. Hicniak, Studia nad dziejami ziemi chetminskiej w okresie piastowskim, „Rocznik Gru-
aKkl", t. 5/6: 1970, s. 5-69; W. Rozynkowski, Powstanie i rozwdj sieci parafialnej w diecezji
\iAnkiej w czasach panowania zakonu krzyzackiego, Torun 2000, s. 59-68.
* Hlogram Godfryda opracowat G. Labuda, PSB, t. VIII, s. 384; szerzej na temat misji zob.
Hi IkHllUtaki, Poczqtki hierarchii koscielnej w Prusach, cz. 1, „Studia WarmiAskie”, t. 16: 1979,
ilttM53; cz. 2, ..Studia WarmiAskie”, 1.18: 1981, s. 285-353; cz.l, s. 319-320.
*k'* *PUUI/14.

144
Rozdziai II. Wfadztwo terytorialne (1226-1409)
samodzielnie, kierowal akcj^ nawracania Prusow. W efekcie osi^gni^tych przez
Chrystiana sukcesow - nawrocil on plemiona pruskie na prawym brzegu Wisfy
w Pomezanii oraz w ziemi lubawskiej - zostal on mianowany przez Innocentego III
na przel. 1215 i 1216 r. pierwszym biskupem misyjnym dla Prus5. Biskupstwo to nie
obejmowato jednak ziemi chelminskiej, sam zas Chrystian rezydowat przypuszczal-
nie w Zantyrze (S^cirzu) polozonym u rozwidlenia Wisfy i Nogatu. Poczqtki dzia-
lalnosci biskupa Chrystiana zbiegiy si? z rozpocz?ciem pontyfikatu przez papieza
Honoriusza III (1216-1227). Uzyskal on od wspomnianego papieza szereg upraw-
nien, ktore dawaty mu niekwestionowanq wladz? w Prusach. Dysponowat bowiem
wyl^cznym prawem do udzielania zezwolenia na wchodzenie zbrojnych oddzialow
do Prus, a takze na prowadzenie tarn akcji misyjnej, na delegowanie wtadzy nada-
wania odpustow uczestnikom krucjat czy karaniem nieposlusznych karami kosciel-
nymi, posiadai wreszcie prawo erygowania w Prusach katedr biskupich oraz usta-
nawiania i konsekrowania dla nich biskupow6. 5 V 1218 r. Chrystian otrzymal od
papieza Honoriusza III bull? zawieraj^cq pelnomocnictwo do dokonania podzialu
Prus na diecezje, powolania do zycia kosciolow katedralnych i wyswi?cenia dla nich
dwoch lub trzech biskupow, do czego jednak jeszcze w tym okresie nie doszlo7.
Okolo 1218 r. ksiqz? mazowiecki Konrad nadal Chrystianowi grod Chelmno
wraz z innymi posiadlosciami. W 1222 lub 1223 r. ksi^z? ow, w zamian za tenze
grod i zgod? na wkroczenie krzyzowcow do Prus, nadal biskupowi pruskiemu zie¬
mi? chelminskq w formie kasztelanii majqtkowej, ktora jednak w pocz. 1228 r. zo-
stala restytuowana przez Konrada w zwi^zku z zamiarem przekazania jej zakonowi
krzyzackiemu8. Po uwi?zieniu Chrystiana w pol. 1233 r. przez miejscowych pogan
podczas jego pobytu na Sambii zakon krzyzacki uzyskal 3 VIII 1234 r. od papieza
Grzegorza IX nadanie calych Prus, pod warunkiem odpowiedniego uposazenia
maj^cych tarn powstac biskupstw9. Niespelna dwa lata pozniej, 30 V 1236 r., papiez
5	Na temat dziatalnosci biskupa Chrystiana zob. K. Zielinska-Melkowska, Swi§ty Chrystiatf
- cysters - misyjny biskup Prus i pasterz ziemi chelminskiej w latach 1222-1245, „Przegl^d Regie-
nalny”, z. 7, Torun 1993, s. 12-19; eadem, Swi$ty Chrystian - cysters - misyjny biskup Prus (prdbk
nowego spojrzenia), „Nasza Przeszlosc”, t. 83: 1994, s. 35-61; eadem, Biskup Chrystian - postat
i dzieto, w: Grudziqdz miastem Chrystiana (materiafy posesyjne)f red. K. Zielinska-Melkowskfti
Grudzi^dz 1994, s. 17-52 (tam dawniejsza literatura); S. Kwiatkowski, Biskup w fwietlepoczqtkdty
administracji koscielnej na Ziemi Chelminskiej, w: Grudziqdz miastem Chrystiana, s. 53-60.
6	PUB 1/1 16,17,19, 25, 26; zob. R. Bodanski, Poczqt/a hierarchii koscielnej, cz. 1, s. 332-333,
7	PUB 1/1 19.
8	T. Jasinski, Okolicznosci nadania ziemi chelminskiej Krzyzakom w 1228 roku w Swietle do*
kumentu lowickiego, w: Balticum. Studia z dziejow polityki, gospodarki i kultury XII-XVII wieku
ofiarowane Marianowi Biskupowi w siedemdziesiatq rocznicg urodzin, red. Z.H. Nowak, IbniA
1992, s. 151-163; R. Bodanski, Poczqtki hierarchii koScielnej, cz. 1, s. 338 (tam tez dawnicjltt
literatura).
9	PUB 1/1 108. Na temat interpretacji tego dokumentu zob. H. Boockmann, Der Deutscht
Orden. ZwolfKapitel aus seiner Gescichte, Munchen 1981, s. 90-92; zob. tez polskie tiumaczenta
tej pracy Zakon krzyzacki. DwanaScie rozdzialdw jego historii, tlum. R. TYaba, Klio w Niemczeohf
nr 3, Warszawa 1998, s. 105-108; por. G. Labuda, Stanowisko ziemi chelmitiskiej w paristwtb
krzyzackim w latach 1228-1454, PH, t. 45:1954, s. 280-337; idem, Die Urkunden Uber dieAnfdm
ge des Deutschen Ordens im KulmeHand und in Preussen in den Jahren 1226-1243, w: Die geistik

2.4. Geneza oraz uksztaltowanie si; organizacji koscielnej (1206-1409)
145
(Jrzegorz IX, tym razem w porozumieniu z Krzyzakami, podj^l kolejn^ prob? stwo-
rzcnia organizacji koscielnej w Prusach. Rowniez i tym razem powolanie do zycia
struktury diecezjalnej nie doszlo do skutku. Wspomniane postanowienia z doku-
mentu papieskiego kladly jednak bez w^tpienia kres misji cysterskiej w Prusach,
mimo iz Krzyzacy zawarli z biskupem pruskim ugod? w 1241 lub 1242 r., zwracaj^c
mu kompleks dobr w ziemi chelminskiej10.
2.4.2.	Powstanie biskupstw i kapitul katedralnych
Powolanie do zycia organizacji diecezjalnej na obszarze Prus oraz ziemi chet-
minskiej nast^pilo ostatecznie 28 VII 1243 r. Wowczas to Wilhelm z Modeny, na
polecenie tym razem papieza Innocentego IV (1243-1254), dokonal we wloskim
Anagni podzialu tych terenow na cztery diecezje11. Nast^pnego dnia kancelaria
papieska wystawila formalny dokument - petnomocnictwo, ktory upowaznial lega-
ta Wilhelma do przeprowadzenia wspomnianych czynnosci12. W dokumencie Wil-
helma z Modeny organizuj^cym administracj? koscieln^ w Prusach i ziemi chel¬
minskiej zostaly powolane do zycia nast^puj^ce diecezje: chelminska, pomezanska,
warminska i sambijska. Okreslone w nim zostaly - ogolnie - ich granice oraz upo-
sazenie. Wymienione w dokumencie legackim granice diecezji chelminskiej otrzy-
maty potwierdzenie papieza Innocentego IV dnia 30 VII 1243 r. w bulli skierowa-
nej do biskupa pruskiego Chrystiana oraz w podobnym dokumencie z 8 X tego
roku, przeznaczonym dla mistrza pruskiego13. Biskup Chrystian utracil godno§6
biskupa Prus i mial obj^c diecezj? chelminsk^. Zmarl jednak, wracaj^c z soboru
w Lyonie, najpewniej 4 XII1245 r.14 Po utworzeniu w 1251 r. kapituly katedralnej
stolic^ diecezji i siedzib^ kosciola katedralnego zostala Chelmza. Diecezja chelmih-
ska byla najmniejszq diecezje w panstwie zakonu krzyzackiego w Prusach, jej po-
wierzchnia wynosila bowiem 4000 km2.
Kolejn^ diecezje, ktorej granice zostaly okreslone w dokumencie legate
Wilhelma z 28 VII1243 r., byla diecezja pomezanska. Jej zachodnia granica, w §wie-
chen Ritterorden Europas, hrsg. v. J. Fleckenstein, M. Hellmann, Sigmaringen 1980, s. 299-316;
R. Bodanski, Poczqtki hierarchii koscielnej, cz. 1, s. 347-350. Ostatnio na ten temat M. Lowener,
Die Einrichtung von Verwaltungsstrukturen in Preuflen durch den Deutschen Orden bis zur Mitte
des 13. Jahrhunderts, Deutsches Historisches Institut Warschau. Quellen und Studien, Bd. 7,
Wiesbaden 1998, s. 85-89.
10	PUB 1/1 139, 140. Рог. M. Dygo, Studia nad poczqtkami wladztwa zakonu niemieckiego
w Prusach (1226-1259), Warszawa 1992, s. 214; K. Zielinska-Melkowska, Biskup Chrystian, s. 36.
11	PUB 1/1143; zob. tez nr 142; A. Radziminski, Wokolpoczqtkdw diecezji chelminskiej, ZH,
t. 61: 1996, z. 2-3, s. 7-19. Zob. tez R. Bodaftski, Poczqtki hierarchii koScielnej, cz. 2, s. 286-290
oraz M. Lowener, Die Einrichtung, s. 100-108.
12	PUB 1/1 142.
11 PUB 1/1 144,152.
14	R. Bodanski, Poczqtki hierarchii koScielnej, cz. 2, N. 294-295. Рог. K. Zielinska-Melkowska,
tiwipty Chrystian - cysters - misyjny biskup Prus (prdbu nowego spojrzenia), s. 51-52; рог. biogram
Chrystiana oprac. J. Powierski, w: SBPN, 1.1, s. 214-216.

146
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
tie dokumentu erekcyjnego, opierala si? na WiSle i na Nogacie. Swiadczy о tym
pocz^tkowa przynaleznosc calej Mierzei Wislanej do diecezji wtodawskiej15. Zmia-
ny polityczne i zwiqzane z tym przejscie Zulaw Wielkich w latach 1251-1253 pod
wtadz? krzyzack^ doprowadzity jednak do przeksztalcen administracji koscielnej,
polegaj^cych na przej?ciu jurysdykcji nad tym obszarem przed 1263 r. przez bi-
skup6w pomezanskich. Diecezja pomezanska uzyskala ponadto w pocz. XIV w.
od diecezji chelminskiej pas ziemi mi?dzy Os^ a Drw?c^ w okolicach Nowego
Miasta oraz bardziej na polnoc, kolo Kisielic i Ilawy. Obszar ten w dokumencie
legata Wilhelma z 1243 r. zostal bowiem pomini?ty milczeniem. Mimo protestow
biskupow chetminskich tereny te od tego czasu az do XVI w. wchodzily w sklad
diecezji pomezanskiej16. Kolejne zmiany terytorialne zostaly dokonane rowniez
w XIV w., w czasach biskupa Amolda (1347-1360), ktory przyl^czyl do swojej
diecezji kilka parafii polozonych na Mierzei Wislanej i na Zulawach Malych. Sto-
lic^ diecezji pomezanskiej, po ostatecznym uksztaltowaniu si? w 1285 r. kapituly
katedralnej, zostal Kwidzyn. Jej powierzchnia wynosila 8400 km2.
Ткгесц diecezji, ktorej ogolne granice okreslal dokument z 1243 r., byla die-
cezja warminska. Wyznaczaly je ,,od zachodu Zalew Wislany, od polnocy rzeka
Pregola, na poludniu jezioro Druzno i st^d rzeka W^ska (Passaluk) w kierunku
wschodnim, az do granicy z Litw^”17. W sklad diecezji warmiAskiej nie weszla
Mierzeja Wislana, ktorej obszar podzielono mi?dzy diecezje: sambijsk^ i wloc-
lawskc), pozniej pomezansk^18. Natomiast polnocno-wschodnie granice diecezji
warminskiej, na styku z diecezji sambijsk^, byly oznaczone pocz^tkowo tylko og61-
nie, gdyz ta jej cz?sc zostala schrystianizowana dopiero w okresie pozniejszym.
Z tego tez wzgl?du w XIV w. doszlo do sporow granicznych mi?dzy biskupa
stwem warminskim a sambijskim. Diecezja warminska obj?ta ostatecznie War-
mi?, wi?kszosc Pogezanii, Natangi?, Barcj? i Galindi?. Pocz^tkowo siedziba bisku¬
pow warminskich znajdowala si? w Braniewie, gdzie takze w 1260 r. utworzono
kapitul? katedralnq. Od lat 80. XIII w., najpewniej w latach 1282-1288, sto-
lica diecezji warminskiej zostala przeniesiona do Fromborka. Byla ona najwi?kszq
diecezji w panstwie zakonu krzyzackiego w Prusach. Jej powierzchnia wynosilft
19 800 km2.
Granice czwartej diecezji - sambijskiej - okreslone w dokumencie legata Wil¬
helma z Modeny z 1243 r. byly nast?puj^ce: ,,na zachodzie Morze Baltyckie (man
salsum), na polnocy rzeka Niemen, na poludniu rzeka Pregola, sk^d na wschod ai
v
15	P. Kriedte, Die Herrschaft der Bischofe von Woclawek in Pommerellen von den Anfiingeit
bis zum Jahre 1409, Gottingen 1974, s. 38.
16	Na ten temat zob. A. Radziminski, No we Miasto Lubawskie tv sredniowieczu, w: Now*
Mias to Lubawskie, red. M. Wojciechowski, Nowe Miasto 1992, s. 39; idem, Biskupstwa paAstwa
krzyzackiego tv Prusach X1I1-XV wieku. Z dziejdw organizacji koscielnej i duchowiehstwa, TbruA
1999, s. 73-74.
17	PUB 1/1 143; A. Radziminski, Podziafy koScielne, w: PaAstwo zakonu krzyzackiego tv Pru¬
sach. Podzialy administracyjne i koScielne tv XIII-XVl wieku, red. Z.H. Nowak, Тогий 2000»
s. 73-75.
lH W.Dfugok?cki,Af(ew!/e WiSlana od XIII do potowy XV tv. (1454 r), GdaAsk 1996, s. 60-61

2.4. Geneza oraz uksztahowanie si$ organizacji koscielnej (1206-1409)
147
do granicy z Litw^”14 * * * * 19. Byly to jednak obszary Sambii, Skalowii i Nadrowii, ktdre
CozoNtawaty jeszcze wowczas we wtadaniu plemion pruskich i zostaly podporz^d-
owane Zakonowi dopiero w latach 1254-1255. Stolic^ diecezji i siedzib^ katedry,
po nstatecznym utworzeniu w 1294 r. kapituly katedralnej, zostal Krolewiec, nato-
mluNt rezydencj^ biskupow Rybaki nad Zalewem Wislanym. W swietle dokumentu
podziaiowego z 1243 r. - chociaz nie zapisano tego doslownie - pruska cz?sc Mie-
rxel WiSlanej miala wejsc w skiad diecezji sambijskiej. Do diecezji tej wchodzita
tilde cata Mierzeja Kuronska, chociaz w latach 1253-1258 zostala poswiadezona
W okr?gu Klajpedy jurysdykqa biskupa kurlandzkiego Henryka. Powierzchnia die-
Oozji sambijskiej wynosila 12 400 km2.
Jcdnymi z wazniejszych instytueji koscielnych ksztaltuj^cej si? struktury we-
Wn?trznej w nowo powolanych do zycia diecezjach panstwa krzyzackiego byly ka-
pltuly katedralne, czyli korporaeje kanonickie, ktore wybieraly biskupow oraz wsp6i-
Birzqdzaiy wraz z nimi tymi jednostkami terytorialnymi Kosciola lokalnego. Dnia
22 VII 1251 r. biskup chelminski Heidenryk erygowal w Chelmzy oraz uposazyl
iwoj^ kapitul? katedraln^, ktora pierwotnie skladala si? z duchownych reguly au-
lustiahskiej20. Chelmza stala si? tym samym stolic^ diecezji. Dnia 1II 1264 r. ka-
pltuta ta zostala inkorporowana przez kolejnego biskupa, Friedricha von Hausen,
duchownego krzyzackiego, do zakonu krzyzackiego i ponownie uposazona21. Ten
lkt prawny zostal jeszcze tego samego dnia zatwierdzony przez owczesnego legata
Sttpicskiego, Anzelma22. Przez inkorporacj? kapituly katedralnej chetmzynskiej do
iiikonu Krzyzacy zapewnili sobie wplyw na obsad? i dzialalnosc tej korporaeji ka-
todralnej, szczegolnie zas na wybory kolejnych biskupow, ktorych ona dokonywala23.
Kupituta katedralna w s^siedniej diecezji pomezanskiej byla natomiast dwukrotnie
fundowana przez biskupa Alberta: 26 VIII 1284 i 25 II1285 r. i od pocz^tku skla-
dttla si? z duchownych krzyzackich24. Stala si? tym samym konwentem ksi?zy i kle-
ryk6w krzyzackich, spelniaj^cym rownoczesnie funkcje doradeze wobec biskupa.
Dnia 9 1 1286 r. biskup Albert przekazal kapitule katedralnej lA swoich dochod6w
do czasu wydzielenia naleznej jej 'A diecezji. Kanonicy otrzymali ponadto wie§
Szpctal oraz prawo patronatu kosciola parafialnego w Kwidzynie. Kwidzyn stal si?
14 PUB 1/1 143; A. Radziminski, Podziaty koscielne, s. 76-77.
211 UBBCI 29.
21	PUB 1/1 72.
22	PUB 1/1 71.
11 Zob. obszernq literature na ten temat: A. Radziminski, Fundacja i inkotporaeja kapitufy
katedralnej w Chelmzy oraz zatamanie sif misji dominikafiskiej w Prusach, ZH, t. 56:1991, s. 7—24;
Idem, Z dziejdw ksztaltowania i organizacji kapitul krzyzackich. Inkorporacje pruskich kapitul
kutedralnych do zakonu krzyzackiego, w: Zakon krzyzacki a spoleczenstwo panstwa tv Prusach, red.
/„II. Nowak, Тогий 1995, s. 123-136; idem, Powstanie i organizaeja fredniowieeznej kapituly
katedralnej tv Chelmzy, w: Szkke regionalne. Zapiski chelmzyhskie, Chelmza 2002, s. 51-80. Рог.
J. Powierski, О poczqtkach miasta Chelmzy i kapituly chelminskiej (chetmzynskiej), w: Ojczyzna
hlUsza i dalsza. Studio historyezne ofiarowane Feliksowi Kirykowi tv szelddziesiqtq roeznief urodzin,
red. J. Chrobaczynski, A. Jureczko, M. Sliwa, Krak6w 1993, s. 101-123.
24	PUB 1/2 439,456. Zob. A. Radzimihski, Biskupstwa paAstwa krzyzackiego, s. 43-46, a szcze-
aOInlc ostatnio M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien (1284-1527), Prussia Sacra, Bd. 1,
Tltrurt 2003, s. 124-134.

148
Rozdzial II. Wfadztwo terytorialne (1226-1409)
siedzibq kosciota katedralnego i tym samym stolicq diecezji25. Proces powolania do
zycia sambijskiej kapituly katedralnej byt dosyc mocno rozciqgni?ty w czasie i przy-
padat na lata 1276-1294. Zapoczqtkowal go biskup sambijski Christian von Muhl-
hausen, duchowny krzyzacki, ktory otrzymal t? godnosc w 1276 r.26 Wszystko wska-
zuje na to, ze poczqtkowo utworzyl on w Erfurcie kolegium kanonickie, skladajqce
si? ze Swieckich duchownych, na czele z prepozytem. Byli to wysocy rangq duchow-
ni, wywodzqcy si? w cz?sci z niemieckich rodzin ksiqz?cych27. Wlasciwa fundacja
kapituly sambijskiej nastqpila 11 1285 r. i zostala dokonana rowniez przez biskupa
Christina28. Akcja prawna tego dokumentu miala miejsce w Krolewcu, czyli w poz-
niejszej stolicy diecezji, gdzie Christian von Muhlhausen powolal do zycia szescio-
osobowe kolegium kanonickie, zlozone z duchownych krzyzackich29. Wszystko wska-
zuje na to, ze rowniez po 1285 r. kapitula sambijska funkcjonowala jedynie
formalnie. Stqd kolejna inicjatywa biskupa Christiana, powolujqca do zycia 7 IV
1294 r., tym razem w rodzinnym Muhlhausen, sambijskq kapitul? katedralnq30. Na
jej pierwotnq siedzib? zostala obrana rezydencja biskupia w Schonewik, od
pocz. XIV w. zwane Bischofshausen (w pol. XIV w. utrwalila si? nazwa Fischhau-
sen, pol. Rybaki)31. Dopiero po zbudowaniu katedry w Krolewcu, w pocz. XIV w.,
przeniesiono tarn siedzib? kolegium kanonickiego. Krolewiec stal si? tym samym
stolicy diecezji sambijskiej32. Akordem konczqcym proces tworzenia krzyzackiej
kapituly katedralnej w diecezji sambijskiej by! dokument poswiadczajqcy wspomnia-
ny akt erekcyjny biskupa Christiana, wystawiony 13 V 1296 r. w Toruniu przez wiel-
kiego mistrza Konrada von Feuchtwangen33.
25	PUB 1/1 481.
26	H. Schmauch, Die Besetzung der Bistiimer im Deutschordensstaate (bis zum Jahre 1410),
ZGAE, Bd. 20: 1917-1919, s. 643-752; Bd. 21: 1920-1923, s. 1-102; tu: Bd. 20: 1917-1919,
s. 727-728. Ostatnio R. Biskup, Das Domkapitel von Samland (1285-1515), Prussia Sacra, Bd. 2,
Torun 2007, s. 61-62.
27	Szerzej na ten temat: K. Herquet, Zur Preussischen Bistumsgeschichte des 13. Jahrhunderts,
AM, Bd. 13: 1876, s. 556. Por. P. Reh, Das Verhaltnis des deutschen Ordens zu den preussischen
Bischofen im 13. Jahrhundert, ZWGV, H. 35: 1896, s. 127; R. Biskup, Poczqtfd, organizacja i upo-
sazenie sambijskiej kapituly katedralnej w sredniowieczu (XIII-XIVw.), „Studia Elblqskie”, t. 2:2000,
s. 23-25. Ostatnio obszemej analizy dokonal idem, Das Domkapitel von Samland, s. 50-63.
28	UBBS 139. Zob. K. Herquet, Kristian von Muhlhausen, Bischofvon Samland (1276-1295),
Halle 1874, s. 31 nn.; R. Biskup, Poczqtki, organizacja, s. 25-27'; idem, Das Domkapitel von Sam¬
land, s. 64-65.
29	D. Wojtecki, Studien zur Personengeschichte des Deutschen Ordens im 13. Jahrhundert,
Wiesbaden 1971, s. 71-72, 101, 206. Zob. tez K. Herquet, Kristan von MUhlahausen, s. 31—32
oraz ostatnio R. Biskup, Das Domkapitel von Samland, s. 64-65.
30	UBBS 164; zob. Canonici Sambiensis epitome gestorum Prussie, hrsg. v. M. Toeppen, SRP,
Bd. I, Leipzig 1861, s. 289; F. Rediger, Der Zwist des Bischofs Johannes Clare von Samland mit
dem Deutschorden (1321-1322), Greifswald 1907, s. 46-47; R. Biskup, Poczqtki, organizacja,
s. 28-31; idem, Das Domkapitel von Samland, s. 66-68.
31	Zob. hasto Samland, oprac. H. Schmauch, w: LTK, Bd. 9, Freiburg 1986, kol. 297-298.
32	W krdtkich dziejach Prus kanonika sambijskiego znajduje si^ zapiska dotyczqca obj?cia
katedry w Krdlewcu, zob. Canonici Sambiensis, s. 289.
33	UBBS 181. Zob. R. Biskup, Poczqtki, organizacja, s. 31; idem, Das Domkapitel von Sam•
land, s. 69.

2.4. Geneza oraz uksztaltowanie si? organizacji koscielnej (1206-1409)
149
Konsekwencji procesow ksztaltowania si? trzech krzyzackich kapitul katedral-
nych, tj. chelmiynskiej, pomezanskiej i sambijskiej, byio powstanie swoistego dua-
lizmu pozycji prawnej tak kolejnych biskupow (o ile byli czlonkami zakonu krzy-
/.ackiego), jak rowniez pralatow i kanonikow, wowczas wyl^cznie duchownych
krzyzackich. Z jednej strony byli oni, jako cztonkowie Zakonu, podporz^dkowani
wiclkiemu mistrzowi. Z drugiej zas np. biskupi krzyzacy, a takze krzyzackie kapi-
luty, byly wyposazone w odr?bni wladz? terytorialn^. Wytworzony w ten sposob
podzial mi?dzy zakonem krzyzackim jako korporacja duchowna a wladc^ teryto-
riulnym nalezy rozci^gn^c rowniez na biskupow i kapituly. Duchowni ci, jako czlon-
kowie Zakonu, byli zobowi^zani do posluszenstwa wobec wielkiego mistrza. Thka
zulcznosc nie istniala jednak w zakresie sprawowanej przez nich swieckiej wladzy
Icrytorialnej, a takze wykonywanej jurysdykcji diecezjalnej, chociaz oczywiscie na-
Iczy liczyc si? z ich ograniczeniami wynikaj^cymi z uwarunkowan politycznych i re-
lacji z Zakonem jako wladc^ terytorialnym. Wnioski na ten temat ptyn^ z analizy
dziutalnosci s^downictwa swieckiego na obszarze dobr biskupich, ustawodawstwa
podatkowego biskupow, ich uprawnien w zakresie obronnosci kraju oraz funkcjono-
wania wojtow biskupich i kapitulnych34. Dobrze oddaje taki wlasnie stan prawny
oraz fiwiadomosc jego istnienia wsrod owczesnego duchowienstwa rowniez np. kro-
nlka Jana Plastwiga, dziekana kapituly warminskiej, napisana najpewniej na
przel. 1463 i 1464 r.35 Swiadomi takiego stanu rzeczy byli jednak rowniez duchow¬
ni krzyzaccy, jak to pokazuje np. korespondencja biskupa sambijskiego Dietricha
Cuby (1470-1474), kaplana krzyzackiego i rownoczesnie prokuratora Zakonu przy
kurii papieskiej36.
Powstanie kapituly katedralnej w diecezji warminskiej wi^ze si? z postacii
blukupa Anzelma, duchownego krzyzackiego37. Zostala ona powolana do zycia
W Braniewie przez wspomnianego biskupa w czerwcu 1260 r. Utworzyl on w6w-
OIMN przy kosciele katedralnym pod wezwaniem sw. Andrzeja Apostola 16 pre¬
bend kanonickich, ktore uposaiyl blizej nieokreslonymi ziemiami wraz z dziesi?-
oinumi, jurysdykcji i innymi korzysciami38. Mi?dzy 1282 a 1288 r., w czasach
kolcjncgo biskupa, Henryka Fleminga, siedziba kapituly i stolica diecezji zostaly
przcnicsione do Fromborka. W sklad kapituly warminskiej wchodzili zatem Swiec-
fly duchowni. Byla ona jedyn^ korporacji katedraln^ w panstwie krzyzackim,
M B. Poschmann, Bistiimer und Deutscher Orden in Preussen 1243-1525. Untersuchung zur
toffamtungs- und Vemaltungsgeschichte des Ordenslandes, Munster 1962, s. 10.
,M Johannis Plastwici, Decani Warmiensis, Chronicon de vitis Episcoporum Warmiensium,
hn|. v. C.P. Woelky, SRW, Bd. I, Braunsberg 1866, s. 48; Biogram Jana Plastwiga oprac. F. Buch-
M*. APB, Bd. II, s. 503-504; H. Schmauch, Die kirchenrechtliche Stellung derDidzese Ermland,
AKJg. 15: 1938, s. 241-268.
** AST V 88, s. 265. Zob. na ten temat szerzej S. Meyer, Der Streit des Hochmeisters Heinrich
MM Hlchtenberg mit Dietrich Cuba, Bischof von Samland, AM, Bd. 43: 1906, s. 29-84.
м Jcgo biogram zob. S. Achremczyk, R. Marchwifiski, R. Przeracki, Poczet biskupdw war-
WMkh'h, Olsztyn 1994, s. 13-18.
w CDW I 48. B. Pottel, Das Domkapitel von Ermland im Mittelalter, Leipzig 1911, s. 3;
it Obtik, О poczqtkach kapituly katedralnej na Warmll% „Warmibskie Wiadomofci Diecezjalne”,
Hi 16: 1961, H. 8-11.

150
Rozdzia! II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
ktora nie zostala inkorporowana do zakonu krzyzackiego. W dokumencie z czerw-
ca 1260 r. biskup Anzelm przyznal kapitule stosowne uposazenie, ktore mialo
docelowo stanowic Уз terytorium otrzymanego przez wspomnianego biskupa od
Zakonu39.
Na obszarze domeny biskupow warminskich, pod Braniewem, dnia 17 VI
1341 r. zostala ponadto ufundowana, przez biskupa Hermana (1337-1349) i ka-
pitulp katedraln^, kolegiata i kapitula40. Niektorzy historycy lokowali jej pierwot-
щ siedzibp w Pierzchalach41, inni natomiast w poblizu Starego Miasta Braniewa42.
Nie mozna wykluczyc, ze wspomnian^ grupp kanonick^ zapocz^tkowala grupa
braniewskich kapelanow, spelniaj^cych pomocnicz^ rolp w administrowaniu bi-
skupstwa warminskiego43. Dnia 30 X 1343 r. siedziba kapituly i kolegiaty zostala
przeniesiona do Giotowa w poblizu Dobrego Miasta, ktore z racji swojego polo-
zenia dawalo kapitule kolegiackiej lepsze mozliwospi rozwinipcia dzialalnosci
duszpasterskiej oraz gospodarczej44. We wspomnianym dokumencie z 1343 r.
maj^tek kapituly zostal doposazony 100 lanami, pocljodz^cymi z maj^tku bisku¬
pa warminskiego i kapituly katedralnej.
2.4.3.	Organizacja wewn?trzna diecezji w Prusach
oraz na Pomorzu Gdanskim
2.4.З.1.	Uksztaltowanie si? koscielnych wladztw terytorialnych
Trzy biskupstwa pruskie, tj. pomezanskie, warminskie i sambijskie, mialy zostac
uposazone Уз maj^tkow istniej^cych w poszczegolnycji diecezjach, w stosunku do
Уз, ktore mialy przypasc zakonowi krzyzackiemu45. Byla to sytuacja odmienna od
tej, ktora uksztaltowala sip w Inflantach, gdzie kawalerowie mieczowi otrzymali Уз,
tamtejsi biskupi zas 2/з dobr w diecezjach46. Biskupom w Prusach zostala przekaza-
na tylko Уз wszystkich dobr, przede wszystkim z powodu znacz^cego wysilku woj-
39	CDW148.
40	Dokument fundacyjny nie zachowat sip. О powolaniu do zycia kapituly wspomina doku-
ment biskupa Hermana z Pragi z 30 X1343 r., dokonuj^cy jej translokacji do Giotowa, zob. CDW
II 30.
41	Zob. np. A. Birch-Hirschfeld, Geschichte des Kollegiatstiftes in Guttstadt 1341-1811, ZGAE,
Bd. 24:1932, s. 278-279 (tam tez starsza literatura) oraz E. Przekop, Powstanie i organizacja prawna
kapituly kolegiackiej w Dobrym Mieicie do roku 1429, „Studia Warminskie”, t. 6:1969, s. 26-31.
42	J. Powierski, Poczqtki kapituly kolegiackiej w Dobrym Miescie na tie stosunkowpolitycznych,
„Studia Warminskie”, t. 30: 1993, s. 197-199.
43	Teza J. Powierskiego, Poczqtki, s. 199-201 wymaga jednak badan zrodlowych.
44	CDW II 30; E. Przekop, Powstanie, s. 3-33; J. Powierski, Poczqtki, s. 213-217.
45	PUB 1/1 143. Zob. M. Dygo, Studia, s. 215 n.; A. Radziminski, Der Deutsche Orden und
die Bischofe und Domkapitel in Preussen, w: Ritterorden und Kirche im Mittelalter, hrsg.
v. Z.H. Nowak, OMCTH, Bd. IX, Torun 1997, s. 43.
46	M. Hellmann, Die Verfassungsgeschichte Livlands und Preujlens im Mittelalter. Ein Beitrag
zurvergleichenden Verfassungsgeschichte, „Ostdeutsche Wissenschaft. Jahrbuch des Ostdeutschen
Kulturrates”, Bd. II1-IV: 1956-1957, s. 98.

2.4. Geneza oraz uksztaltowanie si? organizacji koscielnej (1206-1409)
161
skowego, jaki jeszcze w XIII w. musiat podj^c zakon krzyzacki przeciw poganskim
Prusom. Poszczegolni zwierzchnicy diecezji otrzymywali jednak na zasadzie wladz-
twa terytorialnego47. Jedynie w diecezji chelminskiej na uposazenie biskupstwa
zlozyc si? mialo pocz^tkowo 600 lanow w wybranym przez biskupa miejscu oraz
danina zbozowa (dziesi?cina) w wysokosci 1 miary pszenicy i 1 miary zyta z ptuga
oraz 1 miary pszenicy z radla, a takze trzecia cz?sc ziemi lubawskiej48. Do podzia-
tow terytorialnych mi?dzy Zakonem a biskupami najwczesniej doszlo w diecezji
chelminskiej (1246)49, nast?pnie pomezanskiej (1250)50, warminskiej (1251)51 i sam-
bijskiej (1258)52. Pierwotnie w sklad dobr biskupow chelminskich weszly: Loza
(Chelmia) wraz z jeziorem, nad kt6rym byla polozona, W^brzezno, Bobrowo (do
dobr bobrowskich zaliczano takze Mszano nad Drw?c^) i nienazwana miejscowoSd
nad Drw?c$53. Granice diecezji chelminskiej, obejmuj^cej ziemi? chelmihsk^ i lu*
bawsk^, uznal w dokumencie z 22 VII 1251 r. owczesny biskup Heidemyk54. Do*
kumentem tym wspomniany biskup erygowal i uposazyl kapitul? katedraln^ regu*
ly augustianskiej, ktora rezydowala przy kosciele pw. sw. Trojcy w Chelmiy.
Otrzymala ona wowczas nast?puj^ce dobra: Bielczyny, Wrodawki (villa Razlai -
wies Radawa), Biskupice (Amoldisdorf), Sk^pe, parafi? w Chelmzy i 12 lan6w
w miesde i jego parafii. Posiadlosci biskupstwa i kapituly stanowily w tej cz?§ci
ziemi chelminskiej zwarty kompleks dobr, ktorego zachodni^ cz?sc otrzymala ka-
pitula55. Dodatkowo, 16 IX 1257 r., ksi^z? kujawski Kazimierz podarowal kapitule
chetmzynskiej swoj^ cz?sc ziemi lubawskiej56. Przed 1II1264 r. chelmzynska kapi-
tula katedralna zostala inkorporowana do zakonu krzyzackiego na prosb? kolejne-
go biskupa, Friedricha von Hausen, i ponownie uposazona w wymienione wyzej
dobra oraz dodatkowo w 600 lan6w w ziemi lubawskiej57. Dokumentem z dnia
26 VII1289 r. biskup chelminski Werner odebral jednak swojej kapitule wspomnia-
ne 600 lanow w ziemi lubawskiej, w zamian zas przekazal jej inn:), scisle okre§lonq
granicami cz?sc ziemi lubawskiej mi?dzy rzekami Drw?cq, Brynic^ i strumieniem
47	PUB I/l 143.
48	PUB I/l 143. Zob. M. Dygo, Studio, s. 214.
49	UBBC114; PUB I/l 182; zob. J. Powierski, О poczqtkach rrtiasta Chelmzy, s. 108-109.
50	PUB I/l 233; zob. M. Roman, Osadnictwo i stosunki wtasnosciowe w Pomezanii biskupiej
od konca XIII do polowy XV w., ZH, t. 37: 1972, z. 1, s. 28.
51	CDW I 26. Szerzej na ten temat zob. M. Toeppen, Die Theilung der Didzese Ermland
zwischen dem Deutschen Orden und dem ermlandischen Bischofe, AM, Bd. 3: 1866, s. 630-648;
V. Rohrich, Die Theilung der Diozese Ermland zwischen dem Deutschen Orden und dem ermldn-
dischen Bischofe, ZGAE, Bd. 12:1897-1899, s. 217-266.
52	UBBS 57, 58. Na ten temat zob. Canonici Sambiensis, s. 288; R. Biskup, Dzialalnold
osadnicza biskupow i kapituly sambijskiej do konca XIV w. Relacje mifdzy zakonem krzyzackim
a duchowiehstwem sambijskim, ZH, t. 67: 2002, z. 3-4, s. 29-31.
53	PUB I/l 182; J. Powierski, О poczqtkach miasta Chelmzy, s. 108.
54	UBBC I 29.
55	A. Radziminski, Fundacja, s. 7-24; idem, Powstanie, s. 62; por. J. Powierski, О poczqtkach
miasta Chelmzy, s. 108.
56	UBBC 1 51.
57	UBBC I 72; Szerzej na ten temat A. Radziminski, Biskupstwa panstwa krzyzackiego,
s. 36-41.

152
Rozdzial II. WUdztwo terytorialna (122fr>1409)
Swi?tej Marii58. Z kolei 1IX 1291 r. wspomniany biskup nadat kapitule 300 lan6w
kolo gory Kurz?tnik w zamian za 300 lan6w przekazanych biskupstwu plockiemu59.
Szczeg61owo granic? mi?dzy cz?sci3 biskupa a krzyzackq w ziemi lubawskiej okre-
slit wspdlny dokument, wystawiony przez innego biskupa chetminskiego, Ottona,
i wielkiego mistrza Dietricha von Altenburg, z 20 VI 1338 r.60 Ostatecznie dobra
biskupow chelminskich obejmowaly wschodni^ cz?sc ziemi lubawskiej z Lubawq,
gdzie znajdowal si? zamek biskupi, oraz okolice W^brzezna wraz z samym miastem,
Bobrowo i Mszano nad Drw?c^. Uposazenie kapituly chelmzynskiej skladalo si?
z dwoch zwartych kompleksow d6br: w okolicach Chelmzy i Kurz?tnika61. Trzeba
zaznaczyc, ze dobra nalez^ce do biskupa i kapituly chelmzynskiej do konca XIV w.
byly administrowane przez w6jta biskupiego. Dopiero od pocz. XV w. pojawil si?
wojt kapitulny zarz^dzaj^cy maj^tkiem posiadanym przez t? instytucj? w ziemi lu¬
bawskiej. Urz^d ten byl piastowany najcz?sciej przez rycerzy krzyzackich62.
Pierwszy uklad w sprawie utworzenia terytorium biskupiego w diecezji pome-
zanskiej zostal zawarty 18 III 1250 r. mi?dzy mistrzem krajowym Ludwigiem von
Queden a Emestem, owczesnym biskupem pomezanskim63. Wspomniany biskup
sposrod trzech cz?sci diecezji wybral pocz^tkowo polnocn^. Nast?pnie Krzyzacy do-
konali zamiany dobr, przekazuj^c na rzecz biskupstwa potudniowa cz?sc Pomezanii
z Kwidzynem. Zamian? t? potwierdzil uklad z 22 XII1254 г., со zostalo zatwierdzo-
ne w bulli papieza Aleksandra IV z 10 III 1255 r.64 Kolejnego podzialu dobr, tym
razem biskupstwa pomezanskiego, dokonano juz po utworzeniu kapituly katedral-
nej. Dnia 9 I 1286 r. biskup Albert przekazal bowiem tej korporacji Уз swoich
dochodow do czasu wydzielenia naleznej jej Уз cz?sci maj^tku biskupiego. Kanoni-
cy otrzymali ponadto wies Szpetal oraz prawo patronatu kosciola parafialnego
w Kwidzynie65. Ostatecznie kanonikom pomezanskim przypadla jako uposazenie
wschodnia cz?sc latyfundium biskupiego. Dokladne okreslenie granic Pomezanii
biskupiej nast^pilo w dokumencie ugody zawartej 30 VI 1294 r. mi?dzy mistrzem
krajowym Meinhardtem von Querfurt a biskupem Heinrichem. Dokument ten opi-
sywal zasi?g terytorium biskupiego oraz jego granice z dobrami krzyzackimi66. W okre-
sie pozniejszym nie ulegly one wi?kszym zmianom. Granice mi?dzy terytorium
zakonu krzyzackiego a obszarem nalez^cym do biskupow pomezanskich zostaiy
jeszcze wspomniane w dokumencie Luthera von Braunschweig, komtura dzierz-
gonskiego, z 1324 r.67
58	UBBC1120.
59	UBBC 1126.
60	UBBC I 261.
61	A. Radziminski, Podziafy koscielne, s. 68-70.
62	B. Poschmann, Bistiimer, s. 81-92. Zob. tez wykazy
s. 119.	i
'ojtow biskupich i kapitulnych, ibidem,
63	PUB 1/1 233. Zob. M. Roman, Osadnictwo, s. 28.
64	PUB 1/1 301 (= LECUB I 280>.
85	PUB 1/2 481. Na ten temat A. Radzimifiski, Podziafy kcicielne, s. 72.
86	PUB 1/2 621. Por/M. Roman, Osadnictwo, s. 29-30 (tam tez wczeSniejsza literature
na ten temat).
87 UBBP 30; A. Radziminski, Podziafy kofcielne, a. 72,

2.4. Geneza oraz uksztaltowanic sif organizacji kofcielnej (1206-1409)
163
OgOtcm obszar terytorium biskupiego w diecezji pomezanskiej - poczqtkowo
Цо/nlo z cz?Sci<j nalez^Ccj do kapitufy katedralnej - wynosil ok. 1300 кш2. Na te-
Nnle Pomczanii biskupiej uksztaltowal si? jednak stopniowo wewn?trzny podziai
П1 (orytorium biskupie i kapitulne68 *. To ostatnie bylo polozone we wschodniej cz?-
fel kompleksu d6br biskupstwa pomezanskiego. Posiadlosci kapitulne liczyly og61em
ok. 340 кш2. Interesuj^co przedstawiajcj si? stosunki wlasnosciowe w poszczeg61-
RWh cz?Sciach d6br koscielnych. Otoz w pol. XV w. na obszarze latyfirndium bi-
ikliplcgo istnialo 76 osad wiejskich, ktore posiadaly l^cznie ponad 5000 Ian6w.
Wlr6d nich 32 byly biskupimi wsiami kmiecymi, kolejne 33 maj^tkami rycerskimi
(lennumi), 9 stanowily zas folwarki biskupie. Uzupelnialy to dwie osady mlyftskie.
Nleco inaczej przedstawialy si? stosunki wlasnosciowe w cz?sci kapitulnej, gdzie
•kcjn kolonizacyjna rozpocz?la si? pozniej, gdyz dopiero w pocz. XIV w., i to na
larenuch mocno zalesionych i prawie jeszcze bezludnych. Do pol. XV w. na tym
obszarze znajdowato si? ogolem 2200 zasiedlonych tanow, ktore zloiyly sif na
40 osad wiejskich. Z tego az 31 byly to wsie kmiece, tylko 3 zas to maj^tki rycer-
iklo. Kapitula pomezanska posiadala ponadto 5 folwarkow oraz 1 osad? mlyAskf49.
Mnjqtkiem tym zarz^dzali wojtowie kapitulni, ktory to urz^d - obok w6jta bisku¬
piego - by! obsadzany, chociaz z wyj^tkami, przez rycerzy krzyzackich70.
Podziai diecezji warminskiej na cz?sc biskupi^ i zakonn^ dokonywal si? w kilku
etapach. Najwazniejsze postanowienia zostaly zawarte w dokumentach z 27 iv
125171 i 27 XII1254 r.72 Biskup warminski Anzelm wybral dla siebie srodkow^ cz?£6
diecezji. W 2. pol. XIV w. doszlo do ostrych sporow о granice mi?dzy dobrami bi-
skupstwa a dobrami zakonu krzyzackiego w polnocno-wschodniej cz?sci terytorium
biskupiego oraz cz?sci Puszczy Galindzkiej. Uklad zawarty 28 VII1374 r. i zatwier-
dzony 16 II 1375 r. przez papieza Grzegorza XI byl korzystny dla Zakonu, dlatego
blskupi warminscy utracili wowczas nawet cz?sc tych ziem, ktore przyznawal im
traktat podzialowy z 1254 r.73 Chodzi tutaj о ok. 400 lanow w okolicach Reszla oraz
mnicjsze enklawy na granicy p61nocno-wschodniej. Najwi?ksze straty ponioslo bi-
skupstwo na granicy poludniowo-wschodniej w Puszczy Galindzkiej - Zakon ode-
bral tutaj przeszlo 6000 lanow. Ostatecznie powierzchnia dominium biskupiego na
Warmii wyniosla 4200 km2. Zostalo ono podzielone na siedem komomictw bisku-
plch z gldwnymi osrodkami: Braniewem, Omet^, Lidzbarkiem, Reszlem, Dobrym
Miustem, Jezioranami, Barczewem74. Na obszarze nalezqcym do biskupow warmiA-
skich swoje dobra posiadala jednak rowniez kapitula katedralna. Zostaly one po
Nt Na ten temat obszernie A. Radziminski, Podziafy kofcielne, s. 72-73.
1,9 M. Roman, Osadnictwo, s. 42-52 (wraz z wykazami wsi nalezacych do biskupow pome*
zultekich i kapituty).
70	B. Poschmann, Bistumer, s. 81-105; wykazy wojtow biskupich i kapitulnych, ibidem,
n. 120-121.
71	CDWI 26.
72	CDWI 31.
73	CDW II 497 (uklad z 1374 r.), 503 (dokument papie|a Grzegorza XI). Zob. A. Szorc,
Dominium warmiAskie 1243-1772. Przywilej i prawo chelmiAskie na tie ustroju Warmii, Olsztyn
1990, s. 24-26.	\
74	A. Radzimiftski, Podziafy kofcielne, s. 74,	\

154
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
raz pierwszy wyznaczone przez biskupa Anzelma w 1260 r. i mialy docelowo sta-
nowic Уз terytorium otrzymanego przez wspomnianego biskupa od Zakonu. W ich
skiad weszly wowczas majcpki w okolicach Pieni?zna i Braniewa oraz prawo patro-
natu kosciola parafialnego w Braniewie oraz jego uposazenie75. Pierwszego zasad-
niczego podziatu Warmiii na cz?sc biskupi^ i kapituln^ dokonai biskup Henryk
Fleming 2 IX 1288 r. Kapitula otrzymala wowczas 60 lanow w miejscowosci Za-
wierz w poblizu Braniewa oraz ziemi? zwanq Wewa koto Pieni?zna, ktora, powi?k-
szona о lesiste okolice Mingajn i Henrykowa, stanowila uposazenie komomictwa
kapituly w Pieni?znie76. Wspomniane terytorium nie stanowito jednak Уз powierzch-
ni dominium biskupiego. Powodem opoznienia wydzielenia dobr kapitule warmin-
skiej byto slabe zasiedlenie i zagospodarowanie obszaru Warmii. Biskupi i kapitula
zarz^dzali nimi wspolnie az do 1346 r. Od jesieni tego roku kapitula warminska juz
samodzielnie lokowala wsie w okolicach Olsztyna, со wskazuje, ze tereny te zosta-
ly jej przekazane do wylqcznego uiytku. Olsztyn w 1353 r. zostal miastem, 2111388 r.
wyznaczono zas szczegolowy przebieg granic nowo powstalego kapitulnego komor-
nictwa olsztynskiego77. Ogolem w skiad dobr kapitulnych na Warmii wchodzily trzy
nierowne terytoria komomictw z siedzibami we: Fromborku, Pieni?znie i Olsztynie.
Opr6cz nich kapitula uzyskata w XIV w. jeszcze dwie niewielkie enklawy w domi¬
nium biskupim. Chodzi tutaj о dwie wsie w komomictwie reszelskim, tj. S^topy
i Wojkowo, kt6re byly administracyjnie podporz^dkowane komomictwu kapitulne-
mu w Olsztynie78.
Zasadniczy podzial terytoriow mi?dzy biskupstwem sambijskim a zakonem
krzyzackim zostal dokonany w latach 1257-1258. Dnia 14IV 1257 r. doszlo do po¬
dziatu zamku w Krolewcu z przyleglymi obszarami79. Zostal on podzielony na trzy
cz^sci: pierwsza obejmowala obszar, na ktorym bracia chcieli wybudowac zamek,
drug^ tworzylo subwbium, czyli przedzamcze, natomiast trzeci^ obszar z wybudowa-
nym juz zamkiem. Biskup sambijski wybral trzeci^ cz?sc, natomiast Zakon pozosta-
le dwie. 3 V 1258 r. Sambia oraz pruska cz?sc Mierzei Wislanej zostaly podzielone
na trzy cz^sci80. W swietle dokumentow biskupa sambijskiego Johanna I Clarego
(1321-1344), ktory zaraz po obj?ciu godnosci wyst^pil przeciwko Krzyzakom, mozna
powiedziec, ze wspomniana cz?sc Mierzei nigdy nie znalazta si? w posiadaniu bi-
skupow sambijskich81. W 1331 r. ustalono szczegotowo granice podzietonych mi?dzy
75	PUB 1/2 107. Zob. na ten temat B. Pottel, Das Domkapitel, s. 60-61.
76	CDW I 78; B. Pottel, Das Domkapitel, s. 62-63.
77	CDW III 218. Zob. tez W. Dtugok?cki, Poludniowo-zachodnia granica komomictwa olsz¬
tynskiego w pierwszej polowie XV w., w: Polska, Prusy, Rid. Rozprawy ofiarowane prof. zw. dr. hab.
Janowi Powierskiemu w trzydziestolecie pracy naukowej, red. B. Sliwinski, „Studia z dziejow sre-
dniowiecza”, nr 2, Gdansk 1995, s. 47-56.
7lt A. Radziminski, Podziafy koscielne, s. 73-75.
74	UBBS 52; R. Biskup, Dzialalnofd, s. 28.
Itu UBBS 58; zob. R. Biskup, Dzialalnoi6, s. 29-31.
Hl UBBS 22. Na temat sporu biskupa Johanna Clarego z Zakonem zob. F. Rediger, Der
Zwist des Bischofs Johannes Clare, zob. tez A. Radzimihski, Biskupstwa paAstwa krzyzackiego,
s. 79-87.

©
0
1
а
&
dobra biskupbw
ptockich
dobra biskupbw
wtoctawskich
siedziba diecezji
archiprezWteraty
siedziba kotegiaty
ГТТП terytoria biskupbw
terytoria kapitui
granica diecezji
Mapa 9. Podziafy koiciefaie w Prusadi i na Pomorzu Gdansldm na pocz. XV w.

156
Rozdzial II. Wladztwo terytorialM (1226-1409)
Zakon a biskupstwo sambijskie trzech cz?$ci diecezji*12. W 1352 r. zostal wystawio-,
ny dokument w sprawie formalnego podzialu Nadrowii na trzy cz?§ci oraz wyboru,
jednej z nich przez biskupa i kapitul? katedraln^82 83. W latach 1263-1322 doszlo ge-
neralnie do kilku ukladow granicznych w sprawie d6br mi?dzy Zakonem a bisku-
pami sambijskimi, z reguly zawieraj^cych postanowienia na korzysc Krzyzak6w, i
Dnia 111 1302 r. biskup Siegfried wydzielil ponadto stosowne uposazenie swojej.;
kapitule katedralnej84. Ostatecznie biskupia cz?sc diecezji sambijskiej obejmowala'
pi?c komornictw - na zachodzie byly to: Rinau, Medenau i Rybaki, natomiast1
w strefie srodkowej, na pdlnoc od Krolewca, Powunden i Laptau. W pocz. XV w.!
(od 1407 r.) na miejsce komomictwa Rinau powstalo komornictwo z siedzibf
w Thierenbergu, ktorego granice odbiegaly nieco od tego pierwszego. Po podziale;
Nadrowii mi?dzy Zakon a biskupdw sambijskich zostalo najpewniej utworzone po
cz^tkowo prokuratorstwo, natomiast najpozniej od 1429 r. komornictwo w Geord
genburgu, polozonym we wschodniej cz?sci diecezji, nieco na polnoc od miejsca,;
gdzie W?gorapa wplywa do Pregoly. Jedynym miastem w dobrach biskupich byly1
Rybaki, ktore zostaly zalozone przez biskupa Siegfrieda w 1299 r. We wspomnia-l
nych komomictwach, nalez^cych do biskupow sambijskich konca XIV w., istnialoj
t^cznie со najmniej 90 osad85. Z kolei terytorium kapitulne zostalo zorganizowane ч
w dw6ch komomictwach - Quedenau polozone na polnocny wschod od Krolewcai
(jako komornictwo po raz pierwszy w 1331 r.) oraz w Saalau, we wschodniej cz?$d |
diecezji sambijskiej, nieco na polnoc od rzeki Pregoly (po raz pierwszy w 1361 r.),.
W 1327 r. biskup Johannes nadal ponadto kapitule alodium w komomictwie Lap-',
tau. Kapitula sambijska dysponowala rowniez kilkoma wsiami w komomictwie bi-
skupim Powunden, kt6re otrzymala od biskupa sambijskiego Bartholomausa mi?-
dzy 1366 a 1370 r.86 L^cznie, uwzgl?dniaj^c rowniez maj^tki dwoch wspomnianych,
komornictw, do койса XIV w. wlasnosci^ kapituly bylo 37 osad87.	j
2.4.3.2.	Rozwoj sieci archiprezbiteralnej (dekanalnej)
i parafialnej
Organizacja wewn?trzna diecezji pruskich oraz diecezji cheiminskiej opartl
byla przede wszystkim na archiprezbiteratach. Jedynie na Pomorzu Gdanskim
zaj?tym со prawda przez zakon krzyzacki w latach 1308-1309, gdzie jednak roz-
ci^gala si? w przewazaj^cej cz?sci jurysdykcja polskiego Kosciota, istniala struki
tura archidiakonalna oraz dekanalna. W diecezjach panstwa krzyzackiego w Pru<
82	UBBS 270, 271, 272.	$
83	UBBS 404; R. Biskup, Dziatalnosc, s. 43.	j
84	UBBS 200; zob. tez 203; A. Radzimiftski, Biskupstwapanstwa krzyzackiego, s. 48-55.	]
85	R. Biskup, Dziatalnosc, s. 50-55, tabela 1. Zob. A. Radziminski, Podziafy koicielnt,
s. 76-77.
88 H. Schlegelberger, Studien iiberdie Verwaltungsorganisation des Bistums Samland im Mlfr
telalter, w: Die Domkapitel, s. 117-119.	\
87 R. Biskup, DzialalnoitS, s. 56-58, tabela 2.	,

2.4. Geneza oral ukiztaltowanie sif organizacji kolcielnej (1206-1409)
157
Mtcli nic istniai natomiast podziat na archidiakonaty88. Archiprezbiterzy byli
pr/.cdstawicielami i pdnomocnikami biskupa w terenie. Do ich zadan nalezalo
wprowadzanie duchownych na nizsze urz?dy koscielne, czuwanie nad duszpaster-
Nlwcm, wizytowanie kosciolow parafialnych polozonych na terenie archiprezbi-
Icrulu, kontrolowanie ich sytuacji gospodarczej i finansowej. Posiadali oni takze
pruwo nakladania ekskomuniki nizszego stopnia89.
Archiprezbiteraty w diecezji chelminskiej na pewno istnialy juz w latach 30.
XIV w. W 1337 r. wzmiankowany jest archiprezbiter w Brodnicy, w 1338 r. w Ra-
Uzyniu, na pocz. XV w. w Lubawie, a przed 1438 r. utworzono rowniez archipre-
Khitcrat w Toruniu90. Do konca interesuj^cego nas okresu archiprezbiteraty w die-
Oezji chelminskiej zostaly utworzone zapewne jeszcze w Chelmnie, Chelmzy,
Oolubiu, W^brzeznie, Grudzi^dzu i Lidzbarku. W kazdym przypadku archipre-
Kbitcr byt rownoczesnie plebanem kosciola parafialnego. Gdyby wi?c przyj^d, ze
organizacja archiprezbiteralna w diecezji chelminskiej liczyla w XV w. 10 archi-
prezbiteratow, to przeci?tny obszar oddzialywania tej jednostki koscielnej wyno-
•llby w6wczas 400 km2 91.
Z najnowszych badan wynika, ze diecezja pomezanska byla podzielona na
IS archiprezbiteratow92. Miaty one swoje siedziby w 14 nast?puj^cych miejsco-
Woficiach, znajduj^cych si§ poza dominium koscielnym: D^brownie, Nidzicy,
Pltr6dzie, Milomlynie, Mor^gu, Olsztynku, Dziaidowie, Zalewie (1399), Zulawie
fcrtumskiej (1395), Jasnej (1395), Pestlinie (1395), Gnojewie (1416), Zwierzewie
I przypuszczalnie w Dzierzgoniu. Na terytorium biskupim znana jest siedziba tylko
JtHlnego archiprezbitera w miejscowosci Trumiejki93. Obszar przeci^tnego archi-
HH PrzejSciowo, w XIII w., istnialy one natomiast w diecezji chelminskiej i warminskiej. Dla
flldcozji chetminskiej zob. UBBC129. Bl^dn^ dat$ odnosnie wyst^powania archidiakona (1254),
Ым podania podstawy zrodtowej, podaje B. Kumor, Koscielna geografia historyczna diecezji pru•
ikk'lt (1243-1993), KMW, 1996, nr 1 (211), s. 33; Powtarza te ustalenia W. Rozynkowski, Uwagi
0 jioczqtkach organizacji archiprezbiteralnej (dekanalnej) na terenie diecezji chelminskiej, „Studia
frlpllriskie”, t. 27:1998, s. 316. Por. A. Radziminski, Biskupstwapahstwa krzyzackiego, s. 119. Na
If mat okresowego istnienia archidiakonatow w diecezji warminskiej zob. nizej.
HU K. Przekop, Archiprezbiter, w: EK, t. 1, Lublin 1985, kol. 875-876; zob. M. Przybytko,
Urtqd dziekana w rozwoju historycznym, „Prawo Kanoniczne”, R. 5: 1962, s. 79-113.
00 UBBC I 231, 563; PUB III 136, 167; Ein preussisches Formelbuch des 15. Jahrhunderts,
Hrng. v. A. Kolberg, ZGAE, Bd. 9: 1887-1890, s. 314; W. Rozynkowski, Uwagi, s. 316; A. Radzi-
mlrtukl, Biskupstwa pahstwa krzyzackiego, s. 119.
g| W. Rozynkowski, Uwagi, s. 319; B. Kumor, Koscielna geografia, s. 34.
u2 Pogl<jd B. Kumora, Koscielna geografia, s. 35-36, о 16 archiprezbiteratach w diecezji po-
Wezurtskiej nie jest niestety uzasadniony zrodtowo. Por. J. Wisniewski, Pomezania. Z dziejdw
kodcielnych, Elbl^g 1996, s. 159 oraz dwie najnowsze prace tego autora: Sredniowieczna sied miejsc
mtkralnych - koicioldw parafialnych, filialnych i kaplic - na terenie diecezjipomezahskiej, w: Zprze-
nto&ci Elblqga, red. A. Groth, Koszalin 1999, s. 26 oraz KoMoty i kaplice na terenie bylej diecezji
ponwzahskiej 1243-1821, cz. 1, Elbl^g 1999, s. 62-63.
w H.F. Jacobson, Geschichte der Quellen des katholischen Kirchenrechts derProvinzen Preus-
HPtt tmd Posen mit Urkunden und Regesten, Konigsberg 1837, nr 79, s. 266; A. Radzimifiski, Bis-
kupstwa pahstwa krzyzackiego, s. 120 oraz uzupetniaj^ce, w tej cz^sci niepublikowane badania
M. Gliiuerta, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 554-556.

168
Rozdziai II. Wtadztwo t«rytOfMtw (1226-1409)
prezbiteratu w diecezji pomezanskiej wynosii wi?c 560 km2, a wi?c znacznie wi?-
cej niz w diecezji cheiminskiej.
Diecezja sambijska najpozniej w 1. poi. XV w. byla r6wniez podzielona na
archiprezbiteraty, chociaz w swietle znanych zrodet trudno okreslic ich liczb? oraz
siedziby94.
Diecezja warminska nalezaia do tych, obok cheiminskiej, jednostek admini-
stracji koscielnej, kt6re w XIII w. byiy podzielone na archidiakonaty. Urz^d
archidiakona pojawii si? w dokumencie biskupa warminskiego Anzelma z 1260 r.95
W 1277 r. kanonicy dokonali wyboru dw6ch duchownych na stanowiska archi¬
diakona katedralnego oraz archidiakona Natangii96. Wydaje si? zatem, ze w die¬
cezji warminskiej przejsciowo istnialy dwa okr?gi archidiakonackie, jednak
w XIV w. zaden z tych urz?dow juz nie wyst?powal97. О istnieniu natomiast
archiprezbiteratow w diecezji warminskiej dowiadujemy si? z zachowanych
statutow synodalnych biskupa Henryka III Sorboma (1373-1401)98. W 2. pol.
XV w. diecezja ta dzieliia si? na 14 takich okr?gow, w tym az 9 na terenie
wladztwa terytorialnego biskup6w i kapituiy: Biskupiec, Reszel, Braniewo, From-
bork, Dobre Miasto, Pieni?zno, Jeziorany, Orneta, Lidzbark. Poza Warmiq
archiprezbiteraty powstaly w S?popolu, Frydl^dzie, Iiawie Pruskiej, Krzyzporku
i Elbl^gu".
W ramach archidiakonatu pomorskiego diecezji wiociawskiej, najwi?kszej
jednostki koscielnej na Pomorzu Gdanskim, najpewniej juz w XIII w. uksztaito-
waiy si? okr?gi dekanalne. Pierwszy dziekan subkowski (tczewski?) wyst;jpii w 1309 r.
Z kolei w pierwszym znanym wykazie dekanatow diecezji wiociawskiej z 1. pol.
XIV w. wymieniono 3 dekanaty: gdanski, tczewski i swiecki. W poi. XV w. archi-
diakonat pomorski byi juz podzielony na 7 dekanatow: swiecki, nowski, tczewski,
koscierski, gdanski, pucki i l?borski. Taki podziai utrzymai si? az do XVI w.100
Koscioiy parafialne stanowily, oprocz katedr biskupich, najistotniejszy skiad-
nik ksztaituj^cej si? organizaqi koscielnej. Odgrywaly one bowiem wowczas rolf
nie tylko w zakresie prowadzonej dzialalnosci duszpasterskiej, lecz takze jakd
jednostki administracji koscielnej i panstwowej. Trzeba jednak pami?tac, ze or-
ganizacja parafialna na terenie ziemi cheiminskiej i lubawskiej miaia swoj^ genezf
	 \
94	Z pocz. XV w. zachowal si? list jednego z biskupow sambijskich skierowany m.in. dtfl
archiprezbiterow diecezji sambijskiej, zob. Ein preussisches Formelbuch, s. 292.
95	CDW I 48; PUB 1/1 107.
96	PUB 1/1 355; B. Pottel, Das Domkapitel, s. 88.
97	PUB 1/1 372; CDW 157, 61, 73, 83.	,
98	Die Synodalstatuten Heinrichs III Sorbom, hrsg. v. F. Hipler w: idem, Geschichte wt4<
Statuten der Ermlandischen Didzesansynoden, „Pastoralblatt fur Diozese Ermland”, Bd. 27:18ЭД
s. 74-79.
99	Archiprezbyterales sedes dioecesis Warmiensis, hrsg. v. J.M. Saage, C.P. Woelky, SRW 1,
Braunsberg 1866, s. 384-400.	\
100	S. Librowski, Wixytacje diecezji wiociawskiej, cl. 1: Wizytacje diecezji kujawskiej i pomorskiqj,
1.1: Opracowanie archiwalno-irddtoznawcze, г. 1: Wstfp ogdlny, ABMK, t. 8:1964, s. 36-39. Pof^
W. Szulist, Przeszlold obecnych obszardw diecezji pelpliAskiej do 1772 к, Pelplin 2000)
s. 31.

2.4. Geneza oraz uktztattowanie si? organizacjl kofcielnej (1206-1409)
159
№ W okrcsie rz^ddw na tym obszarze ksi^z^t mazowieckich101. OSrodki о cha-
ftklorzc i funkcjach parafii przed rokiem 1243 istniaiy w: Starogrodzie koto
Chtlmnu, w Chefmnie, w Starym Toruniu oraz prawdopodobnie w Grudzi^dzu
I W Rttdzyniu, a takze w grodzie Swieciu nad Os^ i w Lubawie102. Rozwdj sieci
ptflflttlncj po utworzeniu diecezji chelminskiej by! uwarunkowany rozwojem
Olldnlctwa, ale takze konfliktami zbrojnymi. Do pocz. XV w. na terenie diecezji
thtimlltakiej mozna naliczyc ogotem 117 koscioiow parafialnych, z czego 95 byio
peloionych w ziemi chelminskiej, natomiast 22 w ziemi lubawskiej. W tej liczbie
lllioAci si? 15 parafii miejskich. Najwi?ksza dynamika rozwoju sieci parafialnej
W omawianej diecezji miala miejsce od konca XIII do pol. XIV w., kiedy to po-
watftty 74 parafie103. Na podstawie szacunkowych wyliczen mozna stwierdzii, iz
Sf*eci?tny obszar oddziaiywania kosciota parafialnego wynosil wowczas prawie
A km1. Swiadczy to о stosunkowo g?stej sieci parafialnej w diecezji cheimifiskiej.
Iiacuje si?, iz na jednq parafi? przypadalo w pocz. XV w. nieco powyzej 850
mleszka(ic6w. Jest rzecz^ charakterystyczn^, ze prawie Уз parafii w diecezji chel*
miAskiej byla jednowioskowa, do kolejnych zas nieco powyzej 40% parafii nale-
iato od 2 do 5 wsi. Wynika z tego, iz ok. 3A wszystkich koscioiow parafialnych w die-
COZji chelminskiej obejmowalo niezbyt wielkie okr?gi duszpasterskie104.
Na obszarze panstwa zakonnego na uposazenie parafii skladaly si? przede
WHZystkim: ziemia, dziesi?ciny oraz ofiary w naturaliach i pieni^dzu. Parafie wiej-
ikle otrzymywaly od 2 do 8 lanow, miejskie zas od 4 do 12. Dobra te stanowily
podstaw? beneficjum plebanow105. W diecezji chelminskiej zdecydowanie najwi?-
cej koSciolow parafialnych otrzymywalo uposazenie w wysokosci 4 lanow (63)
oraz 6 lanow (25)106. Prawo patronatu nad wi?kszosci^ koscioiow parafialnych
(74) w ziemi chelminskiej sprawowal zakon krzyzacki107 *. Do biskupow nalezalo
prawo patronatu nad 13, a do kapituly chelmzynskiej nad 10 kosciolami. Rycer-
*kie prawo patronatu bylo wykonywane najprawdopodobniej w 18 koSciolach
parafialnych. Z kolei cysterki torunskie prezentowaly plebana w 2 koSciolach
101	Wczesnofredniowieczne grodziska ziemi chelminskiej. Katalog zrddel, red. J. Chudziakowa,
'Ibrufi 1994, s. 27-28; zob. W. Rozynkowski, Powstanie, s. 59-68.
102	Zob. najnowsze badania W. Rozynkowskiego, Powstanie, s. 59-68. Autor zalicza do tych
wezcsnych parafii rowniez kosciol w Katdusie, со wydaje si? bye bardzo problematyczne. Рог.
M.	Biskup, Parafie w pahstwie krzyzackim, w: Pahstwo zakonu krzyzackiego w Prusach, s. 81-84.
103	W. Rozynkowski, Powstanie, s. 77-110; Рог. M. Biskup, Parafie, s. 82-84.
104	S3 to wyniki badan W. Rozynkowskiego, Powstanie, s. 126-134; рог. M. Biskup, Parafie,
N.	83.
105	J. Sarnowsky, Die wirtschaftliche Lage der Pfarreien im Deutschordensland Preussen. Das
Heispiel der Vikarie zu Muhlhausen, w: Vera Lex Historiae. Studien zu mittelalterlichen Quellen.
Festschrift fur Dietrich Kurze zu seinem 65. Geburtstag am 1. Januar 1993, hrsg. v. S. Jenks,
J. Sarnowsky, M.L. Laudage, Koln 1993, s. 374.
106	W. Rozynkowski, Wielkokf uposazenia w ziemif sredniowiecznych koicioldw parafialnych
w diecezji chelminskiej, AUNC, Historia z. 30 (Gospodarka - spoleczehstwo - ustrdj. Studia de-
dykowane Profesorowi Stefanowi Cackowskiemu w siedemdziesiqtq rocznic$ urodzin i czterdziestq
piqtq госгпщ pracy naukowej), 1997, s. 21-25.
107	Procesy prowadzqce do uzyskania przez Zakon prawa patronatu ko£ciol6w parafialnych
pokazal przekonujqco M. Dygo, Studia, s. 233-258.

160
Rozdzial 11. Wladztwo (ciylonaluc (1226-1409)
(Swierczynki - od 1435 r. oraz Nowc Miaslo Idruh - od 1345 r.), cysterki chel-
minskie w 1 (Wielkie Czyste), biskupi ploccy okresowo w 2 (Niedzwiedz i Orze-
chowo), biskupi wtoctawscy w 2 (Grzywna Biskupia i Kaszczorek), Stare Miasto
Torun okresowo zas w 1 (Srebrniki)108. Przewaga zakonu krzyzackiego w zakresie
wykonywania prawa patronatu w diecezji cheiminskiej nie miaia wi?kszego wply-
wu na budow? kosciotow parafialnych. W tym zakresie znacz^ca byta rola przed-
stawicieli lokalnych spotecznosci parafialnych, tzw. witrykow, ktorzy znani w die¬
cezji cheiminskiej najpozniej od pot. XIV w.109
Struktura parafialna w diecezji pomezanskiej, podobnie jak w pozostalych
dwoch diecezjach pruskich, ksztaltowala si? nieco odmiennie niz w diecezji chei¬
minskiej. Pierwsze proby utworzenia sieci parafialnej w diecezji pomezanskiej
zalamaly si? w zwiazku z wybuchem pierwszego zbrojnego powstania Prusow
(1242-1249). Jak wynika z ukladu dzierzgonskiego z 7 II 1249 r., zakon krzyzac-
ki postanowil zacz^c budow? sieci parafialnej opieraj^cej si? na pruskich wspol-
notach plemiennych: Pomezanow, Warmow i Natangow. Wspolnoty te mialy
zbudowac od podstaw t^cznie 21 kosciolow parafialnych w poszczegolnych
ziemiach, na gruntach nalez^cych do pruskich nobilow lub w podgrodziach.
Prusowic z Pomezanii obiecali postawic 12 kosciotow, Warmowie - 6 kosciotow,
Nalangowie zas - kolejne 3 koscioly. Do Krzyzakow miato wszakze nalezec wy-
znaczanic plebanow oraz okreslanie uposazenia kosciota parafialnego110. Po dru-
gim i irzecim powstaniu pruskim (1260-1283), w zwiazku z naplywem niemieckich
kolonistow, system wi^cy parafi? z ziemi^ zatamat si?. Parafie w cz?sci diecezji
pomezanskiej nalez^cej do Zakonu powstawaly przy znacz^cej pomocy komturow
krzyzackich. Tam tez przewazat patronat Zakonu. Odmiennie sytuaeja wygl^dala
w dominium biskupim i kapitulnym. Tamtejsze 116 osad wiejskich oraz 6 miasl
nalczalo tejeznie do 46 parafii, z tego 32 byty potozone na terytorium biskupim,
natomiast 14 na kapitulnym. Prawo patronatu w stosunku do tych kosciotow na
tcrenie dominium biskupiego przyslugiwalo prawie wyt^eznie biskupowi (z trze-
ma wyjcftkami, w tym w stosunku do katedry w Kwidzynie), natomiast na teryto¬
rium kapituty tejze instytueji111. Catkowita liezba parafii w catej diecezji pomezan-
1(,s Zestawienie zawarte w pracy W. Rozynkowskiego, Powstanie, s. 193 (Aneks 4).
11,4 Szczegolowo omawia te zagadnienia M. Arszynski, Stosunki mi§dzy zakonem krzyziu
kim a spoleczenstwem w swietle rozwazan nad organizaejq budowy kosciotow parafialnych w Pnt
such, w: Zakon krzyzacki a spoleczenstwo pahstwa w Prusach, red. Z.H. Nowak, Torun l‘),)\
165-183.
110	PUB 1/1 218; R. Wenskus, ZurLokalisierungder Preussenkirchen des Vertrages von ( У/m/
burg /249, w: idem, Ausgewahlte Aufsatze zum friihen und preufiischen Mittelalter. Festgahc :u
scincm 70. Geburtstag, hrsg. v. H. Patze, Sigmaringen 1986, s. 373 nn.; zob. J. Wisniewski, Sml
niowicczna sicc, s. 12-14.
111	G. Mortensen, H. Henze, R. Landsberg, Der Gang der Kirchengriindungen (Pfarrkin In n)
in Altpreussen, w: Historisch-geographischer Atlas des Preufienlandes, Lf. 3, s. 1-30 (oraz шара
opracowana przy udziale H. Henzego, R. Landsberga); рог. M. Biskup, Uwagi, s. 199-213; idem,
Parafie,	84 86 oraz .!. Wisniewski, Sredniowieczna siee\ 27 (tabela). Zob. tez M. Roman,
Osadnietwo, s. 35 46 oraz niepublikowaiK) ezyse pi асу M. (ilauei ta. Das Domkapitel von Pome
sanien, s. 550 553 (lic/ehnosc parafii), s. 556 565 (obsada kosciolow parafialnych)-

19. 1‘iomboik portal kaloli v
20. Frombork - wn^trze katedry

21. Gdansk - kosciol sw. Kaiar/yny

23. GdaAik - Zuraw
24. GdaAsk - koscioi NMP

I и I ».u к zamek, stan wspoiczesny

27. Rogo£no - ruiny zamku,
stan wspotczesny
28. $wiecic - zamek, stan wspoiczesny

— koscioi sw. Mikoiaja
30. Dobre Miasto - kolegiata
l Kyiow - zamek, stan wspoiczesny

7: S
2.4. (iciic/.a ога/. uks/taltowanic siy organizacji kosciclucj (1206-1409)
161
Иг| wynosila со najmniej 267, w tym 246 wiejskich i 21 miejskich (15 kosciotow
ши iskich podlegato patronatowi krzyzackiemu, natomiast 6 biskupa lub kapitu-
l\) IIiidno jednoznacznie okreslic, jaka liczba miejscowosci przypadala na jedn<|
|mi,ilu;. Wiadomo, iz na obszarze dominium biskupiego kosciol parafialny obej-
iih iw.il srcdnio 2,5 osady, со swiadczy о sporej g?stosci sieci parafialnej. Nasycc-
nii paialiami bylo jednak znacznie slabsze na obszarach zamieszkanych przcz
pmskich chlopow lub tzw. wolnych we wschodniej cz?sci diecezji. Sredni obszar,
ко н v ohcjmowala swoim zasi?giem parafia w diecezji pomezanskiej, wynosil nicco
I и mad 50 km2 i przypominat pod tym wzgl?dem sytuacj? w diecezji chelminskiej.
Nninmiasl znacznie g?stsza byla siec parafialna na terenie dominium biskupiego
i kapilulncgo w diecezji pomezanskiej. Na jedn^ parafi? przypadalo tarn wowczas
un i о powyzej 23 km2 112. Podobnie jak w diecezji chelminskiej, rowniez na terc-
nii1 Pomczanii nie mozna uznac zakonu krzyzackiego za budowniczego koscioldw
I mi ;il ialnych1,3.
W diecezji sambijskiej podj?ta pierwotnie proba zakladania sieci parafialnej
I и/v wspoludziale mieszczan i pewnym oslabieniu patronatu krzyzackiego na
i/civ pa now gruntowych bardzo szybko ulegta zalamaniu. Z dokumentu sporu
ki/y/acko-lubeckiego z 1246 r. wiadomo ponadto, ze przyszte parafie powinny
nh/yinywac po 10 lanow114. W okresie kolejnych dziesi?cioleci XIII w. okazalo
му wiyc, zc podstawowym elementem buduj^cym parafi? w diecezji sambijskiej
pndohnie jak w pomezanskiej - staly si? pruskie wspolnoty terytorialne, nie
/as wladztwa gruntowe niemieckich rycerzy115. Ponadto organizaeja parafialna
na Icrcnic tej diecezji zostala zwi^zana z systemem komornictw, na со wptyw
nnala znacz^ca przewaga ludnosci pruskiej nad naplywow^ ludnosci^ niemieckef.
koscioly parafialne byty z zasady budowane w siedzibie komornika. Kazda pa-
lalia obejmowata swoim zasi?giem ealose pruskich osad wiejskich na terenie
komornictwa. Dopiero pozniej, w XIV w., zdarzalo si?, iz w niemieckich wsiach
i /ynszowych ustanawiano odr?bne koscioly parafialne. Jedynie w biskupich ko-
mornictwach, polozonych we wschodniej Sambii, koscioly parafialne znajdo-
waly si? w odleglosci kilku kilometrow od siedziby komornika116. W zwicjzku
/ lym siec parafialna w diecezji sambijskiej byla stosunkowo rzadka - istnialo
lain nicspelna 50 parafii. Przeci?tnie w sklad jednego okr?gu parafialnego wcho-
d/.ilo od 20 do 35 osad, glownie dobr pruskich rycerzy. Duze znaezenie mialy
diecezji sambijskiej nieliezne parafie miejskie, w tym szczegolnie trzy parafie
rolewca - Starego Miasta, Knipawy i Lipnika. Mniejsze znaezenie miala Klaj-
peda oraz Rybaki, ktore byly wlasnosci^, a jednoczesnie rezydencj^ biskupow
sambijskich117.
IL’ J. Wisniewski, Koscioly i kaplice, s. 61.
11' M. Arszynski, Stosunki; J. Wisniewski, Sredniowieczna siec, s. 25-26.
PIJB 1/1 177.
I|S M. Dygo, Studia, s. 250-251; M. Biskup, Parafie, s. 84-85.
R. Wenskus, Kleinverbande und Kleinraume, s. 256.
111 (i. Mortensen, 11.1 lenze, R. Landsberg, /hr (king dvr Kirchengrtindungen (тара); 11. Mor-
tinseii, Die Siedlungsgeographic des Samlandes, Si nilgai I 1925, s. 60; M. Biskup, Uwagi, s. 206.

162
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
Diecezja warminska wyrozniata si? w pocz. XV w. liczb^ parafii wiejskich
i miejskich. Koscioly parafialne zacz?Iy powstawac na obszarze dominium ko-
scielnego juz od poi. XIII w., natomiast najbardziej dynamiczny ich przyrost da-
tuje si? да 1. polow? nast?pnego stulecia. Dopiero wojny polsko-krzyzackie, po-
cz^wszy od wielkiej wojny z lat 1409-1411, polozyly kres rozwojowi sieci
parafialnej na tym obszarze. Parafie wyst?puj^ce na obszarze nalez^cym do bi-
skupow warminskich i kapituly byly zakladane przede wszystkim przez te dwa
podmioty prawne, dlatego tez do nich nalezalo prawo patronatu. L^cznie ze
103 kosciolow parafialnych (90 wiejskich i 13 miejskich), ktore istnialy na obsza¬
rze dominium, jedynie 16 podlegalo patronatowi rycerskiemu. Z kolei z 13 pa¬
rafii miejskich az 10 podlegalo patronatowi biskupa, natomiast 3 kapituly kate-
dralnej. Na tym terenie na jedn$ parafi? przypadalo od 4 do 5 osad. Przeci?tna
parafia obejmowala swoim zasi?giem ponad 37 km2. Na obszarze podleglym za-
konowi krzyzackiemu znajdowaly si? l^cznie 183 koscioly parafialne, znacznie
wi?cej w cz?sci wschodniej (156) niz w zachodniej (27). Na ich powstanie naj-
wi?kszy wplyw mieli komturowie krzyzaccy, ktorzy byli patronami wi?kszosci ko¬
sciolow. Ogolem wi?c w diecezji warminskiej w pocz. XV w. istnialo 286 koscio¬
low parafialnych, w tym 251 wiejskich oraz 35 miejskich118.
W sumie wi?c na obszarze trzech diecezji pruskich oraz diecezji chelminskiej
na pocz. XV w. istnialo со najmniej 719 parafii, w tym 76 miejskich119. W momen-
cie zaj?cia przez zakon krzyzacki Pomorza Gdanskiego istniala tam juz rozwini?ta
siec parafii, przede wszystkim wiejskich, na obszarze nadwislanskim oraz nadmor-
skim. Rozrosla si? ona znacznie w XV w., szczegolnie na obszarach do tej рогу
stosunkowo slabo zaludnionych: komturstwie czluchowskim, nalez^cym pod
wzgl?dem koscielnym do diecezji gnieznienskiej, oraz w komturstwie gdahskim,
podleglym archidiakonatowi pomorskiemu. Powstalo tam wowczas kilkadziesi^t
wsi czynszowych wraz z kosciolami parafialnymi. Popieranie przez Zakon od
pol. XIV w. osadnictwa miejskiego zaowocowalo powstaniem 19 osrodkow miej¬
skich, rowniez z kosciolami parafialnymi. W pocz. XV w. istnialy na obszarze
archidiakonatu pomorskiego diecezji wloclawskiej l^cznie 143 parafie, w tym
13 miejskich. Dla archidiakonatu gnieznienskiego (kamienskiego) udalo si? ustalic
67 parafii, w tym 6 miejskich. Do diecezji kamienskiej (okr?g bytowski i cz?sc
l?borskiego) nalezalo natomiast 8 parafii wiejskich i jedna miejska (Bytow).
W sumie w pocz. XV w. na obszarze interesuj^cych nas jednostek administracji
koscielnej Pomorza Gdanskiego znajdowalo si? 219 parafii, w tym 20 miejskich.
W swietle tych samych badan wiadomo, iz w archidiakonacie pomorskim prze-
wazaly parafie wielowioskowe (od 10 do 22 osad), со wskazuje na starsz^, XII
-ХШ-wieczn^, metryk? osadnictwa. W archidiakonacie gnieznienskim (kamien-
skim) przewazaly natomiast mniejsze parafie 1-2-wioskowe, powstale w zwi^zku
z pozniejsz^ juz, XIV-wieczn^, krzyzack^ kolonizacj^. W diecezji kamienskiej
118 A. Olczyk, Sieif paraflalna biskupstwa warmiriskiego do roku 1525, Lublin 1961; G. Mor-
tensen, H. Henze, R. Landsberg, Der Gang der Kirchengriindungen (тара); M. Biskup, Uwagi,
s. 205; idem, Parafie, 86-88.
,w M. Biskup, Parafie,». 91.

2.4. Geneza oraz uksztaltowanie si? organizacji koscielnej (1206-1409)
163
parafie kilkuwioskowe przewazaly w okr?gu bytowskim, natomiast w okr?gu l?bor-
skim spotykamy rowniez parafie wielowioskowe (12-17 osad). Zakon krzyzacki
obj^I swoim patronatem obsad? prawie 2/з kosciolow wiejskich, reszta nalezala do
instytucji klasztomych oraz sredniego rycerstwa. W miastach spotykamy natomiast
wyt^cznie patronat krzyzacki. W sumie wi?c na obszarze calego panstwa krzyzac-
kiego w pocz. XV w. istniato niespelna 940 parafii, w tym 97 miejskich120.
2.4.3.3.	Oficjalaty
Oficjalaty, czyli okr?gi s^dowe, oraz stoj^cy na ich czele oficjaiowie, ktorych
zakres kompetencji obejmowal nie tylko terytoria nalez^ce do biskupow i kapitul,
lecz cale diecezje panstwa krzyzackiego w Prusach, zacz?ly pojawiac si? w £r6-
dlach w pocz. XIV w. W diecezjach tych istniafy jednak tylko oficjalaty general-
ne - nie zostaly one bowiem podzielone na oficjalaty okr?gowe. Szczegolnie ofi¬
cjaiowie diecezji chelminskiej i sambijskiej Icjczyli swoje urz?dy z urz?dami
w lokalnych kapitulach katedralnych, tym samym byli przewaznie duchownymi
krzyzackimi121. Prebendy kapitulne stanowily wowczas form? ich materialnego
zabezpieczenia. Zwierzchnicy tych diecezji nie byli jednak zobowi^zani do mia-
nowania oficjalami generalnymi wyl^cznie czlonkow swoich kapitul122. Taka sy-
tuacja miala miejsce w diecezji pomezanskiej, gdzie tamtejsi biskupi od lat 70.
XIV w. urz^d oficjala obsadzali duchownymi, ktorzy nie byli czlonkami Zakonu.
Byli oni natomiast zwykle plebanami kosciolow parafialnych polozonych poza
maj^tkiem fundacyjnym biskupstwa pomezanskiego123. Oficjaiowie generalni spra-
wowali nadzor nad zyciem kleru i spelnianymi przezen obowi^zkami, a takze nad
jego kompetencjami. Dokonywali ponadto wizytacji diecezji. Rozstrzygali przy
tym nie tylko sprawy koscielne, ale rowniez swieckie, ktore byly zastrzezone dla
s^downictwa koscielnego. Nieco informacji na temat funkcjonowania poszcze-
golnych konsystorzy, w tym chelminskiego, zawiera XV-wieczny formularz prze-
chowywany w Bibliotece Krolewskiej w Uppsali. Znajduj^ce si? w nim dokumenty
odnosily si? do roznych aspektow dzialalnosci oficjalow, takich jak np. naklada-
120	M. Biskup, Parafie, s. 91. Dla Pomorza Gdanskiego por. zestawienie parafii, wraz z ich
przynale/.noscig dekanalng, sporz^dzone przez W. Szulista, Przeszloic, s. 31-57.
121	Dla diecezji chelminskiej: np. Heinrich Rubiz, kanonik chclmzynski i oficjat w latach 1321-1327
(UBBC1193,217,218); Bertold, wyst^pujqcy z tymi godnosciami w latach 1330-1340, zob. UBBC
I 247, 261, 264. Zob. A. Mankowski, Pralaci i kanonicy katedralni chetmiiiscy od zalozenia kapituty
do naszych czasow, RTNT, t. 33-34: 1926-1927; tu: t. 33, s. 12-13; Dla diecezji sambijskiej zob.
H. Schlegelberger, Studien. s. 130-131 (zestawienie listy oficjalow sambijskich do 1516 r.).
122	Przyklady dla diecezji chelminskiej: UBBC 1466. Zob. J. Hoelge, Das Culmer Domka-
pitel zu Culmsee im Mittelalter, „Masovia”, Bd. 18:1913, s. 134-161; Bd. 19:1914, s. 116-148; tu:
Bd. 19, s. 137. Zob. biogram Johanna de Reden oprac. J. Wenta, SBPN, t. 2, s. 280-281 oraz
oficjal6w chelminskich: Mikotaja Ramperdiego oraz Heuka z Konojad, zob. Ein preussisches
Formelbuch, nr 6, s. 306, nr 81, s. 309.
111	M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 269-270.

164
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
nie ekskomuniki na duchownych i swieckich oraz uwalnianie od niej, rozstrzyga-
nie sporow mi?dzy plebanami a witrykami kosciotow parafialnych czy dotycz^cych
spraw malzenskich124. Warto dodac, ze np. oficjatowie pomezanscy posiadali na
zamku w Kwidzynie wtasn^ kamer?, jednak najcz?sciej rezydowali oni u boku
biskupa, na zamku w Prabutach125. Funkcje s^downicze na obszarze archidiako-
natu pomorskiego diecezji wloclawskiej sprawowali oficjatowie okr?gowi, wzmian-
kowani w zrodlach dopiero przy koncu XIV w. Mozliwe wi?c, ze przez prawie
caty XIV w. urz?dnicy ci nie byli powotywani przez biskupow wtoctawskich126.
Pocz^tkowo sufragani wtoctawscy oraz wikariusze generalni ustanawiali plebanow
kosciola sw. Katarzyny w Gdansku jako oficjalow okr?gowych, pod koniec zas
XIV w. biskupi wloctawscy przywrocili do zycia oficjalat pomorski. Obie instytu-
cje funkcjonowaly wowczas rownolegle, przy czym juz w XV w. wspomniani ple-
bani gdanskich kosciotow parafialnych, glownie sw. Katarzyny, petnili funkcje
komisarzy oficjalow pomorskich. W latach 20. XV w. oficjalat ten zostat wynie-
siony do pozycji generalnego oficjalatu pomorskiego. W ten sposob diecezja wto-
ctawska od tego czasu zostala podzielona na dwa w pelni samodzielne oficjalaty,
z ktorych pierwszy miat swoj^ siedzib? we Wloclawku, siedziba zas drugiego znaj-
dowala si? w roznych miejscach na Pomorzu. Dopiero od tat 30. tego stulecia
siedzib^ pomorskiego konsystorza stat si? Gdansk127.
2.4.3.4.	Organizacja kapitul katedralnych oraz kapituty
kolegiackiej w Dobrym Miescie
Kapituty katedralne odgrywaty kluczow^ rot? w sprawach administracyjnych
jako wspotzarz^dcy diecezji, natomiast ich czlonkowie w zyciu religijnym i kultu-
ralnym, ale takze w aparacie administracyjnym i politycznym panstwa krzyzackie-
go. Gremia te dokonywaly takze wyboru biskupa128. W sktad kapituty chelmzyn-
skiej wchodzito 5 pralatow: prepozjft, dziekan, kustosz, kantor i scholastyk129. Do
124	Istnienie konsystorza chetminskiego zostalo poswiadczonc dla pocz. XV w., zob.
UBBCI 457; Ein preussisches Formetbuch, s. 305-321.
125	Zob. niepublikowan^ cz?st rozprawy M. Glauerta, Das Domkapitel von Pomesanien,
s. 461-480.
126	H. Freytag, Das Archidiakonat Pomerellenen Didzese Wloclawek im Mittelalter, AM,
Bd. 41: 1904, s. 230; P. Kriedte, Die Herrschaft, s. 340.
127	P. Kriedte, Die Herrschaft, s. 343-346; por. S. Chodyfiski, Konsystorze w dyecezyi kujawsko-
-pomorskiej, Wloclawek 1914, s. 70-72.
128	Na temat roli i zadan kapitul katedralnych zob. P. Schneider, Die bischoflichen Domka¬
pitel, ihre Entwicklung und rechtliche Stellung im Organismus der Kirche, Mainz 1885.0 wyborach
biskupow zob. H. Schmauch, Die Besetzung; A Radziminski, Biskupstwa paiistwa krzyzaddego,
s. 88-94; M. Glauert, Die Bischofswahlen in den altpreussischen Bistiimer Kulm, Pomesanien,
Ermland und Samland im 14. Jahrhundert, „Romische Quartalschrift fiir christliche Altertums-
kunde und Kirchengeschichte”, Bd. 94:1999, s. 82-130.
129	J. Hoelge, Das Culmer Domkapitel zu Culmsee im Mittelalter, Masovia, Bd. 18:1913, s. 144,
153-157.

2.4. Geneza oraz uksztaltowanie si? organizacji koscielnej (1206-1409)
165
kompetencji prepozyta nalezato przede wszystkim zwierzchnictwo nad korpora-
cj^, zarz^dzanie maj^tkiem kapitulnym oraz reprezentowanie korporacji na ze-
wn^trz. Miat on do pomocy wiceprepozyta130. Natomiast dziekan wyst?powat
w zrodtach od 1343 r., sprawuj^c nadzor nad duchowienstwem katedralnym
i wtasciwym wykonywaniem liturgii131. Trzeci w hierarchii kustosz zacz^l pojawiac
si? z zrodtach od 1352 r. Opiekowal si? on paramentami koscielnymi, szatami
liturgicznymi i skarbcem oraz odpowiadat za wlasciwe oswietlenie kosciola kate-
dralnego. Spetniat takze funkcje archiwisty kapituty - przechowywat kopiariusze,
ksi?gi protokotow kapitut oraz dokumenty132. Do jego obowi^zkow nalezato row¬
niez organizowanie pochowkow biskupow i kanonikow. Mozliwe, ze zarz^dzal
rowniez pieni?dzmi na remonty kosciola katedralnego133. Funkcja kantora, po-
swiadczona po raz pierwszy przez zrodla w 1289 r., sprowadzata si? do nadzoru
nad spiewem liturgicznym, a takze ksztalceniem w tym zakresie mtodych schola¬
rs w szkole katedralnej134. Natomiast scholastyk, znany od 1330 r., kierowat
szkot^ katedraln^, maj^c do pomocy nauczyciela, ktory nie byt kanonikiem chetm-
zynskim, lecz nizszej rangi duchownym135. Nalezy wspomniec jeszcze о plebanie
kosciola parafialnego pod wezwaniem sw. Jakuba, ktorym kazdorazowo byt ka-
nonik chetmzynski136. Cztonkowie kapituty chelmzynskiej obsadzali ponadto kilka
innych urz?dow zwi^zanych z zarz^dzaniem posiadanym przez korporacj? maj^t-
kiem. Jednym z nich byto stanowisko kasztelana zamku w Kurz?tniku, wyst?pu-
j^cego w zrodtach najpozniej od 2. pot. XIV w. Kasztelan zarz^dzal znajduj^cymi
si? tarn dobrami kapitulnymi, mieszkaj^c na zamku kurz?tnickim. Do dziekana
i kapituty chelmzynskiej nalezato prawo patronatu kosciola parafialnego pw.
sw. Marii Magdaleny, ktora to parafia pojawita si? w zrodtach w 2. pot. XIV w.137
Byta ona obsadzana kazdorazowo przez kanonika chelmzynskiego, mieszkajqce-
go rowniez na zamku kurz?tnickim. Petna liczba pralatow i kanonikow chelm-
zynskich w okresie krzyzackim najpewniej nieznacznie przekraczata 10. Czton¬
kowie kapituty chelmzynskiej, podobnie jak pomezanskiej i sambijskiej, b?d^cy
duchownymi krzyzackimi, prowadzili zycie wspolne i byli zobowi^zani do zacho-
wania ubostwa, czystosci i posluszenstwa. Z tego zas wynikato m.in. wspolne
mieszkanie w jednym domu, ktory przylegal do poludniowej strony katedry chetm-
130	UBBC1174 (1315 r. - wiceprepozyt Gotfryd), 284,286 (1346-1347 - wiceprepozyt Jakub).
131	PUB III 622; zob. J. Hoelge, Das Calmer Domkapitel, Bd. 18: 1913, s. 153-155.
132	PUB V 62. Na temat posiadania przez kapitut? wtasnej metryki wspomina np. dokument
biskupa Arnolda Stapela z 1403 r. (UBBC 1442), a takze postanowienia kapituty z lat 1414—1424
(UBBC I 482).
133	J. Hoelge, Das Culmer Domkapitel, Bd.18: 1913, s. 155-156.
134	UBBC 1121.
135	UBBC I 226.
136	J. Hoelge, Das Culmer Domkapitel, Bd. 18:1913, s. 156. Zob. I. Czarcifiski, Dzieje Chelm-
zy dopolowy XV w., w: Dzieje Chelmzy, red. M. Wojciechowski, Cheimza 1994, s. 38-40, podaje,
ze koScidt parafialny w Chetmzy byt pw. sw. Mikotaja. Na podstawie XVII-wiecznych wizytacji
wiadomo jednak, ze wczeSniejsze byto patrocinium Sw. Jakuba, kt6re dopiero w 2. pot. XVII w.
zostato zamienione na Sw. Mikotaja. Zob. W. Rozynkowski, Powstanie, s. 141-142.
137	UBBC I 454. Zob. W. Rozynkowski, Powstanie, s. 153.

166
Rozdziai II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
zynskiej138. Znajdowal si? tam rowniez refektarz, w ktorym jadali kanonicy i sluz-
ba. Kazda z tych grup jednak przy oddzielnym stole139. Wspolne zycie istnialo
w kapitule chelmzynskiej przynajmniej do roku 1422, kiedy to zarowno Chelmza,
jak i jej okolice zostaly zniszczone w wyniku najazdu wojsk krola polskiego Wla-
dyslawa II JagieHy. Spalona zostala wowczas rowniez cz?sc katedry chelmzynskiej
oraz pomieszczenia zamieszkiwane przez kanonikow. Uwzgl?dniaj^c zas bardzo
powazne zniszczenia dokonane w dobrach biskupstwa chelminskiego i kapituly
juz wczesniej, w okresie wojny z 1414 r., trzeba przyznac, ze sytuacja ekonomicz-
na kosciola chelminskiego stala si? wyj^tkowo trudna140. Trudno si? zatem dziwic,
iz spowodowala ona rozklad zycia wspolnego kapituly, bowiem od tego czasu
zezwolono czlonkom kapituly na budow? wlasnych domow, dochody uzyskiwa-
ne zas z dobr kapitulnych byly dzielone mi?dzy nich. Kapitula chetmzynska
zbierala si? od 1424 r. na posiedzenia generalne raz w roku w poniedzialek po
swi?cie Narodzenia NMP, czyli po 8 wrzesnia, wczesniej natomiast w roznych
porach roku141.
W kapitule pomezanskiej stopniowo utworzono 6 pralatur: prepozytur?, dzie-
kani?, kustodi?, scholasteri?, kantori?, pralatem by! ponadto pleban kosciola
katedralnego. Pelna liczba pralatow i kanonikow najpewniej nigdy nie przekro-
czyla liczby 13142. Prepozytura byla jedyn^ pralatur^ przewidzian^ juz podczas
tworzenia w 1285 r. kapituly pomezanskiej. Prepozyt przede wszystkim reprezen-
towal kapitul? na zewn^trz. Statuty kapitulne z pocz. XV w. nakladaly na niego
obowi^zek nadzoru nad kanonikami, karanie - za zgodq kapituly - poszczegol-
nych jej czlonkow, jak rowniez podzial rzeczy pozostawionych przez zmarlych
kanonikow. Zgoda prepozyta byla wymagana przy korzystaniu np. z ksi^zek. Jemu
wreszcie podlegal caly kler katedralny. Wszystko wskazuje na to, ze prepozyt nie
mieszkal wspolnie z pozostalymi pralatami i kanonikami na zamku kapituly, ktory
przylegal do katedry od strony poludniowej. Natomiast zrodla z XV w. poswiad-
czaj^, iz jego rezydencj^ by! zamek kapituly w Szymbarku143. Dziekania pojawila
si? w tej korporacji po raz pierwszy w 1291 r., regularnie na dokumentach dzie-
138	J. Hoelge, Das Culmer Domkapitel, Bd. 18: 1913, s. 141.
139	Na temat refektarza wspomina iedno z postanowien kapituly chetmzynskiej z 1414 r.,
zob. UBBC I 482.
140	Znamy dokument szczegotowo opisuj^cy straty poniesione przez kapituly chelmzynsk^
w 1414 r., zob. UBBC I 485. Na temat zniszczen dobr kapitulnych w 1414 r. zob. hasta dotycz^-
ce niektorych miejscowosci nalez^cych do kapituly - Gwizdziny, Pacoltow, Mszanowo, Gutowo,
Klonowo, Samin, Lezno Wielkie, Zalesie, Zembrze czy Sugajno w SHGZChS, s. 45, 56, 65, 82,
94, 113, 123, 152, 154. Kompletny wykaz strat poniesionych przez koscioiy parafialne diecezji
chelminskiej w wyniku wojny 1414 r. podaje W. Rozynkowski, Powstanie, s. 111-120. О konflik-
cie z 1422 r. zob. S. Ekdahl, Der Krieg zwischen dem Deutschen Orden und Polen-Litauen im
Jahre 1422, ZfO, Jg. 13: 1964, s. 625 n. oraz M. Biskup, Wojny Polski z zakonem Krzyzackim
(1308-1521), Gdansk 1993, s. 121-142.
141	Por. J. Hoelge, Das Culmer Domkapitel, Bd. 19: 1914, s. 117, ktory niew^tpliwie bl^dnie
pisze о odbywaniu kapitul generalnych w dniu 10 wrzesnia, UBBC I 482.
142	Thka liczba wyst?powala maksymalnie jednorazowo w £rodlach. Zob. M. Glauert, Das
Domkapitel von Pomesanien, s. 197-200.
143	M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 245.

2.4. Geneza oraz uksztaltowanie si? organizacji koscielnej (1206-1409)
167
kani wyst^powali od pot. XIV w.144 Podobnie jak w innych pruskich kapituiach
do zadan dziekana nalezaio nadzorowanie wewn?trznego funkcjonowania kor-
poracji - jako zast?pca prepozyta posiadat wladz? dyscyplinarn^ nad pozostatymi
kanonikami, szczegolnie jednak nad nizszym klerem katedralnym - wikariuszami
i kapelanami. Pralatura kustosza zostata poswiadczona po raz pierwszy w 1321 r.
Niewiele wiadomo о zakresie jego obowi^zkow, z pewnosci^ jednak zarz^dzat
paramentami koscielnymi, dbat о wyposazenie kosciota katedralnego. Mozliwe,
ze stat rowniez na czele kancelarii kapituly145. Rowniez w 1321 r. pojawit si?
w zrodtach pierwszy znany scholastyk pomezanski146. Takze na temat kompeten-
cji tego pralata zrodla milcz^. Zapewne tak jak w innych kapituiach katedralnych
sprawowat on przede wszystkim nadzor nad szkol^ katedraln^ i nauczaj^cym w niej
rektorem147. Urz^d kantora pojawit si? po raz pierwszy w 1288 r., czyli byl drugq
po prepozyturze najwczesniej powstal^ pratatur^ w kapitule pomezahskiej. Za¬
pewne nadzorowat on wykonywanie przez scholarow spiewu w kosciele katedral¬
nym. Urz^d plebana kosciota katedralnego pojawit si? w zrodtach pierwszy raz
w 1333 r.148 Kanonicy kapituly pomezanskiej, poza wspomnianym juz urz?dem
oficjata, piastowali rowniez nast?puj^ce wazne stanowiska: komturow zamkowych
oraz celariusza. Obok komtura zamkowego w Kwidzynie kanonicy obsadzali po-
nadto taki sam urz^d w Suszu, jedynym miescie potozonym na terytorium kapi-
tuty pomezanskiej. Pojawit si? on tarn najpozniej w 1376 r.149 W 1389 r. wyst^pit
ponadto komtur zamkowy w Szymbarku, gdzie kapituta posiadata wlasny zamek,
ktory zostal ukonczony w latach 80. XIV w. Urz^d ten rowniez byt sprawowany
przez kanonika pomezanskiego150. Od tat 80. XIV stulecia kanonicy piastowali
rowniez urz^d celariusza, ktory dbat о zaopatrzenie konwentu i spetnial zadania
о charakterze administracyjno-maj^tkowym151.
W swietle drugiego dokumentu fundacyjnego z 1294 r. kapituta sambijska
skladata si? z dwoch pralatur: prepozytury i dziekanii oraz 4 kanonii152. Licz-
ba czlonkow kapituly wzrosta w pocz. XIV w. do 8, w potowie zas tego stulecia
do 9-10, utrzymuj^c si? na tym poziomie jeszcze w pocz. XVI w.153 Wsrod nich
byli dwaj kolejni prataci: kustosz (od 1322 r.) i scholastyk (od 1331 r.)154, Ka¬
nonicy sambijscy, najpozniej od 1361 r., piastowali rowniez urz^d prowizora
144	UBBP 13; M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 248.
145	PUB II 366; M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 251-253.
146	PUB II 338; M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 383-384.
147	Rector scolarum (nieznany blizej Joniko?, Jan?) znany jest juz z dokumentu z 28 XII
1347 r., zob. PUB IV 268. Zob. M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 254.
148	M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 257-258, gdzie rowniez wykaz wszystkich
znanych plebanow katedry w Kwidzynie do roku 1523.
149	PUB III 742; UBBP 76; zob. M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 259-264.
150	CDP IV 67.
151	M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 266-267.
,52 UBBS 164.
153	R. Biskup, Das Domkapitel von Samlartd, s. 93-103.
154	R. Biskup, Das Domkapitel von Samland, s. 169-176; zob. idem, Poczqtki, organizacja,
s. 21-59.

168
Rozdziat II. Wtadztwo terytorialne (1226-1409)
w Saalau155. Pocz^tkowo siedzib^ kapituly byly Rybaki, od momentu zas zbudo-
wania katedry w Krolewcu miasto to stalo si? miejscem jej rezydencji. Od pocz.
XVI w. kanonicy przebywali w Neuhausen, w 1525 r. zas otrzymali od wielkiego
mistrza na swoj^ siedzib? miejscowosc Saalau156. Warto wspomniec, ze kapitula
katedralna posiadala od 1296 r. prawo patronatu kosciola pw. sw. Mikolaja w Sta-
rym Miescie Krolewcu, ktore otrzymala z nadania wielkiego mistrza Konrada
von Feuchtwangen. Pierwszym znanym plebanem byt Konrad, ktory pojawil si?
w frodlach w 1318 r.157 Nalezal do niej rowniez patronat nad kosciolem katedral-
nym w Krolewcu. Kapitula sambijska sprawowala ponadto nadzor nad szkol^
katedraln^, ktora zostala jej podporz^dkowana w 1333 r. przez biskupa Johan¬
na I Clarego158. Obsadzala ona ponadto stanowisko kierownika szkoly parafialnej
w Starym Miescie Krolewcu159. Nalezy podkreslic, ze uczniowie wszystkich szkot
Krolewca byli zobowi^zani do uczestnictwa w liturgii glownych swi^t odprawianej
w katedrze, szczegolnie wowczas, gdy uczestniczyl w niej biskup160. Prepozyci
sambijscy zarzcjdzali przede wszystkim majatkiem korporacji oraz reprezentowa-
li j^ na zewn^trz161. Wyznaczali oni rowniez kaplanow do sprawowania liturgii
w katedrze162. Kazdy nowo wybrany kanonik sambijski byt zobowi^zany do zlo-
zenia przysi?gi na r?ce prepozyta. Niezaleznie od tego musial on rowniez przy-
si?gac biskupowi163. Ze statutow synodalnych biskupa Siegfrieda von Regenstein
wynika, ze w pocz. XIV w. to wtasnie prepozyci zajmowali si? wizytacj^ parafii164.
Prepozyci mieli do pomocy wiceprepozyta, ktory wszakze dosyc rzadko wyst?po-
wal w zrodlach165. Do dziekanow nalezal nadzor nad zyciem wewn?trznym kor¬
poracji katedralnej, chociaz zrodla do dziejow diecezji sambijskiej wlasciwie
nic nie mowi^ na ten temat. Najpewniej na przestrzeni wiekow jego pozycja
w korporacji sambijskiej stopniowo wzrastala. Rola dziekana kapitulnego w za-
kresie utrzymania dyscypliny wsrod kleru oraz obyczajnosci ludu zostala ponad¬
to podniesiona w jednym z dokumentow biskupa sambijskiego Nikolausa von
Schoneck z 20 II 1444 r.166 Pierwszy raz kustosz, Jakob von Thorn, pojawil si?
w dokumencie skargi biskupa Johanna Clarego z 20 V 1322 r.167 Jak wynika z do-
155	R. Biskup, Das Domkapitel von Samland, s. 177-179.
156	H. Schlegelberger, Studien, s. 96.
157	UBBS 178; prawo to zostalo potwierdzone przez Johanna Clarego, biskupa sambijskiego
w 1320 r., zob. UBBS 223. Na temat plebanow w Starym Miescie Krolewcu, zob. R. Biskup, Das
Domkapitel von Samland, s. 180-186.
158	UBBS 282.
159	UBBS 309.
160	UBBS 280, 309. H. Schlegelberger, Studien, s. 97-98.
161	Ich wykaz oraz zakres kompetencji podaje R. Biskup, Das Domkapitel von Samland,
s. 144-159.
162	UBBS 283.
163	Tekst przysigg skladanych biskupowi oraz kapitule podaje H. Schlegelberger, Studien, s. 139.
,M C. Krollmann, Eine merkwiirdige samlandische Urkunde, AF, Jg. 11:1934, H. 1, s. 36-38.
165	UBSS 510 (19 XI 1378 r. wystqpil wiceprepozyt Nikolaus).
166	H.F. Jacobson, Geschichte der Quellen, nr 34, s. 131-132.
167	Wykaz oraz zakres kompetencji kustoszy sambijskich podaje R. Biskup, Das Domkapitel
von Samland, s. 169-173.

2.4. Geneza oraz uksztaltowanie si; organizacji kokielnej (1206-1409)
169
kumentu biskupa Jakoba z 28 XII 1348 r., czerpal on dochody z poch6wk6w ka-
ptandw, scholarow, rycerzy i pielgrzymow, dokonywanych w kosciele parafialnym
w Starym Miescie Krolewcu, dziel^c si? nimi z tamtejszym plebanem168. Z kolei
scholastyk, podobnie jak w innych kapitulach, sprawowai nadzor nad szkolnic-
twem katedralnym, a bye moze rowniez nad calym szkolnictwem w diecezji.
Pierwszym znanym praiatem-scholastykiem byl Konrad, ktory pojawii si? na do-
kumencie z 23 VI1331 r.169 Nalezy zaznaezye, ze przynajmniej od 2. pot. XIV w.
funkcj? wicekomtura na zamku biskupim w Rybakach piastowal zawsze kanonik
sambijski. Komtur zamkowy spelniat najpewniej podobne zadania jak jego od-
powiednik w zwyklym konwencie braci krzyzackich. Urzjjd ten pojawit si? w £r6-
dtach w 1368 r., pierwszym zas znanym duchownym, ktory go piastowal, byl Jo¬
hannes von Brandenburg170. Dobrami kapituly sambijskiej zarz^dzali w6jtowie
biskupi, ktorzy w XIV i XV w. mieli swoj^ siedzib? na zamku biskupim w Po-
wunden, natomiast od pocz. XVI w. w Rybakach. W tej diecezji, со jest wyj^tkiem
wsrod biskupstw pruskich, nie wyksztalcil si? odr?bny urz^d wojta kapitulnego171.
Kapituta na posiadanych terytoriach dysponowata pelnymi prawami wladey tery-
torialnego: sprawowala s^downictwo, nadawata maj^tki w lenno, okreslala stuz-
by i powinnosci, udzielata przywilejow. Zamki kapituly byly na Sambii zarz^dza-
ne, podobnie jak w Pomezanii i diecezji chetminskiej, przez prokurator6w,
ktorymi najpierw byli rycerze krzyzaccy, natomiast od schylku XIV w. rowniez
czlonkowie kapituly172 173.
Kanonicy - czlonkowie zakonu krzyzackiego - byli ubrani podobnie jak
ksi?za krzyzaccy, czyli nosili bial^, pozbawion^ r?kawow sutann?, ktora byla
najpewniej ozdobiona krzyzem, oraz szary plaszcz. Zgodnie z przepisami regu-
ly trzy razy dziennie spozywali posilki, ktore okreslalo si? jako: prandium, cena
i collatiom. Do ich podstawowych obowiazkow liturgicznych nalezalo spelnia-
nie officium divinum, tj. udzial w mszy konwentualnej oraz odmawianie go-
dzin kanonicznych. Liturgia kapitul katedralnych о regule krzyzackiej opie-
rala si? na Notula dominorum Theutonicorum, ktora zostala uznana przez
papieza Aleksandra IV w 1257 r. za liturgi? zakonu krzyzackiego. Wzorowala
si? przy tym na liturgii dominikanow, ktor^ Krzyzacy przej?li od tego zakonu
w 1244 r.174
168	UBBS 380; H. Schlegelberger, Studien, s. 99.
169	Wykaz scholastykow oraz ich kompeteneje omawia R. Biskup, Das Domkapitel von Sam-
land, s. 173-176.
170	UBBS 486. Na temat wicekomturow czy tez komturow zamkowych, zob. R. Biskup, Das
Domkapitel von Samland, s. 191-196.
171	Znany jest tylko jeden wojt kapituly sambijskiej, Nikolaus Pechwinkel, wymieniony jako
taki w 1351 r. W latach 1356-1357 petnil juz funkcj? w6jta biskupiego, zob. UBBS 396. Zob.
B. Poschmann, Bistumer, s. 90,123 (wykaz wojtow biskupich). Ostatnio na temat wojtdw biskupich
R. Biskup, Das Domkapitel von Samland, s. 222-230.
172	H. Schlegenberger, Studien, s. 53; B. Poschmann, Bistumer, s. 90.
173	J. Hoelge, Das Culmer Domkapitel, Bd. 18: 1913, s. 146-147.
174	Kruger, Der kirchliche Ritus in Preussen wahrend der Herrschaft des Deutschen Ordens,
ZGAE, Bd. 3: 1866, s. 694-712. Zob. tez B. J&hnig, Festkalender und Heiligenverehrung beim

170
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
Jedyn^ swieck^ kapitul^ w panstwie zakonu krzyzackiego w Prusach byla
wspomniana juz korporacja warminska. Od pocz^tku, tj. od 1260 r., liczyta ona
16 prebend, ktore byly przeznaczone dla 6 pralatow: prepozyta, dziekana, kan-
tora, scholastyka, kustosza, archidiakona oraz grupy kanonikow. Nalezy pami?tac,
ze owczesny biskup, Anselm, przewidywal jednak powi?kszenie liczby prebend
do 24175. W 1277 r., w zwi^zku z reorganizacj^ korporacji warminskiej przez bi-
skupa Anselma, w jej sklad wchodzilo pi?ciu pralatow: prepozyt, dziekan, kustosz
oraz dwaj archidiakoni. Wspomniany dokument stwierdzal ponadto, iz liczba ka¬
nonikow warminskich nie powinna przekraczac 12, w przyszlosci zas 24 duchow-
nych176. Pewne zmiany о charakterze organizacyjnym nast^pily w kapitule ponow-
nie po smierci biskupa Anselma i wyborze Henryka Fleminga. Nowy zwierzchnik
diecezji warminskiej 24 VI 1279 r. potwierdzil wspomniany dokument biskupa
Anselma z 1277 r. oraz nadat kapitule kolejne przywileje. Okreslil w nim liczeb-
no§c kapituly na 16 kanonikow, w przyszlosci zas na 24, a takze zarysowal ogol-
ne granice dobr kapitulnych i obiecat jej nowe nadania, о ile dotychczasowe nie
wyniosly jeszcze Уз dobr koscielnych. W dokumencie tym znalazly si? ponadto
postanowienia, na podstawie ktorych biskup Henryk zrzekal si? jurysdykcji swiec-
kiej w dobrach kapitulnych. Przyznal ponadto korporacji przywilej s^downictwa
w sprawach cywilnych i karnych oraz uwolnil kanonikow i ich poddanych od
wszelkich powinnosci i ci?zarow. Kapitula warminska na swoim terytorium stala
si? wi?c niezalezna nie tylko od zakonu krzyzackiego, lecz rowniez od biskupa177.
Z dnia 2 IX 1288 r. pochodzi dokument rozstrzygaj^cy polubownie spor mi?dzy
biskupem Henrykiem a kapituly w sprawie dobr naleznych tej ostatniej. Zawarto
w nim rowniez bardzo wazne rozstrzygni?cie, odmienne od dotychczas obowi^-
zuj^cego, w sprawie wyboru nowych kanonikow. Prawo ich wyboru przypadalo
biskupowi i kapitule, z tym, ze zwierzchnikowi diecezji przypadat tylko jeden glos,
podobnie jak kazdemu z kanonikow. Stawialo to korporacj? warminska w uprzy-
wilejowanej pozycji w stosunku do biskupa178 *. W 2. pol. XIV w., w wyniku dobrej
koniunktury gospodarczej, liczba kanonikow warminskich wzrosla wreszcie do
postulowanej wielokrotnie liczby 24. Jeden z dokumentow biskupa Jana Stryproc-
ka z 24 I 1363 r. wspomina о utworzeniu nowych prebend kanonickich, ktore
pocz^tkowo byly okreslane - ze wzgl?du na nizsze uposazenie - jako praebendae
minores119. О tym, iz w kapitule warminskiej liczba prebend kanonickich osi^gn?-
la istotnie poziom 24, swiadczy bulla papieza Grzegorza XI z 3 XI 1372 r., ktora
udzielala zgody biskupowi wcirminskiemu na zrownanie 16 starszych prebend z 8 no-
Deutschen Orden in Preusen, w: Die Spiritualitat der Ritterorden, s. 180 oraz H. Piwonski, Kult
fwiptych w zabytkach liturgicznych krzyzakdw w Polsce, ABMK, t. 47: 1983, s. 316-317.
175	CDW I 48.
176	PUB 1/1 355. B. Pottel, Das Domkapitel, s. 9-10; zob. tez H. Zins, Kapitula fromborska
w czasach Mikotaja Kopemika, KMW, 1959, nr 4 (66), s. 399-434.
177	PUB 1/2 372; J. ОЬЦк, О poczqtkach, s. 20—21; K. Wasielewski, Czynniki autonomii ka¬
pituly warminskiej w tredniowieczu, „Studia Warminskie”, t. 16: 1979, s. 355-380, szczegolnie
s. 359-371.
178	PUB 1/2 528; J. ОЬЦк, О poczqtkach, s. 22-23; K. Wasielewski, Czynniki, s. 372-374.
174 CDW II 339. B. Pottel, Das Domkapitel, s. 10.

2.4. Geneza oraz uksztaltowanie si; organizacji koscielnej (1206-1409)
171
wymi, tzw. mniejszymi180. Takie zrownanie prebend w korporacji warmiAskiej
nigdy jednak nie nast^pito. Co wi?cej, juz niebawem owe 8 prebend mniejszych
rozpadto si? na 4 srednie i 4 mniejsze. W ten sposob w kapitule warmifiskiej ist-
niaiy w okresie pozniejszego sredniowiecza trzy kategorie prebend kanonic-
kich: wi?ksze (16 prebend), srednie (4) i mniejsze (4)181. Jedynie posiadacze
owych 16 wi?kszych prebend mieli peine prawa czlonka warminskiej korporacji
katedralnej, tzn. miejsce oraz prawo glosu na posiedzeniu kapituly182. Od XIV w.
w tamtejszej kapitule wyst?powato jedynie czterech pralatow: prepozyt, dziekan,
kantor i kustosz. Na kilku dokumentach z 1289 r., wystawionych przez biskupa
warminskiego Henryka Fleminga, swiadczylo natomiast az 15 pralatow i kanoni-
kow warminskich183 184.
Zniszczenie katedry w Braniewie w czasie powstania pruskiego spowodowa-
lo, iz biskup Henryk Fleming przeniosl w latach 1282-1288 stolic? diecezji do
Fromborka i osadzit kapitui? przy nowo wybudowanym kosciele katedralnym pw.
Wniebowzi?cia NMP. Pierwsza wzmianka na temat kosciola katedralnego pocho-
dzi z 1288 r. Byl on wowczas najpewniej drewniany i znajdowal si? na terenie
tzw. warowni katedralnej - Castrum Dominae Nostraem. Nowq katedr? rozpoczqi
budowa6 biskup Henryk Wogenap w koncu lat 20. XIV w.185 Juz w 1342 r. po-
swi?cono jej prezbiterium, prace nad trojnawowym, halowym korpusem zakoA-
czono zas w 1388 r. Po zniszczeniach z 2. pol. XV w. zostala odbudowana juz
w czasach nowozytnych186 187.
Na czele kapituly warminskiej stal prepozyt, ktory reprezentowal korporacj?
na zewn^trz we wszystkich waznych sprawach. Reprezentowal kapitul? podczas
przyjmowania do niej nowych cztonkow oraz wyznaczal tymze stallum in chorow.
Posiadal najwyzej uposazon^ prebend?188 oraz najwyzej otaksowan^ kuri? kano-
nick^189. Kolejnym pralatem w hierarchii byl dziekan. Nadzorowal on zycie we-
wn?trzne korporacji katedralnej, a takze nizszego kleru katedralnego oraz dbal
о liturgi? kosciola katedralnego190. Kustosz sprawowal nadzor nad skarbcem ко*
180	CDWII 468. Zob. B. Pottel, Das Domkapitel, s. 10.
181	Zob. np. CDW III 470; IV 106.
182	B. Pottel, Das Domkapitel, s. 19.
183	CDW I 79, 80, 81, 82.
184	Wspomniana pierwsza wzmianka znajduje si? w dokumencie polubownego wyroku w spra-
wie podzialu dobr mi?dzy biskupem warminskim a kapituly katedralna, zob. CDW I 78. Zob.
A. Witkowska, Titulus ecclesiae. Wezwania wspdlczesnych kosciotdw katedralnych w Polsce, Warsza¬
wa 1999, s. 120-123; J. Obt^k, Katedra we Fromborku, Olsztyn 1969, s. 11-30.
185	CDW I 244.
186	Katalog zabytkow sztuki. Wojewddztwo elblqskie, red. M. Arszynski, M. Kutzner, Braniewo,
Frombork, Ometa i okolice, Warszawa 1980, s. 45 i nn.; zob. A. Witkowska, Titulus, s. 122 (tam
tez obszerna literatura przedmiotu).
187	Informuje о tym np. instrument notarialny z 15 III 1345 r. w sprawie przyj?cia do kapi¬
tuly Ottona von Russin (de Russin), zob. CDW III 630. Zob. B. Pottel, Das Domkapitel, s. 37.
188	Informuje о tym dokument fundacyjny biskupa warmiliskiego Anzelma z 1260 r., zob.
PUB 1/2 107. Zob. B. Pottel, Das Domkapitel, s. 36-37.
189	Zob. protokoly z posiedzenia kapituly warminskiej z lat 1387-1423, CDW III 358 § 7.
1,0 B. Pottel, Das Domkapitel, s. 38.

172
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
sciola katedralnego oraz troszczyl si? о paramenty koscielne uzywane w trakcie
liturgii. Z pralaturq tq wiqzalo si? od 1343 r. ponadto nadzorowanie stanu kos-
ciola katedralnego oraz dochodow przeznaczonych na jego remonty, ktore po-
chodzily ze wsi S^topy. Dlatego kustosze warminscy uzywali zwykle rowniez ty-
tulu provisor fabricae lub magisterfabricaem. Na temat kantora brak szczegolnych
wzmianek zrodlowych. Wiadomo jednak, ze zajmowal si? przede wszystkim nad-
zorowaniem spiewu liturgicznego w katedrze. Pralatura scholastyka, istniejqca
przejsciowo w kapitule warminskiej, pojawila si? u schylku XIII w. Pierwszym
duchownym piastujqcym t? godnosc w latach 1297-1305/1308 by! Volquin191 192. Do
podstawowych zadan scholastykow warminskich nalezal oczywiscie nadzor nad
szkotq katedralnq, stqd trudno si? dziwic, iz jego prebenda byla - w sensie do-
choddw - nizsza od prepozytury i archidiakonii, rowna z dziekaniq i wyzsza od
kustodii193. Urzqd ten przestal istniec najpewniej jeszcze w XIV w. Na uposaze-
nie czlonkow kapituly warminskiej skladaly si? poczqtkowo dochody z prebend
w postaci naturaliow, natomiast od XIV w. coraz cz?sciej w pieniqdzu. Do tego
dochodzily tzw. dystrybucje chorowe w postaci np. chleba, mi?sa, ryb, piwa, wina,
miodu czy zboza, ktore byly przynalezne kanonikom rezydujqcym przy katedrze194.
Kanonicy posiadali ponadto roznej wartosci kurie kanonickie, polozone wokot
kosciola katedralnego, w obr?bie murow obronnych, wzgl?dnie poza nimi195.
Dobra kapituly warminskiej byly zarzqdzane przez specjalnie powolywanych woj-
tow. W przypadku wladztwa terytorialnego interesujqcej nas kapituly bylo zasadq,
oraz wyjqtkiem w stosunku do wladztw terytorialnych innych kapitul katedralnych
w Prusach i ziemi chelminskiej, iz zaden z owych wojtow nie byl czlonkiem za-
konu krzyzackiego.
Na terenie znanych nam juz jednostek administracji koscielnej istniejqcych
na Pomorzu Gdanskim nie spotykamy zarowno kapitul katedralnych, jak rowniez
kolegiackich. Proba utworzenia w 1508 r. kolegiaty przy kosciele Mariackim w Gdan-
sku przez biskupa wloclawskiego Wincentego Przer?bskiego, m.in. z powodu
niech?ci rady miasta Gdanska, zakonczyla si? niepowodzeniem196. Jedyna kapi-
tula kolegiacka, istniejqca od pol. XIV w. w panstwie zakonu krzyzackiego, miala
swojq siedzib? w Dobrym Miescie. Zostala ona powolana do zycia przez biskupa
Hermana z Pragi i kapitul? katedralnq 17 VI1341 r. pod Braniewem, w kosciele
pw. Wszystkich Swi?tych197. Siedziba kapituly i kolegiaty zostala w 1343 r. przenie-
191	CDW II 29. Zob. B. Pottel, Das Domkapitel, s. 39.
192	CDW I 98. Jego biogram oprac. T. Borawska, w: SBKW, s. 267.
193	PUB 1/2 107.
194	Na temat dystiybucji zob. statuty nadane kapitule warminskiej 2311384 r. przez biskupa
Henryka Sorboma, CDW III 165 §§ 29-30, 35-38.
195	CDW 1154. Zob. Z. Nawrocki, Kurie zewnftrzne we Fromborku w XV wieku, „Rocznik
Olsztyrtski”, t. 12/13: 1981, s. 9-17.
196	Szerzej na ten temat E.M. Wermter, Stadt und Kirche in Danzig wahrend des spaten Mit-
telalters: Versuch einer Kollegiatstiftsgriindung 1508, w: Zur Siedlungs-, Bevolkerungs- und Kirchen-
geschichte Preussens, hrsg. v. U. Arnold, Liineburg 1999, s. 177-179 (tarn tez starsza literatura).
197	Dokument fundacyjny nie zachowal si?. О powolaniu do zycia kapituly wspomina dokument
biskupa Hermana z Pragi z 30 X 1343 r. dokonujqcy jej translokacji do Giotowa, zob. CDW II30.

2.4. Geneza oraz uksztaltowanie siy organizacji koscielnej (1206-1409)
173
siona do Giotowa w poblizu Dobrego Miasta (zob. 2.4.2). Glowna przyczyna le-
zala w koniecznosci podniesienia znaczenia tej korporacji w administrowaniu
wladztwa biskupow warminskich oraz diecezji warminskiej. Glotowo, potozone
w centrum biskupstwa warminskiego, dawalo kapitule wi?ksze mozliwosci rozwi-
ni?cia dzialalnosci duszpasterskiej oraz gospodarczej198. We wspomtiianym do-
kumencie z 1343 r. maj^tek kapituty zostal doposazony 100 lanami pochodz^cymi
z majqtku biskupa warminskiego i kapituly katedralnej. Stanowil on ekonomicz-
n^ podstaw? utworzenia trzech kolejnych prebend kanonickich, ktore dodano do
osmiu juz istniej^cych199. Rownoczesnie utworzona zostaia praiatura primiceriusza,
ktory spelnial funkcj? prepozyta kapituly. Otrzymal dotychczasowy pleban
Giotowa, Konrad. Podstaw^ ekonomiczn^ owej prepozytury byla jedna z nowo
utworzonych prebend kanonickich oraz kosciol parafialny w Glotowie200. Prepo-
zyt posiadal wladz? przewodniczenia kapitule oraz prawo reprezentowania jej na
zewnqtrz. Warto zaznaczyc, ze prawo obsady prepozytury, pozostalych prebend
kanonickich, a takze utworzonej w 1343 r. wikarii wieczystej, nalezalo wyl^cznie
do biskupa warminskiego201. Biskup Herman zdecydowal wreszcie о poszerzeniu
wezwania kosciola kolegiackiego - do dotychczasowego wezwania Wszystkich
Swi?tych dodano nowe - Najswi^tszego Zbawiciela. Przeniesienie po czterech
latach, 20 XI 1347 r., kapituly do Dobrego Miasta zwiqzane bylo zarowno z nie*
dostatecznym uposazeniem, jak rowniez z zagrozeniem pustosz^cymi najazdami
litewskimi202. We wspomnianym dokumencie biskup Herman dokonal inkorpo-
racji kosciola parafialnego w Dobrym Miescie, wraz ze wszystkim posiadlosciami
i uprawnieniami, do kapituly kolegiackiej203. Przez najblizsze lata kosciol ten mial
pozostac glownym i macierzystym kosciolem kapituty dobromiejskiej. W 1357 r.
biskup warminski Jan Stryprock ustanowil w kapitule drug^ pralatur^-dziekani?,
do zadan ktorej nalezalo nadzorowanie duszpasterstwa w kosciele kolegiackim204.
Niebawem tez dotychczasowy primicerius kapituly dobromiejskiej stal si? jej pre-
pozytem. Po raz pierwszy pralat ow wyst^pil na dokumencie kapituly z 24 III
1359 r.205 Mozna powiedziec, ze w tym okresie zakonczyl si? okres formowania
kapituly dobromiejskiej. Ostatecznie wi?c w korporacji tej istnialy w okresie Sre-
dniowiecza dwie pralatury: prepozytura i dziekania oraz 10 kanonii, czyli liczyla
ona l^cznie 12 czlonkow206. W 1. pol. XV w. w sklad jej uposazenia wchodzily
198	CDWII 30; E. Przekop, Powstanie, s. 3-33; J. Powierski, Poczqtki, s. 213-217.
199	CDW II 30. Zob. A. Birch-Hirschfeld, Geschichte, s. 282-283; E. Przekop, Powstanie,
s. 32-33.
200	CDW II 30.
201	CDW II30. Wvjijtek zrobil biskup Herman tylko w stosunku do fundatora jednej z trzech
nowo utworzonych prebend - Ditmara Dlugiego (Longus) - zezwalaj^c na jej obj?cie przez jego
syna Jordana lub wyznaczenie na пц innego kandydata.
202	CDW II 98; J. Powierski, Poczqtki, s. 221-222.
203	CDW II 98; Zob. A. Birch-Hirschfeld, Geschichte, s. 282-285; E. Przekop, Powstanie,
s. 34-36.
204	CDW II 248. E. Przekop, Powstanie, s. 36.
205	PUB V 719; J. Powierski, Poczqtki, s. 250.
208 E. Przekop, Powstanie, s. 47-50.

174
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
nast?puj^ce dobra w komornictwie dobromiejskim: zwarty kompleks w okolicach
Dobrego Miasta - Jesionowo, Gr^dki, Plutki, Wtoczyska, S?tal, Dqbrowa, Cer-
kiewnik, L?gno, Woriawki i Lomy. Do tego dochodzily jeszcze pewne dobra w samym
Dobrym Miescie. Catosc dobr kapituiy dobromiejskiej obejmowata ok. 450 la-
now207. Posiadala ona swoje statuty, ktore zostaly zatwierdzone przez biskupa
Franciszka Kuhschmalza 20 IV 1429 r.208
2.4.3.5.	Zakony i klasztory
Pierwszy fundacj^ klasztorn^ na terenie ksztaltujqcego si? wtadztwa zakonu
krzyzackiego w Prusach by! konwent dominikanski, powstaly mi?dzy rokiem 1233
a 1238 w Chelmnie209. Kolejn^ fundacj^ tego typu, powstaly w 1238 r. na obsza-
rze pozniejszej diecezji warminskiej, byl klasztor dominikanski w Elbl^gu. Ini-
cjatorem jej powstania byl owczesny mistrz krajowy Herman Balk. Trzeci klasz¬
tor dominikanski zostal zalozony w 1263 r. przez biskupa chelminskiego
Heidenryka, w oczekuj^cym na przywilej lokacyjny Nowym Miescie Toruniu.
Fundacja ta zakonczyla na obszarze panstwa krzyzackiego rozwoj dominikanow,
ktorzy doznali wzmocnienia dopiero po 1308-1309 r., gdy dwa zalozone juz
wczesniej konwenty dominikanskie w Gdansku i Tczewie znalazly si? w granicach
panstwa zakonnego. Pierwszy z nich powstal w 1227 r. przy pomocy ksi?cia po-
morskiego Swi?topelka oraz biskupa wloclawskiego Michala. Drugi ufundowal
w 1289 r. ksi^z? pomorski Msciwoj II. Od XIV w. pi?c wspomnianych konwen-
tow dominikanskich tworzylo tzw. kontrat? prusktj w obr?bie polskiej prowincji
dominikanskiej. W 1407 r. dol^czyl do nich szosty klasztor dominikanow, zalo¬
zony przez Krzyzakow w miasteczku Nordembork w diecezji warminskiej. Ta
placowka dominikanska, z powodow ekonomicznych, zostala przeniesiona
w 1428 r. do Gierdaw, polozonych na zachod od Nordemborka. Z kolei pierwszy
klasztor franciszkanski powstal w Starym Miescie Toruniu w 1239 r. Stal si? on
siedzib^ kustosza franciszkanskiej pruskiej kustodii, do ktorej nalezaiy powsta-
j^ce w XIII i XIV w. w panstwie zakonnym w Prusach klasztory franciszkanskie.
W 1257 r. franciszkanie przebywali ponadto w Chelmnie. Zakon ten posiadal
rowniez swoje trzy klasztory w diecezji warminskiej: w Braniewie, zalozony
w 1296 r., przy poparciu biskupa Henryka Fleminga, w Welawie, ufundowany
w 1349 r. przez wielkiego mistrza Heinricha Dusemera, oraz w Barczewie, gdzie
konwent franciszkanski zostal odnowiony w 1364 r. przez biskupa Jana Stiyproc-
ka. Zakon krzyzacki przej^l ponadto w 1313 r. pierwszy konwent franciszkanski
207	T. Brzeczkowski, Uposazenie kapituiy kolegiackiej i kanonikdw w Dobrym Miescie w latach
1341-1587, KMW, 1983, nr 4 (162), s. 391-409.
208	CDWIV 269; A. Szorc, Dzieje diecezji warminskiej (1243-1991), Olsztyn 1991, s. 50-51.
204 Dzieje fundacji klasztornych istniej^cych na terenie wladztwa zakonu krzyzackiego w Pru¬
sach znalazly ostatnio syntetyczne om6wienia w pracach: M. Biskupa, Sredniowieczna sied klasz-
tordw, s. 49-69 oraz A. Radziminskiego, Podziaty koicielne, s. 70-71, 73, 75, 77, 78-79. Thm tcz
znajduje si? najwazniejsza literatura przedmiotu.

2.4. Geneza oraz uksztahowanie si? organizacji koscielnej (1206-1409)
175
ufundowany w 1282 r. w Nowem nad Wislg przez ksi?cia pomorskiego Msciwo-
ja II. Ostatniq fundacjq franciszkansk^ w panstwie krzyzackim bylo powolanie
do zycia w 1419 r., przez rad? Glownego Miasta Gdanska, klasztoru w Gdansku,
ktory rowniez wszedl do kustodii pruskiej i prowincji saskiej franciszkanow. W sumie
wi?c, w okresie do рок XV w., na terenie wladztwa krzyzackiego w Prusach ist-
nialo Icjcznie siedem konwentow franciszkanskich, ktore cieszyly si? znacznym
poparciem wladz krzyzackich. Odgrywaly one wazn^ rol? w pracy duszpasterskiej
w miastach.
W miastach Prus i ziemi chelminskiej byiy rowniez fundowane konwenty cy-
sterek-benedyktynek. Pierwszy taki konwent zostai zalozony w 1266 r. w Chelmnie,
na jego zas uposazenie ztozyl si? maj^tek rycerski oraz nadania rady miasta Chelm-
na. W Starym Miescie Toruniu, poza murami miasta, na Przedmiesciu Wislanym,
cysterki-benedyktynki pojawily si? w 1311 r., w 1327 r. zostaiy natomiast przenie-
sione na polnocne Przedmiescie Chelminskie. Po pozarze klasztoru w 1391 r. cz?$6
zakonnic udala si? do wsi Szynwald (kolo Grudziqdza), cz?sc natomiast do koScio-
la sw. Jakuba w Nowym Miescie Toruniu. Po 1415 r. zakonnice otrzymaly ko£ci6I
szpitalny Ducha Swi?tego nad Wislq, przy ktorym pozniej wybudowaly klasztor.
Trzecia fundacja cysterek-benedyktynek miala miejsce w Krolewcu w diecezji sam-
bijskiej i zostala dokonana w 1349 r. przez Heinricha Dusemera, wielkiego mistrza
Zakonu, jako wotum za zwyci?stwo odniesione nad Litwinami. W pocz. XIV w.
na obszarze wladztwa zakonu krzyzackiego znalazly si? ponadto klasztory cyster-
sow i cystersek fundowane juz wczesniej na Pomorzu Gdanskim. Pierwszym z nich
by! klasztor cystersow w Oliwie, sprowadzonych tarn przez ksi?cia Sambora I
w 1186 r. Drugim natomiast zenska fundacja cysterek. Zostala ona zalozona
w pol. XIII w., w latach zas 1253-1257 otrzymala na siedzib? klasztoru wie$
Zarnowiec. Fundacja zostala potwierdzona przez ksi?cia Swi?topelka w 1257 r.
Wreszcie w 1258 r. ksi^z? pomorski Sambor II zalozyl - pocz^tkowo w Pog6d-
kach - jeszcze jeden klasztor cysterski, ktory w 1276 r. przeniosl swoj^ siedzib?
do Pelplina. Zakon krzyzacki, po przej?ciu od ksi?cia Sambora II ziemi gniew-
skiej, stal si? w sensie publiczno-prawnym - az do 1454 r. - zwierzchnikiem fun-
dacji pelplinskiej.
Stosunkowo licznie wsrod zakonow istniejqcych na terenie wladztwa zakonu
krzyzackiego w Prusach byli reprezentowani augustianie-eremici. Ich klasztory
byly zakladane przede wszystkim w XIV w. i posiadaly wsparcie zakonu krzyzac¬
kiego. Pierwszy klasztor tego typu zostai zalozony w 1347 r. pod Reszlem przez
biskupa warminskiego Hermana. Kolejne dwie fundacje tego zakonu nast^pi-
ly z inicjatywy wielkiego mistrza Winricha von Kniprode. Pierwsza nast^pila w Choj-
nicach w 1356 r., natomiast kolejna w Swi?tomiejscu w 1372 r. Ostatni, do
pol. XV w., klasztor augustianow-eremitow zostai zalozony we wsi Patolle
w 1400 r. i stanowil fundacj? rycerskej.
Do zakonow miejskich, posiadaj^cych swoje klasztory na omawianym obszarze,
zaliczyc nalezy rowniez takie zgromadzenia, jak biygidki i karmelitci. Klasztor bry-
gidek powstal w Gdansku w 1396 r. przy pomocy zakonnic przybytych w 1394 r. ze
szwedzkiej Vadsteny. Mial on sluzy£ przede wszystkim ubozszym mieszkankom
miasta. kt6re do tei oorv nrzehvwatv w Hnmarh hpoinpt 7»»Kroж «tnn

176
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
t6w zostal zalozony przed 1400 r. przy tzw. Mlodym Miescie Gdansku. Po roku
1455 zostal przeniesiony na teren Starego Miasta Gdanska. Z kolei ze zgromadzen
wiejskich, ktore posiadaly pojedyncze klasztory, nalezy wymienic norbertanki oraz
eremickich kartuzow. Klasztor norbertanek zostal ufundowany w Zukowie
ok. 1216 r. przez ksi?cia pomorskiego Msciwoja I i jego zon$ Zwinislaw?. Natomiast
fundatorem kartuzji kaszubskiej (dziesiejsze Kartuzy) byl w 1382 r. rycerz pomor-
ski Jan z Rusocina. Hasztor ten zyskal ponadto w 1386 r. zatwierdzenie oraz do-
datkowe ekonomiczne wsparcie wielkiego mistrza Konrada Zollnera von Rotten-
stein. Na koniec warto takze wskazac na istnienie w miastach pruskich stosunkowo
licznych domow dla zenskich wspolnot zwanych beginazami.

2.5.	Rozwoj osadnictwa
2.5.1.	Urbanizacja kraju
Roman Czaja
2.5.1.1.	Organizacja lokacji
Proces urbanizacji w Prusach stanowil wypadkow^ oddziatywania kilku czyn-
nikow, wsrod ktorych na pierwszym miejscu nalezy wymienic dziatania podejmo-
wane przez wtadcow terytorialnych, zarowno zakon krzyzacki, jak i biskupow i kapi-
tuly. Wzorow dla organizacji lokacji miejskich i ich wykorzystania dla rozbudowy
struktur wladzy i zagospodarowania kraju dostarczyly kraje Rzeszy Niemieckiej,
gdzie w ramach procesu terytorializacji ksi^z^ta i biskupi przez urbanizacj? d^-
zyli do powi^kszenia dochodow finansowych, ozywienia gospodarczego swoich
ziem, zwi?kszenia ich zaludnienia oraz wzmocnienia potencjalu militamego. Na
rozwoj miast w panstwie zakonnym decyduj^cy wplyw wywarlo nie tylko adapto-
wanie wzorow z krajow niemieckich, ale takze wykorzystanie potencjalu spolecz-
nego i ekonomicznego zwi^zanego z wielkim ruchem osadniczym zwanym kolo-
nizacj^ na prawie niemieckim, ktory w XIII w. objql wszystkie kraje Europy
Srodkowej. Jednym z elementow akcji osadniczej prowadzonej na ziemiach po-
lozonych na wschod od Laby bylo wypracowanie okreslonych metod dziatania,
a wi?c zarowno form prawnych dla nowo zakladanych osad, jak i zasad rozpla-
nowania przestrzennego. W ramach kolonizacji na prawie niemieckim stworzono
takze model zagospodarowania duzych obszarow, w ktorym osrodki miejskie pel-
nily rol? centrum targowego, umozliwiaj^cego gospodarstwom chlopskim zbycie
nadwyzek produkcji zbozowej, oraz s^dowego i administracyjnego dla otaczaj^-
cych je osad wiejskich1. Do czynnikow wptywaj^cych na ksztaltowanie si? miast
pruskich nalezy zaliczyc rowniez rozwoj hanzeatyckiego handlu dalekosi^znego
i zwi^zanq z nim aktywnosc kupcow dolnoniemieckich, ktorzy przez udziat w za-
kladaniu miast d^zyli do stworzenia na poludniowych wybrzezach Baltyku punk-
1 S. Gawlas, Przetom lokacyjny w dziejach miast trodkowoeuropejskich, w: Civitas Posnanien-
sis. Studia z dziejdw Jredniowiecznego Poznania, red. Z. Kurnatowska, T. Jurek, Poznaft 2005,
s. 133-162.

178
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
tow oparcia dla swoich wptywow handlowych. W 1. pot. XIII w. wptywami han-
dlowymi nad doln^ Wist^ zainteresowani byli rowniez kupcy z Halle2.
W pierwszej fazie budowy panstwa zakonnego w Prusach, trwaj^cej mniej
wi?cej do lat 80. XIII w., w rozwoju miast naistotniejsz^ rol? odrywaly czynniki
zwi^zane z budowy struktur wladztwa terytorialnego. Zakladane wowczas miasta,
wspolnie z zamkami, stanowily Шагу organizacji obronnej i punkty wyjscia do
podboju kraju, a ich mieszkancy aktywnie uczestniczyli w walkach z Prusami.
W osrodkach miejskich ksztaltowaly si? podstawy krajowego systemu prawnego,
petnity one rowniez funkcj? centrow organizacji koscielnej i misji pruskiej. W tym
czasie widoczne jest takze angazowanie si? Lubeki i kupcow hanzeatyckich w lo-
kacj? miast na potudniowych wybrzezach Baltyku. Wraz z zakonczeniem podbo¬
ju militarnego i rozwojem kolonizacji wiejskiej podstawowym czynnikiem deter-
minuj^cym rozwoj sieci miejskiej staly si? potrzeby zwi^zane z utworzeniem
zaplecza handlowego i produkcyjnego dla gospodarki wiejskiej3.
W pocz^tkowym okresie budowy krzyzackiego wtadztwa terytorialnego za-
ktadanie i budow? miast bezposrednio wspierali przybywaj^cy z ziem polskich
i z Rzeszy Niemieckiej krzyzowcy. Ksi^z?ta piastowscy wspotdzialali z Zakonem
przy zalozeniu Torunia, Chetmna i Kwidzyna, ktorego budow? wspierat tez bur-
grabia magdeburski Burchard. Krzyzowcy pozostawieni przez magrabiego mis-
nienskiego Henryka III zaktadali Elblqg, krol czeski Przemysl Ottokar II pozo-
stawil Krzyzakom do dyspozycji srodki na lokacj? Krolewca, a przeniesienie
Chetmna dokonane zostalo przy udziale ksi?cia Anhaltu4. Od lat 80. XIII w. or-
ganizatorami urbanizacji byli juz tylko mistrzowie krajowi i komturowie oraz
biskupi i kapituty pruskie.
2.5.1.2.	Ksztattowanie si? sieci miejskiej
2.5.1.2.1.	Ziemia chetminska
W okresie piastowskim procesy urbanizacyjne w niewielkim stopniu obj?ty
ziemi? chetminsk^. Wprawdzie na pocz. XIII w. na jej terenie funkcjonowato
kilkanascie grodow odgrywajqcych rozn^ rol? w organizacji administracji ksi^z?-
2 R. Czaja, Hanza w XIII w. nad Baltykiem i jej rola w procesie urbanizacji, w: Civitas Chol-
bergiensis. Transformacja kulturowa w strefie nadbaltyckiej wXIII w., red. L. Leciejewicz, M. R?b-
kowski, Kolobrzeg 2005, s. 31-41; T. Jasinski, Uwarunkowania lokacji Poznania, w: Civitas
Posnaniensis, s. 168-170.
5	M. Dygo, Studia nad poczqtkami wladztwa zakonu niemieckiego w Prusach (1226-1259),
Warszawa 1992, s. 159 nn.; T. Jasinski, Die Rolle des Deutschen Ordens bei der Stadtegriindung in
Preufien im 13. Jahrhundert, w: Stadt und Orden. Das Verhaltnis des Deutschen Ordens zu den
Stddten in Livland, Preufien und im Deutschen Reich, Veroffentlichungen der Internationalen
Historischen Kommission zur Erforschung des Deutschen Ordens, Bd. 4, QSGDO, Bd. 44, hrsg.
v. U. Arnold, Marburg 1993, s. 110.
4 Dusburg III 59, s. 83-84.

2.5. Rozwoj osadnictwa
179
cej i osadnictwa wiejskiego, jednak tylko obok grodu w Chetmnie rozwin?la si?
osada о charakterze wczesnomiejskim5. Ksztaltowanie si? sieci miejskiej na ob-
szarze mi?dzy Wisicj, Drw?c^ i Os;} rozpocz?lo si? dopiero wraz z budow^ wladz-
twa terytorialnego Zakonu i biskupow chetminskich. W 1231 r. zakon krzyzacki,
przy pomocy ksi?cia mazowieckiego Konrada I, wzniosl na terenie dzisiejszej wsi
Stary Torun warowni?, obok ktorej wkrotce zacz?io si? rozwijac miasto Toruft.
Grod i miasto zabezpieczaly przepraw? przez Wisl? i komunikacj? z polozonymi
na przeciwleglym brzegu rzeki posiadiosciami zakonu krzyzackiego na Kujawach
z glownym osrodkiem w Nieszawie6. Poniewaz teren, na ktorym w 1231 r. lokowa-
no Torun, zagrozony byi wylewami rzeki, w 1236 r. przeniesiono miasto ok. 10 km
na wschod na niezasiadlon^ teras? wislan^. Wkrotce na ten teren translokowany
zostai takze zamek krzyzacki. Szybki rozwoj gospodarczy i demograficzny miasta
Torunia sprawii, iz w 1264 r. zakon krzyzacki lokowal obok istniej^cej juz gminy
Nowe Miasto Torun.
W 1232 r. na kraw?dzi wysoczyzny, w poblizu przeprawy przez Wisi? w kie-
runku Pomorza Gdanskiego, Herman Balk, mistrz krajowy zakonu krzyzackiego
na Prusy i Slowianszczyzn?, zbudowal zamek i miasto, na ktore przeniesiono
nazw? polozonego 1 km na poinoc dawnego grodu slowianskiego. Zgodnie z za-
miarami wladcy terytorialnego, Chelmno mialo stac si? glownym osrodkiem miej-
skim ziemi chelminskiej i wzorem dla innych lokacji. Miejsce, na ktorym rozpo-
cz?to budow? miasta, nie nawi^zywalo do starszego osadnictwa, jednak jako osada
zabezpieczaj^ca przepraw? przez Wisl? na starej drodze l^dowej z ziemi chel¬
minskiej do Pomorza Gdanskiego oraz jako centralny osrodek administracyjny
kontynuowalo ono funkcje slowianskiego zespolu osadniczego in Culmine. Do-
godne pod wzgl?dem obronnym usytuowanie miasta wspolnie z zamkiem na wy-
sokim wzniesieniu nie sprzyjalo rozwojowi gospodarczemu, gdyz oddalenie od
Wisly utrudnialo kontrol? nad zeglug^ i udzial mieszczan w handlu dalekosi?z-
nym. Dlatego tez w 1239 r. zakon krzyzacki zgodzil si? na przeniesienie Chelmna
na teren polozony blizej rzeki. Nowa lokalizacja okazala si? jednak niekorzystna
ze wzgl?du na zagrozenie wylewami, dlatego tez ok. 1251 r. translokowano mia¬
sto na pobliskie wzgorza7. 28 XII 1233 r. wielki mistrz Herman von Salza oraz
5	W. Chudziak, Wczesnodredniowieczny zespoi osadniczy w Chelmnie, w: Acta Archaeologica
Pomoranica, t. 1, M. Dworczyk, P. Krajewski, E. Wilgoclci, Szczecin 1998, s. 227-235; idem,
Quondam castra w swietle badan wczesnofredniowiecznych grodzisk ziemi cheimiAskiej, w: Archae-
ologia Historica Polona, t. 3: Materiafy z II Mifdzynarodowej Sesji Naukowej Uniwersyteckiego
Centrum Archeologii Sredniowiecza i Nowozytno&ci. Lddi, 18-19 paidziemika 1993 roku, red.
J. Olczak, Тогий 1991, s. 25-34; D. Polinski, PdinoSredniowieczne osadnictwo wiejskie w ziemi
chelminskiej, Tbrun 2003, s. 129 n.
6	T. Jasifiski, Torun X1II-XIV wieku, w; Historia Torunia, red. M. Biskup, 1.1: W czasach
Sredniowiecza (do roku 1454), ТЬгий 1999, s. 108; idem, Poczqtki Torunia na tie osadnictwa Sred•
niowiecznego, ZH, t. 46:1981, z. 4, s. 5-34.
7	T. Jasinski, Pierwsze lokacje miast nad Wislq. 750 lat Torunia i Chelmna, Tbruft 1980, s. 44 n.;
S. J6£wiak, Thanslokacje Chelmna a powstanie komturstw staro- i nowochelmiAskiego, w: Studio
nad dziejami miast i mieszczaAstwa w iredniowieczu, red. R. Czaja, J. Ihndecki, ТЬгий 1996, s. 86,
stawia hiooteze. iz w 1239 r. translokowano Chelmno nad Wiste w noblllu Starnomdii

180
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
mistrz krajowy Herman Balk wystawili dla Chelmna i Torunia przywilej lokacyj-
ny, ktory okreslal gospodarcze i prawnoustrojowe warunki rozwoju gminy miej-
sldej oraz jej relacje z wladzej panstwow^8. W 1234 r. Herman Balk zbudowal na
przesmyku*mi?dzy jeziorami zamek Radzyn, a kilka lat pozniej, z pewnosci^ przed
1238 r., nadal przywilej lokacyjny miastu. W zakresie funkcji obronnych i admi-
nistracyjnych zamek zakonu krzyzackiego stanowil kontynuacj? grodu piastow-
skiego Razyn, usytuowanego na polwyspie w poludniowo-zachodniej cz?sci daw-
nego Jeziora Zamkowego, ktory bronil dost?pu do centralnej cz?sci ziemi
chelminskiej. W 1277 r. miasto zostalo zniszczone przez najazd Prusow. Z jego
odbudow^ wi^ze si? wystawienie przez mistrza krajowego Konrada von Thierberg
w 1285 r. nowego przywileju lokacyjnego9.
Z wczesn^ faz^ urbanizacji ziemi chelminskiej wi^ze si? tez zalozenie w 1251 r.
przez biskupa chelminskiego Heindemyka Chelmzy, ktora jako miasto katedral-
ne i siedziba kapituly katedralnej stala si? centralnym osrodkiem biskupstwa chel¬
minskiego, a jednoczesnie stanowila centrum targowe dla okolicznych wsi czyn-
szowych. Miasto zostalo zbudowane na wzgorzu mi?dzy dwoma jeziorami. Pod
wzgl?dem przestrzennym stanowilo ono nowe zalozenie, jednak w aspekcie osad-
niczym kontynuowalo tradycj? zlozonego z grodu i osady przygrodowej wczesnosred-
niowiecznego zespolu osadniczego na poludniowym brzegu jeziora Archidiakonka
oraz stowianskiej wsi Loza, wzmiankowanej po raz pierwszy w 1222 r.10
Najwi?ksze nasilenie akcji lokacyjnej w ziemi chelminskiej przypada na okres
po stlumieniu przez zakon lazyzacki drugiego powstania Prusow i zakonczeniu
podboju ich kraju w 1283 r. T? faz? urbanizacji zapocz^tkowalo zalozenie
ok. 1275 r. miasta Kowalewa, ktorego lokacj? poprzedzilo wzniesienie zamku,
wzmiankowanego ok. 1272 r., oraz utworzenie komturstwa kowalewskiego. Krzy-
zacki zespol osadniczy nawiqzywal do wzmiankowanego w 1222 r. grodu piastow-
skiego. Powstanie miasta Kowalewa nalezy wi^zac z rozwojem osadnictwa wiej-
skiego na terenie komturstwa kowalewskiego oraz z d^zeniem do zabezpieczenia
8	K. Zielinska-Melkowska, Przywilej chelminski 1233 i 1251, Teksty Pomnikow Prawa Chel¬
minskiego, t. 1, Torun 1986; G. Kisch, Die Kulmer Handfeste. Text, rechtshistorische und textkriti-
sche Untersuchungen nebst Studien zur Kulmer Handfeste, deni Elbinger Privilegium von 1246 und
einem Beitrag zur Geschichte des Begriffes „ius teutonicum”, „Deutsches Recht”, im Deutschor-
densgebiet, Sigmaringen 1978. Bardzo mozliwe jest datowanie dokumentu na 1232 r., jak propo-
nuje M. Lowener, Die Einrichtung von Verwaltungsstrukturen in Preufien durch den Deutschen
Orden biszurMitte des 13. Jahrhunderts, Deutsches Historisches Institut Warschau. Quellen und
Studien, Bd. 7, Wiesbaden 1998, s. 7-46.
9	A. Kola, R. Boguwolski, Region Radzynia Chelminskiego w pradziejach i wczesnym
fredniowieczu, Wi^brzezno 1996, s. 5 n.; X. Froelich, Geschichte der Graudenzer Kreises, Bd. I,
Danzig 1884, s. 250 n.; PUB 1/2 457.
10	FTAP, s. 59: Anno 1251 civitas Culmense edificatur a domino Hinrico episcopo. J. Powier-
ski, О poczqtkach miasta Chelmzy i kapituly chelminskiej (chelmzyhskiej), w: Ojczyzna blizsza
i dalsza. Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sze&dziesiqtq rocznicg urodzin, red.
J. Chrobaczyhski, A. Jureczko, M. Sliwa, Krakow 1993, s. 110 n.; D. Polinski, Osadnictwo ire-
dniowieczne w Chelmzy i najblizszej okolicy na podstawie najnowszych badah archaeologiocznych
(1995-1997), w: Studia nad iredniowiecznym osadnictwem ziemi chetmihskiej, t. 4, red. W. Chu-
dziak, IbruA 2002, s. 29-40.

2.5. Rozwoj osadnictwa
181
szlaku prowadz^cego od strony Drw?cyn. Ostateczne uksztaltowanie sieci miej-
skiej w srodkowej cz?sci ziemi cheiminskiej dokonalo si? w wyniku zalozenia
przez biskupa chelminskiego Hermana, prawdopodobnie w latach 1303-1311,
miasta W^brzezno, ktore wytyczono w poblizu dawnego grodu piastowskiego
i osady Wambrez wzmiankownej po raz pierwszy w 1246 r. Zaiozenie miasta po-
przedziiy budowa zamku biskupiego nad Jeziorem Zamkowym oraz rozwoj od
konca XIII w. osadnictwa wiejskiego w okolicy11 12.
Urbanizacj? polnocnej cz?sci ziemi cheiminskiej okreslaly wzgl?dy militarne
oraz potrzeby prowadzonej przez zakon krzyzacki od lat 80. XIII w. kolonizacji
wiejskiej. Z jej rozwojem nalezy wi^zac odbudow? miasta w Radzyniu i nadanie
mu w 1285 r. nowego przywileju lokacyjnego. Na pocz^tku lat 60. XIII w. zakon
krzyzacki wybudowat na miejscu dawnego grodu piastowskiego w Grudziqdzu
zamek i utworzyi now^ jednostk? administracyjn^, komturstwo grudzi^dzkie.
Wkrotce u podnoza zamku zacz?la si? rozwijac osada miejska, wzmiankowana
po raz pierwszy w 1277 r., ktorej w 1291 r. nadano przywilej lokacyjny. Likwida-
cja w 1313 r., za zgod^ wielkiego mistrza, ze wzgl?du na таЦ uzytecznosc, domu
handlowego wskazuje, iz zakon krzyzacki lokowal Grudzi^dz nie tylko jako cen¬
trum produkcji rzemieslniczej i handlu lokalnego dla zakladanych od lat 80. nad
Os^ wsi, ale takze jako osrodek handlu dalekosi?znego13. Dopelnieniem akcji
kolonizacyjnej prowadzonej w tej cz?sci ziemi cheiminskiej byla lokacja w 1306 r.
Lasina, obok zalozonej w 1298 r. wsi о tej samej nazwie, ktory pelnil funkcj? za-
plecza targowego dla wsi czynszowych polozonych na prawym brzegu Osy14.
Pod koniec XIII w. zakon krzyzacki podj^l starania zmierzaj^ce do wzmoc-
nienia systemu obronnego srodkowego i dolnego biegu Drw?cy. Celowi temu
miala sluzyc kolonizacja wiejska, budowa zamkow oraz lokacja miast, Brodnicy
i Golubia, polozonych przy brodach, przez ktore prowadzily drogi z Mazowsza
do ziemi cheiminskiej. W 1298 r. najazd wojsk litewskich zniszczyl osad? miejskq
rozwijaj^c^ si? przy zamku w Brodnicy, ktorej budow? rozpocz?to prawdopodob¬
nie na krotko przed Ц dat^. Zniszone miasto szybko odbudowano i nadano mu
prawo miejskie (przed 1317 r.). Wraz z budow^ miasta zakon krzyzacki rozpocz^l
takze wznoszenie zamku15. Miasto Golub rozwin?lo si? z nalez^cej do biskup6w
11	S. Jozwiak, Powstanie i rozwdj struktury administracyjno-terytorialnej zakonu krzyzackiego
na Kujawach i w ziemi cheiminskiej w latach 1246-1343, Torun 1997, s. 96; B. Rogalski, Dzieje
miasta do XVIII теки oraz rozwoj przestrzenny, w: Dzieje Kowalewa Pomorskiego, wyd. J. Danie-
lewicz, Bydgoszcz 1986, s. 28 n.
12	R. Czaja, Wcieniu sredniowiecznego zamku (1246-1534), w: Historia Wqbrzeina, 1.1, red.
K. Mikulski, A. Czamecki, W^brzezno 2005, s. 77 nn.; W. Heym, Die Burg des frtihen MittelaIters
in Briesen, „Gothiskandza. Blatter fiir Danziger Vorgeschichte”, Bd. 3: 1941, s. 89.
13	S. Jozwiak, Powstanie, s. 77; K. Melkowska, Lokacja Grudziqdza w roku 1291, Tbrufi 1991,
s. 23 n.; Atlas Historyczny Miast Polskich, wyd. A. Czacharowski, t. 1, z. 4: Grudziqdz, oprac,
W. Sieradzan, Z. Koziel, Torun 1999, s. 5.
14	X. Froelich, Geschichte der Graudenzer Kreises, Bd. I, Danzig 1884, s. 185 nn.; K. Kasiske,
Die Siedlungstatigkeit des Deutschen Ordens im ostlichen Preufien bis zum Jahre 1410, KOnigsberg
1934, s. 11.
15	R. Czaja, Dzieje miasta w iredniowieczu (XIII wiek-1466 rok), w; Brodnica. Siedem wiekdw
miasta, red. J. Dygdala, Brodnica 1998, s. 82 n.; J. Powierski, Studia nad poczqtkami miasta

182
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
wlociawskich wsi, wzmiankowanej po raz pierwszy w 1258 r. W 1293 r. biskup
Wislaw przekazal Golub i inne posiadlosci na prawym brzegu dolnej Drw?cy
zakonowi krzyzackiemu, ktory wkrotce, w poblizu przeprawy przez rzek?,
wzniosl zamek. Po jego zniszczeniu przez najazd Litwinow rozpocz?to ok. 1305 r.
budow? zamku b?d$cego siedzib^ komtura. Zalozenie miasta - dokonane
prawdopodobnie w latach 1310-1326 - konczylo wi?c proces tworzenia osrodka
militarno-administracyjnego oraz sluzylo potrzebom istniej^cego juz osadnictwa
wiejskiego16.
Uksztaltowany w ci^gu ok. 80 lat krajobraz miejski ziemi chelminskiej skla-
dal si? z 10 roznego typu osrodkow. Chelmno i Stare Miasto Torun nalezaiy
w skali panstwa zakonnego do miast duzych, pelni^cych funkcje centrow handlu
dalekosi?znego i produkcji rzemieslniczej. Brodnica, Grudzi^dz i Nowe Miasto
Torun rozwin?ly sie jak sredniej wielkosci miasta rzemieslnicze, maj^ce jednak
pewne znaczenie w handlu lokalnym i regionalnym. Natomiast pozostale osrod-
ki nalezy zaliczyc do typu malych miast rolniczych. Wi?kszosc zalozonych w sen-
sie przestrzennym lub funkcjonalnym miast nawi^zywala do starszych form
osadniczych, a tylko trzy miasta (Torun, Brodnica i Lasin) zostaly zalozone na
surowym korzeniu.
2.5.1.2.2.	Prusy wlasciwe
Pierwsze lokacje miast na terenie Prus, podobnie jak i w ziemi chelminskiej,
scisle wi^zaly si? z podbojem militarnym kraju. W 1234 r., w czasie wyprawy do
Pomezanii, zalozono obok zbudowanego rok wczesniej grodu miasto Kwidzyn,
ktore stanowilo dla Zakonu pierwszy punkt oparcia do budowy wladztwa teryto-
rialnego na podbitych ziemiach i jednoczesnie sluzylo do przygotowania ataku
na Pomezani?17. Kolejnym etapem podoboju kraju Prusow byla budowa warow-
ni i zalozenie miasta Elbl^ga w 1237 r. przy ujsciu rzeki Elbl^g do Zalewu Wi-
slanego, ktore umozliwialo pol^czenie panstwa zakonnego ze szlakami baltycki-
mi18. Pod koniec lat 30. XIII w. osada о charakterze miejskim rozwin?la si? przed
zamkiem w Zantyrze, odgrywaj^cym strategiczn^ rol? w komunikacji, ze wzgl?du
na polozenie przy rozwidleniu Wisly i Nogatu. Brak jednak dowodow na prze-
ksztalcenie jej w miasto lokacyjne. Podobnego typu osada, po raz pierwszy
Brodnicy w swietle zrddel pisanych, w: Szkice Brodnickie, t. 2, red. K. Grazawski, Brodnica 1993,
s. 47-136.
16	J. Powierski, Dobra ostrowicko-golubskie biskupstwa wtoctawskiego na tie stosunkdwpolsko-
-krzyzackich w latach 1235-1308, Gdansk 1977, s. 151 n.; S. Jozwiak, Powstanie, s. 192 n.
17	A. Radziminski, Kwidzyn w iredniowieczu, w: Kwidzyn. Dzieje miasta, 1.1, red. K. Mikulski,
J. Liguz, Kwidzyn 2004, s. 55 nn.; J. Powierski, Sredniowiecze: Dzieje Kwidzyna, w: Kwidzyn.
Z dziejdw miasta i okolic, red. W. Jackowski i in., Olsztyn 1982, s. 51 n.
IH Dusburg III 16, s. 54 (60-61); J. Powierski, Poczqtek walk Krzyzakdw p panowanie nad
Zalewem WUlanym i zalozenie Elblqga, „Nautologia”, R. 28: 1993, nr 3, s. 18 nn., wysuwa hipo-
teze о zatoienlu miasta w 1238 r.

2.5. Rozwoj osadnictwa
183
wzmiankowana w 1254 r., zalozona zostata przed zamkiem w Dzierzgoniu19. W pierw-
szych dziesi?cioleciach podboju Prus udzialem w lokacji miast, na obszarze mi?-
dzy Wislcj a Niemnem, zainteresowani byli rowniez dziaiajijcy w ramach Hanzy
mieszczanie dolnoniemieccy z Lubck;j na czele. О ile ich bezposredni udzial
w zaiozeniu Elbl^ga nie jest poswiadczony zrodlowo, to z pewnosciq juz ok. 1240 r.
udaio im si? przej^c wladz? nad miastem. Mieszczanie lubeccy, angazuj^c si?
w podboj Prus, d^zyli takze do stworzenia trwaiego punktu oparcia i zdobycia
nadan ziemskich. W 1242 r., w zamian za wsparcie zakonu krzyzackiego w walce
przeciw Prusom, uzyskali obietnic? zalozenia miasta z portem nad Pregoi^ i otrzy-
mania Уз terytorium Sambii. Realizacja tych planow umozliwilaby Lubece uzy-
skanie na Sambii praktycznie niezaleznej kolonii miejskiej. Jednak z chwil^, gdy
niebezpieczenstwo ze strony ksi?cia gdanskiego Swi?topelka i Prusow zostaio
zazegnane, zakon krzyzacki wycofat si? ze zlozonych obietnic, sprzecznych z ide%
budowy scentralizowanego wiadztwa terytorialnego. Wydany w 1246 r. wyrok bi-
skupa chelminskiego, ktory rozstrzygal spor lubecko-krzyzacki, przekreslil plany
zalozenia lubeckiej kolonii na Sambii20. W 1255 r. Krzyzacy, korzystaj^c ze wspar-
cia materialnego krola Przemysla Ottokara II, sami podj?li plan budowy miasta
przy ujsciu Pregoly. Najpierw na miejscu pruskiego grodu wzniesiono zamek,
ktory na czesc wladcy Czech nazwano Krolewcem. Wkrotce obok zamku zacz?la
si? rozwijac takze osada miejska21. Do budowy miasta, umozliwiaj^cego dost?p
do szlakow baltyckich, d^zyl rowniez biskup warminski Anzelm, ktory w 1254 r.
wzniosl na rzek^ Pasl?k§, w poblizu jej ujscia do Zalewu Wislanego, na miejscu
pruskiego grodu wzmiankowanego w 1249 r., zamek i miasto Braniewo22. Powi^-
zanie interesow wladcy terytorialnego i kupcow hanzeatyckich jest widoczne w po-
cz^tkach miasta Klajpedy, zalozonego przez inflanckiego mistrza zakonu krzy¬
zackiego i biskupa kurlandzkiego ok. 1257 r., obok zamku, ktorego budow?
rozpocz?to w 1252 r.23
Miasta, powstale w pierwszej fazie budowy wladztw terytorialnych zakonu
krzyzackiego i biskupa chelminskiego w ziemi chelminskiej, w wi?kszo£ci zdola-
19	H. Wunder, Siedlungs- und Bevolkerungsgeschichte der Komturei Christburg 13.-16. Jahr-
hundert, Marienburger Ostforschungen, Bd. 28, Wiesbaden 1968, s. 61; J. Powierski, Na margi-
nesie najnowszych badan nadproblemem misji cysterskiej w Prusach i kwestiq Santyra, KMW, 1968,
nr 2 (100), s. 250.
20	PUB 1/1 140,177; M. Dygo, Studia, s. 116-120,175 n.; F. Gause, Die Griindung der Stadt
Konigsberg im Zusammenhang der Politik des Ordens und der Stadt Lubeck, ZfO, Jg. 3: 1954,
H. 4, s. 519 nn.; J. Powierski, Chronologia stosunkdw pomorsko-krzyzackich w latach 1236-1242,
KMW, 1970, nr 2 (108), s. 179.
21	F. Gause, Geschichte der Stadt Konigsberg in Preufien, Bd. 1, Koln-Weimar-Wien 1996,
s. 13 n.
22	CDW119; A. Szorc, Dominium Warminskie 1243-1772. Przywilej i prawo chetmiAskie na
tie ustroju Warmii, „Rozprawy i Materialy Osrodka Badan Naukowych im. Wojciecha K?trzyA-
skiego w Olsztynie”, nr 112, Olsztyn 1990, s. 257.
23	J. Sembritzki, Geschichte der Koniglich Preussischen See- und Handelsstadt Memel, Memel
1900, s. 16 nn.; E. Zurkalowski, Studien zur Geschichte der Stadt Memel und der Politik des Deut-
schen Ordens, AM, Bd. 43: 1906, s. 151 n.; E. Maschke, Das mittelalterliche Memel im baltisch•
■oreussischen Raum. MVGOWP. Bd. 2: 1928. s. 55.

184
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
fy skutecznie obronic si? przed najazdami Prusow (Torun, Chelmno, Chelmza),
ktorym udalo si? spalic jedynie Radzyn. Natomiast w Prusach wysitek urbaniza-
cyjny pierwszych trzydziestu lat panowania zakonu krzyzackiego zostal prawie
w calosci zniszczony przez drugie powstanie pruskie, ktore przetrwal tylko Elbkjg,
tak wi?c w latach 80. XIII w. zakon krzyzacki i biskupi musieli praktycznie od
poczcjtku zacz^c tworzenie sieci miejskiej.
W 1284 r. pochodzqcy z Lubeki biskup warminski Henryk Fleming dokonal
odbudowy i ponownej lokacji miasta Braniewa, korzystaj^c przy tym z pomocy
swoich lubeckich krewnych24. Zakon krzyzacki w 1286 r. nadal prawo chelminskie
osadzie miejskiej w Krolewcu, polozonej mi?dzy zamkiem a Pregol^. Szybki roz-
woj demograficzny i gospodarczy miasta Krolewca sprawil, iz w 1300 r. nadano
prawo miejskie powstalej obok niego osadzie rzemieslniczej Lipnikowi. W 1327 r.
lokowano trzecie miasto krolewieckie Knipaw?, polozon^ na wyspie, na ktorej
od 1300 r. znajdowala si? katedera i siedziba kapituly25.
Glownym czynnikiem wplywaj^cym na zakladanie miast od lat 80. XIII w.
stala si? kolonizacja wiejska. Lokowano wowczas glownie male miasta, ktore
pelnily funkcje centrow targowych i zaplecza produkcyjno-uslugowego dla wsi
czynszowych. Najwszesniejsze lokacje miejskie tej fazy to Malbork i Dzierzgon,
ktore stanowily element rozpocz?tej w latach 80. kolonizacji wiejskiej polnocno-
-zachodniej Pomezanii. Wystawienie przez mistrza krajowego Konrada von Thier-
berg w 1286 r. przywileju lokacyjnego dla Malborka, konczylo rozpocz?ty kilka
lat wczesniej rownolegle z budow^ zamku proces zakladania miasta26. Odbudowa
osady miejskiej przy zamku w Dzierzgoniu rozpocz?la si? od wystwienia w 1288 r.
przywileju dla zasadzcy-soltysa27. Siec miejsk^ w polnocnej cz?sci komturstwa
malborskiego uzupelnial targ forum liberum we wsi Postolin, polozonej 6 km na
poludnie od pozniejszego Sztumu28.
Na przet. XIII i XIV w. proces urbanizacji ulegl stopniowemu nasileniu. Po-
dobnie jak to si? dzialo w przypadku kolonizacji wiejskiej, jego organizatorami
byli przede wszystkim komturowie. Rownolegle z rozwojem osadnictwa wiejskie-
go na Wysoczyznie Elbl^skiej ok. 1288 r. zalozono Pasl?k (przywilej lokacyjny
z 1297 r.) oraz w latach 1296-1299 Tolkmicko29. W tym samym czasie akcj? lo-
kacyjn^, rozpocz?t^ zalozeniem Dzierzgonia, kontynuowal komtur dzierzgonski,
ktory lokowal dwa miasta - w centralnej cz?sci komturstwa Zalewo (1305) i na
jego poludniowym cyplu Ilaw? (1305). Pierwsze z nich stanowilo centrum dla
planowanego kompleksu wsi czynszowych. Natomiast Ilawa, polozona na skraju
24	J. Wenta, Kariera Jana z Dobrzynia, ZH, t. 52: 1987, z. 1, s. 172 n.
25	F. Gause, Die Geschichte, s. 365 n.
26	W. Dlugok?cki, Elita wtadzy miasta Malborka w sredniowieczu, Malbork 2004, s. 24.
27	PUB 1/1 685; II153.
28	K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 16; J. Powierski, Zulawa kwidzynska i jej zaplecze
osadniczo-wtasnosciowe tv Pomezanii na Pojezierzu Ilawskim w Sredniowieczu w Swietle zrddel
pisanych, w: Osadnictwo nad Dolnq Wislq w Sredniowieczu, red. S. Gierszewski, Warszawa 1989,
s. 99.
29	W. Dtugokfcki, Dzieje miasta Paslfka w latach 1297-1454, w: Pastfk. Z dziejdw miasta i oko-
lic 1297-1997, red. J. Wlodarekl, Pasl?k 1997, s. 256 n.

2.5. Rozwoj osadnictwa
185
dawnego osadnictwa, miala bye punktem wyjscia do kolonizacji terenow lesnych
mi?dzy Os^ a Jeziorakiem30. W nast?pnych dwoch dziesi?cioleciach przedsi?wzi?-
cia urbanizacyjne zakonu krzyzackiego koncentrowaiy si? na uzupelnianiu sieci
miejskiej komturstwa elbkjskiego, na terenie ktorego komturowie zaiozyli trzy
kolejne miasta jako centra osadnictwa wiejskiego: Miiakowo (ok. 1315), Miyna-
ry (ok. 1329) i Mor^g (1327)31. Od konca lat 20. XIV w. urbanizaeja obj?la zie¬
mi? sasinsk^, drog? do kolonizacji tego terytorium otwieralo zalozenie nad Drw?-
c^ przez Ottona von Luttenberg w 1325 r. Nowego Miasta Lubawskiego. Lokacja
ta stanowila wazny element budowy krzyzackich struktur wladzy w pasie ziem
mi?dzy Osq a Drw?c^. Tenze dostojnik zakonny, mi?dzy 1326 a 1331 r., zalozyl
w zakolu rzeki Wei miasto Lidzbark. Powstanie obu osrodkow wynikalo zarowno
z uwarunkowan gospodarezyeh, jak i militarno-komunikacyjnych, gdyz polozone
na szlakach komunikacyjnych wzmacnialy system obronny pogranicza32. Zakla-
daniu przez zakon krzyzacki miast na tym granicz;jcym z Mazowszem i pokrytym
puszczy terytorium ziemi sasinskiej nie towarzyszyly juz lokaeje wsi czynszowych,
lecz nadania na rzecz iycerstwa. Z iniejatywy komtura dzierzgonskiego, Luthera
von Braunschweig, w 1326 r., obok siedziby prokuratora krzyzackiego, zalozono
D^browno. Kilka lat pozniej, prawdopodobnie ok. 1329 r., w centrum tworzone-
go osadnictwa w polnocnej cz?sci ziemi sasinskiej komtur dzierzgonski zalozyl
miasto Ostrod?, ktore wkrotce stalo si? takze osrodkiem administraeji krzyzac-
kiej, najpierw prokuratorstwa (1332), a nast?pnie komturstwa utworzonego mi?-
dzy 1340 a 1341 r.33 W 1335 r. na terenach lesnych, rozgraniczaj^cych polnocn^
cz?sc komturstwa dzierzgonskiego od ziemi sasinskiej, lokowano Milomlyn34.
Kolejny etap formowania si? sieci miejskiej w Sasinii t^czyl si? z intensywnym
osadnictwem, prowadzonym w latach 40. i 50. na jej wschodnich i poludniowych
rubiezach. Okolo 1351 r. komtur ostrodzki, Gunther von Hohenstein, zalozyl
miasto Olsztynek, ktoremu przywilej lokacyjny w 1359 r. nadal wielki mistrz Win-
rich von Kniprode. Zalozenie w 1344 r. miasta Dzialdowa, zwi^zane z pocz^tkiem
zasiedlania granicz^cego z Mazowszem pasa puszczy sasinskiej, zakonezylo g!6w-
n^ faz? urbanizaeji poludniowej cz?sci Prus35. Nast?pny etap urbanizaeji tego
obszaru zapocz^tkowala lokacja w 1381 r. Nidzicy. Z rozwojem osadnictwa wiej¬
skiego wi^zalo si? zalozenie w 1386 r. miasta Pasym, obok wsi wzmiankowanej
w 1381 r. Lokacja na terenie Puszczy Galindzkiej miasta Mr^gowa ok. 1404 r.
30	K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 30, 32.
31	P. Germershausen, Siedlungsentwicklung der preuflischen Amter Holland, Liebstadt und
Mohrungen vom 13. bis zum 17. Jahrhundert, Marburg 1969, s. 41.
32	A. Radziminski, Nowe Miasto Lubawskie w fredniowieczu, w: Nowe Miasto Lubawskie,
red. M. Wojciechowski, Nowe Miasto 1992, s. 27-60; R. Czaja, Z dziejdw Lidzbarka Welskiego
w fredniowieczu, w: Archeologia i historia о poczqtkach Lidzbarka Welskiego, wyd. K. Grqzawski,
Brodnica-Lidzbark 2001, s. 6-29.
33	K.J. Kaufmann, Geschichte der Stadt Deutsch Eylau, Danzig 1905, s. 11 nn.; H. Meye,
Geschichte der Stadt Gilgenburg in Ostpreufien 1326-1926, Gilgenburg 1926, s. 8 nn.
34	K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 79.
39 O. Gunia, Die GrUndungsprivilegien der Stddte in dem Gebiet der Komturei OsterodelOstpr.,
Bremerhaven 1987. s. 16 n.

186
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
wynikala prawodopodobnie z koniecznosci stworzenia centrum zakladanych wokoi
zamku krzyzackiego w Szestnie dobr rycerskich36.
Rownolegle z kolonizacj^ Sasinii zakon krzyzacki, w ramach tworzenia wiej-
skich struktur osadniczych, lokowal miasta na Zutawach i w Prusach Dolnych.
Zaiozenie w 1329 r. w centrum Zulaw miasta Nowego Stawu konczylo pierwszcj
faz? zagospodarowywania tego obszaru37. Na terytorium poiozonym na wschod
od Warmii, wobec istnienia dobrze rozwini?tego osadnictwa pruskiego, zakon
krzyzacki pocz^tkowo nie zakiadal miast, a funkcje targowe dla osadnictwa wiej-
skiego pelniiy tzw. liszki, czyli osady rozwijaj^ce si? przy zamkach. Na obszarze
komturstw dolnopruskich (Balga, Brandenburg, Krolewiec), w duzej cz?sci po-
rosni?tych przez Wielkq Puszcz?, rzadko stosowano typowy dla zachodniej cz?sci
Prus model lokacji miasta na surowym korzeniu, jako centrum planowo organi-
zowanych kompleksow osadnictwa wiejskiego, a wi?kszosc miast rozwijala si?
stopniowo z przyzamkowych liszek. Dopiero w 1. pol. XIV w. rozpocz^l si? pro-
ces przeksztalcania niektorych z nich w miasta na prawie niemieckim38. Mi?dzy
1309 a 1313 r. wielki komtur lokowal na miejscu osady rozwijaj^cej si? od
pocz. XIV w. przy zamku w Krzyzporku pierwsze miasto na terenie komturstwa
pokarminskiego (zwanego tez brandenburskim). Zaiozenie w latach 1334-1335
przez komtura pokarminskiego Heinricha Dusemera miasta Frydl^d nalezy l^czyc
z planami kolonizacji obszarow lesnych na polnocnym brzegu Lyny. Urbanizacja
s^siaduj^cego z Warmi^ komturstwa balgijskiego rozpocz?la si? od przeksztalce-
nia w miasto w 1326 r. osady rozwiajaj^cej si? obok zamku w Bartoszycach nad
Lyn^ (przywilej lokacyjny w 1332 r.)39. W 1352 r. wielki mistrz nadal przywilej
lokacyjny dla Cynt, miasta wzmiankowanego po raz pierwszy w 1341 r. W pierw-
szych dziesi?cioleciach XIV w. zalozono prawdopodobnie Swi?tomiejsce (Swi?ta
Siekierka), pierwsza wzmianka о tym miescie pojawia si? jednak dopiero w 1368 r.
Z rozwojem osadnictwa wiejskiego na terenie komturstwa balgijskiego zwi^zana
jest lokacja Gorowa (Ilaweckiego) w 1335 r.40
Jedynym miastem lokowanym na terenie Wielkiej Puszczy jako centrum kom-
pleksu wsi czynszowych by! zalozony na Lynq w latach 40. XIV w. (przywilej lo¬
kacyjny z 1351 r.) S?popol. Jeszcze w 1342 r., w czasie tworzenia komturstwa
Scjtoczenskiego, wladze zakonne planowaly utworzyc miasto przy zamku w S4-
tocznie. Jednak porzucenie w 1346 r. planow stworzenia nowego komturstwa oraz
36	J. Gancewski, Lokacja i ustrdj Mrqgowa, „Mrjjgowskie Studia Humanistyczne”, 1.1:1999,
s. 9 n.; W. Krimpenfort, Der Grundbesitz der Landstadte des Herzogtums Preufien, Marburg 1979,
s. 26; G. Michels, Zur Wirtschaftsentwicklung von Kleinstadten und Flecken im Ordensland und
Herzogtum Preufien (bis 1619), Luneburg 1995.
37	W. Dlugok?cki, Poczqtki Nowego Stawu. Przyczynek do polityki miejskiej zakonu krzyzac¬
kiego, „Rocznik Gdanski”, t. 56:1992, s. 51-66.
38	K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 119 n.; R. Grieser, Lischke und Stadt ein Beitrag zur
Geschichte der Stadte im Lande des Deutschen Ordens, „Prussia”, H. 29: 1931, s. 232-243.
34 PUB II 124, 874; A. Radziminski, Nowe Miasto Lubawskie, s. 101, 112 n.; W. Sahm,
Geschichte der Stadt Friedland in Ostpreufien, Konigsberg 1913, s. 19.
411 PUB II 587; W. Lenz, Geschichte der Stadt Zinten, Kdnigsberg 1913, s. 18; K. Kasiske,
Die Siedlungstdtigkeit, s. 61 n.

Ktajpeda'i
G+.M.
.Gdansk
Шктгск<
obszary wtadztw
terytorialnych
biskup6w i kapitut
pruskich
granica panstwa
miasta zakonne:
mate
du£e
miasta biskupie:
mate
du±e
Mapa 10. Miasta w panstwie zakonu krzyzaddego w Prusadi

188
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
zniszczenie okolicy przez najazdy litewskie, sprawily, iz centrum miejskie dla tego
obszaru utworzono w lepiej chronionym przez warunki naturalne, polozonym
w zakolu Lyny S?popolu41. Nadanie w 1357 r. praw miejskich rozwijaj^cej si? od
lat 40. XIV w. rzemieslniczo-handlowej osadzie (zniszczonej przez najazd litew-
ski w 1344 r.) przy zamku w K?trzynie (Rastemborku) wiqzaio si? z krzyzackimi
planami rozwoju osadnictwa w rejonie Wielkich Jezior42.
Niewielkie rozmiary przybrala urbanizacja terenow Wielkiej Puszczy w grani-
cach komturstwa krolewieckiego. Dopiero w 1336 r. wielki marszalek rozpocz^i
lokacj? miasta Welewy, poiozonej na poinocnym brzegu Pregoly, naprzeciw ujscia
Lyny, ktore mialo stanowic punkt wyjscia do rozwoju osadnictwa wiejskiego43.
W poi. XIV w., wraz z zahamowaniem procesu osadniczego na wschodnich rubie-
zach panstwa zakonnego, konczy si? tez zasadnicza faza urbanizacji Prus Dolnych,
w czasie ktorej regularn^ si?ci^ miejsk^ pokryty zostal obszar mi?dzy Pregoly,
Lyn^ i Zalewem Wislanym. Dopiero pod koniec XIV w. kolonizacja miejska obj?-
ia polozone na wschod od Lyny lesne obszary komturstwa krolewieckiego. Zakla-
dane w tym czasie miasta, zwykle polozone przy wczesniej juz wzniesionych zam-
kach, mialy sluzyc przede wszystkim jako punkt wyjscia do kolonizacji obszaru
Wielkich Jezior Mazurskich. W 1398 r. prawa miejskie otrzymala osada powstala
przy wzniesionym jeszcze w 1325 r. zamku w Gierdawach. W 1400 r. wielki mistrz
wystawil przywilej lokacyjny dla mieszkancow przyzamkowej osady w Alemborku
nad Lyn^. W 1405 r. zalozono miasto przy zamku w Nordemborku (przywilej
lokacyjny mieszczanie otrzymali w 1407 r.). Na terenie komturstwa pokarminskie-
go, jako centrum dla osadnictwa wiejskiego na terenie wielkich jezior, planowano
miasto Dryfort (Srokowo), lokowane w 1405 r., w nawi^zaniu do wsi о tej samej
nazwie, wzmiankowanej po raz pierwszy w 1397 r. Prawdopodobnie ok. 1400 r.
przeksztalcono w miasto liszk? Domnowo44. Nie wszystkie liszki polozone przy
zamkach w Prusach Dolnych zostaly przeksztalcone w miasta. Cz?sc z nich za-
chowala charakter przyzamkowych osad, skladaj^cych si? z karczem i z ludnosci
rzemieslniczej, pelniqcych funkcje osrodkow lokalnego handlu i produkcji dla
okolicznego osadnictwa wiejskiego: Barciany, Ilawa Pruska, Szestno, Tapiawa,
Pokarmin45. W 1408 r. zakon krzyzacki zlecil pochodz^cym z Gdanska lokatorom
odbudow? i ponown^ lokacj? Klajpedy. Przedsi?wzi?cie to, ze wzgl?du na wybuch
powstania na Zmudzi, zakonczylo si? jednak niepowodzeniem46.
41	PUB IV 647; S. Jozwiak, Przeksztalcenia administracyjne na poludniowo-wschodnich ru-
biezach panstwa krzyzackiego w latach czterdziestych XIV wieku, KMW, 1999, nr 1 (223), s. 13;
J. Powierski, Prusowie, Mazowsze i sprowadzenie Krzyzakdw do Polski, Malbork 2003, t. II, cz. 1,
s. 137, 153 n.
42	K. Beckherrn, Verzeichnis die der Stadt Rastenburg betreffenden Urkunden, AM, Bd. 22:
1885, s. 505-605; J. Powierski, Prusowie, Mazowsze, t. II, cz. 1, s. 143.
43	PUB III 41; J. Powierski, Prusowie, Mazowsze, t. II, cz. 1, s. 129.
44	W. Krimpenfort, Der Grundbesitz, s. 25 n.; C.A. Funk, Geschichte der Stadt Domnau mit
Beriicksichtigung ihrer Umgegend, Domnau 1900, s. 17 n.
45	R. Grieser, Lischke und Stadt, s. 232-243.
46	A. Semrau, Johannes Lankau, der Neugriinder von Memel, als Diener zweier Hochmeister,
MCV, H. 39:1931, s. 177-183.

2.5. Rozwoj osadnictwa
189
Urbanizacja terytoriow nalez^cych do biskupow i kapituf pruskich przebie-
gala rownolegle do tworzenia sieci miejskiej na obszarze wtadztwa terytorialnego
zakonu krzyzackiego. W ramach zagospodarowywania terytoriow biskupstwa
chelminskiego w ziemi lubawskiej biskupi, ok. 1303-1311 r., lokowali miasto obok
zamku biskupiego w Lubawie, natomiast glownym osrodkiem dobr kapituly stat
si? zatozony przed 1330 r. Kurz?tnik. W biskupstwie pomezanskim proces two¬
rzenia miast rozpocz^t si? od odbudowy Kwidzyna, dwukrotnie zniszczonego
w czasie drugiego powstania pruskiego, ktory na pocz^tku lat 50. XIII w. zostai
przekazany biskupom. Intensyfikacja lokacji miejskich wi^ze si? z podj?tq przy
koncu XIII w. przez biskupa, kapitul? i rodzin? Stangow kolonizacji wiejsk?
wschodnich cz?sci Pomezanii. Zalozenie w 1286 r. osady miejskiej w Prabutach,
ktora prawa miejskie otrzymala dopiero w 1330 r., bylo punktem wyjscia do lo¬
kacji wsi czynszowych w dobrach biskupich. W ramach prowadzonej przez kapi¬
tul? od pocz. XIV w. intensywnej kolonizacji poludniowo-wschodnich obszarbw
biskupstwa lokowano ok. 1305 r. Susz, ktory przywilej lokacyjny otrzymal w 1315 r.
W latach 90. XIII w. akcj? kolonizacyjnq w swoich dobrach podj?la rodzina Stan¬
gow, ktora w 1293 r. uzyskala pozwolenie na zalozenie miasta Kisielic, przywilej
lokacyjny przyznano miastu dopiero w 1331 r. Zalozenie w 1325 r. przez biskupa
Biskupca Reszelskiego oraz w 1334 r. Gardei, miasta, ktore mialo stanowic cen¬
trum targowe i produkcyjne dla osadnictwa wiejskiego na poludniowo-wschodnich
i poludniowo-zachodnich krancach terytoriow biskupich, zakonczylo urbanizacj?
Pomezanii47.
Na terenie Warmii urbanizacja obj?la wpierw tereny polozone nad Zalewem
Wislanym. Okolo 1287 r. biskup Henryk Fleming lokowal u stop wzgorza grodo-
wego miasto Frombork. W srodkowej cz?sci posiadlosci biskupich, w nawi^zaniu
do osady z 1241 r., zniszczonej w czasie pierwszego powstania pruskiego, zalo-
zono Lidzbark (1308) i Ornet? (ok. 1308), ktora pod wzgl?dem funkcjonalnym
stanowila kontynuacj? dawnego targu pruskiego forum Pogusanie. Zalozenie obu
miast zapocz^tkowaio rozwoj kolonizacji wiejskiej na tym obszarze. Urbanizacj?
srodkowej Warmii zakonczyla lokacja przez biskupa Eberharda z Nysy Dobrego
Miasta w 1328 r. Kapitula warminska lokowala ok. 1301-1304 r. (przywilej loka¬
cyjny z 1312 r.) Pieni?zno, jako punkt oparcia dla kolonizacji wiejskiej w polnoc-
nej cz?sci swojego terytorium48. Trzecia faza urbanizacji Warmii rozpoczyna si?
w latach 30. XIV w. i wi^ze si? z planami kolonizacji warminskiej cz?sci Wielkiej
Puszczy. Pierwszymi punktami oparcia dla akcji osadniczej prowadzonej na tym
obszarze byl zamek w Barczewie (obecnie Barczewko), wzniesiony w 1326 r., oraz
miasto Reszel, lokowane w 1337 r. przy biskupim zamku49. Dwa lata p6£niej
47	A. Radziminski, Kwidzyn w sredniowieczu, w: Kwidzyn. Dzieje miasta, 1.1, red. K. Mikulski,
J.	Liguz, Kwidzyn 2004, s. 64; J. Powierski, Dzieje Gardei. Sredniowiecze, w: Kwidzyn, s. 217;
K.	Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 34 nn.
48	A. Szorc, Dominum Warminskie, s. 261, 263, 266; V. Rorich, Die Kolonisation des Erm-
landes, ZGAE, Bd. 13:1900, s. 325 nn., 755 n.; Bd. 14,1903, s. 134 nn., 621; M. Biskup, Rozwdj
przestrzenny miasta Lidzbarka Warminskiego, KMW, 1961, nr 4 (74), s. 481-491.
49	A. Poschmann, 600 Jahre Rossel, Rossel 1937, s. 1 nn.; V. Rorich, Die Kolonisation des
Ermlandes, ZGAE, Bd. 19: 1916, s. 174 nn.

190
Rozdziat II. Wiadztwo terytorialne (1226-1409)
w centralnej cz?sci puszczy zalozono miasto Jeziorany. Od ok. 1336 r. osada
miejska zaczela si? rowniez rozwijac przy zamku w Barczewie. Po zburzeniu
zamku przez Litwinow w 1353 r. dokonano translokacji osady na teren obecnego
miasta, a w 1364 r. otrzymaia ona pierwszy przywilej miejski50. Punktem oparcia
dla akcji kdlonizacyjnej rozwijanej od lat 40. XIV w. w poiudniowej cz?sci tery-
torium kapituly stalo si? miasto Olsztyn, zalozone w 1346 r. przy wczesniej wznie-
sionym zamku, ktoremu prawo miejskie nadano w 1353 r.51 Ostatnim etapem
urbanizacji biskupiej cz?sci Wielkiej Puszczy bylo zalozenie dwoch miast na ob-
szarach przygranicznych. W 1385 r. na poludniowo-wschodnim skraju Warmii, na
bazie starszej wsi, zalozono miasto Bisztynek, a w 1395 r. na poludniowych ru-
biezach lokowano miasto przy zamku w Biskupcu (Reszelskim). Jedynym miastem
biskupow sambijskich byly Rybaki, lokowane w 1299 r. Zalozenie tego miasta nie
wi^zalo si? z rozwojem kolonizacji wiejskiej, lecz z d^zeniem biskupa do stwo-
rzenia osady handlowej nad Zalewem Wislanym52.
2.5.1.2.3.	Pomorze Gdanskie
Na Pomorzu Gdanskim pierwsze miasta powstaly jeszcze przed jego opano-
waniem przez zakon krzyzacki. Czynnikiem, ktory w najwi?kszym stopniu wplywal
na urbanizacj? tej dzielnicy w XIII w., by! szlak wislany i zwi^zany z nim handel.
Wladcy pomorscy dose pozno - bo dopiero w 2. pot. XIII w. - zacz?li na wieksz^
skal? lokowac na prawie niemieckim istniej^ce juz wczesniej przygrodowe osady
rzemieslniczo-handlowe53. Pierwszy etap tworzenia przy udziale kupcow lubeckich
gminy miejskiej w Gdansku, zwi^zany z nadaniem immunitetu s^dowego i prawa
lubeckiego, dokonal si? w polowie lat 20. XIII w., a dlugofalowy proces prawne-
go i przestrzennego formowania miasta zakonezyl si? ok. 1257-126354. Ksi^z?
tezewski Sambor II przed 1260 r. lokowal na prawie lubeckim Tczew. Okolo
1282 r. prawo miejskie uzyskalo Nowe nad Wisl^, a przy koncu XIII w. na prawie
niemieckim lokowano bye moze osad? miejsk^ przy grodzie ksi^z?cym w Swieciu55.
50	V. Rorich, Die iColonisation, Bd. 14, s. 686.
51	H. Bonk, Geschichte der Stadt Allenstein, Bd. II: Darstellung, H. 1: Die ermlandische Zeit
(1333 bis 1772), Allenstein 1930, s. 40-48; B. Koziello-Poklewski, Zalozenie Olsztyna, w: Szkice
Olsztynskie, red. J. Jasinski, Olsztyn 1967, s. 25-42.
52	H. Schmauch, Besiedlung und Bevolkerung des siidlichen Ermlandes, „Prussia”, H. 30:
1932, s. 4-7; Z.H. Nowak, Rozwdjprzestrzenny miasta Bisztynka, KMW, 1961, nr 3 (73), s. 376-384;
K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 60.
53	W. Rozenkranz, Poczqtki i ustrdj miast Pomorza Gdanskiego do schylku. XIV stulecia,
Gdansk 1962; krytyezne uwagi zob. T. Lalik, Miasta Pomorza Gdanskiego i ich ustrdj w XIII w.,
ZH, t. 30:1965, z. 4, s. 7-35.
54	B. §liwinski, Pomorze Wschodnie w okresie rzqddw ksifeia polskiego Wladystawa Lokietka
w latach 1306-1309, Gdansk 2003, s. 191 n.; H. Samsonowicz, Lubeczanie a ziemie Polski wXIIIw.,
AUNC, Historia XXI, Nauki Humanistyczno-Speleczne, z. 204, Тогий 1990, s. 147 nn.
55	B. Sliwinski, Pomorze Wschodnie, s. 208 nn.; W. Dtugok?cki, Geneza Tczewa, w: Historia
Tbzewa, red. W. Diugok?cki, Ttzew 1998, s. 26 n.

2.5. Rozwoj osadnictwa
191
W 1287 r. biskup plocki podj^l nieudan^ prob? stworzenia osrodka miejskiego,
nadaj^c prawo magdeburskie osadzie przygrodowej w Gorz?dzieju. W Scistym
zwi^zku z intensywn^ dzialalnosci^ osadniczq, jak^ w ostatnich dwoch dziesi?cio-
leciach XIII w. zakon krzyzacki podjql na obszarze mi?dzy Wisi^ a doln^ Wiezy-
c^, pozostaje zalozenie miasta przy zamku w Gniewie ok. 1297 r.56 Niewielki
zasi?g urbanizacja przybrata w zachodniej i srodkowej cz?sci Pomorza GdaAskie-
go. Do konca XIII w. osada о charakterze miejskim bye moze rozwin?la si? przy
grodzie w Tiicholi, natomiast maio prawdopodobne jest istnienie w tym czasie
osady miejskiej w Chojnicach57.
Zaj?cie Pomorza Gdanskiego przez zakon krzyzacki w latach 1308-1309
zahamowato na ok. 30 lat proces lokaeji nowych miast. Niektore osrodki -
Gdansk, Tczew i Nowe - ulegiy cz?sciowemu zniszczeniu, a w wi?kszo§ci miast
(poza Gniewem) nowy wiadca na pewien czas zawiesil dawne przywileje i samo-
тщд s^dowy58. Pierwszym miastem pomorskim lokowanym w czasach krzyzackich
byiy Skarszewy, ktore ok. 1320 r. zalozyli joannici, tworz^c przy zamku nowe
centrum administracyjne komandorii. W 1370 r. miasto kupil zakon krzyzacki. In-
tensywny rozwoj lokaeji podejmowanych przez Krzyzakow nast^pil w ci^gu 20 lat,
mi?dzy 1340 a 1360 r. W tym czasie prawo miejskie otrzymalo az 14 miast. W1. poi.
XIV w. procesy urbanizacyjne obj?ly glownie tereny nadwislanskie, gdzie odno-
wiono przywileje lokacyjne dla istniejqcych juz osrodkow, oraz srodkow^ i nad-
morsk^ cz?sc Pomorza Gdanskiego. W latach 1342-1343 prawo chelminskie uzy-
skala dynamieznie rozwijaj^ca si? od lat 20. XIV w. gmina miejska w Glownym
Miescie Gdansku59. Wi?kszosc wystawionych w tym czasie przywilejbw lokacyj-
nych odnosila si? jednak do malych miast. Okolo 1328 r. rozpocz^t si? proces
relokacji na prawie chelminskim Tczewa. Wystawienie w 1338 r. przywileju loka-
cyjnego dla osady miejskiej, rozwijaj^cej si? obok zamku komturskiego miasta
Swiecia, konezylo z jednej strony proces tworzenia centrum administracyjnego
i punktu obronnego zabezpieczaj^cego poludniow^ granic?, z drugiej zas stano-
wilo punkt wyjscia dla rozwoju kolonizacji wiejskiej. Ostatnim etapem procesu
urbanizaeji terenow nadwislanskich bylo nadanie w 1350 r. prawa miejskiego
osadzie w Nowem60. W 1348 r. przywilej lokacyjny otrzymala osada miejska w Sta-
56	K. Bruski, Gniew w sredniowieczu (XIII-polowa XV w.), w: Dzieje miasta Gniewu do roku
1939, red. B. Sliwinski, Pelplin 1998, s. 82 n.; K. Kasiske, Das deutsche Siedelwerk des Mittelalters
in Pommerellen, Konigsberg 1938, s. 89.
57	E. Rozenkranz, Poczqtki, s. 197,208; K. Bruski, Chojnice w Sredniowieczu (do roku 1466),
w: Dzieje Chojnic, red. K. Ostrowski, Chojnice 2003, s. 52 n.; L. Lbik, Poczqtki Tucholi, w: Szkice
Tucholskie. W 650-lecie nadania praw miejskich Tucholi, red. W. Jastrz?bski, Bydgoszcz-TUchola
1996, s. 31 n.
58	B. Sliwinski, Pomorze Wschodnie, s. 458,465 nn. (opowiada si? za calkowitym zniszczeniem
gminy na prawie lubeckim w Gdansku); W. Dtugokecki, Stosunek zakonu krzyzackiego do Tczewa
w XIVwieku. Przyczynek do polityki miejskie} Krzyzakdw na Pomorzu Gdaiiskim, ZH, t. 64:1999,
z. 3-4, s. 25-36.
59	J. Zdrenka, Gldwne, Stare i Mlode Miasto GdaAsk i ich patryejat w latach 1342-1525,
Tbruh 1992, s. 10 nn.
60	W. Dtugok?cki, Zakon krzyzacki wobec Tbzewa w poczqtkach XIV w., w: Historia Tbzewa,

192
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
rogardzie, rozwijaj^ca si? od pocz^tku lat 40. przy rezydencji urz?dnika krzy¬
zackiego zarz^dzaj^cego lasami. Powstanie miasta wi^zalo si? z koniecznosci^
stworzenia centrum targowego dla skladaj^cego si? z ok. 40 wsi kompleksu osad-
niczego, rozci^gajqcego si? na wschod od Tczewa. Krzyzacy nosili si? takze z za-
miarem przeksztaicenia w miasto polozonej na poludniowo-zachodnim obrzezu
tego regionu wsi Skorcz, ktora w pewnym stopniu spelniala funkcje miejskie dla
okolicznych wsi czynszowych* 61.
W latach 40. XTV w. akcja urbanizacyjna obj?la rowniez zachodnkj i poludnio-
w^ cz?sc Pomorza Gdanskiego. W 1341 r. przywilej otrzymal lokator L?borka, mia¬
sta polozonego na szlaku prowadz;jcym do ziemi slupskiej. W 1346 r., w zwi^zku
z planowan^ kolonizaq^ wiejsk^, nadano prawo miejskie osadzie rozwijaj^cej si? przy
zamku w Bytowie62. Do tradyqi osadniczej dawnego centrum dobr ksi^z?cych
w Pucku, polozonym przy drodze do Gdanska, nawi^zywala lokacja miasta w 1348 r.
TWorzenie sieci miejskiej w polnocnej cz?sci Pomorza Gdanskiego zakonczylo nada-
nie praw miejskich osadom rybackim w Lebie (1357) i Helu (przed 1351 r.).
Z budow;j struktur administracji terytorialnej oraz z prowadzeniem akcji
kolonizacyjnej w poludniowym pasie przygranicznym wicjza si? lokacje miast roz-
wijajfjcych si? przy zamkach krzyzackich: Chojnic, prawdopodobnie ok. 1315 r.,
Ilicholi - nadanie praw miejskich w 1346 r., oraz Czluchowa - nadanie praw
miejskich w 1348 r., ktore mialo pelnic funkcje centrum dla tworzonego w latach
40. XIV w. kompleksu wsi czynszowych63. Okolo 1346 r. rozpocz?to przy polu-
dniowej granicy Pomorza Gdanskiego zakladanie miasta Debrzna, proces ten
zakonczylo nadanie patrymonium ziemskiego w 1354 r. Ostatnia faza urbanizacji
Pomorza Gdanskiego l^czyla si? z kolonizacjkj wiejsk^ poludniowo-zachodnich
rubiezy kraju, w jej ramach zalozono w 1382 r. Bialy Bor i Czarne w 1395 r. oraz
Koscierzyn?, w srodku puszczy, w poblizu starszej wsi czynszowej przed 1403 r.
W 2. pol. XIV w. dynamicznie rozwijala si? aglomeracja gdanska, gdzie obok
Glownego Miasta zakon krzyzacki nadal prawa miejskie Staremu Miastu (1376-
1377) i Mlodemu Miastu (1380).
Ogolem do pocz. XV w. w panstwie zakonu krzyzackiego i na terytoriach
biskupich Iokowano 94 miasta. W tym czasie ostatecznie uksztaltowala si? licz$-
ca 21 osrodkow sredniowieczna siec miejska Pomorza Gdanskiego oraz sklada-
jqca si? z 11 osrodkow siec miejska ziemi chelminskiej. Proces urbanizacji Prus
wlasciwych ostatecznie zakonczyl si? w 1. pol. XV w. wraz z lokacja Sztumu, Pisza
i Elku (zob. З.4.1.). W krzyzackim wladztwie terytorialnym najwi?ksze nat?zenie
akcji lokacyjnej przypadlo na okres od pocz^tku lat 20. do konca lat 50. XIV w.,
kiedy zalozono prawie polow? wszystkich miast zakonnych. Nieco szybciej proces
s. 45 nn.; M. Grzegorz, W czasach krzyzackich, w: Dzieje Swiecia nad Wislq i jego regionu, red.
K. Jasinski, Warszawa-Poznan-Torun 1979, s. 176 nn.
61	K. Kasiske, Das deutsche Siedelwerk, s 119; P. Olinski, Starogard w dobie sredniowiecza,
w: Dzieje Starogardu, 1.1, red. M. Kallas, Starogard Gdanski 1998, s. 71.
62	K. Kasiske, Das deutsche Siedelwerk, s. 142,159; J. Zdrenka, Bytdw we wczesnym srednio-
wieczu (VII wiek - 1328 r.), w: Historia Bytowa, red. Z. Szultka, Bytow 1998, s. 19.
w K. Bruski, Chojnice, s. 53; M. Grzegorz, Lokacja miasta TUchola na tie dziaialnofci osad¬
niczej zakonu krzyzackiego na Pomorzu GdaAskim, w: Szkice TUcholskie, s. 39.

2.5. Rozwoj osadnictwa
193
urbanizacji przebiegal w posiadlosciach biskupich i kapitulnych, w ktorych kul-
minacja akcji Iokacji miejskich zaznacza si? od pocz^tku do lat 30. XIV w., po-
wstala wowczas ponad polowa miast. Okolo 1340 r. zakonczony zostal proces
tworzenia sieci miejskiej we wladztwie biskupow chelminskich, pomezanskich,
sambijskich i zasadniczo warminskich. Natomiast na terytoriach zakonnych pro¬
ces urbanizacji zaawansowany byt w tym czasie w ok. 50%. Zdecydowana wi?k-
szosc miast (70) zalozonych do pocz. XV w. znajdowala si? na terytorium krzy-
zackim, natomiast biskupom i kapitulom podlegaly 24 osrodki miejskie. Biskup
sambijski by! wfadc^ jednego miasta, na biskupiej Warmii powstalo az 13 miast,
na ziemiach biskupstwa pomezanskiego 6, a chelminskiego 4.
Zag?szczenie sieci miejskiej w Prusach krzyzackich bylo bardzo nierowno-
mierne. W skali calego kraju jedno miasto przypadaio na 700 km2, со wskazywa-
loby na dose niski stopien urbanizacji. Jednak faktyezne jej nat?zenie na terenach
zasiedlonych bylo znaeznie wi?ksze. Tereny nadwislanskie, ziemia chelmihska
oraz Prusy wlasciwe do Pregoly i Krainy Wielkich Jezior Mazurskich pokryte zo-
staly regular^ sieci^ miast. Odleglosci mi?dzy miastami na tym obszarze wyno-
sily od kilkunastu do dwudziestu kilku kilometrow, a jedno miasto przypadaio
srednio na 200 km2. Zag?szczenie sieci miejskiej na terenach zamieszkanych bylo
wi?c podobne jak w Wielkopolsce (1 miasto na 230 km2) i na Sl^sku (1 miasto
na 280 km2), a znaeznie wyzsze niz na Pomorzu Zachodnim (1 miasto na 450 km2),
czy w Krolewstwie Polskim (1 miasto na ok. 400 km2)64 65.
2.5.1.3.	Przestrzen miejska
Plany wi?kszosci duzyeh i malych miast pruskich mialy charakter d^z^cych
do regularnosci i zamkni?tych kompozycji urbanistycznych. Najstarszym gene-
tyeznie typem regulamego rozplanowania by! uklad przestrzenny, w ktorym funkcj?
osi miasta i gtownego traktu komunikacyjnego petnila szeroka ulica, a centrum
wyznaczaly blok przeznaczony pod cmentarz i budow? kosciola parafialnego oraz
s^siaduj^cy z nim blok przeznaczony pod targ i zabudow? urz^dzen targowych.
Taki model rozplanowania przestrzeni miejskiej spotykamy gtownie w najstarszyeh
miastach zakonnych i najwi?kszych miastach portowych: Starym Miescie Toruniu
(przed rozszerzeniem w latach 50. XIII w.), Starym Miescie Elbl^gu, Klajpedzie,
Starym Miescie Krolewcu, Knipawie oraz Glownym Miescie Gdansku, a takze w kilku
miastach polozonych w gl?bi l^du: Nowym Miescie Braniewie, Malborku, Pasl?kuM.
Najcz?sciej stosowanym w Prusach krzyzackich typem rozplanowania przestrzen-
64	M. Biskup, Rozwdj sieci miast pruskich do drugiej polowy XVII w., KHKM, 1980, nr 3,
s. 401-412; R. Czaja, Miasta i ichposiadiosci ziemskie wpaftstwie zakonu krzyzackiego w Prusach,
w: Panstwo zakonu krzyzackiego w Prusach. Podziafy administracyjne i koicielne w XIII-XVl
wieku, red. Z.H. Nowak, Тогий 2000, s. 54 n.
65	J. Zobolewicz, Rozplanowanie Starego Miasta Torunia w Iwietle analizy metrologicznej,
„Rocznik Tbruftski”, 1.10:1979, s. 239-257; K. Mikulski, Problem tzw. „wyspy” toruiiskiej w iwie-
tie irddel podatkowych z koAca XIV i pierwszej polowy XV wieku, ZH, t. 61:1996, z. 1, s. 7-24.

194
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
nego miast by! regularity, szachownicowy uklad z centralnie polozonym kwadra-
towym lub prostok^tnym rynkiem. Pierwsz^ znakomit^ realizacj^ tej koncepcji,
maj^c^ zgodnie z wyrazonymi w przywileju chelminskim intencjami wladcy tery-
torialnego stanowic wzor dla innych miast, by! wymierzony na pocz^tku lat 50.
XIII w. plan Chelmna66. W malych miastach stosowano znacznie zredukowan^
wersj? tego modelu urbanistycznego, ktora obejmowala rozlegly czworok^tny
plac targowy i kilka (najcz?sciej od 6 do 8) blokow przyrynkowych. W wi?kszych
miasteczkach, poza blokami przylegaj^cymi bezposrednio do rynku, wytyczono
jeszcze drugi pas zabudowy. Trzecim typem rozplanowania przestrzennego miast
pruskich byl uklad szachownicowy z rynkiem w ksztalcie wydluzonego trojk^ta,
trapezu lub prostok^ta. Takie rozwi^zanie przestrzenne spotykamy w kilkunastu
miasteczkach budowanych na szlaku komunikacyjnym, ktory w obr?bie miasta
ulegal poszerzeniu, tworz^c centralny plac targowy (Brodnica, Gardeja, Kisielice,
D^browno, Olsztynek, Milomlyn, Nidzica, Gorowo, Tolkmicko, Swi?tomiejsce,
Cynty). Cecily charakterystyczn^ rozwoju wi?kszosci miast pruskich bylo роЦ-
czenie miasta i zamku w jeden system obronny, со w pocz^tkowej fazie rozwoju
wladztwa terytorialnego zakonu krzyzackiego odpowiadalo interesom zarowno
wladcy, jak i mieszczan67. Specyficzn^ grup? miast w panstwie zakonnym stano-
wity tzw. „nowe miasta” zakladane - podobnie jak i w calej Europie - w s^siedz-
twie dynamicznie rozwijaj^cych si? duzych osrodkow handlowych: Torun, Elbl^g,
Braniewo, Krolewiec, Gdansk. W sensie gospodarczym i spolecznym powstanie
„nowych miast” zwi^zane bylo z rozwojem i atrakcyjnosci^ ekonomiczn^ „starych
miast”, wokol ktorych tworzyly si? nowe struktury osadnicze. Nadanie rozwijaj^-
cym si? w ten sposob osadom praw miejskich nalezalo jednak do kompetencji
wladcy terytorialnego, ktory z nowej lokacji czerpal spore korzysci materialne68.
Na terenach, gdzie wladcy terytorialni nie dysponowali siln^ wladz^ nad duzymi
miastami, „nowe miasta” stosunkowo szybko tracily sw^ niezaleznosc ustrojow^
na rzecz silniejszego s^siada. Natomiast w Prusach krzyzackich, ze wzgl?du na
siln^ wladz? panstwow^, proces upadku samodzielnosci gmin nowomiejskich roz-
pocz^l si? dopiero po zrzuceniu wladzy terytorialnej zakonu krzyzackiego w 1454 r.
Termin „nowe miasto” stosowano niekiedy takze na okreslenie cz?sci malych
miast, w tym przypadku nie chodzilo jednak od odr?bn^ gmin? miejsk^, lecz
о nazw? terenu wl^czonego do miasta w wyniku poszerzenia jego granic (Brod¬
nica, Malbork, K?trzyn, Bartoszyce).
Miasta pruskie, w porownaniu z miastami innych krajow polozonych na po-
tudniowych wybrzezach Baltyku, wyroznialy si? stosunkowo niewielk^ powierzch-
66	J. Zobolewicz, Ukladprzestrzenny sredniowiecznego Chelmna, „Zeszyty Naukowe Uniwer-
sytetu Mikotaja Kopernika. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo”, z. 3: 1968, s. 30 n.
hl H. Bonk, Die Stadte und Burgen in Altpreufien (Ordensgrundungen) in ihrer Beziehungen
zu Bodengestaltung, AM, Bd. 31: 1894, s. 320-342; Bd. 32: 1895, s. 73-135, 205-258.
M A. Czacharowski, Poczqtki „Nowych Miast” w panstwie krzyzackim, w: Czas - przestrzeh
- praca w dawnych miastach. Studia ofiarowane Henrykowi Samsonowiczowi w szedddziesiqtq
rocznic$ urodzin,Warszawa 1991, s. 47-56; Z.H. Nowak, Neustadtgriindungen des Deutschen Ordens
in Freufien. Entstehung, Verhdltnisse zu den Altstddten, Ende der Eigenstandigkeit, w: Stadt und
Orden, s. 129-142.

2.5. Rozwoj osadnictwa
195
пщ. Jedynie Glowne Miasto Gdansk, ktorego powierzchnia w obr?bie murow
miejskich na pocz. XV w. wynosila ok. 36 ha, spelnial pod wzgl?dem powierzch-
ni kryteria wielkich miast europejskich о wielkosci ponad 40 ha69. Pod wzgl?dem
powierzchni pozostale duze miasta pruskie znacznie ust?powaly Gdanskowi.
Razem z nowymi miastami caly kompleks urbanistyczny Krolewca liczyl 30 ha,
Torunia 33 ha, a Elbl^ga ok. 27 ha. Powierzchnia wi?kszosci miast pruskich (93%)
nie przekraczaia 10 ha, 29 miast zajmowalo powierzchni? ponizej 5 ha, a 56 miast
- mi?dzy 5 a 10 ha70.
Powi^zanie miasta z zapleczem wiejskim wynikato nie tylko z funkcji targo-
wych i produkcyjnych wobec ludnosci zamieszkuj^cej okoliczne wsie, ale takze
z posiadania przez gminy miejskie wlasnego uposazenia ziemskiego, ktore za-
pewnialo mieszczanom pewn^j niezaleznosc i bezpieczenstwo w zakresie zaopa-
trzenia w produkty rolnicze. Nadawanie miastom patrymonium ziemskiego leza-
lo takze w interesie wladzy terytorialnej, gdyz w ten sposob miasta przejmowaly
cz?sc zadan zwi^zanych z organizacj^ karczunku i osadnictwa wiejskiego71. Po¬
wierzchnia terytorium ziemskiego Starego Miasta Elblqga liczyla ok. 1147 lan6w,
Starego Miasta Torunia - ok. 335 lanow, Chelmna - ok. 420 lanow, Braniewa -
328 lanow. Male i srednie miasta posiadaly odpowiednio mniejsze patrymonium.
Srednia wielkosc uposazenia malego miasta wynosila ok. 65 lanow, nie licz^c ob-
szaru wsi miejskiej. Widoczne jest jednak znaczne zroznicowanie jego wielkosci.
Struktura wlasnosciowa i uzytkowa na terenie miejskich posiadtosci ziemskich
byla dose zroznicowana. Poza zasi?giem miejskiej wladzy administracyjnej pozo-
stawalo uposazenie dla kosciola parafialnego. W dobrach nalez^cych do duzyeh
miast mozemy wyroznic trzy rodzaje wlasnosci: wsie miejskie, dwory i wsie za-
grodnicze oraz tereny bezposrednio uzytkowane przez mieszczan. Rady duzyeh
miast lokowaly na terenie swojego patrymonium z reguly po kilka wsi, stawaly
si? w ten sposob panem gruntowym dla osiadlej w nich ludnosci wiejskiej. Lany
dzierzone przez chlopow obci^zone byly czynszem na rzecz rady i swiadezeniami
szarwarkowymi. Specyficznym typem wsi miejskiej byly tzw. wsie zagrodnicze,
w ktorych wlascicielami gruntow byli mieszczanie, wynajmuj^cy do uprawiania
ziemi zagrodnikow. Zblizon^ do wsi zagrodniczej form^ wlasnosci byly dwory
nalez;jce do najbogatszych i powiazanych z grup^ rzijdz^Ccj rodzin mieszczanskich.
Trzeci rodzaj wlasnosci wyst?puj^cy na terenie patrymonium duzyeh miast to
grunty przeznaczone do wspolnego uzytkowania przez mieszkancow miasta, pa-
stwiska dla koni i bydla, wygony dla swin, a przede wszystkim pola, ogrody i l^ki
trwale przypisane do poszczegolnych parcel w miescie72.
69	E. Keyser, Der biirgerliche Grundbesitz der Rechtstadt Danzig im 14. Jahrhundert, ZWGV,
H. 58:1918, s. 45 nn.; Z. Maciakowska, Zasiedlenie Glownego Miasta Gdanska okolo 1360 r., ZH,
t. 69: 2004, z. 1, s. 125-142.
70	T. Lewerenz.D/e Grofienentwicklung der Kleinstadte in Ost- und Westpreufien bis zum Ende
des 18. Jahrhunderts, Marburg 1976, s. 79 nn., 156.
71	M. Dygo, Studia, s. 170 n.
72	W, Diugok^cki, Rolnictwo, hodowla, ryboldwstwo i lei/lietwo, w: Historia Elblqga, t. 1 (do
1466 r.), red. S. Gierszewski, A. Groth, Gdansk 1993, s. 185-203; A. Kaim-Bartels, Die Stddte
Kulm und Elbing und ihre Dbifer im Mittelalter, BGW, Nr. 11: 1989, s. 52 nn.

196
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
Wsie miejskie powstale na terytorium ziemskim matych miast nie powstawa-
ly, jak to miato miejsce w duzych miastach, w wyniku inicjatywy lokacyjnej rad
miejskich, lecz stanowily razem z miastem cz?sc realizowanego przez lokatora
przedsi?wzi?cia osadniczego. Dlatego tez w panstwie zakonnym i na terytoriach bis-
kupich w Prusach zatozenie wsi miejskiej i miasta dokonywalo si? z reguty w tym
samym czasie. W kilku przypadkach powstanie wsi poprzedziio zatozenie miasta
(jak np. Dryfort, Pasym, Gardeja, Bisztynek, Koscierzyna). Wies i miasto tworzyty
jeden obszar s^dowo-administracyjny i jedn^ parafi?, mieszkancy wsi pod wzgl?-
dem prawnym byli wi?c mieszczanami, a w sensie ekonomicznym chtopami71 * 73.
2.5.1.4.	Prawo, ustroj, autonomia komunalna
Na podstawie pozycji gospodarczej i funkcji politycznych mozemy wyroznic
w panstwie zakonnym dwie kategorie miast. Pierwsz§ grup? tworzyty tzw. wielkie
miasta, do ktorych w XIII w. zaliczano Chetmno, Stare Miasto Torun, Stare Mia¬
sto Elbl^g, Stare Miasto Braniewo oraz Stare Miasto Krolewiec. W 1. pot. XIV w.
do wielkich miast dot^czyto Gtowne Miasto Gdansk, a w XV w. takze Knipawa.
О znaczeniu gospodarczym tych miast decydowat udziat w handlu hanzeatyckim.
Ich rota polityczna wynikata natomiast z udziatu w zjazdach stanowych.
Wi?kszosc miast (87) w panstwie zakonnym lokowano na prawie chetmin-
skim, ktorego zrodtem byty zwyczaje prawne Magdeburga oraz dwie redakcje
(z 1233 i 1251 r.) przywileju lokacyjnego dla Chetmna i Torunia. Za posrednic-
twem mieszczan sltjskich, ktorzy zaangazowali si? w pierwsze lokacje miast w ziemi
chetminskiej, wprowadzono do przywileju chetminskiego kilka zmian wzorca
magdeburskiego, korzystnych dla przybywaj^cych nad doln^ Wist? osadnikow.
Do najistotniejszych nalezato obnizenie о potow? kar Scjdowyeh, wprowadzenie
flamandzkiego prawa spadkowego, ktore umozliwito dziedziczenie nieruchomo-
sci takze kobietom, oraz zagwarantowanie mieszczanom prawa do wyboru solty-
sa74. Z osadnikami przybywaj^cymi z Lubeki dotarto do Prus prawo lubeckie,
ktore, w odroznieniu od wywodz^cych si? z saskiego prawa stuzebnego zwyczajow
prawnych w Magdeburgu, bylo prawem typowo miejskim. Dawato ono gminie
miejskiej peln$ niezaleznosc administracyjn^ i s^dow^, a tym samym gwaranto-
wato miastu duz§ autonomi? wobec wtadzy terytorialnej. Prawo lubeckie nie od-
powiadato wi?c krzyzackiemu modelowi silnego wtadztwa terytorialnego. Z tego
tez wzgl?du zakon krzyzacki, akceptuj;jc wybor lubeckich zwyczajow prawnych
przez mieszczan clblaskich, ograniczyt ich zakres do prawa cywilnego i karnego,
71 W. Kuhn, Die Stadtdorfer der mittelalterlichen Ostsiedlung, ZfO, Jg. 20:1971, H. 1, s. 1-69;
W. Krimpenfort, Der Grundbesitz, s. 25 nn.; G. Michels, Zur Wirtschaftsentwicklung von Passen-
heim im Ordensland und Herzogtum Preussen bis 1619, Luneburg 1988, s. 29.
74	K. Kamifiska, Prawo chelmiiiskie w Toruniu (1233-1793), w: Studia Culmensia Historico-
-Juridica czyli Ksifga Pamiqtkowa 750-lecia Prawa ChelmiAskiego, t. II, red. Z. Zdr6jkowski,
Tbruft 1988, >. 23-84; M. Gotembiowski, Lokacje mast na prawie chetmiAskim, w: Studia Cul-

2.5. Rozwoj osadnictwa
197
zachowal swoj wptyw na s^downictwo miejskie, a relacje mi?dzy miastem a wla-
dz^ terytorialn^ zostaly okreslone na wzor przywileju chelminskiego75. Prawo
lubeckie otrzymato jedynie 7 miast nadmorskich: Stare i Nowe Miasto Elblqg,
Klajpeda, Leba, Hel oraz zatozone przez biskupa warminskiego i tamtejsz^ ka-
pitul? Braniewo i Frombork.
W pierwszych dziesi?cioleciach po zatozeniu najwazniejsza rol? w organiza-
cji wladz miast lokowanych na prawie cheiminskim i lubeckim odgrywal s?dzia
(soltys) oraz zgromadzenie obywateli. Wprawdzie przywilej chelminski gwaran-
towai mieszczanom prawo do corocznego wyboru s?dziego, sytuacja ta miaia
jednak charakter wyj^tkowy, gdyz przy nast?pnych lokacjach zarowno zakon krzy-
zacki, jak i biskupi pruscy nadawali dziedziczne solectwo lokatorom, ktorzy or-
ganizowali przedsi?wzi?cie lokacyjne. S?dzia, jako urz?dnik zalezny od wladcy
terytorialnego, sprawowal nie tylko najwyzsz^ wladz? s^dowq, ale takze repre-
zentowal miasto na zewnatrz. Do kompetencji zgromadzenia obywateli nalezaio
zatwierdzanie obrotu nieruchomosciami, uchwalanie wilkierzy i decydowanie
0	wszystkich najwazniejszych sprawach gminy. W miar? spolecznego i gospodar-
czego rozwoju miast wtadz? administracyjn^ i s§dow^ przejmowaly rada miejska
1	lawa s^dowa, organy samorz^dowe, tworzone przez gmin?76. W miastach na
prawie cheiminskim funkcj? s^du miejskiego pelnila lawa s^dowa, ktorej prze-
wodniczyl s?dzia (soltys). W miastach na prawie lubeckim wszystkie uprawnienia
Scjdowe nalezaly do soltysa i rady miejskiej.
Rozwoj prawno-administracyjnego ustroju miast pruskich od 2. pol. XIII w.
okreslony byl przez proces komunalizacji polegaj^cy na przejmowaniu uprawnieft
wladzy terytorialnej przez organy samorz^dowe gminy miejskiej, ktory w duzych
miastach i w cz?sci malych miast pruskich doprowadzil do wyksztalcenia si? ustro¬
ju radzieckiego, czyli takiej formy rz^dow, w ktorej rada miejska, przejmujqc
kompetencje zgromadzenia obywateli i uprawnienia pana miasta, uzyskata pel-
ni? wladzy administracyjnej, ustawodawczej i s^dowej. W latach 90. XIII i na
pocz. XIV w. rady miejskie Torunia, Chelmna i Elbl^ga podporz^dkowaty sobie
urz^d soltysa-s?dziego i przej?ly nadzor nad s^downictwem77. W ci^gu XIV w.
podobny proces dokonal si? takze w Starym Miescie Krolewcu, Knipawie i G16w-
nym Miescie Gdansku.
Zakres autonomii miast pruskich stanowil wypadkowq znaczenia gospodar-
czego i politycznego gminy miejskiej oraz pozycji i aspiracji wladczych wladcy
terytorialnego. Najszybciej sposrod duzych miast pruskich znaczny zakres auto-
75	M. Dygo, Studia, s. 115 nn.; T. Jasinski, Die Rolle, s. 108 n.; E. Rozenkranz, Prawo lubeckie
w Elblqgu od XIII do XVI wieku, „Rocznik Gdanski”, t. 51: 1991, z. 1, s. 5 nn.
76	M. Dygo, Studia, s. 94 n.; M. Biskup, Der Deutsche Orden und die Freiheiten dergroflen
Stadte in Preufien vom 13. bis zur Mitte des 15. Jahrhunderts, w: Stadt und Orden, s. 114 nn.
77	A. Semrau, Die Orgarie der Stadtgemeinde nach kulmischem Rechte im 13. Jahrhundert,
MCV, H. 29: 1921, s. 1-26; J. Tandecki, Sredniowieczne ksifgi wielkich miast pruskich jako ird-
dta historyczne i zabytki kultury mieszczahskiej (organizacja wladz, zachowane archiwalia, dzialal-
noid kancelarii), Warszawa-Thru6 1990, s. 24 n.; R. Czaja, Miasta pruskie a zakon krzytacki.
Stu/iin nnri с/лсми1глт/	minctetm л butn/irn tsmtnrlnlwin iи nA¥иит	IhniA 1000

198
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
nomii prawno-ustrojowej uzyskato Braniewo, ktoremu biskup warminski w 1284 r.
nadal peine i nieograniczone prawo lubeckie, nizsze i wyzsze s^downictwo w mie-
scie, na terenie patrymonium ziemskiego i nad drogami (wladca zatrzymal dla
siebie Уз dechodow z kar), prawo wolnego wyboru urz?dnikow miejskich, rega¬
le targowe i prawo do budowy mlynow. Rada braniewska posiadala rowniez
w XIV w. prawo do samodzielnego uchwalania wilkierzy miejskich i zatwierdza-
nia statutow cechowych78. Duze miasta pruskie, podlegaj^ce wladzy zakonu krzy-
zackiego (Stare Miasto Torun, Stare Miasto Elbl^g, Braniewo, Stare Miasto
Krolewiec, Knipawa, Giowne Miasto Gdansk), zdobywaly swoj$ autonomi? ustro-
jow^ stopniowo, przez wykup uprawnien wladczych lub w wyniku przywilejow
uzyskiwanych od Zakonu. Najstarszym wielkim miastom pruskim udalo si? do
pocz. XIV w. przej^c na wlasnosc urz^dzenia targowe i wszystkie dochody wy-
nikaj^ce z regale targowego. Podobne uprawnienia uzyskalo tez w 1378 r. Glow-
ne Miasto Gdansk, jednak za cen? wysokiej rocznej oplaty 170 grzywien. Przy-
wileje wielkich mistrzow Dietricha von Altenburg i Heinricha Dusemera,
nadaj^ce Chelmnu i Staremu Miastu Toruniowi (1346) oraz Staremu Miastu
Elbltjgowi (1339) s;jdownictwo wyzsze na obszarze patrymonium, a takze przy-
wilej dla Giownego Miasta Gdanska z 1342 r., zakonczyly proces ksztaltowania
si? autonomii s^dowej duzych miast. Okolo pol. XIV w. rajcom Chelmna udalo
si?, za pomoc^ orzeczenia lawnikow magdeburskich, potwierdzic zasad? nieza-
wislosci miejskiej wladzy s^downiczej79.
Juz w latach 30. XIV w. rady duzych miast pruskich, wykorzystujqc poucze-
nia prawne lawy miasta Magdeburga, staraly si? uzyskac samodzielnosc w za-
kresie stanowienia wilkierzy, jednak do pocz. XV w. zakon krzyzacki zachowal
wplyw na ustawodawstwo miejskie. Krzyzacy, powoluj^c si? na zapis w przywi-
leju chetminskim, d^zyli rowniez do zachowania prawa do zatwierdzania wybo¬
ru nowych rajcow i lawnikow. Zapisy gwarantuj^ce Krzyzakom takie prawo wpro-
wadzono rowniez do przywilejow lokacyjnych Krolewca (1286), Lipnika (1300)
i Knipawy (1327). Mimo oporu ze strony wtadcy zasada niezaleznych wybo-
row rady i lawy bez wi?kszych przeszkod stosowana byla w praktyce w duzych
miastach pruskich do pocz. XV w.80 Nienaruszone pozostaly natomiast upraw¬
nienia wtadcze zakonu krzyzackiego w zakresie regale mtynskiego i menniczego
oraz prawo patronatu nad kosciolem parafialnym. Miasta zakonne posiadaly
ograniczona samodzielnosc w zakresie polityki zewn?trznej, gdyz na ich udzial
w dzialaniach politycznych i militarnych Hanzy zgod? musial wyrazic wladca
kraju81. Nalezy jednak podkreslic, iz do pocz. XV w. zakon krzyzacki, zarowno
78	R. Czaja, Miasta pruskie, s. 55 nn.; A. Szorc, Dominium warminskie, s. 286.
79	P. Simson, Geschichte der Stadt Danzig, Bd. IV: Urkunden bis 1626, Danzig 1918, nr 97;
A. Czacharowski, Prawo chelminskie. s. 176.
80	M. Biskup, Der Deutsche Orden und die Freiheiten, s. 118 n.; T. Maciejewski, Zbiory wil¬
kierzy w miastach panstwa zakonnego do 1454 r. i Prus Krdlewskich tokowanych na prawie chel-
mihskim, Gdansk 1989, s. 38 n.
81	Szerzej na ten temat zob. R. Czaja, Miasta pruskie, s. 77 nn.; zob. tez E. CieSlak, Walki
ustrojowe w GdaAsku l Tbruniu oraz w niektdrych miastach hanzeatyckich w XV w., Gdansk 1960,

2.5. Rozwoj osadnictwa
199
w polityce zewn?trznej, jak i wewn?trznej, z reguly uwzgl?dnial interesy ekono-
miczne kupcow pruskich. Konsekwencj^ takiej polityki byfo lojalne stanowisko
grup rz^dz^cych wielkich miast pruskich wobec wladcy kraju. Charakterystyczne
jest, ze przed 1410 r. wladca kraju nie podejmowal dzialan zmierzaj^cych do ogra-
niczenia autonomii ustrojowej wielkich miast. Tego typu plany probowal przy
koncu XIV w. realizowac wobec Braniewa biskup Henryk III Sorbom (1373-1401),
ktory d^z^c do ograniczenia niezaleznosci Starego Miasta Braniewa, zamierzal
je pot^czyc w 1396 r. z gmin^ nowomiejsk^, со doprowadzilo do buntu miesz-
czan i ataku na zamek biskupi. Ostatecznie spor zalagodzila mediacja wielkiego
mistrza, a dwa lata pozniej biskup zrezygnowal ze swoich planow82.
Znacznie bardziej uzaleznione od swoich wladcow gospodarczo i ustrojowo,
szczegolnie w zakresie wyboru rady, wydawania wilkierzy i s^downictwa, pozo-
stawaly male i srednie miasta. Pierwsza faza rozwoju samorz^du malych miast
pruskich polegala na wyksztalceniu si? obok urz?du soltysa-zasadzcy rowniez rady
i lawy s^dowej (tylko w miastach na prawie chelminskim). Kolejnym etapem
wzmacniania pozycji gminy miejskiej wobec wladcy terytorialnego bylo podj?cie
staran о przej?cie dziedzicznego solectwa, со prowadzilo do wyksztalcenia si?
ustroju radzieckiego. Cel ten udalo si? osi^gn^c ponad % miast podlegaj^cych
wladzy zakonu krzyzackiego i ok. 60% miast biskupich i kapitulnych83. Mimo
wykupu solectwa autonomia ustrojowa malych miast pozostawala bardzo ogra-
niczona, gdyz stjdy miejskie mogly rozpatrywac samodzielnie jedynie wykroczenia
zagrozone kar^ do 4 szylingow. S^downictwo wyzsze nalezalo natomiast do kom-
petencji zakonu krzyzackiego lub biskupow i kapitul pruskich84. Wladcy teryto-
rialni zachowali w Prusach rowniez wplyw na wybor urz?dnikow w malych mia¬
stach i uprawnienia ustawodawcze85. Male miasta pruskie, w porownaniu do
potencjalu demograficznego i ekonomicznego wielkich miast, ponosily tez znacz¬
nie wi?ksze ci?zary finansowe na rzecz wladcy terytorialnego niz duze osrodki,
Male miasta pruskie przed 1410 r. nie odgrywaty zadnej aktywnej roli w zyciu
politycznym Prus, a ich przedstawiciele nie byli zapraszani na zjazdy miast i sta-
now pruskich86.
s.	77 n.; idem, Przywileje wielkich miast pruskich z XV w. jako etap rozwoju samorzqdu miejskiego,
„Rocznik Gdanski”, t. 25: 1966, s. 31-46.
82	F. Buchholz, Braunsbergim Wandel der Jahrhunderte, Braunsberg 1934, s. 31 n.; R. Czaja,
Miasta pruskie, s. 57.
83	H. Samsonowicz, Kleinstadte im Deutschordensstaat Preuflen, w: Stadt und Or den, s. 146 n.;
R. Czaja, Miasta pruskie, s. 107.
84	R.L. Moller, Mitteilungen uber das Gerichtswesen in den preufiischen Stadten unter der
Ordensherrschaft bis zumAnfange des fiinfzehnten Jahrhunderts, ZHVM, H. 21: 1887, s. 1-22.
85	W. Dlugok^cki, Elita wladzy, s. 36 nn.; A. Szorc, Wilkierze warmihskie, „Studia Warmifiskie”,
t.	21: 1984, s. 55 n.; H. Wermbter, Die Verfassung der Stadte im Ordensland Preussen, ZWGV,
H. 13: 1884, s. 28 n.; G. Eschenhagen, Ostpreuflische Stadtgriindungen auf Ordensgebiet, Eine
rechtsgeschichtliche Untersuchung, AM, Bd. 50: 1913, s. 120 n.
86	R. Czaja, Male miasta na zjazdach standw pruskich do 1454 r., AUNC, Archacologia,
z. XXVIII, 2001, s. 99 n.

200
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
2.5.2.	Kolonizacja ziemi chelminskiej, Prus i Pomorza
Gdanskiego do 1410 r.
Wiesiaw Dlugotycki
2.5.2.1.	Poczqtki i rozwoj kolonizacji wiejskiej
w Prusach Zachodnich i Dolnych
Przerwany wybuchem drugiego powstania pruskiego (1260-1273) proces osad-
niczy zostal wznowiony, glownie jako kolonizacja chlopska, w latach 80. XIII w.
na obszarach pustek osadniczych. W 1282 r. wystawiono pierwszy przywilej loka-
cyjny dla Gruty, a do konca XIII w. po obu brzegach Osy lokowano okolo 15 wsi.
Natomiast w potudniowej cz?sci ziemi chelminskiej dzialalnosc osadnicza przy-
brala znacznie mniejsze rozmiary. Pierwszy dokument lokacyjny w polnocno-
-zachodniej Pomezanii wystawiono w 1284 r. dla Koniecwaldu. Nast?pne wsie
zakladano wzdluz kraw?dzi wysoczyzny, docieraj^c w ci^gu ok. 20 lat do okolic
Past?ka.
Dzialalnosc osadnicza podj?li takze biskupi pruscy. Biskup warminski Henryk
Fleming (1278-1300) nadawal dobra sluzebne na polnoc od Melzaku (Pieni?zna),
nad gom^ Lyn^, a przede wszystkim wzdluz rzeki Pasl?ka do okolic pozniejszego
Dobrego Miasta. Okolo polowy lat 80. rozpocz?la si? takze dzialalnosc osadnicza
w biskupstwie pomezanskim. Do pocz. XIV w. kilka wsi powstalo wokol Prabut
i Kwidzyna. Dzialalnosc kolonizacyjn^ prowadzil w swoich dobrach wojt biskupi
Dietrich II Stange87.
W latach 90. XIII w. i w pocz. XIV w. kolonizacja obj?la poludniow^ cz?sc
wojtostwa sztumskiego. Dobra ostrowicko-golubskie biskupstwa wloclawskiego,
przej?te przez Zakon w 1293 r., a wl^czone pozniej do komturstwa brodnickiego,
byly zapewne juz wczesniej zreorganizowane. Reform? na tym obszarze konty-
nuowano. Takze w latach 90. biskup warminski i kapitula nadawali dobra sluzeb¬
ne wzdluz rzeki Bauda, w ktorych rycerstwo zakladalo nast?pnie chlopskie wsie
czynszowe.
Na przel. XIII i XIV w. dzialalnosc osadnicza weszta w najintensywniejsza
faz?. Na Wysoczyznie Elbl^skiej i wzniesieniach si?gaj^cych po Pasl?k i Mlynary
powstalo planowo w latach 1296-1308 20 wsi czynszowych. Po 1310 r. akcja ko-
lonizacyjna przeniosla si? najprawdopodobniej w okolice Milakowa. Rowniez
w 2. dziesi?cioleciu XIV w. Zakon doprowadzil do przeksztalcenia stosunkow
agrarnych w ziemi michalowskiej88.
87	K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 8-14, 19-21; V. Rohrich, Die Kobnisation des Erm-
landes, ZGAE, Bd. 12:1897-1899, s. 620-710; H. Wunder, Siedlungs- und Bevolkerungsgeschich-
te, s. 66-67; J. Powierski, Zulawa kwidzynska, s. 82-84.
88	K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 19-21, 22-24, 24-27, 38-39, 40-41; J. Powierski,
Dobra ostrowicko-golubskie, s. 119-170. Stan osadnictwa w ziemi chelminskiej, michalowskiej, zob.
G. Henkel, Das Kulmerland um das Jahr 1400, ZWG, H. 16:1886, s. 13-36 i тара; SHGZChS,
тара; zob. tez V. ROhrich, Die Kolonisation des Ermlandes, Bd. 13, s. 324-412,440-462.

2.5. Rozwoj osadnictwa
201
Na terenie komturstwa dzierzgonskiego, Sieghard von Schwarzburg lokowat
w pocz. XIV w. kilkanascie wsi wokol Zalewa, w strefie zaj?tej w cz?sci przez
osadnictwo pruskie. Rownolegle prowadzil on dzialalnosc osadnicza mi?dzy gorn^
Drw?c^ a gorn^ Os^. W 1317 r. na poludnie od Ilawy wzmiankowano kilka no-
wych wsi. Prawdopodobnie takze w tym przypadku chodzilo о planowe zasiedle-
nie obszaru granicz^cego z ziemiq chelminsk^. W latach 20. akcja zakladania wsi
czynszowych przesun?la si? mi?dzy Drw?c? a jezioro Jeziorak, i mi?dzy Zalewo
a Milakowo. Nie doszlo jednak do bezposredniego pot^czenia tych dwoch sku-
pisk osadniczych89.
W dobrach kapituly pomezanskiej wokol Susza w dwoch pierwszych dziesi?-
cioleciach XIV w., zapewne w koordynacji z kolonizacj^ prowadzon^ przez Zakon
wokol Ilawy, powstalo ok. 20 wsi czynszowych. Nast?pnie zasiedlono dobra kapi¬
tuly kolo Biskupca. Takze na pocz. XIV w. rozpocz?ia si? akcja osadnicza w na-
lez^cej do kapituly warminskiej ziemi Wewa (pozniej komomictwo melzackie).
Obok kilkunastu wsi czynszowych powstawaly tez dobra sluzebne. Po krotkiej
przerwie akcj? osadnicza wznowiono we wschodniej cz?sci ziemi Wewa, osadzajqc
prawie wyl^cznie chlopskie wsie czynszowe. Zakonczono J4 na poczcjtku lat 40.
Rownolegle dzialalnosc kolonizacyjn^ na poludnie od ziemi Wewa prowadzil
biskup Eberhard z Nysy (1301-1326). Najpierw nadawano dobra sluzebne przez
prawie cat4 szerokosc dominium na linii pozniejszych Jezioran oraz lokowano
Lidzbark i Omet?. Od 1310 r. zakladano bezplanowo wsie czynszowe i nadawano
dobra sluzebne na catym obszarze srodkowej Warmii. Dopiero od ok. 1325 r.
mi?dzy Dobrym Miastem a Omet^ zacz?to planowo osadzac obok siebie wsie
czynszowe, zapewne z inicjatywy wojta biskupiego Friedricha von Libenzelle
(1325-1329)90.
Akcj§ kolonizacyjn§ na Zutawach Wielkich kierowal Werner von Orseln,
wielki komtur i nast?pnie wielki mistrz Zakonu (1315-1324-1330). Obok lokacji
na surowym korzeniu nast^pilo takze scalanie i przenoszenie na prawo chelmih-
skie istniej^cych juz wsi zamieszkanych przez ludnosc polsk^. Powstalo tu w6w-
czas ponad 40 duzych wsi czynszowych. W latach 1330-1350 trwala kolonizacja
potnocnej strefy Zulaw Wielkich. Na poludniu Zulaw Fiszewskich pierwsze lo-
kacje mialy miejsce takze w 2. dziesi?cioleciu XIV w. i trwaty zapewne do lat 40.,
w cz?sci polnocnej zas zaczynaj^ si? dopiero od 1351 r. Wsie chelminskie zajmo-
waly obszar po obu stronach centralnie polozonego osadnictwa pruskiego. Wi?k-
szosc z nich lokowano na surowym korzeniu, ale niektore powstaly z przeksztal-
cenia osad pruskich91.
89	K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 27-33, 49-51 (korekty do jego ustalen zob. H. Wun-
der, Siedlungs- und Bevolkerungsgeschichte, s. 155-159, szczegolnie przyp. 7. oraz A. Semrau, Die
Siedlungen im Kammeramt Kerpau (spater Liebemiihl) - Komturei Christburg - im Mittelalter,
MVC, H. 43:1935, s. 33. Рог. K. Conrad, Der Deutsche Ordert und sein Landesausbau in Preufien,
w: Deutscher Orden 1190-1990, hrsg. v. U. Arnold, Liineburg 1997, s. 92-93).
90	K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 33-36, 36-38, 51-55 (рог. M. Glauert, Das Domka-
pitel von Pomesanien (1284-1527), Prussia Sacra, Bd. 1, Torun 2003, s. 357); V. ROhrich, Die
Kolonisation des Ermlandes, Bd. 13, s. 743-980.
91	K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 41-45; W. Dlugok?cki, Osadnictwo pdtnocnej czfici

202
Rozdzial II. Wtadztwo terytorialne (1226-1409)
2.5.2.2.	Kolonizacja Prus Dolnych i Sambii
W okresie kolonizacji wiejskiej zachodniej cz?sci Prus, w Prusach Dolnych
i na Sambii agraniczano si? z rozmyslem prawie wylqcznie do nadawania i po-
twierdzania dobr sluzebnych Niemcom i Prusom. Dopiero od polowy lat 20. za-
cz?lo si? zasiedlanie Wzniesienia Gorowskiego (komturstwo balgijskie) wokol
Zelaznej Gory, lokowanej zresztq juz w 1308 r. Powstalo tu ok. 30 wsi czynszo-
wych na surowym korzeniu, a 11 wsi pruskich przeniesiono na prawo chelmin-
skie. W latach 30. rozpocz?la si? kolonizacja wokol Gorowa (Ilaweckiego). Pra¬
wie 20 wsi chelminskich bylo skoncentrowanych na poludnie od miasta przy
granicy z Warmiq, na polnoc zas od niego byly one rozproszone i cz?sciowo po-
wstaly na terenie osadnictwa pruskiego. Oba te zgrupowania wsi czynszowych
rozdzielone byly przez osadnictwo pruskie w dolinie Walszy.
Zapewne w tym samym czasie rozpocz?la si? kolonizacja zwartego pasa le-
snego mi?dzy Zalewem Wislanym, rzek^ Swiez^ (niem. Frisching) a Pregol^
(komturstwo brandenburskie). Powstalo tu okolo 20 wsi czynszowych. Osad¬
nictwo osiqgn?lo zachodni^ kraw?dz Zehlau-Bruch. Na plan zasiedlenia obszaru
mi?dzy poludniowq kraw?dziq bagna a Lyn^ wskazuje lokacja Frydl^du
(1334-1335) (zob. 2.5.1.2.2). Zdaje si? jednak, ze wowczas nie zostal on zreali-
zowany. W tym okresie wsie czynszowe zacz?to lokowac na wysokim brzegu
Pregoly w okolicy Welawy, pozostawiajqc w dolinie rzeki osadnictwo pruskie.
Po pewnej przerwie wznowiono kolonizacj? od konca lat 40. XIV w. Od pol.
XIV w. do pocz^tku lat 70. zalozono ok. 20 wsi czynszowych wzdluz poludniowej
(komturstwo brandenburskie) i wschodniej (krolewieckie) kraw?dzi bagna
Zehlau, a nawet na lewym brzegu Lyny. W dolinie rzeki pozostalo osadnictwo
pruskie92.
Dzialalnosc kolonizacyjna Zakonu na Sambii nie przybrala wi?kszych roz-
miarow i obj?la glownie jej wschodniq cz?sc. Akcja osadnicza biskupow sam-
bijskich polegala przede wszystkim na przeksztalcaniu istniejqcych juz wsi pru¬
skich. Glown^ przeszkodq w przeprowadzeniu zasadniczych zmian bylo g?ste
osadnictwo pruskie, a takze zagrozenie najazdami litewskimi93.
Zulaw Wielkich w XIV-L pol XVw., w: Zulawy i Mierzeja moje miejsce na ziemi, red. D.A. Dekanski,
Gdansk 2001, s. 115-122; A. Semrau, Die Siedlungen im Kammeramt Fischau (Komturei Christ-
burg) im Mittelalter, MCV, H. 44, 1936, s. 25-33.
92	M. Rousselle, Die Besiedlung des Kreises Preufiisch-Eylau in der Ordenszeit, AF, Jg. 3:1926,
H. 2, s. 16-23; K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 62-69.
93	H. Mortensen, Die Siedlungsgeographie des Samlandes, Stuttgart 1923, s. 51-53; R Sieg-
mund, Deutsche Siedlungstatigkeit der samlandischen Bischofe und Domkapitel vomehmlich
im 14. Jahrhundert, AF, Jg. 5: 1928, s. 275-277, 281-286; K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit,
s. 72-74; R. Biskup, Dzialalno&d osadnicza biskupdw i kapitufy sambijskiej do konca XIV wieku.
Relacje mifdzy zakonem krzyzackim a duchowiehstwem sambijskim, ZH, t. 67: 2002, z. 3-4,
s. 25 n. (wykaz osad zob. tab. 1-2 i шара). Stan osadnictwa pruskiego i niemieckiego
ok. 1400 r. zob. H. Mortensen, Die Siedlungsgeographie, тара (Preussische Besiedlung um
1400).

2.5. Rozwoj osadnictwa
203
2.5.23. Organizacja procesu osadniczego
i pochodzenie kolonistow
Dziaialnosc kolonizacyjna Zakonu miala charakter planowy. Od pocz^tku
tworzono na obszarach pustek osadniczych zwarte grupy wsi z ludnosci^ niemiec-
kg, liczqce po kilkanascie, a nawet kilkadziesi^t miejscowosci z osrodkiem rze-
mieslniczo-handlowym, ktore tworzyly tzw. urz?dy lesne (Waldamter), grupuj^ce
nawet rozproszone wsie niemieckie. Natomiast akcja osadnicza w potudniowo-
-wschodniej ziemi chelminskiej, polegala przede wszystkim na l^czeniu i przeno-
szeniu na prawo chetminskie osad juz istniejqcych. Poczgtkowo przywileje loka-
cyjne wystawiali mistrzowie krajowi, a komturowie tylko za ich zgod^. Natomiast
od polowy lat 90. XIII w. komturowie elbl^ski i dzierzgonski wystawiali je samo-
dzielnie, zapewne na podstawie ogolnego zlecenia mistrza krajowego.
Akcja osadnicza biskupow i kapitul pruskich, poza chyba biskupami pome-
zanskimi, miaia rowniez charakter planowy, realizowana byla podobnymi meto-
dami i z reguly we wspoldzialaniu z Zakonem (wojtowie biskupi i kapitulni byli
cz?sto Krzyzakami). Istnialy jednak rowniez pewne odmiennosci: rozpraszanie
punktow osadniczych po calym obszarze, brak wyraznej preferencji dla chlopskich
wsi czynszowych i nadawanie na duzq skal? dobr sluzebnych, wystawianie przy-
wilejow na koncu, a nie na pocz^tku procesu osadniczego94.
Kolonizacja chlopska rozwijala si? ze szczegolnym nat?zeniem w latach 1280-
1310, 1320-1330, 1340-1350, i po 1310 r. byla przede wszystkim kolonizacja we-
wn?trznq. Potwierdzaj^ to liczne przyklady lokowania po 1310 r. wsi przez za-
sadzcow pochodz^cych z wsi niemieckich obszaru nadwislanskiego i dane
z zakresu dialektologii, wskazujqce na pochodzenie chlopow z urz?dow lesnych
Zelazna Gora i Pokarmin z Wysoczyzny Elblqskiej. Doplyw osadnikow z Niemiec
nie byl znaczny. Bardzo szybkie zwi?kszanie si? liczby ludnosci w pierwszej fazie
kolonizacji, ktora w drugim-trzecim pokoleniu staje si? podstaw^ osadnictwa
wewn?trznego, jest zreszt^ prawidlowosci^ znan^ takze z innych obszardw Euro-
py Srodkowej. Przebieg kolonizacji wiejskiej w Prusach Dolnych po 1330 r. wska-
zuje na stopniowe zmniejszanie si? liczby kolonistow, bowiem czas zasiedlenia
nowego obszaru wydluzal si?, a liczba lanow pierwotnie przekazywanych do lo-
kacji ulegala zmniejszeniu95.
94	K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 12, 14,18-21, 27, 30, 36, 38; idem, Die Siedlungspo-
litik des Deutschen Ordens in Preussen und Pommerellen, w: Runas un referati. 1. Baltijas vesturnieku
konference. Conventus primus historicorum Balticorum, Riga 1938, s. 216; idem, Mittelalterliche
Raumordnung in Westpreufien, „Weichselland”, Bd. 39:1940, s. 56; H. Mortensen, Landesplanung
im ordenszeitlichen und herzoglichen Ostpreufien, „Neues Archiv fur Niedersachsen”, Bd. 7/8:
1948, s. 439 nn.
95	K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 56-59, 69-72. Natomiast wedlug C. Krollmanna, Die
deutsche Besiedlung des Ordenslandes Preufien, „Prussia”, H. 29:1931, s. 258-261, pierwszy okres
zewn?trznej kolonizacji chtopskiej obejmowal lata 1290-1350, a w 2. pot. XIV w. trwaia juz
kolonizacja wewn?trzna. Zob. tez S. Zaj^czkowski, Podbdj Prus i ich kolonizacja przez Krzyzakdw,
Tbrun 1935, s. 36-38. W sprawie liczby osadnikbw zob. W. Kuhn, Die Siedlerzahlen der deutschen
Ostsiedlung, w: idem, Vergleichende Untersuchungen zur mittelalterlichen Ostsiedlung, Kttln-Wien
1973, s. 211-234.

204
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
Wedtug Lucasa Davida przybysze osiedlali si? w miejscach dla nich najbar-
dziej odpowiednich: na Zulawach osadnicy z Dolnej Saksonii, Holandii i Jtilich.
Wielu z nich ptzybylo do biskupstwa warminskiego, wsie S^topy i Wojkowo koio
Reszla miaty zostac zaiozone przez knechtow (chiopow) z Geldrii i Jtilich. Na-
tomiast do ziemi chelminskiej, Pomezanii, cz?sciowo Warmii przybylo wielu osad-
nikow mowicjcych j?zykiem srodkowoniemieckim, a z Misni mialo przyw?drowac
az 3000 chiopow.
Wazn;j wskazowk^ s;j rowniez dialekty j?zyka niemieckiego uzywane w Prusach
w XIX i XX w. Dialekt wysokopruski uzywany byl w ziemi chelminskiej, na Pogo-
rzu i na poludniowej Warmii (tzw. wroclawski), со wskazuje na pochodzenie lud-
no§ci z obszaru turynsko-gomosasko-luzycko-sl^skiego. Natomiast dialekt dolno-
pruski obejmowat Wysoczyzn? Elbl^sk^, polnocn^ Warmi? (z okr?giem melzackim
i reszelskim) oraz Prusy Dolne z Sambiq. To z kolei wskazywaloby na przybyszow
z Dolnej Saksonii i Niderlandow. Zrodla historyczne bezposrednio lub posrednio
potwierdzaj^ naplyw osadnikow chlopskich do Prus ze srodkowych i dolnych Nie-
miec. Blizsza analiza nazw osobowych i miejscowych nie jest jednak w tym miej-
scu mozliwa. Generalnie zdaja si? one pokrywa6 z danymi dialektologicznymi96.
2.5.2.4.	Udzial Prusow w kolonizacji wiejskiej
Prus Zachodnich i Dolnych
Jednym z problemow spornych pozostaje rola ludnosci pruskiej w koloniza¬
cji wiejskiej. W polnocno-wschodniej cz?sci komomictwa melzackiego biskupstwa
warminskiego, lokatorzy wsi chelminskich, a zapewne tez chlopi, byli Prusami.
Na prawo chetminskie przenoszono tez wsie pruskie. Takze w trzech wsiach bi¬
skupstwa sambijskiego na prawie chelminskim mieszkala bez w^tpienia ludnosc
pruska. Niektore wsie pruskie otrzymywaly zamiast prawa chelminskiego „prawo
dziedziczne” (ius hereditarium) dla obu plci i dochodzilo do przeksztalcen nie-
wielkich wsi pruskich, przy pozostawieniu niezmiennego arealu oraz ich miesz-
kancow. Taka polityka podyktowana byla najpewniej wzgl?dami misyjnymi: osa-
dzanie Prusow z Niemcami i nadawanie chlopom pruskim prawa chelminskiego
sprzyjalo utrwalaniu chrzescijanstwa. Z tego tez powodu na Warmii biskupi i ka-
pituia nie tworzyli zwartych skupisk osadniczych ludnosci niemieckiej97.
96	L. Davids, Preusshchc Chronick, Bd. IV, hrsg. v. E. Henning, Koenigsberg 1813, s. 132-133;
W. Ziesemer, Die ostpreujiischen Mundarten. Proben und Darstellung, Breslau 1924, s. 121-136
i шара; W. Mitzka, Grundziige nordostdeutscher Sprachgeschichte, Halle/Saale 1937. Proba bliz-
szego okreslenia pochodzenia kolonistow ze Srodkowych Niemiec na podstawie badan dialekto-
logicznych nie dala jednoznacznych wynikow, zob. P. Wiesinger, Moglichkeiten und Grenzen der
Dialektologie bei der Etforschung der deutschen Ostsiedlung, w: Die deutsche Ostsiedlung des
Mittelalters a Is Problem der europaischen Geschichte, hrsg. v. R. Wenskus, VuF, Bd. XVIII, Sig-
maringen 1975, s, 185-186, Рог. H. Wunder, Siedlungs- und Bevolkerungsgeschichte, s. 22-24.
97	R. Pltlmicke, Zur lUndlichen Verfassung des Samlandes unter der Herrschaft des Deutschen
mi-> . os_ua, p swmund. Deutsche Siedlungstdtigkeit, s. 281-286; K. Kasiske,

2.5. Rozwoj osadnictwa
205
Ocena polityki Zakonu w tej kwestii jest rozna. Cz?sc badaczy przyjmuje, ze
Krzyzacy prowadzili polityk? separacji obu grup etnicznych i nie przyjmowania
Prusow do wsi chelminskich, inni zas temu zdecydowanie przecz^. Brak na ten
temat jednoznacznych danych zrodlowych. W kazdym razie istniej^ca do
pot. XIV w. nadwyzka demograficzna osadnikow niemieckich umozliwiata tak$
polityk?. Ludnosc pruska mieszkala w niektorych wsiach chetminskich w kom-
turstwie batgijskim i w wielu krzyzackich wsiach na Sambii, gdzie Prusowie wy-
st?powali takze jako lokatorzy98 99.
2.5.2.5.	Poczqtki kolonizacji Wielkiej Puszczy
Kolonizacja Wielkiej Puszczy (Wildnis) zacz?la si? w 2. dziesi?cioleciu XIV w.f
prawie jednoczesnie od strony ziemi chelminskiej i Prus Gornych na terenie ziemi
lubawskiej i wschodniej Sasinii, od strony Prus Dolnych na wschod od Lyny, i od
strony biskupiej Warmii na obszarze Galindii.
W biskupiej cz?sci ziemi lubawskiej dziatalnosc kolonizacyjnq rozwinqt biskup
Otto von Reval (z Rewla) (1323-1349), nadajqc dobra sluzebne, lokuj^c i prze-
nosz^c na prawo chelminskie wsie chlopskie. Dzialalnosc osadnicza kapituly
chelminskiej mi?dzy Welem, Brynicy a Drw?c^ rozpocz?la si? juz w 1310 r. lo-
kacjq wsi Sugajno, ale jej przebieg jest slabo znany. Bye moze zakonezyla si? wraz
z wystawieniem przywileju dla najbardziej na poludnie wysuni?tego Klonowa
(1379). Biskupi ptoccy lokowali w latach 1310-1312 4 wsie na obszarze 300 lanow
w poblizu ujscia Brynicy do Drw?cy i Gr^zawy w ziemi michalowskiej (1322), со
bylo cz?sci^ dziatalnosci kolonizacyjnej na lewym brzegu Brynicy wokol Gorzna.
Akcja osadnicza w srodkowej (krzyzackiej) cz?sci ziemi lubawskiej prawdopo-
dobnie polegala na przenoszeniu istniej^cych tu osad na prawo niemieckie".
Kolonizacj? wschodniej Sasinii rozpocz?lo nadanie w 1321 r. Peterowi von
Heselecht (Piotrowi z Leszcza) i jego krewnym 1440 lanow mi?dzy Szkotowk^
Die Siedlungstatigkeit, s. 52, 72, 93-95; M. Pollakowna, Osadnictwo Warmii w okresie krzyzackim,
Poznan 1953, s. 79-100 (z obszernym omowieniem wczesniejszego stanu badan); R. Wenskus,
Kleinverbande und Kleinraume bei den Prussen des Samlandes, w: idem, Ausgewahlte Aufsdtze
zum frtihen und preufiischen Mittelalter. Festgabe zu seinem 70. Geburtstag, hrsg. v. H. Patze,
Sigmaringen 1986, s. 245-246.
98	K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 15, przyp. 45. Pogl^d H. towmianskiego, Polityka
ludnosciowa Zakonu Niemieckiego w Prusach i na Pomorzu, w: idem, Prusy - Litwa - Krzyzacy,
oprac. M. Kosman, Warszawa 1989, s. 157-158, о powszechnym od pocz^tku udziale Prus6w
w kolonizacji na prawie niemieckim nie wydaje si? uzasadniony, zob. M. Rousselle, Die Besiedlung
des Kreises Preufiisch-Eylau, s. 22. Takze H. Mortensen, Die Siedlungsgeographie, s. 52 (por. s. 58)
przyznaje, ze na Sambii prawo chelminskie otrzymywaly krzyzackie wsie etnieznie pruskie.
99	M. Aschkewitz, Die Siedlungstatigkeit des Bischofs Otto von Kulm (1323-1349) in der
Ldbauy AF, Jg. 20:1943, s. 85 n.; J. Hoelge, Das Culmer DomkapiteU s. 123-124; K. Kasiske, Die
Siedlungstatigkeit у s. 38-39, 74-76; J. Bieniak, Recepcja prawa chelminskiego na Kujawach i ziemi
dobrzynskiej w iredniomeczu, w: Studia Culmensia Historico-Juridica, 1.1, s. 203-207. Stan osad¬
nictwa w ziemi lubawskiej zob. G. Henkel, Das Kulmerland% тара; SHGZCh&, тара.

206
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
a gorn^ Wkr^ (Welem). Powstato tu ogolem 29 dobr rycerskich. W 1325 r. kom-
tur dzierzgonski nadal 400 lanow mi?dzy Drw?c^ а rzckq (dzis strumieniem)
Grabiczek z 8 sluzbami Hansowi von Otatz (z Otoczyna) i kilku innym rycerzom,
w 1328 r. Konradowi Doringowi 200 lanow, a takze kilka innych dobr.
Ponownie akcja osadnicza zostala podj?ta po utworzeniu komturstwa w Ostro-
dzie i wytyczeniu granicy z Mazowszem (1343). Najwi?ksze nat?zenie kolonizacji
wzdluz poludniowo-zachodniej granicy przypadlo na lata 1340-1360. Nadania
dotyczyly dobr sluzebnych roznej wielkosci. Wsi chlopskich bylo natomiast nie-
wiele. W tym samym czasie rozpocz?la si? intensywniejsza kolonizacja dziewicze-
go obszaru wokol Olsztynka. Nadawano tu dobra sluzebne na prawie pruskim
0	powierzchni 10-15 lanow, z wolniznq do 10 lat. Odpowiednikiem tej akcji byly
nadania na terenie s^siedniego komornictwa Lukta oraz zasiedlenie poludniowej
cz?sci komornictwa mor^skiego, na obszarach niezaj?tych przez wsie na prawie
chelminskim100.
Poczqtki kolonizacji w warminskiej cz?sci Wielkiej Puszczy to nadania dobr
sluzebnych wokol pozniejszych Jezioran i w rejonie Barczewa. Na dobre rozpo-
cz^l ]q w latach 30. XIV w. wojt biskupi Heinrich von Luter, zakladajqc w oko-
licy Reszla wsie i dobra sluzebne. Rownolegle prowadzono kolonizacj? w kierun-
ku Lidzbarka Warminskiego, tworz^c trwale pol^czenie komunikacyjne mi?dzy
tymi miastami. Nast?pnie, wokol Lidzbarka i na poludnie od niego, Heinrich von
Luter umacnial osadnictwo przez zasiedlenie obszaru mi?dzy Lyn^ a Symsarn^
1	na poludnie od Dobrego Miasta, mi?dzy Lyn^ a Paslfk^. Waznym posuni?ciem
bylo zalozenie polozonych centralnie Jezioran (1338), ktore pol^czyl sieci^ wsi
z Dobrym Miastem, cz?sciowo z Reszlem, i zag?szczenie osadnictwa na szlaku
komunikacyjnym Reszel - Lidzbark.
Kolonizacj? poludniowo-wschodniej cz?sci Warmii kontynuowal nast?pny
wojt, Bruno von Luter. Mi?dzy Reszlem a Lidzbarkiem zalozono kilka nowych
wsi czynszowych, wokol Lidzbarka przenoszono wsie pruskie na prawo chelmin-
skie, a na prawym brzegu Lyny w kierunku Jezioran powstawaly nowe dobra
sluzebne. Po podziale poludniowo-wschodniej cz?sci puszczy mi?dzy biskupa
a kapitul? w 1346/1347 r., ta druga rozpocz?la intensywn^ kolonizacj? swojej
cz?sci. Jeszcze w latach 40. zalozono Bart^g oraz kilka wsi nad Lyn^. Po lokacji
Olsztyna (1353), w ci^gu kilku nast?pnych lat, wokol miasta zalozono ok. 30 wsi
czynszowych. Byly one bronione przez lancuch pruskich dobr sluzebnych, polo¬
zonych w odleglosci ok. 10 km od granicy dominium. Natomiast na granicy po¬
ludniowo-wschodniej, na poludnie od Barczewa, zakladano duze dobra rycerskie
(TV?kusy 1359, Skajboty 1362).
Po zniszczeniu (Starego) Barczewa przez Litwinow (1353) zacz?to intensyw-
nie zakladac stosunkowo duze (srednio ok. 40 lanow) dobra sluzebne na surowym
11,(1 A. Dohring, Uber die Herkunft der Masuren. Mit besonderer Berticksichtigung der Kreise
Osterode und Neidenburg, OG, H. 13: 1911, s. 251-255; O. Schnippel, Siedlungsgeographie des
Osterodischen Gebietes, AF, Jg. 5: 1928, s. 14 n. i шара; К. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 76-
82, 83-86; K. Riel, Die Siedlungstdtigkeit des Deutschen Ordens in Preuflen in der Zeit von 1410-
1466t AF, Jg. 14: 1937, s. 237. Рог. К. Conrad, Der Deutsche Orden, s. 100-102,104.

Мара 11. Kierunki kolonizacji panstwa zakonnego w XIII i XIV w.

208
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
korzeniu od Bisztynka do Lyny, z najdalej na poiudniowy wschod wysuni^tym
Biesowem (1354). W polowie lat 50. wokol Barczewa (ok. 10 km na poiudniowy
wschod od Starego Barczewa) powstalo kilka wsi czynszowych. Na potudnie od
tego osadnictxya zakladano niewielkie, kilkulanowe dobra sluzebne, ktorych cen¬
trum byl zameczek Jedzbark.
W latach 60. XIV w. lancuchem wsi pohjczono Dobre Miasto z Barczewem.
W tym czasie rozpocz^lo si§ nadawanie dobr sluzebnych mi?dzy Barczewem
a Reszlem. Okolo 1370 r. kolonizacja warminskiej cz?sci Wielkiej Puszczy byla
zakonczona. Dopiero po ustaleniu poludniowej granicy Warmii (1374) powstalo
kilka nowych punktow osadniczych z miastem Biskupcem (1395) na czele101.
Punktem wyjscia kolonizacji w polnocno-wschodniej czysci Wielkiej Puszczy
bylo zalozenie sieci zamkow (Gierdawy, Barciany, Scjtoczno i prawdopodobnie
K^trzyn), ustalenie wschodniej granicy z biskupi^ Warmi;j i podzielenie cz^sci
puszczy mi^dzy komturstwa: balgijskie, pokarminskie i krolewieckie (1326). Na-
st?pnym krokiem bylo zalozenie dwoch nowych zamkow na linii wielkich jezior:
W^gorzewa i Gizycka, i nowy podzial Puszczy mi?dzy komturstwo krolewieckie
i brandenburskie. Kolonizacja zacz^to od nadawania Prusom niewielkich, kilku-
radlowych dobr wokol Gierdaw, K^trzyna, a przede wszystkim S^toczna. Od
konca lat 30. wokol Barcian zacz^ly powstawac dobra sluzebne nie tylko na pra-
wie pruskim, ale takze chelminskim.
Utworzenie komturstw „puszczanskich” w S^tocznie i Wystruci mialo bye
zapewne wst^pem do intensywnej akcji kolonizacyjnej. W latach 40. w okregu
sqtoczenskim powstalo kilka wsi czynszowych i miasto S?popol. Jednak po na-
jazdach Litwinow w latach 1347-1348 wrocono do starego podzialu administra-
cyjnego, a kolonizacji wznowiono dopiero w latach 50. Obok dobr na prawie
pruskim zacz?to wystawiac przywileje na niewielkie dobra na prawie chelminskim
i magdeburskim. Jedynie w lesie Dawer, na zachod od Gierdaw, powstawaly
wi?ksze maj^tki. W 1376 r. nadano 120 lanow Henslowi Traupemu. Chlopskie
wsie czynszowe - glownie w okregu s^toczenskim - zacz^to lokowac dopiero po
1370 r. Czysciowo byla to reorganizaeja wsi pruskich. Pewien udzial w lokaeji wsi
chlopskich miala rowniez wielka wlasnosc. Proces ten nie przybral jednak wi?k-
szyeh rozmiarow i wygasl w koncu XIV w.102
2.5.2.6.	Drugi etap kolonizacji Wielkiej Puszczy
W latach 70. XIV w. zacz?to nadawac dobra sluzebne i zakladac wsie czyn¬
szowe na obszarze mi^dzy Gierdawami a Nordemborkiem, a nieco pozniej mie-
dzy Gierdawami a W?gorzewem. W tym samym czasie wokol Dryfortu akcj?
101	K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 86-101. Zob. tez H. Schmauch, Besiedlung und Be-
vdlkerung, s. 4-7.
102	K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 101-112. Dla okregu gierdawskiego zob. M. Rous-
selle, Das Siedlungswerk des Deutschen Ordens im Lande Gerdauen, AF, Jg. 6:1929, s. 227 n.

2.5. Rozwoj osadnictwa
209
kolonizacyjng prowadzili komturzy brandenburscy. Obok wsi czynszowych byty
tu mniejsze lub wi?ksze dobra sluzebne (Surwile 1397 - 120 lanow, Guja 1406
- 120 lanow). Na poludnie od tego skupienia osadniczego, a na zachod od Leca,
powstala siec dobr sluzebnych, majgca oslaniac je od najazdow litewskich.
Rownolegle komturzy balgijscy prowadzili akcj? kolonizacyjn^ na odcinku
mi?dzy K?trzynem a Rynem, wzdluz granicy z komturstwem brandenburskim. Na-
dawanie niewielkich dobr sluzebnych na prawie pruskim, a nast?pnie chelminskim,
wokol Szestna zacz?lo si? od konca lat 50., zakladanie wsi zas od lat 80. XIV w.
Kolonizacja w okr?gu szczycienskim rozpocz?la si? w latach 80. Na poludnie
od lancucha jezior, Kalwa, Leleskie, Grom i Sasek Wielki, i na polnocny zach6d
od Szczytna powstalo kilka wsi czynszowych i miasto Pasym. Nieco pozniej za-
cz?to na tym obszarze zakladac niewielkie dobra sluzebne, a od konca lat 80.
mi?dzy jeziorem Sasek Wielki a Walpusz lokowano wsie czynszowe.
Odmienruj polityk? kolonizacyjng prowadzil Zakon mi?dzy polnocny cz?-
sci^ okr?gu szczycienskiego a poludniow^ szestenskiego. Prus Sanglobe otrzymal
w 1373 r. 120 lanow (dzis Warpusy), bracia von Ulsen w 1379 r. razem 300
lanow wokol Jeziora Gielgdzkiego za 10 sluzb, a w r?kach rodziny von Wilde-
nau znalazlo si? 600 lanow potozonych na poludnie od dobr Ulsenow, obci^zo-
nych l^cznie 16 stuzbami. Mi?dzy dobrami von Wildenau a Pasymiem powstalo
w latach 80. kilka kilkudziesi?ciolanowych dobr. Na obszarach tych wiclcy wla-
sciciele ziemscy nadawali niewielkie dobra sluzebne, a takze lokowali wsie pry-
watne. Przed 1410 r. nie doszlo jednak do pol^czenia osadnictwa wokol Rynu
z tym wokol Szestna103.
Po podziale Nadrowii mi?dzy Zakon a biskupstwo sambijskie, biskupi i ka-
pitula rozpocz?li dzialalnosc kolonizacyjng wzdluz polnocnej kraw?dzi gornej
Pregoly, lokuj^c kilka wsi na prawie chelminskim i wysiedlajgc cz?sciowo ludnoSd
prusk^. Nadawano rowniez niewielkie (2-4 lany) sluzby pruskie. Natomiast
Zakon, wzdluz Pregoly, mi?dzy Welaw^ a Wystrucieg zaczgl nadawac Niemcom
dobra sluzebne na prawie chelminskim w wymiarze 25 lanow za jedn^ sluzb?
z przewaznie 10-letnim okresem wolnizny. Rodzina Kuschenpusch otrzymala az
300 lanow za 12 sluzb. Jednoczesnie w tym okresie Krzyzacy wystawili przywile-
je na dobra sluzebne dla Prusow wokol Welawy104.
103	Calosc tej fazy kolonizacji Wielkiej Puszczy przedstawil M. Toeppen, Geschichte Masurens,
Danzig 1870, s. 92-96, 98-102, 111, (bez gierdawskiego), a przede wszystkim K. Kasiske, Die
Siedlungstatigkeit, s. 120-132. Zob. tez opracowania dla poszczegolnych okrygow: M. Rousselle,
Das Siedlungswerk, s. 227-238, 246-249 (gierdawski); F. Grigat, Die Besiedlung des Mauerseege-
bietes im Rahmen der Kolonisation Ostpreussens, Konigsberg 1931, s. 37 n. i тара (wqgorzewski)\
E. Saborowski, Besiedlung und Nationalitatenverhaltnisse des Hauptamts Ortelsburg (zur Zeit der
Herrschaft des Deutschordens), Masovia, Bd. 30:1925, s. 103-117 i H. Gollub, Der Kreis Ortelsburg
zur Ordenszeit, „Prussia”, H. 26: 1922/1923 (wyd. 1926), s. 245-252 (szczycienski).
104	P. Siegmund, Deutsche Siedlungstatigkeit, s. 277-278, 286-288; K. Kasiske, Die Siedlungs-
tatigkeit, s. 133-135; H. Mortensen, G. Mortensen, Die Besiedlung des nordostlichen Ostpreufiens
bis zum Beginn des 17. Jahrhunderst, Tl. I: Die preufiisch-deutsche Siedlung am Westrand der
Groflen Wildnis um 1400, Leipzig 1937, s. 27-28, przyp. 90,116. Ostatnio K. Conrad, Der Deut¬
sche Orden, s. 104, przyp. 78, opowiedziat si? za militarni) funkcjq tego osadnictwa.

210
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
2.5.2.7.	Organizacja osadnictwa w Wielkiej Puszczy
i pochodzenie osadnikow
Zasady dzialalnosci osadniczej w Wielkiej Puszczy przewidywaly nadzor cen-
trali malborskiej i prowadzenie jej w oparciu о komturstwa gorno- i dolnopruskie,
mi?dzy ktore kilkakrotnie dzielono Puszczy. Proby powolania komturstw „pusz-
czanskich” byly nieudane. О ile rozwoj osadnictwa na pograniczu wschodnim
poprzedzala budowa twierdz, о tyle na odcinku poludniowym, ze wzgl?du na po-
kojowe stosunki z Mazowszem, oba procesy przebiegaly rownolegle. Dopiero
w koncu XIV w. zacz?to w obu cz?sciach Puszczy lokowac miasta (Pasym, Mr^-
gowo oraz Gierdawy, Dryfort i Nordenburg (zob. 2.5.1.2.2.)). Wielcy mistrzowie
aktywnie wl^czali si? w dzialalnosc osadnicz^, zastrzegajqc dla siebie lub uzalez-
niaj^c od swojej zgody nadawanie dobr sluzebnych i lokacje wsi czynszowych.
Podstawowym celem bylo pol^czenie obu rubiezy, со do 1410 r. prawie si? udalo.
Jednak sam przebieg akcji osadniczej na obu rubiezach wygl^dal odmiennie.
Osadnictwo puszczanskie mialo form? przede wszystkim osadnictwa wojsko-
wego. W Sasinii czy na pograniczu warminsko-szczyciensko-szestenskim Zakon
nadawat nawet kilkusetlanowe dobra, ale tez przez caly czas kilku- czy kilkuna-
stolanowe posiadlosci tzw. wolnych i lokowal pewn^ liczb? wsi czynszowych.
W polnocno-wschodniej cz?sci Puszczy zacz?to najpierw nadawac kilkuradlowe
dobra sluzebne na prawie pruskim, a dopiero od poi. XIV w. na prawie chelmin-
skim i magdeburskim, szczegolnie duze tylko w okr?gach gierdawskim, s^toczen-
skim i nad Pregokj. W latach 70. zacz?to lokowac chtopskie wsie czynszowe wokol
Gierdaw, Barcian i K?trzyna, ale proces ten szybko wygasl. Takze w koncu XIV w.
procesy osadnicze na obu rubiezach przebiegaly odmiennie. W cz?sci potnocno-
-wschodniej powstawaly w tym samym czasie obok siebie zarowno dobra sluzeb¬
ne roznej wielkosci na prawie niemieckim i pruskim, jak tez duze chlopskie wsie
czynszowe. Inaczej bylo w cz?sci poludniowo-wschodniej, wzdluz granicy z bisku-
pi% Warmiq. W okr?gu szestenskim chlopskie wsie czynszowe pojawily si? po
dobrach sluzebnych, w szczycienskim zas bylo odwrotnie. Wielkq rol? w akcji
osadniczej odegrala tu wielka wlasnosc rycerska.
Zmiany w intensywnosci osadnictwa chlopskiego w polnocno-wschodniej cz?-
Sci Puszczy wi^zano z brakiem osadnikow albo brakiem jego finansowego wspar-
cia przez Zakon w okresach wojen z Litwq w latach 1370-1396/1398. Zakladanie
miast (Gierdawy, Allembork, Nordenburg, Dryfort) traktowano albo jako etap
kohcowy, albo jako wst?p do niej, gdyz byly one polozone nie w centrum, ale na
kraw?dzi obszaru zasiedlonego. W zwi^zku z prob^ lokacji Ragnety (1408) w za-
mysle byla takze kolonizacja komturstwa ragneckiego, niezrealizowana w zwi^z-
ku z zaostrzaj^ si? sytuacj^ zewn?trznq.
Odmienny charakter miala polityka osadnicza na obszarze Wielkiej Puszczy
nalez^cej do Warmii, prowadzona zreszt^ w generalnym porozumieniu z zako-
nem krzyzackim. Punktem wyjscia byla budowa grodu w Barczewie (1326)
zapocz^tkowana przez wdjta biskupiego Heinricha von Luter (1333-1342). Pre-
ferowat on zakladanie duzych wsi czynszowych (50-60 lan6w) na prawie chet-
miAskim, przekazywanych do osadzenia 2-3 lokatorom. Mniej liczne byly

2.5. Rozwoj osadnictwa
211
dobra sluzebne. Rownolegle powstawaly miasta. Duzq rol? odegrali Prusowie,
ktorzy byli lokatorami przynajmniej polowy wsi. W zwi^zku z zagrozeniem litew-
skim w wielu wsiach obok lanow czynszowych byly tez lany obci^zone sluzb^
wojskow^105.
W akcji osadniczej w Wielkiej Puszczy wzi^ly udzial rozne grupy etniczne i spo-
teczne. W Sasinii byli to przybysze z ziemi chelminskiej i Pomezanii, pochodzenia
niemieckiego, polskiego i pruskiego. Wyst^powaly nawet nadania na prawie po-
mezanskim. W zasiedleniu obszaru mi?dzy gorn^ Drw^c^ a gom^ Pasl^k^ wzi?-
li masowy udzial drobni pruscy wolni. Poniewaz w polnocnej Sasinii wzmianko-
wane S3 radla chlopskie i wsie chlopskie, bardzo prawdopodobna jest tez pruska
kolonizacja chlopska na surowym korzeniu. W 1437 r. cztery pruskie wsie wyst?-
puj^ w komornictwie ostrodzkim (91,5 radla) i jedna w d^browienskim (11 radel).
Radla czynszowe wzmiankowane s^ juz w 1379 r. w liczbie 444. W 1397 r. bylo
w komturstwie 327 radel we wszystkich komornictwach (bez dzialdowskiego i ni-
dzickiego). W ci^gu kilkudziesi^ciu lat doszlo zatem do wyraznego ograniczenia
ich zasi^gu. Nie wiadomo, jaka byla geneza tych wsi: czy bylo to przedsi$wzi?cie
Zakonu czy tez zostaly przez niego przej^te od rycerstwa106.
Takze w zasiedleniu Sasinii poludniowej wzi?li udzial Niemcy, Prusowie,
a szczegolnie licznie Polacy, wyst^puj^cy nie tylko w dobrach sluzebnych, kt6re
otrzymywali za sluzby pruskie, ale tez we wsiach czynszowych. Bezspomy jest
rowniez udzial trzech narodowosci w kolonizacji wojskowej i chlopskiej szesteh-
skiego i szczycienskiego. Bartnicy i mysliwi, osiedleni pod Szczytnem (1360) i Pi-
szem (1367), i lokatorzy niektorych wsi (Lelesk 1381, Trelkowo 1391, Romany)
byli przede wszystkim Polakami, ale takze Prusami. Okolo pol. XV w. Prusowie
i Polacy mieszkali w niektorych wsiach okr$gu szczycienskiego (Trelkowo, Grom,
Dybowo, Stare Kiejkuty)107.
Rola rycerstwa w kolonizacji Puszczy, tak widoczna w Sasinii, nie ulegla
zmniejszeniu i pozniej. Pochodz^cy z dzialdowskiego Wildenauowie, Rheinswei-
nowie, Targowitzowie (Targowscy) z ziemi chelminskiej, Ulsenowie z Warmii,
dzierzqc wielkie dobra ziemskie, odegrali znacz^c^ rol? w kolonizacji szestenskie-
105	K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 74-77, 92-93, 112-120, 130-132,147-150; H. Mor-
tensen, G. Mortensen, Die Besiedlung des nordostlichen Ostpreuflens, Tl. I, s. 118-126.
106	GZB, s. 77, 81; A. Dohring, Uber die Herkunft, s. 272-273; R. Wenskus, Der Deutsche
Orden und nichtdeutsche Bevolkerung des Preufienlandes mit besonderer BerUcksichtigung der
Siedlung, w: idem, Ausgewahlte Aufsatze, s. 362-363.
107	Po raz pierwszy calosciowo stosunki narodowosciowe w mazurskiej cz^sci Wielkiej Pusz¬
czy nakreslili M. Toeppen, Geschichte Masurens, s. 112-119 (bez ziemi lubawskiej i Sasinii)
i W. K^trzynski, О ludnoici polskiej w Prusiech niegdyi krzyzackich, Lwow 1882, s. 225-249. Pro¬
blem ten doczekat si$ tez wielu studidw analitycznych, zob. A. Dohring, Uber die Herkunft,
s. 269 nn.; a w szczycienskiem E. Saborowski, Besiedlung, s. 100, 149, 172; H. Gollub, Der Kreis
Ortelsburg, s. 252-255; zob. tez K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 84, 86, 124, 157; W. Kuhn,
Geschichte der Deutschen Ostsiedlung in der Neuzeit, Bd. II: Das 15. bis 17. Jahrhundert (Land-
schaftlicher Teil)t K61n-Graz 1957, s. 4; M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyzackiego,
s. 292-293, 294-296; W. Sieradzan, Sqsiedztwo mazowiecko-krzyzackie w okresie przemian poll-
tvcznvch w Europie Srodkowo-Wschodniei w latach 1411-1466, Tbruh 1999, s. 196-205.

212
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
go i szczycienskiego. Nie mniejsz^ rol? odegraty tez rodziny rycerskie pochodze-
nia pruskiego, szczegolnie Wickerauowie, posiadaj^cy dobra pod Pasl?kiem,
potem w Biesowie na Warmii (komomictwo jezioranskie), a nast?pnie w okr?gu
gierdawskim-. Szczegolnie aktywne byly rodziny Bronsert i Sparwin.
Malo natomiast wiadomo о pochodzeniu kolonistow przybywaj^cych w pierw-
szej fazie osadnictwa do polnocno-wschodniej cz?sci Puszczy. Przyw?drowali oni
najpewniej z Warmii i Prus Dolnych.
W chlopskiej kolonizacji puszczanskiej wzrosla rola pruskiej grupy etnicznej.
Na ok. 230 wsi chelminskich lokowanych na Warmii w ok. 40% lokatorzy-soltysi
byli pochodzenia pruskiego, szczegolnie liczni w cz?sci poludniowej. W tym re-
jonie Warmii % ludnosci mieliby stanowic Prusowie, Va zas Niemcy. We wsiach
czynszowych cz?sto osadzani byli wolni pruscy (equites Prutheni), ktorzy stopnio-
wo tracili sw^ odr?bnosc spoleczn^. Brak natomiast do 1410 r. informacji о pol-
skiej ludnosci Warmii. Так masowy od lat 30. udzial Prusow w kolonizacji wiejskiej
na prawie chelminskim tlumaczony jest brakiem osadnikow niemieckich, chociaz
we wladztwie biskupim rownorz?dn^ rol? odgrywala tez zasada niedyskrymino-
wania Prusow - chrzescijan108.
Wobec braku osadnikow takze Zakon zmodyfikowal swoj^ polityk?. W przy-
wilejach dla siedmiu wsi komturstwa krolewieckiego z lat 70. XIV w. znalazlo si?
stwierdzenie, ze jesliby ktos w gospodarstwie uzywal radla, to powinien placic
pluzne jak od pluga, a w przywileju dla Dzietrzychowa (mi?dzy Bartoszycami a Gier-
dawami) wyjasniono, ze chodzi о Prusow uzywaj^cych radla. Zakon nie zdecydo-
wal si? jednak na masowy udzial Prusow w kolonizacji. W przywilejach dla ry-
cerstwa z 1364 i 1373 r. pojawily si? zakazy osadzania Prusow - poddanych we
wsiach chelminskich w dobrach prywatnych, a ok. 1406 r. wielki mistrz zabronil
urz?dnikom krzyzackim osiedlania Prusow we wsiach na prawie chelminskim, na
obszarze Puszczy109.
2.5.2.8.	Kolonizacja na prawie niemieckim
na Pomorzu Gdanskim
W XIII w. zroznicowane wlasnosciowo osadnictwo na Pomorzu Gdanskim
koncentrowalo si? w pasie nadwislanskim i na pobrzezu. Obok wtasnosci ksi^z?-
cej, obejmuj^cej ok. 760 osad, oraz rycerskiej, znaczny by! udzial wlasnosci ko-
|0Й V. Rohrich, Die Besiedlung des Ermlandes mit besonderer Beriicksichtigung der Herkunft
der Siedler, ZGAE, Bd. 22: 1926, s. 264; H. Schmauch, Besiedlung und Bevolkerung, s. 8; K. Ka-
siske, Die Siedlungstcitigkeit, s. 93-95; M. Pollakowna, Osadnictwo Warmii, s. 86-96.
109	PUB VI/2 836,857,858,916; ASP 172. Za osiedlaniem si? Prusow w krzyzackich wsiach
chelminskich na obszarze Wielkiej Puszczy wypowiedzieli si? m.in.: M. Rousselle, Das Siedlungs-
werk, s. 228-230; K. Kasiske, Die Siedlungstatigkeit, s. 71; W. Kuhn, Der Haken in Altpreufien,
w: Studien zur Geschichte des Preufienlandes. Festschrift fur E. Keyser zu seinem 70. Geburtstag
dargebracht von Freunden und Schiilem, hrsg. v. E. Bahr, Marburg 1963, s. 172-173 i przyp. 46;
R. Wenskus, Kleinverbdnde und Kleinritume, s. 250-251, przyp. 20; przeciw za§ H. i G. Mortensen,
Die Besiedlung des norddstlichen Ostpreuflens, Tl. 1, s. 95-98.

2.5. Rozwoj osadnictwa
213
scielnej110. Wst?pem do reorganizacji tamtejszego osadnictwa bylo uzyskanie od
wiadcy przywileju pozwalaj^cego na lokacj? na prawie niemieckim i uregulowanie
sprawy dziesi?ciny z biskupem wloclawskim. Do reformy osadnictwa w ziemi
gniewskiej, na obszarze mi?dzy Wisl^ a Wierzyc^, przyst^pil Zakon zapewne juz
w latach 90. XIII w. Do 1308 r. zalozono tu 8 wsi na prawie chelminskim. Zmia-
ny polegaty na powi?kszeniu obszaru wsi przez l^czenie mniejszych osiedli, wy-
tyczeniu nowych granic, wprowadzeniu pomiaru lanowego i trojpolowki, wyzna-
czeniu nowych siedlisk dostosowanych do sieci droznej. Na ten okres nalezy
prawdopodobnie datowac powstanie sluzb wolnych Prusow w okolicach Staro-
gardu (Gdanskiego), chociaz pierwsze wzmianki zrodlowe na ten temat pochodz^
dopiero z lat 1339-1344. Prawo niemieckie wprowadzil takze Zakon w kilku
wsiach, ktore uzyskai przed 1308 r.
W koncu XIII w. do reorganizacji swoich dobr, zlozonych z ponad 30 wsi
polozonych w pasie nadwislanskim i nadmorskim, przyst^pili biskupi wlociawscy.
Do 1317 r. prawo niemieckie uzyskato kilkanascie wsi. W s^siedztwie swojej sie-
dziby cystersi pelplinscy reorganizowali lub osadzili na surowym korzeniu 6 wsi.
Akcj? t? podj?to najpozniej na pocz. XIV w., zapewne opieraj^c si? na wzorach
krzyzackich. Natomiast bardzo siabo zaznaczyta si? w tym zakresie dzialalnoSd
cystersow oliwskich111.
Po zaj?ciu Pomorza Gdanskiego Zakon stal si? tu najwi?kszym wlascicielem
ziemskim. W pierwszym okresie rz^dow starai si? umocnic swoje panowanie przez
zmian? struktury wlasnosciowej na swoj^ korzysc i uregulowac sprawy dziesi?ci-
ny z biskupem wloclawskim i arcybiskupem gnieznienskim112.
110	Brak caiosciowego omowienia osadnictwa wiejskiego Pomorza Gdanskiego przed 1308 r.;
zob. W. L?ga, Obrazgospodarczy Pomorza Gdanskiego w XII i XIII wieku, Poznan 1949, s. 195-254.
Zestawienie stanowisk archeologicznych z VI-X w. zob. W. Losinski, Osadnictwo plemienne
Pomorza (VI-X wiek), Wroclaw-Warszawa-Krakow-Gdansk 1982, s. 256-279 (dawne wojewddz-
two gdanskie i slupskie). О osadnictwie instytucji koscielnych przed 1308 r. pisali: P. Kriedte, Die
Herrschaft der Bischofe von Wloclawek in Pommerellen von den Anfangen bis zum Jahre 1409,
Gottingen 1974, s. 45-51, 79-83, 124-125 i тара; A. Czacharowski, Uposazenie i organizacja
klasztoru norbertanek w Zukowie od XIII do potowy XV wieku, Torun 1963, s. 34-48 i тара;
К. D^browski, Rozwoj wielkiej wlasnosci klasztoru cysterek w Zamowcu od XIII do potowy XVI
wieku, Gdansk 1970, s. 32-39; idem, Opactwo cystersdw w Oliwie od XII do XVI wieku, Gdansk
1975, s. 50-68 (рог. F. Sikora, Z dziejdw klasztoru oliwskiego w XII-XVw., ZH, t. 42: 1977, z. 4,
s. 99-108); R. Koziowski, Rozwoj uposazenia klasztoru cysterskiego w Byszewie (Koronowie) do
konca XIV w., Warszawa-Poznan 1972, s. 32-66 i тара; M. Biskup, Sredniowieczna sied klaszto-
row w panstwie Zakonu Krzyzackiego w Prusach (do 1525 roku), w: Zakony i klasztory w Europie
$rodkowo-Wschodniej X-XX wiek, red. H. Gapski, J. Kloczowski, Lublin 1999, s. 37-40; G. La-
buda, Pomorze Wschodnie w dobie utrwalania ustroju feudalnego (1230-1310), w: Historia Pomo¬
rza, 1.1, cz. 1, red. idem, Poznan 1969, s. 496.
111	K. Kasiske, Das deutsche Siedelwerk, s. 87-91,100-102,129,204; P. Kriedte, Die Herrschaft,
s. 132-138; рог. К. Bruski, Ziemie nad dolnq Wierzycq od XIII do poczqtku XV wieku, Gdansk
1997, s. 90-98, 133-134.
112	Zmiany wlasnosciowe w pierwszym okresie rz^dow Zakonu przedstawil M. Grzegorz,
Struktura administracyjna i wlasnodciowa Pomorza Gdanskiego pod rzqdami zakonu krzyzackiego
w latach 1309-1454, Warszawa-Poznafi-TbruA 1987, s. 58-78. Ukiady о dziesi?ciny omdwil za$
P. Kriedte, Die Herrschaft, s. 176-184.

214
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
Do szeroko zakrojonej akcji kolonizacyjnej, prowadzonej jednoczesnie we wszyst-
kich komturstwach i w wojtostwie tczewskim, przyst^pil Zakon po 1330 r., a w kom-
turstwie czhichowskim juz w latach 20. Rownolegle z nim reorganizacj? swoich wlo-
sci prowadzUi: wlasciciele wielkich dobr koscielnych i rycerstwo pomorskie.
Na Zulawach Gdanskich najpierw reform^ obj?to istniej^ce juz wczesniej
wsie w centralnej cz?sci tego terytorium. Nast?pnie rozpocz?to zagospodarowy-
wanie obszaru mi?dzy tzw. starym watem a nowym walem wislanym przez zakta-
danie wsi na surowym korzeniu lub przydzielenie cz?sci polozonej tu ziemi wsiom
wewn^trz starego walu. W ten ostatni sposob odbylo si? rowniez zagospodaro-
wanie bagna mi?dzy Motlaw^ a kraw?dzi^ wysoczyzny113.
W latach 30. XIV w. rozpocz?ta si? rowniez kolonizacja polnocno-zachodniej
cz?sci Zulaw nalez^cej do urz?du lesnego komturstwa gdanskiego, obejmujacego
obszar wysoczyzny na zachod od Gdanska. Reorganizacja tutejszego osadnictwa
trwala przez caly XIV w., a lokacje na surowym korzeniu zdarzaly si? rzadko. Od
pocz^tku lat 40. terenem intensywnej reorganizacji gospodarczej starego osad¬
nictwa byla K?pa Swarzewska, a od pol. XIV w. obszar wokol L?borka. Przemiany
gospodarcze trwaly tu do konca XIV w. Takze w prokuratorstwie bytowskim ko-
lonizacj? polegaj^c^ na reformie starszego osadnictwa rozpocz?la lokacja Bytowa
(1346). W 1387 r. bylo tu juz 13 wsi czynszowych. W okr?gu bytowskim cz?sc dobr
rycerskich powstala dopiero w XIV w. Brak jednak informacji о zakladaniu prywat-
nych wsi na prawie chelminskim. Natomiast przeksztalcenia prawne osad w okr?-
gu mirachowskim rozpocz?ly si? dopiero od lat 70. XIV w. i polegaly na nadawa-
niu wsiom na prawie polskim prawa chelminskiego, przy pozostawieniu radel114.
Lokowanie na prawie chelminskim wsi zakonnych rozpocz?lo si? juz w la¬
tach 30. w mniejszym okr?gu tczewskim (pozniejszym sobowidzkim) i kiszewskim,
a od lat 40. takze w koscierskim, gdzie pewna cz?sc wsi, podobnie jak w komtur-
stwie gdanskim, otrzymala prawo chetminskie i zachowala radla. Na surowym
korzeniu zalozono tylko kilka wsi i dobr rycerskich w okolicy Jeziora Przywidz-
kiego. Cech^ charakterystyczn^ przeobrazen osadniczych w wojtostwie tczewskim
jest duza liczba wsi prywatnych na prawie chelminskim. Juz w latach 30. XIV w.
zacz?ty one za zgod^ Zakonu powstawac w poblizu Tczewa. Ich liczb? w calym
wojtostwie na pocz. XV w. mozna szacowac na 50-60115.
Bye moze juz w latach 30. rozpocz?la si? kolonizacja na terenie urz?du le¬
snego w Starogardzie (Gdanskim) (komturstwo gniewskie), gdzie obok siebie
zalozono 10 wsi о zblizonym areale. Nazwy z czlonem -wald, wskazuj^, ze chodzi
о planow^ kolonizacj? na surowym korzeniu. Wokol Starogardu istniala tez grupa
dobr sluzebnych. Z iniejatywy ich wlascicieli powstawaly tutaj w ci^gu XIV w.
prywatne wsie na prawie chelminskim.
Zagospodarowywanie Niziny Walichnowskiej odbylo si? przez lokacje wsi
oraz przez przydzielenie gruntow w dolinie wsiom granieznym, polozonym na
113	K. Kasiske, Das deutsche Siedelwerk, s. 123-127; W. Dtugok?cki, Osadnictwo na Zulawach
Gdanskich w fredniowieczu, ZH, t. 58: 2003, z. 2-3, s. 45-54.
114	K. Kasiske, Das deutsche Siedelwerk, s. 136-163.
Ibidem, s. 127-136.

2.5. Rozwoj osadnictwa
216
wysoczyznie. W latach 30.-40. doszlo tez do reorganizacji osadnictwa w ziemi
tymawskiej przez nadanie prawa chelminskiego 5 wsiom.
Prawdopodobnie w koncu lat 30. XIV w. rozpocz?ta si? reorganizacja osad¬
nictwa w okr?gu borzechowskim (komturstwo grudzi^dzkie) i w dobrach wok61
Skorcza i Osieka (komturstwo pokrzywienskie). W okr?gu nowskim (wojtostwo
tczewskie) dominowala prywatna wlasnosc rycerska. Zakon ograniczyl si? tu do
wprowadzenia prawa chelminskiego w kilku wsiach na skraju Borow TUcholskich.
Od 2. рок XIV w. zacz?ly powstawac na szerszs skal? prywatne wsie na prawie
chelminskim116.
Kolonizacja w komturstwie swieckim zacz?Ia si? zapewne w latach 30. i trwa-
la do pol. XIV w., polegala zas na reorganizacji istniej^cego osadnictwa przez
nadawanie prawa chelminskiego. Wsie zakonne skupialy si? wokol Swiecia i Ja-
sinca, a przede wszystkim na prawym brzegu dolnej Wdy (z Drzycimiem). Nato-
miast w polnocno-zachodniej cz?sci komturstwa, na granicy z Borami Ibcholskimi,
powstaly tylko 2 wsie. W komturstwie swieckim bardzo licznie reprezentowana
byla wlasnosc rycerska. W wielu dobrach doszlo do powstania wsi na prawie chel¬
minskim117.
Akcj? kolonizacyjns w poludniowej cz?sci komturstwa tucholskiego rozpo-
cz?to w polowie lat 30. Polegala ona na przenoszeniu przez Zakon i rycerstwo
na prawo chelminskie wsi juz istniej^cych. Tylko kilka wsi na zachod od TUcholi
lokowano na surowym korzeniu. W pot. XIV w. Zakon przyst^pil do reformy
gospodarczej w Zaborach, przenosz^c na prawo chelminskie osady juz istniejsce
i pozwalaj^c na to samo w dobrach iycerskich, z ktorych cz?sc miala swoje po-
czatki dopiero w XIV w. Z czasem powstaly tu trzy skupiska osadnicze: najwaz-
niejsze wokol Brus, a takze wokol wsi L^g i Wiele118.
W celu umocnienia poludniowej i zachodniej granicy wzdtuz Gwdy, Dobrzyn-
ki, Kamionki i zapewnienia komunikacji z Rzesz^ przez Now^ Marchi? Zakon
przyst^pil do kolonizacji w komturstwie czluchowskim juz w latach 20. XIV w.,
najpierw w rejonie Chojnic i Czluchowa przez lokacj? na surowym korzeniu bqdl
przenoszenie na prawo chelminskie wsi juz istniej^cych. Od polowy lat 40. kolo-
nizacj^ obj?to poludniowo-zachodni^ cz?sc komturstwa, zakladaj^c 10 wsi na
surowym korzeniu. Natomiast od konca lat 30. zasiedlono obszar na potudnie od
Chojnic do granicy z Krajn^, zakladaj^c 8 wsi czynszowych. W kolonizacji okolic
Chojnic i Czluchowa, a szczegolnie poludniowej cz?sci komturstwa czluchowskie-
go, wazn^ rol? odegraly nadania dla rycerstwa - nawet ponad 100-lanowe dobra
z rozleglymi przywilejami. Ich wlasciciele zakladali nast?pnie prywatne wsie na
prawie chelminskim.
Od pol. XIV w. zacz?la si? kolonizacja wzdluz Gwdy, mi?dzy Dobrzynk^ a Czer¬
nies, w kierunku jezior kolo Szczytna, z centrum w Czarnem. Natomiast na ob-
szarze starego osadnictwa na wschod od tych jezior oraz na potnocno-
116	Ibidem, s. 114-123; рог. K. Bruski, Ziemie nad dolnq Wierzycq, s. 157-167.
117	K. Kasiske, Das deutsche Siedelwerk, s. 191-196; M. Aschkewitz, Die Bevdlkerung im
silddstlichen Pommerellert vom 13.-18. Jahrhundert, AF, Jg. 19: 1942, s. 157-164 i тара.
118	К. Kasiske, Das deutsche Siedelwerk, s. 183-191.

216
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
-wschodnim cyplu komturstwa doszlo do przenoszenia istniejacych juz wsi na
prawo chelminskie. Kolonizacja polnocno-zachodnich cz?sci komturstwa rozpo-
cz?la si? po.potwierdzeniu granicy z biskupstwem kamienskim w 1350 r. przez
nadania dla rycerstwa na linii jeziora Bielsko. Wsie prywatne na prawie chelmin-
skim zacz?ly powstawac w tym rejonie w latach 70. XIV w.119
Dzialalnosc kolonizacyjn;) biskupa wlodawskiego Gerwarda przerwal jego
konflikt z Zakonem ok. 1317 r. Zostaia ona wznowiona po 1330 r. W latach 40.
reform^ obj?to wsie biskupie w polnocnej cz?sci Pomorza Gdanskiego i polozo-
ne na polnocny zachod od Skarszew. Tylko w 3 wsiach biskupich pozostalo prawo
polskie.
Joannici prawdopodobnie najwczesniej zreorganizowali Lubiszewo (przed
1321 r.). Jednak juz przed 1323 r. ich siedzib^ staly si? Skarszewy, wokol ktorych
w latach 30. lokowali 4 wsie, a na pocz^tku lat 50. kilka dalszych. Niektore po-
wstaly na surowym korzeniu, inne tylko zreorganizowano. Gdy zakon krzyzacki
przej^l dobra joannickie w 1370 r., potwierdzil ich dotychczasowy status.
Klasztor oliwski nie wl^czyl si? na szersz^ skal? w dzialalnosc kolonizacyjn^
przed 1308 r., potem zas wplyw na jej zahamowanie miaty spory maj^tkowe z Za¬
konem. Dopiero na pocz^tku lat 40. cystersi przyst^pili do reorganizacji dobr
w kluczu oliwskim, na K?pie Oksywskiej, gdzie lokowano 5 wsi, i na K?pie Puc-
kiej (klucz starzynski), gdzie lokowano 6 dalszych. Natomiast w 1381 r. klasztor
sprzedal Krzyzakom poiozone na wschod od Bytowa 3 wsie, zapewne przed wpro-
wadzeniem w nich prawa niemieckiego.
Posiadiosci klasztoru w Zamowcu, powi?kszone w XIV w. о 3 wsie, skupio-
ne byly w poblizu jego siedziby po obu brzegach Jeziora Zarnowieckiego. Reor¬
ganizacji poddano tylko Wierzchucino (1363) i Sobienczyce (1408). Reszta osad
pozostala na prawie polskim.
Do kolonizacji w swoich dobrach wokol Pogodek cystersi pelplinscy przyst^-
pili dopiero w pol. XIV w., lokuj^c 11 wsi. Wysoka wolnizna, ktor^ przyznawano
wsiom (srednio 15 lat), wskazuje, ze reforma nie polegala tylko na t^czeniu mniej-
szych osad, ale tez w znacznym stopniu na dol^czaniu do lokowanych wsi nie-
uzytkow.
Do pol. XIV w. w powi?kszonych nieco drog^ kupna dobrach norbertanek
zukowskich na prawo niemieckie przeniesiono 12 wsi, powi?kszaj$c ich grunty
о nieuzytki. Najwczesniej wprowadzono zmiany we wsiach najdalej polozonych
od Zukowa. Na prawie polskim pozostalo 8 wsi polozonych mi?dzy Zukowem
a Chmielnem.
Wsie arcybiskupie rozlokowane byly w pasie przygranicznym w poludniowo-
-zachodniej cz?sci komturstwa tucholskiego i swieckiego oraz nad Wiskj. Ich re-
organizacj? przeprowadzono w XIV w.120
114 Ibidem, s. 163-182; W. Maas, Zur Siedlungskunde Westpreussen 1466-1772, Marburg
1953, s. 8-12,19-21 i тара.
,2U Dziatalno£6 osadniczq instytucji ko^cielnych przedstawil K. Kasiske, Das deutsche Siedel-
werk, s. 196-215, zob. takze P. Kriedte, Die Herrschaft, s. 238-247; A. Czacharowski, Uposazenie
i organizacja, s. 62-87; K. Dt)browski, Rozwdj wielkiej wlasnoici, s. 79-81; idem, Opactwo cyster-

2.5. Rozwoj osadnictwa
217
Ze wzgl?du na zastane struktury osadniczo-wlasnosciowe polityka koloniza-
cyjna Zakonu na Pomorzu Gdanskim miala inny charakter niz na wschod od
Wisly. W cz?sci polnocnej i srodkowej, poza okolicami Bytowa, a w mniejszym
stopniu L?borka i Pucka, wsie krzyzackie byly rozproszone. W niemieckich sku-
piskach osadniczych w okr?gu lesnym komturstwa gdanskiego i na Zaborach,
w jednej z wsi umieszczano potrzebne urz^dzenia gospodarcze, by pelnila ona
funkcj? osrodka rzemieslniczo-handlowego* 121.
W niemieckiej kolonizacji wiejskiej na Pomorzu Gdanskim najwi?kszy udziai
mieli osadnicy z Dolnych Niemiec. Grupa ta pojawila si? juz w koncu XIII w.
w ziemi gniewskiej, jak tez w komturstwie czluchowskim (tu poswiadczeni
Walonowie), na Zulawach Gdanskich, w rejonie L?borka, Bytowa i Pucka. Chlo-
pi ze Sl^ska, Gornej Saksonii i Turyngii docierali tu w niewielkim zakresie, g!6w-
nie na tereny polozone na poludniu (cziuchowskie i tucholskie). Natomiast lud-
nosc wiejska z ziemi chelminskiej i Pomezanii wzi?Ia udziai w kolonizacji cz?$ci
nadwislanskiej. Stopniowo rosla rola kolonizacji wewn?trznej, ktorej pocz^tek
dali osadnicy z ziemi gniewskiej. Zasadzcami byli glownie chlopi, a takze miesz-
czanie, a nawet rycerze. Od 2. pol. XIV w. wsrod lokatorow pojawiaj^ si? cz?sto
Polacy122.
2.5.3.	Dobra rycerskie
Stawomir Jozwiak
2.5.3.1.	Nadania na prawie rycerskim
Zakon krzyzacki, od chwili rozpocz?cia budowy wlasnego wladztwa teryto-
rialnego w Prusach, d^zyl do stworzenia w podbijanym kraju niezb?dnej do pro-
wadzenia dzialan zbrojnych warstwy osiadlego i w pelni dyspozycyjnego rycerstwa.
Realizacja tych zamierzen w najwczesniejszej fazie byia mozliwa b^dz przez na-
dawanie ziemi przybyszom z zewn^trz, b^dz tez przez przej?cie pod swoje pano-
wanie zamieszkuj^cych w ziemi chelminskiej polskich przedstawicieli tej grupy
spolecznej. Krzyzacy szczegolnie dbali jednak о to, by rycerstwo w ich panstwie,
niezaleznie od pochodzenia etnicznego, terytorialnego czy stanu majqtkowego,
bylo podporz^dkowane wyl^cznie im. Zakon by! bowiem, przynajmniej w pocz^t-
sdw w Oliwie, s. 111-115 (por. F. Sikora, Z dziejow klasztoru oliwskiego, s. 112-115); J. War?zak,
Rozwdj uposazenia arcybiskupstwa gnieznienskiego w tiredniowieczu z uwzgl^dnieniem stosunkdw
gospodarczych w XIViXVж, Lwow 1929, s. 21-22, 44-47. Са\ц siec osadnicz^ Pomorza Gdati-
skiego, z uwzgl?dnieniem podziatow wlasnosciowych, przedstawil M. Grzegorz, Osady Pomona
Gdanskiego w latach 1309-1454, Warszawa-Lodz 1990 i тара.
121	К. Kasiske, Die Siedlungspolitik, s. 216; idem, Mittelalterliche Raumordnung, s. 56-58;
idem, Das deutsche Siedelwerk, s. 166-179.
122	Pochodzenie osadnik6w chlopskich szczeg61owo om6wil K. Kasiske, Beitrdge zur Bevdl-
kerungsgeschichte Pommerellens im Mittelalter, KOnigsberg/Pr. 1942, s. 38-109.

218
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
kowym okresie podboju Prus, jedynym dysponentem ziemi w swoim wladztwie
terytorialnym. Nadawal jц rowniez na wlasnych zasadach. Z tego tez powodu
w ukladzie z ksi?ciem mazowieckim Konradem I z 19 X 1235 r. Krzyzacy wy-
mogli na nim m.in. deklaracj? о usuni?ciu wszystkich rycerzy polskich, ktorzy
mieli dot^d swoje maj^tki na obszarze tworzonego wladztwa zakonnego123. Po-
stanowienia zawarte w dokumencie nie wykluczaly powrotu tych osob na te zie-
mie, jednak w takiej sytuacji uzyskiwane przez nich maj^tki pochodzilyby tylko
i wyt^cznie z nadania Krzyzakow i na warunkach dyktowanych przez Zakon. Так
tez si? stalo, о czym swiadczy tresc przywileju dla rycerzy polskich w ziemi chel-
minskiej, wystawionego dla nich w 2. polowie lat 30. XIII w. przez krajowego mi-
strza pruskiego Hermana Balka (dokument znany z odnowienia z 17 XI 1278 r.).
Przede wszystkim Krzyzacy w swoim wladztwie terytorialnym nie zgadzali si? na
uznawanie dotychczasowego zwyczaju posiadania ziemi na zasadach wlasnosci
alodialnej. Samo rycerstwo potraktowali zawodowo, a nie stanowo. W ich rozu-
mieniu warunkiem przynaleznosci do tej grupy spolecznej bylo posiadanie odpo-
wiedniego maj^tku i - со za tym idzie - zdolnosc do wypelniania konnej sluzby
wojskowej, a nie, jak to bylo w owczesnym prawie polskim, legitymowanie si?
jedynie dziedzicznym pochodzeniem z rycerstwa. Warunek ten sprawial, ze ewen-
tualne zubozenie odbiorcy przywileju, ktore uniemozliwialoby mu ponoszenie
ci?zaru wypelniania konnej sluzby, automatycznie degradowaloby go do poziomu
chlopa. W omawianym dokumencie Krzyzacy wprowadzili rowniez nowe, bardziej
restrykcyjne, a zarazem korzystne dla siebie zasady dziedziczenia. Nieruchomosci
po zmarlym rycerzu obejmowal jego syn lub brat z wyl^czeniem corek i pozosta-
tych krewnych bocznych. Maj^tki pozostawione bez spadkobiercow mial przej-
mowac Zakon. Krzyzacy zgadzali si? со prawda na niedzial synow zmarlego ry-
cerza, ale jednoczesnie stwarzali warunki sprzyjaj^ce rozpadowi wlasnosci
ziemskiej - a со za tym idzie - degradacji niektorych przedstawicieli rycerstwa
do warstwy chlopstwa. W sumie wi?c, na mocy przywileju Hermana Balka, za-
rowno wielkosc maj^tkow, jak i warunki, na ktorych uzyskiwalo je ponownie
osiedlaj^ce si? w panstwie krzyzackim rycerstwo polskie, zostaly poddane pelnej
kontroli Zakonu124.
Omawiane tu regulacje prawne, z pewnymi jednak roznicami w zakresie
Swiadczen skarbowych i uprawnien s^downiczych, byly szczegolnie charaktery-
styczne dla obszarow Pomorza Gdanskiego. Krzyzacy po zaj?ciu tego terytorium
(1309) nie zdecydowali si? bowiem na dokonanie zasadniczych zmian w poloze-
niu prawnym miejscowego rycerstwa. Do jego obowi^zkow nalezala konna sluz-
123	PUB 1/1119.
124	A. Czacharowski, Prawo chelminskie w zyciu stanow panstwa krzyzackiego w Prusach
(1233-1454) ze szczegdlnym uwzgl?dnieniem ziemi chelminskiej, w: Studia Culmensia Historico-
-Juridica czyli Ksi^ga Pami^tkowa 750-lecia Prawa Chetminskiego, red. Z. Zdrojkowski, t. 1,
Torun 1990, s. 161-162; M. Dygo, О przywileju Hermana Balka dla rycerzy polskich w ziemi chel-
mitiskiej z lat 1235-1239, w: Balticum. Studia z dziejdw polityki, gospodarki i kultury XII-XVII
wieku oflarowane Marianowi Biskupowi w siedemdziesiqtq rocznic? urodzin, red. Z.H. Nowak,
Tbruft 1992, s. 113-121; idem, Studia nad poczqtkami wladztwa zakonu niemieckiego w Prusach
(1226-1259), Warszawa 1992, s. 188 n.

2.5. Rozwoj osadnictwa
219
ba wojskowa w lekkiej zbroi na kazde wezwanie nowych wladcow, pomoc przy
budowie, naprawie i rozbiorce zamkow, a takze daniny w krowach i swiniach.
Bylo to prawo zwyczajowe, tzw. pomorskie, od poi. XIV w. nazywane rowniez
polskim125. Najnowsze badania pozwalaj^ stwierdzic, ze na obszarze krzyzackiego
Pomorza Gdanskiego funkcjonowaly obok siebie dwie odmienne zasady wymia-
ru powinnosci wojskowych z dobr rycerskich. Pierwsza, dose powszechna i typo-
wa dla klasycznego prawa polskiego, polegala na wybieraniu jednej sluzby z jed-
nej osady, bez wzgl?du na wlasnosciowe podziaty lub przynaleznosc do
kompleksu obejmuj^cego wi?cej posiadlosci. Druga natomiast, bardziej elitarna,
odnosz^ca si? do dobr obj?tych oddzielnym przywilejem wystawionym w formie
nadania (na prawie chelminskim lub magdeburskim), polegala na wybieraniu
jednej sluzby z calego maj^tku, niezaleznie od jego wielkosci. Zakon, jako wy-
stawca tego typu przywilejow, nie b?d^c zainteresowany ewentualnym pomniej-
szaniem liezby sluzb pelnionych z kilkuwioskowych kompleksow, udzielal tego
typu nadan nielieznym, najznaczniejszym i wiernie z nim wspolpracuj^cym przed-
stawicielom miejscowego rycerstwa126. Na Pomorzu Krzyzacy nie byli sklonni do
przeprowadzenia szybkich zmian w obowi^zuj^cym tam dot^d prawie takze z raeji
licznych innych korzysci, ktore gwarantowalo ono wladey. Obok mozliwosci prze-
j?cia dobr ziemskich po wymarciu m?skich potomkow wlasciciela (tu bowiem,
w przeciwienstwie do prawa polskiego obowi^zuj^cego w ziemi chelminskiej,
dziedziczenie wlasnosci odbywalo si? wyl^cznie w linii m?skiej, jednak z wyl^cze-
niem braci) pozostawialo ono Zakonowi s^downictwo nad poddanymi rycerza
oraz nalezne z jego maj^tku daniny i powinnosci127. W sumie wi?c w pocz. XV w.
elitamym prawem chelminskim, magdeburskim lub ogolnie okreslanym jako nie-
mieckie dysponowala mniej niz polowa wszystkich dobr pomorskich znajduj^cych
si? w r?kach rycerstwa128.
Najwazniejsze wzorce prawne, pocz^tkowo stosowane jedynie w odniesieniu
do osiedlaj^cych si? w Prusach rycerzy obcych (najcz?sciej pochodzenia niemiec-
kiego), pozniej jednak rozszerzone takze na innych, miejscowych odbiorcdw
dobr ziemskich, zostaly zawarte w pierwotnym (1233) i odnowionym (1251) przy-
wileju chelminskim. Rowniez na mocy tego dokumentu о zaliczeniu kogo§ do
grona rycerstwa decydowal posiadany maj^tek, a tym samym zdolnosc do wypel-
niania ci^z^cej na nim sluzby wojskowej, a nie samo urodzenie. Odbiorcow d6br
о wielkosci 40 lanow i wi?cej obowi^zywala ci?zkozbrojna sluzba konna z dwoma
dodatkowymi wierzchowcami, natomiast posiadaeze mniejszych nadan (со naj-
mniej jednak 10 lanow) musieli si? stawiac samodzielnie, konno, w zbroi lekkiej.
125	K. Bruski, Lokalne elity rycerstwa na Pomorzu Gdanskim w okresie panowania zakonu
krzyzackiego. Studium prozopografiezne, Gdansk 2002, s. 22-27.
126	M. Targowski, Zasady wymiaru powinnosci wojskowych z ddbr rycerskich w komturstwie
gdanskim w XIV-XV wieku, RDSiG, t. 64: 2004, s. 171-201.
127	M. Targowski, Ksztattowanie si$ ziemskiej wlasnosci szlacheckiej na Pomorzu Gdanskim
w XIII-XVI w., Torun 2007 (mps rozpr. dokt. w Archiwum UMK).
128	M. Grzegorz, Struktura administracyjna i wlasnofciowa Pomorza Gdanskiego pod rzqda-
mi zakonu krzyzackiego w latach 1309-1454, Warszawa-Poznan-TbruA 1987, tab. 9; M. Tkrgow-
ski, Ksztattowanie si$ ziemskiej wlasnoici.

220
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
Co szczegolnie wazne, sluzba na wlasny koszt byla tu ograniczona jedynie do
obrony terytorium zamieszkania. W przypadku wypraw zewn?trznych wladze byty
zobowii|zane do wyplacenia odszkodowan. Та zasada nie odnosila si? juz jednak
do odbiorcow nadan ziemskich na prawie chciminskim na obszarze Pomorza
Gdanskiego, po opanowaniu tego terytorium przez Krzyzakow (po 1309 r.). Byli
oni bowiem zobowi^zani do sluzby na kazde wezwanie wladz zakonnych zarowno
w obronie kraju, jak i w wyprawach na zewn^trz, a odszkodowania im nie przy-
siugiwaiy. Przywilej chelminski zwalnial posiadaczy dobr ziemskich obci^zonych
konn^ sluzby wojskow^ od realnych swiadczen skarbowych (z pewnymi wyj^tka-
mi na obszarach zaj?tego po 1309 r. Pomorza Gdanskiego). Dawali oni jedynie
tzw. czynsz rekognicyjny, symbolizujqcy uznawanie wtadzy Zakonu, w postaci
jednego denara kolonskiego (albo pi?ciu chelminskich) i funta wosku, a jako
dziesi?cin? biskupi^ - danin? zbozowq. Przez dlugi czas szczegolnie atrakcyjny
by! gwarantowany przez przywilej chelminski system dziedziczenia dobr, a mia-
nowicie zasada daj^ca rowne prawa spadkowe dziedzicom obojga plci. Kobiety
mogly bowiem przejmowac posiadlosci ziemskie na rowni z m?skimi spadkobier-
cami, со w praktyce oznaczalo znaczne rozszerzenie kr?gu uprawnionych do
dziedziczenia i powaznie ograniczalo Zakonowi mozliwosci przej?cia takiego ma-
j^tku. Z drugiej strony koniecznosc wydzielenia cz?sci wlasnosci wszystkim dzie-
ciom musiala powodowac wi?ksze rozdrobnienie dobr. Co wi?cej, zgodnie z za¬
sada tzw. wspolnosci maj^tkowej chelminskiej, polowa maj^tku nalezala si?
malzonkowi zmarlej osoby, zatem dzieci dzielily mi?dzy siebie tylko cz?sc dobr.
Druga polowa trafiala w ich r?ce tylko wtedy, gdy owdowialy ojciec lub matka
nie wst^pili ponownie w zwi^zek malzenski. Dopuszczenie corek do dziedziczenia
zmniejszato prawdopodobienstwo, ze dobra pozostan^ bez spadkobiercy i przy-
padn^ na wtasnosc wladcy. Zasada wspolnosci maj^tkowej miala dwojakie od-
dzialywanie na struktur? wlasnosci rycerstwa. Z jednej strony umozliwiala po-
wi?kszenie maj^tku о dobra dziedziczone przez matzonka, z drugiej jednak,
w razie zawarcia przez wdow? lub wdowca kolejnego malzenstwa, prowadzila do
trwalego rozdrobnienia wlasnosci i przej?cia jej przez powinowatych129. General-
nie wyrazem niskiego statusu rycerstwa w panstwie krzyzackim byly zastrzezone
w przywileju chelminskim prawne ograniczenia swobody obrotu nieruchomoscia-
mi. W mysl tych postanowien transakcje maj^tkami ziemskimi mialy bye dokony-
wane za posrednictwem Zakonu, wyl^cznie mi?dzy poddanymi Krzyzakow. Mi-
nimalna wielkosc alienowanego maj^tku miala wynosic 10 lanow, ale jednoczesnie
przywilej wprowadzal zakaz nabywania wi?cej niz jednego „dziedzictwa” Те re-
gulacje dawaly Zakonowi prawo do kontroli obrotu nieruchomosciami. Wyraznie
wskazywaly tez na daze nie do ograniczania zarowno warunkow rozwoju wielkiej
wlasnosci, jak i nadmiernego rozdrabniania dobr przez alienaeje130.
124 M. Targowski, Ksztattowanie sif ziemskiej wlasnosci.
I3U Przywilej chelmitiski 1233 i 1251, wyd. K. Zielinska-Melkowska, Torun 1986, § 15, s. 42 n.;
M. Dygo, Studia, s. 102-103; C.A. Liickerath, „Platendinst", w; Preufiische Landesgeschichte.
Festschrift fur Bernhard Jdhnigzum 60. Geburtstag, hrsg. v. U. Arnold, M. Glauert, J. Sarnowsky,
Marburg 2001, я. 209; M. 'IUrgowski, Ksztattowanie sif ziemskiej wtasnoici.

2.5. Rozwoj osadnictwa
221
Pocz^wszy od lat 30. XIV w., wladze krzyzackie zacz?ly wprowadzac trzeci
wzorzec prawny dla odbiorcow dobr ziemskich - tzw. prawo magdeburskie pro-
ste. Charakteryzowalo je obciazenie nieco wi?kszymi powinnosciami fiskalnymi.
Oprocz konnej siuzby wojskowej i czynszu rekognicyjnego jego posiadacze zob-
ligowani byli rowniez do daniny pluznej i obowi^zkowych prac przy fortyfikacjach.
Szczegolnie jednak istotne byly regulowane tym prawem zasady dziedziczenia dobr
ziemskich. Uprawniaiy one bowiem do tego wyt^cznie m?skie potomstwo (syn6w)
obdarowanego przywilejem. Kobietom przyslugiwalo jedynie prawo do ruchomo-
sci. Ten nowy, coraz cz?sciej stosowany system nadan, dawal Zakonowi о wiele
wi?ksz^ mozliwosc legalnego przejmowania maj^tkow. Praktyczna realizacja przez
wladz? prawa magdeburskiego przyczyniala si? rowniez do znacznego ostabiania
zwiazkow krewniaczych (rodowych) w odniesieniu do dobr ziemskich131.
2.5.3.2.	Wielkosc terytorialna i rozmieszczenie nadan
W omawianym tu okresie (do pocz. XV w.) о rycerstwie w panstwie krzyzac-
kim w Prusach, we wtasciwym rozumieniu tego slowa, mozna mowic jedynie
w odniesieniu do niektorych, stosunkowo nielicznych odbiorcow i posiadaczy
przywilejow na pokazne dobra ziemskie, nadawanych przez wiadze zakonne na
elitarnym i najbardziej korzystnym prawie cheiminskim. Oczywiscie stanowili oni
wyj^tek. Do pocz. XV w. zdecydowanie przewazaly bowiem klasyczne nadania
о przeci?tnej wielkosci 10-20 lanow. Ich odbiorcy zaliczali si? do tzw. malych
wolnych. Byli to Prusowie, ktorym Zakon odwdzi?czal si? za wiern^ sluzb? nada-
niami dobr na w miar? korzystnych dla nich warunkach ograniczonego prawa
chelminskiego. W tego typu przywilejach akcentowano w sposob szczegolnie wy-
razny zobowi^zania wojskowe odbiorcow. Polegaty one na nieograniczonej sluz-
bie wojskowej przeciwko wszystkim wrogom Zakonu. Ich powinnosci^ byta r6w-
niez wspolna z poddanymi budowa i naprawa grodow wsz?dzie tarn, gdzie
skieruj^ ich Krzyzacy132.
Jednak prawdziwe elity rycerskie w panstwie zakonnym tworzyli bez wyj^tku
odbiorcy i spadkobiercy bardzo rzadkich przywilejow, nadanych duzym posiadto-
sciom ziemskim. Co ciekawe, tylko w pierwszym okresie istnienia wladztwa krzy-
zackiego w Prusach (w XIII w.) rekrutowali si? oni wyl^cznie z Niemcow. Rychlo
w sktad tej elitarnej grupy zacz?ly takze przenikac osoby pochodzenia pruskiego,
polskiego, a nawet litewskiego. Krzyzacy bowiem nagradzali duzymi posiadloScia-
mi ziemskimi za wiemosc Zakonowi i wzgl?dy narodowosciowe nie odgrywaty tu
wi?kszej roli.
Juz w latach 30. XIII w. pojawiia si? w Prusach, trudno niestety uchwytna
w stosunkowo ubogich zrodlach, grupa odbiorcow wielkich nadan. Pierwszym z nich
131	A. Czacharowski, Prawo chetmiiiskie, s. 159 n.; K. Bruski, Lokalne elity ryeerstwa, 8.28 n.;
M. Targowski, Ksztaltowanie sif ziemskiej wlasnoici.
132	A. Czacharowski. Prawo chelmiAskie. в. 162.

222
Rozdziai II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
byt rycerz pochodz^cy z grona dolnosaskich dynastow, Dietrich von Tiefenau
(.Dypenow). W 1236 r., na mocy przywileju wystawionego przez mistrza krajowe-
go Hermana Balka, otrzymat on w Pomezanii grod kolo Kwidzyna oraz 300 lanow
flamandzkich. Jednak mimo tak rozlegiego nadania jego odbiorca nie mogl na
otrzymanej ziemi osadzac zaleznych od siebie rycerzy, pozbawiony byl rowniez
prawa patronatu koscielnego. W sumie wi?c nie dysponowai on uprawnieniami,
ktore przystugiwaty panom. W 1239 r. dodatkowo otrzymal on w poblizu tych
dobr kolejne 22 lany flamandzkie, a nast?pnie do 1242 r. kilkanascie wsi (osad
pruskich) polozonych mi?dzy Kwidzynem a pozniejszym Dzierzgoniem133. Wyda-
je si?, ze rownie duzymi dobrami ziemskimi w Prusach (ktorych dokladna loka-
lizacja nie jest jednak niestety znana) dysponowai w tym czasie pochodz^cy z ro-
dziny ministerialow Rzeszy von Vesta-Kamenz - Bernhard. Juz prawdopodobnie
pod koniec lat 30. pokazn^ posiadlosc ziemska kolo Elbl^ga i wies Przeczno kolo
Chelmzy (w sumie со najmniej sto kilkanascie lanow) otrzymal, takze wywodz^-
cy si? grona ministerialow Rzeszy, Johann von Pak. Bye moze rowniez juz w 1. pol.
XIII w. odbiorc^ nadania duzyeh dobr ziemskich byl pochodz^cy z Czech rycerz
Arnold von Waldau (z Watdowa). Jego posiadlosci na obszarze ziemi cheimin-
skiej musialy bye szczegolnie rozlegle, skoro na przelomie lat 70. i 80. XIII w.
cz?§c z nich nadal on kapitule chelminskiej (28 lanow w Morczynach), cz?sc zas
sprzedal cysterkom w Chelmnie (wies Ostaszewko). Wiadomo ponadto, ze
w 1285 r. jego wlasnosci^ bylo Czarnowo (na wschod od Bydgoszczy). Jego sie-
dziba rodowa znajdowala si? natomiast w Waldowku na polnocny wschod od
Lasina, na pograniczu ziemi chelminskiej i wladztwa terytorialnego biskupow
pomezanskich134.
Okazuje si? jednak, ze rycerska wielka wtasnosc ziemska, tolerowana przez
Krzyzakow we wczesnym okresie tworzenia panstwa, nie byla trwala. Zarowno
dobra Johanna von Pak, jak i Bernharda von Kamenz, w pot. XIII w. przej^l
Zakon. Natomiast posiadlosci rodziny von Tiefenau, bye moze juz po bezpotom-
nej smierci syna Dietricha Volrada (t 1283), zostaly kupione przez drugie poko-
lenie pochodz^cych z Misni przedstawicieli innych wielkich posiadaezy ziemskich
w Prusach - Dietricha (II) i jego brata Chocibora Stangonow. W sumie w 2. pot.
lat 80. XIII w. ich wlasnosci^ bylo juz ok. 1400 lanow na obszarach biskupstwa
pomezanskiego i wies Stcjzki (wraz z grodem) na potudniowy zachod od Dzierz-
gonia. Zarowno Zakon, jak i rekrutuj^cy si? sposrod jego czlonkow tamtejsi bi-
skupi, uznali te ogromne dobra za zagrozenie dla swojej wladzy i drog^ roznych
naciskdw juz w latach 90. XIII w. odebrali Stangonom znaezn^ cz?sc z nich. Odt^d
w ich r?kach pozostawalo ok. 665 lanow. Jednak na pocz. XIV w. dobra te ulegly
stopniowo dalszemu zmniejszeniu. W kazdym razie jeszcze za swojego zycia Die¬
trich lokowal w swoich posiadlosciach jedyne prywatne miasto rycerskie w pan-
stwie krzyzackim w Prusach - Kisielice. Z czasem dobra Stangonow zostaly
133	M. Perlbach, Zur Geschichte des altesten Grossgnmdbesitzes im Deutschordenslande Preussen.
Dietrich v. Dypenow und Dietrich Stange, AM, Bd. 39:1902, s. 81 n.; M. Dygo, Studio, s. 196 n.
134	C. Krollmann, Die Herkunft der deutschen Ansiedler in Preussen, ZWGV, H. 54: 1912,
s. 85-86; M. Dygo, Studio, s. 191, 201-202.

2.5. Rozwoj osadnictwa
223
podzielone, w wyniku dziedziczenia, mi?dzy dzieci obu brad (sam Dietrich mial
- jak si? wydaje - trzy corki) i wnuka ich siostry - Heinricha. Zadnemu z przed-
stawicieli mlodszego pokolenia potomkow i krewnych Stangonow nie udalo si?
juz jednak w swoich r?kach skupic tak wielkiej wlasnosci ziemskiej135.
W pocz. 3. dekady XIV w. wladze krzyzackie, z mysl^ о zintensyfikowaniu
akcji kolonizacyjnej, zdecydowaiy si? na dokonanie kolejnych obszernych nadan,
tym razem w lez^cej w poiudniowej cz?sci owczesnego komturstwa dzierzgon-
skiego (od 1341 r. - ostrodzkiego) ziemi sasinskiej. W 1321 r. pochodz^cy z nie-
mieckiej lub sl^skiej rodziny i posiadaj^cy po swoim ojcu Peterze, przybylym do
panstwa krzyzackiego w latach 80. XIII w., wies Leszcz (Heselecht) w ziemi chet-
minskiej rycerz Peter von Heselecht, wraz z bracmi Heymanem i Konradem von
Wansen (W^dzyn - rowniez w ziemi chelminskiej) i blizej nieokreslonymi przy-
jaciolmi otrzymal od pruskiego mistrza krajowego Friedricha von Wildenberg
wielkie nadanie 1440 lanow poiozonych na wschod od D^browna. Szczegolnie
charakterystyczn^ cech^ zarowno tego, jak i wzorowanych na nim, kolejnych po-
dobnych nadan dokonywanych przez wladze krzyzackie na tym obszarze w okre-
sie dwoch nast?pnych dziesi?cioleci, bylo to, ze ich odbiorcy byli zobligowani
jedynie do konnej sluzby wojskowej. Zwalniano ich natomiast ze wszystkich in-
nych swiadczen, nawet z obowicjzku placenia czynszu rekognicyjnego. Byly to
warunki wyj^tkowe w skali calego panstwa zakonnego w Prusach. Dlatego tez
wspolczesni uczeni rozni^ si? w ich ocenie. Kinya Abe uznal, ze nadania te mialy
charakter alodialny136. Nie zgodzil si? z tym Юаив Conrad. Wedtug tego badacza
byly to nadal dobra sluzebne i wladze krzyzackie nie zrzekaly si? zwierzchnictwa
nad nimi137. W rzeczywistosci uczony ten nie potrafil jednak wyjasnic, dlaczego
odbiorcy tych nadan, poza zobowi^zaniem do konnej sluzby wojskowej, byli wolni
od jakichkolwiek swiadczen, w tym rowniez od czynszu rekognicyjnego. Kwestia
ta wymaga dalszych, pogl?bionych badan. W kazdym razie tworz^ca si? stopnio-
wo na obszarze nadanych w 1321 r. 1440 lanow wlasnosc rycerska nie stala si?
dla Krzyzakow zadnym zagrozeniem dla egzekwowania ich prerogatyw wladczych,
gdyz juz za zycia Petera (t po 1368 r.) zostala ona rozdysponowana mi?dzy po-
szczegolnych posiadaczy dobr na osiemdziesi?cio- i czterdziestolanowe wlasnoSci,
ktore w sumie byly zobowiqzane do wystawiania Zakonowi 6 ci?zkozbrojnych
(mnogich) i 24 pojedynczych sluzb konnych. Sam Peter zachowal dla siebie praw-
dopodobnie 160 lanow w centrum zalozonej przez siebie wsi Leszcz koto D$-
browna, dok^d przeniosl si? z ziemi chelminskiej. Szeroki zakres dziedziczenia
dobr na prawie chelminskim, ktore otrzymalo zarowno nadanie 1440 lan6w, jak
135	C. Krollmann, Die Herkunft, s. 27-35; J. Powierski, B. Sliwinski, Teodoryk (Dytrych)
Stango, w: Ludziepomorskiego sredniowiecza. Szkice biograficzne, red. K. Skrzypkowska-Lutowiucz,
Gdansk 1981, s. 149-153.
136	K. Abe, Die Komturei Osterode des Deutschen Ordens in Preussen 1341-1525, Berlin 1972,
s. 33 n.
137	K. Conrad, Der Deutsche Orden und sein Landesaushau in Preuflen, w: Deutscher Orden
1190-1990, hrsg. v. U. Arnold, Tkgungsberichte der Historischen {Commission filr Ost- und

224
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
i kolejne, jemu podobne, sprzyjal dalszemu podzialowi poszczegolnych wlasnosci
i ich przechodzeniu w inne r?ce (na przyktad w wyniku malzenstw). Z tego tez
powodu niemozliwa stawata si? ewentualna kumulacja w jednych, prywatnych
r?kach tamtejszych wielkich terytoriow. Na wzor dokumentu z 1321 r. zostaly
przeprowadzone kolejne nadania dobr ziemskich na tym obszarze: w 1325 r. - 400
lanow dla rycerza Johanna von Otatz (z Otoczyna) i 6 jego towarzyszy z ziemi
chelminskiej (pozniejszych 7 wsi), w 1328 r. - 200 lanow dla Konrada Doringa
(6 wsi), w 1329 r. - 140 lanow dla braci Glabuna i Glausotina - Prusow z okr?gu
dzierzgonskiego (3 wsie), w 1333 r. - 200 lanow dla Nikolausa von Kobelow z Po-
mezanii (5 wsi) i inne (zob. 2.5.2.5.). W sumie do 1340 r. na tych zasadach Zakon
nadal na obszarze ziemi sasinskiej ponad 3000 lanow138.
Na opanowanym w 1309 r. obszarze Pomorza Gdanskiego, podobnie jak to
bylo w przypadku wielkich posiadlosci rycerskich uksztaltowanych w XIII w. w ziemi
chelminskiej i Pomezanii, wladze krzyzackie podjeiy starania zmierzaj^ce do eli-
minacji zagrazaj^cych ich panowaniu, ciesz^cych si? uzyskanym od poprzednich
wladcow pelnym immunitetem, rozleglych dobr rodu Swi?cow. W sumie do
pol. XIV w. zostaly one wykupione, w wyniku czego wlasnosc tej rodziny zostala
zupelnie wyparta z terytorium panstwa zakonnego139. Mniej wi?cej w tym samym
czasie wladze krzyzackie zdecydowaly si? na przeprowadzenie paru duzych nadan
ziemskich na najstabiej zasiedlonych, poludniowych obszarach Pomorza Gdan¬
skiego (komturstwo czluchowskie), jednak tym razem na dyktowanych przez sie-
bie warunkach (w zdecydowanej wiekszosci przypadkow na prawie chelminskim).
Ich odbiorcami byli niemal wyl^cznie przybysze z Rzeszy. Od pocz^tku lat 40.
XIV w. dobrami znacznie przekraczaj^cymi 110 lanow dysponowali tarn przed-
stawiciele rodziny Schindemanow. W tym samym czasie dwie wsie (100 lanow)
na prawie magdeburskim (pozniej chelminskim) uzyskali tarn Schildbergowie.
Jednak jednym z najwi?kszych wlascicieli ziemskich na tym obszarze w pol. XIV w.
by! rycerz Herman Schutsak. Posiadal on tarn wowczas trzy zagospodarowane
wsie wraz ze znaczn^ polaci^ boru, w sumie prawie 200 lanow na prawie chel¬
minskim140.
Rowniez od pol. XIV w., na poludniowych obszarach pruskiej cz?sci panstwa
krzyzackiego, zacz?ly wyrastac znaczne posiadlosci ziemskie rodu von Wildenau.
Pierwszym uchwytnym w zrodlach przedstawicielem tej rodziny, a zarazem od-
biorc^ dokumentu lokacyjnego na dobra na prawie chelminskim (70 lanow), od
ktorych wzi?la pocz^tek nazwa calego rodu (Narzym-Wildenau, 10 km na polu-
dniowy wschod od Dzialdowa), by! wzmiankowany od 1350 r. Menczel. Prawdo-
138	A. Dohring, Uber die Herkunft der Masuren. Eirt Beitrag zur Besiedlungsgeschichte des
Ordenslandes Preussen, Konigsberg 1910, s. 19 n.; E. Schnippel, Die grossen Verleihungen im
Lande Sassen, OG, H. 10:1908, s. 68-88, H. 14:1912, s. 575-593; idem, Siedlungsgeographie des
Osterodischen Gebietes, AF, Jg. 5: 1928, s. 14-25; E. Maschke, Die Grertzen der 1440 Hufen im
Lande Sassen, AF, Jg. 9: 1932, s. 22-28; K. Abe, Die Komturei Osterode, s. 33-45; B. Sliwinski,
Piotr Heselecht z Leszcza, w: SBPN, t. 3, s. 421-422.
I,w M. Targowski, Ksztaltowanie sif ziemskiej wlasnoici.
14(1 K. Bruski, Lokalne elity rycerstwa, s. 249-258; M. Targowski, Ksztaltowanie sif ziemskiej
wlasnoSci.

2.5. Rozwoj osadnictwa
225
podobnie przybyl on na te obszary bezposrednio z Rzeszy. W 1371 r. otrzymal
on w s^siedztwie tej miejscowosci dodatkowe 14 lanow, a nastepnie, w 1374 r.,
wraz z bracmi: Henkem, Giintherem i Hansem kolejne 100 lanow. W sumie wi?c
w okolicy Dzialdowa przedstawiciele tej rodziny mieli 4 lub 5 wsi. Jednak sam
Menczel juz przed 1372 r. musial uzyskac jakies dobra na polnoc od Szczytna,
na pograniczu z wtadztwem terytorialnym biskupow warminskich. Tam w 1374 r.
Krzyzacy dodatkowo nadali mu na prawie chelminskim 250 lanow na wsch6d od
jeziora Sasek Wielki. Tam rowniez jego syn Philipp w 1388 r. otrzymal kolejne
350 lanow, wyrastajac na jednego z najwi?kszych rycerskich wlascicieli ziemskich
w panstwie zakonnym (со najmniej 600 lanow, wraz z obronnym kasztelem w Dzwie-
rzutach). Tymczasem na przel. XIV i XV w. jedynym - jak si? wydaje - dziedzi-
cem dobr pod Dziatdowem zostal syn jednego z braci Menczela, a kuzyn Philip¬
pa - Johann von Wildenau, ktory najprawdopodobniej zgin^t w czasie wojny
1409-1411. W sumie wi?c do chwili wybuchu wielkiej wojny przedstawiciele tej
rodziny byli w posiadaniu wlasnosci ziemskiej о wielkosci ok. 800 lanow141. Byi
moze pod koniec XIV w. na obszarze Prus Dolnych (na wschod od Welawy) duze
dobra na prawie chelminskim (300 lanow?) uzyskali od wladz zakonnych przed¬
stawiciele rodziny Ruschenpuschow. Niestety niepewna baza zrodiowa nie po-
zwala na ten temat powiedziec nic wi?cej, zarowno jesli chodzi о wielkosc tych
posiadlosci, jak i о chronologi? ich nabywania142.
Jak juz wspomniano wczesniej, w panstwie krzyzackim w Prusach wielkie
dobra na prawie chelminskim wraz z uzyskiwanym po czasie przez ich wiaSci-
cieli tytulem rycerskim przypadaty nie tylko osobom pochodzenia niemieckiego.
W 2. pol. XIV w. do grona najwi?kszych posiadaczy ziemskich w polnocnej cz?-
sci wladztwa zakonnego zaliczali si? bowiem bracia Johann i Dietrich Skoman-
dowie. Byli oni wnukami lub prawnukami walcz^cego do pocz^tku lat 80. XIII w.
przeciwko Krzyzakom slynnego wodza Jacwi?gow Skomanda. Po kapitulacji otrzy-
mat on w 1285 r. od Zakonu Kwiatkowo na polnocny zachod od G6rowa
(Ilaweckiego). Jego wnukowie w latach 60. i 70. XIV w. stali si? dodatkowo
141	E. Saborowski, Besiedlung und Nationalitatenverhaltnisse des Hauptamtes Ortelsburg
(zur Zeit der Herrschaft des Deutschordens), „Masovia”, Bd. 30:1925, s. 111-113; H. Gollub, Der
Kreis Ortelsburg zur Ordenszeit, Prussia, H. 26: 1922/1923, s. 245-256; E Gause, Geschichte des
Amtes und der Stadt Soldau, Marburg/Lahn 1959, s. 7-8; K. Abe, Die Komturei Osterode, s. 50;
S. Jozwiak, Wywiad i kontrwywiad w panstwie zakonu krzyzackiego w Prusach, Malbork 2004,
s. 120-123.
142	Wiadomo w kazdym razie, ze 9 VI 1406 r. wielki mistrz Konrad von Jungingen nadal
braciom Peterowi i Bartkowi Ruschenpuschom 61 xh lana na prawie chelmifiskim w Ranglacken
(dzis miejscowosc nieistniejqca, 10 km na wschod od Welawy), zob. RHDII1568. Lothar Weber,
a za nim Karl Kasiske, bez powolania si? na jakiekolwiek zrodla, zamiescili w swoich opracowa-
niach informacj? о tym, ze na dobra Ruschenpuschow (okreslanych przez nich mianem Kuschen-
puschow) skladato si? 300 lan6w, z kt6rych ich odbiorcy byli zobowi^zani do 12 sluzb konnych,
zob. L. Weber, Preussen vor 500 Jahren in kulturhistorischer, statistischer und militarischer Bezie•
hung nebst Special-Geographie, Danzig 1878, s. 530; K. Kasiske, Die Siedlungstdtigkeit, s. 135.
Autorowi niniejszego opracowania nie udalo si? dotrzel do £r6del, kt6re pozwalatyby potwierdzil
te informacje.

226
Rozdzial II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
posiadaczami bye moze nawet ok. 350 lanow dobr ziemskich na prawie chelmin-
skim, polozonych m.in. na zachod od Gierdaw, i legitymowali si? nadanymi im
przez Krzyzakow tytulami rycerskimi143. Rownie spektakularny byi przyrost po-
siadlosci ziemskich rodziny pochodzenia litewskiego - Surwillow. Bracia Tomasz
i Jan wyemigrowali do panstwa krzyzackiego w latach 60. XIV w. Jako tlumacze
i wywiadowey w czasie rejz przeciwko swoim pobratymcom oddali oni Zakono-
wi ogromne przyslugi, za со w nagrod?, w okresie mi?dzy 1370 a 1377 r., otrzy-
mali oni w Trinkheim (miejscowosc dzis nieistniej^ca, potozona w odlegtosci
20 km na poiudniowy wschod od Krolewca) i w okolicy w sumie ponad 95 lanow
na prawie chelminskim. W 1397 r. Tomasz Surwilio, najpozniej w 1393 r. paso-
wany przez wladze krzyzackie na rycerza, otrzymal dodatkowo 120 lanow polo¬
zonych na polnocny wschod od K?trzyna (obecnie Surwile). Syn jego (lub jego
brata) Jan byl w latach 1399-1408/9 domownikiem (diener) wielkich mistrzow
w Malborku144.
W koncu XIV w. w ziemi chelminskiej znaczqcq pozyej? osi^gn^l rod von
Pfeilsdorf, ktorego gniazdem rodowym byly Pilewice, polozone w wojtostwie li-
pieneckim na polnoc od Chelmzy. Ostatnie badania pozwalaj^ s^dzic, ze proto¬
plast^ tego rodu mogl bye wzmiankowany w 2. pol. XIII w. Prus Юес. W kazdym
razie pierwszym przedstawicielem tej rodziny, siedzqcym dowodnie w Pilewicach
(Pfeilsdorf), byl wzmiankowany w 1379 r. juz jako rycerz pasowany, prawnuk
lub praprawnuk Kleca - Hugo (I) von Pfeilsdorf. Z pewnosci^ jego pozyeja na
tym obszarze byla juz wowczas znacz^ca. Niestety nie wiadomo, czy przed 1410 r.
do Pfeilsdorfow oprocz gniazda rodowego nalezaly jeszcze jakies inne posiadlo-
sci ziemskie. Same Pilewice musialy bye jednak duz^ i dobrze zagospodarowan^
wsi^, skoro ich wlasciciele byli zobowi^zani do ci?zkozbrojnej konnej sluzby
wojskowej w najwi?kszym jej wymiarze (rossdienst). Dobra te w mysl przywileju
chelminskiego musiatyby wi?c liezye wiecej niz 40 lanow. Synem Hugona i praw-
dopodobnie jedynym jego dziedzicem byl Nikolaus von Pfeilsdorf. Byl on ak-
tywnym uezestnikiem wojny w latach 1409-1410. Bezposrednio po bitwie pod
Grunwaldem, z nieznanych blizej powodow, wyst^pil on przeciwko Zakonowi.
Rychlo jednak zostal przez Krzyzakow schwytany i sci?ty pod zarzutem zdrady.
Co ciekawe, jego majcjtek rodowy nie zostal skonfiskowany i pozostal wlasnosci^
jego synow, ktorych pozyq'a w panstwie krzyzackim nie byla juz jednak tak zna-
cz^ca jak ich ojea145.
143	OF, nr 105, k. lllv; PUB VI 453; K. Kasiske, Die Siedlungstdtigkeit, s. 111-112, 138;
R. Wenskus, Eine preussische Familie in Pommerellen und ihre Erben, w: Europa Slavica - Europa
Orientals, hrsg. v. K.D. Grothusen, K. Zernack, Berlin 1980, s. 392, 403-404; J. Powierski, Pru-
sowie, Mazowsze i sprowadzenie Krzyzakdw do Polski, t. II, cz. 1, Malbork 2003, s. 181, 187-188;
G. Bialunski, R6d Skomanddw (XIII-XVw.), w: Odkrywcy, princepsi, rozbdjnicy, red. B. Sliwinski,
„Studia z dziejow sredniowiecza”, nr 13, Malbork 2007, s. 19-44.
144	OF, nr 86, k. 2v; Niedersachsische Landesbibliothek Hannover, Handfestensammlung
Brandenburg, Hs. XIX., 1083, k. 54v-55 (= GStA PK, XX. HA., Rep. 100 A, Nr. 245); K. Ka¬
siske, Die Siedlungstdtigkeit, s. 129; S. Jozwiak, Wywiad i kontrwywiad, s. 218.
145	G. Bialunski, R6d Prusa Kleca ze szczegdlnym uwzglfdnieniem rodziny von Pfeilsdorfdw-
■Pilewskich, Mulbork 2006, s. 35 n.

2.5. Rozwoj osadnictwa
227
2.5.3.3.	Polityka wladz zakonnych wobec rycerstwa
Chyba najistotniejsz^ i szczegolnie charakterystyczn^ cech^ wladzy sprawo-
wanej przez dlugi czas przez zakon krzyzacki wjego panstwie byto niedopuszcza-
nie do jakiegokolwiek wplywu na ni^ ze strony poddanych, zarowno na poziomie
centralnym, jak i terytorialnym. Та polityka odnosila si? rowniez do rycerstwa.
Przedstawiciele tej grupy spolecznej byli w zasadzie potrzebni Zakonowi jedynie
do wlasciwego wypelniania obowi^zku konnej sluzby wojskowej, ktory na nicb
spoczywal. Nieliczni z nich (jednak niemal wyt^cznie odbiorcy nadan na prawie
chelminskim) mieli mozliwosc uzyskania godnosci chor^zego, s?dziego ziemskie-
go lub lawnika s^du ziemskiego. Pochodzily one z nominacji krzyzackiej, ale i tak
w sumie nie dawaly zadnej realnej wladzy, a jedynie prestiz w obr?bie cz?sci te-
rytorium panstwa zakonnego. Co jednak szczegolnie interesuj^ce, bardziej fawo-
ryzowani przez wladze byli nie ci rycerze, ktorzy pelnili wspomniane urz?dy, lecz
ci, ktorzy przez Krzyzakow zostali uhonorowani pasem rycerskim. W ten wlainie
sposob wladza nagradzala wiernych sobie przedstawicieli tej grupy spolecznej146.
Faktycznie, wydaje si?, ze byl to jeden z bardziej charakterystycznych element6w
polityki Zakonu wobec kreowanego przez siebie we wlasnym panstwie rycerstwa.
Jak byla juz о tym mowa wczesniej, w krzyzackich Prusach niezb?dnym warun*
kiem przynaleznosci do tej grupy spolecznej bylo posiadanie odpowiedniego ma-
j^tku ziemskiego, ktory umozliwialby wlasciwe wypelnianie konnej sluzby woj¬
skowej. Sam fakt urodzenia i dziedzieznego pochodzenia z rodziny rycerskiej nie
odgrywal tu zadnej roli, gdyz degradaeja maj^tkowa byla jednoznaezna z utratq
przynaleznosci do tego stanu. Podkreslic tu jednak trzeba, ze samo pasowanie na
rycerza rowniez nie zalezalo od okreslonej wielkosci posiadanego maj^tku, lecz
bylo przywilejem nadawanym wyl^cznie przez wladze zakonne nielieznym, wier*
nym i szczegolnie zasluzonym przedstawicielom tej grupy spolecznej. Zdarzalo
si? nierzadko, ze synowie, a niekiedy jedyni dziedzice wielkich posiadaezy ziem-
skich, nigdy, z nieznanych blizej powodow, nie uzyskali od panow zakonnych
pasowania rycerskiego. Wystarczy wskazac tu na przyklad Nikolausa - syna i praw-
dopodobnie jedynego dziedzica wspomnianego juz wczesniej wlasciciela znaez-
nych dobr (4 lub 5 wsi) lezqcych pod Dzialdowem, rycerza Johanna von Wildenau,
ktory nigdy w zrodlach nie byl wzmiankowany jako posiadaez pasa rycerskiego.
To samo dotyezy Jana Surwilly, syna Jana lub Tomasza, wlascicieli ponad 215 lan6w
znajduj^cych si? na terytorium komturstwa brandenburskiego. Mimo ze zardwno
Nikolaus, jak i Jan, byli potomkami pasowanych rycerzy i dziedziczyli po swoich
ojcach znaezne dobra ziemskie na prawie chelminskim, z jakichs nieznanych bli¬
zej powodow nie otrzymali od wladz zakonnych pasa rycerskiego147. R6wniez
sama wielkosc posiadanego maj^tku nie byla automatyeznym wyznacznikiem po-
zycji jego wlasciciela w panstwie krzyzackim. Dla przykladu, do grona najbardziej
znacz^cych rycerzy pasowanych w ziemi chelminskiej w koncu XIV i w pocz.
XV w. nalezeli Hugo (I) von Pfeilsdorf i jego syn Nikolaus, a przeciez z zacho-
|4Л К. Bruski, Lokalne elity rycerstwa, s. 88.
147 S. J6£wiak, Wywiad i kontrwywiad, s. 124-125, 218.

228
Rozdziai II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
wanych zrodel wynika, ze nie posiadali oni prawdopodobnie innej wtasnosci
ziemskiej niz wies Pilewice na polnoc od Chelmzy148. Daje si? wi?c zauwazyc, ze
nie ci, ktorzy z racji korzystnego ukladu przy dziedziczeniu (na przykiad wobec
braku innych spadkobiercow) dysponowali najwi?ksz^ liczb^ lanow, cieszyli si?
szczegoln^ lask^ wladz zakonnych. Krzyzacy bowiem starali si? swiadomie kre-
owac wiern^ sobie grup? rycerstwa. Oczywiscie nie dopuszczali jej przedstawicie-
li do wspoludzialu w rz^dach, a jedynie do reprezentacji о charakterze prestizo-
wym, na przykiad w wysytanych poselstwach, odbywanych zjazdach, spotkaniach
z zagranicznyxni delegacjami, orszakach, polowaniach itd. W sumie wi?c mozna
przypuszczac, ze na pocz. XV w. (do 1409 r.) w panstwie krzyzackim w Prusach
grupa nalez^cych do elity rycerzy pasowanych liczyia bye moze nawet mniej niz
30 osob. Jak wskazuje na to przykiad stosunkow wiasnosciowych na Pomorzu
Gdanskim, juz samo nadanie dobr ziemskich na prawie chelminskim bylo form^
nagrody przyznawanej przez wladze zakonne szczegolnie zasluzonym przedsta-
wicielom rycerstwa. Trudno si? temu dziwic, zwazywszy, ze prawo to przynosito
wi?cej korzysci wlascicielom dobr niz wiadey. Chodzi tu nie tylko о poszerzenie
kr?gu uprawnionych do dziedziczenia. Krzyzacy rezygnowali bowiem takze na rzecz
takich rycerzy z cz?sci uprawnien s^downiezyeh, niezb?dnych dla przeprowadzenia
lokaeji wiejskich na prawie niemieckim, a przy okazji zapewniaj^cych ich odbiorcom
dodatkowe dochody ze sprawowanych s^dow149.
Od pot. XIV w. Zakon zacz^l prowadzic w skali calego panstwa polityk?,
ktdra miala na celu ograniczenie uprzywilejowania i zmniejszenie dobr ziemskich
nalez^cych do tych, mimo wszystko bardzo nielicznych, najbogatszych przedsta-
wicieli podleglego mu rycerstwa. Na poludniowym obszarze komturstwa ostrodz-
kiego, gdzie od 1321 r., w okresie 20 lat, dzi?ki niezwykle korzystnym nadaniom
(dobra obci^zone jedynie sluzbcj wojskow^ odbiorcow) Krzyzacy umozliwili po-
wstanie pokaznych maj^tkow ziemskich (obejmuj^cych w sumie ponad 3000 lanow),
od pocz^tku lat 40. XIV w. daje si? zauwazyc istotne zmiany w prowadzonej przez
nich polityce. Odt^d bowiem Zakon nie dokonywal tarn juz duzyeh pod wzgl?-
dem teiytorialnym nadan, a te, ktore z rzadka byly przeprowadzane (nadal na
prawie chelminskim), nie tylko byly obci^zone sluzb^ wojskow^ i czynszem re-
kognicyjnym, ale rowniez innymi, dodatkowymi swiadezeniami. Co wi?cej, od
konca XIV w. Krzyzacy zacz?li takze stopniowo wykupywac dobra na obszarze
istniej^cej tam juz wielkiej wlasnosci. W sumie do 1410 r. w granicach samego
tylko komturstwa ostrodzkiego udalo im si? w ten sposob przej^c ponownie
325 tan6w150. Zapewne nie przypadkiem rowniez od lat 30. XIV w. Zakon w swoim
pafistwie stopniowo zacz^l dokonywac nadan na nowym na obszarze Prus prawie
magdeburskim, ktorego najbardziej charakterystyczn^ cech^, korzystn^ oczywiscie
dla wtadzy, bylo ograniczenie prawa do dziedziczenia dobr ziemskich jedynie do
m?skiego potomstwa ich wtascicieli. W przypadku ich braku posiadlosci takie
przypadaly Krzyzakom.
I4* G. Biatuftski, Rdd Prusa Kleca, s. 35 n.
149	M. Targowski, Ksztaitowanie sif ziemskiej wlasnofei.
150	K. Abe, Die Komturei Osterode, s. 35 n.

2.5. Rozwoj osadnictwa
229
Z pewnosci^ prowadzona przez Zakon polityka niedopuszczania rycerstwa
do wspotudzialu w rz^dach, przy jednoczesnych zakusach do zmniejszania jego
posiadiosci ziemskich i ograniczania przywilejow, wzbudzala rosn^ce niezadowo-
lenie przynajmniej cz?sci przedstawicieli tej grupy spotecznej. Objawilo si? ono
wyraznie w okresie wojny polsko-krzyzackiej w latach 1409-1411. Najostrzejszy
konflikt wewn?trzny w skali caicgo panstwa wladze zakonne mialy bowiem wow-
czas z najwi?kszym owczesnym posiadaczem ziemskim, wiascicieiem kompleksu
dobr polozonych na polnoc od Szczytna (со najmniej 600 lanow), rycerzem Phi-
lippem von Wildenau. Juz od konca XIV w. szukal on porozumienia przeciwko
Krzyzakom z biskupami warminskimi (jeg° dobra s^siadowaty z biskupim wladz-
twem terytorialnym). Najprawdopodobniej bylo to spowodowane polityk^, jak$
Zakon prowadzil przeciwko niemu i jego ambicjom. W 1386 r. Krzyzacy nadali
bowiem na prawie cheiminskim 100 lanow (dzisiejsze Targowo) w s^siedztwie
posiadiosci Philippa braciom Johannowi i Nikolausowi Witkopom, ktorzy przy-
byli tu z Targowiska kolo Lubawy (a pochodzili z ziemi chelminskiej) i byli naj¬
prawdopodobniej rycerzami pochodzenia polskiego mowi^cymi po niemiecku.
Zakon, wykorzystuj^c calkowite oddanie Nikolausa Witkopa, a przy okazji fakt,
ze stal si? on wkrotce zi?ciem Philippa von Wildenau, zaczql go szczegolnie pro-
mowac na tym obszarze, staraj^c si? zmniejszyc dobra i oslabic wplywy jego te-
scia. W 1397 r. Krzyzacy sklonili Nikolausa Witkopa do wymiany Targowa na
polozone nieco na polnocny wschod (przy wladztwie terytorialnym biskup6w
warminskich) trzy wsie (210 lanow), со bylo szczegolnie niekorzystne dla Philip¬
pa von Wildenau. Dodatkowo, na pocz. XV w., Witkop otrzymal od Zakonu wie$
Guja (na polnocny wschod od K?trzyna), staj^c si? jednym z najwi?kszych 6w-
czesnych posiadaczy ziemskich w Prusach. Та sytuacja doprowadzila najprawdo¬
podobniej do jawnego i aktywnego wystapienia Philippa von Wildenau przeciw¬
ko Krzyzakom w trakcie dzialan wojennych w 1410 r. Ci jednak, po szybkim
opanowaniu sytuacji, stracili go i w efekcie znaczna cz?sc jego dobr kolo Szczyt¬
na przypadla w udziale rycerzowi Nikolausowi Witkopowi. Z czasem okazato si?,
ze polityka Zakonu przyniosla poz^dane efekty. Ten ostatni bowiem, jeszcze za
swojego zycia (w latach 20. XV w.), nadal klasztorowi sw. Augustyna w Reszlu
i szpitalowi w Pasl?ku w sumie az 363 lany, czyli znaczn^ cz?sc swoich posiadio¬
sci. Po jego zas smierci (1438) ich faktycznym dysponentem stal si? Zakon151.
Philipp von Wildenau nie byt jedynym z najwi?kszych posiadaczy ziemskich
i znacz^cych rycerzy w Prusach, ktory w 1410 r. jawnie wyst^pil przeciwko Krzy¬
zakom. Do grona tych osob zaliczal si? rowniez rycerz Nikolaus von Doring (z Dur^-
ga - prawdopodobny wnuk odbiorcy 200 lanow w ziemi sasinskiej w 1328 r. -
Konrada), ktory w 1410 r. wyp?dzit braci zakonnych z zamku ostrodzkiego, a po
rychlym schwytaniu zostal zamordowany, czy tez Jan Surwillo, syn i dziedzic
wtasciciela pokaznych posiadiosci ziemskich w komturstwie pokarminskim,
151	H. Gollub, Der Kreis Ortelsburg, s. 247-256; G. Leyding, Zarys pradziejdw i historii po-
wiatu szczycienskiego, w: Szczytno. Z dziejdw rniasta i powiatu, red. J. Loszynski, Oisztyn 1962,
s. 91-92; G. Biatunski, Przemiany spoleczno-ludnoSciowe poludniowo-wschodmch obszardw Prus
Krzyzackich i Ksiqzfcych (do 1568 roku), Oisztyn 2(X)I, s. 72.

230
Rozdziat II. Wladztwo terytorialne (1226-1409)
ktory w czasie wojny uciekl na Litw? i byt przez Krzyzakdw oskarzany о zdrad?152.
W ziemi chelminskiej przeciwko Zakonowi wyst^pil m.in. Nikolaus (I) von Pfe-
ilsdorf (z Pilewic). Na pocz. XV w. nalezai on do w^skiego grona reprezentantow
elity rycerskiej z tego obszaru. Na uwag? zasluguje fakt, ze jego dwaj synowie,
Otto i Johann, przed 1410 r. poslubili corki wzmiankowanego wyzej Philippa von
Wildenau, staj^c si? jego zi?ciami, a rychlo rowniez wspoldziedzicami cz?sci jego
znacznych dobr w okr?gu szczycienskim153. W sumie niewierna postawa cz?sci
rycerstwa w czasie wojny 1409-1411 zmusila Zakon do wypracowania na przy-
szlosc innego modelu polityki wobec tej grupy spolecznej.
Jak duzy byl calosciowy wymiar stuzb rycerskich w panstwie krzyzackim
w Prusach przed 1409 r.? Brak w tym zakresie kompleksowych, wiarygodnych
badan kaze rozpatrywac t? kwesti? tylko cz^stkowo i w duzej mierze hipotetycz-
nie. Wiadomo na przyklad, ze zakonny wojt z Lipienka w pierwszej fazie wielkiej
wojny (sierpien 1409 r.) musiat oplacic 333 sluzby rycerskie z ziemi chelminskiej,
na со potrzebowal 1000 grzywien154. Byla to prawdopodobnie liczba oscyluj^ca
wokol pelnego wymiaru obowi^zkowych swiadczen wojskowych rycerstwa z tego
terytorium, obci^zaj^cych dobra nadane przez Krzyzakow na prawie chelminskim.
Wskazuje na to fakt zwrotu kosztow za wypraw? poza granice panstwa (do ziemi
dobrzynskiej), со bylo gwarantowane w postanowieniach przywileju chelminskie-
go. Z innych obszarow wladztwa zakonnego w Prusach nie mozna dla tego okre-
su podac rownie wiarygodnych danych na ten temat.
152	E. Schnippel, Der Verrat von Osterode (1410), OG, H. 5: 1903, s. 94-97; S. J6zwiak,
Wywiad i kontrwywiad, s. 218-219.
153	G. Bialunski, Rdd Prusa Kleca, s. 39 n.
154	OBA 755.

Rozdzial III
Prusy Krzyzackie (1409-1525)
Marian Biskup, Roman Czaja,
Wiestaw Dtugokgcki, Marian Dygo,
Stawomir Jozwiak, Andrzej Radziminski

f
А
p*
#
4
*
Ft
b
I
м
3.1.	Polityka zewn^trzna zakonu
krzyzackiego
Marian Biskup
3.1.1.	Konflikty z Polska i Litwq (1409-1525)
3.1.1.1.	Wielka wojna (1409-1411)
И Nowy zwierzchnik Zakonu, wielki mistrz Ulrich von Jungingen (1407-1410),
torn c tii<; z grozb^ konkurencji ze strony unii kalmarskiej i zblizenia jej do unii
polNko-litewskiej, dokonal dyplomatycznego posuni^cia, ktorym byla sprzedaz
mpy Gotlandii krolowi Erykowi, wladcy Danii, wiosn^ 1409 r. Natomiast w Mal-
borku gt6wn^ rol$ zacz^ly odgrywac plany rozgrywki Zakonu z Polskq-Litw^.
PrtyHpieszenie bezposredniej decyzji Zakonu wywolalo wiosn^ 1409 r. powstanie
M £mudzi popierane przez wielkiego ksi?cia Witolda przy wyraznym porozu-
Btleniu z krolem Wladyslawem II Jagielfy, d^z^cym do wspolnej akcji przeciwko
Xdkonowi. Poselstwo polskie do wielkiego mistrza w Malborku probowalo naj-
•ierw przedlozyc propozycj? zalagodzenia sporu z Witoldem о Zmudz (1 VIII
1409). Jednak strona krzyzacka odrzucita je, a po ujawnieniu gotowosci Jagielly
4o udzielenia pomocy zbrojnej Witoldowi, Ulrich von Jungingen oswiadczyl, iz
tyoll zaatakowac Polsk? niz Litw$.
Formalny akt wypowiedzenia wojny przez Zakon Polsce, zostal wystawiony
Jusk 6 VIII 1409 r., a dzialania wojenne z nieprzygotowanymi silami Wladyslawa
BONtuty szybko podj?te. W ich rezultacie nadgraniczne rejony Polski w 2. polowie
•lerpnia zostaly zaatakowane przez sily zakonne pod dowodztwem samego wiel¬
kiego mistrza. Zniszczone zostaly regiony ziemi dobrzynskiej i polnocnych Kujaw
g wazn^ strategicznie Bydgoszcz^ na czele, blokuj^c silom polskim dojscie do
Pomorza Gdanskiego. Ofiar^ ataku wojsk Zakonu byla takze ziemia walecka
I mazowieckie ksi?stwo czersko-warszawskie1.
I
Ъ
1 Z.H. Nowak, Akt rozpoczynajqcy „ Wielkq wojn$”. List wypowiedni wielkiego mistrza Ulryka
von Jungingen z 6 sierpnia 1409 roku, KMW, 1976, z. 1 (131), s. 79-85; M. Biskup, Wojny Polski
I Xakonem Krzyzackim 1308-1521, Gdartsk 1993, я, 54 nn.

234
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
Sity pospolitego ruszenia polskiego pod dowodztwem krola Wladyslawa zdo-
taty w koncu wrzesnia 1409 r. rozpocz^c obl?zenie Bydgoszczy, со zamkn?lo
Krzyzakom dalsz^ drog? na Kujawy, gdyz wielki mistrz przebywal ze znacznymi
silami w Swieciu nad Wist^, czekaj^c na podj?cie ataku na armi? polsk^. Jednak
poslowie krola czeskiego Waclawa IV Luksemburskiego, sprzymierzenca Zakonu,
doprowadzili do rokowan rozejmowych, w czasie ktorych armia polska zdolala
odzyskac waznq dla niej Bydgoszcz. Zakon zgodzil si? wi?c na zawarcie rozejmu
od 8 X 1409 do 24 VI1410, a w jego okresie krol Waclaw mial wydac wyrok po-
lubowny dotyczc|cy losow Zmudzi. Ziemia dobrzynska nadal byla okupowana
przez Zakon, a Litwa nie zostala wymieniona w ukladzie rozejmowym, со budzi-
lo u wielkiego mistrza nadziej? na likwidacj? jednosci jagiellonskiej monarchii
i Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego.
Dyplomaq'a Zakonu, szukaj^c sprzymierzencow tak militamych, jak politycz-
nych, zawarla w sierpniu 1409 r. akty przymierza z ksi?stwami zachodniopomor-
skimi. W pazdzierniku 1409 r. zostal przedluzony akt przymierza z krolem Zyg-
muntem Luksemburskim, na podstawie ktorego wladca W?gier otrzymal od
wielkiego mistrza wysok^ kwot? w zamian za dostarczenie ok. 30 000 zaci?znych
na wspoln^ walk? z Wtadyslawem Jagiell^. Po jego spodziewanej kl?sce przewi-
dywano przydzielenie Zakonowi calej Litwy, Zmudzi i ziemi dobrzynskiej oraz
zapewne Kujaw, podczas gdy Zygmunt mial zagarn^c sporne (z Polsk^) obszary
Rusi Czerwonej, Podola i lennej Moldawii. Krol Zygmunt nie zgodzil si? jednak
na ujawnienie tak daleko id^cych zamierzen obu sprzymierzencow, dlatego w akcie
przymierza w Budzie z 20 XII 1409 r. krol w?gierski zobowkjzat si? tylko do
udzielenia pomocy Zakonowi, о ile Wladyslaw Jagiello uzyje w walce z nim ,,po-
ganskich Litwinow, Tatarow i Rusinow”2.
Krol Czech Waclaw IV Luksemburski wydal 15 II 1410 r. w Pradze wyrok
potwierdzaj^cy prawo Zakonu do Zmudzi, a ziemia dobrzynska miala wrocic do
Polski, ale dopiero po uzyskaniu Zmudzi przez Zakon. Polska nie mogla tez
udzielac pomocy Zmudzi, Litwie i Rusi jako „niewiernym”. By! to znaczny dy-
plomatyczny sukces Zakonu, ktory mial doprowadzic do rozbicia unii polsko-li-
tewskiej i osamotnienia wielkiego ksi?cia Witolda w jego walce о Zmudz.
Poslowie polscy od razu odrzucili tak stronniczy wyrok i opuscili na znak
protestu Prag?. Prob? posrednictwa mi?dzy przybylymi do Kiezmarku poslami
krzyzackimi a strong polsk^ podj^t tez krol Zygmunt Luksemburski, zwiqzany
formalnie z Polsk^ ukladem pokojowym z roku 1397. Jednak gdy Polska udzie-
lila poparcia nowemu papiezowi (pizanskiemu), Aleksandrowi V, Zygmunt skie-
rowal wezwanie do wielkiego mistrza Ulricha von Jungingen, ktory oficjalnie nie
uznawal nowego zwierzchnika Kosciola rzymskiego i zignorowal papieski apel
pokojowy z wiosny 1410 r.3 Wielkiemu mistrzowi nie udalo si? jednak zapewnic
zbrojnej pomocy inflanckiej gal?zi Zakonu, ktora po niepowodzeniach w walce
z ruskim Pskowem zawarla w sierpniu 1409 r. uktad pokojowy z Witoldem.
2	Z.H. Nowak, Polityka Pdtnocna Zygmunta Luksemburskiego do 1411 roku, Tbruft 1964,
s. 97.
3	Ibidem, s. 98 n.

3.1. Polityka zewn^trzna zakonu krzyzackiego
235
Wiosn^ 1410 r. strona polsko-litewska przygotowala plan ataku na terytoria
panstwa zakonnego polozone na prawym brzegu Wisly ze stolecznym Malborkiem
jako glownym celem. Natomiast wielki mistrz zatwierdzil w tym czasie uklad о wspol-
dzialaniu z Zygmuntem Luksemburskim (31 III 1410), d^z^c do utrzymania ziemi
dobrzynskiej i koncentruj^c trzon sil na lewym brzegu Wisly w rejonie Swiecia.
Gdyby sily polskie poprzez ziemi? dobrzynsk^ zaatakowaly ziemi? chelminsk^,
planowano przerzucic nad gorn^ Drw?c? wi?kszosc sil spod Swiecia, со stanowi-
lo о elastycznosci koncepcyjnie slabszego planu krzyzackiego.
Istotnie metoda ta zostala zastosowana przez wladze Zakonu, gdy w pocz^t-
kach lipca 1410 r. pol^czone pod Czerwinskiem na srodkowej Wisle sily Polski
i Litwy pod dowodztwem Wladyslawa Jagielly i Witolda, w ktorych nie zabrakto
lekkozbrojnych Tatarow, przekroczywszy poludniow^ granic? Prus Zakonnych,
dotarly 10 VII nad gorn^ Drw?c?, do brodu pod zamkiem Kurz?tnikiem. Tkm
jednak zebrala si? juz przerzucona spod Swiecia wi?kszosc armii krzyzackiej pod
dowodztwem Ulricha von Jungingen.
W tej niekorzystnej dla siebie sytuacji krol Wladyslaw i Witold po naradzie
z dowodcami zdecydowali si? natychmiast na dokonanie odwrotu, bez pr6by for-
sowania Drw?cy, dojscia do jej zrodel w rejonie Ostrody i kontynuowania marszu
na Malbork4. Plan odwrotu polsko-litewskiego zostal szybko zrealizowany i wiel-
ka armia, maszeruj^c na Olsztynek, znalazla si? rankiem 15 VII w okolicy jezio-
ra Lubien, w rejonie wsi St?bark i Ulnowo. Tutaj jednak dotarly juz wczeSniej
oddzialy armii krzyzackiej, ktore najpozniej 11 VII zostaly przez Ulricha von
Jungingen skierowane spod Kurz?tnika w kierunku na Olsztynek, aby udaremnid
dalszy marsz armii polsko-litewskiej i zmusic j^ do bitwy w miejscu przez siebie
wybranym. Na miejsce starcia wladze Zakonu wyznaczyly rejon wioski St?bark,
ktory zostal obsadzony przez wojska Zakonu i tabory, przy czym wi?kszos6 armii
zostala skierowana na wschod od wioski Grunwald (Griinfelde), w poblizu drogi
biegn^cej od St?barka na poludniowy zachod do Lodwigowa, wzdtuz Wielkiego
Strumienia. Spodziewano si? tarn pochodu wojsk polsko-litewskich, ktore w tym
miejscu mialy zostac zmuszone do stoczenia bitwy nazwanej pozniej w polskiej
tradycji „pod Grunwaldem”
Bitw? t? Zakon stoczyc mial 15 VII, silami licz^cymi ok. 21 000 konnych
i kilka tysi?cy pieszych, pod ok. 51 chor^gwiami, о znacznym zroznicowaniu et-
nicznym. Wojska pozostaj^ce pod dowodztwem wielkiego mistrza byly uzbrojone
nowoczesniej niz wojska polskie. Wielka armia polsko-litewska, tj. glbwnie sily
pospolitego ruszenia, liczyc mogla ok. 30 000 jazdy (obok pacholkow i czeladzi)
pod ok. 30 chor^gwiami, a dowodztwo nad calosci^ wojsk sprawowal bezpoSred-
nio Wladyslaw Jagiello, Witold zas nad oddzialami litewsko-ruskimi. Wojska te
takze cechowal zroznicowany sklad etniczny.
4	S.M. Kuczynski, Wielka Wojna z Zakonem Krzyzackim w latach 1409-1411, Warszawa 1966;
A. Nadolski, Grunwald. Problemy wybrane, Olsztyn 1990; idem, Grunwald 1410, Warszawa 1993
(tam dalsza literatura, zwtaszcza artykuty wykorzystane przez autora tych monografii); S. Ekdahl,
Die Schlachl bei Tannenberg 1410. Quellenkritische Untersuchung, Bd. 1, Berlin 1982; por. takze
M. Biskup, Wojny Polski, s. 64 n.

236
Rozdziat III. Pruiy Krzyzackie (1409-1525)
Bitwa rozpocz?la si? wplywem inicjatywy Wtadyslawa JagieHy dopiero okoto
poiudnia i polegala glownie na walce jazdy obu stron, najpierw mi?dzy Lodwi-
gowem a St?barkiem. W pierwszej fazie prawe skrzydio litewsko-ruskie zostaio
w duzej cz?sci zmuszone do odwrotu, choc mogta to bye w wi?kszosci pozoraa
ucieczka. О zwyci?stwie zadecydowaia walka lewego skrzydla polskiego koto
Lodwigowa, dzi?ki taktyce Wtadyslawa JagieHy, dosytaj^cego swieze odwody po-
zostawione w potnocnej strefie jeziora Lubien. Wielki mistrz probowat ratowac
sytuacj?, dokonuj^c pod koniec bitwy manewru przy pomocy chor^gwi rezerwo-
wych, jednak zostaty one okr^zone. W koncowym starciu polegt sam Ulrich von
Jungingen i wielu waznych urz?dnikow zakonnych. W tej tez fazie nast^pila
przedwczesna kapitulacja chor^gwi ziemi chetminskiej pod dowodztwem Miko-
taja z Rynska, przywodcy rycerskiego Towarzystwa Jaszczurczego. Bitwa zakon-
czyta si? w rejonie St?barku i Grunwaldu calkowit^ kl?sk^ wojsk krzyzackich,
ktorych znaezna cz?sc polegta na polu bitwy wraz z dowodcami, wielu jencow
zabrano do niewoli, a kilkadziesi^t zdobytych choragwi zawisto w katedrze na
Wawelu, cz?sc zas w katedrze wilenskiej.
Bitwa grunwaldzka byta wielkim ciosem dla panstwa zakonnego w Prusach,
bowiem wi?kszosc miast i rycerstwa stracita wiar? w powrot krzyzackiej wtadzy
i poddawata si? zwyci?skiemu Wtadyslawowi Jagielle, w tym takze najwi?ksze
miasta pruskie: Stare Miasto Gdansk, Stare Miasto Elbl^g, Stare Miasto Torun.
Sytuacj? Zakonu uratowata dziatalnosc rzutkiego komtura swieckiego Hein-
richa von Plauen, ktory ogtosil si? namiestnikiem wielkiego mistrza i pokierowat
obron^ Malborka, obleganego bezskuteeznie przez armi? polsko-litewsk^ w dniach
25 VII-19IX 1410 r. W odpowiedzi na apele Heinricha von Plauen z pomocy po-
spieszyta inflancka gat^z Zakonu. Wobec przedtuzaj^cego si? obl?zenia 18-19 IX
1410 r. armia polsko-litewska odst^pila spod Malborka. Wojska polskie obsadzi-
ty tylko niektore zamki ziemi chetminskiej, liezono tez na wiemosc nowych pod-
danych z miast i wsi pomorsko-pruskich, jednak dojscie positkow dla Zakonu
z Inflant i Rzeszy zachwialo pruskim spoteczenstwem i spowodowalo przywroce-
nie jesienig 1410 r. wtadzy Zakonu na czele z Heinrichem von Plauen jako nowym
wielkim mistrzem. Wypad wojsk krola Zygmunta Luksemburskiego ze Stowacji
do Malopolski ukazat grozb? walki na dwa fronty5. Dzi?ki zebraniu na Kujawach
sit pospolitego.ruszenia wielkopolskiego i nadwomych hufeow, Wtadystaw Jagiet-
to zdolal stawic opor nowej armii krzyzackich zaci?znych przybylych z Rzeszy na
teren potudniowego Pomorza Gdanskiego. W bitwie pod Koronowem (10 X 1410)
oddzialy polskie zadaty kl?sk? odsieezy Zakonu, bior^c do niewoli takze jej do-
wodc?, Michaela Kuchmeistera, со ograniczyto tez akcj? ofensywn^ sit krzyzac¬
kich na prawym brzegu Wisty.
Jednak, na skutek dalszego zagrozenia i wytrwalego oporu wielkiego mistrza
Heinricha von Plauen, a takze Zygmunta Luksemburskiego, strona polsko-litew-
5	M. Biskup, Echo bitwy grunwaldzkiej i oblfzenia Malborka w niemieckiej gatyzi Zakonu
iv lecie 1410, KMW, 1984, nr 1 (163), s. 455 n.; J. Kostrzak, Stanowisko inflanckich wladz zakon¬
nych wobec wojen polsko-krzyzackich w latach 1409-1422, cz. I, ZH, t. 39: 1974, z. 4, s. 7-27;
Z.H. Nowak, Polityka pdlnocna, s. 106 n.

3.1. Polity!» zewnftrzna zakonu krzyzackiego
237
ska sklaniata si? do ugody z Zakonem. W rezultacie doszlo do rokowah pokojo-
wych Wtadystawa Jagielly i Witolda z Krzyzakami, sfinalizowanych w Toruniu
w formie traktatu pokojowego z 1 II 1411 r., w ktorym zakon krzyzacki zrezy-
gnowai ze Zmudzi, ale jedynie na okres zycia Jagielly i Witolda, i zwracal Polsce
ziemi? dobrzynski oraz zobowi^zat si? do zaplaty wysokiej kwoty 100 000 kop
groszy czeskich6.
3.1.1.2.	Konflikty lat 1412-1414
Po zawarciu traktatu torunskiego dyplomacja polska wyst^pila wobec pahstwa
zakonnego z z^daniem zwrotu Pomorza Gdanskiego, ziemi chelminskiej i ziemi
michalowskiej. Po raz pierwszy postulat taki zostal wysuni?ty w 1412 r. w Budzie,
w obecnosci krola Zygmunta Luksemburskiego, ktory w marcu 1412 r. zawarl
z Wladyslawem Jagielly pokojowy uklad w Lubowli. Mia! on tez wyst^pid jako
superarbiter w sporach Polski-Litwy z Zakonem. W sierpniu 1412 r. wydal wyrok
polubowny, w ktorym potwierdzal traktat torunski 1411 r., zapowiadaj^c zbada-
nie zastrzezen со do granic, zgloszonych przez obie strony, przy czym wolno$6
drog dla poddanych obu stron zostala zapewniona7. Sporne problemy mial zba-
dac komisarz Zygmunta, doktor Benedykt Makrai, ktory objezdzai tereny Polski,
Prus i niektore polnocnej Litwy. Jednak wladze krzyzackie zarzucily mu stronni-
czosc i dawanie wi?kszej wiary swiadectwom pogan niz zakonnym, wi?c wiosn^
1413 r. odstcjpity od jego s^du. Wielki mistrz Heinrich von Plauen dqzyl zreszti
do zbrojnego rozstrzygni?cia sporu z Polsk^-Litw^, zwlaszcza w kwestii Zmudzi,
a w pazdziemiku 1413 r. podj^l zbrojne kroki wobec Mazowsza. To jednak wzbu-
dzilo opozycj? wlasnych poddanych i cz?§ci dostojnikow Zakonu, ktorzy zmusili
go do rezygnacji z urz?du, a jego nast?pci zostal Michael Kiichmeister, ktory takze
nie przejawial sklonnosci do ugody z Polski i Litwi w kwestiach terytorialnych.
Zygmunt Luksemburski zorganizowal wprawdzie nowi rozpraw? w Budzie
w pol. 1414 r., ktora nie przyniosla rozwiqzania, gdy rozpocz?la si? nowa wojna
Polski-Litwy z Zakonem8. Po zawarciu unii horodelskiej Polska i Litwa, juz wio-
snq 1414 r., wysun?ly swoj maksymalny program rewindykacyjny w wielkopolskich
Grabiach, obejmujicy Pomorze Gdanskie, ziemi? chetminski i michalowski, ku-
jawskie posiadlosci Zakonu, a takze Drezdenko i Santok na pograniczu z Nowi
Marchii. Dla Litwy z^dano pelnego przyznania Zmudzi i nadgranicznej puszczy
jacwi?skiej. Ale wielki mistrz Michael Kiichmeister by! tylko za rezygnacji z praw
Zakonu do Zmudzi9. Odrzucenie propozycji polsko-litewskich spowodowato pod-
6	Staatsvertrage I 83b, s. 84-89.
7	Z.H. Nowak, Mifdzynarodowe procesy polubowne jako narzfdzie polityki Zygmunta Luk¬
semburskiego wpdinocnej i trodkowej Europie (1412-1424), Torun 1981, s. 35.
8	M. Biskup, Wojny Polski, s. 100-113.
9	Z.H. Nowak, Protokdl z rokowaA polsko-krzyzackich w Grabiu i na kfpie wiflanej pod
Raciqzkiem w roku 1414, w: Prace z dziejdwpaAstwa i zakonu krzyzackiego, red. A. Czacharowski,
ТЬгий 1984, s. 147-175.

238
Rozdziat III. Pruiy Krzyzackie (1409-1525)
j?cie przygotowan militamych przez wojska Wiadystawa Jagielly i Witolda, kto-
rych obie armie spotkaly si? na prawym brzegu Wisly pod Zakroczymiem (24 VII
1414), i w koncu lipca konna glownie armia, zroznicowana etnicznie i wyznanio-
wo, z udzialem zaci?znych sl^skich, licz^ca podobno wi?cej zbrojnych niz w roku
1410, pod dowodztwem Wladyslawa wkroczyla do Prus przez Nidzic? i Dzialdo-
wo (w zachodnich Mazurach). Nast?pnie przeniosla si? na teren biskupiej War-
mii, docieraj^c do Lidzbarka, ktorego nie udalo si? zdobyc. Niszczono tylko dal-
sze miasteczka warminskie az po Pieni?zno i Ornet?, a takze dolnopruskie,
mi?dzy doln^ Lyn^ a Pregot^, со zapowiadalo marsz na Krolewiec. Jednak trud-
nosci zywnosciowe w okresie przedzniwnym i obfite opady deszczu (st^d wojna
ta zostala nazwana „gtodow^”) zmusily wielk^ armi? polsko-litewsk^ do rezygna-
cji z marszu na Krolewiec i do skierowania si? na zachod do Prus Gomych. Opa-
nowano warminski Frombork, ktory zostal spalony, zdobyto takze zamek kom-
turski w Dzierzgoniu i okoliczne miasteczka, docieraj^c do dominium biskupstwa
pomezanskiego i pal^c Prabuty, siedzib? biskupa. Natomiast proba opanowania
glownego osrodka pomezanskiego, Kwidzyna, zakonczyta si? spaleniem miasta
przez mieszczan, ktorzy schronili si? do warownej katedry. Proby rokowan poko-
jowych przyniosly kolejne niepowodzenie, a Jagiello zdecydowal si? na marsz do
poludniowej strefy ziemi chelminskiej, gdzie od 14 IX oblegano zamek i miasto
Brodnic? nad Drw?c^.
Pod wrazeniem niszcz;jcych marszow polsko-litewskich, stany ziemi chelmin¬
skiej poparly dalszy opor wielkiego mistrza przeciw ust?pstwom terytorialnym.
Liczono na pomoc oddzialow, ktore dotarly z Inflant i dzialaly na Pomorzu Gdan-
skim, dokonuj^c tez wypadow na Kujawy. Strona krzyzacka odzyskala rowniez
utracone osrodki na Mazurach i Warmii. W tej trudnej sytuacji Wladyslaw Ja-
gietto i Witold przyj?li propozycj? zawarcia rozejmu, zlozon^ przez legata papie-
skiego, Wilhelma z Chalanto. 7 X 1414 r. zostal uzgodniony tzw. rozejm brod-
nicki mi?dzy Polsk^-Litw^ a Zakonem, maj^cy trwac do 8 IX 1416 r. W tym
czasie mialy bye prowadzone rozmowy pokojowe za posrednictwem papieza i krola
rzymskiego lub soboru.
3.1.1.3.	Spor zakonu krzyzackiego
z Polsk^ i Litwq na soborze i przed sqdem polubownym
krola Zygmunta Luksemburskiego
Przeniesienie konfliktu Polski-Litwy z Zakonem na forum soboru w Konstan-
cji wstrzymalo walk? zbrojn^ na cztery lata, gdyz czas rozejmu zostal w 1416 r.
przedluzony do roku 1418, a rozstrzygni?cie sporu powierzono krolowi rzymskie-
mu Zygmuntowi Luksemburskiemu, ktory nie zdolal sprawy doprowadzic do
konca, w zwi^zku z nowymi problemami, ktore ujawnily si? na soborze. W sobo¬
rze uezestniezyla liezna delegacja krzyzacka z arcybiskupem ryskim Johannem
von Wallenrode, mistrzem niemieckim Konradem von Egloffstein i komturem
dzierzgonskim Johannem von Welden na czele. Glown^ jednak rol? odgrywal
generalny prokurator Zakonu przy Kurii rzymskiej Peter von Wormditt. Licznej

Inowroctew
ШШ&
ш $	%
Radziej6w
Ьт:.Щ№ф^Ь
$Щн.
V
ШЩ
.... ,
ruchy wojsk:
koncentracje wojsk:
krzyzackich
krzyzackich
(odzialow
wydzielonych)
polsko-litewskich
polsko-
-litewskich
obl^zenie Malborka
polsko-
if..-litewskich
Jl 1 u D (odziatow
wydzielonych)
daty koncentra-
(28 VI-2 VIII) cji wojsk poisko-
-lltewsklch
polskie odzialy
ostonowe
pahstwo zakonne
terytoria okupowane
przez Zakon
Zat. Odafaba
Mapa 12. Marsze wojsk polskich i litewskich pod Grunwald i na Malbork w 1410 r.

240
Kozd/ial III. Prusy Kr/y/.ackic (1409-1525)
delegacji polskicj przewodzil arcybiskup gnieznienski Mikotaj Tr;jba, a procesem
przeciw Zakonowi zajcjl si? przede wszystkim Pawet Wlodkowic z Brudzenia,
doktor nauk prawnych, a takze rektor Akademii Krakowskiej.
Przcdstawiciele Zakonu polecili spisac straty poniesione przez poddanych
pmskich w ostatniej wojnie 1414 r., a adwokat Aricido di Novara na polecenie
Pctcra von Wormditt sporz^dzit traktat, w ktorym zawarte bylo pot?pienie przy-
mierza polskiego z Tatarami litewskimi, jako glownymi niszczycielami Prus. Zresz-
ti) za „niewiernych” strona krzyzacka nadal uznawala Zmudzinow, choc niedaw-
no przyj?li oni chrzest. W innym traktacie powolywano si? na posiadane przez
Zakon przywileje cesarskie i papieskie. Byla to dose tradycyjna forma obrony
pozycji Zakonu10.
PrzeciwstawiI jej swoj^ metod? Pawet Wlodkowic, autor kilku traktatow
о gt?bszych zalozeniach w aspekeie mi?dzynarodowym. W traktacie О wtadzy
ccsarza i papieza nad niewiemymi (1415) opart si? nie na prawie kanonieznym czy
cesarskim, lecz na prawie natury, kwestionuj^c prawo papiezy i cesarza do rozpo-
rzqdzania ziemiami pogan; podat przy tym w w^tpliwosc waznosc ich darowizn na
rzeez Zakonu. Wyst^pil zwtaszcza przeciw nawracaniu na wiar? chrzescijan-
sk;j micczem i podkreslal prawo pogan do zaktadania i posiadania rodziny, do
wlasnosci oraz do tworzenia organizaeji panstwowej. Zastrzegal wyt^eznie dla
papieza prawo orzekania о wojnie z poganami. Wywody te podwazaly zalozenia
polilyki Zakonu wobec Litwy, jak rowniez sam^ racj? jego istnienia jako opartego
na zbrojnej misji. Prowadzic to miato do likwidacji wtadzy Zakonu w Prusach,
klorc zostatyby w konsekweneji przej?te przez panstwo polskie. W pocz. 1416 r.
slmna polska zaprezentowata w Konstancji grup? Zmudzinow, nawroconych juz
po uwolnieniu kraju od Krzyzakow i prosz^cych о dostanie dalszych misjonarzy11.
Traktaty Wtodkowica wywarty znaezne wrazenie takze na teologach niemiec-
kich. Zygmunt Luksemburski byt im niech?tny, gdyz przyznawaty one zwierzch-
nosc nad krajami chrzescijanskimi papiezowi. Strona krzyzacka przygotowata
pisma polemiczne, w szczegolnosci zas d^zyla do kolportowania przygotowanego
przez dominikanina Jana Falkenberga paszkwilu (Satyra na Polsk$ i Jagietty) b?-
dejeego przerobk^ tekstu z roku 1412. W obu tych utworach autor z^dat smierci
krola polskiego Wtadystawa Jagietty, jako fatszywego chrzescijanina, oraz narodu
polskiego za poslugiwanie si? poganami12.
Za spraw^ Zygmunta Luksemburskiego kwesti? Jana Falkenberga wyciszono,
a Pawet Wlodkowic uzyskal tylko pot?pienie jego paszkwilu przez komisj? kar-
dynatow. Samego autora uwi?ziono, a sprawa jego ulegta zwloce. Krzyzacy otrzy-
mali jedynie upomnienie z powodu przeszkod w nawracaniu Zmudzi, a Wladyslaw
10	H. Boockmann, Johannes Falkenberg, der Deutsche Orden und die polnische Politik, Got¬
tingen 1975, s. 198 n.
11	L. Ehrlich, Pawet Wlodkowic i Stanislawze Skarbimierza, Warszawa 1954; S. Belch, Paulus
Vladimiri and his Doctrin concerning International Law and Politic, London 1965; K. Gorski,
Zakon krzyzacki a powstanie pahstwa pruskiego, Wroclaw-Warszawa-Krakow-Gdansk 1977,
s. 131-133.
12	II. Boockmann, Johannes Falkenberg, s. 312-353.

Ч. ()mcla ком ml Ini ну
35. Pelplin - katedra, kosciol pocysterski

36. Nowe Miasto Lubawskie
- kosciol parafialny, wn^trze
37. Nowc Miasto Lubawskie - kosciol parafialny, plyta nagrobna rycerza krzyzackiego Kuno von Liebensicimi
	L_
Д
i».

38. Bartoszyce - brama miejska
I wiil/yn - katedra sw. Jana Ewangelisty

10 riiiskor/c/ba na kapitelu (1), walki z Prusami (oryg. na zamku w Radzyniu Chetminskim)
11 IMiiskorzczba na kapitelu (2), walki z Prusami (oryg. na zamku w Radzyniu Chetminskim)

3.1. Polityкл /cwnytr/n.i /.akoiui кг/у/.кк|сцо
241
Jagietto i Witold mogli ustanowic biskupstwo w tym kraju. Zalecono takze prze-
prowadzenie reformy wewn?trznej Zakonu. Soborowi nie udato si? rozstrzygncjc
sporu mi?dzy Krzyzakami a Polsk^ na skutek poparcia udzielonego Zakonowi
przez ksi^z^t Rzeszy i okresowo krola rzymskiego Zygmunta Luksemburskiego,
ktory zreszt^ probowal narzucic swoje zwierzchnictwo lenne Prusom Krzyzackim.
Rozejm Polski-Litwy z Zakonem zostal pod koniec obrad soboru, wiosn^ 1418 r.,
przedluzony do 13 VII 1419 r.
Po uplyni?ciu rozejmu, dzi?ki posrednictwu legata papieskiego Bartolomea
de Capra, arcybiskupa Mediolanu, spor Polski-Litwy z Zakonem zostal przeka-
zany do rozstrzygni?cia, jako superarbitrowi, krolowi rzymskiemu Zygmuntowi
Luksemburskiemu, ktory 6 I 1420 r. wydal we Wroclawiu wyrok oparty na warun-
kach traktatu torunskiego 1411 r., a wi?c przys^dzaj^cy Zakonowi Pomorze Gdan-
skie i ziemi? chelminsk^, a Zmudz po zgonie Jagielly i Witolda. Wyrok ten nie
zostal przyj?ty przez Polsk?-Litw?, ktora powolala si? na wyrok s^du papieskiego
(warszawskiego) z roku 1339 i dlatego zlozyla apelacj? do papieza Marcina V.
W 1422 r. zostal wyslany do Polski legat papieski Antonio Zeno, jego misja wobec
kontrakcji Zygmunta Luksemburskiego zakonczyla si? jednak niepowodzeniem,
a rozejm Zakonu z Polsk^-Litw^ nie zostal przedluzony po 13 VII 1422 r.
3.1.1.4.	Wojna 1422 r. i traktat mefnenski
Nowy wielki mistrz, Paul von Rusdorf (1422-1441), liczyl si? z wybuchem wojny
i bczskutecznie szukal pomocy, zwlaszcza u Zygmunta Luksemburskiego i ksi^z^t
Kzcszy. Juz przed 6 VII wielki mistrz zacz^l gromadzic sily zbrojne z polnocno-
wschodnich komturstw i z Powisla oraz z polnocnej strefy Pomorza Gdanskiego,
pod dowodztwem wielkiego marszalka Ulricha Zengera. Oddzialy z ziemi chel-
mihskiej i poludniowej strefy Pomorza pozostaly na jej obszarze. Ale ok. 20 VII
N22 r. koncentracja wi?kszosci armii Zakonu przesun?la si? w rejon Lidzbarka
Wdskicgo. Jednak wielki mistrz zrezygnowal z rozpocz?cia ofensywy na ziemie
Polski, ski}d przeslano Zakonowi akt wypowiedzenia wojny z dat^ 14 VII 1422 r.
( /?sr oddzialow krzyzackich miala bronic dojscia armii polskiej do linii Drw?cy
oia/ do ulortyfikowanej Lubawy z zamkiem biskupow chelminskich. Pozostale
odd/ialy byly rozmieszczone w zamkach w rejonie Nidzicy i Dzialdowa.
Wo|ska polskie, po przeprawieniu si? przez Wisl? pod Czerwinskiem, роЦ-
«/ylv m? / oddzialami litewsko-ruskimi na czele z Witoldem i skierowaly si? w kie-
11111к11 I ubawy, gdzie krol planowal stoczenie bitwy. Jednak nie doszlo do niej,
}*dу/ wu-lki marszatek Ulrich Zenger wycofal si? na zachod do linii Drw?cy w re-
|omr liialiana. Oddzialy armii polsko-litewskiej w pocz^tkach sierpnia, po nie-
ihl.mi'i piobie zdobycia miasta i zamku w Lubawie, wobec rozproszenia si? ry-
• iT.lwa /iemi chelminskiej, przeprawily si? na prawy brzeg Drw?cy. Niszezc|ce
/agony wojsk polskich i litcwskich dotarly az pod Radzyn i Brodnic?, a nawet do
и I'lomi Powisla kolo Malborka i Sztumu. Cz?sc armii udata si? przez Os? do
Poiiu /aiiii biskupiej, docicraj^c do Prabut, w ktorych wojt biskupi skapitulowal
Imv opoiu. Wladyslaw Jagiello zatrzymal si? po 11 VIII na kilka dni w Prabutach,

Zat. Gda
miasta i osady duze,
srednie i mate:
m
Mtewa
Golub
ruchy wojsk w 1414 r:
^тшяяш krzyzackich
<Tl=i polsko-litewskich
W ] na terenie, na kto-
^ > rym s^. zamki krzy
^ I zackie lub biskupie
ruchy wojsk w 1422 r:
4i»h krzytackich
polsko-litewskich
I na terenie, na kto-
n l rym nie ma zamkdw
® f krzyzackich ani
О J biskupich
	granice Prusdo 1411 r. ^ zamki
granice wewn^trzne о wsie
Mapa 13. Wojny zakonu krzyzackiego z Polskq i Litw^ (1414-1422)

3.1. Polityka zewn^trzna zakonu krzyzackiego
243
a jego wojska niszczyly okoliczne wsie. Poruszony tym wielki mistrz oglosil goto*
wosc do rokowan, ale tylko wtedy, gdy wojska polsko-litewskie opuszcz^ Prusy.
Witold udzielit odmownej odpowiedzi, groz^c Paulowi von Rusdorf dalszym nisz-
czeniem kraju.
Jednak Wladyslaw zdecydowal si? na podj?cie dzialan zmierzaj^cych do zdo-
bycia cz?6ci zamkow i miast chelminskich. 16 VIII wojska polsko-litewskie roz-
pocz?ty obl?zenie Golubia nad Drw?ci, aby zapewnic sobie dogodne przejficie
i dowoz z ziem Korony. Przed rozpocz?ciem obl?zenia Wladyslaw i Witold pod-
j?li prob? rokowan z wielkim mistrzem, ktory jednak nadal liczyl na akcj? mili-
tarn^ wielkiego marszalka Ulricha Zengera oraz na pomoc z Rzeszy czy W?gier
i Sl^ska. Jagiello zwrocil si? zas 18 VIII z pismem do stanow ziemi chelminskiej,
zapewniaj^c, ze b?dzie oszcz?dzac jej teren, pod warunkiem wszakze ust?pstw ze
strony wielkiego mistrza. Powolal si? takze na zlozon^ mu jeszcze w roku 1410
przez stany chelminskie przysi?g? wiernosci, z ktorej ich dotqd nie zwolnil, i wzy-
wal, aby zgodnie z jej brzmieniem udzielily mu one pomocy. Ale juz 20 VIII
podj?to atak od strony polnocnej na miasteczko Golub, obroncy miasta zostali
zmuszeni do kapitulaq'i przed 23 VIII, a rozpocz?ty dwa dni pozniej szturm spo-
wodowal szybki kapitulacj? zalogi zamku. By! to znaczny sukces armii polsko-
-litewskiej, ktora zyskala punkt oparcia nad doln^ Drw?ci, st^d tez cali wypraw?
nazywano „golubsk^”. Przed atakiem wojsk Wladyslawa Jagielly obronil si? zamek
w Kowalewie w ziemi chelminskiej. Kontruderzenie na wojska polsko-litewskie
planowal wielki marszalek Ulrich Zenger, ktory liczyl na pomoc komtura elbl$-
skiego i oddzialow z Pomezanii, ale mimo zabezpieczenia zamkdw w polnocnej
strefie ziemi chelminskiej nie zdotal zebrac wi?kszej liczby zbrojnych. Wzywal
tylko Paula von Rusdorf, aby gromadzil sily i w ostatecznosci uderzyl z Pomorza
Gdanskiego na Kujawy dla pokrzyzowania planu marszu Wladyslawa Jagielly do
Prus Dolnych. Jednak wielki mistrz, chociaz otrzymal pomoc zbrojn^ z Inflant
oraz wsparcie w postaci zaci?znych, nie zdobyl si? na energiczniejsz^ akcj?, nie
podjtjl tez propozycji rokowan, kton} otrzymal spod Golubia. Licz^c na posilki
z Rzeszy, nie przyj^l tez w 2. potowie sierpnia propozycji jednorocznego rozejmu,
ktor^ mu przedlozyto poselstwo Zygmunta Luksemburskiego. W tym czasie armia
polsko-litewska prowadzila dzialania na terenie ziemi chelminskiej, oblegaj$c
Torun i zamek krzyzacki w Papowie Biskupim, pal^c okoliczne wsie i biorqc
mieszkancow do niewoli, со wzbudzilo panik? takze wsrod rycerstwa ziemi chel¬
minskiej. W polowie wrzesnia skierowala si? na polnocny wschod, do rejonu
Grudzi^dza, kolo zamku krzyzackiego w Pokrzywnie. Tutaj 17 IX dotarl pose)
wielkiego mistrza z propozycji zawieszenia dzialan wojennych oraz wyznaczenia
terminu i miejsca rokowan. Propozycje te zostaly przyj?te, gdyz byly zrealizowa-
niem glownego celu wyprawy wojsk Polski i Litwy13. Przedstawiciele stanow, w cza¬
sie spotkania z wielkim mistrzem w Kwidzynie (przed 22 IX), przestrzegli go
przed dalszym stawianiem oporu wobec z^dan polsko-litewskich. Rokowania
pokojowe prowadzone w obozie polsko-litewskim nad Jeziorem MetneAskim
13	S. Ekdahl, Der Krieg zwischen dem Deutschen Ordert und Polen-Litauen im Jahre 1422,
ZfO, Jg. 13:1964 , s. 614 n.; M. Biskup, Wojny Polski, n. 121 n.

244
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
zakonczyly si? zawarciem traktatu pokojowego 27IX 1422 r.14 Traktat melnenski
stwierdzal zawarcie trwalego pokoju mi?dzy Polska, Litw^, Rusi^ i Mazowszem
a zakonem krzyzackim w Prusach i Inflantach. Zakon ust?powal Polsce kujawski
obszar Nieszawy wraz z zamkiem oraz potow? koryta Wisty. Do Polski wracaty
tez trzy kujawskie wsie. Litwa otrzymywala juz w calosci Zmudz oraz znaczne
cz?sci Prus pojacwi?skich i obszar w rejonie Pofygi, со odcinato Inflanty od Prus
(przy ktorych zostawala Klajpeda). Zakon zwracal Polsce i Litwie wszystkie do-
kumenty zwi^zane z odst?powanymi terenami i osadami. Strona polska zostawia-
la zas Zakonowi Pomorze Gdanskie, ziemi? chelminskij i michalowska, a wyrok
s^du papieskiego z roku 1339, dla Polski korzystny, mial zostac skasowany. Wta-
dyslaw Jagietlo zwalnial poddanych krzyzackich od zlozonych mu jakichkolwiek
przysi^g z roku 1410. Najwi?ksze ust?pstwa Zakon poczynil na rzecz Litwy, re-
zygnuj^c takze z planow terytorialnego pot^czenia Prus z Inflantami. Traktat re-
gulowal tez zasady handlu obu stron, kwesti? zbieglych poddanych i s^dow w spo-
rach granicznych, со mialo zapewnic swobod? w stosunkach gospodarczych oraz
spokoj na granicach. Jednak, za spraw^ kancelarii polskiej, wprowadzono do
traktatu klauzul?, iz gwarantami jego majij bye stany obu stron, a stany pruskie
mog^ wypowiedziec postuszenstwo Zakonowi, gdyby zlamal sam traktat. Ozna-
czalo to zalegalizowanie prawa oporu stanow pruskich przeciw wladzy krzyzackiej,
ktora tracila dotychczasowy monopol decyzji w sprawach zagranicznych15.
Traktat melnenski zamykal okres krwawych wojen Polski i Litwy z zakonem
krzyzackim z lat 1409-1422, przekreslaj^c ostateeznie mozliwosci ekspansji tery-
torialnej i zdobycia silnej pozycji polityeznej w strefie battyckiej przez Prusy Krzy¬
zackie, ktore musialy si? odt^d liezye z realiami unii polsko-litewskiej i chrystia-
nizacj^ Zmudzi oraz z odgrywaniem przez Jagiellonow czolowej roli w Europie
Srodkowo-Wschodniej
3.1.1.5.	Wojny zakonu krzyzackiego z Polsk^ i z wielkim ksi?ciem
litewskim Zygmuntem Kiejstutowiczem (1431-1435)
Zawarcie traktatu melnenskiego wplyn?Io pozytywnie na rozwoj gospodar¬
czych kontaktow na pograniczu krzyzacko-polskim, czego dowodem by! rozwoj
nowej osady miejskiej, Nowej Nieszawy, zbudowanej przez wladze polskie przy
nowym zamku staroscinskim w Dybowie nad Wist^, naprzeciwko Torunia16. Jed¬
nak wladze krzyzackie nadal nie rezygnowaly z d^zenia do rozbicia unii polsko-
14	Staatsvertrage 1152, s. 150-164; Dokumenty strony polsko-litewskiej pokoju melnenskiego
1422, wyd. P. Nowak, P. Pokora, Poznan 2004.
15	K. Neitmann, Die preussischen Stande und die Aussenpolitik des Deutschen Ordens vom
I Thomer Frieden bis zum Abfall des Preussischen Bundes (1411-1454). Formen und Wege stan-
discher Einfluj)nahme, w: Ordensherrschaft, Stande und Staatspolitik. Zur Entwicklung des Preu-
flenlandes im 14. und 15. Jh., hrsg. v. U. Arnold, Lflneburg 1985, s. 63-66.
16	S. J6fwiak, Now a Nieszawa naprzeciw Torunia w latach 1425-1460/1462, w: Dzieje Niesza¬
wy, red. R. Czaja, Tbrurt 2004, я. 31 nn.

3.1. Polityka zewn^trzna zakonu krzyzackiego
245
-litewskiej i odzyskania nadw^tlonej pozycji politycznej nad Baltykiem. Juz od
wiosny 1430 r. wtadze Zakonu poparfy akcj? wielkiego ksi?cia Witolda, zmierza-
jicq do uzyskania korony, przy jawnym poparciu krola Zygmunta, ktory wyraznie
dcfzyt do wci^gniycia Prus Krzyzackich do antypolskiego przymierza W?gier i sa-
modzielnego krolestwa litewskiego. Po smierci ksi?cia Witolda (27 X 1430) Wla-
dyslaw II Jagiello wbrew postanowieniom unii w Horodle, nie pytaj^c о zdanie
panow polskich, wyznaczyt na Wielkie Ksi?stwo Litewskie swojego brata Swidry-
giell?, ktory dqzqc do uniezaleznienia si? od Krolestwa Polskiego, szukal sprzy-
mierzenca w krolu rzymskim Zygmuncie, znowu obiecuj^cym koron?. Zwrocil
si? takze do wielkiego mistrza Paula von Rusdorf z propozycji zawarcia przymie¬
rza. 19 VI 1431 r. w litewskim Skirstymoniu (Christmemel), wielki mistrz Paul
von Rusdorf wraz z mistrzem krajowym inflanckim Cissem von Rutenberg spo-
tkal si? ze Swidrygiell^, tam zdecydowali si? oni na zawarcie przymierza, kt6re
zakladalo wzajemn^ pomoc zbrojn^ i wspolne podj?cie akcji wojennej, przy czym
granice Prus i Litwy mialy zostac nienaruszone17.
Konsekwencji sojuszu z wtadc^ Litwy by! kolejny konflikt militamy zakonu
krzyzackiego z Polskq. Gdy w czerwcu 1431 r. wyprawa polskiego pospolitego
ruszenia przeciw Swidrigielle zostala skierowana pod Luck na Wolyniu, wielki
mistrz, a takze krajowy mistrz inflancki, podj?li decyzj? о wl^czeniu si? do walki
prowadzonej przez Swidrygiell?. W ci^gu lipca wladze zakonne przeprowadzily
werbunek zaci?znych w Nowej Marchii i w biskupstwie kamienskim. Sily te ze-
braly si? w poludniowej strefie Pomorza Gdanskiego18. 1 VIII zapadla decyzj a
wielkiego mistrza i komturow pruskich о zorganizowaniu ekspedycji zlozonej
z pospolitego ruszenia stanow pruskich na Kujawy oraz na inne regiony polskie
s^siaduj^ce z Prusami. Dowodzgcym ekspedycji by! wielki marszalek Jost von
Strupperg. Mialy tez dojsc z pornoc^ oddzialy inflanckie. Wielki mistrz u schylku
sierpnia 1431 r. wyslal z Malborka oficjalny akt wypowiedzenia wojny Polsce, z dnia
17 VIII 1431 r. Akt ten zostal zlozony 26 VIII na zamku w Dybowie pod Tbru-
niem, a dwa dni pozniej wi?kszosc sil zbrojnych Zakonu wdarla si? w niezabez-
pieczone granice Polski polnocnej.
Niemal jednoczesnie, w dniach 28-29 VIII, uderzyly trzy grupy krzyzackie:
wielkiego marszalka, komtura torunskiego i wojta Nowej Marchii, aby przez dy-
wersj? na polnocnych ziemiach Korony zmusic Wladyslawa Jagiell? do zaprze-
stania walki ze Swidrygielk} na Wolyniu. Najslabiej zaatakowaly oddzialy krzy¬
zackie z Nowej Marchii, uderzaj^c na niektore osrodki w polnocno-zachodniej
strefie, w rejonie Mi?dzychodu. Silniej zaatakowala grupa komtura torunskiego
zlozona z rycerstwa ziemi chelminskiej, ktora wdarla si? do srodkowej strefy ziemi
dobrzynskiej, opanowala takze miasta Rypin i Lipno i spalila je. Trwalszym re-
zultatem dzialania tej grupy byto opanowanie zamku staroscinskiego w Dybowie.
17	J. Nikodem, Stosunki Swidrigielty z Zakonem Krzyzackim w latach 1430-1432, „Biatoruskie
Zeszyty Histoiyczne”, t. 14: 2000, s. 5-32; A. Lewicki, Powstanie Swidrygielfy. Ustfp z dziejdw
Litwy z Koronq, „Rozprawy Akademii Umiej?tno$ci, Wydzial Histoiyczno-Filozoficzny”, t. 29,
Krak6w 1892, s. 216 nn.
18	M. Biskuo. Wainv Polski. a. 145 n.

246
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
Na obszar waznych gospodarczo i strategicznie Kujaw najwi?ksze uderzenie zo-
stalo dokonane przez grup? wielkiego marszatka Josta von Strupperg. 2 IX woj-
ska zakonne dotarly do czolowego osrodka zachodnich Kujaw - Inowroclawia,
ktory po dwoch dniach zostal zdobyty i spalony. 5 IX grupa wielkiego marszalka
ruszyla na poludnie Kujaw, gdzie opanowata jeden z najwazniejszych osrodkow
- Radziejow. Zdobycie Brzescia Kujawskiego nie powiodto si?, jednak ofiar^
padlo miasto Wloclawek nad Wisl^, ktore zostalo spalone wraz z katedr^ bisku-
рц. Oddzialy krzyzackie skierowaly si? ponownie na polnoc, planuj^c zdobycie
Bydgoszczy i Nakla. Jednak w Stuzewie (10IX), podczas marszu, dotarli wyslan-
nicy Wladyslawa Jagielly i Swidrygielly z wiesci^ о rozejmie pod Luckiem z 1-2IX
i z prosbt) о wycofanie wojsk. Dowodcy krzyzaccy, obawiaj^c si? nast?pstw nie-
dotrzymania rozejmu, zrezygnowali z akcji bojowej i wycofali si? na polnoc,
a 15 IX dotarli do poludniowej strefy Pomorza Gdanskiego.
W polnocnej Wielkopolsce akcj? zbrojng podj?la nowo utworzona grupa
prusko-inflancka, ktora, pod dowodztwem marszalka inflanckiego Wernera von
Nesselrode i komtura tucholskiego Josta von Hohenkirchen, wyruszyla z Tucho-
li przez graniczm) rzek? Kamionk? w gl^b srodkowej Krajny. 13 IX pod wsuj
D^bki oddzial krzyzacki zostal rozbity przez oddzialy rycerstwa wielkopolskiego
i miejscowych chlopow. W bitwie polegl Jost von Hohenkirchen, a takze komtur
mitawski. Gtownodowodz^cy marszalek Werner von Nesselrode z trzema
komturami dostal si? do niewoli i wraz z licznymi jencami (razem ok. 50) zostal
przewieziony do Poznania. Wedlug relacji przeslanej przez wielkiego mistrza
w pocz. 1432 r. do Rzymu, udzial w bitwie bralo 800 zbrojnych Zakonu, z ktorych
100 dostalo si? do niewoli19.
Wladze zakonne byly zaskoczone tak nagl^ i znaczntj porazk^ i liczyly si?
z mozliwosci^ wkroczenia zwyci?skich Wielkopolan na poludniowe Pomorze,
a nawet z koniecznosciq opuszczenia zamku dybowskiego. Ale strona polska nie
wykazala dalszej inicjatywy militamej, podejmuj^c najpierw dzialalnosc dyploma-
tyczno-propagandow^. W lutym 1432 r. polskie poselstwo przedlozylo papiezowi
Eugeniuszowi IV skarg? na zlamanie przez Zakon warunkow pokoju melnen-
skiego. Interesow zakonu krzyzackiego bronil w kurii rzymskiej prokurator ge-
neralny Kaspar Wandhofen. Wielki mistrz wyslal do Rzymu takze doktora prawa
kanonicznego i proboszcza torunskiego Andreasa Pfaffendorfa, ktory mial wspie-
rac dzialania generalnego prokuratora20. Kaspar Wandofen podtrzymywal w kurii
pogl^d, ze to Wladyslaw dopuscil si? zlamania pokoju, gdyz „Polacy nigdy nie
dochowuj^ wiary” tj. ukladow, czego dowiedli napadaj^c przy pomocy husytow
na oddzialy Zakonu (tj. pod D^bkami 13 IX 1431)21. Eugeniusz IV dal wiar?
19	Berichte IV/1 346; M. Biskup, Wojny Polski, s. 151; S. Ekdahl, Die „Banderia Pmtenonim"
des Jan Dlugosz - eine Quelle zur Schlacht bei Tannenberg 1410, Gottingen 1976, s. 274-282.
20	Berichte IV/1 302, 323, 330; J.-E. Beutel, Der Generalprokurator des Deutschen Ordens
an der romischen Kurie. Amt, Funktionen, personelles Umfeld und Finanzierung, QSGDO, Bd. 55,
Marburg 1999, s. 690; B. Jahnig, Andreas Pfaffendorf ОТ Pfarrer der Altstadt Thom (1425-1433),
BGW, Nr. 7; 1981, s. 171 nn.
21	Berichte IV/1 346; Codex epistolaris saeculi decimi quinti, t. 2:1382-1445, wyd. A. Lewic-
ki, Krak6w 1891, nr 199.

3.1. Polityka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
247
polskim skargom i oddal spraw? konfliktu z Zakonem do rozpatrzenia kardyna-
tom. Zamierzal tez wyslac legata (lub kilku) do Polski i Prus, czemu stanowczo
sprzeciwial si? prokurator Zakonu. Ostatecznie doszto do wyslania legata do
Prus, gdyz w Polsce dojrzewala koncepcja porozumienia si? z cz?sci^ husytow i zor*
ganizowania odwetowej wyprawy na Prusy.
Echem polskich zabiegow w kurii byla jednak suplika wielkiego mistrza z lu-
tego 1433 r., dotycz^ca „niektorych zbrojnych” z wojsk Zakonu, ktorzy walczyli
ostatnio z Polakami (,,ich giownymi wrogami”) i popelnili wykroczenia, jak zab6j-
stwa, rozboje, zniszczenie swi?tosci. Dlatego wielki mistrz prosil kuri? о danie
zezwolenia jednemu z pralatow pruskich, aby mogl on udzielic absolucji tym
osobom22.
Obawiaj^c si? wkroczenia wojsk polskich, wladze zakonne zbroily nadgra-
niczne osrodki. Nawiazaly tez kontakt z Moldawuj i dwoma synami zmarlego
wojewody Aleksandra I Dobrego. W lutym 1432 r. wielki mistrz nakazal nawet
pogotowie wojenne w Nowej Marchii oraz w ziemi chelminskiej.
Wobec poglosek о rokowaniach strony polskiej z oddzialami husyckimi, kt6re
mialyby wkroczyc do poludniowej strefy Pomorza Gdanskiego, wielki mistrz dqzyi
do zaciesnienia przymierza ze Swidrygielly. 15 V 1432 r. w Skirstymoniu w obec-
nosci Paula von Rusdorf, Swidrygielly, ksiyzyt ruskich i posla moldawskiego po-
twierdzono zawarte rok wczesniej przymierze23.
Strona polska probowala przy pomocy Swidrygielly w koncu maja 1432 r.
wptymjc na podj?cie za jego posrednictwem rozmow z Zakonem w sprawie wa-
runkow pokoju i wymiany jencow. Ale pozycja Zakonu i Swidrygielly zmieniata
si?, a na stron? wielkiego ksi?cia przechodzilo coraz wi?cej wladcow polnocno-
ruskich. Dlatego 17 VII 1432 r. w Pabianicach, Wladyslaw Jagiello wraz z dorad-
cami spotkal si? z przywodcami czeskich husytow na czele z Janem Czapkiem
z San, ktorzy zglosili propozycj? zbrojnej pomocy przeciw zakonowi krzyzackie-
mu i zawarcia ukladu о przyjazni z Polsk^. Jagiello przyj^l te propozycje i zawarl
uklad о wzajemnej pomocy.
Strona polska, przygotowuj^c juz oddzialy zaci?znych, zachowywala warunki
rozejmu z Zakonem i zgodzila si? na odbycie z nim zjazdu, dla wyjasnienia nad-
granicznych scysji. Zjazd taki odbyt si? w potowie sierpnia 1432 r. na ostrowie
wislanym kolo Ostromecka, takze z udzialem poslow Swidrygielly. Na zjeidzie
podkreslono, ze rozejm w dalszym ci^gu obowi^zuje (do 24 VI1433 r.) oraz usta-
lono sposob regulowania incydentow granicznych za pomocy odpowiednich
s<|d6w. Przewidywano nawet wspolny zjazd Zakonu, Swidrygielly i Polski w Brze-
sciu nad Bugiem w polowie wrzesnia, aby radzic nad trwalym pokojem.
Byly to jednak tylko pozory zastosowane przez stron? polsk^, d^z^c^ do osta-
bienia wladzy Swidrygielly na rzecz brata Witolda - ksi?cia Zygmunta Kiejstuto-
wicza. Nast^pilo to na przel. 31 VIII i 1 IX 1432 r., jednak napadni?ty Swidry-
giello zdolal pod Oszmian^ uciec i znalazl schronienie na poludnioworuskich
ziemiach Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego, a tron wielkoksi^z?cy na katolickich
22	Berichte IV/2 481.
11 M. Biskup, Wojny Polski, s. 156 n.

248
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
przewaznie ziemiach z Wilnem obj^t ksi^z? Zygmunt Kiejstutowicz. Rozbicie
polityczne na Litwie byto faktem dokonanym, со stawialo tak Polsk?, jak i zakon
krzyzacki, w nowej sytuacji politycznej i militarnej. Byl to cios dla wielkiego mi-
strza uderzaj^cy w zalozenia traktatu skirstymonskiego. Proba nawi^zania kon-
taktu przez Paula von Rusdorf z wielkim ksi?ciem Zygmuntem i podtrzymania
tego ukladu zakonczyla si? niepowodzeniem na skutek porozumienia nowego
wladcy Litwy z Polskq, takze przy obietnicy wzajemnej pomocy tak przeciwko
Swidrygielle, jak i Zakonowi. Paul von Rusdorf probowal wi?c nadal popierac
Swidrygiell?, a wyslany do niego przez wielkiego mistrza posel, komtur gniewski
Ludwik von Landsee, przebywal miesi^cami na polnocnej Rusi, petnigc rol? do-
radcy i t^cznika z Rusdorfem, ktory usilowal jednak nie zrywac kontaktow z wiel¬
kim ksi?ciem Zygmuntem, a nawet probowal pogodzic obu ksiqz^t litewskich,
zamierzaj^c opowiedziec si? za tym, ktory zwyci?zy w walce zbrojnej. Glown^
rol? w niej odgrywal inflancki mistrz krajowy Cisse von Rutenberg, ktory w koncu
stycznia 1433 r. wypowiedzial wojn? wielkiemu ksi?ciu Zygmuntowi i zaatakowal
polnocne ziemie Litwy.
W kwietniu 1433 r. wielki mistrz zdecydowal si? na wsparcie polityki Swidry-
gieily i podj?cie ponownej akcji militarnej przeciw Polsce. Wiosn^ 1433 r. gro-
madzil on w Prusach kwoty podatkowe na cele wojny od stanow pruskich, a takze
wezwal chlopow z dobr Zakonu do przygotowania okutych wozow wojennych na
wypraw? przeciwko Polsce24. Realizacji zakonnych planow militarnych przeszko-
dzila podj?ta w czerwcu 1433 r. wyprawa zbrojna wojsk husyckich z Janem Czap-
kiem na czele i szlachty wielkopolskiej, pod dowodztwem wojewody poznanskiego
S?dziwoja Ostroroga, na Now;} Marchi? i Pomorze Gdanskie. W Nowej Marchii
wojska husycko-polskie wprawdzie opanowaly tylko kilka miasteczek, a niektore
spalily, jednak wrazenie byto ogromne. Natomiast w lipcu i do polowy sierpnia
oblegano bez rezultatu Chojnice, po czym calosc sit przeniosta si? do polnocnej
strefy Pomorza Gdanskiego, gdzie zaj?to Tczew. Gdanska nie probowano oble-
gac, a w pocz;}tkach wrzesnia skierowano wypraw? na potudnie. Szereg wsi ulegto
spustoszeniu, со wptyn?lo na postaw? wladz krzyzackich. Doszto najpierw do
krotkotrwatego rozejmu pod pomorskim Jasincem 13 IX, a nast?pnie, pod naci-
skiem stanow pruskich, do dwunastoletniego rozejmu l?czyckiego z 15 XII 1433 r.
Likwidowal on jednak przymierze Zakonu ze Swidrygiellq, a zwi^zane z tym do-
kumenty mialy bye wydane juz do konca grudnia. Wszelkie ingereneje, nawet
papieskie i cesarskie, zostaly wyl^czone. Gwarantami tych postulatow miaty bye
stany obu stron, со silniej kr?powalo Paula von Rusdorf. Musiat on pod naciskiem
stanow pruskich zatwierdzic rozejm l?czycki juz 21 XII 1433 r., dor?czony w ter-
minie, tj. do 31 XII. Przywracat on stosunki gospodareze i spoteezne mi?dzy Pol-
sk^ a Prusami, Litw^ wielkiego ksi?cia Zygmunta oraz Mazowszem. Mial takze
przywrocic stosunki mi?dzy Inflantami a Litw;} wielkiego ksi?cia Zygmunta Kiej-
stutowicza. Dopiero wtedy zostali wypuszczeni przez Polsk? jency, zwtaszcza inf-
lanccy z bitwy pod D^bkami25.
24	Ibidem, s. 160.
25	Staatsvertrflge 1 176.

3.1. Polityka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
249
W Polsce po smierci Wladyslawa II Jagielly (1 VI 1434), jego starszy syn
Wladyslaw (III), mimo swej maloletnosci, uznany zostal za krola i zwierzchnika.
Uczynil to takze Zygmunt Kiejstutowicz, podczas gdy Swidrygiello kontaktowal
si? tylko z Inflantami. W Polsce wladz? pelnila faktycznie rada krolewska na czele
z biskupem krakowskim Zbigniewem Olesnickim, d^z^cym tak do usuni?cia §wi-
drygielly, jak i sfinalizowania trwalego uktadu pokojowego z Zakonem, przy do-
zeniu do zblizenia z cesarzem Zygmuntem, takze w walce z opozycjo prohusyckq
w Polsce. Szukal tez zblizenia z ruchem soborowym, со doprowadzilo do wyslania
oficjalnego poselstwa do Bazylei. Poslowie polscy, na czele z Mikolajem Lasoc-
kim, musieli tam podj^c polemik? z delegatami Zakonu, na czele z Andreasem
Pfaffendorfem, oskarzajocym Wladyslawa Jagiell? о sojusz z husytami. Latem
1434 r. Swidrygiello przygotowywal wielko wypraw? przeciw ksi?ciu Zygmuntowi,
w ktorej udzial wzi^c mialy - wbrew rozejmowi l?czyckiemu - takze positki inf-
lanckie, i to za cicho zgodo i z poparciem wielkiego mistrza. Wyprawa ta zakori-
czyla si? we wrzesniu 1434 r. niepowodzeniem.
Jesienia 1434 r. wielki mistrz zdecydowal si? na kontynuowanie rozm6w ze
strong polsko, jednak zjazd odbyty w pocz^tkach wrzesnia na ostrowie wiSlanym
kolo Ziotorii zakonczyl si? bez oczekiwanego rezultatu. Paul von Rusdorf dqzyl
bowiem do zmiany niektorych warunkow rozejmu l?czyckiego, jak wyl^czenie in-
terwencji papieskiej i cesarskiej, a takze do likwidacji przymierza ze Swidrygiello
oraz koniecznosci gwarancji stanow. Na kolejnym zjezdzie w Brzesciu Kujawskim,
19 XII1434 r., strona polska nie zgodzila si? jednak na zadne zmiany, a pogl^d ten
popieraly stany pruskie, proponujocpozostawienie Inflant bez poparcia, jesli b?do
one chcialy nadal walczyc razem ze Swidrygiello- Niebezpieczenstwo wojny znowu
stawalo si? realne, zwlaszcza ze cesarz Zygmunt naciskal na Zakon, aby nie zawie-
ral trwalego pokoju z Polsko- Dlatego trzeci zjazd polsko-krzyzacki, odbyty ponow-
nie w Brzesciu Kujawskim 23 IV 1435 r., nie przyniosl konkretnych rezultat6w.
Poslowie pruskiej gal?zi Zakonu nie przyjmowali polskich propozycji pokojowych,
a inflancka galoz w ogole nie przysylala swoich poslow, chcoc podjoc walk? wraz ze
Swidrygiello- Dlatego obowiozujocy rozejm l?czycki potwierdzono tylko ustnie.
Paul von Rusdorf nie mogl jawnie okazywac swoich wojennych dozeh i po¬
parcia dla inflanckich zamiarow walki z wielkim ksi?ciem Zygmuntem. Jednak,
pod naciskiem mistrza inflanckiego, wiosno 1435 r. wyslal 200 marynarzy na tam-
tejsze zamki. Oczekiwania wielkiego mistrza, ze w ataku na Polsk? wezmie udzial
cesarz Zygmunt, okazaly si? nierealne. W Polsce rozumiano, ze pruska galoi Za¬
konu nie zawrze trwalego ukladu pokojowego, dopoki galoz inflancka i Swidry-
giello nie zaprzestano walki z wielkim ksi?ciem litewskim Zygmuntem. Dlatego
uchwalono zwolanie pospolitego ruszenia i wyslanie go na Litw? w lecie 1435 r.
Paul von Rusdorf akcj? t? uznal za wymierzono w Prusy i planowal zorganizowad
podobno akcj?, chcial bowiem zapobiec wyruszeniu wojsk polskich na Litw?. Jednak
stany pruskie oparly si? zbrojnemu pogotowiu, a urz?dnikom Zakonu zagrozono,
ze gdyby wielki mistrz nie posluchal stanow, „moglby powiac zly wiatr, ktory nie-
latwo opadnie”, byla to wypowiedz burmistrza chelminskiego Johanna Sterza2ft. 2626 ASP 1 542.

250
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
Zostai on za kar? uwi?ziony przez wielkiego mistrza, ktory zapewnial, iz zamie-
rza przestrzegac postanowien rozejmu l?czyckiego.
Jednak w sierpniu 1435 r., gdy Inflanty i Swidrygiello szykowali si? do wy-
prawy antylitewskiej, Paul von Rusdorf zacz^l pozorowac koncentracj? sit zbroj-
nych na granicy z Polsk^, со uznano tam za grozb? ataku Zakonu i zatrzymano
wi?kszosc szlachty dla obrony polnocnych granic kraju. Na Litw? zas poszla tylko
cz?sc wojsk pospolitego ruszenia. Oddzialy te 1IX 1435 r. rozbily wojska zebra-
ne przez Swidrygiell? oraz mistrza inflanckiego Frankego Kerskorfa w bitwie pod
Wilkomierzem nad jeziorem i rzeczk^ Zyrnowk^ oraz rzek^ Swi?t^. Bitwa nad
rzek^ Swi?t^ zamyka cykl wojen zakonu krzyzackiego z Polsk^ i Litw^ prowadzo-
nych od roku 1409. Byla tez ostatni^ wspoln^ walk^ wojsk polsko-litewskich
z Krzyzakami27.
3.1.1.6.	Traktat brzeski 1435 r. i jego realizacja
Kl?ska poniesiona na Litwie przez gal^z inflanck^ Zakonu i Swidrygiell? wy-
warla decyduj^cy wplyw na postawe wielkiego mistrza Paula von Rusdorf wobec
rokowan pokojowych z Polsk^. Zakon krzyzacki nie mogl juz liczyc na pomoc
cesarza Zygmunta, zaabsorbowanego uregulowaniem stosunkow z Czechami i ob-
j?ciem nad nimi pelnej wladzy krolewskiej. Grozba polskiego ataku byla jednak
gtown^ przyczyn^ zmiany postawy wielkiego mistrza wobec Polski. Duze znacze-
nie miala takze postawa stanow pruskich, ktore domagaly si? zawarcia traktatu
pokojowego.
Na zjezdzie polsko-krzyzackim w kujawskim Raci^zku 16 X 1435 r. ustalono
wi?c rozpocz?cie rozmow pokojowych. Zgodnie z tymi planami 6 XII1435 r. ze-
bral si? okazaly zjazd polsko-krzyzacki w Brzesciu Kujawskim. Po stronie polskiej
czolowj) rol? znowu odgrywal biskup krakowski Zbigniew Olesnicki, obok pry-
masa Wojciecha Jastrz?bca i kilku wysokich urz?dnikow ziemskich z Wielkopol-
ski i Kujaw. W delegacji Zakonu wyrozniali si? biskup warminski Franciszek
Kuhschmalz, wielki szpitalnik Heinrich Reuss von Plauen i komtur ostrodzki Wolf
von Seinsheim. Gal^z inflanck^ Zakonu reprezentowal komtur felinski Thomas
Hungersdorf. Obecni byli tez przedstawiciele stanow pruskich, glownie z ziemi
chelminskiej i wielkich miast, jak Torun, Gdansk, Krolewiec. Rokowania nad
treSci^ traktatu zostaly sfinalizowane ostatecznie 31 XII 1435 r.28
Spisane najpierw warunki tzw. ukladu wst?pnego, nawi^zywaly do tych z trak¬
tatu meinenskiego 1422 r. oraz z rozejmu l?czyckiego 1433 r. Dlatego traktat
brzeski odzwierciedla polski punkt widzenia w zasadniczych kwestiach politycz-
nych i publiczno-prawnych dotycz^cych Zakonu w Prusach razem z Now^ Mar-
27	J. Skrzypek, Bitwa nad rzekq Swigtq. Studium historyczno-wojskowe, „Przegkjd Historycz-
no-Wojskowy”, 1.10: 1938, s. 29-58; M. Biskup, Wojny Polski, s. 191-195.
28	Staatsvertrage I 181, na podstawie dokumentu Zakonu, zob. Archiwum G16wne Akt
Dawnych, Dok. perg. nr 1011 z uzupelnieniami dokumentu kr61a polskiego, zob. Deutschordens-
-Zentralarchiv, Wien, nr 1091.

3.1. Polityka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
251
chi£j i Inflantami, ktore wyst?powaly jako kontrahent. Та wersja traktatu wymie-
niala tez gal^z niemieck^ Zakonu, tj. krajowego mistrza niemieckiego, kt6ry
jednak uchylil sit; w przyszlosci od uznania warunkow ukiadu i nie opiecz?towal
go. Strona polska obj?la traktatem takze wielkiego ksi?cia litewskiego Zygmun-
ta, ksi^t mazowieckich Siemowita V, Kazimierza II, Wladyslawa I i Bolesiawa II,
rowniez ksi?cia slupskiego Boguslawa IX oraz wojewod? motdawskiego Eliasza.
Byla to wi?c calosc ziem Korony z lennikami mazowieckimi i moldawskim oraz
ze sprzymierzonym ksi?ciem slupskim.
Traktat zakladal zlikwidowanie wszystkich przymierzy i powi^zan pruskiej
gal?zi Zakonu ze Swidrygiell^ i uznanie przez krzyzackie Prusy i Inflanty wiadzy
wielkiego ksi?cia Zygmunta Kiejstutowicza na Litwie. W przyszlosci Zakon nie
mial zadnemu z ksi^z^t litewskich udzielac pomocy przeciwko Polsce, a za wtad-
c? Litwy uznawac tylko tego, ktory zostanie wybrany za zgoda Korony polskiej.
Bylo to wyci^gni^cie doswiadczen z sojuszu Zakonu ze Swidrygietl^, swiadczqce
о ograniczeniu samodzielnosci korporacji zakonnej w jej polityce wobec Litwy,
przy rezygnacji z dalszych prob podwazania unii polsko-litewskiej.
Traktat brzeski potwierdzal tez zastrzezenia z aktow rozejmu l?czyckiegO
1433 r., iz warunkow jego nie moze kwestionowac zadna wladza, tak papieska,
jak cesarska. Oznaczalo to pozbawienie zwlaszcza cesarza Zygmunta mozliwo&ci
instrumentalnego traktowania pruskiej i inflanckiej gal?zi Zakonu, ktore zostaiy
zepchni?te do kategorii terytorialnych wladztw.
Potwierdzone zostaiy warunki terytorialne traktatu melnenskiego. Do Polski
wracala wi?c Nowa Nieszawa (Dybow) z kilkoma kujawskimi wsiami i polow^
Wisly kolo Torunia. Zlikwidowano tez sporny mlyn na Drw?cy w nadgranicznym
Lubiczu w ziemi chelminskiej. Polska zwracala zas Zakonowi skrawki Nowej
Marchii, okupowanej od roku 1433 z Choszcznem, Zlociencem i Drawskiem, przy
zapewnieniu amnestii dla osob, ktore poddaly si? uprzednio Polsce. Takze gra-
niczny Santok nie zostal przydzielony Polsce, chyba ze krol polski uiozytby si?
w tej kwestii z joannitami - jego wiascicielami. Zakon zatrzymywal nadal Pomo-
rze Gdanskie, ziemi? chelminsk^ i michatowsk^. Natomiast wyrok s^du papie-
skiego z roku 1339, uznaj^cy prawa Polski do tych ziem, znowu zostal uznany za
skasowany. Litwa ze Zmudzia pozostawaly w swoich nienaruszonych granicach
z roku 1422. Niew^tpliwie jako kar? za zlamanie traktatu melnenskiego, Zakon
musial zaplacic 9500 w?gierskich zlotych, со bylo raczej symboliczn^ kwot^29.
Warunki te stanowily odbicie dqznosci politykow polskich do skr?powania
niezaleznosci Zakonu w Prusach i jego polityki zewn?trznej, w szczegolnoSci
wobec Litwy i jej unii z Polsk^. Godzono si? jednak z faktem, ze calkowita likwi-
dacja panowania Zakonu w Prusach nie jest realna, wobec postawy stanow pru-
skich niedojrzalych jeszcze do calkowitego zerwania z wiadzy krzyzack^. 2424 Staatsvertrage 1181; K. Neitmann, Die Staatsvertrdge, s. 476 nn.; A. Szweda, Wielkopolscy
gwarancipokoju brzeskiego z 1435 r., „Roczniki Historyczne”, R. 67: 2001, s. 197-213; S. Szyb-
kowski, Nowe zrddia do dziejdw polsko-krzyzackich rokowan w Bneiciu Kujawskim w grudniu
1435 roku, „Ziemia Kujawska”, t. 16: 2003, s. 79-102.

252
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
Traktat zakiadal tez likwidacj? skutkow wojny od roku 1431, takze przez wza-
jemny zwrot jencow, jednak Inflanty zostaly ukarane za napad na Litw? w okre-
sie rozejmu l?czyckiego, zwlaszcza zas za udzial w bitwie nad rzeka Swi?t^, gdyz
wymiana jencow nie miala obj^c pojmanych na Litwie (musieli si? wykupic).
Dla umocnienia pokoju traktat przewidywal likwidacj? zatargow granicznych
przez powolywanie specjalnych komisji i zjazdow s^dowych obu stron. Zapewnial
tez swobod? przenoszenia si? rycerstwa i mieszczan oraz wzajemn^ swobod?
handlu, tak drogami l^dowymi, jak wodnymi, oraz przejazd morzem statkami
malymi czy wi?kszymi, bez przeszkod w krajach Zakonu ze strony torunian (tj. ich
prawa skladu).
Co istotne, traktat mial bye opiecz?towany i zaprzysi?zony nie tylko przez
krola i jego lennikow oraz przedstawicieli stanow polskich czy przez Zakon i jego
reprezentantow, takze stanowych, lecz rowniez przez ogol stanow polskich i pru-
skich. Przysi?ga miala bye ponawiana po zmianie wladzy, takze przez ogol stanow,
со dziesi?c lat. Так wi?c kazda nowa generaeja stanowa Polski i Prus miala przez
osobistcj przysi?g? zobowi^zywac si? do zachowania traktatu brzeskiego. Przy
ataku jednej wladzy na druga, poddani napadajijcego byli zwolnieni ze zlozonej
mu przysi?gi wiernosci. W praktyce okazac si? to mialo nierealne i w rzeczywi-
stosci tylko zmieniaj^cy si? wtadey i czolowi reprezentanci stanow obu krajow
skladali przysi?g?. Та formula traktatu swiadezy glownie о gl?bokiej nieufnosci
strony polskiej wobec Zakonu, doswiadezonej niewiarygodnosci^ przyrzeczen
strony krzyzackiej i lamaniem przez ni;j ukladow.
Realizacja postanowien traktatu, tj. wystawianie i opiecz?towanie jego glow-
nych dokumentow oraz wymiana posiadlosci w Nowej Marchii i na Kujawach,
przecitjgala si? poza przewidywane wczesniej terminy z wiosny 1436 r. Wymiana
glownych dokumentow traktatu nast^pila dopiero 1 VIII 1436 r. w Toruniu.
Dluzej jeszcze trwala wymiana jencow, a zwlaszcza zbieranie, cz?sciowe zreszt^,
przysi^g od poszczegolnych komisarzy, wystanych przez obie strony. Ale do lata
1436 r. traktat brzeski mogl wejsc i wszedl w pelni w zycie.
Paul von Rusdorf by! bowiem zainteresowany jego funkejonowaniem ze
wzgl?du na nadwatlontj gospodark? i finanse, a takze dla okielznania opozycji
stanow pruskich, ktora wywarla tak skuteezny nacisk w sprawie zakonezenia wojny
z Polsk^ i Litw^. Dlatego wielki mistrz, przy akceptacji stanow, nie ulegl namo-
wom cesarza Zygmunta (zmarlego w 1437 r.) oraz jego nast?pcy, krola Albrech-
ta II Habsburga, aby zerwac traktat brzeski.
Nast?pca Paula von Rusdorf - Konrad von Erlichshausen (1441-1449), roz-
tropny i umiarkowany polityk, d^z^c do likwidacji Zwi^zku Pruskiego, uznawal
traktat brzeski za wr?cz nienaruszalny. Zmierzal przede wszystkim do wzmocnie-
nia wewn?trznej spoistosc ziem Zakonu i jego wplywu tak w Prusach, jak w Nowej
Marchii oraz w Inflantach, takze przez polityk? inkorporaeji tamtejszyeh bi-
skupstw do Zakonu30. Dlatego nie angazowal si? w sprawy Polski jagiellonskiej,
takze przy wprowadzeniu na tron w?gierski (1440) Wladystawa III Jagiellonczy-
M K.E. Murawski, Zwischen Tannenberg und Thom. Die Geschichte des Deutschen Ordens
i и	ftViHMsi// i i/iM If cltrm гли / A A 1	1AAQ fJAttinn«n 10^1 s	n

3.1. Polityka zewn^trzna zakonu krzyzackiego
253
ka, ktoiy przejawial zyczliwy stosunek do wielkiego mistrza. Nie dal si? on jednak
namowic do udzielenia Wladyslawowi zbrojnej czy materialnej pomocy w wypra-
wach antytureckich w latach 1443-1444, mimo dwukrotnych apeli о pomoc w walce
z niewiernymi, dla ktorej Zakon zostal wszak przez wladcow polskich sprowa-
dzony. Wyprawa Wladyslawa z roku 1444 zakonczyla si? kl?sk^ i smierci^ krola
pod Warn^. Natomiast rozwazana w 1444-1445 r. z inicjatywy Wielkopolan kon-
cepcja jakiegos trwalego i scislego przymierza, о ktorej informowano wielkiego
mistrza, po zgonie krola Wladyslawa upadla31.
Trudnosci z wyborem jego nast?pcy w Koronie, gdzie za spraw^ Zbigniewa
Olesnickiego najpierw wybrano wielkiego ksi?cia litewskiego Kazimierza Jagiel¬
lonczyka, w imi? przywrocenia w pelni unii polsko-litewskiej, stworzyly problem
dla elekta, gdyz musial si? liczyc z opozycj^ magnatow litewskich i wysuni?ciem
przez nich innego kandydata na tron wilenski. Punktem oparcia dla Kazimierza
mogl bye zakon krzyzacki. W 1446 r. wielki ksi^z? litewski dwukrotnie wysylal
poufne poselstwa do wielkiego mistrza w Malborku z informacj^ о trudnoSciach
z przyj?ciem polskiej kandydatury i propozyej^ zawarcia tajnego przymierza z Za-
konem, z powolaniem si? na tradycyjn^ przyjazn Zakonu i Litwy w czasach §wi-
drygielly, proponuj^c nawet w maju 1446 r. podj?cie interweneji w Koronie Pol¬
skiej. Konrad von Erlichshausen odmowil tym propozycjom, powoluj^c si? na
postanowienia traktatu brzeskiego. Jednak wiesci о rozmowach jagiellonsko-krzy-
zackich dotarly do Korony Polskiej i we wrzesniu 1446 r. wielki mistrz musial
u prymasa Wincentego Kota zglosic protest przeciwko podejrzeniom, iz w okre-
sie bezkrolewia zamierza napasc na Polsk?.
Po koronaeji Kazimierza Jagiellonczyka w Krakowie w czerwcu 1447 r., na
ktorej Zakon reprezentowali komtur elbl^ski Heinrich Reuss von Plauen i kom-
tur grudzi^dzki Ludwig von Erlichshausen, wielki mistrz, staraj^c si? о to, by
zaufanie krola Polski dla Zakonu wzroslo, jesieni^ 1447 r. odmowil ksi?ciu Mi-
chalowi Zygmuntowiczowi, potencjalnemu konkurentowi krola na Litwie, prawa
pobytu w Prusach, a nawet przejazdu do Inflant32. Wielki mistrz staral si? takze,
aby w calej pelni realizowac artykuly traktatu przez jego ponowne zaprzysi?zenie
po 10 latach, tj. w 1. pol. 1446 r. Ostatecznie zlozenie przysi?gi na traktat brzeski
przez Kazimierza Jagiellonczyka i jego dostojnikow litewskich i ruskich nast^pi-
lo w grudniu 1447 r. w Wilnie. Natomiast 20 II 1448 r. w K?trzynie przysi?g? na
traktat brzeski zlozyli wielki mistrz i jego dostojnicy, pralaci i przedstawiciele
stanow pruskich. Istotnie, az do zgonu Konrada von Erlichhausen stosunki po-
kojowe z Polsk^ zostaly utrzymane. Wielki mistrz d^zyl takze do zrealizowania
drugiego zobowi^zania obu stron, dotycz^cego stalego odbywania rocznych zjaz-
dow s^dowych na pograniczu polsko-krzyzackim.
W trosce о akcentowanie praw Zakonu, zagwarantowanych traktatem brze-
skim, wielki mistrz nie zgodzil si? wiosn^ 1449 r. na przyj?cie w Prusach legate
papieskiego Jana Baptysty Enriciego, biskupa Camerino, przybylego dla poboru
11 M. Biskup, Zjednoczenie Pomorza Wschodniego z Polxkq w polowie XV wieku, Warszawa
1959, s. 141-144.
У1 TK14.M . 1Л1 M

254
Rozdzia) III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
swi?topietrza do Polski i do krajow jej podleglych, do ktorych zaliczyl takze Po-
morze Gdanskie i ziemi? chelminsk^. Konrad zlozyl sprzeciw w kurii rzymskiej
i domagai si? przyslania osobnego kolektora do Prus, gdyz mogloby to uchodzic
za uznanie przez Zakon przynaleznosci obu tych ziem do Polski, ktora gotowa
bylaby uzyc tego argumentu do odnowienia dawnych pretensji. Istotnie, w ci^gu
1449 r. kuria rzymska przyslala do Prus specjalnego kolektora przyj?tego przez
Zakon z cal^ uprzejmosci^33.
3.1.1.7.	Polska wobec konfliktu wtadz zakonu krzyzackiego
ze Zwi^zkiem Pruskim (1450-1454)
Po zgonie Konrada von Erlichshausen (7 XI 1449) wielkim mistrzem wybra-
no w marcu 1450 r. jego bratanka Ludwiga von Erlichshausen, osobnika slabego,
ulegaj^cego w Zakonie wplywom grup konserwatywnych, zwlaszcza wobec aspi-
racji stanow pruskich. Strona polska juz przed jego wyborem wywarla nacisk na
wladze Zakonu, aby wbrew decyzji poprzedniego wielkiego mistrza uznaly kan-
dydatur? Jana Gruszczynskiego na biskupstwo wloclawskie, wbrew nominacji
papieza forsuj^cego kurialist? Mikolaja Lasockiego. Chodzilo zwlaszcza о nie-
dopuszczenie Lasockiego do archidiakonatu pomorskiego w Prusach. Poselstwo
polskie w styczniu 1450 r. wywarlo nacisk na Zakon w sprawie przyj?cia funkcji
przez Gruszczynskiego i dokonalo kontroli dobr biskupstwa wloclawskiego na
Pomorzu Gdanskim. Byla to zapowiedz uaktywnienia polityki wobec Prus Krzy-
zackich pod wplywem Wielkopolan; znalazlo to wyraz w szybkim wezwaniu Lud¬
wiga von Erlichshausen, zaraz po jego elekcji, do zlozenia przysi^gi na traktat
brzeski, со nast^pito w Brodnicy juz w maju 1450 r.
Dzialalnosc Ludwiga von Erlichshausen skierowana byla przede wszystkim
na zlikwidowanie Zwi^zku Pruskiego przy pomocy legata papieskiego - Ludwika,
biskupa portugalskiego Silves. Papiez Mikolaj V wezwal takze Polsk?, aby nie
udzielata schronienia i opieki uciekinierom z Prus. Zwrocilo to uwag? kol pol-
skich, zwlaszcza z Wielkopolski i Kujaw, na rozpalaj^cy si? konflikt wladz krzyzac-
kich ze stanami pruskimi. Sami zwi^zkowcy w koncu 1450 r. zwracali si? zwtasz-
cza do kapituly wloclawskiej о pomoc prawna w polemikach z legatem. Pomoc
t?, w postaci kilku traktatow, uzyskali, со przyczynilo si? do kl?ski misji legata.
Zapewne pod wplywem panow wielkopolskich krol Polski zgodzil si? na zwo-
lanie zjazdu s^dowego z Zakonem w Nowej Nieszawie (Dybowie) i w Toruniu
w koncu lipca 1452 r. Na spotkanie to przybyli wielki mistrz Ludwig von Er¬
lichshausen oraz krol Kazimierz IV z okazal^ swit^, zlozon^ z panow wielkopol¬
skich z arcybiskupem gnieznienskim Wladyslawem Oporowskim na czele. Zna-
mienny jednak byl fakt, ze do Nowej Nieszawy przybylo kilku przedstawicieli
rycerstwa ziemi chelminskiej, pokrzywdzonych przez wielkiego mistrza b^dz jego
53 E. Maschke, Historische RUckblicke in der Ordenspolltik des 15. Jahrhunderts, MVGOWP,
Jg. 8: 1933, Nr. 2, s. 18; por. tez M. Biskup, Zjednoczenle Pomona Wschodnieso. s. 129.

3.1. Polityka zewn?trzna zakonu krzyzackiego
255
urz?dnikow, aby zlozyc swoje skargi. Przedmiotem obrad pod przewodnictwem
arcybiskupa Oporowskiego byly oficjalne skargi natury handlowej, zwiaszcza
gdanski zakaz handlu z goscmi, trwaj^cy od kilku lat, mimo uprzednich interwen-
cji krolewskich. Zlozona zostaia tez skarga na pobieranie cia funtowego w por-
tach pruskich, sprzeczne z postanowieniami traktatu brzeskiego. Obie strony
zgodziiy si? na zwolanie zjazdu s^dowego, aby przyjaznie uregulowac t? spraw?.
Skargi miast pruskich dotyczyiy krakowskiego prawa skladu, zamykaj^cego drog?
na W?gry (tj. na Stowacj?) i Rus, takze wbrew artykulowi traktatu brzeskiego
о wolnosci drog. W sprawie tej przedstawiciele krzyzaccy zapowiedzieli odwola-
nie si? do wielkiego mistrza. Skarzono si? takze na nowe drogi i oplaty celne,
zwiaszcza w Wielkopolsce i na Kujawach. Zadna z tych spraw nie zostaia zaia-
twiona i odroczono je do nast?pnego spotkania, ktore odbyio si? 29 IX34.
Ludwig von Erlichshausen byi jednak usatysfakcjonowany stanowiskiem kr61a
Kazimierza, z ktorym rozstai si? w przyjazni, zwiaszcza po jego zapewnieniach
о tym, ze dazy do peinego zachowania traktatu brzeskiego, jednak wsrod dostoj¬
nikow krzyzackich zaczynaty budzic si? obawy wynikaj^ce z przychylnosci Kazi¬
mierza IV Jagiellonczyka i arcybiskupa Oporowskiego wobec przedstawicieli
opozycji stanowej w Prusach. Po zjezdzie w Nieszawie przedstawiciele opozycji
pruskiej nadal utrzymywali kontakty z arcybiskupem Oporowskim oraz ze staro-
st^ nieszawskim i inowrociawskim Hincz^ z Rogowa, zaufanym krolowej-matki
Zofii Holszanskiej. W koncu pazdziernika 1452 r. do Starego Miasta Torunia,
pod pozorem zarazy w Koronie, przybyi kanclerz koronny i zarazem starosta do-
brzynski Jan Koniecpolski, ktory odbyi poufne rozmowy z rad^ miejsk^, zapewne
instruuj^c jn, do ktorego z dostojnikow polskich winno udac si? poselstwo Zwiqz-
ku Pruskiego. Natomiast przyjazd do Torunia czolowych reprezentantow kleru
krakowskiego z arcybiskupem Oporowskim i biskupem Gruszczynskim na czele
byi zapewne inspirowany przez kardynaia Olesnickiego, d^z^cego do wi^czenia
si? do zblizaj^cej si? rozgrywki obok Wielkopolan. Istotnie, pozn^ jesieni^ 1452 r.
poselstwo Zwi^zku Pruskiego odwiedzilo tych polskich dostojnikow duchownych,
со mialo stworzyc zabezpieczenie przez atakami pruskich kol koscielnych, a takie
papiestwa. Poslowie zwi^zkowi byli takze u kardynaia Olesnickiego, ktory dora*
dzal im wyslanie poselstwa do krola na Litw?. Ale radzil tez, aby Zwi^zek udal
si? do papieza z prosb^ о przyslanie kardynaia jako legata do Prus, jesli papiez
zleci mu t? funkcj?, ch?tnie j^ przyjmie. Olesnicki wyraznie d^zyt do pokojowe-
go zalatwienia spraw w Prusach. Dlatego tez wystal listy do czolowych osobisto-
sci wokol cesarza Frydetyka III Habsburga w tym wlasnie celu. Zwi^zkowcy od-
roczyli wyslanie poselstwa do krola na Litw?, gdyz na dwor cesarski do
Wiener-Neustadt udawali si? ich poslowie.
Wielki mistrz, zaniepokojony kontaktami opozycji stanowej z czynnikami
polskimi, podj^l akcj? u Kazimierza IV Jagiellonczyka w Grodnie. Jego posel
w listopadzie 1452 r. zlozyl krolowi skarg? na opomych zwi^zkowcow. Oskarzyt
tez kanclerza Jana Koniecpolskiego i wojewod? brzesko-kujawskiego Mikolaja
Szarlejskiego, jako ich glownych inspirator6w. Krol, znajduj^cy si? w trudnej

256
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
sytuacji na Litwie, zapewnil, ze pragnie dotrzymac pokoju, zgodzit si? takze
na przesuni?cie terminu zjazdu s^dowego na Zielone Swi?ta 1453 r.
Kanclerz Koniecpolski poinformowai zwujzkowcow о tresci poselstwa krzy-
zackiego, zalecaj^c, aby nie wysytali obecnie swoich poslow do krola Kazimierza,
a dopiero po powrocie z Litwy, gdy b?dzie odbywal zjazd z panami koronnymi35.
Wielki mistrz podj^t takze akcj? uciszania dziaialnosci w kwestii pruskiej u arcy-
biskupa Oporowskiego, do ktorego zostal wystany do Uniejowa w pocz^tkach
grudnia 1452 r. kanonik warminski, doktor Nikolaus Weterheym z ramienia bi-
skupa Franciszka Kuhschmalza, wroga konfederacji pruskiej.
Akcja Zakonu u krola i u przedstawicieli duchownych w Koronie wplyn?la
jednak na konspiracyjnosc kontaktow zwi^zkowcow z czynnikami polskimi. Clow¬
ns rol? wsrod nich zacz^l odgrywac od 1. pol. 1453 r. wojewoda brzesko-kujawski
i starosta bydgoski Mikolaj Szarlejski.
Zwi^zkowcy probowali wiosn^ 1453 r. zyskac poparcie krola Kazimierza dzi?-
ki listowi do krolowej-matki Zofii Holszanskiej. Zyczliwa im krolowa doradzila,
aby wzi?li udzial w planowanym na 20 V zjezdzie krola z panami koronnymi i li-
tewskimi w Parczewie i aby przyslali dwoch poslow z calkowitym upowaznieniem.
Podobnej odpowiedzi udzielil zwi^zkowcom kardynal Olesnicki, zastrzegaj^c jed¬
nak zachowanie zapisow traktatu brzeskiego.
Wielki mistrz by! zaniepokojony tym cz?sciowym poparciem Olesnickiego
i innych pralatow polskich dla Zwi^zku Pruskiego, dlatego podjal prob? powstrzy-
mania ich dziaialnosci prozwi^zkowej, i to przy pomocy papiestwa. Wiosn^ 1453 r.
generalny prokurator Zakonu w Rzymie Jodokus Hohenstein otrzymal polecenie
uzyskania od papieza bulli zakazuj^cej pod grozb^ kar duchownym polskim, zwlasz-
cza Olesnickiemu, popierania konfederacji jako sprzecznej z prawami i wolnosci^
Kosciota. Jednak Hohenstein wydostal tylko sfalszowan^ bull? pot?piaj^ w ogole
Zwi^zek i jego zwolennikow, ktor^ mozna bylo operowac takze wobec Polski.
Do Parczewa w pocz^tkach czerwca 1453 r. przybylo z okazji zjazdu polsko-
-litewskiego takze poselstwo wielkiego mistrza, ktore krol Kazimierz z otoczeniem
przyjcjl uprzejmie, choc nie bez rezerwy. Krol znajdowal si? wowczas w trudnej
sytuacji, w opozycji znajdowala si? cz?sc moznowladcow litewskich, jak i kardynal
Olesnicki, natomiast Wielkopolanie planowali przeniesienie sprawy pruskiej na
kolejny zjazd piotrkowski. Dlatego krol zachowal wyrazn^ rezerw? i odmowil in-
terwencji w sprawie stanow pruskich u cesarza Fryderyka III, ktory mial rozpa-
trywac spor Zakonu z konfederacji
Sytuacj? zmienila rychlo napasc na Morawach na poselstwo konfederacji
pruskiej, udajjfce si? na s^d cesarski do Wiener-Neustadt, zapewne dokonana
z inicjatywy Zakonu. Zwi^zek Pruski wyslal szybko poselstwo do Piotrkowa,
ktore w pocz^tkach lipca zlozylo skarg? na napasc i uwi?zienie poslow przez
sprawcow napadu oraz prosb? о pisma polecaj^ce do cesarza Fryderyka III i krola
w?giersko-czeskiego Wladyslawa Pogrobowca. Zlozona tez zostala skarga na
Zakon, ktory zacz^f zaci^gac najemnych oraz wezwanie do pomocy ze strony
M W. Zawitkowska, Udzial Jana z Koniecpola w walce о przylqczenie Pomorza Wschodniego
do Polski w polowie XV wieku, „Prace Historyczno-Archiwalne”, t. 11: 2002, s. 23-66.

3.1. Polityka zewn^trzna zakonu krzyzackiego
257
krola Kazimierza w mysl postanowien traktatu brzeskiego. Pose! zwi^zkowy,
Jokusz ze Swi?tego, zastal w Piotrkowie w pocz^tkach lipca 1453 r. sytuacj?
zmienion^ radykalnie na korzysc krola Kazimierza, ktory po naciskach szlachty
potwierdzil jej przywileje, со oslabilo pozycj? kardynala Olesnickiego. Nastq-
pit wi?c wzrost znaczenia obozu wielkopolskiego takze w polityce zagranicznej.
Wyrazem tego bylo szybkie wystosowanie przez kancelari? krolewska, jeszcze
3 VII 1453 r., pism interwencyjnych do cesarza Fryderyka III i krola Wladysla-
wa Pogrobowca w kwestii uwi?zionych poslow zwi^zkowych. Co wi?cej, krol wy-
stosowal pismo do wielkiego mistrza, w ktorym wyrazal obaw?, ze rozdzwi?k
mi?dzy nim a stanami pruskimi moze doprowadzic do walki zbrojnej. Wzywal
go wi?c do zawarcia z nimi porozumienia i pozostawienia ich przy posiadanych
przywilejach36.
List krolewski wywarl duzy wplyw na postawe stanow pruskich uznaj^cych
koniecznosc poddania si? wladcy polskiemu, ktory zapewnil szybko opiek?
i pomoc w walce z Zakonem. Na 10 VIII 1453 r. zostal zwolany do Grudzi^dza
zjazd konfederatow, со spowodowalo, ze Ludwig von Erlichshausen nakazal przy-
gotowac zamki do obrony. Psychoza wojenna zacz?Ia ogarniac pogranicze pol-
sko-pruskie. Byly to obawy przedwczesne, a zwi^zkowcy zapewniali wielkiego
mistrza, ze nie maj^ zadnych agresywnych zamiarow.
Jednak Ludwig von Erlichshausen okazywal nieufnosc po ostatniej propozy-
cji krola Kazimierza i jej reperkusjach w Prusach. Szpiedzy krzyzaccy penetro-
wali ziemie Korony, czy nie ma tam przygotowan wojennych. Jednoczesnie wiel-
ki mistrz 18 VIII wyslal do Krakowa swego posla, podskarbiego Eberharda von
Kinsberg, ktory przedstawil krolowi pogl^d Zakonu na problem konfederacji
stanow pruskich i tlumaczyl, iz Zakon nie lamal praw swoich poddanych, a po-
gloskom na ten temat nie nalezy dawac wiary. Na koniec posel prosil о wyzna-
czenie przez krola s?dziego dla zjazdu s^dowego, ktory powinien si? odbyc zgod-
nie z postanowieniami traktatu brzeskiego. Eberhard von Kinsberg wyjaSnil
rowniez, ze poselstwo konfederatow do krola nie zostalo wyslane za wiedz^ i wolq
calego rycerstwa i miast pruskich, oraz kwestionowal cz?ste podroze do Polski
rycerza cheiminskiego Mikolaja Bajerskiego, ktory mial szerzyc niezgod?. Kr61
powolal si? jednak na artykul traktatu brzeskiego mowi^cy о swobodzie wzajem-
nych odwiedzin poddanych obu stron. Na koniec pose! krzyzacki wezwal kr61a,
aby wystosowal pismo do wielkiego mistrza, ze nie chce popierac zadnej ze stron.
Odpowiedz krola byla dyplomatycznie odmowna, wyrazaj^ca zaufanie do ustnej
relacji podskarbiego37.
Natomiast we Wroclawiu, w lecie 1453 r., doszlo do spotkania kanclerza Jana
Koniecpolskiego z czotowym dzialaczem Zwi^zku Pruskiego - Janem Bazynskim
(Hansem von Baysen), ktore najprawdopodobniej dotyczylo mozliwosci poddania
si? stanow pruskich krolowi polskiemu.
36	M. Biskup, Zjednoczenie Pomona Wschodniego, s. 199-201; D. Wr6bel, Zbigniew Oleinic-
ki a kwestia pruska i knyzacka, w: Zbigniew Oletnicki, ksiqzf Kodciota i mqz stanu, red. F. Kiiyk,
Z. Noga, Krak6w 2006, s. 91 nn.
37	M. Biskup, Zjednoczenie Pomona Wschodniego, s. 205-207.

260
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
akceptacj? ogolu stanow pruskich, takze duchownych. Akt ten likwidowal zatem
panstwo krzyzackie w Prusach, stany zas uzyskiwaly szereg uprawnien i zrowna-
nie w ich zakresie z poddanymi Korony oraz dopuszczenie do elekcji przyszlych
wladcow polskich. Zatwierdzat wszystkie posiadane przez stany pruskie przywi-
leje, a znosit drazni^ce obci^zenia, zwiaszcza do funtowe, oplaty celne, egzekwo-
wanie tzw. prawa nadbrzeznego oraz oplat? w bydle zwan^ narzazem. Zapewnial
tez реЬц swobod? handlu dla kupiectwa pruskiego, choc z zaznaczeniem praw
miast koronnych. Zarz^d Prus, we wszystkich wazniejszych kwestiach, miala spra-
wowac Rada Pruska. W czasie nieobecnosci krola w kraju mial dzialac jego na-
miestnik, przy wspoludziale radcow pruskich, a namiestnikiem tym (gubemato-
rem) zostai Jan Baiynski. Ogol stanow mial uczestniczyc w zjazdach (sejmikach) dla
omawiania wazniejszych spraw krajowych. Urz?dy pruskie winny bye obsadzane
wyl^cznie tzw. indygenami (tj. miejscowymi). Nadal mialy obowi^zywac dawne
prawa s^dowe, a wewn^trzn^ monet^ prusk^ winny wybijac mennice miejskie w Gdan-
sku i w Toruniu. Akt inkorporaqi nie zaspokajal jeszcze postulatow wielkich miast,
zwiaszcza Glownego Miasta Gdanska, jedynie Stare Miasto Torun otrzymalo od-
r?bn^ obietnic? zburzenia w ci^gu 3 lat konkurencyjnej Nowej Nieszawy* 43.
Ze swojej strony poselstwo konfederaeji wystawilo takze z dat^ 6 III 1454 r.
akt stwierdzaj^cy poddanie si? catych Prus krolowi polskiemu, jako prawowitemu
dziedzicowi oderwanych przez Krzyzakow od Korony ziem pomorskich. Prusy
zostaly ponownie zjednoczone polityeznie, jako cz?sc Krolestwa Polskiego, со
mialo uzyskac a probat? calosci stanow pruskich44. A jednoczesnie z dat^ 22 II
1454 r. sporz^dzony zostai akt wypowiedzenia przez Polsk? wojny Zakonowi,
przede wszystkim z powolaniem si? na lamanie traktatu brzeskiego, zwiaszcza
zas ograniczanie swobod i wolnosci kupcow polskich w Prusach oraz pobor cla
funtowego. Zaznaczona takze byla wola stanow pruskich i apel о wyzwolenie ich
spod ucisku Zakonu. Antydatacja tego dokumentu ukrywala fakt uprzednich ro-
kowan z poselstwem stanow pruskich45.
Wyniki ukladow krakowskich musialy jeszcze zostac zaakceptowane przez
stany pruskie, со nast^pilo w polowie kwietnia 1454 r. w Toruniu. Zostaly wow-
czas przez przedstawicieli stanow zlozone przysi?gi - na dotrzymanie ukladow
i zlozenie holdu krolowi po jego przybyciu do Prus - na r?ce reprezentantow
wladey z kanclerzem Janem Koniecpolskim na czele46. Nast^pilo tez obsadzenie
wi?kszosci urz?dow nowo utworzonych wojewodztw przez przedstawicieli moz-
nowladztwa pruskiego z rodzin^ Bazynskich na czele. Dopiero po tych wydarze-
niach 20 IV zostai dostarezony obl?zonemu w Malborku wielkiemu mistrzowi
akt wypowiedzenia wojny Zakonowi przez Polsk?47.
traktatdw paAstwowych Zakonu Krzyzackiego z XV wieku, KH, t. 63: 1957, z. 4, s. 486 n., por.
takze M. Biskup, Zjednoczenie Pomorza Wschodniego, s. 304 n.
43	Staatsvertrage II 293.
44	Staatsvertrage II291.
45	Staatsvertrage II 289.
44 Staatsvertrage II 296.
47	M. Biskup, Zjednoczenie Pomona Wschodniego, s. 327.

3.1. Polityka zewngtrzna zakonu krzyzackiego
261
Jednak Ludwig von Erlichshausen, mimo sukcesow zwi^zkowcow, nie zamie-
rzal rezygnowac z uzyskania zewn?trznej pomocy i pokonania or?zem zbuntowa-
nych poddanych. Rozeslal w ci^gu lutego i marca wezwania do wszystkich wlad-
cow nadbaltyckich, szeregu ksitjz^t niemieckich, mazowieckich i sl^skich oraz miast
hanzeatyckich, prosz^c о pomoc w walce z buntownikami. Jeszcze 17 II wyslal
tez list do kr61a Kazimierza, prosz^c о przyj?cie uprzednio zgloszonego posred-
nictwa i о spowodowanie zawieszenia dzialan wojennych oraz wyslanie posI6w,
ktorzy podj?liby si? rozjemstwa. Odpowiedzi nie otrzymal, ale usilowal wykorzy-
stac iyczliwy stosunek do Zakonu wojewody inowroclawskiego, Mikolaja KoScie-
leckiego, prosz^c, aby udal si? on do krola w tej sprawie, obiecuj^c dokonanie
zapisu znacznej kwoty na Brodnicy. Do wojewody udal si? wojt lipieniecki Georg
von Eglofstein, z ktorym wojewoda rozmawial w sprawie mozliwosci wyjscia z sy-
tuacji, nawet przez poddanie si? wielkiego mistrza krolowi w zamian za otrzyma-
nie swojego terytorium. Byly to propozycje spoznione, ktore nie daly zadnego
rezultatu48.
Wielki mistrz zacz^l wi?c organizowac walk? о utracone pozycje. Staral si?
zwlaszcza о posilki w postaci zaci?znych. Uzyskal znaczn^ pomoc od elektora
brandenburskiego Fryderyka II Hohenzollema, lecz za cen? zastawu wi?kszo§ci
Nowej Marchii (22 II 1454). Wprawdzie u schylku marca 1454 r. strona krolew-
ska wyslala poselstwo, ktore mialo pozyskac szlacht? oraz miasta nowomarchijskie
i sklonic je do przejscia pod wladz? polskq, jednak zwyci?zyla koncepcja zlozenia
tymczasowej przysi?gi wiernosci elektorowi, przecinaj^c d^zenie do poddania si?
Polsce. Zakon zyskal wi?c pierwszego sprzymierzenca w Hohenzollemach oraz
baz? dla posilkow zbrojnych z Rzeszy49. Drugim, choc tylko okresowym sprzymie-
rzencem okazal si? ksi^z? mazowiecki Wladyslaw I, ktory pod wplywem apeli Za¬
konu wyslal w koncu kwietnia posilki zbrojne do obleganego zamku w Malborku50.
W maju 1454 r. zostal zrealizowany ostatni etap ukladow krakowskich ze
Zwujzkiem Pruskim. Do Torunia przybyl krol Kazimierz z okazal^ switq wraz
z krolow^ Elzbiet^ i 28 V przyjql bez zadnych ust?pstw hold reprezentantow zietni
chelminskiej51. Nast?pnie udal si? do Elblqga, gdzie 10 VI przyj^t hold trzech
biskupow pruskich: chelminskiego, pomezanskiego i sambijskiego (z wyj^tkiem
biskupa warminskiego, Franciszka Kuhschmalza, przebywaj^cego w obl?zonym
zamku malborskim)52. 11 VI Kazimierz odebral hold od reprezentantow ziemi
elbl^skiej i warminskiej oraz kapituly53. Do obl?zonego zamku i miasta Malbor-
ka krol wyslal swoich poslow, zapewne z wezwaniem do kapitulacji za cen? taski
krolewskiej. Wielki mistrz Ludwig von Erlichshausen nie przyjql jednak poselstwa
krolewskiego. Na zamku byla takze nieliczna grupa rycerstwa pruskiego i polskich
48	Ibidem, s. 316-319.
49	K. Heidenreich, Der Deutsche Orden in der Neumark, Berlin 1932, s. 42 n., 74 n.
50	M. Biskup, Zjednoczenie Pomorza Wschodniego, s. 322-323.
51	UBBC I 614; Zwiqzek Pruski i poddanie si$ Prus Polsce, red. K. G6rski, Poznafi 1949,
s. 194-198.
52	Zwiqzek Pruski, s. 199-201; M. Biskup, Zjednoczenie Pomorza Wschodniego, s. 329, kory-
guje poglqd E. Weisego, Die Staatsvertrdge, Bd. 2, s. 144, iz holdu tego biskupi pruscy nie ztozyli.
53	Staatsvertrttge II 301 (regest).

262
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
lub czeskich zaci?znych, ktorzy takze nie skorzystali z propozycji krola. Jego pla-
nowany wyjazd do Gdanska nie nast^pil z powodu panuj^cej tam zarazy, dlatego
hold stanow wojewodztwa pomorskiego zostai odroczony. Jedynie w przypadku
Glownego Miasta Gdanska post^piono odmiennie, gdyz rada jego opoznila zlo-
zenie holdu 11 VI w Elblqgu, wywieraj^c na krola nacisk w sprawie przyznania
szerszych przywilejow. Ostatecznie, po rozmowach przybylych do Elbl^ga poslow
rady gdanskiej z krolem, wystawil on 16 VI przywilej daj^cy miastu rozlegle po-
siadiosci ziemskie i otwieraj^cy drog? do uzyskania dalszych swobod. Poslowie
gdanscy wystawili ze swej strony dokument akcentuj^cy wl^czenie si? do Korony
i wyliczaj^cy zobowi^zania wobec krola, со bylo wyrazem holdu54.
Natomiast w odleglym Krolewcu hold od nowo powstalego wojewodztwa
krolewieckiego odebral 19 VI kanclerz Jan Koniecpolski55. Stanowilo to zamkni?-
cie dyplomatycznej akcji zwi^zanej z obj?ciem politycznej wladzy nad ziemiami
i miastami Prus. Konieczne jednak okazalo si? uzycie sil zbrojnych, aby pokonac
resztki oporu wielkiego mistrza i jego urz?dnikow, a takze przeciwstawic si? za-
ci^ganym przez nich zast?pom zolnierzy zaci?znych. Bylo to przedsi?wzi?cie
znacznie trudniejsze i dlugotrwale. Przyj?to dla niego okreslenie „trzynastoletniej
wojny” (1454-1466).
3.1.1.9.	Glowne etapy wojny trzynastoletniej i rola Polski
W marcu 1454 r. pospolite ruszenie stanow pruskich, a takze zaci?znych cze¬
skich i polskich pod dowodztwem Scibora Bazynskiego, rozpocz?lo obl?zenie
miasta i zamku w Malborku oraz zamku w Sztumie56. Niedostatek artylerii i ini-
cjatywa bojowa komtura elbl^skiego Heinricha Reussa von Plauen oraz kl?ska
wojsk gdanskich na Wielkich Zulawach (1 IV 1454) sprawily, iz nie udalo si?
przelamac oporu obronc6w. Drugim niepowodzeniem wojsk zwi^zkowych bylo
opanowanie Chojnic przez zaci?znych sci^gni?tych z Niemiec (23 III 1454). Po-
wiodlo si? natomiast powstancom pruskim zmuszenie do kapitulacji (8 VIII1454)
zalogi i poddania zamku w Sztumie.
Staraniem wielkiego mistrza i jego wyslannikow udalo si? w ci^gu lata 1454 r.
zebrac armi? zaci?znych ze wschodnich obszarow Rzeszy (w tym krolestwa cze-
skiego oraz Austrii). Armia ta, licz^ca ok. 9000 konnych i 6000 pieszych wraz z ta-
borem i dzialami, wkroczyla w polowie wrzesnia 1454 r. do poludniowej strefy
Pomorza, zmierzaj^c w kierunku obleganych przez sily zwi^zkowe Chojnic. Krol
Kazimierz w pospiechu wezwal pospolite ruszenie Wielkopolski na poludnie od
Chojnic, pod Cerekwic?. Tutaj zebrana szlachta wielkopolska wymusila na krolu
54	Staatsvertrage II 302, 303; dokument krolewski jest w postaci regestu, druk: ASP IV 28.
Dokument gdanski pelnil bez w^tpienia rol? aktu hotdowniczego.
55	Staatsvertrage II 304 (regest).
56	Przedstawienie dziatan militarnych z lat 1454-1466 zob. M. Biskup, Tnynastoletnia wojna
z Zakonem Krzyzackim 1454-1466, Warszawa 1967; skrdcona wersja zob. M. Biskup, Wojny
Polski, s. 211-259.

3.1. Folityka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
205
wystawienie przywileju (14 IX), ktory gwarantowal zwi?kszenie uprawniefi sej
mikow przy podejmowaniu nowych ustaw i zwotywaniu pospolitego ruszenia
17 IX nast^pilo pol^czenie calosci sit wielkopolskich i pruskich, razem licz^cycl
ok. 16 000 konnych i kilkaset piechoty obok kilku tysi?cy pacholkow i czeladzi
Dosziy takze dwutysi?czne oddzialy zaci?znych stanow pruskich i 500 zaci?znyct
Gdanska. Naczelnym wodzem byl krol Kazimierz. 18 IX zjawily si? oddzialy za
ci?znych krzyzackich pod dowodztwem Bemarda Szumborskiego. W pierwsze
fazie bitwy wojska polskie uzyskaiy przewag?, a Bernard Szumborski dostal si<
nawet do niewoli, bronil si? tylko tabor ze znacznymi siiami piechoty. W tej fazi<
walki zaloga krzyzacka Chojnic dokonaia wypadu na tyly wojsk polskich, ob6i
krolewski i tabory na prawym brzegu jeziora. Staio si? to powodem paniki, a woj
ska polsko-pruskie rzucily si? przez w^sk^ grobl? do ucieczki, w czasie ktdre
zostaiy zaatakowane przez zaci?znych Zakonu z lewego brzegu jeziora, ponownk
pod dowodztwem Szumborskiego. Krol, walcz^cy osobiscie, uszedl do p61nocne,
Wielkopolski, a cz?sc armii szukala ratunku w ucieczce. Polec mialo ok. 300(
ludzi, a ok. 300 rycerzy polskich dostalo si? do niewoli wraz z trzema dowddcam
hufcow57.
Skutkiem bitwy chojnickiej bylo wycofanie si? wojsk stanow pruskich i od
dzialow nadwomych spod Malborka; Sztum ponownie obsadzily sily Zakonu. Q
wi?cej, wielka armia zaci?znych spod Chojnic dotarla do Wisly, zaj?la Tczew i Gniew
dochodz^c 1 X do Malborka. Cz?sc zaci?znych Zwi^zku Pruskiego przeszta ni
stron? krzyzack^. Szybko skapitulowaly miasteczka na prawym brzegu Wisly, a:
po Ostrod?, Olsztynek i Ilaw?. Takze biskupia Pomezania z miastami i zamkam
Prabuty, Susz i Szymbark uznala zwierzchnictwo wielkiego mistrza. Ale Ludwij
von Erlichshausen nie mial pieni?dzy na oplacenie tysi?cy zaci?znych i juz 9 >
wystawil im dokument mowi^cy о tym, ze jesli po czterech miesiqcach, do 19 II
1455 r., nie zaplaci im zaleglego zoldu, wowczas zastawi zaci?znym wszystkie zamki
miasta i ziemie pruskie, ktore b?dq mieli prawo sprzedac, a wi?c takze i Polsce5*,
W koncu wrzesnia 1454 r. krol zarz^dzil ponowne zwolanie pospolitego rU1
szenia takze z Malopolski, podj?to tez zaci^g nowych zaci?znych ze Slqskf
i z Czech. Zebrane na Kujawach pospolite ruszenie z przewagtj Malopolan takZ(
zgtosilo swoje postulaty prawno-ustrojowe, ktore krol zatwierdzil z pomini?cien
punktu о roli sejmikow szlacheckich (11-16 XI 1454). Nowa wielka armia kr6'
lewska wkroczyla w listopadzie do ziemi chelminskiej i pomaszerowala w kierun
ku Lasina, aby otworzyc drog? do Pomezanii i stoczyc bitw? z zaci?znymi Zako
nu. Bezskuteczne obl?zenie Lasina sklonilo krola do podj?cia pierwszych rokowat
z Zakonem. Jednak, wobec bezkompromisowej postawy delegacji zakonnej, kt6rf
nie chciala uznac legalnosci Zwi^zku Pruskiego i domagala si? ust^pienia wojsl
polskich z Prus, rokowania zostaiy 10 I 1455 r. przerwane, a pospolite ruszeni<
wrocilo przez Torun do Korony59.
57	Pelniejsza analiza bitwy chojnickiej zob. K. Gorski, Pomorze w dobie wojny 13-letniej
Poznan 1932, s. 150-158; M. Biskup, Trzynastoletnia wojna, s. 244-269.
58	Staatsvertrage II 307, 308.
,ч M. Biskup, Thynastoletnia wojna, s. 316—318.

264
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
Krol mianowai naczelnych dowodcow (hetmanow) dla ziemi chelminskiej,
Prus i Pomorza Gdanskiego, przedluzyl takze umowy z dowodcami zaci?znych.
3 I nadal okr?gi L?borka i Bytowa ksi?ciu slupskiemu Erykowi II na warunkach
tzw. wiernej r?ki, aby uzyskac zabezpieczenie Pomorza od strony zachodniej. Na-
tomiast dla Pomorza Gdanskiego krol mianowai na glownodowodz^cego wszyst-
kich sil zbrojnych kasztelana poznanskiego Piotra z Szamotul, jako „starost?
generalnego Gdanska i calego Pomorza”60.
Proba akcji zaczepnej zostala podj?ta przez wielkiego mistrza po uzyskaniu
od wlasnych zaci?znych pozwolenia na zwlok? w splacie ich naleznosci. Powiodlo
mu si? opanowanie Dzialdowa (19 II 1455), со zapewnilo Zakonowi dost?p do
ziem ksi^z^t mazowieckich i kontaktow handlowych. Niepowodzeniem zakonczyla
si? jednak podj?ta przez Ludwiga von Erlichshausen proba odzyskania Torunia.
Zbyt slabe zabezpieczenie wschodniej strefy Prus ze strony wojsk krolewskich
i rosntjce niezadowolenie z nowych obci^zen podatkowych doprowadzilo w koncu
marca 1455 r. w Starym Miescie Krolewcu i Lipniku do rewolty rzemieslnikow
przeciw propolskim radom, jedynie kupiecka Knipawa zachowala wiernosc wobec
wladzy krolewskiej. Do Prus Dolnych wkroczyly oddzialy zaci?zne pod dowodz-
twem komtura elbl^skiego Heinricha Reussa von Plauen. Cz?sc miasteczek i ry-
cerstwa uznala ponownie wladz? Zakonu, a 17 IV poddaly si? Stare Miasto Kro-
lewiec i Lipnik, a takze rycerstwo sambijskie i biskup Nikolaus. Krzyzakom nie
udalo si? tylko opanowac Warmii biskupiej i kilku miast dolnopruskich z K?trzy-
nem i Bartoszycami bronionymi przez polskich zaci?znych. Dlugotrwaly opor sta-
wila obl?zona Knipawa, ktorej obroncy, nie otrzymawszy odpowiedniego wsparcia
od Andrzeja T?czynskiego, jako najwyzszego starosty Prus, skapitulowali 14 VII
1455 r.61 Latem 1455 r. sily krzyzackie obsadzily takze osrodki na poludniowej
Warmii, со spowodowalo przejscie kapituly warminskiej na stron? Zakonu. Kilka
miast zaj^l on takze w poludniowo-wschodnich Prusach. Wojskom zakonnym nie
udalo si? odzyskac tylko pi?ciu miast dolnopruskich nad doln^ Lynsj i Pregolq.
W stosunkach mi?dzynarodowych Zakon zyskal peine poparcie cesarza Fry-
deryka III, ktory 24 III 1455 r. nalozyl banicj? na stany pruskie, pozwalajqc^ na
zabor ich dobr i zakazuj^c^ utrzymywania z nimi stosunkow handlowych62. Oto-
czenie cesarskie nie godzilo si? z polsk^ propozycj^ przeniesienia Zakonu na
tereny „kolo pogan”, щйащс oddania mu calosci ziem pruskich. A nowy papiez,
Kalikst III, potwierdzil podfalszowanq bull? (24 IX 1455) swego poprzednika,
naktadaj^c^ ekskomunik? na czlonkow Zwi^zku Pruskiego, jesli w ci^gu 60 dni
nie uloz^ si? z Zakonem63. Zakon zyskal takze sprzymierzenca we wladcy Danii
Chrystianie I Oldenburskim, oplaconym przez gal^z inflanck^. 1 VI 1455 r. wy-
powiedzial on wojn? Koronie i Zwi^zkowi Pruskiemu, chociaz pochloni?ty walk^
о Szwecj? nie podj^l przeciw nim dzialan wojennych. Latem 1455 r. propozycj?
mediacji pokojowej zglosil elektor brandenburski Fryderyk II, naciskany przez
*> Ibidem, s. 320-322.
M Staatsvertrage II 317,318; M. Biskup, Trzynastoletnia wojna, s. 355 n.
M Staatsvertrage II 314.
M Staatsvertrlige II 330.

3.1. Polityka zewn^trzna zakonu krzyzackiego
265
cesarza i wielkiego mistrza. Jednak wobec braku ch?ci do kompromisu ze strony
zakonnej proba ta zakonczyla si? niepowodzeniem64.
Nie powiodla si? kolejna wyprawa pospolitego ruszenia, ktore w pocz^tkach
pazdziemika 1455 r. bezskutecznie oblegato Lasin. Dzialania wojenne rozpocz?-
te wiosn^ 1456 r. nie przyniosiy wi?kszych sukcesow zadnej ze stron. Nie udato
si? Krzyzakom wkroczyc do ziemi chelminskiej i zdobyc zamku w Radzyniu ani
opanowac warownej katedry fromborskiej. Wojska zakonne zdoiaiy opanowad
tylko zamek kapituiy warminskiej w Olsztynie (pocz. 1456 r.). W tym czasie rada
Giownego Miasta Gdanska, na polecenie krola Kazimierza, rozpocz?la wysylk?
kaprow, ktorzy mieli chwytac statki plyn^ce do Krolewca i Klajpedy. Akcja kaprow
byta rozwijana w ci^gu 1457 r. i zdoiaia cz?sciowo odci^c dowoz do Krolewca i por-
tow inflanckich. W polowie sierpnia trzy uzbrojone statki gdanskie stoczyly zwy-
ci?skie starcie z 16 statkami dunskimi i inflanckimi w poblizu Bornholmu65.
Latem 1455 r. strona polsko-pruska prowadzila pertraktacje z dowodcami
krzyzackich zaci?znych, na czele z rotmistrzem Oldrzychem Czerwonk^, dotyczq-
ce sprzedazy posiadanych prawnie zamkow Zakonu. Ostatecznie, w koncu lipca
1456 r., ustalono projekt umowy na wysok^ kwot? 436 000 zlotych w?gierskich,
platnych ratami. Komtur elbl^ski Heinrich Reuss von Plauen spowodowal jed*
nakze przejscie na stron? Zakonu wi?kszej liczby niemieckich rotmistrzow, ktorzy
za niewielki zadatek mieli nadal stuzyc. Jednak ok. Уз rotmistrzow czeskich i nie¬
mieckich, na czele z Czerwonkq, w polowie sierpnia 1456 r. zawarla w Toruniu
uklad о sprzedazy Koronie szesciu zamkow i miast, pozniej zas tylko trzech obiek-
tow. Wsrod nich byl jednak najcenniejszy Malbork. Kwota wykupu zostala odpo-
wiednio obnizona. Dokument umowy przewidywal tez wywiezienie przez rotmi¬
strzow wielkiego mistrza z Prus66.
Przy terminowej wplacie rat pieni?znych przez Polsk? i stany pruskie poja-
wily si? jednak trudnosci, trwaj^ce ok. 10 miesi?cy. W Toruniu i Gdansku jesieni^
1456 r. wybuchly rewolty spoleczne, z powodu zbyt wysokich obciqzen podatko-
wych na cele wojny. Rewolty te wladze Zakonu probowaly wykorzystac dla oba-
lenia tarn wladzy polskiej, jednak zostaly one krwawo stlumione przez rady miej*
skie, cz?sciowo przy pomocy wojsk krolewskich (jak w Toruniu)67.
Sytuacj? pogarszaly kolportowane przez duchownych Zakonu wiesci о eks-
komunice papieskiej, nalozonej na czlonkow Zwi^zku Pruskiego, oraz о banicji
cesarskiej. Jednak wiosn^ 1457 r. strona polska i stany pruskie zebraly powazn^
kwot? 190 000 zlotych w?gierskich. Znaczn^ cz?sc pozyczylo Glowne Miasto
Gdansk, zyskuj^c za to od krola Kazimierza dalsze przywileje.
Kwota ta wystarczyia na wykup trzech zamkow i miast nad doln^ Wisfy, na
czele z Malborkiem. 6 VI1457 r. zaci?zni Zakonu opuscili ten zamek, zabieraj^c
ze sob a wielkiego mistrza Ludwiga von Erlichshausen, ktorego pocz^tkowo
64	Staatsvertrage II 334, 335, 336, 337.
65	M. Biskup, Gdanska flota kaperska w okresie wojny trzynastoletniej, Gdansk 1953, s. 21 n.
w> Staatsvertrage II 343; M. Biskup, Trzynastoletnia wojna, s. 446-455.
67 M. Biskup, U schylku Hredniowiecza i w poczqtkach odrodzenia (1454-1548), w: Historia
Torunia, red. idem, t. 2, cz. II, Torun 1992, s. 30 n.

266
Rozdziat III. Pruiy Krzyiackic (1409-1525)
umieszczono w krzyzackim nadal miegcie Chojnicach. Polska przej?Ia takze mia-
sta Tczew i Ilaw?. 8 VI 1457 r. na zamek malborski uroczyscie wjechal Kazi-
mierz IV Jagiellonczyk, obejmuj^c nad nim wladz?. Takze miasto, na czele ze
stronnikiem Zakonu, burmistrzem Bartholomeusem Kreczemer-Blumem, zloiy-
lo hold krolowi. Zwrocono mu takze chorqgwie zdobyte przez Zakon w bitwie
pod Chojnicami68.
Krol nagrodzil trzy wielkie miasta pruskie: Glowne Miasto Gdansk, Torun
i Stare Miasto Elbl^g rozleglymi przywilejami. Pragn^l jednak kontynuowac walk?
z oslabionym tak znacznie Zakonem nad doln^ Wislq. Dlatego juz w koncu lipca
1457 r. przyst^piono do obl?zenia miasta i zamku w Gniewie, jednak nie powio-
dlo si? ono i zostalo zwini?te.
Sytuacj? zmienilo nieoczekiwane przeniesienie si? w sierpniu 1457 r. wielkie-
go mistrza z Chojnic do Krolewca. Stal si? on odt^d stolicq wladz krzyzackich
w Prusach. Ludwig von Erlichshausen wzmocnil swoje sily dzi?ki pomocy, takze
finansowej, trzech miast Krolewca oraz rycerstwa i wolnych sambijskich. Ponad-
to z niewoli polskiej zostal zwolniony Bernard Szumborski, ktory od razu wlqczyt
si? do akcji zbrojnej nad doln^ Wisl^. Wojna byla wi?c kontynuowana przy ini-
cjatywie strony krzyzackiej.
G16wne uderzenie poszlo na miasto Malbork, ktore Bernard Szumborski,
przy pomocy mieszczan, opanowal 28 IX 1457 r. Zamek broniony przez starost?
Oldrzycha Czerwonk? ocalal. W r?ce Zakonu dostala si? tez ponownie Ilawa,
a takze miasto Chelmno i s^siedni zamek w Starogrodzie, zaj?te przez Szumbor-
skiego. Korzystne dla Zakonu bylo takze nominowanie przez papieza Kaliksta III
na nowego biskupa warminskiego stronnika krzyzackiego, Eneasza Sylwiusza
Piccolominiego (lato 1457 r.), mimo oporu strony polskiej, ktora jednak nie do-
pu^cita jego wyslannikow do glownych miast warminskich. W 1458 r. Eneasz zo-
stal papiezem jako Pius II, a Warmi? przekazal w administracj? Pawlowi Legen-
dorfowi, lojalnemu dot^d wobec krola Kazimierza Jagiellonczyka kurialiscie
pochodz^cemu z Prus. Nowy papiez potwierdzil ekskomunik? swego poprzedni-
ka rzuconq na stany pruskie wiosn^ 1459 r.
Aby wesprzec walk? о miasto Malbork, krol gotowal kolejn^ wypraw? po-
spolitego ruszenia na lato 1458 r., takze z udzialem Mazowszan. W wypra-
wie braly udzial rowniez oddzialy Tatarow Krymskich i wojsk nadwornych. Do-
w6dc^ calej armii, ktora 10 VIII 1458 r. dotarla pod Malbork, byl kasztelan
poznanski Piotr z Szamotul. Rownolegle prowadzono rokowania rozjemcze. Prze-
wlekle rokowania oraz przedluzaj^ce si? obl?zenie w trudnych warunkach zyw-
no^ciowych spowodowaly, ze w pocz^tkach pazdziernika pospolite ruszenie sa-
mowolnie wrocilo do Korony. Krol natomiast sfinalizowal koncepcj? rozejmu
z Zakonem.
Zawarty on zostal w Prabutach 12-14 X 1458 r. i miat trwac 9 miesi?cy, do
13 VII 1459 r. Na okres rozejmu posel krolewski Jan Giskra mial przej^c miasto
Malbork i przekazac je tej stronie, ktorej zostanie ono przyznane w wyniku per-
',8 M. Biskup, Trzynastoletnia wojna, s. 483-488.

3.1. Polity!» zewn(trzna zakonu krzyzackiego
267
traktacji, planowanych na marzec 1459 r. Obie walcz^ce strony liczyly si? juz
z podzialem ziem pruskich69.
W okresie wyraznych niepowodzen l^dowvch Polska, od jesieni 1457 r., od-
nosila sukcesy na Baltyku dzi?ki ulozeniu stosunkow z Chrystianem I dunskim.
Po opanowaniu Szwecji w pol. 1457 r. jego przeciwnik, Karol Knutson, zbiegl do
Gdanska i osiedlil si? w Pucku za zgod^ krola Kazimierza. Knutson udzielil po-
zyczki Glownemu Miastu Gdansk, a takze wyslal swoich kaprow atakuj^cych
statki dunskie, obok kaprow gdanskich, ktorzy w znacznej liczbie docierali az do
ciesnin dunskich i poludniowej Norwegii. Doprowadzilo to do rozmow pokojo-
wych polsko-dunskich, zakonczonych w Gdansku 28 VII 1458 r. zawarciem ro-
zejmu na okres 13 miesi?cy70.
Natomiast nie powiodla si? proba rokowan pokojowych polsko-krzyzackich
w Chelmnie w marcu 1459 r., na skutek nieprzejednanej postawy Zakonu wobec
stanow pruskich, со spowodowalo zerwanie dalszych rozmow. Krol Kazimierz
zrezygnowal zas z s^du rozjemczego Albrechta VI Habsburga. Powiodlo si? tylko
w 1459 r. przedluzenie rozejmu Polski z Daniq na dalsze cztery lata, со w pelni
wyl^czalo Chrystiana I ze wspoludzialu w walce po stronie Zakonu71.
L^dowe dzialania wojenne wznowione po rozejmie prabuckim od polowy
lipca 1459 r. przyniosly niewielkie rezultaty dla Polski, na skutek slabej akcji
szlachty wielkopolskiej na Pomorzu Gdanskim i w ziemi chelminskiej. Zakon
przej^l ponownie miasto Malbork z r^k Jana Giskry. Obie walcz^ce strony za-
warly w koncu listopada 1459 r. dwumiesi?czny rozejm, obejmuj^cy faktycznie
tylko Prusy wlasciwe. Takze Mazowszanie zawarli juz u schylku 1458 r. rozejm
z Zakonem, przedluzony 10 XI 1459 r. na szesc lat, со sluzylo zaopatrywaniu
w zywnosc zalog krzyzackich w poludniowo-wschodniej cz?sci Prus72. Nie spelni-
lo swojej roli posrednictwo pokojowe papieza Piusa II, pragn^cego skierowac sily
Polski i Zakonu do walki z Turkami. Papiez nie zgodzil si? na polsk^ propozycj?
zlikwidowania Zakonu w Prusach, zawiesil jednak klqtw? rzucon^ na stany pru-
skie. Jednak gdy krol Kazimierz nie wpuscil do Polski papieskiego mediatora,
Pius II przywrocil bull? о kl^twie, obejmuj^cej tak stany pruskie, jak wladc? pol-
skiego i jego poddanych (3 VI 1460)73. Takze nowy krol czeski, Jerzy z Podiebra-
du, udzielil poparcia zakonowi krzyzackiemu, aprobujqc m.in. dalsze zaci^gi cze-
skich zaci?znych.
Waznym sukcesem strony prusko-polskiej byla kapitulacja 5 VIII 1460 r.
obroncow miasta Malborka, со przyczynilo si? do skuteczniejszego zabezpiecze-
nia zamku malborskiego74. Jednak dowodca zaci?znych zakonnych, Bernard
Szumborski, rozpocz^l jesieni^ 1460 r. dzialania w ziemi chelminskiej, gdzie opa-
69	Staatsvertrage II365, 366, 367,368,369.
70	Staatsvertrage II363.
71	Staatsvertrage II364.
72	Staatsvertrage II370, 371,372, 373.
73	M. Biskup, Trzynastoletnia wojna, s. 556-560.
74	Ibidem, s. 565-571; W. Dtugok?cki, Elita wtadzy miasta Malborka w iredtiiowieczu, Malbork
2004, s. 177-185.

268
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
nowal miasto Golub nad Drw?c^. Na Pomorzu Gdanskim zalogi krzyzackie po-
deszly pod Gdansk, zadaj^c pod Pruszczem kl?sk? oddzialom mieszczanskim
i раЦс przedmiescia. Zaalarmowany krol Kazimierz doslal oddzialy zaci?znych,
ktore stacjonowaly w pobliskiej Oliwie. Nie zdolaly one jednak powstrzymac
upadku L?borka i Bytowa, przekazanych przez ksi?cia Eryka II oddzialom za-
konnym. W ich r?ce wpadla portowa Leba, a takze portowy Puck. Gdansk zostal
wi?c jesieniq 1460 r. okr^zony przez osrodki krzyzackie, z ktorych podejmowano
wypady pod mury miasta. Na poludniowym Pomorzu Bernard Szumborski opa-
nowal (11 XI 1460) zamek w Swieciu nad Wisl^, со zagrozito bezpieczenstwu
zeglugi wislanej. Na ratunek pospieszyl Torun, jednak obl?zenie zamku swieckie-
go trwalo przez wiele miesi?cy75.
Так wi?c u schylku 1460 r. wi?kszosc zamkow i miasteczek pomorskich zna-
lazla si? znowu w r?kach Zakonu, wspieranego z ziemi chelminskiej przez ludzi
Szumborskiego. Takze na Warmii biskupiej, gdzie wladz? obj^l, jako administra¬
tor, Pawel Legendorf, sytuacja byla niepewna. Trudnosci wykorzystal wielki mistrz,
ktory w 2. pol. 1460 r. zajql Welaw? i Bartoszyce.
Wobec ofensywy wojsk zakonnych krol przybyl do Torunia we wrzesniu
1460 r., a w celu zyskania szerszego poparcia mieszczan wyrazit zgod? na prze-
niesienie konkurencyjnej Nowej Nieszawy na nowe miejsce (w gor? Wisly). Do-
piero latem 1461 r. przygotowana zostala ostatnia wyprawa pospolitego ruszenia,
kt6ra w pocz^tkach sierpnia skierowana zostala na Pomorze Gdanskie. Jedynym
sukcesem armii pod dowodztwem nieudolnego Piotra z Szamotul, starosty gene-
ralnego Wielkopolski, bylo zdobycie miasteczka Debrzno (1IX). Po nieudanym
obl?zeniu Chojnic krol zarz^dzil odwrot do Bydgoszczy, gdzie przed 25 IX roz-
puScil nieprzydatne w walce wojsko. Po tych doswiadczeniach Kazimierz Jagiel-
loAczyk zdecydowal si? wreszcie na przejscie na system poslugiwania si? zolnie-
rzem zaci?znym.
Ale zanim wojska zaci?zne zostaly uformowane, armia zakonna zaj?la
w 1461 r. Frydl^d, S?popol, K?trzyn oraz Morqg w Prusach Gornych. Na Warmii
biskupiej najwazniejszy osrodek - Braniewo - przeszedl pod wladz? administra-
tora, Pawla Legendorfa. Ostatnie punkty oporu polskiego na polnocnej Warmii
stanowily katedra we Fromborku i miasto Ometa. Jedynym l^dowym zwyci?stwem
Polski na Pomorzu bylo odzyskanie zamku w Swieciu nad Wist^ (16 X 1461).
Takze na Baltyku w latach 1460-1461 zaznaczyly si? sukcesy gdanskich statkow
kaperskich, na wysokosci Krolewca, Klajpedy i Inflant76.
Na l^dzie sytuacja zmieniac si? zacz?la od pazdziernika 1461 r., gdy pierwsze
oddzialy zaci?znych krolewskich pod dowodztwem Piotra Dunina przybyly do
Malborka. Dunin znal najnowsze zasady sztuki wojennej, bjcznie z taktyk^ walki
piechoty i stosowania taboru. Skierowal on wi?kszosc zaci?znych na najsilniej
zagrozone tereny, tj. do ziemi chelminskiej i na Powisle. Najpierw opanowali oni
miasteczko Lasin (1 XI 1461), a oddzialy z Malborka spalily cz?sciowo miasto
751. Janosz-Biskupowa, Rola Torunia w Zwiqzku Pruskim i wojnie trzynastoletniej w latach
1440-1466, Torun 1965, s. 59-60, 73; M. Biskup, Thynastoletnia wojna, s. 578,600-604.
7,1	M. Biskup, GdaAskaflota kaperska, s. 39-40.

3.1. Polityka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
269
Sztum, oslabiaj^c pozycj? zamku krzyzackiego. Ale kontrakcja zaci?znych Zako¬
nu doprowadzila do zaj?cia przez nich miasta i przedzamcza w Brodnicy, wkrot-
ce skapitulowal takze zamek. Na Pomorzu Gdanskim w r?ce zaci?znych krzyzac-
kich wpadlo miasto Starogard (8 XI 1461), a w pocz^tkach stycznia 1462 r.
rowniez Debrzno.
Nagle wspolne uderzenie wojsk biskupa warminskiego Pawla Legendorfa i wiel-
kiego mistrza Ludwiga von Erlichshausen na warowni? fromborska w polnocnej
Warmii i jej obl?zenie zmusilo Piotra Dunina do ruszenia z odsiecz^ dla obl?zo-
nej polskiej zalogi we Fromborku. 29 VIII 1462 r. wojska polskie przeszly do
akcji na Pomorzu Gdanskim. Rezygnuj^c z oblegania Pucka, 16IX Dunin poma-
szerowal na zachod w kierunku L?borka. Nieoczekiwanie pod wsi^ Swiecino, na
wschod od Jeziora Zamowieckiego, zetkn^l si? z oddzialami krzyzackimi Fritza
Rawenecka, wybitnego dowodcy, ktory zdolal zgromadzic ok. 1000 jazdy i 400
pieszych, a talcze chtopow pomorskich (ok. 1300). Armia Dunina (ok. 1000 pie-
choty, ponad 1000 jazdy) 17 IX 1462 r. rozbila oddzial zakonny, a w bitwie zginqt
dowodca zaci?znych, Fritz Raweneck. Bitwa pod Swiecinem byla powaznym suk-
cesem polskim, osi^gni?tym wspolnym wysilkiem zaci?znych polskich i oddzia!6w
gdanskich, jazdy i piechoty77.
Po tym zwyci?stwie poprawie ulegla pozycja strony polsko-pruskiej na arenie
mi?dzynarodowej. W maju 1462 r. zostalo na zjezdzie w Glogowie zawarte przy-
mierze krola Kazimierza z wladc^ czeskim Jerzym z Podiebradu, ktory zrezygno-
wal z popierania Zakonu78. Do przymierza tego przylqczyli si? takze niektorzy
ksiqz?ta bawarscy i austriaccy, wzmacniaj^c pozycj? Polski na terenie Rzeszy.
Przedluzony tez zostal rozejm polsko-dunski, ktory faktycznie obowi^zywal juz
do konca wojny w Prusach. W tych zmienionych warunkach strona polska zgo-
dziia si? na przyj?cie mediacji w konflikcie z Zakonem przez legata papieskiego,
arcybiskupa kretenskiego Hieronima Lando. Jego rozmowy z poslami Polski i sta-
now pruskich oraz Zakonu mialy si? odbyc na pocz^tku maja 1463 r. w BrzeSciu
Kujawskim. Jednak obrady zostaly zerwane, gdy legat usilowal traktowac pos!6w
pruskich jako wykl?tych i zbuntowanych poddanych Zakonu. Obrazony legat, nie
uzyskawszy zgody na podroz do stolecznego Krakowa, wyjechal do Wrodawia.
Latem 1463 r. wojska pod dowodztwem Piotra Dunina rozpocz?ly obl?zenie
Gniewu. Bylo to w okresie otwartego przejscia biskupa warminskiego Pawla Le¬
gendorfa na stron? wielkiego mistrza, ktoremu przyslal pomoc w walce z Polskq.
Dlatego Ludwig von Erlichshausen zdecydowal si? na planowane juz wczesniej
uderzenie nad doln^ Wisl^. 8 IX 1463 r. statki krzyzackie z odsiecz^ dla Gniewu
wyplyn?ly z Krolewca. Natomiast od poludnia zblizaly si? l^dowe oddzialy Hein-
richa Reussa von Plauen i Bemarda Szumborskiego, zebrane na Powislu i w ziemi
chelminskiej. Pod Nowem przeprawily si? one na lewy brzeg Wisly i skierowaly
si? na polnocny zach6d do Starogardu. Flotylla wielkiego mistrza nie zdolaia
jednak pokonac blokady ustawionej na Wisle przez gdanszczan i wrocila na Zalew
77 K. G6rski, Pomorze w dobie wojny 13-letniej, s. 166-169; M. Biskup, Trzynastoletnia wojna,
s. 625-629; M. Biskup, Wojny Polski, s. 242-243.
7H R. Heck, Zjazdgjogowski w 1462 r., Warszawa-'Wroclaw 1963, s. 62 n.

270
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
Wislany, gdzie 15 IX zostala rozbita przez statki gdanskie i elbl^skie. Zwyci?stwo
zostalo odniesione dzi?ki koncentracji sit nawodnych Gdanska i Elbl^ga, wspar-
tych zalogami polskich zaci?znych, przy czym znacznq rol? odegralo doswiadcze-
nie wytrawnych kapitanow gdanskich79.
Skutkiem przegranej bitwy morskiej dla Zakonu bylo szybkie wycofanie si?
I^dowych oddzialow Plauena i Szumborskiego z Zulaw, po czym wi?kszosc ich
odmowila podj?cia walki pod Gniewem i rozpierzchla si?. Bernard Szumborski
zawarl z Polskq rozejm w Nowej Nieszawie (Dybowie) 13 XII 1463 r.80 Pozostal
on wprawdzie nadal w opanowanych osrodkach ziemi chelminskiej (Chelmno,
Starogrod, Brodnica), ale nie prowadzil juz z nich zadnej walki ani nie przekazal
ich Zakonowi.
Kl?ska na Zalewie Wislanym wplyn?la tez na losy Gniewu, ktorego wyglo-
dzona zaloga skapitulowala przed Duninem 1 I 1464 r. Zakonowi pozostal nad
Wisl^ tylko punkt oparcia w Nowem, pod ktorym spiesznie urz^dzono przepraw?
przez rzek?. Takze na Warmii, pod wrazeniem kl?sk Zakonu, biskup Pawel Le-
gendorf zawarl 16 III 1464 r. uklad w Elbl^gu ze stanami pruskimi, zawieszajqcy
dzialania zbrojne81. Pogorszenie si? sytuacji wielkiego mistrza i brak pieni?dzy
na optacanie zaci?znych musialy sklanic go do rokowan pokojowych z Polskq.
Takze po stronie polskiej coraz wi?ksze znaczenie zacz?ly zyskiwac plany zakon-
czenia wojny i pozostawienia Zakonu we wschodniej cz?sci Prus, z czym zaczy-
naly godzic si? rowniez stany pruskie z Gdanskiem. Dlatego zdecydowano si?
przyj^c posrednictwo pokojowe, zgloszone juz jesieni^ 1462 r. przez Lubek?. Na
miejsce obrad wybrano ostatecznie Toruii. Obrady rozpocz?ly si? w koncu czerw-
ca 1464 r., a mediatorami mieli bye poslowie lubeccy wraz z wyslannikami kilku
miast meklemburskich i Liineburga, jako reprezentantami zwi^zku miast hanze-
atyckich. Zakon reprezentowala delegacja na czele z komturem Heinrichem
Reussem von Plauen oraz przedstawiciele gal?zi inflanckiej. Delegacji polskiej
przewodniezyl podkanclerzy, biskup wloclawski Jan Lutek z Brzezia, stany pru¬
skie reprezentowali zas bracia Scibor i Gabriel Bazynscy oraz poslowie wielkich
miast. W delegacji polskiej uczestniczyli takze wybitni uezeni prawnicy, zwtaszcza
z kr?gu krakowskiego, na czele z Janem D^browk^, obok historyka Jana Dlugo-
sza. Przygotowali oni materialy dowodz^ce historycznych praw Polski do ziem
pomorskich, bye moze obok dw6ch szkicow kartograficznych ziem pomorsko-
-pruskich, z nazwami miejscowosci cz?sciowo w j?zyku polskim lub czeskim82.
Pertraktacje pokojowe rozpocz?ly si? 3 VII 1464 r. w ratuszu torunskim od
polemiki na temat prawno-historyeznej przynaleznosci Prus, ktor^ przerwali po¬
slowie hanzeatyccy, zglaszaj^c propozyej? dwudziestoletniego rozejmu, w czasie
79 K. G6rski, Pomorze w dobie wojny 13-letniej, s. 174-179; M. Biskup, Trzynasloletnia wojna,
s. 645-649; M. Biskup, Wojny Polski, s. 244-246; J.W. Dyskant, Zatoka Swieza 1463, Warszawa
1989, s. 140-166, proba analizy woiskowei, miejscami dyskusvjna.
8(1 Staatsvertrage II 385.
Hl Staatsvertrage II391.
82 B. Olszewicz, Dwie szkicowe тару Pomorza z polowy XV w., „Straznica Zachodnia”, 1.13:
1937, s. 381 n.

3.1, Folityka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
271
ktorego rozjemcy rozpatrzyliby sp6r о Prusy i wydaliby ostateczny wyrok. Byla to
dla Zakonu korzystna propozycja, gdyz pomijala antykrzyzack^ postaw? wi?kszo-
sci stanow pruskich. Dlatego poslowie polscy poufnie zaproponowali pozostawie-
nie Zakonu na Sambii, jako polskiego lennika. Na skutek oporu post6w krzyzac-
kich strona polska ostatecznie zaz^dala przyznania jej Pomorza Gdanskiego
i ziemi chelminskiej oraz Powisla z Malborkiem i Elbl^giem. Jednak poslowie
krzyzaccy gotowi byli tylko do uznania krola polskiego za „protektora i opieku-
na” Zakonu i jego ziem, bez zadnych ust?pstw terytorialnych. Dlatego 14 VII
rokowania torunskie zalamaly si?83.
Do realizacji kompromisowego programu podzialu Prus musiala wi?c dopro-
wadzic walka or?zna. Piotr Dunin, po polrocznym obl?zeniu, 1II 1465 r. zdobyt
Nowe. Wczesniej, bo juz 24 IX 1464 r., skapitulowal Puck, natomiast dowddcy
krzyzaccy w nadmorskiej Lebie zaprzestali akcji na Baltyku, za gwarancjq bez-
pieczenstwa. 21IX 1465 r. rozpocz?lo si? obl?znie Starogardu przez zaci?znych
polskich, przy wsparciu przez sily gdanskie i chlopow zulawskich. Na wypraw?
do Prus Dolnych nadal jednak brakowalo srodkow finansowych, dopiero jesieniq
1465 r. inicjatywa militarna wyraznie przeszla w r?ce polskie. Zakonowi brako¬
walo juz sil i zewn?trznej pomocy.
Dlatego tez z jego inicjatywy doszto do kolejnych rokowan pokojowych, naj-
pierw z udzialem tylko przedstawicieli stanow obu cz?sci Prus. Rozpocz?ly si?
one w koncu kwietnia 1465 r. na Mierzei Wislanej. W czasie trzech rund rokowaft
nie udalo si? jednak osi^gn^c porozumienia, glownie ze wzgl?du na roznice do-
tycz^ce ust?pstw terytorialnych ze strony zakonu krzyzackiego84.
Dlatego w pocz. 1466 r. zacz?la si? ostatnia faza zbrojnej walki z Zakonem,
chociaz z pewnymi trudnosciami. Najpierw biskup warmifiski Pawel Legendorf
wypowiedzial 11 II 1466 r. wojn? Zakonowi i pozwolil na obsadzenie polskimi
zaci?znymi miast i wsi, со wzmocnilo pozycj? Polski na pograniczu z Prusami
Dolnymi. Jeszcze w koncu maja 1466 r. zaci?zni komtura Heinricha Reussa von
Plauen opanowali kosciol w Zantyrze lez^cym na prawym brzegu Nogatu, kt6ry
blokowal zeglug? wislan^. Natomiast wielki mistrz dokonal z Krolewca zagonu
na srodkow^ Warmi? w okresie zniw, podj^l tez pr6b? obl?zenia Pieni?zna, jednak
szybko si? wycofal na wiesc о ataku lodzi gdanskich i elbl^skich oraz Jana Skalskie-
go z Fromborka na wybrzeze Sambii i kontrakcji zaci?znych polskich z Warmii.
Ofensywne dzialania polskie opozniaty si? wiosnq 1466 r. z powodu braku
pieni?dzy na nowy zaci^g, chociaz stany pruskie postulowaly, aby atak poszedt
z ich pomocy na Powisle i do Prus Dolnych, gdyz wowczas b?dzie mozliwa cal-
kowita likwidacja Zakonu. Krol sklanial si? do tej koncepcji, jednak pojawily si?
komplikacje z ostatnimi osrodkami na najwazniejszym dla Polski Pomorzu GdaA-
skim. Wprawdzie Starogard skapitulowal 24 VII 1466 r., a ksi^z? slupski Eryk II
zacz^l zblizac si? do Polski, jednak za cen? okr?g6w Bytowa i L?borka, a nawet
8:' M. Biskup, Trzynastoletnia wojna, s. 658-666; E. Cieslak, Stosunek Zwiqzku Miast Hanze-
atyckich do Polski tv okresie wojny trzynastoletniej 1454-1466, ZH, t. 21: 1955, z. 1-2, s. 59 n.;
Staatsvertrage II 388 (regest).
84 M. Biskup, Thynastoletnia wojna, s. 676-679.

272
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
miast Chojnic i Starogardu. Natomiast w 2. polowie lipca poddani Eryka II z ro-
dziny von Zitzewitz opanowali nagle wazny zamek w Czluchowie, kt6ry mogl
zostac przej?ty przez zaci?znych Zakonu z niedalekich Chojnic. Krol Kazimierz,
przebywajcjcy juz w Bydgoszczy ze swiezymi rotami zaci?znych i hufcami nadwor-
nymi, znajazi si? pod naciskiem Wielkopolan, obawiaj^cych si? wypadow zaci?z-
nych krzyzackich na ich ziemie. Dlatego zebrane sily krolewskie nie poszty na
polnocny wschod, lecz pod Chojnice, likwidowalo to mozliwosc calkowitego usu-
ni?cia Zakonu z Prus Dolnych.
W koncu lipca 1466 r. powazne sily zbrojne Polski (ok. 5000 zbrojnych) ob-
legly Chojnice, wzmocnione oddzialami, ktore doszly ze zdobytego juz Starogar¬
du. W rezultacie najpierw poddaly si? miasteczka Czarne i Debrzno, odzyskano
takze podst?pem zamek w Czluchowie. Ksi^z? Eryk II zawarl 20 VIII przymierze
z krolem Kazimierz?m, w zamian za zgod? na wykup L?borka i Bytowa od tam-
tejszych zalog krzyzackich, со istotnie wkrotce nast^pilo i ksicjz? dzierzyl oba te
osrodki jako zastaw. Na pocz^tku wrzesnia zostal zdobyty kosciol w Zantyrze nad
Nogatem, 28 IX skapitulowala zas zaloga krzyzacka w Chojnicach - ostatni punkt
oporu Zakonu na Pomorzu Gdanskim.
W tym czasie trwaty juz rokowania pokojowe w Toruniu, zainicjowane przez
papieza Pawla II, ktory pragnqt uzyskac aktywne poparcie krola Kazimierza
w akcji wythierzonej w krola Czech, Jerzego z Podiebradu. Dlatego papiez zla-
godzil antypolski kurs poprzednika (Piusa II), zwlaszcza w kwestii ekskomuniki
с'щщсе'} na stanach pruskich i krolu polskim. Termin pertraktacji wyznaczono na
8 IX 1466 r. w Toruniu, dok^d mial przybyc legat papieski, biskup lawantynski
Rudolf z Rudesheim, a krol wezwal przedstawicieli stanow pruskich wraz z bi-
skupem warminskim Pawlem Legendorfem.
Kazimierz IV w asyscie czolowych radcow Korony i Prus oraz ekspertow Ja-
kuba z Szadka i Jana Dlugosza spotkal si? najpierw z legatem, przedstawiaj^c
mu polski punkt widzenia: oddanie przez Zakon Pomorza Gdanskiego, ziemi
chelminskiej i michalowskiej oraz cz?sci Prus wlasciwych na znak zwierzchnictwa
krola nad t^ dzielnic^, przy czym chodzilo glownie о Malbork i Elbl^g. Delegacja
Zakonu przebywala z wielkim mistrzem najpierw w Chelmnie, tj. w osrodku ne-
utralnym, gdyz pozostaj^cym pod wladz^ Bernarda Szumborskiego, a po rozmo-
wach z legatem wyslala swoich reprezentantow na pertraktacje pod Dybowem.
Rozmowy zacz?ly si? tarn 23 IX w trzech namiotach, przy obustronnym po-
srednictwie legata. Strona polska zgodzila si? z jego propozycj^, zeby pozostawic
Zakonowi wi?kszosc Prus Dolnych z Krolewcem, w zamian za to wielki mistrz
mial si? uznac za poddanego krola i Korony, tj. za lennika. Z tymi propozycjami
legat udal si? do Chelmna, gdzie uzyskaly one akceptacj? ze strony wielkiego
mistrza Ludwiga von Erlichshausen, ktory wyrazal jednak obawy со do zalezno-
sci od krola polskiego85.
Wielki mistrz pod wplywem legata wyrazil gotowosc podj?cia podrozy do
Torunia i rezygnacji z ziem na doln^ Wisl^, przy czym Zakon mial utrzymac ca-
to^c Prus Dolnych i Gomych. Opor przeciw tej koncepcji stawili w Toruniu przed-
1,5 K. G6rski, Pdiny feudalizm. Prdba defmicji, AUNC, Historia, z. 28,1982, s. 8 n.

3.1. Polityka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
273
stawiciele stanow pruskich, posiadaj^cy maj^tki ziemskie w krzyzackiej cz?sci Prus
takze biskup warminski Pawel Legendorf byi przeciwnikiem zbytniego powi?k-
szania wiadztwa terytorialnego Zakonu. Spodziewano si? nawet, ze krol wyko-
rzysta zaci?znych - zdobywcow Chojnic, ktorzy przybyli do Torunia - i wysle ich
do Prus Dolnych w celu zlikwidowania resztek krzyzackiego oporu. Ale Kazimie-
rzowi calkiem wystarczaj^ce wydawaly si? koncesje Zakonu z ziem nad doln$
Wisi^ i zgoda na podleglosc wielkiego mistrza wobec krola. Myslal tez о perspek-
tywach Jagiellonow w krolestwie czeskim ze Sl^skiem. Dlatego wyrazil zgod? na
przybycie Ludwiga von Erlichshausen z Chelmna do Torunia, wraz z otoczeniem
i poslami dolnopruskich stanow, со nast^pilo najdalej 10 X.
Rozmowy prowadzila w Dworze Artusa w Starym Miescie Toruniu komisja
zlozona z przedstawicieli krola i Zakonu, a posredniezyl nadal legat papieski Ru¬
dolf. Projekty traktatu uzgodniono w ci^gu tygodnia, a uroezyste jego zaprzysi?-
zenie odbylo si? 19 X w sali Dworu Artusa. Przybyli tam krol z doradcami i legat
Rudolf z delegacy krzyzack^ z Ludwigiem von Erlichshausen na czele, kt6ry po-
wital na kl?czkach swego nowego zwierzchnika. Krol Kazimierz przyj^l go laska-
wie, przy czym teksty traktatu zostaly odezytane w j?zykach niemieckim i polskim.
Nast?pnie krol zlozyl na r?ce legata przysi?g? na warunki traktatu, a po nim,
kl?cz^c, wielki mistrz, wedlug ustalonej w ukladzie formy, staj^c si? tym samym
ksi?ciem-senatorem krolewskim. Przysi?gali takze doradey krola i wielkiego mi¬
strza wraz z Bernardem Szumborskim. Akt traktatu z dat^ 19 X 1466 r. zostal
przez obie strony wst?pnie opiecz?towany oraz podpisany, ale tylko przez legata
i dwoch notariuszy. Uroczystosc zakonczyla si? odspiewaniem Те Deum w koscie-
le Panny Marii i nabozenstwem odprawionym przez legata oraz uezt^ wydanщ
przez krola w Ratuszu Staromiejskim.
Na mocy traktatu torunskiego Zakon oddawal Polsce ziemi? chelminsk^
z Toruniem, ziemi? michalowsk^ i Pomorze wraz z najwazniejszym Gdanskiem.
Jedyne ust?pstwo terytorialne Polski na tych obszarach polegalo na pozostawie-
niu stronie krzyzackiej cz?sci Mierzei Wislanej wraz z Ciesnin^ Balgijskq, chofi
z zastrzezeniem prawa polowania dla krola na Mierzei i swobody zeglugi przez
t? ciesnin? dla poddanych krolewskich86. Zakon rezygnowal takze z polnocno-
-zachodniej cz?sci Prus wlasciwych, tj. z Malborka wraz z okolieznymi Zulawami,
Wisl^ Elbl^sk^ (Szkarpaw^), jeziorem Druznem, nast?pnie z Elbl^ga z okolicq,
z okr?gu Tolkmicka oraz zachodniej cz?sci okr?gu pasl?ckiego i Dzierzgonia.
Zrzekal si? tez swojej opieki nad biskupstwem chelminskim oraz zgadzal si? na
jego zamian? z zakonnego na swieckie, przekazuj^c je pod wladz? i opiek? kr61a
polskiego. Mialo ono zostac poddane zwierzchnictwu archidiecezji gnieznienskiej;
rowniez biskupstwo warminskie przechodzilo pod zwierzchnictwo i opiek? Polski.
Pozostale ziemie Prus wlasciwych, tj. ealose Prus Dolnych z posiadiosciami bi-
skupstwa sambijskiego i wi?kszosci4 Prus Gornych oraz ziemiami nad Zalewem
Wislanym, pozostawaly przy Zakonie jako jego wladztwo terytorialne. Wielki
mistrz sprawowal tez nadal zwierzchnictwo nad biskupstwem pomezanskim.
^ Staatsvertrage II 403.

274
Rozdzial III. Pruiy Krzyzackie (1409-1525)
Pocz^tkowo wladz? w nim dozywotnio sprawowac mial elekt chetminski Wincen-
ty Kietbasa, uprzednio sekretarz krolewski. Jednak w traktacie stwierdzono, ze
ziemie okrojonych Prus Krzyzackich (wraz z Pomezanicj biskupi^) zostan^ takze
wt^czone do Krolestwa Polskiego, a wszyscy czlonkowie Zakonu i jego poddani
stanowic maj^ „jedno i niepodzielne ciato, jeden rod, jeden lud w przyjazni, przy-
mierzu i jednosci” Oznaczalo to zachowanie zasady inkorporacji calosci ziem
Prus do Polski z roku 1454, mimo tak wytrwalego oporu Zakonu, ktory nie zdo-
tat jednak obronic swojej samodzielnosci i suwerennosci panstwowej.
W traktacie podkreslono przy tym zasad? podleglosci Zakonu krolowi pol-
skiemu, jako jedynemu - obok papieza - zwierzchnikowi. Swiadczyly о tym obo-
wi^zki natozone na Zakon wobec polskiego zwierzchnika. Kazdy nowo obrany
wielki mistrz mial w ci^gu szesciu miesi?cy od wyboru skladac krolowi przysi?g?
wiernosci w imieniu wlasnym oraz urz?dnikow i podleglych mu ziem pruskich
oraz przyrzekac, ze b?dzie przestrzegal postanowien traktatu. Przysiyga ta czy-
nila wielkiego mistrza ksi?ciem i radc^ (senatorem) Korony Krolestwa Polskiego,
zobowiqzanym do uczestniczenia w radzie koronnej. Mial on tez wraz z Zakonem
udzielac zbrojnej pomocy Krolestwu Polskiemu. Jednak krol, ze wzgl?du na wy-
niszczenie Prus dzialaniami wojennymi, osobnym aktem 23 X 1466 r. udzielit
dwudziestoletniego zwolnienia z tego obowujzku z wyl^czeniem walki z Turka-
mi87. Jednoczesnie Zakon zostal ograniczony w sprawach polityki zagranicznej
na rzecz polskiego wladcy.
Obowi^zki te swiadczyly о utracie suwerennosci przez panstwo krzyzackie
w Prusach, a strona polska traktowala Zakon jako swego lennika. W traktacie
nie uzyto terminologii z zakresu lennego stosunku miydzypanstwowego, nie wspo-
mniano tez о inwestyturze wielkiego mistrza na pozostawione mu obszary Prus.
Pozostawialo to pewne niejasnosci i dawalo mozliwosc roznej interpretacji sto¬
sunku Zakonu do Polski. Delegaci krolewscy zgodzili si? na ten kompromis, gdyz
w traktacie musiano utrzymac zasady zwierzchnictwa papieskiego nad Zakonem
i Prusami, z czego wyplywala koniecznosc uzyskania akceptacji kurii rzymskiej
dla zawieranego ukladu. Prawnicy polscy zabezpieczyli si? na t? mozliwosc, zo-
bowt^zuj^c Zakon, ze nie b?dzie d^zyc do naruszenia traktatu za pomocy naj-
wyzszych nawet argumentow i wladz ko^cielnych lub swieckich.
Zapewne tez dzielem legate papieskiego bylo zabezpieczenie zwierzchnictwa
teiytorialnego Zakonu bez prawa ingerencji krolewskiej, szczegolnie w kwestii
wymiaru sprawiedliwosci oraz niezaleznosci, jako instytucji koscielnej. Wybor
wielkiego mistrza mial si? nadal odbywac bez wplywu czy potwierdzenia krola
polskiego. Jedynie zlozenie z urz?du wielkiego mistrza wymagalo aprobaty wtad-
cy polskiego. Ale w sklad Zakonu mieli bye takze przyjmowani poddani krolew¬
scy do polowy liezby jego czlonkow, tj. tak poddani krolewscy, jak i pochodz^cy z kro¬
lewskiej cz?sci Prus. Spodziewano si? wi?c z czasem uzyskac wi?kszy wplyw na
wladze Zakonu w Prusach i zerwac z jego calkowicie obeym, naplywowym cha-
rakterem, zwlaszcza niemieckim.
87 Staatsvertrfige II 407.

3.1. Pblltyka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
276
Tfaktat zapewnil takze pelntj amnesti? dla poddanych obu stron, z prawem
powrotu uchodzcow rycerskich i mieszczanskich do ich posiadiosci lub sprzedazy
maj^tkow i przeniesienia si?, oraz ре!гц wolnosc stosunkow handlowych.
Przy podawaniu nazewnictwa odst?powanych przez Zakon miast i zamkdw
ziemi chelminskiej i na Pomorzu Gdanskim, za spraw^ polskich ekspertow z Dlu-
goszem na czele, konsekwentnie stosowano dwuj?zyczne formy, podkreslaj^c ich
dawn^, slowiansk^ metryk?.
3.1.1.10.	Realizacja traktatu torunskiego (1466-1497)
Akceptacja traktatu torunskiego nie oznaczala dla Zakonu pogodzenia si?
z nowo stworzon^ rzeczywistoscicj, tj. z utratq znacznej cz?sci terytorium i uza-
leznieniem si? od zwierzchnosci polskiej. D^zenia do rewindykacji terytorialnej
od pocz^tku byly podzielane przez znaczn^ cz?sc wladz krzyzackich, czemu sprzy-
jaly zarowno niepotwierdzenie traktatu przez papiestwo z pobudek politycznych,
jak i wyrazna wrogosc czynnikow z Rzeszy, z cesarsk^ dynasty Habsburg6w na
czele, chociaz pocz^tkowo ujawnienie tych celow nie bylo mozliwe, m.in. z po-
wodu trudnej sytuacji pruskiej gal?zi Zakonu.
Po zgonie wielkiego mistrza Ludwiga von Erlichshausen (4 IV 1467) na na-
miestnika urz?du wielkomistrzowskiego, urz?duj^cego w Mor^gu, wybrano za-
cieklego wroga traktatu torunskiego i stanow Prus Krolewskich Heinricha Reussa
von Plauen, bylego komtura elbl^skiego. Heinrich von Plauen nie zamierzal bo-
wiem pocz^tkowo skladac Kazimierzowi przepisanej traktatem torunskim przy-
si?gi wiernosci. Dopiero pod naciskiem wladz polskich zostal wybrany na stano-
wisko wielkiego mistrza 15 X 1469 r. Przysi?g? wiernosci zlozyl wladcy polskiemu
29 XI 1469 r. w Piotrkowie Trybunalskim. W drodze powrotnej ci?zko zachoro-
wal i zmarl w Mor^gu 2 I 1470 r.
Nast?pc$ jego zostal Heinrich Reffle von Richtenberg, pocz^tkowo jako na-
miestnik, a od 29 IX 1470 r. jako wielki mistrz. Powiodlo si? mu uzyskanie po-
datkow od stanow Prus Krzyzackich, со pozwolilo cz?sciowo uregulowac powaz-
ne naleznosci dla zaci?znych z okresu wojny trzynastoletniej. Heinrich von
Richtenberg nie uchylal si? od obowi^zku zlozenia przysi?gi wiernosci kr61owi
Kazimierzowi Jagiellonczykowi i juz 20 XI 1470 r. zlozyl jq na r?ce arcybiskupa
gnieznienskiego. Jednak wkrotce doszto do znacznego pogorszenia stosunk6w
polsko-krzyzackich, ktore zostalo spowodowane przez ostry konflikt kr61a Kazi-
mierza z Mikolajem Tungenem, nominowanym przez kuri? rzymsk^ biskupem
warminskim, wbrew wysuni?temu kandydatowi krolewskiemu, biskupowi chel-
minskiemu Wincentemu Kielbasie, b^dz Andrzejowi Oporowskiemu. Mikolaj
TUngen zdolal uzyskac poparcie dyplomatyczne w Prusach Krzyzackich i zebra£
tam sily zbrojne, przy pomocy ktorych opanowal w roku 1472 wi?kszosc War-
mii. Wielki mistrz Heinrich Reffle von Richtenberg, zach?cony opozycjq stan6w
Prus Kr61ewskich wobec d^znosci wewn?trznych krola Kazimierza, odmowil
w roku 1476 udzielenia zbrojnej pomocy przeciw TUngenowi, z kt6rym sam zawarl

>76
Rozdzial Ш. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
0	XI 1476 г. uklad о wspotdzialaniu88. Tbngen udal si? wowczas pod opiek?
r61a w?gierskiego Macieja Korwina, walcz^cego о tron czeski z synem Kazimie-
za Jagiellonczyka - Wladyslawem.
Sprawa czeska, absorbuj^ca sily Polski na poiudniu, w wyniku kl?ski w walce
Maciejem Korwinem w 1474 r., wplyn?la na zmian? postawy wielkiego mistrza
leinricha von Richtenberg i przejscia do otwartej walki о obalenie traktatu to-
unskiego, takze w sojuszu z Tungenem. Poslowie wielkiego mistrza i Hingena
awarli 13 II 1477 r. uklad о przymierzu z krolem Maciejem Korwinem, korzy-
taj^c takze z sugestii kurii rzymskiej, wspieraj^cej polityk? Korwina, lecz nagly
gon wielkiego mistrza 20 II 1477 r. pokrzyzowal plany militarnej walki Zakonu
Polsk^89.
Nowo wybrany wielki mistrz, Martin Truchsess von Wetzhausen (4 VIII1477),
liz wczesniej wyst?powal jako przeciwnik traktatu torunskiego, prowadz^c roko-
/ania z Maciejem Korwinem о zawarcie przymierza. Jako wielki mistrz od razu
aczql ze stanami przygotowania zbrojne do walki z Polska, odmawiaj^c zlozenia
irzysi?gi na traktat torunski. Jednak opor stanow Prus Krolewskich, z Gdanskiem
la czele, przeciwko zlamaniu wiernosci Polsce krzyzowal plany Martina Truch-
essa, mimo bulli legata papieskiego, Baltazara de Piscia z 15 1 1478 r., naklada-
fcego ekskomunik? na kr61a Kazimierza i jego syna Wladyslawa90. Dlatego
Lakon, wraz z biskupem warminskim Tungenem, podj^l przygotowania wojenne,
mierzaj^c zwtaszcza do obsadzenia biskupstwa pomezanskiego. Krol Kazimierz
/ystat wdwczas do Prus Krolewskich zbrojne oddzialy, ale dzialania wojenne roz-
ioczijI wielki mistrz, zajmuj^c w koncu czerwca 1478 r. Starogrod, Chelmno
Brodnic? w ziemi chelminskiej, tj. w Prusach Krolewskich, i splacaj^c tamtej-
zych zaci?znych z czasow wojny trzynastoletniej i Bemarda Szumborskiego.
Vgresja ta spowodowala kontrakcj? wojsk polskich popieranych przez zaniepo-
ojone stany Prus Krolewskich, obawiaj^ce si? restytucji wladzy krzyzackiej. Woj-
ka polskie, pod dowodztwem Jana Bialego, syna Piotra Dunina, w polowie wrze-
nia 1478 r. uderzyly na obszary biskupstw pomezanskiego i warminskiego,
elowo omijajqc w tzw. wojnie ksi?zej ziemie samego Zakonu. Pomezania zosta-
1	spustoszona, a broniony przez oddzialy krzyzackie Kwidzyn obl?zony i zdoby-
/ 1 1 1479 r. Zdobyto tez kilka miast, zwlaszcza na terenie Warmii polnocnej
Fromborkiem, niszcz^c znaczne obszary wiejskie. Nie powiodlo si? zas obl?ze-
lidxglownych osrodkow - Braniewa i Lidzbarka. Martin Truchsess nie m6gl przy-
yc z odsiecz^ biskupowi Hingenowi, gdyz poddani krzyzaccy, na czele z Krolew-
em-Knipawij, stawili орбг, akcentuj^c nienaruszalnosc traktatu torunskiego
zarzucaj^c samowolne poddanie si? Zakonu pod opiek? W?gier. Opor ten po-
azyt kres wszelkiej akcji militarnej wielkiego mistrza, ktory nie otrzymal takze
adnej pomocy z Rzeszy i W?gier. Po zawarciu w maju 1479 r. rozejmu mi?dzy
Staatsvertrage III 454.	/
кч Staatsvertrage III 457-463; L. Dralle, Der Staat des Deutschen Ordens in Preufien nach
em II. Thomer Frieden. Untersuchungen zur okonomischen und standepolitischen Geschichte
lltpreujkns zwischen 1466 und 1497, Wiesbaden 1975, s. 115-118.
w StaatavertrBge III 467.

3.1. Polityka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
277
Kazimierzem IV Jagiellonczykiem a Maciejem Korwinem okazalo si?, ze usilo-
wania wielkiego mistrza, zmierzajqce do usuniecia obowicjzku skladania osobiscie
przysi?gi wiernosci krolowi polskiemu, zostaly odrzucone takze przez stany Prus
Zakonnych. Mikolaj Tungen i Martin Tluchsess udac si? musieli do krola Kazi-
mierza do Sieradza, przy czym pierwszy z nich juz w polowie lipca 1479 r., w za-
mian za pozostawienie go na biskupstwie warminskim, upokorzyl si? w Piotrko-
wie Trybunalskim przed krolem, a wielki mistrz dopiero 9 X zlozyl przysi?g?
wiernosci Kazimierzowi w Nowym Miescie Korczynie. Odst^pil tez trzy zagami?-
te osrodki w ziemi chelminskiej, likwidujqc wszystkie swoje umowy z Maciejem
Korwinem. Krol polski przekazal Zakonowi biskupstwo pomezanskie, ktore zna*
lazlo si? definitywnie pod jego zwierzchnictwem91.
Od tego czasu Martin Truchsess zachowywal lojalnosc wobec wladzy pol-
skiej, a w marcu 1485 r. zostal wezwany przez krola Kazimierza na jego zjazd
ze stanami Prus Krolewskich do Torunia. By! tarn proszony о rad? w kwestii
wyprawy antytureckiej i о pomoc wojskow^ na ten cel, ktorej gotow byl udzie-
lic w ograniczonej mierze. Ponownie zostal wezwany w maju 1488 r. na zjazd
w Piotrkowie Trybunalskim, gdzie pytany byl о rad? w sprawie stosunkow polsko-
-tureckich92.
Martin Truchsess zmarl 3 I 1489 r., a na jego nast?pc? zostal wybrany 1IX
1489 Johann von Tiefen. Na wezwanie krola Kazimierza juz 18 XI 1489 r. zlozyl
w Radomiu przysi?g? wiernosci, udzielaj^c takze swojej rady w sprawach turec-
kich i przyrzekaj^c udzielac pomocy w przyszlej wyprawie. Po zgonie krola Ka¬
zimierza (7 VI 1492) Johann von Tiefen otrzymal wezwanie do wzi?cia udzialu
w elekcji jego nast?pcy w Piotrkowie 15 VIII 1492 r. Wielki mistrz istotnie wy-
ruszyl w drog?, jednak po przybyciu jego sekretarza, Liboriusa Nackera, ktory
wracal z pobytu w Rzeszy, zawrocil z drogi, wysylaj^c do Piotrkowa tylko swego
kapelana z usprawiedliwieniem swojej nieobecnosci z powodu choroby. Jest wi-
doczne, ze Johann von Tiefen uchylil si? od przystuguj^cego mu prawa glosu
w akcie elekcji Jana Olbrachta, aby nie podkreslac swego silniejszego zwi^zku
z tak waznym aktem wyboru nowego wladcy polskiego.
Po wyborze Jana Olbrachta nast^pila rzecz dot^d niepraktykowana w stosun-
kach z Zakonem: strona polska wezwala wielkiego mistrza do ponowienia przysi?-
gi wiemosci, chociaz zlozyl j^ juz w roku 1489, nastqpila bowiem zmiana pana
lennego. Johann von Tiefen pocz^tkowo odmawial, jednak w koncu jego przedsta-
wiciel Daniel von Kunheim oswiadczyl, iz wielki mistrz spetni to zyczenie pod
warunkiem, ze takze Jan Olbracht zlozy przysi?g? na traktat torunski. Na t?
propozycj? nie mogla si? z kolei zgodzic strona polska, gdyz jej przyj?cie oznaczalo-
by uznanie Zakonu za rownorz?dnego partnera dla Korony. Ostatecznie uzgodnio-
no, ze krol da postulowane ustne zapewnienie о zachowaniu traktatu torunskiego,
a wielki mistrz poprosi о jego pisemne potwierdzenie. Johann von Tiefen zostal
wezwany do rady krolewskiej i w jej obecnosci zlozyl Janowi Olbrachtowi przy-
si?g? przepisan^ traktatem torunskim (w j?zyku niemieckim). Wowczas krol
41	StaatsvertrSge III 495.
42	ASPK1200, s. 307-308; 265, s. 503-504,508.

278
Rozdziai III. Pniiy Krzyiackie (1409-1525)
z wtasnej inicjatywy uScisn^t dlon wielkiego mistrza, skladajqc zapewnienie, ze
przyrzeka zachowywac „wieczysty pokoj” i jak jego ojciec pozostad „taskawym
panem i opiekunem” wielkiego mistrza i Zakonu. 29 V 1493 r. Johann von Tie-
fen otrzymal kopip konceptu dokumentu krolewskiego, nawi^zuj^cego glownie
do zobowi^zan wielkiego mistrza z roku 1466 i jego inkorporacji wraz z Zakonem
i ziemiami dp Korony Krolestwa Polskiego, a takze uznanie Jana Olbrachta obec-
nie za swego „рапа i krola”. Krol potwierdzal wszystkie przywileje Zakonu i pod-
danych w mysl traktatu, ktorego artykulow zobowi^zal sip przestrzegac zgodnie
ze zlozon^ przysipg^ koronacyjn^. Brak zas wzmianki о przysipdze Kazimierza
Jagiellonczyka oraz о jakiejs wyj^tkowej pozycji Zakonu w Koronie. Przez sam
fakt ponownej przysipgi Johanna von Tiefen zyskiwano potwierdzenie tezy о len-
nym charakterze ziem Zakonu.
Dlatego 30 V strona krzyzacka oswiadczyla, ze koncept nie zawiera tego, со
ustalono, a idzie znacznie dalej, dlatego rezygnuje ona z przyjpcia tego dokumen¬
tu. Krzyzacy wyraznie forsowali argument о duchownym charakterze swoich ziem
i zwierzchnika, akcentuj^c zwi^zanie z Korony tylko artykulami traktatu torun-
skiego i uznaj^c go wyl^cznie za rodzaj umowy mipdzypanstwowej. Natomiast
strona polska stala twardo na gruncie pelnej inkorporacji i podleglosci Zakonu
Koronie, utrzymywanej przez wipzy stosunku lennego, i realizowala te zalozenia
az do roku 1497, tj. do zgonu Johanna von Tiefen93.
Potrzebowal on zreszt^ pomocy Jana Olbrachta w sporach z biskupem war-
miAskim Lukaszem Watzenrode, ktory pragn^l od 1495 r. przeniesienia Zako¬
nu na Podole w celu walki z Tlirkami i poddania Prus Zakonnych bezposred-
nio wladzy Polski94. Wiosn^ 1497 r. wielki mistrz lojalnie przyj^l wezwanie
Jana Olbrachta do wzipcia udzialu w wyprawie tureckiej i stawil sip z oddziala-
mi 400 zbrojnych we Lwowie (13 VII 1497), a nastppnie w Haliczu. Jednak na
skutek choroby powrocil do Lwowa, gdzie zmarl 25 VIII 1497 r. Jego zwloki
przewiezione uroczyscie przez Polskp dotarly 22 IX do Krolewca. W samej nie-
szczpsliwej wyprawie Olbrachta do Moldawii wziplo udziat najwyzej 140 zbroj¬
nych krzyzackich. Smierc Johanna von Tiefen wyraznie zamykala w stosunkach
Polski z Zakonem okres zaznaczaj^cy sip pelnym funkcjonowaniem traktatu
torunskiego95.
93 M. Biskup, Zagadnienie waznosci i interpretacji traktatu torutxskiego 1466 к, KH, t. 69:
1962, z. 2, s. 295-332.
,	94 M. Biskup, Polska a Zakon Krzyzacki w Prusach w poczqtkach XVI wieku. U zrddel seku-
lanzacji Prus Krzyzackich, Olsztyn 1983, s. 58-61; M. Thumser, Eine neueAufgabe im Heidenkampf.
Plane mit dem Deutschen Orden als Vorposten gegen die Tiirken, w: Europa und die Tiirken in der
Reriaissance, hrsg. v. B. Guthmuller, W. Kiihlmann, Tubingen 2000, s. 139-176.
L. Dralle, Johann von Tiefen, w: Die Hochmeister des Deutschen Orden 1190-1994, hrsg.
v. U. Arnold, QSGDO, Bd. 40, Marburg 1998, s. 150-155; M. Thumser, Schriftlichkeit in der
Spatzeit der preufiischen Deutschordensherrschaft. Kanzleitatigkeit und Aufzeichnungen des hoch-
meisterlichen Sekrdters Liborius Naker (t 1502/1503), w: Schriftkultur und Landesgeschichte. Stu-
dium zursudlichen Ostseeraum vom 12. biszum 16. Jahrhundert, hrsg. v. M. Thumser, Koln-Wei-
mar-Wien 1997, s. 155-218.

Мара 14. Panstwo zakonu krzyzackiego i Prusy Krolewskie po 1466 r.

280
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
3.1.1.11.	Stosunki zakonu krzyzackiego z Polskq
w okresie ksiqz?cych wielkich mistrzow (1498-1519)
Nast?pc$ Johanna von Tiefen (29 IX 1498) zostal mlody ksi^z? Friedrich von
Sachsen z rodu von Wettin (Wettynow), brat ksi?cia Jerzego Bogatego, ozenio-
nego z siostr^ Jana Olbrachta, Barbara, со ulatwialo kontakty z dworem polskim.
Friedrich od pocz^tku nie zamierzal zlozyc przysi?gi Janowi Olbrachtowi, dqzyl
bowiem do zrzucenia zwierzchnictwa Polski nad pruskim Zakonem, a takze do
rewindykacji Prus Krolewskich; od pocz^tku liczyi tez na dyplomatyczn^ pomoc
krola Maksymiliana i ksi^z^t Rzeszy. Jan Olbracht liczyi tylko na wi?zy pokre-
wienstwa w stosunkach z ksi?ciem Friedrichem, dlatego od pocz. 1499 r. wysylal
poselstwa do Krolewca, wzywajqc wielkiego mistrza, aby przybyl do Piotrkowa
Trybunalskiego, zaprzysi^gl traktat torunski i wzi^l udzial w obradach nad spra-
wami Korony, zwlaszcza w kwestii tureckiej. Friedrich gral jednak na zwlok? az
do przybycia Jana Olbrachta do Prus Krolewskich, со si? przeci^galo. Wielki
mistrz zblizyl si? wowczas do biskupa warminskiego Lukasza Watzenrodego, zy-
skuj^c jego ciche poparcie, okazal tez uleglosc wobec ogloszonego papieskiego
jubileuszu i poboru oplat dziesi?cinnych papieskich skierowanych do Polski. Ale
w pocz. 1501 r. krol rzymski Maksymilian zabronil mu zlozenia przysi?gi na trak¬
tat torunski, a sam uklad oglosil za niewazny. Wiosnq tego roku Jan Olbracht
podj^l przygotowania wojenne w Prusach Krolewskich, zamierzaj^c sil^ zmusic
Friedricha do uleglosci, wzywaj^c go do przybycia do Torunia wraz z komturami
dla zlozenia przysi?gi. Wowczas wielki mistrz, licz;jc na poparcie biskupa war¬
minskiego Lukasza Watzenrodego oraz swojego brata, ksi?cia Jerzego saskiego,
usilowal zlagodzic warunki traktatu torunskigo dotycz^ce stosunkow z Polsk^.
Wobec odrzucenia tych propozycji przez stron? polsk^ i trwaj^cych przygotowan
do wyprawy na Prusy Krzyzackie w pocz^tkach czerwca przybylo poselstwo brata
ksi?cia Jerzego saskiego, proponuj^c zlozenie przez Friedricha przysi?gi, ale tylko
jako doradcy krolewskiego. Jednak ci?zka choroba Olbrachta oraz jego nagly
zgon 17 VI1501 r. polozyly kres dalszym rokowaniom96.
Elekcja Aleksandra Jagiellonczyka na tron polski nast^pila u schylku 1501 r.
Ale Friedrich nadal zmierzal do kontynuowania rozpocz?tej polityki wobec Kro-
lestwa Polskiego, maj^cej na celu pelnq rewizj? traktatu torunskiego z sask^ po-
moc^. Cz?sta nieobecnosc nowego krola, zarazem wielkiego ksi?cia litewskiego,
w Koronie i zaabsorbowanie sprawami litewsko-moskiewskimi stanowily hamulec
dla omawiania kwestii przysi?gi Zakonu na traktat torunski. Dopiero w kwietniu
1504 r. doszto do rokowan Polski z postami saskimi i Zakonu w Toruniu, w cza-
sie pobytu tam Aleksandra. Ujawnila si? wowczas roznica poglqdow na realnosc
artykulow traktatu torunskiego, jak np. pogl^d, ze Friedrich, jako ksi^z? Rzeszy,
nie moze bye zobowi^zany tak wobec cesarza, jak i Korony Krolestwa Polskiego.
Sasi projektowali zawarcie nowego traktatu, ktory obj^lby tak gat^z prusk^,
jak i niemieck^ Zakonu, oraz ksi^z^t saskich. Traktat taki wielki mistrz mial
% P. Oberlander, Hochmeister Friedrich von Sachsen 1498-1510, Tl. 1, Kdnigsberg 1914;
F. Papit, Jan Olbracht, Krak6w 1936, s. 189 n.; M. Biskup, Polska a Zakon Krzyzacki, s. 118-129.

3.1. Polityka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
281
zaprzysi^c tylko jako zwyczajny radca. Znalezienie kompromisu okazato si? nie-
mozliwe, przy akceptacji biskupa Lukasza Watzenrodego. Natomiast strona pol-
ska zdecydowata zwrocic si? do papieza Juliusza II о poparcie dla obecnej wersji
traktatu i w roku 1505 uzyskala od niego wezwanie do wielkiego mistrza, aby zlo-
zyl krolowi polskiemu przysi?g? lenn^. Odwolanie si? ksi?cia Friedricha do sejmu
Rzeszy i krola rzymskiego Maksymiliana oraz do Rzymu oslabilo poprzednie we¬
zwanie papieskie. We wrzesniu 1506 r., w czasie kolejnych rokowan polsko-krzy-
zackich w Malborku, poslowie Zakonu nie tylko kwestionowali waznosc traktatu
torunskiego, ale zazqdali bezposredniego oddania prawobrzeznych ziem PowiSla,
a takze reszty Prus Krolewskich, jako lenna lub z tytulu „wieczystego gubemator-
stwa”. Strona polska, odrzucaj^c te propozycje, zaproponowala Zakonowi przy-
j?cie ziem na Podolu i podj?cie tam walki z Tatarami, со spotkalo si? ze sprze-
ciwem delegacji zakonnej. Dyskusje te mialy miejsce juz po zgonie Aleksandra
Jagiellonczyka 19 VIII 1506 r. i nie staly si? przedmiotem dalszych rozwazart97.
Wybor Zygmunta I Starego na tron polski nast^pil 8 XII 1506 r., ale Frie¬
drich zacz^l przygotowywac cale Prusy Zakonne do obrony przed spodziewanym
atakiem nowego polskiego wladcy. Podj^t tez przygotowania dyplomatyczne w kurii
rzymskiej i w Rzeszy, wymierzone w prawowitosc traktatu torunskiego. Prowadzi!
tez rozmowy z mistrzem krajowym inflanckim, Wolterem von Plettenberg, doty-
cz^ce pomocy gal?zi inflanckiej Zakonu, ktor$ mialo bye zaatakowanie Litwy.
Mimo zaangazowania si? krola Zygmunta w walk? Litwy z Moskwq wielki mistrz
zdecydowal si? opuscic Prusy Krzyzackie po 31 V 1507 r., ustanawiaj^c czterech
regentow krajowych, wyprobowanych juz w stosunkach z Polskq i w zagadnieniach
politycznych.
Pobyt w Rzeszy Friedrich chcial wykorzystac na uzyskanie dogodnego poro-
zumienia z Polsk^ lub na uzyskanie pomocy na wojn? z krolem Zygmuntem.
Z iniejatywy Wettynow projektowany by! rozjemczy zjazd we Wroclawiu przy po-
parciu Habsburgow oraz krola czeskiego i w?gierskiego, Wladyslawa Jagielloh-
czyka, (2 III 1508), aby zintemacjonalizowac kwesti? traktatu torunskiego. Zjazd
wroclawski nie doszedl jednak do skutku po wycofaniu si? Polski i W?gier. Wiel¬
ki mistrz nadal odsuwal zlozenie przysi?gi wiemosci krolowi Zygmuntowi. Wios-
n^ 1509 r. Friedrich zwrocil si? nawet do sejmu Rzeszy w Wormacji i wyglosii
przemowienie, wzywajqce do pomocy dla zagrozonego przez Polsk? „szpitala
niemieckiej szlachty”
Z iniejatywy cesarza Maksymiliana I i stanow Rzeszy Zygmunt I i sejm Ko-
rony wyrazili zgod? na rozpatrzenie sporu Polski z Zakonem na mi?dzynarodo-
wym zjezdzie w Poznaniu, zwolanym na 24 VI1510 r. Mieli tam bye obecni po¬
slowie papiescy (ktorzy si? nie zjawili), cesarscy i stanow Rzeszy oraz kr61a
w?gierskiego Wladyslawa Jagiellonczyka. Delegacji polskiej przewodniezyl pry-
mas Jan taski, obok wielkopolskich zwlaszcza dostojnikow duchownych i Swiec-
kich, a takze biskup warminski, Lukasz Watzenrode, oraz kilku ekspert6w praw-
no-historycznych, jak zwlaszcza Garsias Quadros, znany prawnik hiszpaAski.
W trakeie prawie czterotygodniowych obrad poslowie Zakonu wr?cz zanegowa-
41 M. Biskup, Polska a Zakon Krzyzacki, s. 189-196.

282
Rozdzial III. Pruiy Krzyzackie (1409-1525)
li podstawy prawne traktatu torunskiego i z^dali przywrocenia stanu terytorial-
nego sprzed roku 1454, zaproponowali takze zawieszenie sporu na okres 10 lat,
a w tym czasie sporne problemy moglyby zostac prawnie rozpatrywane przez pa-
pieza, cesarza, krola w?gierskiego lub ksi^z^t Rzeszy. 21 VII 1510 r. krol Zyg-
munt I Stary w pelni rozczarowany przebiegiem obrad polecil je przerwac98 *.
Zaniepokojony wielki mistrz Friedrich, licz^c si? obecnie z wojn^ z Polskq,
usilowal przygotowac do niej sily calego Zakonu, chociaz nadal probowai wznowic
rozmowy z Polsk^ w Piotrkowie przy posrednictwie saskim. Jednak nagla choroba
i rychly zgon Friedricha 14 XII1510 w Rochlitz polozyly kres tym zamierzeniom.
Kwestia nast?pstwa po zgonie wielkiego mistrza Friedricha byla juz rozwa-
zana w rodzinie von Brandenburg-Ansbach (Hohenzollemow) przez ojca rodu,
margrabiego Fryderyka, ozenionego z Zofi^ Jagiellonkq, cork^ Kazimierza Ja-
giellonczyka, ktory na t? funkcj? zaproponowai swojego syna Albrechta (ur. w 1490 r.)
- ten, juz w lutym 1511 r., zostal przyj?ty do Zakonu i desygnowany na wielkiego
mistrza w Krolewcu. Mimo zastrzezen ze strony krola Zygmunta I 6 VII1511 r.,
pod nieobecnosc Albrechta w Krolewcu, zostal on wybrany wielkim mistrzem.
Mimo mlodego wieku od pocz^tku realizowal on polityczny cel, jakim byia
rewizja traktatu torunskiego, opieraj^c si? na obietnicach pomocy ze strony ce¬
sarza Maksymiliana I i ksicjzjjt Rzeszy. Do Krolewca przeniosl si? dopiero 22 XI
1512 r. Rownoczesnie w Piotrkowie Trybunalskim prowadzone byly rokowania
krola Zygmunta i jego radcow z Korony i Prus Krolewskich z bratem Albrech¬
ta, margrabi^ Kazimierzem, oraz reprezentantami trzech gal?zi Zakonu: pruskiej,
niemieckiej i inflanckiej; probowano zlagodzic niektore warunki traktatu torun-
skiego, jednak z wyl^czeniem sprawy przysi?gi wielkiego mistrza. Strona polska
zrezygnowala z punktu traktatu о przyjmowaniu Polakow do Zakonu, a takze
ograniczyla obowiqzek jego zbrojnej pomocy tylko do walki z Tatarami i Turka-
mi. Sam Zakon mial otrzymac dodatkowe uposazenie na Rusi Czerwonej i do-
chody pieni?zne z dwoch opactw matopolskich w zamian za walk? z niewiemyrni.
Warunki te spisano w recesie piotrkowskim z 4 XII 1512 r., jednak nie zostaly
one przyj?te przez Albrechta i brandenbursko-frankonskich Hohenzollemow".
Albrecht liczyl bowiem na pomoc Rzeszy z cesarzem Maksymilianem I na
czele, ktory w walce z Jagiellonami о tron czeski i w?gierski szukal sprzymierzen-
ca takze w Wielkim Ksi?stwie Moskiewskim. Do projektowanej koalicji mialy
wejsc takze Prusy Krzyzackie. Porozumienie nie doszlo jednak do skutku, ale
zmusilo to krola Zygmunta do rokowan z cesarzem i jego przedstawicielami w Po-
zoniu i Wiedniu w roku 1515. W zamian za uznanie praw Habsburgow do Czech
i W?gier uzyskano formalnq akceptacj? traktatu torunskiego, jednak przy rezy-
gnacji z punktu о przyjmowaniu poddanych polskich do Zakonu. Mialy bye przy
tym prowadzone w ci^gu pi?ciu lat rokowania polsko-krzyzackie przy posrednictwie
98 Calosc przebiegu zjazdu poznanskiego omowil M. Biskup, Polska a Zakon Krzyzacki,
s. 256-299, por. takze X. Liske, Zjazd w Poznaniu w roku 1510, „Rozprawy i Sprawozdania
z Posiedzen Wydzialu Historyczno-Filozoficznego Akademii Umiej?tnosci”, t. Ill: 1875,
s. 190-350.
w M. Biskup, Polska a Zakon Krzyzacki, s. 352-367.

3.1. Polityka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
283
cesarza i wladcy W?gier100. Dlatego wielki mistrz Albrecht sklonny byl do dalsze-
go oporu i zqdania nie tylko Prus Krolewskich, lecz nawet Litwy i Zmudzi.
Jednoczesnie Albrecht zacz^l przygotowania do walki zbrojnej z Polsk^ ja-
giellonsk^, podtrzymywany przez swego doradc?, szlachcica misnienskiego Die-
tricha von Schonberg. Dzi?ki jego dzialalnosci doszlo wiosnq 1517 r. do zblizenia
Albrechta z wielkim ksi?ciem moskiewskim Wasylem III, ktory obiecal wielkiemu
mistrzowi m.in. pomoc pieni?zn^ w walce przeciw Jagiellonom101. Albrecht mial
tez uzyskac pomoc od Hohenzollemow brandenburskich.
Na pocz. 1518 r. wielki mistrz rozpoczql przygotowania wojenne, odrzucaj^c
wszelkie projekty ugody wysuwane przez prymasa Jana Laskiego i wyslannika pa-
pieskiego, dominikanina Nikolausa von Schonberg (brata Dietricha)102. W 1519 r.
przedstawiciele Zakonu podj?li na terenie Rzeszy zaciqgi. Wiese о tych zbroje-
niach wywarla wplyw na postaw? Korony i stanow Prus Krolewskich oraz spowo-
dowala podj?cie przez krola przygotowan wojennych. Na wiesc о tym Wasyl III
wyslal Albrechtowi pierwszy ladunek srebra, со wzmocnilo w wielkim mistrzu wol?
ataku na Gdansk i Torun, a takze na Krakow. Do Torunia zostal zas zwolany
sejm koronny i zjazd Rady Prus Krolewskich, na ktorym, po 5 XII, w obecnoSci
krola Zygmunta zapadla uchwala о podj?ciu wojny z Albrechtem, a sejm koron¬
ny i Rada Pruska podj?ly uchwaly podatkowe na cele wojenne.
3.1.1.12.	„Wojna pruska” (1519-1521)
Dzialania wojenne rozpocz?la strona polska, ktorej wojskami zaci?znymi do-
wodzil hetman Mikolaj Firlej103. Przed 30 XII 1519 r. przez ziemi? cheiminsk^
oddzialy polskich zaci?znych wkroczyly do Pomezanii biskupiej. Celem wyprawy
bylo pustoszenie Prus Zakonnych, tak aby zmusic Albrechta do kapitulacji
i ust^pstw w kwestii traktatu torunskiego. Wielki mistrz nie mial pocz^tkowo
wi?kszych oddzialow zaci?znych, dlatego obsadzal zamki i miasta pospolitym ru-
szeniem. Oddzialy polskie wkroczyly takze na teren komturstwa ostrodzkiego
(Prus Gornych), zajmuj^c kilka miasteczek, m.in. Ilaw? i D^browno. Dalszy marsz
do wschodniej cz?sci Prus Zakonnych zostal zawieszony z powodu kontrakcji
wojsk Albrechta.
Juz 1 1 1520 r. wojska zakonne zaatakowaly i zdobyly warminskie Braniewo,
ktore stanowilo znakomity punkt warowny przy ujsciu rzeki Pasl?ki, a takze da-
walo lepsze dojscie do Powisla i do Prus Gornych. Hetman Firlej zdecydowal si?
100	K. Baczkowski, Zjazd wiedenski 1515, Warszawa 1975, s. 175 n.; M. Biskup, Polska a Za-
kon Krzyzacki, s. 456 n.
101	M. Biskup, Polska a Zakon Krzyzacki, s. 498 n., 523 n.; M. Sach, Hochmeister und Groj}-
fiirst. Die Beziehungen zwischen dem Deutschen Orden in Preussen und dem Moskauer Staat um
die Wende zur Neuzeit, Stuttgart 2002, s. 260 n.
102	M. Biskup, Polska a Zakon Krzyzacki, s. 539 i n.
103	Analiza catosci tej wojny zob. M. Biskup, „ Wojna pruska” czyli walka Polski z Zakonem
Krzyzackim z lat 1519-1521, Olsztyn 1991; skr6cona werttju M. Biskup, Wojny Polski, s. 260-328.

284
Rozdzial III. Pruiy Krzyzackie (1409-1525)
w6wczas 17 I na rozpocz?cie obl?zenia waznego miasta i zamku w Past?ku, cho-
ciaz Albrecht zdolal je dostatecznie wzmocnic. Spowodowalo to dluzsze obl?ze-
nie miasta i zamku. W r?ce polskie dostala si? zas wi?kszosc miasteczek Prus
Gornych, przy tym szlachta z okolic Ostrody i Mor^ga zlozyla przysi?g? wiemo¬
sci krolowi polskiemu. Z powodu przeciqgania si? obl?zenia Pasl?ka hetman
Firlej zorganizowal wypraw? zbrojn^ do Prus Dolnych, docieraj^c do Ilawy, Dom-
nowa i Cynt, со wywarlo wielkie wrazenie, gdyz ukazalo bezsilnosc Albrechta i brak
pomocy z Rzeszy. Jednak po powrocie do obozu pod Pasl?kiem Firlej, pod wpiy-
wem roztopow wiosennych, zdecydowal si? zwin^c obl?zenie (15 III 1520) i prze-
niesc wojsko na Powisle lub do Fromborka. Ulatwilo to Albrechtowi okresowe
tylko zaj?cie miasta i zamku kapituly warminskiej w Pieni?znie.
Wiosn^ 1520 r. glownq rol? pocz^tkowo odegralo obl?zenie Kwidzyna i Pa¬
shka przez wojska Firleja. Kapitulacja Kwidzyna nast^pila juz 14 III, a biskup
pomezanski, Hiob Dobeneck, zlozyl przysi?g? wiemosci krolowi polskiemu. 29IV
skapitulowala zaloga Pasl?ka, a dzien pozniej wojska mazowieckie zdobyly zamek
w Dzialdowie. 3 V sily krolewskie hetmana Firleja, wzmocnione zaci?znymi
z Czech, rozpocz?ly z Pasl?ka marsz na Krolewiec. 29 V hetman Firlej wezwal
do kapitulacji stolic? Prus Zakonnych i mieszkancow Sambii.
Na Albrechta wywieraly nacisk stany pruskie, zqdajqc rokowan pokojowych
z Polskq i groz^c wypowiedzeniem posluszenstwa. Jego sytuacj? ratowaly posel-
stwa papieskie, ksi^z^t Rzeszy i krola w?gierskiego Ludwika, rokuj^ce z krolem
Zygmuntem I w Toruniu. Do krola tez udali si? poslowie stanow Prus Zakonnych,
ktorzy uzyskali glejt dla Albrechta na czternastodniow^ podroz do Torunia, Zyg-
munt bowiem nie godzit si? na zaden rozejm i z^dal osobistego przybycia wiel-
kiego mistrza dla dopelnienia przysi?gi wiemosci. Dowodztwo wojsk polskich
pod Krolewcem zgodzilo si? na dwutygodniowy rozejm od 12 VI.
Albrecht wyjechal tego dnia z Krolewca i 20 VI spotkal si? w Toruniu
z krolewskim wujem, ktory zgodzil si? na przedluzenie glejtu i rozejm do 4 VII.
Strona polska zdolala naklonic wielkiego mistrza na zlozenie przysi?gi przepisa-
nej traktatem torunskim, jednak radcy krolewscy pragn?li umocnic go jeszcze
23 artykulami. Albrecht wykorzystal to jako pretekst do odbycia najpierw narady
z czlonkami Zakonu i stanami w Krolewcu. Natomiast gdy 28 VI dotarla wiado-
mosc о przybyciu tarn zaci?znych z Danii, tego samego dnia opuscil Torun, aby
kontynuowac wojn?, chociaz bez efektywnej pomocy finansowej Moskwy i ze
strony Inflant.
Przebieg letniej kampanii 1520 r. nie wypadt pomyslnie dla wojsk polskich,
podj?to bowiem odwrot spod Krolewca i rozpocz?to dlugotrwale obl?zenie Bra-
niewa (od 7 VII), ktore si? nie powiodlo. Inicjatyw? przej^l natomiast wielki
mistrz, dokonuj^c zagonu na Mazowsze i odzyskuj^c Pisz. Albrecht podjqt takze
akcj? militarn^ na terenie Warmii, ktorej celem bylo opanowanie tamtejszych
miast i zamkow, a nast?pnie dotarcie do Wisly i pol^czenie si? z oddzialami za-
ci?znych, zaci^gni?tych za pieni^dze mistrza niemieckiego i zebranych w Bran¬
denburg». Zmusito to krola Zygmunta do zwolania pospolitego ruszenia Korony
na koniec wrzesnia pod wielkopolski Wi^growiec, z ktorego przesun?lo si? 3 XI
pod Bydgoszcz.

3.1. Polltyka zewnttrzna zakonu krzyzackiego
285
Wielki mistrz oblegai najpierw Lidzbark Warminski, ktorego jednak nie zdo-
byl (18 X-28 XI 1520). Opanowat tylko s^siednie miasteczka poza Olsztynem,
przygotowanym do obrony przez administratora kapitulnego Mikotaja Koperni-
ka i doslane z Elbl^ga oddzialy polskie. Albrecht nie miat jednak pieni?dzy na
zaci?znych i brakowalo mu koncepcji na akcj? zblizaj^c^ go do linii Wisly104. Gdy
wi?c 25 X na Pomorze Gdanskie wkroczyfa armia zaci?znych z Rzeszy, zdobyta
wprawdzie kilka miast z Chojnicami, Starogardem i Tczewem, jednak nie zdota-
la przeprawic si? na prawy brzeg Wisly, chroniony przez oddzialy polskie. Dla-
tego tez armia ta 5 XI ruszyla na polnoc, aby po nieudanej probie opanowania
Gdanska rozproszyc si? na terenie Pomorza.
Polska nie zdolala wykorzystac tej powaznej kl?ski oddzialow Albrechta za-
rowno z powodow finansowych, jak i z braku wyraznej koncepcji strategicznej.
Odzyskano jedynie Chojnice, Starogard i Tczew, jednak do przeniesienia dziatart
na prawy brzeg Wisly juz nie doszlo z powodu ostrej zimy i braku srodk6w na
oplacenie zaci?znych.
Natomiast Albrecht, liczqc na dalsze subsydia Moskwy, zorganizowal w po-
cz^tkach stycznia 1521 r. zagon na poludniow^ Warmi? z Olsztynem oraz wdarl
si? do wojewodztwa chelminskiego dla zaj?cia tam Lubawy i Nowego Miasta nad
Drw?c$, a takze do polnocnej cz?sci Mazowsza ptockiego. Z calego tego planu
powiodlo si? tylko zdobycie Nowego Miasta, gdyz kontrakcja wojsk polskich pod
dowodztwem Jakuba S?cygniewskiego zmusila go do odwrotu. Ostatnia pr6ba
ataku wielkiego mistrza zostata skierowana 8 III 1521 r. na Elbl^g i zakonczyla
si? calkowitym niepowodzeniem.
Pod wplywem opozycji szlachty krol Zygmunt zgodzil si? na mediacj? posldw
cesarza Karola V Habsburga i krola Ludwika W?gierskiego, wsrod nich brata Al¬
brechta - margrabiego Jerzego von Hohenzollern-Ansbach. Rokowania ich przed-
stawicieli zostaly podj?te w Toruniu w koncu stycznia 1521 r. i byly od 27-29 III
kontynuowane z wielkim mistrzem w Prabutach. Albrecht nadal d^zyl do pelnej
likwidacji traktatu torunskiego. Rokowania byly potem prowadzone w Toruniu ze
strong polskq przez cz?sc rozjemcow i poslow wielkiego mistrza, wraz z przybylym
ponownie legatem papieskim Zachariaszem. Rozjemcy zaproponowali zawarcie
czteroletniego zawieszenia broni na zasadzie status quo i oddania sporu Polski
z Zakonem s^dowi rozjemcow, na czele z Karolem V i Ludwikiem W?gierskim
(razem 6 osob). Strona polska niech?tnie godzila si? na tak dlugi rozejm, obsta-
wala jednak bardzo przy zalozeniu, iz s^d rozjemczy ma rozpatrywac tylko kwesti?
przysi?gi wielkiego mistrza, nie zas calosc warunkow traktatu torunskiego, tj. spra-
w? przynaleznosci Prus Krolewskich do Korony. Domagal si? tego Albrecht, kt6ry
z duzymi oporami przyj^l ustalenia rozjemcow. Glowny dokument czteroletniego
rozejmu zostal spisany z datq 5 IV1521 r. w Toruniu105. By! to rezultat „wojny pru-
skiej” wojskowo nierozstrzygni?tej, a politycznie dla Polski niemal przegranej.
104	S. Herbst, Kampania jesienna 1520 r. na Warmii i Powislu, KMW, 1957, nr l (56), s. 5 n.,
korekty do tego, рог. M. Biskup, „ Wojna pruska", s. 450 n.
105	E. Joachim, Die Politik des letzten HochmeLsters in Preufien Albrecht von Brandenburg,
Tl. 2, Leipzig 1894, Nr. 191; рог. M. Biskup, „ Wojna pruska”, s. 450 n.

286
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
3.1.1.13.	Na drodze do traktatu krakowskiego 1525 r.
Po zawarciu kompromisu torunskiego wielki mistrz szukal nadal poparcia
ksiqz^t Rzeszy, aby przygotowac grunt dla wyroku s^du rozjemczego, a takze aby
sptacic dlugi wojenne przy pomocy inflanckiej gal?zi, zwlaszcza, ze dalsza pomoc
z Moskwy zawiodla. Gotow byt nawet stance jesieniq 1521 r. na czele wojsk pol-
skich przeciw Turkom, za zgod^ takze krola w?gierskiego Ludwika, со jednak nie
dalo si? zrealizowac. Cesarz Karol V zapewnial Albrechta, ze godzi si? z kom-
promisem torunskim i wkrotce wyznaczy termin zjazdu sqdowego106. Wielki mistrz
prowadzit takze rozmowy z Brandenburgi^, aby w przypadku ewentualnego wzno-
wienia wojny przez Polsk? elektor brandenburski Joachim udzielit Zakonowi
pomocy dla utrzymania artylerii. Dokladnie rok po zawarciu kompromisu torun¬
skiego, 10 IV 1522 r., wielki mistrz opuscil stoleczny Krolewiec, udajqc si? przez
Polsk? do Rzeszy107. Do krola Zygmunta poslal poselstwo z wezwaniem, aby je-
sienicj 1522 r. przyslal swoich poslow na sejm Rzeszy do Norymbergi, gdzie za-
mierzal przedstawic swoj punkt widzenia w kwestii Prus. Albrecht juz wczesniej
probowai za posrednictwem cesarza Karola V doprowadzic do tego, zeby wyrok
w sprawie z Polsk^ wydat brat cesarski, areyksiqz? Ferdynand, i Rz^d Rzeszy w za-
st?pstwie cesarza. Jednak pose! polski na sejm norymberski, Piotr Kmita, odpo-
wiedzial stanowezo, ze Polska w sporze z Zakonem nie ma nic wspolnego z Rz^-
dem Rzeszy108. Wielki mistrz zyskal tez poparcie papieza Hadriana VI.
Albrecht na sejmie norymberskim 7 XI 1522 r. przedlozyl prosb? о pomoc
Rzeszy dla Zakonu i ponowil w styezniu 1523 r. Otrzymal jednak tylko wymi-
jaj^c^ odpowiedz, odrzucaj^c^ koncepcj? zbrojnej pomocy. Krol Ludwik W?gier-
ski mial zezwolic na zwolanie sqdu lub przedtuzenie rozejmu Albrechta z Polskq.
Papiez Hadrian VI wydal 30 IV 1523 r. bull? nakazuj^cq powszechny rozejm na
okres trzech lat.
Krol Zygmunt pocz^tkowo zgodzil si? na zwolanie zjazdu w sprawie konflik-
tu z Zakonem na 29 IX 1523 r. Jednak gdy przybyli poslowie w?gierscy z projek-
tem zjazdu Zygmunta i Ludwika z arcyksi?ciem Ferdynandem, wladca polski
wycofal swoje przyrzeczenie i odroezyl wszystko do zjazdu monarchow. Natomiast
Ludwik W?gierski, nie respektuj^c zyezen Zygmunta, zwotal przedwczesnie zjazd
na pazdziernik do Wiener-Neustadt. W konsekweneji zjazd zakonezyl si? niepo-
wodzeniem, gdyz krol Zygmunt nie przybyt osobiscie, a wyslal tylko kanclerza
Krzysztofa Szydtowieckiego, ktory mial starac si? о zawarcie pokoju z Zakonem,
ztagodzonego о niektore warunki, lub о przedluzenie rozejmu na 5-6 lat. Ponie-
waz wielki mistrz takze nie zjawit si? w Wiener-Neustadt ani nie przyslal swoich
przedstawicieli, zjazd nie podj^l zadnych uchwal.
W tym okresie Albrecht zblizal si? coraz wyrazniej do reformaeji luteranskiej.
23 II 1523 r. Marcin Luter oglosil list Do Panow Zakonu Niemieckiego, radzqc
porzucic regul? zakonn^. A w pocz^tkach kwietnia 1523 r. nast^pilo w Norym-
wft w Pociecha, Geneza holdupmskiego (1467-1525), Gdynia 1937, s. 117-118.
107	W. Hubatsch, Albrecht von Brandenburg-Ansbach, Heidelberg 1960, s. 102 n.
108	W. Pociecha, Geneza, s. 114.

3.1. Polltyka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
287
berdze spotkanie wielkiego mistrza z wyslannikiem krola Zygmunta, Achacym
Cemq, ktory miat tez poufnq misje od kanclerza Krzysztofa Szydlowieckiego i pod-
kanclerzego Piotra Tomickiego. Albrecht byl wowczas gotow zrezygnowac z godno-
sci wielkiego mistrza i odst^pic jq ksi?ciu Erykowi brunswickiemu oraz przej§6
na sluzb? francusk^. Przedstawiciele polscy polecili poinformowac Albrechta, ze
konflikt z nim b?dzie mozna prosciej rozwiqzac, jesli zlozy swojq godnosc na r?ce
krola Zygmunta, ktory przydzieli mu tak ziemi?, jak ludzi i pensj?. Albrecht
oswiadczyl Cemie poufnie, ze podobnie jak on sprzyja reformacji i projekt roz-
patrzy, ale krol nie powinien о tym wiedziec. Sprawa pozostala w dyskretnym
zawieszeniu, a w ci^gu 1523 r.109 Albrecht, popieraj^cy coraz cz?sciej wyst?pujice
przejawy reformacji w Prusach Krzyzackich, zwlaszcza w Rrolewcu, 29 XI 1523 r.
zlozyl w Wittenberdze osobiscie wizyt^ Lutrowi, ktory doradzil mu porzucid re-
gul? zakonnq, ozenic si? i przeksztalcic swoje panstwo w swieckie ksi?stwo110.
W pocz. 1524 r. krol Zygmunt zaczql sklaniac si? do pomini?cia kompromi-
su torunskiego jako glownego srodka do zalatwienia sporu z Zakonem. Zawarl
koalicj? z krolem dunskim Fryderykiem, ksi?ciem meklemburskim Henrykiem
i ksiqz?tami pomorskimi Jerzym i Barnimem (14 III 1524). Byla ona wymierzona
przeciwko elektorowi brandenburskiemu Joachimowi i zakonowi krzyzackiemu.
Та powazna antyhohenzollernowska koalicja polozyla ostatecznie kres losom
kompromisu torunskiego111.
Dlatego Albrecht juz w pocz. 1524 r. rozpoczql starania о przedtuzenie ro-
zejmu polsko-krzyzackiego. Na jego prosb? krol Ludwik W?gierski i arcyksi^z?
Ferdynand usilowali uzyskac u Zygmunta przedluzenie rozejmu torunskiego do
2-5 lat. Krol odmowil tym postulatom jako sprzecznym z postawq sejmu koron-
nego. Dlatego Albrecht objezdzal poszczegolnych czlonkow s^du rozjemczego
i apelowal о pomoc, z uwagi na grozne konsekwencje dla Rzeszy, jakie przynie-
sie dla niej i cesarza utrata Prus, со takze grozi utrat^ Inflant.
Ale krol Zygmunt odrzucal propozycj? nowych terminow s^du rozjemczego
i spotkania z Ludwikiem W?gierskim. Mimo wysilkow Albrechta w Budzie, aby
zlozyc protesty przeciw opornej postawie Polski i z^dac przedluzenia rozejmu,
a takze pomocy zbrojnej od krola Ludwika i papieza, otrzymal 8 II 1525 r. od-
powiedz wladcy W?gier, ze nie moze on podj^c zadnej decyzji bez zgody krola
Zygmunta.
Sytuacja Albrechta byla rozpaczliwa, zwlaszcza ze nieco wczesniej pozbyl si?
swoich praw zwierzchnich wobec dwoch mistrzow krajowych Zakonu: niemiec-
kiego i inflanckiego, za ekwiwalent pieni?zny. Podejmowal proby zdobycia god-
nosci ksi?cia Rzeszy przez uzyskanie regaliow od cesarza Karola V, jednak sprawa
ta nie zostala w pelni zrealizowana. Jedyny ratunek mogla dac mu sekularyzacja
Prus Zakonnych, w ktorych wi?kszosc dostojnikow, a takze duchownych oraz
szlachty, na czele z biskupem pomezanskim Erhardem Queissem, opowiadala si?
za reformacji- Juz w sierpniu 1524 r. oswiadczyl on Albrechtowi, ze jedyne wyj-
109	Ibidem, s. 126.
1111 W. Hubatsch, Albrecht von Brandenburg-Amsbach, s. 120-121.
»' W. Pociecha, Geneza, s. 118-119.

288
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
scie stanowi zlozenie ptaszcza zakonnego i przyjecie Prus jako lenna od wladcy
polskiego. W listopadzie 1524 r. udato si? pruskim zwolennikom wielkiego mistrza
pozyskac na tajnym zjezdzie w Bartoszycach czotowych przedstawicieli szlachty
pruskiej dla.projektu sekularyzacji Prus, jako dziedzicznego i ewangelickiego
ksi?stwa dla Albrechta112.
Dlatego gdy wielki mistrz, przebywaj^cy w marcu 1525 r. na Sl^sku z wezwa-
nymi wczesniej postami Zakonu i stanow Prus Krzyzackich, przyslat do Krakowa
swoich pelnomocnikow - ksi?cia legnicko-brzeskiego Fryderyka i brata, margra-
biego Jerzego Hohenzollerna, zaproponowali oni 9 III 1525 r. krolowi sekulary-
zacj? Prus Krzyzackich i oddanie ich jako dziedzicznego lenna Albrechtowi i jego
potomkom, a przy tym pozostawienie Albrechtowi cz?sci Prus Krolewskich i War-
mii, zaj?tych w czasie „wojny pruskiej”	^
Propozycja sekularyzacji Prus Zakonnych jako lenna Korony przyj?ta zosta-
ta zyczliwie przez krola, a tylko cz?sc senatorow stawiala slaby opor, poniewaz
oddanie Prus w lenno Hohenzollernowi odwlekalo bezposrednie wcielenie tych
ziem. Podobnie sqdzili reprezentanci Prus Krolewskich, sklonni zresztq do usu-
ni?cia tak Zakonu, jak Albrechta.
Zwyci?zylo jednak stanowisko kanclerza Szydlowieckiego i podkanclerzego
Tomickiego, ktore podzielil sam krol Zygmunt. Bez w^tpienia pewn^ rol? ode-
gralo d^zenie do tego, aby przez zwi^zek z Polskq protestanckich Hohenzoller-
now zerwac ich dotychczasowe wspoldzialanie z Habsburgami i ulatwic sobie
stosunki z cesarzem Karolem V. Mimo zastrzezen przeciwnikow sekularyzacji
Prus krol opowiedzial si? za tym wlasnie rozwi^zaniem, gdyz l^czyto si? ono
z uznaniem wyl^cznych praw zwierzchnich Korony. 18 III krol Zygmunt I Stary
zapowiedzial, ze moze nadac Prusy Krzyzackie w lenno Albrechtowi i przedstawil
zalozenia traktatu pokojowego113. 28 III zostaly przyj?te w Krakowie dezyderaty
przedstawione przez poslow Albrechta. Zgod? na sekularyzacj? Prus i przej?cie
lenna przez Hohenzollemow dali tez przedstawiciele szlachty i miast krzyzackich.
3.1.1.14.	Traktat krakowski 1525 r.
Rezultatem marcowych rokowan przedstawicieli wielkiego mistrza z krolem
i jego doradcami by! przyjazd ksi?cia Albrechta do Krakowa i podpisanie w dniu
8 IV 1525 r. traktatu przez krola Zygmunta, Albrechta i obu ksi^z^t, Fryderyka
i Jana114.
112	W. Hubatsch, Albrecht von Brandenburg-Ansbach, s. 123, 128; H. Freiwald, Markgraf
Albrecht von Ansbach-Kulmbach und seine landstandische Politik, Kulmbach 1961, s. 86 n., 108.
113	W. Pociecha, Geneza, s. 130-133.
114	Corpus iuris Polonici, sec. I: Privilegia, statuta, constitutiones edita, decreta, mandata Re-
gni Poloniae spectantia comprehendentis, vol. IV (1522-1526), ed. O. Balzer, Cracoviae 1906,
nr 46, s. 144-159; Die Staatsvertrage des Herzogtums Preussen, Bd. 1, hrsg. v. S.H. Dolezel, H. Do-
lezcl, K61n 1971, s. 12 n., por. A. Vetulani, Lenno pruskie od traktatu krakowskiego do Smierci
ks. Albrechta 1525-1568, Krak6w 1930.

3.1. Folityka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
289
Likwidowal on stan wojenny i zapowiadal zwrot obszarow zaj?tych w czasie
dziatan wojennych. Stwierdzal wyraznie lenny stosunek Ksi?stwa Pruskiego wobec
Korony, okreslajqc Albrechta jako lennika Polski. Jego przysi?ga zostala okre-
slona jako czysto lenna, bez uzaleznienia od jej ztozenia waznosci postanowieh
traktatu krakowskiego. Albrecht musiat wydac wszystkie przywileje Zakonu, kt6re
mogty sluzyc kwestionowaniu zwierzchnosci praw Polski czy rewindykacji Prus
Krolewskich. Likwidacji ulegly zwlaszcza dawniejsze przywileje i zwierzchnicze
prawa papieskie wobec Prus115. Przedmiot lenna stanowilo terytorium bylych Prus
Krzyzackich, l^cznie z biskupstwem pomezanskim i sambijskim. Oficjalny tytul
Albrechta brzmial „ksi^z? w Prusach”, aby nie stwarzac wrazenia, ze jest takze
zwierzchnikiem Prus Krolewskich lub ze posiada do nich jakies prawa. Panem
i dziedzicem by! bowiem tylko krol polski. Ziemie bylych Prus Krzyzackich, w gra-
nicach traktatu torunskiego 1466 r., zyskiwaly odtqd rang? ,,ksi?stwa w Prusach”,
zwane jednak zazwyczaj byly ,,ksi?stwem pruskim” lub „Prusami Ksiqz?cymi”.
Mialy one stanowic dziedziczne lenno Albrechta i jego legalnych potomkow m?-
skich (z calkowitym wyl^czeniem kobiet), a po ich wygasni?ciu - trzech braci
ksi?cia: Jerzego, Kazimierza i Jana oraz ich m?skich potomkow. Po wygasni?ciu
ich w linii prostej lenno mialo przejsc pod bezposredni^ wladz? krola polskiego,
z zapewnieniem namiestnika znaj^cego j?zyk niemiecki.
Ksi^z? byl zobowi^zany do dostarczenia krolowi pomocy zbrojnej na wypa-
dek wojny о utrzymanie postanowien traktatu krakowskiego. Mial on brae udzial
w wyprawach pospolitego ruszenia ze 100 rycerzami, ale tylko wowczas, kiedy
krol bierze w nich udzial osobiscie, przy czym oplata za utrzymanie wojska poza
granicami Prus spadala na wtadc? polskiego (inaezej niz w przypadku zobowi^zafi
wielkiego mistrza w traktacie torunskim). Ksi^z? byl zobowi^zany do tzw. sluzby
dworskiej, tj. glownie udzielania rady panuj^cemu, dzi?ki przyznaniu mu godno-
sci senatora z miejscem tuz przy boku krola. Ze swej strony krol zapewnial pomoc
dla ksi?cia pruskiego.
Zwierzchni wplyw Polski przejawiac si? mial takze w zakresie spraw s^do-
wych, przy wyraznym ograniczaniu uprawnien ksujz?cych. Swiadczylo о tym usta-
nowienie nadzwyczajnego trybunalu zlozonego z 6 senatorow koronnych i 6 przed-
stawicieli ksi^z?cych, ktorzy mieli rozstrzyga6 skargi skladane na ksi?cia przez
wyzszyeh dostojnikow duchownych i swieckich z obu cz?sci Prus. Istotniejsze bylo
zapewnienie prawa apelacji do krola polskiego poddanym ksi^z?cym, ktorych nie
rozstrzygn^l wystarczaj^co s^d pruski. Sprawy te mial corocznie rozstrzygac s^d
apelacyjny w Malborku, powstaly z przedstawicieli krolewskich i ksi^z?cych. Spra¬
wy sporne mi?dzy krolem a ksi?ciem mial natomiast rozstrzygac nadzwyczajny
s^d zlozony z radcow koronnych.
Traktat zabezpieczal takze niepozbywalnosc lennego obszaru Prus. Zastawy
mogty bye dokonywane tylko na rzecz poddanych i wasali ksiqz?cych, со wyklu-
czato mozliwosc nabywania cz?sci Prus, np. przez ksi^zqt Rzeszy. Prawo menni-
cze ksi?cia zostalo ograniezone przez okresowe zawieszenie prawa wybijania
1,5 Dokumenty te zostaly wydane Polsce w maju 1526 r., zob. A. Wojtkowski, W sprawie
wydania Polsce dokumentdw krzyzackich, KMW, 1959, nr 4 (66), s. 448 n.

290
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
monety w zwi^zku z planowan^ w obu cz?sciach Prus reform^. Tiraktat przywra-
cat swobod? oraz bezpieczenstwo drog i kontaktow handlowych, przy rownocze-
snym zniesieniu wszelkich optat i cel wprowadzonych po traktacie torunskim.
Wszelkie nowe da czy prawo skladu mogly bye wprowadzane odt^d w obu cz?-
sciach Prus tylko za obopolnym porozumieniem krola i ksi?cia.
Dokument ten zostal 9 IV 1525 r. uzupetniony osobnymi aktami krola Zyg-
munta, delegatow Zakonu i stanow pruskich. Natomiast 10 IV przed potudniem
na Rynku krakowskim, kolo Sukiennic, odbyla si? publiezna uroezystose ziozenia
holdu przez nowego swieckiego lennika Polski. Krol Zygmunt zasiadl na tronie
w stroju koronacyjnym w otoczeniu najwazniejszych dostojnikow, a Albrecht wy-
razil na kolanach gotowosc wypelniania swoich obowi^zkow lennych. Wowczas
krol dokonal aktu symbolieznej inwestytury lennika na nowe ksi?stwo pruskie.
Wr?czyl ksi?ciu proporzec, w ktorym na biaiym tie figurowal czamy orzel (dawny
herb Zakonu) z zygmuntowskq liters ,,S” na piersi i krolewsk^ koron^ na szyi,
stanowi^cy odt^d godlo Albrechta. Ksi^z? zlozyl potem przysi?g? jako swiecki
lennik Polski, po czym towarzyszqcy mu Krzyzacy zdarli krzyz ze swoich plaszczy
na znak likwidacji pruskiej galyzi Zakonu116.
Postanowienia traktatu weszly w zycie w ksiqz?cej cz?sci Prus juz w koncu
maja 1525 r. Do Krolewca przybyli poslowie krolewscy: wojewoda malborski Jerzy
Bazynski, podkomorzy pomorski Achacy Cema i kasztelan plocki Jan Wieczwin-
ski, ktorzy uczestniczyli w posiedzeniu stanow pruskich. Wraz z oboma biskupami
- mimo pewnych oporow miast - uznaly one postanowienia aktu krakowskiego.
28 V zloiyly w obecnosci poslow krolewskich na zamku przysi?g? na dotrzymanie
traktatu i wiernosci ksi?ciu Albrechtowi jako swemu panu dziedzieznemu - len-
nikowi Polski. 29 V poslowie krolewscy oficjalnie wprowadzili Albrechta w po-
siadanie lenna pruskiego. Ze strony kilku Krzyzakow nastqpila proba oporu, ale
zostala latwo zlamana. Musieli si? oni pogodzic z rzeczywistosci^ i zrzucic plasz-
cze zakonne. Szybka aprobata stanow dla postanowien traktatu spowodowana
byla pragnieniem polozenia kresu nieuchronnej i niszcz^cej kraj wojnie.
Ale drugim powodem musiato bye przeswiadezenie, i to zwlaszcza szlachty,
о zb?dnosci dalszego panowania Zakonu, stanowi^cego przeszkod? dla rozwoju
zycia wewn?trznego Prus Ksiqz?cych. Rola Zakonu w pocz. XVI w. w Prusach
byla juz przezytkiem w porownaniu z poprzednimi epokami. A przy tym dwa
czynniki przyspieszaly to zjawisko: rola dwoch ostatnich ksi^z?cych wielkich mi-
strzow, bardziej czujcjcych si? wtadcami terytorialnymi niz zwierzchnikami du-
chownej organizaeji, со zaznaczalo si? wyraznie w polityce i dyplomacji. Po dru-
gie zas - rosnqce wplywy reformaeji luteranskiej, podwazaj^ce dawne formy zycia
religijnego i racj? istnienia rz^dz^cej instytueji zakonnej.
Zjawiskiem odmiennym bylo takze scislejsze zwi^zanie dawnych Prus Zakon-
nych z Polsk^ niz uprzednio po traktacie torunskim z roku 1466. Na skutek usu-
ni?cia wszelkich pozostalosci duchownego wladztwa Zakonu i dawnego zwierzch-
116	W. Pociecha, Geneza, s. 136-138; A. Wojtkowski, Hold pruski wedtug relacji Maurycego
Ferbera, biskupa warminskiego, ZTNT, t. 13: 1947, s. 99; M. Bogucka, Hold pruski, Warszawa
1982, s. 94 n.

3.1. Polityka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
291
nictwa papieskiego czy - pozornie - zwierzchnosci cesarskiej Prusy Ksi^z?ce staly
si?, podobnie jak Prusy Krolewskie, wyl^cznie cz?sci^ skladow^ Korony, kt6ra
stawala si? ich jedyn^ dysponentk^, zapewniaj^c krolowi mozliwosc ingerencji
w zakresie spraw s^dowych, czego nie dopuszczal uprzednio traktat toruAski
wobec Prus Krzyzackich.
3.1.2.	Zakon krzyzacki a Rzesza Niemiecka
Wsrod s^siednich panstw srodkowoeuropejskich najwazniejsz^ rol? dla Prus
Krzyzackich w XV-pocz. XVI w. odgrywaia Rzesza Niemiecka. Wynikalo to z po-
wodow natury spofecznej, gospodarczej i kulturowej, ktore dzialaly na wewn?trz-
ntj struktur? i polityk? panstwa zakonnego. Regiony srodkowo-zachodniej i po-
iudniowej Rzeszy byly nadal terenem rekrutacji dla domow Zakonu, w kt6regO
komturstwach, tworz^cych osiem baliwatow, wzrastali i sk^d byli kierowani kan*
dydaci do Prus, zwiaszcza czolowa grupa rz^dz^ca - bracia-rycerze. Takze szere-
gi kleru zakonnego zasilali w znacznej mierze kandydaci z krajow Rzeszy. R6w-
niez element mieszczanski w wyzszych sferach, a zwiaszcza chlopski, pochodzil
z tych terenow. Dlatego panstwo zakonne w Prusach bylo nadal pod silnymi wpfy-
wami rz^dz^cego nim elementu niemieckiego. Natomiast cesarz zapewnial Za-
konowi w Prusach opiek?, ktora byla realizowana za pomoc^ srodkow material-
nych pochodz^cych z Rzeszy, со bylo korzystne, bez odczuwania prawnych
powigzaA i obowi^zkow, gdyz panstwo zakonne w Prusach nie bylo uwazane za
nalez;jce do Rzeszy - jedynie Nowa Marchia, ktonj zakon krzyzacki wladal w la-
tach 1402-1454, stanowila jej cz?sc117. Posiadlosci zakonu krzyzackiego na obsza-
rze Rzeszy pozostawaty pod zwierzchnictwem krajowego mistrza niemieckiego
(Deutschmeister) jako reprezentanta wielkiego mistrza. Jednak od pol. XIV stu-
lecia mistrz niemiecki zaczynal bye uwazany za „tajnego radc?” cesarza, zapra-
szanego na sejmy Rzeszy i uczestnicz^cego w wyprawach cesarskich do Italii, na
wzor niemieckich wladcow terytorialnych.
Wladcy z dynastii luksemburskiej, Waclaw IV, krol Czech (i do 1400 r. kr61
rzymski) oraz Zygmunt, krol W?gier (od 1410 r. krol rzymski), udzielali zakono-
wi krzyzackiemu pelnego wsparcia polityeznego w konflikeie z Polsk^ i Litwq
(zob. 3.1.1.), liczqc na ostabienie pozycji unii polsko-litewskiej w Europie srodko-
wo-wschodniej. Z tego tez wzgl?du Zygmunt Luksemburski nie tylko nie akcep-
towal warunkow traktatu torunskiego (1 II 1411), ale odrzucal mozliwosc przy-
st^pienia do niego i wzywal wielkiego mistrza Heinricha von Plauen do
wznowienia walk z Polsk^-Litw^. 111412 r. zawarl w Budzie uklad z Zakonem,
117	E. Stengel, Hochmeister und Reich. Die Grundlagen• der staatsrechtlichen Stellung des
Deutschenordenslandes, ZRG GA, Bd. 58:1938, s. 178-213; M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zako¬
nu krzyzackiego. Gospodarka - spoieczehstwo - panstwo - ideologia, Gdansk 1986, s. 112; M. Bis¬
kup, Der deutsche Orden im Reich, in Preussen und Livland im Banne habsburgischer Politik in
der zweiten Halfte des 15. und zu Beginn des 16, Jahrhunderts, w: Die Ritterorden zwischen geistlicher
und weltlicher Macht im Mittelalter, hrsg. v. Z.H. Nowuk, OMCTH, Bd. V, Torun 1990, s. 101-102.

292
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
przyrzekaj^c zaatakowac Polsk?, jesli napadnie ona na Prusy, poniewaz Zakon jest
czlonkiem Rzeszy. Zygmunt jako krol rzymski skierowal tez apel do stanow Rze-
szy, oswiadczaj^c, ze obrona Zakonu nalezy z urz?du do krola rzymskiego118.
Zygmunt d^zyl do porozumienia z Polsk^, со nast^pilo na zjezdzie z Wlady-
slawem Jagieit^ w Lubowli dzi?ki zawarciu traktatu z 15 III 1412 г. о przyjazni
obu stron. Oznaczalo to jednak sformulowanie sekretnego ukladu о wspoldzia-
taniu z Wtadyslawem i Witoldem przeciw Zakonowi. Krol rzymski d^zyt bowiem
najpierw do podporz^dkowania Prus Krzyzackich Rzeszy, a potem ewentualnie
do sekularyzacji Zakonu. Та nagla zmiana nastawienia Zygmunta wi^zala si?
z jego szerokimi planami w skali europejskiej, dotycz^cymi zlikwidowania rozla-
mu Kosciola, tj. likwidacji schizmy, szerokiego przymierza dla walki z Turkami
oraz unii koscielnej mi?dzy Kosciolem Wschodnim a Zachodnim. Dla realizacji
niektorych chocby celow Zygmunt zamierzal uzyc wtasnie zakonu krzyzackiego
w Prusach, ktorego wl^czenie do Rzeszy wydawalo si? w tej sytuacji konieczne.
Byly to glowne cele tzw. imperialnej polityki krola rzymskiego, ktory traktowac
zacz^l Zakon, zwlaszcza po jego grunwaldzkiej kl?sce, jako przedmiot swojej
szerokiej polityki. Do walki z Turkami potrzebny by! udzial Polski i Litwy, a wi?c
i pokoj z nimi osi^gni?ty drog^ procesow polubownych.
W latach 1412-1420 Zygmunt wyst?powal jako s?dzia polubowny w sporze
polsko-krzyzackim. 24 VIII 1412 r. oglosil w Budzie wyrok kompromisowy. Po-
twierdzal wprawdzie traktat torunski, ale zastrzegal, ze ostateczna decyzja b?dzie
podj?ta dopiero po zgromadzeniu dodatkowych dowodow przez komisj?, ktora
dokona tego na miejscu sporow119.
Sobor w Konstancji (1414-1418) stanowil szczytowe osi^gni?cie polityki eu¬
ropejskiej Zygmunta, ktory d^zyl do realizacji wymienionych wyzej celow, w tym
i do rozwi^zania sporu polsko-krzyzackiego jako krol i imperator rzymski. Na
soborze nie udalo si? jednak zalagodzenie sporu Polski-Litwy z Zakonem. Strona
polska nie chciala poddawac si? z gory wyrokowi cesarskiemu, natomiast poslowie
Zakonu nie wierzyli w petn^ zyczliwosc Zygmunta, pozostaj^cego nadal w przy-
mierzu z monarchic polsko-litewsk^. W roku 1415 cesarz pytal poslow krzyzac¬
kich, czy Zakon podlega cesarstwu czy papiestwu, gdyz zazwyczaj daje wykr?tn^
odpowiedz. Mieli takze oswiadczyc, czy uznaj^ s^d Kosciola, soboru i Rzeszy (to
ostatnie dotyczylo przynaleznosci do niej Zakonu). Poslowie krzyzaccy dali od¬
powiedz, wprawdzie ogolnikowa, о posluszenstwie tak wobec Kosciola, jak Rze¬
szy rzymskiej, Zygmunt uznal ja za „m^dr^” Jednak w 1416 r. jego poselstwo
wyslane do Malborka zaz^dalo od wielkiego mistrza Michaela Kuchmeistra, aby
wraz z Zakonem poddal si? Rzeszy i przyj^t od niej lenno. W zamian za to Zakon
mial miec zapewniony pokoj, przy gwarancji granic, wlasnosci i przywilejow120.
118	O. Israel, Das Verhaltnis des Hochmeisters des Deutschen Ordens zum Reiche im 15.
Jahrhundert, Marburg 1952, s. 4 n.; Z.H. Nowak, Mifdzynarodowe procesy, s. 24 n.; idem, Die
imperialen Vorstellungen Siegmunds von Luxemburg und der Deutsche Orden, w: Die Ritterorden
zwischen geistlicher und weltlicher Macht, s. 87 n.
119	Z.H. Nowak, Mifdzynarodowe procesy, s. 35 n.
120	O. Israel, Das Verhaltnis, s. 22.

3.1. Polityka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
293
Jednak wielki mistrz odrzucil t? propozycj?, obawiaj^c si? akceptowania koncep-
cji, ktora nie byla dot^d sugerowana Zakonowi. Potrzebowai on wsparcia Rzeszy,
ale cena oferowana przez cesarza byla za wysoka. Zygmunt przewidywal reform?
Zakonu i jego przesiedlenie z Prus na poludniowe granice W?gier w celu walk!
z Tatarami i Turkami. Opor wladz krzyzackich przeciw planom Zygmunta spo-
wodowal wzrost jego niech?ci do Zakonu, dlatego tylko z oci^ganiem wpfywal
na przedluzanie rozejmu brodnickiego, jednak tutaj z pomocy pospieszyli elek-
torzy Rzeszy, a w koncu i nowy papiez, Marcin V.
Jednak postawa Zygmunta wobec Polski i Zakonu ulegta radykalnej zmianie,
gdy po smierci krola Waclawa IV (16 VIII1419) rozpocz^l on starania о koron?
czeska, z czym wiqzala si? koniecznosc uzyskania poparcia ze strony stan6w Rze¬
szy, ktorych cz?sc, na czele z elektorem brandenburskim Fryderykiem I Hohen-
zollernem, sprzyjala Zakonowi. Oznaczalo to przywrocenie pelnego poparcia dla
Zakonu przez Zygmunta przy zaniechaniu planow walki z Turkami oraz przy
wycofaniu si? ze wspolpracy z Polsk^-Litw^. Dlatego tez w wyroku wydanym
6 1 1420 r. w czasie obrad sejmu Rzeszy we Wroclawiu w sprawie konfliktu pol-
sko-krzyzackiego Zygmunt Luksemburski odrzucil argumenty strony polskiej121.
Krol rzymski interweniowal rowniez u papieza, Ьгопцс wyroku wrodawskiego
przed polsk^ apelacjq. Poselstwo Zygmunta wyslane do kurii w grudniu 1421 r.
sprzeciwialo si? apelacji polskiej od wyroku wrodawskiego, gdyz miala ona po-
mniejszac godnosc cesarza, ktoremu w sprawach swieckich podlega takze Zakon.
Papiez mial wyrok ten raczej potwierdzic, a Zygmunt prosil о porzucenie tej
sprawy. W kolejnym protescie (13 11422) krol rzymski wr?cz atakowal komisarza
Antoniego Zeno122.
Zygmunt Luksemburski wywieral takze nacisk na wladze krzyzackie w Pru-
sach w sprawie podj?cia zbrojnej akqi przeciw Polsce i Litwie, gdyby chcialy one
udzielic poparcia husytom. Niepowodzenia militarne w wojnie 1422 r. zmusity
jednak Zakon do zawarcia traktatu melnenskiego, ktory wywolal niezadowolenie
krola Zygmunta i ksi^z^t Rzeszy (zob. 3.1.1.). Krol Zygmunt planowal nawet
utworzenie koalicji ksi^z^t sl^skich i miast tuiyckich, do ktorej mial si? dot?czy6
takze Zakon. Jednak Paul von Rusdorf obawiat si? stabosci tej koalicji w przy-
padku powaznej wojny z Polsk^ przy braku pomocy krola rzymskiego, st^d tez
wycofal si? i z opoznieniem ratyfikowal traktat melnenski. Dlatego Zygmunt, po
odwolaniu przez Witolda z Czech Zygmunta Korybutowicza, zdecydowal si? na
spotkanie w Kiezmarku (30 III 1423), gdzie nast^pilo odnowienie przymierza z Pol-
sk^-Litw^ z Lubowli, a takze na aprobat? traktatu melnenskiego.
Ale, ze wzgl?du na nadal aktualnq walk? z husytami czeskimi, nie oznaczalo
to rezygnacji krola rzymskiego z szukania pomocy Zakonu. Dlatego popieral
wladze krzyzackie walcz^ce z pretensjami Brandenburgii do Nowej Marchii, kt6r^
Zakon dzierzyl jako zastaw. Od roku 1427 Zygmunt planowal uzyskanie pomocy
od Zakonu przez skierowanie na poludniowe W?gry, nad dolny Dunaj, ekipy,
aby stworzyc tarn koloni? militarnq dla obrony przed Tbrkami i dla ozywienia
121	Z.H. Nowak, Mifdzynarodowe procesy, s. 98 n.
122	Ibidem, s. 116 n.

294
Rozdziat III. Pruiy Krzyzackie (1409-1525)
zycia gospodarczego. Istotnie, w pot. 1429 r. niewielki oddzial krzyzacki zostal
wystany przez wielkiego mistrza Paula von Rusdorf w celu utworzenia planowa-
nej kolonii w dolnym biegu Dunaju. Krol Zygmunt oddal wowczas Zakonowi
Now^ Marchi? na wlasnosc, z odrzuceniem pretensji Brandenburgii, со stanowi-
lo sukces Zakonu. Ale naddunajska kolonia krzyzacka walczyla od pocz^tku
z trudnosciami finansowymi, brakowalo jej takze sil roboczych do budowy zam-
kow. Nie odgrywala wi?c wi?kszej roli, a zniszczyly ]q. najazdy tureckie, zapewne
juz w roku 1432, a ostatecznie w roku 1434, klad^c kres koncepcji krola rzym-
skiego123. Jednak dzi?ki Zygmuntowi Zakon zostal posrednikiem w wojnie Danii,
miast Hanzy i hrabiow Holsztynu, doprowadzajqc w 1431 r. do zawarcia rozejmu
(zob. З.1.4.)124.
Zygmunt takze usilowal od roku 1426 wci^gn^c Prusy Krzyzackie w wojn?
z husytami prowadzon^ silami Rzeszy, na со zgodzily si? stany pruskie, uchwa-
laj^c niewielki kontyngent zlozony z 50 kopii. Zostal on wyprawiony do wojsk
Rzeszy wiosn^ 1427 r., jednak ostatecznie nie wzi^l udzialu w wyprawie do Czech.
Podobnie stalo si? z udziatem Zakonu w uchwalonym przez sejm Rzeszy podat-
ku antyhusyckim, ktory nalozono takze na Prusy. Tym razem stany pruskie sprze-
ciwily si? jego poborowi i wielki mistrz Paul von Rusdorf, mimo monitow krola
Zygmunta i elektorow, nie sci^gn^l go. Dopiero gdy w roku 1429 najazd wojsk
husyckich grozil Nowej Marchii, Zakon zdecydowal si? sci^gn^c podatek od pod-
danych i przekazac go na cele obrony.
Jest faktem, ze w czasie wojen husyckich zostaly wprowadzone pierwsze
swiadczenia zakonu pruskiego na rzecz Rzeszy, chociaz pocz^tkowo miaty one
charakter oplat na krucjat?. Ale Zakon zostal wci^gni?ty do metryki swiadczen
w rodzaju „sluzby wielkiego mistrza dla Rzeszy”, jak w metryce z roku 1431 z wy-
sok^ liczb^ 400 glewii (kopii)125.
Zakon zostal takze wci^gni?ty przez krola Zygmunta w spraw? koronacji
wielkiego ksi?cia Witolda (1430) oraz w sojusz ze Swidrygietl^ i w wojn? we-
wn?trzn^ na Litwie, ktora miala doprowadzic do rozbicia unii polsko-litewskiej
(zob. З.1.1.). Zygmuntowi zalezalo na podtrzymaniu konfliktu polsko-krzyzackie-
go, dlatego tez poslowie cesarscy w grudniu 1433 r. usilowali namowic wielkiego
mistrza, aby nie popieral projektu tego rozejmu z Polsk^. W ci^gu roku 1434 ce-
sarz usilowal przeszkodzic zawarciu aktu trwalego pokoju Zakonu z Polsk^-Litw^
i apelowal о udzielenie dalszego poparcia Swidrygielle. Z^dal tez, aby z aktu po¬
koju usun^c najbardziej drazni^ce go punkty, ogloszone przez stron? polsk^, jak
wyl^czenie cesarza i papieza, likwidacja przymierza Zakonu ze Swidrygiell^ oraz
terytorialne ust?pstwa na rzecz Polski i prawo stanow do oporu, gdyz doprowa¬
dzic to mialo do zniszczenia korporacji zakonnej, z czym Rzesza nie mogla si?
pogodzic126. Wiosn^ 1435 r. Zygmunt probowal naklonic Polsk? do przesuni?cia
123	C.A. Liickerath, Paul von Rusdorf. Hochmeister des Deutschen Ordens 1422-1441, QSGDO,
Bd. 15, Bad Godesberg 1969, s. 83-84, tam podana starsza literatura.
124	O. Israel, Das Verhaltnis, s. 34.
125	Ibidem, s. 34.
12fi Ibidem, s. 38, w oparciu о listy cesarskie do wielkiego mistrza Paula von Rusdorf z 1434 r.

3.1. Folltyka t«wn?trzna zakonu krzyzackiego
295
terminu kolejnego zjazdu z Zakonem о caty rok. Prawdziwy cios dla wielkiego
mistrza stanowila ci?zka kl?ska inflanckiej gal?zi Zakonu i Swidrygielly w walce
z wielkim ksi?ciem litewskim Zygmuntera Kiejstutowiczem i positkami polskimi
w bitwie nad rzek^ Swi?t^ (1 IX 1435), po ktorej Paul von Rusdorf zwrdcil si?
do cesarza z blagalnym wezwaniem, aby ratowal Zakon przed likwidacj^ na tych
terenach127. Przez caly grudzien 1435 r. trwaly rozmowy Polski i Zakonu w Brze-
sciu Kujawskim i zostaly wreszcie zakonczone, pod naciskiem stanow pruskich,
zawarciem traktatu pokojowego (31 XII 1435). Zawieral on wszystkie artykuly
zwalczane przez cesarza, jak rowniez odst^pienie Zakonu od przymierza ze £wi-
drygiell^, przy wyraznym wykluczeniu mozliwosci protestu cesarza czy papieza.
Pozbawialo to Zakon mozliwosci rewizji postanowien traktatu, zostawiaj^c Krzy-
zakow w pewnej izolacji.
Cesarz Zygmunt byl gl?boko rozczarowany traktatem brzeskim. Poselstwo
wyslane do niego przez Paula von Rusdorf uslyszalo na audiencji w marcu 1436 r.,
iz Zakon nie miat prawa zawierac takiego ukladu bez pozwolenia swego zwierzch-
nika, tj. Rzeszy128.
Wielki mistrz czynil usilne starania w roku 1437, aby przejednac cesarza, nie-
ch?tnego z powodu zawarcia traktatu brzeskiego, takze przy pomocy dostojnik6w
Rzeszy, zwlaszcza zas kanclerza Kaspara Schlicka, со przynioslo rezultaty. Cesarz
we wrzesniu 1437 r. oznajmil Paulowi von Rusdorf, ze zwraca Zakonowi jego
dobra zabrane przez husytow czeskich. Zygmunt Luksemburski zmarl 9 XII
1437 r. Nie ulega w^tpliwosci, ze polityka jego otworzyla drog? do wci^gania Prus
Krzyzackich w orbit? d^zen do ich pelniejszego zwiqzania z Rzeszy Niemieck^.
Nast?pca Luksemburga - Albrecht II Habsburg (1438-1439), zi?c poprzed-
nika, zostal powitany przez Paula von Rusdorf z nadzieja na uzyskanie poparcia
w trudnej sytuacji Zakonu. Jednak wkrotce okazalo si?, iz Albrecht, ktory obj^l
najpierw wladz? na W?grzech, zamierza kontynuowac polityk? wschodni^ swego
poprzednika, przy czym Zakon traktowal on od pocz^tku jako pomocnika w walce
z Jagiellonami. Albrecht apelowal do Zakonu о pomoc, do ktorej udzielenia jest
zobowi^zany jako „powazny czlon Swi?tej Rzeszy”, okreslaj^c traktat brzeski
1435 r. jako niewazny. Stany pruskie odmowily jednak zbrojnej pomocy dla Al-
brechta w walce о tron czeski, a wielki mistrz tlumaczyl przez poslow wyslanych
do Wroclawia (wrzesien 1438 r.), iz traktat brzeski zostal zawarty, gdyz cesarz
Zygmunt nie pomogl w walce z Polsk^. W pocz. 1439 r. Albrecht wyslal kolejne
poselstwo do Prus, ktore atakowalo traktat brzeski jako godzacy w Rzesz?, Ko-
sciol i papieza129. Charakterystyczne dla jego polityki byto wr?cz ostentacyjne
akcentowanie przynaleznosci Zakonu do Rzeszy Niemieckiej i proba sklonienia
go do solidaryzowania si? z jej politycznymi d^zeniami.
Sytuacja zdawala si? ulec pewnej zmianie po smierci Albrechta (27 X 1439)
i po obj?ciu tronu krola rzymskiego przez Fryderyka III Habsburga (1440-1493).
Wladca ten, koronowany na cesarza w 1452 r., d^zyl glownie do odnowienia roli
127 Ibidem, s. 39.
1M Ibidem, s. 40.
129 Ibidem, s. 42 n.

296
Rozdziai III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
cesarstwa w aspekcie europejskim i do podniesienia znaczenia rodu Habsburgow.
Decyduj^cy wplyw na jego stosunek do zakonu krzyzackiego wywieral kanclerz
Kaspar Schlick130. Juz w 1441 r., w pierwszym wezwaniu wielkiego mistrza na
sejm Rzeszy, okreslono go jako „stan Rzeszy” zamiast zwyczajowego „sprzymie-
rzenca”, a poslow krzyzackich traktowano jako jej czlonkow. Poslowie Zakonu
uczestniczyli takze w kolejnych sejmach Rzeszy w 1442 i 1444 r., zachowuj^c neu-
tralnosc wobec zmieniaj^cych si? pogl^dow na stosunek do soboru bazylejskiego
i nowego papieza rzymskiego, Eugeniusza IV. Obecnosc zakonu pruskiego na
kilku sejmach w latach 40. byla nowosci^ w stosunkach z Rzeszy, gdyz przyslani
poslowie krzyzaccy reprezentowali wielkiego mistrza i byli uznawani za czlonkow
Rzeszy, nie zas tylko za przedstawicieli Zakonu, jak w poprzednich latach131.
Wielki mistrz Konrad von Erlichshausen post^pil jednak krok dalej w kontak-
tach z krolem rzymskim. Nast^pilo to w zwi^zku z ostrym konfliktem ze stanami
pruskimi. Wielki mistrz zwrocil si? w roku 1442 do s^du Fryderyka III, со bylo
nowosci^ w porownaniu z praktykg. jego poprzednikow i wzmacnialo pozycj? krola
rzymskiego wobec Zakonu. Jednak mimo otrzymania juz wezwan na proces krola
rzymskiego stany pruskie zrezygnowaly ze sporu z wielkim mistrzem.
Mimo proby szukania oparcia w s^downictwie krola rzymskiego w 1442 r.
Konrad von Erlichshausen unikal jednak podporz^dkowywania si? jego orzecze-
niom. Kosci^ niezgody stal si? zwlaszcza proces bylego mieszczanina z Milakowa,
Hansa Davida, ktory wysuwal z^dania pieni?zne, opierajqc si? na podfalszowa-
nych skryptach dluznych. Sprawa oparla si? takze о s^d Fryderyka III, jednak
Konrad von Erlichshausen usilowal calkowicie usun^c si? z kompetencji tego
s^du w roku 1446 i przeniosl spor z Davidem do s^du kurii rzymskiej. Podobnie
wielki mistrz post^pil w powiklanej sprawie braci Jakuba i Henryka Skolimow
z Pomezanii dotyczqcej konfiskaty maj^tku jednego z nich w ziemi chelminskiej
przez wladze Zakonu, со spowodowalo zlozenie na niego skargi w s^dzie dwor-
skim w Wiener-Neustadt132.
W zwi^zku z narastaj^cym konfliktem wladz Zakonu ze Zwi^zkiem Pruskim
ten ostatni zamierzal zwrocic si? w 1451 r. do krola rzymskiego. Wielki mistrz
Ludwig von Erlichshausen zdecydowal si? zapobiec temu i przez komtura krajo-
wego austriackiego zawiadomil Fryderyka III. Zwrocil si? on wowczas pismem
z 14 VII1451 r. do Gdanska oraz rycerstwa i miast zwi^zkowych z wezwaniem, aby
zaprzestali wyrz^dzac szkody wladzy Zakonu, ktory jest znacz^cym „czlonkiem
§wi?tej Rzeszy” i przytulkiem szlachty niemieckiej nacji. Chociaz ksi$z?ta Rzeszy
130	M. Biskup, Der Deutsche Orden im Reich, s. 103 n.
131 O. Israel, Das Verhaltnis, s. 46 n.; K.E. Murawski, Zwischen Tannenberg, s. 187 n.;
H. Boockmann, Die Vertretung des Deutschen Ordens auf den spatmittelalterlichen Reichstagen,
w: Nord und Slid in der deutschen Geschichte des Mittelalters. Akten des Kolloquiums veranstaltet
zu Ehren von Karl Jordan 1907-1984, Kiel, 15-16. Mai 1987, hrsg. v. W. Paravicini, Kieler histo-
rische Studien, Bd. 34: Sigmariengen 1990, s. 105 n.
132 O. Israel, Das Verhaltnis, s. 48 n.; K.E. Murawski, Zwischen Tannenberg, s. 201-202;
najobszerniej о problemie Skolimow. zob. K. Gorski, Sprawa Skolimdw i pierwsza prdba oporu
zbrojnego przeciw Krzyzakom w Prusach w latach 1443-1446, w: idem, Studia i szkice z dziejdw
pahstwa krzyzackiego, Olsztyn 1986, s. 169 n.

3.1. Polityka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
297
z^dali procesu w sprawie Zwi^zku, Fryderyk wzywal ponownie, aby go rozwi^zal.
Takze inni ksi^z?ta Rzeszy wystali pisma podobnej tresci. Apele te nie poskut-
kowaty, a Zwi^zek Pruski szykowat si? do przekazania krolowi rzymskiemu skar-
gi na Zakon. Z powodu jego podrozy do Rzymu w celu dokonania koronacji
cesarskiej w roku 1452 sprawa ta ulegia opoznieniu, a Zakon zdecydowal si? naj-
pierw na s^d papieski, ktorego dzialania takze przeci^galy si?, podczas gdy Fry¬
deryk III po raz drugi i trzeci wezwal konfederacj? prusk^ do rozwi^zania si?
oraz do stawienia si? przed sadem cesarskim. Konfederacja pruska, aby unikn^d
groz^cego jej procesu w kurii rzymskiej, zlozyta Fryderykowi III skarg? na Zakon
z prosbg о rozstrzygni?cie sporu. Wowczas wielki mistrz musial si? takze zdecy-
dowac na proces przed s^dem cesarskim, zlozonym z ksi^z^t Rzeszy Исгщс na
poparcie otoczenia Fryderyka III. Szczegolnie pomocny miat bye elektor bran-
denburski Fryderyk II. Termin zostal wyznaczony na 24 VI 1453 r.
Na skutek napasci na wyslannikow konfederaeji pruskiej na terenie Moraw
(prawdopodobnie za spraw^ Zakonu) proces na dworze cesarskim w Wiener-
-Neustadt zostal odroezony do jesieni 1453 r. Fryderyk III, pod wplywem radc6w
ksigz?cych operuj^cych argumentem о ograniczeniu swobod Kosciola przez zwi^z-
kowcow i zaniepokojonych zagrozeniem wtadzy terytorialnej, nie wysluchal szcze-
golowych skarg zwi^zkowcow, lecz 1 XII wydal wyrok pot?piaj^cy konfederacj?
i skazuj^cy j$ na rozwi^zanie, zapowiadaj^c dalsze represje wobec opornych133.
Jednym z pierwszych posuni?c wielkiego mistrza po wybuchu powstania pru-
skiego bylo wystosowanie apeli do niektorych ksujzgt Rzeszy i mistrza niemie-
ckiego Ulricha von Lentersheim. W szczegolnosci apelowal do ksi^t saskich
i elektora brandenburskiego Fryderyka II о przyslanie pomocy b^dz podj?cie
posrednictwa mi?dzy Zakonem a stanami pruskimi. Przy tym zaproponowal elek-
torowi brandenburskiemu oddanie w zastaw Nowej March» w celu uzyskania
pieni?dzy na cele wojenne. Propozycja ta zostala z miejsca przyj?ta przez elek¬
tora i juz 22II 1454 r. zawarto umow? na niezbyt wysok^ kwot? zastawu; jedynie
okr?gi Swidwina i Drezdenka zostaly wyl^czone z zastawu. W ten sposob Zakon
zabezpieczyl sobie swobodne dojscie dla wojsk zaci?znych z Rzeszy i wi^zal elek¬
tora ze sprawg Prus.
Cesarz Fryderyk III i ksi^z?ta Rzeszy od pocz^tku odrzucali fakt poddania
si? Zwi^zku Pruskiego Polsce i faktyezn^ likwidacj? wladzy Zakonu w Prusach.
Na sejmie Rzeszy w Ratyzbonie (Regensburgu) w koncu kwietnia 1454 r. mistrz
niemiecki Jost von Venningen wyst^pil ze skarg^ na zbrojn^ akcj? Zwi^zku Pru¬
skiego, apeluj^c о rad? i pomoc. Wyst^pienie to zostalo zyezliwie przyj?te. Po-
slowie elektora brandenburskiego Fryderyka II i poslowie cesarscy wyrazili swoje
poparcie dla pruskiej gat?zi Zakonu, chociaz о konkretnej pomocy zbrojnej nie
bylo mowy. Przedmiotem narad sejmu byla kwestia zebrania wysokich kwot pie-
ni?znych przez niemieck^ gat^z Zakonu, aby wesprzec zapowiadan^ odsiecz cze-
sk^ dla pruskiej gal?zi. Poslowie cesarscy doradzali podj?cie rokowaii pokojowych
Polski i Zakonu przy posrednictwie wyslannikow Fryderyka III, legata papieskiego
i wladey Czech, Wladyslawa Pogrobowca. Sejm ratyzbonski wystosowal tez pisma
133 ASP IV 8.

298
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
w kwestii krzyzackiej do kurii rzymskiej, a takze do cesarza, z prosb^ о obtozenie
zwiazkowcow banicj^. Uchwaly te przyniosly rozczarowanie wladzom niemieckiej
gat?zi Zakonu, gdyz nie dotyczyty wyprawy wojennej Rzeszy do Prus134.
Mistrz niemiecki probowat w lecie 1454 r. naklonic ksi^z^t saskich i elektora
brandenburskiego do interwencji w Prusach, jednak bez rezultatu, poniewaz Sasi
wysun?li wygorowane zqdania finansowe. Poszczegolni hrabiowie i panowie Rze¬
szy wysylali tylko listy wypowiednie dla Zwi^zku Pruskiego, nie zamierzaj^c jed¬
nak bezinteresownie walczyc dla Zakonu w Prusach. Jost von Venningen plano-
wal w koncu zorganizowac wyprawy zbiorcz^ z rycerstwa z baliwatow Rzeszy,
ktora raiala drog^ morsk^ dotrzec do Inflant i z silami tamtejszego mistrza kra-
jowego zorganizowac pomoc dla Prus oraz wywrzec wplyw na postaw? ksi^z^t i ry¬
cerstwa Rzeszy, gtuchych na trudn^ sytuacj? Zakonu. Projekt ten nie zostal zre-
alizowany, a mistrz niemiecki sam zbierat sily zbrojne w Rzeszy, aby dotrzec drog^
l^dow^ do Prus.
Cesarz udzielil takze tylko polowicznej pomocy, nakazuj^c Lubece (6 V 1454)
podj?cie posrednictwa w Prusach lub chociaz doprowadzenie do zawieszenia
broni, a w ostatecznosci zabranial udzielania pomocy zwi^zkowcom. Nie chcial
nakladac banicji na konfederatow pruskich bez uprzedniego zwyczajowego we-
zwania obwinionych na swoj dwor. Wyslano wi?c tylko pozew dla stanow pruskich.
Nie powiodlo si? takze poselstwo ksi^t Rzeszy do krola polskiego Kazimierza,
ktore dopiero w koncu lipca 1454 r. zostalo przyj?te w Toruniu135.
Po nieoczekiwanej kl?sce wojsk polskich i stanow pruskich w bitwie pod
Chojnicami z 18 IX 1454 r. wiadomosc о zwyci?stwie Zakonu szybko dotarla na
sejm Rzeszy, zwolany do Frankfurtu nad Menem. Glown^ rol?, jako reprezentant
Zakonu, odgrywat na nim mistrz niemiecki Jost von Venningen, ktory oglosil apel
0	pomoc dla Prus. Nie wywarlo to jednak zadnego wplywu na obrady sejmu
frankfurckiego, ktore miafy bye kontynuowane w lutym 1455 r. na sejmie w Wie-
ner-Neustadt. Jost von Venningen wyslal wi?c 12 X 1454 r. cos w rodzaju mani-
festu do hrabiow i rycerzy Rzeszy о sukcesie chojnickim i о potrzebie dalszej
pomocy dla ratowania zakonu pruskiego.
Rezultaty tego apelu byty znikome, podobnie jak dalszych о pomoc finanso-
w$ dla wielkiego mistrza od baliwatow niemieckich. Elektor brandenburski Fry-
deryk II zwodzil Ludwiga von Erlichshausen obietnicami pomocy Rzeszy, chociaz
troszczyl si? glownie о wytargowanie od niego resztek Nowej Marchii, ktorych
jeszcze nie posiadai. Zebrana niewielka grupa zbrojnych z niektorych baliwatow
1	od nielicznych ksi^z^t Rzeszy, zwlaszcza z Saksonii, w grudniu 1454 r. byla zni-
kom^ pomocy zbrojn^, ktor^ mial zreszt^ oplacac Zakon w Prusach136.
Nie powiodly si? takze obrady zjazdu we Wroclawiu w grudniu 1454 i styez-
niu 1455 r., poswi?cone glownie sprawom czesko-saskim, ktory jednak, przy
udziale ksiqz^t Rzeszy na czele z brandenburskim, zajmowat si? wraz z postami
krzyzackimi i polskimi problemem Prus, rozwazaj^c mozliwosc posrednictwa cze-
134	M. Biskup, Trzynastoletnia wojna, s. 224 n.
135	Ibidem, s. 230 n.
136	Ibidem, s. 292 n.

3.1. Polityka zewnctrzna zakonu krzyzackiego
299
skiego mi?dzy Kr61estwem Polskim a Zakonem. Probowano takze naklonil elek-
tora Fryderyka II do zbrojnej wyprawy do Prus na koszt Zakonu, ale projekt ten
upadt na skutek braku srodkow finansowych wielkiego mistrza137.
Natomiast cesarz Fryderyk III jesieni^ 1454 r. polecil wystosowac pozwy na
s^d cesarski do stanow pruskich. Pod wplywem mistrza niemieckiego i komtura
krajowego austriackiego cesarz zwolal s^d w Wiener-Neustadt, ktory rozpocz^l
obrady 27 1 1455 r. Przedstawiciele Zakonu zaz^dali ogloszenia banicji Zwi^zku
Pruskiego i naiozenia na niego kar, со traktowali jako obron? Kosciola. Stany
pruskie nie zjawily si? mimo trzykrotnego wezwania. W Wiener-Neustadt rozpo-
cz^l w lutym 1455 r. obrady takze sejm Rzeszy, na ktorym cesarz aktem z 24 III
1455 r. nalozyl banicj? na stany pruskie138.
Cesarz, pod wplywem postulatow przedstawicieli krzyzackich, polecil elekto*
rowi brandenburskiemu Fryderykowi II (16 IV 1455), aby podj^l si? proponowa*
nego mu juz kilkakrotnie, jako najlepiej znaj^cemu spraw? Prus, posrednictwa
mi?dzy krolem polskim, Zakonem i stanami pruskimi. Elektor brandenburskl
zgodzil si? na przyj?cie posrednictwa, takze w sporze wielkiego mistrza z nieopta-
conymi zaci?znymi, okupuj^cymi szereg zamkow z Malborkiem na czele. Liczyl
tez na uzyskanie resztek Nowej Marchii (Swidwin, Drezdenko), kt6re Ludwig
von Erlichshausen obiecal przekazac elektorowi. Przybyl on w polowie sierpnia
1455 r. do Prus, jednak jego misja zakonczyla si? niepowodzeniem, gdyz tak stro-
na krzyzacka, jak polska, podtrzymywaly swoje stanowisko. Sam elektor uchylal
si? od dyskusji, akcentuj^c swoj^ wyl^cznie posrednicz^c^ rol? z ramienia cesa-
rza. On tez wyniosl jedynie korzysc z nieudanego posrednictwa, gdyz uzyskal od
wielkiego mistrza (19 IX) rezygnacj? z catej Nowej Marchii wraz z Drezdenkiem
i Swidwinem, przy zastrzezeniu tylko prawa wykupu przez Zakon za wysok^ kwot?
oraz prawa przejazdu dla przedstawicieli krzyzackich oraz ich zaci?znych139.
Dalsza pomoc ze strony Rzeszy dla pruskiej gal?zi Zakonu okazala si? nie-
realna. Najwyrazniej okazalo si? to w 1456 r., gdy grozila sprzedaz Polsce zamk6w
zastawionych zaci?znym krzyzackim. Wielkiemu mistrzowi usilowaly ротбс nie-
ktore baliwaty niemieckie, w tym i baliwat austriacki, pod zastaw swoich d6br
ziemskich. Jednak cesarz Fryderyk III odmowil pozwolenia na ten zastaw lub
sprzedaz dobr Zakonu140. W rezultacie wielki mistrz nie otrzymal realnej pomo-
cy finansowej z Rzeszy, со doprowadzilo do zawarcia w Toruniu przez cz?&£ za-
ci?znych, w polowie lipca 1456 r., ukladu о sprzedazy cz?sci zamkow Polsce. Na
domiar zlego cesarz, na prosb? mistrza niemieckiego, roztoczyl opiek? nad po-
siadlosciami krzyzackimi w Niemczech, chodzilo bowiem о potozenie kresu rosz-
czeniom wielkiego mistrza i jego nieoplaconych zaci?znych wobec tych d6br141.
Spraw^ Prus, dzi?ki staraniom elektora brandenburskiego, znowu zaj^l si?
sejm Rzeszy w Norymberdze, na ktorym trzej elektorzy wystosowali 19 XII1456 r.
137	Ibidem, s. 328 n.
138	Staatsvertrage II 314; M. Biskup, Trzynastoletnia wojna, s. 382-383.
134 M. Biskup, Thynastoletnia wojna, s. 397 n.
140	Ibidem, s. 430.
141	Ibidem, s. 475.

300
Rozdzial III. Pruiy Krzyzackie (1409-1525)
apel do pozostalych ksi^z^t i panow Rzeszy, wzywaj^c do udzielenia zbrojnej po-
mocy, gdyz stan rzeczy grozil utrat<| Prus i zniszczeniem Zakonu. Wielki mistrz
Ludwig von Erlichshausen i urz?dnicy pruscy z nadziej^ przygotowywali kolejne
poselstwo na marcowy sejm frankfurcki, przy tym mieli oni postulowac zorgani-
zowanie wyprawy jeszcze wiosn^ 1457 r., chocby niewielkimi silami, aby wywrzec
wrazenie na wiasnych zaci?znych i wielkich miastach pruskich.
Marcowy sejm frankfurcki istotnie podj^l uchwal? о wielkiej wyprawie ksi^-
Zcjt, szlachty i miast Rzeszy przeciwko Polsce. Apelowano takze do cesarza, aby
dostarczyi zbrojnej pomocy i wezwai do jej udzielenia miasta Rzeszy. Ale wszel-
kie nadzieje na wielk^ wyprawy z Rzeszy do Prus okazaiy sic zludzeniem, gdyz
na sejmie frankfurckim w maju 1457 r. okazalo si?, ze Rzesza i baliwaty krzyzac¬
kie nie byly zdolne do udzielenia efektywnej pomocy Prusom, aby uniemozliwic
przejscie zamku w Malborku w r?ce polskie (8 VI 1457)142.
Latem 1458 r., w czasie oblegania przez wojska polskie miasta Malborka, za
pieni^dze mistrza niemieckiego montowano kolejn^ wypraw? do Prus lub do
Polski. Ale zebrane nad Odr$ sily zaci?znych okazaiy si? zbyt male i zostaly roz-
puszczone w pazdzierniku 1458 r., zniech?caj^c gal^z niemieck^ Zakonu do dal-
szych swiadczen na rzecz Prus143. Kolejne proby interwencji zbrojnej Rzeszy
w sprawie wojny w Prusach nie byly podejmowane, poza prob^ rozjemstwa po-
kojowego miast Hanzy w 1464 r. Do zawarcia traktatu torunskiego doszlo bez
udziatu cesarza Fryderyka III czy elektorow Rzeszy. Cesarz Fryderyk III nie
uznawal od pocz^tku pokoju torunskiego i nadal traktowal Prusy Krzyzackie jako
cz?$c Rzeszy, chociaz nie deklarowal tego otwarcie. Skierowat jednak do papie-
za Pawla II list z prosbq о niezatwierdzanie traktatu torunskiego i nieodwolywa-
nie kl^twy cigz^cej na stanach pruskich od 1455 r.144 Listy te wywarly swoj wplyw
i papiestwo nie zatwierdzilo traktatu torunskiego. Wprawdzie, ze wzgl?du na za-
warcie okresowego przymierza z Polsk^ w 1474 r., Fryderyk III wzywal wielkiego
mistrza Heinricha von Richtenberg, aby nie podejmowal - w sojuszu z W?grami
- wojny przeciwko Polsce, ale nadal uwazat, ze uprawnienia Rzeszy wobec Prus
s$ wazne145.
Nast?pca Fryderyka III - jego syn Maksymilian I (1493-1519) rowniez nie
uznawal traktatu torunskiego 1466 r., a przysi?g? wiernosci, skladan^ po 1466 r.
przez wielkich mistrzow polskim Jagiellonom, traktowal jako wymuszon^. Dla-
tego tez uwazal, ze nawet wielkie miasta Prus Krolewskich, jak Gdansk, Elbl^g
i Torun, byly cz?sci^ Rzeszy i nadal maj^ wobec niej obowi^zki, ktore zostaly
wpisane do metryki. W roku 1495 zaz^dal takze pomocy finansowej od Prus
Krzyzackich, wynikaj^cej z faktu, iz wielki mistrz, podobnie jak mistrz krajowy
inflancki, uwazany byt za ,,ksi?cia Rzeszy”. W 1494 r. tak^ godnosc uzyskat mistrz
niemiecki Andreas von Grumbach. Wielkiego mistrza Johanna von Tiefen (1488-
142	Ibidem, s. 476-477.
143	Ibidem, s. 516 n.
144	O. Israel, Das Verhaltnis, s. 57; H. Boockmann, Laurentius Blumenau. Fiirstlicher Rat -
Jurist - Humanist, Gottingen 1965, s. 198-199.
145	M. Biskup, Der Deutsche Orden im Reich, s. 108-109.

Э.1. PeHtyk» cewnftrzna zakonu krzyzackiego
301
1497) cesarz usilowal zmusil do ponoszenia oplat dla Rzeszy, jednak spotkal si?
w roku 1497 z oporem, gdyz Tiefen zaslonil si? udziatem w wyprawie kr61a Jana
Olbrachta przeciw Hirkom.
Po zgonie wielkiego mistrza w roku 1497 mial zostac dokonany wybor jego
nast?pcy sposrod ksi^z^t Rzeszy, przy czym przy wyborze kandydata gl6wn^ rol?
odegraly czynniki w Rzeszy popieraj^ce koncepcj? wybrania przedstawiciela rodu
saskich Wettynow, Friedricha von Sachsen. Nast^pilo to w znacznej mierze przy
udziale krola rzymskiego Maksymiliana I, w ktorego obecnosci w Ulm (maj 1498)
mlody Friedrich zostal przyj?ty do Zakonu przez mistrza niemieckiego. Maksy-
milian akceptowal tez planowany wybor Friedricha von Sachsen na wielkiego
mistrza, dokonany 29 IX 1498 r. w Krolewcu. Wladze pruskiej gal?zi Zakonu od
pocz^tku liczyly na poparcie krola rzymskiego dla odmowy zlozenia przysi?gi
wiernosci przez Friedricha krolowi polskiemu146. Nowy wielki mistrz w porozu-
mieniu z cesarzem podj^t starania о odzyskanie utraconych ziem. Wyslannik Za¬
konu, Ludwig von Seinsheim, na sejmie Rzeszy w Augsburgu w maju 1500 r.
apelowal о pomoc, podkreslaj^c zwierzchnictwo cesarstwa nad Zakonem i Pru-
sami od XIII w. Krol rzymski oswiadczyt. ze wielki mistrz moglby otrzymac wi?k-
sz^ pomoc Rzeszy, ale musialby si? jej poddac i przyj^c regalia (byloby to wi?c
powtorzenie post?powania, jakie zostaio zastosowane wobec mistrza niemieckie¬
go w 1494 r.). Obiecywano udzielic pomocy wielkiemu mistrzowi w wysokosci
3000 pieszych. Sprawa ulegla zawieszeniu, a sejm augsburski przez kanclerza
Rzeszy, arcybiskupa mogunckiego Bertolda von Henneberg, wystosowal pismo
do Jana Olbrachta, aby nie zmuszal on wielkiego mistrza do uci^zliwej przysi?gi
i nie doprowadzal do jego zerwania z Rzeszy. Ale wielki mistrz Friedrich obawial
si? zbrojnej reakcji ze strony Polski i usuni?cia Zakonu z Prus, со jego poslowie
oswiadczyli arcybiskupowi Bertoldowi, ktory oznajmil wowczas, ze wielki mistrz
moze zostac ksi?ciem Rzeszy, nie odcinaj^c si? od zaleznosci od Rzymu147.
W roku 1505 Maksymilian wraz z elektorami i stanami Rzeszy zlozyl protest
u papieza Juliusza II po wvstawieniu przez niego bulli wzywaj^cej wielkiego mi¬
strza do zlozenia przysi?gi wiernosci krolowi Aleksandrowi, akcentuj^c jedno-
czesnie bezprawnosc traktatu torunskiego. Protest ten mial okazac si? skutecz-
ny148. W latach 1506-1510 cesarz Maksymilian kontynuowal swoj^ polityk? wobec
Zakonu i nowego (od 1506 r.) wtadcy polskiego, Zygmunta I Starego, podtrzy-
mujijc opozycj? wielkiego mistrza Friedricha przeciwko z^daniu przysi?gi wier¬
nosci oraz zapraszajcjc Gdansk na sejmy Rzeszy.
Po zgonie wielldego mistrza Friedricha (14 XII 1510) cesarz Maksymilian
natychmiast poparl jako jego nast?pc? mlodego margrabiego Albrechta von Bran-
denburg-Ansbach (Hohenzollerna) (w 1511 r.). Oczekiwal od niego podj?cia
decyzji о przyl^czeniu Zakonu i Prus do Rzeszy oraz о uczestniczeniu w jej sej-
mach149. W maju 1512 r. wielki mistrz wzi^l udzial w sejmie w Trewirze, gdzie
146	M. Biskup, Polska a Zakort Krzyzacki, s. 68 n.
147	Ibidem, s. 70 n.
148	Ibidem, s. 179 n.
149	Ibidem, s. 340 n.

302
Rozdziat III. Pruiy Krzyzackie (1409-1525)
przedstawil pogl^d о niewaznosci traktatu torunskiego i z^dania kr6!a polskiego,
ktore mialyby grozic utrat^ Prus - „Nowej Germanii” - dla nacji niemieckiej,
niezb?dna miata wi?c bye pomoc zbrojna dla Zakonu150. Pomoc ta nie zostala
jednak uchwalona.
Maksymilian I nie zaakceptowal tzw. recesu piotrkowskiego 4 XII 1512 r.,
w ktorym pozostawiono bez zmiany formula przysi?gi wielkiego mistrza wobec
krola polskiego. Wielki mistrz, rowniez niezadowolony z decyzji podj?tych w Piotr-
kowie, gotow by! przyl^czyc si? z Zakonem do Rzeszy, jesli cesarz udzieli zbroj-
nej pomocy do walki z Polsk^. Cesarz, w lecie 1513 r., doradzal wielkiemu mi-
strzowi odwolanie si? do papieza lub przedstawienie sporu z Polsk^ na obraduj^cym
soborze lateranskim151. Spor polsko-krzyzacki zostal istotnie przeniesiony na
forum soboru lateranskiego (1513-1514), przy czym posel cesarski, hrabia Carpi,
w pelni poparl stanowisko przedstawicieli Zakonu, ostro zwalczaj^c przedstawi-
ciela polskiego, arcybiskupa gnieznienskiego Jana Laskiego, broni^cego traktatu
torunskiego. Poparl tez projekt wytoczenia na soborze procesu w sprawie tego
traktatu, со jednak strona polska udaremnila152.
Dla cesarza wazna byla sprawa uformowania antypolskiego sojuszu, aby zmu-
sic Jagiellonow do ust?pstw w kwestii nast?pstwa tronu w Czechach i na W?-
grzech, na korzysc Habsburgow. Obrona Zakonu w Prusach byla tylko pozorem
dla utworzenia koalieji z udzialem kilku ksiqz^t Rzeszy, wladey Danii, Zakonu
w Prusach i Inflantach oraz wielkiego ksi?cia moskiewskiego Wasyla III, z ktorym
juz w roku 1514 zawarty zostal sojusz. Po uregulowaniu na zjezdzie w Wiedniu
w lipcu 1515 r. sprawy nast?pstwa tronu czeskiego i w?gierskiego cesarz Maksy¬
milian zapewnil (22 VII1515), ze nie b?dzie hamowac zlozenia przez wielkiego
mistrza Albrechta przysi?gi przepisanej traktatem torunskim. Natomiast krol
Zygmunt zaakceptowal uklady wiedenskie oraz zapewnil, ze Zakon w Prusach
b?dzie przyjmowal tylko Niemcow153.
Starania wielkiego mistrza Albrechta w 1516 r. szly jednak nadal w kierunku
pozyskania cesarza dla koncepcji cz?sciowego chocby zwrotu Zakonowi ziem od-
st^pionych Polsce. Wielki mistrz szukal takze wsparcia planu walki zbrojnej z Pol¬
ska w Moskwie. Maksymilian nie by! jednak zwolennikiem walki Albrechta z Pol¬
ska, dlatego zaproponowal zwolanie zjazdu rozjemczego Polski i Zakonu
w Lubece, do czego jednak nie doszlo154.
W listopadzie 1517 r. Albrecht probowal jeszcze znalezc oparcie wsrod ksi^-
zsjt Rzeszy, na czele z elektorem brandenburskim Joachimem, ktorego w czasie
osobistego spotkania w Kolonii (Colin) nad Szprew^ wabil mozliwosci^ powiij-
zania urz?du wielkiego mistrza z domem Hohenzollernow brandenburskich, со
15,1	Ibidem, s. 342 n.
151	E. Joachim, Die Politik des letzten Hochmeisters in Preuften Albrecht von Brandenburg,
Tl. I (1510-1517), Leipzig 1892, nr 73.
152	M. Biskup, Polska a Zakon Krzyzacki, s. 409 n.
151 K. Baczkowski, Zjazd wiedehski 1515, s. 175 n.; H. Wiesflecker, Kaiser Maximilian I, Bd. 4:
Griindung des habsburgischen Weltreiches. Lebensabend und Tod\ 1508-1519, Miinchen 1981, s. 181 n.
1,4 M. Biskup, Polska a Zakon Krzyzacki, s. 513 n.

ЭЛ.ТОДУК* iiwnftnna zaiconu кпунютсрт
odpowiadaloby terytorialnym dqzeniom elektora. Dlatego 28 XI zgodzil si? on
na swobod? przemarszu wojsk Zakonu przez Now^ Marchi? i zapewnit zbrojnq
pomoc przeciwko Polsce w sile 500 konnych i 600 pieszych na okres osmiu mie-
si?cy. Albrecht zas zobowi^zat si? do udzielenia pomocy Joachimowi, jesli b?dzie
zaatakowany przez Polsk?. Jednak cesarz i inni ksi^z?ta Rzeszy odwlekali swojg
decyzj?, licz^c na pokojowe zalatwienie sporu z Polsk^.
Na sierpniowym i wrzesniowym sejmie Rzeszy w Augsburgu w 1518 r., przy
udziale taki:e poslow polskich i krzyzackich, cesarz wyraznie lagodzil dyskusj?
obu stron, a stany Rzeszy uchylaly si? od konkretnych swiadczen na rzecz Zako¬
nu. Sam Maksymilian potrzebowal polskiego poparcia przy elekcji swego wnuka
Karola. Smierc cesarza (12 I 1519) przerwala dalsze pojednawcze posuni?cia
takze w kwestii Prus155.
Jego nast?pca - Karol V Habsburg - zainteresowany by! glownie wielk^ eu-
ropejsk^ polityk^ i planami stworzenia monarchii swiatowej, przy skupieniu
chrzescijanstwa pod wladz^ cesarza dla walki z Turkami. Dlatego slabiej intere-
sowal si? problemem Zakonu i jego konfliktem z Polsk^. Wielki mistrz liczyl w roku
1519 na pomoc niektorych ksi^z^t Rzeszy, jednak spotkal go zawod nawet ze
strony Hohenzollemow brandenburskich, odmawiaj^cych zbrojnej lub finansowej
pomocy. Wi?kszosc ksi^z^t i krewnych Albrechta niech?tna byla rozpoczynaniu
przez niego wojny z Polsk^. Takze gal^z niemiecka Zakonu tylko cz?sciowo udzie-
lila Prusom finansowej pomocy.
Po wybuchu w koncu grudnia 1519 r. „wojny pruskiej” Polski z Zakonem krol
rzymski Karol V, latem 1520 r. w Gandawie, przyj^l brata Albrechta, margrabie-
go Jana oraz ksi?cia bawarskiego Fryderyka, ktorzy zlozyli mu skarg? na podj?cie
przez Polsk? wojny w Prusach. Apel о pomoc zglosil takze wielki marszalek -
pose! Albrechta, Georg von Eltz, akcentuj^c silne zwi^zanie z Rzeszy Prus Krzy¬
zackich. Karol V zdecydowat si? wi?c wyst^pic do Polski z propozycj^ pokojowe-
go posrednictwa. W pismie do krola Zygmunta Starego z 28 VI 1520 r. pisal
о Zakonie jako о „znacz^cym czlonku Swi?tego Cesarstwa Rzymskiego”. Wzywat
tez, aby do czasu przybycia poslow strona polska zaprzestala dzialan wojennych156.
Krol Zygmunt w swojej odpowiedzi wskazywal na win? Zakonu i wyplywaj^-
c^ z niej koniecznosc podj?cia walki zbrojnej, podkreslaj^c, ze d^zy tylko do wy-
egzekwowania naleznych Koronie polskiej powinnosci. Zapewnial tez о zyczliwym
przyj?ciu poslow cesarskich157. Wyslanie poslow Karola V opoznilo si?, a przed-
stawiciele wielkiego mistrza przebywaj^cy w lecie i koncu wrzesnia 1520 r. na
terenie Nadrenii, za pienkfdze od niemieckiej gal?zi Zakonu, zebrali wielk^ armi?
zaci?znych - ta sci^gn?la do Brandenburgii za zgod^ elektora Joachima, ktory
takze pozyczyl cz?sc srodkow pieni?znych i dziala158. Wielka armia krzyzackich
zaci?znych w pocz^tkach pazdziernika 1520 r. zebrala si? kolo Frankfurtu nad
155	Ibidem, s. 532 n.
156	M. Biskup, „ Wojnapruska”, s. 246 n.
157	E. Joachim, Die Politik des letzten Hochmeisters, Tl. 2 (1518-1521), Leipzig 1894,
nr 158.
158	M. Biskup, „ Wojna pruska ”, s. 304-310.

304
Rozdziai III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
Odr^ i ruszyla do Wielkopolski i na Pomorze Gdanskie, ulegaj^c szybko rozpro-
szeniu, takze z powodu zawinionego przez Albrechta braku zywnosci i zoldu159.
Rozbici zaci?zni krzyzaccy wrocili wi?c do Rzeszy, gdzie domagali si? swojej za-
ptaty u niemieckiej gal?zi Zakonu. Za wielk^ ekspedycj? zbrojn^ z Rzeszy do
Wielkopolski i nad doln^ Wisl? zaplacila w rezultacie niemiecka gal^z Zakonu,
a nie zadiuzone Prusy Krzyzackie160.
Jesieni^ 1520 r. z terenu Rzeszy wyjsc mialy propozycje pokojowego posred-
nictwa w „wojnie pruskiej”. Jego koncepcj?, przy udziale mediatorow zewn?trz-
nych, wysuwal ksi^z? legnicko-brzeski Fryderyk II, a nawet elektor brandenbur-
>ki Joachim, chc^c odzyskac zaufanie strony polskiej. Jednak krol Zygmunt I Stary
odrzucil jego propozycj?, gdyz aktualne stawalo si? posrednictwo Karola V i Lu-
Jwika Jagiellonczyka, wladcy W?gier, zainteresowanego uspokojeniem sytuacji
nad Baltykiem w celu uzyskania pomocy przeciwko Turkom. Karol V 21 X 1520 r.
swrocil si? do Zygmunta i Albrechta z zapowiedzi^ posrednictwa, prosz^c о za-
nrzestanie dzialan wojennych. Krol Zygmunt przyj^l zyczliwie propozycj? posred-
lictwa, natomiast Albrecht, nie odrzucaj^c propozycji Karola V i w?gierskiej,
jpelowal о dalszEj zbrojmj pomoc.
Dwaj rozjemcy cesarscy przybyli do Torunia 2611521 r., z w?gierskich przed-
itawicieli najpierw, do 10 II, przybyl ksi^z? legnicko-brzeski Fryderyk, a takze
Iwaj pozostali, wsrod nich brat Albrechta - margrabia Jerzy von Hohenzollern-
Ansbach, dziaiaj^cy na dworze budzinskim, a ktory pragn^l ratowac со si? da
11a brata i Zakonu. Nie wchodz^c gl?biej w przebieg rokowan, ktore toczyly si?
v Toruniu i Prabutach, podkreslic wypada, ze zostaly one zakonczone zawarciem
i IV 1521 r. tzw. kompromisu torunskiego (zob. З.1.1.)161.
Karol V zapewnial Albrechta о swojej akceptacji dla kompromisu torunskie-
;o i ze niebawem wyznaczy termin zjazdu s^dowego, ktory rozpatrzylby spraw?
)owinnosci wielkiego mistrza wobec krola polskiego. Margrabia Jan von Hohen-
;ollern-Ansbach naklonil krola rzymskiego do tego, aby spraw? Prus przedlozyc
tanom Rzeszy dla obrony przed polskimi pretensjami. Karol V zgodzil si? takze
v pocz. 1522 r., zeby w zjezdzie s^dowym reprezentowal go brat, arcyksi^z? Fer-
lynand, a со wi?cej - takze Rz^d Rzeszy (Regiment des Reiches), ktorzy mieli
zuwac nad zachowaniem przywilejow Zakonu, z uwagi na jego wielkie zaslugi
lla chrzescijanstwa i niemieckiej nacji. Podkreslal tez w listach do Rz^du Rzeszy
papieza Hadriana VI, ze Zakon jest godnym szacunku czlonkiem Rzeszy. Wobec
irotestu posla polskiego Jana Dantyszka krol rzymski cofn^l swoje zarzadzenia
uprzedzit arcyksi?cia Ferdynanda, aby razem z Ludwikiem Jagiellonczykiem
wotali zjazd pojednawczy w sprawach Prus162.
Pogl^dy Karola V о przynaleznosci zakonu pruskiego do Rzeszy otwarcie
odkreSlat wielki mistrz Albrecht, ktory od pocz^tku kwietnia 1522 r. az do
ocz. 1525 r. przebywal na terenie Rzeszy, szukaj^c tarn poparcia zarowno dla
159	Por. wyzej.
lfl° M. Biskup, „ Wojna pruska ”, s. 410 n.
161 Por. wyzej.
IW M. Biskup, Der Deutsche Orden im Reich, s. 119-120.

3.1. Polltykt zewnftrzna zakonu krzyzackiego
305
zwolania zjazdu pojednawczego w mysl kompromisu torunskiego, jak i dla pod-
trzymania pozycji Zakonu w Prusach. Glownego wsparcia szukal od pocz^tku
pobytu na sejmach Rzeszy, w ktorych uczestniczyl kilkakrotnie. D^zyl przy tym
zwlaszcza do uzyskania godnosci ksi?cia Rzeszy, aby zdobyc poparcie jej stanow
w sporze z Polsk^. Przejawilo si? to na sejmie norymberskim w listopadzie 1522
styczniu 1523 r., na ktorym Albrecht wyst^pil jako jeden ze stanow Rzeszy za
zgodcj namiestnika - arcyksi?cia Ferdynanda. Zajal wysokie miejsce po arcybi-
skupach, a przed biskupami, a takze mistrzem niemieckim i ksi?ciem Rzeszy
Dietrichem von Kleen. Albrecht chcial podkreslic, ze caty zakon krzyzacki jest
lennikiem Rzeszy, a on sam powinien otrzymac peine prawa ksi?cia lennego (nie
z powodu swego pochodzenia), mimo opozycji cz?sci komturow i mistrza nie-
mieckiego163.
Albrecht wzicjl jeszcze udzial w kolejnym sejmie Rzeszy w Norymberdze, ob-
radujacym od pocz. 1524 r. Probowal uzyskac uchwal? stanow dotycztjc^ przy-
spieszenia s%du rozjemczego, со jednak mu si? nie powiodto. Uczestniczyl tam
natomiast aktywnie w Radzie Ksi^z^t Rzeszy, zaopatruj^c jej uchwaly takze swoj^
piecz?ci$. Oznaczalo to, ze by! przez ksi^z^t Rzeszy uznawany juz za czlonka tej
Rady. Jednak nadal dqzyl do uzyskania pelnego uprawnienia czlonka Rzeszy wraz
z Zakonem, wedlug zalozen lennych. Swiadczy о tym petycja, ktor^ w pocz. 1525 r.
zlozyl Karolowi V w Hiszpanii za posrednictwem swego wyslannika, Georga Klin-
genbecka. W petycji tej byla prosba - z powolaniem si? na dwukrotn^ obecnosc
Albrechta na sejmach Rzeszy i jego przyj?cie przez stany - о nadanie mu rega-
liow jako lennemu ksi?ciu Rzeszy164.
Karol V cz?sciowo zrealizowal petycj? wielkiego mistrza i mianowal go ,,pa-
latynem Rzeszy” z prawem samodzielnego nadawania szlachectwa w Prusach.
Rz^dowi Rzeszy i arcyksi?ciu Ferdynandowi polecil zas (4 IV 1525) nadac rega¬
lia wielkiemu mistrzowi, ale bez chor^gwi165. Те polowiczne decyzje zapadaly
wowczas, gdy w Krakowie finalizowano uklady dotycz^ce sekularyzacji Prus Krzy-
zackich jako polskiego swieckiego lenna z Albrechtem jako ksi?ciem i poddanym
krola polskiego (8 IV 1525).
Starania wielkiego mistrza zmierzaj^ce do poddania Prus jako lenna swieckiej
wtadzy panstwowej Rzeszy zostaly catkowicie przerwane. Dowodzily one, ze Al¬
brecht najdalej od roku 1521 gotow by! rezygnowac z egzempcji lennej Zakonu
w Prusach, uwazaj^c za potrzebne podporz^dkowanie si? swieckiej wtadzy
Rzeszy, dla ratowania pozycji Zakonu i swojej wlasnej, a przy unikni?ciu uznania
zwierzchnictwa swieckiej wladzy Polski Jagiellonskiej. Jesli stalo si? inaczej,
to takze dzi?ki slabosci wtadz zwierzchnich Rzeszy i polowicznosci ich decyzji,
a przy zbyt slabym wsparciu walki zbrojnej Albrechta. Spowodowalo to, ze
1631. Н68, Das Reich und Preussen in der Zeit der Umwandlung des Ordenslandes in das
Herzogtum, w: A us der Arbeit an den Reichstagen unter Kaiser Karl V: sieben Beitrage zu Fragen
der Forschung und Edition, hrsg. v. H. Lutz, A. Kohler, Gottingen 1985, s. 137 n.
164	E. Joachim, Die Politik des letzten Hochmeisters, Tl. 3 (1521-1525), Leipzig 1895,
nr 211.
165	Ibidem, nr 226.

306
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
zdecydowal si? on na przejscie pod zwierzchnictwo nieprzyjacielskiej dot^d
Polski zapewniaj^cej mu odpowiednie zaopatrzenie i pozycj? w Prusach, odt^d
Ksi^z?cych166.
3.1.3.	Zakon krzyzacki a Dania i Szwecja
Do istotnych zagadnien interesuj^cych Zakon nalezal problem politycznych
stosunkow z Danic| i Szwecja jako wybijaj^cych si? krajow strefy baltyckiej. Oba
te panstwa od roku 1397 wraz z Norwegi^ znajdowaly si? w ramach unii kalmar-
skiej. Rzutowalo to na postaw? Zakonu zmuszonego do liczenia si? z tym naj-
powazniejszym - obok unii polsko-litewskiej - czlonem polityeznym w strefie
baltyckiej167.
Po kl?sce grunwaldzkiej i po zawarciu traktatu torunskiego w 1411 r. osla-
biony polityeznie i cz?sciowo gospodarezo zakon krzyzacki, szukaj^c sojusznikow
w walce z Polsk^ i Litw^, dazyl do zawigzania sojuszu z unia kalmarsk^, na czele
ktorej stal Eryk Pomorski, adoptowany syn ksi?cia pomorskiego Warcislawa VIII,
wnuk siostiy krolowej Malgorzaty, tworezyni unii kalmarskiej. Z nalez^cych do
niej krajow czolow^ rol? odgrywala Dania, czuwaj^ca nad waznymi ciesninami
sundzkimi i panuj^ca takze nad potudniow^ strefy Polwyspu Skandynawskiego
na czele ze Skani^.
W 1412 r. Eryk Pomorski, w odpowiedzi na apel о pomoc skierowany przez
wielkiego mistrza, wyslal do Prus swego posla, oferuj^c Zakonowi pomoc i rad?.
Wielki mistrz wyslal wowczas, najdalej w pol. 1412 r., swoich poslow do Eryka,
prosz^c о przej?cie posrednictwa w konflikeie Zakonu z Polsk^. Erykowi i kro¬
lowej Malgorzacie zaoferowano takze czlonkostwo w Zakonie168.
Juz po obj?ciu wladzy w Prusach przez wielkiego mistrza Michaela Kuchmei-
stra Eryk przyslat swoje poselstwo do Malborka z propozyej^ posrednictwa w spo-
rze polsko-krzyzackim, na ktore zgodzil si? juz krol polsld Wladyslaw Jagietlo.
Jednak nowy wielki mistrz odrzucil t? propozyej?, gdyz funkcj? posrednika mogli
sprawowac tylko papiez lub krol rzymski. Jednoczesnie zas poslowie dunscy przy-
pomnieli spraw? polnocnej Estonii, ktora nalezala do krolestwa dunskiego, dla-
tego akt jej sprzedazy Zakonowi z roku 1346 by! bezprawny. Krol Eryk, tylko ze
wzgl?du na obietnic? zwrotu Estonii wyrazon^ przez poslow wielkiego mistrza
Heinricha von Plauen, przyj^l czlonkostwo Zakonu. Wielki mistrz Michael Kiich-
meister wprawdzie potwierdzil obietnic? zwrotu polnocnej Estonii, ale wyrazal
zastrzezenia, powoluj^c si? na posiadane przywileje oraz trudn^ sytuacj? Zakonu.
166 Рог. A. Herrmann, Der Deutsche Orden unter Walter von Cronberg (1525-1543). Zur
Politik und Struktur des „ Teutschen Adels Spitale” im Reformationszeitalter, QSGDO, Bd. 35, Bad
Godesberg 1974, s. 21-23.
Ift7 Z.H. Nowak, Diepolitischen Verhaltnisse zwischen dem Deutschen Orden und den Staaten
der Kalmarer Union, w: Der Deutsche Orden in der Zeit der Kalmarer Union, s. 33 n.
1WI Z.H. Nowak, Wspdlpraca polityezna panstw unii polsko-litewskiej i unii kalmarskiej w latach
1411-1425, Tbrurt 1996, s. 21-23.

3.1. Polityka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
307
Poslowie dunscy proponowali oddanie tej kwestii do rozpatrzenia s^dowi rozjem-
czemu, со jednak wielki mistrz zdecydowanie odrzucil169.
Postawa ta zaczynala zblizac Eryka Pomorskiego do Polski, chociaz dla Danii
wazniejszy od pretensji do polnocnej Estonii byl problem Szlezwiku (dzierzone-
go od roku 1326 przez hrabiow Holsztynu jako lenno dunskie). W kazdym razie
nast?powalo zblizenie Eryka z Polsk^ i Litw^, czego wyrazem byl projekt przy-
mierza о obliczu antykrzyzackim. Budzilo to niepokoj wielkiego mistrza Michaela
Kuchmeistra, ktory prdbowal, za posrednictwem krola rzymskiego Zygmunta,
wplyntjc na postaw? Eryka Pomorskiego. Apelowal tez do niego listownie о za-
chowanie dotychczasowej przyjazni170.
Dla Eryka najistotniejszy byl jednak Szlezwik, ktory krol Zygmunt Luksem-
burski przys^dzil w roku 1415 Danii. Musiala ona jednak podj^c walk? zbrojn^
z hrabiami Holsztynu о jego przej?cie, со komplikowalo stosunki z Zakonem,
gdyz wielki mistrz i Hanza wendyjska sprzyjali Holsztynowi171.
W rezultacie nast^pilo ochlodzenie stosunkow Eryka Pomorskiego i Zakonu,
czego wyrazem byla rezygnacja z czlonkostwa Eryka w tymze, przy czym glownym
argumentem bylo zagami?cie ziem Estonii172. 23 VI1419 r. zostal w Kopenhadze
zawarty uklad Polski-Litwy z krajami unii kalmarskiej, jednak do wspolnej walki
przeciw zakonowi krzyzackiemu nie doszlo, gdyz Eryk Pomorski nadal zajmowal
si? glownie walk^ о Szlezwik i nie chcial zrazac do siebie ksi^z^t Rzeszy173.
Niew^tpliwie zawarcie traktatu melnenskiego przez Zakon z Polsk^-Litw^
(27 IX 1422) i uspokojenie na prawie dziesi?c lat we wzajemnych stosunkach
wplyn?lo takze na postaw? Eryka Pomorskiego wobec Zakonu w Prusach, w cza-
sach wielkiego mistrza Paula von Rusdorf, i w Inflantach. 15 IX 1423 r. w Szcze-
cinku zostal zawarty traktat obronny mi?dzy Erykiem jako wladc^ kraj6w unii
kalmarskiej a ksi^z?tami zachodnio-pomorskimi, takze z ksi?ciem slupskim, krew-
nym Eryka, oraz zakonem krzyzackim w Prusach i Inflantach. Traktat ten zapew-
nial wzajemn^ pomoc zbrojn^ i swobody handlowe. Poddani wszystkich kraj6w
wymienionych w traktatach musieli placic cla wedlug uznania kazdego wladcy,
со bylo bardzo wazne tak dla Eryka, jak i wladz krzyzackich174.
W latach 1423-1425 Eryk Pomorski odbyl diuzsz^ podroz do Polski i na
W?gry. W drodze towarzyszyl mu wielki komtur Walrabe von Hunsbach, doslany
przez wielkiego mistrza Paula von Rusdorf na zyczenie Eryka dla nawiqzania
kontaktow. Na W?grzech zyskal od krola rzymskiego Zygmunta bardzo korzyst-
ny wyrok jego s^du polubownego, przyznaj^cy mu prawo do Szlezwiku. Udal si?
nast?pnie z pielgrzymk^ do Ziemi Swi?tej. Droga powrotna wiodla przez Prusy
169	Ibidem, s. 24-25.
170	Ibidem, s. 28-29.
171	L. Koczy, Polityka baltycka zakonu krzyzackiego, Torun 1936, s. 53.
172	Z.H. Nowak, Wspdlpraca polityczna, s. 35.
173	Ibidem, s. 44 n.; peina edycja dokument6w dotycz^cych przymierza Polski i partstw unii
kalmarskiej zob. ibidem, s. 100-122.
174	StaatsvertrUge I 154, s. 159-160; C.A. Lttckerath, Paul von Rusdorf, s. 90; Z.H. Nowak,
Wspdlpraca polityczna, s. 63-68.

308
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
i w kwietniu 1425 r. przebywal on w Malborku, gdzie odbyl dluzsze spotkanie
z wielkim mistrzem175, poswi?cone gtownie sprawom handlowym i celnym. Eryk
podtrzymywat jednak nadal pretensje do zwierzchnictwa dunskiego nad niekto-
rymi biskupstwami inflanckimi i podkreslat swoje prawa do polnocnej Estonii.
Jednak tak w Polsce, jak i na W?grzech, uchodzil za zwolennika zakonu krzyzac-
kiego, ale Zakon swoje zaangazowanie w konflikt Eryka z hrabiami Holsztynu
ograniczal jedynie do prob posrednictwa mi?dzy stronami i unikat wl^czania si?
w dziatania wojenne176.
Mimo dzialan mediacyjnych wielkiego marszalka zakonu krzyzackiego, Wal-
rabego von Hunsbach, w 1426 r. wybuchla wojna krola Eryka z Holsztynem, po-
kjczona z represjami wobec hanzeatow na terenie Skandynawii i z ogtoszeniem
blokady Sundu przez Hanz? wendyjsk^. Podejmowane przez wielkiego mistrza
proby posrednictwa w 1427 r. nie daly rezultatu. Poselstwo wystane do Eryka
w 1429 r. uzyskalo zgod? na swobodmj zeglug? dla statkow pruskich przez Sund,
jednak bez transportowania przez nie towarow dla miast Hanzy wendyjskiej, a przy
nieplaceniu da sundzkiego, zabrane uprzednio statki pruskie zostaly zwolnione177.
Jednak nacisk miast Hanzy wendyjskiej i miast pruskich w sprawie podj?cia przez
wielkiego mistrza akcji przeciw polityce celnej krola Eryka dla obrony przywile-
jow hanzeatyckich spowodowat, ze Paul von Rusdorf, takze pod wplywem krola
rzymskiego Zygmunta, w lecie 1431 r. wyslat swoich poslow w celu prowadzenia
rokowan z obiema walcz^cymi stronami. Doprowadzily one do rozejmu z 25 IX
zawartego w Gjedsor na okres pi?ciu lat, gwarantuj^cego poszanowanie przywi-
lejow Hanzy przez Dani?. Na prosb? Eryka w roku 1435 wielki mistrz doslal
swego przedstawiciela, ktory doprowadzil w lipcu w Vordingborgu do kompro-
misowego traktatu pokojowego krajow unii kalmarskiej z Holsztynem i Hanz^
wendyjsk^178.
Eryk Pomorski jeszcze w roku 1437 przybyl do Prus, usiluj^c zyskac poparcie
dla swoich planow zwiqzanych z obj?ciem tronu dunskiego przez swojego stryjecz-
nego brata, ksi?cia slupskiego Boguslawa IX. Jednak nie mial wielkiego poparcia
ze strony Paula von Rusdorf. Так wielki mistrz, jak i miasta pruskie, zachowaly
jednak neutralnosc przy zmianie wladzy w krajach unii kalmarskiej w latach
1439-1440, gdy korony Danii i Szwecji przej^l mlody Krzysztof III Bawarski179.
Eryk Pomorski, ktory w 1439 r. po zrzeczeniu si? korony szwedzkiej przeniosl
si? na Gotlandi?, probowal jeszcze bez wi?kszego powodzenia zyskac poparcie
panstwa zakonnego w walce przeciw nowemu wladcy Danii. Jesieni^ 1440 r. po¬
se! wielkiego mistrza Paula von Rusdorf i sekretarz rady Gdanska podj?li nawet
175	Z.H. Nowak, Wspdlpraca polityczna, s. 75, przyp. 89, podaje, ze Eryk Pomorski i Wlady-
slaw II Jagietto mieli zamiar odwiedzic Prusy, ale zrezygnowali z tego, рог. C.A. Liickerath, Paul
von Rusdorf, s. 91, ktory przyjal podrdz Eryka do Malborka, ale biednie takze podroz Wladysla-
wa do Gdanska.
176	C.A. Liickerath, Paul von Rusdorf, s. 92.
177	Por. wyzej.
178	C.A. Liickerath, Paul von Rusdorf, s. 94 n.; K.E. Murawski, Zwischen Tannenberg, s. 264;
W. Czaplinski, K. G6rski, Historia Danii, Wroclaw 1965, s. 137.
174 K.E. Murawski, Zwischen Tannenberg, s. 265-266.

3.1. Polityka zewnftrzna zakonu krzyzackiego
309
rozmowy z Erykiem na temat sprzedania Zakonowi Gotland»180. Jednak w okre-
sie rz^dow wielkiego mistrza Konrada von Erlichshausen zakon krzyzacki kon-
sekwentnie realizowal polityk? neutralnosci, dlatego tez odmowiono Erykowi
w Malborku udzielenia poparcia wojskowego. Wielki mistrz pragn^l jedynie ode-
grad rol? posrednika mi?dzy Erykiem Pomorskim a Krzysztofem Bawarskim.
Latem 1441 r. do Kopenhagi udali si? poslowie Zakonu. Mieli oni poruszyd
kwesti? przywilejow pruskich poddanych i da sundzkiego, nie powinni zas poru-
szac kwestii pogodzenia si? obu monarchow. Krol Krzysztof III Bawarski przyjql
zyczliwie poslow Zakonu, wyjasniaj^c, ze zalezy mu na zawarciu przymierza na
okres 10 lat, opartego na dostarczaniu wzajemnej pomocy w wypadku wojny
i wspolnym zawieraniu pokoju. Jednak Konrad von Erlichshausen nie chciai si?
angazowac w sojusz militarny, podj^l natomiast prob? zorganizowania w Gdah-
sku konferencji maj^cej rozstrzygn^c spor mi?dzy wladcami, przy tej okazji wiel¬
ki mistrz chciai wykorzystac zblizenie do mtodego wtadcy krajow unii kalmarskiej
dla dobra Zakonu, licz^c na mozliwosc otrzymania w zastaw Gotlandii181. Jednak
w 1442 r. tak krol Krzysztof Bawarski, jak jego radcy trzech krolestw unii kal¬
marskiej, nie widzieli mozliwosci dyskusji z Erykiem Pomorskim, a w 1443 r.
przybycia do Prus na konferencj? odmowil sam Eryk.
Wiosn^ 1445 r. Konrad von Erlichshausen zostal wci^gni?ty w sprawy unii
kalmarskiej z inicjatywy margrabiego brandenburskiego Jana, ktorego cork?, Do-
rot?, zaslubil krol Krzysztof Bawarski. Do Prus udalo si? poselstwo zlozone z do-
radcow Krzysztofa i margrabiego Jana z propozycj^ wyst^pienia Zakonu jako
posrednika w sprawie obu wladcow, Eryka i Krzysztofa. Jednoczesnie poslo¬
wie zaproponowali zawarcie przymierza mi?dzy Zakonem a Krzysztofem i kra-
jami unii kalmarskiej. Wielki mistrz gotow byl podjijc si? misji rozjemczej i za-
proponowal Erykowi rozejm, aby moc zwolac do Gdanska konferencj? obu
skloconych wladcow, a takze doprowadzic do przerwania akcji kaperskiej prowa-
dzonej z Gotlandii.
Poselstwa wielkiego mistrza dwukrotnie w 1445 r. wyprawialy si? na Gotlan-
di?, jednak, wobec niech?ci wladz zakonnych do koncepcji s^du rozjemczego przy
udziale s?dziow z grona Zakonu, Eryk odraczal miesi^cami swoj^ odpowiedf.
W pocz^tkach sierpnia 1445 r. Konrad von Erlichshausen wyslal swoich pos!6w
do Kopenhagi, w zwi^zku z zaslubinami krola Krzysztofa z Dorot^ brandenbur-
sk^. Poslowie wielkiego mistrza mieli uchylac si? od wspolnej polityki Zakonu
i Krzysztofa wobec Nowogrodu Wielkiego, gdyz obawiano si? utraty samodziel-
nosci Inflant. W dyskusji nad tak nabrzmialym problemepi konfliktu krolow Eryka
i Krzysztofa poslowie wielkiego mistrza oznajmili, ze nie popiera on koncepcji
s^du rozjemczego. Rada dunska zaproponowaia zawarcie jednorocznego rozejmu
mi?dzy oboma wladcami do И XI 1445 r. i odbycie wspolnej, pojednawczej kon¬
ferencji 22 V 1446 r. w Gdansku, na ktor^ przyb?dzie krol Krzysztof lub jego
przedstawiciele. Na propozycj? t? Eryk odpowiedzial jednak negatywnie182.
180 Ibidem, s. 267.
"" Ibidem, s. 271.
182 G.A. Ldgdberg. De nordiska konungama och tyska Orden 1441-1457, Uppsala 1935, s. 68.

310
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
Sytuacja ulegla zmianie po zi^czeniu si? rad dunskiej i szwedzkiej, ktore zde-
cydowaiy о odsuni?ciu Zakonu od roli posrednika, aby na wiasntj r?k? ulozyc
stosunki krola Krzysztofa z Erykiem Pomorskim. Po wyl^dowaniu w lecie 1446 r.
zbrojnych oddzialow Eryk poinformowal Konrada von Erlichshausen о przebie-
gu caiej akcji, nadal prosz^c go i Gdansk о wzi?cie udzialu w planowanej konfe-
rencji. Jednak zaproszenia takiego nie dostal Krzysztof Bawarski i dlatego Eryka
spotkata odmowa ze strony pruskiej.
Sytuacja zdawata si? wyjasniac po zgonie w grudniu 1446 r. ksi?cia pomor-
skiego Boguslawa IX, ktory dzierzyl regencj? za swojego kuzyna Eryka w ksi?-
stwie slupskim. Eryk moglby wi?c wrocic do swojego ksi?stwa. Margrabia bran-
denburski Jan powrocil wowczas do dawnego planu, aby Zakon przej^t jako
zastaw Gotlandi? od Eryka za roczn^ opiate i dochody z wyspy, Eryk moglby tez
otrzymac jeden z zamkow w Prusach.
Projekt ten uzyskal z miejsca aprobat? krola Krzysztofa Bawarskiego, ktory
widzial w nim mylnie srodek na rozwi^zanie jego trudnosci w krajach unii kal-
marskiej. Dopiero w lipcu 1447 r. Konrad von Erlichshausen otrzymal informa-
cj? о tym planie od wyslannika margrabiego Jana. Propozycja zastawu Gotlandii
odpowiadala mu i do Eryka Pomorskiego zostal wyslany pose! wielkiego mistrza,
aby wybadac jego nastawienie. Eryk zdawal si? wyrazac zgod? na zastaw Gotlan¬
dii Zakonowi, jednak w czasie rozpocz?tych jesieni^ 1447 r. rokowan przedstawil
niemozliwe do spelnienia z^dania finansowe; wielki mistrz zrozumiat wowczas,
ze Eryk nie jest gotowy na oddanie wyspy w zastaw Zakonowi, gdyz pragnie nadal
prowadzic akcj? kapersk^. Dlatego tez wielki mistrz musial w pocz. 1448 r. za-
rz^dzic blokad? Gotlandii, aby przerwac dziatalnosc kapersk^ Eryka, przy czym
blokada ta zostala wsparta przez niektore miasta Hanzy wendyjskiej183.
Wielki mistrz usilowal tez zblizyc si? do krola Krzysztofa Bawarskiego, szcze-
golnie w kwestii wprowadzonego przez niego w roku 1447 cla sundzkiego, takze
na statki pruskie. Do Kopenhagi wyslal w lecie 1447 r. poselstwo, ktoremu udalo
si? uzyskac obietnic? rezygnacji z poboru cla. Jednak rychly zgon Krzysztofa
(6 I 1448) spowodowal dalsze trwanie jego poboru. W marcu 1448 r. zostalo wy-
slane poselstwo wielkiego mistrza do wdowy po zmarlym wladcy, ktore mialo
uzyskac zgod? na podj?cie dzialan dla ochrony zeglugi baltyckiej przed kaprami
Eryka. Oznaczalo to uznanie przez Zakon przynaleznosci Gotlandii do krajow
unii kalmarskiej. Jednoczesnie wyslany zostal pose! wielkiego mistrza do Eryka,
postuluj^cy zaprzestanie dzialalnosci kaperskiej i zaptacenie odszkodowania ob-
rabowanym zeglarzom pruskim. Zarazem posel zgtosil gotowosc Zakonu do pod-
j?cia dalszych staran о pojednawcz^ konferencj?, zgodnie z dawnymi zyczeniami
Eryka. Bylo to akcentowanie przyjaznego nastawienia wielkiego mistrza do niego,
sprzeczne z deklaracj^ skladan^ niemal rownoczesnie w Kopenhadze.
W maju 1448 r. przedstawiciele Eryka zlozyli wielkiemu mistrzowi w Mal-
borku propozycj? zastawu wyspy, ktora wi^zala si? z planem Eryka powrotu na
tron, со najmniej w Szwecji. Oparciem dla niego miala tez bye przyjazn z Zako-
1,11 K.E. Murawski, Zwischen Tannenberg, s. 284 n.

3.1. Polityka zewn;trzna zakonu krzyzackiego
311
nem. Jednak Eryk nie pojmowal, ze wlasnie zastawienie Gotlandii Zakonowi
pozbawiloby go poparcia w Szwecji184.
Sytuacja ulegla radykalnej zmianie, gdy w Szwecji do wladzy doszedl ambit-
ny Karol Knutsson Bonde (20 VI 1448), ktory d§zyl do odbudowy samodzielne-
go krolestwa, z odrzuceniem idei unii kalmarskiej. Jego wojska, w lipcu 1448 r.,
zaj?ly Gotlandi?, poza Visby i Visborgiem, ktore nadal pozostaly w r?kach Eryka.
Karol Knutsson zaj^l takze Norwegi? i koronowal si? na jej krola. Zaj?cie Got¬
landii przez Szwedow bylo swiadectwem nowej orientacji politycznej, ktora go-
dzila w interesy Zakonu, gdyz wyspa ta stac si? miala punktem wyjscia dla eks-
pansji Karola Knutssona185. Wprawdzie Eryk probowal jeszcze w sierpniu 1448 r.
podtrzymac kontakty z Zakonem, wzywaj^c wielkiego mistrza do przyslania po-
slow dla dalszych rokowan, ten jednak, nie widz^c szans na realizacj? tego planu,
udzielil Erykowi tylko wymijajzjcej odpowiedzi. Zaznaczyl koniecznosc potwier-
dzenia ukladow przez Dani? i Szwecj?. Oznaczalo to rezygnacj? Zakonu z planu
przej?cia w zastaw wyspy186.
Karol Knutsson d^zyi do nawi^zania przyjaznych kontaktow z Zakonem. Ihkze
wielki mistrz chciat zachowa6 dobre stosunki z wladc^ Szwecji, obawial si? bo-
wiem jego interwencji w Inflantach w zwi^zku ze sporem w biskupstwie ozylskim.
D^zeniom Karola Knutssona do utworzenia wladztwa szwedzkiego w p61-
nocno-wschodniej strefie Baltyku mogl si? przeciwstawic nowy wladca Danii,
Chrystian I Oldenburski (1448-1481), d§z§cy do przywrocenia jednosci krajow
unii kalmarskiej. Przeciwny by! on takze zaj?ciu sihj Gotlandii przez Szwecj?.
Wielki mistrz d^zyl jednak usilnie do zachowania neutralnosci. Dlatego odrzucit
apel ksi^z^t dolnoniemieckich z 1448 г. о militame i gospodarcze wsparcie Eryka.
Jednak dalsza akcja w sprawie Eryka zakonczyla si?, gdy Dunczycy w 1449 r.
przej?li zamki do niego nalez^ce. On sam zas opuscil Gotlandi? i przeniost si?
do pomorskiego Darlowa. Dla Zakonu oznaczalo to kres wszystkich planow zwi$-
zanych z zastawem wyspy. Pozostal tylko problem przynaleznosci jej do Szwecji
lub Danii187.
W tej sprawie zostal przygotowany projekt Karola Knutssona, mowi^cy о po-
wolaniu s^du rozjemczego, przy czym az do wydania wyroku s^d ten mial przej^l
spome tereny na Gotlandii, ktor^ obie strony winny na ten okres opuscic. Na
s?dziego Karol Knutsson przewidywal wielkiego mistrza i miasta Hanzy wendyj-
skiej. Konrad von Erlichshausen otrzymal w pocz^tkach maja 1449 r. plan Knuts¬
sona na pismie z prosb^ о przyj?cie roli s?dziego, podobnie jak miasta wendyjskie
jako czlonkowie. Projekt ten stal si? jednak nieaktualny, gdy pod koniec lipca
1449 r. wojska Chrystiana I zaj?ly port i miasto Visby, w wyniku czego oddzialy
184	G.A. Logdberg, De nordiska konungama, s. Ill n.; K.E. Murawski, Zwischen Tannenberg,
s. 287-290.
185	W. Czaplinski, K. Gorski, Historia Danii, s. 145-146; K.E. Murawski, Zwischen Tannenberg,
s. 291-292.
|8Л G.A. Logdberg, De nordiska konungama, s. 132.
187 K.E. Murawski, Zwischen Tannenberg, s. 295-296; G.A. Logdberg, De nordiska konun¬
gama, s. 160.

312
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
szwedzkie zostaly zmuszone do opuszczenia calej Gotlandii. Spraw? wlasnosci
wyspy mial rozstrzygn^c w maju 1450 r. s§d zlozony z radcow dunskich i szwedz-
kich, ale wyspa byla dla Knutssona juz stracona.
Ludwig von Erlichshausen (1450-1467) usilowat kontynuowac wobec Danii
i Szwecji polityk? swojego poprzednika, polegaj^cq na przestrzeganiu neutralno-
sci, bez mieszania si? do trwaj^cego nadal konfliktu mi?dzy obu tymi panstwami.
Po zawarciu czasowego pokoju mi?dzy Dani^ a Szwecji w pol. 1451 r. wiel-
ki mistrz, jeszcze w styczniu 1452 r., zglosil Knutssonowi gotowosc uczestniczenia
w zaprowadzaniu pokoju. Jednak na skutek oporu gal?zi inflanckiej Zakonu,
skloconej z Knutssonem, Ludwig von Erlichshausen odmowil udzialu jego przed-
stawicieli w spotkaniu obu wladcow skandynawskich. Gdy w koncu 1452 r. wybu-
chla ponownie wojna mi?dzy nimi, wielki mistrz zachowat pein^ neutralnosc, az
do zawarcia kolejnego zawieszenia broni w koncu 1453 r.188
Sytuacja ulegla zmianie po zbrojnym powstaniu Zwiqzku Pruskiego w lutym
1454 r. Chrystian I juz wczesniej, po wydaniu wyroku cesarskiego na Zwi^zek
Pruski (1 XII 1453), zglosil tak wielkiemu mistrzowi, jak i stanom pruskim, go¬
towosc posredniczenia w ich sporze, jednak nie otrzymal zadnej odpowiedzi189.
W lutym 1454 r. obie strony zwrocily si? do wladcow skandynawskich: wielki
mistrz do krola Chrystiana I i Karola Knutssona (10 II 1454), z apelem о pomoc
dla Zakonu, natomiast wielkie miasta pruskie najdalej w koncu lutego doniosly
Chrystianowi о przyczynach powstania i jego sukcesach, prosz^c tez о zapewnie-
nie bezpieczenstwa handlu ich kupcom. Pismo takie zostalo tez skierowane do
wuja i protektora Chrystiana - ksi?cia Adolfa szlezwickiego. Chrystian zachowal
najpierw rezerw? wobec listu miast pruskich, ksiaz? Adolf przyj^l go przyjaznie190.
Natomiast wielki mistrz podj^l kontrakcj? na dworze dunskim, wysylaj^c tarn -
za rad^ elektora Fryderyka II - swojego posla z prosb^ о pomoc dla Zakonu.
Wplyn?lo to na postaw? Chrystiana I, d^z^cego do wykorzystania sytuacji
dla korzysci finansowych, np. przez konfiskat? statkow pruskich w ciesninach
sundzkich b§dz uzyskanie subsydiow finansowych od Zakonu, ktory moglby tez
pojsc na ust?pstwa na terenie Inflant. Sympatie Chrystiana przechylily si? wiosn^
1454 r. na stron? Zakonu. Przejawem tej postawy byly utrudnienia w Sundzie i kon-
fiskata kilku statkow gdanskich w czerwcu 1454 г., со spowodowalo powstanie
w Lubece przeswiadczenia, ze Chrystian wypowie wojn? stanom pruskim.
Posuni?cia Chrystiana wywarly skutek nie tylko w Prusach, ale i w Szwecji,
zagrozonej kolejn§ wojn^ z Dani^ i szukaj^cej sprzymierzencow. Karol Knutsson
latem 1454 r. nawi^zal korespondencj? z Gdanskiem i krolem Kazimierzem Ja-
giellonczykiem, wyrazaj^c radosc z powodu obj?cia przez Koron? wladzy nad
Prusami. Wladca Szwecji chcial wi?c bye sojusznikiem tak polskim, jak stanow
pruskich, zwlaszcza przez zwiqzanie swoj^ akcjq Danii, i ewentualnie Inflant. Ale
on sam by! zbyt zagrozony niepewn^ sytuacja wewn?trzn^ w Szwecji i grozb^ ko¬
lejnego ataku Danii. Dlatego glownym celem stanow pruskich bylo utrzymanie
188	K.E. Murawski, Zwischen Tannenberg, s. 303-304.
189	M. Biskup, Trzynastoletnia wojna, s. 237.
190	G.A. Logdberg, De nordiska konungama, s. 246; M. Biskup, Tfcynastoletnia wojna, s. 237.

3.1. Polityka zewn?trzna zakonu krzyzackiego
313
pokojowych stosunkow z Chrystianem I, zwlaszcza ze wladca dunski nawiqzal
w lipcu 1454 r. rozmowy z krajowym mistrzem inflanckim Johannem Mengedem,
zgtaszaj^c gotowosc zawarcia przymierza z wielkim mistrzem i Zakonem przeciw
stanom pruskim191. Propozycja ta byla godna zainteresowania, dlatego w poczqt-
kach wrzesnia wielki mistrz wystal do Danii posla Waltera von Kockritz, kt6ry
w imieniu Zakonu zawari umow? z Chrystianem I (nieznana data i peina tre$6).
Przede wszystkim zakladano wyplacenie Chrystianowi 60 000 ztotych w?gierskich,
a wyplata pierwszej raty w wysokosci 40 000 miaia nast^pic juz 6 X 1454 r., teaz¬
le mial on otrzymac po uwolnieniu wielkiego mistrza z obl?zenia, ze stolecznego
Malborka. Wladca dunski mial tez przej^c okresowo kilka zamkow w Inflantach,
zapewne tytulem gwarancji wyplaty192.
Jednak wobec niewywi^zywania si? Zakonu ze zobowi^zan finansowych
w marcu 1455 r. postowie Chrystiana oswiadczyli postom wielkiego mistrza, ie
krol dunski domaga si? realizacji ugody, gdyz inaczej b?dzie musial zawrzed uklad
z miastami pruskimi. Wplyn?to to na decyzj? mistrza inflanckiego Johanna Men-
gedego о sfinalizowaniu ukladu z Daniq i przekazaniu 2000 grzywien srebra,
prosz^c w zamian о doslanie zbrojnych morzem do ujscia Wisly i wypowiedzenie
wojny Polsce.
Wiosn^ 1455 r. Chrystian I rozpocz^l kolejn§ wojn? z Karolem Knutssonem.
Natomiast 1 VI wystawil formalny akt wypowiedzenia wojny Polsce i Zwi^zkowi
Pruskiemu193, jednak nie wyslal go stronie polskiej wobec niezrealizowanych w dal-
szym cn]gu przez Inflanty obietnic finansowych. Takze brat Chrystiana - Gerhard
Oldenburski - zglosil gotowosc wyslania 600 zbrojnych, ale po otrzymaniu kwoty
pieni?znej, a tytulem gwarancji postulowal oddanie mu Gdanska, Torunia i El-
bl^ga. Ludwig von Erlichshausen prosil Chrystiana о doslanie zbrojnych do uj$cia
Wisly lub przed Leb? dla zaj?cia L?borka i innych osrodkow. Wyrazil tez zgod?
na postulaty Gerharda194.
Po przybyciu do Kopenhagi poselstwa inflanckiego (25 IX 1455), kt6re prze-
kazalo Chrystianowi 1000 grzywien srebra i przyrzeklo dalsz^ kwot? 1000 grzy¬
wien srebra i 5000 zlotych renskich ratami w ci^gu 5 lat, krol Danii wystawil 5 X
1455 r. ponownie dokument о wypowiedzeniu wojny, ale tylko Kazimierzowi Ja-
giellonczykowi, z grozb§, iz wtadca Danii pomoze Zakonowi, jesli kr61 polski
w ci^gu miesiqca nie odst^pi od popierania stanow pruskich. Dokument ten zo-
stal najpierw dostarczony wielkiemu mistrzowi, ktory mial go wystac wedlug wtas-
nego uznania195.
Zblizenie Chrystiana do Zakonu bylo odczuwalne, zwlaszcza na skutek
dunskiej akcji kaperskiej z Gotlandii, со wyczulo kaperstwo gdanskie i zacz?lo
konfiskowac towary dunskie oraz dokonywac napasci na wybrzeza kr61estwa
191	M. Biskup, Trzymstoletnia wojna, s. 239-240.
192	G.A. Logdberg, De nordiska konungama, s. 250; M. Biskup, Trzynastoletnia wojna, s. 24(1
i 387.
193	Staatsvertrage II 315; M. Biskup, Trzynastoletnia wojna, s. 388.
194	G.A. L6gdberg, De nordiska konungama, s. 281; M. Biskup, Thynastoletnia wojna, s. 389
195	LECUB XI464; Staatsvertrage II 315; G.A. LOgdberg, De nordiska konungama, s. 279 n.

314
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
dunskiego196. Natomiast wyslanie zbrojnej pomocy do Prus przez Chrystiana nie
nast?powalo, mimo naciskow elektora brandenburskiego, gdyz wladca dunski
podj^I walk? z Knutssonem о tron szwedzki197.
Na skutek wzrostu opozycji wewn?trznej Karol Knutsson opuscil morzem
Szwecj? i przybyl 1 III 1457 r. do Gdanska, gdzie zostal uprzejmie przyj?ty. Zwro-
cil si? do krola Kazimierza о pomoc w walce z Chrystianem, a rad? gdansk^ pro-
sil о przyj?cie posrednictwa u opozycjonistow szwedzkich, со jednak zakonczylo
si? niepowodzeniem.
Gdy latem 1457 r. mistrz inflancki Johann Mengede podj^l rokowania z Chry¬
stianem przez swoich poslow w Sztokholmie, usiluj^c nakloni6 go wreszcie do
wyst^pienia z pomocy dla oslabionego wielkiego mistrza, a со byloby takze wy-
mierzone w rywala - Karola Knutssona w okr?gu puckim. Ale Chrystian probo-
wal za cen? pomocy uzyska6 ewentualnie uznanie swego zwierzchnictwa nad
Zakonem w Prusach i w Inflantach. Jednak poslowie mistrza Johanna Mengede-
go akcentowali wyl^czn^ podleglosc Zakonu papiestwu i proponowali tylko sojusz
dunsko-inflancki. Chrystian zaz^dal wowczas wygorowanej pomocy pieni?znej
oraz oddania mu Klajpedy na okres wojny, takie dla zabezpieczenia swobody
kontaktow Prus z Inflantami. Gdyby jednak Polska opanowala cale Prusy, wow¬
czas Chrystian domagalby si? przekazania mu na wlasnos6 Klajpedy. Postulaty
te, swiadcz^ce о d^znosci wladcy Danii do usadowienia si? we wschodniej strefie
Baltyku, zostaly ograniczone przez mistrza inflanckiego Johanna Mengedego.
Zawarl on 18 X 1457 r. w Sztokholmie akt przymierza z Chrystianem na okres
15 lat, przy czym wladca Danii mial udzieli6 zbrojnej pomocy na wezwanie mi¬
strza inflanckiego (300 do 500 zbrojnych), a w zamian corocznie otrzymywalby
1000 ztotych renskich. Так wi?c rezygnowal on z pierwotnych zamiarow podpo-
rz^dkowania Zakonu w Inflantach; zalezalo mu glownie na zyskaniu dotacji pie-
ni?znej, gdyz о realnej zbrojnej pomocy dla Prus nie myslat, gotow byl tylko mie-
sza6 si? w sprawy obsady biskupstw w polnocnej Estonii198.
Chrystian zgodzil si? tez ostatecznie w lutym 1458 r., pod wplywem szwedz-
kiej rady koronnej oraz lubeczan, na podj?cie rokowan ze strong polsko-gdansk^,
ktore doprowadzily do zawarcia 28 VII 1458 r. rozejmu, maj^cego trwac do
29 VIII 1459 r. Na 1 V 1459 r. przewidywany byl s^d rozjemczy w Lubece z udzia-
lem delegatow miast Hanzy wendyjskiej jako reprezentantow strony polskiej, a takze
ksi?cia Adolfa szlezwickiego i lubeczan - strony dunskiej. Dzialania zbrojne, w tym
akcja kaprow gdanskich wobec Dunczykow, ulegly zawieszeniu, a swoboda han-
dlowa przywrocona199. Istotnie, 1 V 1459 r. w Lubece odbyi si? zjazd pokojowy
delegatow Polski i stanow pruskich, reprezentowanych przez Wismar i Stralsund,
jako ich rozjemcow, oraz Danii, ktorej rozjemcami byli ksi^z? Adolf szlezwic-
ki i rajcy lubeccy. Najtrudniejszy problem stanowila dalsza obecnosc Karola
196	M. Biskup, Trzynastoletnia wojna, s. 390-391.
197	Ibidem, s. 480.
1911 G.A. Logdberg, De nordiska konungama, s. 308 n.; M. Biskup, Trzynastoletnia wojna,
s. 532-533.
199 M. Biskup, TTzynastoletnia wojna, s. 534-535.

3.1. Folityka zewn^trzna zakonu krzyzackiego
315
Knutssona w Prusach, dlatego w Lubece 5 V 1459 r. zostat jedynie przedluzony
rozejm polsko-dunski na okres czterech lat, do 23 VIII 1463 r. Oznaczalo to dal-
sze pozostawienie Zakonu przez Dani? bez zadnej pomocy. Na zjezdzie delega-
cji polskiej i dunskiej w Lubece 6 VII 1462 r. rozejm zostal przedluzony do
24 VIII1463 r. Uklad ten nie byl pelnym traktatem pokojowym, ale przewidywal
trwanie rozejmu i po tym terminie az do czasu wypowiedzenia go przez jednq ze
stron. Poniewaz nikt go nie wypowiadal, rozejm ten przeobrazil si? w trwaly pok6j,
со likwidowalo nadzieje Zakonu na jak^kolwiek pomoc od Chrystiana200.
Pozostal problem Karola Knutssona, ktory jesieni^ 1460 r. musial opuScid
Puck, zaj?ty przez krzyzackich zaci?znych, i przenies6 si? do Gdanska. Pozostawal
w nim az do zmiany sytuacji w Szwecji, w ktorej w 1463 r. wybuchlo powstanie
pod wodz^ Stena Sturego przeciw rz^dom Chrystiana, со umozliwilo Karolowi
w pocz^tkach sierpnia 1464 r. powrot do Szwecji201. Juz jednak w nast?pnym roku
Chrystian I ponownie obj^l tron szwedzki, choc tylko na trzy lata202. Wydarzenia
te wyl^czaly tak Dani?, jak i Szwecj? z zajmowania si? problemem Prus i Zakonu
u schyiku wojny trzynastoletniej i przy zawieraniu traktatu torunskiego 1466 r.
Takze w okresie 1466-1525 r. problem wplywu i kontaktow obu panstw skan-
dynawskich, poza gospodarczymi, nie odgrywal juz powazniejszej roli, zwlaszcza
na skutek ci^glej walki wladcow Danii z dynastii oldenburskiej (do 1523 r.)
о utrzymanie zwierzchnictwa nad Szwecji, usiluj^c^ wyzwolic si? od ich panowa-
nia w ramach unii kalmarskiej. Jedynie w okresie panowania Chrystiana II
(1513-1523), szukaj^cego sprzymierzencow dla walki z opom^ Szwecji, rz^dzon^
faktycznie do roku 1520 przez miejscowych namiestnikow (gubematorow - od
1512 r. Stena Sturego mlodszego), ponownie nawi^zano kontakty dyplomatyczne.
W maju 1516 r. pose! Chrystiana II, doktor Detlef Smither, dotarl takze do Prus
z propozycj^, aby w przypadku wojny Danii z oporn^ Szwecji zabroniono Szwe-
dom handlu oraz skonfiskowano ich towary i statki, jak rowniez zakazano wywo-
zu broni i zaci?znych. Wielki mistrz Albrecht von Brandenburg-Ansbach przyj^l
z zadowoleniem misj? Smithera, licz^c na Dani? jako na sprzymierzenca w walce
zbrojnej z Polskq, na ktor^ juz byl zdecydowany. Dlatego Detlef Smither otrzy*
mal, ogolnikowe wprawdzie, zapewnienie pomocy Prus i poparcia mistrza inf-
lanckiego Woltera von Plettenberg, ktory jednak nie zywil zaufania do Danii,
kontaktuj^cej si? takze z Moskw^ Wasyla III (zawarla z пщ antyszwedzki uklad).
Dlatego Smither otrzymal odmown^ odpowiedz w sprawie blokady Szwecji.
Jednak wielki mistrz Albrecht, za rad^ swego glownego doradcy, Dietricha
von Schonberg, zaproponowal w roku 1517 Chrystianowi II wejscie do koalicji
antypolskiej, do ktorej byl juz wci^gni?ty Wasyl III. Zapowiadal zas poparcie
Danii w jej konflikcie ze Szwecji i gotowosc posrednictwa w ich sporze. W za-
mian proponowal zamkni?cie przez Dani? ciesnin sundzkich dla Gdanska i wstrzy-
200 K. Kumlien, Karl Knutsson i Preussen 1457-1464: ett inslag i dstersjdomrddets hisloria
under det 13-drige krigets tid, Stockholm 1940, s. 65-66; W. Czaplinski, K. Gorski, Dzieje Danii,
s. 147-148; M. Biskup, 7hynastoletnia wojna, s. 637.
2,11 K. Kumlien, Karl Knutsson i Preussen, s. 119-120; M. Biskup, 7hynastoletnia wojna, s. 668.
202 W. Czaplirtski, K. G6rski, Dzieje Danii, s. 149-150.

316
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
manie werbunku zaci?znych dla Polski. Gotow byt takze udzielic zbrojnej pomo-
cy przeciwko Szwedom. Ale Chrystian II domagal si?, aby Albrecht zawiesil
planowan^ akcj? zbrojn^ przeciwko Polsce i najpierw pomogt Danii w zblizaj^cej
si? walce ze Szwecj^.
Rokowania Zakonu z Dani^ wlokly si? az do schylku 1519 r., jednak bez wi-
docznych- rezultatow, gdyz Chrystian II na pierwszym miejscu nadal stawial walk?
ze Szwecji, z^dal tez od Gdanska zaprzestania z пц kontaktow handlowych, gro-
z^c nawet zamkni?ciem Sundu, jednak nie wywarlo to wielkiego wrazenia. Do
posuni?cia takiego, jak rowniez do podj?cia ataku na Gdansk, namawial Chry-
stiana II wielki mistrz Albrecht. Jednak wtadca dunski glowny cel nadal upatry-
wal w ataku na Szwecj?, ktora pod jego wplywem zostala nawet oblozona jesieni^
1519 r. interdyktem przez kuri? rzymsk^. Gubemator szwedzki, Sten Sture mtod-
szy, szukat wi?c sprzymierzenca w Polsce jagiellonskiej, gotuj^cej si? juz wtedy
do walki z Albrechtem. Sture d^zyl do zawarcia przymierza polsko-szwedzkiego.
Argumentowal, ze mialoby ono uchronic Szwecj? od podboju dunskiego, ale takze
sluzyc Polsce z Gdanskiem przez odsuni?cie grozby realnego wspotdziaiania
Chrystiana II z Zakonem i ich wspolnego ataku na Gdansk.
Wkroczenie wojsk dunskich w pocz. 1520 r. do Szwecji zbieglo si? z pocz;jt-
kiem wojny Polski z Zakonem, a takze smierci^ gubematora Stena Sturego mlod-
szego (3 II 1520). W pocz^tkach marca tego roku Chrystian II zostal obrany
wladc^ Szwecji przez rad? krolewsk^, jednak wdowa po Stenie, Krystyna Nils-
dotter Gyllenstieme, rezyduj^ca nadal w stolecznym Sztokholmie, usilowala re-
alizowac plan przymierza polsko-szwedzkiego, ktore miato by6 wymierzone
przeciwko Danii, przy projekcie jednoczesnego protektoratu krola Zygmunta
Starego nad Szwecj^.
Propozycje te byly przyjmowane przez stron? polsk^, wiosnq 1520 r., z oci§-
ganiem wobec sukcesow Danii w Szweqi i trwajacej trudnej „wojny pruskiej” z Za¬
konem. Apelowano zreszta do Chrystiana II juz w pocz. 1520 г. о niepopieranie
Albrechta i dotrzymanie przymierza polsko-dunskiego zawartego w roku 1516.
Chrystian II odpowiadal zr?cznie, ze ma zamiar go dotrzymac, a gotow jest takze
do posrednictwa w wojnie Polski z Zakonem. Bylo to dwulicowe post?powanie
wtadcy Danii, gdyz 27II1520 r. zawart on uklad z poslem Albrechta, Dietrichem
von Schonberg, ze w przyszlosci, jesli tylko pozwoli na to sytuacja w Szwecji,
udzieli Zakonowi pomocy w postaci 1000-1500 zaci?znych. Jednak Zygmunt Stary
polecil Gdanskowi, aby czuwal na Battyku i zapobiegal dostarczaniu posilkow
dunskich dla Zakonu.
Rada gdanska nie byla zwolennikiem przymierza polsko-szwedzkiego, gdyz
mogloby ono wpl^tac Polsk? w stal^ wojn? z Dani^, przy zamkni?ciu przez ni^
ciesnin sundzkich dla statkow gdanskich. Dlatego w polowie maja 1520 r. posel-
stwo szwedzkie otrzymalo w Toruniu negatywn^ odpowiedz krola Zygmunta Sta¬
rego - gotow on byl zawrzec przymierze ze Szwecji, ale dopiero po sfinalizowa-
niu ukladu pokojowego z Albrechtem. Uklad ten, mimo nadziei na niego, nie
zostal zawarty w Toruniu w koncu czerwca 1520 r., gdyz dotarla tarn do wielkie¬
go mistrza wiadomosc, ze dzi?ki posrednictwu dunskiemu powiodlo si? przetrans-
portowanie przez Kopenhag? i Baltykiem powaznej ilosci 2500 zaci?znych zaci^-

3.1. folityka zcwn^trzna zakonu krzyzackiego
317
gni?tych dla Zakonu w Rzeszy, dotarli oni do zachodniego wybrzeza Kurlandii,
po czym przeszli drog§ l$dow§ do Klajpedy i Krolewca. Wiadomosc ta spowodo-
wata przerwanie rozmow wielkiego mistrza z krolem Zygmuntem i podj?cie z nim
dalszej walki zbrojnej.
Natomiast, po zdobyciu wladzy nad obleganym dluzej Sztokholmem w po-
cz^tkach wrzesnia 1520 r., Chrystian II zwolnil ok. 2000 zaci?znych zaci3gni?tych
dla Zakonu, ktorym wczesniej nie pozwolil przeprawic si? do Prus, traktuj^c ich
jako pomocnikow w walce о Szwecj?. Wzmocnilo to w pazdzierniku sity Albrech-
ta w jesiennej walce z oddzialami polskimi na Warmii203.
Byla to juz ostatnia forma posredniej pomocy Chrystiana II dla Albrechta.
W Szwecji nast^pily bowiem krwawe wydarzenia zwane „lazni^ sztokholmsk^”,
tj. skazanie na smierc politycznych przeciwnikow przez wladc? Danii w listopa-
dzie 1520 r. Doprowadzilo to wkrotce do wybuchu powstania przeciwko niemu
i obalenia rz^dow dunskich w Szwecji, a w roku 1523 takze wladzy Chrystiana II
w Danii.
3.1.4.	Zakon krzyzacki a Hanza
Na pocz. XV w. ulegly zmianie gospodarcze i polityczne uwarunkowania
okreslaj^ce stosunki zakonu krzyzackiego w Prusach z Hanz^. Przemiany gospo¬
darcze w Europie Zachodniej oraz rosn^ca konkurencja kupcow angielskich i ho-
lenderskich w strefie baltyckiej przyczynily si? do ostabienia handlu hanzeatyc-
kiego i nasilenia konfliktow wewn?trznych mi?dzy poszczegolnymi miastami
i regionami Hanzy. Z drugiej strony kl?ska Zakonu w wojnie z Polsk^ i Litw^
w 1410 r. oslabila jego pozycj? gospodarczq i polityczn^. Do zmiany sytuacji po-
litycznej w strefie baltyckiej przyczynily si? takie dzialania unii kalmarskiej z wio-
d^c^ rol^ Danii obok Szwecji. W nowych warunkach gospodarczych i politycznych
zakon krzyzacki nie mogl odgrywac roli pomocnika i opiekuna Hanzy204.
Po kl?sce grunwaldzkiej wielki mistrz Heinrich von Plauen, szukaj^c wsparcia
w dalszej walce przeciw unii polsko-litewskiej, skierowat prosb? о pomoc takze
do Hanzy, zwlaszcza do jej czolowej grupy wendyjskiej z Lubek^ na czele. Jednak
wedlug opinii inflanckiej gal?zi Zakonu, udzielonej w 1411 r. wielkiemu mistrzo-
wi, nie nalezalo si? wi^zac przymierzem z Hanz^ wobec grozby wojny z Dani^,
203	M. Biskup, Szwecja w kr§gu polityki Jagiellortdw na przdomie XV i XVI wieku. (Mifdzy
uniq i przymierzem z Litwq i Polskq), w: idem. Opera minora. Studia z dziejow zakonu krzyzackie¬
go, Prus, Polski i krajow nadbaltyckich, Torun 2002, s. 389-399, gdzie dalsza literature, zwlaszcza
szwedzka, jak: G. Carlsson, Fran Erik Segerssal till Gustav Vasa, vol. I: Sverige och Polen under
medeltiden, Stockholm-Lund 1961. Takze M. Biskup. „ Wojnapruska”, s. 236-237, 304,325,472.
204	Z.H. Nowak, Diepolitischen Verhaltnisse, s. 33; idem, Rechtliche undpolitische Beziehun-
gen zwischen dem Deutschen Orden und der Hattse, w: Die preufiischen Hansestadte und ihre
Stellung im Nord- und Ostseeraum des Mittelalters, hrsg. v. Z.H. Nowak, J. Tandecki, Torun 1998,
s. 17 n.; H. Samsonowicz, Der Deutsche Orden und die Hanse, w: Die geistlichen Ritterorden
Europas, hrsg. v. J. Fleckenstein, M. Hellmann, VuF, Bd. XXVI, Sigmaringen 1980, s. 325 nn.;
Z.H. Nowak, Rechtliche und politische Beziehungen, s. 22-23.

318
Rozdzia) III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
gdyz zwi^zek ten obejmuje zbyt wiele miast, со mogloby spowodowac komplika-
cje w przysztosci w przypadku konfliktow zbrojnych205.
Uzyskanie wsparcia od Lubeki komplikowai jednak fakt, iz zyczliwa Zako-
nowi nowar rada, ktora przej?ta wladz? w Lubece w wyniku rewolty w 1408 r., nie
byla uznawana przez wi?kszosc miast wendyjskich. Dlatego wielki mistrz wyslal
przedstawicieli swoich oraz miast pruskich na spotkanie z przedstawicielami miast
wendyjskich do Lubeki we wrzesniu 1411 r., licz^c na uzyskanie zbrojnej pomo-
cy. Jednak wyslannicy pruscy nie zlozyli jego prosby, aby nie wci^gac Zakonu
w wewn?trzne walki Hanzy. Dopiero na listopadowym zjezdzie 1411 r. w Wisma-
rze poselstwo pruskie uzyskaio obietnic?, ze na koszt miast hanzeatyckich b?dzie
do 1 V 1412 r. utrzymywanych 100 strzelcow w Prusach. Ale obietnica ta byla
zwi^zana z postulatem, przedlozonym poslom pruskim, dotycz^cym zniesienia
uci^zliwego cla funtowego, pobieranego od 1409 r. w % do kasy Zakonu, mimo
protestow hanzeatow206. Jeszcze w maju 1413 r. wielki mistrz apelowal do wladz
Lubeki о pomoc w groz^cej wojnie z Polsk^-Litw^, nie dopuszczat jednak do
mieszania si? Hanzy w wewn?trzne spraw Prus, czyli w pobieranie cla funtowego,
liczyl tylko na jej pomoc militant^207. Takze za rz^dow Michaela Kuchmeistra
(1414-1422) wielki mistrz i miasta pruskie, 4 VIII 1414 r., apelowali do Hanzy
wendyjskiej о doslanie strzelcow na rozpocz?^ wlasnie wojn? z Polsk^-Litw^.
Michael Kuchmeister usilowal utrzymywac kontakty z Hanz^ wendvjsk;j, za-
chowywal jednak rezerwe wobec problemu nowej wladzy w Lubece, obawiaj^c
si? konfliktu ze zwalczaj^c^ j^ Dani^ krola Eryka Pomorskiego. Ale miasta Hanzy
wendyjskiej w pocz. 1416 r. ponowily wezwanie do wielkiego mistrza о zniesienie
da funtowego, apeluj^c takze do miast pruskich. Na zjezdzie lubeckim Hanzy
w lecie 1416 r. poslowie pruscy przedstawili list wielkiego mistrza, w ktorym wla-
dze zakonne obiecaly rozwazyc problem prawomocnosci poboru da funtowego.
Zjazd Hanzy traktowal jednak pobieranie da funtowego jako prawo zwkjzku
i oskarzal Zakon о bezprawne jego przywlaszczenie, groz^c jednoczesnie dalszy-
mi konsekwencjami dla Krzyzakow i miast pruskich.
Odraczanie decyzji w sprawie da spowodowalo kolejny protest zjazdu Hanzy
wendyjskiej w Rostoku i w Lubece w pol. 1417 r. W liscie do Michaela Kiichmei-
stra raz jeszcze podkreslono, ze do funtowe bylo wprowadzone dla dobra miast,
a nie przez poprzednikow wielkiego mistrza. Zjazd zadecydowal zwrocic si? ze
skarg^ do krola rzymskiego Zygmunta Luksemburskiego. Wielki mistrz nie za-
mierzal jednak ulec naleganiom Hanzy208. W tej sytuacji miasta pruskie zmienity
swoj^ postaw? wobec tego problemu, oswiadczaj^c, ze nie zamierzaj^ dluzej par-
tycypowac w podziale da funtowego i zapowiadaj^c dokonanie rozliczenia z mia-
205	L. Koczy, Polityka baltycka, s. 39.
206	О cle funtowym zob. G. Ketterer, Die Hanse und der Deutsche Orden unter den Hoch-
meistem Heinrich von Plauen und Michael Kuchmeister (1410-1420), HGB1, Bd. 90: 1972, s. 25;
zob. takze L. Koczy, Polityka baltycka, s. 40-41; J. Samowsky, Zolle und Steuem im Ordensland
Preufien (1403-1454), w: Zakon krzyzacki a spoleczehstwopahstwa w Prusach, red. Z.H. Nowak,
ТЪгий 1995, s. 67-87.
207	G. Ketterer, Die Hanse und der Deutsche Orden, s. 22-27.
m Ibidem, s. 28-32.

3.1. Polityka zewn^trzna zakonu krzyzackiego
319
stami Hanzy. Wielki mistrz wyslal wprawdzie swoich poslow na zjazd Hanzy
w Lubece w lecie 1418 r., generalnie jednak nadal usilowal opozniac decyzj?.
Proponowal, aby Lubeka i Stralsund wystaly swoich przedstawicieli na spotkanie
z krolem Wladyslawem II Jagiell^ i ksi?ciem Witoldem w Wielonie (13 X 1418)
dla zorientowania si? w trudnej sytuacji, ktora wymaga utrzymywania poboru da
funtowego. Przedstawiciel Stralsundu, burmistrz Konrad Bischof, istotnie wzi^l
udziai w spotkaniu i akceptowal pogl^d Michaela Kuchmeistra, ktory propono-
wai w sporze z Polsk^-Litw^ odwoianie si? do s^du rozjemczego papiestwa i kr61a
rzymskiego, ale wraz z kardynalami i ksi^z?tami Rzeszy, a takze miastami
Hanzy209. Na zjezdzie Hanzy w Wismarze w kwietniu 1420 r. ponownie przypo-
mniano wielkiemu mistrzowi о jego obietnicy, na со mieli tez nalegac poslowie
miast pruskich. Michael Kiichmeister znowu przeci^gal odpowiedz, powotuj^c
si? na nieobecnosc swoich dostojnikow.
Postawa ta wplyn?ia bardzo ujemnie na stanowisko zjazdu Hanzy w Stral-
sundzie we wrzesniu 1420 r., zwlaszcza ze miasta pruskie oswiadczaly, iz wielki
mistrz nie zezwolit im na udziai w nowym konflikcie Danii i Holsztynu, gdyz Prusy
maj;j zachowac neutralnosc. Dlatego miasta pruskie, dla zlagodzenia nastawienia
hanzeatyckiej wspolnoty, dokonaly w listopadzie obliczenia dochodow, ktore uzy-
skaly z da funtowego od 1397 r. Ale wielki mistrz nadal nie zamierzal likwidowa6
tego da, podkreslaj^c tylko tradycyjn^ wi?z Hanzy z Prusami. Dlatego Hanza wen-
dyjska wiosn^ 1421 r. zdecydowala si? na wyslanie poselstwa do Malborka. Do
zniesienia da funtowego namawial wielkiego mistrza takze Siegfried Lander von
Sponheim, mistrz krajowy inflancki.
Rokowania mi?dzy wielkim mistrzem a poslami Hanzy wendyjskiej dopro-
wadzily do uzgodnienia (1 IX 1421) projektu 10-letniej pomocy dla Zakonu
w postaci 2000 zaci?znych dla Prus lub 500 dla Inflant, w zamian za zniesienie
da funtowego w Prusach. Umowa ta nie zostala jednak ratyfikowana przez
obie strony. Przy tym Michael Kuchmeister ust^pil ze swego urz?du juz 10 III
1422 r., a jego nast?pca, Paul von Rusdorf, szybko wprowadzil ponownie pob6r
da funtowego210. W rezultacie Prusy nie otrzymaly zadnej zbrojnej pomocy od
Hanzy w latach 1421-1422, zwlaszcza ze w poczqtkach 1423 r. Hanza zawarla
uklad z krolem Erykiem Pomorskim, wladc^ Danii, Szwecji i Norwegii, о wza-
jemnej zbrojnej pomocy, za cen? zatwierdzenia przywilejow hanzeatyckich w Skan-
dynawii. Do ukladu tego miasta pruskie nie mogty przyst^pic z powodu zakazu
wielkiego mistrza.
Wielki mistrz Paul von Rusdorf byt zwolennikiem zachowania przez Zakon
i miasta pruskie neutralnosci wobec konfliktu Hanzy wendyjskiej z wtadcq unii
kalmarskiej. Co wi?cej, probowal doprowadzic w 1423 r. do przymierza z Erykiem
209 Staatsvertrage 1131, s. 131, relacja uczestnikow z Rzeszy z 6 XI1418 r.; W. Nobel, Michael
Kuchmeister. Hochmeister des Deutschen Ordens 1414-1422, QSGDO, Bd. 5, Bad Godesberg
1969, s. 105; G. Ketterer, Die Hanse und der Deutsche Orden, s. 34.
2,0 Staatsvertrage I 151; G. Ketterer, Die Hanse und der Deutsche Orden, s. 38; L. Koczy,
Polityka haltycka, s. 41, w og6le nie dostrzegt ust?pstw Michaela KUchmeistra w kwestii cia
funtowego.

320
Kozd/.ial III. IVusy Krzyiackic (1409-1525)
Pomorskim i I IanzE), jednak powiodio mu sie tylko zawarcie przymicrza z Dank)
i krewnymi Eryka Pomorskiego. Uklad ten, zawarty w Szczecinku 15 IX 1423 r.,
zapewnial wzajemn^ pomoc zbrojn^ i wolnosc handlowt), przy czym poddani mieli
pfacic do wedlug uznania wladcy211. Dzi?ki przymierzu z Dani^ Paul von Rusdorf
rozsadzil jednosc Hanzy i oslabial interesy poddanych Zakonu. Jednak realizacja
uktadu szczecineckiego nie mogla juz nast^pic, gdyz Eryk Pomorski w konflikcie
z Holsztynem о Szlezwik zerwat z miastami Hanzy i zastosowal represje wobec
kupcow wendyjskich w Skandynawii. Doprowadzilo to do zawarcia przez Hanz?
sojuszu z Holsztynem i do wojny z Dani^ w latach 1426-1435.
W wojnie tej Zakon, zwi^zany przymierzem z Danis), znalazl si? w trudnej
sytuacji, podobnie jak miasta pruskie, ktore mialy do wyboru wraz z Paulem von
Rusdorf walczyc z miastami wendyjskimi lub wesprzec je w walce z Erykiem Po¬
morskim. Zakon mogl odegrac rol? posrednika miedzy Hanza a Dank], ale zde-
cydowal sie na zaj?cie neutralnej postawy i zmusil do niej takze miasta pruskie.
Gdy w lecie 1427 r. flota hanzeatow z ladunkiem soli z Baye i towarow flamandz-
kich, nalez^ca w wi?kszosci do neutralnych Prus, zostala zaatakowana przez stat-
ki dunskie, wielki mistrz tylko zakazal statkom pruskim zeglugi przez Sund. Od-
mowil tez prosbom miast wendyjskich о udzielenie im rady i pomocy, a zwlaszcza
aby zezwolil na udzielenie pomocy przez miasta pruskie, ktore - jako czlonkowie
Hanzy - byly do niej zobowiqzane. Zdobyl si? tylko na wyslanie pod koniec 1427 r.
poselstwa do Eryka Pomorskiego, ktore usilowalo doprowadzic do porozumienia
miedzy Daniq a HanzE) wendyjsk^, jednak bez rezultatu. Udalo si? tylko zapew-
nic zwrot towarow zagrabionych kupcom pruskim.
W ci^gu 1430 r. doszlo, zwlaszcza pod wplywem Gdanska, do zmiany polity-
ki Zakonu wobec Hanzy wendyjskiej. Na postaw? Paula von Rusdorf wplyn?lo
takze wezwanie krola rzymskiego Zygmunta Luksemburskiego, ktory dla ulatwie-
nia walki z husytami d^zyl do zaprowadzenia pokoju mi?dzy Dani^ a Hanz^
i Holsztynem, przy czym posrednikiem rokowan mial bye wielki mistrz. Dlatego
przedstawiciel Zakonu, w lecie 1431 r., uezestniezyl w rokowaniach obu stron
i w Gjodser doprowadzil 25 IX do zawieszenia broni na okres pi?ciu lat. Bylo to
znaezne osi^gni?cie dyplomacji krzyzackiej, gdyz powiodly si? dalsze rokowania
i doprowadzily w 1435 r. do zawarcia trwalego pokoju w Vordinborgu212.
W parze z tymi osi^gni?ciami szla wyrazna proba nawitjzania scislejszych sto-
sunkow Hanzy wendyjskiej z zakonem pruskim, szczegolnie widoczna w latach
1431-1436. Zjazd Hanzy w roku 1434 wyslal nawet poselstwo do Paula von Rus¬
dorf, prosz^c Zakon, jako dawnego opiekuna Hanzy i obroncy praw kupiectwa,
о pomoc. Wielki mistrz istotnie podejmowal kroki korzystne dla Hanzy, ale z za-
strzezeniem, ze uchwaly jej czy zjazdow miast pruskich nie przyniosq szkody calym
Prusom. Nie zniosl on tez poboru da funtowego w Gdansku, najwyrazniej nie
diizuc do zbyt scislego wspoldzialania z Hanz$ wendyjsk^213.
211	Staatsvcrtrage I 159, 160; L. Koczy, Polityka baltycka, s. 54; C.A. Liickerath, Paul von
Rusdorf; s. 90-91.
212	L. Koczy, Polityka baltycka, s. 55 n.; C.A. Liickerath, Paul von Rusdorf, s. 92 n.
2n C.A. Liickerath, Paul von Rusdorf s. 96.

4-7«
lift «Л
h/,i'
(T<d«i
A It
f^frf ,'f ^ 4«*“	f**A*P»r»”*	j„ JrtL
Hi	e(a4i'»* .„„(•t'AС/»У *♦//*«<« «>(Ц Саг.»»,
* о. . I * i !		 _
и Ч
ivm
С A]
, °J 1	‘.'4	i,(	•*,,и
Л 4*И«Г««1Ч	л 1,л
L 1	/.4л	Л*	■ У-Л
Ас Ь»<А+л	+J*	.../
• - / . . PrHttvt»’ -»« ииС . 4 ‘ , г
н». >»»Р* „„„<■ ,j„/U*T/ л j“l* } **■■
ht: i" *" /м„«м .£/	«-*-
;г;:'м\ А« -
)( **tU* j*HA <W^r*W iUi U
i(jA jW *i	~£*Л1 ^	/
4 tO &\ f?
Ц4 UO*
[) e *++i »»и vn
»VV»lj
V*fcW*j 0** ClHVt gAH
И.Д V fl
(V
1 5 4
n\ini] At>V
^‘CJTJCm'lO Ы-f СЛ$ "
f>l cff Jl^lW ,-e
Itf hhvaIm(]	fvi.,
fnl -
Ц'
j*ww
l/W»rnW /<••
H** WAMt
» UP/.
Ь Л*1 A*£
ffttA (*p(*
r*A <fr*
fA+Hv'
Д/М*
^Aj>|*tjCA
1 * ?)
-fyt*
JltiHff 0ff vuiui 17J4,
W+\+v\* *b%V\\*,	■Л/д^|4 f P'1
»nf |ahi r tj **i* »w* f i4 f -f*yrA
4**fin1] , СёЛ1^ УГ^лЬс iy^rljUi £уА,
\yv^VA t Л*<п«»£*У* J}*
C^fiy myi cjy (Hi<j,rt{> a+rtf {eiitu*
j ^*«4 jnbfiv t*y*A
tobffjiwiA, 'C* C	y** > / n <
{etc i4^»j Caut'i ttu J	^iirra.f'
Pi*t fUt+tetyo & |4ifr*j4*i*
*%.#{ щ#»	In Ca-4 ly ^
f lidnfn{ ■jTA*) ^
1 a{ лУье+’А/Лгг idj J >.
Ы»*
/||ИР ( ]) >И
1 ?f	' ^р11Г9п1гЦ
tfAU (fiZtlftll uur
in A -14 >
}:C^fm ^ »игс 'Uv
frtVJ	л*\1 4 f)f
UnjAXn j fin A {t AMf
£	4-^wif/piry
^-y ■у л <| 1 к! (ЛгХ См
^ft{^	v | vatu
л	^	1»
SaVTA	Hi/if
*	—	vl	1 1
U i ‘fi livnlfi^
?J t+iifnm //л
yyf ,	Jj tif
\йЪй М^гуЛптЬ”'**
Anry
Jr
Umc i)cw tn|
l г jt j’*i
-HnjMnjA jnu*»"
fif* 4-jtnn ^Afr л
U^eip jl11 u*JtA **'
' ‘4'
jU
/l ,■».,
bjicbb*
-\c (j* д	ti л
’ ^ J T
f-л,	>^fr^
G- Ai.-i J-r'*’
U«»> -I* лГ
„	/	- f7,AiW
<1 w A>xi >V>M J.
«;
f. nth
•‘ M-Ji
42. Karta z r^kopisu kroniki Piotra z Dusburga

43. DokumciH Konruda Sacka
z pieczv'eiq
^ LItPUL|Wjfrar»rt«mi pni uiwjunffFrfjnrr<v«^»pour«W^ndrл>и* jamtaar jjy'nyraJru stayolniar
jjiitt inSiii il|u tpjl Jtai 'iffntmi mpt i mjnint irt omAirtr itryiiyi jtilimff fpb crbgjji.i men n i pl/inmW)V
newuwo jiirjhiniitji|fcnn«uriolnimrftЪшио|иАшwi^tmiww(fnttntrчапаютgitolwdAurfron ttfmmsIkrwnr
VUK*l|f«i| flyijn jnnjht «tur iiwiWw JlippnWiif nWns ttirt(».*li(,r.m(rv mu' nmrancrfr ЦляТ гаер <juA«m linrair «JUiniiW*
pKrnlVm-иа^Лп»а.»«Л*чWrfWM*yp«tajio«iirю.уакптягг{| яЪп»р* jwotJrwmcite mjafi cyjoу
ТГ
■ tnJhnaJ lW»> «ППИ» onaTitfimnari» jnAiS otAtfa |nAw|to nj*f mjhetga vi urnTjUtfurrir
rwJeiondml|a mAii Црвкр&Упшню» tmf ом» nmjf Цюто tr
min diWiaiwtoibtw ij
tjitntbW«П|герАй»idle*ijujn-tftUimtuu»utjjxrtut pmimrtmaintmjliWrumr tmiimymuon •nJbWBietinijtwjlruatwiu'ni m
w пвЫ inwl/ jHjuJbt LraSto*n« m«Ut wWh i«t>k ipialu vjl€>-* finmWnmjji™ -.erowW.*™ U»fhm, micro drrof«A<
y, wtiBwwof inajriw'toUiajUfr IiUij mjptf IpWtrf Jiarlo^^scs.i , лук, ттокга	Ц^пАгатг t^JL unnajh
ijwt ш|Hpo> iy utw «ytnj toe in rflf ijhims gwJmr угилип»	onfit piWnmbinV jaw it olfiL effrattWn; i f
0^011 ill»|iuo MWCW* «уЛри» Jta n|hM I jim ylijiiicr yW •
at rt уЦ A^teiW njtiwbJ» jkAb рти lift • Д<«нГ njroJHm
nirtff m<ti iy n«AtO lid ornfctiWjt&ti
гцЛ 1 I at* mtnpMet ttmilgi шЬти»
mjhtjint Inn
имияляв лота ysra члцйопг та
'imp# |||«тм^умвгЛио юп Jamaj тЛi
l,U
1* (Am niff
: aj~
il ftxn(># wrwoiMj Wj ifltmj Цк nmjtaj jl i n
Lm nrfy |KTitnio owm •» t mw* «it
-ijw
njy rWmjmWnu# «|1иошскг|«кш|1
urjwnifcro amiijtav Jltramr
du yijlaf ipi
•шшшр «Цис
w t tnon in mfto ak jwmmiir |hn iuIkm m lj« Jut
M i |ЧПИ nium - jurfMW anjbilx i JJjJIj ,fi«
jrtnuii# (Sen Imr	^KJfrtitpfu^piijhaf-’dWJW jua ujbp . (^яигви tf/cnv itjmiminitlj jirtumtuU Hnt fhltrijh f m
tfyewe	ifUttrn JJKnof^cmf ‘ u {чтОв'тиивт*
amnltmiMl^ M i^rff	-i JpJuitt «Лш * ufl(tan«/i<bii]iVnaej .fOinljei Да». Win л[Лс|Ьпо ffcitneji** m
44. Karta z ksi^gi prawa chelminskiego. Archiwum Panstwowe w Toruniu
^;;R(rcfiri,4«w
л I	«ft44ti6
^Xr «ЧЬг^ГГ —Г	.vnJ
V Ч r*5r w «vne* (oifji
i±eZrZ‘T^
sSss№?T
23T2rrS2SL
b.«ciw
v ‘Иг-
p?j£a*£st$£
Т*£±яф^ £sSc»Sf
s tzeflti{\ \voncn
«ЛсЛ-ч.»б»
фс./гГис^»1 ПГр	Дл* ft £q«*u*
«whAttC»» < wif, tu . fc ццу Д.ш
sa§^,^*%^s

45.	Bulla papieska
46.	Dokument odnowionego przywileju chetminskiego, 1251

47. Przywilej wielkicgo mistr/a
Konrada von Wallenrode
na budow? ratusza w Toruniu
48. Dokument rycerstwa okr^gow torunskiego i bierzglowskiego

49. Dokument traktatu torunskiego, 1II1411

#
N /!.
1	.v	- ™
- : £	f»*u\,<i*~**Sm.* <)., ,	, ,. <w^Vi
•«•«••*	JU«# r~.,	:
>«•♦’ *Wi/?,4 л,
_	««If,I* ti
L')U^ /’’ «<•> oimt/ut* «V
:it.			 -*
. J. f*l.		* si Xt ^V"’	v,.^
vi.^M .	m lA-.-vfy’ ,1‘4«>.\V	f'.JT,.*1'*^'	’ ‘-w ^
r*««* *		“Л**?4*.
W*<* *»it»»*/i»»l** **«!< #wW,1*f	tft *»««>»,*, /„i.u ' i' ’n''!'7,r’h ’^
<-1	. f	м iMisJm. ,.	- I '»u«j«Ki p*btUu
AlHtK. ..1ЧС..М»	V* >** «*»« "f »» ,h.iv
"rf' (■'•■'«— т ■-•‘ •"» •■*•/? •••«-•■.. L-jJ™,
nfiitfmc IV<«t*/v”«»•»' M,UM ' ■	»>m(a ч*. (f>wt«u'.	JT*’l
-V	.JU«, f*	,.Ч,и,4
/ ?r-4,“ “r iWU vVrttv“««	w>
^•i>M|ivr<*,»>	v’M.iiwr vf »т«р ««Am	,K,„	>'"|*’
f.tW'»!! г^,\«йи»^1ип«*(? .J»«(! timhM.1 ^>ir t*>4f»n,'|t« 1.»	**f*
^	‘>4 .-njimil	4toj««m« r>« »ki( ‘w/<4m i«»q»i Чу^м, »— i-.U*»»
Кчкчй vmr	»рчв *i«bil b|>it *дч*о»' *Л .t^htii»; ml c
V«4> I»* t.« Vlttilir WMtvM i<Vti(«K9nwn >1^)Г\М»»ЬЧ- |Г<ф| ^uun «I
ii'K^’iuVu ^ Д? ♦••5км» vi i|l>mi 44>4|vtcii(vi' -X* si tnc lkX»ivj l
(o«iut<t|) («ly/Iit* 1w:*W	*'* f1*^1 о«1«ч>пи^Ьи< p|
'miK AUnr'. • initirtvMO. 4.i,rvn «	tff'mnr |
*•''■’••	*-.*»н<ч»к»«,	S^U»»p-*i/W .
■»'*«■•*'-	« »s4*|»*- t|v*S»«.t»..t	-■ М'ГЦ| /■*}»№:< ЧЛ
■*»< ms ч bfitinm	а |W»tAr ....	__	^
b>vt|tNt \)V>lvnH I. ч1 <Л1«мЛт • %K»q»»vA«.n . нтч%»ц ,)4**l,V.Vm - •
-toff*»»» ft s*K>kV»*K .lfi<l - -чтим» v»B JiiJnslW ji «	.Л, .^4l,.vVti'
«*.«)	>t< S v-».V|i OftHu e »*;‘	);'» M/|l4	/hvh ''	-s*u4*m
sfbv<t«<	tifhkV o< ».» 1к>Ь.е	t * U 'йг'*‘'4Гг'*	l-’’ >*“
от -4 »<мп«й 4T.vt'<; m< bynin	»VU.*I* \.rv»*m>*' •*
^«ril»>tlb*i<; l»«»A <»•	"	"»'*'r
Лиси.» <* ч\'Цл.«1< *	l'*«v	..	• -
vi i , tL •	^л|< «* Nc4’“" ^
;,fa
<* IS»MK ч,ч«Ь*^ « KwosVi .«wW.iW	:4.rW f.*b,
ub*,». 4,n««K-., ,,KW« |W«* •«	t /Т’
Adk»».m*w* mutL
vVriM io»»p.’:c ** ^b.».ve v-*« -MVI	r
,.»u. vHs.,	*♦	4 г ;	.:	.
tnvMsr ,4tjm1hct /><1*01	** ГЛ*”*	’ ,,UIA*C »'	“*п'
и “* >*V4 v . Ы..И JvjUU л«7'	* 7)a ,vs,ti p »•*«• - 1
|v,>ym.»um	•»•*'» 'Vrie*	'fWt^’
vsmiivc. v'iivw*^ ЧЧЦ«1«Л I 1	,<trwwt<:	*'"** ‘ ~“
, «iwiM «~v. »-W«.	) !u*v*.*«4V ЧП.1ИЖ»	vt
n * ’	' -	'*7 TvXc* 1«***e <* fab**»*	«'»*« -
.tw	t€ чл vU**t
. 1..Ш j • • А,й«»**^«ич 4V’rt ‘ ч ^ ^tnnfja »i to*»*Ur c»r>«
41	Mtld ♦*» «** *»”U'	L..^v* ч» A4«rt*‘i“ w
ytVUi>vfi.»»w«« 4>>Uxo»	\T~	_.^v4
- “m‘
„ll.Sf
,.. |UmM4 >4iK>.« s»». i	чЛЛ*» ум><л - * 7
JO*.	‘VW<l4i	Zdlwit iWMnK)	-
		 	>.ЛЛ rr*r*£ZJ* «• • ■
f|VO	•	.J.v..A4.f..4?	-!-
o»m tK> »i»j. t*
sov>p»4*»v>**’*^*c^.ичт) ,»4/»^«*sr V*
“ “ -W.wr»%‘	,.C1 ivo -f-	‘‘ vt^ol,v.,«- r Av,.-.u.4t’	. ....
lutlt sJHumf »1МЛЧМ» OJ*T‘	^ ч1»МЧ Ч*	*v»*i vt 4«sv *' Г
«и. mn sr>v,.w ,*	I	1
50. Dokument traktatu
w Brzesciu Kujawskim,
31 XII1435
- pierwsza strona tekstu

51. Dokument traktatu w Brzesciu Kujawskim, 31 XII 1435 - piecz^cie
52. Dokument erekcyjny Zwi^zku Pruskiego

53. Dokument holdu stanow pruskich krolowi Kazimierzowi Jagiellonczykowi, 15 IV 1454
54. Wyrok cesarza Fryderyka III z 1453 r.

3.1. Polityka /ewiiytr/па zakonu krzyzackiego
321
Przejawilo si? to takze w stosunkach z Angli^, z ktor^ mimo ukladu handlo-
wego, zawartego z Zakonem w 1409 r., trwafy wieloletnie spory, takze w kwestii
niesptaconych dlugow angielskich, со budzito d^znosc do zastosowania restrykcji,
zwtaszcza ze strony Gdanska, zwalczaj^cego rosn^ konkurencj? angielskich
kupcow. W 1437 r. zawarty zostal, za zgod^ Zakonu, uktad w Londynie, ktory
zabezpieczal dawne przywileje Hanzy w Anglii, a dlugi angielskie zostaly w na-
st?pnym roku cz?sciowo sptacone214.
Wi?cej trudnosci dyplomacja Zakonu miala z Holendrami, skloconymi
z Hanz^, ktora d^zyla do graniczenia swobody handlu holenderskiego na Balty-
ku. Konfliktowi zbrojnemu mi?dzy stronami na prozno usilowal zapobiec wielki
mistrz przez swoje pokojowe posrednictwo. 1IV 1438 r. wybuchla wojna mi?dzy
Hanz^ wendyjsk^ a Holendrami, wielki mistrz nie zgodzil si? jednak na wtqczcnic
si? do walki miast pruskich. Pozwolil tez na wywoz zboza z Prus, wbrew zalece-
niom Hanzy wendyjskiej i ku jej oburzeniu. Sytuacj? skomplikowalo jednak za-
garni?cie prusko-inflanckiej floty z ladunkiem soli pod Brestem przez kaprow
holenderskich. Wielki mistrz pocz^tkowo nie dopuscil do poparcia wojny z I lo-
lendrami przez miasta pruskie, ograniczaj^c si? do protestow u wladz Holandii,
a takze jej zwierzchnika, ksi?cia burgundzkiego Filipa. Nie zgodzil si? takze na
blokad? przejazdu przez Sund, forsowan^ przez miasta wendyjskiej Hanzy. Do-
piero jesieni^ 1438 r., pod wplywem oslabienia swojej pozycji wewn?trznej, Paul
von Rusdorf, pod naciskiem miast pruskich, pozbawil Holendrow prawa do po-
bytu w Prusach, d^z^c do restytucji szkod wyrz^dzonych przez nich pod Brestem.
W 1440 r. - wykorzystuj^c oslabienie wladzy Zakonu - miasta pruskie zdolaly
przeforsowac decyzj?, ze wzorem miast wedyjskich nie b?d^ korzystac z przejaz¬
du przez Sund, со wi?cej, zakazaly wywozu zboza, drewna i statkow do Flandrii
i Holandii - oznaczalo to faktyczn^ blokad? Sundu.
Spraw? konfliktu Hanzy z Holandi^ rozstrzygn^l nowy wladca dunski, Krzysz¬
tof III Bawarski, d^z^cy do porozumienia dla unikni?cia przewagi hanzeatow.
W lecie 1441 r., gdy wladz? w Prusach sprawowal juz nowy wielki mistrz, Konrad
von Erlichshausen, zawarty zostal dziesi?cioletni rozejm Hanzy z Holandi^. Jed¬
nak pruscy kupcy podpisali z Holendrami osobny uklad w Kopenhadze, dotycz;j-
cy splaty odszkodowania za zagarni?te statki z towarami, Holendrom przywro-
cono zarazem zwyczajowe prawa handlowe w Prusach215.
W polityce Konrada von Erlichshausen (1441-1449) wobec Hanzy zdecydo-
wanie gorowaly interesy terytorialne Prus. Widoczne to bylo w zamiarze ponow-
nego przywrocenia cla funtowego. Takze w stosunkach Prus z Angli^ podstaw?
stanowily potrzeby Prus, tutaj zreszt^ z uwzgl?dnieniem interesow tak miast pru¬
skich z Gdanskiem na czele, jak i interesow szlachty pruskiej, zainteresowanej
handlem z Anglikami. Mimo konfliktow z nimi na tie napasci ich kaprow na stat¬
ki gdanskie w roku 1449 wielki mistrz nie zdecydowal si? na zerwanie z nimi
stosunkow, respektuj^c interesy poddanych ziemskich i zgadzaj^c si? na rokowa-
:|4 Ibidem, s. l)8; S. Jenks, Inland, die Hunse utid Rrcuficn: Handel and Diplomatic IM7 1474,
ltd. 1-3, Kbln-Wien l‘)‘)2, s. ft I4 n.
(’.A. Liiekeiiilh, Гаи1 von Rusdorf, s. n.

322
Ko/il/ial III. IVusy Kr/y/ackic (140c>— I SIS)
ilia. Miaty one doprowadzic do odroczenia sporu i utrzymania zywych kontaktow
Anglii z Prusami, wbrew wyraznym tendenejom Hanzy wendyjskiej. Swiadczyto
lo о rozbicznosci interesow pruskich hanzeatow z wendyjsk^ Hanz^216.
Pozostata jednak tradyeja dawnej wspolpracy i opiekunezej roli Zakonu wobec
1 lanzy wendyjskiej, со znalazlo swoj wyraz w okresie walki Zakonu z Polsk^ i sta-
nami pruskimi w wojnie trzynastoletniej (1454-1466). Wprawdzie pierwsze apele
0	pomoc dla wielkiego mistrza Ludwiga von Erlichshausen, skierowane w pocz^t-
kach lutego 1454 r. do Lubeki, nie przyniosfy konkretnych rezultatow, jednak
sympatie Hanzy wendyjskiej byfy po stronie Zakonu. Zachowuj^c neutralnosc
1	nie opowiadaj^c si? wyraznie, a nawet skladaj^c gratulacje Gdanskowi z powo-
du zwyci?skiego powstania Zwiqzku Pruskiego w lutym 1454 r., Lubeka nie udzie-
liia jednak efektywnej pomocy temu miastu w postaci postulowanej pozyezki. Nie
zgodzita si? tez na przeprowadzenie werbunku 300 zaci?znych, chociaz nie utrud-
niata wiosn^ 1454 r. prowadzenia ograniezonej akcji werbunkowej przez gdan-
skiego wyslannika. Na neutralne stanowisko Lubeki wplyw wywarlo takze pismo
cesarza Fryderyka III (6 V 1454), polecaj^ce podj?cie posrednictwa w Prusach
i przywrocenie tam pokoju, a со najmniej doprowadzenie do zawieszenia broni.
Cesarz zakazywal takze udzielania pomocy zbuntowanym stanom pruskim217.
W roli mediatora lubeczanie ponownie wyst^pili we wrzesniu 1462 r., przy
czym ich interweneja w sprawy pruskie spowodowana byla nie tylko impulsami
z Rzeszy w interesie Zakonu, lecz takze d^znosci^ samych hanzeatow do przy-
wrocenia spokoju na Baltyku. Propozycja Lubeki, poparta przez Gdansk, zostala
zyezliwie przyj^ta przez krola Kazimierza Jagiellonczyka. Wiosn^ 1463 r. sekre-
larz lubecki Johann Bracht przeprowadzil rozmowy tak z Gdanskiem, jak i z wla-
dzami Zakonu. Strony polska i krzyzacka ponownie otrzymaly propozyej? Brach-
ta jesieni^ 1463 r., uzgadniaj^c termin rokowan na 1 V 1464 r. Udzial w misji
rozjemczej mialy brae, oprocz Lubeki, rowniez delegacje: Rostoku, Wismaru
i Liineburga, mieli w nich takze uezestniezye przedstawiciele trzech miast inflanc-
kich, aby nadac misji ogolnohanzeatycki charakter. Kierownikami jej byli lube¬
czanie na czele z burmistrzem Heinrichem Kastorpem i biskupem Arnoldem.
Poselstwo Lubeki i innych miast wendyjskich przybylo do Gdanska w koncu
kwietnia 1464 r., sk^d skierowalo si^ do Torunia. Obrady rozpocz^ly si? 3 VII
1464 r., przy czym kazda ze stron zajmowala osobn^ sal? na ratuszu Starego Mia-
sla Torunia. Kontakt mi?dzy nimi utrzymywany by! przez poslow hanzeatyckich,
ktorzy wobec trudnych do rozstrzygni?cia dyskusji prawno-historycznych dopro-
wadzili do powolania mieszanej, 19-osobowej komisji. Ze wzgl?du na znaezne
roznice zdan w zakresie terytorialnych ust?pstw zakonu krzyzackiego na rzecz
strony polskiej 14 VII rokowania si? zalamaly, a delegaci Zakonu w calosci wro-
cili do Chelmna, chociaz hanzeatyccy posrednicy apelowali jeszcze о podejmo-
2U) K.E. Murawski, Zwischen Tannenberg, s. 224-225; M. Biskup, Gdansk a Hazna wpotowie
XV stulecia, w: Historia Gdanska, t. I (do roku 1454), red. E. Cieslak, Gdansk 1985, s. 551-553;
Z.H. Nowak, Rechtliche und politische Beziehungen, s. 22-23; S. Jenks, England, s. 667 n.
217 E. Cieslak, Stosunek Zwiqzku Miast Hanzeatyckich do Polski w okresie wojny trzynastoletniej
1454-1466, Zll, 1. 21: 1956, s. 23 n.; M. Biskup, Trzynastoletnia wojna, Warszawa 1967, s. 240 n.

l.l. I’nlilyLt /1*wnytI'/n-i /akonu kr/y/ackicgn
323
wanic prob rozmow z poslami polskimi. Sami zas zaproponowali pozostawicnic
Zakonowi Prus wlasciwych z wyjipkicm okr?gu Elbl<|ga, natomiast Malbork i innc
zamki pozostalyby na 20 lat pod opiek^ krola, az do rozstrzygni?cia sporu przcz
komisj? rozjemcz^. 17 VII strona polska w poufnej odpowiedzi gotowa byla tylko
do niewielkich zmian terytorialnych na Pomorzu Gdanskim, preeyzujcjc blizcj
postulaty przyl^czenia cz?sci Prus na prawym brzegu Wisly, ale silnie podkresla-
y<\c koniecznosc lennego stosunku reszty Prus wlasciwych wobec Polski, a nawct
dorzucaj^c postulat koniecznosci uzyskania akceptacji krola dla nowo wybrancgo
wiclkiego mistrza. Hanzeatyccy posrednicy z gory wyrazali w^tpliwosc odnosnic
zgody Zakonu na te postulaty. Za zgod^ delegacji krolewskiej do Chelmna udala
si? cz?sc rozjemcow hanzeatyckich, ktorzy 19 VII przedlozyli tam dezydcraty
polskie, przewiduj^c mozliwosc dyskusji, szczegolnie w kwestii Malborka i Elbkjga.
Ale poslowie krzyzaccy nie zamierzali ust^pic Malborka i calego Pomorza (idaii-
skiego, a krol mial bye tylko „opiekunem i protektorem” Zakonu. 21 VII rozjcmcy
hanzeatyccy przedlozyli w Toruniu projekty mozliwych ust?pstw Zakonu, ktorc zo-
staly odrzucone przez poslow krolewskich. Oznaczalo to niepowodzenie mediae)i
hanzeatyckiej, a jej uczestnicy wrocili do Gdanska, a stamt^d do swoich siedzib2,K.
Postanowienia traktatu torunskiego z 1466 r. w istotny sposob wplyn?ty takze
na relacje mi?dzy zakonem krzyzackim a Hanz^. Na terytorium, ktore pozostalo
pod wladz^ Zakonu, znajdowalo si? tylko jedno wielkie miasto - Krolewiec, skla-
daj^cy si? z trzech cz?sci: Starego Miasta, Knipawy i Lipnika. Nalezaly one, zwtasz-
eza dwa pierwsze, nadal do Zwi^zku Miast Hanzeatyckich i uezestniezyly w jego
zjazdach, na ktorych jednak czolow^ rol? odgrywaly miasta Prus Krolewskich,
glownie zas Gdansk. Zakon utracil wowczas rol? opiekuna czy protektora Hanzy,
natomiast Stare Miasto Krolewiec i Knipawa toezyly latami spor о hierarchi?
zajmowania miejsc na zjazdach hanzeatyckich, Gdansk by! bowiem - ze wzgl?du
na dat? zalozenia - na ostatnim miejscu w hierarchii miast pruskich, nie godzil si?
jednak, aby poslowie Krolewca zasiadali po elbl^zanach, a przed poslami gdanski-
mi, z uwagi na rang? Gdanska jako czlonka krolewskiej cz?sci Prus. Spor rozpo-
cz^l si? w 1476 r. i trwal z przerwami az do konca istnienia Prus Krzyzackich.
Wielcy mistrzowie, ktorym zalezalo na prymacie stolecznego Krolewca, mie-
szali si? zreszt^ do kwestii obsylania zjazdow Hanzy przez ich stoleczny osrodek.
Nast^pilo to dopiero w 1511 r., po uzyskaniu zezwolenia od wielkiego mistrza
Albrechta. Zreszt^ z^dal on, aby poslowie krolewieccy podkreslali, ze s^ przede
wszystkim jego poddanymi i nie podejm^ zadnej akcji skierowanej przeciwko
swojej wladzy zwierzchniej, mieli tez nadal podtrzymywac pogl^d о pierwszen-
stwie Krolewca wobec Gdanska. W gruncie rzeezy udzial poslow Krolewca w zjaz¬
dach Hanzy po 1466 r. by! zalezny od woli wielkich mistrzow, ktorzy najch?tniej
pozbawiliby swoj^ stolic? czlonkostwa w Hanzie. Bylo to swiadectwem obnizenia
si? rangi i owczesnego braku przyjaznego stosunku do niej ze strony Zakonu2,,\ * 214218 E. Cieslak, Stosunek Zwiqzku Miast Hanzeatyckich, s. 52 n.; M. Biskup, Trzynastoletnia
wojna, s. 658 n.; Manserecesse II/V 374-499, zwtaszcza nr 443.
214 F. Ciause, Die (icschichtc der Stadt Kdnigsbci}>, Bil. 1, s. 141-144.

324
Kozd/ial III. IVusy Krzyzackic (1409-152S)
3.1.5.	Zakon krzyzacki w Prusach wobec Inflant
Zaleznosc krzyzackich Inflant od gal?zi pruskiej Zakonu polegala przede
wszystkim na wplywie wielkich mistrzow na obsad? urz?du mistrza krajowego,
ktory do pocz. XIV w. by! wybierany w Prusach przez wielkiego mistrza na
kapitule generalnej Zakonu. Wyrazem zaleznosci od wielkich mistrzow byly
takze wizytacje inflanckiej gal?zi dokonywane w ci^gu XIV i w pocz. XV w. przez
wizytatorow wysylanych z Prus i wnikaj^cych w zycie wewn?trzne i stan posia-
dania materialnego korporacji zakonnej220. Ale do powinnosci wladz Prus
nalezala w XIV w. pomoc zbrojna w walkach inflanckiej gal?zi i jej podwladnych
z Scjsiadami, na czele z poganskimi jeszcze Litwinami czy ruskimi (ortodoksyjny-
mi) s^siadami221.
Sytuacja ta miala ulec zmianie na pocz. XV w., gdy zarysowala si? d^znosc
mistrza krajowego Konrada von Vietinghoff (1401-1413) do bardziej samodziel-
nej polityki zewn?trznej, w sojuszu z wielkim ksi?ciem litewskim Witoldem, d^z^-
cym takze do narzucenia zwierzchnictwa ruskim republikom, Nowogrodowi Wiel-
kiemu i Pskowowi. Jednak sojusz Konrada von Vietinghoff z Witoldem doprowadzil
do ich kl?ski z Pskowem (1409). Ze wzgl?du na uklad zawarty w sierpniu 1409 r.
z ksi?ciem Witoldem wojska inflanckie nie wzi?ly udzialu w wojnie Zakonu z Pol-
skq w lecie 1409 r. Dopiero pod naciskiem wielkiego mistrza Konrad von Vieting¬
hoff wypowiedzial w koncu maja 1410 r. pokoj Witoldowi, jednak obawiaj^c si?
jcgo ataku na Inflanty, nie wyslal posilkowych oddzialow do Prus.
Po kl?sce pod Grunwaldem i po smierci wielkiego mistrza Ulricha von
Jungingen, wczesn^ jesieni^ 1410 r. wi?ksze oddzialy inflanckie przybyly do Prus,
gdzie operowaly w polnocnej strefie panstwa zakonnego, pod dowodztwem mar-
szatka krajowego Hermana Vinckego. Jesieni^ 1410 r. oddzialy te walczyly naj-
pierw na prawym brzegu Wisly, potem w ziemi chelminskiej, pomagaj^c przy
ponownym zajmowaniu miast, jak Stare Miasto Elbl^g czy Nowe Miasto Torun.
Nowy wielki mistrz, Heinrich von Plauen, probowal naklonic Konrada von Vie¬
tinghoff do dostarczenia mu wi?kszej ilosci zbrojnych, jednak spotkal si? z od-
mow^ ze wzgl?du na grozny atak Pskowa i Nowogrodu na Inflanty. Juz w grud-
niu 1410 r. mistrz inflancki odeslal z Prus cz?sc oddzialow do Inflant, takze aby
naklonic wielkiego mistrza do planowanych rokowan z Polsk^-Litw^. Vietinghoff,
obok mistrza niemieckiego Konrada von Egloffstein, uczestniczyl tez w rokowa-
niach w Nieszawie (9 XII 1410), zakonczonych zawarciem czterotygodniowego
220	Visitationen I 10, 14, 18, 54, 55.
221	M. Biskup, Livland als politischer Faktor im Ostseeraum zur Zeit des Kalmarer Union
(1397-1521), w: Der Deutsche Orden in der Zeit der Kalmarer Union 1397-1521, hrsg.
v. Z.H. Nowak, OMCTH, Bd. X, Torun 1999, s. 105 n.; idem, Wst$p, w: Inflanty w sredniowieczu.
Wfadztwa zakonu krzyzackiego i biskupdw, red. idem, Torun 2002, s. 5 n.; M. Heilman, Die Stellung
des livldndischen Ordenszweiges zur Gesamtpolitik des Deutschen Ordens von 13. bis zum 16. Jahr-
lumdcrt, w: Von Akkon bis Wien. Studien zur Deutschordensgeschichte vom 13. bis zum 20 Jh.
Festschrift zum 90. Geburtstag von Althochmeister P. Dr. Marian TumlerO.T. am 21. Oktober 1977,
hrsg. v. U. Arnold, QSGDO, Bd. 20, Marburg 1978, s. 12.

l.l. I’olilykit /ewnytr/na zakonu kr/y/ackicgo
325
rozejmu, oraz w zawarciu traktatu pokojowego z Polskcj-Litwq w Toruniu I II
1411 r., w ktorym przewidywano rowniez zalatwienie sporow Inflant z Litw^ przcz
osobnq komisj? 222.
Po 1411 r. zaznacza si? proces stopniowego oslabienia wplywu centrali mal-
borskiej Zakonu na polityk? gal?zi inflanckiej, ktora zaczynala liczyc si? przcdc
wszystkim z zagrozeniem ze strony pot?zniej^cej Litwy oraz republik pskowskiej
i nowogrodzkiej, a takze polnocnej Estonii przez krola Danii Eryka Pomorskic-
go. Objawilo si? to przy wyborze nowego mistrza inflanckiego w 1413 r., ktorym
zostal Westfalczyk Dietrich Torek (pocz. 1413-1415 r.). Jednak wybor jego na-
st^pil najpierw w Inflantach, a wielki mistrz Heinrich von Plauen tylko potwicr-
dzil go w Prusach, nakladaj^c przy tym kilka warunkow dotycz^cych zbrojncj
i finansowej pomocy dla walki z Polsk^-Litw^. Oznaczac to mialo poswi?ccnic
samodzielnosci gal?zi inflanckiej dla interesow Prus, choc w istocie stwarzalo
krok do uniezaleznienia wyboru zwierzchnika inflanckiej gal?zi Zakonu od wicl-
kich mistrzow223.
Nowy wielki mistrz, Michael Ktichmeister (1414-1422), probowal w lecie
1414 r. wci^gn^c Inflanty w wojn? z Polsk^-Litw^, nakazuj^c mistrzowi Dietri-
chowi Torckowi zaatakowanie ziem litewskich. Akcja zbrojna sil inflanckich byla
jednak bardzo ograniezona, a obiecana wi?ksza pomoc przybyla jesieni^ do Prus
zbyt pozno, aby podj^c dzialania zbrojne, w zwi^zku z zawarciem rozejmu brod-
nickiego z 7 X 1414 r.
Nast?pc? niebawem zmarlego Torcka, Nadrenczyka Siegfrieda Landera von
Sponheim (1415-1424), znowu wybrano w Inflantach, uzyskuj^c tylko zatwier-
dzenie przez wielkiego mistrza. Z obawy przed grozb^ konfliktu z Dani$ nowy
mistrz inflancki usilowal doprowadzic do pokoju Prus krzyzackich z Polsk^-Litwtp
nawet za cen? pelnego odst^pienia Zmudzi przez Zakon. Bylo to zreszt^ zgodne
z owczesnymi pogl^dami wielkiego mistrza. W roku 1416 Siegfried von Sponheim
doprowadzil do zjazdu w Wielonie Wladyslawa Jagielly i Witolda z wielkim mi-
strzem, ktory jednak nie chcial zgodzic si? na posrednictwo, liczyc na wsparcic
Zakonu przez obraduj^cy w Konstancji sobor.
Mimo roznic mi?dzy inflanck^ a prusk^ gal?zi^ Zakonu w sprawach po-
lityki zagranieznej nadal odbywaly si? wizytacje inflanckiej gal?zi przez wizy-
tatorow wielkiego mistrza (zwlaszcza w latach 1420-1421). Wi^zalo si? to
z prob^ wizytowania rowniez arcybiskupstwa ryskiego, do czego jego owczesny
zwierzchnik, Jan Ambundii, nie dopuscil. Zmierzal bowiem do zlikwidowania
dokonanej w 1394 r. inkorporaeji kapituly ryskiej do zakonu niemieckiego, со
powiodlo si? dzi?ki stanowisku kurii rzymskiej. Kapitula ryska przyj?la wkrotce
regul? augustiansk^, со stanowilo porazk? inflanckiej gal?zi Zakonu i wielkiego
mistrza224.
222	Staatsvertrage I 83; por. J. Kostrzak, Stanowisko inflanckich wladz zakonnych, s. 14 n.
223	P. Schwartz, Cher die Wahlen der livlandisehen Ordensmeister, „Mittheilungen aus dem
(Jebictc dcr (icschichtc I,iv-, P.st-, Kurlands”, Bd. 13: 1886, s. 465.
221 Visitationen I 78 80, 82; B. Jahnig, Die Hi^isehe Sache zur Zeit des Erzhisehoj's Johtinne.
Ambundii (bflS /•/.’•/J. w: I on Akkon his Wien, s. (M n.

326
Ko/.il'/.ial III. I’rusy Kr/y/'K^R O^O) IS2S)
Nowy wiclki mistrz, Nadrenczyk Paul von Rusdorf(1422-1441) usilowal za-
pewnic sobie pomoc gal?zi inflanckiej » zbl,zaWcej si? wo,n,c z Pokkn-Litw,,.
Uzyskat jednak tylko tgraniczon, pomoc zbrojn, w lece 1422 r„ pod dowodz-
twem marszalka inflanckiego Walrama von Hunsbach ktoiy rmat czuwac nad
zabezpieczeniem interest)» gal?zi inflanckiej Pod,?ta tez zostala proba ataku
z Kurlandii na polnocn, Lit»?, jednak bez w,?kszego rezultatu. Traktat melnen-
ski zostal opiec^towany takze przez stron? inflanAtb tor, reprezentowat m,s rz
Siegfried Lander von Sponheim oraz 21 urz?dn,kow Zakonu, dwoch brskupow
i dwa miasta inflanckie225-	.	.	T „	. u
Po zgonie Siegfried, von Sponheim jego nast?pc, wybrano w Inflantach Crs-
sego von dem Rutenberg (1424-1433), pochodzgeego z Niderlandow, a zahraa-
nego do Nadrenczykdw. Wybdr ten wielki mistrz Paul von Rusdorf potwierdzil
bez oporu, licz,c na zgodn, wspolprac? w k*stn Litwy. Zakon pragn,I jej unie-
zaleznienia od Polski, liczyl na ambicj? Witolda. Pomocnikiem w,elk,ego mistrza
mial byd mistrz krajowy inflancki, popiera,,cy koncepc,? Paula von Rusdorf.
Ujawnito si? to zwlaszcza po Smierci Witolda (1430), gdy zarowno wrelk, mistrz,
jak i mistrz inflancki, poparli jako jego wielkoks.,z?cego nast?pc? Swidyygielt?,
brata Wladystawa JagielV Mancka gat,i zakonu krzyzacktego uczestnrc^la
zarowno w przymierzu w Skirstymoniu (19 VI1431), jak, w wojme z Polsk,, Litw,
1431-1433 r (zob 311). Jeszcze latem 1433 r. ksi^z? Swidiygiello i mistrz inf-
lancki Cisse von dem Rutenberg probowali oblegad bezskutecznie litewskie Troki.
Schorowanv Cisse von dem Rutenberg zmarl w koncu pazdziemrka 1433 r. w Rydze.
RotГ2а^9^Sikonem aPolsk, i 1Л-»*	<M ^11433)obj,l
takze Inflanty. Zartwno Paul von Rusdorf, jak , galg mflancka Zakonu, mrel,
zaprzestac udzielania dalszego wsparcia Swidrygie e .
Nowy mistrz krajowy, Nadrehczyk Frank Krrskorf, pragn,t kontynuowac
walk? z uni, polsko-litewsk,, dlatego nie akceptowal warunkow rozejmu l?czyc
kiegik W sierpniu 1434 r. oddzialy inflanckie pospieszyly na Zmudz, aby wes-
przed tam Swid^giell?, chociaz tracil on poparce w stref.e poludniowej Litwy.
Frank Kirskorf ignoroial lakze rozmowy pokojowe Zakonu z Polsk, pod,? e
wiosn, 1435 r. w Brzefciu Kujawskim. Zdotal tez zmusic wielkrego mistrza Paula
von Rusdorf, aby doslal mu 200 marynarzy na zamki inflanckie. Przygoto-
wywal w lecie 1435 r. wielki atak na Liew?, zakonczony kl?sH wojsk zakonnycb
i Swidrygieliy nad rzek, Swi?t, kolo Wilkomierza (1 IX 1435) (zob. З.1.1.).
W bitwie tej polegta »4?kszosc urz?dnik6w inflanckich na czele z mistrzem
^"’wblkimistrz Paul von Rusdorf, apeluj,c о pomoc w Rzeszy dla podupada-
j,cej gai?zi inflanckiej, jeszcze u schytku 1435 r. z pewnym, oporam, zatwierdzil
•» Staalsvenrage 1 152, 154; W. NSbel, Michoel KUckmer.:,,. s. 94 n„ 104 n.
“	imliMkdischen Zweig do DmMm Mens, K6ln
'	чГн‘1:„г. Wojny Polski, s-191 n., t«m dalsza liter.lura; C.A, Luckeralb, Paul son Rus-
dorj\ s. 162.

(.1. Poliiyliii M vvm/tr/nn /iikonii kr/y/.ukicgo
327
na stanowisko mistr/a inflanckiego jedynego zgloszonego kandydata - Westfal¬
czyka Hcinricha von Bdckenlorde, zwanego Schiingel, uprzednio marszatka kra-
jowcgo. Nowy landmistrz zaczc}! prowadzic polityk? uniezaleznienia si? od wiel-
kicgo mistrza, nawi^zuj^c kontakty z wielkim ksi?ciem litewskim Zygmuntcm
w cclu wspolnego oslabienia pozycji Swidrygielly. Przedstawiciel Inflant, komtur
Ecllina Thomas Hungersdorf, uczestniczyl w przygotowaniach traktatu brzeskie-
go z 31 XII 1435 r. Jako kar? za atak Inflant na Litw? musialy one optacic wykup
jencow inflanckich z niewoli polskiej. Traktat brzeski mial zostac zaprzysi?zony
tak przez urz?dnikow Zakonu, jak i przedstawicieli stanow inflanckich224.
Traktat ten uchodzil latami nie tylko za uklad inflancko-litewski, lecz takze
inflancko-polski, uznawany by! takze za akt przymierza, gdyz krol polski zoslal
w nim okreslony rowniez jako „Litwanie princeps supremus”229 230 231. Kl?ska militarna
i polityczna gal?zi inflanckiej w koncu 1435 r. doprowadzila w Walk do zawi;)/ania
konfederacji (pocz^tkowo na okres 6 lat) dotycz^cej wplywu poszczegolnych bisku-
pow i stanow zwlaszcza na polityk? zagraniczn^ inflanckich wladztw Zakonu*41.
Wybor nast?pcy mistrza krajowego inflanckiego po smierci Hcinricha von
Bockenforde (1437) doprowadzil do sporu wewn?trznego w zakonie krzyzackim.
Wielki mistrz, wbrew stanowisku wi?kszosci braci inflanckich, odrzucil kandyda-
tur? Westfalczyka Heidenreicha Vinckego von Overberg i udzielil poparcia
Nadrenczykowi Heinrichowi Nothlebenowi. Do sporu wmieszal si? takze mistrz
krajowy niemiecki Eberhard von Seinshaim, ktory potwierdzil wybor Heidenrei¬
cha Vinckego na mistrza inflanckiego (zob. 3.2.). Dopiero nowy wielki mistrz,
Konrad von Erlichshausen, zatwierdzil w kwietniu 1441 r. Heidenreicha Vincke¬
go von Overberg jako mistrza inflanckiego232. Udalo mu si? tez uciszyc konflikty
w inflanckiej gal?zi i przywrocic zwyczaj wizytowania Inflant, со akcentowalo
tradycyjn^ zaleznosc inflanckiej gal?zi od centrali w Malborku233.
W latach 40. XV w. widoczna jest pewna koordynacja polityki gal?zi inflanckiej
z prusk^. Wielki mistrz by! zwolennikiem odbudowy wplywow Zakonu na calych
Inflantach, dlatego nie zostala odnowiona konfederacja z Walk z 1435 r. Popic-
ral takze dzialania mistrza krajowego Vinckego von Overberg, zmierzaj^ce do pod-
niesienia przewagi Inflant, oraz jego polityk? wobec wladcow skandynawskich2’1.
Nast?pca wielkiego mistrza - Ludwig von Erlichshausen (1450-1467) - wy-
kazywal slabsze zainteresowanie sprawami Inflant, w ktorych w 1450 r. dokona-
no wyboru dwoch kandydatow na nast?pc? zmarlego mistrza krajowego. Wielki
mistrz wyznaczyl Johanna Mengedego, zwanego Osthof, Westfalczyka о umiar-
kowanym charakterze (1450-1469). Juz w 1451 r. doszlo do wizytacji Inflant
229	Staatsvertrage I 181.
230	A. Klodzinski, Stosunki Polski i Litwy z Inflantami przed zatargiem z r. 1556/7, KH, t. 22:
1908, s. 355 n.
231	J. Kostrzak, Stanowisko inflanckich wladz zakonnych, s. 127.
232	C.A. Liickerath, Paul von Rusdorf, s. 177 n.; L. Fcnske, K. Militzer, Ritterbrudcr im liv-
Idndischen Zwcig, s. 677; K.E. Murawski, Zwischcn Tannenberg, s. 50 n.
233	Visilalioncn I 102, 104, 106-111.
24 K.E. Murawski, Zwischcn lanncnbcrg, s. 154 155.

328
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
krzyzackich przez wizytatorow wielkiego mistrza. Podkreslila ona trwaj^c^ zalez-
nosc gal?zi inflanckiej od pruskiej235.
Sytuacja ta ulegla jednak szybkiej zmianie po zbrojnym powstaniu stanow
w Prusach i po poddaniu si? ich Krolestwu Polskiemu. Podci?lo to pozycj? Lud-
wiga von Erlichshausen, zmuszonego do szukania pomocy takze u inflanckiej
gaf?zi. Jednak mistrz inflancki, zagrozony pretensjami krola dunskiego Chrystia-
na I Oldenburskiego do wi?kszych zamkow inflanckich, jako ceny za pomoc dla
pruskiej gal?zi Zakonu, oraz obawiaj^c si? ataku Litwy na Inflanty, bardzo ostroz-
nie angazowal si? w sprawy pruskie. Dopiero wiosn^ 1455 r. doslal morzem 600
zbrojnych. Po zawarciu pokoju z krolem dunskim Chrystianem I (X 1455) od-
dzialy inflanckie z Krolewca w listopadzie 1455 r. obsadzily Klajped?, со umoz-
liwilo korzystanie z drogi l^dowej wzdluz wybrzeza Baltyku. Wielki mistrz liczyl
na znaczn^ pomoc finansow^ Inflant przy splacaniu zaleglego zoldu zaci?znym.
Istotnie, stany inflanckie w lutym 1456 r. uchwalify podatek na ten cel, jednak
z obiecanej kwoty 100 000 florenow mistrz inflancki przyslal do pazdziernika
1456 r. tylko 13 000 florenow236.
Po opuszczeniu Malborka przez wielkiego mistrza w czerwcu 1457 r. jego
pozycja wobec gal?zi inflanckiej ulegla oslabieniu. Johann Mengede obawial si?,
ze w razie utraty wladzy nad cafymi Prusami przez wielkiego mistrza, takze pol-
nocna Estonia przejdzie w obce r?ce. Dlatego w 1459 r. uzgodnil z wielkim
mistrzem, iz odst?puje swoje prawa do Harii i Wironii gal?zi inflanckiej. Nie-
wielkiej pomocy zbrojnej oddziafy inflanckie udzielify wielkiemu mistrzowi
na pocz. 1464 r., juz po upadku Gniewu. Jednak prosby Ludwiga von Erlichs¬
hausen о doslanie mu pieni?dzy i liczniejszego oddzialu wojskowego nie przy-
niosty rezultatu. Natomiast mistrz inflancki Johann Mengede poparl juz w 1463 r.
projekt posrednictwa pokojowego zgloszonego przez miasta Hanzy na czele z Lu-
bek$, dlatego w rokowaniach w Toruniu, w czerwcu-lipcu 1464 r., uczestniczyli
takze marszalek inflancki Gerhard von Mallinckrodt i przedstawiciele kilku miast
inflanckich237.
W koncu stycznia 1466 r. mistrz inflancki wyslal do Prus oddzial licz^cy
ok. 600-700 zbrojnych z marszalkiem Gerhardem von Mallinckrodt, ktory jednak
nie odegral juz wi?kszej roli w dzialaniach wojennych wiosn^ 1466 r. Przy koncu
wojny wielki mistrz nie mogl juz liczyc na zadn^ pomoc z Inflant, gdzie bez w^t-
picnia zachowywano rezerw? wobec oczywistej przegranej Zakonu. Dlatego w ro¬
kowaniach pokojowych Zakonu z Polsk^ w Toruniu, we wrzesniu i pazdzierniku
1466 r., gal^z inflancka nie wzi?la udzialu, nie wyst^pila tez w akcie traktatu po¬
kojowego.
Formalnie oslabiony po traktacie torunskim 1466 r. wielki mistrz nadal spra-
wowal zwierzchnictwo nad gal?zi$ inflanck^ Zakonu. Jednak po zgonie Johanna
Mengedego w 1470 r. zgloszono wielkiemu mistrzowi do zatwierdzenia tylko
jednego kandydata na mistrza krajowego - Johanna Walthera von Heerse -
's Visitationcn II 143, 145, 147, 159, 161.
M. Iliskup, Trzynastoletnia wojna, s. 334, 390, 417, 474.
'7 Ibidem, s. 646, 652, 656, 658 n.

3.1. Polityka zcwn^trzna zakonu krzyzackiego
329
oznaczalo to tylko formaln^ akceptacj? i ostabienie wplywu gal?zi pruskiej na
inflanck^238.
Kolejni mistrzowie inflanccy realizowali wlasn^ polityk? zagraniczn^, zwlasz-
cza wobec republik Pskowa i Nowogrodu Wielkiego oraz coraz grozniejszej Mo-
skwy, przy czym duze znaczenie miala postawa Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego.
Szczegoln^ rol? odgrywal mistrz inflancki Bernd von der Borch (1471-1483),
ktory d^zyl do przej?cia przez Zakon arcybiskupstwa ryskiego239. Po smierci ar-
cybiskupa Sylwestra Stodeweschera (1479) zabiegal о wprowadzenie na tron ar-
cybiskupi jego kuzyna, biskupa rewalskiego Simona von der Borch. Wielki mistrz
Martin Truchsess von Wetzhausen (1477-1489) w pol. 1481 r. zwrocil si? do Si¬
mona von der Borch z wezwaniem do wyjasnienia sytuacji arcybiskupstwa ryskie¬
go i zarazem zapowiedzial przeprowadzenie wizytacji Inflant oraz zwolanie wiel-
kiej kapituly Zakonu240. Na prosb? mistrza inflanckiego termin wizytacji zostal
odlozony, ale sytuaeja Borcha ulegla pogorszeniu. Wprawdzie cesarz Fryderyk 111
w kilku dokumentach z pol. 1481 r. przekazal mu wladz? nad arcybiskupstwem
ryskim jako lennem cesarskim, jednak kuria rzymska nie uznala decyzji cesarza
i mianowala swego arcybiskupa, Stefana Grubego, ktory w walce przeciw Bor-
chowi zyskal wsparcie wielkiego mistrza oraz miasta Rygi. Bernd von der Borch
musial w koncu zrezygnowac ze stanowiska mistrza krajowego Inflant.
Jego nast?pc^ zostal, najpierw jako namiestnik, Johann Freitag von Loring-
hoven (listopad 1483-styczen 1485). Potwierdzenie jego wyboru na mistrza krajo¬
wego przez wielkiego mistrza Martina Truchsessa nast^pilo dopiero w styezniu
1485 r., gdyz pocz^tkowo nie budzil on wi?kszego zaufania w Krolewcu241. Jednak
wielkiemu mistrzowi powiodlo si? przeprowadzenie wizytacji inflanckiej w 1. pol.
1488 r. i byla to ostatnia wizytaeja Inflant przeprowadzona za spraw$ wielkiego
mistrza242. Johann Freitag uzyskal takze zasilki pieni?zne z Prus Krzyzackich
w czasach nowego wielkiego mistrza, Johanna von Tiefen (1489-1497), niew;}t-
pliwie na prowadzenie walki zbrojnej z Moskw^, jednak nie zawsze udawalo si?
to na skutek oporow stanow pruskich (jak w 1490 r.)243. Po smierci Johanna Frci-
taga w maju 1494 r. na jego nast?pc? zostal wybrany Wolter von Plettenberg
(1494-1535), ktory bez trudnosci uzyskal zatwierdzenie wielkiego mistrza Johanna
von Tiefen. Zagrozenie zewn?trzne Inflant ze strony gubernatora Szwecji Stcna
Sturego, krola dunskiego Jana oraz ze strony Moskwy, sprawilo, iz Wolter von
Plettenberg, mimo pewnej roznicy interesow politycznych, zmuszony by! utrzy-
mywac zgodne stosunki z nowym zwierzchnikiem Zakonu, ksi?ciem Friedrichem
von Sachsen (1498-1510)244.
238	P. Schwartz, Uber die Wahlen der livlandischen Ordensmeister, s. 468.
239	K. Neitmann, Um die Einheit Livlands. Der Griff des Ordensmeisters Bernd von der Borch
nach dem Erzstift Riga um 1480, w: Deutsche im Nordosten Europas, hrsg. v. H. Rothc, Koln I99I,
s. 109 n.
240	Visitationen II 191, 193.
241	L. Fenskc, K. Militzcr, Rittcrbruder im livlandischen Zweig, s. 229-230.
2	Visitationen II 197-202.
M' L 1 Halle, Der Stoat des Deutschcn Ordcns, s. 93.
2,1 M. liisktip. I n land al\ polifischcr l'aktot\ . I .M n

330
Rozdzial HI. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
Wielki mistrz aprobowal projekt przymierza antymoskiewskiego krzyzackich
Inllant z Wielkim Ksi?stwem Litewskim, ale pod warunkiem, ze Litwa zawrze
takze sojusz z Prusami, aby unikn?ly one ewentualnego ataku zbrojnego krola
Jana Olbrachta. Jednak Plettenberg zdecydowal si? na zawarcie dziesi?cioletnie-
go ukladu z Aleksandrem Jagiellonczykiem (3 III 1501), z wyl^czeniem pomocy
litcwskiej w przypadku walki w Prusach. Dlatego uklad ten spotkal si? z oporem
wiclkiego mistrza Friedricha245. Po smierci Aleksandra Jagiellonczyka (1506)
i przej?ciu wladzy na Litwie oraz w Koronie polskiej przez Zygmunta Jagiellon¬
czyka (Starego), Wolter von Plettenberg przestal liczyc na wspolne dzialanie z Wiel¬
kim Ksi?stwem Litewskim. Umacnial go w tym wielki mistrz Friedrich von Sach¬
sen. Dlatego przymierze litewsko-inflanckie nie zostalo odnowione, a krol
Zygmunt sam toczyl walk? z Moskw^. Plettenbergowi powiodlo si? uzyskanie
w 1509 r. przedluzenia ukladu rozejmowego z Moskw$ na dalsze 14 lat, z tym,
ze nie mogl udzielac zbrojnej pomocy Polsce ani Litwie. Doprowadzilo to do
neutralizacji Inflant, chociaz za cen? pewnej izolacji dyplomatycznej i politycznej,
takze wobec Prus Krzyzackich246.
Zapewnilo to jednak dalsz^ egzystencj? konfederacji pi?ciu duchownych
wladztw inflanckich na czele z zakonem krzyzackim. Dlatego Plettenberg nieuf-
nic przyj^l zblizenie si? wielkiego mistrza Albrechta von Brandenburg-Ansbach
(1511-1525) do Moskwy i zawarcie z пщ antypolskiego i antylitewskiego ukladu
(1517). Wolter von Plettenberg faktycznie d^zyl do pelnego uniezaleznienia si?
od pruskiej gal?zi Zakonu, со nie oznaczalo natychmiastowego zerwania z пц247.
W czasie „wojny pruskiej” wielkiego mistrza Albrechta z Polsk^ Plettenberg
zwlekal z udzieleniem Prusom wi?kszej pomocy militarnej i finansowej248. Przez
swoich poslow mistrz inflancki zamierzal nawet w 1520 r. doprowadzic do rozej-
mu Zakonu z Polsk^, aby uchronic go od calkowitego upadku. Albrecht jednak
chlodno przyj^l poslow Plettenberga, powoluj^c si? na rady pralatow i dostojni-
kow Zakonu, bronil tez realnosci przymierza z Moskwy. Nadal zas prosil о wi?k-
sze zaufanie do siebie i о doslanie pieni?dzy. Pragn^l tez, aby Inflanty uczestni-
czyly w planowanych rokowaniach pokojowych z Polsk^ w Toruniu w czerwcu
1520 r.
Jednak Plettenberg, akceptuj^c zamiar podj?cia rokowan pokojowych, od-
rzucil propozycj? doslania takze swego przedstawiciela. Gotow by! dostarczyc
wiclkiemu mistrzowi jedynie 2000 hornguldenow, postulowal tez zrealizowanie
przez wielkiego mistrza obietnicy odst^pienia pelnego zwierzchnictwa nad Hari^
i Wironic}249.
245	W. Lenz, Die auswartige Politik des livlandischen Ordensmeisters Walter von Plettenberg
bis 1510, Riga 1929, s. 80.
246	E. Wimmer, Die Russlandpolitik Wolter von Plettenberg, w: Wolter von Plettenberg der
grofite Ordensmeister Livlands, hrsg. v. N. Angermann, Ltineburg 1985, s. 90.
247	R. Wittram, Baltische Geschichte, Miinchcn 1954, s. 58.
•MK M. Biskup, „Wojna pruska'\ s. 89, 137, 241-244.
,цч Ibidem, s. 241 n.

3.1. I’oliiyka /cwnytr/na zakonu krzyzackicgo
331
W sierpniu 1520 r. wielki mistrz, w zamian za pomoc finansowcj na walk?
z Polsk^, zgodzil si? na przekazanie mistrzowi inflanckiemu pelnej wtadzy poli-
tyczno-prawnej nad polnocn^ Estonia W dokumencie wystawionym 29 IX 1520 r.
zapewnial swobod? wyboru tylko jednego kandydata na mistrza krajowego, a takzc
potwierdzal prawne odst^pienie Harii i Wironii inflanckiej gal?zi; w zamian mistrz
inflancki przeslal Albrechtowi 30 000 hornguldenow oraz 100 konnych250.
Jednak w pocz. 1521 r. przestano juz w Inflantach wierzyc w celowosc dalszcj
walki Albrechta z Polsk^. Nast^pilo to w okresie, gdy utrwalala si? zaleznosc ca-
lych Inflant od Rzeszy Karola V Habsburga. Powodem tego bylo nadanie w 1520 r.
przez Karola V zakonowi krzyzackiemu i czterem biskupstwom praw Icnnych
oraz okreslanie ich zwierzchnikow jako ksi^zqt Rzeszy. Dlatego wydarzenia z lat
1521-1525 w Prusach malo juz interesowaly gal^z inflanck^, ktora po zawarciu
tzw. kompromisu torunskiego odmawiala Albrechtowi wszelkiej pomocy finan-
sowej, powoluj^c si? na zubozenie i zadluzenie Inflant na skutek wydatkow na
wojn? prusk^251. Wyjazd Albrechta z Prus do Rzeszy (10 IV 1522) ograniczyl
zreszt^ jego kontakty z gal?zi^ inflanck^. W zamian za kolejn^ pomoc finansowi)
w wysokosci 24 000 hornguldenow Albrecht musial si? zgodzic na zupelne od-
dzielenie si? Inflant od gal?zi pruskiej Zakonu i od zaleznosci od wielkiego mi¬
strza. 24 1 1523 r. Wolter von Plettenberg wystawil dokument powtarzaj^cy zapis
wielkiego mistrza z 29 IX 1520 r. (razem z transumptem dokumentu wielkiego
mistrza Ludwiga von Erlichshausen z 1459 r.) zapewniaj^cy Inflantom krzyzackim
peln^ wlasnosc polnocnej Estonii, a takze szereg swobod polity czno-prawnych,
I^cznie z prawem samodzielnego przyj?cia regaliow. Uklad krakowski Albrechta
z Polsk^ z 8 IV 1525 r. przeci^I ostatecznie resztki zaleznosci Inflant, ktorych
postawa w pewnej mierze wplyn?la na proces zblizenia si? wielkiego mistrza do
koncepcji sekularyzacji Prus252.
250	Ibidem, s. 304 nn., 361 n.
251	O. Harnack, Livland als Gebiet des deutschen Reiches vom dreizehnten bis sechzehnten
Jahrhundert, „Preubische Jahrbiichcr”, Bd. 67: 1801, s. 360 n.; П. Joachim, Die Politik des letzlen
Hochmeisters, Tl. 3, s. 7 n.
I'. Joachim, Die Politik des letzlen Hochmeisters, Tl. 3, s. 80-00, 360 366; M. Biskup,
IAvlnnd ids politischei Inktor, . 128.

3.2.	Kryzys wladzy terytorialnej
Slawomir Jozwiak
3.2.1.	Laicyzacja zakonu krzyzackiego i kryzys
zycia wewn^trznego
Tresc formulowanych od pol. XIV w. na kapitulach generalnych szczegolo-
wych Ustaw kolejnych wielkich mistrzow daje wyrazn^ podstaw? do wniosku, ze
wsrod czlonkow zakonu krzyzackiego szerzyly si? wowczas coraz cz?sciej pewne
niepokoj^ce zjawiska, ktore nie tylko negatywnie rzutowaly na porz^dek funk-
cjonowania poszczegolnych konwentow, lecz rowniez z czasem na ogolny obraz
wladzy w spoleczenstwie i sprawnosc jej dzialania. Z przekazow tych wynika, ze
bracia dopuszczali si? lamania zwlaszcza dwoch fundamentalnych zasad zycia
monastycznego, a mianowicie ubostwa i posluszenstwa. W tym pierwszym zakre-
sie stopniowo pojawialo si? zamilowanie do luksusu (oddzielne pomieszczenia-
-komnaty na zamkach, indywidualne posilki, gromadzenie wystawnych sprz?tow,
klejnotow, wlasnego uzbrojenia i wyposazenia wojskowego, swieckie rozrywki,
polowania itd.). Co wi?cej, bracia coraz cz?sciej, niezgodnie z liters Reguty, or-
ganizowali sobie wlasne, nielegalne dochody. Taka sytuacja w skali owczesnej
Europy nie byla zjawiskiem odosobnionym, gdyz w tym czasie daje si? zauwazyc
powazny kryzys zycia monastycznego. Zreszt^ negatywny przyklad szedl z gory,
gdyz ci wielcy mistrzowie, ktorzy formulowali nowe Ustawy, maj^ce zahamowac
negatywne zjawiska w Zakonie, sami prowadzili coraz bardziej zeswiecczone zycie
dworskie, со wyraznie obrazuj^ juz krzyzackie zrodla skarbowe z przel. XIV
i XV w.1 W tym czasie, na ograniczon^ jeszcze skal?, zacz?la si? rowniez poja-
wiac niesubordynacja braci wobec przelozonych.
1 Statuten, s. 147 nn.; T. Jasinski, Was assert die Hochmeister der Deutschen Ordens und ihre
(iiiste am Anfangdes 15. Jhs?, „Studia Historica Slavo-Germanica”, vol. 18: 1991-1992, s. 15-25;
(i. Kucharski, Zycie codzienne i dworskie wielkich mistrzow krzyzackich w swietle Manenhurgcr
Iresslcrhuch z lat 1399-1409, RDSiG, t. 61: 2001, s. 171-207; S. Jozwiak, Polowania wielkich
misttzow zakonu krzyzackiego w wojtostwie hratiahskim и’ XlV poezqtkach XV wicku, /\ I, 1. 67:
2002,/.2, s. 7 16.

3.2. Kryzys wladzy terytorialnej
333
Przegrana wojna z Polsk^ i Litw^ (1409-1411) pogl^bila negatywne zjawiska,
ktore odbily si$ nie tylko na sytuacji panstwa krzyzackiego w Prusach, ale rowniez
i samego Zakonu. Wydatki na zaci^znych i koniecznosc splaty wielkich kontry-
bucji sprawity, ze po raz pierwszy w dziejach wladze krzyzackie stan^ly wobec
problemu braku srodkow finansowych. Zubozenie dotkn^lo rowniez czlonkow
samej korporacji. Sytuacja ta przekladala si$ takze na jakosc zycia zakonnego.
Odt^d wielcy mistrzowie starali si$ wprowadzac reformy, ktore z jednej strony
mialy przyczynic si$ do uzdrowienia struktury wewn^trznej Zakonu, z drugiej
natomiast wzmocnic centralne i terytorialne organa wladzy panstwowej (stano-
wi^ce niezmiennie monopol krzyzacki) wobec narastaj^cego konfliktu z podda-
nymi. Przy czym, swiadomi koniecznosci dokonania reform, kolejni wielcy mi¬
strzowie paradoksalnie nie starali si$ zmieniac anachronicznych juz w znacznej
cz^sci przepisow trzynastowiecznej Reguty i Zwyczajow, a wprowadzali jedynie na
kolejnych kapitulach generalnych nowe Ustawy, ktore wskazuj^c nieustannie na
te same bol^czki, nawolywaly do powrotu do pierwotnej prostoty zycia zakonne¬
go2. Natomiast same zjawiska negatywne jedynie si$ pogl^bialy. Bracia lekcewa-
zyli modlitwy w ramach godzin kanonicznych, niektorzy nawet nie znali podsta-
wowych, takich jak na przyklad Ojcze Nasz, nie ucz^szczali na msze, pozyczali
b^dz przekazywali testamentem osobom swieckim wlasne pieni^dze, uprawiali
gry hazardowe (nawet w refektarzach konwentow), prowadzili indywidualny han-
del, wloczyli si$ po nocach poza wlasnym klasztorem itd.3 Z pewnosci^ kadra
zakonu krzyzackiego prezentowala coraz nizsze morale takze z racji tego, ze po
1410 r. spadla atrakcyjnosc tej instytucji wsrod szlachty niemieckiej, st^d zmniej-
szala si$ liczba, a со za tym idzie - rowniez duchowy, moralny i intelektualny
poziom wst^puj^cych do niej kandydatow. Nie brakowalo takze coraz cz^stszych,
gorsz^cych konfliktow mi^dzy bracmi a ich przelozonymi4.
Przyklad konfliktow wewn^trznych w Zakonie szedl rowniez z gory. Trzcj
kolejni wielcy mistrzowie: Heinrich von Plauen, Michael Kiichmeister oraz Paul
von Rusdorf utracili swoje godnosci pod presj^ krytykuj^cych ich polityky we-
wn^trzn^ b^dz zagraniczn^ dygnitarzy. Szczegolnie powazne rozmiary przyhral
konflikt z lat 1437-1441, w czasie ktorego mistrz niemiecki Eberhard von wSeins-
heim, niezadowolony zwlaszcza z polityki zagranicznej Paula von Rusdorf, za-
kwestionowal prerogatywy wladzy wielkiego mistrza nad calym Zakonem. Byt to
juz czas, gdy drogi trzech gat^zi (pruskiej, inflanckiej i niemieckiej) powaznie sic;
2	U. Arnold, Reformatorskie tendencje w zakonie krzyzackim w Prusach w I polowie XV
wieku, ZH, t. 45: 1980, z. 4, s. 7-19.
3	OBA 10631, komtur radzynski w 1451 r. skarzyt щ wielkiemu mistrzowi, iz jcdcn z braci
z podlegtego mu konwentu przyszedi pijany na modlitwy do kaplicy, rzucil si^ z nozem na jakie-
gos slug?, a przy okazji sprofanowat Najswi^tszy Sakrament.
4	OBA 4984; R. Wegner, Ein Pommersches Herzogthum und cine Deutsche Ordens-Komthu-
rei. Kulturgeschichte des Schwetzer Kreises, Tl. 1-2, Geschichte des Schwetzer Kreises I, Posen
1872, s. 194-198; J. Voigt, Geschichte Marienhurgs, der Stadt und des Haupthauses des deutschen
Ritter-Ordens in PreufU7/, Kbnigsberg 1824, s. 338 339, komtur gnidzi;}d/ki w 1428 i\, na pole-
cenie wielkiego misti/a, naka/al spisae zeznania swiadkow krwawej bojki, do ktore j dos/lo na
zaiuku w Swieeiu miyd/y lamlejs/ym komturem /amkowym a /ar/;|de;| kuelmi.

334
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie {1409-1525)
rozeszty. Wowczas to, w zwi^zku z wyborem mistrza inflanckiego (1438), niejako
przy okazji, po raz pierwszy na tak^ skal$ wybucht mi^dzy tamtejszymi bracmi
ewidentnie jami^cy obowi^zuj^ce dot^d przepisy Statutow konflikt о nacj$ czton-
kow Zakonu, a со za tym idzie - о terytorialne parytety na urz^dach. Wi^kszosc
Krzyzakow pochodzenia westfalskiego opowiedziata si$ mianowicie za wojtem
z Wenden, Heidenreichem Vinckem von Overberg, podczas gdy mniejszosc z Nad-
renii za wojtem z Jerwen, Heinrichem Nothlebenem. Wielki mistrz, z racji swo-
jego pochodzenia, popart kandydata mniejszosci, czym pogt^bit jedynie konflikt,
ktory bardzo szybko przeniost si$ do samych Prus, gdzie pod koniec 1439 r. prze-
ciwko Paulowi von Rusdorf wyst^pila cz$sc braci (gtownie z konwentow potnoc-
no-wschodnich, zwtaszcza z Krolewca, Brandenburga i Balgi) niezadowolona ze
stosowanego przez niego terytorialnego kryterium awansow w Zakonie i prowa-
dzonej przez protegowanych przez niego dygnitarzy polityki finansowej. Konflikt
byt na tyle gwattowny i powazny, ze po raz pierwszy w dziejach krzyzackiego
wladztwa terytorialnego obie strony zwrocily щ о pomoc w jego rozstrzygni^ciu
do stanow pruskich, przyczyniaj^c si$ tym samym do wyraznego wzrostu ich zna-
czenia politycznego. Ostatecznie, w maju 1440 r., zawarto kompromis, ktory jed-
nak nadal zaktadat rozdzielanie urz^dow wraz z miejscami w wewn^trznej i ze-
wn^trznej radzie wielkiego mistrza wedtug parytetow narodowosciowych. W sumie
na dluzsz^ met$ byto to zjawisko niekorzystne, gdyz odt^d przestano zwracac
uwag$ na profesjonalizm ewentualnego kandydata, a jedynie na jego pochodze-
nie terytorialne. Przy tej okazji najwyzszy zwierzchnik Zakonu zrzekt si$ rowniez
prawa do stosowania jakichkolwiek represji wobec buntownikow5.
Ostatecznie tego typu konflikty przyczyniaty si$ do upadku autorytetu wielkie¬
go mistrza jako zwierzchnika korporacji zakonnej i wtadcy panstwa. Tym samym
kolejne proby reform podejmowane w latach 40. XV w. przez Konrada von Er-
lichshausen na niewiele si$ zdaty. Ten z kolei najwyzszy zwierzchnik Zakonu pro-
bowat bowiem przede wszystkim zwalczac tworz^ce si$ coraz cz^sciej wewn^trz-
ne frakcje w korporacji, nielegalne ucieczki z konwentow (najcz^sciej z Prus do
Rzeszy, gdzie zyto si$ wygodniej, niejednokrotnie przy jednoczesnym powrocie
do zycia swieckiego) i plag$ przekazywania bytym dygnitarzom w dozywocie docho-
dow b^dz nizszych rang^ urz^dow wraz z zamkami. Niektorzy z nich przy tej oka¬
zji nielegalnie przywtaszczali sobie duze sumy ze skarbca malborskiego. Podej¬
mowane przez wielkiego mistrza proby reformatorskie, jak i cz^sto zarz^dzane
przez niego wizytacje poszczegolnych konwentow, na niewiele si$ jednak zdawaty6.
Wojna trzynastoletnia (1454-1466), a w jej konsekwencji utrata przez Zakon
bogatszych i bardziej zurbanizowanych obszarow panstwa, jedynie pogl^bila ze-
s C.A. Liickerath, Paul von Rusdorf. Hochmeister des Deutschen Ordens 1422-1441, QSGDO,
Bd. 15, Bad Godesberg 1969, s. 173 n.; M. Biskup, Wsprawie planow reformy zakonu krzyzackie-
go w Prusach w polowie XV wieku, w: Spoleczenstwo, gospodarka, kultura, red. S. Herbst, War¬
szawa 1974, s. 31-43.
Visitationen I 70, s. 81 n.; II 166-179, s. 99-161; K.F. Mmimski, Zwischen Tannenberg and Thom.
I)ic (leschichtc des Deutschen Ordens unter dem Hochmeister Konrad von Erliehshausen 1441-I44V,
Gottingen 1953, s. 57 70; M. Biskup, Wsprawie planow reformv zakonu krzyzackiego, s. 31 43.

3.2. Kryzys wladzy terytorialnej
335
swiecczenie zycia Krzyzakow w Prusach. Po 1466 r. daje si? zauwazyc, ze poszcze-
golni wielcy mistrzowie i administratorzy teiytorialni walczyli przede wszystkim
о utrzymanie wlasnych, w miar? wystarczaj^cych dochodow z podleglych im urz?-
dow. Zdarzaly si? wi?c coraz cz?sciej tego typu sytuacje, ze najwyzsi dygnitarzc
Zakonu, wraz z samym wielkim mistrzem, zapozyczali si? u innych urz?dnikow
krzyzackich, ktorzy nierzadko dysponowali wyzszymi dochodami niz ich zwierzch-
nicy. Co szczegolnie interesuj^ce, pozyczki te byiy udzielane na procent lub pod
zastaw terytoriow b^dz uzyskiwanych z nich wplywow finansowych. Dochodziio
rowniez do takich przypadkow, ze niektorzy wyzej stoj^cy w hierarchii bracia
probowali za pieni^dze kupowac dla siebie bardziej dochodowe urz?dy teryto-
rialne, gdyz ich posiadanie dawaio zainteresowanym okazj? do wzbogacenia si?.
Wymownego przykladu, jak bardzo lekcewazono juz wowczas nadal przeciez obo-
wi^zuj^ce zasady Regufy zakonnej, dostarczaj^ wypadki z roku 1472. Jeden z brad
krzyzackich z Krolewca w napisanym przez siebie liscie zaz^dal wowczas od bur-
mistrzow gdanskich zwrotu pozyczonych im przed osiemnastoma laty 50 grzywien.
Przy okazji zastrzegai, aby ojcowie miasta nie oddawali ich przypadkiem wielkie-
mu mistrzowi, nawet gdyby ten domagal si? ich osobiscie, wysuwaj^c pod adresem
pozyczkodawcy nieprawdziwy - w jego rozumieniu - zarzut о ich bezprawnym
zawiaszczeniu z kasy Zakonu. Autor listu podkreslal bowiem, ze pieni^dze te s;>
jego wlasnosci^ i nie zdobyi ich nielegalnie, lecz zarobii je na rybolowstwie7.
Na obraduj^cych w 1480 i 1492 r. kapituiach wielcy mistrzowie podj?li ostat-
nie proby uzdrowienia Zakonu. Bracia krzyzaccy odnosili si? jednak do ich po-
stanowien bez entuzjazmu, gdyz bardziej czuli si? juz wowczas czlonkami jednc-
go stanu, ktory pragn^l zachowac ekonomiczne i polityczne przywileje, niz
korporacji zakonnej. Oczywiscie na tym etapie nie bylo juz mowy о zakazie po-
siadania wlasnosci prywatnej, a jedynie о probie rozci4gni?cia kontroli nad do¬
chodami poszczegolnych urz?dnikow. Nowosci^ obu tych kapitul bylo zwroccnic
uwagi na wyraznie zarysowuj^cy si? podzial braci na biednych (zwyklych czlon-
kow poszczegolnych konwentow) i bogatych (posiadaczy urz?dow), со oczywiscie
teoretycznie starano si? zwalczac. Wi^zalo si? z tym rowniez zjawisko nierownc-
go karania lami^cych Ustawy zakonne. W szczegolnie trudnej sytuacji znajdowa-
li si? bracia starzy i chorzy, ktorych pozbawiono opieki. W sumie jedynym clc-
mentem odrozniaj^cym owczesnych Krzyzakow od zwyklych swieckich byt ze
zrozumialych wzgl?dow (Reguta) obowi^zuj^cy ich nadal zakaz wst?powania w zwiijz-
ki malzenskie i przekazywania swojej prywatnej wlasnosci naturalnym spadko-
biercom8. Gdy do tego doda si? przeforsowane przez dwoch ostatnich wielkich
mistrzow na przel. XV i XVI w. przeksztalcenia ustrojowe, wprowadzajqce opo-
datkowanie braci zakonnych i zlamanie ich monopolu na wyl^cznosc sprawowania
7 APG, Korcspondcncja miasta Gdanska 300 D/40, 102.
H L. Drallc, I)cr Staat des Deutschen Ordens in Preufien tuich dem II. Phonier Pricdcn. Un-
tersuchungen zur dkononiischen and stiindepolitischcn (leschichte Altprcufiens zwischen 14()() nnd
1447, Wiesbaden 107S, s. I2K n.; M. Uiskup, Pinny refonnv Zakonu Krzyzackic^o vv Prusach z 1442
roku, w: Prusy Polska Puropa. Stadia z dziejow srcdniowiccza i czasthy nowozytnydu led.
Л. Kad/iminski, .1. Ilmdeeki, lot ini 1000, s. 211 2NS

336
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
urz?dow w centralnych i terytorialnych organach wladzy w panstwie, wowczas
dostrzeze si? w tych posuni?ciach prost^ drog? do calkowitej sekularyzacji pan-
stwa. Funkcjonowania rekrutuj^cego si? w znacznej mierze z grona osob swieckich
krolewieckiego dworu wielkiego mistrza Friedricha von Sachsen od konca XV w.
nie regillowaly juz Statuty zakonne, ale specjalnie wydawane w tym celu przepisy
okreslane mianem Hofordnung9. W sumie wi?c sekularyzacja panstwa, do ktorej
doszlo formalnie w 1525 r., byla naturaln^ konsekwencj^ owczesnych mentalnych
i obyczajowych przemian stoj^cych na jego czele wladcow-czlonkow zakonu krzy-
zackiego.
3.2.2.	Zmiany w funkcjonowaniu organow
wladzy centralnej
Przegrana wojna z Polskfj i Litw^ w latach 1409-1411 miala wptyw nie tylko
na pogl?bienie si? kryzysu gospodarczego w panstwie zakonnym w Prusach, ale
rowniez na oslabienie pozycji samych wielkich mistrzow. Odczul to na sobie wy-
brany na pocz^tku listopada 1410 r. Heinrich von Plauen. Prowadz^c bowiem
agresywn^ polityk? wobec Polski, staral si? jednoczesnie utrwalic autorytamy styl
rz^dow w samej korporacji, nie licz^c si? ze zdaniem innych dygnitarzy, skupio-
nych w wewn?trznej radzie wielkiego mistrza. Doprowadzilo to w efekcie w paz-
dzierniku 1413 r. do swego rodzaju przewrotu w Malborku, w wyniku ktorego
Heinrich von Plauen zostal zmuszony do rezygnacji ze swojej funkcji10. Jego na-
st?pca, Michael Ktichmeister, staral si? budowac autorytet zwierzchnika Zakonu,
opieraj^c si? na swoich przymiotach moralnych i mozliwie szeroko konsultuj^c
podejmowane decyzje z bliskim otoczeniem najwyzszych dygnitarzy krzyzackich.
Taka polityka przyniosla w rezultacie tymczasow^ stabilizacj? stosunkow we-
wn?trznych w panstwie. W pozniejszym jednak czasie szereg niekorzystnych czyn-
nikow przyczynil si? do oslabienia pozycji wielkich mistrzow zarowno wobec
czlonkow samej korporacji, jak i poddanych. Ich autorytet ucierpial zwlaszcza na
skutek wspomnianego juz konfliktu kompetencyjnego ze zwierzchnikami gal?zi
niemieckiej i inflanckiej Zakonu w 30. i na pocz^tku lat 40. XV w. Juz od czasu
pokoju melnenskiego, zawartego we wrzesniu 1422 r., mistrzowie niemieccy, pod-
porz^dkowujqc si? coraz scislej panuj^cym wladcom z dynastii Luksemburgow
(pozniej Habsburgow), otwarcie wyrazali swoje niezadowolenie wobec polityki
prowadzonej przez rezyduj^cych w Prusach wielkich mistrzow. W 1437 r. owcze-
sny mistrz niemiecki, Eberhard von Seinsheim, powolal si? na rzekomo istniej^-
ce (w rzeczywistosci sfalszowane) Statuty Wernera von Orseln z 16 IX 1329 r.,
ktore mialy gwarantowac daleko idцсщ kontrol? mistrza niemieckiego nad pro-
9	A. Kaim-Bartels, Herausbildung und Rolle des Adels im mittelalterlichen Preufien, BGW,
Nr. 17: 2000, s. 25-28.
10	W, N6bel, Michael Ktichmeister. Hochmeister des Deutschen Ordens 1414-1422, QSGDO,
Bd. 5, Bad Godesberg 1969, s. 43-68.

3.2. Kryzys wtadzy terytorialnej
337
ceding wyboru kazdego nowego wielkiego mistrza. W mysl tego samego doku-
mentu najwyzszy zwierzchnik Zakonu byl rowniez zobowiqzany konsultowa£
wszystkie podejmowane przez siebie decyzje, dotycz^ce zarowno polityki zagra-
nicznej, jak i wewn?trznej (w odniesieniu do samej korporacji), z mistrzem nie-
mieckim. W odpowiedzi na to Paul von Rusdorf zakwestionowal legalnosc Sta~
tutow Wernera von Orseln, со w rezultacie wywolalo wieloletni konflikt. Do tego
doszedl rozlam wsrod brad w Inflantach, b?d§cy efektem niezgodnego wyboru
tamtejszego mistrza w 1438 r. Spor ten pogl?bil si?, gdy wielki mistrz, kierujqc
si? parytetem terytorialnym, popart tam kandydata mniejszosci. Podobne przy-
czyny lezaly u podloza konfliktu w samych Prusach (1439), gdzie cz?sc brad,
zwlaszcza z konwentow potnocno-wschodnich (Krolewiec, Brandenburg, Balga),
jawnie zaprotestowala przeciwko prowadzonej przez wielkiego mistrza polityce
obsadzania najwazniejszych urz?dow centralnych i terytorialnych. Paul von Rus¬
dorf, sam pochodz^cy z Nadrenii, mial bowiem promowac na te stanowiska swo-
ich krajanow, a nawet krewnych. Tym natomiast zarzucano naduzycia finansowe.
W rezultacie konfliktu w pocz. 1440 r. wielki mistrz zostal zmuszony do odwola-
nia cz?sci dotychczasowych dygnitarzy. Kompromis zawarty w maju 1440 r. za-
kladal, iz odt^d obsada wszystkich wazniejszych urz?dow w gal?zi pruskiej i in-
flanckiej Zakonu b?dzie prowadzona na zasadzie parytetow przysluguj^cych
poszczegolnym nacjom. Rada wewn?trzna wielkiego mistrza miala bye nadal re-
prezentowana przez pi?ciu najwyzszych dygnitarzy i dwoch komturow (torunskiego
i gdanskiego), podezas gdy rada zewn?trzna (istniej^ca od 1431 r.) zostala powi?k-
szona о jednego czlonka i w sumie wchodzilo w jej sklad 6 komturow (balgijski,
brandenburski, ragnecki, ostrodzki, gniewski i radzynski). Zaistniala sytuaeja po-
waznie ograniczala mozliwosc prowadzenia samodzielnej polityki przez wielkiego
mistrza, a konieeznose uwzgl?dniania parytetow przy obsadzie urz?dow sprawia-
ta, ze profesjonalizm ewentualnych kandydatow schodzil na drugi plan11.
Nast?pcy Paula von Rusdorf, Konradowi von Erlichshausen (1441-1449),
udawalo si? jednak jeszcze obsadzac stanowiska najwazniejszych urz?dnik6w bez
scislego uwzgl?dniania parytetow, tym niemniej istniej^ce przy wielkim mistrzu
rady (wewn?trzna, sktadaj^ca si? z dygnitarzy, i zewn?trzna - z komturow) sku-
teeznie ograniczaty wladz? najwyzszego zwierzchnika Zakonu. Co prawda w okre-
sie pelnienia swojej funkcji Konradowi von Erlichshausen udalo si? rowniez do-
prowadzic do ostateeznego odrzucenia rzekomych Statutow Wernera von Orseln,
ale jednoczesnie jego faktyezne zwierzchnictwo nad mistrzami niemieckimi i inf-
lanckimi bylo juz wowczas iluzoryczne12.
W okresie mi?dzy 1411 a 1454 r. nadal najwazniejsz^ rol? w Zakonie i w рай-
stwie krzyzackim w Prusach odgrywalo pi?ciu glownych dygnitarzy, wchodz^cych
automatyeznie (obok komturow gdanskiego i torunskiego) w sklad wewn?trznej
rady wielkich mistrzow. Przy czym czasowo (przede wszystkim w 2. dekadzie
XV w.) z nieznanych blizej powodow siedzibq wielkiego szatnego by! nie Dzierz-
11	C.A. Luckerath, Paul von Rusdorf, s, 173-203.
12	K.E. Murawski, Zwischen Tannenberg, s. 38 n.

338
Rozdzia) III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
gon, lecz Gniew13. Dygnitarze ci w znacz^cy sposob ograniczali wladz? najwyz-
szych zwierzchnikbw Zakonu. Pod koniec lat 40. XV w., w okresie wakatu przed
wyborem nast?pcy zmarlego 7 XI1449 r. Konrada von Erlichshausen, sformuto-
wali oni na pismie swoje postulaty wobec przyszlych kandydatow na urz^d wiel-
kiego mistrza. Od zgody na przyj?cie przez nich tych „kapitulacji” uzalezniali
swoje poparcie w czasie kapituiy wyboru. Znalazty si? tam nie tylko z^dania przy-
wrocenia i przestrzegania parytetow narodowosciowych w radzie wewn?trznej,
zewn?trznej i na wszystkich poziomach urz?dniczych, ale rowniez niewysuwane
dot^d postulaty, na przyklad catkowitej swobody dla poszczegolnych komturow
przy obsadzie stanowisk w podleglych im konwentach, bez jakiejkolwiek ingeren-
cji ze strony wielkich mistrzow14. Stalo to w calkowitej sprzecznosci z zasad^ za-
konnego posluszenstwa wobec przelozonych.
Po dlugotrwalych zawirowaniach wojny trzynastoletniej i po znacznym okro-
jeniu terytorialnym panstwa krzyzackiego, funkcjonowanie jego centralnych or-
ganow wladzy rowniez musialo ulec zasadniczym przeksztalceniom. Od 1457 r.
stolic;} stal si? Krolewiec. Tam rezydowali odt^d wielcy mistrzowie wraz z wiel-
kimi komturami. Natomiast przez pewien czas siedziby wielkich szatnych i wiel¬
kich szpitalnikow znajdowaly si? odpowiednio w Baldze i Brandenburgu, a wiel¬
kich marszalkow w Krolewcu, Mor^gu czy Ilawie Pruskiej (t? ostatni^ godnosc
jednak rychlo zlikwidowano). Na przel. XV i XVI w. z nieznanych blizej powo-
dow wielcy szatni rezydowali w Rynie, a wielcy szpitalnicy w Ostrodzie badz w Ra-
gnecie15. Sama pozycja wielkich mistrzow jako wladcow terytorialnych zalezala
teraz w duzym stopniu od uzyskiwanych przez nich dochodow. Braly si? one
przede wszystkim z czynszow, oplat s^dowych, regale bursztynowego, cel, handlu,
miast, pewnych (w sumie niewielkich) obowi^zkowych swiadczen z urz?dow te¬
rytorialnych oraz nieregularnych wptywow podatkowych. W sumie rocznie do-
chody te oscylowaly w granicach od 8000 do 16 000 grzywien. Nie mozna jednak
zapominac о tym, ze po zakonczeniu wojny trzynastoletniej pozostaly do splacenia
ogromne wierzytelnosci wobec zaci?znych. W sumie wi?c wplywy do kasy wiel¬
kich mistrzow, przynajmniej do konca XV w., byly niewystarczaj^ce, st;)d najwyz-
si zwierzchnicy Zakonu nierzadko stosowali polityk? zastawow, a takze zadluza-
li si?, rowniez u podleglych im urz?dnikow, ci bowiem czasem uzyskiwali wi?ksze
dochody niz ich przelozeni. W ten sposob znacznie ograniczali oni prerogatywy
wladzy wielkich mistrzow, ktorzy niejednokrotnie musieh si? do nich zwracac z pros-
bami о wsparcie finansowe. Najwyzszy zwierzchnik Zakonu nie mogl podejmowac
zadnych decyzji samodzielnie, czy to w odniesieniu do spraw wewn?trznych, czy
tez w polityce zagranicznej. Ograniczala go w tym zakresie zarowno istniej^ca
nadal rada wewn?trzna, skladaj^ca si? z dygnitarzy krzyzackich (zewn?trzna zo-
stala najprawdopodobniej zlikwidowana z racji zbyt malej liczby urz?dnikow
13	B. Jahnig, Wykaz urzpddw. Dostojnicy zakonu krzyzackiego w Prusach, w: PaAstwo zakonu
krzyzackiego w Prusach. Podziaty administracyjne i ko&cielne w XIII-XV1 wieku, red. Z.H. Nowak,
Tbruft 2000, s. 104.
14	OBA 10101.
13 L. Dralle, Der Stoat des Deutschen Ordens, s. 11-13; B. Jtthnig, Wykaz urzfddw, a. 121 n.

3.2. Kryzys wladzy terytorialnej
339
zakonnych w randze komtura), jak i z czasem stanowa rada krajowa, skupiaj^ca
przedstawicieli rycerstwa i miast16.
Dwaj ostatni wielcy mistrzowie (Friedrich von Sachsen i Albrecht von Bran-
denburg-Ansbach) zacz?li jednak stopniowo wzmacniac swoj$ wladzy, przede
wszystkim przez odsuwanie dostojnikow zakonnych i zast?powanie ich w g!6w-
nych organach panstwa (zwlaszcza wsrod urz?dnikow dworskich i w radzie kra-
jowej) reprezentantami naplywowej i miejscowej bogatszej szlachty. W ten spos6b
dawna rada wewn?trzna zostala ostatecznie zlikwidowana, a w 1501 r. zast^pila
rada przyboczna wielkiego mistrza (12-15 osob) skupiaj^ca razem urz?dnik6w-
-braci krzyzackich i rycerzy swieckich. W 1499 r. sformulowano na pismie nowe
przepisy prawne, wprowadzaj^ce inny system funkcjonowania wladz centralnych
w panstwie i w glownej rezydencji w Krolewcu (tzw. Hofordnung). Dot^d bowiem
kwestie te byly regulowane przez Statuty zakonne, tresci ktorych, wobec tingle
zmieniaj^cych si? spolecznych i prawnoustrojowych warunkow zycia w panstwie,
nie dawalo si? juz pogodzic z istniej^c^ rzeczywistosci^. W mysl przepisdw za-
wartych w tym nowym zarz^dzeniu szczegolnie duze kompetencje zostaly przy-
dzielone krolewieckiemu komturowi zamkowemu. Odt^d byl on juz nie tylko
zwierzchnikiem tamtejszego konwentu, ale takze kierownikiem centralnej admi-
nistracji oraz zarz^dc^ dworu wielkiego mistrza, ktory rozrosl si? do pokaznych
rozmiarow (samych swieckich bylo ok. 400). Wraz z krolewieckim mistrzem skar-
bowym (Rentmeister) komtur zamkowy odpowiadal rowniez za stan glownej kasy
kraju - izby skarbowej (Rentkammer). Та ostatnia instytucja powstala w 1455 r.
po likwidacji urz?du podskarbiego malborskiego17.
Od konca XV w. wielcy mistrzowie zacz?li stopniowo zwi?kszac swoje do-
chody przez likwidacj? cz?sci urz?dow terytorialnych, skjjd przejmowali Swiad-
czenia konieczne m.in. dla utrzymania dworu w Krolewcu. Wyrazn;} cech^ cen-
tralizacji ich wladzy wedlug wzorcow obowi^zuj^cych w owczesnych panstwach
swieckich byla przeprowadzona w 1506 r. reforma systemu s^downictwa. Powo-
tano wowczas najwyzszy s^d apelacyjny (Hofgericht), ktory mial na celu rozpa-
trywanie skarg wszystkich poddanych (nie wyl^czajqc mieszkancow wladztw bi-
skupich) wysuwanych takze przeciwko urz?dnikom zakonnym. Zmiany zacz?to
rowniez wprowadzac w sposobie poboru podatkbw, gdyz stopniowo stalymi Swiad-
czeniami finansowymi na potrzeby wielkiego mistrza obciqzano dodatkowo wszyst¬
kich braci krzyzackich pelni^cych urz?dy terytorialne18. Przeprowadzane w ten
sposob reformy wladzy centralnej otwieraly przed Albrechtem mozliwoSc prze-
ksztalcenia panstwa zakonnego w dziedziczne ksi?stwo z nim samym na czele.
16	L. Dralle, Der Staat des Deutschen Ordens, s. 14 n.
17	P.G. Thielen, Die Venvaltung des Ordensstaates Preussen vomehmlich im 15. Jahrhundert,
Koln-Graz 1965, s. 67; J. Mattek, Krdlewiec na drodze przemian od stolicy panstwa zakonu
krzyzackiego do stolicy Ksiystwa Pruskiego i rezydencji ksiqzycej, w: Studia nad dziejami miast
i mieszczanstwa w fredniowieczu, red. R. Czaja i J. Tkndecki, Tbrufi 1996, s. 113-119.
18	M. Biskup, Die Sdkularisation des Deutschen Ordensstaates in Preuflen im Jahre 1525
(Genesis und Bedeutung), „Studia Maritime”, vol. 2; 1980, s. 13; A. Kaim-Bartels, Herausbildung
BnlU а

340
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
3.2.3.	Przemiany w strukturze administracji terytorialnej
Przegrana wojna z lat 1409-1411 nie przyniosla panstwu krzyzackiemu w Pru-
sach powazniejszych strat terytorialnych, odbila si$ natomiast istotnie na stanie
jego finansow i obsadzie kadrowej. Najpelniej zachowane zrodla z konca lat 30.
XV w. pozwalaj^ stwierdzic, ze w tym czasie calkowita liczba brad i ksi^zy krzy-
zackich, przebywaj^cych we wszystkich konwentach w panstwie zakonnym w Pru¬
sach, oscylowala wokol 50019. Czynniki te, przy rownoczesnym wzmozonym poszu-
kiwaniu coraz wi^kszych dochodow na potrzeby wladz centralnych w Malborku,
rzutowaly na obraz zmian zachodz^cych w strukturze administracji terytorialnej
do 1454 r. Przede wszystkim w tym czasie na obszarze calego panstwa zakonnego
w Prusach utworzono (a raczej na krotko przywrocono) tylko jedno nowe komtur-
stwo z siedzib^ w Rynie. Istnialo ono jednak jedynie mi^dzy 1418 a 1422 r., po
czym urz^d ten ponownie przeksztalcono w prokuratorstwo, z czasem podporz^d-
kowane bezposrednio wielkim mistrzom20. Jednoczesnie, juz w 2. dekadzie XV w.,
zacz^la si$ akcja likwidowania nierentownych komturstw, zwlaszcza na obszarze
ziemi chelminskiej, gdzie ich zag^szczenie bylo najwi^ksze. Po rozwi^zaniu kon-
wentow w Bierzglowie, Papowie, Kowalewie i Pokrzywnie zostalo ich od tego czasu
na tym terytorium jedynie szesc (wobec dziesi^ciu w 1409 r.). Co prawda okrojo-
ny obszar bylego komturstwa papowskiego od 1419 r. podlegal rezyduj^cemu
w tamtejszym zamku prokuratorowi, ale urz^dnik ten by! bezposrednio podpo-
rzifdkowany wielkiemu mistrzowi, na ktorego potrzeby odsylano rowniez wi^ksz^
czt^sc dochodow z tej jednostki administracyjnej. Podobn^ tendencj^ daje si$ za-
uwazyc w odniesieniu do terytoriow innych bylych komturstw w ziemi chelminskiej,
gdyz byly one przede wszystkim wl^czane w granice s^siednich wojtostw (rogozin-
skiego czy lipieneckiego), со przyczynialo si$ do uzyskiwania wi^kszych dochodow
przez kamer$ wielkiego mistrza. Jedynie obszary po zlikwidowanym w 1415 r.
komturstwie bierzglowskim wzmocnily terytorialnie (i finansowo) trzy s^siednie
komturstwa (torunskie, nieszawskie i starogrodzkie), przy czym jednoczesnie ich
administratorzy zostali zobowi^zani do zwi^kszenia wymiaru obci^zaj^cych ich
nadzwyczajnych, nieregularnych swiadczen finansowych na rzecz Malborka. Jedy-
nym nowym urz^dem, ktory powstal w 2. dekadzie XV w. na obszarze ziemi chel-
minskiej, bylo stosunkowo krotko istniej^ce (1414-1422) prokuratorstwo z siedzi-
b;j w Pieniu, podlegle jednak bezposrednio komturom torunskim21. Wymownego
^ B. Jahnig, Der Danziger Deutschordenskonvent in der Mitte des 15. Jahrhunderts, w: Dan¬
zig in Acht Jahrhunderten. Beitrage zur Geschichte eines hansischen undpreuflischen Mittelpunktes,
lirsg. v. B. Jahnig, P. Letkemann, Miinster 1985, s. 155-160; idem, Verwaltung und Personal des
Deutschen Ordens in Preufien, insbesondere an Danziger Beispielen, „Deutsche Ostkunde”, Bd. 35:
1989, II. 2, s. 84-85; S. Jozwiak, Liczebnosc konwentow zakonu krzyzackiego w Prusach w pierw-
szej polowie XV теки, ZH, t. 72: 2007, z. 1, s. 7-22.
2(1 P.G. Thielen, Die Verwaltung, s. 165; B. Jahnig, Wykaz urzpdow, s. 115.
л S. Jozwiak, Zmiany w sposobie funkcjonowania administracji terytorialnej w ziemi chetmih-
skiej podpanowaniem zakonu krzyzackiego w latach 1410-1422, ZH, t. 67: 2002, z. 3-4, s. 505 -515;
W. Jozwiak, Prokuratorstwo krzyzackie w Pieniu w ziemi chelminskiej (/4/4-/422). Powstanic
funkcjonowanie likwidacja, Z\ I, 1. 70: 2005, /. 2 3, s. 95 105.

3.2. Kryzys wladzy terytorialnej
341
przykladu ogolnych tendencji zmian w funkcjonowaniu administracji terytorialnej
w omawianym czasie dostarcza pochodz^cy z ok. 1425 r. wykaz czynszow z powi^k-
szonego od 2. dekady XV w. о obszary po bytym komturstwie pokrzywienskim
wojtostwa rogozinskiego. Wynika z niego, ze dochody z ogromnej wi^kszosci wsi
czynszowych lez^cych w granicach tej jednostki administracyjnej byty wowczas do
dyspozycji wielkiego mistrza. Sam wojt natomiast na utrzymanie podlegtego mu
okrojonego konwentu musiat si$ zadowolic jedynie mal^ ich cz^sci^22.
W sumie okoto potowy lat 40. XV w. najwyzsi zwierzchnicy Zakonu czerpa-
li state dochody z 19 bezposrednio im podlegtych terytorialnych urz^dow rybac-
kich, wojtowskich i prokuratorskich23. Pogt^biaj^ce si$ trudnosci finansowe nie
omijaty natomiast osrodkow komturskich. Z jednej strony ich zwierzchnicy mu-
sieli bowiem utrzymywac wcale niemate pod wzgl^dem obsady personalnej kon-
wenty, z drugiej natomiast byli przez centralne wtadze Zakonu coraz cz^sciej
poci^gani do nadzwyczajnych swiadczen finansowych na potrzeby panstwa. W 1437 r.
komtur ostrodzki protestowal u wielkiego mistrza Paula von Rusdorf z powodu
proby podeslania mu przez komtura brodnickiego jeszcze jednego brata do kon¬
wentu. Oswiadczyt, ze ma ich juz 28, i со za tym idzie, powstaj^ powazne trud¬
nosci z ich wyzywieniem i zaopatrzeniem24. Bye moze wlasnie ze wzgl^dow eko-
nomicznych pod koniec lat 40. XV w. zapadta decyzja о likwidacji konwentu
w Gniewie. W wyniku tego posuni^cia bracia z tego zamku zostali przeniesieni
do innych osrodkow (m.in. trzech z nich znalazlo si$ w Swieciu). Gdy jednak w grud-
niu 1449 r., z nieznanych blizej powodow, zadecydowano о przywroceniu kom-
turstwa gniewskiego, wowczas komtur swiecki blagat wr$cz swoich zwierzchnikow,
aby odestano tarn ponownie przynajmniej dwoch pochodz^cych stamt^d, a prze-
bywaj^cych w jego konwencie braci, gdyz ma on w sumie na utrzymaniu az 14 za-
konnikow, со czyni jego sytuacj^ finansow^ dramatyczn^25.
Powazne zmiany w zakresie funkcjonowania administracji terytorialnej zaszly
po zakonczeniu wojny trzynastoletniej (1466), po znacznym okrojeniu panstwa
krzyzackiego w Prusach о obszary Pomorza Gdanskiego z ujsciem Wisly, zicmi
chetminskiej, Powisla z Zutawami oraz Warmii. Pocz^tkowo pewne osrodki ad-
ministracyjne zostaty podniesione do rangi komturstw (Past^k, Mor^g, Nidzica),
ale juz od lat 80. XV w. daje si$ dostrzec wyrazn^ tendencji do ponownego przc-
ksztatcania wszystkich tych urz^dow w prokuratorstwa. Jedyn^ trwalsz^ zmiany bylo
podniesienie w 1477 r. osrodka w Rynie do rangi komturstwa, choc nie wiadomo
z czego wynikat ten awans. Bye moze wptyw na to miata prowadzona wowczas na
obszarze tej jednostki administracyjnej wzmozona akeja kolonizacyjna. W sumie
jednak do konca XV w. dostrzega si$ stat^ tendency do likwidowania kolejnych
urz^dow komturskich i zast^powania ich prokuratorstwami. Przy czym zmiany tc
(inaezej niz to byto w 1. pot. XV w.) zapewnialy wi^ksz^ niezaleznosc i dochody
finansowe poszczegolnym administratorom terytorialnym na niekorzysc wtadz * 2122 or 184;!, k. 10 n.
•' ОНА 0020.
21 (ШЛ 7302.
л ОИЛ linos.

342
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
centralnych. Okoto 1500 r. w panstwie zakonnym byto juz tylko 6 urz?dow kom-
turskich (Batga, Brandenburg, Ragneta, Kiajpeda, Ostroda, Ryn) wobec niemal
20 innych, w ogromnej wi?kszosci prokuratorskich. Pod koniec XV w. zacz?to si?
pojawiac zjawisko kupna i sprzedazy szczegolnie dochodowych urz?dow, ktorych
posiadanie dawato zarz^dzaj^cym nimi braciom zakonnym mozliwosc indywidu-
alnego wzbogacenia si?. Co prawda administratorzy terytorialni (zwtaszcza proku-
ratorzy) byli nadal zobowi^zani do przekazywania pewnych sum do kasy wielkiego
mistrza, ale byta to jedynie mata cz^stka ich dochodow, gdyz nagminne stawato si?
wowczas zjawisko fatszowania ich rzeczywistej wielkosci. Coraz cz?sciej wi?c wiel-
cy mistrzowie musieli zapozyczac si? u podlegtych im administratorow, nierzadko
pod zastaw urz?dow, zamkow b^dz b?d^cych formalnie wtasnosci^ catego Zakonu
nieruchomosci. Pod sam koniec lat 90. XV w., wobec trudnosci w sci^ganiu od
poddanych swiadczen na potrzeby panstwa, wielcy mistrzowie starali si? egzekwo-
wac nadzwyczajny podatek (GeschoB) od poszczegolnych krzyzackich urz?dnikow
terytorialnych. Ci nie byli jednak skorzy ptacic i twardo negocjowali ze swoimi
zwierzchnikami wielkosc ewentualnych obci^zen. Byto to catkowicie niezgodne z wszel-
kimi zapisami Reguty zakonnej na temat ubostwa i posluszenstwa. W takich wa-
runkach w najgorszej sytuacji ekonomicznej pozostawali zwykli, niepelni^cy zadnych
funkcji bracia, gdyz byli oni zdani na task? i nietask? indywidualnie bogac^cych si?
urz?dnikow i dygnitarzy zakonnych, ktorym podlegali26.
Dalsze zmiany w sposobie funkcjonowania administracji terytorialnej na ob-
szarze panstwa krzyzackiego zostaty wprowadzone w czasach dwoch ostatnich
wielkich mistrzow: Friedricha von Sachsen i Albrechta von Brandenburg-Ansbach
(1498-1525). Wowczas zarezerwowane dot^d wyt^cznie dla zakonnikow urz?dy
centralne i terytorialne byty coraz cz?sciej obsadzane przez przedstawicieli szlach-
ty swieckiej. W konsekwencji tego cz?sc z nich zlikwidowano, a znaczn^ cz?sc
(przynajmniej 14) oddano pod wtadz? w przewazaj^cej wi?kszosci nieb?d4cych
zakonnikami namiestnikow27. Zmiany te umozliwity awans zdolnym i ambitnym
reprezentantom szlachty (takze pochodz^cym spoza Prus), a jednoczesnie przy-
czynity si? do wzmocnienia wtadzy wielkich mistrzow w okresie bezposrednio
poprzedzaj^cym sekularyzacj? panstwa.
3.2.4.	Walka stanow z Zakonem о wspoludzial
w rzqdach do 1454 r.
3.2.4.1.	Oslabienie wladzy zakonnej i jej rywalizacja z rycerstwem
i mieszczanstwem na gruncie ekonomicznym
Porazka w wojnie z Polsk^ i Litw^ (1409-1411), a w jej rezultacie koniecznosc
wyplacenia zwyci?zcom pokaznej kontrybucji i sptacenia licznych oddziatow za-
ci?znych, sprawita, ze po raz pierwszy w dziejach wtadze krzyzackie stan?ly wobec
L. Dnillc, Dcr Staut ilcs Dcutschcn Ordcns, 11 n.; H. Jiilinig, Wykaz urzyddw, 121 n.
Л. K;iim H;n Ids, Iicmii.sbilduny und Rollc, . 25 2K; H. .liihni^, Wykaz urzydmw . 121 n.

3.2. Kryzys wladzy terytorialnej
343
widma realizacji zobowi^zan finansowych, ktore znacznie przerastafy ich mozli-
wosci platnicze. Pojawila si? wi?c koniecznosc wprowadzenia dodatkowego, po-
wszechnego podatku dla poddanych, со oczywiscie nie mogto wywolac zadowo-
lenia w spoleczenstwie. W odpowiedzi na to na zjezdzie w Ostrodzie (22 II 1411)
przedstawiciele miast przedlozyli wielkiemu mistrzowi Heinrichowi von Plaucn
szereg skarg, w zasadzie jeszcze о charakterze ekonomicznym. Na pierwszym
miejscu wymieniono spraw? lamania przez wladze przywilejow i praw zawartych
w przywileju chelminskim, w tym postanowien dotycz^cych zasad bicia monety,
wolnosci handlu czy swobody wyboru wladz miejskich28. W 2. i 3. dekadzie XV w.
nieustannie przewijaly si? skargi na gospodarcze i handlowe dzialania urz?dnikow
krzyzackich, stanowi^ce konkurencj? dla miast. Mieli oni na przyklad zmuszac
mieszczan do kupowania od nich drewna, welny, zboza, slodu i innych towarow.
Sami natomiast nabywali zboze i nie dopuszczali go do wolnej sprzedazy na ryn-
kach miejskich. Przedstawiciele miast domagali si? ponadto od urz?dnikow krzy¬
zackich, aby ci nie przygarniali rzemieslnikow, nie zakladali nowych karczem i nie
podejmowali innych przedsi?wzi?c gospodarczych, ktore stanowilyby konkurencj?
handlow^ dla miast, a jezeli juz to тоЪщ, to aby czynili to wyl^cznie z mysl^ о za-
spokajaniu potrzeb ich wlasnych konwentow. Pojawialy si? wowczas rowniez
skargi dotycz^ce zasad splacania dlugow. Stany domagaly si?, aby urz?dnicy krzy-
zaccy nie sci^gali ich z uzyciem sily. Zwlaszcza, ze gdy sami mieli niesplaconc
wierzytelnosci u poddanych, wowczas nie kwapili si? do ich uiszczania29. Tego
rodzaju skargi wskazywafyby jednoznacznie na to, ze pocz^wszy od 1410 r., urz?d-
nicy zakonni zacz?li zadluzac si? juz u swoich poddanych.
Niebagatelny wplyw na oslabienie dominuj^cej roli gospodarczej Krzyzakow
w ich panstwie po 1410 r. mial pog!?biaj^cy si? kryzys przedsi?biorstwa handlo-
wego prowadzonego przez urz?dnikow zakonnych - szafarzy. Charakteryzowal
si? on przede wszystkim zalamaniem rozwijaj^cego si? dot^d z powodzenicm
handlu wewn?trznego w Prusach. Niew^tpliwie bylo to spowodowane niekorzyst-
nymi zjawiskami ekonomicznymi zachodz^cymi wowczas na obszarze calej Euro¬
py. Podstawowym problemem, z ktorym nie mogli sobie poradzic urz?dnicy za¬
konni, by! spadek popytu w Prusach na importowane z Zachodu sukno oraz
zwi^zana z tym faktem niewyplacalnosc duzej cz?sci ich mieszczanskich partnc-
row, ktorzy otrzymali na kredyt jego hurtowe ilosci i nie mogli go sprzedac lub * 2428 A. Czacharowski, Prawo chelminskie w zyciu stanow panstwa krzyzackiego w Prusach
(1233-1454) ze szczegdlnym uwzglgdnieniem ziemi chelminskie], w: Studia Culmensia Historieo-
-Juridica czyli Ksipga Pamiqtkowa 750-lecia Prawa Chetminskiego, red. Z. Zdrojkowski, t. 1/Гогин
1990, s. 167; J. Sarnowsky, Zolle und Steuem im Ordensland Preufien (1403-1454), w: Zakoti
k/zyzacki a spoleczenstwo panstwa w Prusach, red. Z.H. Nowak, Torun 1995, s. 75-76.
24 R. Czaja, Miasta pruskie a zakon krzyzacki. Studia nad stosunkami mipdzy miastcm
a wladzq lerytorialnq w poznym sredniowieczu, Torun 1999, s. 195; J. Sarnowsky, Die sldndisehe
Kritik am Deutschen Orden in der ersten Hdlftc des 15. Jahrhunderts, w: I)as Prcusscnlaml
als Eorsehungsaufgahe. Eine europdische Region in ihren gesehiehtliehen Hezugen. Ecstsehrift
fiir Udo Arnold zutn 60. (leburtstag gewidmct von den Milgliedern der Ilistorisehen Kommission
fur ost- und wcstprculUsehe Eandesforsehung, lusy,. v II Jahni^, (i. Michels, Lunching 2000,
s. 414.

344
Kozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
wyegzekwowac zaptaty za towar. W historii upadku przedsiybiorstwa handlowe-
go szafarzy dostrzegalne byly sprzecznosci miydzy celami politycznymi Zakonu
a jcgo interesami ekonomicznymi. Po 1410 r. Krzyzakom zalezalo bowiem na
utrzymaniu wsrod warstwy rz^dz^cej duzych miast pruskich grupy zwolennikow,
ktorzy nierzadko zwi^zani byli takze interesami handlowymi z szafarzami. Z tego
lez powodu urzydnicy krzyzaccy nie mogli juz - tak jak to czynili na pocz. XV w.,
zwtaszcza w malych miastach - bezwzglydnie egzekwowac zaleglosci finansowych.
Wrycz przeciwnie: osobom najbardziej zwi^zanym z wladz^ panstwow^ czysto
diugi anulowano. Upadek handlu wewnytrznego prowadzonego przez szafarzy
spowodowany by! wiyc w duzym stopniu powi^zaniem tego przedsiybiorstwa z wla-
dzc) panstwow^, ktora przez dzialalnosc gospodarcz^ starala siy realizowac jed-
noczesnie pewne cele polityczne i spoleczne. Bylo to mozliwe jedynie w okresie
pomyslnej koniunktury gospodarczej30.
Dopiero nastypcy Heinricha von Plauen, Michaelowi Kuchmeistrowi, na sku-
tek prowadzonej przez niego polityki ustypstw gospodarczych wobec stanow,
udato siy wymoc ich zgody na uchwalenie w 1419 i 1421 r. nadzwyczajnego po-
datku z obszaru calego panstwa, z jego przeznaczeniem przede wszystkim na cele
militarne. Nie bylo to latwe, zwlaszcza w 1419 r. Swiadczeniu temu sprzeciwialo
siy bowiem rycerstwo, ktorego dobra takze mialy bye nim obci^zone31. Kolejnym
powodem do wyrazenia przez stany niezadowolenia z powodu panuj^cych w pan-
stwie stosunkow gospodarczych by! moment wyboru nowego wielkiego mistrza,
Paula von Rusdorf, w 1422 r. Tym razem przedstawiciele mieszczanstwa i rycer-
stwa zarzucali wladzom zakonnym naruszanie gwarantowanych przywilejami praw
do rybolowstwa i polowan, a takze dokonywanie naduzyc przeciwko wolnosci
osobistej rycerstwa. Domagano siy rowniez od Krzyzakow zaniechania praktyki
przenoszenia dobr ziemskich na inne, korzystniejsze dla nich prawa32. Dlugolet-
nie spory miydzy stanami a wladz^ wywolywal pobor tzw. cla funtowego. Swiad-
czenie to plynylo od 1403 w Уз, od 1409 w Уз, a miydzy 1423 a 1440 r. w calosci
do kasy Zakonu. Jednak opor poddanych przeciwko tym oplatom sprawial, ze
wtadze krzyzackie nie sci^galy ich w latach 1421-1423 oraz 1440-1443. W sumie
dochody z tego cla przeciytnie w skali rocznej wynosily w latach 1409-1417 po-
wyzej 1250, natomiast w latach 1443-1452 ok. 1680 grzywien. Jednak przy calosci
obrotow handlowych portow w Prusach obci^zenia wynikaj^ce z pobierania cla
funtowego nie mogly miec wiykszego wplywu na koniunktury gospodarez^ i opla-
calnosc handlu. Tym niemniej sprawa ta wywolywala dlugotrwale spory33. Podob-
nic bylo w przypadku reglamentacji wywozu zboza. О ile przed 1410 r. miasta
domagaly siy jedynie wprowadzenia jasnych kryteriow wydawania zezwolen i nie
podwazaly prawa wladzy panstwowej do kontrolowania tego procederu, to od
ю R. Czaja, Miasta pruskie, s. 158-160.
ц P.G. Thielen, Die Verwaltung, s. 44-45; W Nobel, Michael KiXchmeister, s. 122; A. Czacha-
mwski, Prawo chelmihskie, s. 169; J. Sarnowsky, Zolle und Steuem, s. 77.
A. Czacharowski, Prawo chelmihskie, s. 169.
" J. Sarnowsky, Zolle und Steuem, s. 68-72; R. Czaja, Miasta pruskie, s. 204-205; J. Sar¬
nowsky, Die stiindische Kritik am Deutschen Orden, s. 414 415.

1.2. Kryzys wladzy terytorialnej
345
1411 r. coraz cz?sciej zglaszaly postulat, aby decyzj? о zakazie lub zezwoleniu na
wywoz zboza wielki mistrz podejmowal wspolnie z nimi i rycerstwem. Najwyzsi
zwierzchnicy Zakonu najcz?sciej nie zgadzali si? na te propozycje34.
Miar? tego, ile w dekad? po zakonczeniu wielkiej wojny wladze krzyzackie
stracily autorytetu i powagi w oczach mieszczan, interesuj^co prezentuje tresc
listu skierowanego w 1420 r. przez torunskiego komtura zamkowego do wiclkic-
go mistrza Michaela Kuchmeistra. Urz?dnik ten, przedstawiaj^c przebieg i skut-
ki pozaru, jaki cz?sciowo strawil gospodarcze pomieszczenia zamkowe, scharak-
teryzowal postaw? mieszczan ze Starego Miasta Torunia wobec tego wydarzenia.
Co prawda wielu z nich przybieglo w okolice warowni przygl^dac si? same mu
pozarowi, ale nie kwapili si? oni do pomocy w gaszeniu ognia. Co wi?cej, ci, kto-
rzy byliby do tego sklonni, byli przez innych odp?dzani. Ponadto - jak informowal
komtur zamkowy - mieszczanie wykazywali niemale zadowolenie z zaistnialej sytu-
acji, wyglaszali ironiezne uwagi i wysmiewali szkody ponoszone przez Krzyzakow* 33.
Zakonczenie w 1. polowie lat 30. XV w. konfliktow z Polsk^ nie przyezynilo
si? do uzdrowienia sytuacji gospodarezej w panstwie zakonnym. Wsrod osiemna-
stu spraw spornych, ktore w grudniu 1437 r. sformulowali przedstawiciele rycer-
stwa i miast z ziemi chelminskiej, oprocz paru postulatow natury polityeznej,
zdecydowanie przewazaly kwestie gospodarcze. Najwazniejsze problemy wywo-
luj^ce konflikty ogniskowaly si? wokol wymiaru nadzwyczajnych podatkow, cel,
rybolowstwa, przemialu zboza, wolnosci handlu, przewozow wislanych, polowan,
emisji pieni^dza, niewlasciwego stosowania miar oraz nadmiernego obci^zania
rycerstwa obowi^zkami wojskowymi36.
Nawet jezeli wladzom zakonnym udawalo si? roznymi metodami zapewniac
satysfakcjonuj^ce dochody na poziomie centralnym, to juz finansowa i gospodar-
cza sytuaeja poszczegolnych krzyzackich osrodkow administraeji terytorialnej byla
w tym czasie coraz trudniejsza. W latach 40. XV w. cz?stym zjawiskiem stalo si?
zadluzanie urz?dnikow zakonnych. W 1446 r. komtur torunski skarzyl si? wiel-
kiemu mistrzowi, iz ma duze zobowi^zania finansowe wobec mieszczan toruii-
skich, ktorzy nie chc^ udzielic mu kolejnych kredytow. Zreszt^ komtur mial dlugi
nie tylko u mieszczan torunskich, ale takze u reprezentantow okolieznego rycer¬
stwa oraz u cysterek chelminskich. Wobec odmowy ze strony mieszczan toruii-
skich komtur planowal zapozyezenie si? u Zydow z najblizszego przygranieznego
miasta polskiego - Nieszawy37.
Po zakonczeniu wojny (1409-1411) Krzyzacy, borykaj^c si? ze stalymi pro-
blemami finansowymi, zacz?li takze prowadzic polityk?, ktora zmierzala do ogra-
niczenia prawnych i ekonomicznych przywilejow rycerstwa w rz^dzonym przez
nich panstwie. Szczegolnie widoczne stawalo si? to na plaszczyznie wzrastajcjcych
obowi^zkowych swiadezen pieni?znych z posiadanych lub uzyskiwanych dobr oraz
34 R. Czaja, Miasta pruskie, s. 192.
33 ASP I 283.
Л. C zachamwski, Prawo chclminskic, 170 173.
'7 ORA 9000; R. (7aja, Dzialalnosi*gospodatrza, w: /aktm krzyzacki i jego paristwo »v Prusach.
Wyhbr tekstow' zmtllowvt'h, n il. A. Kncl/.imihski, Inrun 3003, m 10, s. 120 121.

346
Ro/d/ial III. I’rusy Krzyzackic (1409-1525)
przy okazji wymiaru stuzby wojskowej tej grupy spotecznej. Po 1411 r. wladze
zakonnc udzielaty bowiem nowych nadan ziemskich, w zdecydowanej wi?kszosci
przypadkow na prawie magdeburskim. Те posuni?cia byly szczegolnie zauwazal-
ne na obszarze ziemi chelminskiej, gdzie wczesniej stosowanie tego systemu
prawnego nalezalo do rzadkosci. Zrodla z pocz. 3. dekady XV w. wskazuja na-
lomiasl na to, ze nadania na prawie magdeburskim byly tarn juz wowczas norm^
i stosowano je takze w odniesieniu do owczesnych przedstawicieli elity tamtej-
szcgo rycerstwa, na przyklad rycerzy pasowanych Jana z Orzechowa czy Mikola-
ja (11) z Pilewic (von Pfeilsdorf). Najwi?ksze nat?zenie tego typu nadan, nie
przypadkiem zapewne, daje si? zaobserwowac na obszarach relatywnie slabo za-
ludnionego komturstwa radzynskiego38.
Stosowanie prawa magdeburskiego przy dokonywaniu nowych nadan ziem¬
skich bylo korzystne dla Zakonu. Zobowi^zywalo ono bowiem ich odbiorcow do
wyzszych swiadczen pieni?znych, ograniczato zakres ich dziedziczenia jedynie do
linii m?skiej oraz obligowalo tychze odbiorcow do nieograniczonej sluzby woj¬
skowej w wi?kszym wymiarze (bez odszkodowan ze strony wladzy) rowniez poza
granicami zamieszkiwanego terytorium. Co wi?cej, stosowanie tego systemu po-
wodowalo korzystne dla Krzyzakow komplikowanie stosunkow wlasnosciowych
i prawnych, gdyz coraz liczniejsi rycerze posiadali maj^tki ziemskie jednoczesnie
na kilku prawach, na przyklad chelminskim, magdeburskim czy polskim (zwlasz-
cza na obszarze Pomorza Gdanskiego), со umozliwialo wladzy dokonywanie roz-
nego rodzaju naduzyc na swoj;) korzysc. Dodatkowo istnienie kilku praw wlas¬
nosciowych musiato hamowac procesy ksztaltowania si? tozsamosci terytorialnej
rycerstwa, gdyz mozliwosc posiadania przez jednego wtasciciela maj^tkow na
roznych prawach utrudniala tworzenie struktur poziomych, ktore obejmowalyby
rycerstwo prawa polskiego, magdeburskiego czy chelminskiego.
W skargach formutowanych w latach 30. i 40. XV w. rycerze z Pomorza
Gdanskiego domagali si?, aby Krzyzacy pozostawili ich na takim prawie, jakim
dotcjd dysponowali, niezaleznie od tego, czy jest ono magdeburskie czy chetmin-
skie. W tym czasie mi?dzy wtadzami zakonnymi a rycerstwem dochodzilo bowiem
do coraz liczniejszych sporow о przejmowanie maj^tkow pozbawionych dziedzica.
Niewcppliwie Krzyzacy interpretowali obowi^zuj^ce w tym zakresie zapisy poszcze-
golnych praw (przede wszystkim zwyczajowego polskiego i magdeburskiego) ko-
rzyslnie dla siebie, niekiedy jednak brutalnie je famine i osadzaj^c nast?pnie na
pozyskanych w ten sposob maj^tkach swoich wiemych wspotpracownikow (diner)39.
Szukajuc dalszych mozliwosci zwi?kszania dochodow, od lat 40. XV w. na Pomo-
rzu Gdanskim Krzyzacy zniesli dopuszczanie krewnych bocznych (w tym i braci
zmarlego) do dziedziczenia rycerskich maj^tkow ziemskich na prawie magdebur¬
skim, licz^c oczywiscie na ich przejmowanie. Proceder ten spotkal si? z pozniej-
szymi lieznymi skargami zainteresowanych, mimo ze formalnie byl on zgodny z li-
lcr;| prawa magdeburskiego w kwestii dziedziczenia. Natomiast niezgodne z nit)
,s OF, 162a, k. 89-89v.
1,1 M. Targowski, Ksztaltowanie sif ziemskiej wtasnosci szlacheckiej na Pomorza Gdanskim
ir МП Л1 / и’., lorun 2007 (mps rozpr. dokt. w Archiwum IJMK).

1.2. Kiy/ys wl.ul/y tcrytorialncj
347
byto pojawiajcfcc sit; ninicj wit;ccj w tym samym czasie ograniczanie przcz Zakon
uprawnien rodzcnstwa do dziedziczenia maj^tkow na prawic chctmiriskim, nalc-
Zcjcych do rycerzy osiadtych zwlaszcza na Pomorzu Gdanskim, со oczywiscic row-
niez wywotywalo protesty przedstawicieli tej grupy spolecznej40.
Konflikty о podlozu gospodarczym mi^dzy stanami a wladzami zakonnymi
wzmogly si$ po obj^ciu godnosci wielkiego mistrza przez Ludwiga von Hr-
lichshausen (1450). Juz podczas zjazdu w Kwidzynie 8 III 1450 r., gdy dyskuto-
wano nad warunkami zlozenia holdu nowemu najwyzszemu zwierzchnikowi Za-
konu, wsrod licznych skarg zglaszanych przeciwko Krzyzakom pojawila sit; takzc
sprawa pobierania przez komtura torunskiego da w Lubiczu. W pocz^tkach lat 50.
stany probowaly takze bezskutecznie naklonic wielkiego mistrza do rezygnacji
z pobierania da funtowego41. W sumie, w przeddzien wybuchu wojny trzynastn-
letniej, przedstawiciele rycerstwa i mieszczanstwa sformulowali pod adrescm
wladz krzyzackich az 66 skarg i z^dan о charakterze politycznym i gospodarczym,
maj^cych obrazowac rozne przejawy bezprawia Zakonu wzgl^dem poddanych,
pocz^wszy od 1411 r. W dokumencie tym byla mowa zarowno о sprawach pry-
watnych (niekiedy trudnych do weryfikacji), dotycz^cych poszczegolnych osob,
jak i о fundamentalnych postulatach politycznych i gospodarczych stanow, sku-
piaj^cych si$ wokol obrony praw i przywilejow oraz skarg na gwalty wladz i urzt;d-
nikow krzyzackich. Wsrod skarg formulowanych przez stany pruskie znalazly sit;
takze postulaty juz nieaktualne, przedstawiane na zjazdach z wielkim mistrzcm
w minionych dziesi^cioleciach. Skargi stanowily narz^dzie walki politycznej i 1c-
gitymizowaty wtadcze aspiracje stanow pruskich, z tego tez wzgl^du nie mozna
ich traktowac jako wiarygodnego odzwierciedlenia sytuacji gospodarczej w pan-
stwie zakonnym w przededniu wybuchu wojny trzynastoletniej42.
3.2.4.2.	Rywalizacja rycerstwa i mieszczanstwa z Zakonem
na gruncie politycznym
Przebieg wielkiej wojny (1409-1411) po raz pierwszy w dziejach panstwa
krzyzackiego ujawnil istnienie wewn^trznej opozycji rycerskiej i mieszczanskicj
wobec wladzy zakonnej. Co ciekawe, w gronie malkontentow nie zabraklo takzc
najbogatszych, a wi$c teoretycznie najbardziej dot^d uprzywilejowanych przcd-
stawicieli tych grup spolecznych. Mozna si$ domyslac, ze u podstaw tego ograni-
czonego jeszcze buntu lezala polityka wladz, zmierzaj^cych do stopniowej zmiany
statusu prawnego rycerstwa, przede wszystkim jednak tingle istniej^ce calkowitc
uposledzenie tej grupy spolecznej w zyciu politycznym panstwa. Spowodowanc
40	Ibidem.
41	A. Czacharowski, Prawo chelminskie, s. 183.
42	Zwiqzck Pruski i poddanie sip Prus Polscc. Zhior tekstdw znkltowych, red. K. (idrski,
Poznan 1949, s. IS 27, 130 144, 249-253; J. Sarnowsky, Die stiindischv Kritik am Dvutsvhvn
Ordm, s. 404 400.

348
Rozdziat 1П. Pmsy Krzyzackie (1409-1525)
kl?sk^ grunwaldzk^ oslabienie wiadzy terytorialnej Zakonu probowaly takze wy-
korzystac elity polityczne wielkich miast pruskich, ktore d^zyly do uzyskania pel-
nej autonomii ustrojowej. Rady Starego Miasta Е1Ыада, Starego Miasta Torunia,
Glownego Miasta Gdanska i Starego Miasta Braniewa, po zlozeniu w sierpniu
1410 r. hojdu Wladyslawowi Jagielle, otrzymaly od krola Polski przywileje, gwa-
rantuj^ce m.in. prawo patronatu nad kosciolami i szkolami parafialnymi oraz
regale mennicze. Wielkiemu mistrzowi Heinrichowi von Plauen po zawarciu
z Polska i Litw^ pokoju torunskiego (1II1411) udalo si? w krotkim czasie drog^
represji stlumic opozycyjne dzialania patrycjatu i rycerstwa. Ofiarami represji
stali si? glownie czlonkowie Towarzystwa Jaszczurczego. Chor^zy ziemi chelmin-
skiej Mikolaj z Rynska pod zarzutem udzialu w spisku przeciw wielkiemu mi¬
strzowi Heinrichowi von Plauen zostal sci?ty, a cz?sc jaszczurkowcow w obawie
przed represjami zbiegla do Krolestwa Polskiego i na Litw?, tworz^c w^skie na
razie grono emigracji politycznej43.
Wladze zakonne podj?ly rowniez zdecydowane dzialania zmierzaj^ce do
ograniczenia samodzielnosci politycznej wielkich miast, ktore na zjezdzie zwola-
nym przez wielkiego mistrza do Ostrody 22 II 1411 r., w zamian za zgod? na
podatki, domagaly si? nowych przywilejow, m.in. prawa patronatu nad szkolami
miejskimi, prawnego zagwarantowania wolnego wyboru urz?dnikow miejskich
oraz pelnej niezaleznosci s^dowej. Prawdopodobnie w marcu 1411 r. na rozkaz
wielkiego mistrza usuni?to z rady Starego Miasta Torunia burmistrza i szesciu
rajcow, a na ich miejsce wprowadzono mieszczan przychylnych Zakonowi. Miesz-
czanstwo Glownego Miasta Gdanska zostalo zastraszone dokonanym przez kom-
tura Heinricha von Plauen (brata wielkiego mistrza) mordem na dwoch burmi-
strzach i rajcy. Nast?pnie, na pocz^tku kwietnia 1411 r., osoby podejrzane
о wrogosc wobec wladcy kraju zostaly usuni?te z rady i lawy miejskiej. Poza tym
wielki mistrz zmusil mieszczan gdanskich do podporz^dkowania si? nowej ordy-
nacji, ktora zapewniala zakonowi krzyzackiemu wplyw na wybor rajcow44.
Po wielkiej wojnie Krzyzacy byli zmuszeni do prowadzenia polityki wewn?trz-
nej w bardzo zmienionej sytuacji. Z jednej strony musieli si? starac pozyskiwac
dla swoich dzialan poparcie przynajmniej cz?sci elit rycerskich i mieszczan-
skich, z drugiej natomiast twardo sprzeciwiali si? jakiemukolwiek udzialowi
przedstawicieli tych grup spolecznych w calkowicie zmonopolizowanych przez
siebie centralnych i terytorialnych organach wiadzy. Та sytuacja zawazyla na ob-
razie wewn?trznych stosunkow w panstwie zakonnym w okresie najblizszych kil-
kudziesi?ciu lat.
Wielki mistrz Heinrich von Plauen, pilnie potrzebuj^c pieni?dzy na splat?
kontrybucji, zaci?znych i na planowan^ kolejn^ wojn? z Polsk^ i Litw^, zdecydowal
43	M. Bartkowiak, Towarzystwo Jaszczurcze w latach 1397-1437, Torun 1948, s. 22 n.
44	T. Jasinski, Spory i konflikty miast z komturami krzyzackimi, w: Zakon krzyzacki a spote-
czenstwo, s. 61-65; R. Czaja, Miasta pruskie, s. 39; A. Czacharowski, Grupa kierownicza Starego
Miasta Torunia i jej zwiqzki z Polskq w okresie 1409-1411, w: Spoleczenstwo Polski fredniowiecznej,
t. 2, red. S.M. Kuczynski, Warszawa 1982, s. 221-243; J. Zdrenka, Gldwne, Stare i Mlode Miasto
Gdansk i ich patrycjat w latach 1342-1525, Torufi 1992, s. 162 nn.

3.2. Kryzys wladzy terytorialnej
349
si? na powoianie w 1412 r. nieistniej^cego dot^d spolecznego ciala doradczego
(niemaj^cego jednak zadnego wptywu na decyzje polityczne), tzw. rady krajo-
wej. W jej sklad weszlo 32 przedstawicieli rycerstwa (z czego kilkunastu paso*
wanych) i 15 mieszczanstwa (giownie z wielkich miast), mianowanych przez
wielkiego mistrza. Byly to osoby znane z lojalnej postawy wobec Zakonu i §ci-
sle wspofpracujace z jego urz?dnikami. Rada ta miaia za zadanie sklaniac pod¬
danych do podejmowania uchwat podatkowych i pomagac w zbieraniu samych
swiadczen. Byt to jednak niereprezentatywny organ narzucony przez wladz? i ry-
chio przestai istniec45.
Wojenna polityka wielkiego mistrza Heinricha von Plauen i rosn^ce potrzeby
fiskalne wladz krzyzackich po 1411 r. rychlo doprowadzily do ponownego starcia
z przedstawicielami elit spoleczenstwa, reprezentowanymi owczesnie zwiaszcza
przez rycerstwo z ziemi chelminskiej oraz mieszczanstwo, przede wszystkim z du-
zych osrodkow miejskich (Gdansk, Torun, Elbl^g, Krolewiec, Chetmno). We
wrzesniu 1413 r. cz?sc poddanych Zakonu (a zwiaszcza rycerstwo z ziemi chel¬
minskiej) po raz pierwszy w dziejach odmowila uczestniczenia w planowanym
przez wladze krzyzackie ataku na ziemie polskie, со bylo wyraznym sygnaiem
rosn^cych aspiracji przedstawicieli stanow do wspotdecydowania о polityce ze-
wn?trznej panstwa zakonnego. Nowy wielki mistrz, Michael Kuchmeister, na
poczcjtku swojego panowania wykonal pod adresem rycerstwa i miast szereg po-
suni?c о charakterze polubownym. Zezwolil mianowicie na powrot do Prus prze-
sladowanych za czasow swojego poprzednika opozycjonistow. Obiecal rowniez
przestrzeganie wszystkich dotychczasowych przywilejow46. Ze swojej strony, na
samym pocz. 1414 r., reprezentanci miast i rycerstwa przedlozyli nowemu wiel-
kiemu mistrzowi postulaty w postaci 25 artykulow. Domagano si? w nich m.in.
ograniczenia autorytarnych rzadow najwyzszego zwierzchnika Zakonu, usuni?cia
samowoli urz?dnikow, zagwarantowania nietykalnosci poslom na zjazdy oraz
przyjmowania na sluzb? do wielkiego mistrza jedynie miejscowych, gdyz korzy-
staj;|c z uslug swieckich przybyszow z zewn^trz, dygnitarze zakonni staj^ si? obey
dla poddanych47. Wi?ksza cz?sc z tych postulatow pozostala jedynie martwq li¬
ter^. W tym samym 1414 r. wladze krzyzackie spotkaly si? z jednornySlnym opo-
rem rycerstwa z ziemi chelminskiej w sprawie wypelniania sluzby wojskowej.
Odmowilo ono mianowicie udzialu w letnim najezdzie na Polsk?, twierdz^c, ze
jest to niezgodne z jego przywilejami. Niew^tpliwie chodzilo tu о zapis zwalnia-
j^cy posiadaezy dobr rycerskich na prawie chelminskim z wypraw poza granice
tego terytorium48. Kolejnym osi^gni?ciem stanow w dziedzinie zwi?kszania
45	M. Pelech, Die hochmeisterlichen Rate vom Jahre 1412: Ihre Tatigkeit und Bedeutung. Ein
Beitrag zur Personengeschichte des Deutschordenslandes Preussen, „AltpreuBische Geschlechter-
kunde”, Bd. 13: 1982, s. 65-105.
46	A. Czacharowski, Prawo chetminskie, s. 168.
47	ASP 1186, s. 239-241; E. Weise, Das Widerstandsrecht im Ordensland Preussen und das
mittelalterliche Europa, Gottingen 1955, s. 90-92.
48	S. Jdfwiak, SpoleczeAstwo. Ksztaitowanie sif reprezentaeji stanowej, w: Zakon krzyiacki
i jego paAstwo w Prusach, nr 3, s. 81-82; A. Czacharowski, Prawo chetmiAskie, s. 168-169.

350
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
swojego wplywu na polityk? zewn?trzn^ panstwa krzyzackiego bylo uznanie ich
przedstawicieli za gwarantow nienaruszalnosci traktatu melnenskiego, zawartego
we wrzesniu 1422 r. przez Polsk?, Litw? i Zakon. Mimo tej rosn^cej aktywnosci
i pewnych dostrzegalnych post?pow w zakresie polityki zagranicznej, az do konca
3. dekady XV w. mieszczanstwo i rycerstwo nie wywalczylo sobie wi?kszego
wplywu na udzial w decyzjach wladz centralnych czy terytorialnych w samym pan-
stwie krzyzackim.
Pod koniec 3. dekady XV w., juz za rz^dow wielkiego mistrza Paula von Rus-
dorf, walka rycerstwa i mieszczanstwa о uzyskanie wplywu na polityk? wewn?trz-
n^ w panstwie krzyzackim zostala jednak powaznie zintensyfikowana. W 1429 r.
przedstawiciele stanow zacz?li domagac si? zwolywania zgromadzenia, ktore by-
loby reprezentatywne dla calych Prus. Na zjezdzie w Elbl^gu 19 III 1430 r. zaz^-
dali oni ustanowienia rady przy wielkim mistrzu, zlozonej z 24 czlonkow (po
szesciu reprezentantow z grona braci zakonnych, kleru, mieszczanstwa i rycer¬
stwa), ktora miala m.in. rozstrzygac w^tpliwosci dotycz^ce tytulow wlasnosci do
ziemi. Na tym samym zjezdzie przedstawiciele stanow domagali si? rowniez, aby
poddanych Zakonu nie mozna bylo pozbawic wolnosci bez wyroku s^dowego
oraz aby podatki byly naktadane wyl^cznie za zgod^ postulowanej rady. Paul von
Rusdorf odrzucil jednak projekt powolania do zycia tego organu jako sprzeczny
ze Statutami Zakonu. W 1432 r. - w czasie kolejnej wojny z Polsk^ - stany zaz^-
daly zagwarantowania na pismie ich udzialu w kreowaniu polityki zewn?trznej
i podatkowej panstwa. Wielki mistrz odrzucil i ten postulat, ale z wlasnej inicja-
tywy powolal tajn^ rad?, ktora w zalozeniu miala skupiac po czterech przedsta¬
wicieli rycerstwa oraz miast i dzialac z upowaznienia stanow. Istnienie tego orga¬
nu, funkcjonuj^cego u boku wielkiego mistrza, mialo rowniez ograniczyc liczb?
zwolywanych zjazdow. Jednak uczestnictwa w takiej radzie odmowily miasta i we-
szlo do niej tylko czterech rycerzy z Janem Bazynskim z okr?gu ostrodzkiego na
czele. W tym czasie stany otrzymaly od najwyzszego zwierzchnika Zakonu obiet-
nic? przestrzegania nietykalnosci osobistej ich czlonkow oraz corocznego zwoly¬
wania zjazdow z udzialem dygnitarzy krzyzackich, pralatow, rycerstwa i miast,
ktore mialy rozpatrywac skargi poszkodowanych i obradowac nad reform^ sto-
sunkow wewn?trznych w panstwie zakonnym. To wlasnie wowczas (w 1. polowie
lat 30. XV w.) pojawila si? w Prusach nowa jakosc w zyciu politycznym. Przed¬
stawiciele rycerstwa i mieszczanstwa zacz?li mianowicie zwolywac zjazdy swoich
delegatow oraz organizowac tajne spotkania we wlasnym gronie, bez udzialu,
wiedzy i zgody wladz krzyzackich49. W sierpniu 1435 r. w Mikolajkach w okr?gu
bratianskim zebrali si? czolowi przedstawiciele rycerstwa z ziemi chelminskiej i Prus
Gornych (m.in. Janusz Legendorf, Jan Cegenberg i Jan Bazynski) i zawarli mi?-
dzy sob^ umow?, ze niezaleznie od stanowiska wladz krzyzackich nie wezm^
udzialu w dzialaniach wojennych. О rosn^cych aspiracjach wladczych patrycjatu
pruskiego swiadczy wypowiedz burmistrza torunskiego Hermana Rusopa, ktory
wobec przeci^gaj^cych si? rokowan pokojowych z Polsk^ w grudniu 1433 r. za-
49	K. G6rski, Poczqtki reprezentacji rycerstwa w stanach panstwa krzyzackiego w Prusach w XVw.,
ZH, t. 33: 1968, z. 3, s. 131-150; R. Czaja, Miasta pruskie, s. 62-63.

3.2. Kryzys wladzy terytorialnej
361
grozit wielkiemu mistrzowi i dostojnikom krzyzackim, iz stany pruskie poszukaj^
sobie nowego pana, jezeli Zakon nie zapewni krajowi pokoju50.
Po zakonczeniu konfliktu zbrojnego z Polsk^ (XII 1435) opozycja stan6w
wobec Zakonu stawala si? coraz silniejsza. Pod koniec lat 30. XV w. w§r6d ak-
tywnych politycznie przedstawicieli rycerstwa i miast narodzila si? mysl utworze-
nia scislejszych ram organizacyjnych, maj^cych na celu zapewnienie bezpieczefi-
stwa wewn?trznego i wymuszenie skutecznego dziatania wymiaru sprawiedliwosci.
W grudniu 1437 r. na zjezdzie w Elbl^gu reprezentanci stanow z ziemi chelmifi-
skiej sformulowali pod adresem wladz zakonnych liczne skargi natury gospodar-
czej. Wsrod nich znalazly si? jednak rowniez dwa postulaty scisle polityczne. Po
pierwsze, domagano si? ustanowienia powszechnego trybunalu, przed ktdrym raz
w roku kazdy moglby skladac skargi na swoich panow z powodu gwaltow i lama-
nia prawa, po drugie, z^dano zgody wielkiego mistrza na swobodne odbywanie
zgromadzen i narad. Oba te postulaty nie uzyskaly akceptacji najwyzszego
zwierzchnika Zakonu51. W 1438 r. gospodarcze i polityczne z^dania przedstawi¬
cieli rycerstwa i miast nadal nie znajdowaly pozytywnego oddzwi?ku ze strony
wladz krzyzackich. Wowczas to, na odbywaj^cym si? w sierpniu tego roku zjef-
dzie w Elbl^gu, reprezentanci stanow mimo dzielacych ich roznic, glownie w spra-
wach gospodarczych, zawarli sojusz w celu jednomyslnego wyrazania swoich
postulatow, takze о charakterze politycznym. Bye moze w tym tez roku reakty-
wowano Towarzystwo Jaszczurcze52. Realizacj? wspolnych zamierzen mial ulatwid
konflikt mi?dzy dygnitarzami z inflanckiej, niemieckiej i pruskiej gal?zi Zakonu,
dotycz^cy zakresu wladzy wielkiego mistrza. Skloceni pruscy hierarchowie krzy-
zaccy odwolywali si? przy tym do stanow w panstwie zakonnym, uznaj^c tym
samym ich przedstawicieli za rozjemcow w sprawach wewn?trznych nieporozu-
mien w Zakonie.
W tej sytuacji reprezentanci wielkich miast popierani przez cz?sc rycerstwa,
zwlaszcza z ziemi chelminskiej, na zjezdzie w Elbl^gu 21II 1440 r. podj?li decy-
zj? о powolaniu do zycia wspolnego zwi^zku ziem i miast. W rezultacie tych po-
stanowien 14 III 1440 r. na zjezdzie w Kwidzynie, a wi?c na terytorium podlega-
j^cym wladzy biskupa pomezanskiego, pelnomocnicy reprezentuj^cy wi?kszo56
terytorialnych okr?gow administracyjnych i osrodkow miejskich panstwa zakon-
nego opiecz?towali formalny akt utworzenia tzw. Zwi^zku Pruskiego. GI6wne
postanowienia tego dokumentu przewidywaly wzajemn^ pomoc stanow w sytua¬
cji, gdyby ktorykolwiek z ich czlonkow nie mogl uzyskac sprawiedliwosci nawet
u najwyzszych wladz krzyzackich53. Zwi^zek Pruski, b?d^cy konfederacj^ wi?k-
szosci ziem i miast panstwa zakonnego, skupial przede wszystkim przedstawicie¬
li bogatszego i sredniozamoznego rycerstwa oraz patryq'atu kupieckiego osrodk6w
50	ASP I 540; S. Jozwiak, Spoteczenstwo, nr 6, s. 84; AHMCh, s. 638.
51	A. Czacharowski, Prawo chelminskie, s. 170-173.
52	Ibidem, s. 178-179; M. Biskup, Uwagi о roll i znaezeniu Towarzystwa Jaszczurczego w latach
1438-1454, ZTNT, 1.15:1949, z. 1-2, s. 63-66.
53	Zwiqzek Pruski, s. 6-11,119-126; Ziemia cheimiAska tv przeszlo&ci. Wybdr tekstdw trddio•
wych, red. M. Biskup, Toruft 1961, s. 77-81.

352
Kozdzial 111. IVusy Krzy/ackic (1409-1 S2S)
miejskich z ziemi chelminskiej, Pomorza Gdanskiego, Powisla oraz Warmii. Wkrot-
ce do Zwi^zku przyst^pila takze wi^kszosc malych miast pruskich.
Wtadze krzyzackie pocz^tkowo przyj^ly do wiadomosci fakt zalozenia tej
konfederacji. Szybko jednak podj^ly laoki zmierzaj^ce do jej rozbicia, gdyz w ich
rozumieniu pomniejszala ona rang$ panstwa, a przede wszystkim w sposob zna-
cz^cy ograniczala ich wladz$54. Ze swojej strony, w maju 1440 r., przedstawiciele
stanow zaz^dali od wielkiego mistrza, aby osoby, ktorych sprawy byly rozpatry-
wane przez s^dy swieckie, nie mogly zglaszac apelacji od wydanych tam wyrokow
do s^dow duchownych. W nast^pnych latach postulaty te byly ponawiane55. Byla
to wazna petycja, gdyz wyrazala ona rezerw$ w stosunku do panuj^cych, ktorzy
nalezeli do korporacji zakonnej.
Juz z chwil^ wyboru nowego wielkiego mistrza, Konrada von Erlichshausen,
w kwietniu 1441 r. przedstawiciele elit rycerskich i mieszczanskich zaz^dali zmia-
ny brzmienia dotychczas obowi^zuj^cej formuly holdowniczej skladanej zwycza-
jowo przez poddanych. Odt^d chcieli oni przysi^gac wiernosc jedynie samemu
wielkiemu mistrzowi jako ksi^ciu i panu terytorialnemu, a nie calemu Zakonowi.
Postulaty te wywolaly opor ze strony czlonkow korporacji zakonnej, jednak po
negocjacjach i po pewnych uzgodnieniach szczegolowych Konrad von Erlichs¬
hausen zgodzil si$ na takie rozwi^zanie. W okresie swoich rz^dow nowy wielki
mistrz staral si$ zr^cznie wykorzystywac sprzecznosci w lonie Zwi^zku Pruskiego
(w sprawach politycznych mi^dzy rycerstwem z Prus Dolnych i z pozostalej cz^sci
panstwa; w sprawach ekonomicznych mi$dzy mieszczanstwem malych i wielkich
miast oraz mi$dzy mieszczanstwem a rycerstwem) w celu jego likwidacji. Na przy-
klad w trwaj^cym w latach 40. XV w. dlugotrwalym konflikcie о rozdzial docho-
dow z cla funtowego mi^dzy Zakon a wielkie miasta rycerstwo nie popieralo
z^dan swoich sojusznikow, natomiast gdy przedstawiciele tej ostatniej grupy spo-
lecznej wysun^li pod adresem wladz z^dania mozliwosci dziedziczenia dobr ziem-
skich uzyskanych na prawie magdeburskim i polskim rowniez w linii zenskiej,
wowczas reprezentanci miast nie udzielali im poparcia.
Podobnie calkowicie odmienne stanowiska przedstawiciele obu tych grup
spolecznych zajmowali w kwestii handlu zbozem. Pocz^tkowo (1440) rycerstwo
domagalo si$ prawa do wolnej sprzedazy tego towaru na rynkach miejskich, na¬
tomiast w 1444 r. wyst^pilo juz z postulatem niczym nieskr^powanego handlu
zbozem z obcymi kupcami podrozuj^cymi po kraju. Wszystkie te z^dania godzi-
ly bezposrednio w interesy wielkich miast jako posrednikow w wymianie towaro-
wej, a to z kolei eskalowalo konflikty w ramach samego Zwi^zku, со bylo oczywis-
cie korzystne dla Zakonu56. Jednak mimo tych powaznych roznic i sprzecznosci
54 W. Nobel, Michael Ktichmeister, s. 117 n.; C.A. Liickerath, Paul von Rusdorf, s. 140 n.
55	J. Sarnowsky, Die standische Kritik am Deutschen Orden, s. 411-412.
M. Biskup, Jan Cegenberg, wspoltworca Zwiqzku Pruskiego (ok. 1390-1456), cz. I, ZTNT,
t. 15: 1949, z. 1-2, s. 101-122; cz. II, ZTNT, t. 15: 1949, z. 3-4, s. 27-34; R. Czaja, Strefa haltycka
w gospodarce europejskiej w XIII-XV wieku ze szczegolnym иwzglpdnieniem Prus krzyzackich,
w: Ziemie polskie wohec Zachodu. Studia nad rozwojem sredniowiecznej Europy, red. S. Gawlas,
Warszawa 2006, s. 230, 232-233.

stanowisk organizacja ta przetrwala. Na zjezdzie w 1445 r. wladzc krzyzackic po-
twicrdzily swoj^ rezygnacji z monopolu w zakresie polityki zagranicznej, gwaran-
tujifc udzial reprezentantow stanow w zawieranych ukladach mi^dzypanstwowych.
Zapewnily rowniez po raz kolejny, ze na terytorium panstwa nikt nic znstanic
ukarany bez formalnego wyroku s^dowego i Zakonowi nie b^dzic przyslugiwalo
prawo apelacji i ostatecznej instancji rozstrzygaj^cej po zamkni^ciu procesus/
Nowy wielki mistrz, Ludwig von Erlichshausen (od 1450 r.), natychmiast po
swoim wyborze podj^l jednak walk$ z konfederacj^ prusk^, nie reagujifc skutecz-
nie na wzmagaj^ce si$ skargi poddanych na naduzycia urz^dnikow krzyzackich.
Zapocz^tkowal on rowniez szerok^ akcji na dworze papieskim i cesarskim ora/
u ksi^t Rzeszy, szukaj^c tam poparcia dla swoich planow likwidacji Zwi;)/ku.
W 1450 r. przybyl do Prus legat papieski Ludwik, biskup Silves, ktory pod gro/h;}
kar koscielnych probowal zmusic stany do rozwi^zania Zwi^zku Pruskiego. Wobec
niepowodzenia tej misji w lutym 1451 r. stany podj^ly przygotowania do uslano
wienia Tajnej Rady, w sklad ktorej mialo wchodzic 16 przedstawicieli, po polowie
z miast i rycerstwa, oraz uchwalily pobor podatku na cele Zwi^zku Pruskiego od
jego czlonkow. Ta ostatnia inicjatywa wywolala protest wielkiego mistrza, ktory
uznal щ za sprzeczn^ z jego uprawnieniami jako wladcy kraju58. Aby unikiiijc
procesu na dworze papieskim i w konsekwencji niepomyslnego wyroku, w 1452 r.
wyslannicy konfederacji przedlozyli cesarzowi Fryderykowi III skargi na Zakon,
prosz^c go jednoczesnie о rozstrzygni^cie konfliktu. W tym samym czasie kieru-
j^ca juz wowczas Zwi^zkiem Pruskim Tajna Rada (licz^ca ostatecznie 20 czlon¬
kow - po polowie delegatow ziem i miast) pod kierownictwem rycerza Jana
Bazynskiego przygotowala obszerne wykazy gwaltow i naduzyc urz^dnikow krzy¬
zackich wobec poddanych, ktore miano przedstawic jako material dowodowy
w procesie. Obie strony konfliktu szykowaly щ rowniez do bezposredniej kon-
frontacji zbrojnej. Wladze zakonne nie umialy bowiem zdobyc si$ na kompromis,
jakim byloby ustanowienie rz^dow stanowych, gdyz byloby to sprzeczne z kano
niczn^ zasad^ rz^dow korporacji duchownej. Natomiast wyslannicy z ramienia
Zwi^zku Pruskiego juz od 1452 r. podejmowali rozmowy z przedstawicielami
panow polskich, uznaj^c ich za naturalnych sprzymierzencow swojej sprawy. Je-
sieni^ 1453 r. Jan Bazynski prowadzil uklady z dygnitarzami z Krolestwa: Miko-
lajem Szarlejskim oraz Hincz^ z Rogowa, w trakcie ktorych precyzowano warun-
ki przyszlego poddania si$ stanow pruskich Polsce. Gdy 5 XII 1453 r. cesarz
Fryderyk III wydal wyrok pot^piaj^cy konfederacji i skazuj^cy j^ na rozwicjzanie,
wybuch konfliktu zbrojnego by! juz przes^dzony.
W tym gor^cym okresie napi^tych stosunkow (w 1453 r.) w kr$gu dostojni-
kow zakonu krzyzackiego pojawil si$ projekt zasadniczego zreformowania ustro-
ju panstwa, wymierzony przeciwko stanom. Proponowano w nim, aby wszystkim
czlonkom Zwi^zku Pruskiego wytoczyc proces przed trybunalem cesarskim. Gdyby
nie chcieli podporz^dkowac si$ wyrokowi, nalezaloby im skonfiskowac wszyslkic
51 K.E. Murawski, Zwisvhvti Tannenberg, s. 84-113.
™ M. Hiskup, Jati ('wnbcrf*, cz. II, s. 58-54; E. I.iulickc, Dvr Rvchtskampjdvs Dvutsvhvn
Ontcns цсцсп dvn Hutid dvt prvussisc/ivn Statute l-NO /•/*> J, AM, Hil. 12: 1435, s. 10 nn.

354
Kozdzial HI. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
posiadane przywileje. Przywodcow tej organizacji miano wyp^dzic z kraju, odbie-
rajcfc im dobra. Pozostatym opozycjonistom, о ile wielki mistrz zechciatby im
okazac lask$, nalezalo nadac nowe prawo - jednolite dla catego panstwa, a jed-
noczesnie zlikwidowac wszystkie inne dot^d obowi^zuj^ce w Prusach. Konse-
kwencj^ tega miato bye nadanie nowych przywilejow, ktore odt^d wlasciwie za-
bezpieczafyby interesy Zakonu. Ponadto autor tego dokumentu postulowal
nadawanie jedynie takich dobr, na ktorych ci^zytaby tylko jedna sluzba rycerska.
Nalezalo natomiast unikac tworzenia wi^kszyeh maj^tkow ziemskich. Domagat
si^ rowniez likwidacji przez wykupienie wszystkich dobr rycerskich polozonych
w poblizu zamkow krzyzackich, scislego egzekwowania (pod sankcj^ surowych
kar) czynszu rekognicyjnego, ktory bylby widoeznym znakiem przestrzegania
prawa i wtadzy wielkich mistrzow, a takze odebrania rycerstwu dotychczasowych
przywilejow w zakresie rybolowstwa i polowan59. Oczywiscie tego typu radykalne
postulaty, formulowane w 1453 r. przez niezadowolonych z obrotu sytuacji poli-
tycznej czlonkow Zakonu, byly wowczas niemozliwe do zrealizowania.
W sumie wi$c mozna stwierdzic, ze przedstawicielom rycerstwa i mieszczan-
stwa skupionym w Zwi^zku Pruskim do momentu rozpocz^cia wojny trzynasto-
letniej udalo si$ zlamac krzyzacki monopol wladzy w panstwie zakonnym w Pru¬
sach jedynie w zakresie polityki zagranieznej. Natomiast w ramach polityki
wewn^trznej, w zasadniczej kwestii, a mianowicie wspoludzialu w rz^dach, do
1454 r. nie udalo im si$ niczego uzyskac.
3.2.5.	Walka szlachty о wspoludziat w rzqdach
po 1466 r.
W okresie po 1466 r. przedstawiciele stanow (a zwlaszcza szlachty) w nowym,
okrojonym po wojnie z Polsk^ panstwie zakonnym konsekwentnie opowiadali si$
za skladaniem przysi^gi holdowniczej jedynie wielkiemu mistrzowi jako panu
terytorialnemu i ,,ksi$ciu ziemi”, nie zas calej korporaeji krzyzackiej. Przy tej
okazji odrzucali resztki uniwersalistycznej koncepcji sprawowania wladzy tej in-
stytueji w panstwie w Prusach, chocby przez uchwalenie zakazu odwolywania si$
wielkiego mistrza i wladz zakonnych do papieza w przypadku sporow z podda-
nymi. W zrodlach powstalych po 1479 r. przedstawiciele stanow jednoznaeznie
stwierdzali, ze jedynie wielki mistrz jest wladc^ Prus. We wszelkich negocjacjach
politycznych najwyzszy zwierzchnik Zakonu wyst^powal jednak zawsze w gronie
dygnitarzy, со przedstawiciele stanow na razie sklonni byli zaakceptowac. Co
jednak szczegolnie ciekawe, od lat 70. XV w. w panstwie krzyzackim dostrzega
si(^ pogl^biaj^cy si$ proces wyraznego zroznicowania samych stanow i powi^ksza-
sg H. Boockmann, Zii den politischen Zielen des Deutschen Ordens in seiner Auseinanderset-
znnf* mit den Preussischen Standen, „Jahrbuch fur die Geschichte Mitte- und Ostdeutschlands”,
Bd. 15: 1967, s. 57-104; A. Czacharowski, Prawo chefminskie, s. 183-184; M. Targowski,
Ksztaltowanie siziemskiej whistwsci.

1.2. Kiy/ys wl.ul/y tcrytorialncj
355
nia ich liczby. Jako nickwcslionowana clita polityczna, tworzijca jakby oddzieln;)
grup$ spoleczmg wyrozniala si<^ szlachta, w przeciwienstwie do zwyklego „ryecr-
stwa i knechtow” Wielcy mistrzowie prowadzili rowniez odr^bne negocjacjc
w sprawach wewn^trznych z radami i gminami miast jako osobnymi podmiotami
politycznymi. Jako oddzielny stan traktowano takze biskupa sambijskiego i wyz-
sze duchowienstwo. Co jednak szczegolnie ciekawe, od konca XV w. dygnitarze
zakonu krzyzackiego w wewn^trznych negocjacjach i uktadach z wielkim mistrzem
byli rowniez traktowani jako przedstawiciele odr^bnego stanu.
Jednym z najistotniejszych czynnikow wplywaj^cych na istniej^ce stosunki
wewn^trzne w owczesnym panstwie zakonnym byta prowadzona przez jego wla-
dze polityka podatkowa. Oczywiscie przy tej okazji dochodzilo do licznych kon-
fliktow. Do konca lat 70. XV w. wtadzom krzyzackim udawato si$ uzyskiwac ak-
ceptacj$ stanow dotycz^c^ corocznego ptacenia podatkow. Pocz^tkowo ten
oficjalnie nadzwyczajny, a w rzeczywistosci staly wymiar obci^zen uzasadniano
koniecznosci^ sptacania zaci^znych z okresu wojny trzynastoletniej. Przy czym
przedstawiciele spoleczenstwa nieustannie podkreslali wyj^tkowy i nadzwyczajny
charakter pobieranych w ten sposob swiadczen.
Od pocz^tku lat 70. reprezentanci stanow zacz^li jednak domagac sic; od
wladz sformulowania na pismie wyraznego terminu konca uiszczania tego podal-
ku. Wowczas coraz cz^sciej do glosu w tej sprawie zacz^li dochodzic przedstawi¬
ciele szlachty. W 1473 r. na wysuni^te przez wielkiego mistrza z^danie pobrania
kolejnego Geschofiu rycerz Georg von Schlieben wskazal na koniecznosc powo-
lania pelnomocnika z ramienia szlachty, ktory wraz z wladzami czuwalby nad
prawidlowym wydawaniem pieni^dzy podatkowych. Ten pomysl szybko podchwy-
cili rowniez przedstawiciele miast. Postulowano, by nadwyzka ze splaty zaci^znych
byla przeznaczana na potrzeby Zakonu, a zwlaszcza na napraw$ krzyzackich
zamkow. Byla to pierwsza proba rozci^gni^cia kontroli reprezentantow stanow
(zwlaszcza szlachty) na sposob wydawania przez wladze pieni^dzy podatkowych.
Oczywiscie wielcy mistrzowie nie chcieli tego zaakceptowac, со stopniowo eska-
lowalo konflikt, gdyz odt^d stany coraz cz^sciej nie zgadzaly si$ na pobieranic
- ci^gle rozumianych jako tymczasowe - swiadczen. Od pocz^tku lat 80. przed
stawiciele spoleczenstwa nierzadko odmawiali wielkim mistrzom zgody na uchwa-
lanie nadzwyczajnych podatkow, zwlaszcza tych, ktore mialy bye przeznaczanc
na potrzeby Zakonu (czy to gal$zi pruskiej czy inflanckiej). W takiej sytuacji naj-
wyzsi zwierzchnicy krzyzaccy zacz^li domagac si$ pieni^dzy na potrzeby paristwa
od samych braci zakonnych. Nowosci^ bylo to, ze rowniez z nimi musieli nego-
cjowac warunki ewentualnej zaplaty. Ci bowiem takze chcieli wiedziec, jak wy-
sokie sumy musz^ przekazywac do centrali i w jakim celu. W tych sprawach nic
kierowano si$ juz wi$c zupelnie przepisami reguly zakonnej.
Od lat 80. XV w. szlachta zacz^la przypiecz^towywac swojcj dominujejoj rol^
w panstwie przez stopniowe uzyskiwanie wplywu na rz^dy. Stalo щ tak dzi^ki
posiadanym przez nщ wi^kszym mozliwosciom podatkowym i korzystnicjszym
przywilejom. Coraz mniejsze znaezenie w politycc wewn^trznej odgrywalo nato-
miast slabc ekonomieznie i liczebnie micszczahstwo. W 1485 r. przedstawicielom
szlachty udalo sii/ wywalczyc waznc ustypslwo zc strony wladz krzyzackich. OdU|d

356
Kozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
wszystkie konflikty о dobra ziemskie na prawie magdeburskim miaty bye rozstrzy-
gane na wspolnym s^dzie mieszanym, skupiaj^cym со najmniej czterech przed-
stawicieli szlachty i czterech dygnitarzy zakonnych. Po raz pierwszy wi^c wtadza
dopuscita mozliwosc s^dzenia instytueji duchownej przez swieckich s^dziow. Juz
od konca lat 70. wszystkie sprawy dotycz^ce polityki wewn^trznej i zagranieznej
wielki mistrz konsultowat rowniez z przedstawicielami spoleczenstwa (rekrutuj^-
cymi sii przede wszystkim z grona szlachty), ktorzy tworzyli tzw. Radi Krajow^60.
Od samego konca XV w. dwaj ostatni wielcy mistrzowie zacz^li prowadzic po¬
lity k$ wewn^trzn^, ktora pozwolila szlachcie na uzyskanie wyraznie dominuj^-
cej roli w panstwie. Friedrich von Sachsen, ksi^z$ saski, w wydanym przez siebie
w 1499 r. zarz^dzeniu dworskim (Hofordnung) dystansowal sii od Zakonu (kto-
rego tymezasem nie mial jeszcze zamiaru likwidowac). W funkcjach przesun^l
jednak punkt ci^zkosci na przedstawicieli szlachty (nie tylko tej zasiedzialej w Pru-
sach, ale rowniez przyjezdnej), obsadzaj^c пщ urz^dy panstwowe. W 1501 r. Frie¬
drich powolal instytueji radcow krajowych (12-15 przedstawicieli, przede wszyst¬
kim wywodz^cych sii ze szlachty), ktorzy wraz z niewielk^ grup^ urz^dnikow
krzyzackich zasiadali w radzie przybocznej najwyzszego zwierzchnika Zakonu.
W 1506 r. wielki mistrz utworzyl najwyzszy s^d apelacyjny dla wszystkich s^dow
miejskich i ziemskich, obraduj^cy cztery razy w roku w Krolewcu. Zasiadali w nim
dwaj dworscy doradey swieccy Friedricha, dwaj czlonkowie Zakonu, czterej przed-
stawiciele szlachty i czterej miast. Instytucja ta przyjmowala i rozpatrywala row¬
niez skargi skladane przez poddanych na urz^dnikow krzyzackich. Polityki ti
kontynuowal nastipny wielki mistrz, Albrecht von Hohenzollern-Ansbach, pro-
muj^c szlachti na wszystkich dworskich urzidach panstwowych i ziemskich i wy-
korzystuj^c w swoich posuniiciach gospodareze sprzecznosci tej grupy spolecznej
z miastami dla stopniowego wzmacniania swojej wladzy61. W ten wlasnie sposob
u schylku istnienia panstwa zakonnego w Prusach szlachta swiecka zdobyla w nim
dominuj^c^ pozycji polityczn^.
60 L. Dralle, Der Staat des Deutschen Ordens, s. 84-97, 136-148.
M A. Kaim-Bartels, Herausbildung und Rolle, s. 25-27; M. Biskup, Die Sakularisatioti des
Deutschen Ordensstaates, s. 13; J. Maltek, Krdlewiec, .113 119.

3.3.	Ideologia panowania zakonu
niemieckiego w Prusach
Marian Dygo
Odwoluj^c si? do socjologii Маха Webera1, pod poj?ciem ideologii panowa¬
nia b?d? rozumial pogl^dy na temat pochodzenia, istoty i celu roszczen do obo-
wi^zku posluszenstwa, wypowiedzi objasniaj^ce porz^dek panowania realizowany
za pomoc^ instytucji wladzy, wreszcie - system „znakow” wyrazaj^cych stosunki
mi?dzy panuj^cymi a poddanymi panowaniu.
W historiografii dominuje pogl^d, ze zakon niemiecki zgtaszat roszczenia do
panowania w Prusach w zwi^zku z ustanowieniem przezen „panstwa”2. Jcdnak
konsekwencj^ takiego punktu widzenia jest zacieranie korporacyjnosci „struktur
spolecznych, w ktorych dokonywato si? ugruntowanie wtadztwa krzyzackicgo
i jego podstaw ideowo-religijnych”3. Krzyzacki ksi^dz, Piotr z Dusburga, wyjasnil
w swojej Kronice ziemipruskiej (spisanej ok. 1330 r.), jak, dlaczego i w jakim celu
zakon niemiecki znalazt si? na potudniowym wybrzezu Battyku: „Jest to |Zakon
-M.D.] wybrana winnica Pana Zast?pow, ktor^ Ту, Jezu Chryste, zatozytes i dla
ktorej grunt przygotowales. Posadziles w niej korzenie, a ona bujnie pokryla zie¬
mi?, przeniosles potem i wygnales narody z ziemi pruskiej i inflanckiej, i tain
№ zasadziles, i tak latorosle swe rozpostarta az do morza [tj. do Battyku - M.I). |,
a p?dy swe az do rzeki [tj. do Dzwiny -MD.]”4. W ten sposob kronikarz, nawiif-
zuj^c do stow Jezusa wypowiedzianych podczas Ostatniej Wieczerzy: „Ja jestem
prawdziwym krzewem winnym, wy - latoroslami” (J 15, 5), podkreslit organicziu)
jednosc mi?dzy Chrystusem a Krzyzakami.
1	M. Weber, Gospodarka i spoteczenstwo. Zarys socjologii rozumiejqcej, ttum. D. Laehowska,
Warszawa 2002, s. 39, 682 nn.
2	Zob. przegkjd literatury: S. Kwiatkowski, Powstanic i rozwdj krzyzackiej konccpcjiprzywodz
twa reliyijncyo w Prusach, w: Zakon krzyzacki a spolcczchstwo pahstwa w Prusach. Zhidr studidw,
red. Z.M. Nowak, Ibmn 1903, s. 140 nn.
1 Ibidem, s. 143
1 Dusbuig, Kronika, II, . I

358
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
Z wywodu Piotra z Dusburga wynika, ze - po pierwsze - Krzyzacy mogli
uwazac siy za kontynuatorow walki podjytej jeszcze przez patriarchy Abrahama,
„ojca wiary” i jej obroncy, a takze za sukcesorow proroka Mojzesza, ktory zawarl
przymierze z Bogiem, mogli tez widziec swojego poprzednika w Jozuem, przy-
wodcy narodu wybranego, ktory wprowadzil Izraelitow do ziemi Kanaan, obieca-
ncj im przez Boga, jak rowniez w krolu Dawidzie, zdobywcy Jerozolimy, wreszcie
- w dynastii Machabeuszy, ktorzy walczyli z Seleucydami usiluj^cymi wprowadzic
w Judei kult bogow poganskich5.
Po drugie, Krzyzacy mogli prowadzic w Prusach „nowe wojny, ktore obral
Pan, aby bramy nieprzyjacielskie wywrocic”. Nowosc polegala na stosowaniu nie-
spotykanej dot^d w zmaganiach z Prusami broni - modlitwy i cierpienia6. Piotr
z Dusburga ukazywal w swojej kronice, jak pokorne traktowanie przez Krzyza¬
kow samych siebie wyrazalo siy w cierpieniu az do myczenstwa. Bliski by! mu
pogl^d о swiytosci tej generacji Krzyzakow, ktora dokonala podboju Prus. Pod-
staw^ owej swiytosci byly asceza i myczenska smierc ,,na wzor Chrystusa” Naj-
dobitniejszym poswiadczeniem swiytosci braci byly „znaki i cuda”, jakie Bog przez
nich uczynil, zwlaszcza szybkie pokonanie przez niewielu rycerzy Zakonu niezli-
czonych i okrutnych poganskich Prusow7.
Piotr z Dusburga, porownuj^c swoj Zakon do winnicy, odwolal siy do sym-
boliki ludu wybranego - „wybornej winnicy” (por. Iz 5, 7; 27, 2-5; Oz 10, 1; Mk
12, 1-12), znajduj^cego siy pod szczegoln^ opiek^ Boga; wlasciwym miejscem
bytowania tego ludu jest Ziemia Swiyta. Nie przypadkiem dziejopis pisal: „ten
zakon rycerski zostal zapowiedziany znakami nieba i ziemi jako jedyny i odosob-
niony, ktory na wzor Chrystusa cierpiec bydzie wsrod szyderstw i ktory zobowi^zal
siy Ziemiy Swiyt^ nalezn^ chrzescijanom wydobyc z poganskiego ucisku”8. Jednak
Prusy i Inflanty takze s^ - zdaniem kronikarza - wlasciwym obszarem dzialan Krzy¬
zakow, jest to bowiem ziemia, „ktor^ im poprzysi^gl Pan” Bracia wkroczyli, со
prawda, ,,na ziemiy budz^ strach [...] i peln^ okrutnych wojen”, ale spelnilo siy
tutaj to, со glosilo proroctwo Izajasza (Iz 51, 3) odnosnie do Syjonu: Pan ,,w raj
zamieni jego pustyniy, a jego stepy w ogrod Pana”9. Podobnie bylo z Krzyzakami,
ktorzy mogli pochwalic siy „budowlami, konmi, broni^, odzieniem, pozywieniem,
napojami [...] i innymi rzeczami potrzebnymi do zycia”10. Zwraca uwagy, ze tak
samo jak Piotr z Dusburga pisal о przyczynach przybycia Krzyzakow do Prus i о ich
zadaniach wielki mistrz Konrad von Jungingen w suplice skierowanej w 1395 r. do
papieza Bonifacego IX w sprawie kanonizacji Doroty z M^towow11. Widac zatem,
5	Dusburg, Kronika, I 1, s. 12 nn.
6	Zob. Dusburg, Kronika, II 7-9, s. 26 nn.
7	M. Dygo, Die heiligen Deutschordensritter. Didaktik und Herrschaftsideologie im Deutschen
Orden in Preufien um 1300, w: Die Spiritualitat der Ritterorden im Mittelalter, hrsg. v. Z.H. Nowak,
OMCTH, Bd. VII, Torun 1993, s. 165 nn.
8	Dusburg, Kronika, I 1, s. 13.
9	Dusburg, Kronika, II 10, s. 39.
10	Dusburg, Kronika, I 1, s. 6.
11	Zob. tckst supliki: A. Mcntzel-Reuters, Anna spiritualia. Ribliotheken, Bucher und Rildung
im Deutschen Orden, Wiesbaden 2003, s. 40.

1.1. Мсо1оц1а |Miiowama /лкоии nicmicckicgo w Prusach
359
ze wywod Piotra z Dushurga о genezie panowania Zakonu w Prusach odzwiercie-
dlal oficjalne stanowisko najwyzszych wladz korporacji.
W tym swietle nie mogta budzic w^tpliwosci prawomocnosc panowania Za¬
konu w Prusach. Panowanie to byto ugruntowane w charyzmacic religijnym Krzy-
zakow12; szczegolna moc, jak^ dysponowali, pozwolita im dokonac tcgo, со bylo
nieosi^galne dla innych - powstrzymac napor poganskich Prusow. Trzcba wszak-
ze podkreslic, ze kronikarz umieszczat to panowanie w ramach przestrzcnnych
wykraczaj^cych poza terytorium Prus, a mianowicie w obr^bie chrzescijahskicj
ekumeny z centrum w Ziemi Swi^tej i w Jerozolimie. Chodzito mu о uzasadnic-
nie pogl^du, ze walka z poganami, ktor^ Zakon toczy nad Battykiem, jest spraw;)
catego chrzescijanstwa.
Odniesienia do Ziemi Swi^tej i do Jerozolimy byty trwatym elementcm to/
samosci ideowej Krzyzakow w Prusach przynajmniej do pocz. XV w. Ekspono-
wano je w programach ikonograficznych dziet sztuki zwi^zanych z Zakonem,
szczegolnie w zamku w Malborku. Chodzi о cel$ z Grobem Chrystusa (ok. 1310 r.)
w kaplicy zamkowej Panny Marii i о kopi$ jerozolimskiego grobu Marii
(ok. 1340 r.) w kaplicy sw. Anny, a takze о relacj$ przestrzenn^ mi^dzy picrws/i)
z tych kaplic i palacem wielkich mistrzow, przypominaj^c^ wzajemne potozcnic
swi^tyni a palacu wzniesionych przez krola Salomona w Jerozolimie13. Dziv'ki
Krzyzakom kult Grobu Swi^tego stal si$ popularny w calych Prusach14. W tym
kontekscie trzeba wspomniec о rozwoju kultu Krzyza Swi^tego od czasow wiel-
kiego mistrza Wernera von Orseln (1324-1330), kiedy to w kalendarzu krzyzac-
kim podniesiono rang$ liturgiczn^ tego swi$ta. Relikwie Krzyza przechowywano
m.in. w kaplicy zamkowej w Elbl^gu (od 2. cwierci XIII w.) i w zamku w Mal¬
borku (od pol. XIV w. w kaplicy sw. Wawrzynca, od 1383 r. w kaplicy Panny Ma¬
rii)15 16. Warto dodac, ze w tympanonie srodkowym poludniowego portalu kaplicy
sw. Anny w Malborku z ok. 1340 r. przedstawiono legend^ Krzyza Swiv'tego,f\
Grob Chrystusa z Malborka i relikwie Krzyza Swi^tego posiadane przez Krzyza¬
kow wolno l^czyc z liturgi^ Wielkiego Tygodnia, ktor^ Zakon przypuszczalnic
przej^l od kanonikow Grobu Swi^tego17. Pogl^bianiu palestynsko-jerozolimskicj
12	Zob. S. Kwiatkowski, Powstanie i rozwoj, s. 137 nn.
13	S. Skibinski, Kaplica na Zamku Wysokim w Malborku, Poznan 1982, s. 68 nn., 153 nn.,
187 nn.; T. Jurkowlaniec, Gotycka rzezba architektoniczna w Prusach, Wroctaw-Warszawa-Kra-
kow-Gdansk-Lodz 1989, s. 68 nn.
14	Zob. ostatnio E. Pilecka, Rzezba „<Chrystusa w Grobie” z dawnego kosciota cysterek w ('helm
nie, w: Argumenta, articuli, quaestiones. Studia z historii sztuki sredniowiecznej, red. H. Dziurka,
A. Blazejewska, E. Pilecka, Torun 1999, s. 321 nn.
15	Рог. B. Jahnig, Festkalender und Heiligenverehrung beim Deutschen Orden in Рпчфеп,
w: Die Spiritualitat der Ritterorden, s. 181; S. Kwiatkowski, Klimat religijny w diecezji pomezahskiej
и schylku XIV i w pierwszych dziesigcioleciach XV wieku, Torun 1990, s. 86.
16	S. Skibinski, Kaplica na Zamku Wysokim; T. Jurkowlaniec, Gotycka rzezba, s. 85 n.
17	Рог. S. Skibinski, Kaplica na Zamku Wysokim; M. Dygo, Nowe spojrzenie na zatttek w Mai
borku, KMW, 1983, nr (4) 162, s. 488 n.; K. Elm, Die Spiritualitat der geistlichcn Ritterorden des
Mittelalters. lorschungs.stand und Porschungsprobleme, w: Die Spiritualitat der Ritterorden, s. 17 n.;
Л. Karlowska Kam/owa, Uwagi о sposobaeh prezentae/i treset ideowyeh w fundaejaeh atlvstyeznveh

360
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
identyfikacji Krzyzakow sluzyla tez literatura. Od schylku XIII w. w ksi^gozbio-
rach Zakonu w Prusach pojawiaty si$ niemieckoj^zyczne ttumaczenia ksi^g bi-
blijnych i utwory z kr$gu epiki biblijnej. Rymowane przeklady b^dz parafrazy
ksi^g biblijnych (zwlaszcza starotestamentowych) pochodz^ przede wszystkim z cza-
sow wielkich mistrzow Luthera von Braunschweig (1331-1335) i Dietricha von
Altenburg (1335-1341)18. Niezaleznie od tego, czy literatura ta powstala w sro-
dowisku Zakonu, czy by la przez nie tylko recypowana, i jakie by to jej przezna-
czenie (czytanie „przy stole”? liturgia?), widoczny jest wzrost zapotrzebowania
па пщ od przel. XIII i XIV w. Stary Testament mial bowiem wielkie znaczenie
dla ksztaltowania podstaw charyzmatu religijnego Krzyzakow jako Bozych wo-
jownikow z silami zla19.
Drugim zrodlem ideowych uzasadnien dla panowania Zakonu w Prusach byla
eklezjologia. Piotr z Dusburga w egzegezie fragmentu Ksi$gi Przyslow (Prz 9, 1)
opisal struktur$ Zakonu na wzor struktury Kosciola20. „Kosciol - Eklezja to pod-
stawowy temat wyobrazany wielorako w dzielach plastycznych [...] srodowiska
[Krzyzakow - M.D.]”21. Z tym tematem s^ zwi^zane wizerunki Marii - Eklezji.
Najcz^sciej przedstawiano koronacj$ Marii (tympanon portalu polnocnego w ka-
plicy sw. Anny w zamku w Malborku, ok. 1340 r.; wielki refektarz w zamku
w Malborku, lata 1370-1390; poliptyk z kaplicy zamku w Grudzi^dzu, ok. 1390 r.)
b^dz Mari$ Tronuj^c^ (glowny zwornik w sklepieniu prezbiterium kaplicy Panny
Marii w Malborku, ok. 1340 r.)22. Tematyk$ eklezjologiczn^ przedstawiano w mo-
numentalnej rzezbie figuralnej: mowa о postaciach apostolow, ktore byly zwi^-
zane z podporami sklepienia - tak wyrazano mysl о apostolach jako podporach
i fundamental Kosciola (kaplice zamkowe w Brodnicy, przed 1339 r., i w Mal¬
borku, przed 1344 r.)23. Wn^trza kosciolow dekorowano takze malowidlami
Lutera z Brunszwiku, w: Sztuka w krpgu zakonu krzyzackiego w Prusach i Inflantach, red. A. Bo-
jarska, Torun 1995, s. 196; por. tez H. Piwonski, Kult swigtych w zabytkach liturgicznych Krzyzakow
w Polsce, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Koscielne”, t. 47: 1983, s. 318 n.
18	Por. z nowszej literatury: J. Wenta, Studien tiber die Ordensgeschichtsschreibung am Beispiel
Preufiens, Torun 2000, s. 149 nn.; E. Potkowski, Spirituality and Reading. Book Collections of the
Teutonic Order in Prussia, w: Die Spiritualitat der Ritterorden, s. 217 n., 225; A. Mentzel-Reuters,
Anna spiritualia, s. 17 nn.
19	S. Kwiatkowski, Powstanie i rozwoj, s. 138 nn.; por. A. Mentzel-Reuters, Anna spiritualia,
s. 65.
20	Dusburg, Kronika, s. 8 n.
21	A. Karlowska-Kamzowa, Uwagi о sposobach, s. 196.
22	S. Skibinski, Kaplica na Zamku Wysokim, s. 145 nn.; T. Jurkowlaniec, Gotycka rzezba,
s. 82 nn.; J. Domastowski, A. Karlowska-Kamzowa, M. Kornecki, H. Matkiewiczowna, Gotyckie
malarstwo scienne w Polsce, Poznan 1984, s. 125, 136 n.; J. Domastowski, A. Karlowska-Kamzo¬
wa, A.S. Labuda, Malarstwo gotyckie na Pomorzu Wschodnim, Poznan 1990, s. 17 nn.; A.S. La-
buda, Die Spiritualitat des Deutschen Ordens und die Kunst. Der Graudenzer Altar als Paradigma,
w: Die Spiritualitat der Ritterorden, s. 51 nn.; W. Los, Das Bildprogramm des Graudenzer Altars,
w: Sztuka w kr$gu zakonu krzyzackiego, s. 203 nn.; T. Chrzanowski, M. Kornecki, Madonna Tro-
nujqca. Uwagi do ikonografii maryjnej w sredniowiecznej sztuce Prus, w: Sztuka w krpgu zakonu
krzyzackiego, s. 228.
23	T. Jurkowlaniec, Gotycka rzezba, s. 77 n., 83 n.

3.3. Idcologiu panowama /akoiui niemicckicgo w Prusach
361
о tematyce eklezjologicznej: byly to monumentalne przedstawienia postaci ;ipo-
stolow i swi^tych24.
Z tymi galeriami apostolow wi^ze si$ kwestia malarskich przedstawieh wicl-
kich mistrzow: takie malowidla wykonano w koncu XIV w. w kapitularzu 11a
zamku wysokim w Malborku, na pocz^tku zas XV w. takze w refektarzu zimo-
wym w patacu wielkich mistrzow25. Wolno w^tpic, ze te wyobrazenia byiy odpo-
wiednikiem galerii krolow26. Wydaje si$, ze wizerunki wielkich mistrzow odnosi-
ly si$ do Zakonu jako korporacji i jednoczesnie jako cz$sci Kosciola-instytucji.
W zwi^zku z tym zwraca uwag$, ze na krzyzackich szel^gach od pierwszych emisji
w 1380 r. umieszczano po jednej stronie monety imi$ wielkiego mistrza, po dru-
giej zas napis: „Moneta panow Prus” (Moneta Dominorvm Prvssie)27. Te napisy
takze wskazuj^ na nadrz^dnosc korporacji zakonnej wobec wielkich mistrzow.
Wspomniane wyzej tematy: Koronacji Marii i Marii Tronuj^cej kierujif nas/j}
uwag$ na zagadnienie kultu maryjnego w Prusach krzyzackich. Tradycyjnic pod
kresla si$ prawne i polityczne funkcje tego kultu. Maria miala bye swoisLf osobi}
prawn^, wokol ktorej rozwijala si$ i umacniala swiadomosc panstwowa Krzyza-
kow w Prusach28. Jednak zwraca uwag^ to, ze rycerze przybywaj^cy do lJrus na
kruejaty przeciw Litwie tez walczyli pod sztandarem Marii i wyruszali na te wypi a-
wy w swi$ta maryjne. Byli tak samo rycerzami Marii, jak Krzyzacy29 *. W Prusach
rycerz Marii mogl bye utozsamiany z rycerzem Kosciola walcz^cego. Krzyzacki
kronikarz, Mikolaj z Jeroschina, autor rymowanego tlumaczenia na niemiccki
dziela Piotra z Dusburga, okreslil Prusy mianem „ziemi Matki Chrystusa,M0.
Moglo to znaezye tyle, ze granicz^ce z ziemiami pogan Prusy obj$te s^ protekcji}
Kosciola-instytucji31.
24	A. Kartowska-Kamzowa, О systemie dekoraeji figuralnej we wngtrzach sakralnej architck
tury ziemi chelminskiej i Pomorza Wschodniego w XIV i XV stuleciu (komunikat), w: Sztuku po
brzeza Baltyku. Materiaty Sesji Stowarzyszenia Historykow Sztuki, listopad 1976, red. H. ГтЬа.
Warszawa 1978, s. 143, 146.
25	J. Domaslowski, A. Karlowska-Kamzowa, A.S. Labuda, Malarstwo gotyckie, s. 32-33.
26	Por. A. Karlowska-Kamzowa, Bildideologie des Deutschen Ordens auf dem Hintergrund
der mittelosteuropdischen Kunst, w: Die Rolle der Ritterorden in der mittelalterlichen Kultnr, hrsg.
v. Z.H. Nowak, OMCTH, Bd. Ill, Torun 1985, s. 204; A.S. Labuda, Die Spiritualitat, s. 50; T. ('lu /a
nowski, M. Kornecki, Dwa gotykipomorsko-pruskie: krzyzacki i mieszczanski, „Zeszyty Naukowe
KUL’, t. 27: 1984, z. 2, s. 16.
27	Zob. M. Gumowski, Moneta и Krzyzakow, ZTNT, t. 17: 1952, z. 3-4, s. 22 n.
28	K. Schreiner, Maria - Jungfrau, Mutter, Herrscherin, Miinchen 1996, s. 384 nn.; idem,
Maria Patrona. La sainte Vierge comme figure symbolique des villes, territoires et nations a la fin
du Moyen Age et au de'but des temps modemes, w: Identite regionale et conscience nationalc cn
France et en Allemagne du Moyen Age a Vepoque modeme, red. R. Babel, J.-M. Moeglin, Sigma
ringen 1997, s. 136 n.; рог. M. Dygo, О kulcie maryjnym w Prusach Krzyzackich wXIV-XVи., Zl 1,
t. 52: 1987, z. 2, s. 5 nn.
29	Zob. W. Paravicini, Die Preufienreisen des europdischen Adels, Tl. 2, Sigmaringen 1995,
s. 140,150; рог. V. I. Matuzova, „Chronika zemli Prusskoj" Petra iz Dusburga v kuVtunw-istorUYskom
kontekste, Balto-slavjanskic Issledovanija, 1985, red. V.V. Ivanov, Moskva 1987, s. 114 nn.
Nikolaus von .Icroschin, l)i Kronike von Pruzinlant, Insg. v. H. Strehlkc, wyd. w: SRP, I. I,
Leipzig 1861, s. 621.
4 Por. lev S. kwialkowski, Kliniat religijnw s. 90.

362
Kozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
Nast?pstwem odwotywania si? przez Krzyzakow do Kosciola-instytucji by!
staby rozwoj hagiografii w Zakonie. Nie kultywowano przedkrzyzackiej tradycji
hagiograficznej, nie wyksztatcil si? kult nowych lokalnych swi?tych о jakims wi?k-
szym znaczeniu, wreszcie - nie rozwin^l si? kult wlasnych rycerzy, ktorzy ponie-
sli smierc w walce z poganami i mogli bye uznani za m?czennikow32. Taki stan
rzeczy by! zapewne nast?pstwem utozsamiania si? Krzyzakow z Kosciolem-
-instytucj^. Та identyfikacja miala prymat nad kultem partykularnych swi?tych,
tak czy inaczej zakorzenionym we wladztwie Zakonu w Prusach i wymykaj^cym
si? ,,z ram chrzescijanskiego uniwersalizmu”33. Natomiast w tym uniwersalizmie
miescil si?, wspomniany wyzej, pogl^d Piotra z Dusburga о swi?tosci generacji
Krzyzakow, ktore dokonaly podboju Prus. Bye moze kronikarz rozwin^l pewne
idee zawarte w Prologu do Statutow Zakonu z okolo pol. XIII w., w ktorym mowi
si? о nowym rycerstwie wl^czonym w caly Kosciol i od Kosciola otrzymuj^cym
zadanie walki z poganami. W ten sposob zadanie to nie bylo celem samym
w sobie, lecz nabieralo cech eklezjologicznych w jego urzeczywistnianiu w ramach
Kosciola i dla Kosciola34.
Trzecim odniesieniem dla ideologii panowania Zakonu w Prusach byly misja
i krucjata. Piotr z Dusburga, a za nim Mikolaj z Jeroschina, dali w swoich kro-
nikach najpelniejsz^ literack^ wykladni? misji i krucjaty w Prusach i na Litwie
jako szczegolnego zadania wypelnianego przez Zakon w ramach Kosciola35.
Takze w literaturze tworzonej w XIV w. w gal?zi Zakonu w Rzeszy ukazywano
walk? z poganami jako wlasciwe zadanie tej korporacji36. Gdy mowa о ikono-
grafii, trzeba wspomniec niektore wyobrazenia na monetach krzyzackich - np.
wizerunki krzyza zwyci?skiego czy Krzyzaka jako „rycerza Chrystusa”37. Warto
zwrocic uwag? na relief w lukowej blendzie nad bram^ wjazdow^ w zamku w Bierz-
glowie (3. cwierc XIII w.) z wizerunkiem Krzyzaka, ktory zwyci?za Prusa38,
a takze na kapitel z refektarza infirmerii w zamku w Malborku (ok. 1330 r.?)
32	Рог. T. Chrzanowski, M. Kornecki, Dwa gotyki, s. 14; M. Karlowska-Kamzowa, Bildideo-
logie, s. 203; H.-D. Kahl, Die Spiritualitat der Ritterorden als Problem. Ein methodologischer Essay,
w: Die Spiritualitat der Ritterorden, s. 275; ostatnio zob. W. Rozynkowski, Omnes Sancti et Sanc-
tae Dei. Studium nad kultem swigtych w diecezjach pruskich panstwa zakonu krzyzackiego, Mal-
bork 2006.
33	B. Zientara, Swit narodow europejskich. Powstawanie swiadomosci narodowej na obszarze
Europy pokarolinskiej, Warszawa 1985, s. 334.
34	G. Wiechert, Die Spiritualitat des Deutschen Ordens in seiner mittelalterlichen Regel, w: Die
Spiritualitat der Ritterorden, s. 135 nn.
35	Рог. VI. Matuzova, „ Chronika zemli Prusskoj”, s. 107 nn.; S. Kwiatkowski, Zakon niemiec-
ki w Prusach a umystowosc sredniowieczna, Torun 1998, s. 34 nn.; M. Fischer, ,,Di himels rote”
The idea of Christian chivalry in the cronicles of the Teutonic Order, Goppingen 1991; J. Trupinda,
Ideologia krucjatowa w kronice Piotra z Dusburga, Gdansk 1999.
36	U. Arnold, Deutschordenshistoriographie im Deutschen Reich, w: Die Rolle der Ritterorden,
s. 68 n.
37	M. Dygo, Studia, s. 340 nn.
щ A. Nowakowski, T.H. Orfowski, Dwa przedstawienia uzbrojenia baltyjskiego w sredniowiecz-
ncj plastyce figuralncj z zicm polskich, AUNC, Archcologia, z. 8, 1984, s. 91.

.Я..1. Ideologic ptiiiowiiniii /nkonu niemieckiego w Prusach
363
ze scen^ walki ryccrzy Zakonu z wojownikami poganskimi39. W XIV w. naj-
wi?ksze znaezenie dla propagowania kruejaty jako jednego z fundamentow pa-
nowania Zakonu w Prusach miaty coroczne wyprawy na Litw?. Trzcba w nidi
widziec swoisty rytual, ktory niezmiennie aktualizowal rol? Zakonu jako sily
powstrzymuj^cej napor wrogich mocy na granic? chrzescijanskiej ekumeny. О tym,
ze chodzilo tutaj о chrzescijansk^, a nie tylko prusk^ ekumeny, swiadczyto uezest-
nictwo w wyprawach na Litw? rycerzy z roznych krajow Europy.
Widac zatem, ze w XIV w. w wypowiedziach Krzyzakow dotycz^cych ich pa-
nowania w Prusach panstwowo-terytorialny aspekt tego panowania znajdowal si?
na dalekim planie. Prusy bowiem, w przeciwienstwie do innych krajow lezijcych
na peryferiach chrzescijanskiego swiata, w niewielkim zakresie wl^czonych w spra-
wy calego chrzescijanstwa, byly postrzegane przez Krzyzakow jako arena zmagah
Kosciola Chrystusowego z silami zta, zmagan, ktore dotycz^ wszystkich chrzcsci-
jan. Przywodcami owej chrzescijanskiej wspolnoty byli papiez i cesarz.
Jakkolwiek w tej ideologii aspekt panstwowy znalazt si? na dalekim planie,
to przeciez Krzyzacy wykonywali wladz? (polityczn^, gospodarez^, spoteczn;))
na okreslonym terytorium. Jakie pogl^dy prezentowali oni w XIV w. odnosnie
do stworzonych przez siebie instytueji wtadzy i jakiej postawy oczekiwali od
mieszkancow Prus poddanych ich panowaniu? Zwraca uwag?, ze w okresie sporu
Zakonu ze stanami pruskimi te ostatnie powotywaty si? na swoje zaslugi dla
chrystianizacji Prus: „rozwazaly [...] ziemie i miasta, jak ich praojeowie i przod-
kowie przybyli do ziem pruskich, walcz^c wiernie i przelewaj^c krew [w walkach|
z poganami, dopomagaj^c do nawrocenia ich na wiar? chrzescijansk^ [...], row-
niez dopomagali oni do nawrocenia na wiar? chrzescijansk^ innych wielkich i po-
t?znych panow i ziem [ich], ktore z nimi graniczyty, a czynili to Bogu na chwa-
t? i dla swojej wolnosci”40. Zatem widac, ze mieszkancy „panstwa” zakonu
niemieckiego aspirowali do udziatu w etosie misyjno-krucjatowym41. W zwiijzku
z tym zwracaj^ uwag? stowa Piotra z Dusburga adresowane do Krzyzakow:
„Niech tez wyznaj^ Panu mitosierdzia Jego, a cuda Jego synom ludzkim, by
ztozyli oni ofiary dzi?kczynne. Zauwaz, w jaki sposob bracia tak jak Juda Ma
chabeusz oczyscili swi?te miejsca ziemi pruskiej, ktore wczesniej poganic zbez-
czescili batwochwalstwem, i w nich codziennie Bogu skladaj^ ofiar? czci i chwa-
ty. Przyjmij wi?c, dobry Jezu, t? ofiar? za caty narod Twoj i ustrzez dzielnic?
Tw^ i uswi?c”42. Mamy tutaj interesuj^c^ koncepcj? religijno-politycznc}. Krzy¬
zacy oddaj^ si? Bogu „jako ofiara zywa” (por. Rz 12, 1), aby spowodowac Jego
wl^czenie si? do wspolnoty powstaj^cej w podbijanych przez nich Prusach. Jcd-
noczesnie jest tutaj zawarty apel do „synow ludzkich”, „by ztozyli oni ofiary
39	T. Jurkowlaniec, Gotycka rzezba, s. 182.
40	Zwiqzek Pruski ipoddanie sip Prus Polsce. Zbidr tekstdw zrddtowych, red. K. Gorski, Poznan
1949, § 64 (Orsachen des Bundes, 1453 r.), s. 25; por. tez ibidem, s. 35-36 (mowa Jana Bazyn-
skiego wg J. Schiitza, 1454 i.); takze Die Danziger Chronik vom Bunde, hrsg. v. T. Hirsch, w: SUP,
Bd. 4, Leipzig 1870, s. 411 412.
41	Por. odmicnnv pngkjd S. Kwialkowskiego, Powstnnic i rnzwdj, s. 143, 145.
Dusburg, Kromlui, s. (> (dokonalismy korekty pi/ekladu); por. Dusburg (MPII), s. 8.

364
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
dzi?kczynne”. Chodzi zapewne о chrzescijan, takze tych, ktorzy mieszkali w Pru-
sach, tj. о poddanych Zakonu. Poj?cie ofiary nabiera tutaj pewnych znaczefi
politycznych. Archetyp polityczny ofiary „uzasadnia celowosc roznych prywat-
nych «ofiar» i wyrzeczen [...], symbolizuje potrzeb? podporz^dkowania racji
partykularnych-racjom ogolnym”43. W poi. XV w. stany pruskie powolywaiy si?
na swoje „ofiary zywe”; wiasnie te ofiary miaiy bye uprawomocnieniem z^dania,
by Zakon przywrocil stanom ,,wolnos6”.
Wspomniany wyzej rys chrzescijanskiego uniwersalizmu w ideologii panowa-
nia Zakonu w Prusach widoezny jest tez w znakach wladzy. Chodzi przede wszyst-
kim о regularne zamki konwentualne, jakie zacz?to wznosic w Prusach od 7. de-
kady XIII w. Dyskusja nad ich genez^ i symbolik^ toezy si? w historiografii od
dawna. Ostatnio dominuje pogl^d, ze w strukturze symbolieznej zamkow regu-
larnych odzwierciedlala si? ideologia wladzy Zakonu44. W odniesieniu do XIV w.
interpretaeja architektury zamkow zakonnych jako znakow (suwerennego) pan-
stwa nie jest przekonywaj^ca. Piotr z Dusburga zawarl w swojej kronice wiele
informaeji о zamkach, lecz nigdy nie traktowal ich jako znakow wladzy. Kiedy
pisal, ze Krzyzacy „podporz^dkowali sobie i wierze chrzescijanskiej [ziemie Pru-
sow - M.D.], wznosz^c na nich wiele umocnien, miast i zamkow”45, to zapewne
mial na mysli zamki jako swi?te centra w chaotycznej przestrzeni profanum. Nie
chodzilo przy tym tylko о to, ze Piotr z Dusburga - jak wolno s^dzic - widzial
w tych obiektach zamek i klasztor46. Istotniejsze bylo, ze w zamkach szczegolnie
mocno ujawnialo si? sacrum: Bog wskazywal miejsce, w ktorym mial bye wybu-
dowany zamek, zamki wznoszono z laski Boga i na chwal? Boga, w kaplicach
zamkowych przechowywano relikwie, za ktorych posrednictwem Bog czynit cuda,
zamki nosily sakralne nazwy, przy czym wybor tych nazw nast?powal niejedno-
krotnie wskutek boskiej interweneji, zamki byly uswi?cone cnotami i sposobem
zycia braci Zakonu nasladuj^cych Chrystusa47. Bye moze w przyj?ciu przez Krzy-
zakow tylko jednej formy zamku konwentualnego zawarte bylo przeslanie, ze
kazdy z tych obiektow by! nosnikiem takiej samej mocy sakralnej.
43	S. Filipowicz, Mit i spektakl wladzy, Warszawa 1988, s. 179-180.
44	Рог. К. Pospieszny, Тур pruski zamku regulamego - idea cesarska?, w: Argumenta, articu-
li, quaestiones, s. 379; S. Skibinski, Jeszcze raz w kwestii genezy regulamego zamku krzyzakiego,
w: Sztuka Prus XIII-XVIII wieku, red. M. Wozniak, Torun 1994, s. 33; M. Arszynski, Zum For-
schungsstand fiber den Ursprung des Ordensburgtypus in Preufien, w: Sztuka w kregu zakonu krzy-
zackiego, s. 119 n.; idem, Budownictwo warowne zakonu krzyzackiego, s. 62 nn.; M. Kutzner, Pro¬
paganda wladzy w sztuce Zakonu Niemieckiego w Pmsach, w: Sztuka w kr$gu zakonu
krzyzackiego, s. 44 nn.; T. Torbus, Die Konventsburgen, s. 297.
45	Dusburg, Kronika, s. 5.
46	M. Dygo, Domus und Castrum - zur Deutung der Deutschordensburgen in Preufien im
Lichte der schriftlichen Quellen, w: Echte Wehrhaftigkeit oder martialische Wirkung. Zurpraktischen
Funktion und zum Symbolcharakter von Wehrelementen profaner und sakraler Bauten im Deutsch-
ordertsland Preufien und im Ostseeraum, hrsg. v. G. Eimer, E. Gierlich, Koln 2000, s. 55 n.
47	M. Dygo, De sacrale betekenis van de burchten van de Duitse Orde in Pruisen in de 13de-
14de eeuw, w: Crux etArma. Kruistochten, ridderorden en Duitse Orde, Bijdragen tot de geschie-
denis van de Duitse Orde in de Balije Biesen, Bd. 4, eindred. J. Mertens, Bilzen 1997, s. 114 nn.

З.Э. Idtolofift panowani* zakonu niemieckiego w Pruiach
365
Od pocz. XIV w. szczegdlna ranga przypadla zamkowi w Malborku jako re*
zydencji wielkiego mistrza. Jednak trudno przes^dzac, na ile w architekturze
i dekoracji tego zamku zastosowano wzorce odpowiednie raczej do wyrazania
ideologii krolewskiej czy nawet cesarskiej48. Z problematyk^ zamku w Malborku
wiijze si? zagadnienie dworu wielkiego mistrza jako instytucji wladzy. Ogolnie
rzecz bior^c, w historiografii podkresla si? podobienstwo standardow obowi^zu-
jijcych na tym dworze do tych, jakie byly przyj?te na swieckich dworach Zacho-
du49. Ot6z dwor jako instytucj? wladzy trzeba traktowac jak wzgl?dnie zamkni?*
Ц struktur? spoleczn^. Tymczasem wydaje si?, ze сес!ц charakterystyczn^ dworu
wielkiego mistrza w Malborku byla jego otwartosc, mianowicie w stosunku do
swiata rycerskiego owczesnej Europy. Od lat 30. XIV do pocz. XV w. rycerze
przybywali licznie do Prus na krucjaty przeciw Litwie. W Malborku jedno ze
skrzydel zamku sredniego bylo przeznaczone tylko dla nich. Braci-rycerzy i go*
sci-rycerzy l^czyla ta sama, rycersko-dworska kultura, st^d dworski styl architek*
tury przebudowanej kaplicy Panny Marii, ksztalt palacu wielkich mistrzdw, wy-
szukana kultura materialna, obecnosc blaznow, heroldow, wystawianie stolu
wielkiego mistrza, stolu komturow czy stolu honorowego, do ktorego zapraszano
rycerzy zasluzonych w wyprawach na Litwinow. W ten sposob Krzyzacy podkre-
slali, ze s$ integralnym elementem rycerskiego swiata, zjednoczonego ide$ kru¬
cjaty50. Zatem dwor wielkiego mistrza i kultura tego dworu cechowaly si? swo-
istym chrzescijanskim uniwersalizmem. Dwor by! nie tyle instytucji wladzy
terytorialnej, ile czynnikiem integrujicym Krzyzakdw w Prusach z cali chrzesci-
janski ekumeni.
U schylku XIV i w 1. pol. XV w., pomimo zmiany polozenia Zakonu w Pru¬
sach zwi^zanej z chrztem Wladyslawa Jagielly w 1386 r. i pierwszymi dzialaniami
chrystianizacyjnymi na Litwie w 1387 r., w krzyzackiej ideologii panowania w dal-
szym ciigu eksponowane byly tradycyjne w^tki. Wlasnie w takim duchu utrzyma-
na byla argumentacja, jak;j rzecznicy Zakonu prezentowali w trakcie sporu z Pol-
48	Рог. S. Skibinski, Kaplica na Zamku Wysokim, s. 109,112,137; M. Arszyfiski, О zamku
malborskim i zamkach krzyzackich w Prusach z okazji ksiqzki Szczpnego Skibinskiego „Kaplica
na Zamku Wysokim w Malborku”, „Biuletyn Historii Sztuki”, t. 45:1983, nr 3/4, s. 394; A. Kar-
Jowska-Kamzowa, Bildideologie, s. 204; T. Chrzanowski, M. Komecki, Dwa gotyki, s. 17; M. Dygo,
Zlota Brama kaplicy zamkowej iv Malborku a ideologia wladzy Zakonu Niemieckiego w Prusach,
w: Zakon krzyzacki a spateczeristwo, s. 162.
49	Por. W. Paravicini, Die Preuflenreisen; H. Boockmann, Alltag am Hofdes Deutschordens-
hochmeisters in Preufien, w: Alltag bei Hofe, hrsg. v. W. Paravicini, Sigmaringen 1995, s. 37 nn.;
T.J. Igosina, Gosudar vopreki ideologii: verchovnyj magistr nemeckogo Ordena, w: Korolevskij dvor
v politiceskoj kulture srednevekovoj Evropy. Teorija - Simvolika - Ceremonial, Moskva 2004,
s. 133 nn. - tutaj cytowane jej wczesniejsze prace na ten temat; B. Jahnig, Organisation und
Sachkultur der Deutschordensresidenz Marienburg, w: Votrage und Forschungen zur Residenzfor-
schung, hrsg. v. P. Johanek, Bd. 1, Sigmaringen 1990, s. 45-75.
50	U. Arnold, Deutschordenshistoriographie, s. 69; E. Maschke, Burgund und der preuflische
Ordensstaat. Ein Beitrag zur Einheit der ritterlichen Kultur Europas im Spatmittelalter, w: idem,
Domus Hospitalis Theutonicorum. Europiiische Verbindungslinien der Deutschordensgeschichte,
QDGDO, Bd. 10, Bonn-Godesberg 1970, s. 20; K. Elm, Die Spiritualitat, s. 14; W. Paravicini, Die
Preufienreisen,

366
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409*1525)
sk^ na forum soboru w Konstancji w 1415 r. Si?gano do eklezjologii, tradycji
wypraw krzyzowych i walki z poganami, a takze odwotywano si? do porz^dku
opartego na wladzy papieza i cesarza nad swiatem51. Wida6 wyraznie, ze Krzyza-
cy swoje panowanie w Prusach nadal umieszczali w ramach ponadpanstwowej
struktury chrzescijanstwa, a nie w terytorialnych granicach swojego wtadztwa.
Inna sprawa, ze owo poczucie wspolnoty chrzescijanskiej zostato bardzo powaz-
nie naruszone na pocz. 2. dekady XV w. - od tego bowiem czasu przestali do
Prus przybywac rycerze z Zachodu, aby walczyc z poganami. Wowczas natomiast
zacz?li podrozowac na zachod rycerze z Prus, ktorzy byli czlonkami dworu wiel-
kiego mistrza52. Те relatywnie nieliczne podroze, szczegolnie maj^ce na celu walk?
z poganami, mogly tylko cz?sciowo przywrocic poczucie wspolnoty chrzescijan-
skiego rycerstwa, ktora obejmowala takze Prusy krzyzackie. Tym niemniej jeszcze
w latach 30. XV w., w tzw. Starszej kronice wielkich mistrzdw, wyrazaj^cej oficjal-
ne stanowisko Zakonu, pisze si? о walce z poganami jako podstawowym zadaniu
Krzyzakow, Litwinow zas konsekwentnie okresla si? mianem pogan53.
W pierwszym trzydziestoleciu XV w. takze wypowiedzi Krzyzakow na temat
ich panowania adresowane do poddanych w Prusach byly w zasadzie repetycj^
starych schematow. Wida6 to chociazby w zwi^zku z toczon^ wowczas w srodo-
wisku kleru diecezjalnego i zakonnego, tak czy inaczej zwi^zanego z Krzyzakami,
dyskusj^ nad potrzeb^ przywrocenia ladu moralnego w kraju. Wskazywano na
zagrozenie ze strony pogan jako kar? za grzechy; pojawil si? nawet poglijd, ze
Bog moglby wygnac mieszkancow z Prus i przekazac kraj poganom54. Lecz nie
tylko owa dualistyczna interpretacja swiata podzielonego na ekumeny chrzesci-
janskij i poganska jest znamienna. Juz sama dyskusja nad programem odnowy
moralnej, w ktorej data о sobie znac koscielna idea tadu ziemskiego, pokazuje,
ze wowczas srodowiska koscielne (a wi?c i zakon niemiecki) postrzegaty Prusy
nie tyle jako „panstwo” czy region, ile jako cz?sc chrzescijanskiego uniwersum.
W programach ikonograficznych dziet sztuki fundowanych przez Krzyzakow
w 1. pot. XV w. takze dostrzegamy daleko id^c$ ci^glosc. Takie tematy, jak Ko-
ronacja Marii, Kolegium Apostotow, Pasja Chrystusa, byty cz?sto realizowane
w dzietach malarstwa sciennego, tablicowego b^dz rzezby ottarzowej55. Ten spo-
sob myslenia mogt trafiac do cz?sci spoleczenstwa. Swiadkowie zeznaj^cy przed
komisj^ zbieraj^ w pierwszych latach XV w. wiadomosci о rekluzie z Kwidzyna,
Dorocie z M^towow, ktorzy wywodzili si? z ludu, dzielili swiat tak samo jak Krzy-
zacy i zwi^zany z nimi kler: na wspolnot? chrzescijansk^ i na swiat pogan56.
51	Zob. H. Boockmann, Johannes Falkenberg, der Deutsche Orden und die polnische Politik,
Gottingen 1975.
52	W. Paravicini, Zeitenwende. Edelleute aus dem Ordensland Preussen und Livland in West-
europa des 15. Jahrhunderts, w: Reich, Regionen und Europa in Mittelalter und Neuzeit. Festschrift
fiir Peter Moraw, hrsg. v. P.-L. Heinig, B. KrauB, Berlin 2000, s. 413-442.
53	AHMCh, cap. 173-176, s. 605-609, cap. 183, s. 616-617, cap. 197, s. 629.
54	S. Kwiatkowski, Klimat religijny, s. 168.
55	J. Domastowski, A. Karlowska-Kamzowa, A.S. Labuda, Malarstwo gotyckie, s. 37 nn., 91 nn.
56	Zob. material zebrany przez S. Kwiatkowskiego, Klimat religijny.

3.3. Idtold|la panowania zakonu niemicckiego w Prusach
367
Mniej wi?cej w latach 30. XV w. pojawify si? jednak w krzyzackiej ideologii
panowania nieznane wczeSniej wqtki. О ile jeszcze autor Starszej kroniki wielkich
mistrzdw pisal, ze Bog w sposdb cudowny przekazai Krzyzakom pod panowanie
Prusy wraz z mieszkancami, ktorzy winni sluzyc Zakonowi, о tyle jego kontynu-
ator stwierdzai, ze Zakon dlatego jest uprawniony do panowania w Prusach, ze
schrystianizowai ten kraj, a nadto jest szpitalem catej niemieckiej szlachty57. Tfen
ostatni w^tek jest szczegolnie interesuj^cy: Krzyzacy nie odwoluj^ si? juz do
wspolnoty caiego chrzescijanskiego rycerstwa, lecz jedynie do poczucia wsp61no-
ty niemieckiej szlachty. Brak to rowniez miejsca dla rycerstwa miejscowego z Prus,
mimo ze niektorzy jego przedstawiciele stawali si? dworzanami wielkiego mistrza
(por. wyzej).
W latach 30. XV w. uksztaltowal si? takze nowy wzorzec osobowy Krzyzaka:
na miejsce modelu hagiograficznego z poprzedniego stulecia wszedl calkiem
swiecki, inspirowany tresciij „zwierciadel ksi^z?cych”. Autor Starszej kroniki wiel¬
kich mistrzdw stawial za przyklad generacj? Krzyzakow z czasow wielkiego mistrza
Winricha von Kniprode58, Hedy bracia-rycerze mieli wyrozniac si? wieloma cno-
tami. Przymioty zewn?trzne, jak urodziwosc i znakomita powierzchownoSd (po-
l^czone z bogactwem), zjednywaly im podziw ludzi dobrych i powodowaly bojaih
ludzi ztych. Z kolei przymioty wewn?trzne - m^drosc, honor i m?stwo - byly
podstaw^ ich sukcesow w dziatalnosci panstwowej. Do Prus przybywali liczni pa-
nowie i rycerze, aby brae udzial w wyprawach przeciw Litwie oraz podziwiac braci.
Goscie ci mieli mawiac: jesli jestes m;|dry, to oszukaj panow z Prus59.
Wydaje si?, ze nowe elementy w ideologii panowania Krzyzakow byly odpo-
wiedzi^ na program polityezny ruchu stanowego w Prusach. Wlasnie w latach 30.
XV w. przedstawicielstwo stanowe zacz?lo uwazac si? za reprezentacj? kraju
i byto gotowe przyj^c zan odpowiedzialnos6. Zakon, uwazaly stany, nie jest juz
potrzebny dla pomyslnosci kraju; st^d grozby ze strony poddanych, ze wyp?dzq
Krzyzakow z Prus60. Obok tego patriotyzmu panstwowego pojawia si? nurt drug!
- traktowanie Prus jako ojczyzny. Przedstawiciele stanow powolywali si? na za-
slugi swoich przodkow dla chrystianizacji Prus i byli gotowi dziala6 dla dobra tej
terytorialnej wspolnoty61.
57	AHMCh, cap. 170, s. 601, cap. 237, s. 676-678.
58	AHMCh, cap. 169, s. 599-601.
59	M. Dygo, Mnich i rycerz. Ideologiczne modele postaw w zakonie krzyzackim w Prusach
w XIV-XV wieku, ZH, t. 55: 1990, z. 4, s. 15-16.
60	K. Gorski, Die Anfange der standischen Vertretung der Ritterschaft im Ordensland Preufien
im 15. Jahrhundert, w: Der Deutschordensstaat Preussen in der polnischen Geschichtsschreibung
der Gegenwart, hrsg. v. U. Arnold, M. Biskup, QDGDO, Bd. 30, Marburg 1982, s. 233; H. Boock-
mann, Zu den politischen Zielen des Deutschen Ordens, s. 64, przyp. 26.
61	Рог. H. Boockmann, Die Geschichtsschreibung des Deutschen Ordens in Preufien. Gat-
tungsfragen und „Gebrauchssituationen”, w: Geschichtsschreibung und Geschichtsbewufitsein im
spaten Mittelalter, hrsg. v. H. Patze, Sigmaringen 1987, s. 467; idem, Zu den politischen Zielen,
s. 64, przyp. 25; R. Czaja, Die Identitat des Patriziats der preufiischen Grofistadte im Mittelalter,
w: Standische und religitise Identitaten in Mittelalter und friiher Neuzeit, red. S. Kwiatkowski,
J. Matlek, Tbrurt 1998, N. 12 nn.; J. Maltek, Die Entstehung und Entwicklungeines Sonderbewufit•

368
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
W ostatnim okresie panowania Krzyzakow w Prusach pogl^dy prezentowane
w ich srodowisku na temat Zakonu jako podmiotu wladzy nadal byly konglome-
ratem niektorych elementow dawnej tradycji ideowej i motywow wtasciwych swie-
ckiemu wiadztwu terytorialnemu. Те ostatnie zaznaczyly si? silniej w czasach
dwoch ostatnich wielkich mistrzdw, wywodz^cych si? z ksi^z?cych rodow: Frie-
dricha von Sachsen (1498-1510) i Albrechta von Brandenburg-Ansbach (Hohen-
zollema) (1511-1525). Owi ksi^z?ta Rzeszy uwazali si? bardziej za panow tery-
torialnych niz za zwierzchnikow korporacji zakonnej. Na groszach Albrechta z 1513 r.
po raz pierwszy do imienia wielkiego mistrza dodano formul? dewocyjni) „z Bozej
laski” i zarzucono napis „moneta panow Prus”* 62. Те nowe tendencje odzwiercied-
lily si? w zmienionej organizacji dworu wielkich mistrzow: za Friedricha (od pocz.
XVI w.) zycie dworskie bylo regulowane przez swieckie w istocie ordynacje, a nie
- jak dotcjd - przez Statuty Zakonu63. Так samo srodowisko dworskie mialo coraz
mniej cech zakonnych - na czolo wysuwali si? swieccy doradcy mistrzow, a takze
„radcy krajowi”, tj. zapraszani przez mistrzow na dwor przedstawiciele nowej
szlachty, ktora formowala si? w Prusach Zakonnych po wojnie trzynastoletniej64.
Interesuj^cy by! naturalnej wielkosci portret mistrza Friedricha, namalowany na
zlecenie Albrechta w prezbiterium katedry w Krolewcu: ksi?cia ukazano w po-
stawie stoj^cej, w zbroi, otoczonego dekoracj^ heraldyczn^. Mistrz dzierzyt wznie-
siony do gory miecz - jedno z najwazniejszych insygniow swieckiego wladcy65.
Nowe impulsy zyciu dworskiemu dal Albrecht, czy to organizuj^c na wielk^
skal? uroczystosci dworskie (np. tumieje), czy to zapraszaj^c do Krolewca wybit-
nych humanistow66. W otoczeniu obu ostatnich mistrzow pisano humanistyczne
kroniki, ktore mialy decyduj^ce znaczenie dla uksztaltowania si? w XVI w. kra-
jowej historiografii pruskiej. Та historiografia miala wielki udzial w rozwoju pru-
skiej swiadomosci regionalnej i pruskiego patriotyzmu, bowiem szukala korzeni
tozsamosci kraju w jego zamierzchlej przeszlosci, a nie we wtadaniu tym krajem
przez zakon niemiecki67.
Z drugiej strony ostatni mistrzowie odwolywali si? do dawnych w^tkow ide-
owych. Friedrich byl w 1504 r. wspolfundatorem oltarza Koronacji Marii i sw. Woj-
ciecha dla kaplicy pod wezwaniem sw. Wojciecha w T?kitach (Tenkitten) kolo
seins in Preufien wahrend. des 15. und 16. Jahrhunderts, w: idem, Preufieri und Polen. Stande,
Kirche und Kultur vom 16. bis zum 18. Jahrhundert, Stuttgart 1992, s. 71-81.
62	M. Gumowski, Moneta, s. 36.
63	Zob. K. Forstreuter, Die Hofordnungen der letzten Hochmeister in Preufien, w: idem, Bei-
trage zur preufiischen Geschichte im 15. und 16. Jahrhundert, Heidelberg 1960, s. 29 nn.
64	L. Dralle, Der Staat des Deutschen Ordens in Preufien nach dem II. Thomer Frieden. Un-
tersuchungen zur okonomischen und stiindepolitischen Geschichte Altpreufiens zwischen 1466 und
1497, Wiesbaden 1975, s. 39 nn.
65	Zob. J. Domaslowski, A. Kartowska-Kamzowa, A.S. Labuda, Malarstwo gotyckie, s. 174 n.
66	W. Hubatsch, Albrecht von Brandenburg-Ansbach, Heidelberg 1960.
67	Zob. ostatnio A. Mentzel-Reuters, Von der Ordenschronik zur Landesgeschichte. Die Her-
ausbildung altpreufiischer Landeshistoriographie im 16. Jahrhundert, w: Kulturgeschichte Ostpreu-
fiens in der Friihen Neuzeit, hrsg. v. K. Garber, M. Komorowski, A.E. Walter, Tilbingen 2001,
s. 581 nn.

3.3. Ideologia panowania zakonu niemieckiego w Prusach
369
Krolewca. ,,W scenie Koronacji u stop Boga Ojca i Chrystusa ukazany jest herb
Zakonu i rodowy wielkiego mistrza ksi^cia Fryderyka [...]. Koronacja odzwier-
ciedla moze triumf Kosciota w Prusach, ktorego ramieniem byli rycerze Chiystu-
sowi” - Krzyzacy68. Inny oltarz Koronacji Marii, dla kosciota w Krzemitach (Kre-
mitten), ufundowat w 1510 r. biskup sambijski Gunther von Bunau, wdwczas
namiestnik wielkiego mistrza Friedricha69. W czasie ostatniej wojny z Polskq
(1519-1521) oraz pozniejszych rokowan polsko-krzyzackich (1521-1525) Zakon
prezentowal tradycyjny poglijd о Prusach jako kraju Marii. Twierdzono, ze Prusy
s£j „dziedzictwem” tub „wtasnosci^” Matki Bozej, ktorij Krzyzacy - rycerze (stu-
dzy) Marii posiadaj^ niejako z jej nadania70.
68	K. Wr6blewska, Pdinogotycka snycerka warsztatdw krdlewieckich w Prusach, w: Sztuka
Prus, s. 151.
w Ibidem, s. 152 n.
711M. Dygo, О kulde maryjnym, s. 8,13.

3.4.	Rozwoj osadnictwa
3.4.1.	Rozwoj osadnictwa miejskiego
Roman Czaja
3.4.1.1.	Ostatnie proby lokacji miast
Znaczne zag?szczenie sieci miejskiej na zasiedlonych obszarach panstwa za-
konnego i terytoriow biskupich sprawilo, iz w warunkach zaznaczaj^cego si? od
pocz. XV w. kiyzysu gospodarczego i demograficznego, pogl?bionego skutkami
wojen z Polsk^ i Litw^, nie byto warunkow do kontynuowania urbanizacji kraju.
Po 1410 r. zakon krzyzacki podj^t prob? zaiozenia tylko trzech nowych miast.
W 1416 r. wielki mistrz Michael Kuchmeister nadal przywilej lokacyjny dla mia-
sta Sztumu, ktore wymierzono na terenie zachodniego przedzamcza, warowni
krzyzackiej wzniesionej w latach 1326-1335. Zalozenie miasta wi^zafo si? przede
wszystkim z d^zeniem do wzmocnienia systemu obronnego zamku sztumskiego,
ktory zabezpieczal od strony poludniowej dost?p do Malborka1.
W 1440 r. wielki mistrz Paul von Rusdorf podj^l prob? przeksztalcenia
w miasto wsi Elk, zalozonej w 1425 r. przy zamku, ktorego budowe rozpocz?to
w koncu XIV w. Przywilej wielkiego mistrza, przyznaj^cy lokowanemu miastu
znaczne uposazenie ziemskie (102 lany) stanowil zapewne punkt wyjscia do
przedsi?wzi?cia osadniczego zleconego zasadzcy-soltysowi. Smierc wspieraj^cego
t? inicjatyw? Paula von Rusdorf w 1441 r. oraz slabo rozwini?ta siec osadnicza
sprawily jednak, iz planow budowy miasta nie udato si? zrealizowac2. Niepowo-
dzeniem zakonczyla si? rowniez lokacja miasta Pisza. W 1451 r. wielki mistrz
Ludwig von Erlichshausen wystawil przywilej lokacyjny, nadaj^cy m.in. 200 lan6w
uposazenia ziemskiego osadzie bartniczej i rzemieslniczej, ktora funkcjonowala
1	M. Biskup, M. Zdzitowiecka, Sztum, w: Studia z historii budowy miast polskich, „Ргасе
Instytutu Urbanistyki i Architektury”, t. 6: 1956, z. 2, s. 237-252.
2	G. Biatunski, Przemiany spoteczno-ludnoJciowe poiudniowo-wschodnich obszardw Prus
Krzyiackich i Ksiqzfcych (do 1568 roku), Olsztyn 2001, s. 21 n., proponuje jako dat? wystawienia
przywileju lokacyjnego 1440 r., w opozycji do starszej literatury, ktora opowiadala si? za datq
1435 r.; zob. R. Weber, Der Kreis Lyck. Ein ostpreuflisches Heimatbuch, Leer 1981, s. 76 nn.

9.4. Rozw6j osadnictwa
371
przy wzniesionym w 1346 r. zamku w Piszu. Lokacja ta wynikala z potrzeby
stworzenia centrum miejskiego dla osadnictwa wiejskiego (wsie czynszowe
i dobra sluzebne), rozwiaj^cego si? po 1422 r. w poludniowo-wschodnim rejonie
Wielkiej Puszczy. Wybuch wojny trzynastoletniej zahamowal jednak akcj? ko-
lonizacyjn^ i plany przeksztatcenia osady w Piszu w miasto na nowo podj?to
dopiero w XVI w.3 W latach 1466-1525 zakon krzyzacki nie podejmowat juz
nowych lokacji miast, jedynie w 1475 r. wielki mistrz odnowil przywilej lokacyj-
ny dla Klajpedy, przenosz^c miasto z prawa lubeckiego na chelminskie. Zazna-
czaj^cy si? po pokoju w Melnie w 1422 r. rozwoj Klajpedy wi^zat si? przede
wszystkim z d^zeniem do stworzenia punktu oparcia dla handlu z zapleczem
litewskim4.
Skutkiem narastaj^cego w XV w. kryzysu gospodarki wiejskiej bylo ograni-
czenie funkcji uslugowych, handlowych i produkcyjnych malych miast wobec za-
plecza wiejskiego, со prowadzilo z kolei do ich agraryzacji. W 1. pol. XV w. eg-
zystencja gospodarcza mieszkancow miasteczek w coraz wi?kszym stopnlu
stawala si? zalezna do zaj?c rolniczych. Rosn^cy popyt na ziemi? ze strony miesz-
czan prowadzil do powi?kszania przez zakup i nadania ze strony zakonu krzyza-
ckiego posiadlosci ziemskich oraz do upadku wsi miejskich, ktoiych pola byly
przejmowane i uprawiane przez mieszczan5. Na oslabienie zycia miejskiego w рай-
stwie zakonnym po 1466 r. wplyn?ly rowniez zastawy miast i solectw miejskich
za dtugi na rzecz dowodcow zaci?znych i szlachty. W 1469 r. w ten sposob zasta-
wione zostaly Domnowo, Pasym, Gierdawy, Dryfort, Krzyzpork i Cynty6 (zob. 4.4.).
W 1475 r. dowodca zaci?znych, Georg von L6ben, przej^l D^browno, ktore na-
st?pnie za zgod^ Zakonu w 1488 r. przekazal Niklasowi Wilce. W 1478 r. solec-
two Nidzicy zostalo sprzedane Christopherowi Czedeliczowi7. Status zastawionych
gmin zblizyl si? do dysponuj^cych bardzo ograniczonym samorz^dem miast pry-
watnych, ktoiych mieszkancy zobowi^zani byli wobec wlasciciela nie tylko do
swiadczefi szarwarkowych, ale takze do prac polowych przy zniwach, siewie i sia-
nokosach.
3	G. Biatunski, Przemiany spoteczno-ludnosciowe, s. 17, 244.
4	J. Sembritzki, Geschichte der Koniglich Preussischen See- und Handelsstadt Memel, Memel
1900, s. 49-50.
5	W. Krimpenfort, Der Grundbesitz der Landstadte des Herzogtums Preujien, Marburg 1979,
s. 5 n.; K. Kasiske, Das deutsche Siedelwerk des Mittelalters in Pommerellen, Konigsberg 1938,
s. 274.
6	G. Michels, Zur Wirtschaftsentwicklung von Passenheim im Ordensland und Herzogtum
Preussen bis 1619, Luneburg 1988, s. 21; E.A. Funk, Geschichte der Stadt Domnau, Domnau 1900,
s. 37; L. Dralle, Der Staat des Deutschen Ordens in Preujien nach dem II. Thomer Frieden. Un-
tersuchungen zur okonomischen und standepolitischen Geschichte Altpreufiens zwischen 1466 und
1497, Wiesbaden 1975, s. 40-41.
7	H. Meye, Geschichte der Stadt Gilgenburg in Ostpreufien 1326-1926, Gilgenburg 1926, s. 24;
J. Gregorovius, Die Ordenstadt Neidenburg, Maricnwerder 1883, s. 237 n.

372
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
3.4.1.2.	Przemiany ustrojowe
Przegrana wojna zakonu krzyzackiego z ипц polsko-litewsk^ z lat 1409-1411
w zasadniczy sposob zmienita sytuacj? polityczn^ i gospodarczo-spoleczn^ w pan-
stwie zakonnym, w tym takze relacje mi?dzy wtadz^ terytorialn^ a miastami. Zlo-
zenie przez grupy rz^dz^ce wielkich miast pruskich bezposrednio po bitwie grun-
waldzkiej holdu krolowi Polski Wtadyslawowi Jagielle sprawito, iz po zawarciu
pokoju torunskiego (1 II 1411) Krzyzacy podj?li prob? ograniczenia autonomii
wielkich miast i odsuni?cia od wladzy rajcow, ktorych uznali za odpowiedzialnych
za podj?cie dzialan wrogich wobec Zakonu. Wielki mistrz Heinrich von Plauen
usun^t z rady Starego Miasta Torunia burmistrza i szesciu rajcow, a na ich miej-
sce wprowadzil mieszczan zaliczanych do frakcji prokrzyzackiej. Znacznie wi?k-
szy zakres miala ingerencja wielkiego mistrza w sklad osobowy wladz Glownego
Miasta Gdanska, ktora nast^pila po sterroryzowaniu mieszczanstwa gdanskiego
mordem dokonanym przez komtura Heinricha von Plauen na dwoch burmistrzach
i rajcy. W kwietniu 1411 r. osoby podejrzane о wrogos6 wobec wladcy zostaly
usuni?te z rady i lawy miejskiej. Poza tym wielki mistrz zmusil mieszczan gdan-
skich do podporz^dkowania si? nowej ordynacji, ktora zapewniala zakonowi
krzyzackiemu wplyw na sklad wladz miejskich. Wprowadzone zmiany okazaty si?
jednak nietrwale, gdyz po pozbawieniu Heinricha von Plauen urz?du wielkiego
mistrza (14 X 1413) z organow samorz^dowych Torunia i Gdanska zostali wyklu-
czeni stronnicy Zakonu8. Po raz kolejny zakon krzyzacki staral si? uzyskac wplyw
na wybor rajcow w 1416 r., gdy rada Glownego Miasta Gdanska szukala jego
pomocy przeciw zbuntowanym cechom. Sukces wladz zakonnych okazal si? jed¬
nak tymczasowy, gdyz w 1421 r. rada samodzielnie wydala ordynacj? wyborcz^,
w kt6rej pomini?to prawa wladcy kraju9. Takze w innych wielkich miastach pru¬
skich po 1413 r. wladze zakonne nie podejmowaly prob silowego ograniczania
autonomii ustrojowej.
W 1 pol. XV w. elity rz^dzijce wielkich miast, wykorzystuj^c stabn^c^ pozycj?
polityczn^ i gospodarcz^ wladcy kraju, d^zyly do rozszerzenia niezaleznosci miast
zarowno w zakresie uprawnien gospodarczych, jak i praw politycznych. W tym
czasie zaznacza si? tendencja do rezygnacji przez wladze zakonne z cz?sci upraw¬
nien z zakresu regale mlynskiego. Rady wielkich miast uzyskaly rowniez wplyw
na polityk? monetarn^ wladz zakonnych10. Po 1410 r. duze miasta dysponowaly
* A. Czacharowski, Grupa kierownicza Starego Miasta Torunia i jej zwiqzki z Polskq w okresie
1409-1411, w: Spoleczenstwo Polski sredniowiecznej, t. 2, red. S.K. Kuczynski, Warszawa 1982,
s. 221-243; J. Zdrenka, Gtowne, Stare i Mtode Miasto Gdansk i ich patrycjat w latach 1342-1525,
Tbrun 1992, s. 157 n.; K. Graske, Der Hochmeister Heinrich von Plauen irn Konflikt mit den
Stadten des Ordenslandes Preussen, ZWGV, H. 35: 1896, s. 1-17.
9 R. Czaja, Miasta pruskie a zakon krzyzacki. Studia nad stosunkami miedzy miastem a wla-
dzq terytorialnq w pdinym Jredniowieczu, Torun 1999, s. 40.
1(1 A. Semrau, Zur Geschichte des Muhlenregals irn Deutschordenslande, MCV, H. 37: 1929,
s. 1-10; O. Volckart, Die MUnzpolitik im Ordensland und Herzogtum Preufien von 1370 bis 1550,
Wiesbaden 1996, s. 105 n.

1.4. Roiwdj oiadnictwa
373
tez peln$ niezaleznofcty w zakresie stanowienia wilkierzy i wyboru rektor6w szkdl
parafialnych11.
Nowym elementem komunalnej autonomii, ktory na wi?ksz^ skal? pojawit
si? w 1. poi. XV w., byiy aspiracje wladcze w zakresie wpiywu na sprawy we-
wn?trzne panstwa zakonnego i niezaleznego ksztaitowania polityki zewn?trznej,
szczegolnie w ramach Hanzy. Po 1410 r. zakon krzyzacki, chc^c wzmocnic wobec
obcych wiadcow swojq wiarygodnosc i pozycj?, znacznie cz?sciej niz w latach po-
przednich angazowal do dzialan dyplomatycznych takze reprezentantow wielkich
miast i rycerstwa, ktorzy do 1449 r. na ogoln^ liczb? poselstw uczestniczyli odpo-
wiednio w 69 i 82 misjach12. Pocz^tkowo decyduj^cy wplyw na wybor delegatdw
miejskich miaiy wladze zakonne, jednak w ciqgu pierwszych trzydziestu lat XV w.
elity rzqdz^ce wielkich miast zwi?kszyly swoje uprawnienia w tym zakresie.
W 1435 r. wielkie miasta zdecydowanie sprzeciwily si? imiennemu wskazywaniu
przez wielkiego mistrza kandydatow na poslow. Wzrost niezaleznosci wielkiego
mieszczanstwa od wladzy panstwowej widoczny jest tez w rozwoju zycia stano-
wego i podejmowaniu decyzji dotycz^cych spraw ogolnopanstwowych. W la¬
tach 30. reprezentanci miast aktywnie uczestniczyli w opracowywaniu instrukcji
dla zakonnych delegacji dyplomatycznych i w sposob decyduj^cy przyczynili si?
do zawarcia pokoju wieczystego z Polsk^ w 1435 r. W okresie rzqdow wielkich
mistrzow, Paula von Rusdorf ,i Konrada von Erlichshausen, domagali si? takze
ustawowego zagwarantowania prawa do wspoludzialu w podejmowaniu najwaz-
niejszych decyzji w sprawach polityki zagranicznej13. Podobne postulaty elity rz^-
dz^ce wielkich miast wysuwaly w odniesieniu do spraw wewn^trzkrajowych. Od
konca lat 20. XV w. wyrazaly one na zjazdach z wielkim mistrzem przekonanie,
iz s^, obok zakonu krzyzackiego, drugim podmiotem decydujqcym о sprawach
kraju i ponosz^cym odpowiedzialnosc za jego losy, a zgoda delegatow wielkich
miast stala si? w opinii mieszczanstwa pruskiego niezb?dnym warunkiem wpro-
wadzenia w zycie decyzji wielkiego mistrza i zjazdow stanowych14. W latach 30.
zaznacza si? tez rosn^ca niezaleznosc miast w zwolywaniu zjazdow stanowych.
D^zen tych nie zahamowal wprowadzony przez wielkiego mistrza w 1434 r. zakaz
11	ASP 1186, s. 240; R. Czaja, Miasta pruskie, s. 32.
12	K. Neitmann, Die Staatsvertrage des Deutschen Ordens in Preufien 1230-1449, Koln-Wien
1986, s. 51 n., 620-625 (zestawienie poselstw), przed 1410 r. delegaci miast uczestniczyli w 17,
a rycerstwa w 16 poselstwach.
13	M. Biskup, Rola miast w reprezentacji stanowej Krdlestwa Polskiego i Prus Krzyzackich wXIV
i XV wieku, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. 30: 1978, z. 1, s. 108 nn.; K. Neitmann, Die
Staatsvertrage, s. 35 n.; idem, Die preufiischen Stande und die Aujknpolitik des Deutschen Ordens
vom 1. Thomer Frieden bis zum Abfall des Preufiischen Bundes (1411-1454), w: Ordensherrschaft,
Stande und Stadtpolitik: Zur Entwicklung des Preussenlandes im 14. und 15. Jahrhundert, hrsg.
v. U. Arnold, Liineburg 1985, s. 35 nn.
14	ASP I 367, s. 477; 382, s. 498; 387, s. 513; 388, s. 516; K. G6rski, Poczqtki reprezentacji
rycerstwa w stanach panstwa krzyzackiego w Prusach w XV w., ZH, t. 33: 1968, z. 3, s. 143 n.;
K. Neitmann, Die .Jiauptstadte” des Ordenslandes Preufien und ihre Versammlungstage. Zur po-
litischen Organisation derpreufiischen Stadte unterderHerrschaft des Deutschen Ordens, „Zeitschrift
fur Historische Forschung”, Bd. 19:1992, H. 2, s. 125-158.

374
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
urz^dzania zjazd6w bez zgody i wiedzy wladz zakonnych, a powolanie w 1440 r.
Zwi^zku Pruskiego zapewnilo miastom daleko id^c^ swobod? w tym zakresie15.
W 1. pol. XV w. zaznaczyf si? na obszarze wladztwa terytorialnego zakonu
krzyzackiego stopniowy rozwoj autonomii cz?sci malych miast. Zakon nadal
utrzymywat kontrol? nad skladem osobowym rad i law s^dowych w malych mia-
stach, a jak wskazuj^ przyklady z Tczewa i Malborka, wykorzystywal nawet urz?-
dy radzieckie jako uposazenie dla oddanych mu prawnikow i dyplomatow, z dru-
giej jednak strony akceptowal samodzielne stanowienie przez niektore miasta
statutow cechowych czy aspiracje rad miejskich w zakresie patronatu komunal-
nego nad wikariami i zarz^dzania maj^tkiem koscielnym16.
Zaznaczaj^cy si? w 1. pol. XV w. rozwoj zycia stanowego w Prusach oraz
narastaj^cy konflikt mi?dzy patrycjatem wielkich miast a wladzy terytorialn^
wplyn?ly rowniez na polozenie i aktywnosc politycznq malych miast. Wladze za-
konne przez nadawanie przywilejow gospodarczych w postaci pozwolen na bu-
dow? mlynow lub innych urzqdzen przemyslowych oraz rozszerzaj^c zakres au¬
tonomii ustrojowej niektorych miast, probowaly sklonic ich rady do odst^pienia
od opozycji stanowej. Zwi^zek mi?dzy nowymi przywilejami a prokrzyzack^ po-
stawq polityczn^ wladz miejskich widoczny jest w Nowym Miescie Toruniu.
W 1434 r. wladze zakonne nadaly miastu dwie wsie - Koryta i Lubianka - о t^cz-
nej powierzchni 49,5 lana, a w 1448 r. wielki mistrz Konrad von Erlichshausen
przekazal radzie nowomiejskiej Torunia sqdownictwo wyzsze na terenie przed-
miesc. Konsekwencjq prokrzyzackiej postawy wladz miasta Malborka bylo nada-
nie tamtejszej radzie miejskiej w 1448 r. prawa patronatu nad kaplic^ Najswi?tszej
Marii Panny w Bramie Przewozowej17.
W 1. pol. XV w. delegaci malych miast zacz?li si? pojawiac na zjazdach sta-
nowych i miejskich. W latach 1411-1454 na ogoln^ liczb? 313 odbytych zgroma-
dzen male miasta zostaly zaproszone na przynajmniej 26 lokalnych lub ogolno-
krajowych zjazdow. Najwi?ksz^ aktywnosci^ w tym wzgl?dzie wykazywaly si?
miasta ziemi chelminskiej (Grudzi^dz, Radzyn, Brodnica), Pomorza Gdanskiego
(Stare Miasto Gdansk, Gniew, Nowe, Starogard) oraz Prus Dolnych (Welawa,
Bartoszyce, Gierdawy, S?popol). Sposrod miast biskupich najcz?sciej na zjazdach
stanowych pojawiah si? przedstawiciele miast warminskich z Lidzbarkiem, Orne-
Ц i Fromborkiem na czele. Natomiast sposrod miast pomezanskich swoich przed-
stawicieli na zjazdy sporadycznie wysylal jedynie Kwidzyn, a z miast podlegajqcych
biskupowi chelminskiemu jedynie Lubawa18. Udzial wi?kszosci malych miast w zyciu
151. Janosz-Biskupowa, Archiwum Ziem Pruskich, Warszawa-Poznaii 1974, s. 19 n.; J. Tan-
decki, Die Tagfahrten der preufiischen Hansestadte bis 1454, w: Die preuflischen Hansestadte und
ihre Stellung im Nord- und Ostseeraum des Mittelalters, hrsg. v. Z.H. Nowak, J. Tandecki, Torun
1998, s. 29 n.
16	W. Dlugokpcki, Zakon krzyzacki wobec Tczewa w poczqtkach XIVwieku, w: Historia Tcze¬
wa, red. idem, Tczew 1998, s. 45 nn.; idem, Elita wladzy miasta Malborka w sredniowieczu. Malbork
2004, s. 52 n.; R. Czaja, Miasta pruskie, s. 88 n.
17	R. Czaja, Miasta pruskie, s. 87; W. Dtugokecki, Elita wladzy miasta Malborka, s. 90.
IH R. Czaja, Male miasta na zjazdach standw pruskich do 1454 r., AUNC, Archeologia,
z. XXVIII, Torun 2001, s. 99-113; H. Samsonowicz, Kleinstddte im Deutschordensstaat Preuften,

3.4. Rozwdj osadnictwa
376
stanowym Prus w latach 40. i 50. wynikat w duzym stopniu z nacisk6w i agitacji
duzych miast oraz Zwi^zku Pruskiego. Z udziaiu w Zwi^zku Pruskim i angazo-
wania si? w dziatania opozycji stanowej pod wpiywem wiadz zakonnych wycofa-
iy si? natomiast Malbork, Chojnice i Nowe Miasto Torun19.
3.4.2.	Odbudowa osadnictwa, kolonizacja i przemiany wsi
w panstwie krzyzackim (1411-1525)
Wieslaw Dtugokgcki
3.4.2.1.	Odbudowa osadnictwa i kolonizacja
(1411-1454)
Dzialania wojenne w 1. pol. XV w. spowodowaly pustki we wsiach, a nawet
ich wyludnienie. Okoio 1417 r. najbardziej zniszczone bylo komturstwo swieckie
(prawie 50% lanow pustych), a takie czluchowskie i tucholskie (ok. 20%), w ziemi
chelminskiej zas komturstwo brodnickie i wojtostwo bratianskie (odpowiednio
ok. 60% i 36% lan6w pustych). W Prusach wlasciwych najwi?cej lanow pustych
bylo w komturstwie ostrodzkim (ponad 'Л), a w komturstwie dzierzgonskim ok. Vs.
Cztery lata po wyprawie polsko-husyckiej w 1433 r. jeszcze ok. 70% lanow w kom¬
turstwie swieckim, a ponad 50% w komturstwie czluchowskim i tucholskim po-
zostawalo nieobsadzonych. О stratach w ludziach oraz w maj^tku nieruchomym
i ruchomym, zapewne zawyzonych, inform uj 4 powstale z inicjatywy Zakonu tzw.
ksi?gi szkod, obecnie zaginione.
Szybko przyst^piono do likwidacji skutk6w wojen, ale straty uzupelniano po-
woli. W komturstwie dzierzgonskim w 1432 r. bylo juz tylko 119 lanow i 10 radel
nieobsadzonych wobec 401V2 lana i 215 radel ok. 1417 r. Rownie szybko przystq*
piono do odbudowy zniszczen na Pomorzu Gdanskim po 1433 r. Procesy te zwiq*
zane byty z naplywem chlopow z Polski20.
w: Stadt und Orden. Das Verhaltnis des Deutschen Ordens zu den Stadten in Livland, Preufien und
im Deutschen Reich, QSGDO, Bd. 44, hrsg. v. U. Arnold, Marburg 1993, s. 150 nn.
19	W. Dlugok^cki, Elita wiadzy miasta Malborka, s. 129 nn.; J.E. Beuttel, Zur Stellung der
Stadt Konitz gegeniiber dem Deutschen Orden in der Zeit des Preufiischen Bundes sowie des Drei-
zehnjahrigen Krieges (1454-1466), BGW, Nr. 12: 1991, s. 117-168.
20	Dane dotyczqce pustych Janow w dobrach Zakonu zestawii J. Sarnowsky, Die Wirtschafts-
fiihrung des Deutschen Ordens in Preufien (1382-1454), Koln-Wien 1993, tab. 56; CDW III 495;
UBBC1485; C. Krollmann, Die Bau- und Kunstdenkmaler des Ordenslandes in den Schadebiichem
(1411/1419), Berlin-Grunewald 1919; idem, Zur Besiedlungs-Geschichte und Nationalitdtenmi-
schung in den Komtureien Christburg, Osterode und Elbing, ZWGV, H. 64:1923, s. 38-39; H. Wun-
der, Siedlungs- und Bevdlkerungsgeschichte, s. 211-214; M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu
krzyzackiego, s. 386. Zob. tez M. Biskup, Wykaz krzywd i strat wyrzqdzonych archidiecezji gniet-
niehskiej w okrfgach czluchowskim i tucholskim z roku 1436, ZH, t. 69:2004, z. 1, s. 111-123, nr 2
(wykaz zalegtych dzleii?cin).

376
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
Granic? kolonizacji wiejskiej do 1410 r. wyznacza linia, ktora biegla w kierunku
polnocno-wschodnim od wsi Muszaki kolo Nidzicy do Nordenburga, nast?pnie
na zachod w strong Welawy, dalej na wschod do Wystruci, a stqd na polnoc do Pre-
goly i dalej w kierunku zachodnim do Labiawy. Po 1410 r. wolny obszar wewn^trz
tej linii wypelniano nowymi wsiami czynszowymi i dobrami sluzebnymi. Tylko
w okr?gu szczycienskim i wielbarskim nie podj?to po 1410 r. akcji osadniczej.
Po 1410 r. kolonizacja rozvvijala si? prawie wyl^cznie w poludniowo-wschodniej
cz?sci Wielkiej Puszczy. W okr?gu w?gorzewskim powstaly dwie wsie wolnych na
prawie magdeburskim i kilka dobr sluzebnych. Mi?dzy jeziorem Kisajno a Dej-
guny zalozono po 1410 r. kilka nowych wsi czynszowych i dobr sluzebnych. Na-
tomiast na wschod od Gizycka do 1454 r. powstaly tylko dobra sluzebne, zapew-
ne w celu jego pot^czenia z Elkiem.
Szczegolnie od poczqtku lat 30. wokol Rynu, na zachod i wschod od jeziora
Talty i wokol Okartowa, a nawet po wschodniej stronie jeziora Sniardwy, zacz?-
to nadawac dobra sluzebne, a od 1443 r. we wschodniej cz?sci okr?gu rynskiego
lokowac wsie czynszowe.
W prokuratorstwie piskim intensywna akcja kolonizacyjna zacz?la si? w 1428 r.
od zaiozenia kilku wsi i d6br sluzebnych. Ponownie podj?to j^ od 1435 r. Naj-
wi?ksze nadanie otrzymal Marcin Drygala, ktory w 1438 r. wystawil nawet kon-
trakt lokacyjny dla prywatnej wsi czynszowej na 85 lanach (Drygaly). Nadawano
rowniez dobra sluzebne. W rezultacie zasiedlono poludniowo-wschodni^ cz?sc
tego okr?gu. W okr?gu elckim lokowano tylko 2 wsie czynszowe koto Elku i na-
dano kilka dobr sluzebnych.
Planowy charakter dziatan kolonizacyjnych Zakonu uwidacznia sprawozdanie
z objazdu obszaru w rejonie Pisza z 1424 r. Przewidywano lokacje wsi i nadawanie
dobr sluzebnych о znormalizowanej powierzchni 10 lanow, na obszarach obej-
muj^cych po 60 i 70 lanow. W okr?gu piskim przywileje seryjnie wystawial kom-
tur z Balgi, w elckim zas wielki mistrz lub podporz^dkowany mu bezposrednio
prokurator k?trzynski (rastemborski). Poniewaz skupienie osadnicze na poludnie
od Pisza pozostawalo w izolacji od dotychczasowego osadnictwa krzyzackiego, ak-
tywna kolonizacja w okr?gu rynskim wskazuje na ch?c pol^czenia obu obszarow21.
W odbudowie ze zniszczen terenow komturstwa ostrodzkiego, jak tez w pro-
cesach kolonizacji w poludniowo-wschodnich Prusach, po 1410 r. glown^ rol?
odegrala drobna szlachta, a takze chlopstwo z Mazowsza. Wzmianki о Mazow-
szanach w poludniowej Sasinii mogc| bye reminiscencj^ ich przybycia juz przed
1410 r. Dopiero po 1435 r. szlachta mazowiecka pojawila si? w jej potnocnej * i21	K. Riel, Die Siedlungstatigkeit, s. 240-252, 262-263; O. Barkowski, Beitrdge zur Siedlungs-
und Ortsgeschichte des Hauptamtes Rhein, AF, Jg. 13:1936, s. 198-202; G. Bialuftski, Osadnictwo
regionu Wielkich Jezior Mazurskich od XIV do poczqtkdw XVIII wieku - starostwo leckie (gizyekie)
i rynskie, Olsztyn 1996, s. 29-38; R. Seeberg-Elverfeldt, Der Verlauf der Besiedlung des Ostpreuflen
Amtes Johannisburg bis 1818, AF, Jg. 11:1934, s. 41 nn. (w tym tekst objazdu z 1424 r.); G. Bia-
iunski, Kolonizacja „Wielkiej Puszczy” (do 1568 roku) - starostwa piskie, elckie, stradunskie, zel-
kowskie i wfgoborskie (wfgorzewskie), Olsztyn 2002, s. 23-37,76-79,84-199; W. Kuhn, Geschich-
te der Deutschen Ostsiedlung in der Neuzeit, Bd. II: Das 15. bis 17. Jahrhundert (Landschaftlicher
Тей), Kdln-Graz 1957, s. 8,10.

3.4. Rozwoj osadnictwa
377
cz?sci. W okr?gu piskim, zamiast planowanego zaktadania wsi chlopskich, Zakon
nadawal przybyszom z Mazowsza niewielkie dobra ziemskie. W 1450 r. wsr6d
skladaj^cych hold wielkiemu mistrzowi w okr?gu nidzickim wymieniono Niemcdw
i Prusow, wielbarskim - Polakow i Prusow, szestenskim - Polakow i Prusow oraz
soltysow-Niemcow, szczycienskim - Polakow i Prusow, w piskim zas tylko Pola¬
kow. Takze w pocz^tkach kolonizacji w prokuratorstwie elckim brali udzial osad-
nicy z Mazowsza. W kolonizacji okr?gu rynskiego i gizyckiego nalezy si? Iiczy6
zarowno z udziatem ludnosci pruskiej i niemieckiej, jak tez ludnosci polskiej na-
plywaj^cej z Mazowsza22.
3.4.2.2.	Odbudowa osadnictwa i kolonizacja Wielkiej Puszczy
(1466-1525)
Stan osadnictwa na obszarze juz skolonizowanym po wojnie trzynastoletniej
byl zroznicowany. Wschodnia cz?sc Prus nie byta w ogole zniszczona (Sambia) lub
tylko w niewielkim stopniu (Prusy Dolne). Natomiast zdecydowanie wi?ksze straty
byly w cz?sci zachodniej - w Prusach Gornych, gdyz nasilenie dzialan wojennych
bylo tu zdecydowanie wi?ksze. Jeszcze w 1508 r. w komturstwie przezmarskim lany
puste w czynszowych wsiach krzyzackich stanowily ok. 45%, a radla ok. 40%.
W komturstwie pasl?ckim (okr?g mlynarski, milakowski, mor^ski) tany puste w sta¬
nowily ponad 50% lanow czynszowych. W komturstwie ostrodzkim (okr?g ostr6dz-
ki, olsztynkowski, ilawski, dzialdowski, nidzicki) pustki zajmowaly ok. 55% arealu
chlopskiego. Kolejne spustoszenia przyniosla wojna 1519-1521 r. W 1530 r. w daw-
nym komturstwie przezmarskim (okr?gi Przezmark, Dolno, Milomlyn) w 18 wsiach
ksi^z?cych bylo ponad 67% lanow pustych, a w pasl?ckim z 63 wsi w pol. XV w.
tylko trzy wsie osadzone byly w calosci, a 21 (1445 lanow) calkowicie pustych. Na
terytorium kapituly pomezanskiej jeszcze ok. 1531 r. polowa (13) wsi byla nieza-
siedlona, w tym 10 od 1466 r. W pozostalych czynsz placono z lA lanow. Ponadto
w 1505 r. przerwany zostal wal wislany i zalana Zulawa Kwidzynska23.
22	SRPIV, s. 85, przyp. 1 (ze s. 81); M. Biskup, G. Labuda. Dzieje zakonu krzyzackiego, s. 387;
H. Gollub, Der Kreis Ortelsburg zur Ordenszeit, „Prussia”, H. 26: 1922/1923, s. 261-263; G. Bia-
tunski, Osadnictwo regionu, s. 39-45; K. Riel, Die Siedlungstatigkeit, s. 263-264. W. Kuhn, Ge-
schichte der Deutschen Ostsiedlung, Bd. II, s. 10-11; G. Biatunski, Przemiany spoteczno-ludno-
kiowe, s. 77-85, 201 nn., 227.
23	OF 135 (obliczenia wlasne); OBA 25222, 25223, 25229, 25234; E. Wilke, Die Ursachen,
s. 192; M. Biskup, „Wojna pruska” czyli wojna Polski z zakonem krzyzackim z lat 1519-1521,
Olsztyn 1991, s. 506-507; G. Biahmski, Kolonizacja, s. 57, 99-100; H. Wunder, Siedlungs- und
Bevolkerungsgeschiehte, s. 226; P. Germershausen, Siedlungsentwicklung, s. 79-85; F. Mager, Der
Wald, Bd. I, s. 31; L. Dralle, Der Staat des Deutschen Ordens in Preufien nach dem II. Thomer
Frieden. Untersuchungen zurokonomischen und standepolitischen GeschichteAltpreuflens zwischen
1466 und 1497, Wiesbaden 1975, s. 35-36; M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien
(1284-1527), „Prussia Sacra”, Bd. 1, ТЬгий 2003, s. 158; M. Ibeppen, Die Niederung bei Marien-
werder. Eine historisch-chorographische Untersuchung mil besonderer Rticksicht auf Weichselburg
und Zantir, AM, Bd. 10:1873, s. 244-245.

378
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
Odbudowa wsi na obszarze starego osadnictwa odbywala si? m.in. dzi?ki na-
piywowi szlachty z zachodniego Mazowsza i ziemi dobrzynskiej, ktora wykorzy-
stujqc spadek wartosci dobr prywatnych w komturstwie ostrodzkim, zacz?la je
kupowac. Juzw 1467 r. Jakub Golinski, chor^zy ciechanowski, kupii 7 wsi о po-
wierzchni 256 lanow na polnocny zachod od Nidzicy. Do 1519 r. zanotowano
24 akty kupna calosci lub cz?sci wsi przez Polakow. Od konca XV w. ludnosc
polska z Mazowsza brala r6wniez udziai w odbudowie ze zniszczen wojennych
poludniowej Warmii. Po 1466 r. nast^pil takze napiyw szlachty polskiej do daw-
nego wojtostwa sztumskiego i biskupstwa pomezanskiego. Przekazywanie przez
Zakon zniszczonych wsi w formie zastawu, ich sprzedaz lub nadanie moglo skla-
niac nowego wtasciciela do zainteresowania ich odbudow^. Zdaje si?, ze akcj?
osadnicz^ prowadzila rodzina Kuchmeisterow von Sternberg w dobrach ranskich
(okr?g szczycienski)24.
Po 1466 r. kolonizacja koncentrowala si? w poludniowo-wschodniej cz?sci
Wielkiej Puszczy. Intensywn^ akcj? kolonizacyjn^ podj?li komturzy pokarminscy
w prokuratorii gizyckiej. Jej apogeum przypada na okres do konca XV w. Obj?-
to ni$ jednoczesnie cal^ potudniowq cz?sc prokuratorii na wschdd od jezior Nie-
gocin i Ublik Maly, i Wielki i na polnoc od jeziora Orzysz, az do granicy litew-
skiej. Na catym tym obszarze, a takze po zachodniej stronie jeziora Niegocin od
1471 do 1522 r. lokowano chlopskie wsie czynszowe, cz?sciowo duze, о powierzch-
ni 50-60 lanow. Wi?kszosc wsi po wschodniej stronie zalozono wzdluz jeziora
Niegocin i Ublik na drodze do Orzysza. Kilka wsi powstalo na polnoc i polnocny
zachod od Gizycka. Rownolegle powstawaly dobra sluzebne na prawie magde-
burskim о powierzchni od 10 do 30 lanow.
W cz?sci srodkowej, obok dobr stuzebnych na prawie magdeburskim о po¬
wierzchni z reguly 15 lanow lub ich wielokrotnosci, powstaj^ juz w latach 70., lub
nawet wczesniej, wsie czynszowe na prawie magdeburskim (Piaski, Sajzy, Stra-
duny). Pierwsze nadania dla dobr sluzebnych przy granicy litewskiej pochodz^
z 1471 r. Wies czynszowe Kalinowo, ktora byla centrum tego obszaru, wzmian-
kowano dopiero w 1499 r. Intensywna kolonizacja cz?sci wschodniej doprowa-
dzila do powstania tu odr?bnego okr?gu administracyjnego z siedzib^ w Stradu-
nach (1513) z burgrabiq, ktory dalej kierowal kolonizacja.
Akcj? kolonizacyjn^ w prokuratorii rynskiej rozwin^l komtur Georg Ramung
von Rameck, nadaj^c od 1478 r. dobra sluzebne na prawie magdeburskim, przede
wszystkim wokol jeziora Orzysz. Dopiero od 1494 r. komturzy zacz?li wystawiac
przywileje lokacyjne dla wsi na prawie chelminskim na calym obszarze okr?gu.
Byly to wsie duze (areal od 44 do 68 lanow), ktorym przyznawano z reguly 14 lat
wolnizny. Kolonizacja doprowadzila do zaj?cia przez osadnictwo cz?sci zachod¬
niej i wschodniej prokuratorii. Najslabiej zasiedlona pozostala cz?sc srodkowa
mi?dzy jeziorem Sniardwy a Niegocin.
24	E. Wilke, Die Ursachen, s. 66-68; F. Gause, Polnische Einwanderung in die Komturei
Ostemde nach dent 2. Thomer Frieden (1466), AF, Jg. 1:1924, s. 25 nn., tabela s. 38; W. K?trzytiski,
О ludnotci polskiej, s. 194-211; H. Wunder, Siedlungs• und und Bevdlkerungsgeschichte, s. 217;
P. Germerahausen. Siedlunnsentwicklung, s. 74; H. Gollub, Der Kreis Ortelsburg, s. 263-265.

osady prokuratorn ryriskiej powstate
.	wlatach
do 1454 r:	1466-1525:
•	dobra stuiebne
fc	wsie czynszowe
•	fotwarki krzyiackle
Ь	zamki krzyiackie
+*	ko£cioty, kaplice
If	mlyny
k.	karczmy
I	huty ielaza
osady zagrodnikbw
- — granice prokuratorll
Mapa 15a. Osadnictwo i kolonizacja Wielkiej Puszczy: prokuratoria rynska
osady prokuratorn Eeckiei powstate
w Eatacn
1466-1525:
do 1454 r
dobra stuiebne
wsie czynszowe
folwarki krzyiackle
zamki krzyiackle
koScioty, kaplice
mlyny
karczmy
huty ielaza
granice prokuratorll

380
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
W prokuratorii etckiej do 1477 r. akcj? kolonizacyjn^ prowadzil prokurator
Walter von Kockeritz (von Kokeritz), ktory wystawial przywileje na dobra slu-
zebne na prawie magdeburskim, przede wszystkim wokol jeziora Selment i na
potnocny zachod od Etku oraz dla wsi chlopskiej Lisewo nad Jeziorem Rajgrodz-
kim. Po 1477 r. komturzy rynscy obok licznych dobr stuzebnych lokowali rowno-
miemie na terenie calego okr?gu 8 wsi czynszowych. W popisie wojskowym z 1519 r.
odnotowano grup? kilkudziesi?ciu osad, ktore nie mialy dokumentow, ich glow-
nym оЬсцгетет byl szarwark (oranie pol zamkowych), a od pluga placily po
miarze pszenicy i zyta. Niektore z nich wymieniono juz w 1479 r. Skupialy si?
one na poludnie i poludniowy zachod od Elku. Wsie te nazywano oraczowskimi.
Okres do 1525 r. byl zatem decyduj^cy w rozwoju sieci osadniczej prokuratorii
elckiej. Natomiast w okr?gu piskim prawie wyl^cznie wypelniano dobrami slu-
zebnymi na prawie magdeburskim obszar na wschod od Pisy do granicy okr?gu
elckiego. Dopiero w 1508 r. lokowano na prawie chetminskim na 60 lanach wies
czynszow^ Zdory.
Kolonizacja w Wielkiej Puszczy napotykala spore trudnosci. W 1508 r. w okr?-
gu rynskim bylo 6 wsi, a w elckim 3 wsie, kt6re komtur rynski zorganizowal na
nowo i ktore nie placily czynszu. W wielu wsiach powstalych po 1466 r. mimo
uplywu kilkudziesi?ciu lat nie zdolano obsadzic wielu lanow. W czterech wsiach
okr?gu stradunskiego w 1508 r. na 125 lan6w chlopskich 79 lanow bylo nieobsa-
dzonych25.
Po 1466 r. w kolonizacji poludniowo-wschodniej strefy Wielkiej Puszczy pierw-
szorz?dn^ rol? odgrywali osadnicy polscy z Mazowsza, przede wszystkim zas
drobna szlachta. W dalszym ci^gu przybywala ona do okr?gu piskiego. W okr?gu
elckim rozwijalo si? rowniez osadnictwo drobnego rycerstwa, ktorego mateczni-
kiem byla ziemia wiska. Jego naplyw widoczny byl rowniez w okr?gu gizyckim,
a szczegolnie w rynskim. Udzial chlopstwa mazowieckiego byl takze w tym okre-
sie zdecydowanie mniejszy i pozniejszy (na szersz^ skal? od konca XV w.). Do
1525 r. najslabiej zaznaczyla si? obecnosc osadnikow polskich w okr?gu w?go-
rzewskim. Osiedlili si? tu oni w zdecydowanie wi?kszej liczbie dopiero po seku-
laryzacji. Tutaj tez kolonizacja mazurska zetkn?la si? z litewsk^.
W wyniku szybkiego przyrostu przybylej z Mazowsza ludnosci juz od konca
XV w. rozpocz?la si? kolonizacja wewn?trzna w poszczegolnych jednostkach ad-
ministracyjnych, a cz?sc osadnikow zacz?la przesuwac si? na polnoc.
Udzial pozostalych narodowosci w kolonizacji Puszczy byl zdecydowanie
mniejszy. Rola Niemcow systematycznie malala. Stanowili oni trzon administra-
25	H. Mortensen, G. Mortensen, C. Bath, A. Bode, R. Bohle, S. Jiittner, U. Kiihl, P. Luthgen,
S. Mielke, H. Henze, Die Besiedlung der Groften Wildnis (bis 1618), w: Historisch-geographischer
Atlas des Preufienlandes, Lf. 8, hrsg. v. H. Mortensen, G. Mortensen, R. Wenskus, H. Jager,
Wiesbaden 1982 (тара glowna i тара dodatkowa (Nebenkarte 3): G. Mortensen, C. Bath,
H. Henze, Die Siedlungsgriindungen in den masurischen Amtem und ihre Rechtsstellung 1411-1518),
przedstawiaj^ce dynamik? osadnictwa w poszczegolnych okrggach; O. Barkowski, Beitrdge, s. 203-
210; G. Biatuhski, Osadnictwo regionu, s. 56-64, 564-76 i тара 5, 6; О. Barkowski, Quellenbei•
trdge zur Siedlungs- und Ortsgeschichte des Hauptamtes Stradaunen-Oletzko, AF, Jg. 13: 1936,
s. 183 nn.; G. Bialuhski, Kolonizacja, s. 113-128; OF 134, k. 61v-62, 64v, 72v-73.

3.4. Rozwdj osadnictwa
381
cji i znaczny odsetek wsrod jycerstwa. Rusini wzi?li udzial w akqi osadniczej w okr?-
gu elckim i stradunskim, Litwini zas takze w piskim. Ulegli oni jednak stopniowej
polonizacji. Trwale okazalo si? osadnictwo litewskie w okr?gu w?gorzewskim, ale
mialo ono miejsce juz po 1525 r.26
3.4.2.3.	Kolonizacja kuronska i litewska
W polnocno-wschodniej strefie Wielkiej Puszczy po 1410 r. akcji osadniczej
nie podj?to. Ludnosc autochtoniczna koncentrowala si? wokol Ragnety (Skalo-
wowie) i Klajpedy (Kuronowie). Zapewne przetrwalo rowniez osadnictwo w samej
Puszczy, ale jego rozmiary s^ trudne do ustalenia. Od pocz. XV w. rybacy kuroft-
scy zacz?li osiedlac si? na stale na Mierzei Kuronskiej i w delcie Niemna, spora-
dycznie na Sambii, a pozniej nawet na Mierzei Wislanej. Jeszcze przed pol. XV w.
z Kurlandii zacz?li naplywac do komturstwa klajpedzkiego chlopi kuronscy. W la-
tach 80. XV i od pocz. XVI w. zacz?to nadawac niewielkie dobra w poblizu Klaj¬
pedy i w delcie Niemna oraz zakladac karczmy. Od 1503 do 1523 r. wystawiono
przywileje dla 10 karczem, prawie zawsze na prawie chelminskim, cz?sto z doda-
niem ziemi, przywileju rybolowczego i przewozu. Karczmarzami byli nie tylko
Niemcy, ale takze Litwini i Kuronowie. Z chwil^ wkroczenia tu kolonizacji litew-
skiej doszlo do stosunkowo szybkiej lituanizacji chlopskiej i rybackiej ludnoSci
kuronskiej. Znacznie dtuzej przetrwala ona tylko na Mierzei Kuronskiej.
W komturstwie ragneckim od 1470 r. rozpocz?to nadawanie niewielkich d6br
sluzebnych. Wazn^ rol? w kolonizacji jego zachodniej cz?sci odegrala rodzina
von Perschkau. W okr?gu wystruckim od 1469 r. nadawano dobra na prawie
magdeburskim w miejscach, gdzie wczesniej (1446) wzmiankowane byly drobne
sluzby nalez^ce do Prusow27.
Wlasciwy przelom w zasiedleniu tej cz?sci Wielkiej Puszczy zwi^zany jest
z kolonizacji litewski. Nadania dobr dla chrzescijan - uciekinierow z Litwy
i Zmudzi - zaczynaji si? juz od 1291 r., z reguly z klauzul^, ze po wprowadzeniu
chrzescijanstwa na Litwie wroc^ oni do swoich d6br. Osiedlano ich szczegdlnie
26	G. Biatunski, Osadnictwo regionu, s. 79-88; idem, Przemiany spoleczno-ludnoiciowe,
s. 40-96.
27	K. Riel, Die Siedlungstatigkeit, 257, s. 225-230; H. i G. Mortensen, Die Besiedlung des
nordostlichen Ostpreujiens bis zum Beginn des 17. Jahrhunderts, Tl. I: Die preufiisch-deutsche
Siedlung am Westrand der Grojten Wildnis um 1400, Leipzig 1937, s. 147,152. Stan osadnictwa
w komturstwie kiajpedzkim w pocz. XVI w. przedstawia popis wojskowy z 1519 r. odnotowuj^cy
36 ,,wsi” (zob. OBA 22936, k. 30-40), niewykorzystywany jednak w starszej literaturze, dla kt6rej
punktem wyjscia byl spis podatkowy z 1540 r.; zob. P. Karge, Die Litauetfrage in Altpreuflen in
geschichtlicher Beleuchtung, Konigsberg/Pr. 1925, s. 42 nn., 56-60; A. Salys, Die iemaitischen
Mundarten, Tl. I: Geschichte des iemaitischen Sprachgebiets, Kaunas 1930, s. 126-135; V. Kipar-
sky, Die Kurenfrage, Helsinki 1939, тара 5 i diagram 3; W. Kuhn, Geschichte der Deutschen
Ostsiedlung, Bd. II, s. 23-25; R. Wenskus, Aufstieg und Fall der Familie von Perschkau, w; idem,
Ausgewdhlte Aufsdtze, s. 456 nn.

382
Rozdzial III. Prosy Krzyzackie (1409-1525)
w dolinie Pregofy. Przed 1382 r. doszlo do osadzenia w komturstwie batgijskim
Litwinow, zapewne uprowadzonych do Prus po zdobyciu Kowna w 1360 г., па со
wydano az 4000 grzywien. Rowniez w 1400 r. wzi?to zakladnikow zmudzkich
i rozlokowano ich w zachodniej cz?sci panstwa zakonnego28.
Podzial Puszczy mi?dzy Zakon a Litw? w 1422 r. i pokojowe stosunki sprzy-
jaly kolonizacji, ktora po stronie litewskiej zacz?la si? w poi. XV w. i juz pod
koniec stulecia osiqgn?ta granic? z panstwem zakonnym. Chiopi z Litwy i Zmu-
dzi zacz?li przenikac na tereny przygraniczne Prus, a takze polozone w gl?bi.
Swiadcz^ о tym skargi strony litewskiej i z^dania zwrotu uciekinierow, nasilaj^ce
si? od lat 70. XV w.
Chociaz zrodlowo osadnictwo litewskie w pruskiej cz?sci Wielkiej Puszczy
poswiadczone jest na szersz^ skal? w pocz. XVI w., to zacz?lo si? ono 2-3 dzie-
si?ciolecia wczesniej. Dzi?ki ksi?dze zalozonej w 1504 r. przez komtura Ragnety,
rejestruj^cej sprzedaz ziemi Litwinom, najdokladniej mozna przedstawic przebieg
osadnictwa we wschodniej cz?sci tego komturstwa. Osadnicy zaj?li najwczesniej
wzniesienie w rejonie Wilkiszek mi?dzy Niemnem a Jur^ oraz dolin? Szeszupy
i jej doplywow. Podczas gdy na wysoczyznie osiedla rozwijaly si? koncentrycznie,
to w dolinie Szeszupy powstawaly one w znacznej od siebie odleglosci, od 1515 r.
wokol obszaru pozniejszego miasta Pilkaly. Z pojedynczych wzmianek wynika,
ze kolonizacja litewska w okr?gu tylzyckim zacz?la si? tu w tym samym czasie,
со w okr?gu ragneckim. W popisie wojskowym okr?gu ragneckiego z 1516 r.
oprocz Skalowow pod Ragnety i kilku rycerzy odnotowano prawie 40 „wsi” i ponad
300 ludzi powolanych do sluzby wojskowej. Natomiast wykaz szkod okr?gu wy-
stuckiego wylicza prawie 65 „wsi” w rejonie Gubina, Stolupian, Wystruci i wzdluz
rzeki Wystruc. W biskupim okr?gu Georgenburg odnotowano w 1515 r. 10 no-
wych miejscowosci na prawym brzegu Wystruci. Wielkosc osadnictwa litewskiego
poznac mozna dzi?ki rejestrowi podatkowemu z ok. 1540 r. W okr?gu ragneckim
i tylzyckim, czyli dawnym komturstwie ragneckim, znajdowalo si? odpowiednio
62 i 45 osad powstalych po 1490 r., w okr?gu wystruckim (na wsch6d od Wystruci)
bylo juz ponad 100 osad, a w dawnym komturstwie klajpedzkim 61 ,,okr?gow”,
z ktorych kazdy zlozony byl z kilku osad29.
Punktem wyjscia kolonizacji litewskiej bylo samowolne zaj?cie (przed 1504 r.)
lub zakupienie do wykarczowania przez grup? osadnikow (najcz?sciej ojcowie
z synami) za pewn^ liczb? wolow niewymierzonego obszaru z wytyczonymi gra-
28	P. Karge, Die Litauerfrage, s. 67 nn.
29	OBA 20900; 25224; H. Mortensen, G. Mortensen, C. Bath, A. Bode, R. Bohle, S. Juttner,
U.	Kiihl, P. Liithgen, S. Mielke, H. Henze, Die Besiedlung der Grofien Wildnis (bis 1618), тара
g!6wna i тару dodatkowe (Nebenkarte 1: H. Mortensen, U. Kiihl, S. Juttner, C. Bath, H. Hen¬
ze, Einwanderung und merer Ausbau in Amt Ragnit 1504/1545 i Nebenkarte 2: H. Mortensen,
G. Mortensen, U. Kiihl, S. Mielke, Die landliche Bevolkerung im Gebiet Insterburg 1521) oraz
G. Mortensen, U. Kiihl, Die Besiedlung der Grossen Wildnis (bis 1618),Historisch-geogmphischer
Atlas des Preufienlartdes, Lf. 8, s. 5-6,7-8,10,11-12; P. Karge, Die Litauerfrage, s. 76-78; O. Bar-
kowski, Die Besiedlung des Hauptamtes Insterburg unter Herzog Albrecht und Markgraf Georg
Friedrich vonAnsbach 1525-1603, Tl. I, „Prussia”, H. 28; 1928, s. 173-174,177-192; J. Sembrit-
zki, A. Bittens, Geschichte des Kreises Heydekrug, Memel 1920, s. 20.

3.4. Rozwoj osadnictwa
383
nicami. Gdy zwi?kszyla si? liczba mieszkancow osiedla, dochodzilo do dokupie-
nia ziemi, bezpoSrednio przy lub w niewielkiej od niego odlegiosci, lub tez do
opuszczenia przez grup? osadnikow dotychczasowej siedziby i zbudowania nowej
w niewielkiej lub znacznej odlegiosci od pierwotnej. Najprawdopodobniej tylko
w pierwszej fazie akcji osadniczej uczestniczyli emigranci z Litwy i Zmudzi, p6f-
niej zas, podobnie jak kolonizacja niemiecka i mazurska, miala ona charakter
wewn?trzny30.
30	P. Karge, Die Litauerfrage, s. 74-75; H. Mortensen, Einwanderung und innerer Ausbau in
den Anfangen der Besiedlung des Hauptamtes Ragnit, w: Acta Prussica. Abhandlungen zur Ge*
schichte Ost- und Westpreussens. Fritz Gause zum 75. Geburtstag, Beihefte zum Jahrbuch der
Albertus-Universitat Konigsberg/Pr., Bd. 29, Wurzburg 1968, s. 67-76; O. Natau, Mundart und
Siedlungim norddstlichen Ostpreufien, Konigsberg/Pr-Berlin 1927 (rozw6j osadnictwa litewskie-
go w powiecie Pilkaty); przegl^d i om6wienie badaA niemieckich i litewskich, zob. A. Hermann,
Die Besiedlung Preuflisch-Litauens im 15.-16. Jahrhundert in der deutschen und litauischen Histo¬
riographic y ZfO, Jg. 39: 1990, H. 3, s. 321 nn.; B. J&hnig, Litauische Einwanderung nach Preufien
im 16. Jahrhundert. Ein Bericht zum dritten Band von Hans und Gertrud Mortensen, w: Zur Sied-
lungs- und Bevdlkerungs- und Kirchengeschlchte Preussens, hrsg. v. U. Arnold, LUneburg 1999,
s. 75-94.

3.5.	Kosciot w panstwie krzyzackim
w Prusach 1409-1525
Andrzej Radziminski
3.5.1.	Zmiany w strukturach diecezjalnych
(granice, parafie, oficjalaty, klasztory)
W XV oraz w 1. cwierci XVI w. zmiany granic mi?dzy poszczegolnymi die-
cezjami polozonymi na terenie panstwa zakonu krzyzackiego w Prusach byly nie-
liczne. W tym czasie zachodnia cz?sc Mierzei Wislanej nalezala faktycznie do
diecezji pomezanskiej, jej granice zas z diecezji wloclawsk^ na polnocy i zacho-
dzie ustalily si? na Wisle Gdanskiej, a nast?pnie biegly na poludnie korytem Wisly
- odchylaj^c si? w kierunku wschodnim na korzysc diecezji wloclawskiej w oko-
licach Gniewu - az do ujscia do niej Osy. Tutaj tez zaczynala si? poludniowa
granica diecezji pomezanskiej na styku z diecezji chelminsk^. Juz od 1476 r. znana
jest jurysdykcja biskupow pomezanskich nad kaplic^ w Wisloujsciu, w 1513 r. zas
zostaly tez najpewniej przyl^czone do diecezji pomezanskiej parafie lez^ce u uj¬
scia Wisly Gdanskiej. Powrocily one do diecezji wloclawskiej ok. 1525 r., najpew¬
niej w zwi^zku z sekularyzacj^ diecezji pomezanskiej1. W tym samym czasie te-
reny diecezji pomezanskiej polozone na prawym brzegu Osy - kilka parafii
w rejonie Welcza i Lasina oraz parafie mi?dzy L^korzem a Nowym Miastem -
znalazly si? w granicach diecezji chetminskiej2. Od pol. XIV do pot. XV w. ist-
1	Na temat podzialow koscielnych w diecezji pomezanskiej zob. J. Bender, Begrenzung Eint-
heilung und Kirchen der ehemaligen Diozese Pomesanien, ZGAE, Bd. 2:1861-1863, s. 178-191; рог.
J. Wisniewski, Dzieje diecezji pomezanskiej (do 1360 r.), Elbl^g 1993, s. 21-25; powtorzenie informa-
cji na temat granic diecezji pomezanskiej znalazlo щ w innej pracy tego autora, zob. idem, Pome-
zania. Z dziejow koscielnych, Elbl^g 1996, s. 93-97. Zob. tez ostatnio J. Wisniewski, Koicioty i ka-
plice na terenie bylej diecezji pomezanskiej 1243-1821, cz. 1, Elbl^g 1999, s. 37-46 oraz
W. Dlugok^cki, Mierzeja Wislana od XIII do polowy XV w. (1454 r), Gdansk 1996, s. 60; A. Radzi¬
minski, Podziafy koscielne, w: Panstwo zakonu krzyzackiego w Prusach. Podziaty administracyjne
i koscielne w XIII-XVI wieku, red. Z.H. Nowak, Torun 2000, s. 71-73.
2	A. Radziminski, Podziaty koscielne, s. 68-71. Por. tez opracowanie A. Nadolnego, Granice
diecezji chetminskiej, „Studia Pelplinskie”, t. 16: 1985, s. 115-120 oraz M. Biskupa, Dzieje diecezji

3.5. KoSci6t w paAitwic krzyiackim w Prusach 1409-1525
386
niej§ zrodlowo poswiadczone starania Krzyzakow о oderwanie od diecezji wlo¬
clawskiej archidiakonatu pomorskiego i podporz^dkowanie go jurysdykcji
metropolii ryskiej, jako odr?bnej diecezji. Pierwsze dziatania Zakonu, podj?te
juz w latach 40. XIV w., zakonczyly si? niepowodzeniem dzi?ki stanowisku Sto-
licy Apostolskiej. Wynikalo ono przede wszystkim z faktu placenia z obszaru Po-
morza swi?topietrza, па со Krzyzacy nie bardzo chcieli si? zgodzic* 3. Nast?pne
starania w tym zakresie, rowniez bezskuteczne, podj?te zostaiy przez Zakon w la¬
tach 1410-1413, w okresie ponownych rz^dow w diecezji wloclawskiej biskupa
Jana Kropidly (1402-1421)4. Z kolei w okresie rz^dow kolejnego biskupa, Jana
Pelli z Niewiesza, owczesny wielki mistrz, Michael Kiichmeister, przedstawil pa-
piezowi Marcinowi V az trzy propozycje dotycz^ce rozwi^zania kwestii przyna-
leznosci koscielnej archidiakonatu pomorskiego. Pierwsza zaktadala przeniesienie
stolicy biskupstwa wloclawskiego z Wloclawka do Gdanska, aby odsun^c tamtej-
szych biskupow od wplywow polskich i poddac ich patronatowi krzyzackiemu.
Druga propozycja Zakonu mowila о odl^czeniu Pomorza od diecezji wloclawskiej
i utworzeniu odr?bnej diecezji ze stolicy w Gdansku lub w Gniewie5. Rozwi^za-
nie trzecie mialo prowadzic do ustanowienia na Pomorzu wikariatu apostolskie-
go, rz^dzonego niezaleznie od biskupow wloclawskich6. Rowniez i te zabiegi za¬
konu krzyzackiego, podobnie jak ostatnia proba z lat 1430-1433, zakonczyly si?
niepowodzeniem7.
W XV i w pocz. XVI w. mozna ponadto zaobserwowac pewne zmiany odno-
sz^ce si? do wewn?trznych podzialow mi?dzy wladztwami zakonu krzyzackiego
a niektorymi biskupstwami. Wyst^pily one w diecezji sambijskiej, przede wszyst¬
kim z powodu decyzji soboru bazylejskiego z 28 VI 1435 r., ktory polecil zbadac,
czy Zakon rzeczywiscie przywlaszczyl sobie dobra biskupstwa sambijskiego. Dnia
1 IX tego roku sobor poinformowal о z^daniu wydania trzeciej cz?sci dobr bi-
skupowi sambijskiemu. Jednak jeszcze we wrzesniu 1444 r. toczyly si? rozmowy
mi?dzy wielkim marszalkiem a biskupem sambijskim, w trakcie ktorych doszlo
do kolejnego sporu w sprawie niedokonczonego podzialu diecezji, w tym takze
dobr na Mierzei Wislanej i Kuronskiej. Biskup i kapitula nie domagali si? juz Уз
ich terytorium, lecz tylko czynszow z karczem, wsi i ogrodow oraz praw do rybo-
lowstwa i eksploatacji bursztynu8. Biskupia cz?sc diecezji obejmowala wowczas
chelmiriskiej (1243-1992), w: Diecezja torunska. Historia i terazmejszosc, red. S. Kardasz, 1.1, Тогий
1994, s. 31-38.
3	K. Bieszek, Walka zakonu krzyzackiego z Polskq о przynaleznosd koscielnq archidiakonatu
pomorskiego, RTNT, t. 34: 1927, s. 13—21; zob. E. Maschke, Der Peterspfennig in Polen und der
Deutschen Osten, Sigmaringen 1979.
4	K. Bieszek, Walka, s. 21-28.
5	Zob. dwa listy wielkiego mistrza Michaela Kiichmeistra z 1421 r. opublikowane przez K. Biesz-
ka, Wielkiego mistrza Michala Kiichmeistra zabiegi z roku 1421 о uniezaleznienie archidiakonatu
pomorskiego od diecezji wloclawskiej, ZTNT, t. 7:1928, nr 10, s. 291-296; nr 11, s. 303-320; nr 11,
s. 303-308.
6	Berichte III 71,107.
7	K. Bieszek, Walka, s. 29-40; idem, Wielkiego mistrza, nr 10, s. 291-296; nr 11, s. 303-320.
8	W. Dlugokfcki, Mierzeja Wttlana, s. 36-37.

386
Rozdzia! III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
pi?c komornictw - na zachodzie byly to: Rinau, Medenau i Rybaki, natomiast
w strefie srodkowej, na polnoc od Krolewca, Powunden i Laptau. W pocz. XV w.
(od 1407 r.) na miejsce komomictwa Rinau powstalo komomictwo z siedzib^
w Thierenbergu, ktorego granice odbiegaly nieco od tego pierwszego. Po podzia-
le mi?dzy Zakon i biskupow sambijskich Nadrowii (1352) zostaio najpewniej
utworzone pocz^tkowo prokuratorstwo, natomiast najpozniej od 1429 r. komor-
nictwo w Georgenburgu, polozonym we wschodniej cz?sci diecezji, nieco na pol-
noc od miejsca, gdzie W?gorapa wpiywa do Pregoiy. Z kolei ostateczny ksztalt
granic mi?dzy dobrami krzyzackimi a latyfundium biskupow warminskich uksztal-
towal si? w latach 70. XIV w.9 Natomiast w latach 1508-1569 do dominium war¬
minskiego nalezal rowniez rejon Tolkmicka, od 1522 do 1525 r. zas Past?k wraz
z okolicznymi wsiami, ktore to dobra zostaly przekazane kapitule warminskiej.
Przez krotki okres do dominium warminskiego nalezala ponadto Szkarpawa. Na-
lezy podkreslic, ze od 1466 r. granice dominium warminskiego byly zarazem gra-
nicami Krolestwa Polskiego10.
Wojny polsko-krzyzackie z lat 1409-1435 spowodowaly zniszczenie niekto-
rych kosciolow parafialnych oraz polozyly kres rozwojowi sieci parafialnej w die-
cezjach: chetminskiej, pomezaiiskiej i sambijskiej. Dla przykladu, w latach
40. XV w. liczba parafii w diecezji chelminskiej nie przekraczala najpewniej 120,
w tym bylo 15 parafii miejskich. Po 1466 r. cz?sc parafii, szczegolnie w strefie
dolnej Osy, zostala powi?kszona przez dol^czenie do nich osad zniszczonych
w trakcie wojny trzynastoletniej. W pozostalych trzech diecezjach, tj. pomezan-
skiej, warminskiej i sambijskiej, liczba parafii w pocz. XV w. mogla wynosic
ok. 600, w tym 61 w miastach. W wyniku politycznych postanowien traktatu to-
runskiego z 1466 r. prawie 100 parafii diecezji pomezanskiej znalazlo si? poza
granicami Prus Krzyzackich, chociaz az do 1525 r. podlegaly one jurysdykcji ko-
scielnej biskupow pomezanskich. Z diecezji warminskiej 9 parafii z Elbl^ga, Tol-
micka i okolic znalazlo si? na terytorium Prus Krolewskich. Praktycznie zadne
zmiany w zakresie jurysdykcji nad kosciolami parafialnymi nie nast^pily jedynie
w diecezji sambijskiej, ktora w calosci znalazla si? w obr?bie lennych Prus Krzy¬
zackich. Ogolem na terenie trzech diecezji: pomezanskiej, warminskiej i sambij¬
skiej, ktore znalazly si? w Prusach Krzyzackich, na przel. XV i XVI w. moglo
istniec 369 kosciolow parafialnych, w tym 38 miejskich. Wi?kszosc tych katolic-
kich parafii przestala istniec po 1525 r. w wyniku sekularyzacji Prus Krzyzackich
oraz powstania Prus Ksi^z?cych, w ktorych przyj?to luteranizm. Nowa religia
zwyci?zyla pocz^tkowo w diecezji sambijskiej i pomezanskiej, od 1528 r. zas
w cz?sci diecezji warminskiej, polozonej na terenie Prus Ksi^z?cych. Spowodo-
walo to szybk^ luteranizacj? tamtejszych parafii.
9	CDWII497 (wyrok stjdziow okreslajacy szczegolowo granice mi?dzy dobrami biskupimi a krzy¬
zackimi z 28 VII 1374 r.), 503 (potwierdzenie przez papieza Grzegorza XI wspomnianego wyroku
z 16 II 1375 r.).
10	A. Szorc, Dominium warminskie 1243-1772. Przywilej i prawo chelminskie na tie ustroju
Warmii, Rozprawy i Materialy Okrodka Badan Naukowych im. Wojciecha K(jtrzynskiego w Olsz-
tynie, nr 112, Olsztyn 1990, s. 23-28.

3.5. KofciAl w paAstwie krzyzackim w Prusach 1409-1525
387
Zmiany w zakresie organizacji s^downictwa koscielnego nast^pily jedynie na
terenie archidiakonatu pomorskiego diecezji wloclawskiej. W latach 20. XV w.
dotychczasowy oficjalat okr?gowy pomorski uzyskal rang? generalnego oficjalatu
pomorskiego. W ten sposob diecezja wloclawska zostata podzielona na dwa
w petni samodzielne oficjalaty, z ktorych generalny miat siedzib? we Wtoctawku,
siedziba zas okr?gowego znajdowala si? pocz^tkowo w roznych miejscach na Po-
morzu. Dopiero od lat 30. tego stulecia siedzib^ pomorskiego okr?gowego kon-
systorza stal si? Gdansk11. Nalezy jeszcze przypomniec, ze proba utworzenia
w 1508 r. kolegiaty przy kosciele Mariackim w Gdansku przez biskupa wtoclaw-
skiego Wincentego Przer?bskiego, m.in. z powodu niech?ci rady miasta Gdanska,
zakonczyla si? niepowodzeniem12.
Wiek XV i pocz. XVI nie przyniosl powazniejszych zmian w rozwoju sieci
klasztomej, ktorej rozkwit przypadl niew^tpliwie na wieki XIII i XIV. Do wy-
buchu wojny trzynastoletniej zostal ufundowany w 1419 r. jeszcze tylko jeden
klasztor franciszkanow w Gdansku. Jego fundatorem byla rada Glownego Mia¬
sta Gdanska, funkcje klasztoru sprowadzaly si? zas przede wszystkim do dzia-
lalnosci duszpasterskiej wsrod mieszkancow Starego Przedmiescia. Stosunkowo
niewielkim zgromadzeniem, takze zebraczym i rownoczesnie szpitalnym, byi
zakon sw. Antoniego, dla ktorego w 1507 r. przez biskupa warminskiego Luka-
sza Watzenrodego zostal ufundowany klasztor we Fromborku. Zakonnicy otrzy-
mali szpital Swi?tego Ducha oraz uposazenie w cz?sci wsi kapitulnych13. Juz
w okresie wojny trzynastoletniej, najpewniej w 1456 r., zostal zalozony na zjez-
dzie stanow w Elbl^gu drugi na terenie panstwa krzyzackiego w Prusach klasz¬
tor brygidek. Stanowil on wotum stanow pruskich za pomyslne zakonczenie
wojny z zakonem krzyzackim. Zostal uposazony przez krola Kazimierza Jagiel-
lonczyka, a nast?pnie przez mieszczan elbl^skich. Przestal istniec najpewniej juz
w koncu XV w.14 Odmienne w charakterze bylo zgromadzenie Braci Wsp61ne-
go Zycia w Chelmnie, ktorego czlonkowie zostali sprowadzeni w 1473 r. z ho-
lenderskiego Zwolle, za zgod^ biskupa chelminskiego Wincentego Kielbasy. Zo¬
stali oni uposazeni przez rad? miasta Chelmna nieruchomosciami oraz
parcelami w miescie, a takze dwiema wsiami. Nie posiadali scisle okre^lonej
reguly, lecz probowali osi^gn^c doskonalosc w zyciu przez nasladowanie Chry-
stusa. Realizowali idealy devotio modema, sformulowane najpelniej przez Ge-
rarda Groote (t 1384). Polegaly one na propagowaniu bogatszego i gl?bszego
zycia religijnego, ktore powinno bye zdecydowanie bardziej zindywidualizowane
11	P. Kriedte, Die Herrschaft der Bischofe von Wtoclawek in Pommerellen von den Anfangen
bis zum Jahre 1409, Gottingen 1974, s. 343-346; por. S. Chodynski, Konsystone w dyecezyi kujawsko-
-pomorskiej, Wlodawek 1914, s. 70-72.
12	Szerzej na ten temat E.M. Wermter, Stadt und Kirche in Danzig wdhrend des spaten Mittel-
alters: Versuch einer Kollegiatstiftsgrundung 1508, w: Zur Siedlungs-, Bevolkerungs- und Kirchenge-
schichte Preussens, hrsg. v. U. Arnold, Luneburg 1999, s. 177-179 (tam tez staisza literature). j
13	F. Hipler, Die Antoniterpraceptorei in Frauenbutg, PDE, Bd. 26:1894, s. 47 nn.; E. Brachvo-
gel, Die AnfUnge des Antoniterldosters in Frauenburg, ZGAE, Bd. 27:1941, s. 420 nn.
14	S. Kaminska, Klasztory brygidek w GdaAsku, Elblqgu i Lublinie. Zalozenie i uposazenie,
GdaA.sk 1970, я. 126 nn.

388
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
oraz pozbawione formalizmu charakterystycznego dla schytku sredniowiecza.
Ogromn^ rol? w zyciu kulturalnym Chetmna odegrala prowadzona przez nich
az do 1536 r. szkola, a takze bogata biblioteka oraz - najprawdopodobniej -
oficyna drukarska15.
W wyniku traktatu torunskiego z 1466 r. ziemia chelminska weszla w sklad
Krolestwa Polskiego jako wojewodztwo chelminskie, stanowi^ce cz?sc Prus Kro-
lewskich. Diecezja chelminska natomiast, po przywroceniu w latach 1471-1479
przez biskupa Wincentego Kielbas?, za zgod^ papieza Sykstusa IV, kapitule ka-
tedralnej charakteru swieckiej korporacji, znalazla si? pod wplywem polskiego
Kosciola. Taka sytuacja byla wszakze wynikiem wczesniejszych wydarzen. Mia-
nowicie juz w 1454 r. czlonkowie kapituly chelminskiej, jak rowniez pomezan-
skiej i sambijskiej, zostali zobowi^zani przez krola Kazimierza Jagiellonczyka do
zlozenia habitu i porzucenia reguly krzyzackiej oraz do przyj?cia reguly augu-
stianskiej16. Natomiast w postanowieniach pokoju torunskiego z 1466 r. zapisa-
no, ze biskupstwo chelminskie zostanie wl^czone do metropolii gnieznienskiej,
kapitula chelminska, dotychczas krzyzacka, b?dzie zas przeksztalcona w swieck^
korporacj? katedraln^17. Warto dodac, ze korporacja katedralna w Chelmzy li-
czyla w 2. pol. XV oraz w pocz. XVI w. zaledwie kilku kanonikow18. Rowno-
czesnie uposazenie materialne biskupstwa chelminskiego, zubozalego po XV-
-wiecznych wojnach, zostalo wzbogacone nadaniem tamtejszemu kosciolowi przez
krola Aleksandra Jagiellonczyka 26 V 1505 r. dwoch kluczy dobr: starogrodz-
kiego (z miastem Chelmnem) i papowskiego (z Papowem (Biskupim)19. Juz po
sekularyzacji i kasacie arcybiskupstwa ryskiego w 1566 r., ostatecznie od 1589 r.,
diecezja chelminska stala si? sufragani^ gnieznienskiej prowincji koscielnej20. Po
pokoju torunskim z 1466 r. wielki mistrz Zakonu przekazal dozywotnio owcze-
snemu biskupowi chelminskiemu, Wincentemu Kielbasie, administracj? diecezji
pomezanskiej (1467-1478). Po jego smierci biskupstwo pomezanskie obj^l po-
nownie duchowny krzyzacki, Johannes IV Christiani von Lessen. Diecezja po-
mezanska zostala sekularyzowana w 1525 r. przez biskupa-elekta Erharda von
15	Zob. przede wszystkim dwa opracowania Z.H. Nowaka, Bracia Wspolnego Zycia i ich szkola
w Chelmnie (1473-1536/1546), ZH, t. 52: 1987, z. 4, s. 53 nn. oraz idem, Kultura umyslowa Prus
Krdlewskich w czasach Kopemika, Tbrun 1973, s. 25 nn., jak rowniez najnowsze studium E.M. Werm-
tera, Die Briider vom gemeinsameti Leben aufdem Wege von Zwolle (Bistum/Oberstift Utrecht) nach
Kulm (Bistum Kulm/Lande Preussen koniglich-polnischen Anteils) im 15. und 16. Jahrhundert - Stu-
dien, w: Das Preufienland als Forschungsaufgabe. Eine europaische Region in ihren geschichtlichen
Beziigen. Festschrift fiir Udo Arnold zum 60. Geburtstag gewidmet von den Mitgliedem der Histo-
rischen Kommission fur ost- und westpreuBische Landesforschung, hrsg. v. B. Jahnig, G. Michels,
Luneburg 2000, s. 227-274.
16	UBBC, dodatek do nr 614, s. 499.
17	Staatsvertrage II403, § 7.
18	A. Mankowski, Kapitula katedralna chelmiAska od roku 1466 do 1821, ZTNT, t. 5: 1920,
s. 75-76.
19	UBBC II 768.
20	A. Mankowski, Dwa dokumenty do historii zwiqzku metropolitalnego rysko-chelminskiego
i gnietniehsko-chetminskiego, ,,Miesi?cznik Diecezji Chelmifiskiej”, 1938, nr 4/5, s. 300; A. Liedtke,
Zarys dziejdw diecezji chetmiiiskiej do 1945 roku, Pelplin 1994, s. 40.

3.5. Kosciol w panstwie krzyzackim w Prusach 1409-1525
389
Queiss. Dwa lata pozniej, w pazdzierniku 1527 r., zrzekt si? on swieckiego za-
rz^dzania biskupstwem na rzecz ksi?cia Albrechta21. Po sekularyzacji diecezji
katedra biskupia w Kwidzynie stala si? kosciolem ewangelickim, zmieniono takze
jej wystroj wewn?trzny22. Nad cz?sci^ tej diecezji nalez^c^ do Prus Krolewskich,
po jej sekularyzacji w 1525 r. i faktycznym pozbawieniu tego terytorium wladzy
biskupiej, opiek? roztoczyl biskup chelminski Jan Konopacki (1509-1530). Ko-
lejny biskup chelminski, Jan Dantyszek (1530-1538), przej^l jurysdykcj? nad
katolicki cz?scii Pomezanii, tytuluj^c si? episcopus Culmensis et administrator
Pomesaniensis. W 1550 r. papiez Juliusz III powierzyl biskupowi chelminskiemu
Stanislawi Hozjuszowi urz^d inkwizytora na Pomezani?. W 1577 r. w wyniku
uchwaly synodu prowincjonalnego w Piotrkowie wspomniana cz?sc diecezji po-
mezanskiej zostala przyt^czona do diecezji chelminskiej, ktora to decyzja zosta-
la zatwierdzona dopiero bull§ papieza Klemensa VIII w 1601 r. Od tej рогу
biskupi chelminscy uzywali tytulu „biskup chelminski i pomezanski”23. Z kolei
diecezja sambijska przestala istniec w 1525 r., w zwi^zku z przejsciem jej bisku-
pa Georga von Polenz na protestantyzm oraz sekularyzacji jej dobr, kt6re zo-
staly przekazane rowniez ksi?ciu Albrechtowi Hohenzollernowi (von Branden-
burg-Ansbach)24. Postanowienia traktatu torunskiego z 1466 r. dotyczyly rowniez
biskupstwa warminskiego oraz Pomorza Gdanskiego, bowiem takze te dwie jed-
nostki administracji koscielnej i terytorialnej weszly w sklad Prus Kr61ewskich.
Podj?te w latach 1467-1479 przez biskupa warminskiego Mikolaja TUngena pr6by
przeksztalcenia Warmii w samodzielne ksi?stwo terytorialne, pozostajice pod
luznym wplywem polskiego krola, zakonczyly si? niepowodzeniem. Z punktu
widzenia dziejow koscielnych nalezy pami?tac, ze biskupi warminscy az do 1526 r.
sprawowali jurysdykcj? na calym obszarze dawnej diecezji warminskiej, z kt6re-
go prawie dwie trzecie wchodzilo w sklad Prus Krzyzackich. W dokumencie
z 8 IV 1525 r., wystawionym przez ksi?cia Albrechta Hohezollerna i dokonujq*
cym sekularyzacji tej cz?sci Prus, wladca ten zobowi^zal si? do zachowania do-
tychczasowych praw i przywilejow Kosciola katolickiego w diecezji warmihskiej.
W nast?pnym roku zawiesil on jednak jurysdykcj? biskupow warminskich na
swoim terenie, 10 III 1528 r. przekazal zas katolickie koscioly gminom luterafi-
skim25. W przypadku Pomorza Gdanskiego dokonane po 1466 r. zmiany przy-
naleznosci politycznej nie miaty wi?kszego wplywu na podzialy koscielne oraz
- со wazniejsze - tamtejszy Kosciol znalazl si? poza granicami powstalych w6w-
czas Prus Ю-zyzackich.
21	UBRG II 565; J. Wisniewski, Koscioly i kaplice, s. 65-70.
22	L. Krantz-Domaslowska, Katedra w Kwidzynie, Torun 1999, s. 21-22.
23	Diecezja chetminska. Zarys historyczno-statystyczny, Pelplin 1928, s. 17-18; H. Schmauch, Die
Verwaltung des katholischen Anteils der Didzese Pomesanien durch den Culmer Bischof, MWGV,
H. 35:1936, s. 112-123; A, Liedtke, Zarys, s. 40; J. WiSniewski, Pomezania, s. 175-177.
24	UBRG II 356; zob. Z. Mazur, Diecezja sambijska (szkic do dziejdw), Gotdap-Gizycko-Elk
1994, s. 63-68.
25	A. Kopiczko, Ustrdj i organizacja diecezji wamiriskiej w latach 1525-1772, Olnztyn 1993,
N. 16 П.

390
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
3.5.2.	Ustawodawstwo synodalne metropolitalne
i diecezjalne
Wptywy metropolitow ryskich na funkcjonowanie biskupstw pruskich, z racji
posiadania przez zakon krzyzacki licznych przywilejow papieskich, byly powaz-
nie ograniczone. Duchowni ci mieli przede wszystkim prawo do konfirmacji
wybranych przez kapituly katedralne biskupow-elektow diecezji pruskich, swoich
sufraganow. Jednak dla XIII i XIV w. brakuje informacji odnosz^cych si? do
zwolywania przez nich synodow prowincjonalnych26. Pierwsza znana, jednak nie-
udana, proba zwolania takiego synodu do Rygi zostala podj?ta przez arcybisku-
pa Johannesa VI Ambundiego w 1422 r.27 Kolejn^ prob? zwolania ryskiego
synodu prowincjonalnego podj^l arcybiskup Henning von Scharpenberg w 1426 r.
W wyniku dzialan biskupow pruskich diecezji oraz wielkiego mistrza Paula von
Rusdorf odbyl si? on w Prusach28. Synod ten rozpocz^l si? najpewniej 18 V
1427 r. w Elbl^gu. Uchwalone nan statuty zostaly konfirmowane przez arcybi-
skupa ryskiego i przyj?te jako obowi^zuj^ce prawo. Nie byly one zbyt obszerne,
sktadaiy si? bowiem zaledwie z cztemastu niewielkich rozdzialow29. Zmierzaly
przy tym wyraznie w kierunku zreformowania zycia wewn?trznego w poszcze-
g61nych diecezjach, tj. podniesienia dyscypliny duchowienstwa w zakresie wyko-
nywania funkcji kultowych, duszpasterskich i kaznodziejskich. W zasadzie po-
krywaly si? z postanowieniami statutow diecezjalnych wydawanych w pruskich
biskupstwach w 1. pol. XV w.30 Statuty elbl^skie koncentrowaly si? na trzech
gtownych grupach zagadnien: liturgii, dyscyplinie duchowienstwa oraz jego re-
lacjach ze swieckimi, a takze na sprawach gospodarczych. Szczegolnie charak-
terystyczne byly regulacje dotycz^ce niektorych obszarow dzialalnosci gospo-
darczej: tradycyjny juz zakaz pracy w dni swi^teczne, zobowi^zanie do
wynagradzania wiesniakow zajmuj^cych si? wypasem bydla plebanow oraz zo-
bowi^zanie tych duchownych do wspoludzialu w naprawie infrastruktury
wiejskiej31. Zbior statutow elbl^skich stanowil zatem malo systematyczn^ regu-
lacj? prawn^.
26	R. Bodanski, Walka diecezji warminskkj о niezaleznosc od metropolis ryskiej i gnieznieriskie}
od 1426 do 1566 r., „Studia WarmMskie”, 1.19:1982, s. 126.
27	UBBC1525. Na temat synodow metropolitalnych i diecezjalnych oraz ich statutow zob.
A. Radziminski, Synodalstatuten im Deutschordensland Preussen, w: Partikularsynoden im spiiten
Mittelalter, hrsg. v. N. Kruppa, L. Zygner, Gottingen 2006, s. 157-176; idem, Koscidt w panstwie
zakonu krzyzackiego w Prusach 1243-1525. Organizacja - uposazenie - ustawodawstwo - duchowien-
stwo - wiemi, Malbork 2006, s. 121.
28	UBBC 1535,537,538; H.F. Jacobson, Geschichte der Quellen des katholischeti Kirchenrechts
ler Provinzen Preussen und Posen mit Urkunden und Regesten, Konigsberg 1837, s. 44-45; Die
<>rovinzialsynoden von Elbing und Riga gehalten 1427 und 1428, hrsg. v. F. Hipler, PDE, Jg. 30:1898,
Sr. 7, s. 77-78.
24 Publikowane w starszej edycji przez H.F. Jacobsona, Geschichte der Quellen, s. 16-19;
joprawniejsze wydanie F. Hiplera, por. Die Provindalsynoden, s. 78-80.
3(1 Zob. A. Radziminski, Synodalstatuten im Deutschordensland Preussen, s. 160-161.
31 Die Provinzialsynoden, s. 78-79, § 2; s. 80, §6 13-14.

3.5. Ko$ci61 w panstwie krzyzackim w Prusach 1409-1525
391
Niezaleznie od prowincjonalnego synodu elbl^skiego oraz przyj?tych przezen
statutow, arcybiskup ryski Henning von Scharpenberg zwoiai kolejne tego typu
zgromadzenie duchowienstwa w Rydze. Odbylo si? ono w dniach 25 1-6II1428 r.,
a jego efektem bylo opublikowanie kolejnych statutow, opartych przede wszyst-
kim na kanonach prawa powszechnego. Nie braiy one natomiast pod uwag? ustaw
elbl^skich32. W statutach najwi?cej miejsca poswi?cono klerowi (21 punktow),
w tym przede wszystkim plebanom koscioiow parafialnych. Zwrocono mianowi-
cie uwag? na ich przygotowanie do zycia w stanie duchownym, sposob zycia
i ubierania si?, wyksztalcenie, posiadane beneficja, relacje ze swieckimi, w tym
z patronami koscioiow parafialnych. Szczegolny nacisk polozono wszakze na
udzielanie sakramentow: chrztu, bierzmowania, malzenstwa oraz pokuty33. Bar-
dzo szczegolowo zostaly w tych statutach objasnione zasady obowi§zuj§ce przy
zawieraniu zwi^zkow malzenskich, w tym istniej^ce wowczas przeszkody kano-
niczne oraz znaczenie tego sakramentu. W przypadku sluchania spowiedzi ple¬
banom nakazano posiadanie penitencjalow oraz rozwazanie okolicznosci popelnie-
nia grzechow przez penitentow34. Inna sfera zycia poddana regulacji w statutach
ryskich z 1428 r. odnosila si? do dziatan gospodarczych. Poza zakazami stosowa-
nia roznych rodzajow lichwy czy falszowania monet statuty wprowadzily zasad?
rownosci w zawieraniu kontraktow kupna i sprzedazy mi?dzy chlopami a kupca-
mi35. W ustawodawstwie ryskim zwraca uwag? jeszcze jedna sfera zycia poddana
regulacji prawa koscielnego, ktora jest charakterystyczna dla panstw z kr?gu tzw.
„mlodszego chrzescijanstwa”. Chodzi о prawne postanowienia, ktore pi?tnuj^c
istniej^c^ rzeczywistosc spoleczno-religijn^, odslaniaj^ rownoczesnie roznorodne
sfery obyczajow poganskich: pochowki w miejscach nieposwi?conych, uczty orga-
nizowane na cmentarzach na czesc zmarlych, balwochwalcze praktyki religijne36.
Potrzeba modyfikacji rozwi^zan prawnych przyj?tych na ryskim synodzie pro-
wincjonalnym w 1428 r., uwarunkowana zmianami prawa koscielnego uchwalo-
nymi tym razem na soborze w Bazylei, doprowadzila arcybiskupa Henniga von
Scharpenberg do zwolania, najpewniej w latach 1438-1441, kolejnego synodu
prowincjonalnego. Efektem jego prac byly uzupelniaj^ce statuty, ktore odpowia-
daly w swej tresci dekretom bazylejskim37. Sufragani z czterech diecezji w Pru¬
sach najpewniej nie wzi?li udzialu rowniez w tym zgromadzeniu duchowieftstwa
32	Publikaqe statutow: H.F. Jacobson, Geschichte der Quellen, s. 20-59. Autor ten wydat rowniez
skrocon;) wersj? owych statutow (Statuta provinciae Rigensis d. a. 1428 abbreviata, ibidem, s. 59-72).
Nowsza edycja dokonana zostaia przez F. Hiplera, por. Die Provinzialsynoden, s. 80-87,89-99.
33	Die Provinzialsynoden, s. 81-82, 84-86, 90, 92, 93-94, 96, 97-98.
34	Ibidem, s. 97; z obszaru panstwa krzyzackiego zachowal si? jeden z takich penitencjalbw,
najpewniej autorstwa Johannesa von Marienwerder (Jana z Kwidzyna), kt6ry zostal opubliko-
wany przez H. Westpfahla, Beichtbiichlein des Deutschen Ordens, w: Acht Jahrhunderte Deutscher
Orden in Einzeldarstellungen. Festschrift zu Ehren Sr. Exzellenz P. Dr. Marian TUmler О. T. anldsslich
series 80. Geburtstages, hrsg. v. K. Wieser ОТ, QSGDO, Bad Godesberg 1967, s. 241-268.
35	Die Provinzialsynoden, s. 85,95-96.
36	Die Provinzialsynoden, s. 86, 91, 96, 459-478; na ten temat zob. t. Okulicz-Kozaryn,
Dzieje Prusdw, Wroclaw 1997, s. 459-478.
37	Opubllkowat jc H.F. Jacobson, Geschichte der Quellen, s. (72)—(78): Moderaciones suppleclo-

392
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
metropolii ryskiej, gdyz reprezentowali ich tam pelnomocnicy (procuratores)38.
Nast?pca arcybiskupa Henninga von Scharpenberg, Sylwester Stodewescher, cho-
ciaz planowal zwolanie synodu prowincjonalnego, ostatecznie najpewniej nie
zrealizowal swoich zamiarow39. W kolejnych dziesi?cioleciach, szczegolnie po
1466 r., zwi^zki czterech pruskich biskupstw z arcybiskupstwem ryskim stawaly
si? coraz bardziej luzne. Brak tez wiadomosci о probach zwolywania synodow
metropolitalnych.
Kolejn^ niezwykle wazn^ instytucj^ prawn^ wyst?puj^c^ w diecezjach pru¬
skich byfy synody diecezjalne, czyli zebrania duchowienstwa, w ktorych uczestni-
czyli przedstawiciele lokalnych korporacji kapitulnych, klasztorow, ale takze ar-
chiprezbiterzy, plebani kosciolow parafialnych oraz nizszy kler40. Spelnialy one,
zwykle jako efekt przeprowadzonych wczesniej wizytacji diecezjalnych, bardzo
istotn^ rol? w procesach kontrolno-dyscyplinuj^cych duchownych oraz wspolno-
ty wiernych, ustalaj^c, a nast?pnie upowszechniaj^c, obowi^zuj^ce zasady kosciel-
nego prawa partykularnego, wzgl?dnie dostosowuj^c to prawo do ustawodawstwa
powszechnego - soborowego41. Stanowily one ponadto, dzi?ki towarzysz^cej im
instytucji s^dow synodalnych, niezwykle wazne forum informacyjne dla biskupa
diecezjalnego о stanie religijno-obyczajowym poszczegolnych wspolnot parafial¬
nych oraz tamtejszego kleru. Dla dziejow czterech diecezji pruskich nie zacho-
walo si? rowniez zbyt wiele kodyfikacji ustawodawstwa synodalnego. Ponadto
byly one - z wyj^tkiem najstarszych statutow diecezji sambijskiej - oglaszane zwy¬
kle w 1. pot. XV w. Diecezja sambijska posiada trzy znane kodyfikacje: biskupa
Siegfrieda von Regenstein (z lat 1302-1310)42 oraz dwie biskupa Michaela Jungego
(pierwsza z ok. 1427 r.43, nast?pna ogloszona 21 II 1441 r.44); dla diecezji pome-
zanskiej dysponujemy czterema kodyfikacjami biskupow: Johannesa Rymanna
z 26 V 1411 r., Johannesa Mewego z 23 IX 1428 r., Kaspara Linkego z 22 IX
38	Ibidem, s. (73): [...] de communi igitur et omnium Episcoporum suffraganeorumpatrum ac
dominorum ac procuratorum eorundem nostre provincie Rigensis predicte ad hoc sacrum prouinciale
concilium congregatorum et vocatorum consilio et assensu.
39	H.F. Jacobson, Geschichte der Quellen, s. 49.
40	Zob. np. list Jana III Marienaua, biskupa chelminskiego, z 12 I 1438 r. wzywaj^cy do
odbycia synodu diecezjalnego rozne kategorie kleru diecezjalnego z obszaru archiprezbiteratu
torunskiego, zob. UBBC I 563.
41	Efektem wizytacji diecezjalnej bylo wydanie przez biskupa Siegfrieda von Regenstein w la-
tach 1302-1310 pierwszych znanych statutow w diecezji sambijskiej, zob. C. Krollmann, Eine
merkwiirdige samlandische Urkunde, AF, Jg. 11: 1934, H. 1, s. 36-38. Z kolei synod w diecezji
chetminskiej zwolany przez biskupa Jana III Marienaua w 1438 r. miat na celu dostosowanie
ustawodawstwa diecezjalnego do postanowien soboru w Bazylei, UBBC I 563.
42	Publikuje je C. Krollmann, Eine merkwiirdige samlandische Urkunde, s. 36-38.
43	Pierwsza edycja zostala przygotowana w postaci zwartego tekstu przez H.F. Jacobsona,
Geschichte der Quellen, s. (171)-(180); nowsza edycja F. Hiplera, zob. Die samlandischen Dioce-
sansynoden, hrsg. v. Franz Hipler, PDE, Jg. 29: 1897, Nr. 9, s. 109-114, zostala podzielona na 49
punktow.
44	Pierwsza edycja zwartego tekstu przygotowana przez H.F. Jacobsona, Geschichte der Que¬
llen, s. (181)—(183); nowsza edycja F. Hiplera, Die samlandischen Diocesansynoden, s. 113-114,
zostala podzielona na 7 punkt6w.

3.5. Kold6l w paAetwic krzyzackim w Prusach 1409-1525
393
1440 r. oraz Johannesa IV Christiani von Lessen z lat 1480-148545; dla diecezji
chelminskiej zachowaty si? jedynie wyci^gi ze statutow Jana III Marienaua ze
schylku 1. pol. XV w.46; natomiast diecezja warminska posiada l^cznie cztery ko-
dyfikacje, w tym trzy zbiory statutow biskupa Henryka III Sorboma (z lat
1373-1401) oraz jeden Franciszka Kuhschmalza z 12 V 1449 r.47 W sumie wi?c
dysponujemy obecnie l^cznie dwunastoma kodyfikacjami statutow diecezjalnych.
Taka aktywnosc ustawodawcza biskupow pruskich dobrze wpisuje si? w europej-
skq tendenq? zwolywania - w okresie wielkich soborow - wi?kszej liczby synod6w
prowincjonalnych i diecezjalnych48. Trzeba przy tym pami?tac, ze liczba zacho-
wanych kodyfikacji tych statutow w diecezjach pruskich nie jest tozsama z liczbq
odbytych wowczas synodow. Nie odpowiada ona rowniez faktycznie opracowanym
i ogloszonym zbiorom statutow. Podajmy tylko dla przykladu, ze w diecezji sam-
bijskiej przynajmniej trzy synody diecezjalne odbyl biskup Heinrich Seefeld
(1395-1414)49. Ich statuty nie s^ jednak znane. Z kolei biskup sambijski Johannes
Saalfeld (1416-1425) zwolal przynajmniej jeden synod diecezjalny, na kt6rym
zostaly ogloszone - rowniez jednak niezachowane - statuty50. Najstarsze znane
statuty diecezjalne dla diecezji pruskich zostaly ogloszone przez biskupa sambij-
skiego Siegfrieda von Regenstein w pocz. XIV w.51 Zostaly one opracowane
w stosunkowo skondensowanej formie i regulowaly przede wszystkim rozne aspek-
ty codziennych zachowan duchownych. Formulowaly przy tym szereg zakaz6w
odnosz^cych si? do: noszenia broni, trefienia wlosow, wspolnego zamieszkiwania
z kobietami, zajmowania si? handlem, ogl^dania tancerek, figlarzy i aktor6w,
45	Starsza edycja H.F. Jacobsona, Geschichte der Quellen, s. (149)-(171); nowsza edycja
F. Hiplera, Die pomesanischen Diocesansynoden, hrsg. v. F. Hipler, PDE, Jg. 30: 1898, Nr. 5,
s. 50-59; zob. J. Wisniewski, Sredniowieczne synody pomezanskie. Dekanat sztumski (1601-1821) %
Elbl^g 1998, s. 7-82.
46	Starsza edycja: Die culmischen Diocesansynoden, hrsg. v. F. Hipler, PDE, Jg. 30: 1898p
Nr. 6, s. 63-65; nowsze wydanie: Constitutiones synodales necnon ordinationes dioecesis Си1пиПя
sis, wyd. A. Mankowski, Fontes TNT, t. 24: 1929, s. 13-19.
47	F. Hipler, Geschichte und Statuten der ermlandischen Diocesansynoden, PDE, Bd. 27:1895,
s. 74-79, 88-91.
48	J. Helmrath, Partikularsynoden und Synodalstatuten des spateren Mittelalters in europitlschen
Vergleichy w: Das europaische Mittelalter im Spannungsbogen des Vergleichs, hrsg. v. M. Borgolte,
Berlin 2001, s. 149.
49	О duzej aktywnosci tego biskupa w zakresie wizytowania swojej diecezji oraz zwolywania
synodow diecezjalnych oraz laickich swiadcz^ dokumenty zamieszczone w tzw. formularzu z Up-
psali, zob. A. Kolberg, Ein preussisches Formelbuch des 15, Jhrs., ZGAE, Bd. 9: 1887-1890,
s. 295-299, nr 21-23, 27-28, 31. Na temat tego zrodla zob. A. Radziminski, Pi$tnastowieczny
formularz z Uppsali jako zrodlo do badania Kosciola w pahstwie zakonu krzyzackiego w Prusach,
w: Aetas media aetas modema. Studia ofiarowane profesorowi Henrykowi Samsonowiczowi w sie-
demdziesiqtq rocznic$ urodzin, red. H. Manikowska, A. Bartoszewicz, W. Faikowski, Warszawa
2000, s. 231-246.
50	Die samlandischen Diocesansynoden, s. 109: [...] de consilio et consensu venerabilium fratrum
nostrorum praedictorum infrascripta duximus statuenda, non quod per ea statuta reverendi patris
domini nostri Johannis bonae memoriae, praedecessoris nostri, quae observanda statuerat, velimus
revocare, sed eis confirmatis alia superaddere adprofectum
31	C. Krollmann, Elne merkwilrdige samlUndische Urkunde, s. 36-38.

394
Rozdziat III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
odwiedzania karczem (chyba ze w podrozy) gry w kosci, tancow z dziewcz?tami,
uzywania szczegolnie zbytkownej odziezy, nadmiemych pijanstw z Prusami, que
serme dicitur, przyjmowania do sluzby koscielnej - bez zgody biskupa - duchow-
nych wagabundow52. Ponadto omawiane statuty nakiadaly na kler liczne obowi^z-
ki: sluchania spowiedzi - w przypadku nieznajomosci j?zyka parafian - jedynie
przez dorosfych tlumaczy53, okazywania milosierdzia duchownym i swieckim, no-
szenie przyzwoitych szat, ale takze dbalosci о udekorowanie oltarza i wyposazenie
go w krzyz oraz obrazy, dbanie о czystosc korporalow, zamykanie chrzcielnicy,
miejsca przechowywania krzyzma oraz eucharystii54. Bardzo szczegolowo zostal
ponadto sformutowany wymog nalozony na plebanow kosciotow parafialnych,
kt6ry odnosil si? do nauczania Prusow oraz innych wiernych podstawowych mo-
dlitw. Miato to polegac na instruowaniu obecnych w kosciele Prusow oraz innych
wiernych о zasadach wiary oraz na stopniowym nauczaniu ich, przez systematycz-
ne powtarzanie, Modlitwy PaAskiej oraz wyznania wiary. Ustawodawca zwrocil
rownoczesnie uwag? na to, ze plebani powinni takze stopniowo, w zaleznosci od
osi^gni?tego przez wiernych stopnia nawrocenia, pouczac ich slowem kaznodziej-
skim55. Najstarsze zachowane statuty synodalne w diecezji sambijskiej staly si? pod-
staw^ dla pozniejszych kodyfikacji oglaszanych w tej diecezji przez biskupow: Jo-
hannesa Saalfelda (nie zachowata si?) oraz Michaela Junge z ok. 1427 r. Wniosek
taki odnosi si? w sposob szczegolny do statutow Michaela Jungego56. Trzeba przy
tym zaznaczyc, ze wykorzystywanie istniej^cych juz rozwiazan prawnych przy two-
rzeniu rowniez w innych diecezjach pruskich statutow synodalnych bylo norm;j.
Statuty biskupa sambijskiego Michaela Jungego zawieraly liczne postanowie-
nia prawne, ktore odnosily si? z reguly do codziennej dzialalnosci kleru. Wsrod
nich znajdujemy dosyc typowe dla tego typu aktow prawnych zakazy dotycz^ce
m.in. przyjmowania przez nich beneficjow koscielnych od swieckich oraz rezy-
gnacji z tychze na ich r?ce; odprawiania mszy sw. po dokonaniu rozlewu krwi
przez kaplana; zdrady tajemnicy spowiedzi, odwiedzania karczem przez duchow-
nych posiadaj^cych wyzsze swi?cenia, bluznierstw skierowanych przeciwko Koscio-
lowi i swi?tym dogmatom, a takze wykonywania funkcji notariusza publicznego
bez aprobaty biskupa57. W statutach tych zwracaj^ ponadto uwag? sformulowania
dotycz^ce dzialalnosci duszpasterskiej, szczegolnie wsrod Prusow, ktore stano-
wi^ rozwini?cie postanowien zawartych w statutach Siegfrieda von Regenstein.
52	Ibidem, s. 36-38, §§ 6-7, 9-13,15-16, 21.
53	Ibidem, s. 36-37, § 4.
54	Ibidem, s. 37, §§ 8,14,17-18.
55	Ibidem, s. 37-38, § 22.
56	Uwidacznia to zestawienie poszczegolnych statutow z obydwu kodyfikacji: § 1 statutow
Siegfrieda von Regenstein (dalej: SR) oraz § 3 statutow Michaela Jungego (dalej: MJ), a ponad¬
to: §§ 2-3 (ZR) z § 4 (MJ); § 4 (ZR) z § 5 (MJ); § 6 (ZR) z § 6 (MJ); §§ 7-9 (ZR) z § 7 (MJ);
§§ 10-12 (ZR) z § 9 (MJ); § 13 (ZR) z § 10 (MJ); § 14-15 (ZR) z § 11 (MJ); § 16 (ZR) z § 12 (MJ);
§ 17-18 (ZR) z § 13 (MJ); § 19 (ZR) z § 14 (MJ); § 20 (ZR) z § 16 (MJ); § 21 (ZR) z § 19 (MJ);
§ 22 (ZR) z § 17 (MJ). C. Krollmann, Eine merkwiirdige samlandische Urkunde, s. 36—38; Die
samUindischen Didcesansynoden, s. 109-110.
57	Die pomesanischen Didcesansynoden, s. 119-112, ft 29-22, 24, 29, 30, 44.

3.5. Kosciol w panstwie krzyzackim w Prusach 1409-1525
395
Plebani kosciotow parafialnych zostali w nich mianowicie zobowi^zani do przy-
pominania wiernym, iz kazdy, kto osi^gnie wiek sprawny, powinien znac kanon
trzech modlitw: Ojcze nasz, Zdrowas Maryjo oraz Credo. W kazd^ niedziel? du-
chowni ci byli zobowi^zani do powtarzania owych modlitw in vulgari, zwtaszcza
zas w j?zyku Prusow58. Rownoczesnie statuty te nakazywaly wiemym, ktorzy osi^-
gn?li lata sprawne, udzial w mszach sw. niedzielnych oraz w swi?ta nakazane.
Nieobecni bez usprawiedliwienia mieli bye upominani przez plebana oraz komor-
nika, notoryeznie tami^cy zas ten obowiqzek narazali si? na ukaranie przez przed-
stawiciela wladzy swieckiej, w tym przypadku wtasnie komomika59. Kara za kazde
takie przewinienie, jak pokazuje to druga kodyfikaeja statutow warminskich bi-
skupa Henryka III Sorboma, wynosita jeden szel^g60. Statuty biskupa sambijskie-
go Michaela Junge nakazywaly rowniez plebanom, aby informowali wiernych,
szczegolnie Prusow, о powszechnym obowiqzku przyst?powania do spowiedzi po
uzyskaniu lat sprawnych, czyli w momencie uzyskania zdolnosci do rozpoznawa-
nia zla. Duchowni ci powinni przy tym wykorzystywac zarowno spowiedf, jak
rowniez kazania, do uswiadamiania im zasad wiary katolickiej oraz do naklania-
nia do przestrzegania dziesi?ciorga przykazaii61. Statuty biskupa Michaela Jungego
zawieraly ponadto m.in. wykaz swiqt nakazanych, ktore obowi^zywaly w diecezji
sambijskiej62 oraz postanowienia dotycz^ce sposobu rozpowszechniania zapisa-
nych w nich ustalen. Ostatnie znane stututy synodalne w diecezji sambijskiej, kt6re
zostaly ogloszone rowniez przez Michaela Junge 21II1441 r., jedynie w niewiel-
kim stopniu uzupelnialy wczesniejsz^ kodyfikacj? tego biskupa, dodatkowo do-
stosowuj^c brzmienie niektorych punktow do postanowien statutow prowinejo-
nalnych ryskich z 1428 r.63 Najistotniejsze wydaj^ si? modyfikaeje odnosz^ce si?
do dzialalnosci duszpasterskiej, w tym zwtaszcza przypomnienie о obowi^zku
gloszenia wobec wspolnoty parafialnej - w niedziel? i swi?ta - ewangelii w j?zy*
ku ludowym, со zostalo przez plebanow kosciolow parafialnych powaznie zanie*
dbane64. Rownoczesnie biskup sambijski, powotuj^c si? na stututy synodu pro*
wincjonalnego ryskiego z 1428 r., kategoryeznie zakazal wygtaszania w trakeie
kazan, szczegolnie dla ludu, roznego rodzaju nowinek, ktore zawieralyby prawdy
niezatwierdzone przez Kosciol65.
Jak juz wspomniano, dla diecezji chelminskiej znane s^ jedynie statuty bisku*
pa Jana Marienaua, datowane na koniec 1. pol. XV w., ktore potwierdzaly wczeS-
niejsze, niezachowane, statuty biskupa Arnolda Stapela66. Wsrod 56 punkt6w
58	Ibidem, s. 110, § 17.
59	Ibidem, s. 110, § 17.
60	Geschichte und Statuten der ermlandischen Diocesansynodeti, s. 77, § 1.
61	Diesamlandischen Diocesansynoden, s. Ill, § 28.
62	Ibidem, s. 112-113, § 45.
63	Ibidem, s. 113-114, §§ 1-7. Odwotanie si? do statutdw prowincjonalnych ryskich znajdu-
jemy w §§ 2 i 4.
64	Ibidem, s. 114, в 5.
63	Ibidem, s. 114, § 4.
66	Die culmlschen Didcesansynoden, s. 64—65; nowsze wydanie: Constitutiones synodales,
Si 13-19.

396
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
przewazaja zdecydowanie postanowienia reguluj^ce codzienne funkcjonowanie
kleru diecezjalnego, w tym przede wszystkim plebanow. Pozostale dotycz^ glow-
nie obowiqzkow religijnych swieckich oraz zasad zwiqzanych z udzielaniem sa-
kramentow. Wsrod typowych pouczen dla duchownych, znanych juz z innych
statutow, znajdujemy na przyklad takie, ktore zabraniaj^c duchownym ujawniania
tajemnicy spowiedzi, groz^ im za to nie tylko pozbawieniem urz?du, ale wr?cz
zamkni?ciem w klasztorze w celu odbycia pokuty do konca zycia67. Zwraca takze
uwag? inne postanowienie, zakazujqce spowiednikom odpuszczania przysztych
grzechow, со zdaje si? sugerowac istnienie takiej praktyki spowiadania si?, ale
со wazniejsze, uzyskiwania rozgrzeszenia niejako „na zapas”68.
Wspomniano juz takze, ze dla diecezji pomezanskiej dysponujemy czterema
kodyfikacjami statutow69. Statuty pomezanskie normowaly nast?puj^ce kwestie
z zycia religijnego: moralnosc i obyczajowosc kleru oraz jego dzialalnosc przy
kosciele parafialnym, w tym przede wszystkim prowadzenie dzialalnosci duszpa-
sterskiej, sprawy maj^tkowe kosciola oraz powinnosci wiernych. Na uwag? zaslu-
guj^ dwa postanowienia, ktore znalazly si? w kodyfikacji z 1411 r.: pierwsze
- zakazuj^ce klerykom noszenia broni zaczepnej oraz cwiczenia si? w sztuce po-
slugiwania si? kusz^70; drugie - zakazuj^ce im oglaszania wyrokow smierci i obecno-
sci w trakcie ich wykonywania, a takze czytania pism skazuj^cych na smierc71.
Z rozwi^zan przyj?tych w statutach synodalnych warminskich warto wskazac
na jedno, ktore zdaje si? swiadczyc о duzym oporze lokalnej ludnosci przeciwko
prowadzonej tarn ewangelizacji. Chodzi о wypetnianie obowi^zku udzialu
w mszach sw. niedzielnych oraz w swi?ta nakazane. Biskup warminski Henryk Sor-
bom w swojej drugiej kodyfikacji wyraznie potwierdzil bowiem istnienie zwycza-
ju, ktory mocno napi?tnowal, iz do kosciola w te dni przybywalo jedynie po dwoch
reprezentantow poszczegolnych wsi. W statucie tym znalazly si? ponadto infor-
macje na temat przypadkow zwalniaj^cych z obowi^zku brania udzialu w liturgii
niedzielnej i swi^tecznej. Wymieniono tarn udzial w wyprawach wojennych oraz
w obronie kraju, a takze sluzb? na rzecz swoich panow72.
W panstwie zakonu krzyzackiego w Prusach, oprocz statutow synodalnych,
wiele kwestii о charakterze religijnym regulowaly takze tzw. Landesordnungen,
czyli prawo krajowe stanowione przez wielkich mistrzow. Ich analiza, podobnie
jak analiza statutow synodalnych, pokazuje, ze wladcy kraju w powaznym stopniu
wspierali biskupow, w wi?kszosci duchownych krzyzackich, w procesie zarowno
wspoltworzenia prawa odnosz^cego si? do spraw religijnych, jak tez - tym bar-
dziej - jego egzekwowania73.
67	Constitutiones synodales, s. 15-16.
68	Ibidem, s. 16.
69	J. Wisniewski, Sredniowieczne synody pomezanskie, s. 7-82.
70	Die pomesanischen Diocesansynoden, s. 51, § 5.
71	Ibidem, s. 51, § 6.
72	Geschichte und Statuten der ermlandischen Diocesansynoden, s. 77.
71 Zob. „Landesgesetz” Michaela Kuchmeistra z 1418 r.: H.F. Jacobson, Geschichte der
Quellen, s. (286)—(287) oraz „Des Hochmeisters und des Landes Wilkuhr" tegoz wielkiego mi-
strza z 1420 r.: ASP I 286, s. 350; „Landessatzung” Paula von Rusdorf z 1434 r.: H.F. Jacobson.

3.5. Kosciol w panstwie krzyzackim w Prusach 1409-1525
397
3.5.3.	Wizytacje i sqdy synodalne
Slady prowadzenia wizytacji biskupich w panstwie krzyzackim w Prusach si?-
gajq wieku XIII74. Ze statutow biskupa sambijskiego Siegfrieda von Regenstein,
pochodz^cych z pocz. XIV w., wiadomo na przykiad, ze zostaly one wydane w zwi^z-
ku z licznymi wyst?pkami kleru i wiernych ujawnionymi wtasnie podczas wizyta¬
cji diecezji, dokonanej przez prepozyta sambijskiej kapituiy katedralnej75. Jednak
dopiero z XV w. znane sq dokumenty zawieraj^ce biskupie polecenia odbycia
wizytacji, wzgl?dnie informacje na temat planowanych terminow76.
S^dy synodalne stanowily szczegoln^ form? s^downictwa koscielnego, kt6re
swoje apogeum przezywalo w okresie od IX do XVI w. W czasie ich posiedzeA
mogly bye rozstrzygane wszystkie sprawy kame, ktore dotyezyly spolecznoSci pa-
rafialnej. Так zwani swiadkowie synodalni (testes, iurati synodales), czyli ciesz^cy
si? dobr^ opini^ parafianie, byli zobowi^zani do ujawniania s^dowi wszystkich
wyst?pkow, do ktorych doszlo w ramach wspolnoty wiernych. Oprocz tradycyjnej
pokuty, ktora byla zadawana wiernym popelniaj^cym stosowne wykroczenia,
udzielane byly przez s?dziow s^dow synodalnych rowniez tzw. pokuty pieni^zne77.
Statuty prowincjonalne ryskie z roku 1428 nakazywaly biskupom poszczeg61nych
diecezji regularne przeprowadzanie wizytacji, odbywanie s^dow synodalnych dla
laikow oraz powolywanie swiadkow synodalnych78. Zgodnie z tymi postanowie-
niami to biskupi mianowali swiadow synodalnych, ktorym nie przyslugiwalo prawo
jurysdykcji. Wiadomo, iz w diecezjach pruskich, podobnie jak to mialo miejsce
w Inflantach, rady poszczegolnych miast oraz mieszkancy wsi sami wybierali spo-
srod siebie swiadkow synodalnych79. Zwolanie s^du synodalnego przebiegalo
w nast?pujqcych etapach. Najpierw biskupi diecezjalni wyznaczali wizytatordw
do jego przeprowadzenia80. Nast?pnie biskupi informowali plebanow ko£cio!6w
parafialnych о przebiegu planowanej wizytacji oraz s^du synodalnego81. Za po*
srednictwem plebanow lokalna spolecznosc byla powiadamiana о koniecznoici
zebrania si? okreslonego dnia w wyznaczonym miejscu. Pleban czytal ponadtO
parafianom artykuly synodalne (inkwizytorium), aby byly im znane wyst?pki, ktdre
Geschichte der Quellen, s. (288)—(289) oraz „Landesordnungen” Konradavon Erlichshausen z lat
1441 i 1444; ASP II244, s. 361; 383, s. 618 oraz z 1450 r.: H.F. Jacobson, Geschichte der Quellen,
s. (289)—(294).
74	H.F. Jacobson, Geschichte der Quellen, s. 119 nn.
75	C. Krollmann, Eine merkwiirdige samlandische Urkunde, s. 36.
76	H.F. Jacobson, Geschichte der Quellen, nr LXXIX, s. (266), nr LXXXII, s. (270H273),
nr LXXX, s. (267) oraz s. 122; A. Kolberg, Ein preussisches Formelbuch, s. 314, nr 65; UBBC1578.
77	H.F. Jacobson, Geschichte der Quellen, s. 118-123; zob. H. Zapp, Send, -gericht, w: LMA, Bd. VII,
kol. 1747-1748 oraz opracowanie S. Zachorowskiego, Sqdy synodalne w Polsce, Krak6w 1911.
78	Die Provinzialsynoden, s. 90, § 26.
79	Ibidem, s. (253), nr 75.
80	Ibidem, s. (266), nr 79; M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien (1284-1527), „Prus¬
sia Sacra”, Bd. 1, ТЬгий 2003, s. 430.
81	A. Kolberg, Ein preussisches Formelbuch, s. 296-297, nr 23; s. 299, nr 27; s. (267), nr 80;
s. (270H273), nr 82; M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 518.

398
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-152S)
podlegaty denuncjacji82. Nast?pnie wybierano wspomnianych juz swiadkow syno-
dalnych. W ustalonym czasie pojawial si? wizytator delegowany przez biskupa,
ktory kierowat si? do koscioia, gdzie po odprawieniu mszy rozpoczynai przestu-
chania swiadkow. Zasiadal wowczas za stolem przed gtownym oitarzem, na kto-
rym stai krzyz?3. Nast?pnie wezwani swiadkowie synodalni po ztozeniu przysi?gi
odpowiadali na pytania zawarte we wczesniej przedstawionych im artykuiach sy-
nodalnych84. Nalezy podkreslic, ze chociaz przed s^dami synodalnymi byty toczo-
ne jedynie post?powania informacyjne, to jednak od oskarzonych domagano si?
dowodow niewinnosci. Istotnym zrodlem do poznania problematyki s^dow syno-
dalnych s^ inkwizytoria, czyli zestawy pytan kierowane do swiadkow synodal-
nych85. Najogolniej mowi^c, dotyczq one zycia caiej wspolnoty parafialnej. Obej-
muj3 takie zagadnienia, jak: prawowiernosc, dyscyplina kultowa, przestrzeganie
zasad etyki chrzescijanskiej w stosunkach z bliznimi oraz poszanowanie przywile-
jow Koscioia i kleru86. Do spraw kultu i sakramentow odnosiiy si? pytania о do-
rocznq spowiedz i komuni? czy cotygodniow^ msz?. Negatywnie oceniano para-
fian nieznaj^cych podstawowych modlitw, nieprzestrzegaj^cych swi?towania
niedziel i nakazanych swi^t oraz postow87. Pytania badaj^ce sfer? stosunkow mi?-
dzy bliznimi dotyczyty glownie malzenstwa, rodziny oraz etyki seksualnej. Denun¬
cjacji podlegaty m.in. rozmaite przejawy zdrady malzenskiej, niezgodna z prawem
separacja, konkubinat czy cudzotostwo. W zakresie zycia publicznego pi?tnowa-
no zabojstwa, podpalenia oraz falszerstwa, ale takze krzywoprzysi?stwo i lichw?88.
W artykuiach synodalnych znalazly si? sformulowania odnosz^ce si? do wlasno-
sci koscielnej, nadah na rzecz Koscioia, s^downictwa koscielnego oraz tworzenia
prawodawstwa skierowanego przeciwko duchownym89.
Na koniec warto wspomniec jeszcze о problematyce s^dow synodalnych, ktore
obj?ly swoj^ dzialalnosci^ rowniez duchowienstwo poszczegolnych diecezji. Pod-
staw^ do wnioskow w tym zakresie mog^ bye inquisitoria clericorum zachowane
zarowno dla Pomezanii, jak i dla Sambii90. Nalezy przede wszystkim przypomniec,
ze kler podlegal post?powaniu inkwizytorskiemu wobec wtasnego stanu. Obwi-
82	H.F. Jacobson, Geschichte der Quellen, s. (253), nr 75.
83	Ibidem, s. 120-121.
84	Tekst przysi?gj podaje H.F. Jacobson, Geschichte der Quellen, s. (256)-(257), nr 76; s. (253)-
(256), nr 75.
85	Na ich temat zob. np. S. Kwiatkowski, Klimat religijny w diecezji pomezahskiej и schytku
XIV i w pierwszych dziesiycioleciach XV wieku, Torun 1990, s. 197-205.
86	Ibidem, s. 201.
87	H.F. Jacobson, Geschichte der Quellen, s. (261), (264), nr 77; zob. S. Kwiatkowski, Klimat
religijny w diecezji pomezahskiej, s. 201.
88	H.F. Jacobson, Geschichte der Quellen, s. (261)-(265), nr 77; zob. S. Kwiatkowski, Klimat
religijny w diecezji pomezahskiej, s. 201-202.
89	H.F. Jacobson, Geschichte der Quellen, s. (261)-(265), nr 77; zob. S. Kwiatkowski, Klimat
religijny w diecezji pomezahskiej, s. 202.
90	Inkwizytorium dla duchownych diecezji pomezanskiej opublikowal H.F. Jacobson, Geschich¬
te der Quellen, s. (257)-(261), nr 77. Oba inkwizytoria, dla diecezji pomezanskiej i sambijskiej,
analizowal S. Kwiatkowski, Klimat religijny w diecezji pomezahskiej, s. 202-205.

3.5. Kofd6l w ptAitwle krzyzackim w Prusach 1409-1525
399
nieni duchowni stawali przed alternatyw^ - obalenie zarzutu lub poniesienie kary
nalozonej przez biskupa. We wspomnianym inkwizytorium przeznaczonym dla
duchownych diecezji pomezanskiej najwi?cej uwagi poswi?cono sprawnemu funk-
cjonowania duszpasterstwa na poziomie parafii. Wazna byla ponadto dyscypli-
na kleru, jego hierarchicznosc oraz niezaleznosc od swieckich. Chodzito tutaj
nie tylko о wplyw tych ostatnich na obejmowanie przez duchownych beneficj6w
koscielnych, lecz rowniez о zajmowanie si? przez kler sprawami swieckimi, np.
hazardem, polowaniami, zyciem towarzyskim w tabernach91. Artykuiy zawarte
w analizowanym inkwizytorium pomezanskim bardzo dobrze koresponduj? z po-
stanowieniami XV-wiecznych synodow diecezji pomezanskiej, ktore odnosily si?
do duchowienstwa tej diecezji. Podobna sytuacja istniaia najpewniej rowniez w po-
zostalych diecezjach panstwa krzyzackiego w Prusach.
3.5.4.	Stosunek Zakonu do Koscioia i duchowienstwa
Relacje miydzy Zakonem a roznymi instytucjami koscielnymi oraz ducho-
wienstwem w Prusach mozna ukazac, analizuj^c przede wszystkim stosunek wtadz
krzyzackich do poszczegolnych biskupstw i stojqcych na ich czele biskupow oraz
kapitui katedralnych i kleru kapitulnego. Wazne dla tego zagadnienia b?dzie
takze okreslenie stosunku Zakonu do zakonow i kleru zakonnego oraz koscioiow
parafialnych i ich plebanow. Dla pozniejszego sredniowiecza wazn^ podstaw^ do
formulowania wnioskow na temat relacji Zakon a Kosciol w Prusach mog^ by6
stosunkowo liczne teksty duchownych, zarowno о charakterze kaznodziejskim,
jak tez prawnym, w ktorych poddawano Krzyzakow zdecydowanej krytyce. Tb wla-
snie z tego okresu pochodzi kronika napisana na na przel. 1463 i 1464 r. przez
Jana Plastwiga, dziekana kapituly warminskiej, ktory byl zdecydowanie niech?tnie
nastawiony do Zakonu, jednak bardzo trafnie naszkicowal podstawy prawno-part-
stwowego stosunku biskupstw i biskupow w Prusach do Stolicy Apostolsklej.
W slusznej ocenie tego duchownego zwierzchnicy poszczegolnych diecezji, od
pocz^tku ich istnienia, posiadali samodzieln^ wladz? terytorialn^, niezalezn? od
wladzy terytorialnej zakonu krzyzackiego. Takiego statusu prawnego biskupstw
nie zmienily tez inkorporacje trzech z czterech kapitui katedralnych do Zakonu92.
Co wi?cej, rowniez te instytucje koscielne uzyskaly odrybne wladztwa terytorial-
ne. Formalnie mocnej pozycji prawnej biskupstw nie oslabilo nawet to, ze bisku-
pami w diecezjach: chelminskiej, pomezanskiej i sambijskiej zostawali przede
wszystkim duchowni krzyzaccy. Dziatania zarowno biskupow w Prusach, jak r6w-
niez czlonkow kapitui, warunkowal swoisty dualizm pozycji prawnej. Duchowni
ci, b?d^c czionkami Zakonu jako korporacji duchownej, byli zobowi^zni do po-
91	H.F. Jacobson, Geschichte der QueUen, s. (257)—(261), nr 77; zob. S. Kwiatkowski, Klimat
religijny w diecezji pomezanskiej, s. 202-205.
92	Plastwig, s. 48; H. Schmauch, Die kirchenrechtliche Stellungder Didzese Ermland, AF, Jg. 15:
1938, s. 241-268.

400
Rozdzial III. Prusy Krzyzackie (1409-1525)
stuszenstwa wobec wielkiego mistrza. Jednak jako osoby prawne wyposazone
w odr?bne wladz? terytorialne byli oni - przynajmniej formalnie - wobec tego
Zakonu rownorz?dnym i niezaleznym partnerem. Rzeczywiste relacje mi?dzy
biskupami i kapitulami a Zakonem ulozyly si? nieco odmiennie. Trudno nie do-
strzec, ze sila, pozycja i znaczenie Zakonu w Prusach, wspieranego licznymi przy-
wilejami papieskimi oraz zawieraj^cego korzystne uktady z poszczegolnymi bi¬
skupami, miaty zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania biskupstw i kapitut
katedralnych. Opieka krzyzacka nad terytoriami biskupow i kapitui oraz wynika-
jcjca z niej swoista forma zwierzchnosci nie wyksztalcila si? jednak na podstawie
papieskich dokumentow, lecz byta efektem inicjatywy samych biskupow, ktorzy
nie byli w stanie, przynajmniej w pocz^tkowym okresie podboju Prus, samodzielnie
bronic swoich posiadlosci. Podstawe tej opieki nie byly jednak formalno-prawne
uklady zawierane z biskupami, lecz zwyczaj. Так uksztaltowane formalno-prawne
oraz nieformalne relacje mi?dzy biskupstwami a Zakonem zacz?ly si? zmieniac
w wyniku inkorporacji don trzech kapitui katedralnych. Po pierwsze, czlonkami
tych instytucji, juz po inkorporacji, byli wyl^cznie duchowni krzyzaccy, ktorzy
posiadali uprawnienia do wyboru biskupa. Po drugie, w wyniku procesow inkor-
poracyjnych znaczna cz?sc dobr ziemskich nalez^cych do Kosciola w Prusach i ziemi
chelminskiej znalazla si? pod wplywem Zakonu i byla przezen wykorzystywana.
Byly one zarz^dzane glownie przez wojtow krzyzackich93.
Pierwsza powazna proba sil mi?dzy Zakonem a uksztaltowane w 2. pol. XIII w.
organizacje koscielne nast^pila w pocz^tku lat 20. XIV w. Spory owczesnych bi¬
skupow: chelminskiego Mikolaja Afriego oraz sambijskiego Johanna I Clarego,
pokazaly szeroki zakres ingerencji Zakonu w funkcjonowanie roznych elementow
diecezjalnej struktury koscielnej - jej ksztalt terytorialny i uposazenie, wykony-
wanie s^downictwa koscielnego czy obsad? kosciolow parafialnych94. W intere-
sujecym nas okresie wielcy mistrzowie Zakonu mieli ponadto znacz^cy wplyw na
obsad? poszczegolnych biskupstw, wspieraj^c finansowo w istotny sposob swoich
kandydatow. Analizujec obsad? biskupstw, nalezy jednak podkreslic, ze nie jest
sluszna teza, iz jedynie duchowni krzyzaccy byli - z punktu widzenia wielkich
mistrzow - dobrymi kandydatami na biskupow95. Z kolei kapituly katedralne,
odgrywajec bardzo wazne rol? w zyciu religijnym i kulturalnym poszczegolnych
diecezji, stanowily baz? rekrutacyjne dla przyszlego personelu kancelarii wielkich
mistrzow. Rownoczesnie jednak zwierzchnicy Zakonu nader cz?sto wynagradza-
li swoich zaufanych wspolpracownikow i doradcow godnosciami koscielnymi,
Na ten temat zob. B. Poschmann, Bisttimer und Deutscher Orden in Preussen 1243-1525.
IJntersuchung zur Verfassungs- und Verwaltungsgeschichte des Ordenslandes, Munster 1962;
Л. Radziminski, Koscidl w panstwie zakonu krzyzackiego w Prusach 1243-1525. Organizacja -
uposazenie - ustawodawstwo - duchowiehstwo - wiemi, Malbork 2006, s. 79-96.
1,4 Obszernie na ten temat A. Radziminski, Biskupstwa panstwa krzyzackiego w Prusach
XIII XV wieku. Z dziejdw organizacji koscielnej i duchowienstwa, Torun 1999, s. 58-87.
M. Glauert, Die Bischofswahlen in den altpreussischen Bistumer Kulm, Pomesanien, Ermland
und Samiatul im 14. Jahrhundert, „Romische Quartalschrift Гиг christlichc Altcrtumskunde und
Kirchcngcschichte”, Bd. 94: 1999, s. 82-130; zob. tez A. Knd/imihski, KoScidf, s. 176-185 (lam te/
wczesnicjsza lileiatuia na ten temat).

55. Dokument traktatu torunskiego, 19 X 1466 - pierwsza strona

56. Dokument traktatu torunskiego, 19 X 1466 - ostatnia strona tekstu

ominc oancrc
/ I Mkuincni irakiaiu krakowskiego, 8 IV 1525 - pierwsza strona tekstu

58. Dokument traktatu
krakowskiego, 8IV 1525
- ostatnia strona
z podpisami i piecz^ciami
ЯШЯШШШШЯШШЯШШЯШ
*&«• к »A. j* bU, k* >;
4W|L»' >»« «4L*«w.	»;> f».
.	..«Л	e**a*pMb l. m W*	. „ u^,,. jg^Ji
t,,	Л,-*,,	. л.	- t. .,
*<M htfiMMi л»«А «4 «S*h«mU Ь*1 ■ X»W, v я.., f j Ги|л(пцм,
• *.'	*"** С*-' S**»h‘ ®-	* *'*	- и • . W* «.-•	.	. ,l( . Г f i
' - - •|M‘	~	*■* -1	... • M-
•W"' *4	vftm(h.W>a< l».J« W* й
*f •	j	л . К-	. I . f
■IM pil<H w*b« ** »»»'	^	enw
. U> а»Ь i*«4> W "lb	Ли. i".|. p* Y<*>	f, bwOfc..,
'4- w. IM	ft* fw.*„ л-U «U~ \Ls> i
jm— U ••Afc.'f»	IB. * Ц» f№«k.
*-	*•*-« U.W*n4 V. '«м.л.&ч* #»я(В	«О w-
A*«*	:ih-UbV".f,r.M, *,.. .Mm»,**
ШтВ*т*** '^Г4- •	.'.ft.:	&,
I* <<IU Ht"-* IUv<( v
59. Piecz^cie zatyczonc
do dokumentu: wielkicgu
mistrza Winricha von Kniprodr,
wielkiego komtura, кош hu m
torunskiego, ksieni klaszioi ii
benedyktynek

Гнч /ус wielkiego mistrza Heinricha Dusemera
'• I Picczyc wielkiego mistrza Konrada von Erlichshausena
(>Л Рич/ус bisknpa clulimir.k и>»и |;i11

63. Piecz^c Starego Miasta Torunia
65. Pieczcl Nowego Miasta Torunia

/0. Ksi;|/.v pmski А11тч1п I lolu n/nllcm Anskicli

3.5. Kosiiol w panMwic kr/y/.ickim w Prusach 1409-1525
401
liikiini jak kosciofy parafialne czy beneficja kanonickie%. Szczegolnie od pocz.
\Vw.,w wyniku licznych konfliktow z Polsk^, nadawanie beneficjow plebanskich
w wiclkich miastach pruskich coraz bardziej potrzebnym Zakonowi wyksztatco-
nvm prawnikom oraz dyplomatom speiniaio funkcje ekonomicznego zabezpie-
«/i nia tych duchownych. Stawali si? oni tym samym bardziej urz?dnikami krzy-
/nckimi niz kaptanami wykonuj^cymi funkcje duszpasterskie97.
Slosunek zakonu krzyzackiego do innych zakonow w Prusach nie byf jedno-
/naczny. Przede wszystkim charakterystyczne jest jego wrogie nastawienie do
bogatych zakonow istniej^cych na Pomorzu Gdanskim, ktore owocowato proba-
iiii likwidacji, wzgl?dnie inkorporacji ich bardzo znacz^cych maj^tkow. Z akcep-
Iiu |;i spotykata si? natomiast duszpasterska dzialalnosc zakonow zebraczych,
s/iv.egolnie franciszkanow i dominikanow, a takze istniej^ce w miastach klaszto-
iv eysterek-benedyktynek98.
W latach 20. XV w. Kosciot w Prusach podj^l nieudan^ prob? ustanowienia
odr?hnej prowincji, majcjCcj na celu emancypacj? spod wiadzy krzyzackiej. Bisku-
pi diecezji pruskich probowali bronic si? przed narzuceniem ich dominiom po¬
st anowien wynikaj^cych z zarz^dzen wielkich mistrzow, zawieraj^cych nowe kon-
a pcjc naprawy tadu moralno-publicznego, wyrazone takze w napomnicniu
kai luza Henryka Beringera. Rownoczesnie stworzyli oni wlasny program w tym
/akresie, ktory znajdowat odbicie zarowno w ustawodawstwie synodalnym 1. pot.
XV w., jak tez w kazaniu biskupa chetminskiego Jana Marienaua, wygtoszonym
na synodzie eibl^skim w 1427 r. Miai on bye wprowadzony w zycie przez system
wi/.ylacji biskupich oraz sprawne funkejonowanie s^dow synodalnych".
% Na ten temat zob. A. Radziminski, Kirche und Geistlichkeit im Ordensstaat in Preusscn
um die Wende von 14. bis 15. Jahrhundert, w: Der Deutsche Orden in der Zeit der Kalmarer Union,
155-156; idem, Kosciot, s. 185-198.
1,7 R. Czaja, Deutscher Orden und Stadtklerus in Preusscn im Mittelalter, w: Ritterorden und
Kirche im Mittelalter, hrsg. v. Z.H. Nowak, ОМГТ11, Bd. IX, Torun 1997, s. 81-96.
'ж M. Biskup, Das Verhiiltnis des Deutschen (hdens zu den anderen Orden in Preusscn, w: Rit-
temrden und Kirche im Mittelalter, s. 61 80.
44 Zagadnicnia le omawia S. Kwiatkowski, Klimut nln>ifnv и1 diecezji pomezahskiej, s. 166-195.

Rozdzial IV
Spoleczenstwo
Roman Czaja, Wiestaw Dtugokgcki,
Stawomir Jozwiak, Andrzej Radziminski,
Janusz Tandecki

4.1.	Zakon krzyzacki
Janusz Tandecki
4.1.1.	Organizacja wewn^trzna zakonu krzyzackiego
i jego czlonkowie
Podstawow^ jednostk? organizacyjn^ Zakonu stanowity konwenty. Zajmo-
waty si? one zarowno przepisanymi regul^ praktykami religijnymi, jak i sprawami
gospodarczymi i wojskowymi. Ich siedzib^ byiy poszczegolne zamki, zwierzchnikami
zas komturzy, a niekiedy nawet - со wykazaly ostatnie badania - wojtowie
i prokuratorzy* 1. W tym miejscu nalezy przypomniec, ze konwenty krzyzackie,
przynajmniej teoretycznie, powinny skladac si? z со najmniej 12 rycerzy i 6 ksi?-
zy, jednak nie zawsze bylo to przestrzegane. Pocz^tkowo ich czionkowie musie-
li spotykac si? со niedziel?, przede wszystkim po to, aby czytac fragmenty z Re-
guty zakonnej. W XIV w. wymagano juz tylko 4 takich spotkan w ciqgu roku.
Mieli w nich uczestniczyc rowniez bracia przebywaj^cy w konwencie tylko cza-
sowo (np. b?d^cy w podrozy). Przed tak^ kapitui^ odmawiano kl?cz^c 7 razy
Ojcze nasz w celu uzyskania darow Ducha Sw., a nast?pnie czytano jeden (ko-
lejny) rozdzial Regufy i Zwyczajow. Na spotkaniach tych karano rowniez braci
za przewinienia oraz zapewne omawiano najwazniejsze sprawy administracyjne
i finansowe zwi^zane z funkcjonowaniem konwentu, m.in. zatwierdzano przed-
kladane rachunki. Swego rodzaju form^ kontroli tych jednostek byly ich okre-
sowe wizytacje, zarz^dzane od XIII w. przez wieikich mistrzow lub mistrz6w
krajowych, najcz?sciej za zgod^ odpowiednich kapitul, w trakcie ktorych kon-
trolowano zarowno liczebnosc i zycie religijne poszczegolnych konwentdw, jak
rowniez stan zamkow, dworow i folwarkow zakonnych oraz sposob i efekty go-
spodarowania poszczegolnych urz?dnikow krzyzackich na terenie danej jednost-
ki administracyjnej2.
1 S. Jozwiak, Centralne i terytorialne organy wladzy zakonu krzyzackiego w Prusach w latach
1228-1410. Rozwdj - Przeksztalcenia - Kompetencje, Tbrufi 2001, Tbruft 2001, s. 182.
1 K. G6rski, О zyciu wewnftrznym zakonu krzyzackiego, w: idem, Studia i materiaiy z dziejdw
duchowoici, Warszawa 1980, s. 199; S. J6£wiak, Centralne, s. 80; Visitationen 1 i II, passim.

406
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
Na ogot poszczegolne krzyzackie konwenty zakonne skupiaty dwie podsta-
wowe kategorie cztonkow: brad swieckich i zakonnych. Do pierwszej z tych
grup literatura przedmiotu zalicza rycerzy wyposazonych w ci?zkie uzbrojenie
i piastujqcych najwazniejsze urz?dy i godnosci zakonne oraz tzw. sariantow, okre-
slanych po 1382 r. - ze wzglgdu na kolor noszonego stroju - rowniez mianem
„Graumantel” (braci nosz^cych szare ptaszcze). Ci ostatni byli nieco slabiej uzbro-
jeni niz rycerze, mieli najwyzej dwa konie i pelnili z reguty nizsze funkcje admi-
nistracyjne3.
Od 1198 r. bracia-rycerze byli najwazniejsz^ grup^ w Zakonie. Wowczas wla-
snie doszlo do przeksztalcenia dotychczasowego niemieckiego bractwa szpitalne-
go w zakon rycerski, ktory otrzymal regul? w sprawach wojskowych wzorowan^
na regule templariuszy, w sprawach zas szpitalnych na regule joannitow. Glow-
nym zadaniem nowej korporacji stala si? odt^d walka z „niewiemymi” oraz opie-
ka nad pielgrzymami i chorymi. Pierwszym mistrzem nowego Zakonu zostal
Heinrich Walpot von Bassenheim. Pocz^tkowo kandydat na rycerza w Zakonie
musial miec jedynie ukonczone 14 lat, bye stanu wolnego oraz cieszyc si? dobrym
zdrowiem. Pochodzenie narodowosciowe i spoleczne nie mialo jeszcze zadnego
znaezenia. Nieco inaezej przedstawiala si? sprawa w odniesieniu do kandydatow
na wielkich mistrzow, gdyz juz w 1216 r. papiez Honoriusz III potwierdzil, ze
wielkim mistrzem moze zostac tylko militaris et religiosa persona, czyli osoba wy-
wodz^ca si? ze stanu rycerskiego. W praktyce postanowienie to pocz^tkowo bylo
jednak inaezej interpretowane przez Zakon. Dopiero w prawach (Gesetze) wy-
danych przez wielkiego mistrza Dietricha von Altenburg (1335-1341) podkreslo-
no, ze bratem-rycerzem moze zostac tylko osoba, ktora jest wol dazu geboren,
a wkrotce potem, iz tylko ten, ktory pochodzi z rodu rycerskiego. Wyj^tek od tej
zasady mogl uczynic tylko wielki mistrz, chociaz normy te nie zawsze byty prze-
strzegane. Swiadczy о tym na przyklad fakt, ze w 1441 r. wielki mistrz Konrad
von Erlichshausen wydal rozporz^dzenie, zabraniaj^ce mistrzowi inflanckiemu
przyjmowania do Zakonu w szeregi braci-rycerzy (nie dotyezylo to ksi?zy i braci
sluzebnych) osob spoza tej grupy spolecznej lub takich, ktore nie mogly udowod-
nic swego rycerskiego pochodzenia przynajmniej od 4 pokolen. Na pocz. XV w.
w Prusach moglo ich bye ok. 1000, pozniej ich liezba malala. W okresie Grun-
waldu w Zakonie bylo ok. 700 braci-rycerzy, w 1437 r. ich liezba w Prusach
wynosila nieco ponad 400, w roku 1453 - ok. 300, a w 1525 r. w konwentach
pruskich bylo ich juz tylko 53. Cz?sciowy wplyw na zmniejszenie si? z czasem
liezby tej kategorii czlonkow wsrod Krzyzakow mialy zapewne przemiany w sztu-
ce wojennej i strukturze wojsk, przede wszystkim w rosn^cej roli zolnierzy
zaci?znych4.
3	M. Dorna, Bracia zakonu krzyzackiego w Prusach w latach 1228-1309. Studium prozopo-
grafiezne, Poznan 2004, s. 23 n.
4	K. Militzer, VonAkkonzurMarienburg. Verfassung, Verwaltung und Sozialstrukturdes Deut-
schen Ordens 1190-1309, QDGDO, Bd. 56, Marburg 1999, s. 54 n. Wi?cej о przyjmowaniu do
tej grupy braci ludzi spoza stanu rycerskiego zob. U. Arnold, Powstanie i najstarsze dzieje zakonu
krzyzackiego. О zatozeniu i strukturze wewnprznej szpitalu niemieckiego w Akkonie oraz zakonu

4.1. Zakon krzyzacki
407
Podobnie - wraz z uplywem czasu - zmieniala si? liczba rycerzy w poszcze-
golnych konwentach. Wiadomo na przykiad, ze w Elbl^gu, zaliczanym do naj-
wi?kszych, w 1251 r. byio ich 49, w 1386 r. znanych jest tylko kilkunastu takich
brad, a ok. 1446 r. - 40. W okresie pogrunwaldzkim wszystkie krzyzackie kon-
wenty w Prusach podzielic juz mozna na trzy podstawowe kategorie: duze - ma-
j^ce od 34 do 54 takich czlonkow, do ktorych zaliczaiy si? zamki w Malborku,
Gdansku, Elbl^gu, Krolewcu, Baidze i Pokarminie; srednie (licz^ce od 11 do
24 braci-rycerzy), do ktorych mozna zaliczyc konwent czluchowski, torunski,
brodnicki, dzierzgonski i ragnecki, oraz male (maj^ce ponizej 10 rycerzy-zakon-
nikow), tak jak to mialo miejsce m.in. w Grudzi^dzu, Gniewie, Golubiu i Radzy-
niu. Dla przykladu mozna tu podac, ze zaliczony do srednich konwent toruhski
liczyl w 1418 r. 15 braci-rycerzy, w 1428 r. - 12, w 1437 r. - 15, a w 1454 r. -
znowu 12 rycerzy zakonnikow, a nalezqcy do tej samej kategorii konwent czlu¬
chowski odpowiednio: 17 braci-rycerzy w 1412 r., 29 w 1423 r. (ale ten wzrost byl
bardzo krotkotrwaly, a nastapil w efekcie zakonczonej w 1422 r. wojny z Polska)
i 15 w latach 1437-14385.
Pocz^tkowo kazdy rycerz mial do pomocy w walce 2 sariantow, ubranych nie
w biale, ale szare plaszcze z czarnym krzyzem. Od XIV w. spotyka si? ich przede
wszystkim w Prusach i w Inflantach, najcz?sciej jako zarz^dcow mniej waznych
urz?dow. О ich sporym znaczeniu w Zakonie w tym okresie moze swiadczyc fakt,
ze w 1382 r. w kolegium, ktore wybieralo na urz^d wielkiego mistrza Konrada
Zollnera von Rotenstein, bylo ich czterech. Najcz?sciej wywodzili si? oni z innych
warstw spolecznych niz rycerze, przede wszystkim z mieszczanstwa6.
Odr?bn^ grup? czlonkow Zakonu tworzyli ksi?za i klerycy, ktorzy byli odpo-
wiedzialni za zycie duchowe korporacji. Zgodnie z brzmieniem bulli Honoriu-
sza III z 15 XII1220 r. ksi?za mieli odprawiac msze dla braci i troszczy6 si? о ich
dusze. Dyscyplinarnie podporz^dkowani byli kapitule i wielkiemu mistrzowi.
Zaden przedstawiciel tej kategorii czlonkow nie zostal mistrzem, chociaz niektd-
rzy z nich - со prawda rzadko i nie w Prusach - si?gali po godnosc komtur6w
(np. pochodz^cy z Brodnicy Johann Malkaw w nadrenskim Strasburgu). Najwaz-
niejszym z kaplanow byl kapelan wielkiego mistrza, a na szczeblu prowincji - mi¬
strza krajowego, ktory pelnil zazwyczaj rowniez funkcj? jego sekretarza (pisarza)7.
rycerskiego w pierwszejpolowie XIII wieku, w: idem, Zakon krzyzacki. Z Ziemi Swiptej nad Baityk,
Torun 1996, s. 31; idem, Europa und die Region - widerstreitende Krafte in der Entwicklung des
Deutschen Ordens im Mittelalter, w: Ritterorden und Region - politische, soziale und wirtschaftliche
Verbindungen im Mittelalter, hrsg. v. Z.H. Nowak, OMCTH, Bd. VIII, Torun 1995, s. 166-167;
J. Tandecki, Obywatele miast pruskich w zakonie krzyzackim, w: Zakon krzyzacki a spoleczenstwo
panstwa w Prusach, red. Z.H. Nowak, Тогий 1995, s. 35-50.
5	J. Samowsky, Die Wirtschaftsfuhrung des Deutschen Ordens in Preufieri (1382-1454), Koln-
Wien 1993, s. 326; F. Benninghoven, Zur Zahl und Standortverteilung der Bidder des Deutschen Ordens
in den Balleien um 1400, „PreuBenland”, Jg. 26:1988, Nr. 1, s. 20; Visitationen 1121 (Benefit uberdie
Visitation der Komturei Elbing, Verzeichnis der Briider und ihrer militdrischerAusrustung) [1446?].
6	K. Militzer, Von Akkon zur Marienburg, s. 69.
7	Ibidem; U. Arnold, Powstanie, s. 32; J. Thndecki, Obywatele, s. 39; B. JShnig, Hochmeister-
kaplan und Hochmeisterkanzler - die Leiter der Hochmelsterkanzlei aufder Marienburg 1309-1457,

408
Rozdziat IV. Spoleczenstwo
W poszczeg61nych konwentach bylo ich niewielu, np. w 1306 r. w Dzierzgoniu
wymieniono 2 duchownych, w 1392 r. w Toruniu - 2, w 1339 r. w Pokrzywnie - 1,
w 1340 r. w Bierzglowie - 1, w 1412 r. w Czluchowie - 2. Wizytacja komturstw
z terenu ziemi chelminskiej przeprowadzona po 1442-1446 r. rowniez wykazuje
w miejscowych' konwentach z reguly 2-3 ksi?zy, a tylko na zamkach w Toruniu
i Grudzi^dzu bylo ich po 48.
Oprocz przedstawicieli wyzej wymienionych kategorii w zachowanych prze-
kazach krzyzackich wyst?puje jeszcze wiele innych osob zwi^zanych w rozny spo-
s6b z Zakonem, pelni^cych w nim z reguly rozmaite funkcje pomocnicze. Nie
odgrywali oni powazniejszej roli w zyciu konwentow, pelni^c w nich mniej istot-
ne funkcje administracyjne i uslugowe. Ludzie ci skladali sluby wieczyste lub
czasowe, obejmuj^ce okres, na ktory zaci^gn^li si? na sluzb?. Najcz?sciej w zro-
dlach okreslani byli jako bracia sluzebni (ministrantes lub diner). W Prusach ra-
czej nie bylo nielicznie wyst?puj^cych w baliwatach niemieckich tzw. polbraci,
zobowi^zanych przede wszystkim do pracy na roli i przy hodowli zwierz^t, kto-
rych r6wniez obowi^zywala czystosc, ubostwo i posluszenstwo. Ich stroj skladal
si? z dlugiej szaty, na ktor^ podczas pracy zarzucali krotk^ peleryn?. W XIV w.
ich status zblizyl si? do pozycji sariantow9.
Kobiety przyjmowane byly do Zakonu przede wszystkim jako tzw. polsiostry,
wykorzystywane glownie do pracy w szpitalach i przy hodowli. Dbaly one takze
о pranie i stroje braci zakonnych. W pozniejszym okresie postanowienia kapitul
wymagaly rowniez od nich slubow czystosci, ubostwa i posluszeiistwa. Obok nich
wyst?powaly na zamkach krzyzackich rowniez kobiety stoj^ce w tej hierarchii
znacznie wyzej, niemaj^ce obowi^zku podporz^dkowywania si? regulom zakon-
nym czy skladania slubow, ktorym bracia w zamian za przekazanie calosci lub
cz?sci maj^tku zapewniali dozywotni^ opiek?10.
Rownie luzno z Zakonem zwi^zani byli niektorzy inni swieccy, cz?sto zonaci
(Familiaren, Pfriinder), ktorzy zobowi^zywali si? do prowadzenia godnego zycia
oraz - w zamian za opiek? i pomoc za zycia oraz godny pogrzeb i modlitw? po
smierci - do przekazania po odejsciu z padolu ziemskiego Krzyzakom swojego
maj^tku. Ludzie ci z zasady nie otrzymywali zadnych urz?dow ani zadan admi-
nistracyjnych11.
w: Kancelarie krzyzackie. Stan badan i perspektywy badawcze, red. J. Trupinda, Malbork 2002,
s. 149-174.
e S. Jozwiak, Powstanie i rozwdj stmktury administracyjno-terytorialnej zakonu krzyzackiego
na Kujawach i w ziemi chelminskiej w latach 1246-1343, Torun 1997, s. 260-263; Visitationen
I 115, s. 197-198 (Bericht der hochmeisterlichen Visitatoren iiber die kulmerlandischen Konvente
und Burgen) [po 1442-1446].
9	K. Militzer, Von Akkon zur Marienburg, s. 71-73.
10	H. Limburg, Schwestem, Halbschwestem und Halbbruder des Deutschen Ordens im Mit-
telalter, dargestellt am Kommendenverband Koblenz, w: Von Akkon bis Wien. Studien zur Deutsch-
ordensgeschichte vom 13. bis zum 20. Jahrhundert. Festschrift zum 90. Geburtstag von Althochmei-
ster P. Dr. Martin TUmler О. T. am 21. Oktober 1977, hrsg. v. U. Arnold, QSGDO, Bd. 20, Marburg
1977, s. 14-28.
11	K. Militzer, Von Akkon zur Marienburg, s. 73-74; H. Limburg, Schwestem, s. 28.

4.1. Zakon krzyzacki
409
Ustalenia dotycz^ce pochodzenia spolecznego czlonkow zakonu krzyzackie-
go - ze wzgl?du na stan zachowanych zrodel - w pelni miarodajne jedynie
w odniesieniu do kategorii braci-rycerzy12. Do 1309 r. glownymi terenami rekru-
tacji nowych czlonkow do zakonu krzyzackiego w Prusach byly baliwaty turyhski
i saksonski (do 1287 r. tworzyfy one jedn^ jednostk? administracyjn^). Wynikalo
to zarowno z przychylnosci tamtejszego moznowladztwa i rycerstwa dla tej kor-
poracji, jak i ze stosunkowo niewielkiej odleglosci tych obszarow od prowincji
pruskiej. Jak wykazaly ostatnio badania, z tych ziem w omawianym okresie przy-
bylo na tereny panstwa zakonnego w Prusach az 59% wszystkich brad zakonnych,
ktorych pochodzenie udalo si? ustalic. Dose duz$ reprezentacj? wsrod zidentyfi-
kowanych czlonkow Zakonu tworzyly wowczas rowniez osoby wywodz^ce si?
z Frankonii i Szwabii. Ludzie pochodz^cy z pozostalych obszarow Rzeszy wyst?-
puj^ w XIII w. wsrod braci-rycerzy w znaeznie mniejszej liezbie. Rowniez przed-
stawicieli innych naeji spotyka si? w tym czasie w omawianej korporaeji tylko
sporadyeznie (wszyscy byli pochodzenia slowianskiego). Najznakomitszym z nich
by! bez w^tpienia zmarly ok. 1275 r. ksiqz? pomorski Racibor, syn Msciwoja I,
0	ktorym dokument ugody w Miliczu z 18 V 1282 r. mowi, iz „oddal si? Bogu i Do-
mowi Najswi?tszej Marii Panny przez wst^pienie do zakonu braci”. Rownie rzad-
ko przyjmowano pozniej do Zakonu Prusow, ktorzy pelnili wyl^cznie nizsze funk-
eje, bez wi?kszego wplywu na ksztalt sprawowanej wladzy13.
Wsrod braci-rycerzy - czlonkow zakonu krzyzackiego najliczniejsz^ grup?
stanowili do 1309 r. przedstawiciele ministerialow i drobnych rycerzy (prawie
70%). Tylko jedna czwarta czlonkow korporaeji pochodzila z rodzin hrabiowskich
1	bogatszego rycerstwa, a jedynie 8% wywodzilo si? z mieszczanstwa. Prawie kazdy
potomek wyzszego rycerstwa, jezeli przybyl do Prus na dluzszy czas, mial szans?
na obj?cie tu jakiegos znacz^cego urz?du14. Nalezy jednak zauwazy6, ze trudno
okreslic jakis staly model kariery takich osob, tym bardziej, ze dotychczasowe
badania prowadzily do bardzo roznorodnych wnioskow. Np. Dieter Wojtecki by!
zdania, ze znaezna cz?sc przybylych do Prus braci bawila tu tylko przez okreSlo-
12	Na ten temat zob. M. Hellmann, Bemerkungen zur Sozialgeschichtlichen Erforschung des
Deutschen Ordens, „Historisches Jahrbuch”, Bd. 80: 1961, s. 126-142; D. Wojtecki, Studien zur
Personengeschichte des Deutschen Ordens im 13. Jahrhundert, Wiesbaden 1971; F. Scholz, Beitrd-
ge zur Personengeschichte des Deutschen Ordens in der ersten Halfte des 14. Jahrhunderts. Unter-
suchungen zur Herkunft livlandischer und preufiischer Deutschordensbriidem, Munster 1971;
B. Jahnig, Zur Stellung des Komturs von Thom unter den Deutschordens-Gebitigem in Preussen,
w: Thom. Konigin der Weichsel 1231-1281, hrsg. v. B. Jahnig, P. Letkemann, Gottingen 1981,
s. 99-144; idem, Der Danziger Deutschordenskonvent in derMitte des 15. Jahrhunderts, w: Danzig
in Acht Jahrhunderten, hrsg. v. idem, P. Letkemann, Quellen und Darstellungen zur Geschichte
Westpreussens, Bd. 23, Munster 1985, s. 151-184; S. Neitmann, Von der Grafschaft Marie nach
Livland. Ritterbriider aus Westfalen im Uvldndischen Deutschen Orden, Koln-Weimar-Wien 1993;
K. Militzer, L. Fenske, Ritterbriider im livliindischen Zweig des Deutschen Ordens, Weimar-Wien
1993; M. Doma, Bracia zakonu, passim.
13	M. Dorna, Bracia zakonu, s. 44-49.
14	Ibidem, s. 52, 64. Nieco inne proporeje tych grup spotecznych podaje K. Militzer, Von
Akkon zur Marienburg, я. 429; D. Wojtecki, Studien, s. 90.

410
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
ny czas, a potem wracala do Rzeszy, gdzie realizowala inne zadania. Odmienny
pogl^d reprezentowal Hartmut Boockmann, ktory uwazal, iz bracia wyslani do
Prus i Inflant pozniej najcz?sciej nie wracali juz do baliwatow, z ktorych si? wy-
wodzili. Klaus Militzer z kolei podkreslal, ze wymiana kadr mi?dzy poszczegol-
nymi prowiricjami dotyczyla glownie elity urz?dniczej, a bracia pelni^cy nizsze
funkcje byli z reguly przez cale zycie zwiqzani z baliwatem lub prowincj^, do kto-
rej trafili na progu kariery. Dopiero w XV w. radykalnie spadla liczba Krzyzakow
szukaj^cych szansy zrobienia kariery w Prusach. Zgodzic si? w tym miejscu nale-
zy z s^dem Macieja Dorny, ze kazdy z tych pogl^dow, mimo ze zawiera elemen-
ty prawdy, stanowi pewne uproszczenie, gdyz zjawisko to mialo bardziej zlozony
charakter15.
Znacznie gorzej wygl^daj^ te badania w odniesieniu do grupy sariantow, gdyz
w tym okresie udalo si? zidentyfikowac pochodzenie tylko 2 osob. Jedna z nich
byla przedstawicielem rodziny szlacheckiej (wywodzila si? z wasali biskupow
Wurzburga i hrabiow Hennebergu), druga zas - patrycjatu Jeny16.
Z kolei sposrod znanych z imienia i nazwiska do 1309 r. 27 ksi?iy i klerykow
zakonnych udalo si? spolecznie rozpoznac tylko 13 duchownych, a mianowicie
2 przedstawicieli wyzszej szlachty, 9 reprezentantow szlachty nizszej oraz dwoch
mieszczan, со proporcjonalnie stanowi 15%, 70% i 15% ogolu zidentyfikowanych
braci-kaplanow, chociaz proporcje te w rzeczywistosci mogly bye znacznie ko-
rzystniejsze dla mieszczan (swiadez^ о tym m.in. stosunkowo cz?sto pojawiaj^ce
si? nazwiska osob wywodz^ce si? od nazw miast). W okresie pozniejszym prze-
wazaj^ca cz?sc przedstawicieli duchowienstwa krzyzackiego wywodzila si? juz
z Prus. Jednak - w obliczu wykazanej dominaeji braci-rycerzy w Zakonie - moz-
liwosci awansu w jego strukturach dla przedstawicieli tej grupy nie byly wielkie.
lyiko w baliwatach zachodnich niekiedy osi^gali oni stosunkowo wysokie urz?dy
zakonne, jednak w Prusach nie pelnili oni - nie licz^c godnosci koscielnych -
zadnej znacz^cej funkcji17. Dlatego tez najzdolniejsi i najbardziej aktywni bracia-
-ksi?za wi^zali swoje kariery raezej z prusk^, podporz^dkowan^ w znaeznej cz?-
sci Zakonowi, organizacj^ koscieln^, gdzie osi^gali godnosci kanonickie oraz
cz?sto biskupie i arcybiskupie18.
15	H. Boockmann, Herkunftsregion und Einsatzgebiet. Beobachtungen am Beispiel des Deut-
schen Ordens, w: Ritterorden und Region, s. 7-19; K. Militzer, Von Akkon zur Marienburg, s. 458;
idem, Die Einbindung des Deutschen Ordens in die siiddeutsche Adelswelt, w: Ritterorden und
Region, s. 141-160; M. Doma, Bracia zakonu, s. 65
16	M. Dorna, Bracia zakonu, s. 53.
17	Ibidem, s. 53, 76; H. Boockmann, Herkunftsregion und Einsatzgebiet, s. 16.
18	H. Schmauch, Die Besetzung der Bistiimer im Deutschordensstaate (bis zum Jahre 1410),
ZGAE, Bd. 20: 1917-1919, s. 643-752; Bd. 21:1920-1923, s. 1-102; A. Radziminski, Biskupstwa
paristwa krzyzackiego w Prusach XIII-XV wieku. Z dziejdw organizaeji koscielnej i duchowienstwa,
Тогий 1999, s. 88 n.; J. Tandecki, Obywatele, s. 35-50; K. Mikulski, Mieszczanie toruAscy w kapi-
tule warminskiej i chelminskiej, w: Duchowienstwo kapitulne w Polsce fredniowieeznej i wczesno-
nowozytnej. Pochodzenie i funkejonowanie elity koscielnej, red. A. Radziminski, Torun 2000,
s. 101-116; T. Borawska, Gdanszczanie w kapitule warmiAskiej w Xlll-XVl wieku, w: Duchowieii-
stwo kapitulne, s. 117-132.

4.1. Zakon krzyzacki
411
Powyzsze dane potwierdzaj^ tez wysnuwane juz wczesniej wnioski, ze naj-
szersz^ baz$ rekrutacyjn^ zakonu krzyzackiego byla w omawianym okresie nizsza
szlachta niemiecka, a granice mi?dzystanowe nie do konca pokrywaly si? z po-
dziaiem na poszczegolne kategorie czlonkow, czyli braci-rycerzy, sariantow i ksi?-
zy. Nieco inaczej problem ten wygl^dal w odniesieniu do rycerstwa z terenu Prus,
gdzie przynaleznosc do grupy rycerskiej nie byla dana raz na zawsze; decydowa-
lo о niej nie urodzenie, ale posiadanie dobr na prawie rycerskim. Co prawda
jeszcze w XIV w. reprezentanci lokalnej spolecznosci wywodz^cy si? z kr?g6w
rycerstwa byli sporadycznie przyjmowani do Zakonu w charakterze braci-rycerzy
(niektorzy z nich si?gali nawet po godnosc komtura), jednak procentowo, w sto-
sunku do wszystkich czlonkow tej kategorii, udzial ich byt nieproporcjonalnie
maty19. Rowniez sytuacja przedstawicieli mieszczanstwa pruskiego, wst?puj^cego
do Zakonu lub na jego sluzb?, teoretycznie byla porownywalna z pozycj^ miesz-
czan z terenu Rzeszy, z tym ze w praktyce obywatele miast pruskich - со wyni-
kalo m.in. z panuj^cych w panstwie zakonnym stosunkow spoleczno-politycznych
oraz mimo wszystko slabszej, w porownaniu z mieszkancami Kolonii czy Lubeki,
kondycji finansowej - tylko wyj^tkowo zostawali bracmi-rycerzami i osi^gali sta-
nowiska komturow. Najwi?kszq szans? zrobienia kariery politycznej w szeregach
zakonnych mieli wywodz^cy si? z mieszczanstwa pruskiego absolwenci uniwersy-
tetow, wl^czani z reguly do grupy ksi?zy. Ludzie ci - po wykazaniu si? zdolno-
sciami, lojalnosci^ i prac$ na rzecz Krzyzakow - mogli aspirowac do najwyzszych
godnosci koscielnych. Najwi?cej jednak - przynajmniej procentowo - mieszkafi-
cow Prus przyjmowano w szeregi braci sluzebnych. Wsrod nich do najwyzszych
godnosci dochodzili przedstawiciele kupiectwa, ktorych umiej?tnosci i prac? wy-
korzystywano przede wszystkim w zakonnym aparacie handlowym oraz przy ob-
sadzaniu innych, nizszych funkcji administracyjnych20. Przedstawiona baza rekru-
tacyjna Zakonu miala rowniez wplyw na powstawanie w jego lonie pewnych
konfliktow wewn?trznych, ktorych przyczyn^ bylo m.in. pochodzenie z okreSlo-
nego regionu (np. mi?dzy Westfalczykami a osobami wywodz^cymi si? z Nadre-
nii), со bylo szczegolnie widoczne podczas rz^dow Paula von Rusdorf (1422-1441),
a takze na ksztaltowanie si? takiej, a nie innej polityki wobec s^siadow, przede
wszystkim wobec Polski21.
4.1.2.	Reformy wewn^trzne korporacji
Mowi^c о organizacji wewn?trznej zakonu krzyzackiego, nie sposob nie wspo-
mniec о jego zyciu wewn?trznym. Regulowane ono bylo od pocz^tku przez Pro¬
19	Niekiedy reprezentanci pruskich rodzin tycerskich sp?dzali mlodosc w Malborku jako dwo-
rzanie wielkich mistrz6w, rzadko jednak pobyt ten owocowal pozniej np. funkcji nieoficjalnego
doradcy wielkiego mistrza, zob. J. Tandecki, Obywatele, s. 39; idem, Soziale Beziehungen zwischen
dem Bilrgertum und dem Deutschen Orden in Preujkn, w: Ritterorden und Region, s. 125-139.
20	J. Tkndecki, Soziale Beziehungen, s. 134-135.
21	H. Boockmann, Herkunftsregion und Einsatzgebiet, s. 16.

412
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
log do Regufy Zakonu, ktory podawat jego zalozenia ideowe, oraz Regulf, zawie-
raj^c^ trzy sluby zakonne i zasady zycia wspolnego. Kolejne akty normatywne
- Ustawy (Gesetze), byly swego rodzaju rozwini?ciem Regufy, natomiast Zwycza-
je (Gewohneiten) - starsze od praw - mowily przede wszystkim о ustroju i orga-
nizacji wewn?trznej korporacji (hierarchia, urz?dy) oraz organizacji wojska. Re-
gula nakazywala odmawiac godziny kanoniczne w dzien i w nocy, zarowno
w czasie pokoju, jak i wojny. Zgodnie z пц duchowni mieli czytac, inni zas czlon-
kowie odmawiac na matutiny 14 razy Ojcze nasz, na inne godziny po 7 razy Mo-
dlitwf Pariskq, a na nieszpory 9 razy, tyle samo na Godzinki do Matki Bozej.
Obecnosc na nich byla obowi^zkowa, jedynie w czasie wojny dzwonienie na non?
i nieszpory odbywaio si? za zezwoleniem marszaika (chodzilo przypuszczalnie
о karmienie koni). Takze osoby pelni^ce funkcje z powodu zaj?c urz?dowych
mogiy opuszczac nabozenstwa22. Do komunii bracia mieli przyst?powac со naj-
mniej 7 razy w roku, byli tez zobowi^zani do odmawiania wielu modlitw za dusz?
zmariych cztonkow, sluzb? i dobrodziejow Zakonu. Rowniez posty byly pocz^t-
kowo dose ostre: mi?so spozywali Krzyzacy 3 razy w tygodniu, a w pi^tki od
Wszystkich Swi?tych do Wielkanocy poscili jak w Wielki Post, czyli jedli jeden
posilek dziennie (wieezorem dostawali tylko napoje). Przed posilkami mowiono
raz Ojcze nasz i raz Zdrowas Mario, w ich trakeie zas przewidziane bylo buduj^-
ce czytanie23.
Wieezorem po komplecie obowi^zywalo milezenie, wyj^tek przewidziano je¬
dynie dla zalatwiania spraw urz?dowych, ale wtedy kazdy bior^cy w nich udzial
musial odmowic w ramach pokuty 2 modlitwy. Krzyzacy mieli obowi^zek spac
w koszulach, spodniach i obuwiu, we wlasnych lozkach, a w sypialni musialo palic
si? swiatlo. Kazdy brat mial 2 zmiany bielizny i ubran, worek do spania i 1 zmia-
n? poscieli. Wlasnosc piywatna byla zakazana. Zabronione rowniez bylo ozda-
bianie broni, siodel i uzd. Nie wolno im bylo tez dawac pieni?dzy na zakupy,
a jezeli je dostali, zaraz po poczynionych zakupach reszt? musieli oddac podskar-
biemu. Wszelkie przekroczenia tych zasad bracia winni wyznawac na cotygodnio-
wych kapitulach, gdzie tez byli za nie karani. Jezeli ktos probowal swoj wyst?pek
zataic, inni musieli go wydac24. Za male przewinienia (np. w mowie czy w jedze-
niu) wyznaczano kar? dyscyplin^ na 1-3 dni oraz dyscyplin? w niedziel?. Ci?zsze
przekroczenia reguly (bojki, niegospodamosc, sp?dzenie nocy poza konwentem
itp.) karane byly jakims okresem obowi^zkowego chodzenia z bracmi sluzebnymi
do pracy, jedzenia ze stuzb^ (w tym 3 razy w tygodniu posilki mialy skladac si?
z chleba i wody) oraz cotygodniow^ dyscyplin^ otrzymywan^ od ksi?dza w ko-
sciele. Takie same kary, ale w wymiarze roeznym, czekaty brad, ktorzy popelnili
najci?zsze wyst?pki, a zaliczano do nich m.in. rany zadane chrzescijaninowi, spi-
ski, zdrad?, zatajenie wlasnosci, grzech cielesny, niszczenie dokumentow Zakonu
czy sp?dzenie dwoch lub wi?cej nocy poza konwentem25.
22	K. G6rski, О zyciu wewn^trznym, s. 194-196.
23	Ibidem, s. 197.
24	Ibidem, s. 198-199.
25	Ibidem, s. 199-203.

4.1. Zakon krzyzacki
413
Jednak juz w XIII w. obserwuje si? wsrod czionkow zakonu krzyzackiego
niekorzystne dla pierwiastka duchowego przemiany, wyrazaj^ce si? w odchodze-
niu od postanowien reguly, polegaj^ce m.in. na rezygnacji z polrocznego nowi-
cjatu dla kandydatow na braci-rycerzy. Pewn^ prob^ zapobiegania tym zjawiskom
i pogl?bienia zycia duchowego bylo wprowadzenie do Zakonu ok. 1244 r. domi-
nikanskiego brewiarza i dyscypliny. Reforma ta nie zatrzymala jednak procesu
odchodzenia od pierwotnej reguly, gdyz w tym samym czasie - w okresie zdoby-
wania Prus i walk z rycerstwem polskim i litewskim - zmaganiom militarnym
podporz^dkowana zostala rowniez nie tylko asceza, ale i modlitwa, dla ktdrych
w czasie wypraw wojennych brakowalo po prostu cz?sto warunkow. Efektem tego
bylo ujawnianie si? z czasem rowniez wsrod braci zakonnych cech typowych dla
ludzi wojny: brutalnosci, a cz?sto nawet okrucienstwa26.
Dlatego tez wkrotce po przeniesieniu siedziby wielkich mistrzow do Malbor-
ka obserwuje si? pierwsze proby reform w Zakonie. Na decyzje te zapewne z jed-
nej strony pewien wplyw wywierala wspominana recepcja przez Krzyzak6w pew-
nych elementow religijnosci dominikanskiej, wzrost populamosci - szczegdlnie
w baliwatach na terenie Rzeszy - literatury religijnej, a takze obawa przed losem
likwidowanych juz wowczas templariuszy (1307)27.
Mozna przypuszczac, ze juz jeden z pierwszych wielkich mistrzow rezyduj^-
cych w Malborku, znany z poboznosci Karl von Trier (1311-1324), probowal do-
prowadzid do powrotu w Zakonie do reguly, со w efekcie spowodowalo jednak
- wobec oporu braci - tylko jego ust^pienie i wyjazd z Prus (kapitula generalna
wprawdzie pozostawila go nadal na urz?dzie, ale Karl von Trier mimo tej decyzji
juz nie wrocil do Malborka). Rowniez jego nast?pca, Werner von Orseln
(1324-1330), przypuszczalnie probowal ograniczyc obserwowane wowczas w Za¬
konie psucie obyczajow, со m.in. przyczynilo si? do jego smierci - zostal zamor-
dowany w Malborku przez Krzyzaka, ktorego wczesniej skarcil. Bye moze cz?§ci^
tych dziatan reformatorskich byla tez powstala podezas jego rz^dow i jemu de-
dykowana kronika Piotra z Dusburga, ktorej jednym z celow bylo zapewne wy-
chowywanie czionkow Zakonu w duchu Statutdw (odnosi si? to rowniez do tlu-
maezenia na niemiecki tego przekazu, dokonanego ok. 1340 r. przez Mikoiaja
z Jeroschina)28. Smierc poprzednika nie zniech?cila od kontynuaeji prob reformy
kolejnego wielkiego mistrza, Luthera, ksi?cia brunszwickiego (1330-1335). Pod¬
ezas jego rz^dow powstaly statuty reguluj^ce cz?sciowo porz^dek wojskowy (w na-
miocie spac ma 4 ludzi), a takze zycie religijne Krzyzakow. Nakazal on na przy-
klad czytanie w konwentach zywotow sw. Anny i sw. Barbary (t? ostatni^ §wi?tq
darzyl szczegoln^ estym^, opisuj^c osobiscie wierszem jej legend?), a takze co-
dzienne odprawianie mszy sw. Otoczyl opiek^ spiew liturgiezny oraz popieral
26	J. Powierski, Prusowie, Mazowsze i sprowadzenie Krzyzakdw do Polski, t. II, cz. 2, Malbork
2003, t. II, cz. 1, s. 80 n.
27	Ostatecznie zakon ten zostal zlikwidowany w 1312 r.
28	J. Wenta, Kronika Piotra z Dusburga. Szkic irddtoznawczy, Torufi 2003, s. 44 n.; idem,
Wstfp, w: Piotr z Dusburga, Kronika ziemii pruskiej, Tbruti 2004, s. XXII n.; S. Zonenberg, Kro¬
nika Wiganda z Marburga, Bydgoszcz 1994, s. IS.

14
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
ozw6j mistycznej literatury religijnej w Prusach, со byto szczegolnie widoczne
t dziele duchownego krzyzackiego Tilona z Chetmna oraz w kronikarstwie za-
onnym. Tilon by! kanonikiem sambijskim i autorem dedykowanego Lutherowi
iisma о siedmiu piecz?ciach mistycznych, a wi?c о Wcieleniu, Chrzcie Chrystusa,
4?ce PaAskiej, Zmartwychwstaniu, Wniebowst^pieniu, Zeslaniu Ducha Swi?te-
p i S^dzie Ostatecznym29.
Rowniez nast?pcy tego wielkiego mistrza byli zwolennikami reform wewn?trz-
iych Zakonu. Swiadczy о tym m.in. fakt, ze Dietrich von Altenburg (1335-1341)
jednej strony wprowadzil do statutow utrudnienia w przyjmowaniu nowych
zlonkow do Zakonu (odt^d mialo to nalezec do kapituly generalnej), zakaz
bytku braci, nocowania przez nich w Prusach poza dworami i zamkami krzyzac-
imi oraz przepisy о karnosci w orszaku chorgzego (со moze swiadczyc о panu-
|cym w wojsku rozprz?zeniu), z drugiej zas inspirowal przeklady ksi^g religijnych
ksi?gi Hioba) czy spisanie rymowanej Historii Swigtej, a takze popieral lektur?
akich tekstow w konwentach. Kolejni wielcy mistrzowie, Ludolf Konig (1342-1345)
Heinrich Dusemer (1345-1351), niewiele zdzialali na polu reformy. Wiadomo
idynie, ze w tym czasie doszlo do powtorzenia niektorych wczesniejszych zaka-
6w (dotyczqcych m.in. ubran i nocowania u ludzi swieckich) oraz dokonano tlu-
naczenia na niemiecki prorokow, Dziejdw Apostolskich oraz Apokalipsy, a takze
lakazywano czytanie ich w konwentach. Szczegolnym kultem otaczano wowczas
Criggi Machabeuszy, ktore mialy stanowic wzorzec post?powania duchowego dla
[rzyzakow. Zapewne dlatego r?kopis przekladu tych ksi^g, pochodz^cy z lat
350-1370 (samo tlumaczenie powstalo nieco wczesniej i byio dzielem ksi?dza,
:t6ry zamiescil w nim bardzo ciekaw^ symbolik? roslinn^) byt wykonany ze szcze-
;61nym przepychem. Na tym jednak skonczyla si? literatura religijna powstala
iod patronatem Krzyzakow w Prusach30.
W latach nast?pnych mozna zaobserwowac zanik d^znosci reformatorskich
t konwentach pruskich, czego objawem byl m.in. wybor na urz<jd wielkiego mi-
trza Winricha von Kniprode (1352-1382), ktory byl juz - jak to okreslil Karol
iorski - raczej ksi?ciem swieckim niz glow§ Zakonu. Obserwuje si? wowczas
wyci?stwo pierwiastka rycerskiego, ktory na dalszy plan przesuwal duchownych
sprawy zycia religijnego. W zyciu wewn?trznym braci zakonnych coraz bardziej
acz?ly odt^d dominowac elementy laickie, upodobnianie si? w stylu zycia do
ycerzy swieckich, a takze zainteresowania materialne. Przemiany te widac we
.'spanialych wznoszonych wowczas budowlach (patac letni wielkich mistrzow
/ Malborku), w dzielach literackich (np. kronika Wiganda z Marburga ma juz
• w przeciwienstwie do wczesniejszych dziel Piotra z Dusburga czy Mikolaja z Je-
oschina - charakter przede wszystkim swiecki) oraz cz?sciowo w Statutach. Na
•rzyklad Statuty Winricha von Kniprode, oprocz powtorzenia dawnych postano-
defi dotycz^cych nabozenstw i zarz^dzen о charakterze gospodarczym (m.in.
hodzilo о zakaz nakladania nieprawnych ci?zarow na poddanych czy ich prawo
29	K. G6rski, О zyciu wewngtrznym, s. 205-206. Zob. tez R. Biskup, Das Domkapitel von
amland.
30	K. G6rski, О zyciu wewnftrznym, s. 207.

4.1. Zakon krzyzacki
416
do mielenia zboza nie tylko w mtynach krzyzackich, nakaz obiektywnego prowa-
dzenia kontroli przez wizytatorow, bez przyjmowania tapowek itp.), zawieraj^
rowniez punkty zakazuj^ce zmow oraz zabiegow о urz?dy. Wyst?puj3 w nich tez
zakazy strojenia si? (chodzilo о modne obuwie, r?kawy czy nakrycia glowy) oraz
noszenia pieni?dzy. Powtorzono w nich takze przepisy z karami za samowolne
opuszczanie zamkow oraz chor^gwi, со kolejny raz potwierdza rozluznienie dys-
cypliny wsrod wojsk zakonnych. Statuty te dobrze ilustruj^ obserwowany w tym
okresie w Zakonie spadek zainteresowania zyciem religijnym, zeswiecczenie braci
i zwiqzany z tym wzrost ich zainteresowan dobrami materialnymi. Dobr^ ilustra-
сде tych tendencji jest fakt, ze wlasnie wowczas bracia nie chcieli juz sluchad po-
boznych lektur w trakcie posilkow, pojawiiy si? slady sympatii heretyckich (przed
1400 r. goscil w Prusach heretyk Leander, lekarz i albigens), a na dworze wiel-
kiego mistrza zatrudniano statych piesniarzy, wyst?powali tam w?drowni muzycy,
a nawet tancerki wiejskie31.
Kolejne proby zmiany tej sytuacji obserwuje si? dopiero w czasach konfliktu
Zakonu ze stanami, w okresie rz^dow wielkiego mistrza Paula von Rusdorf
(1422-1441), kiedy to m.in. sfalszowano w Rzeszy Statuty Wernera von Orseln,
pozwalaj^ce jakoby mistrzowi niemieckiemu na skladanie z urz?du wielkiego mi¬
strza (со ten zreszt^ probowal uczynic). Wowczas doszlo nawet do wykrystalizo-
wania si? pomyslu jednego z braci przeksztalcenia panstwa zakonnego w swego
rodzaju republik? dostojnikow (stany raczej pragn?ly wladzy samego wielkiego
mistrza)32 oraz do konfliktu w Inflantach na tie wyboru mistrza krajowego - West-
falczycy wybrali Heidenreicha Vinckego von Overberg (1439-1450), stanowi^cy
zas mniejszosc Nadrenczycy - Heinricha von Notleben, со doprowadzilo do roz-
palenia si? kolejnego kryzysu, a nawet do swego rodzaju zamachu stanu w Mal-
borku. Zapewne dlatego reformy zycia wewn?trznego w tym okresie ograniczyly
si? jedynie - aby lepiej przygotowac braci do komunii sw. - m.in. do zmiany roz-
ktadu postow. Wprowadzono zasad?, ze przed Wniebowzi?ciem, Oczyszczeniem
i Wszystkimi Swi?tymi ma obowi^zywac tygodniowy post. Paulowi von Rusdorf
nie udalo si? jednak - zapewne m.in. z powodu skupienia si? na sporach we-
wn?trznych i ze Zwi^zkiem Pruskim oraz trudnosci finansowych - doprowadzid
do bardziej gruntownej reformy zycia wewn?trznego Zakonu33. Swiadcz^ о tym
m.in. sprawozdania wizytatorow wielkiego mistrza z konwentow i zamkow z te-
renu ziemi chelminskiej, datowane na lata 1442-1446, w ktorych podkreslano, ze
bracia nie chodzili na matutiny i nie zachowywali po komplecie milczenia, ubie-
rali si? jak chcieli (Radzyn, Grudzi^dz), nie czytano przy stole, a po komplecie
31	Ibidem, s. 208-209; S. Zonenberg, Kronika, s. 15; S. Kwiatkowski, Zakon niemiecki w Pru¬
sach a umystowosd $redniowiecza. Scholastyczne rozumienie prawa natury a etyczna i religijna
swiadomos'd krzyzakdw do okoto 1420 roku, Torun 1998, s. 92 n.
32	H. Boockmann, Zu den politischen Zielen des Deutschen Ordens in seiner Auseinanderset-
zung mit den Preussischen St&nden, „Jahrbuch fur die Geschichte Mitte- und Ostdeutschlands”,
Bd 15:1967, s. 57 n.
33	K. G6rski, О zyciu wewnftrznym, s. 209-212; idem, Zakon krzyzacki a powstanie patistwa
pruskiego, Wroclaw-Warszawa-Krakdw-Gdaftsk 1977, s. 143.

416
Rozdziai IV. Spoieczenstwo
opuszczano zamek, udajijc si? na przechadzki lub przesiaduj^c w winiamiach
(Brodnica, Torun, Grudzi^dz). Na niektorych zamkach nie byio nawet ksi?gi
z Regulq Zakonu (Golub), niekiedy - z powodu ubostwa - wr?cz grozono opusz-
czeniem konwentu (Starogrod)34.
Pewne proby reformy podj^t rowniez Konrad von Erlichshausen (1441-1449),
ktory jednak raczej nie wyszedl poza ogolne zakazy, d^z^c przede wszystkim do
przywrocenia ladu w konwentach. Dzialania te nie przyniosly zapewne wi?kszego
efektu, gdyz za rz^dow jego nast?pcy, Ludwiga von Erlichshausen (1450-1467),
w niektorych konwentach nadal panowalo duze rozluznienie (np. w tucholskim),
poszczegolni zas komturzy popetniali liczne naduzycia, a nawet zbrodnie. Z tym
ze we wspomnianym okresie - со podkreslal juz Karol Gorski - lamanie reguly
zakonnej bylo widoczne przede wszystkim w zupelnym lekcewazeniu postanowien
dotycz^cych zycia ascetycznego i nabozenstw oraz w wygodnym i prozniaczym
zyciu braci w poszczegolnych konwentach. Rozklad ten szczegolnie uwidocznilo
wyst^pienie stanow pruskich przeciw Zakonowi i wojna trzynastoletnia, w trakcie
ktorej dochodzilo do morderstw, cudzolozenia i ucieczek braci z Prus, a nawet
przechodzenia do innych zakonow (tak post^pil m.in. nieznany z nazwiska kom-
tur swiecki)35.
Wielcy mistrzowie mieli swiadomosc potrzeby zmiany tej sytuacji, wyrazem
czego byly kolejne proby reform podejmowane po pokoju torunskim, najpierw
jeszcze przez Ludwiga von Erlichshausen, a nast?pnie przez jego nast?pc? na
urz?dzie wielkiego mistrza - Martina Truchsessa von Wetzhausen (1477-1489).
Ten ostatni z jednej strony chcial doprowadzic do odnowy znaczenia kapituly
generalnej, niezwolywanej od 1450 r., z drugiej zas do wizytacji konwentow w Rze-
szy i w Inflantach. Dqzenia te natrafily na opor mistrzow niemieckiego i inflanc-
kiego, tak ze dopiero w 1480 r. udalo mu si? zwolac tylko kapitul? w Prusach,
na ktorej podj?to szereg decyzji maj^cych przywrocic, przynajmniej na tym tere-
nie, dawny lad w Zakonie. Mialy one na celu odnowienie obowi^zku skladania
rozliczen wielkiemu mistrzowi, ograniczenie prywatnej wlasnosci braci, powrot
do porzcjdku modlitw zapisanych w regule, a takze zapewnienie odpowiedniej
opieki chorym i starym czlonkom Zakonu. Wyst^piono wowczas rowniez prze-
ciwko klotniom w konwentach, zaci^ganiu przez braci pozyczek, noszeniu nie-
przepisowych strojow i nieprzystojnemu zachowaniu (uchwalaj^c m.in. zakazy
gier i przejazdzek), a takze postanowiono oddac konwentom nadizor nad gospo-
dark^ komturow, ktorzy mieli bye odt^d kontrolowani przez delegatow konwen¬
tu, oraz ujednolicono sposob karania urz?dnikow i pozostalych braci. Niestety,
postanowienia te - wbrew intenejom ustawodawey - nie zostaly wcielone w zycie36.
Rowniez nast?pcy Martina Truchsessa, wielkiemu mistrzowi Johannowi von
Tieffen (1489-1497), nie udalo si? - mimo podejmowanych staran - doprowadzic
ani do zwolania kapituly, ani do reformy Zakonu. Przedstawione w 1492 r. pro-
34	Visitationen 1115. Zob. tez J. Voigt, Geschichte Marienburgs, Konigsberg 1824, s. 322,
338, 373.
35	K. G6rski, О zyciu wewnftrznym, s. 212-213.
3fl Ibidem, s. 213-214.

4.1. Zakon krzyzacki
417
pozycje tego wielkiego mistrza nawi^zywaty do trzech glownych zalozen reguly
Zakonu: posluszenstwa, czystosci i ubostwa. Zachowanie czystosci raiato bye
mozliwe m.in. przez unikanie kontaktow z kobietami, ubostwa zas - przez likwi-
dacj? ozdob na szatach zakonnych. Drogcj do osi^gni^cia tych celow mialo bye
przywrocenie osobnego sypiania braci zakonnych (i to w bieliznie), przestrzega-
nie sluzby Bozej w ciggu dnia oraz odmawianie modlitw przed udaniem si? na
spoezynek. Tenze dostojnik postulowat rowniez przywrocenie szpitali na zamkach,
w celu zapewnienia utrzymania chorym braciom, oraz zabranial nadawania ziem
powyzej 10 lanow bez jego zgody, pozyezania pieniydzy innym lub zaci^gania
dlugow, a takze wywyzszania si? jednych braci nad innymi37. Takze kolejny wiel-
ki mistrz, wywodz^cy si? z rodziny ksi$z?cej Friedrich von Sachsen (1498-1510),
reformowal korporacj? jedynie na papierze. Nie udaio mu si? wprowadzic do
konwentow przestrzegania porz^dku nabozenstw i moralnego zycia, zlikwidowai
wlasnosci prywatnej braci i ogolnego rozprz?zenia, a takze doprowadzic do zwo-
iania kapituiy generalnej, maj^cej z jednej strony zajqc si? rekuperaejq utraconych
terenow, z drugiej zas - reform^ Zakonu. Spraw tych nie zalatwiono rowniez za
rz^dow kolejnego syna ksi^z?cego, Albrechta von Brandenburg-Ansbach (Ho-
henzollerna) (1511-1525), mimo ze w 1523 r. nawet papiez w wydanej bulli wy-
sun^l z^danie naprawy tej korporaeji. Dwom ostatnim mistrzom udaio si? jedynie
uporz^dkowac nieco fundusze zakonne, przez doprowadzenie do podporz^dko-
wania bezposrednio sobie zarz^du i dochodow niektorych jednostek administra-
cyjnych oraz ograniczenie samodzielnosci komturow, ktorych zacz?to cz?sciej
kontrolowac i traktowac jak urz?dnikow wielkich mistrzow38.
4.1.3.	Swiadomosc grupowa
Przedstawione nieudane proby reformy wewn?trznej Zakonu sklaniaj^ do
postawienia pytania о istnienie w omawianym okresie, przynajmniej wsrdd nie¬
ktorych jego czlonkow, swiadomosci grupowej oraz о sposoby jej artykulowania
i demonstrowania. Nalezy pami?tac, ze wsrod Krzyzakow juz w Palestynie uksztal-
towal si? wtasny etos i koncepcja charyzmatu, rozumianego jako zespdl wyj^tko-
wych cech, stwarzaj^cych podstaw? do powszechnego uznania ich przywodztwa39.
Ideologia ta opierala si? m.in. na przekonaniu о szczegolnym poslannictwie Za¬
konu zleconym przez Boga, wyrazaj^cym si? w obronie chrzescijanstwa i w walce
zbrojnej w celu szerzenia wiary. Так uksztaltowany etos zostal przeniesiony do
37	Propozycje wielkiego mistrza Johanna von Tiefen dotycz^ce zaostrzenia reguly z 1492 r.
wydal Marian Biskup, zob. idem, Plany reformy zakonu krzyzackiego tv Prusach z 1492 r, w: Pru-
sy - Polska - Europa. Studio z dziejdw iredniowiecza i czasdw nowozytnych, red. A. Radzimidski,
J. Ihndecki, Torud 1999, s. 281-285. Wi?cej na ten temat zob. L. Dralle, Der Staat des Deutschen
Ordens in Preufien nach dem II. Thomer FHeden. Untersuchungen zur dkonomischen und stUnde-
politischen Geschichte Altpreufiens zwischen 1466 und 1497, Wiesbaden 1975, s. 128 n.
38	K. Gdrskl, О iyciu wewnftrznym, i. 214-215.
39	Szerzei na ten temat zob. S. Kwiatkowski. Powstanie I rozwdl. s. 137 n.

418
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
Prus, gdzie bracia zacz?li wyst?powac jako elitarna, zorganizowana korporacja.
Dotyczylo to przede wszystkim braci-rycerzy, ktorzy wzi?li na siebie glowny
ci?zar walki z poganami, со spowodowalo, ze to wlasnie im przyporzqdkowane
zostaly takie cechy, jak poboznosc, wytrwalosd oraz m?stwo. Cz?sto byli oni
przedstawiani jako ci, ktorym nigdy nie powinno zabrakn^c heroizmu. Przedsta-
wiciele pozostalych kategorii cztonkow Zakonu byli traktowani lagodniej i mieli
juz prawo nie tylko do podporz^dkowania si? mniejszym wymaganiom, ale nawet
chwil slabosci40.
Zdobycie przez Krzyzakow Prus, utworzenie wlasnego panstwa, a nast?pnie
kolejne zdobycze terytorialne, uzyskane juz rowniez kosztem chrzescijanskiego
panstwa, doprowadzily do zachwiania tej jednosci ideowej, ale tez stworzyly nowe
ramy dla przywodztwa religijnego na podleglym terytorium. Z czasem obserwuje
si? takze w panstwie zakonnym odchodzenie Krzyzakow od przywodztwa opar-
tego na charyzmacie w kierunku rz^dow opartych juz na zlaicyzowanych normach
prawnych, chociaz w Prusach - со podkreslat Stefan Kwiatkowski - owo przejscie
na tie przemian europejskich mialo „specyficzny koloryt lokalny”41. Та nowa swia-
domosc grupowa cztonkow pruskiej gal?zi Zakonu znalazta swoj wyraz zarowno
we wspominanych juz dzielach historiograficznych, jak rowniez w powstalych na
tym terenie budowlach, uzywanych piecz?ciach i herbach, monetach, dzielach
sztuki itp. Szczegolnie duze zainteresowanie wzbudzila w ostatnim czasie - ana-
lizowana rowniez pod tym k^tem - kronika Piotra z Dusburga, w ktorej jedni
badacze widzieli przede wszystkim odniesienia do wzorow i symboli z Biblii (Ste¬
fan Kwiatkowski), inni zas traktowali j^ w glownej mierze jako manifestacj? ide-
ologii krucjatowej i odbicie owczesnej mentalnosci cztonkow Zakonu (Janusz
Trupinda). Z kolei Jarostaw Wenta jest zdania, iz glownym celem jej spisania
i przedstawienia w narracji wlasnie w takiej formie dziejow Prus, panstwa zakon-
nego i toczonych przez nie wojen bylo zebranie i uporzqdkowanie tych faktow
dla celow kaznodziejskich42. W tym kontekscie niezwykle wazne sq tez spostrze-
zenia Udo Arnolda dotycz^ce slabni?cia po 1308-1309 r. wsrod Krzyzakow kultu
ubogo odzianej sw. Elzbiety oraz obserwowanej wowczas „arystokratyzacji” Za¬
konu i wzrostu w nim w tym okresie znaczenia kultu - wyposazonego w zdobio-
П4 zbroj? rycerza - sw. Jerzego. Wydaje si?, ze wlasnie odt^d obraz wlasny po-
szczegolnych braci-rycerzy i catego Zakonu w Prusach kojarzyl si? juz przede
40	Ibidem, s. 140; por. tez J. Wenta, Wstep. s. XIX n.
41	S. Kwiatkowski, Powstanie i rozwoj, s. 147; idem, Auf der Suche den moralischen Grund-
lagen des Deutschen Ordens in Preujien, w: Selbstbild und Selbstverstandnis der geistlichen Ritterorden,
hrsg. v. R. Czaja, J. Sarnowsky, OMCTH, Bd. XIII, Torun 2005, s. 155 n.; zob. tez R. Czaja, Das
Selbstverstandnis der geistlichen Ritterorden im Mittelater. Bilanz und Forschungsperspektive,
w: Selbstbild und Selbstverstandnis, s. 7-21; oraz K. Kwiatkowski, Die Selbstdarstellung des
Deutschen Ordens in der Chronik Wigands von Marburg, w: Selbstbild und Selbstverstandnis,
s. 127-138.
42	S. Kwiatkowski, „Devotio antiqua”, ihr Niedergang und die geistlichen Ursachen der religd-
sen Kriese des Deutschen Ordens im Spatmittelalter, w: Deutscher Orden 1190-1990, hrsg. v. U. Ar¬
nold, Liineburg 1997, s. 116-119; J. Ihipinda, Ideologia krucjatowa w kronice Piotra z Dusburga,
Gdansk 1999, s. 197 n.; J. Wenta, Kronika, s. 120-121; idem, Wstfp, s. XXV.

4.1. Zakon krzyzacki
419
wszystkim z obrazem pana feudalnego. Tez§ t$ potwierdzaj^ zarowno powstale
wowczas - wczesniej wzmiankowane - budowle i inne dziela sztuki43, jak rowniez
stosunki i zycie codzienne na dworze wielkich mistrzow, ksztaltowane wowczas
przede wszystkim wedlug wzorow przeniesionych z dworow ksi^z^t swieckich. To
wszystko musiato z czasem doprowadzic do procesu zeswiecczenia calej korpo-
racji zakonnej i konfliktu z pozostalymi mieszkancami Prus. Tym bardziej, ze
przemiany te byty obserwowane nie tylko w grupie braci-rycerzy, ale rowniez
wsrod niektorych ksi^zy zakonnych, szczegolnie tych, ktorzy si?gali po wyzsze
godnosci duchowne (np. urz^d biskupa)44.
43	Wi^cej na ten temat zob. M. Kutzner, Propaganda wladzy w sztuce Zakonu Niemieckiego
w Prusach, w: Sztuka w kr§gu zakonu krzyzackiego w Prusach i Inflantach, „Studia Borussico-
-Baltica Torunensia Historiae Artium”, vol. 2, wyd. A. Bojarska, Torun 1995, s. 17 n.; M. Arszyfiski,
Der Deutsche Orden als Bauherr und Kunstmazen, w: Die Rolle der Ritterorden in der mittela Iter-
lichen Kultur, hrsg. v. Z.H. Nowak, OMCTH, Bd. Ill, Torun 1985, s. 165 n.; K. Pospieszny, Die
Architektur des Deutschordenshauses in Preufien alsAusdruck und Herstellungsmittel der Ordens-
mission und Herrscherpolitik, w: Selbstbild und Selbstverstandnisy s. 227 n.
44	U. Arnold, Elzbieta i Jerzy jako patroni parafii w pahstwie zakonu niemieckiego w Prusach.
О samowiedzy zakonu niemieckiego, w: idem, Zakon krzyzacki, s. 130-159; J. Wenta, Der Deut-
schordenspriester Peter von Dusburg und sein Bemilhen um die geistige Bildung der Laienbrilder,
w: Selbstbild und Selbstverstdndnis, s. 115 n.; R. Czaja, Das Selbstverstdndnis, s. 11 n.; S. Kwiat-
kowski, Aufder Suche, h. 161 n.

4.2.	Duchowienstwo
Andrzej Radziminski
4.2.1.	Liczebnosc kleru
Z dotychczasowych badan wynika, ze na terenie diecezji warminskiej w okre-
sie poznego sredniowiecza bylo 435 duchownych swieckich i 225 przedstawicieli
kleru zakonnego. L^cznie wi?c daje to liczb? 660 duchownych. Najbardziej licz-
щ grup^ wsrod kleru warminskiego byli oczywiscie plebani kosciolow parafial-
nych, ktorych liczb? szacuje si? na ok. 2001. Najnowsze analizy struktury sieci
parafialnej w diecezji warminskiej pokazuj^ jednak, iz w XV w. liczba kosciolow
parafialnych wynosila 2862. Zakladaj^c wi?c, ze wszystkie one byly obsadzone
oraz ze nie wyst?powaly kumulacje beneficjow, musimy zwi?kszyc Iqcznq liczb?
duchowienstwa diecezji warminskiej do 745 duchownych. Nie mozna takze nie
wziqc pod uwag? faktu, iz znacznie wi?ksza, niz przyjmowano to wczesniej, byla
na przyklad liczba domow dla beginek na Warmii biskupiej. Zamiast 4 domow
mozemy naliczyc ich az 11 (dwa w Braniewie, cztery w Elblqgu oraz po jednym
we Fromborku, Lidzbarku, Ornecie, Reszlu, Dobrym Miescie), со zwi?ksza licz-
b? samych beginek z ok. 40 do ok. НО3. Tym samym liczba kleru swieckiego,
zakonnego i czlonkin zgromadzen zenskich w diecezji warminskiej przekroczyla-
by liczb? 8004. Brak innych tego typu zestawien uniemozliwia dokonywanie pre-
cyzyjnych porownan. Mozna jednak pokusic si? przynajmniej о pewne szacunko-
we ustalenia, zdajqc sobie spraw?, iz diecezja warminska nalezata do najlepiej
1	G. Matem, Die kxrchlichen Verhaltnisse in Ermland wahrend des spaten Mittelalters, Paderbom
1953, s. 31-43; рог. T. Borawska, Czynniki kulturotwdrcze na Warmii w sredniowieczu i w czasach
nowozytnych, KMW, 2004, nr 4 (246), s. 442.
2	Zob. M. Biskup, Parafie w panstwie krzyzackim, w: Pans two zakonu krzyzackiego w Prusach.
Podziafy administracyjne i koscielne w XIII-XVI wieku, red. Z.H. Nowak, Torun 2000, s. 91.
3	Zob. E.M. Wermter, Die Beginen im mittelalterlichen Preussenlande, ZGAE, Bd. 33: 1969,
s. 41-50; рог. T. Borawska, Zycie umyslowe na Warmii w czasach Mikotaja Kopemika, ToruA 1996,
s. 37.
4	T. Borawska, Czynniki, s. 442, ktora okreSlila liczb? wszystkich duchownych w diecezji
warmiAskiej na 635.

4.2. Duchowienstwo
421
zorganizowanych i najbogatszych pod wzgl^dem infrastruktury jednostek admi-
nistracji koscielnej w panstwie zakonu krzyzackiego w Prusach (wyl^czam tutaj
Pomorze Gdanskie).
I tak w diecezji chelminskiej, uwzgl^dniaj^c jedynie biskupa, grup$ ok. 15
pralatow i kanonikow chelmzynskich oraz plebanow 117 kosciolow parafialnych,
uzyskujemy liczb? 133 duchownych5. Do tego powinnismy doliczyc duchownych
pelni^cych w parafiach zadania wikariuszy, altarystow oraz kapelanow funkcjo-
nuj^cych przy szpitalach, a takze w jedenastu zamkach konwentualnych, jakie
znajdowaly щ na terenie ziemi chelminskiej (w XV w. w kazdym z nich prze-
bywalo zapewne nie mniej niz 2 duchownych)6. Liczb$ tych duchownych szaco-
walbym na со najmniej 100. Do tego dochodzilo jeszcze duchowienstwo sku-
pione w klasztorach ziemi chelminskiej - dwoch zenskich: cysterek-benedyktynek
w Toruniu i w Chelmnie, oraz w osmiu domach beginek istniej^cych w Toruniu,
a ponadto w czterech klasztorach m^skich: dominikanow i franciszkanow, za-
rowno w Toruniu, jak i w Chelmnie, i wreszcie, w 2. pol. XV w., Braci Wsp61-
nego Zycia w Chelmnie7. W sumie wi$c mamy w diecezji chelminskiej со naj¬
mniej 15 domow zakonnych, z ktorych kazdy mogl liczyc od kilku do kilkunastu
zakonnikow lub zakonnic. Daje to Iqcznie grup$ zlozonq z со najmniej 150 do
200 osob. W sumie wi$c w biskupstwie chelminskim w najlepszym okresie Sre-
dniowiecza szacunkowa liczba kleru mogla przekraczac znacznie 400 duchow¬
nych. Zblizona mogla bye liczba duchowienstwa w diecezji pomezanskiej, gdzie
biskup wraz z kapitul^ katedralnq stanowili grup$ со najmniej 14-osobow^8. Do
tego dochodzi kler parafialny, ktory liezyl najpewniej ponad 350 duchownych
(plebanow, wikariuszy, ale takze altarystow)9. W szesciu klasztorach tej diecezji,
znajduj^cych si$ wyl^cznie w Elbl^gu (dominikanow, brigidek, cztery domy be¬
ginek), moglo przebywac ok. 100 zakonnikow i zakonnic10. Do tego nalezy do¬
liczyc kilkunastu, moze 20-30, duchownych krzyzackich skupionych w czterech
5	Na temat kapituiy zob. A. RadzimiAski, Powstanie i organizaeja sredniowieeznej
kapitufy katedralnej w Chelmzy, w: Szkice regionalne. Zapiski chelmzynskie, red. K. Wajda
i in. Chelmza 2002, s. 63 nn.; koscioly parafialne zestawia W. Rozynkowski, Powstanie i rozwdj
sieci parafialnej w diecezji chelminskiej w czasach panowania zakonu krzyzackiego, ToruA
2000.
6	Tkk^ liczb^ podaj^ wykazy z XV w. dla Torunia, zob. GAB, s. 37,107, 230,449.
7	Na temat tych instytueji byta juz mowa wczesniej.
8	M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien (1284-1527), „Prussia Sacra”, Bd. 1, ToruA
2003, s. 197-199.
9	G. Mortensen, H. Henze, R. Landsberg, Der Gang der Kirchengriindungen (Pfarrkirchen)
in Altpreussen (тара), w: Historisch-geographischer Atlas des Preufienlandes, Lieferung 3,
hrsg. v. H. Mortensen, G. Mortensen, R. Wenskus, Wiesbaden 1973; M. Biskup, W sprawie
koscielnej geografii historyeznej diecezji pruskich, KMW, 1997, nr 2 (216), s. 231; idem, Par a fie, s. 85;
J. Wisniewski, Sredniowieczna sied miejsc sakralnych - koSciolow parafialnych, filialnych i kaplic
- na terenie diecezji pomezanskiej, w: Z przeszloSci Elhlqga, red. A. Groth, Koszalin 1999, s. 25;
idem, KoScioty i kaplice na terenie bylej diecezji pomezahskiej 1243-1821, cz. 1, Elblqg 1999,
s. 61.
10	Zob. wyzej.

422
Rozdziat IV. Spoleczenstwo
zamkach konwentualnych, przede wszystkim w Malborku, ale takze w Elbl^gu,
Dzierzgoniu i Ostrodzie. Lqcznie wi?c liczba duchowienstwa diecezji pomezan-
skiej mogla szacunkowo wynosic ok. 500. Z саЦ pewnosci^ najmniejsza liczba
kleru wyst?powala w diecezji sambijskiej. W diecezji tej najmniej bylo tez kleru
zakonnego. Oprocz biskupa i 10-osobowej kapituly katedralnej mozna doliczyc
si? w najlepszym przypadku ok. 100 plebanow, wikariuszy, kapelanow i altary-
stow11. W trzech krzyzackich zamkach konwentualnych w Krolewcu, Ragnecie
i Klajpedzie liczba duchownych nie przekraczala pewnie kilkunastu osob. Do
tego mozna jeszcze doliczyc rowniez najwyzej kilkunastoosobowy konwent cy-
sterek-benedyktynek w Krolewcu. W sumie wi?c liczebnosc duchowienstwa die¬
cezji sambijskiej mozna szacowac na ok. 150 do 200 osob. Dla porownania
przyjrzyjmy si? jeszcze podobnym szacunkom w odniesieniu do Pomorza Gdan-
skiego. Pod uwag? nalezy wziac przede wszystkim kler parafialny - ok. 200 ple¬
banow oraz со najmniej kilkudziesi?ciu wikariuszy i altarystow12. Do tego na¬
lezy doliczyc ok. 20 duchownych krzyzackich skupionych w pi?ciu zamkach
konwentualnych rozmieszczonych na terenie Pomorza Gdanskiego: w Gdansku,
Gniewie, Nowem, Swieciu, Czluchowie i Chojnicach. To, со odroznialo struk-
tur? kleru na Pomorzu Gdanskim, przede wszystkim w archidiakonacie pomor-
skim diecezji wloclawskiej, od tego, со obserwujemy w czterech diecezjach pan-
stwa krzyzackiego, to duza liczba klasztorow, a tym samym duchowienstwa
zakonnego. L^cznie w 15 tamtejszych klasztorach, w tym tak bogatych i znacz^-
cych, jak: cystersow w Oliwie i Pelplinie, cysterek w Zarnowcu czy norbertanek
w Zukowie, musialo w najlepszym okresie bye z pewnosci^ znaeznie ponad 200
zakonnikow i zakonnic13. Ogotem wi?c, jak si? wydaje, liczba duchowienstwa
na terenie Pomorza Gdanskiego musiala znaeznie przekraczac 500 osob. Dla
catego interesujgcego nas obszaru panstwa zakonu krzyzackiego, ktorego lud-
nosc, l^cznie ze wspomnianym Pomorzem, szacuje si? na ok. 500 000, liczebnosc
kleru mogla wynosic ok. 2400. Stosunek duchowienstwa swieckiego i zakonne¬
go do ludnosci wynosilby wi?c 1 do 208. Oczywiscie nalezy brae pod uwag?
dynamik? liczebnosci duchowienstwa, szczegolnie zakonnego, w 2. pol. XV w.,
kiedy to mamy do czynienia z kryzysem monastycyzmu i powaznie zmniejsza-
щец si? liczb§ zakonnic i zakonnikow przebywaj^cych w klasztorach. Szacunki
odnoszqce si? do liczebnosci kleru w metropolii gnieznienskiej u schylku sred-
niowiecza pokazujq, ze na jednego duchownego (zarowno swieckiego, jak i za¬
konnego) przypadalo wowczas od 280 do 330 mieszkancow14. Ogolem wi?c du-
chowni panstwa krzyzackiego w Prusach stanowili szacunkowo ok. 0,5%
ludnosci.
11	R. Biskup, Das Domkapitel von Samland, s. 92-104. Na temat kosciotow parafialnych zob.
M. Biskup, Pamfie, s. 91.
12	Zob. M. Biskup, Parafie, s. 91.
13	Zob. wyzej.
14	E. WiSniowski, Bilans srcdniowiccza (1450-1525), w: Chnescijanstwo w Polsce, red. J. Klo-
czowski, Lublin 1992, s. 168.

4.2. Duchowienstwo
423
4.2.2.	Pochodzenie spoteczne
Omowienie pochodzenia spotecznego episkopatu czterech diecezji pruskich
rozpocznijmy od biskupow warminskich. Sredniowieczni zwierzchnicy diecezji
warminskiej w zdecydowanej wi?kszosci wywodzili si? z rodzin mieszczanskich.
Na 18 biskupow warminskich (nie bior? pod uwag? Marcina de Guideto, biskupa
wybranego przez kapitul? w 1334 r. i niezatwierdzonego, oraz Eneasza Sylwiusza
Piccolominiego, ktory postulowany w 1457 r. na biskupstwo, nie obj^i rz^dow
w diecezji), 13 bylo pochodzenia mieszczanskiego (Henryk I Fleming, Eberhard
z Nysy, Henryk II Wogenap, Herman z Pragi, Jan I z Misni, Jan II Stryprock,
Henryk III Sorbom, Henryk IV z Vogelsangu, Jan III Abezier, Franciszek Kuh-
schmalz, Mikolaj Tungen, Lukasz Watzenrode i Maurycy Ferber), со stanowilo
72% tamtejszych biskupow, natomiast zaledwie 3 (Henryk von Strittberg, Pawel
Legendorf i Fabian Luzjanski) mialo pochodzenie szlacheckie (17%). Pocho¬
dzenie spoleczne kolejnych 2 biskupow nie jest znane (Anselm i Jordan)15. Byla
to sytuacja zupelnie odmienna od tej, ktora istniala w sredniowieczu w biskup-
stwach niemieckich, ale takze polskich16. Swiadczyla ona z jednej strony о spe-
cyficznej strukturze spolecznej panstwa krzyzackiego w Prusach, wynikaj^cej ze
stosunkowo pozno uksztaltowanego stanu szlacheckiego oraz roli i znaczenia
mieszczanstwa w zyciu panstwa krzyzackiego, a pozniej Prus Krolewskich, ale
takze о preferowaniu przy nominacjach biskupich takich elementow, jak np. wy-
ksztalcenie czy dobre zwi^zki z kuri§ papiesk^17. Powstaje jednak pytanie, czy
sytuacja istniejgca w diecezji warminskiej odpowiadala w jakis sposob temu, со
mozemy zaobserwowac w pozostalych trzech diecezjach, zdecydowanie bardziej
powi^zanych przeciez, w wyniku procesow inkorporacyjnych, z zakonem krzyzac-
kim? Badania biskupow pomezanskich i sambijskich, zarowno wyst?puj^cych
w XIV18, jak i w XV w., pokazujq rowniez wyrazn^ przewag? wsrod nich duchow-
nych wywodz^cych si? z rodzin mieszczanskich. Pod tym wzgl?dem odmiennie
wygl^dala jedynie sytuacja w diecezji chelminskiej, gdzie 12 na 20 biskupow о zna-
15	Por. G. Matem, Die kirchlichen Verhaltnisse, s. 15-19 oraz biogramy biskupow warmifiskich
zamieszczone w opracowaniach S. Achremczyka, R. Marchwinskiego, J. Przerackiego, Poczet
biskupow warmiAskich, Olsztyn 1994, s. 7-93, oraz w SBKW, passim.
16	Na temat pochodzenia spolecznego polskich biskupow zob. J. Wiesiolowski, Episkopatpolski
XVw. jako grupa spoleczna, w: Spoleczenstwo Polski iredniowiecznej, t. 4, red. S.K. Kuczynski, War¬
szawa 1990, s. 243-244. Na temat biskupow niemieckich zob. np. W. Janssen, Der Bischof Reichsfiirst
und Landesherr (14. und 15. Jahrhundert), w: Der Bischof in seiner Zeit, hrsg. v. P. Berglar, O. Engels,
Koln 1986, s. 185-244.
17	Zob. np. K. Gorski, Die Anfange der stiindischen Vertretung der Ritterschaft im Ordens-
land Preufien im 15. Jahrhundert, w: Der Deutschordensstaat Preussen in derpolnischen Geschichts-
schreibung der Gegenwart, hrsg. v. U. Arnold, M. Biskup, QSGDO, Bd. 30, Marburg 1982,
s. 218-236.
18	Ostatnio szczeg61nie M. Glauert, Die Bischqfswahlen in den altpreussischen Bistiimer Kulm,
Pomesanien, Ermland und Samland im 14. Jahrhundert, „ROmischc Quartalschrift filr christliche
Altertumskunde und Kirchengcschichte”, Bd. 94: 1999, s. 82-130 (tam tez cala wczeSniejsza li¬
terature).

424
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
nym pochodzeniu spotecznym, sprawuj^cych ten urz^d w latach 1245-1530, az
8 (67%) wywodzilo si? z rodzin ksi^cych (Jan Kropidto19) oraz rycerskich (Frie¬
drich von Hausen20, Heinrich Schenk (Pincerna)21, Otto von Reval22, Wikbold
Dobilstein23, Reinhard von Sayn24, Wincenty Kietbasa25, Jan Konopacki26), po-
zostalych zas 4 (33%) z rodzin mieszczanskich (Johann I Schadland27, Nikolaus
Bock von Schippenbeil (Schiffenburg)28, Bartholomaus29, Mikolaj III Chrapic-
ki30). Bior^c jednak pod uwag? wszystkie cztery diecezje panstwa krzyzackiego
w Prusach, tatwo dostrzec przewag? mieszczanskiego pochodzenia tamtejszych
biskupow, со odroznia t? cz?sc elity owczesnego duchowienstwa od rz^dz^cej
grupy braci-rycerzy, ktorej przedstawiciele stosunkowo rzadko pochodzili z rodzin
mieszczanskich, natomiast zwykle nalezeli do ministerialow, wzgl?dnie do nizszej
szlachty31. Dlatego wlasnie z regufy nie sposob dostrzec w Prusach, odmiennie
niz w Inflantach, zwi^zkow pokrewienstwa mi?dzy biskupami a dostojnikami za-
konu krzyzackiego.
Dotychczasowe badania nad skladem spolecznym kapitul katedralnych oraz
kapitul^ kolegiack^ w Dobrym Miescie pozwalajq na odtworzenie pelnego obra-
zu pochodzenia spotecznego duchowienstwa kapitulnego w panstwie zakonu krzy¬
zackiego w Prusach w odniesieniu do dwoch kapitul: pomezanskiej oraz sambij-
skiej. Wylania si? on z najnowszych badan prozopograficznych tych korporacji
19	Zob. najnowszy biogram Jana Kropidly, oprac. K. Jasinski, w: SBPN, t. 2, s. 270-271.
20	H. Schmauch, Die Besetzung der BistUmer im Deutschordensstaate (bis zum Jahre 1410),
ZGAE, Bd. 20: 1917-1919, s. 652, postawil tez? о jego szlacheckim pochodzeniu. Por. biogram
Fryderyka, oprac. J. Powierski, w: SBPN, 1.1, s. 441-442.
21	Zob. biogramy Henryka napisane przez: H. Schmaucha, w: APB, Bd. I, s. 261, oraz J. Po-
wierskiego, w: SBPN, t. 2, s. 186-187.
22	Zob. jego biogramy napisane przez Ch. Krollmanna, w: APB, Bd. II, s. 486, oraz J. Went?,
w: SBPN, t. 3, s. 372-373.
23	H. Schmauch, Die Besetzung, ZGAE, Bd. 20:1917-1919, s. 661-663; zob. J. Wenta, Studium,
Arbeit, Intrige - die Karriere im Deutschen Orden in Preussen, w: La vie quotidienne des moines et
chanoines reguliers au Moyen Age et Temps modemes: actes du premier colloque intemationale du
LA.R.H.C.O.R., Wroclaw-Ksiqz, 30novembre-4decembre 1994, ed. M. Derwich, 1.1, Wroclaw 1995,
s. 196.
24	Zob. jego biogramy napisane przez H. Schmaucha, w: APB, Bd. II, s. 595, oraz J. Went?,
w: SBPN, t. 4, s. 50.
25	Zob. jego najnowszy biogram opracowany przez T. Borawsk^, w: SBPN, t. 2, s. 384-385 (tarn
tez starsza literatura).
26	Zob. jego biogram opracowany przez J.M. Maleckiego, w: PSB, t. XIII, s. 544-545.
27	H. Schmauch, Die Besetzung, Bd. 20:1917-1919, s. 661; por. biogram napisany przez C. Kroll¬
manna, w: APB, Bd. I, s. 307.
28	Zob. jego biogramy napisane przez C. Krollmanna, w: APB, Bd. II, s. 471, oraz J. Went?,
w: SBPN, t. 3, s. 212-213.
29	Zob. jego biogram napisany przez J. Powierskiego, w: SBPN, 1.1, s. 62-63.
30	Zob. jego biogram napisany przez A. Mankowskiego, w: PSB, t. Ill, s. 435, oraz idem,
Pochodzenie i rod biskupa chetminskiego Mikolaja Chrapickiego ft 1514), ZTNT, t. 11: 1939-1940,
s. 69-75.
31	Na ten temat zob. ostatnio J. Tkndecki, Obywatele miast pruskich w zakonie krzyzackim,
w: Zakon krzyzacki a spoleczenstwo panstwa w Prusach, red. Z.H. Nowak, Torun 1995, s. 35-50.

4.2. Duchowienstwo
425
koscielnych32. Ponadto dysponujemy badaniami biograficzmy dotyczgcymi kapi-
tufy warminskiej33 oraz kapituiy kolegiackiej w Dobrym Miescie34. Stosunkowo
slabo natomiast prezentujq si? badania sktadu osobowego sredniowiecznej kapi*
tuiy chelminskiej35. Bior^c za podstaw? dotychczasowe opracowania, sprobujmy
odpowiedziec na zasadnicze pytania dotycz^ce skladu spoiecznego kapitui kate-
dralnych w czterech diecezjach panstwa krzyzackiego w Prusach. Rozpocznijmy
od kapituiy warminskiej, gdzie - w przeciwienstwie do kapitui w Niemczech, ale
takze w Polsce36 - brakowato statutowych rozwi^zan ograniczajqcych wst?p do
korporacji katedralnej jedynie dla duchownych szlacheckiego pochodzenia37.Th-
kich postanowien nie zawieraj^ rowniez statuty kapituiy pomezanskiej z ok.
1400 r.38 Wydaje si? wi?c, iz podobna sytuacja miaia miejsce rowniez w pozosta-
iych dwoch kapituiach katedralnych: chelminskiej i sambijskiej. Interesuj^ca jed-
nak, w tym kontekscie, jest skarga rycerstwa wniesiona na zjezdzie stanow w Kwi*
dzynie 13 III 1440 r., jakoby kanonicy warminscy przyjmowali do swojej kapituiy
jedynie duchownych mieszczanskiego pochodzenia39. Rzeczywiscie, szlachta byla
reprezentowana w kapitule warminskiej nieco liczniej jedynie do койса XIV w.,
natomiast w nast?pnym stuleciu kanonicy warminscy wywodzili si? juz tylko -
z niewielkimi wyj^tkami - z rodzin mieszczanskich, i to z warstw patrycjatu wi?k-
szych lub mniejszych miast panstwa krzyzackiego lub pozniejszych Prus Krdlew-
skich. Przedstawiciele mieszczanstwa elbl^skiego, torunskiego i gdanskiego
pojawiali si? w kapitule warminskiej juz w XIV w., z wyrazn^ przewag^ w tym
okresie elbl^zan. Od pocz. XIV do pot. XVI w. w kapitule warminskiej zasiada-
io 17 duchownych z Elblgga, 22 z Torunia oraz 33 z Gdanska40. Charakterystycz-
32	M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 279-283; R. Biskup, Das Domkapitel von
Samland, s. 290-293.
33	A. Eichhom, Die Pralaten des ermldndischen Domkapitels, ZGAE, Bd. 3:1866, s. 305-397,
529-643; G. Matem, Die kirchlichen Verhaltnisse, passim; SBKW, passim. Syntetyczne uwagi na
temat pochodzenia spoiecznego i terytorialnego kanonikow warminskich zamiesciia T. Borawska,
Gdanszczanie w kapitule warminskiej w XII/-XVI wieku, w: Duchowienstwo kapitulne w Polsce
Sredniowiecznej i wczesnonowozytnej. Pochodzenie i junkcjonowanie elity koscielnej, red. A. Ra-
dziminski, Torun 2000, s. 121.
34	SBKKDM, passim.
35	A. Mafikowski, Pralaci i kanonicy katedralni chelmiAscy od zalozenia kapituiy do naszych
czasdw, RTNT, t. 33-34:1926-1927, s. 1-109,287-416; K. Gorski, Kapitula chetminska w czasach
krzyzackich, w: idem, Studia i szkice z dziejow panstwa i zakonu krzyzackiego, Olsztyn 1986, s. 118-119;
K. Mikulski, Mieszczanie torunscy w kapitule warminskiej i chelmiAskiej, w: DuchowieAstwo kapi¬
tulne, s. 101-116.
36	Szeroko na ten temat A Radziminski, Duchowienstwo kapitui katedralnych w Polsce XIV
i XVw. na tie pordwnawczym. Studium nad rekrutacjq i drogami awansu, Tbrun 1995, s. 91-96.
37	Zob. statuty kapituiy warminskiej z 23 1 1384 r., CDW III 165, wraz z uzupeinieniami z lat
1387-1423, CDW III 358. Na temat statutdw kapituiy warminskiej zob. J. ОЬЦк, Statuty warmiAskiej
kapituiy katedralnej, „Warminskie WiadomoSci Diecezjalne”, R. 16:1961, nr 5, s. 45-58.
38	Die Statuten des Domkapitels von Pomesanien (um 1400), w: Die Statuten des Deutschen
Ordens, hrsg. v. E. Hennig, KOnigsbcrg 1806, я. 224-228.
34 ASP I! 107.
4(1 T. Borawska, GdaAszczanie, s. 121; K. Mikulski, Mieszczanie, s. 108-111.

426
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
ny jest, szczegolnie na przel. XV i XVI w., liczny udzial gdanszczan wsrod czlon-
k6w tej korporacji katedralnej, z ktorych w pewnym momencie az 8 rownoczesnie
posiadato tamtejsze prebendy41. Dopiero od 1. pot. XVI w. wzrosla rola szlachty
w tej korporacji42. Nalezy rowniez pami?tac, ze do pol. XV w. zakonowi krzyzac-
kiemu udalo §i? wprowadzic do korporacji warminskiej spor^ grup? ponad 40 od-
danych sobie urz?dnikow oraz doradcow. Staio si? tak pomimo braku formalnych
mozliwosci wplywania przez Krzyzakow na obsad? tamtejszych prebend43. Zbli-
zony obraz spoteczny mozna zaobserwowac w polozonej na obszarze dominium
warminskiego kapitule kolegiackiej w Dobrym Miescie, gdzie w okresie od 1341
do 1500 r. zdecydowan^ przewag? posiadali kanonicy wywodz^cy si? z lokalnego
mieszczanstwa44.
Spojrzmy obecnie na dwie kapituly inkorporowane do Zakonu, tj pomezan-
sk^ i sambijskq. Najnowsze, kompleksowe badania Mario Glauerta dotyczgce
skiadu spolecznego kapituly pomezanskiej do roku 1527 pokazujq, ze na 150 zna-
nych kanonikow pomezanskich pochodzenie spoleczne dalo si? ustalic zaledwie
dla Vs, czyli dla 30 z nich. 25 kanonikow wywodzilo si? z rodzin mieszczanskich,
natomiast 5 mozna przypisac rodzinom rycerskim. Jedynie 5 kanonikow miesz-
czanskiego pochodzenia wywodzilo si? z rodzin patrycjuszowskich45. Nawet jed-
nak tak skromne wyniki badan nie pozostawiaj^ w^tpliwosci со do zdecydowanie
mieszczanskiego charakteru tej kapituly. Z kolei badania kapituly sambijskiej
wskazuj^, ze w XIV w. dose znaezna grupa kanonikow sambijskich wywodzila si?
z rycerstwa. Zdecydowanie mieszczanskiego charakteru nabrala ona dopiero
w 2. pol. XV w., szczegolnie po wojnie trzynastoletniej. Wowczas tez w jej skladzie
przewazali przedstawiciele mieszczanskich rodzin Krolewca oraz Gdanska46.
4.2.3.	Pochodzenie terytorialne
Wi?kszosc biskupow warminskich (10, czyli 56%) pochodzita z obszaru pan-
stwa krzyzackiego lub pozniejszyeh Prus Krolewskich (Henryk II Wogenap, Hen¬
ryk III Sorbom, Henryk IV z Vogelsangu, Jan Abezier, Franciszek Kuhschmalz,
Pawel Legendorf, Mikolaj Tungen, Lukasz Watzenrode, Fabian Luzjanski i Mau-
rycy Ferber). Widac przy tym wyraznie, ze ta lokalna rekrutaeja stala si? zdecy¬
dowanie dominujqca dopiero w XV w. Wszyscy biskupi z tego okresu pochodzi-
li bowiem ze wspomnianego wyzej obszaru. Odmiennie bylo natomiast w wieku
XIV, kiedy to biskupi warminscy rekrutowali si? takze z niemieckoj?zycznych
41	G. Matem, Die kirchlichen Verhaltnisse, s. 19-20; T. Borawska, Zycie, s. 97; eadem, GdaAsz-
czanie, s. 120-124.
42	T. Borawska, Gdanszczanie, s. 122.
43	Ibidem, s. 120.
44	A. Birch-Hirschfeld, Geschichte des Kollegiatstiftes in Guttstadt 1341-1811, ZGAE, Bd. 24:
1932, s. 273-438, szczegolnie s. 293.
45	M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 279-283.
4f> R. Biskup, Das Domkapitel von Samland, s. 290-293.

4.2. Duchowienstwo
427
obszarow Rzeszy (4 - Henryk von Streitberg, Henryk Fleming, Jan z MiSni, Jan
Stryprock), z Czech (2 - Anselm? i Herman z Pragi) oraz ze Sl^ska (Eberhard
z Nysy). Nie jest znane miejsce pochodzenia jedynie biskupa Jordana (1326-1328).
Obserwacje poczynione w odniesieniu do obszaru rekrutacji biskup6w pozosta-
lych diecezji, a wi?c chelminskiej, pomezanskiej i sambijskiej, szczeg61nie
w XIV w., wskazuj^ rowniez raczej na ich lokalny charakter. Na 29 6wczesnych
biskupbw wspomnianych czterech diecezji panstwa krzyzackiego 12 pochodzifo
z Prus (41% wszystkich biskupow oraz 50% takich, ktorych pochodzenie teiyto-
rialne jest znane - byli to: biskup chelminski Nikolaus Bock von Schippenbeil
(Schiffenburg); biskupi pomezanscy: Bertold von Riesenburg, Nikolaus I von
Radam, Johannes I Mdnch; biskupi warminscy: Henryk II Wogenap i Henryk III
Sorbom; biskupi sambijscy: Johann I Clare, Johann II von Bludau, Bartholom&us
von Radam, Dietrich, Heinrich II Kuwal i Heinrich III von Seefeld), 5 z Rzeszy
(biskupi chetminscy: Jan I Schadland, Wikbold Dobilstein, Reinhard von Seyn;
warminscy: Jan z Misni i Jan Stryprock), po 2 z Inflant (pomezanski Arnold de
Livonia i chelminski Otto von Reval), Sl^ska (chelminski Jan Kropidlo i warmift-
ski Eberhard z Nysy) i Czech (chelminski Herman i warminski Herman z Pragi)
oraz 1 z Polski (chelminski Mikolaj Afri). Nieznane jest pochodzenie 5 biskup6w
z tego okresu (chetminskiego Jakoba, pomezanskich: Christiana, Ludekona i Ru-
dolfa oraz warminskiego Jordana)47. Byla to znow sytuacja odmienna od tej, jak%
mozemy zaobserwowac w procesie rekrutacji braci-rycerzy, kt6rzy robili kariery
urz?dnicze w Prusach. Badania spoleczne prowadzone nad Ц grupq czlonk6w
zakonu krzyzackiego pokazuj^ wyraznie, ze wywodzili si? oni, w catym interesu-
j^cym nas okresie, przede wszystkim z roznych cz?sci Rzeszy Niemieckiej, w tym
w 1. pol. XIV w. przede wszystkim z Turyngii, Saksonii oraz Frankonii48.
Analizuj^c kariery biskupow czterech diecezji panstwa krzyzackiego w Pru¬
sach, szczegolnie w XIV w., latwo dostrzec dwie kategorie tych duchownych: do
grupy pierwszej nalezeli ci, ktorzy przed obj?ciem biskupstwa byli czlonkami lo-
kalnej kapituly katedralnej oraz niekiedy takze w stuzbie Zakonu lub poprzed-
niego biskupa, dzi?ki kt6rym awansowali na najwyzszy urz^d w diecezji; grup?
drugcj stanowili tacy duchowni, ktorzy rozpoczynali swojcj karier? koscieln^ poza
Prusami i zawdzi?czali obj?cie biskupstwa swieckim ksi^z?tom oraz polityce be-
neficjalnej papiezy49. Nie ma zadnej w^tpliwosci, iz szczegolnie do konca XIV w.
pierwszy model kariery dotyczyl przede wszystkim biskupow pomezanskich i sam-
bijskich, drugi natomiast chelminskich, ale takze warminskich. Spojrzmy przykla-
47	M. Glauert, Die Bischofswahlen, s. 115, przyp. 201.
48	Так pokazujy to badania K. Scholza, Beitrage zur Personengeschichte des Deutschen Ordens
in der ersten Hcilfte des 14. Jahrhunderts. Untersuchungen zur Herkunft ttvlandischer und preufiischer
Deutschordertsbriidem, Munster 1971. Szersze wnioski na temat pochodzenia terytorialnego гусе-
rzy krzyzackich, takze w XV w., proponuje H. Boockmann, Herkunftsregion und Einsatzgebiet. Be-
obachtungen am Beispiel des Deutschen Ordens, w: Ritterorden und Region - politische, soziale
und wirtschaftliche Verbindungen im Mittelalter, hrsg. v. Z.H. Nowak, OMCTH, Bd. VIII, Tbruli
1995, s. 7-20; рог. tez ostatnie badania M. Domy, Bracia zakonu krzyzackiego w Prusach w latach
1228-1309. Studium prozopograficzne, PoznaA 2004.
44 M. Glauert, Die Bischofswahlen, s. 120.

428
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
dowo na pocz^tek karier koscielnych przysztych biskupow pomezanskich w XIV w.
Pierwszy z biskupow tego stulecia, nieznanego pochodzenia kapian krzyzacki
Christian (1303-1309), by! poczqtkowo kapelanem mistrza krajowego pruskiego
Mangolda, a nast?pnie marszatka pruskiego Konrada von Thierberg (Miodsze-
go). Nast?pnie zostal cztonkiem kapituiy pomezanskiej (1285), by dwa lata poz-
niej objq6 tani prepozytur?. W 1303 r. przez kapitui? pomezanskq zostal wybra-
ny biskupem50. Karier? w kapitule pomezanskiej robili takze pozniejsi biskupi:
Rudolf (1320-1331) oraz Bertold von Riesenburg (1331-1346). Pierwszy z nich
zostal w 1313 r. kanonikiem pomezanskim, natomiast mi?dzy 1316 a 1320 r. byl
w tamtejszej kapitule prepozytem51. Wspomniany Bertold kanonikiem pomezan¬
skim zostal w 1321 r., by na przel. 1329 i 1330 r. obj^c tamtejszq prepozy¬
tur?52. Przed wyborem na biskupstwo pomezanskie z lokaln^ kapituiy katedralnq
byl zwi^zany ponadto Nikolaus von Radam (1360-1376) - kustosz od 1357 r.53
- oraz Johannes Monch (1376-1409), kanonik pomezanski (od 1375 r.), a takze
pisarz biskupa Nikolausa von Radam, swojego poprzednika54. Z kolei przyjrzyjmy
si? poczqtkowej dziatalnosci biskupow chelminskich. Herman (1303-1311) do
czasu obj?cia tegoz biskupstwa byl spowiednikiem krola czeskiego i polskiego
Waclawa II55. Mikolaj Afri, dominikanin, zanim otrzymal w 1319 r. papiesk^ pro-
wizj? na to biskupstwo, piastowal godnosc penitencjarza papieza Jana XXII56.
Kolejny dominikanin, Jan Schadland, przed obj?ciem biskupstwa chetminskiego
zostal ustanowiony w 1348 r. przez papieza Klemensa VI inkwizytorem w Rze-
szy57. Stolicy apostolskiej zawdzi?czaj^ ponadto sakr? biskupi^ w Chelmzy: du-
chowny swiecki Reinhard von Sayn (prowizja Urbana VI)58 oraz Nikolaus Bock
von Schippenbeil (Schiffenburg), kaptan krzyzacki, prokurator zakonu krzy-
zackiego w Rzymie (prowizja Bonifacego IX)59. Niew^tpliwie wyjqtkowq ka¬
rier? wsrod biskupow chelminskich, со jednak tylko potwierdza wyst?pujqcq
regul?, obserwujemy, sledz^c koleje zycia Wikbolda von Dobilstein (1365-
1385), ktory, chociaz pochodzil z Rzeszy, byl dlugoletnim kapelanem wielkiego
50	Zob. jego biogramy opracowane przez J. Powierskiego, Chrystian, w: SBPN, 1.1, s. 216-217,
oraz M. Glauerta, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 77-79.
51	Zob. J. Powierski, Rudolf, w: SBPN, t. 4, s. 108-110, oraz M. Glauert, Das Domkapitel von
Pomesanien, s. 185-187.
52	Zob. J. Powierski, Bertold z Prabut, w: SBPN, 1.1, s. 95-96, oraz M. Glauert, Das Domkapi¬
tel von Pomesanien, s. 74-75.
53	Zob. J. Wenta, Mikolaj von Radam, w: SBPN, t. 3, s. 216-217, oraz M. Glauert, Das Dom¬
kapitel von Pomesanien, s. 163-165.
54	J. Wenta, Jan I Monch, w: SBPN, t. 2, s. 275-276.
55	M. Glauert, Die Bischofswahlen, s. 120; por. J. Powierski, Herman, w: SBPN, t. 2,
s. 193-194.
56	UBBC1181; zob. J. Kloczowski, Mikolaj Afri, w: PSB, t. XXI, s. 89-90.
57	M. Glauert, Die Bischojswahlen, s. 120-121.
58	J. Wenta, Reinhard von Sayn, w: SBPN, t. 4, s. 50.
59	J. Wenta, Mikolaj Bock von Schiffenburg, w: SBPN, t. 3, s. 212-213. Na ten temat zob.
A. Radziminski, Kirche und Geistlichkeit im Ordensstaat in Preussen um die Wende von 14. bis 15.
Jahrhundert, w: Der Deutsche Orden in der Zeit der Kalmarer Union 1397-1521, hrsg. v. Z.H. No¬
wak, OMCTH, Bd. X, Torun 1999, s. 159.

4.2. Duchowienstwo
429
mistrza Winricha von Kniprode i z pewnosci^ tym zwi^zkom zawdzi?cza sakr?
biskupiq60.
Przyjrzyjmy si? obecnie pochodzeniu terytorialnemu duchowiehstwa kapi-
tulnego. Nie ulega w^tpliwosci, mimo niedostatecznych przekazow ir6dlowych,
iz w pierwszym okresie funkcjonowania kapituly warminskiej, mniej wi?cej do
pol. XIV w., przewazaj^ca cz?sc jej czionkow wywodzila si? z Czech, Moraw,
Sl^ska oraz z niemieckoj?zycznych krajow Rzeszy. Od tego momentu zacz?ia
si? rysowac w kapitule przewaga duchownych z Prus. W calym interesuj^cym
nas okresie na 355 znanych kanonikow wchodz^cych w skiad kapituly warmili-
skiej w latach 1260-1550 z Prus rekrutowalo si? 250 osob (70%), natomiast
z innych obszarow 60 (17%). Przewaga krajowcow nie ulega wi?c zadnej wqt-
pliwosci61. Kolegium kanonickie we Fromborku stanowilo jedn^ z najwazniej-
szych instytucji zaopatrzenia maj^tkowego i awansu pocz^tkowo dla mieszczart-
stwa Prus i ziemi chelminskiej, a nast?pnie Prus Krolewskich. Zmiana oblicza
spolecznego korporacji warminskiej zacz?la nast?powac dopiero od 1. pol.
XVI w. z powodu prowizji krolewskich preferuj^cych duchownych szlacheckie-
go pochodzenia. Przyczynilo si? to w koncu XVI w. do wzrostu roli szlachty
w tej korporacji oraz jej stopniowej polonizacji62. Z kolei w przypadku kapitu¬
ly pomezanskiej pochodzenie terytorialne zostalo rozpoznane dla 89 z 150 tam-
tejszych kanonikow. Zdecydowana wi?kszosc z nich wywodzila si? z obszaru
panstwa zakonu krzyzackiego w Prusach, najwi?cej zas z diecezji pomezanskiej
(ЗЗ)63. Так duza przewaga w procesie rekrutacji do kapituly pomezanskiej lo-
kalnego kleru pokrywa si? wi?c z ustaleniami w tym zakresie dla kapituly war-
minskiej. W przypadku kapituly sambijskiej w XIII w. dominowali w niej du-
chowni wywodz^cy si? z roznych obszarow Rzeszy. Jednak juz w XIV w.
kanonie obejmowaly tarn osoby wywodz^ce si? przede wszystkim z diecezji chel-
minskiej i pomezanskiej. Tendencja ta zacz?la ulegac zmianie w 2. pol. XIV w.,
kiedy wsrod czionkow tamtejszej korporacji zacz?li przewazac kanonicy wywo-
dz^cy si? z diecezji warminskiej64. Podobne wnioski na temat przewagi lokalne-
go duchowienstwa w procesie rekrutacji plyn^ rowniez z badan nad skladem
spolecznym kapituly chelminskiej, i to zarowno w okresie krzyzackim, jak i p6£-
niejszym65. Takze w przypadku jedynej kapituly kolegiackiej w Dobrym MieScie
mozna zauwazyc, ze grupa kanonikow wywodzqca si? spoza obszaru panstwa
krzyzackiego nie przekraczala 20%66. Trudno natomiast przy obecnym stanie
badan probowac szczegotowo analizowac pochodzenie spoleczne i terytorialne
duchowienstwa parafialnego w poszczegolnych diecezjach. Nie ulega jednak w^t-
60	J. Wenta, Studium, s. 196; рог. M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 192-194,
gdzie pokazana cala dzialalnosc koscielna Wikbolda.
61	T. Borawska, Gdanszczanie, s. 126-121; por. G. Matem, Die kirchlichen Verhdltnisse,
s. 26-21.
62	T. Borawska, Gdanszczanie, s. 122.
63	M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 274-279.
64	R. Biskup, Das Domkapitel von Samland, s. 283-296.
63 K. G6rski, Kapitula chelminska, s. 117.
M A. Birch-Hirschfcld, Geschichte des Kollegialstiftes, s. 293.

430
Rozdzial ГУ. Spoleczenstwo
pliwosci, iz wywodzilo si? ono w zdecydowanej wi?kszosci z lokalnych spolecz-
nosci miejskich67. Nie najlepsza baza zrodlowa nie pozwala, podobnie jak w przy-
padku kleru parafialnego, powiedziec wiele na temat pochodzenia spolecznego
oraz terytorialnego duchowienstwa zakonnego. Mozna jednak zarysowac przy-
najmniej ogolny obraz w tym zakresie. I tak, dla przykiadu, w pruskich i po-
morskich klasztorach dominikanskich, ktore podlegaiy polskiej prowincji domi-
nikanskiej, nie dziwi^ zakonnicy pochodz^cy z Polski. Nie brakuje jednak
rowniez duchownych wywodz^cych si? z Rzeszy. Trudno jednoznacznie rozstrzy-
gn^c kwesti? skiadu osobowego klasztorow dominikanskich, wydaje si? jednak,
ze przynajmniej w XIII w. przewaga elementu polskiego nie powinna budzic
w^tpliwosci68. Od wieku XIV w konwentach dominikanskich przewazaj^ juz
wyraznie imiona i nazwiska niemieckie. W ich sklad wchodzili przede wszystkim
mieszczanie lokalnego pochodzenia, chociaz w XV i w pocz. XVI w. pojawiali
si? rowniez zakonnicy pochodz^cy z Polski69. Odmienna byla sytuacja francisz¬
kanow, ktorzy z racji tego, ze podlegali prowincji saskiej, pochodzili przede
wszystkim z Rzeszy, chociaz rekrutacja do tych klasztorow stopniowo nabierala
rowniez lokalnego charakteru. Mocna pozycja elementu niemieckiego nie wy-
kluczala gloszenia na przel. XV i XVI w., na przyktad przez franciszkanow to-
runskich, kazan w j?zyku polskim dla cz?sci tamtejszego mieszczanstwa70. Pierw-
si augustianie-eremici w panstwie krzyzackim osadzeni w klasztorze reszelskim,
przede wszystkim z powodu pochodzenia ich fundatora, biskupa warminskiego
Hermana z Pragi, wywodzili si? z Czech i Moraw, ale takze z Polski. Polska
proweniencja niektorych zakonnikow wynikala z przynaleznosci takze polskich
klasztorow augustianskich do bawarskiej prowincji Zakonu. Polski element znika
jednak po utworzeniu w 1358 r. odr?bnej prowincji polsko-czeskiej, natomiast
od 2. pol. XIV w. mozna zaobserwowac pojawianie si? w tym oraz w innych
klasztorach augustianskich przedstawicieli lokalnej spolecznosci71. Stopniowo
przewazajqca lokalna rekrutacja jest chyba najbardziej charakterystyczn^ cech^
omawianych klasztorow. Nie jest przypadkiem, iz trzech opatow pelplinskich
z 1. pot. XIV w. wywodzito si? z mieszczanstwa elbl^skiego. Byli to: Henryk
z Hadersleben (t 1305, pochodz^cy z patrycjuszowskiej rodziny osiadlej w 2. pol.
67	G. Matem, Die kirchlichen Verhaltnisse, s. 24-27; R. Czaja, Deutscher Orden und Stadtklerus
in Preussen im Mittelalter, w: Ritterorden und Kirche im Mittelalter, hrsg. v. Z.H. Nowak, OMCTH,
Bd. IX, Torun 1997, passim; Z.H. Nowak, Die Rolle der Gelehrten in der Gesellschaft des Ordens-
landes Preussen, w: Gelehrte im Reich. Zur Sozial- und Wirkungsgeschichte akademischer Eliten des
14. bis 16. Jahrhunderts, hrsg. v. R.C. Schwinges, Berlin 1996, s. 213.
68	J. Kioczowski, Dominikanie polscy nad Baitykiem w XIII w., „Nasza Przeszlosc”, t. 6: 1957,
s. 110-113 (tam tez dyskusja w starszej literaturze).
69	W. Roth, Die Dominikaner und Franziskaner im Deutsch-Ordensland bis zum lahre 1466,
Konigsberg 1918, s. 84; J. Kioczowski, Dominikanie polscy nad Baitykiem wXIV-XVI w., w; Pastori
et magistro, Lublin 1966, s. 498.
70	J. Tandecki, Zalozenie i poczqtki klasztoru franciszkanow torunskich w XII1-XIV w., ZH, t. 54:
1989, z. 4, s. 7 nn.
71	A. Poschmann, Das Augustinerkloster in Rossel, ZGAE, Bd. 24:1930-1932, s. 81-189; por.
T. Borawska, Zycie, s. 35; M. Biskup, Sredniowieczna sied, s. 63-64.

4.2. Duchowienstwo
431
XIII w. po przybyciu z Rzeszy w Elbl^gu), Gotfryd (t po 1324 r.) oraz Eber-
hard (t po 1354 r.)72. W pomorskim klasztorze norbertanek zukowskich w poi,
XV w. z ca\ц, pewnosci^ przewazaiy zakonnice pochodzenia niemieckiego, chociaz
zdarzaly si§ rowniez takie, ktore miafy korzenie kaszubskie73. Natomiast zdecy-
dowanie niemieckie oblicze etniczne posiadal pomorski klasztor kartuzdw74.
4.2.4.	Wyksztalcenie
Stopien wyksztalcenia biskupow w panstwie krzyzackim w Prusach w XIV w.,
przynajmniej na poziomie uniwersyteckim, z cal^ pewnosci^ nie by! - w Swietle
dotychczasowych badan - znacz^cy75. Zaledwie 7 z nich (24%) w tym okresie
b^dz to posiadalo stopien uniwersytecki, b^dz wczesniej studiowalo76. Bylo to
2 biskupow cheiminskich - Jan I Schadland (magister teologii)77 i Jan Kropidto
(studiowai teologi? oraz prawo kanoniczne w Bolonii)78, 1 pomezanski - Johan¬
nes Monch (studiowai prawo w Bolonii)79 oraz 4 warminskich - Herman z Pragi
(doktor dekretow), Henryk II Wogenap i Jan z Misni (tytul magistra sztuk) oraz
Henryk III Sorbom (studiowai w Pradze)80. W tym okresie istnialo jednak takze
trzech biskupow, о ktorych na podstawie posiadanych ksi^gozbiorow mozna po-
wiedziec, ze byli ludzmi wyksztalconymi, a wi^c najpewniej rowniez studiowali.
Biskup sambijski Johann I Clare przekazal w 1327 r. swoj ksi?gozbior о charak-
terze teologicznym, wart sto grzywien pruskich, kapitule katedralnej, zaznaczaj^c,
aby ksi^zki te sluzyly do studiow kanonikom sambijskim oraz innym duchownym81.
Ksi^gozbior zlozony z ksi^zek poswi^conych prawu rzymskiemu przeszedl nato¬
miast na wlasnosc tejze kapituly w wyniku donacji w 1373 r. biskupa Bartholo-
mausa von Radam82. Z kolei kapitula pomezanska wzbogacila si$ о ksi?gozbi6r
72	Na ich temat K. Bruski, Eberhard, w: SBPN, 1.1, s. 381-382; idem, Gotrfryd, w: SBPN, t. 2,
s. 85-86; idem, Henryk z Hadersleben, w: SBPN, t. 2,188-190.
73	A. Czacharowski, Uposazenie i organizacja klasztoru norbertanek w Zukowie od XIII do
polowy XV wieku, Torun 1963, s. 118; idem, Prdba inkorporacji klasztoru zukowskiego przez zakon
krzyzacki w potowie XV vu, ZH, t. 26:1961, s. 110.
74	R Czaplewski, Kartuzja kaszubska, Gdansk 1966, s. 49-76.
75	Na temat roli i znaczenia osob wyksztalconych w panstwie zakonu krzyzackiego w Prusach
zob. Z.H. Nowak, Die Rolle, s. 211-223.
76	M. Glauert, Die Bischofswahlen, s. 118.
77	Zob. jego biogram, oprac. Ch. Krollmann, Johannes Schadland, w: APB, Bd. I, s. 307.
78	Zob. jego biogram, oprac. K. Jasinski, Jan zwany Kropidto, w: SBPN, t. 2, s. 270-271.
79	Zob. jego biogram, oprac. J. Wenta, Jan I Monch, w: SBPN, t. 2, s. 215-216.
80	Zob. biogramy Henryka Wogenapa, Jana z Misni i Henryka Sorboma opracowane przez
T. Borawsk^, Henryk Wogenap, w: SBKW, s. 101-102; eadem, Jan z Mi&ni, w: SBKW, s. 230-231;
eadem, Henryk Sorbom, w: SBKW, s. 278-279.
81	UBBS 252. Zob. A. Mentzel-Reuters, Arma spiritualia. Bibliotheken, Bucher und Bildung
im Deutschen Orden, Wiesbaden 2003, s. 272-275.
82	A. Mentzel-Reuters, Arma spiritualia, s. 275-278; рог. M. Glauert, Die Bischofswahlen,
s. 118, przyp. 221.

432
Rozdziat ГУ. Spoleczenstwo
prawniczy, przekazany jej w 1374 r. przez biskupa Nikolausa von Radam83. Do-
piero od przel. XIV i XV w. wyraznie wzrasta stopien wyksztalcenia biskupow
poszczegolnych diecezji pruskich, z ktorych zdecydowana wi?kszosc studiowala
i posiadala stopnie uniwersyteckie.
Podejm'uj^c kwestie wyksztalcenia kleru kapitulnego, parafialnego oraz za-
konnego, nalezy pami?tac, iz do 1525 r. na uniwersytetach europejskich przeby-
walo l^cznie ponad 3700 studentow pochodz^cych z Prus, z ktorych cz?sc studio-
wala na wi?cej niz jednym uniwersytecie. Prawie 1000 z nich wywodzilo si?
z diecezji warminskiej, 600 z diecezji chelminskiej, natomiast po ok. 450 z diece¬
zji pomezanskiej i sambijskiej84. Те przyblizone dane stanowi^ dobry wst?p do
rozwazan nad studiami uniwersyteckimi i wyksztalceniem poszczegolnych kate-
gorii kleru panstwa krzyzackiego w Prusach. Rozpatruj^c kwestie wyksztalcenia
duchowienstwa kapitulnego, nalezy miec na uwadze, ze trzy z czterech korpora-
cji katedralnych w panstwie krzyzackim w Prusach byly inkorporowane do zakonu
krzyzackiego i skladaly si? wyl^cznie z duchownych krzyzackich. Regula zakonu
krzyzackiego nie zobowi^zywala kleru krzyzackiego, a tym bardziej braci-rycerzy,
do studiowania na uniwersytetach. Co wi?cej, w statutach zakonu krzyzackiego
znajdujemy zdanie, z ktorego wynika, ze czlonkowie Zakonu nie majq prawa bez
odpowiedniej zgody si? ksztalcic85. W przypadku uzyskania takiego pozwolenia
od wielkiego mistrza duchowni ci mogli jednak studiowac na wydzialach: artes
oraz teologicznym. Dopiero w 1422 r. papiez Marcin V zezwolil czlonkom zako¬
nu krzyzackiego na studiowanie prawa oraz uzyskiwanie w tym zakresie stopnia
uniwersyteckiego86. Nie dziwi wi?c, ze przynajmniej do konca XIV w. liczba ka-
nonikow kapitul katedralnych studiuj^cych na zagranicznych uniwersytetach oraz
posiadaj^cych stopnie uniwersyteckie byla stosunkowo niska. I niekoniecznie wy-
nikalo to z istotnie bardzo ograniczonej bazy zrodlowej. Podajmy zatem dla przy-
kladu, iz do 1527 r. jedynie 'Л znanych kanonikow pomezaiiskich studiowala na
uniwersytetach, czyli zaledwie 25 duchownych87, natomiast w s^siedniej kapitule
chelmzynskiej w calym okresie krzyzackim (1264-1466) udalo si? zidentyfikowac
10 takich kanonikow (na 119 znanych, tj. 8%) oraz 5 pralatow (na 67 znanych,
tj. 7%)88. Kanonicy ci studiowali zarowno sztuki wyzwolone, prawo kanoniczne,
rzymskie, jak i teologi? oraz medycyn?.
Nieco odmienna byla sytuacja w kapitule warminskiej, gdzie w swietle wspo-
mnianych statutow z 1384 r. kazdy nowo wst?puj^cy kanonik by! zobowi^zany do
odbycia со najmniej trzyletnich studiow, о ile korporacja uzna to za konieczne
83	CDP III 117. Zob. A. Mcntzcl-Rcuters, Anna spiritualia, s. 242-243.
84	M. Perlbach, Prussia scholastica. Die Ost- und Westpreussen aufden mittelalterlichen Univer-
sitaten, Braunsberg 1895, s. XXVIII; H. Boockmann, Diepreussischen Studenlen an den europaischen
Universitdten bis 1525, w: Historisch-geographischer Atlas des Preussenlandes, Lf. 3, s. 8-11.
85	Statuten, s. 64.
86	H. Blaese, Rechtsschulen des Deutschen Ordens - eine Legende, ZfO, Bd. 6: 1957, H. 2,
s. 273.
87	M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien, s. 283-288.
88	K. G6rski, Kapitula chetminska, s. 118.

4.2. Duchowienstwo
433
z punktu widzenia interesow Kosciola89. Podobne rozwi^zanie znajdujemy w XV-
-wiecznych statutach kapitulnych wydanych przez biskupa Mikolaja Tungena,
gdzie zapisano, iz kazdy kanonik bez stosownego wyksztalcenia, po okresie rocznej
rezydencji, powinien w okresie trzyletnich studiow uzyskac stopien uniwersytecki.
Zalecaly one ponadto studiowanie: medycyny, teologii i prawa90. Nie zmienia to
faktu, ze do konca XIV w. liczba studiuj^cych czlonkow kapituly warminskiej nie
przekraczata kilkunastu os6b91. Z kolei badania grupy 70 pralatow warminskich,
wchodz^cyh w skiad kapituly do poi. XV w., pokazuj^, iz 15 z nich (21%) studio-
wato na uniwersytetach. Nie ulega zadnej w^tpliwosci, ze w XV w. wzrosla liczba
studiujqcych kanonikow warminskich. Dokladne badania spoleczne dla przel. XV
i XVI w. pokazujij, iz na 62 czlonkow tamtejszej kapituly az 53 posiadalo stopnie
uniwersyteckie (85%). Najch?tniej studiowali oni w Krakowie, Lipsku i Bolonii,
uzyskuj^c bardzo cz?sto tytul doktora prawa kanonicznego92. Stopniowy wzrost
wyksztalcenia na poziomie uniwersyteckim bardzo dobrze pokazuje analiza tego
zjawiska w kolegiacie dobromiejskiej. Otoz w pierszym okresie jej istnienia, do
konca XIV w., na 31 kanonikow 6 studiowalo (19%), jeden ukonczyl studia.
W 1. pol. XV w. na 43 kanonikow immatrykulowalo si? juz 11 (26%), a 4 z nich
posiadalo stopnie uniwersyteckie. Z kolei w 2. polowie tego stulecia spo$r6d
39 czlonkow kapituly studiowala prawie polowa, tj. 18 (46%), z ktorych 6 moglo
wykazac si? stopniem uniwersyteckim93.
Plebani kosciotow parafialnych ksztalcili si? w szkolach parafialnych, kate-
dralnych, ale takze - stosunkowo cz?sto - na uniwersytetach94. Wyksztalcenie na
poziomie uniwersyteckim mozemy zaobserwowac juz od XIV w., przede wszyst-
kim u plebanow w duzych miastach panstwa krzyzackiego, ale takze u nizszego
kleru parafialnego95. Dla przykladu, zdecydowana wi?kszosc plebanow warmiA-
skiego Reszla (9 na 13) studiowala w XV w. na uniwersytetach w Wiedniu, Pra-
dze, Rostoku, Bolonii, czy Lipsku; jeden z nich uzyskal doktorat z teologii, jeden
byl magistrem sztuk, a dwoch kolejnych bakalarzami sztuk96. Zakon krzyzacki,
jako patron znacznej cz?sci kosciotow parafialnych, juz od pocz. XIV w. trakto-
wal prebendy plebanskie, szczegolnie w duzych miastach, jako zaopatrzenie dla
swoich prawnikow, dyplomatow czy kapelanow oraz pisarzy wielkich mistrz6w,
chociaz zjawisko to najbardziej charakterystyczne jest dopiero w XV w. Wowczas
89	CDW III 165 § 46.
90	B. Pottel, Das Domkapitel von Ermland im Mittelalter, Boma-Leipzig 1911, s. 9.
91	M. Perlbach, Prussia scholastica, s. 193. Zob. G. Matern, Die kirchlichen Verhdltnisse,
s. 59-76.
92	T. Borawska, Zycie, s. 99-101. Рог. H. Zins, W krfgu Mikolaja Kopemika, Lublin 1966,
s. 244 nn.
93	Sy to wyniki badan A. Birch-Hirschfeld Hiller przytoczone przez G. Matema, Die kirchlichen
Verhaltnisse, s. 74.
94	T. Borawska, Zycie, s. 52-65; Z.H. Nowak, Die Rolle, s. 213-219.
95	Przyklady pleban6w Chetmna, Starego Miasta Tbrunia i Starego Miasta Elblqga z 1. pol.
XIV w., kt6rzy posiadali stopnie uniwersyteckie, zestawia R. Czaja, Deutscher Orden und Stadtklerus,
s. 83, przyp. 20.
99	G. Matern, Die kirchlichen Verhdltnisse, r. 70-71.

434
Rozdziat IV. Spoleczenstwo
to plebani stawali si? przede wszystkim urz?dnikami krzyzackimi, niekiedy stabo
zintegrowanymi z lokalnymi spotecznosciami miejskimi97. W latach 1410-1454
zaledwie 3 sposrod 17 znanych plebanow z Gdanska, Torunia, Chelmna i Е1ЬЦ-
ga nie bylo .zwi^zanych z zakonem krzyzackim98 99. Przyjrzyjmy si? pokrotce przy-
ktadowej wr?cz karierze koscielnej jednego z XV-wiecznych plebanow w wielkich
miastach pruskich, ktory by! rownoczesnie na sluzbie zakonu krzyzackiego. An¬
dreas Pfaffendorf pochodzil z Lidzbarka Warminskiego i w latach 1406-1421
studiowai na uniwersytetach w Pradze, Wiedniu i Bolonii. Studia uwienczyl uzy-
skaniem w 1421 r. doktoratu prawa kanonicznego. Juz w trakcie studiow, po
1409 r., zostal przyj?ty do zakonu krzyzackiego, od 1415 r. petnil zas funkcj? pi-
sarza miejskiego w rodzinnym Lidzbarku. Od 1419 r. robit karier? koscieln^
w kapitule sambijskiej, gdzie pocz^tkowo zostal kanonikiem, w 1421 r. zas pre-
pozytem. Ostatecznie jednak zrezygnowal z dalszej kariery kapitulnej i zwi^zal
si? ze sluzbcj dyplomatyczn^ wielkiego mistrza. Ekonomicznq podstaw^ jego dzia-
talnosci by! kosciol parafialny w Cheimnie, nadany mu w 1424 r., oraz pozniej,
w latach 1425-1433, urz^d plebana w kosciele sw. sw. Janow w Starym Miescie
Toruniu. Jego aktywnosc zwi^zana byta jednak przede wszystkim z wypelnianiem
funkcji dyplomaty niz plebana. Po powrocie do Prus otrzymal jeszcze na kr6tko
w 1437 r. kolejn^ plebani?, tym razem kosciola NMP w Glownym Miescie Gdan-
sku. W tym samym roku zmarl". Mozna tez mowic juz wowczas о znacz^cej po-
zycji tej kategorii kleru w elicie spolecznej oraz о jej znacz^cym statusie maj^t-
kowym. Na ten ostatni wskazywac mogq na przyklad rachunki Jana von Ast,
plebana kosciola sw. sw. Janow w Starym Miescie Toruniu z lat 1445-1446, z kt6-
rych wynika nie tylko bardzo aktywna dzialalnosc tego duchownego, ale takze
wcale niemate miesi?czne wydatki. Wynosily one po kilkanascie grzywien w mie-
si^cach letnich, dochodz^c np. w grudniu 1445 r. do prawie 30 grzywien, со wska-
zuje na powazne dochody roczne tego duchownego100. Plebani koscioldw para-
fialnych wielkich miast panstwa krzyzackiego odgrywali wi?c niekiedy rol?
mecenasow sztuki. Dobrym przykladem moze bye dzialalnosc Mikolaja Wulzaka,
plebana kosciola sw. Mikolaja w Starym Miescie Elbl^gu od 1400 r. Ten magister
sztuk oraz bakalarz nauk prawniezyeh praskiej Karoliny posiadal liczn^ i bogat^
97	H. Boockmann, Die Rechtsstudenten des Deutschen Ordens. Studium, Studienforderung
und gelehrter Berufim spateren Mittelalter, w: Festschrift fiir Hermann Heimpel zum 70. Geburtstag
am 19. September 1971, Bd. 2, Gottingen 1972, s. 313-375; M. Armgart, Die Handfesten des
preussischen Oberlandes bis 1410 und ihre Aussteller. Diplomatische und prosopographische Un-
tersuchungen zur Kanzleigeschichte des Deutschen Ordens in Preussen, Koln 1995, s. 171, 175,
229-231, 250-252, 265; R. Czaja, Deutscher Orden und Stadtklerus, s. 83 (wraz z przykladami);
Z.H. Nowak, Die Rolle, passim.
98	R. Czaja, Deutscher Orden und Stadtklerus, s. 85-86.
99	B. Jiihnig, Andreas Pfaffendorf ОТ. Pfarrer der Altstadt Thom (1425-1433), BGW, Nr. 7:
1981, s. 161-188; zob. tez jego biogram opracowany przez J. Zdrenkf, Andrzej Pfaffendorf, w: SBPN,
t. 3, s. 410.
100	Zostaly one wydane drukiem: A. Radzimitiski, Rachunki plebana kofciola parafialnego
tiwiftych Jandw w Starym Miefcie Toruniu z lat 1445-1446, „Roczniki Historyczne”, R. 69: 2003,
s. 167-188.

4.2. Duchowienstwo
435
bibliotek?, ktor^ nast?pnie przekazal bibliotece swojego kosciola. Rownoczesnie
ufundowat on w pocz. XV w. kilka elementow dekoracji wn?trza kosciola sw.
Mikotaja, ktora jest zaliczana do czolowych zabytkow rzezby figuralnej w Prusach,
oraz wyposazyl ow kosciol w wiele cennych przedmiotow о charakterze liturgicz-
nym. Najpewniej czynil takze nadania na rzecz kolegiaty dobromiejskiej oraz
klasztoru w Pelplinie101. Powazn^ rol? w zyciu intelektualnym miast odgrywal
jednak takze nizszy kler parafialny. Przykladem moze stuzyc dzialalnosc Henry-
ka Kalowa, ktory studiowal w Lipsku, gdzie w 1420 r. uzyskal bakalaureat sztuk.
W latach 60. zostal wikariuszem w kosciele NMP w Glownym Miescie Gdansku
oraz opiekunem istniej^cej tarn od konca XIV w. biblioteki. Opracowanie boga-
tego ksiegozbioru, z ktorego korzystali liczni gdanscy duchowni, spowodowalo
nadanie mu przez wspolczesnych miana erector et institutor librariae102.
W przypadku klasztorow powazn^ rol? edukacyjn^ pelnily tworzone przy nich
szkoly. Szczegolne znaczenie mialy one w klasztorach dominikanskich Gdanska,
Elbl^ga, Torunia i Chelmna, gdzie byly prowadzone przez specjalnych lektor6w
tzw. studia particularia. 24 dominikanow, ktorzy wczesniej ukonczyli takie szkoly,
studiowalo w latach 1420-1520 na europejskich uniwersytetach103. Podobne stu¬
dia particularia istnialy takze przy klasztorach franciszkanskich w Chelmnie, Tb-
runiu i Gdansku104. Natomiast augustianie-eremici w pierwszym okresie swojej
dzialalnosci nie prowadzili szkol przy swoich konwentach. Dopiero od 1415 r.
m.in. klasztory augustianskie z obszaru panstwa krzyzackiego zawarly porozumie-
nie w sprawie ksztalcenia osob wst^pujqcych do nowicjatu i utworzenia tzw. stu-
dium continuum. Jego siedziba w kazdym kolejnym roku miata si? znajdowad
w innym klasztorze. Kazdy z pozostalych klasztorow powinien przekazac tam
jednego wychowanka, ktory w okresie roku mial si? ksztalcic w zakresie grama-
tyki, logiki, filozofii i teologii105. Z kolei w kartuzji kaszubskiej, w latach 1382-1526,
z grupy 68 zakonnikdw 10 studiowalo na uniwersytetach, wsrod nich warto wy-
mienic XV-wiecznych przeorow i zwyklych zakonnikow, rownoczesnie student6w
i absolwentow uniwersytetu w Lipsku, ciesz^cego si? najwi?kszym powodze-
niem: Mateusza Forstenaua z Torunia, Jana Konigswalda z Gniewu (przeor w la¬
tach 1444-1452 oraz 1460-1464), Henryka Beringera z Ploni (przeor w latach
1434-1444), Jana Waldhauera oraz Grzegorza Rathego (przeor w latach
1505-1510). Przeorzy oraz zwykli zakonnicy kartuzji kaszubskiej studiowali w tym
okresie ponadto na uniwersytetach w: Wiedniu (Marcin Schnelle z Gdanska),
Roztoku (Antoni Liebenwald z Olsztyna) i Krakowie (Piotr z Dobrego Miasta).
Nie jest znane miejsce studiow dwoch kartuzow z tego stulecia: Mikolaja Lange-
go oraz Jana z Kr?ga, ktorzy jednak legitymowali si? stopniem magistra sztuk106.
Nie ma zadnej w^tpliwosci, iz duchowienstwo panstwa krzyzackiego w Prusach
101	Jego biogram opracowaf M. Arszynski, Mikotaj Wutzak, w: SBPN, t. 4, s. 492-493.
102	Jego biogram opracowata Z.L. Pszcz61kowska, Henryk Kabw, w: SBPN, t. 2, s. 339.
103	Z.H. Nowak, Die Rotte, s. 219.
104	W. Roth, Die Dominikaner, s. 123.
I(,, A. Poschmann, Das Augustinerkloster, s. 102.
10ft D ГЧапЬииеЫ	d <7-<0

436
Rozdzial IV. Spoieczenstwo
nalezaio do elity owczesnego spoteczenstwa. Jednak rozne kategorie kleru, po-
cz^wszy od biskupow, przez duchowienstwo kapitulne, zakonnikow, az po kler
parafialny, tworzyty ponadto elit? intelektualnq. Elit?, ktora w sporej cz?sci byta
zaangazowana i wykorzystywana na roznych szczeblach struktury panstwa krzy-
zackiego. Najlepszym przyktadem mog^ bye prokuratorzy generalni Zakonu przy
kurii rzymskiej, bardzo cz?sto wyksztatceni duchowni-cztonkowie Zakonu, ktorzy
byli najbardziej zaufanymi osobami wielkich mistrzow107.
107 K. Forstreuter, Darstellung, w: Die Berichte der Generalprokuratoren des Deutschen Ordens
an der Kurie, Bd. I: Die Geschichte der Generalprokuratoren von den Anfangen bis 1403, bearb.
v. idem, Gottingen 1961, s. 52-163; J.-E. Beutel, Der Generalprokurator des Deutschen Ordens an
der romischen Kurie. Amt, Funktionen, personelles Umfeld und Finanzierung, QSGDO 55, Marburg
1999, s. 63-70.

4.3.	Mieszczanstwo
4.3.1.	Liczebnosc i pochodzenie terytorialne
Janusz Tandecki
4.3.1.1.	Liczba ludnosci miejskiej
Liczba mieszkancow poszczegolnych osrodkow miejskich w sredniowieczu
zalezaia najcz?sciej od stopnia ich rozwoju gospodarczego, polozenia geograficz-
nego i usytuowania przy jakims bardziej znacz^cym szlaku handlowym. Pewien
wplyw na wielkosc zaludnienia i pochodzenie mieszkancow miast pruskich miata
takze polityka wtadcy kraju, dzialania miejskich korporacji zawodowych, walcz^-
cych о niedopuszczenie do powstania w poszczegolnych osrodkach zbyt silnej
konkurencji ze strony nowych przybyszow, a takze kataklizmy, na ktore ludzie
z reguly nie mieli wi?kszego wplywu, takie jak wojny i zarazy czy okresy nieuro-
dzaju i glodu, ktore byly powodem nie tylko wysokiej smiertelnosci, ale takze
masowej migracji1.
Na pocz. XV w. miasta panstwa zakonnego moglo zamieszkiwac ok. 110 000
mieszkancow, a wi?c prawie % ogolu ludnosci Prus. Na sum? t? zlozyto si? ok.
50 000 mieszkancow miast Prus wtasciwych oraz ok. 30 000 mieszczan zamiesz-
kuj^cych osrodki miejskie ziemi chetminskiej i tyle samo osob z miast Pomorza
Gdanskiego. to dane szacunkowe i bye moze nieco zawyzone. Najlepiej
zurbanizowanym regionem panstwa zakonnego byla ziemia chelminska, gdzie
ludnosc miejska stanowila, az 38% ogolu ludnosci, a najmniej - Pomorze
Gdanskie, gdzie w miastach mieszkato 19% ludnosci2. Najwi?kszy wzrost liezby
1	Szerzej na ten temat zob. R. Gerber, Die Einbiirgerungsfrequenzen spatmittelalterUchen
Stadte im regionalem Vergleich, w: Neubiirger im spaten Mittelalter. Migration und Austausch in
der Stadtelandschaft des alien Reiches (1250-1550), hrsg. v. R.Ch. Schwinges, „Zeitschrift fiir
Historische Forschung”, Beiheft 30, Berlin 2002, s. 254-255; H. Reinecke, Bevolkerungsprobleme
der Hansestadte, HGB1, Bd. 70:1951, s. 7 n.; F. Lutge, Das 14./15. Jahrhundert in der Sozial- und
Wirtschaftsgeschkhte, w: Studien zur Sozial- und Wirtschaftsgeschichte: gesammelte Abhandlungen,
hrsg. v. F. Lutge, Stuttgart 1963, s. 296.
2	Рог. T. Lewerenz, Die Grdfienentwicklung der Kleinstddte in Ost- und Westpreujkn bis zum
Ende des 18. Jahrhunderts, Marburg 1976; M. Biskup, Rozwdj sieci miast pruskich do drugiej

438
Rozdziat IV. Spoleczenstwo
mieszkancow miast nast^pii w panstwie zakonnym w ci^gu XIV w. W tym cza-
sie zaludnienie wielkich miast pruskich uleglo podwojeniu. Dopiero przy koncu
XIV i na pocz. XV w. w Prusach zaznaczyl si? stopniowy spadek zaludnienia
miast, na со wskazuj^ m.in. informacje о opuszczonych domach w Cheimnie
i w Elbl^gu* 3. Kryzys demograficzny nie dotkn^i jednak Gdanska, ktory od
2. pol. XIV w. pod wzgl?dem tempa wzrostu liczby mieszkancow przewyzszal
inne duze miasta pruskie i nadbaltyckie. W 2. pot. XIV w. w Glownym Miescie
Gdansku mieszkalo ok. 11 000 osob. Zaludnienie tego osrodka szybko wzrasta-
to w ci^gu XV w., w 1416 r. mieszkalo w nim juz ok. 15 000 mieszkancow,
a caty kompleks gdanski (Osiek, Stare i Mlode Miasto Gdansk) zamieszkiwalo
ok. 20 000 osob. W pol. XV w. Glowne Miasto Gdansk liczylo ok. 21 000, Stare
Miasto - ok. 5000, Mlode Miasto - ok. 4000, a siowianski Osiek - ok. 200
mieszkancow4.
W Toruniu na pocz. XIV w. mieszkalo ok. 5000, a na pocz. XV w. juz nieco
ponad 10 000 osob. Najwi?kszym osrodkiem torunskiego kompleksu osadniczego
bylo Stare Miasto, licz^ce ok. 7750 mieszkancow, z czego ok. 3000 stanowila lud¬
nosc zamieszkuj^ca przedmiescia. Do tej liczby nalezy dodac rowniez franciszka-
now, dominikanow, benedyktynki, beginki, mieszkancow dwoch szpitali, przed-
stawicieli rycerstwa przebywaj^cego wowczas w Toruniu oraz cz?sc tzw. ludzi
luznych. Nalezaloby wi?c ludnosc calego Torunia (Starego i Nowego Miasta wraz
z przedmiesciami) szacowac w tym okresie na ok. 10 000 mieszkancow, a razem
z zalog^ i mieszkancami zamku krzyzackiego na ok. 10 300 osob5.
Zaludnienie Chelmna na przel. XIV i XV w. ocenia si? na ok. 4000, a wraz
z mieszkancami przedmiesc i ludnosci^ patrymonium na ok. 5700 osob6. Z kolei
jezeli idzie о Elblcjg, to najbardziej zblizone do rzeczywistosci wydajq si? oblicze-
polowy XVII w., KHKM, 1980, nr 3, s. 401-412; idem, Entwicklung des Netzes der altpreussischen
Stadte bis zur zweiten Halfte des 17. Jahrhunderts, „Acta Poloniae Historica”, vol. 53: 1986,
s. 5-27.
3	R. Czaja, Socjotopografia miasta Elblqga w sredniowieczu. Torun 1992, s. 34; idem, Spdr
cechdw chetminskich z radq miejskq. Przyczynek do konfliktow spolecznych w miastach pruskich
w Sredniowieczu, w: Prusy - Polska - Europa. Studia z dziejdw Sredniowiecza i czasow nowozytnych,
red. A. Radzimiftski, J. Tandecki, Toruft 1999, s. 334.
4	J. Zdrenka, Glowne, Stare i Mlode Miasto Gdansk i ich patrycjat w latach 1342-1525, Torun
1992, s. 74 nn.; H. Samsonowicz, Zagadnienia demografii historycznej regionu Hanzy w XIV-XV w.,
ZH, t. 28: 1963, z. 4, s. 523-554; E. Keyser, Die Bevolkerung Danzigs im 13. und 14. Jahrhundert
und ihre Herkunft, Liibeck 1928, s. 10 n.
5	E. Cieslak ludnosc Starego Miasta ocenil na 4195 osob, a jego przedmiesc na 3245 (ale
dotyczylo to pol. XV w.). T. Jasinski, badajac ten sam przekaz, doszedl jednak do wniosku, ze
ТЪгий w 1455 r. liczyl tacznie z Nowym Miastem 9000 mieszkancow, a ich liczba - w efekcie
kryzysu gospodarczego panstwa zakonnego w Prusach i zaraz - zmniejszyta si? w stosunku do
1394 г. о 15%; E. Cieslak, Walki ustrojowe w Gdansku i Toruniu oraz w niektdrych miastach
hanzeatyckich wXVw., Gdaftsk 1960, s. 160, przyp. 13; T. Jasinski, Przedmiescia sredniowiecznego
Torunia i Chelmna, Torun 1982, s. 63-64.
6	Por. Z.H. Nowak, Ludnoid i ustrdj miasta. Organizacja koscielna, w: Dzieje Chelmna.
Zatys monograflczny, red. M. Biskup, Warszawa-Poznati-Toruft 1987, s. 79; T. Jasinski, Przed-
mieScia. s. 64-67.

4.3. Mieszczanstwo
439
nia, ktore wskazuj^, iz na pocz. XV w. Stare Miasto Elbl^g moglo liczyc ok. 4600
mieszkancow (a wraz z klerem swieckim i zakonnym oraz osobami przebywaj^-
cymi w szpitalach i w domach beginek ok. 5000); w Nowym Miescie Elbl^gu
mieszkato 1500, a na przedmiesciach 2000 osob. L^cznie cal^ aglomeracj? е1ЬЦ-
sk^ w tym okresie - doliczaj^c mieszkancow zamku krzyzackiego i wolnizny zam-
kowej - szacuje si? na ok. 9000 mieszkancow7. Trudna do ustalenia jest liczba
mieszkancow Krolewca na przei. XIV i XV w., bye moze bylo tam ok. 9000 miesz¬
kancow. Natomiast na przei. XV i XVI w. ten najwi?kszy wowczas w panstwie
zakonnym kompleks urbanistyczny zamieszkiwalo ok. 8000-10 000 osob.
Znacznie mniej wiadomo о zaludnieniu maiych miast pruskich, ktore sta-
nowily przeciez az 93% wszystkich miast lokowanych na tym terenie do 1454 r.8
Pod wzgl?dem liczby mieszkancow osrodki te byly dose zroznicowane. Na przy-
kiad Nowe Miasto Torun w poi. XV w. liezyio ok. 1700 mieszkancow, a Nowe
Miasto Elbl^g zamieszkiwalo w tym czasie ok. 1500 osob. W odniesieniu do wielu
innych maiych miast pewniejsze dane dotycz^ce ich zaludnienia pochodz$
przewaznie dopiero z XVI w., np. w 2. polowie tego stulecia Chelmza liezyla
846 mieszkancow, Kurz?tnik - 420, a Lubawa - 12009. Wsrod maiych miast
przewazaly jednak w panstwie zakonnym osrodki zamieszkiwane przez kilkuset
mieszkancow.
Obserwowany na przestrzeni wiekow wzrost zaludnienia omawianych miast
spowodowany by! zarowno przyrostem naturalnym, jak i naplywem ludzi z ze-
wn^trz. Niestety zarowno wielkosc obu wymienionych czynnikow, jak i ich rela-
eje, s^ w swietle zachowanych zrodel trudne do ustalenia. Wspominano juz, ze
przyrost naturalny w sredniowieczu nie by! wysoki, czego powodem byly przede
wszystkim liezne epidemie oraz niski poziom sanitamy owczesnych miast. Zara-
zy, szczegolnie dzuma, dziesi^tkowaly mieszkancow osrodkow miejskich, cz?sto
doprowadzaj^c do smierci znaeznej cz?sci ich populacji oraz wywoluj^c ucieczk?
wielu mieszczan z zagrozonych terenow. Szczegolnie duze straty wsrod ludno^ci
miast pruskich spowodowaly w sredniowieczu epidemie z lat 1373, 1382, 1416,
1427 i 1439. Natomiast w niewielkim stopniu dotkn?ia panstwo zakonne wielkie
epidemia dzumy z 1349 r.10
Jednym z podstawowym problemow przy obliczaniu liczby ludnosci w sre-
dniowiecznych miastach jest ustalenie wielkosci rodziny (gospodarstwa domowe-
go). Wyniki dotychczasowych badan demograficznych wskazuj^, iz mimo wysokiej
7	R. Czaja, Socjotopografia, s. 34,171; R. Czaja, T. Nawrolski, Pierwotny Elblqg, w: Historia
Elblqga, 1.1 (do 1466 к), red. S. Gierszewski, A. Groth, Gdansk 1993, s. 105.
8	Wykaz tych oSrodkow w 1396 r. podaje M. Pelech, Die Beisteuer der kleineren Stadte an die
Hansestadte des Ordenslandes Preufien im Jahre 1396, „PreuBenland”, Jg. 22: 1984, Nr. 1/2,
s. 12-13.
9	T. Jasinski, Poczqtki Torunia na tie osadnictwa fredniowiecznego, ZH, t. 46:1981, z. 4, s. 64;
R. Czaja, Socjotopografia, s. 171; J. Poraziiiski, Chelmza pod wladzq biskupdw chelmihskich
(1466-1772), w: Dzieje Chelmzy, red. M. Wojciechowski, Chelmza 1994, s. 49.
10	TD, s. 9,11, 49, 62; J. Tkndecki, Pozazawodowe funkcje i powinnoici korporaeji rzemiefl-
niezyeh w miastach Pros Krzyzackich i Krdlewskich w XIV-XVlll wieku, ZH, t. 60: 1995, z. 1,
s. 13.

40
Rozdziat IV. Spoleczenstwo
czby narodzonych dzieci (5-6 dzieci na rodzin?) statystyczna srednia liczby dzie-
i w rodzinie wynosila od 2 do 3. Niski przyrost demograficzny wynikal z wysokiej
miertelnosci niemowl^t i dzieci, ktora maksymalnie mogia wynosic nawet 50%.
zacunki te odnosz^ si? wprawdzie do okresu od narodzin do 14. roku zycia,
;dnak najwi?ksza smiertelnosc dotyczyla pierwszych lat zycia11. Wielkosc rodzi-
y w duzym stopniu zalezala od jej statusu spolecznego. Informacje о rozlicze-
iach spadkowych rodzin elbl^skich z lat 1417-1427 wskazuj^, iz srednio na jedn^
sdzin? przypadalo 1,7 dziecka. Natomiast w rodzinach elblqskiego patrycjatu
ylo przeci?tnie troje dzieci. W Glownym Miescie Gdansku rodziny nalez^ce do
ajzamozniejszej grupy skladaly si? przeci?tnie z 7,2 osoby, rodziny srednio za-
lozne liczyly przeci?tnie 4,5-5 osob, a najubozsze 2,5-3 osoby. Ustalone na
odstawie zrodel podatkowych przeliczniki wielkosci gospodarstwa domowego
ynosz^ dla Starego Miasta Toruniu 5,2 osoby, dla jego przedmiesc 3,4 osoby,
dla Nowego Miasta Torunia 4,9 osoby12.
4.3.1.2.	Pochodzenie terytorialne
Pierwsi osadnicy, ktorzy przybyli do najstarszych miast pruskich, a konkret-
ie do Chelmna i Torunia, wywodzili si? ze sl^skiej Zlotoryi i lez^cej w jej po-
lizu Legnicy. Na przel. XIV i XV w. naptyn?la do tych miast faia osadnikow
Dolnej Saksonii, Westfalii i Nadrenii13. Okoto pol. XIV w. wi?kszosc osob
siedlaj^cych si? w Starym Miescie Toruniu wywodzila si? juz z terenow pan-
wa zakonnego w Prusach (28%) oraz srodkowo-wschodnich Niemiec (23%),
l^ska (12%), Westfalii (4%), Saksonii i Turyngii (2%), a takze Czech i Moraw
2%), tylko nieliczni mieszkancy miasta pochodzili z terenow nadbaltyckich,
olski czy Holandii14. Nieco inaczej te proporcje przedstawialy si?, jezeli idzie
imigrantow - rzemieslnikow. W tej grupie 523 osob - со ustalono na podsta-
ie zachowanych listow cechowych - na przel. XIV i XV w. w Toruniu domi-
owali przede wszystkim przybysze z ziemi chelminskiej (25%) i Sl^ska (20,5%),
11	A. Nitschke, Beobachtungen zur Kindersterblichkeit im Mittelalter. Schwierigkeiten und
foglichkeiten der historischen Forschung, „Anthropologischer Anzeiger”, Bd. 7: 1989, s. 51-55;
[. Reinecke, Bevolkerungsprobleme der Hansestadte, HGB1, Bd. 70: 1951, s. 7 n.
12	R. Czaja, Socjotopografia, s. 33; H. Samsonowicz, Zagadnienia demografii, s. 332; T. Ja-
nski, Przedmiefcia, s. 61.
13	T. Jasinski, Poczqtki Torunia, s. 28-29; G. Bender, Archivalische Beitrage zur Familien-
'.schichte des Nikolaus Coppemicus (nebst Beilagen), MCV, H. 3:1881, s. 90.
14	E. Keyser, Die Herkunft der stadtischen Bevolkerung des Preufienlandes im Mittelalter, ZfO,
5. 6: 1957, H. 4, s. 553; dane te nieco roznia si? od liczb podawanych przez T. Pennersa, Unter-
ichungen iiber die Herkunft der Stadtbewohner im Deutsch-Ordensland Preufien bis in die Zeit
n 1400, Leipzig 1942, s. 62; B. Ristau, Stadtbewohner des Ordenslandes Preufien bis 1425 nach
izeugten Herkunftsangaben, Einzugsbereich aus Orten ausserhalb Preufiens (тара), w: Historisch-
eographischer Atlas des Preufienlandes, Lf. 12, hrsg. v. H. Mortensen, G. Mortensen, R. Wens-
js, H. Jfiger, Wiesbaden-Stuttgart 1988.

4.3. Mieszczanstwo
441
w mniejszej liczbie z Pomorza Gdanskiego i Prus, rzemieslnicy zas z terenow
Niemiec (10%), Austrii (4%), Czech (1%) czy Wloch (1%) stanowili nikly ich
odsetek15.
W Elbl^gu i w Krolewcu, w okresie od zalozenia tych miast do 1353 r., osie-
dlali si? rowniez przede wszystkim przybysze z Westfalii. Jednak pierwszymi
mieszkancami Elbl^ga byli krzyzowcy Henryka pozostawieni tu przez margrabie-
go Misni. Dopiero pozniej przybyli nast?pni osadnicy z Lubeki, wsrod ktorych
dominowaly jednak osoby pochodz^ce z Westfalii i Nadrenii, a port lubecki by!
dla nich zapewne jedynie stacjcj posredniq w drodze do Prus. Nalezy jednak za-
znaczyc, ze przedstawiciele kupiectwa lubeckiego - szczegolnie z rodzin handlu-
j^cych z Inflantami i Rusi^ - tez odgrywali znacz^c^ rol? we wladzach tego mia-
sta. Saksonczycy, Turynczycy i Sl^zacy wyst?powali w tym osrodku miejskim
w znacznie mniejszej liczbie niz w Toruniu16. W XIV w. w Elbl^gu, a takze w in-
nych miastach pruskich, mieszkalo - со wiadomo na podstawie zachowanych
ksi^g miejskich - rowniez z reguly kilka osob okreslanych mianem „Polak”, со
nie znaczy jednak, ze musieli oni bye narodowosci polskiej, lecz ze na przykiad
przybyli do danego osrodka z miast polozonych w Polsce. Prusowie w tym okre¬
sie - zreszt^ rowniez niezbyt lieznie - osiedlali si? przede wszystkim na terenie
Nowego Miasta Elbl^ga17.
Dokladniejsze informaeje dotycz^ce mieszkancow pozostalych wielkich miast
pruskich, a mianowicie Starego Miasta Braniewa i Gtownego Miasta Gdanska,
zachowaly si? dopiero od pol. XIV w. W Braniewie w latach 1370-1379 osiedli-
lo si? ok. 30 nowych mieszczan, a w okresie 1380-1389 - ok. 25. Obliczono tez,
ze mi?dzy 1344 a 1399 r. az 56% przybywaj^cych tu mieszczan wywodzilo si? juz
z terenu panstwa zakonnego w Prusach, 9% z Pomorza, Meklemburgii i Szlezwi-
ku-Holsztynu, a tylko 3% z Saksonii i 2% z Westfalii. Do 1425 r. osiadlo tu
321 osob (z tego 34 do 1348/1349 r.)18.
W Glownym Miescie Gdansku w latach 1364-1430 prawo miejskie uzyska-
to prawie 11 000 osob wywodz^cych si? z ponad 1129 miejscowosci19. Srednio
wi?c w omawianym okresie roeznie przyjmowano do prawa miejskiego w tym
osrodku 163 osoby. Tu rowniez do 1399 r. najwi?ksz^ grup? tworzyli przybysze
wywodz^cy si? z terenu panstwa krzyzackiego (733 osoby, czyli ponad 25%
wszystkich osadnikow; znaezna ich cz?sc - 498 osoby - rekrutowala si? z tere¬
now polozonych w promieniu 20-30 km od miasta), Westfalii (286 osob) i Sak¬
sonii (220 osob) oraz z Pomorza, Meklemburgii i Szlezwiku-Holsztynu (279 os6b).
Przybysze z innych regionow stanowili wsrod nich juz mniejszy odsetek (Polacy
15	K. Mikulski, Struktura etniezna mieszkanedw i status spoleczny ludnofei pochodzenia pol-
skiego w Toruniu od konca XIV do polowy XVII wieku, „Roczniki Historyczne”, t. 63: 1997,
s. 114-115.
16	A. Semrau, Die Herkunft der Elbinger Bevolkerung von der Griindung der Stadt bis 1353,
MCV, H. 32: 1924, s. 14 n.
17	M. J6zefczyk, Sredniowiecze Elblqga, Elblqg 1996, s. 63-65.
1B E. ICeyser, Die Herkunft, s. 553-554; idem, Bevdlkerungsgeschichte Deutschlands, Leipzig
1938, s. 198; B. Ristau, Stadtbewohner (тара).
IV	J. Zdrenka, Gtdwne, Stare i Mode Miasto Gdatisk, s. 84.

442
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
- 99 os6b, czyli 3%, Sl^zacy - 74 osoby, czyli 2,5%, Holendrzy - 69 osob, czyli
2%)20. Polacy osi^gaj^cy prawo miejskie w Glownym Miescie Gdansku rekru-
towali si? rowniez ze stanu rycerskiego. Niekiedy w XIV w. pojawiali si? tez na
terenie tego osrodka przedstawiciele ludnosci pruskiej, ktorzy jednak rzadko
osi^gali prawo miejskie, oraz sporadycznie Anglicy21. W Chelmnie natomiast
udalo si? stwierdzic naplyw w sumie tylko 176 osob (22 przed 1348/1349 r.) do
1425 r., a Krolewcu jedynie 70 (w tym 16 przed pierwsz^ pandemic czarnej
smierci)22.
Niewiele wiadomo о pochodzeniu terytorialnym mieszkancow malych miast.
Z reguty przyjmuje si?, ze juz w XIV w. najwi?ksz^ grup? wsrod nich stanowili
przybysze z ziemi chelminskiej, Pomorza Gdanskiego, Prus i Mazowsza, a pozniej
rowniez z Litwy.
Z powyzszych danych mozna wyci^gn^c wniosek, ze przynajmniej od 2. pol.
XIV w. znaczna cz?sc nowych obywateli omawianych miast wywodzila si? juz
z terenow panstwa zakonnego w Prusach lub z obszarow polozonych w jego bez-
posrednim s^siedztwie, a dopiero kolejn^ wi?kszq grup? stanowili osadnicy
z Westfalii, Saksonii oraz pozostalych regionow Niemiec23. Те informacje mog^
bye troch? туЦсе rowniez dlatego, ze w tym czasie w miastach pruskich nawet
ludzi w nich urodzonych, jezeli ojeiee nie byl pelnoprawnym obywatelem miasta,
traktowano jako zamiejscowych24.
Jednak w przypadku naplywu do miast pruskich ludnosci z zewn^trz trudno
w tym okresie о scisle ustalenie pelnej ich liezby rowniez z tego powodu, ze skla-
dala si? wdwczas na ni^, z jednej strony, latwiejsza do uchwycenia imigraeja le-
galna, koncz^ca si? przyjmowaniem prawa miejskiego, zwi^zana z reguly z po-
dejmowaniem dzialalnosci kupieckiej lub rzemieslniczej, zawieraniem maizenstw
czy naplywem uezniow na nauk? zawodu lub zatrudnianiem czeladnikow z ze-
wn^trz w miejscowych warsztatach itp., z drugiej zas imigraeja nielegalna, przede
wszystkim osob, ktore iyly na marginesie feudalnego systemu spolecznego i nie
wyst?powa!y w zadnych oficjalnych rejestrach (Prusowie, ubodzy Polacy, robot-
nicy najemni, tragarze, zbiegowie ze wsi, w?drowni grajkowie, rozni wlocz?dzy,
zlodzieje, zebracy, prostytutki itp.).
20	E. Keyser, Die Herkunft, s. 550-551; M. Biskup, Ludnosd, w: Historia Gdanska, t. I (do
roku 1454), red. E. Cieslak, Gdansk 1985, s. 384.
21	K. Kasiske, Beitrage zur Bevolkerungsgeschichte Pommerellens im Mittelalter, Konigsberg/
Pr. 1942, s. 50,123,131; M. Biskup, Ludnote, s. 385-386.
22	B. Ristau, Stadtbewohner (тара).
23	E. Keyser, Die Herkunft, s. 555. Por. tez A. Czacharowski, Hitfeldowie - kupey i politycy
w fredniowieeznym Toruniu, w: Personae - colligationes -facta, red. J. Bieniak i in., Torun 1991,
s. 193-200, H. Samsonowicz, Geografia powiqzan rodzinnych patryejatu gdanskiego w dredniowie-
czu, w: Venerabiles nobiles et honesti. Studia z dziejow spoleczenstwa Polski sredniowieeznej: pra-
ce ofiarowane profesorowi Januszowi Bieniakowi w siedemdziesiqtq roeznieg urodzin i czterdzie-
stopifciolecie pracy naukowej, red. A. Radziminski, A. Supruniuk, J. Wroniszewski, Torun 1997,
s. 319-325.
24	S. Gierszewski, Obywatele miast Polskiprzedrozbiorowe: studium zrddloznawcze, Warszawa
1973, s. 51.

4.3. Mieszczanstwo
443
Najwi?cej informacji zachowato si? о naplywie do miast pruskich przedsta-
wicieli warstwy wyzszej, czyli bogatego kupiectwa. Jak juz wspominano, w §re-
dniowieczu w znacznej cz?sci rekrutowalo si? ono z Lubeki oraz przede wszystkim
z terenow Westfalii. Swiadczy о tym m.in. fakt, ze na przyklad w Toruniu w$r6d
miejscowego patrycjatu Westfalczycy byli nawet liczniejsi niz wszyscy razem po-
zostali przedstawiciele tej grupy spolecznej, pochodz^cy z terenu paiistwa zakon-
nego, Pomorza i Sl^ska. Ludzie zaliczani do tej grupy, a wywodz^cy si? z West¬
falii, przewazali w latach 1300-1400 (33 osoby) rowniez nad osadnikami
przybywaj^cymi do Torunia z innych prowincji niemieckich, np. z lUryngii
(1 osoba), Hesji (1 osoba), Nadrenii (2 osoby), czy Holsztynu (2 osoby)25.
Osiedlaj^cy si? w Toruniu Westfalczycy - podobnie jak to bylo w przypadku
Gdanska i Elbkjga - wywodzili si? w tym czasie przede wszystkim z obszaru
tzw. Hellweg, starej drogi l^cz^cej Ren z Wezer^, glownie z Soestu i Dortmun-
du. Udowodnit to m.in. Karl-Otto Ansehl, autor znanej monografii о toruAskim
handlu i kupiectwie ok. 1370 r., ktory zidentyfikowal ponad 20 rodzin pocho-
dz^cych posrednio lub bezposrednio z pierwszej z wymienionych miejscowoSci
(m.in. von Allen, Bycoin, Kywe, von Linden, von Loo, Rebber, Toddinchusen,
Wale). Zblizone rezultaty daly jego badania dotycz^ce kupcow wywodz^cych si?
z Dortmundu (von Datteln, von Hengstenberg, Kammenata, von Ponte, von
Putten i in.)26.
Dopiero po 1411 r. - w wyniku wzrostu pozycji ekonomicznej i spolecznej
cz?sci nowych obywateli, w tym pochodzenia polskiego - doszlo do pewnych
zmian w strukturze tej grupy ludnosci miast pruskich. Na przyklad w Toruniu
pojawil si? m.in. Szymon Belkaw, ktory przybyl do miasta z Polski przed 1434 r.
i dzi?ki ozenkom z kobietami wywodz^cymi si? z miejscowego patrycjatu oraz
wlasnej przedsi?biorczosci w stosunkowo krotkim czasie awansowat najpierw do
tawy, a potem rady27. Rowniez w Gdansku w tym czasie obserwuje si? naplyw,
zwtaszcza z Nadrenii i Westfalii, szeregu nowych ludzi, ktorzy dali pocz^tek naj-
wybitniejszym rodzinom patrycjuszowskim z tego miasta (Niederhof, Giese, Fer-
ber, Suchten i in.)28.
Jak juz wspominano, w omawianych osrodkach miejskich zachowalo si? r6w-
niez sporo sredniowiecznych przekazow dotycz^cych migracji do nich przed-
stawicieli pospolstwa, szczegolnie mistrzow i czeladnikow. Wyniklo to m.in.
z faktu, ze kazdy mistrz chc^cy prowadzic warsztat w tych miastach musial uzy-
skac najpierw prawo miejskie. Pocz^tkowo duz^ rol? wsrod nich odgrywali przy-
bysze z Niemiec (Dortmund, Liineburg), chociaz z czasem sytuacja ta ulegla
25	TD, s. 16; T. Penners, Untersuchungen, s. 64; K.-0. Ansehl, Thoms Seehandel und Kauf-
manschaft urn 1370, Marburg 1961, s. 121-125; T. Jasinski, Imigracja westfalska do Prus w okre-
siepdznego Sredniowiecza (XIII-XVw.), w: Niemcy - Polska w sredniowieczu, red. J. Strzelczyk,
Poznan 1986, s. 109.
26	K.-0. Ansehl, Thoms Seehandel, s. 115-120 n. Por. tez LSVCT, nr 505, 659 n.
27	K. Mikulski, Przestrzen i spoleczenstwo Tomnia od kohca XIV do poczqtku XVIII wieku,
Torun 1999, s. 155; Z.H. Nowak, Wokresie kryzysupahstwa krzyzackiego (1411-1454), w: Historia
Tbrunia, 1.1, s. 256; R. Czaja, Urzfdnicy miejscy Torunia do roku 1454, Torufi 1999, s. 196.
2K M. Biskup, Przemiany przestrzenne i demograflczne, w: Historia GdaAska, 1.1, s. 501.

Rozdzial IV. Spoieczenstwo
zmianie29. Na podstawie szcz^tkowo zachowanych archiwaliow wiadomo, ze na
przyklad w Toruniu w 1399 r. przybyli do miasta czeladnicy wywodzili si? juz
w wi?kszosci z ziem polskich (Koronowo, Poznan, Pyzdry) i Sl^ska (dwie osoby
z Nysy, po jednej z Wroclawia i Swidnicy), a tylko jeden pochodzii z terenu pan-
stwa krzyzackiego (Dziatdowo). Ludzie ci reprezentowali glownie rzemiosta me-
talowe (kowalstwo, konwisarstwo, nozownictwo i slusarstwo) oraz kolodziejstwo,
laziebnictwo i szewstwo30. Takze archiwalia z tego osrodka dotycz^ce nast?pnych
lat maj^ rownie niekompletny charakter. Na przykiad na zachowanych 65 analo-
gicznych listow z 1400 r. tylko 11 dowodnie dotyczy przybylych do miasta rze-
mieslnikow (czeladnikow). Przyw?drowali oni wowczas do Torunia rowniez przede
wszystkim ze Sl^ska (5 osob), z Czech (2 osoby), z Prus (2 osoby) oraz po jednej
osobie z Poznania i Wiednia31. Podobnie sytuacja ksztaltowala si? zapewne r6w-
niez w pozostalych miastach pruskich32.
4.3.2.	Struktura spoteczna
Roman Czaja
Mieszkancy miast panstwa zakonnego i terytoriow biskupich tworzyli zbioro-
wosc bardzo zroznicowanaj, w ktorej pozycja jednostki w hierarchii spolecznej
okreslona byla przez wiele czynnikow: status prawny i maj^tkowy, zawod, pocho-
dzenie etniczne i miejsce zamieszkania. Na zewn^trz hierarchiczna struktura
spoleczna byla widoczna w symbolach statusu, takich jak str6j, miejsce w koscie-
le czy w procesji, wystawnosc uroczystosci rodzinnych, udzial w zabawach.
Podstawowym czynnikiem roznicuj^cym mieszkancow miast bylo posiadanie
prawa miejskiego, czyli podzial na obywateli i mieszkancow. Tylko ta pierwsza
grupa mogla korzystac z przywilejow wynikaj^cych z przynaleznosci do komuny
tniejskiej, a wi?c posiadac nieruchomosc, sprawowac urz?dy miejskie, prowadzic
samodzieln^ dzialalnosc zawodow^ (rzemieslnicv i kupcy). W duzych miastach
pruskich osoby posiadaj^ce prawo miejskie stanowily okolo 50% mieszkancow.
Z pewnosci^ ich udzial byt wi?kszy wsrod mieszkancow malych miast33.
29	S. Herbst, Torunskie cechy rzemieslnicze. Zarys przeszlosci, Torun 1933, s. 68. Szerzej na
en temat zob. K. Schulz, Identitat im Handwerk des spatmittelalterlichen Thom, w: Standische
ind religiose Identitaten in Mittelalter undfruher Neuzeit, hrsg. v. S. Kwiatkowski, J. Mattek, Torun
1998, s. 131-146; idem, Handwerkerwanderungen und Neubiirger im Spatmittelalter, w: Neubiirger
m spaten Mittelalter; Migration und Austausch in der Stadtelandschaft des alten Reiches, Berlin
1002, s. 448-454.
30	J. Tandecki, Struktury administracyjne i spoleczne oraz formy zycia w wielkich miastach Prus
irzyzackich i Krdlewskich w sredniowieczu i na progu czasdw nowozytnych, Torun 2002, s. 134.
31	Ibidem.
32	R. Czaja, T. Nawrolski, Pierwotny Elblqg, s. 108; Z.H. Nowak, Dzieje Chelmna do konca
(VIII w., w: Dzieje Chelmna, s. 79 n.
33	A. Czacharowski, Ze studidw nad strukturq spolecznq mieszczanstwa toruiiskiego na prze-
omie XIV/XV wieku, AUNC, Historia, z. 9,1973, s. 89-97.

4.3. Mieszczanstwo
445
Zroznicowanie spoteczne ludnosci miejskiej w Prusach dobrze odzwierciedla
dyskutowana na zjazdach stanowych w 1431 i 1433 r. taryfa podatkowa, w ktdrej
obci^zenia podatkowe nalozono na mieszczan w zaleznosci od miejsca w hierar-
chii spolecznej, okreslonego przez zawod, udzial we wiadzy i posiadanie nieru¬
chomosci. Na szczycie drabiny spolecznej znajdowala si? warstwa kupiecka, skla-
daj^ca si? z dwoch grup. Na pierwszym miejscu wymieniono w taryfie tzw.
„najzamozniejszych obywateli”, do ktorych nalezy zaliczyc grup? patrycjuszy, czyli
bogatych kupcow sprawuj^cych wladz? w miescie. Drug^ grup? tworzyli pozosta-
li przedstawiciele warstwy kupieckiej i browarnicy. Na trzecim miejscu w taryfie
celnej wymieniono „pospolitych obywateli” i rzemieslnikow tworz^cych warstw?
sredni^, niekiedy zwan^ pospolstwem. Wsrod rzemieslnikow wprowadzono roz-
roznienie na tych, ktorzy posiadaj^ wlasne domy, i na mieszkaj^cvch w pomiesz-
czeniach wynajmowanych. Do warstwy najnizszej zaliczono tzw. „ludzi luznych”,
czyli pracownikow najemnych i dniowkowych, uczniow cechowych, ludnosc przed-
miejsk^, przy czym wsrod mieszkaj^cych poza murami miejskimi budnik6w
i ogrodnikow wyrozniono posiadaj^cych wlasne nieruchomosci i tych, ktorzy dzier-
zawili ogrody i budy34. Trojdzielny model spolecznosci miejskiej widoczny jest
takze w pochodz^cych z XV w. zarz^dzeniach dotycz^cych ubiorow i wystawnoSci
wesel, ktore wprowadzaly podzial na kupieck^ warstw? kierownicz^ i rzemieSl-
nicze pospolstwo. W przepisach tych uwzgl?dniono tylko obywateli miasta, a wi?c
pomijaly one grup? najnizsz^35. Pozycja spoleczna mieszczan zalezala takze od
kategorii miasta, gdyz odpowiednio wyzszy status przyznawano poszczegolnym
grupom spolecznym w duzych miastach niz w malych.
W wielkich miastach pruskich warstwa wyzsza stanowila szacunkowo od 12%
do 18% mieszkancow. Nalezeli do niej glownie kupcy i browarnicy, a takze wla-
sciciele statkow i szyprowie. Pod wzgl?dem maj^tkowym grupa ta znacznie prze-
wyzszala rzemieslnikow. Przeci?tny dochod roczny kupca w miastach hanzeatyc-
kich ponad dziesi?ciokrotnie przewyzszal dochod rzemieslnika. О przewadze
maj^tkowej warstwy najzamozniejszej swiadczy fakt, iz w Starym Miescie Elbl^gu
jej czlonkowie stanowili w 1417 r. tylko 11% mieszkancow, posiadali jednak az
45% nieruchomosci miejskich, a w Starym Miescie Toruniu w pol. XV w. 2,5% naj-
bogatszych mieszkancdw placilo 58% wartosci podatku. Dobra koniunktura han-
dlu hanzeatyckiego tworzyla w XIV w. podstawy dobrobytu maj^tkowego dla
stosunkowo licznej warstwy kupieckiej, licz^cej w Starym Miescie Toruniu
ok. 220-250 osob, w Starym Miescie Elbl^gu - ok. 140, a w Giownym Miescie
Gdansku ponad dwukrotnie wi?cej. Zaznaczaj^cy si? od pocz. XV w. kryzys han-
dlu hanzeatyckiego sprawit, iz w Toruniu i Elbl^gu widoczny jest wsrod warstwy
kupieckiej proces narastaj^cego zroznicowania maj^tkowego36. Zjawisko polary-
zacji maj^tkowej w mniejszym stopniu dotkn?lo kupcow gdanskich, ktorzy w wa-
34	ASP I 406, 441; zob. J. Sarnowsky, „Land und Stadte”. Ansatzen zu einer Sozial- und
Wirtschaftsgeschichte Preufiens im 14. und 15. Jahrhundert, BGW, Nr. 15: 1997, s. 37 n.
35	ASP 1 363, s. 472; II 244, s. 363; 383, s. 621; 410, s. 671; V 263, s. 679.
VI6 a. Czacharowski, Ze studidw, tab. 2; K. Mikulski, Przestrzeii i spoteczeAs two, s. 77, 159;
R. Czaja, Socjotopografla, s. 44,46.

446
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
runkach kryzysu gospodarczego strefy baltyckiej, wykorzystuj^c lepsze polozenie
geograficzne, zdolali powi?kszyc swoj$ przewag^ ekonomiczn^ nad pozostalymi
miastami pruskimi.
W obr?bie warstwy kupieckiej w ci^gu XIV w. wyksztalcifa si? w cz?sci miast
pruskich oljgarchiczna grupy rz^dz^ca, stanowi^ca od 3% do 6% ogolu miesz-
kancdw, ktora uzyskala decyduj;jcy wpiyw na sklad osobowy rad miejskich. Zgod-
nie z prawem chelminskim do rady mogla zostac wybrana osoba b?d^ca obywa-
telem miasta, ciesz^ca si? nieposzlakowan^ opinio i przestrzegaj^ca wilkierzy
miejskich. Prawo dopuszczalo wi?c do udzialu w radzie takze rzemieslnikow,
w praktyce jednak juz w койси XIII w. decyduj^cy wpiyw na rz^dy w miescie
uzyskaty najbogatsze rody kupieckie. Blizsze rzeczywistemu ukladowi stosunkow
spolecznych w tej kwestii bylo prawo lubeckie, ktore wykluczalo z udzialu w ra¬
dzie rzemieslnikow37. Najsilniej proces monopolizowania skladu rady przez rody
kupieckie i zwicjzane z nim zjawisko zamykania si? grupy rzqdz^cej zaznaczyl si?
w Starym Miescie Elbl^gu, Starym Miescie Toruniu i Chelmnie. Natomiast grupa
rz^dz^ca Gdanska i Krolewca wyrozniala si? wsrod miast pruskich najwi?kszym
stopniem mobilnosci38.
Do warstwy sredniej zaliczato si? ok. 'A mieszkancow duzych miast. Osoby
do niej nalez^ce posiadaly prawo miejskie, a glownym zrodlem ich utrzymania
byly zawody rzemieslnicze. W ci^gu XV w., w okresie niekorzystnej koniunktury
handlowej, w Toruniu i Elbl^gu zaznaczyl si? stopniowy wzrost pozycji maj^tkowej
rzemieslnikow, czego wyrazem byl rosn^cy udzial przedstawicieli tej grupy wsrod
wlascicieli nieruchomosci39. W miastach na prawie chelminskim udzial rzemiesl¬
nikow w sprawowaniu wladzy ograniczal si? do pelnienia funkcji lawnika.
Najliczniejsz^ grup? mieszkancow duzych miast pruskich stanowil plebs, do
ktorego zaliczala si? ponad polowa ludnosci. Przynaleznosc do tej grupy okreslal
brak prawa miejskiego oraz niestabilna pozycja ekonomiczna. Jej struktura we-
wn?trzna byla jednak bardzo zroznicowana, gdyz zaliczali si? do niej zarowno
pracownicy dniowkowi, ogrodnicy i budnicy, czeladnicy i uczniowie cechowi, jak
i margines spoleczny40.
Spoleczenstwo malych miast charakteryzowalo si? znacznie mniejszym, niz
mialo to miejsce w duzych miastach, zroznicowaniem maj^tkowym. Wprawdzie
wsrod ich mieszkancow spotykamy pojedyncze osoby wyrozniaj^ce si? znacznym
maj^tkiem, pochodz^cym glownie z dzialalnosci handlowej, lichwy, posiadlosci
ziemskich i browamictwa, jednak zdecydowan^ wi?kszosc stanowili przedstawi-
37	Prawo Starochelminskie 1584 (1394), red. W. Maisel, Z. Zdrojkowski, Ifeksty Pomnikow
Prawa Chelminkiego w przekladach polskich, nr 2, Torun 1985, s. 34 n; Urkundenbuch der Stadt
Liibeck, Bd. I, Liibeck 1843, nr 4.
38	K. Mikulski, Elity wladzy wielkich miast pruskich w Xlll-XVIll wieku, w: Genealogia. Rola
zwiqzkdw rodzinnych i rodowych wzyciu publicznym w Polsce sredniowiecznej na tie pordwnawczym,
red. A. Radziminski, J. Wroniszewski, Torun 1996, s. 321 i tab. 5; R. Czaja, Ze studidw nad
ksztaltowaniem sip grup rzqdzqcych w miastach nadbaltyddch w fredniowieczu, RDSiG, t. 64: 2004,
s. 79-99; J. Tandecki, Struktury administracyjne, s. 69.
39	K. Mikulski, PrzestrzeA i spoleczenstwo, s. 175; R. Czaja, Socjotopografia, s. 50 n.
40	J. Thndecki, Struktury administracyjne, s. 74.

4.3. Mieszczanstwo
447
ciele zawod6w rzemieslniczych, a takze osoby utrzymuj^ce si? z zaj?6 rolniczych.
Grupy rz^dz^ce malych miast skladaly si? glownie z rzemieslnikow i generalnie
nie widac w nich tendencji do spoiecznego zamykania si?, chociaz w cz?$ci ma-
iych miast niektore rodziny przez kilka pokolen mialy swoich przedstawicieli
w radzie miejskiej. Szczegolny charakter posiadata grupa rz^dz^ca miasta Mal-
borka, w ktorej cz?sc czlonkow zawdzi?czata swoj^ wysokq pozycj? spolecznq
zakonowi krzyzackiemu41.
4.3.3.	Struktura etniczna
Spoleczenstwo miejskie panstwa zakonnego posiadato rowniez zr6znicowan$
struktur? etniczn^. Oprocz mieszczan pochodzenia niemieckiego, ktorzy przewa-
zali w grupach rzqdz^cych i w warstwie sredniej, miasta zamieszkiwata r6wnie£
ludnosc siowianska (pomorska i polska) oraz pruska. W 1. pot. XV w., wobec
malej^cego naplywu osadnikow z krajow niemieckich, w miastach potozonych
blizej granicy z Polsk^ stopniowo zacz^t si? zwi?kszac udziat ludnoici stowiaA-
skiej. Na pocz. XV w. w Toruniu Polacy stanowili ok. 20% mieszkancdw przed-
miesc i ok. 6,5% ludnosci mieszkaj^cej w obr?bie murow. W tym samym czasie
w Chetmnie udziat mieszkancow pochodzenia polskiego wsrod ludnosci miasta
wynosit 10% i ok. 30% wsrod ludnosci przedmiejskiej. Od lat 30. XV w. w obu
miastach wyraznie wzrosta liczebnosc Polakow oraz ich status maj^tkowy. W la-
tach 50. stanowili oni ok. 23% ludnosci miejskiej Torunia i ok. 50% mieszkahcdw
przedmiesc. W Chetmnie w obr?bie murow mieszkalo do 27% Polakow, a na
przedmiesciach stanowili oni ok. 52% ogotu mieszkancow42.
Ludnosc pochodzenia slowianskiego mieszkala takze w Gdansku i Elbl^gu,
na со wskazujg zarowno nazwiska i imiona, jak i wzmianki о polskich kapelanach
przy kosciolach parafialnych. W duzych miastach (Elbl^g, Gdansk, Chelmno)
ludnosc polska dominowala wsrod rybakow, ktorzy wspolnie zamieszkiwali przed-
miescia. Ludnosc pruska w Starym Miescie Elbl^gu stanowila ok. 3%, nieco wi?-
cej w Nowym Miescie Elbl^gu, gdzie kilku jej przedstawicieli zasiadalo nawet
w radzie miejskiej.
Ze wzgl?du na brak odpowiednich zrodel trudny jest do ustalenia sklad et-
niczny mieszkancow malych miast. Na podstawie zachowanych przekazow mozna
sqdzic, iz w miasteczkach pomorskich i ziemi chelminskiej niemieccy mieszczanie
przewazali wsrod grupy rz^dzgcej, natomiast ludnosc siowianska dominowala
w warstwie sredniej i nizszej43. Proces wzrostu znaczenia ludnosci polskiej w tych
regionach zaznaczyl si? w XV w. W tym czasie zwi?kszyl si? takze naplyw lud-
nosci polskiej do miast potozonych w potudniowej cz?sci Prus wlasciwych.
Miejscowa ludnosc pruska miala wi?kszy udziat wsrod mieszkancdw Kr61ew-
ca (Stare Miasto Krolewiec, Lipnik, Knipawa) i malych miast pruskich. Przypusz-
41	W. Dtugok?cki, Elita wladzy miasta Malborka w iredniowieczu, Malbork 2004, s. 54.
42	K. Mikulski, Struktura etniczna, s. 113,117,119; T. Jasirtski, Przedmieicia, s. 73,75.
43	F. Benninghoven, Das Stadtbuch von Schwetz 1374-1454, ZfO, Bd. 21:1972, H. 1, s. 46 n.

448
Rozdzial IV. Spoieczenstwo
czac mozna, ze w 2. pot. XV w. ludnosc Lipnika skladata si? w 42% z Niemcow,
w 40% z Prusow, w 9% z Litwinow i Tatarow, w 2% z przybyszow ze Skandyna-
wii oraz w 7% z osadnikow z Inflant, Polski i Czech44.
4.3.4.	Konflikty wewn^trzne
Zjawiskiem typowym dla poznosredniowiecznych miast byty konflikty we-
wn?trzne wynikaj^ce z rywalizacji о wtadz? oraz z uwarunkowan ekonomicznych.
W Prusach, ze wzgl?du na stosunkowo silnq wtadz? terytorialn^ oraz niewielk^
liczb? duzych miast, dose rzadko, w porownaniu z innymi regionami Hanzy, do-
chodzito do wybuchu walk wewn?trznych. Pierwsze informaeje о sporach mi?dzy
radami wielkich miast pruskich a pospolstwem pochodzq z lat 40. XIV w.
W 1345 r. biskup warminski, rozstrzygaj^c spor rady Starego Miasta Braniewa
z gminq, poparl postulaty odsuni?tej od wladzy warstwy sredniej, przywrocit kom-
peteneje zgromadzenia obywateli w zakresie wyboru rajeow i uniewaznil wcze-
sniejsze wybory do rady, dokonane bez zgody ogotu mieszczan, oraz zobowujzat
nowo wybranych rajeow do ztozenia przysi?gi wiemosci i postuszenstwa. Rosnq-
cych aspiraeji wladezyeh rady miejskiej dotyezyt rowniez konflikt, ktory w 1346 r.
wybuchl w Glownym Miescie Gdansku. Wielki mistrz, rozstrzygajqc ten spor,
standi jednak po stronie gdanskiej grupy rz^dz^cej i w swoim wyroku potwierdzit
prawo rady do pobierania renty gruntowej od placow pod budow? spichrzow oraz
prawo do wykupu parcel miejskich i terenow w granicach patrymonium w przy-
padkach, gdy wymagat tego interes miasta45.
Na wi?ksz^ skal? konflikty spoleczne pojawity si? w miastach pruskich
w 2. pol. XIV w., a ich glown^ przyczynq stato si? polozenie czeladnikow, ktorych
status ekonomiezny i spoteezny, ze wzgl?du na trudnosci w osi^gni?ciu samo-
dzielnej pozycji zawodowej i zalozeniu wlasnego warsztatu, zblizal ich do pra-
cownikow najemnych46. W 1385 r. doszto w kilku duzych miastach pruskich
(Torun, Chetmno, Gdansk) do wystcjpien czeladnikow, glownie kowalskich, prze-
ciw mistrzom i wspieraj^cym ich radom miejskich. Wtadze zakonne rowniez w tym
sporze stan?ty po stronie wtadz miejskich i w 1385 r. wielki mistrz zakazal odby-
wania narad cechowych bez udziatu rajeow. Swiadectwem konfliktow о wtadz?
44	D. Heckmann, Zuwanderung und Integrationsprobleme in Konigsberg in Mittelalter und
friiher Neuzeit, w: Probleme der Migration und Integration im Preussenland vom Mittelalter bis zum
Anfang des 20. Jahrhunderts, hrsg. v. K. Militzer, Tagungsberichte der Historischen Kommission
fiir Ost- und Westpreussische Landesforschung, Bd. 21, Marburg 2005, s. 78; о problemach
metodologicznych badan nad struktunj etniczn^ zob. H. Boockmann, Zur ethnischen Strukturder
Bevolkerung deutscher Ostseestadte, w: idem, Wege ins Mittelalter. Historische Aufsatze, Munchen
2000, s. 123-132.
45	P. Buchholz, Braunsberg im WandelderJahrhunderte, Braunsberg 1934, s. 17 n.; P. Simson,
Geschichte der Stadt Danzig, Bd. IV: Urkunden bis 1626, nr 82, Danzig 1918; M. Biskup, Pod
panowaniem krzyzackim - od 1308 r. do 1454, w: Historia Gdanska, 1.1, s. 355.
46	J. Tkndecki, Struktury administracyjne, s. 82 n.; E. Cie61ak, Walk! ustrojowe, s. 110.

4.3. Mieszczanstwo
449
w miescie jest skarga, ktor^ na pocz. XV w. cechy chelminskie przedlozyty wiel-
kiemu mistrzowi, oskarzaj^c chelminsk^ rad? о zawtaszczenie maj^tku miejskie-
go i naduzycia finansowe47. Pogarszajqca si? sytuacja gospodarcza oraz wprowa-
dzona przez wfadze zakonne reforma monetarna doprowadziiy w Glownym
Miescie Gdansku w 1416 r. do rewolty rzemieslnikow, wspieranych przez cz?§6
kupcow i browamikow, przeciw radzie. Bezposredni^ przyczyn^ tego konfliktu
byly wprawdzie przeslanki ekonomiczne, jednak skierowany on by! przede wszyst-
kim przeciw zmonopolizowaniu rzqdow nad miastem przez patrycjat kupiecki.
Rowniez i w tym sporze wladca terytorialny udzielil pelnego poparcia radzie
miejskiej48. Bardziej zlozony charakter mialy konflikty wewn?trzne, do ktdrych
dochodzilo w miastach pruskich w okresie wojny trzynastoletniej, gdyz problemy
ekonomiczne i walka о wladz? Iqczyly si? w nich ze stosunkiem elit rz^dzqcych
do zakonu krzyzackiego. W styczniu 1454 r. pospolstwo Nowego Miasta Tbrunia
wykorzystaio wsparcie Zwi^zku Pruskiego i doprowadzilo do wyp?dzenia sprzy*
jajqcej Krzyzakom rady miejskiej. Postulaty przedlozone przez cechy nowo*
miejskie radzie Starego Miasta Torunia w czasie rokowan nad pot^czeniem obu
miast wskazujq, iz wybuch rewolty nie wynikal tylko z przeslanek politycznych,
lecz przede wszystkim z d^zen pospolstwa do uzyskania trwalego wplywu na wia-
dz? w miescie. Podatki nadkladane w zwi^zku z rosn^cymi kosztami wojny prze¬
ciw Zakonowi staly si? bezposredni^ przyczynq wybuchu buntu przeciw radzie
w Toruniu we wrzesniu 1456 r. Celem rewolty bylo cofni?cie ustaw podatko-
wych, odsuni?cie od wladzy grupy rz^dzqcej oraz poddanie miasta zakonowi
krzyzackiemu. W tym samym czasie do podobnej rewolty przeciw radzie doszlo
w Gdansku, gdzie na czele zbuntowanych cechow standi Martin Kogge. Powstafi-
cy planowali obalenie starej i wybor nowej rady oraz wydanie miasta w r?ce krzy-
zackich zaci?znych49.
4.3.5.	Tozsamosc spofeczna mieszczanstwa pruskiego
W sredniowiecznych miastach pruskich nie doszlo do wyksztalcenia si? jed-
nolitej tozsamosci spolecznej. Zroznicowanie zawodowe i ekonomiczne, rozny
status prawny oraz roznice w pochodzeniu terytorialnym sprawialy, iz poszcze-
golne grupy spoleczne cechowaly rozne identyfikacje spoleczne. W pocz^tkowej
fazie rozwoju duzych miast pruskich dominuj^ce znaczenie w tozsamosci warstwy
kupieckiej miala identyfikacja ze wspolnotq kupcow hanzeatyckich oraz z rodzin-
nym miastem. W 1. pol. XV w. coraz wi?kszq rol? w swiadomosci spolecznej
kupcow zacz?!a odgrywac pruska tozsamosc terytorialna, czyli identyfikacja z kra-
47	R. Czaja, Spdr cechdw, s. 327-338; J. Tkndecki, Struktury administracyjne, s. 82 n.
48	M. Biskup, Pod panowaniem krzyzackim, s. 556 n.; E. CieSlak, Walki ustrojowe, s. 166 n.
49	M. Biskup, U schytku Sredniowiecza i w poczqtkach odrodzenia (1454-1548), w; Historia
ч 'Torunia, t. II, cz. 1, Thru ft 1992, s. 11, 30 n.; E. Ciefllak, Walki ustrojowe, s. 272 n.; J. Zdrenka,
Gldwne, Stare i Mlode Miasto GdaAsk, s. 165 n.

450
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
jem. Podstaw? jej uksztaltowania tworzyty m.in. zjazdy krajowe miast oraz fakt,
iz na zjazdach hanzeatyckich delegaci miast pruskich wyst?powali jako przedsta-
wiciele ziemi pruskiej. W 1. pot. XV w. wsrod elit rzqdzqcych Torunia i Chelmna,
obok identyfikacji z rodzinnym miastem i krajem, pojawia si? rowniez tozsamosc
regionalna, ktora wyksztatcila si? na bazie wspolpracy rycerstwa ziemi cheimin-
skiej i miast w ramach opozycji stanowej. Waznymi elementami identyfikacji
z ziemi^ chelminsk^ staty si? przywilej chelminski oraz oparta na nim tradycja
wspolnoty mieszczan i rycerstwa w czasie podboju kraju i walk z Prusami. Kryzys
handlu hanzeatyckiego i zmonopolizowanie przez Gdansk w 1. pot. XV w. roli
posrednika w handlu mi?dzy panstwem zakonnym a Zachodem sprawily, iz kupcy
pruscy w coraz mniejszym stopniu identyfikowali si? ze wspolnoty hanzeatyck^.
Nawet tozsamosc kupiectwa i elit rzqdz^cych Gdanska, aktywnie angazuj^cych
si? w tym czasie w polityk? Hanzy i handel hanzeatycki, okreslona byta glownie
przez lokalnjj tradycja historycznq. Niezaleznie od identyfikacji ze wspolnotami
ponadlokalnymi podstawowe znaczenie dla wi?kszosci mieszczan miala identyfi-
kacja z ojczystym miastem. Ten typ tozsamosci szczegolnie widoczny by! w Chelm-
nie, ktoremu, w przekonaniu jego mieszkancow, przyslugiwal status glownego
miasta w panstwie zakonnym50.
W ramach spolecznosci miejskiej poszczegolne jednostki opieraly swojq toz¬
samosc spoleczn^ na identyfikacji z rodzin^, grup^ zawodowq czy bractwem re-
ligijnym. Szczegolnie wyraznie swoj^ odr?bn^ tozsamosc zaznaczaly grupy rz^-
dzqce wielkich miast pruskich. Duzy wplyw na wyroznienie si? elit rz^dz^cych ze
spolecznosci miejskiej wywarly Dwory Artusa i zwi^zane z nimi elitarne bractwa.
Wspolnot? grupy rz^dz^cej wzmacniaty organizowane w ramach bractw sw. Je-
rzego lub w ramach rady miejskiej korporacyjne formy dewocji. Generalnie jed-
nak w zakresie zycia religijnego patrycjat miejski wyrozniat si? d^zeniem do pry-
watyzacji i indywidualizacji. Wyrazem ekskluzywizmu spolecznego grup rz^dz^cych
byly rowniez uczty organizowane przez rady miejskie51.
50	R. Czaja, Tozsamosc mieszczanstwa hanzeatyckiego w sredniowieczu, w:Aetas media - aetas
modema. Studia ofiarowane profesorowi Henrykowi Samsonowiczowi w siedemdziesiqtq rocznicf
urodzin, red. H. Manikowska, A. Bartoszewicz, W. Fatkowski, Warszawa 2000, s. 182-191; Z. Kru-
szelnicki, Historyzm i kultprzesziosci w sztucepomorskiej XVI-XVIII wieku, Warszawa-Poznan-To-
гий 1984, s. 10 n.
51	E. Pilecka, Sredniowieczne Dwory Artusa w Prusach. Swiadectwo ksztaltowania sif nowej
iwiadomoSci mieszczahskiej, Torun 2004, passim; R. Czaja, Ze studidw, s. 79-99; idem, Uczty rady
miejskiej w fredniowiecznym Elblqgu, w: Archaeologia et Historia Urhana, red. R. Czaja, G. Na-
wrolska, M. R?bkowski, J. Tandecki, Elblqg 2004, s. 263-268.

4.4.	Rycerstwo-szlachta
Stawomir Jozwiak
4.4.1.	Rycerstwo-szlachta do wybuchu wojny
trzynastoletniej
4.4.1.1.	Ksztaltowanie si? nowych elit rycerstwa
i ich najwazniejsi reprezentanci
Od pocz. 2. dekady XV w. w panstwie krzyzackim w Prusach zacz?li docho-
dzic do gtosu przedstawiciele nowych rodzin rycerskich, о szerszych horyzontach,
realizuj^cy w zmienionych warunkach zarowno polityczne czy gospodarcze aspi-
racje swojej grupy spotecznej, jak rowniez i wlasne ambicje. W tym czasie szcze-
golnie znacz^c^ pozycj? osi^gn^li reprezentanci dwoch rodow: von Legendorf
(Mgowskich) i von Baysen (Bazynskich).
Najwybitniejszym przedstawicielem pierwszej z tych rodzin byl na przel.
XIV i XV w. Dietrich von Legendorf. Jego trzynastowieczni przodkowie byli
Prusami wiemymi Zakonowi. Najnowsze badania wskazuj^ na to, ze jego pra-
dziadem by! najprawdopodobniej zyj^cy na przei. XIII i XIV w. Otto I Pffl,
protoplasta innych znacz^cych rodzin rycerskich z obszaru panstwa krzyzackie-
go - von Pfeilsdorf (Pilewskich z Pilewic) i Maul. Dziadem Dietricha byl wla-
sciciel cz?sci Mgowa w ziemi chelminskiej (inny dzial w tej wsi przynajmniej od
2. pol. XIV w. nalezal do przedstawicieli slynnego rodu Stangonow)1 Hugo
(Hojko) Legendorf, ktory w 1336 r. otrzymal rowniez od biskupa chelmiAskie-
go Ottona nadanie 50 lanow na prawie chelminskim w Truszczynach (na polu-
dniowy wschod od Lubawy). Ojcem Dietricha byl, wzmiankowany w 1377 r. jako
rycerz pasowany, Otto von Legendorf. Co ciekawe, nie wiadomo, czy opr6cz
czfsci Mgowa i - jak si? wydaje - cz?sci Truszczyn Dietrich posiadal jakie§ inne
wlasnosci ziemskie. Bye moze tak, gdyz po raz pierwszy w znanych zrodlach byl
1	Ci przedstawiciele Stangon6w r6wnicz pisali si? „von Legendorf”, со wywotalo caty szereg
nieporozumien w starszej literaturze przedmiotu w kwestii rozr6znienia reprezentant6w obu tych
rod6w.

452
Rozdiial IV. SpoteczcAstwo
on wzmiankowany w 1392 r. wsrod lennikow diecezji pomezanskiej, choc nie
wiadomo, jakimi dobrami tam dysponowat i czy nabyl je sam czy tez przej^l je
po ojcu lub po matce2. Warto tu jednak zauwazyc, ze Dietrich nie rozporz^dzal
z pewnosci^ maj^tkiem rz?du setek lanow, lecz raczej paroma dobrze zagospo-
darowanymi wsiami lub ich dzialami. Swojq karier? polityczn^ zawdzi?czal wier-
nej postawie wobec Krzyzakow. W 1394 r., w czasie wyprawy wojennej na Litw?,
zostal pasowany na rycerza. Znal z pewnosci^ j?zyk polski, a prawdopodobnie
takze inne j?zyki, со pozwolilo wladzom zakonnym angazowac go w liczne po-
selstwa i misje dyplomatyczne oraz rokowania finansowe poza granicami kraju.
Byl na Litwie (1398-1399, 1402, 1408), w Anglii (1409-1410, 1411), w Danii
(1415) i w Lubece (1418). Przede wszystkim jednak oddawat Krzyzakom uslugi
dyplomatyczne w licznych rokowaniach z Polsk^ i Litw^ w latach 1412, 1416,
1418,1423 i in. Miarq szczegolnego zaufania, ktorym Dietrich cieszyl si? u wladz
zakonnych, jest fakt, ze w 2. dekadzie XV w. pozwolily mu one wybudowac
dom w zamku malborskim, zlokalizowany mi?dzy zamkiem wysokim a wewn?trz-
n$ (poludniow^) cz?sciq muru obronnego, w samym srodku warowni3. Zmarl
krotko po 1425 r., przezywszy zon? i syna4.
Pewne podobienstwa daje si? zauwazyc w przebiegu kariery najwybitniejsze-
go chyba przedstawiciela rycerskiego rodu Bazynskich (von Baysen) - Jana. Jego
przodkowie pod koniec XIII w. przybyli do Prus z Lubeki. Ich wsi^ rodow^ staly
si? Bazyny (Baysen, 32 km na poludniowy wschod od Braniewa) na obszarze
wladztwa terytorialnego biskupow warminskich. Jednak w ci^gu nast?pnych pra-
wie stu lat zaden z nich nie wybil si? ponad przeci?tnosc. Dopiero w 1382 r. po-
jawil si? w zrodlach Piotr Bazynski (von Baysen), ktory byl juz wtedy lawnikiem
rycerskiego sqdu ziemskiego w D^brownie. Byl on spowinowacony ze starym
rodem von Heselecht z Leszcza, od ktorego, zapewne drogq koligacji malzen-
skich, w nieznanym blizej czasie przej^l znacznq cz?sc dobr na tym obszarze.
W kazdym razie w 1397 r. Piotr Bazynski byl juz pasowanym rycerzem i wlasci-
cielem przynajmniej 7 wsi polozonych na wschod od D^browna. Co prawda, zgi-
n^l on wraz z dwoma synami z pierwszego malzenstwa w czasie wojny 1409-1411,
ale szczegoln^ pozycj? mieli w przysztosci osi^gn^c jego trzej synowie z drugiego
malzenstwa (z matki z nieznanego blizej rodu polskiego z ziemi dobrzynjskiej):
Jan, Scibor i Gabriel. Jan urodzil si? ok. 1390-1394 r. W czasie wojny schronil
si? w Malborku, gdzie zostal domownikiem (diener) wielkiego mistrza. Od 1412 r.
zacz^l si? dlugi okres jego podrozy zagranicznych. W latach 1412-1414 przebywal
w Anglii, natomiast od 1416 r. zdobywa! doswiadczenie na nieznanych blizej dwo-
rach europejskich. Mi?dzy 1419 a 1422 r. przebywal z pewnosci^ w Portugalii
u tamtejszego wladcy Jana I. Przez со najmniej poltora roku walczyl z Maurami
na obszarze dzisiejszego Maroka, gdzie za swoje zaslugi otrzymal od krola por-
2	OF 93, k. 96v-97; G. Biatunski, Rdd Prusa Kleca ze szczegdlnym uwzglednieniem rodziny
von Pfeibdorfdw-Pilewskich, Malbork 2006, s. 87 n.
3	ABMHK, s. 117 i n.; S. J6zwiak, J. Trupinda, Organizacja zycia na zamku krzyzackim
w Malborku w czasach wielkich mistrzdw (1309-1457), Malbork 2007, s. 317.
4	T. Borawska, Legendorf Dytrych, w: SBPN, t. 3, s. 39-40.

4.4. Rycerstwo-szlachta
453
tugalskiego pas rycerski. Nie wiadomo, ile jeszcze dworow objechaf Jan Bazynski,
w kazdym razie w Prusach znalazl si? z powrotem pod koniec lat 20. lub na po-
cz^tku lat 30. XV w. Z pewnosci^ jego obycie w swiecie, doswiadczenie politycz-
ne, znajomosc j?zykow i posiadane dobra sprawily, ze po swoim przyjezdzie iychlo
stal si? jednym z najwazniejszych przedstawicieli rycerstwa panstwa krzyzackiego
w Prusach, a jego postawa miata istotne znaczenie dla rozwoju wydarzen na tym
obszarze w pol. XV w. Okolo 1450 r. bracia Bazynscy byli w sumie wlascicielami
со najmniej 16 wsi polozonych w okolicach Elblqga, Kwidzyna, Ostrody, D^br6w-
na i Dzialdowa5.
Wazn^ rol? polityczn^ w stosunkach wewn?trznych w panstwie zakonnym,
zwlaszcza na przelomie lat 30. i 40. XV w., odgrywal rycerz pasowany Jan Ce-
genberg. Jego przodkiem byl przybyly najprawdopodobniej z Czech i osiadty
w ziemi chelminskiej w 2. pol. XIII w. rycerz Heinrich. Na pocz. XV w. r6d ten
byl juz rozprzestrzeniony na kilku obszarach panstwa krzyzackiego. Jan urodzit
si? ok. 1390 r. Na pocz. 2. dekady XV w. posiadal obok pomorskich Suchostrzyg
takze Cymbark (gniazdo rodowe) i Zaskocz w ziemi chelminskiej. Z czasem,
drog^ wymiany lub zakupow, jego stan posiadania nieznacznie si? powi?kszyl.
Bye moze za panowania wielkiego mistrza Michaela Kuchmeistra przez dluzszy
czas byl jego domownikiem (diener) w Malborku. Pod koniec lat 20. lub na pocz.
30. XV w. uzyskal godnosc chor^zego ziemi chelminskiej. W 1431 r., za wiern^
postaw? w czasie wojny z Polskq, wladze krzyzackie obdarzyly go pasem rycer-
skim. Od 1435 r. Jan Cegenberg zacz^l prowadzic ozywion^ dzialalnosc politycz-
щ, staj^c si? jednym z przywodcow opozycji wobec Zakonu. Pod koniec lat 30.
XV w. przyczyni! si? do odnowienia Towarzystwa Jaszczurczego, natomiast
w 1440 r. byl ze strony rycerstwa spiritus movens powolania Zwi^zku Pruskiego.
Potem jednak, ze wzgl?dow osobistych i ambicjonalnych, zacz^l coraz cz?§ciej
popadac w konflikty z innymi przywodcami organizaeji, a takze z miastami, w wy-
niku czego zaangazowat si? w dwuznaczn^ gr?, stawiajqc si? mi?dzy stanami
a wladzami krzyzackimi. Mimo to przynajmniej do poczqtku lat 40. XV w. Jan
odgrywal waznq rol? w politycznych dziejach Prus6.
Innymi przedstawicielami swego rodzaju „nowego” rycerstwa w panstwie za¬
konnym stali si? von Eulenburgowie. Ich pierwszy reprezentant, Botho, przybyl
do Prus jako zaci?zny krzyzacki na wojn? (1409-1411), w czasie ktorej, bye moze
za zaslugi oddane Zakonowi, dosluzyl si? pasa rycerskiego. Po tych wydarzeniach
zostal tu na stale i juz - jak si? wydaje - od wielkiego mistrza Heinricha von
Plauen otrzymal nadanie na prawie chelminskim wsi Dziki i prawdopodobnie
5	E. Schnippel, Ein Landgerichtsurteil aus dem 14. Jahrhundert, AM, Bd. 52:1916, s. 143-144,
152-153; R. Grieser, Hans von Baysen. Ein Staatsmann aus der Zeit des Niderganges der Ordens-
herrschaft in Preufien, Leipzig 1936, s. 8 n.; M. Biskup, Bazynski (Baysen) Jan, w: SBPN, t. 1,
s.	70-72; W. Paravicini, Zeitenwende. Edelleute aus dem Ordensland Preussen und Livland in
Westeuropa des 15. Jahrhunderts, w: Reich, Regionen und Europa in Mittelalter und Neuzeit. Fest¬
schrift fur Peter Moraw, hrsg. v. P.-L. Heinig, B. KrauB, Berlin 2000, s. 414-421.
6	M. Biskup, Jan Cegenberg, wspdltwdrca Zwiqzku Pruskiego (ok. 1390-1456), cz. I, ZTNT,
t.	15:1949, z. 1-2, s. 77-122; cz. II, ZTNT, t. 15:1949, z. 3-4, s. 27-75.

454
Rozdzia) ГУ. Spoleczenstwo
cz?sci Czapli w komturstwie swieckim. W latach 30. XV w. Botho nalezal juz do
w^skiego grona najbardziej znacz^cych przedstawicieli rycerstwa w skali calego
panstwa krzyzackiego. Do swojej smierci w pocz^tkach lat 40. XV w. byt wiemym
stronnikiem wladz zakonnych. Jego syn, Botho II, podobnie jak ojciec zachowy-
wal dystans wobec politycznych dzialan i postulatow Zwi^zku Pruskiego i caly
czas az do Smierci (w polowie lat 50.) opowiadal si? po stronie Zakonu7. Pocho-
dzenie von Eulenburgow (zaci?zni z Niemiec) i ich wierna postawa wobec Krzy-
zakow byly zapowiedziq pojawienia si? w Prusach juz w niedalekiej przyszlosci
„nowego” rycerstwa, wywodz^cego si? z grona zaci?znych. Szczegolnie wyraznie
objawito si? to po wojnie trzynastoletniej (1454-1466). Wowczas to przedstawi-
ciele rodu von Eulenburg mieli rowniez odegrac znacz^c^ rol? w ksztaltowaniu
stosunkow wewn?trznych na obszarze okrojonego terytorialnie wladztwa krzy¬
zackiego w Prusach.
Do grona najwi?kszych posiadaczy ziemskich w panstwie zakonnym w XV w.
zaliczali si? legitymujacy si? pruskim pochodzeniem von Sparweinowie (Sparwin).
Przedstawiciele tej z czasem bardzo rozgal?zionej rodziny (przez со istniej^ po-
wazne problemy z ustaleniem powi^zan genealogicznych jej czlonkow) pojawili
si? w zrodlach pod koniec lat 60. XIV w. Ich rodow^ wsi^ byta lez^ca na pogra-
niczu komturstw brandenburskiego i balgijskiego wies Sparwiny (Sperwienen) na
polnocny zachod od Cynt. Juz pod koniec XIV w. wtasnosci^ tej rodziny by! znaj-
duj^cy si? na tym obszarze, niemozliwy do blizszego okreslenia, kompleks dobr,
a takze niewielkie nadania w okolicach Krolewca, Itawy Pruskiej i K?trzyna.
W pocz. XV w. pojawil si? w zrodlach rycerz pasowany Martin von Sparwein,
jednak zaskakujgco niewiele о nim samym wiadomo. Trudno na przyklad wska-
zac, kto by! jego ojcem, gdyz w przekazach z epoki wymienia si? licznych m?skich
przedstawicieli tej rodziny. W latach 20. XV w. zwarte dobra ziemskie Sparwei-
now skupialy si? przede wszystkim w dwoch duzych kompleksach: na poludnie
od Ilawy Pruskiej (4 wsie) i przy miejscowosci rodowej na polnoc od Cynt (9 wsi).
W latach 30. i 40. XV w. liczne nadania od Zakonu otrzymal dodatkowo rycerz
pasowany Nikolaus von Sparwein, ale mial on bardzo liczne potomstwo, przez
со nikomu z przedstawicieli tej rodziny nie udalo si? ich skupic w jednym r?ku.
W sumie na przel. XV i XVI w. do Sparweinow nalezalo 19 wsi i dzialow na ob-
szarach komturstw balgijskiego i brandenburskiego oraz 8 w granicach biskupstwa
warminskiego i w innych miejscach Prus Dolnych8. Mimo tak wielkich dobr ziem¬
skich nikt z przedstawicieli von Sparweinow nie osi^gn^l przed 1454 r. zadnej
szczeg61nie znacz^cej pozycji wsrod rycerstwa panstwa krzyzackiego. Wynikalo
to bye moze z ogromnego rozgal?zienia tej rodziny (zarowno w linii m?skiej, jak
7	K. Bruski, Lokalne elity rycerstwa na Pomorzu Gdariskim w okresie panowania zakonu
krzyzackiego. Studium prozopografiezne, Gdansk 2002, s. 242-245.
8	OF 86, k. 2v-3; OF 97, k. 14v-15; G.A. v. Miilverstedt, Das Geschlecht von Sparwein in
Preussen und das auf dasselbe beziigliche Adels-Attestat vom Jahre 1560, NPPB1, Bd. 9: 1856,
s. 288-298,314-331; W. Guddat, Die Entstehung und Entwicklung derprivaten Grundherrschaften
in den Amter Brandenburg und Balga (Ostpreuften), Wissenschaftliche Beitrage zur Geschichte
und Landeskunde Ostmitteleuropas, Nr. 96, Marburg/Lahn 1975, s. 42 n.

4.4. Rycerstwo-szlachta
465
i w zenskiej) i ci^glych podzialow nalez^cych do niej posiadiosci ziemskich. Co
jednak szczegolnie wazne, von Sparweinowie zachowywali niezachwian^ wiemo&
Zakonowi, со miato odegrac szczegolnie istotnq rol? dla dziejow tej cz?sci paA-
stwa krzyzackiego po pol. XV w.
4.4.1.2.	Struktura wlasnosciowa i dochodowosc
dobr rycerskich
Wielkosc wlasnosci rycerskiej w panstwie zakonnym w Prusach w 1. pol.
XV w. byla bardzo mocno zroznicowana. Stosunkowo najcz?stsze byly maj^tki
rz?du 10-20 lanow, nie brakowalo jednak dobr 1-2-lanowych (ktorych wta£cicie-
le cz?sto musieli je uprawiac wlasnymi silami, со upodabnialo ich do warstwy
chlopskiej), wyst^puj^cych zwlaszcza na polnocno-wschodnich terenach paAstwa
krzyzackiego, oraz bardzo rzadkich, elitamych posiadiosci skladajqcych si? z kilku
wsi, о Iqcznym areale nierzadko przekraczaj ^cym znacznie 50 lanow. W prowadzo-
nych tu rozwazaniach uwaga b?dzie skupiona na dobrach srednich i wielkich.
Maj^tki licz^ce ok. 10-20 lanow tworzyly samodzielne jednostki gospodarcze
oparte na robociznie chlopskiej czeladzi b^dz niewolnych pruskich zagrodnikdw.
Natomiast wielkie dobra rycerskie przybieraly dwojakq struktur? ekonomicznq.
Pierwszy, klasyczny model polegal na lokacji w obr?bie takiej wlasnosci wsi na
prawie chelminskim. W takim przypadku mniejsza cz?sc wlosci stanowila maj^tek
folwarczny posiadacza, wi?ksza natomiast jego prywatnq wies, to znaczy okr?g
podzielony na dzierzawne dzialki chtopskie na prawie czynszowym, swiadczenia
z ktorych skladaly si? na podstawowy dochod rycerza. Jednak od konca XIV w.
mozliwosci zakladania prywatnych wsi na prawie niemieckim w obr?bie tego typu
dobr byly coraz bardziej ograniczone. Powodowal to zmniejszajqcy si? naplyw
osadnikow chlopskich i jednoczesnie zakaz osiedlania si? w nich ludnosci pocho-
dzenia pruskiego. Zresztq tylko znaczniejsi wlasciciele dobr na prawie rycerskim,
obdarzeni przywilejami pelnego sqdownictwa, mogli w panstwie zakonnym za-
kladac tego typu wsie. W tej sytuacji posiadacze ziemscy korzystali z drugiej moz¬
liwosci, a mianowicie w ramach swojej wlosci nadawali ziemi? wolnym, dziel^c
z nimi zakres ciqz^cego na nich wymiaru obowiqzkowej konnej sluzby wojskowej.
Tego rodzaju mniejsze dobra byly tworzone zwlaszcza przez najwi?kszych pry¬
watnych wlascicieli ziemskich. Szczegolnie charakterystyczna jest tu intensywna
dzialalnosc prowadzona w tym zakresie na przel. XIV i XV w. przez rycerza
Philippa von Wildenau na obszarze jego znacznych wlosci9. Pojawienie si? tego
typu dobr musialo nastr?czac wladzom krzyzackim licznych trudnosci natury
prawnej. Nie bylo bowiem jasnych regul na przyklad со do tego, w jaki sposdb
9	E. Saborowski, Besiedlung und Nationalitatenverhaltnisse des Hauptamtes Ortelsburg (гиг
Zeit derHerrschaft des Deutschordens), „Masovia”, Bd. 30:1925, s. Ill n.; K. Kasiske, Die Sied-
lungstdtigkeit des Deutschen Ordens im dstlichen Preufien bis zum Jahre 1410, KOnigsberg 1934,
s. 126-127.

456
Rozdzial IV. Spoteczenstwo
poddani rycerzom wolni powinni ptacic ptuzne, w jakim wymiarze mieli oni
uczestniczyc w wymaganych przez Zakon pracach szarwarkowych lub przy repe-
racji czy odbudowie warowni krzyzackich10.
Oprocz podstawowych dochodow ze swiadczen czynszowych z dziaiek chlop-
skich, ze wsi lokowanych na prawie niemieckim w ramach wtasnych wtosci (w oma-
wianym tu okresie coraz mniej satysfakcjonuj^cych), w 1. pot. XV w. rycerze
w panstwie zakonnym zacz?li aktywniej angazowac si? w dzialalnosc gospodarcz^,
handluj^c pochodz^cymi z ich dobr ziemskich nadwyzkami ptodow rolnych. Pro-
dukcja zbozowa zacz?Ia dominowac zwtaszcza w dobrach rycerskich w poludnio-
wej i zachodniej cz?sci kraju. Tendencje do sprzedazy produktow rolnych, zarow-
no na rynek krajowy, jak i na eksport, wzmogty si? po 1410 r. Wydaje si? jednak,
ze to zrodto dochodu nie byto dla tej grupy spotecznej szczegolnie znacz^ce na
potnocno-wschodnich obszarach Prus. Wiadomo wszak, ze dominowaty tam drob-
ne posiadlosci rycerskie, z ktorych wtasciciele generalnie mogli przeznaczyc na
sprzedaz jedynie stosunkowo niewielkie nadwyzki produktow. Sporadycznie jako
partnerzy handlowi szafarzy krzyzackich rycerze zacz?li si? pojawiac juz na
pocz. XV w. Dopiero jednak od lat 40. XV w. uwidocznit si? znaczny wzrost za-
interesowania rycerstwa z Prus handlem zbozowym. Zjawisko to dobrze ilustruje
rozwoj jego postulatow w tej sprawie. W 2. potowie lat 40. XV w. spory о wywoz
zboza toczyly si? juz nie mi?dzy Zakonem a stanami jako catosci^, ale mi?dzy
domagajqcym si? wolnego handlu tym produktem rycerstwem a miastami, ktore
opowiadaty si? za pewnq reglamentacj^ rynku i ograniczeniem dost?pu do niego
dla obcych kupcow. Pocz^tkowo (w 1440 r.) rycerstwo domagalo si? prawa do
wolnej sprzedazy zboza na rynkach miejskich. Juz jednak w 1444 r. przedstawi-
ciele tej grupy spolecznej wystqpili z postulatem nieskr?powanego handlu zbozem
z obcymi kupcami podrozujqcymi po kraju. Kilka lat pozniej (w 1448 r.) pojawi-
la si? w zrodtach informacja, ze rycerstwo dostarczato ten produkt bezposrednio
do Gdanska11. Najwi?ksz^ aktywnosc w forsowaniu tego typu rozwiqzan przeja-
wiali wtasciciele ziemscy z obszaru ziemi chetminskiej, со wi^zato si? przede
wszystkim ze znacz^c^ rol^ eksportu zboza dla uzyskiwanych przez nich docho¬
dow. Juz jednak rycerstwo ze wschodniej cz?sci panstwa zakonnego wykazywato
wi?ksz£j oboj?tnosc wobec zagadnienia wolnego handlu zbozem, uniemozliwiaj^c
tym samym prezentowanie jednolitego stanowiska catego stanu w tej kwestii.
Wynikalo to przede wszystkim z roznic gospodarczych wyst?pujqcych w obu cz?-
sciach panstwa. Rycerstwo ze wschodnich terenow Prus, pokrytych w XV w. g?-
stymi puszczami, w gtownej mierze zainteresowane byto eksportem drewna i pro¬
duktow lesnych (smoly, wosku, dziegciu, popiotu itd.). W handlu tym obok
zagranicznych kupcow wazne miejsce zajmowali dwaj posrednicy krajowi: zakon
10	I. K^kolewski, ZproblematyJa badan nad wiasnosciq ziemskq szlachty pruskiej w pierwszej
potowie XV wieku, PH, t. 79:1988, z. 4, s. 634-635, 638-639.
11	M. Biskup,/an Cegenberg, cz. I, s. 100-122; cz. II, s. 28-36; R. Czaja, Strefa baltycka wgo-
spodarce europejstdej wXIII-XVwieku ze szczegdlnym uwzglfdnieniem Prus krzyzackich, w: Ziemie
polskie wobec Zachodu. Studia nad rozwojem tredniowiecznej Europy, red. S. Gawlas, Warszawa
2006, s. 230,232-233.

4.4. Rycerstwo-szlachta
457
krzyzacki, ktory by! jednoczesnie posiadaczem regaliow na wyr^b las6w, oraz
kupcy z wi?kszych, zwlaszcza portowych miast, do ktorych rzekami splawiano
drewno12. W sumie jednak w dotychczasowej historiografii obok prezentacji og61-
nych, opartych na analizie niepetnej bazy zrodtowej spostrzezen nadal brak szcze-
golowych badan, ktore pozwolityby dokladnie stwierdzic, w jak duzym stopniu
handel zbozem i produktami lesnymi wplywal na dochodowosc poszczegolnych
maj^tkow rycerskich w Prusach w 1. pot. XV w.
4.4.2.	Szlachta w panstwie zakonnym w Prusach
(1466-1525)
4.4.2.1. Struktura etniczna i wlasnosc ziemska
Na mocy koncz^cego wojn? trzynastoletni^ pokoju torunskiego (1466) pafi-
stwo krzyzackie w Prusach utracito terytoria Pomorza Gdanskiego, ziemi chel-
minskiej, Powisla i Zulaw wraz z Malborkiem i Elbl^giem oraz biskupi^ Warmi?.
Obszary te zostaly wl^czone w sktad Krolestwa Polskiego. Fakt ten mial duzy
wplyw na pozniejsze ksztaltowanie si? stosunkow wewn?trznych w okrojonym
panstwie zakonnym. Na jego terytorium poza Krolewcem nie byto bowiem du-
zych miast. Natomiast rycerstwo, ktore mieszkato dot^d na tym obszarze, z bar-
dzo nielicznymi wyj^tkami, nie dysponowalo wi?ksz^ wlasnosci^ ziemsk^ i byto
malo aktywne politycznie, a przede wszystkim wierne wtadzy zakonnej. Ale to
nie ono miato w przyszlosci odegrac dominuj^c^ rot? polityczn^ na terytorium
uszczuplonego panstwa. Po zakonczeniu wojny trzynastoletniej Krzyzacy stan?li
bowiem przed bardzo powaznym problemem sptaty ogromnych naleznosci finan-
sowych wobec walcz^cych po ich stronie niemieckich zaci?znych z Rzeszy. Nie
maj^c mozliwosci uiszczenia istniej^cych zobowi^zan w gotowce, wladze zakonne
si?gn?ly po inne rozwi^zanie, a mianowicie zastawily cz?sc terytorium panstwa
(wraz z miastami i wsiami) rekrutuj^cym si? sposrod zaci?znych wierzycielom.
Oczywiscie w zawieranych przy takiej okazji ukiadach zastrzegano, ze w przyszlo¬
sci zastawy te zostang przez Krzyzakow wykupione, ale w praktyce wladz nie bylo
stac na realizacj? tych zamierzen. W ten sposob po 1466 r. na terytorium panstwa
zakonnego zacz?la tworzyc si? wielka wlasnosc ziemska przybylych spoza Prus
zaci?znych, sposrod ktorych rekrutowali si? pozniejsi najwazniejsi przedstawicie-
le tamtejszej nowo kreowanej warstwy szlacheckiej.
W 1469 r. bracia Georg i Christopher von Schlieben otrzymali od tymczaso-
wego zast?pcy wielkiego mistrza Heinricha Reussa von Plauen zapis obejmuj^-
cy zamek i miasto Gierdawy, zamek i miasto Nordenburg (oba wraz z wszystki-
mi mtynami), 14 wsi oraz inne mniejsze dobra i wlasnosci. Z czasem von
Schliebenowie powi?kszyli jeszcze swoj maj^tek przez wykupienie wierzytelnoSci
innych zaci?znych i wlasnosci ziemskiej nalez^cej do miejscowego drobniejszego
121. Kqkolewski, Z problematyki badaA, s. 635-637.

458
Rozdziat IV. Spoleczenstwo
rycerstwa13. Zgromadzenie takich dobr sprawilo, ze obaj bracia i ich potomkowie
rychto uzyskali szczegolnie znacz^c^ pozycj? w panstwie zakonnym. Ich przyklad
stanowil zach?t? dla innych zaci?znych z Rzeszy do osiedlenia si? na tym obszarze,
gdyz zdobywane posiadiosci ziemskie umozliwialy im osi^gni?cie wysokiej pozycji
gospodarczej, a со za tym idzie - rowniez i politycznej. Duiymi nadaniami ze stro-
ny wladz krzyzackich mogli poszczycic si? takze bracia Albrecht i Segil Voithowie
von Ammerthal, ktorzy w okresie 1469-1480 uzyskali na wlasnosc miasto Dryfort
(Drengfurt), miasteczko S^toczno i w sumie kilkanascie wsi i drobnych posiadio¬
sci ziemskich na tym obszarze na dominuj^cym odt^d w panstwie zakonnym pra-
wie magdeburskim. Do grona nowej szlachty, odbiorcow duzych nadan, rychlo
dotcjczyli von Eulenburgowie, dalsi kuzyni tych, ktorzy po 1410 r. osiedlili si? w po-
ludniowej cz?sci Pomorza Gdanskiego. W latach 1468-1474 Wend von Eulenburg
stal si? wlascicielem czterech wsi i innych drobniejszych wlasnosci ziemskich
w okr?gach bartoszyckim, s^toczenskim, gierdawskim i barcianskim. Dzi?ki szcz?-
sliwym koligacjom malzenskim syn Wenda, Botho, na pocz^tku lat 90. XV w. prze-
j^l s^toczenskie dobra rodu Voithow von Ammerthal, znacznie powi?kszaj^c swoje
dotychczasowe posiadiosci ziemskie, i zdobyl tym samym bardzo istotn^ pozycj?
wsrod miejscowej szlachty14. Zaci?znych odbiorcow duiych nadan nie zabrakto
rowniez na obszarach komturstw brandenburskiego i baigijskiego. Bracia Kuntz
i Hartung von Egloffstein uzyskali w latach 1469-1472 od wladz zakonnych na
wlasnosc miasto Domnowo (Domnau) i przylegle wsie, dobra i dwory krzyzackie.
Georg Greussig otrzymal po 1466 r. w zastaw Krzyzpork, a Anselm von Tettau -
Cynty. Temu ostatniemu i jego bratu Johannowi w 1480 r. wielki mistrz Martin
Truchsess von Wetzhausen dodatkowo oddal w zastaw w sumie az 31 wsi, dobr
ziemskich, folwarkow i jezior polozonych w okolicy Cynt wraz z wielkim i malym
s^downictwem, lennami koscielnymi z uprawnieniem do polowan i mozliwosci^ wy-
korzystywania drewna z lasow nalez^cych do Zakonu. Na przel. XV i XVI w. Krzy-
zakom szcz?sliwie udalo si? wykupic od rodziny von Tettau te zastawione posiadio¬
sci dzi?ki pomocy finansowej biskupa pomezanskiego15. W sumie jednak do 1519 r.
wielcy wlasciciele ziemscy jedynie na obszarze komturstw baigijskiego i branden¬
burskiego powi?kszyli swoje dobra (w porownaniu z okresem przed 1466 г.) о ponad
1200 lanow. Dzialo si? tak zarowno w wyniku krzyzackich nadan dla zaci?znych,
jak i post?puj^cego procesu wykupywania przez nich posiadiosci nalez^cych dot^d
do drobnego rycerstwa i tzw. malych wolnych. W rezultacie tego w r?kach prywat-
nych wielkich wlascicieli w 1519 r. znalazlo si? ponad 5514 lanow, со stanowilo
55,5% calej wlasnosci ziemskiej na obszarze tych komturstw16.
13	L. Dralle, Der Stoat des Deutschen Ordens in Preufien nach dent II. Thomer Frieden. Un-
tersuchungen zur okonomischen und standepolitischen Geschichte Altpreufiens zwischen 1466 und
1497, Wiesbaden 1975, s. 40-41.
14	K. Borchardt, Urkunden aus Leunenburg in Preufien von 1368 bis 1563, BGW, Nr. 16:
1999, s. 58-62.
,s E.J. Guttzeit, Grundbesitzverschiebungen im Kreise Heiligenbeil als Folge des Dreizehnjah-
rigen Krieges, ZfO, Jg. 17:1968, H. 1, s. 71-72.
16	W. Guddat, Die Entstehung und Entwicklung, s. 189, 214-217.

4.4. Rycerstwo-szlachta
459
Те same procesy dla okresu po 1466 r. dostrzega si? rowniez w pofudniowej
cz?sci owczesnego panstwa zakonnego. Dla przykladu, w 1475 r., tytulem zasta-
wu za niesplacone do tego czasu zobowi^zania finansowe z czasu wojny, wielki
mistrz Heinrich von Richtenberg przekazal Georgowi von Loben miasto D^brow-
no (wraz z mlynami), pi?c wsi, dwor krzyzacki oraz wolnizny i lenna koscielne
w trzech pobliskich miejscowosciach. W podobny sposob do konca XV w. wyro-
sla na tym obszarze wielka wlasnosc von Finckow (6 wsi) czy tez von der Olsni-
tzow (na pocz. XVI w. 17 wsi)17. W 1468 r. czterej bracia: Friedrich, Gunther,
Johann i Balthazar Kiichmeistrowie von Sternberg otrzymali, tytulem rekompen-
saty za zobowiqzania wladz zakonnych wzgl?dem nich z okresu wojny trzynasto-
letniej, kompleks dobr ziemskich polozonych na polnoc i polnocny zach6d od
Szczytna ze wsiami: Ransk, Orzyny, Mi?tkie i znacznym obszarem na p61noc od
Jeziora Ranskiego. W sumie bylo to 261 Vi lana18.
Efektem tego typu nadan i post?puj$cego procesu wykupu mniejszych posia-
dlosci byl wzrost koncentracji wielkiej wlasnosci ziemskiej w r?kach nielicznych
moznych rycerzy (najcz?sciej bylych zaci?znych) oraz bezposrednie podporz^d-
kowanie im dotychczasowych drobnych wlascicieli dobr ziemskich na prawie ry-
cerskim. Nalezy przy tym zaznaczyc, ze na poludniowych, przygranicznych ob-
szarach panstwa krzyzackiego po 1466 r. rozwijalo si? rowniez osadnictwo
przybywaj^cych tam w przewazaj^cej cz?sci z Mazowsza rycerzy polskich. Dla
przykladu, w 1467 r. chor^zy ciechanowski Jakub Golinski kupil trzy wsie i dobra
ziemskie w czterech innych (w sumie 256 lanow) na wschod od D^browna. Z cza-
sem posiadlosci te ulegly dalszemu powi?kszeniu19.
To wlasnie tworz^ce si? w panstwie zakonnym w Prusach po 1466 r. grono
wielkich wlascicieli ziemskich zacz?lo tworzyc swiadom^ swojego znaczenia elit?
polityczn^ - szlacht?. Decyduj^cym jej wyroznikiem bylo nie tylko posiadanie
pelnych praw s^dowych (s^downictwa wyzszego i nizszego) wobec poddanych we
wlasnych dobrach czy tez prawa magdeburskiego, na ktorym byly one nadawane
(zreszt^ w 1487 r. powaznie zmodyfikowanego, gdyz wladze zakonne zgodzily si?
na ich dziedziczenie rowniez w linii zenskiej). Szczegolnie charakterystyczn^ cech^
tworz^cej si? nowej szlachty bylo jej pochodzenie z Rzeszy i spowinowacenie
z gronem dotychczasowych miejscowych wlascicieli ziemskich, со wraz z post?-
puj^c^ kumulacj^ dobr (kosztem dotychczasowych malych wolnych i ubozszych
rycerzy) i stopniowym wywalczaniem sobie wspoludzialu w rz^dach w рай-
stwie sprawialo, ze ta nowa grupa spoleczna nie postrzegala juz coraz mniej licz-
nych drobnych posiadaczy ziemskich jako im rownych pod wzgl?dem prawnym
i maj^tkowym20.
17	A. Kinya, Die Komturei Osterode des Deutschen Ordens in Preussen 1341-1525, Berlin
1972, s. 100-105.
18	A. Saborowski, Besiedlung und Nationalltdtenverhdltnisse, s. 115-116.
19	A. Kinya, Die Komturei Osterode, e. 100-104.
20	W. Guddat, Die Entstehung und Entwicklung, s. 206-218.

4.5.	Spoleczenstwo wiejskie
Wiestaw Dtugokgcki
4.5.1.	Wies na prawie chetminskim
Wies na prawie niemieckim powstawala w wyniku lokacji na surowym korze-
niu lub przeksztalcenia wsi juz istniej^cej. W procesie kolonizacji wiejskiej Zakon
wykorzystai normy prawa chelminskiego, przede wszystkim dziedziczenie fla-
mandzkie, instytucj? soitysa, a takze normy dotycz^ce regaliow. Так tez post?po-
wali biskupi i kapituly pruskie oraz biskupi wloclawscy i klasztory na Pomorzu
Gdanskim, ktorzy otrzymali przed 1308 r. respektowane przez Zakon prawo lo-
kowania wsi na prawie niemieckim. Krzyzacy sporadycznie uzywali do lokacji
takze prawa magdeburskiego, a nawet lubeckiego. Natomiast biskupi wtoclawscy
i klasztor zukowski lokowali cz?sto wsie na prawie magdeburskim, a jedna ze wsi
tegoz klasztoru dostala nawet prawo szwerynskie. Roznica mi?dzy obu prawami
w stosunkach wiejskich nie jest jasna1.
4.5.1.1.	Soltysi
W zakladaniu wsi zasadnicz^ rol§ odgrywal lokator-zasadzca wsi, dziataj^cy
na zlecenie wladzy panstwowej lub innego pana gruntowego, zabiegaj^cy о osad-
nikow i ponosz^cy koszty zwi^zane z urzeczywistnieniem lokacji. Prawa i obo-
wi^zki lokatorow regulowaly przywileje (kontrakty) lokacyjne, wystawiane przez
1 H. Patze, Die deutsche bauerliche Gemeinde im Ordensstaat Preufien, w: Die Anfange der
Landgemeinde und ihr Wesen, Bd. 2, VuF VIII/2, Stuttgart 1964, s. 156 nn. О stosowaniu innych
rodzaj6w prawa niemieckiego zob. PUB II 765; UKS 137, 138; K. Kasiske, Das deutsche Siedel-
werk des Mittelalters in Pommerellen, Konigsberg 1938, s. 149, przyp. 191; W. Diugok^cki, Mie-
rzeja Wiflana od XIII do potowy XV w. (1454 к), Gdansk 1996, s. 103-105; A. Czacharowski,
Uposazenie i organizacja klasztoru norbertanek w Zukowie od XIII do potowy XV wieku, Toruti
1963, s. 84; P. Kriedte, Die Herrschaft der Bischofe von Wloclawek in Pommerellen von den Anfdngen
bis zum Jahre 1409, Gottingen 1974, s. 262-263.

4.5. Spoleczenstwo wiejskie
461
wladze panstwowe oraz, za ich zgod^, przez innych panow gruntowych i instytu-
cje koscielne.
Z racji osadzenia wsi zasadzca otrzymywal dziedzicznie uposazenie ziemskie,
wolne od renty feudalnej, ale nie od swiadczen panstwowych i koscielnych, urz^d
soltysa (s?dziego) i przywileje ekonomiczne. Lokatorowi nadawano >/« (Gruta,
1282), 1/9 (Waltersdorf, 1287), b^dz V10 (Koniecwald, 1284) arealu wsi, i ta ostat-
nia norma stala si? obowi^zuj^ca. Zwyczaj ten mogl zostac przeniesiony ze SI3-
ska, gdzie byt najbardziej rozpowszechniony.
Wykonywanie s^downictwa nizszego (przest?pstwa zagrozone kanj do 4 so-
lidow (szel^gow) w granicach wsi, ale z wyl^czeniem przest?pstw na drogach,
zwi^zane bylo z pobieraniem przewaznie % kar s^dowych. Podlegali mu miesz-
kancy posiadaj^cy prawo niemieckie. Wyl^czano spod jego dzialania Prus6w
i Polakow, chyba ze byli strong w sporze z mieszkancami wsi. Ponadto soltys
otrzymywal z reguly 1/3 kar z s^du wielkiego (zapewne z kar nakladanych na
mieszkancow jego wsi), со mogto bye zwi^zane z wykonywaniem funkcji lawnika
w s^dach komturskich (wojtowskich).
Za zgod^ wladzy panstwowej solectwo alienowano lub dzielono. Niekiedy
wladza musiala dokonac rozdzialu obowi^zkow mi?dzy soltysow. Jesli cale bylo
w r?ku kobiety, to wyznaczano pelnomocnika do czasu uzyskania pelnoletnoSci
przez ewentualnego potomka plci m?skiej lub do czasu wyjscia soltyski za m^z.
Soltysi byli najnizszym szczeblem w administracji. Pilnowali przekazywania
przez chlopow podatkow panstwowych, czynszu, mesznego, dziesi?ciny, wykony-
wania szarwarku i robot о charakterze publicznym, odpowiadali za obsadzanie
lanow pustych, powstrzymywanie si? chlopow od pracy i spozywania alkoholu
w dni swi^teczne.
Pozycja spoleczna soltysow odpowiadala pospolitym wolnym. Sijdzily ich bo-
wiem s^dy ziemskie, byli oni zwolnieni od chlopskich szarwarkow, shizb? wojsko-
w$ pelnili konno w zbroi lekkiej. W 1450 r. obie grupy wspblnie skladaly hold
wielkiemu mistrzowi, w 1431/1433 r. znalazly si? w tym samym przedziale podat-
kowym, a nawet przyslugiwalo im prawo do tej samej liczby weselnych gofici.
Jednak ubierac powinni si? jak chlopi i rzemieslnicy2.
2	О instytucji sotectwa zob. H. Patze, Die deutsche bauerliche Gemeinde, s. 156-166; L. We¬
ber, Preussen vor 500 Jahren in kulturhistorischer, statistischer und militarischer Beziehung nebst
Special-Geographie, Danzig 1878, s. 323-324; W. v. Briinneck, Zur Geschichte des Grundeigenthums
in Ost- und Westpreufien, Bd. I: Die kolmischen Giiter, Berlin 1891, s. 59-62; G. Aubin, Zur
Geschichte des gutsherrlich-bauerlichen Verhaltnisses in Ostpreufien von der Griindung des Ordens-
staates bis zur Steinschen Reform, Leipzig 1910, s. 16-17; E. Engelbrecht, Die Agrarverfassung des
Ermlandes und ihre historische Entwicklung, Munchen-Leipzig 1913, s. 26-29; H. Wunder, Sied-
lungs- und Bevolkerungsgeschichte, s. 28-34; ASP I 363 § XVIII; 406,441; II 244 § 16; 383 § 34.
W sprawie dzialu lokatora zob. J.M. Piskorski, Kolonizacja wiejska Pomona Zachodniego wXIU
i w poczqtkach XIV wieku na tie procesdw osadniczych w iredniowiecznej Europie, Poznaft 1990,
s. 174-175.

462
Rozdziat IV. Spoleczenstwo
4.5.1.2.	Chlopi
Ludnosc wiejska byla zroznicowana pod wzgl?dem narodowosciowym, praw-
nym i spolecznym. Generalnym kierunkiem zmian byla unifikacja prawna, opar-
ta na prawie niemieckim, i etniczna, zmierzaj^ca do powstania narodu „Prusa-
kow”, do konca istnienia panstwa zakonu krzyzackiego nieurzeczywistniona.
Najlepsz^ sytuacj? mieli chlopi niemieccy we wsiach na prawie chelminskim.
Zwierzchni^ wlasnosc ziemi posiadal Zakon i biskupi, uzytkow^ zas przekazywa-
no chlopom, za со placili czynsz. W niektorych przywilejach wzmiankowano opia¬
te zwan^ vorliebe (vormite), wynosz^c^ z reguly z 1 lana kilka razy wi?cej niz
czynsz. Uiszczal takze soltys. W przywileju dla prywatnej wsi Gniszewo (1334)
stwierdzono, ze oplata ta jest po to, aby wlasciciel nie mogl lamac praw chlopow
(ihr recht nicht brechen moge). Oplat? t? nalezy potraktowac zapewne jako tzw.
wkupne, a tym samym chlopskie prawo do ziemi jako tzw. prawo zakupne3.
Chlopi dziedziczyli gospodarstwa, byli usuwalni tylko za wykupem lub ekwi-
walentem, mieli prawo do ich sprzedazy i zamiany, jak tez sprzedaiy/kupna renty
zabezpieczonej na nieruchomosciach. Zarowno we wsiach krzyzackich i biskupich,
jak tez prywatnych, chlop by! osobiscie wolny. Ograniczen w prawie wyjscia w po-
staci obowiqzku znalezienia nast^pcy w XIV w. prawdopodobnie jeszcze nie bylo.
Nie ograniczano rowniez odejscia dzieci chlopskich, jesli gospodarstwo mialo
dziedzica4.
Przywilej chelminski (1232 lub 1233) wprowadzil jako miar? powierzchni lan
flamandzki (= chelminski 30 morg ~16,8 ha), ktory stal si? podstaw^ poboru
renty feudalnej. Powierzchnia wsi chelminskich wahala si? od 20 do ponad 100
tanow, a przeci?tnie wynosila 50-60 lanow. Mniejsze powstawaly z reguly w dro-
dze przenoszenia na prawo chelminskie istniej^cych juz wsi na prawie polskim
lub pruskim, bez dodatkowego powi?kszenia ich arealu. Z reguly zastrzegano
ponowny pomiar powierzchni wsi i odpowiednio zwi?kszenie lub zmniejszenie
czynszu. Stosunkowo cz?sto wyst?puji} informacje о tzw. „nadmiarze” (obirmose,
Ubermass), ktory znalazl si? w uzytkowaniu gminy.
Wielkosc gospodarstwa chlopskiego z zasady nie byla regulowana w przy¬
wileju lokacyjnym. Liczba osadnikow i mozliwosci uprawy ziemi za pomoc^
pluga niemieckiego (kolesnego), wymagaj^cego dwoch koni (lub 4 wolow) i dwoch
ludzi, przy dwukrotnej (nawet trzykrotnej) orce pod ozimin? i jednokrotnej
pod zasiewy jare powodowaly, ze optymalnym rozwi^zaniem bylo gospodar-
3	PUB II 869; IV 68; CDW I 257; II 332; III 304; IV 107: erbgeld, das vorlebe heifi; MKB,
s. 4, 5, 28, 113; GAB, s. 380, 442, 541, 565; PSBKCh, s. 23a, 27a, 28b, 82a; OF 95, k. 183-183v.
Por. J.M. Piskorski, Kolonizacja, s. 75-76,184-185. H. i G. Mortensen, Die Besiedlung des nord-
-ostlichen Ostpreufien bis zum Beginn des 17. Jahrhunderts, Tl. I: Die preufiisch-deutsche Siedlung
am Westrand der Groflen Wildnis um 1400, Leipzig 1937, s. 108, przeczq istnieniu prawa zakup-
nego, a H. Wunder, Siedlungs- und Bevolkerungsgeschichte, s. 35, utrzymuje, ze chlopi otrzymali
swoje gospodarstwa jako „Entgelt fiir [...] Urbarmachung”.
4	PUB II150,151,214 (przywileje dla wsi wielkozulawskich z 1316 i 1321 r.); KKG182-212;
E. Wilke, Die Ursachen der preussischen Bauem- und Bilrgerunruhen 1525 nut Studien zur ost-
preusssischen Agrargeschichte der Ordenszeit, AF, Jg. 7: 1930, s. 52-53.

4.5. Spoleczenstwo wiejskie
463
stwo dwutanowe. Mogiy jednak bye zaktadane zarowno mniejsze (1 lan), jak
i wi?ksze (3 lany)5.
Ziemia chlopska, ale nie chlop osobiscie, obci^zona byla stalymi (wieezysty-
mi) swiadezeniami na rzecz pana feudalnego: czynszem, naturaliami i odrobkiem6.
Czynsz pieni?zny wynosil z reguly V2-I grzywny, ale na Zulawach ze wzgl?du na
urodzajnosc gleby by! wyzszy (1-2 grzywny). Wsrod naturaliow wazn^ rol? od-
grywal drob, zamieniany na swiadezenia pieni?zne (komturstwo malborskie) lub
na ekwiwalent w owsie (komturstwo elbl^skie). W ziemi chelminskiej i na Pomo-
rzu Gdanskim, gdzie Zakonowi nie uiszczano daniny pluznej, obok czynszu wy-
st?puje po kilka miar (Scheffel) od jednego do czterech rodzajow zboza. Thkze
najstarsze wsie czynszowe w ziemi gniewskiej placily Zakonowi tzw. maldrat: po
3 miary kazdego z czterech zboz. Niektore wsie komturstwa czluchowskiego
(wokol Debrzna) zamiast czynszu pieni?znego placity swiadezenie w zbozu (zyto,
j?czmien, owies) w wysokosci 12-18 miar z tana, a swiadezenia w drobiu i szar-
wark, jak w innych wsiach. Kilku z tych wsi zamieniono rent? w zbozu na czynsz
pieni?zny. Wyj^tkowo tylko chlopi oddawali towary importowane: pieprz i szafran.
Czynsz byl placony w terminach podawanych w przywilejach i ksi?gach czynszo-
wych7. Swiadezenia odrobkowe (wlasciwy szarwark) pojawiaj^ si? w niektorych
przywilejach lokacyjnych wsi wielkozutawskich na pocz^tku lat 20. XIV w., ale
nie nalezy w^tpic, ze obowi^zywaly juz wczesniej i mialy charakter powszechny.
Ich wysokosc ograniczala si? do kilku dni w roku z jednego tana. Najcz?sciej byla
to praca przy sianokosach. Szarwark mozna byto zamienic na oplat? pieni?zn^8.
Na Zulawach Wielkich wydzierzawiano ziemi? za czynsz w j?czmieniu
(Gerstenzins) w wysokosci 200 miar z lana. Wyst?puj^cy na obszarze calego pafi-
stwa owies lesny (Waldhafer) byl oplat^ za prawo zbierania chrustu w lasach za-
konnych. Do swiadezen о zasi?gu ogolnokrajowym nalezal tzw. „zakupiony owies”
(kowffhabir), nabywany od chlopow po cenach nizszyeh od rynkowych, a wzmian-
kowany na Zulawach w koncu XIV w. Informacje о obligatoryjnym zakupie owsa
od chlopow po ustalonych cenach pochodz^ takze z komturstwa balgijskiego i bi-
skupstwa warminskiego (1441)9.
5	W. Kuhn, Der Pflug als Betriebseinheit in Altpreussen, ZfO, Jg. 12: 1963, H. 3, s. 484;
H. Wunder, Siedlungs- und Bevolkerungsgeschichte, s. 35-37; generalnie о wielkosci gospodarstwa
zob. W. Kuhn, Bauemhofgrojien in der mittelalterlichen Nordostsiedlung, „Hamburger mittel- und
ostdeutsche Forschungen”, Bd. 4: 1963, s. 210-267; J.M. Piskorski, Kolonizacja, s. 185-186.
6	Podstawowym i calosciowym opracowaniem tego zagadnienia pozostaje M. Toeppen, Die Zins-
-Verfassung Preufiens unter der Herrschaft des deutschen Ordens, „Zeitschrift fur PreuBische Ge-
schichte und Landeskunde”, Bd. 4:1867, s. 207-232,345-367,611-627,742-761; zob. tez L. Weber,
Preussen vor SOOJahren, s. 554-564; J. Samowsky, Die Wirtschaftsfiihrung, s. 181-213.
7	K.Bms}a, Ziemienaddobiq Wierzycq od XIIIdopoczqtku XVwieku, Gdansk 1997, s. 94 i tab. I;
W. Dtugok^cki, Swiadezenia w pieprzu i szafranie w panstwie krzyzackim w XIV-XV ж, „Zeszyty Na-
ukowe Wydziaiu Humanistycznego Uniwersytet Gdanski, Historia”, z. 14,1984, s. 19-36.
8	Na temat szarwarku zob. G. Aubin, Zur Geschichte, s. 40-43; E. Engelbrecht, DieAgrar-
veifassung, s. 30.
4 Zob. A. Sielmann, Die Verwaltung des Haupthauses Marienburg in der Zeit um 1400, ZWGV,
H. 61: 1921, s. 96-100; Die Ermahnungdes Carthdusers, hreg. v. T. Hirsch, w: SRP IV, Leipzig

464
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
Obok renty feudalnej chlopi uiszczali swiadczenia panstwowe i koscielne.
Dziesi^cina placona w ziemi chelminskiej od 1230 r. biskupowi zostala w 1243 r.
przekazana biskupom i Zakonowi w ich dominiach. Nazywana by!a daninq pluz-
(Pflugkom, -getreide, w komturstwie brandenburskim i w okr?gu tapiawskim
komturstwa krolewieckiego pflughabir) i placona przez wsie chelminskie w Pru-
sach wtasciwych. W komturstwie malborskim zamieniono na oplat? w wyso¬
kosci 2 skojcow z tana (Pfluggeld). Na Pomorzu Gdanskim zreluowana dziesi?-
cina placona byla biskupowi wloclawskiemu i arcybiskupowi gnieznienskiemu.
Natomiast we wsiach czynszowych komturstwa tucholskiego wyst^powal tzw. owies
chelminski, w komturstwie czluchowskim zas frowenhabir (Frauenhafer), ptacony
przez chlopow i soltysow. Swiadczenia te byty form^ daniny pluznej.
Wartowe (Wartgeld, -lohn) bylo opiate pobieran^ juz przed 1280 r. w calym
panstwie, ale w roznej wysokosci; przeznaczano je na strzezenie granic. Zboze
skalowskie (Schalwenkorn) bylo swiadczeniem na rzecz zabezpieczenia granicy
wschodniej przed Litwinami i Zmudzinami, pobieranym od konca XIII w. со trzy
lata. W komturstwie elbl^skim uiszczano je w wysokosci 2 miar z pluga. Oba te
swiadczenia nie wyst?powaly na Pomorzu Gdanskim10.
Ci^zarem publicznym byt powszechny obowi^zek obrony kraju przed najaz-
dami (lantwer), a takze uczestnictwo w wyprawach wojennych poza jego granica-
mi - rejzach. W wyprawach wojennych chlopi brali udzial jako uzbrojona piecho-
ta lub jako czeladz obozowa. Zasad^ znan^ z 1. pol. XV w. bylo wystawianie
jednego uzbrojonego z 10 lanow w dobrach krzyzackich i biskupich. W^tpliwe
jednak, aby mozna bylo j^ realizowac w praktyce. Od koni poci^gowych (somer,
Saumer) wystawianych przez chlopow, ktorymi prowadzili tabor (sanie, wozy,
statki z zywnosci^, furazem, broni^, namiotami), czeladz obozowg, zaopatrzon^
w siekiery, szpadle i inne narz^dzia potrzebne do prac budowlanych, nazywano
somerlinge, w j?zyku polskim zas tlumocznikami. Liczba wystawianych koni z lana
nie jest jednak znana. Obowi^zek ten mozna bylo zamienic na oplat? pieni^zn^.
W zwi^zku z roznego rodzaju pracami publicznymi (budowa zamkow i ich
zaplecza, prace hydrotechniczne), szczegolnie na granicy z Litw^, pozostawal
szarwark nazywany baude. Kontyngenty chtopskie z calego panstwa prowadzone
przez soltysow liczyly nawet po kilkaset ludzi z wozami, konmi, narz^dziami, pro-
wiantem na czas podrozy i pozostawaly w niebezpiecznej strefie pogranicznej
nawet przez kilka miesi^cy. W 1391 r. podczas prac w Klajpedzie mialo zgin^c
ponad 300 chlopow z Warmii11.
1870, s. 458; M. Biskup, Powinnosci panszczyzniane chlopdw czynszowych и» Prusach Krzyzackich
wpierwszejpolowie XVwieku, PH, t. 53:1962, z. 3, nr 1, s. 428: von kouffhabir, OBA 5537, k. 3-3v;
OF 162b, k. 2v, 5, 26; ASP II203.
10	W. Kuhn,DerPflug, s. 473-500. Dla tucholskiego i czluchowskiego zob. UKS 95,113,114,
117; UKT (Zinsbuch), s. 125 nn.; GAB, s. 648-651; GZB, s. 17; L. Weber, Preussen vor 500
Jahren, s. 562. Poglijd о identycznosci ptuznego z wartowym (Pfluggeld = Wartgeld) jest mylny;
zob. A. Sielmann, Die Verwaltung, s. 93-96.
11	F. Benninghoven, Die Kriegsdienste der Komturei Danzig um das Jahr 1400, w: Acht Jahr-
hundert Deutscher Orden in Einzeldarstellungen. Festschrift zu Ehren Sr. Exzellenz P. Dr. Marian
TUmler O.T. anldsslich seines 80. Geburtstages, hrsg. v. K. Wieser ОТ, Bad Godesberg 1967,

4.5. Spoieczenstwo wiejskie
465
4.5.1.3.	Wies zagrodnicza
Wsie zagrodnicze zamieszkane byly przez ludnosc maloroln^, ktora nie mogta
si? utrzymac z zajmowanego gospodarstwa i musiala szukac dodatkowego zaj?cia.
Zagrodnikami byli nie tylko chlopi, ale takze rybacy, bartnicy czy rzemieslnicy.
Takze status prawny wsi zagrodniczych by! zroznicowany. Ogotem znane s^ 83 wsie
zagrodnicze, w tym 22 rybackie. Ponad 60 nalezalo do Zakonu, a reszta znajdo-
wala si? w dobrach koscielnych i prywatnych. Wielkosc ogrodu obci^zonego czyn-
szem i szarwarkiem wahala si? przeci?tnie od 4 do 15 morg. Wsie zagrodnicze
na prawie chelminskim otrzymywaly przywileje lokacyjne i funkcjonowal w nich
system solecki (wolny od czynszu ogrod, uprawnienia s^downicze).
Rozwoj wsi zagrodniczych pozostawal w zwi^zku z rozwojem gospodarki fol-
warcznej i wzrostem zapotrzebowania na stalcj sil? roboczg, nie tylko zreszt^ do
prac polowych. Najwi?ksze skupienie wsi zagrodniczych powstalo w komturstwie
malborskim12.
4.5.1.4.	Gmina wiejska
Mieszkancy wsi na prawie chelminskim tworzyli wspolnot? - gmin?. Byli oni
odbiorcami przywilejow ekonomicznych (przewaznie rybolowstwo malymi narz?-
dziami w okreslonych granicach tylko na potrzeby wlasnego stolu, prawo do zbie-
rania chrustu na opal w lasach panstwowych i wypasu w nich bydla czy trzody
chlewnej), wyst?powali jako wspolnota uzytkowa, por?czaj^ca zobowi^zania fi-
nansowe swoich czlonkow, i koscielna (parafia jednowioskowa). Gmina podej-
mowala tez czynnosci prawne - sama lub przez swoich przedstawicieli zawierata
umowy kupna i sprzedazy (np. ziemi, drogi), posiadala pewne dochody, np. z ty-
tulu wlasnosci karczem i law chlebowych czy nakladanych kar. Ustawodawstwo
krzyzackie wyst?powalo przeciw ustanawianiu przez gminy kar w piwie, со bylo
przyczyn^ pijanstwa, i nakazywalo ich zamian? na grzywny (podatek) pieni?zne
i przeznaczanie na szos lub zbroj? we wsiach bogatszych, a na oplacanie pastu-
chow w biedniejszych. Ze wzgl?du na system trojpolowej uprawy ziemi i przymus
polny gmina organizowala takze dzialalnosc gospodarcz^.
s. 207-216; J. Ptak, Wojskowosc sredniowiecznej Warmii, Olsztyn 1997, s. 100-102; H. Wunder,
Siedlungs- und Bevolkerungsgeschichte, s. 43-45; M. Biskup, Wykaz krzywd i strat wyrzqdzonych
archidiecezji gnieznieriskiej w okrfgach cziuchowskim i tucholskim z roku 1436, ZH, t. 69: 2004,
z. 1, s. 122: szomere alias dumoczniki; K. Lohmeyer, Das Wort „Baude” im Marienburger Trefiler-
buch, seine Herkunft und seine Bedeutung, „Mitteilungen der Litauischen litterarischen Gesell-
schaft”, Bd. 5:1911, H. 25-30, s. 57-67; A. Klein, Die zentrale Finanzverwaltung im Deutschor-
densstaat Preussen amAnfangdesXVJahrhunderts, Leipzig 1904, nr 2,3 (buwunge ken Ragnith);
Plastwig, s. 81.
12	J. Martens, Die landliche Gartensiedlung im mittelalterlichen Preufien, Liineburg 1997;
idem, Die mittelalterlichen Gartensiedlung in Ost- und Westpreuflen, w: Zur Siedlungs-, Bevdlke-
rungs-, und Kirchengeschichte Preussens, hrsg. v. U. Arnold, LUneburg 1999, s. 31 nn.

466
Rozdziai IV. Spoleczenstwo
Gmina reprezentowana byla przez sottysa i rajcow. W 1412 r. wielki mistrz
nakazai komturom, aby w naradach w sprawie podatkow z czlonkami rady kra-
jowej wzi^li udziat takze soltysi z dwoma rajcami z kazdej wsi. Wedlug ordynacji
warminskiej (1435) do zadan rajcow nalezal wspolny objazd granic z sottysem.
Rajcy pelnili tez funkcj? opiekunow sierot i ich maj^tku do czasu uzyskania przez
nich pelnoletnosci. Jezeli solectwo we wsi bylo podzielone, wladza (Zakon) mit
rat dergemeyne miata wybrac najodpowiedniejszego kandydata, a pozostali winni
mu genugthurt. Brak wilkierzy z czasow panowania zakonu krzyzackiego sprawia,
ze slabo znana jest wewn^trzna organizacja wspolnoty gminnej13.
4.5.2.	Wies na prawie polskim
Struktura wewn?trzna, jej przemiany i status prawny ludnosci wiejskiej w Pol-
sce w X-XIII w., a wi?c takze w ziemi cheiminskiej i na Pomorzu Gdanskim,
nie zostaiy dotychczas jednoznacznie wyjasnione. W uzywanym w panstwie za-
konnym zwodzie prawa polskiego z XIII-pocz. XIV w. chlopi (gebuer) wyst§-
puj^ jako grupa jednolita, ale s^ wzmiankowani rowniez poddani (eigene). Na
czele wsi na prawie polskim stal starosta. Znakiem jego wladzy byla laska. Ze
zwodu prawa pomezanskiego z ok. 1340 r., b^d^cego w istocie odmian^ prawa
polskiego, wynika, ze starosta nie powinien bye s^dzony inaezej niz pozostali
chlopi. Najpewniej pierwotnie nie posiadal on odr^bnego uposazenia zwolnio-
nego od ci^zarow skarbowych. Juz w 1255 r. starostowie ze starszymi wsi w ziemi
cheiminskiej zostali zobowi^zani przez Zakon do dostarezania dziesi?ciny miej-
scowemu biskupowi14.
Prawo dziedziczenia gospodarstw chlopskich ograniezone bylo do synow. Nie
jest jasne, czy chlopi mieli prawo je alienowac i pod jakimi warunkami mogli zo-
stac usuni?ci. Gdy ich nie bylo, gospodarstwo przejmowal pan (wladza panstwo-
wa lub za jej zgod^ pan gruntowy) jako tzw. pusci(z)n$. Wdowie i corkom przy-
slugiwalo jednak prawo do wyposazenia przez syna lub pana. Przy opuszczaniu
wsi chlop skladal tzw. poklon15.
13	ASP 1164, s. 206; 528 §§ 16, 25; ASP II 383 § 39; 410 § 20; por. ASP I 363 § XVIII; 528
§ 19; II 383 § 34; H. Patze, Die deutsche bauerliche Gemeinde, s. 169-176,184—190; H. Wunder,
Siedlungs- und Bevolkerungsgeschichte, s. 58-59.
14	NZPP §§ 4, 13; W. Maisel, Rozwazattia nad Ksifgq Elblqskq, CzP-H, t. 40; 1988, z. 2,
s. 43 nn.; H. Lowmianski, Poczqtki Pobki: z dziejdw Siowian w I tysiqcleciu n.e., t. VI, cz. 1, War¬
szawa 1985, s. 443 i przyp. 1035 (tu wczesniejsza literature przedmiotu); IP §§ 4,30,81; R. Wens-
kus, Uber die Bedeutung des Christburger Vertrages fur die Rechts- und Verfassungsgeschichte des
Preussenlandes, w: idem, Ausgewahlte Aufsatze zum friihen und preufiischen Mittelalter. Festgabe
zu seinem 70. Geburtstag, hrsg. v. H. Patze, Sigmaringen 1986, s. 401 nn., uwaza, ze jest on no-
welizacj^ prawa polskiego; UBBCI 37.
15	NZPP § 22, pkt. 1-5; PUB 1/2 366. О znaezeniu tego postanowienia zob. M. Dygo, Studia
nad poczqtkami wladztwa zakonu niemieckiego w Prusach (1226-1259), Warszawa 1992, s. 137.
Zob. tez H. Lowmianski, Poczqtki Polski, t. IV, Warszawa 1970, s. 132-133.

4.5. Spoleczenstwo wiejskie
467
Obci^zenia skarbowe wsi polskich na rzecz ksi?cia, najlepiej znane z terenu
Pomorza Gdahskiego, polegaly na oddawaniu zwierz^t zbiorowo od calej osady
(krowa, swinia), zboza zas indywidualnie z gospodarstwa w wysokosci kilku miar,
wykonywaniu roznego rodzaju postug i sluzb indywidualnych i z obowi^zku woj-
skowego. Do tego dochodzila dziesi^cina w zbozu na rzecz Kosciola.
W XIII w. w ziemi chelminskiej i zapewne na Pomorzu Gdanskim podsta-
wow^ jednostk^ gospodarcz^ i podatkow^ bylo juz radio (uncus, niem. Haken).
Jego powierzchnia warunkowana byia mozliwosci^ uprawy ziemi przez jednq ro-
dzin? wyposazon^ w jeden zaprz^g z radlem w systemie dwupolowym. Jako jed-
nostka skarbowa, ale jeszcze nie powierzchni, sluzylo do poboru renty feudalnej
i dziesi^ciny16.
Zmiana ustroju gospodarczego i prawnego wsi polskich w ziemi chelmihskiej
nast^pila zasadniczo juz w koncu XIII i w pocz. XIV w., ale przebieg tego pro-
cesu nie jest dokiadnie znany. Do jednej z ostatnich nalezal zapewne Use (kom*
turstwo starogrodzkie), w 1359 r. przeniesiony na prawo chelminskie. W koficu
XIV i na pocz. XV w. zreorganizowano wsie polskie w komturstwie nieszawskim.
W 1. pol. XV w. kilka wsi radlowych na prawie polskim wzmiankowano w kom*
turstwie radzynskim, a przede wszystkim grudzi^dzkim. Wszystkie placiiy z radla
15 skojeow, со wskazuje, ze do reluieji ci^zarow prawa polskiego doszlo w nich
jednoczesnie lub mniej wi^cej w tym samym czasie. W dwoch wsiach wzmianko-
wani byli starostowie17.
Przeksztaicenia dawnego ustroju rolnego na Pomorzu Gdanskim, kt6re obj^ty
takze dobra koscielne i prywatne, mialy charakter ewolucyjny. W wypadku nadania
pelnego prawa chelminskiego w niektorych przywilejach w komturstwie tucholskim
(z 1379 i 1382 r.) wyraznie zaznaezano, ze wies miata wczesniej prawo polskie,
w Puzycach zas (wojtostwo l^borskie) pozostawiono obowi^zek przewodu. W nie¬
ktorych wsiach okr^gu l^borskiego i mirachowskiego, nadaj^c nowe prawo z ustro-
jem soleckim, pozostawiano radlowy pomiar ziemi. Niektorym wsiom na prawie
polskim w komturstwie gdanskim Zakon wystawil przywileje normuj^ce ich ustr6j,
ci^zary feudalne i prawa do ziemi. Najstarszy wystawiono dla Maszewka (w6j-
towstwo l?borskie) w 1360 r., a znanych jest takze kilka innych. Niekiedy wysta-
wienie przywileju zwi^zane bylo z powi^kszeniem obszaru wsi (Lapalice, 1400).
16	G. Labuda, Pomorze Wschodnie w dobie utrwalania ustroju feudalnego (1230-1310). Po-
morze Gdanskie i Slawienskie, w: Historia Pomorza, 1.1, cz. 1, red. idem, Poznan 1969, s. 553-554;
KKG 227,228,229,230,231; GZB, passim; M. Toeppen, Das Zins-Verfassung, s. 742 nn.; T. Hirsch,
Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhoren der Ordensherrschaft, ZWGV, H. 6: 1882,
s. 38 nn.; F. Lorenz, Die Bevolkerung der Kaschubei zur Ordenszeit, ZWGV, H. 66:1926, s. 8 nn.;
H. Lowmianski, Poczqtki Polski, t. Ill, Warszawa 1973, s. 295 nn.; W. Kuhn, Der Haken in Alt•
preufien, w: Studien zur Geschichte des Preufienlandes. Festschrift fur E. Keyser zu seinem 70.
Geburtstag dargebracht von Freunden und Schiilem, hrsg. v. E. Bahr, Marburg 1963, s. 164-166.
Рог. J. Powierski, W sprawie narzfdzia omego Prusdw, KMW, 1973, nr 1-2 (119-120), s. 4 nn.;
S. Trawkowski, treb, w: SSS, t. VII, s. 206.
17	PUB V 829; GZB, s. 98; OBA 28749, s. 4-6; H. Maercker, Geschichte der Idndlichen
Ortschaften und der drei klemeren Stddte des Kreises Thom in seiner frilherenAusdehnung von der
Abzweigung des Kreises Briesen i. J. 1888, Danzig 1899-1900, nr 30, 36, 37.

468
Rozdziat IV. Spoleczenstwo
W niektorych wsiach krzyzackich dokonano tylko reluicji starych ci?zarow.
W wdjtostwie l?borskim ok. 1400 r. cztery wsie oddawaly razem swini? i krow?,
a od radla 2 sery, 2 kury, len (zwitek), goscitw? (gostidwa), kosne (kossingelt),
4 miary owsa i jako dziesi?cin? 4 miary zyta. Kazde z оЬсщгеп, z wyj^tkiem
Swiadczenia .w owsie, mozna byto zamienic na oplat? pieni?zn^. Niektore wsie
okr?gu puckiego obok czynszu pieni?znego i 14 dni robocizny oddawaiy konopie,
kury, jaja i sery. W przypadku pozostalych wsi odnotowywano juz czynsz pieni?z-
ny (10-20 skojcow) i kury, zamieniane czasami takze na swiadczenie pieni?zne.
Akcja wystawiania przywilejow dla wsi na prawie polskim, a ich liczba z pew-
поёсц przewyzszala liczb? zachowanych, zasadniczo poprawiala sytuacj? ich
mieszkancow. Sluzylo temu juz samo posiadanie przywilejow okreslaj^cych prawa
i obowi^zki. Rezygnacja Zakonu w niektorych przypadkach z pusciny pozwala-
la na dziedziczenie na zasadach prawa chelminskiego. Oczynszowanie ci?zarow
prawa polskiego sluzylo utowarowieniu gospodarki chlopskiej. W krzyzackich
wsiach radlowych komturstwa gdanskiego wyst?puj^ prawie zawsze radla wolne.
Jezeli pierwotnie starosta nie posiadal radla wolnego, to ich pojawienie w takiej
skali na pocz. XV w. moze wskazywac na gruntowny charakter tego elementu
reformy. Wyznaczanie starostom dzialu wolnego od obci^zen zwi^zane bylo z ich
obowigzkami: zbieraniem i dostarczaniem czynszow, pilnowaniem wykonania
renty odrobkowej, obsadzaniem lanow pustych. Natomiast cale s^downictwo po-
zostawalo w r?kach Zakonu.
Z cz^sciowymi przeksztalceniami wsi prawa polskiego глашу tez do czynienia
w znacznie mniejszej skali w komturstwie tucholskim. W niektorych wsiach
wzmiankowani byli soltysi lub starostowie z uposazeniem wolnym od swiadczen,
renta byla mieszana, a powierzchni? wsi pomierzono w plozach18.
4.5.3.	Wies pruska
Zdaniem cz?sci badaczy, wobec zlamania umowy dzierzgonskiej (1249) i apo-
stazji (1260-1273) chlopi pruscy stracili swoje prawo do ziemi i wolnosc, staj^c
si? poddanymi (Leibeigene) Zakonu i biskupow, przy czym zakres tego poddan-
stwa by! traktowany roznie. Wedlug innych posiadali oni w dalszym citjgu dzie-
dziczne prawa do ziemi, a ograniczenie wolnosci nastgpito dopiero w 2. pol.
XIV-XV w. Zwolennicy zas istnienia juz w okresie poganskim znacznej grupy
18	APG, 300D, 40,19; KKG 82,109,121,137,227,229. Por. GZB, s. 126; UKT 81-82,87-88;
K. Kasiske, Das deutsche Siedehverk, s. 152; M. Biskup, Osady na prawie polskim na Pomorzu
GdaAskim w pierwszej polowie XV w., Warszawa 1956, s. 189; M. Dzi?cielski, Dzieje ziemi mira-
chowskiej od XII do XVIII wieku, Gdansk 2000, s. 91-94; G. Labuda, Historia Kaszubdw w dzie-
jach Pomorza, 1.1: Czasy sredniowieczne, Gdansk 2006, s. 250-252; W. Dlugoksjcki, Uwagi оprze-
mianach wsi, s. 55 nn. W sprawie radel starosty zob. tez R. Wenskus, Kleinverbande und
Kleinraume bei den Prussen des Samlandes, w: idem, Ausgewahlte Aufsatze zum friihen und preu-
flischen Mittelalter. Festgabe zu seinem 70. Geburtstag, hrsg. v. H. Patze, Sigmaringen 1986,
s. 258-259; рог. H. Wunder, Siedlungs- und Belvolkerungsgeschichte, s. 89.

4.5. Spoleczefistwo wiejskie
469
chlopow uzaleznionych od nobilow pruskich s^dzg, ze po apostazji moznych stali
si? oni po prostu poddanymi Zakonu. Natomiast z cz?sci wolnej ludnoSci chtop-
skiej wykreowano tzw. mafych wolnych, reszta zas pozostala chlopami, ale о sta-
tusie lepszym niz chlopi poddani19.
Mali (pospolici) wolni posiadali potwierdzone przywilejami dziedziczne, ale
ograniczone do synow, prawo do ziemi (nieusuwalnosc) i mozliwosc jej alienacji
(pod pewnymi warunkami), zwolnienie od ci?zarow i prac chlopskich, ale za to
obowi^zek konnej sluzby wojskowej na kazde wezwanie. Nazywano to prawem
pruskim (ius hereditarium, ius Pruthenicale). Biskupi warminscy i sambijscy wy-
korzystywali je przy zakladaniu pruskich chlopskich wsi czynszowych, wprowa-
dzajgc elementy prawa chelminskiego. Wyst?powala w nich instytucja soltysa
z lanami (radlami) wolnymi od czynszu i dochodami z sqdownictwa, a chlopi
nie byli zobowi^zani do sluzby wojskowej na wzor wolnych. Jednak wysokofid
szarwarku tych wsi w biskupstwie sambijskim byla wyzsza niz we wsiach chel-
minskich20.
W 2. pol. XIV i na pocz. XV w. kapitula pomezanska zreorganizowala w swo-
ich dobrach cztery wsie pruskie. Powierzchni? wymierzono w lanach (raz w ra-
dlach), nadano prawo chelminskie, ale szarwark egzekwowano wedlug prawa
pruskiego. Czynsz placono w pieniqdzu i zbozu, pobierano tez wartowe. Staro-
stowie otrzymali kilka-kilkanascie morg wolnych od czynszu z obowi^zkiem egzek-
wowania powinnosci, ale bez kompetencji sgdowniczych. Wielkosc gospodarstwa
(gesinde) okreslono na 1-2 lany. W Nipkowach, a zapewne tez w pozostalych
wsiach, chlopi musieli zaplacic za 1 lan 10 grzywien w ciggu 10 lat. Bylo to wi?c
zakupne prawo do ziemi. W przywileju dla Schetpenkow (1379) stwierdzono, ze
w przypadku gdyby chlopi chcieli odejsc, powinni zaplacic haklohn, со zapewne
trzeba rozumiec jako poklon. Natomiast biskup pomezanski nadal Hansowi, sta-
roscie (starrus), i jego dwom kompanom dwor w Galinowie i rol? w Limzy na
prawie pruskim i z pruskim szarwarkiem. Starosta otrzymal 3 radla wolne i zo-
bowigzany byl do trzymania konia na wyprawy wojenne. Kazde gospodarstwo
19	Stanowisko pierwsze reprezentowali M. Toeppen, Excurs iiber die Verschreibungen des
Ordens fur Stammpreussen im 13. Jahrhundert, w: SRP I, Leipzig 1861, s. 254; idem, Die Zins-
-Verfassung, s. 210-211; L. Weber, Preussen vor 500 Jahren, s. 325 i przyp. 1; H. Plehn, Zur Ge-
schichte, s. 59-60,92-93; G. Aubin, Zur Geschichte, s. 13-14,39; E. Wilke, Die Ursachen, s. 39-41,
55-56; M. Pollakowna, Zanik ludnosci pruskiej, w: Szkice z dziejdw Pomorza, t. 1: Pomorze $re-
dniowieczne, red. G. Labuda, Warszawa 1957, s. Ill n.; drugie - W. v. Briinneck, Die Leibeigen-
schaft in Ostpreussen, ZRG GA, Bd. 8: 1887, s. 41-43, R. Pliimicke, Zur landlichen Verfassung
des Samlandes unter der Herrschaft des Deutschen Ordens, Leipzig 1912, s. 72-81; H. Lowmiaftski,
Studia nadpowstaniem spoleczenstwa litewskiego, w: idem, Studia nad dziejami Wielkiego Kstystwa
Litewskiego, Poznan 1983, s. 118-122; trzecie zas - R. Wenskus, Ubereinige Probleme der Sozial-
ordnung der Prufien, w: idem, Ausgewahlte Aufsatze, s. 423-424, 431-432. Zob. tez M. Pollakdw-
na, Osadnictwo Warmii w okresie krzyzackim, Poznan 1953, s. 75-79; M. Dygo, Studia, s. 146-147,
157, 203-205.
20	PodkreSlil to jako pierwszy W. v. Briinneck, Zur Geschichte des Grundeigenthums, Bd. II:
Die Lehnguter, Berlin 1895, s. 73-76; K. Kasiske, Die SiedlungstHtigkeit, s. 72,92,113; R, Wenskus,
Kleinverbdnde und Kleinrdume, s. 207, przyp. 21. Prawo to w przywilejach dla wsi nie jest iden-
tyczne z prawem chetmiAskim; zob. M. Pollak6wna, Osadnictwo Warmii, s. 55.

470
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
mialo miec 3 radla (1 radio = 10 morg). Czynsz z radla wynosii 4 skojce i po
2 miary czterech zboz, a szarwark byl taki, jak w kapitulnej wsi Kamieniec. Ma-
j^tek ruchomy dziedziczyc mogli zarowno synowie, jak i corki 21.
Stosowanie przez Zakon prawa pruskiego w odniesieniu do ludnosci chlop-
skiej jest slaboposwiadczone. W 1334 r. mieszkancom Miran (wojtostwo sztum-
skie) zapewniono pod pewnymi warunkami nieusuwalnosc, dziedziczne posiada-
nie gospodarstw, mozliwosc ich sprzedazy osobom posiadaj^cym to samo prawo
i zdolnym wypelniac obowi^zki. Kazdy posiadajqcy 3 radla zobowi^zany zostal
do konnej sluzby wojskowej (jak wolny), inni zas placili dziesi^cin? i czynsz oraz
wykonywali szarwark. W 1387 r. niejaki Psantope otrzymal dziedzicznie 2 lany
w Miranach ,,na prawie witinga” (czu weytinges rechte), a gdyby zrezygnowal, po-
winien maj^tek (erbe) sprzedac w ci^gu kwartalu zdolnemu do takiej sluzby albo
jak chlop placic dziesi^cin? i swiadczyc szarwark. Bye moze do tej grupy chlopow
odnosi si$ zakaz wielkiego mistrza z lat 1441-1442, aby nie zmieniac zadnego
chlopskiego gospodarstwa w dobra siuzebne bez jego wiedzy22.
Nieco pozniej zastosowano inne rozwiqzanie. W 1347 r. komtur brandenburski
nadal Mataskowi i jego spadkobiercom za pewne sluzby dobra Packerau z 37 la-
nami. Soltys mial posiadac 3 lany wolne na prawie chelminskim i zostal zobowig-
zany do konnej sluzby wojskowej. Pozostalipossesores tegoz vorwerks placili czynsz
pieni?zny, mieli prawo pruskie i powinni wypelniac pruski szarwark, ilekroc zo-
stan^ wezwani. Glowszczyzn^ soltysa ustalono na 30, a chlopa (paur) na 16 grzy-
wien. S^downictwo przekazano soltysowi, a nie komornikowi. W 1425 r. Packerau,
a takze wies Schrombenen, zostaly okreslone jako wsie о lanach czynszowych na
prawie pruskim. Jako czynszowe wsie radlowe w tym komturstwie wyst?puj^ na-
tomiast Kohsten i Ragau23.
Najprawdopodobniej lepsze prawa do ziemi posiadali takze Prusowie we
wsiach chlopskich powstalych wskutek kolonizacji w polnocnej cz^sci Sasinii,
w ktorych poswiadezona jest instytueja soltysa. W 1351 r. soltys (starosta) z Sam-
borowa otrzymal 6 radel na prawie pruskim. W 1418 r. w chlopskiej radlowej wsi
Staszkowo wzmiankowane byly (zapewne wolne) 3 radla dla urz?du starosty (sol¬
tysa), on sam zas mial sluzyc jak inni wolni. W 1354 r. niejaki Remunen otrzymal
11 lanow (radel) w komornictwie mor^skim do osadzenia, za со dostal 1 radio
wolne, 1 czynszowe i mial sluzyc jak wolny. Besieczer der anderen hoken po 6 la-
tach dawali dziesi^cin? i sluzb? czu pruschem rechte und gewonheit disses landis.
W W^gnikach w komornictwie past^ckim pozwolono chtopom pruskim na pla-
cenie czynszu, poniewaz tak Zakonowi jest wygodnie (behegelich), ale powinni
oni pozostac by pruschem rechte. Dziesi^cin? na czynsz zamieniono tez na prob$
na okres 2 lat chlopom z pobliskich Talpit juz w 1387 r.
21	UBBP 113, 123; K.J. Kaufmann, Geschichte des Kreises Rosenberg, Marienwerder 1927,
ч. 101-107.
22	PUB II 850; W. v. Briinneck, Zur Geschichte des Grundeigenthums, Bd. II, s. 72; OF 95,
k. 74a; Visitationen 1103, s. 167.
23	PUB IV 272; OF 164, k. 3, 4,9, 26; GAB, s. 228, 233. Рог. M. Rousselle, Die Besiedlung
ies Kreises Preufiisch-Eylau in der Ordenszeit, AF Jg. 3:1926, H. 2, s. 21-22.

4.5. Spoleczenstwo wiejskie
471
W przywileju dla Sambow z 1413 r. wymieniono pi?c grup ludnosci: wolnych
(freyen), besessene beerbte gebuwer, gertener, unbeerbte leute i deutsche leute. Nie
ulega wi?c w^tpliwosci, ze wsrod sambijskich chlopow byla znacz^ca grupa dzie-
dzicz^ca swoje gospodarstwa, ktora na rowni z wolnymi otrzymala ponadto pewne
prawa grupowe (rybolowstwo w Zalewie Kuronskim, zbieranie drzewa opatowe-
go, wypasanie bydla w lasach, mozliwosc otizymania drewna budowlanego). Prawo
pewnych chlopow sambijskich do sprzedazy gospodarstw i przekazywania w „wier-
ne r?ce” poswiadczone jest jeszcze w pol. XVI w.24
Wydaje si?, ze grupa pruskich chlopow о pozycji zblizonej do pospolitych
wolnych wyst?powala na terenie calych Prus i sluzyla do uzupeiniania szeregow
tej grupy. Niestety, informacji о posiadaniu tego rodzaju prawa pruskiego dostar-
czaj^ tylko przywileje, w ksi?gach skarbowych zas nie jest ona specjalnie wyroz-
niona. Brak zrodel nie pozwala okreslic, jak szeroki zasi?g mialo to zjawisko.
Zroznicowanie prawno-terytorialne chlopskiej ludnosci pruskiej wynikalo
rowniez z poslugiwania si? odmiang prawa polskiego - prawem pomezanskim,
skodyfikowanym ok. 1340 r. Obowiqzywalo ono w Pomezanii i przenikn?lo tez
do Sasinii i cz?sci Pogezanii. Natomiast nie funkcjonowalo w Prusach Dolnych.
Wyraznie przeciwstawialo ono czlowieka wolnego (eyn frei man) chlopu s^dzo-
nemu wedlug prawa chlopskiego, okreslalo tez warunki utraty wolnosci i wejscia
do stanu chlopskiego, ktory by! dziedziczny. Z drugiej strony istniala mozliwosc
przejscia do grupy wolnych przez wykupienie si?, poswiadczona takze w Prusach
Dolnych.
We wsiach pruskich wyst?powala instytucja stare sty. Nie zajmowat on jednak jak
soltys odr?bnej pozyq'i prawnej, gdyz mial bye sqdzony jak kazdy inny Prus. Poswiad-
czal przed s^dem zgloszone mu fakty zranienia czy tez wysokosc zaplaty dla sluzby
w razie sporu mi?dzy panem a slug^. Starostowie przekazywali Zakonowi dlugi
mieszkancow wsi i byli por?czycielami. Nadzorowali takze chlopow w czasie zniw.
Prawo pomezanskie zna rowniez poj?cie gminy. Mogla ona radzic nad wy-
nagrodzeniem dla pastucha lub nad jak^s inn^ spraw^. Mogla zostac rowniez
oskarzona, a uwalniala si? od skargi przez zlozenie przysi?gi oddzielnie przez
kazdego z gospodarzy. Pewne grunty we wsi, cz?sto nadmiar (obirmose), stano-
wily wlasnosc wspoln^, za ktor^ czynsz placila gmina25.
W prawie pomezanskim wyst?powala puscina i poklon. Na Warmii biskupiej
i w Prusach Dolnych odpowiednikiem pusciny byla pal(l)eyde (poleyde). Z naj-
starszyeh wzmianek (1315, 1321) wynika, ze terminem tym okreslano pierwotnie
gospodarstwo bez m?skiego dziedzica, ktore stawalo si? wlasnosci^ wladzy pa6-
stwowej. Zabezpieczenie wdow (zapewne i corek) zalezalo od woli pana grun-
24	APG 369,1/2103, k. 56,56v; PUB IV 716; V/l 232; J. Kaufmann, Geschichte des Kreises
Rosenberg, s. 107; ASP 1178; E. Wilke, Die Ursachen, s. 56 i przyp. 152. Рог. H. Plehn, Zur Ge¬
schichte, s. 121.
25	IP §§ 4,17,20, 23, 30, 27, 41,81; MKB, s. 253; ZBHM, s. 48; A. Semrau, Die Siedlungen
im Kammeramt Preufiischmarkt (Komturei Christburg) im Mittelaltcr, MCV, H. 40: 1932, s. 14;
E. Wilke, Die Ursachen, s. 56 i przyp. 154 (za: GZB). H. Wunder, Siedlungs- und BevOlkerungs-
geschichte, s. 83. Na obowiqzywanie prawa polskiego w Pomezanii w XIV-XV w. wskazat R. Wen-
skus, Ober die Bedeutung, s. 391 nn.

472
Rozdziat ГУ. SpoJeczenstwo
towego. Pokton od konca XIV w. jest dobrze poswiadczony w krzyzackich wsiach
pruskich komturstwa dzierzgonskiego. Bye moze kryio si? za nim prawo do
odejscia za opiate, wzmiankowane w przywilejach Zakonu dla nobilow pruskich
z XIII i 1. pol. XIV w. Jesli byloby to potwierdzenie obowi^zuj^cej powszech-
nie reguiy, wskazywaloby to na pewien zakres wolnosci przysluguj^cy tej lud-
nosci. Dopiero w 2. рок XIV w. pojawiaj^ si? zrodtowe wskazowki sugeruj^ce
poczqtek ograniczania prawa wychodu. Okoio 1406 r. w instrukcji о kolonizacji
Wielkiej Puszczy pojawil si? zakaz osadzania Prusow (zapewne chlopow) we
wsiach na prawie chelminskim i zakaz przyjmowania czeladzi pruskiej do pracy
w miastach i wsiach niemieckich. Nie jest jednak jasne, czy chodzilo о przeciw-
dziaianie zjawisku, ktore gdzie indziej, w wyniku przysluguj^cego pruskim chlo-
pom prawa wyjscia, osi^gn?lo znaezne rozmiary czy tylko о powtorzenie zasad
od dawna obowkjzujtjcych w calym panstwie, potwierdzaj^cych przywi^zanie
chlopa do ziemi26.
W XIII w. radio bylo jeszcze jednostk^ miary powierzchni, ktorej uprawianie
za pomoc^ jednego zaprz?gu pozwalalo na utrzymanie jednej rodziny. Wskazuje
na to m.in. podawanie przy nadawaniu dobr liezby familiae (niem. gesinde) czy
tez liezby radel (narz?dzi), ktorej nalezy uzyc przy ich zagospodarowaniu. Od
pocz. XIV w. zacz?Ia narastac tendeneja do wymierzania i normalizowania po¬
wierzchni radla za pomocq lana chelminskiego. W zachodniej cz?sci Pomezanii
radio liczyto 10 (male) lub 15 (wielkie) morg, natomiast dalej na wschod 20 morg.
Tyiko na Warmii moglo rownac si? lanowi.
Proces pomiaru radel najpewniej zacz^I si? najwczesniej w pasie nadwislan-
skim (juz w 1334 r. poswiadczony w Miranach), a nast?pnie przesuwal si? na
wschod. Okoio 1395 r. dokonano normalizaeji powierzchni radla na Sambii; li-
czylo ono tam 20 morg.
Drug^, slabo znan^ jednostk^ skarbow^ byla sluzba. Okoio 1414 r. w kom-
turstwie elbl^skim bylo 576 prusscher gebuwerische dienste, a kazda miala 2 lany
(1448), w wojtostwie sztumskim zas 40 sluzb chlopskich (gebuwerissche dinste).
W komturstwie dzierzgonskim i elbl^skim okoio polowa gospodarstw posia-
dala 2 radla, w krolewieckim zas zdecydowanie dominowalo gospodarstwo 1,5-ra-
dlowe (na Sambii 75%). Ponadto w dwoch pierwszych okr?gach w poszczegolnych
wsiach wielkosc gospodarstwa byla zdecydowanie bardziej zroznicowana, szcze-
golnie w przedziale 1-3 radla. Mozna by zatem przyj^c, ze w momencie pomiaru
w zachodniej cz?sci Prus tworzono gospodarstwa 2-radIowe, ktore z biegiem czasu
ulegly zroznicowaniu27.
26	CDW1174, 208 (zob. tez nr 89,131); II28; OF 162 (Dis ist das ackirbuch desgebites czur
Balge), k. 3,7, llv, 28v, 40v, 76; GAB, s. 227,228 (komturstwo brandenburskie); A. Semrau, Die
Siedlungen im Kammeramt Preufiischmarkt, s. 10-11; H. Wunder, Siedlungs- und Bevolkerungs-
geschichte, s. 83-84 i przyp. 47; PUB VI/1 244; K. Kasiske, Die Siedlungstdtigkeit, s. 118, przyp.
397; E. Wilke, Die Ursachen, s. 41-42; ASP I 72. Instrukq'a ta wywolala dyskusj? w literaturze;
zob. H. i G. Mortensen, Die Besiedlung des nordostlichen Ostpreujiens, Tl. I, s. 99.
27	W. Kuhn, DerHaken, s. 173-180; R. Plumicke, Zur landlichen Veifassung des Samlandes,
s. 97; R. Wenskus, Kleinverbande und Kleinraume, s. 266; H. Wunder, Siedlungs- und Bevdlke-
mngsgeschichte, s. 84; GZB, s. 3; por. APG, 369,1/2104, k. 13, 87.

4.5. Spoleczenstwo wiejskie
473
W 2. pot. XIII w. chtopi z dobr prywatnych zobowi^zani byli do ptacenia
dziesi^ciny, do petnienia stuzb na takich zasadach jak chtopi krzyzaccy oraz do
stuzby wojskowej na rzecz Zakonu razem z swoimi panami. Podlegali s^dom do-
minialnym tub krzyzackim. W 1311 r. chtopi (rustici) z Pilnika zostali przez bi-
skupa warminskiego zwolnieni z dziesi^ciny i „feniga sluzebnego” (denarius ser-
vicialis), ktoiy byt zapewne zreluowan^ formq zobowi^zan szarwarkowych
(idienstgeld).
Petny obraz swiadczen chtopow krzyzackich wsi pruskich otrzymujemy do-
piero od konca XIV w. W komturstwie malborskim wsie pruskie ptacity tylko
czynsz pieni^zny, w ostrodzkim zas po miarze pszenicy, zyta i j^czmienia i 2 miary
owsa. W pozostatych komturstwach wyst^powata dziesi^cina w zbozu о r6znej
wysokosci. W komturstwie dzierzgonskim i ragneckim ptacono od kazdego radta
po miarze kazdego z 4 zboz. W komturstwie krolewieckim byta to wielkosd zmien-
na, zalezna z pewnosci^ od urodzaju w danym roku, najcz^sciej po 2 miary psze¬
nicy i owsa z 1,5 radta, w komturstwie elbl^skim po 1,5 miary kazdego zboza
z radta28.
Inne swiadczenie nazywano dienstgeld (Dienstgeld) tub slusim (slussen, slusyn,
sluszen, por. pot. Siuzyc). Wyst?powalo ono w komturstwie dzierzgonskim, elblqs-
kim, balgijskim i brandenburskim w wysokosci ok. 6-7 skojcow z radta. W kom¬
turstwie malborskim mogto zostac wliczone do czynszu, w ostrodzkim zas znane
byto bye moze pod nazwg hokenezins. Slusim nie wyst^powato na Sambii29.
Chtopi pruscy ptacili takze wartowe, w komturstwie balgijskim zwane sorgo-
lio(n), sorgalia. W komturstwie elbl^skim wartowe pobierano z pruskich lan6w
czynszowych (21-22 denary z tana). Natomiast tzw. zboze skalowskie jest po-
swiadezone tylko dla komturstwa elbl^skiego w wysokosci miary zyta z radta.
Termin ptacenia dienstgeldu i innych swiadczen pieni^znych zwi^zany byt
z odbywaniem kilka razy w roku s^dow w poszczegolnych komornictwach30.
Tylko w komturstwie krolewieckim wyst?powalo swiadczenie о nazwie heu-
hafer w wysokosci 2 miar z 1 radta, a w brandenburskim craysewisse, zapewne
о podobnej wielkosci. Prawdopodobnie byta to albo reluieja obowi^zku sianoko-
sow na rzecz Zakonu, albo dostarezania mu siana. Natomiast w komturstwie el-
bl^skim wsie pruskie ptacity chmielowe (hoppengeld) w wysokosci 1 skojea z radta,
pierwotnie moze swiadezone w naturze (chmiel rosn^cy dziko?), albo tez zwi$-
zane z prawem warzenia piwa na uzytek wtasny. W 1447 r. hoppengeld wliezono
28	Zob. M. Toeppen, Excurs tiber die Verschreibungen, s. 254-256; CDW I 162; ZBHM,
s. 47-48 (komturstwo malborskie); GZB, s. 18 (komturstwo krolewieckie, рог. OBA 29003, k. 9:
jedno radio osadzone po wielkiej miarze zyta, pszenicy, owsa i j^ezmienia oraz 2 miary mate -
chelminskie hoyhaber), 36 (komturstwo dzierzgofiskie), 60 (okr$g tapiawski), 64 (komturstwo
ragneckie), 67 (okr$g barciafiski); APG, 369,1/2104 (komturstwo elbl^skie, wynik z przeliczenia
sum radet i iloSci zboza).
29	M. Tbeppen, Die Zins-Verfassung, s. 213-214. Inaczej E. Wilke, Die Ursachen, s. 40-41.
30	GZB, s. 3, 72; OBA 28754, k. 6, 171; P. Germershausen, Siedlungsenttvicklung,
s. 18-21. E. Wilke, Die Ursachen, s. 40, wiqzata mylnie sorgalion z dienstgeld; H. Wunder, Sied•
lungs■ und Bevdlkerungsgeschichte, s. 87; OF 202, к. 1, k. 3, 4v i passim; GZB, s. 33;
ASP I 398.

474
Rozdzia! ГУ. Spoleczenstwo
do sumy dienstgutu (-geldu) w komomictwie bartoszyckim, со wskazuje, ze moglo
ono wyst?powac takze w komturstwie balgijskim31.
Wolni pruscy byli od pocz^tku zwolnieni z prac chlopskich (szarwarku): ko-
szenia siana, zboza, wycinki i zwozki drewna (1275). Wi?cej о ich charakterze
informujcj dopiero zrodta z XV w. W komturstwie dzierzgonskim najwazniejsze
byly sianokosy. W komomictwie mor^skim i luktanskim komturstwa elbl^skiego
wsie pruskie placily hoygeld z radel dziesi?cinnych, a w komomictwie fiszewskim
ze sluzby, tj. z 2 radel, nalezalo sci^c 3 morgi siana. W komornictwach komtur¬
stwa brandenburskiego w 1449 r. z kazdego radla nalezalo skosic i zwiezc siano
z 3 morg. W komturstwie malborskim (wojtostwo sztumskie) na pocz. XV w.
chlopi z wsi pruskich pracowali przy sianokosach za wynagrodzeniem, со wska¬
zuje, ze cz?sc l^k kosili w ramach szarwarku. Widac wyraznie, ze wymiar siano-
kosow by! scisle okreslony. Mowienie о nieograniczonym szarwarku na kazde
wezwanie nie ma uzasadnienia, przynajmniej dla 1. pol. XV w. Liczba domen (fol-
warkow) nie byla duza, st^d tez obci^zenie chtopow nie moglo bye znaezne32.
Do obowitjzkow Prusow nalezalo wystawianie koni na wyprawy wojenne.
W przywileju dla Packerau w komturstwie brandenburskim (1347) i Sassen w kom¬
turstwie dzierzgonskim byl to 1 kon z 3 radel. Ten obowi^zek w szerszym kon-
tekscie potwierdzaj^ zrodla skarbowe. Wsrod sluzb komturstwa brandenburskie¬
go odnotowano w 1417 r. 150 gebuwerischer prussche zoemer, czyli zwierz^t
poci^gowych (jucznych), uzywanych do transportu taborow (niem. Saumer) na
1298 radel, a w 1419 r. 200 koni z 1348 radel. Na obowi^zek wystawiania koni
w komturstwie krolewieckim wskazuje oplata sirgismunt, a mozna przyj^c jego
obecnosc takze w komturstwie balgijskim. Zdaniem Prusow z komturstwa dzierz-
gonskiego wlasnie chlopi z Prus Dolnych posiadali konie zdolne do ci?zkich prac
transportowych. Oprocz koni chlopi pruscy wystawiali takze poganiaezy (somer-
linge). Wyst^powanie w ksi^gach dlugow (komturstwo dzierzgonskie, balgij-
skie) zobowi^zan do dostarezania tarez i wierzytelnosci za tareze i helmy wska¬
zuje albo na osobisty udzial, albo na wykupienie si? od obowi^zku sluzby
wojskowej. Jego wymiar nie jest jednak znany. Chlopi pruscy byli poci^gani do
obowi^zku zwanego bawde. Nie placili wowczas dienstgeldu33.
31	APG, 369,1/2104, k. 5,16,34,51,65,78,87; OF 162b, k. 13; GZB, s. 18,181; GAB, s. 219,
226, 227, 228, 233; por. L. Weber, Preussen vor 500 Jahren, s. 563.
32	E. Wilke, Die Ursachen, s. 62-63; ASP 1391; H. Wunder, Siedlungs- und Bevolkerungsge-
schichte, s. 84; APG, 369,1/2104, k. 65, 78, 87; J. Samowsky, Ein Schuldbuch der Komturei von
Brandenburg aus dem Anfang des 15. Jahrhunderts, w: Prusy - Polska - Europa. Studia z dziejow
tredniowiecza i czasdw nowozytnych, red. A. Radziminski, J. Tandecki, Torun 1999, s. 258 i nr 1;
MKB, s. 32, 33, 63, 87,117,144,162,176,190, 218, 237, 261.
33	GZB, s. 5; ASP I 391; M. Toeppen, Die Zins-Verfassung, s. 213-214; L. Weber, Preussen
vor 500 Jahren, s. 326; A. Semrau, Die Siedlungen im Kammeramt Neimen (Komturei Christburg)
im Mittelalter, MCV, H. 42: 1934, s. 81 (wies Sassen); E. Wilke, Die Ursachen, s. 40; W. Guddat,
Die Entstehung und Entwicklung der privaten Grundherrschaften in den Amtem Brandenburg und
Balga (Ostpreufien), Wissenschaftliche Beitrage zur Geschichte und Landeskunde Ostmitteleu-
ropas, Nr. 96, Marburg/Lahn 1975, s. 63; A. Semrau, Die Siedlungen im Kammerammt Preuflisch-
markt, s. 12-14; H. Wunder, Siedlungs- und Bevolkerungsgeschichte, s. 84-85.

4.5. Spoicczefistwo wiejskie
47B
4.5.4.	Przemiany wsi w panstwie krzyzackim (1411-1454)
W latach 1411-1454 sytuacja prawna chiopow na prawie chetminskim nie ule-
gla znacz^cym zmianom. Chlop mogl opuscic gospodarstwo po przekazaniu go
w „wieme r?ce”, wywi^zaniu si? ze zobowiqzan finansowych wobec pana grunto-
wego i otrzymaniu listu zwalniaj^cego. W razie odmowy przyslugiwalo mu prawo
do skargi. Takze chlopskie prawo do ziemi pozostalo zasadniczo niezmienione34.
Proces rozwarstwienia stanu chlopskiego, zwi^zany z roznicowaniem si? wiel-
kosci gospodarstw i wzrostem zadiuzenia, pogi?bil si? i rozszerzyl po 1410 r., gdy
znacznie wzrosla liczba gospodarstw opuszczonych. Zakazywano posiadania i dzier-
zawienia ziemi chlopskiej przez mieszczan, sprzedawania i dokupowania grunt6w
oraz l^czenia gospodarstw chlopskich jednym r?ku. Zakon zabranial poci^gania
chiopow przed s^dy miejskie za dlugi powyzej 1 wiardunka oraz zastawiania in-
wentarza ruchomego i brania pozyczek pod przyszle zbiory. Wysokosc zaleglych
czynszow ustabilizowala si? dopiero w latach 40., со wskazuje, ze dopiero wtedy
poprawila si? ich sciqgalnosc35.
W spoleczenstwie wiejskim zapewne juz od 2. pol. XIV w. pojawila si? grupa
dzierzawcow, zwanych rz^dcami (Hofmann). Arendowane s^ zarowno krzyzackie
folwarki (w calosci lub w cz?sci), jak tez dobra wolnych, soltysow, proboszczdw
czy mieszczan, rowniez zwierz?ta, za okreslon^ cz?sc dochodu, ale i wkladu (od
lh do Vs). Rzemieslnicy wiejscy to krawcy, kowale, szewcy, rzeznicy, piekarze, ko-
lodzieje i garncarze. Liczni byli tez przekupnie (hoker).
Glownq sil? robocz^ na krzyzackich folwarkach stanowila kontraktowa cze-
ladz (gesinde) i zagrodnicy mieszkaj^cy w odr?bnych wsiach lub na wydzielonych
gruntach we wsiach chlopskich. Zagrodnikow (chalupnikow) osadzali na swoich
gruntach takze chlopi. Bezposrednio w gospodarstwach chlopskich mieszkali ko-
momicy (hawszgenoszen), stoj^cy najnizej w wiejskiej hierarchii spolecznej. Celem
obnizenia plac realnych kilkakrotnie uchwalano taryfy plac maksymalnych dla
czeladzi folwarcznej i robotnikow sezonowych (takze spoza Prus), pracuj^cych
w okresie zniw. Wobec odczuwalnego jednak powszechnie braku r^k do pracy
dzialania te, jak tez z^dania usuwania ludzi luznych z miast czy walka z w!6-
cz?gostwem, nie dawaly rezultatow. Przymusowego najmu synow i corek chlop¬
skich u pana gruntowego jednak nie wprowadzono36.
34	ASP 1155; 250 § 10; 286 § 80; 363 § XXIX; ASP II244 § 29; 383 § 30; 410 § 10; H. Plehn,
Zur Geschichte derAgrarverfassung von Ost- und Westpreussen, „Forschungen zur brandernburgi-
sche und preussische Geschichte”, Bd. 18: 1905, s. 98-106; G. Aubin, Zur Geschichte des guts-
herrlich-bauerlichen Verhaltnisses in Ostpreufien von der Griindung des Ordensstaates bis zur Stein-
schen Reform, Leipzig 1910, s. 86-93; H. Wunder, Siedlungs- und Bevolkerungsgeschichte, s. 213.
35	B. Geremek, Ze studidw nad stosunkami gospodarczymi mipdzy miastem a wsiq w Prusach
Krzyzackich w I pol. XV ж, PH, t: 47:1956, z. 1, s. 66—70; M. Biskup, Powinnoici pariszczyiniane
chlopdw czynszowych ж Prusach Krzyzackich ж pierwszej polowie XV wieku, PH, t. 53:1962, z, 3,
s. 428, 429, 431-432; J. Sarnowsky, Die Wirtschaftsfuhrung, s. 198-200 i tab. 61. Zob. tez ASP
I 528 §§ 1-5 (konstytucje warminskie z 1435 r.).
ASP I 277, 278,406, 441,446; B. Oeremek, Ze studidw, s. 71; H.H. Wttchter, Ostpreussi-
sche DomUnenvorwerke im 16. und 17. Jahrhundert, WUrzburg 1958, s. 14-15; H. Boockmann,

Гб
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
Po 1410 г. nast^pil wzrost obcigzen szarwarkowych, przede wszystkim
czwyczajowych podwod przy transporcie artykulow lesnych (glownie drewna),
> byto przedmiotem licznych skarg. Znacznie mniejsze znaczenie miala dodat-
>wa praca na folwarkach. Pociggano chlopow rowniez do ргас о charakterze
lblicznym na granicy wschodniej (np. w 1418 r. budowa kanalu Labiawa-Nie-
en) czy przy obronie Mierzei Wislanej niszczonej sztormami okolo poi. XV w.
ie dochodzilo jednak do otwartych wystqpien ludnosci wiejskiej, poza konflik-
ш mi?dzy kapitulg warminskq a chlopami z komornictwa melzackiego (pie-
?znieckiego) na pocz. 1440 r. Dopiero gdy na pocz. 1442 r. biskup warminski
esztowal grup? chlopow, zawarto ugod?: darowano im nieposluszenstwo, zo-
>wi^zano do zaplacenia za szkody, ale szarwark pozostawiono na wczesniej-
ych zasadach. W konflikcie mi?dzy Zakonem a mieszczanstwem i rycerstwem
) 1410 r. soltysi i chlopi wykluczeni ze Zwi^zku Pruskiego wraz z karczmarza-
i w 1441 r., nie odegrali wi?kszej roli37.
Ustroj prawny i spoleczno-gospodarczy chlopskich wsi czynszowych zalozo-
'ch po 1410 r. na obszarze Wielkiej Puszczy nie roznil si? zasadniczo od wzorow
:zesniejszych. Wsie powstawaly w wyniku lokacji glownie na prawie chelmin-
im, ale takze magdeburskim (niekiedy z wyl^czeniem soltysow). Wielkosc wsi,
ynszu, szarwarku, ci?zarow panstwowych (brak wzmianek о wartowym (Wart-
>ld) i zbozu skalowskim (Schalwenkorn)), przywileje ekonomiczne, infrastruk-
ra gospodarcza (mlyny, karczmy) nie odbiegaly od tych z terenow starego osad-
ctwa. Rzemieslnicy pracujgcy na potrzeby wsi skupiali si? przede wszystkim
osadach przy zamkach, tzw. liszkach. Tu takze powstawaly wsie zagrodnicze,
dnosc ktorych zajmowala si? rolnictwem tylko ubocznie. We wsiach czynszo-
rch zagrodnikow bylo niewielu38.
Po 1410 r. w dalszym ciggu trwal zapocz^tkowany w 2. pot. XIV w. proces
Ddernizacji wsi na prawie polskim na Pomorzu Gdanskim. Wprowadzono urzgd
; Vorwerke des Deutschen Ordens in Preussen, w: Die Grundherrschaft im spaten Mittelalter,
I, hrsg. v. H. Patze, VuF, Bd. XXVT/I, Sigmaringen 1983, s. 569-573; H. Wunder, Siedlungs-
i Bevolkerungsgeschichte, s. 70-73,135-143; B. Geremek, Problem sify roboczej wPrusach w pierw-
f polowieXVw., PH, t. 48: 1957, z. 2, s. 196 nn.
37	M. Biskup, Powinnosci panszczyzniane, s. 413-434; ASP IV 23, s. 41-42; S. Graf, Der
)fie Friedrichsgraben im KreisLabiau, „PreuBenland”, Jg. 36:1998, Nr. 1, s. 10-11; W. Dlugok^cki,
’rzeja Wtflana od XIII dopolowy XVw. (1454 r), Gdansk 1996, s. 176 nn.; H. Wunder, Bauer-
er Widerstand und fruhmodemer Staat am Beispiel von Ordensstaat und Herzogtum Preufien,
4ufstande, Revolten, Prozesse. Beitrage zu bauerlichen Widerstandbewegungen im fruhneuzeit-
en Europa, hrsg. v. W. Schulze, Stuttgart 1983, s. 119-125; E. Wilke, Die Ursachen derpreus-
hen Bauem und Biirgerunruhen 1525 mit Studien zur ostpreussischen Agrargeschichte der Or-
szeit, AF, Jg. 7: 1930, s. 47.
38	G. Bialunski, Osadnictwo regionu, s. 29; idem, Kolonizacja, s. 116-117; idem, Przemiany
}eczno-ludno$ciowe, s. 135; R. Stein, Die Umwandlung der Agrarverfassung Ostpreufiens durch
Reformen des 19. Jahrhunderts, Konigsberg 1918, s. 152, s^dzi, ze nadawanie prawa magde-
skiego dotyczyto przede wszystkim Mazowszan. Stosunki spoleczno-gospodarcze scharakte-
>wali: M. Toeppen, Geschichte Masurens, Danzig 1870, s. 122-142; W. K?trzynski, О ludnofci
kiej w Prusiech niegdyt krzyzackich, Lwow 1882, s. 269-281; G. Bialunski, Osadnictwo regionuf
♦9, 94-96; idem, Kolonizacja, s. 36-37, 58-59, 79, 100-101, 126-127, 174; idem, Przemiany
eczno-ludnofciowet s. 141-255.

4.5. Spoleczenstwo wiejskie
477
starosty z radlami wolnymi od czynszu, rent? pieni?zn^ i z reguly rezygnowano
z pusciny. Wyst?puje rowniez nadanie prawa chelminskiego z pozostawieniem
pomiaru radlowego. Zdarzato si?, ze mieszkancy niektorych wsi uzyskiwali zgod?
na zamian? lanow na radla39.
Odmiennie ksztaltowaia si? sytuacja pruskiej ludnosci chiopskiej. Chociaz
instytucja pallayde, czyli wykluczenie z dziedziczenia corek, jako sprzeczna
z zasadami chrzescijanstwa, stala si? przedmiotem krytyki ze strony czynnikow
koscielnych, Zakon jej nie zniosl. Zakazywai rowniez przyjmowania Prusow, d^-
z^cych do poprawy swojej sytuacji, do wsi niemieckich lub na sluzb? w mia-
stach i na przedmiesciach, szczegolnie w ordynacjach dla Prus Dolnych. Na
Warmii wprowadzono zakaz sprzedazy Prusom gospodarstw niemieckich. Ordy-
nacja krajowa z 1445 r. odsuwata od dziedziczenia te dzieci, ktore opuscily go-
spodarstwo bez zgody rodzicow. Komtur balgijski w liscie do wielkiego mistrza
z ok. 1425 r. zauwazyl, ze pustoszej^ pruskie radia i siuzby, gdy Prusowie ,,mie-
szaj^ si?” z Niemcami.
Jednak skutecznosc tej polityki nie byta chyba zbyt duza, skoro zakazy syste-
matycznie ponawiano. Obserwowany juz w koncu XIV w. naplyw Prusow do wsi
niemieckich w komturstwie dzierzgonskim trwal rowniez po 1410 r., a mozna
przypuszczac, ze wobec znacznej ilosci pustych gospodarstw nawet si? nasilil.
Nabywali oni nawet solectwa. Chodzi przede wszystkim о Prusow z grupy maiych
wolnych, chociaz mogli przenikac takze autochtoni-chlopi. Zjawisko to wyst?po-
wato zapewne i w innych komturstwach40.
Stopniowo we wsiach zamieszkanych przez Prusow zachodzily przemiany
ustrojowe. W 1448 r. we wsiach pruskich komturstwa elbl^skiego wzmiankowano
starostow, a nawet soltysow. Pojawita si? rowniez gmina jako wspolnota uzytko-
wa. Natomiast w Prusach Dolnych i na Sambii na najnizszym szczeblu pojawili
si? rajcy, wprowadzeni przez Zakon bye moze juz w koncu XIV w., zapewne
w zwi^zku z procesem pomiaru i koncentracji wsi pruskich. W 1414-1417 r. rajcy
byli wzmiankowani w komomictwach komturstwa balgijskiego. Przy okazji odby-
wania s^dow otrzymuj^ wyplaty od komornikow, przy czym z reguly wyst?puj^
przed pakmorami i dwornikami (dwamiken) lub z okresleniem die rotlute cum
sociis. Zapewne wi?c byli lawnikami w Sejdach komorniezyeh. Podlegalo im kilka
osiedli о wielkosci odpowiadaj^cej wsi czynszowej. Ich urz^d nie by! dziedziezny.
Zdarzalo si? tez, ze posiadali kilka lanow wolnych. Rajcy wywodzili si? zarowno
z chlopow, jak tez wolnych pruskich.
39	APG 300D, 40, 47, 53; KKG 5, 129, 153, 154, 162, 163, 174; W. Dlugok?cki, Uwagi
о przemianach wsi na prawie polskim na Pomorzu Gdanskim w dobrach zakonu krzyzackiego
w XIV i w pierwszej potowie XV wieku, w: Hortus imaginum. Studia historyezne dedykowane pa-
migei profesora Stanislawa Mielczarskiego, red. A. Paner, A. Klonczynski, K.M. Kowalski, Gdansk
2005, s. 55 nn.
40	ASP I 250, p. 13 (na s. 309); 286, p. 83 (na s. 358); 344, s. 440; 363 § III; ASP II 244,
p. 4 (na s. 362); 383, p. 14 (na s. 619); 410. p. 9 (na s. 666); ASP III 44, p. 9 (na s. 84); 282; Die
Ermahnungdes Carthdusers, hrsg. v. T. Hirsch, SRP, Bd. IV, Leipzig 1870, я. 461; О. Gunther,
Predigt vom preuflischen Pnmnzialkonzil in Elbing 1427 und die „Ermahnung des Carthdusers",
ZWGV, H. 59:1919, я. 108; H. Wunder, Siedlungs- und Bevdlkerungsgeschichte, s. 212-214.

478
Rozdziat IV. Spoleczenstwo
Waznzj zmian^ we wsiach pruskich po 1410 r. bylo upowszechnianie si? renty
pieni?znej. W komturstwie elbl^skim w 1451 r. przy 905% radla dziesi?cinnego
byto juz 385% pruskich lanow czynszowych, a w balgijskim w 1447 r. obok 902%
radla dziesi?cinnego bylo 276 radel czynszowych, przy czym istotny wzrost tych
ostatnich nast^pil mi?dzy 1418 (65) a 1431 r. (283%). Radla czynszowe wyst?po-
waty tez w komturstwie pokarminskim, ale w niewielkim wymiarze. Tutaj nato-
miast w dwoch komornictwach (Huntenau, Krzyzpork) dienstgeld zamieniono na
prace przy sianokosach.
W niektorych zrodlach skarbowych przy okreslaniu wysokosci dziesi?ciny
podawano jej wymiar od % do 3 radel (komturstwo pokarminskie) i 1% do 3 radel
(okr?g barcianski). Zapewne wskazuje to na zroznicowanie powierzchni gospo-
darstw pruskich41.
4.5.5.	Przemiany wsi w panstwie krzyzackim (1466-1525)
Po 1466 r. wolnosc osobista chlopa nie ulegta zasadniczemu ograniczeniu, со
potwierdzily kolejne ordynacje krajowe, mimo wysuwanych przez rycerstwo po-
stulatow w tej sprawie. Przez okresowe zwolnienie od czynszu i splaty odsetek
kredytow probowano poprawic sytuacj? chlopow oraz ogloszono, ze zaj?cie go-
spodarstwa nieobsadzonego nast^pi dopiero po niezgloszeniu si? w odpowiednim
czasie uzytkuj^cego je wczesniej chlopa lub jego nast?pcy (1467). Czynsz z lana
we wsiach krzyzackich pozostal bez zmian. Jednak w zwi^zku z zablokowaniem
eksportu zboza nie oznaczalo to takze wzrostu dochodow. Generalnie ceny plo-
dow rolnych byly niskie. Natomiast od 1472 r. chlopi zacz^li placic podatki pan-
stwu, ktorych wartosc wynosila 50-100 % wartosci czynszu. Nawet jesli ich sytu-
acja poprawila si? wskutek prowadzenia drobnego handlu zbozem i piwem czy
swiadczenia uslug transportowych, to tylko przejsciowo, poniewaz w latach
1500-1515 z powodu ubostwa zostali ze swiadczen na rzecz panstwa zwolnieni.
Niewielkie znaczenie domen w gospodarce krzyzackiej i ch?c polepszenia
sytuacji chlopow, szukaj^cych szansy poprawy swojej sytuacji w zbiegostwie, spo-
41	APG 369,1/2104, k. l-4v, 27, 30v, 43, 43v, 48, 76v; L. Weber, Preussen vor 500 Jahren in
culturhistorischer, statistischer und militarischer Beziehung nebst Special-Geographie, Danzig 1878,
s. 465; P. Germershausen, Skdlungsentwicklung, nr 15, s. 143; 203, s. 300; 206, s. 303; OF 202,
к. 1, 2, 4v, 5; E. Wilke, Die Ursachen, s. 58; R. Wenskus, Kleinverbande und Kleinraume bei den
Prussen des Samlandes, w: idem, Ausgewahlte Aufsatze zum friihen und preufiischen Mittelalter.
Festgabe zu seinem 70. Geburtstag, hrsg. v. H. Patze, Sigmaringen 1986, s. 252-253; H. Wunder,
Siedlung und Bevolkerung irn Ordenstaat, Herzogtum und Konigreich Preussen (13.-18. Jahrhun-
dert), w: Ostdeutsche Geschichts- und Kulturlandschaften, Tl. 2: Ost- und Westpreussen, hrsg.
v. H. Rothe, Koln 1987, s. 80; OF 162b, k. 16; GAB, s. 161,162,163; Visitationen 1133, s. 300,301;
II170, s. 10; 176, s. 148; J. Samowsky, Ein Schuldbuch derKomturei von Brandenburg aus dem
Anfang des 15. Jahrhunderts, w: Prusy - Polska - Europa. Studia z dziejdw tredniowiecza i czasdw
nowozytnych, red. A. Radziminski, J. Ikndecki, Tbrufi 1999, Anhang nr 2, s. 272-275 (wymiar
sianokos6w wsi pruskich z 1449 г.); OBA 28754, к. 1.

4.5. Spoleczenstwo wiejskie
479
wodowata, szczegolnie za rz^dow wielkiego mistrza Friedricha von Sachsen
(1498-1510), akcj? reluicji szarwarku (tzw. Freigeld) i urz?dowego okreslenia
jego wymiaru. Proces ten osi^gru}} w niektorych rejonach znaczne rozmiary. Z dru-
giej jednak strony pojawil si? szarwark chtopski z koniem i plugiem, ktory w 1. pol.
XV w. urz?dowo byt zabroniony.
Polozenie chlopow we wsiach prywatnych bylo zapewne gorsze niz w krzy-
zackich. Chtopi ze wsi tylko zastawionych, a nie nadanych, sami dgzyli do spla-
cenia zobowi^zan Zakonu wobec wierzycieli i powrotu pod jego wladztwo grun-
towe. Kwota wykupu byla im zwracana w formie corocznego zwolnienia z cz?£ci
czynszu lub/i szarwarku42.
Po 1466 r. obowi^zywal w dalszym ci^gu zakaz przyjmowania Prusow obu
plci na sluzb? w miastach, na przedmiesciach, na nauk? rzemiosla i do karczem,
lub tylko ogolnie do miast, brak zas juz zakazu pracy we wsiach niemieckich.
Nakazywano tez post?powac z nimi „wedtug starego zwyczaju”, со oznaczal
moglo takze zakaz osiedlania si? ich we wsiach na prawie chelminskim. Ordyna-
cja krajowa z 1540 r. potwierdzala zakaz opuszczania wsi bez zgody pana, zasa-
d? dziedziczenia gospodarstw przez syna lub jednego z synow, wybranego przez
pana. Wdowa lub corka mogly pozostac w gospodarstwie w wyniku malzen-
stwa, do ktorego nie mogly jednak zostac zmuszone. Do dziedziczenia rucho-
mosci, z wyt^czeniem potrzebnych w gospodarstwie, dopuszczona byla wdowa
i dzieci43.
W niektorych rejonach wsie pruskie przestaj^ bye administracyjnie oddzielo-
ne od wsi chelminskich. W 1508 r. komornictwa z wsiami wyl^cznie lub prawie
wylejeznie pruskimi byly w komturstwie pokarminskim i balgijskim oraz na Sam-
bii. We wsiach pruskich polozonych w zachodniej cz?sci panstwa krzyzackiego
znikn^l urz^d starosty, ale w niektorych pojawiaj^ si? soltysi о roznym statusie,
a takze komornicy i packmorzy. Natomiast w Prusach Dolnych i na Sambii struk-
tura zarz^du na najnizszym szczeblu nie zmienila si?44.
Zmiany w rencie feudalnej zwkjzane byly generalnie ze stopniowym odcho-
dzeniem od dziesi?ciny na rzecz czynszu pieni?znego. W 1508 r. w komturstwie
balgijskim, pasl?ckim, ostrodzkim, rynskim, prokuratorstwie k?trzynskim wszyst-
kie wsie placity juz czynsz pieni?zny. W prokuratorstwie przezmarskim wsie pru¬
skie placily od 1 radla 13,5 skojea i po 1,5 miary pszenicy, zyta i j?czmienia oraz
3,5 miary owsa. Chociaz wsie tego okr?gu plac^ nominalnie 100% wi?cej niz
42	ASP V 77, s. 240; 241; 110, s. 326; 125, § 15; 168, § 42; 143, § 5; 299, s. 596-597; H. Plehn,
Zur Geschichte, s. 99; OF 135, k. 6-7, 16, 17-21, 24; E. Wilke, Die Ursachen, s. 66-68, 70-80,
182-184; E.J. Guttzeit, Grundbesitzverschiebungen im Kreise Heiligenbeil als Folge des Dreixehn-
jahrigen Krieges, ZfO, Jg. 17:1968, H. 1, s. 78,84-85; W. Guddat, Die Entstehung und Entwicklung
derprivaten Grundherrschaften in den Amtem Brandenburg und Balga (Ostpreufien), Marburg/
Lahn 1975, s. 202; L. Dralle, Der Staat des Deutschen Ordens, s. 46-52.
43	ASP V 98,110,125,142; L. Dralle, Der Staat des Deutschen Ordens, s. 51; T. Berg, Lan•
desordnungen in Preufien vom 16. bis zum 18 Jahrhundert, Liineburg 1998, s. 96-97.
44	H. Wunder, Siedlungs- und Bevdlkerungsgeschichte, s. 234; P. Germershausen, Siedlungs•
entwicklung, nr 31, s. 156; nr 173, s. 275; nr 190, a. 288; nr 203, s. 300; nr 234, s. 326; nr 257, s. 344;
E.J. Guttzeit, Grundbesitzverschiebungen, s. 75 I przyp. 82.

480
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
w 1437 r., to zapewne tylko dlatego, ze wysokosc czynszu podano w „malych”
grzywnach. W komturstwie pokarminskim w tych samych wsiach wyst?puje za-
rowno dziesi?cina (po 5 wiertli zyta, pszenicy, j?czmienia i 2,5 miary owsa z radla),
jak i czynsz. Natomiast trzy wsie pruskie prokuratorii lochstedzkiej piaciiy czynsz
tylko w zbozu i kurach. Zapewne tak samo bylo na Sambii.
Wizytacje 1507-1508 r. nie podaj^ оЬсцгеп szarwarkowych wsi pruskich.
Z dwoch rejestrow szarwarkowych z 1513 r. wynika, ze od 1 lana z^dano kil-
kudniowej (6-9 dni) pracy przy zniwach i innych pracach polowych. Byly to
obcicjzenia dwukrotnie wi?ksze niz we wsiach chelminskich. Dlatego tez duze
znaczcnie mialy wykupienie i regulacja szarwarkow przez chlopow sambijskich
w 1522 r. Pozwolilo to na likwidacj? bezprawnych robocizn narzucanych chlo-
pom przez komornikow, powoduj^cych drastyczne zmniejszenie si? dochodow
panstwa.
Znaczna liczba pustek doprowadzila do zrownania powierzchni gospodarstwa
chlopskiego we wsiach pruskich z powierzchni^ gospodarstwa we wsiach chel¬
minskich. W 1530 r., na obszarze dawnego komturstwa dzierzgonskiego, liczyly
one przeci?tnie 3-4 radla, podezas gdy ok. 1410 r. - 2 radla.
Kl?ska powstania chlopskiego w 1525 r. oslabila pozyej? prawn^ jego uezest-
nikow. Pozniejsze ustawodawstwo (1526/1529, 1540, 1577) z jednej strony wpro-
wadzato wzrost uzaleznienia chlopstwa od panow gruntowych, z drugiej zas zrow-
nywato pozyej? chlopow wsi „chelminskich” i pruskich45.
Formy prawne i organizacyjno-przestrzenne osadnictwa kuronskiego, a przede
wszystkim litewskiego, roznily si? od dotychczasowej praktyki w panstwie krzy-
zackim. Jednostk^ wlasnosciowo-skarbow^ osadnikow litewskich byla sluzba, na-
zywana Zins lub Gesinde. Obci^zona byla ona obowi^zkiem dostarezania wolow,
zboza i szarwarkiem, a takze czynszem pieni?znym, ktorego wysokosc uzaleznio-
na byla od posiadanej liezby wolow.
Pocz^tkowo zakladane osady liczyly po 1-3 „czynsze” Jesli brakowalo r^k
do pracy, to do „czynszu” przyjmowano tzw. benderow (cz?sto krewnych), ktorym
przekazywano cz?sc ziemi w zamian za pomoc w gospodarstwie. Pojedyncze go-
spodarstwo skladalo si? z szeregu rozrzuconych budynkow о okreslonym prze-
znaezeniu: wspolnej jadalni i kuchni, domow dla par malzenskich, lazni, piekarni,
browaru itp. Pocz^tkowo nazywano je od miar terenowych, ale pozniej z reguly
od imion pierwszych wlascicieli.
45 OF 135, k. 3v^lv, 5v, 14v, 21v, 28-29v, 34v-35v, 62v, 76, 81; OF 134, k. 86; H. Wunder,
Siedlungs- und Bevolkerungsgeschichte, s. 224, s^dzi, ze czynsz zostal podwojony, a dziesi?cina
zhozowa zwi?kszona о polow?; E. Wilke, Die Ursachen, s. 70-73. Druk rejestru R. Pliimicke, Zur
land lichen Verfassung des Samlandes unter der Herrschaft des Deutschen Ordens, Leipzig 1912,
s. 91-92; II. Wunder, Siedlungs- und Bevolkerungsgeschichte, s. 234; R. Wenskus, Der Deutsche
()rdcn und nichtdeutsche Bevolkerung des Preufienlandes mit besonderer Beriicksichtigung der
Siedlung, w: idem, Ausgewahlte Aufsdtze zum friihen und preufiischen Mittelalter. Festgabe zu
scinetn 70. Geburtstag, hrsg. v. H. Patze, Sigmaringen 1986, s. 430; M. Biskup, Prusy Krolewskie
! Knyzackie (I46(y-I525), w: Historia Pomorza, t. II, cz. 1, red. G. Labuda, Poznan 1976, s. 137-139,
ISO 181; A. M;jczak, Prusy Krolewskie i Ksiqzfce w latach rozkwitu (1526-1657), w: Historia
Потопи, t. II, cz. I, s. 324-325.

71. Pi<?kna Madonna / kosciola NMP w (idarisku
72. Epitaflum Boreschowa, Olsztyn
74. Madonna s/alkowa / Klonowki, lVIplm,
Mii/nnii I >ii4T/jaliu*

■Hiirmft ихмт ii
nai (in etiitf client4rt
vitimaHMivmritrttf fort
t otfttttDrfitnmUtrijtcn
' tnrttfbfUu^rneditcn
* me irUidtcn vdllcn - v
ttcnhdfftifrmteftfltoi
1П11ЛШ 111ЦШ11 w
Jti a tilntc xm № lien
b?t talftt vu tifldjt m voikn
tA iljcfiie апъвг mitctmt
fceBWtcnti$c#tr{hn fie
fdjfluti ton (Laeimci c
о t'i^uwTe tlr*Wf
imtrirfufyem *tc
PcH.
ftlftiilc fcf incnftfictt
.$2VJ
ftftf
la
tfitflmNi
74. 1 та}* i пен i „Apokalipsy” I Iessiera
z Krzyzakami przy chrzcic
lalowidlo scienne z kamienicy torunskiej (ul. Krolowej Jadwigi 9, sala па I pi^trze)

77. Ksiyga clblqska, zbiory siana (myzczyzna pracc polowc)

4.5. Spolcc/.cnstwo wicjskic
481
Kolonisci litewscy przybywaj^cy do Prus wywodzili si? nie tylko z chlopstwa,
ale tez z drobnej szlachty (bojarow). Ci ostatni osiedlali si? glownie z biegiem
Niemna. Poniewaz nie chcieli stawac do szarwarku, placili wyzszy czynsz niz chlo-
pi. Proby wykonywania przez nich s^downictwa wyzszego spotkaly si? ze sprze-
ciwem wladz. Ostatecznie nie utrzymali oni swojej pozycji i stali si? chtopami.
Osady litewskie czy kuronskie nie tworzyly gmin wiejskich w rozumieniu
prawa chelminskiego. Do celow s^downiczo-skarbowych l^czono pewn^ ich grup?
w jednostki administracyjne. W prokuratorstwie wystruckim w 1521 r. wyst?po-
walo pi?ciu soltysow, z ktorych kazdemu podlegalo kilka-kilkanascie, a nawet
ponad 20 „wsi” W 1540 r. w okr?gach ragneckim i tylzyckim w tej roli wyst?po-
wali pakmorzy, a w okr?gu (dawnym komturstwie) klajpedzkim na czele takich
jednostek stali wojtowie (Wagger), a podzial nawi^zywal do struktury ziemi Pil-
saten w okresie przedkrzyzackim. W pojedynczych osiedlach wzmiankowani byli
rajcy (okr?g wystrucki), czy „podsoltysi” (okr?g klajpedzki). Wobec skali osad-
nictwa litewskiego i kuronskiego do 1525 r. jest prawdopodobne, ze pocz^tki tego
zarz^du si?gaj^ czasow Zakonu, tym bardziej, ze jest on bardzo zblizony do za-
rz^du wsiami pruskimi.
Gospodarstwo chlopow litewskich mialo glownie charakter hodowlany, istot-
щ rol? odgrywala rowniez gospodarka lesna (bartnictwo) i uslugi transportowe.
Uprawa ziemi byla mniej istotna. Chlopi litewscy d^zyli do samowystarczalnosci
i ich zwi^zki z rynkiem byly bardzo ograniczone. Punktami wymiany byly pocz^t-
kowo tylko karczmy.
Juz sprzed 1525 r. pochodz^ skargi chlopow litewskich na krzyzackich urz?d-
nikow, a w 1551 r. wyst^pili oni otwarcie przeciw staroscie wystruckiemu. Powo-
dem byly obci^zenia szarwarkowe, podniesienie czynszu, zakaz furmanienia, szko-
dy w barciach i stosowanie falszywych miar. Chlopi grozili zbiegostwem. Skargi
te doprowadzily do pisemnego okreslenia powinnosci46.
4.5.6.	Inne grupy ludnosci wiejskiej
4.5.6.1.	Mtynarze wiejscy
Przywilej chelminski pozwalal со prawda wlascicielom dobr granicz^cych
z rzekami na budowanie na nich jednego mlyna, a nast?pnych z okreslonym (Уз)
udzialem Zakonu w wydatkach i zyskach, ale ostatecznie stalo si? ono regale
wladzy panstwowej (takze biskupow i kapitul). Wl^czono do niego rowniez mlyny
poruszane sil^ wiatru i zwierz^t. Zgod? na budow? mlyna pan gruntowy otrzy-
mywal od wladzy panstwowej. Byly one jednak stosunkowo rzadkie. Tylko na
46 W. Kuhn, Geschichte der Deutschen Ostsiedlung, Bd. II, s. 27-31; R. Wenskus, Der Deutsche
Orden und nichtdeutsche Bevolkcrung, s. 437-438; H. Wunder, Siedlung und Bevolkerung im
Ordenstaat, s. 88-91; Ihmdbuvh der Geschichte Ost- und Westpreussens, Tl. 11/1: Von der Teilung
bis zum schwedisch-polnisehen Krieg N66-1055, I Aincburg 1994, s. 112; H. Wunder, Biiuerlieher
Widerstand, s. 125-133.

482
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
Pomorzu Gdanskim instytucje koscielne (biskup wloclawski, klasztory) udzielaly
przywilejow mlynskich bez konsensu Krzyzakow47.
Powstawanie mlynow wiejskich przebiegalo rownolegle do rozwoju koloni-
zaqi. W lokowanych wsiach Zakon zazwyczaj rezerwowat miejsce na mlyn, a takze
wystawial osobne przywileje dla mlynarzy. Natomiast na Warmii stosunkowo cz?-
sto nadanie mlyna otrzymywal lokator-soltys wsi, ale takze bezposrednio mlyna-
rze. Mlyny nadawane byly przede wszystkim na prawie chelminskim, zdecydowa-
nie rzadziej na pruskim (Sambia, Warmia) i na magdeburskim (dobra klasztoru
zukowskiego). Mlynarz by! wyl^czony spod s^downictwa soltysa, a w pewnych
wypadkach mogt nawet otrzymac sam s^downictwo mniejsze w granicach dworu
(osiedla) mlynskiego. Dziedziczenie i alienacja mlyna odbywaly si? zgodnie
z otrzymanym prawem, ale sprzedaz wymagala zgody wladzy panstwowej.
W zaleznosci od okolicznosci mlynarze obok placu mlynskiego mogli otrzy¬
mac pewien obszar ziemi (nawet kilka lanow), do tego niekiedy z karczm^, zgod?
na pozyskiwanie kamieni mlynskich, drewna budowlanego i opalowego z pan-
stwowych lasow, spi?trzanie wody i budow? stawow (z reguly z rybolowstwem),
wykonywanie okreslonych prac przez chlopow, wspolne uzytki z gmin^ wiejsk^
(pastwisko).
W przywilejach regulowano liczb? kol mlynskich i wysokosc czynszu, ktory
placony byl w pieni^dzu (z reguly kilka grzywien) lub w naturze - przede wszystkim
w zycie (srednio kilka lasztow). Zdecydowanie wi?cej placily mlyny zamkowe.
Mlynarze byli grup^ wewn?trznie zroznicowan^. W 1419 r. w dobrach rycer-
skich wzmiankowano mlynarzy plac^cych podatek od kola (rownowartosc 1 lana),
a takze siedz^cych uff das fummfte adir vierde. W 1431/1433 r. wymieniono tylko
mlynarzy wiejskich (landmolner), plac^cych о polow? wi?cej niz chlopi, ale mniej
niz karczmarze, maj^cy prawo do warzenia piwa. W Prusach Dolnych i na Sam-
bii wzmiankowano mlynarzy maj^cych swoj mlyn (eygene mole) i metczer (Metze-
ner), tj. pracuj^cych za jak^s cz?sc pobieranych w mlynach oplat. Najwazniejszy-
mi mlynami (zamkowymi i miejskimi) zarz^dzali bezposrednio krzyzaccy urz?dnicy,
oplacaj^c mlynarzy i czeladz oraz obslug? technicznq (werkmistrzow). Liczne byly
tez mlyny, w ktorych utrzymaniu i zyskach partycypowaly obie strony48.
Oplat? za przemial regulowala juz ordynacja wielkiego mistrza Dietricha von
Altenburg (1335-1341): kto mielil zboze lub srutowal slod przy pomocy swoich
47	Calosc zagadnienia zob. G. Kisch, Das MiXhlenrecht im Deutschordensgebiete, w: idem,
Studien zur Rechts- und Sozialgeschichte des Deutschordenslandes, Siegmaringen 1973, s. 89 nn.
О nadaniach mlynskich w pomorskich dobrach koscielnych zob. P. Kriedte, Die Herrschafty
s. 267-271; A. Czacharowski, Uposazenie i organizacja, s. 73,77,80,81, 82; K. D^browski, Rozwdj
wielkiej wtasnofci klasztoru cysterek w Zamowcu od XIII do polowy XVI wieku, Gdansk 1970, s. 82.
48	ASP 1277,280, 406,446; II152 § 8; IV 306, s. 459; 378, s. 578; H. Wunder, Siedlungs- und
Bevolkerungsgeschichte, s. 150; W. Dtugok?cki, Z dziejdw mfynarstwa w komturstwie malborskim
w XIII-XV wieku, RElb, t. 12: 1991, s. 55-61; J. Sarnowsky, Die Wirtschaftsfuhrung, s. 202-204.
О mlynach na prawie pruskim w dobrach biskupich zob. R. Pliimicke, Zur landlichen Verfassung
des Samlandes, s. 71-72; P. Siegmund, Deutsche Siedlungstatigkeit der samlandischen Bischofe
und Domkapitel vomehmlich im 14. Jahrhundert, AF, Jg. 5: 1928, s. 291-300; zob. tez PUB VI/1
10 (mlyn z karczm^ na prawie pruskim w dobrach Zakonu na Sambii), 33 (mlyn).

4.5. Spoleczetistwo wiejskic
483
ludzi placil jedn^ mac? (Metze, Vie miary) od miary zboza i 2 miar siodu, kto zafi
korzystal z uslug czeladzi mlynskiej, placil dodatkowo denara. Jednak po 1411 r.
zacz?ly pojawiac si? skargi, ze denar mlewny (mahlpfenning) pobierany jest od
wszystkich. Ostatecznie Zakon uznal pobieranie tej oplaty od niekorzystaj^cych
z pomocy mlynarczykow za bezprawne. Niekiedy nakazywano wsiom przemia)
w okreslonym miynie, ale generalnie przymus mlewny nie obowi^zywal, со po-
twierdzil wielki mistrz Winrich von Kniprode (1352-1382). W rzeczywistoSci
Zakon zmuszal do korzystania z jego mlynow, со potwierdzaj^ skargi standw.
W 1450 r. przyrzekl on przestrzeganie wolnosci przemialu49.
4.5.6.2.	Karczmarze wiejscy
W najstarszych dokumentach lokacyjnych przywilej posiadania karczmy otrzy-
mywali soltysi lub tez przyznawano go wsi (Gruta, 1282). W nast?pnych dziesi?-
cioleciach Zakon systematycznie rezerwowal dla siebie w lokowanych wsiach
miejsca nadaj^ce si? na karczmy. Pierwsze zachowane przywileje dla karczmarzy
pojawiaj^ si? w latach 20.-30. XIV w. i dotycz^ komturstwa elbl^skiego, biskup-
stwa sambijskiego i warminskiego. W niektorych komturstwach (np. dzierzgoA-
skim) osobne przywileje na karczmy we wsiach chelminskich w ogole nie wyst?*
puj^ i wzmiankowane s^ w przywilejach lokacyjnych wsi.
Karczmy nadawano przede wszystkim na prawie chehninskim, a tylko wyj^t-
kowo na magdeburskim (we wsiach na prawie magdeburskim) lub lubeckim czy
pruskim. Те ostatnie wyst?powaly licznie na Sambii, a w okresie urz?dowania wiel-
kiego marszalka Henninga Schindekopa (1360-1370) byly przenoszone na prawo
chelminskie. Uprzywilejowan^ grup? tworzyli karczmarze maj^cy prawo do wy-
twarzania piwa i zywnosci. Pozostali musieli si? w nie zaopatrywac w najblizszych
miastach lub u krzyzackich urz?dnikow.
Karczmarze wiejscy podlegali s^downictwu soltysiemu, ale tez partycypowa*
li w przywilejach ekonomicznych gminy. Dodatkowo otrzymywali niewielki ka*
walek gruntu (kilka-kilkanascie morg, a czasami nawet kilka lanow), dodatkowe
uprawnienia (drewno opalowe i budowlane, przywileje rybolowcze). Opr6cz czyn-
szu pieni?znego (przeci?tnie 1-3 grzywny) i naturaliow (glownie drob) zobowi^*
zani byli do szarwarkow, swiadczen panstwowych i koscielnych i sluzby wojskowej
na ustalonych zasadach50.
49	PUB III 416; ASP I 19, 112, 487 § 27; II 30, s. 34, 42, 44-^15; 33, s. 49; 82, s. 133; 150,
s. 217; 166-167, s. 233-244; 175, s. 252; 190, s. 296-297; 192, s. 303; 226, s. 345; 272, s. 409; III 69,
s. 172; H. Steffen, Das landliche MUhlwesen im Deutschordenslande, ZWGV, H. 58:1918, s. 88-89;
W. Dtugok?cki, Spdr gdansko-krzyzacki о optaty w Wielkim Miynie wpierwszejpolowie XV wieku,
w: Wladcy, mnisi, rycerze, red. B. Sliwinski, Gdanskie Studia z dziejow sredniowiecza, nr 3, Gdansk
1996, s. 18-26.
50	H. Steffen, Das Idndliche Krugwesen im Deutschordensstaate. Ein Beitrag zur Kulturgeschich-
te Altpreufiens, ZWGV, H. 56: 1916, s. 219-245; H. Patze, Die deutsche bauerliche Gemeinde,
s. 192-193; H. Wunder, Siedlungs- und Bevdlkenmgsgeschichte, s. 67-69; J. Samowsky, Die Wirt-
schaftsfUhrung, s. 201-202, 507-513 (tab. 62). Na karczmy na prawie pruskim na Sambii zwr6cil

484
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
Ranga karczmy zalezata nie tylko od posiadania prawa do wytwarzania zyw-
no£ci, ale tez od jej polozenia. Szczegolne znaczenie mialy karczmy przy drogach
krajowych, zwi^zane z przewozami przez rzeki (szczegolnie przez Wisl?). Karcz-
ma z przewozem naprzeciwko Torunia kolo wsi Rudak miala placic 26 grzywien
rocznie, a karczmarze otrzymali w okreslonych granicach s^downictwo mniejsze
i wi?ksze. Karczma w Mostach z przewozem (Zulawy Fiszewskie) placila na
pocz. XV w. 33 grzywny i 6 g?si rocznie. W 1. pol. XV w. wzroslo znaczenie po-
witjzanych z karczmami zulawskimi przewozow przez Wisl? i Nogat. Speqalne
miejsce zajmowaly karczmy polozone na Mierzei Wislanej i Kuronskiej, na szla-
ku Gdansk - Krolewiec - Klajpeda, wazne zarowno dla podroznych, jak i dla
tutejszych rybakow. Do ich obowi^zkow nalezala m.in. sluzba wartownicza na
brzegu morza zwi^zana z wykonywaniem regale prawa nadbrzeznego i pozyski-
waniem bursztynu. Niektorzy karczmarze mieli tez uprawnienia s^downicze5'.
4.5.7. Region specyficzny - dolina dolnej Wisty - Zulawy
Po 1308/1309 r. pograniczna dolina dolnej Wisly razem z Zulawami znalazla
si? w centrum panstwa krzyzackiego i poddana zostala kolonizaeji wiejskiej, kto-
rej towarzyszylo powstanie systemu przeciwpowodziowo-odwadniaj^cego i zwia-
zanych z jego funkcjonowaniem zwiqzkow walowych.
Najbardziej intensywnie przemiany te zaznaczyly si? na Zulawach. Obwalo-
wanie glownych ciekow nast^pilo rownolegle z kolonizacj^. Usypano tez waly
chroni^ce wsie elbl^skie od strony Zalewu Wislanego i waly wzdluz mniejszych
ciekow. Na Zulawach Gdanskich wal wislany podzielony byl na trzy odcinki zgod-
nie z podzialem administracyjnym, a w obr?bie kazdego z nich wsiom przydzie-
lono stale odcinki do tamowania, ktorych dtugosc zalezala od liczby lanow. Taki
sam system obowi^zywal na Zulawach Fiszewskich, ale wal wzdluz rzeki Wiski
od Mostow do ujscia chroniony byl m.in. takze przez gburow z Zulaw Wielkich
i Gdanskich oraz przez Stare Miasto Е1Ыад. Natomiast na Zulawach Wielkich
prawdopodobnie poszczegolnym wsiom przydzielano kazdego roku inny odcinek
walu. Obok jego konserwacji najwi?ksze znaczenie mialo budowanie tzw. glow
(ostrog rzecznych). 51uwag? R. Wenskus, Uber einige Probleme, s. 419; por. PUB VI/1 4,5,6,10,12, 30,32,33, 82, 83,
391; VI/2 820, 821. О karczmach na prawie pruskim w dobrach biskupich zob. R. Pliimicke, Zur
landlichen Verfassung des Samlandes, s. 71-72; P. Siegmund, Deutsche Siedlungstatigkeit,
s. 291-300.
51	PUB III 740; A. Semrau, Die Siedlungen im Kammeramt Fischau (Komturei Christburg)
im Mittelalter, MCV, H. 44:1936, s. 89; S. Jozwiak, Przeprawa wistaria naprzeciw Torunia odpolowy
lat trzydziestych XIII wieku do 1466 roku, ZH, t. 61: 1996, z. 4, s. 25 nn.; E. Bahr, Brucken und
Fahren an der unteren Weichsel, Westpreussen Jahrbuch, Bd. 19:1969, s. 27 nn.; W. Dtugokfcki,
Przewozy na Zulawach na tie sieci droznej w Sredniowieczu, w: Osadnictwo nad Dolnq Wislq
w Sredniowieczu, red. S. Gierszewski, Warszawa 1989, s. 167 nn. i тара; К. Forstreuter, Das Volk
der Kurischen Nehrung, w: idem, Wirkungen des Preussenlandes. Vierzig Beitrage, Koln-Berlin
1981, s. 288; W. Dlugok?cki, Mierzeja WiJlana, s. 107-110.

4.5. Spoleczenstwo wiejskie
486
Wazn^ rol? pelnil system odprowadzania nadmiaru w6d z p61, ztozony
z rowow, kanalow i mniejszych rzek zulawskich. Woda odprowadzana byta w spo-
sob zsynchronizowany z miejsc polozonych wyzej na nizsze za pomoc^ topat
i szpadli, a jej przeptyw regulowano za pomoc^ sluz. О ile jednak woda z g6rnej
cz?sci Zutaw sptywata takze grawitacyjnie, о tyle w dolnej tylko mechanicznie,
a jej zejscie z pol nie zawsze byto mozliwe. W warunkach pogarszania si? stosun-
kow wodnych, cz?stych powodzi, dochodzito do dtugoletnich konfliktow, w zwiqz-
ku z utrzymaniem watow i odwadnianiem, mi?dzy wsiami krzyzackimi a biskupimi
i klasztornymi na Zulawach Gdanskich czy elbl^skimi na Zutawach Wielkich.
Obowi^zek watowy wymierzany byi od posiadanej ziemi. Nawet Zakon zo-
bowicjzany by! do 1343 r. do utrzymywania dwoch odcinkow watow. Sam jednak
zwalnial niekiedy pewne grunty rolne z obowi^zku watowego. Z drugiej strony,
w chwili przerwania walu wszyscy zobowi^zani byli do jego naprawy.
Utrzymanie watow i systemu odprowadzania wody spoczywato w r?kach
zwi^zkow watowych. Zostaty one powotane przez Zakon, ale ich charakter w 1. pot.
XIV w. nie jest doktadnie znany. W 2. pot. XIV w. w komturstwie malborskim
na kazdych Zulawach powstal ponadgminny zwi^zek watowy na czele z przysi?z-
nymi walowymi i wybieranym sposrod nich dygraw^. Do zwi^zku wielkozutaw-
skiego nalezaly tez od 1378 r. wsie elbl^skie. Akty normuj^ce ich dzialalno$6
wydawat Zakon, takze na podstawie orzeczen przysiqznych, szczegolnie w kwestii
odprowadzania wody. Kompetencje dygrawow i przysi?znych obejmowaty zardw-
no sprawy obwatowan, jak tez odwadniania. Nieposlusznych mogli karac zaj?ciem
ziemi. Byli tez lawnikami w s^dach wojtowskich. Z czasem stali si? reprezentan-
tami gburow zulawskich wobec Zakonu. Nierzadko wyst?powali jako eksperci od
spraw przeciwpowodziowych i hydrotechnicznych na terenie catych Prus.
Szczegolna rota Zutaw w panstwie krzyzackim wynika z ordynacji podatko-
wych z 1431 i 1433 r. Grupa pospolitych wolnych i sottysow ptacita po 4 skojce,
a na Zutawach 6 skojcow, czyli tyle, ile ptacili rycerze. Chlopi zutawscy, die wer-
derer, ptacili po 4 skojce, podczas gdy pozostali о polow? mniej52.
Obwatowania i zwi^zki watowe na poziomie gminnym i ponadgminnym po-
wstaty takze w innych rejonach doliny dolnej Wisly: przede wszystkim na Zutawie
Kwidzynskiej (najpozniej w 2. pol. XIV w.), Nizinie Walichnowskiej, Nizinie Sar-
towicko-Nowskiej (Zulawie M^towskiej). Nie mialy jednak takiego znaczenia jak
na Zulawach53.
52	Schliep, Darstellung der Deich- und Entwasserungsanlagen in den Werdem und Niederun-
gen der Weichsel und Nogat, Marienburger und Elbinger Kreises, w: C. Parey, Marienburger Kreis,
Danzig 1864, s. 63 nn.; M. Toeppen, Beitrage zur Geschichte des Weichseldeltas, Danzig 1894;
H. Bertram, Die Entwickelung des Deiches- und Entwasserungswesens im Gebiet des heutigen
Danziger Deichverbandes seit dem 14. Jahrhundert, Danzig 1907; W. Dlugok?cki, Zwiqzek watowy
i przysifzni watowi na Zulawach Wielkich w XlV-pierwszej polowie XV wieku, w: SpoleczeAstwo
Polski tredniowiecznej, t. VII, red. S.K. Kuczynski, Warszawa 1996, s. 211 nn.; W. Diugok?cki,
Rolnictwo, hodowla, ryboldwstwo i leMctwo, w: Historia Elblqga, 1.1 {do 1466k), red. S. Gierszew-
ski, A. Groth, GdaAsk 1993, s. 196-199; ASP I 406,441.
33 M. Toeppen, Niederung bei Marienwerder. Eine historisch-chorographische Untersuchung
nut besonderer Rttcksicht auf Weichselburg und Zantir, AM, Bd. 10:1873, s. 219-253; R. v. FlanB,

486
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
4.5.8. Pozarolnicza ludnosc wiejska (rybacy, bartnicy,
mysliwi, budnicy)
Zaliczane do regale ryboiowstwo nalezalo do waznych gal?zi gospodarki
w Prusach. Przy nadawaniu ryboiowstwa wolnego od czynszu wprowadzano rozne
ograniczenia (narz?dzia polowu, wyl^czenie sieci wielkich - niewodu, wyznacze-
nie granic, gatunkow ryb, zakaz sprzedazy). Natomiast rybolowstwo uprawiane
zawodowo zwi^zane bylo z placeniem czynszu.
Intensyfikacja rybolowstwa w strefie nadmorskiej i przybrzeznej (podzielony
na strefy rybolowcze Zalew Wislany i Kuronski) w XIV-XV w. zwi^zana byla
z powstaniem licznych wsi zagrodniczych na Mierzei Wislanej, a takze wzdluz
potudniowego brzegu Zalewu Wislanego. Osiedla rybackie, hakelwerki-osieki,
znajdowaly si? takze w Gdansku i w Elbl^gu, a rybacki charakter mialy tez Tolk-
micko, Puck i Hel, wazny osrodek rybolowstwa morskiego. W polozonych nad
tymi akwenami komturstwach funkcjonowaly urz?dy rybickie, zajmuj^ce si? bez-
posrednio odlawianiem ryb i pobieraniem oplat od rybakow54.
Szczegolne znaczenie mial polow jesiotra, tososia, a takze w?gorza. W kon-
wencie krolewieckim polowem jesiotra zajmowal si? brat zakonny, ktory mial
swoj^ siedzib? na Mierzei w Jesiotrowym Dworze (Storhof). Mi?so tej ryby przy-
gotowywano takze w budach jesiotrowych (gl?bia Balga, Szkarpawa, Pilawa).
Rybakom poiawiaj^cym w?gorze wielki mistrz wystawial odplatnie corocznie tzw.
listy kajtlowe (od nazwy sieci, ktorej uzywano), ktore byly dzielone mi?dzy po-
szczegolne okr?gi administracyjne. Biskupstwa i kapituly warminska i sambijska,
konwenty zakonne oraz niektore osoby swieckie otrzymywaly je bezplatnie.
W 1. pol. XV w. w okresie polowu po Zalewie Wislanym plywalo corocznie ponad
100 barkasow. W czasie wojny trzynastoletniej na podstawie specjalnych umow
gwarantowano rybakom bezpieczenstwo polowow w obu cz?sciach Zalewu, a do-
chody dzielono po polowie. Po 1466 r. wplywy z corocznej sprzedazy listow kaj-
tlowych dzielono po polowie mi?dzy krola i Zakon. Przez dlugi czas toczyl si?
Das ehemalige Amt Marienwerder, Tl. 2: Die MarienwerderAmts-Niederung, ZVRBM, H. 35:1897,
s. 1-4; K. Bruski, Osadnictwo Niziny Walichnowskiej w XIII-XV w. w swietle irddel pisanych,
w: Osadnictwo nad Dolnq Wistq, s. 51-67; idem, Ziemie nad dolnq Wierzycq, s. 164; R. Wegner,
Ein Pommersches Herzogthum und eine Deutsche Ordens-Komthurei. Kulturgeschichte des Schwet-
zer Kreises, Tl. 1-2, Geschichte des Schwetzer Kreises /, Posen 1872, Tl. 1, passim.
54 Na temat regale, prawa rybolowczego, organizacji rybolowstwa zob. G. Kisch, Das Fische-
reirecht im Deutschordensgebiet. Beitrage zur seiner Geschichte, Stuttgart 1932; H.A. Wiliam, Die
Fischerei des Deutschen Ordens in Preussen bis zu Dietrich von Altenburg, „Jahrbuch der Albertus-
-Universitat zu Konigsberg/Pr.”, Jb. 11:1961, s. 64-152.0 podzialach wod i granicach zob. G. Kisch,
Das Fischereirecht, s. 92 nn.; H.A. Wiliam, Die Fischerei, s. 91 nn.; W. Dtugok?cki, Strefy rybo-
idwcze na Zalewie Wislanym w XHI-poczqtkach XVI w., „Nautologia”, R. 28:1993, nr 3, s. 25-29.
О osiekach rybackich zob. T. Hirsch, Danzigs Handels- und Gewerbegeschichte unter der Herrschaft
des Deutschen Ordens, Leipzig 1858, s. 8-9, 306-307; M. Biskup, Pod panowaniem krzyzackim
- od 1308 r. do 1454, w: Historia Gdahska, t. I (do roku 1454), red. E. Cieslak, Gdansk 1985,
s. 350-351,373-375; A. Semrau, Die Siedlungen im Kammeramt Fischau, s. 37-39; S. Riihle, Die
Stadt Hela im Mittelalter, ZWGV, Bd. 69:1929, s. 120-132.

4.5. Spoieczenstwo wiejskie
487
spor mi?dzy wielkim mistrzem a Gdanskiem о podziai dochodow z 60 listow kaj-
tlowych nalez^cych do okr?gu szkarpawskiego55.
W koncu XIV w. na Zalewie Kuronskim poiawiali przede wszystkim Kuro-
nowie, zorganizowani w maszoperie. Ryby odlawiane wiosn^ i jesieni^ (sandacz,
certa, w?gorz, leszcz, dorsz) sprzedawali posolone w beczkach (sol i beczki otrzy-
mywali od Zakonu) za uzgodnion^ cen?, do zamku w Rossitten. Natomiast latem
(od 24 VI do 8 IX) rybacy ci mieli „wolne” rybolowstwo, to znaczy mogli sprze-
dawac zlowione ryby komu chcieli za cen? rynkowq, sami jednak musieli kupowad
sol. Rybolowstwo zimowe (po 11 XI) traktowano jako freiwerk56.
Miasta nadwislanskie otrzymywaly z reguly wolne rybolowstwo w okreSlonych
granicach na potrzeby stolu. Zajmowali si? nim bezposrednio nie mieszczanie,
ale rybacy zamieszkuj^cy w malych miastach lub na przedmiesciach Chelmna
i Torunia, dostarczaj^cy ryby na sprzedaz. Rybolowstwem zajmowala si? takze
ludnosc wiejska mieszkaj^ca wzdluz Wisly i rybacy z polozonych wzdluz niej zam-
kow i dworow. W Przysieku (komturstwo torunskie) byla rybacka wies zagrodni-
cza. Okolo 1418 r. rybacy wislani placili komturowi nieszawskiemu (wczeSniej
bierzglowskiemu) 53Vz grzywny czynszu. Wody wislane na wysokosci Tczewa wy-
dzierzawiano (w 1400 r. za 100 grzywien rocznie). Wsie rybackie u ujscia Wisly
Elbl^skiej (urz^d rybicki szkarpawski) mialy prawo do polowu w zamian za czwar-
Ц cz?sc oddawan^ Krzyzakom57.
Waznym osrodkiem rybolowstwa bylo jezioro Druzno, otoczone przez wsie
rybackie i eksploatowane przez rybickiego z siedzib^ w Knipawie (Kukulce),
ktory oplacal swoj^ czeladz. Duz^ wsi^ ryback^ byl rowniez Robakowiec nad
Nogatem. W wi?kszosci tych wsi wyst?powali starostowie. Rybolowstwo na je-
ziorze Jeziorak zarz^dzane bylo przez rybickiego w Mort^gu. Inny osrodek in-
tensywnego rybolowstwa znajdowal si? nad Jeziorem Karsinskim (dw6r i ryba-
cy w Swomychgaciach) i Charzykowskim (rybacy w Charzykowach), a takze
w okr?gu koscierskim58.
55	J. Sarnowsky, Die Wirtschaftsfuhrung, s. 208-210; W. Dtugokecki, Mierzeja Wiilana,
s. 119-122; W. Dlugokgcki, Z dziejdw ryboldwstwa na Zalewie Wislanym w iredniowieczu. Rybo-
tdwstwo kajdowe, w: Ksiqzfta, urzfdnicy, zloczyiicy, Gdanskie Studia z dziejow sredniowiecza, nr 6,
red. B. Sliwinski, Gdalisk 1999, s. 33-43; idem, Z dziejdw ryboldwstwa na Zalewie Wiflanym
podczas wojny trzynastoletniej (1454-1466), w: Mazowsze, Pomorze, Prusy, „Gdanskie Studia
z dziejow Sredniowiecza”, nr 7, red. B. Sliwinski, s. 65-73.
56	OBA 28525, k. 3v-4v. Zob. tez G. Willoweit, Die Wirtschaftsgeschichte des Memelgebietes,
Bd. I, Marburg/Lahn 1969, s. 120-128.
57	OBA 2197, k. lv (por. OBA 28679); 7610, k. 8v; 7619, k. 17,22v; 7628a; 8205, k. 5v; 11044,
k. 9v; 29002, к. 1; 28749, s. 5; OF 184a, k. 5v; GZB, s. 12; GAB, s. 611, 617, 619, 749, 751, 753;
W. Diugokccki, Mierzeja Widlana, s. 74, 76, 112-113.
58	Ksiyga rachunkowa urzfdow rybickich komturstw malborskiego i dzierzgoAskiego 1440-1445,
wyd. Z.H. Nowak, J. Tandecki, Torun 1997 (rachunki rybickiego z jeziora Druzno); A. Semrau,
Die Siedlungen im Kammeramt Fischau, s. 37-38, 55-56, 80-81, 100-101, 117-120, 136-137;
P. Germershausen, Siedlungsentwicklung, nr 3, s. 134-135, nr 114, s. 228; W. Diugokccki, Osad-
nictwona Zulawach wXlll ipoczqtkachXIVw., Malbork 1992, s. 154-156,158; UKT (Zinsbuch),
s. 135,137; UKS 31, GAB, s. 640,727; A. Semrau, Die Siedlungen im Kammeramt Preufiischmarkt,
s. 68-69.

488
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
Na Pomorzu Gdanskim duzy udzial w rybolowstwie srodl^dowym i morskim
miaty instytucje koscielne. Ich przywileje zostaly generalnie przez Zakon zaak-
ceptowane, a tylko w wypadku Oliwy ograniczone (polow jesiotrow). Rybolow-
stwo wykonywane bylo na wlasny rachunek lub przez dzierzaw? toni. Prawo po-
towu wielk^ sieci^ w Zatoce Gdanskiej w okreslonych granicach, w zamian za
czwart^ cz?sc, otrzymalo Oksywie (1346), a mialo zapewne tez Obluze i Pogorze.
Natomiast biskupstwo wlodawskie mialo ryback^ wies zagrodnicz^ Jeszczewo
(p6zniej w granicach Giemlic) nad Wisfy59.
Ze wzgl?du na konflikt z Litw$, brak osadnictwa i odlegle rynki zbytu eks-
ploatacja akwenow na terenie Wielkiej Puszczy byia w XIII-XIV w. nieporow-
nanie mniej intensywna. Nie bylo tu zasadniczo okr?gow rybickich, nie powsta-
waly tez nad jeziorami zagrodnicze wsie rybackie. Bartnicy (Szczytno, Pisz,
Wielbark) otrzymywali prawo do polowu na swoje potrzeby. Na wi?ksz$ skal?
zacz?lo si? ono rozwijac rownolegle z kolonizacj^ Wielkiej Puszczy i po ustaniu
wojen z Litw^. Pozwolenie na „wolny” polow ryb otrzymywali wolni, soltysi, rza-
dziej chlopi. Z drugiej strony wprowadzono skup zlowionych i osolonych ryb -
szczupakow i w?gorzy (sol Zakon zobowi^zal si? dostarczac), zapewne na pod-
stawie indywidualnych zezwolen (np. w przywileju dla Elckiej Wsi z 1425 r.),
a takze obligatoryjn^ sprzedaz, со pozwalalo na zajmowanie si? rybolowstwem
jako zaj?ciem ubocznym. W 1431 r. jako grupa podatkowa wsrod ludzi luznych
wyst^pili rybacy zajmuj^cy si? polowem ryb na wodach Wielkiej Puszczy (die sich
der wiltnis wassere [...] generen).
Po 1466 r. wzroslo znaczenie rybolowstwa jeziornego w poludniowo-
-wschodniej cz?sci Wielkiej Puszczy. W inwentarzach zamkow i dworow poja-
wili si? mistrzowie rybaccy (keiper), kieruj^cy polowami, mistrzowie sieciowi
(gammeister) oraz sprz?t rybacki, przede wszystkim niewod, wymagaj^cy przy
uzyciu udziatu nawet kilkunastu ludzi. W Rynie przy trzech niewodach praco-
walo 33 ludzi (1507-1508). W okr?gu elckim, a nieco pozniej stradunskim, spo-
tykamy po kilkudziesi?ciu rybakow. Z wizytacji 1508 r. wynika, ze najwi?ksze
dochody przynosil polow szczupaka i w?gorza, a zdecydowanie mniejsze „bialej
ryby” (leszcz, ploc, окоп). Wplywy okr?gu leckiego wynosily ponad 1436 grzy-
wien, a rynskiego - prawie 620 grzywien. Natomiast znikome znaczenie mialo
dzierzawienie wod. W zaleznosci od roku dochody z tych dzierzaw podlegaly
znacznym wahaniom. Mniej rozwini?te bylo rybolowstwo w polnocno-wschodniej
cz?sci Wielkiej Puszczy. W 1488 r. do okr?gu wystruckiego nalezalo 45 jezior,
z czego 18 wydzierzawiono za 40 grzywien, a na zamku byla tylko jedna wi?k-
sza siec60.
59	A. Czacharowski, Uposazenie i organizacja, s. 48-51; K. D^browski, Rozwdj wielkiej wla-
snoJci, s. 44-46, 87-88; P. Kriedte, Die Herrschaft, s. 272-273.
60	GAB, s. 76,119-121,123,189-191,199-200,204,208,251-253,344-345,359-360; OF 135,
k. 30, 50,53v, 58,62, 64v, 67v, 73; UGHAI17; zob. H. i G. Mortensen, Die Besiedlung des nord-
-dstlichen Ostpreufien, Tl. II, s. 28-33; F. Mager, Der Wald, Bd. I, s. 287-298; G. Bialuftski, Ry-
botdwstwo w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich (XIV-XVII w.) ze szczegdlnym uwzglfdnieniem
xtarostwa rynskiego, KMW, 2000, nr 1 (227), s. 38-40.

4.5. Spoleczenstwo wiejskie
489
Stanowi^ce regale bartnictwo bylo zaj?ciem roznych grup ludnoSci, a osad-
nictwo bartne przybieralo rozne formy. Najstarsze wzmianki dotycz^ce bartnic-
twa pochodz^ z konca XIII w. (1278, 1284, 1288). W 1324 r. obowi^zek dbania
о barcie krzyzackie w Puszczy Sasinskiej nalozono na czterech wolnych z Rusi
Malej kolo Ostrody, a w 1330 r. Janowi z Mokrego w Borach Ibcholskich po-
wierzono barcie wojta tczewskiego w granicach nadanych mu dobr, przy czym
wzmiankowano tez stare barcie, ktore mialy nalezec do bartnikow strzeg^cych
puszczy. W 1324 r. Zakon zatrzymal dla siebie alle honigwerk wokol jeziora
Colpyn61.
Od 2. pol. XIV w. wzmiankowane s$ osady bartne pod krzyzackimi dwora-
mi-zamkami w poludniowo-wschodniej strefie Wielkiej Puszczy: w Szczytnie
(1360), Piszu (1367), Wielbarku (1408, przywilej l^cznie z Kucborkiem). Zapew-
ne juz w 2. pol. XIV w. istnialy osady bartnicze w Jedwabnem (w 1397 r. bylo tu
18 bartnikow), Napiwodzie i Komorowie (Oretsch). Byly rowniez chlopskie wsie
bartnicze: Maroz w komomictwie olsztynkowskim, Nawiady (1397) i Piecki (1448)
w prokuratorstwie szestenskim. W 1407 r. (danych dla innych lat brak) dochody
komtura ostrodzkiego wynosily 75 beczek miodu, со wskazuje na wazn^ rol?
bartnictwa w jego gospodarce. Bartnictwo rozwijalo si? takze w poludniowej cz?-
sci Warmii, gdzie dobra sluzebne na prawie pruskim wolne warunkowo (na czas
wykonywania powinnosci) od typowych obci^zen (sluzba wojskowa), a zobowi^-
zane do opieki nad barciami, nadawal zarowno biskup, jak tez kapitula. Bartni¬
kow osadzano rowniez na wolnych lanach we wsiach chelminskich. Byli oni zo-
bowi^zani do dziania nowych barci (za oplat^) i mieli prawo do Уз miodu, kt6ry
mogli sprzedawac wladzy zwierzchniej62.
W komturstwie elbl^skim bartnicy byli wzmiankowani w okr?gu szczycieh-
skim: ok. 1450 r. w Szczytnie, Starych Kiejkutach, Gromie, rowniez w dobrach ry-
cerskich, a takze w Koziej Gorze (3) i Molzie (1) w komomictwie Lukta. W 1379 r.
bartnicy z komturstwa dzierzgonskiego mieli 5 radet we wsi kapituty pomezart-
skiej Schoepkau po zachodniej stronie Jezioraka. Niewielka osada bartnicza znaj-
dowala si? w Siemianach nad Jeziorakiem (przywilej z 1424 r.), a pojedynczy
bartnicy osadzeni na lanach wolnych mieszkali w Bynowie (na zach6d od Milo*
mlyna). Dwa lany wolne w Witoszewewie dostal w 1440 r. bartnik Mattis Teppen,
sluga komtura dzierzgonskiego63.
61	PUB 1/2 366,461, 524; II485; UKT 4,7. Zarys historii bartnictwa do konca XVIII w. dal
F. Mager, Der Wald, Bd. I, s. 298-342. Zob. tez G. Bialunski, Przemiany spoleczno-ludnotciowe
poludniowo-wschodnich obszardw Prus Krzyzackich i Ksiqz$cych (do 1568 roku), Olsztyn 2001,
s. 158-167.
62	PUB VI/1 924; VI/2 601; OBA 22935, k. 246v; GAB, s. 321; M. Toeppen, Geschichte
Masurens, Danzig 1870, s. 132; W. Ketrzynski, О ludno&i polskiej w Prusiech, s. 282; E. Hartmann,
Der Kreis Osterode (Ostpr.). Daten zur Geschichte seiner Ortschaften, Wurzburg 1958, nr 27, s. 93,
nr 97, s. 356, nr 115, s. 428; E. Dombrowski, Die mittelalterliche Bienenwirtschaft itn Ermlande,
ZGAE, Bd. 9:1887, s. 83 nn.; CDWIV 104,110,129.
63	OF 200b I, k. 19; GZB, s. 32,33,83; E. Saborowski, Besiedlung und Nationalitdtenverhdlt-
nisse des Hauptamtes Ortelsburg (zur Zeit der Hemchaft des Deutschordens), „Masovia", Bd. 30:
1925, s. 149-151; E. Hartmann, Der Kreis Osterode, nr 104, я. 377,195, s. 625; A. Semrau, Die

490
Rozdziat IV. Spoleczenstwo
Dynamiczny rozwoj bartnictwa po 1410 r. zwi^zany byl z post?pami osad-
nictwa. Przybywaj^cym do prokuratorstwa piskiego osadnikom (chlopom i wol-
nym) Zakon gwarantowat posiadanie bard na obowi^zuj^cych zasadach, w tym
przymusow^ sprzedaz miodu. Natomiast wsie wolnych w okr?gu w?gorzewskim
zostaly zobowi^zane do utrzymywania barci. Szczegolnie licznie udzielano przy-
wileju bartniczego wolnym w poludniowo-wschodniej cz?sci Wielkiej Puszczy
w XV-pocz. XVI w.
W tym okresie powstaty tez dwie osady bartne. W przywileju dla EIckiej
Wsi (1425) wymieniono bartnikow, ktorych obowi^zki okreslono na wzor obo-
wi^zkow bartnikow piskich (odplatne przekazywanie miodu i nabywanie sukna,
piwa, m^ki i soli), a takze pozwolono im na polowanie i rybolowstwo. Juz zresz-
Ц przed 1408 r. prokurator elcki z^dal czynszu od bartnikow w Goni^dzu za
barcie w Wielkiej Puszczy na prawym brzegu Biebrzy. W 1482 r. 20 bartnikow
mieszkalo w 5 wsiach okr?gu szestenskiego (Rydwag, Ruska Wies, Polska Wies,
Muntowo i Probark). W 1519 r. w okr?gu wielbarskim wzmiankowano 5 wsi
bartniczych zamieszkanych przez 67 bartnikow (Jedwabno - 19, Wielbark - 18,
Napiwoda - 17, Komorowo - 8, Kucbork - 5), w Piszu bylo ich 43, w Elku 13,
a w Szczytnie 37 w 1539 r. W 1485 r. pod Rynem mieszkalo 12 bartnikow, kto-
rzy otrzymali niewielkie nadania ziemi na prawie chelminskim. Mniejsze
znaczenie mialo bartnictwo w polnocno-wschodniej cz?sci Wielkiej Puszczy.
W 1488 r. w okr?gu wystruckim i taplawskim bylo po 20 bartnikow. Wedlug
taryf podatkowych z 1431/1433 r. bartnicy mieli placic Vz wiardunka, to znaczy
tyle, ile mlynarze wiejscy. Jednakze po 1525 r. nastapilo stopniowe oslabienie
ich pozycji64.
Skarbowa organizacja bartnictwa przybierala rozne formy. Cz?sc bartnikow
zobowi^zana byla corocznie oddawac okreslon^ ilosc miodu, reszt? zas sprzeda-
wac Zakonowi po ustalonej cenie, jak w okr?gu szestenskim (1449), Piszu, Nowej
Wsi EIckiej i Nowej Wsi Leckiej (1475). Inna grupa bartnikow (Szczytno, Wiel¬
bark, Nawiady, Piecki) przekazywala odplatnie caly miod Krzyzakom i byla zo-
bowi^zana do dziania (niekiedy odplatnego) barci, nieraz w okreslonej liczbie.
Procz tego bartnicy cieszyli si? przywilejem polowania i rybotowstwa na okreslo-
nych warunkach i posiadali niewielkie grunty.
Chlopi z wsi bartniczych otrzymali po 2-3 lany na prawie chelminskim wolne
od czynszu i szarwarku. Natomiast bartnicy mieszkaj^cy po wsiach mogli miec
barcie na prawie pruskim, za wyznaczony czynsz w miodzie i nadwyzki sprzeda-
wane Zakonowi po okreslonej cenie. Wosk zatrzymywali dla siebie. W 1482 r.
potwierdzono te warunki bartnikom z 5 wsi okr?gu szestenskiego. Nadanie prawa
Siedlungen im Kammeramt Preujiischmarkt, s. 87; K.J. Kaufmann, Geschichte des Kreises Rosenberg,
s. 10; H. Wunder, Siedhmgs- und Bevolkerungsgeschichte, s. 144-145, przyp. 14, s. 213, przyp. 51.
64	ASP I 406, 441; CEVMDL 393; H. Gollub, Lyck - 500 Jahrel, w: Sudauen. Blatter zur
Heimatgeschichte des Kreises Lyck, Folge 5: Vom Lycker Stadtrecht, Hannover 1969, s. 51-59,129;
OBA 22935, k. 242v, 272-273, 346; H. Gollub, Geschichte der Stadt Ortelsbutg, Ortelsburg 1926,
s. 8; M. Rousselle, Das Siedlungswerk, s. 249; UGHAI16, s. 25, 26; H. i G. Mortensen, Die Be-
siedlung des norddstUchen Ostpreufien, Tl. II, s. 24-25; G. Biaiunski, Osadnictwo, s. 67.

4.5. Spoleczenstwo wiejskie
491
pruskiego pozwalalo podporz^dkowac ich bezposrednio jurysdykcji krzyzackiej
i ograniczyc dziedziczenie do linii m?skiej65.
Na czele osad bartniczych w poludniowo-wschodniej cz?sci Wielkiej Puszczy
stali starostowie. Nie wyraieniono ich jednak w przywilejach dla Szczytna i Pisza,
a pierwszy znany starosta wzmiankowany byi w Kucborku ok. 1374 r., nast?pni
za§ w Wielbarku i Komorowie (ok. 1412-1413 r.). W Piszu w 1424 r. wymieniony
zostal soltys, a w Nawiadach i w Szczytnie - starosta. Urz^d ten znany byl w pah-
stwie krzyzackim we wsiach prawa polskiego i pomezanskiego, takze w Sasinii,
ale do Wielkiej Puszczy najprawdopodobniej przeszedl wraz z polskimi bartnika-
mi z Mazowsza. Brak informacji о strukturze organizacyjnej bartnik6w spoza
osad bartnych (wolnych, chlopow). Ze zrodel wczesnonowozytnych wynika, ze
barcie nalez^ce do jednego bartnika nazywano borem bartnym, s^siednie bory
tworzyly bare (uroezysko), a barcie w ramach danej jednostki administracyjnej
- puszczy66.
W ziemi chelminskiej barcie w borze (heide) wymieniono tylko w inwenta-
rzach komturstwa torunskiego i grudzi^dzkiego. W komturstwie tucholskim
ok. 1400 r. otrzymywano ok. 140 wiader z dziewi?ciu chlopskich wsi ezynszowych.
W 1437 r. z szesnastu wsi okr?gu bytowskiego uzyskiwano 12 beczek. Natomiast
w 1384 i 1387 r. wplywy wynosily 29Vi wiadra miodu, ktore nalezaly do wielkiego
mistrza. Dla pozostalych komturstw znane s$ dane sumaryezne: komturstwo czlu-
chowskie od 88У2 do ЮОУ2 wiadra (1377-1410), wojtostwo tezewskie 91 wiader
in den heyden (ok. 1415 r.), komturstwo gdanskie mi?dzy 21 a 26У2 wiadra
(1384-1422), komturstwo swieckie 16 beczek.
W dobrach Dzwierzno i Grabowo w komturstwie czluchowskim Zakon za-
trzymal dla siebie istniej^ce w ich granicach barcie, ale zapewnil, ze jego bartni-
cy nie b$d^ dziac juz zadnych innych (1374). Zapewne mieszkali oni w lesie roz-
ci^gaj^cym si? wzdluz granicy z biskupstwem kamienskim, ale nazwy tych osad
bartniczych nie zachowaly si?. W 1355 r. Zakon nadal dobra Lotyh kilku ryce-
rzom za sluzb? oraz 20 wiader miodu i 8 grzywien czynszu. Natomiast przy nada-
niu Lotynia w 1413 r. Krzyzacy wyl^czyli bor (heide), ktory wczesniej nalezal do
pankow wraz z barciami na potrzeby zamku czluchowskiego. Wynikaloby z tego,
ze to pankowie zajmowali si? tu bartnictwem. Na gospodareze i spoleczne zna-
czenie bartnictwa w cz?sci tucholsko-czluchowskiej wskazuje fakt skodyfikowania
przez Zakon prawa bartnego dla tego obszaru, ktore w okresie nowozytnym obo-
wi^zywalo takze w ziemi l?borsko-bytowskiej67.
65	M. Toeppen, Geschichte Masurens, s. 131-133; K. Templin, Ehemalige Beutnerwirtschaft,
w: Unsere masurische Heimat: Sensburg, hrsg. v. idem, Sensburg 1918, s. 466-468; W. K?trzyltaki,
О ludnofci polskiej, s. 288-289.
66	W. Diugokecki, E. Kowalczyk, Nieznane opisy granicy mazowiecko-krzyzackiej, cz. I; Gra-
nice komomictwa dzialdowskiego i nidzickiego, KH, R. 110: 2003, nr 1, s. 47 nr 3, s. 48 nr 4;
R. Seeberg-Elverfeldt, Der Verlauf der Besiedlung, s. 43, 44; H. Gollub, Geschichte der Stadt
Ortelsburg, s. 3; F. Mager, Der Wald, Bd. I, s. 316-317; E. Ferenc-Szydelko, Organizacja i funk-
cjonowanie bartnictwa w dobrach monarszyeh w Polsce, Poznari 1995, s. 83.
67	UKS 52,103,104,167; UKT 24,41, s. 136; GAB, s. 477,604,607,634,646-650,675-676,
682-692; GZB, я. 13,104,135-136 (рог. ibidem, я. 107,113); К. Kasiske, Das deutsche Siedelwerk,

492
Rozdzial IV. Spoleczenstwo
Dodatkowym zaj?ciem bartnikow, a przede wszystkim chlopow, w calym pan-
stwie krzyzackim bylo pszczelarstwo. Jako uli uzywano wydr^zonych pni drzew
(tzw. klod) stoj^cych lub lez^cych w poblizu domow, najcz?sciej w ogrodach i na
polach. Pienysze wzmianki о hodowli pszczol w dobrach rycerskich w ziemi chel-
minskiej pochodz^ z 1278 i 1285 r., we wsiach chlopskich zas z 1304 r. (Robuzy
na Warmii) i wskazujq na jej powszechnosc. Zwyczajowo chlopi-pszczelarze trzy-
mali pszczoly ,,za potow?”, to znaczy reszt? miodu oddawali wladzy panstwowej.
Wyj^tkowo w 1343 r. mieszkancy Zutaw Wielkich otrzymali prawo wolnej ho¬
dowli pszczol w swoich gospodarstwach. Na rozpowszechnienie si? pszczelarstwa
w Prusach wskazuj^ liczne wzmianki w krzyzackich zrodlach skarbowych z 2. pol.
XIV i 1. pol. XV w.68
Juz w przywileju chelminskim Zakon zastrzegl sobie polowanie na bobry
i wprowadzil obowi^zek oddawania prawej przedniej lopatki upolowanego zwie-
rz?cia w granicach dobr na prawie chelminskim (z wyj^tkiem dzikow, niedzwiedzi
i saren). Swiadczenie to stalo si? pozniej norm^, ale Zakon wraz ze zmniejsza-
niem si? zasi?gu lasow i zwierzyny zacz^l oddzielac nadanie ziemi od nadania
prawa do polowania.
Natomiast w Wielkiej Puszczy prawo do polowania za lopatk? i obowi^zek
sprzedazy skor po ustalonej cenie Zakon i biskupi nadawali bez ograniczen. Wy-
l^cznie z lowiectwa utrzymywala si? grupa zawodowych mysliwych, niemaj^ca
stalego miejsca zamieszkania; za prawo polowania w Wielkiej Puszczy placili oni
1 grzywn? rocznie. Zawodowi mysliwi przebywali takze na krzyzackich zamkach,
a ich zadaniem bylo przygotowywanie polowan i uczestnictwo w lowach braci-
-rycerzy. Prawo do polowania otrzymywali wolni, bartnicy, rybacy i chlopi. Za-
pewnialo to ochron? przed zwierz?tami i dochod w okresie, gdy utrzymania nie
mogla dac uprawa roli. Stopniowo przyj^l si? podzial na myslistwo wyzsze i niz-
sze (dotyczylo to wi?kszej i mniejszej zwierzyny). Wsiom w Wielkiej Puszczy nie
nadawano juz prawa do wolnego polowania, wydzielaj^c jedynie rewiry lowieckie
i pozwalaj^c polowac na drobntj zwierzyn?69.
Chociaz w przywileju chelminskim Zakon w nadawanych dobrach zastrzegl
dla siebie wszystkie metale z wyj^tkiem rudy zelaza, to w praktyce zmonopolizo-
wal pozyskiwanie jej wi?kszych zloz, a przez to takze produkcj? zelaza, rezerwu-
j^c dla siebie prawo do jej pozyskiwania, wyj^tkowo udzielaj^c pozwolen na wy-
dobywanie rudy osobom prywatnym70.
s.	178; G. Labuda, Nieznany pomrtik polskiego prawa bartnego na Pomorzu, „Rocznik Gdanski”,
t.	14:1954, s. 349 nn. Zob. tez W. L?ga, Obraz gospodarczy Pomorza Gdafiskiego, s. 80-90; A. Cza-
charowski, Uposazenie i organizacja, s. 51; K. D^browski, Rozwdj wielkiej wlasnosci, s. 48-50.
68	PUB 1/2 366, 461; III 621; OF 200b I, k. 19 i passim; GAB (indeks: benen, better i benen-
slock); MAB (indeks); E. Dombrowski, Die mittelalterliche Bienenwirtschaft, s. 83,101.
49	W. v. Briinneck, Zur Geschichte des Grundeigentums, Bd. I, s. 10,16; F. Mager, Wildbahn
und Jagd Altpreufiens im Wandel dergeschichtlichenJahrhunderte, Neudamm-Berlin 1941, s. 35-36;
HKS, nr 188; G. Bialunski, W sprawie lasdw i lesnictwa w potudniowo-wschodnich Mazurach od
XIV do poczqtku XVIII wieku, KMW, 1996, nr 3 (213), s. 445.
70	PUB 1/1 252 § 11. Zob. takie zastrzezenia: PUB 1/2 nr 629 (1295 r.); CDWII87 (1347 r.),
252 (1357 r.), 379 (1365 r.); Ill 215 (1387 r.); PUB III 288.

4.5. Spoleczenstwo wiejskie
493
Pierwsza wzmianka о wczesniej juz dzialaj^cych rudnikach-kuznikach i kuz-
nicy-hamemi w okolicy Waplewa (komturstwo dzierzgonskie) pochodzi z 1336 r.,
a w 1340 r. biskup warminski potwierdzil zatozenie hamerni koto Mingajn. Ze
wzgl?du na ztoza rudy zelaza i mozliwosc latwego pozyskania w?gla drzewnego
najwi?cej hamerni byto w prokuratorii wielbarskiej: w Koniuszynie (1372), Siem-
nie (1399), Matdze (= Rudzie) (1403), Wielbarku-Rudzie (1409) i Kucborku.
Z wyj^tkiem Matgi-Rudy wzmiankowano je takze w 1437 r. Ponadto hamer-
nie byty w Szczepce w okr?gu dziatdowskim (ok. 1412 r.), w Rynie (1412,1420),
w Rudce nad Walpusz^ w okr?gu szczycienskim (1446), w okr?gu rastembor-
skim (1437) i gierdawskim (przed 1438 r.). Na Pomorzu Gdanskim hamernie
znajdowaty si? pod Bytowem (1387), koto Swiecia (1412) i Cztuchowa
(ok. 1412 r.), gdzie w 1443 r. mistrz lesny miat 30 grzywien vom eysenwerk, Bo-
zympolu koto L?borka i Kniewie (okr?g pucki). Niektore z nich funkcjonowaty
tylko krotki czas71.
W 1431 i 1433 r. wymienieni zostali jako grupa podatkowa die meister der
isenwerke i ich pomocnicy-knechci. Mistrzowie hamerscy ptacili czynsz w pieniq-
dzu tub w naturze. Zelazo krajowe (landyser) nie byto tak poszukiwane jak w?-
gierskie czy szwedzkie, ale wykorzystywano je dosyc czqsto. Zapewne lepsze byto
zelazo bytowskie (Butowsch yser), ktore wymieniono obok zelaza krajowego.
W 1477 r. hamernie wzmiankowano w dalszym ci^gu w Wielbarku, Matdze,
Siemnie i Kucborku, w 1479 r. w granicach prokuratorii etckiej, a w 1510 r. w W?-
gorzewie. Natomiast w 1508 r. dochody z kuznic oprocz okr?gu nidzickiego od-
notowano w okrqgu szczycienskim, szestenskim i piskim72.
Ze wzglqdu na uzywany w produkcji potaz i koniecznosc opalania piec6w
w?glem drzewnym huty szkla rozmieszczone byty w lasach z przewag^ buka (czer-
wonego, takze bialego). Dlatego koncentrowaly si? one na Pomorzu Gdanskim
(przynajmniej 12), a takze w ziemi chelminskiej (Bratian) i na Wysoczyznie El-
bl^skiej (wies Huta)73.
Wazn^ gat?zi^ gospodarki lesnej byto budnictwo (Budenwerk, Waldwerk),
zajmuj^ce si? wytwarzaniem towarow lesnych (smota, dziegiec, popiot, w?giel
drzewny). W 1431 i 1433 r. zaliczeni do ludzi luznych smolarze zostali wymienie¬
ni jako oddzielna grupa zawodowa. Ze wzgl?du na sezonowy charakter zakladbw
smolarskich, informacji na ich temat nie ma wiele. Ich liczba musiata jednak by6
znaczna i wyrz^dzaty one znaczne szkody, skoro wielki mistrz nakazat rozebranie
71	PUB III 83; CDW I 313. Zob. tez CDW II 202, 304; W. K?trzynski, О ludnotci polskiej,
s. 339, 342, 345; MTB, s. 538; GAB, s. 159,196, 676; GZB, s. 5, 73, 84; MKB, s. 281; ABMHK,
s. 70; UKS 180; KKG 227, 229; L. Weber, Preussen vor 500 Jahren, s. 230; M. Rousselle, Das
Siedlungswerk, s. 238; F. Mager, Der Wald, Bd. II, s. 86-105; W. Dtugok?cki, E. Kowalczyk, Me-
znane opisy, nr 1,2, 6.
72	AST 1377, s. 491; 406; 441; OBA 16698, к. 1; OF 176, s. 94; OF 135, k. 44,50,53v, 58v;
G. Bialunski, Kolonizacja, s. 208.
73	F. Mager, Der Wald, Bd. II, s. 66,69-71; M. Grzegorz, Niektdre aspekty badaA nad uklar■
stwem irednlowlecznym w iwietle Informacji plsanych (na pnykiadzle Pomona GdaAskiego), AUNC,
Archeoloaia. z. 12.19Я7. « oa

494
Rozdzial IV. Spoieczenstwo
piecow smolnych z wyj^tkiem okr?gow polnocno- i poludniowo-wschodnich
(1448). Juz wczesniej takim zakazem obj?to komturstwa w ziemi chelminskiej.
W 1508 r. osrodki produkcji smoly i dziegciu znajdowaty si? przede wszystkim
w okr?gu nidzickim, szczycienskim, a takze przezmarskim, miiomiynskim, w?go-
rzewskim i wystruckim. W 1515 r. w okr?gu piskim 11 soitysow i wolnych zajmo-
waio si? produkcji smoly74.
74 ASP I 406, 442; Visitationen I 114, 115; A. Bertling, Die Wachstafeln der Danziger
Stadtbibliothek, ZWGV, H. 11: 1884, nr 121, s. 23; GAB, s. 590; OBA 6299, s. 5, 6; OBA 16698,
к. 1; OF 184k, k. 3v; OF 135, k. 31, 44, 50, 67v; OBA 27649, k. 5; F. Mager, Der Wald, Bd. II,
s. 58-59.

Wykaz skrotow
ABMHK - Das Ausgabebuch des Marienburger Hauskomturs fiir die Jahre 1410-1420
ABMK - Archiwa, Biblioteki i Muzea Koscielne
AF - AltpreuBische Forschungen
AGAD - Archiwum Glowne Akt Dawnych
AHMCh - Die Altere Hochmeisterchronik
AM - Altpreussische Monatsschrift
APB - AltpreuBische Biographie
APG - Archiwum Panstwowe w Gdansku
ASP - Aden der Standetage Preussens unter der Herrschaft des Deutschen Ordens
ASPK - Akta Standw Prus Krolewskich
AUNC - Acta Universitatis Nicolai Copernici
Berichte - Die Berichte der Generalprokuratoren des Deutschen Ordens an der Kurie
BGW - Beitrage zur Geschichte WestpreuBens
CDP - Codex diplomaticus Prussicus
CDW - Codex diplomaticus Warmiensis oder Regesten und Urkunden zur Geschichte Ermlands
CEVMDL - Codex epistolaris Vitoldi magni duds Lithuaniae 1376-1430
CzP-H - Czasopismo Prawno-Historyczne
Dusburg - Petri de Dusburg, Chronikon terrae Prussiae
Dusburg, Kronika - Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej (= Petrus de Dusburg, Chronikon
terrae Prussiae)
Dusburg (MPH) - Petrus de Dusburg, Chronikon terrae Prussiae (= Piotr z Dusburga, Kronika
ziemi pruskiej)
Dusburg (SRP) - Petri de Dusburg Chronicon terrae Prussiae
EK - Encyklopedia Katolicka
Fontes TNT - Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Fontes
FTAP - Franciscani Thorunensis Annales Prussici (941-1410)
GAB - Das grofie Amterbuch des Deutschen Ritterordens
Gall - Galli Anonymi Cronicae et gesta ducum sive principum Polonorum
goc. - gockie
GStA PK - Geheimes Staatsarchiv, PreuBischer Kulturbesitz
GZB - Das Grosse Zinsbuch des Deutschen Ordens (1414-1438)
HGB1 - Hansische Geschichtsblatter
HKS - Handfesten der Komturei Schlochau nebst einigen verwandten Urkunden
HRDO - Die Handeslrechnungen des Deutschen Ordens
IP - Iura Prutenorum
Kadlubek - Mistrza Wincentego zwanego Kadlubkiem Kronika polska
KH - Kwartalnik Historyczny
KHKM - Kwartalnik Historii i Kultury Materialncj

496
Wykaz skrotow
KKG - Ksi$ga komturstwa gdanskiego
KMW - Komunikaty Mazursko-Warminskie
LECUB - Livland-, Est- und Kurlandisches Urkundenbuch
lit. - litewskie
LMA - Lexikon des Mittelalters
LSVCT - Liber scabinorum Veteris Civitatis Thoruniensis 1363-1428
LTK - Lexikon fur Theologie und Kirche
MAB - Das Marienburger Amterbuch
Masovia - Mitteilungen der Literarischen Gesellschaft Masovia
MCV - Mitteilungen des Coppemicus-Vereins fur Wissenschaft und Kunst zu Thorn
MGH SS - Monumenta Germaniae Historica, Scriptores
MKB - Das Marienburger Konventsbuch derJahre 1399-1409
MPH s.n. - Monumenta Poloniae Historica, seria nova
MTB - Das Marienburger Tresslerbuch derJahre 1399-1409
MVGOWP - Mitteilungen des Vereins fur die Geschichte von Ost- und Westpreussen
MWGV - Mitteilungen des westpreuBischen Geschichtsvereins
niem. - niemieckie
NPPB1 - Neue Preussische Provinzial-Blatter, andere Folge
NZPP - Najstarszy zwdd prawa polskiego
OBA - Ordensbriefarchiv
OF - Ordensfolianten
OG - Oberlandische Geschichtsblatter
OMCTH - Ordines militares. Colloquia Torunensia Historica
QSGDO - Quellen und Studien zur Geschichte des Deutschen Ordens
PDE - Pastoralblatt fur die Diozese Ermland
PH - Przeglqd Historyczny
Plastwig - Johannis Plastwici, Decani Warmiensis, Chronicon de vitis Episcoporum Warmiensium
pol. - polskie
Posilge - Johanns von Posilge, Officials von Pomesanien Chronik des Landes Preussen (von 1360
an, forgesetzt bis 1419)
prus. - pruskie
Prussia - Sitzungsberichte der Altertumsgesellschaft Prussia
PSB - Polski Slownik Biograficzny
PSBKCh - Das Ffennigschuldbuch der Komturei Christburg
PUB - Preufiisches Urkundenbuch
RB - Rocznik Bialostocki
RDSiG - Roczniki Dziejow Spolecznych i Gospodarczych
RElb - Rocznik Elblqski
RGA - Reallexikon der Germanischen Altertumskunde
RHD - Regesta historico-diplomatica Ordinis S. Mariae Theutonicorum, 1198-1525
ros. - rosyjskie
RTNT - Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu
rye. - rycina
SBKKDM - Slownik Biograficzny Kapituty Kolegiackiej w Dobrym Miescie
SBKW - Slownik Biograficzny Kapituty Warmihskiej
SBPN - Slownik Biograficzny Pomorza Nadwislanskiego
SHGZChS - Slownik Historyczno-Geograficzny Ziemi Chelmihskiej w Sredniowieczu
SRP - Scriptores rerum Prussicarum
SRW - Scriptores rerum Warmiensium Oder Quellenschriften zur Geschichte Ermlands
SSS - Slownik StarozytnoJci Stowiahskich. Encyklopedyczny zarys kultury Slowian od czasdw nap
dawniejszyeh do schytku wieku XII
Staatsvertrttge - Die Staatsvertrdge des Deutsche Ordens in Preufien im 15. Jahrhundert

Wykaz skrotow
497
Statuten - Die Statuten des Deutschen Ordens nach den altesten Handschriften
TD - Thomer Denkwiirdigkeiten
UBBC - Urkundenbuch des Bisthums Culm
UBBP - Urkundenbuch zur Geschichte des vormaligen Bisthums Pomesanien
UBBS - Urkundenbuch des Bisthums Samland
UBRG - Urkundenbuch zur Reformationsgeschichte des Herzogthums Preussen
UGHAI - Urkunden zur Geschichte des ehem. Hauptamts Insterburg
UKT - Urkunden der Komturei Tuchel Handfesten und Zinsbuch
Visitationen - Visitationen im Deutschen Orden im Mittelalter
VuF - Vortrage und Forschungen
ZBHM - Das Zinsbuch des Hauses Marienburg
ZfO - Zeitschrift fur Ostforschung Lander und Volker im ostlichen Mitteleuropa
ZGAE - Zeitschrift fur die Geschichte und Altertumskunde Ermlands
ZH - Zapiski Historyczne
ZHVM - Zeitschrift des Historischen Vereins fur den Reg.-Bezirk Marienwerder
ZRG GA - Zeitschrift der Savigny-Stitung fur Rechtsgeschichte. Germanische Abteilung
ZTNT - Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu
ZWGV - Zeitschrift des Westpreussischen Geschichtsvereins

Bibliografia
Zrodla
Ac ten der Standetage Preussens unter der Herrschaft des Deutschen Or dens, hrsg. v. Max To-
eppen, Bd. I-V, Leipzig 1874-1886
Akta unii Polski z Litwq 1385-1791, wyd. Stanislaw Kutrzeba, Wladyslaw Semkowicz, Kra¬
kow 1932; po: Aden der Standetage.,.
Archiprezbyterales sedes dioecesis Warmiensis, hrsg. v. Johann M. Saage, Carl P. Woelky,
SRW, Bd. I, Braunsberg 1866, s. 384-400
Canonici Sambiensis epitome gestorum Prussie, hrsg. v. Max Toeppen, SRP, Bd. I, Leipzig
1861, s. 272-290
Chorografia Orozjusza w anglosaskim przekladzie krola Alfreda, w: Zrddla skandynawskie
i anglosaskie do dziejow Slowiahszczyzny, wyd. Gerard Labuda, Zrodla objasniaj^ce pocz^tki
panstwa polskiego, Zrodla nordyckie, 1.1, Warszawa 1961, s. 5-118
Codex epistolaris saeculi decimi quint i, ed. Anatol Lewicki, t. 2: 1382-1445, Cracoviae
1891
Codex epistolaris Vitoldi magni duds Lithuaniae 1376-1430, ed. Antoni Prochaska, Monu-
menta Medii Aevi Historica Res Gestas Poloniae Illustrantia, t. VI, P. 1-2, Cracoviae 1882
Constitutiones synodales necnon ordinationes dioecesis Culmensis, P. I (<a saec. XV usque ad
XVII), ed. Alfons Mankowski, Fontes TNT, t. 24, Torun 1929
Die Staatsvertrage des Herzogtums Preussen, Bd. 1: Polen und Litauen. Vertrage und Beleh-
nungsurkunden 1525-1657/58, bearb. v. Stephan H. Dolezel, Heidrun Dolezel, Veroffentlichun-
gen aus den Archiven PreuBischer Kulturbesitz, Bd. 4, Koln 1971
Das Ausgabebuch des Marienburger Hauskomtur fur die Jahre 1410-1420, hrsg. v. Walther
Ziesemer, Konigsberg 1911
Das grofie Amterbuch des Deutschen Ordens, hrsg. v. Walther Ziesemer, Danzig 1921 (re¬
print: Wiesbaden 1968)
Das Grosse Zinsbuch des Deutschen Ordens (1414-1438), hrsg. v. Peter G. Thielen, Mar¬
burg 1958
Das Marienburger Amterbuch, hrsg. v. Walther Ziesemer, Danzig 1916
Das Marienburger Konventsbuch der Jahre 1399-1412, hrsg. v. Walther Ziesemer, Danzig
1913
Das Pfennigschuldbuch der Komturei Christburg, hrsg. v. Heide Wunder, Veroffentlichungen
aus den Archiven PreuBischer Kulturbesitz, Bd. 2, Berlin 1969
Das Zinsbuch des Hauses Marienburg, hrsg. v. Walther Ziesemer, Marienburg 1910
David Lucas, Preussische Chronick, Bd. IV, hrsg. v. Ernst Henning, Koenigsberg 1813
Die Aeltere Hochmeisterchronik, bearb. v. Max Toeppen, w: SRP, Bd. Ill, Leipzig 1866,
s. 540-637
Die Berichte der Generalprokuratoren des Deutschen Ordens an der Kurie, Bd. I: Die Ge-
schichte der Generalprokuratoren von den Anfangen bis 1403, bearb. v. Kurt Forstreuter, Got¬
tingen 1961; Bd. II: Peter von Wormditt (1403-1419), bearb. v. Hans Koeppen, Gottingen 1960

Bibliografia
499
Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente; lateinische Ubersetzung und sonstige
Uberreste, hrsg. v. Theodor Hirsch, SRP, Bd. II, Leipzig 1863, s. 453-662
Die culmischen Diocesansynoden, hrsg. v. Franz Hipler, PDE, Jg. 30: 1898, Nr. 6, s. 63-65
Die Ermahnung des Carthausers, hrsg. v. Theodor Hirsch, w: SRP, Bd. IV, Leipzig 1870,
s. 449-465
Die Kronike von Pruzinlant des Nicolaus v. Jeroschin, hrsg. v. Edmund Strehlke, SRP, Bd. I,
Leipzig 1861, s. 303-624; po Die Synodalstatuten...
Die pomesanischen Diocesansynoden, hrsg. v. Franz Hipler, PDE, Jg. 30: 1898, Nr. 5,
s. 50-59
Die Provinzialsynoden von Elbing und Riga gehalten 1427 und 1428, hrsg. v. Franz Hipler,
PDE, Jg. 30: 1898, Nr. 7, s. 77-87; Nr. 8, s. 89-99
Die samlandischen Diocesansynoden, hrsg. v. Franz Hipler, PDE, Jg. 29: 1897, Nr. 9,
s.	108-114
Die Staatsvertrage des Deutsche Ordens in Preufien im 15. Jahrhundert, hrsg. v. Erich Weise,
Bd. 1 {1398-1437), Marburg 1970; Bd. 2 (1438-1467); Bd. 3 (1467-1497), Marburg 1966
Corpus iuris Polonici, sec. I: Privilegia, statuta, constitutiones edita, decreta, mandata Regni
Poloniae spectantia comprehendentis, vol. IV (1522-1526), ed. Oswald Balzer, Cracoviae 1906;
po: Constitutiones synodales...
Die Statuten des Domkapitels von Pomesanien (um 1400), w: Die Statuten des Deutschen
Ordens, hrsg. v. Ernst Hennig, Konigsberg 1806, Beylage II, s. 224-228
Die Synodalstatuten Heinrichs III Sorbom, hrsg. v. Franz Hipler w: idem, Geschichte und
Statuten der Ermldndischen Diozesansynoden, PDE, Bd. 27: 1895, s. 74-79
Dokumenty strony polsko-litewskiej pokoju melnehskiego 1422, wyd. Przemystaw Nowak,
Piotr Pokora, Poznan 2004
Franciscani Thorunensis Annales Prussici (941-1410), hrsg. v. Ernst Strehlke, SRP, Bd. Ill,
Leipzig 1866, s. 57-316
GalliAnonymi Cronicae etgesta ducum sive principum Polonorum, wyd. Karol Maleczyhski,
MPH s.n., t. II, Krakow 1952
Greckie i lacihskie zrodla do najstarszych dziejow Slowian, cz. I (do VIII теки), przel. i opr&c.
Marian Plezia, Poznan-Krakow 1952
Handfesten der Komturei Schlochau nebst einigen verwandten Urkunden, bearb. v. Paul Pans-
ke, Quellen und Darstellungen fur Geschichte WestpreuBens, Bd. 10, Danzig 1921
Hanserecesse, Abt. II, Bd. V (von 1431-1476), hrsg. v. Goswin Frhr. von der Ropp, Leipzig
1888
Ibrahim ibn Jakub, Relacja [...] z podrdzy do krajdw slowiahskich w przekazie al Bekriego,
wyd. Tadeusz Kowalski, MPH s.n., t. I, Krakow 1946
Iura Prutenorum, wyd. Jozef Matuszewski, Fontes TNT, t. 53, Torun 1963
Johannis Plastwici, Decani Warmiensis, Chronicon de vitis Episcoporum Warmiensium, hrsg.
v. Carl P. Woelky, SRW, Bd. I, Braunsberg 1866, s. 10-137
Johanns von Posilge, Officials von Pomesanien Chronik des Landes Preussen (von 1360 an,
forgesetzt bis 1419), hrsg. v. Ernst Strehlke, SRP, Bd. Ill, Leipzig 1866, s. 79-388
Ksi$ga Komturstwa Gdahskiego, wyd. Karola Ciesielska, Irena Janosz-Biskupowa, Fontes
TNT, t. 70, Warszawa-Poznan-Torun 1985
Ksi$ga rachunkowa urz^ddw rybickich komturstw malborskiego i dzierzgohskiego 1440-1445,
wyd. Zenon H. Nowak, Janusz Tkndecki, Torun 1997
Liber scabinorum Veteris Civitatis Thoruniensis 1363-1428, wyd. Kazimierz Kaczmarczyk,
Fontes TNT, t. 29, Tbruh 1936
Livland-, Estlisch- und Kurlandisches Urkundenbuch, Bd. I-VI, hrsg. v. Friedrich G. Bunge,
Riga 1867-1873, Bd. VII, hrsg. v. Hermann Hildebrand, Riga-Moskau 1881-1889
Magistri Adam Bremensis Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum, hrsg. v. Bernhard
Schmeidler, MGH SS, Bd. 2, Hannover-Leipzig 31917
Mistrza Wincentego zwanego Kadtubkiem Kronika polska, wyd. Marian Plezia, MPH s.n.,
t.	XI, Krak6w 1994

500
Bibliografia
Najstarszy zwdd prawa polskiego, wyd. Jozef Matuszewski, Warszawa 4959
Petrus de Dusburg, Chronikon terrae Prussiae, ed. Jarosfaw Wenta, Stawomir Wysomirski,
MPH s.n., t. XIII, Krakow 2007
Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, wst^p Jaroslaw Wenta, tium. Slawomir Wyszo-
mirski, Petri de Dusburg, Chronikon terrae Prussiae, hrsg. v. Max Toeppen, SRP I, Leipzig 1861,
s. 21-219, Torun 2005
Powiest vremennych let, wyd. Dmitrij S. Licha6ev, Moskva-Leningrad 1950
Prawo Starochelmihskie 1584 (1394), red. Witold Maisel, Zdzislaw Zdrojkowski, Teksty
Pomnikow Prawa Chelminkiego w przekladach polskich, t. 2, Torun 1985
Preufiisches Urkundenbuch. Politische (allgemeine) Abteilung, Bd. I: Die Bildungdes Ordens-
staats, Halfte 1, hrsg. v. Rudiger Philippi, Carl P. Woelky, Konigsberg/Pr. 1882 (Neudr. Aalen
1961)	; Bd. I, Halfte 2, hrsg. v. August Seraphin, Konigsberg/Pr. 1909 (Neudr. Aalen 1961);
Bd. II: (1309-1335), hrsg. v. Max Hein, Erich Maschke, Konigsberg/Pr. 1939 (Neudr. Aalen
1962)	; Bd. Ill, Lief. 1: (1335-1341), hrsg. v. Max Hein, Konigsberg/Pr. 1944; Bd. Ill, Lief. 2:
(1342-1345), hrsg. v. Hans Koeppen, Marburg 1958; Bd. Ill, Nachtrage, hrsg. v. Hans Koeppen,
Marburg 1961; Bd. IV: (1346-1351), hrsg. v. Hans Koeppen, Marburg 1960; Bd. IV, Nachtrage,
hrsg. v. Hans Koeppen, Marburg 1964; Bd. V, Lief. 1: (1352-1356), hrsg. v. Klaus Conrad, Mar¬
burg 1969; Bd. V, Lief. 2: (1357-1361), hrsg. v. Klaus Conrad, Marburg 1973; Bd. V, Lief. 3:
(Nachtrage und Register), hrsg. v. Klaus Conrad 1975; Bd. VI, Lief. 1 (1362-1366), hrsg. v. Klaus
Conrad, Marburg 1986; Bd. VI, Lief. 2: (1367-1371), hrsg. v. Klaus Conrad, Marburg 2000
Przywilej chelminski 1233 i 1251, wyd. Rrystyna Zielinska-Melkowska, Torun 1986
Regesta historico-diplomatica Ordinis 5. Mariae Theutonicorum 1198-1525, P. I—II, hrsg.
v. Erich Joachim, Walther Hubatsch, Gottingen 1948-1973
Thcyt, Dziela, przet. Stanislaw Hammer, t. 2, Warszawa 1957
Thomer Denkwurigkeiten von 1345-1547, hrsg. v. Albert Voigt, MCV, H. 13, Torun 1904
Urkunden der Komturei Tuchel. Handfesten und Zinsbuch, hrsg. v. Paul Panske, Quellen
und Darstellungen fur Geschichte WestpreuBens, Bd. 6, Danzig 1911
Urkunden zur Geschichte des ehem. Hauptamts Insterburg, hrsg. v. Hans Kiewning, Max
Lukat, Insterburg 1895
Urkundenbuch der Stadt Ltibeck, Bd. I, Ltibeck 1843
Urkundenbuch des Bisthums Culm, Bd. I—II, hrsg. v. Carl P. Woelky, Danzig 1887
Urkundenbuch des Bisthums Samland, hrsg. v. Carl P. Woelky, Hans Mendthal, Neues
Preussisches Urkundenbuch. Ostpreussischer Tl. II. Abtheilung: Urkunden der Bisthumer, Kir-
chen und Kloster, Bd. II, H. I, Lepzig 1891, H. II, Leipzig 1897, H. Ill, Leipzig 1905
Urkundenbuch zur Geschichte des vormaligen Bisthums Pomesanien, hrsg. v. H[erman] Cra¬
mer, H. 1-4, Marienwerder 1885-1887 (= ZHVM, H. 15-18)
Urkundenbuch zur Reformationsgeschichte des Herzogthums Preussen, Bd. 2 (Urkunden),
Tl. 1 (7525 bis 1541), hrsg. v. Paul Tschackert, Publicationen aus den K. Preussischen Staatsar-
chiven, Bd. 44, Leipzig 1890
Visitationen im Deutschen Orden im Mittelalter, hrsg. v. Marian Biskup, Irena Janosz-Bis-
kupowa, Tl. I (1236-1449), QSGDO, Bd. 50/1, Marburg 2002; Tl. II (1450-1519), QSGDO, Bd.
50/11, Marburg 2004
Ziemia chelmihska w przeszlosci. Wybdr tekstdw zrodlowych, red. Marian Biskup, Torun
1961
Zwiqzek Pruski i poddanie si§ Prus Polsce. Zbidr tekstdw zrddlowych, red. Karol Gorski,
Poznan 1949
Kartografia
Atlas Historyczny Miast Polskich, wyd. Antoni Czacharowski, t. 1, z. 4: Grudziqdz, oprac.
Wiesiaw Sieradzan, Zenon Koziel, Torun 1999

Bibliografia
501
Mortensen Gertrud, Bath Cornelia, Henze Heinz, Die Siedlungsgriindungen in den masu-
rischenAmtem und ihre Rechtsstellung (1411-1518) (Nebenkarte 3 do Die Besiedlung der Groflen
Wildnis (bis 1618)), w: Historisch-geographischer Atlas des Preufienlandes, Lieferung 8, hrsg.
v. Hans Mortensen, Gertrud Mortensen, Reinhard Wenskus, Helmut Jager, Wiesbaden 1982
Mortensen Gertrud, Henze Heinz, Landsberg Rudi, Der Gang der Kirchengriindungen
(Pfarrkirchen) in Altpreussen (тара), w: Historisch-geographischer Atlas des Preufienlandes, Lie¬
ferung 3, hrsg. v. Hans Mortensen, Gertrud Mortensen, Reinhard Wenskus, Wiesbaden 1973
Mortensen Hans, Kuhl Uwe, Jiittner Sabine, Bath Cornelia, Henze Heinz, Einwanderung
und inerer Ausbau in Amt Ragnit (1504/1545) (Nebenkarte 1 do Die Besiedlung der Groflen
Wildnis (bis 1618)), w: Historisch-geographischer Atlas des Preufienlandes, Lieferung 8, hrsg.
v. Hans Mortensen, Gertrud Mortensen, Reinhard Wenskus, Helmut Jager, Wiesbaden 1982
Mortensen Hans, Mortensen Gertrud, Bath Cornelia, Bode Andreas, Bohle Ruth, Jiittner
Sabine, Kuhl Uwe, Liithgen Peter, Mielke Stefan, Henze Heinz, Die Besiedlung der Grofien
Wildnis (bis 1618) (тара), w: Historisch-geographischer Atlas des Preufienlandes, Lieferung 8, hrsg.
v. Hans Mortensen, Gertrud Mortensen, Reinhard Wenskus, Helmut Jager, Wiesbaden 1982
Mortensen Hans, Mortensen Gertrud, Kuhl Uwe, Mielke Stefan, Die landliche Bevdlkerung
im Gebiet Insterburg (1521) (Nebenkarte 2 do Die Besiedlung der Grofien Wildnis (bis 1618)),
w: Historisch-geographischer Atlas des Preufienlandes, Lieferung 8, hrsg. v. Hans Mortensen,
Gertrud Mortensen, Reinhard Wenskus, Helmut Jager, Wiesbaden 1982
Ristau Bernd, Stadtbewohner des Ordenslandes Preufien bis 1425 nach bezeugten Herkunfts•
angaben, Einzugsbereich aus Orten ausserhalb Preufiens (тара), w: Historisch-geographischer
Atlas des Preufienlandes, Lieferung 12, hrsg. v. Hans Mortensen, Gertrud Mortensen, Reinhard
Wenskus, Helmut Jager, Wiesbaden-Stuttgart 1988
Wenskus Reinhard, Zimmermann Heinz, Henze Heinz, Siegel Wilma, Vorgeschichtliche
und mittelalterliche Wehranlagen (тара), w: Historisch-geographischer Atlas des Preufienlandes,
Lieferung 3, hrsg. v. Hans Mortensen, Gertrud Mortensen, Reinhard Wenskus, Wiesbaden 1973
Siowniki i leksykony
Altpreufiische Biographie, hrsg. v. Christian Krollmann, Bd. I (s. 1-416), Konigsberg/Pr,
1941; Bd. II, Lief. 1-3 (s. 417-512), Konigsberg/Pr. 1942-1944
Encyklopedia Katolicka, t. 1-10, Lublin 1973-2004
Lexikon des Mittelalters, hrsg. v. Robert-Henri Bautier, Bd. I-IX, Munchen 1997
Polski Slownik Biograficzny, t. VIII, red. Kazimierz Lepszy i in., WrocIaw-Krak6w-Warsza-
wa 1959-1960; t. XIII, red. Emanuel Rostworowski, Wroctaw-Krakow-Warszawa 1967-1968;
t. XXI, red. Emanuel Rostworowski, Wroclaw-Warszawa-Krakow-Gdansk 1976
Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Bd. XXIII, hrsg. v. Johannes Hoops, Berlin-
New York 2003; Bd. XXXI, hrsg. v. Johannes Hoops, Berlin-New York 2006
Slownik Biograficzny Kapituly Kolegiackiej w Dobrym Miescie, red. Jan Guzowski, Olsztyn
1999
Slownik Biograficzny Kapituly Warminskiej, oprac. Teresa Borawska i in., Olsztyn 1996
Slownik Biograficzny Pomorza NadwUlahskiego, red. Stanislaw Gierszewski, t. 1 (A-F),
Gdansk 1992; t. 2 (G-K), red. Zbigniew Nowak, Gdansk 1994; t. 3 (L-P), red. Zbigniew Nowak,
Gdansk 1997; t. 4 (R-Z), red. Zbigniew Nowak, Gdansk 1997
Slownik Historyczno-Geograficzny Ziemi Chelminskiej w Sredniowieczu, oprac. Krystyna
Por^bska, red. Marian Biskup, Slownik Historyczno-Geograficzny Ziem Polskich w Sredniowie-
czu, red. Karol Buczek, 1.1, Wroclaw-Warszawa-Krak6w-Gdansk 1971
Slownik Starozytno&ci Siowiahskich, red. Gerard Labuda, Zdzislaw Stieber, t. VI (T-W), cz. 2
(IV, W), Wroclaw-Warszawa-Krak6w-Gdahsk-L6df 1977; t. VII (Y-Z), Wrodaw-Warszawa-Kra-
kow-Gdahsk-L6di 1982; t. VIII (Suplementy i indeksy), red. Antoni Gqsiorowski, Gerard Labuda,
Andrzej W$dzki, cz. 2 (Suplement A-Z), Wroclaw-War»zawa-Krak6w-Gdahsk-L6df 1996

502
Bibliografia
Opracowania
Abe Kinya, Die Komturei Osterode des Deutschen Ordens in Preussen 1341-1525, Berlin 1972
Achremczyk Stanislaw, Marchwinski Roman, Przeradzki Jerzy, Poczet biskupow warmih-
skich, „Biblioteka Olsztynska”, nr 23, Olsztyn 1994
Ansehl Kai;l-Otto, Thoms Seehandel und Kaufmannschaft um 1370, Wissenschaftliche Bei-
trage zur Geschichte und Landeskunde Ost-Mitteleuropas, Nr. 53, Marburg 1961
Antoniewicz Jerzy, Baltowie zachodni w V w. przed n.e.-V w.n.e., Olsztyn-Bialystok 1979
Antoniewicz Jerzy, Prusowie we wczesnym sredniowieczu, w: Pomorze sredniowieczne. Szki-
ce z dziejdw Pomorza, t. 1, red. Gerard Labuda, Warszawa 1958, s. 121-159
Armgart Martin, Die Handfesten des preussischen Oberlandes bis 1410 und ihre Aussteller.
Diplomatische und prosopographische Untersuchungen zur Kanzleigeschichte des Deutschen Or¬
dens in Preussen, Veroffentlichungen aus den Archiven PreuBischer Kulturbesitz, Bh. 2, Koln 1995
Arnold Udo, Deutschordenshistoriographie im Deutschen Reich, w: Die Rolle der Ritter-
orden in der mittelalterlichen Kultur, hrsg. v. Zenon H. Nowak, OMCTH, Bd. Ill, Torun 1985,
s. 65-87
Arnold Udo, Elisabeth und Georg als Pfarrpatrone im Deutschordensland Preufien. Zum
Selbstverstdndnis des Deutschen Ordens, w: Elisabeth, der Deutsche Orden und ihre Kirche, hrsg.
v. idem, Heinz Liebing, QSGDO, Bd. 18, Marburg 1983, s. 163-185 (=idem, Elzbieta i Jerzy
jako patroni parafii w pahstwie zakonu niemieckiego w Prusach. О samowiedzy zakonu niemiec-
kiego, w: idem, Zakon Krzyzacki z Ziemi Swiptej nad Baltyk, Torun 1996, s. 130-159)
Arnold Udo, Europa und die Region - widerstreitende Krafte in der Entwicklung des Deutschen
Orden im Mittelalter, w: Ritterorden und Region - politische, soziale und wirtschaftliche Verbindun-
gen im Mittelalter, hrsg. v. Zenon H. Nowak, OMCTH, Bd. VIII, Torun 1995, s. 161-172
Arnold Udo, Mistrz niemiecki Konrad von Feuchtwangen i jego „stronnictwo pmskie” w za-
konie krzyzackim pod koniec XIII i na poczqtku XIV wieku, w: idem, Zakon krzyzacki. Z Ziemi
$wi$tej nad Baltyk, Torun 1996, s. 102-129
Arnold Udo, Powstanie i najstarsze dzieje zakonu krzyzackiego. О zalozeniu i stmkturze we-
wnptrznej szpitala niemieckiego w Akkonie oraz zakonu rycerskiego w pierwszej polowie XIII wieku,
w: idem, Zakon krzyzacki. Z Ziemi Swiptej nad Baltyk, Torun 1996, s. 13^4-9
Arnold Udo, Reformatorskie tendencje w zakonie krzyzackim w Prusach w I polowie XV
wieku, ZH, t. 45: 1980, z. 4, s. 7-19
Arszynski Marian, Budownictwo warowne zakonu krzyzackiego w Pmsach (1230-1454),
Torun 1995
Arszynski Marian, Das Bauwesen im Wirtschaftssystem des Deutschen Ordens in Preufien,
w: Zur Wirtschaftsentwicfdung des Deutschen Ordens im Mittelalter, hrsg. v. Udo Arnold, QSGDO,
Bd. 38, Veroffentlichungen der Internationalen Historischen Kommission zur Erforschung des
Deutschen Ordens, Bd. 2, Marburg 1989, s. 163-179
Arszynski Marian, Der Deutsche Orden als Bauherr und Kunstmazen, w: Die Rolle der Rit¬
terorden in der mittelalterlichen Kultur, hrsg. v. Zenon H. Nowak, OMCTH, Bd. Ill, Torun 1985,
s.	145-167
Arszynski Marian, Mikotaj Wulzak, w: SBPN, t. 4, s. 492-493
Arszynski Marian, О zamku malborskim i zamkach krzyzackich w Prusach z okazji ksiqzki
Szcz^snego Skibihskiego „Kaplica na Zamku Wysokim w Malborku”, „Biuletyn Historii Sztuki”,
t.	45: 1983, nr 3/4, s. 387-397
Arszynski Marian, Stosunki migdzy zakonem krzyzackim a spoleczehstwem w swietle rozwa-
zah nad organizacjq budowy koscioldw parafialnych w Pmsach, w: Zakon krzyzacki a spoteczeh-
stwo pahstwa w Pmsach, red. Zenon H. Nowak, Torun 1995, s. 165-183
Arszynski Marian, Z badan nad zamkiem pokrzyzackim w Radzynie, „Rocznik Grudzi^dzki”,
t. 2: 1961, s. 39-77
Aschkewitz M[ax], Die Bevolkemng im siiddstlichen Pommerellen vom 13.-18. Jahrhundertt
AF, Jg. 19: 1942, H. 2, s. 155-186

Bibliografia
503
Aschkewitz M[ax], Die Siedlungstatigkeit des Bischofs Otto von Kulm (1323-1349) in der
Lobau, AF, Jg. 20: 1943, s. 85-95
Aubin Gustav, Zur Geschichte des gutsherrlich-bauerlichen Verhaltnisses in Ostpreuflen von
der Grundung des Ordensstaates bis zur Steinschen Reform, Leipzig 1910
Baczkowski Krzysztof, Zjazd wiedenski 1515, Warszawa 1975
Bahr Ernst, Brucken und Fahren an der unteren Weichsel, „Westpreussen Jahrbuch”, Bd. 19:
1969, s. 27-38
Banaszkiewicz Jacek, Dwie sceny z zywotow i zycia s'w. Wojciecha: misjonarz i wiec Prusdw,
martyrium biskupa, w: Ludzie, Koscidi\ wierzenia. Studia z dziejdw kultury i spoteczenstwa Euro-
py Srodkowej (fredniowiecze - wczesna epoka nowozytna), red. Wojciech Iwanczak, Stefan K. Ku-
czynski, Warszawa 2001, s. 79-94
Banaszkiewicz Jacek, Otto z Bambergu i pontifex idolorum. О urzqdzaniu i obyczaju miejsca
wiecowego poganskiego Szczecina, w: Biedni i bogaci. Studia z dziejdw spoteczenstwa i kultury
ofiarowane Bronislawowi Geremkowi w szeicdziesiatq rocznicf urodzin, red. Maurice Aymard,
Warszawa 1992, s. 275-283
Barciak Antoni, Ideologia polityczna monarchii Przemysia Otokara II. Studium z dziejdw
czeskiej polityki zagranicznej w drugiej poiowie XIII w., Katowice 1982
Barkowski Otto, Beitrage zur Siedlungs- und Ortsgeschichte des Hauptamtes Rhein, AF, Jg.
13: 1936, s. 197-224
Barkowski Otto, Die Besiedlung des Hauptamtes Insterburg unter Herzog Albrecht und Mark-
graf Georg Friedrich vonAnsbach 1525-1603, TL I, Prussia, H. 28: 1928, s. 159-243
Barkowski Otto, Quellenbeitrage zur Siedlungs- und Ortsgeschichte des Hauptamtes Stradu-
nen - Oletzko, AF, Bd. 13: 1936, s. 183-223
Bartczak Anna, Jagodzinski F. Marek, Suchodolski S. Jerzy, Monety z VIII i IX w. odkryte
wJanowie Pomorskim, gm. Elblqg - dawnym Truso (opracowanie wstypne), „Wiadomosci Numi-
zmatyczne”, t. 48: 2004, z. 1, s. 28-46
Bartkowiak Marian, Towarzystwo Jaszczurcze w latach 1397-1437, Torun 1948
Bartnicki Mariusz, Polityka zagraniczna ksiqcia Daniela Halickiego w latach 1217-1264, Lu¬
blin 2005
Beckherrn Karl, Verzeichnis die der Stadt Rastenburg betreffenden Urkunden, AM, Bd. 22:
1885, s. 505-605
Belch Stanislaw, Paulus Vladimiri and his Doctrin concerning International Law and Politic,
London 1965
Bender Georg, Archivalische Beitrage zur Familien-Geschichte des Nikolaus Coppemicus
(nebst Beilagen), MCV, H. 3: 1881, s. 61-81
Bender Josef, Begrenzung, Eintheilung und Kirchen der ehemaligen Didzese Pomesanien,
ZGAE, Bd. 2: 1861-1863, s. 178-191
Benninghoven Friedrich, Das Stadtbuch von Schwetz 1374-1454, ZfO, Bd. 21: 1972, H. 1,
s. 42-69
Benninghoven Friedrich, Die Gotlandfeldziige des Deutschen Ordens 1398-1408, ZfO, Jg. 13:
1964, H. 4, s. 421-477
Benninghoven Friedrich, Die Kriegsdienste der Komturei Danzig um das Jahr 1400, w: Acht
Jahrhundert Deutscher Orden in Einzeldarstellungen. Festschrift zu Ehren Sr. Exzellenz P. Dr. Ma¬
rian Tumler О. T. anlasslich seines 80. Geburtstages, hrsg. v. Klemens Wieser ОТ, Bad Godesberg
1967, s. 207-216
Benninghoven Friedrich, Zur Zahl und Standortverteilung der Brtider des Deutschen Ordens
in den Balleien um 1400, „PreuBenland”, Jg. 26: 1988, Nr. 1, s. 1-20
Berg Thomas, Landesordnungen in Preufien vom 16. bis zum 18 Jahrhundert, Luneburg 1998
Bemhart Jahnig, Die rigische Sache zur Zeit des Erzbischofs Johannes Ambundii (1418-1424),
w: Von Akkon bis Wien. Studien zur Deutschordensgeschichte vom 13. bis zum 20 Jh. Festschrift
zum 90. Geburtstag von Althochmeister R Dn Marian TUmler O.T. am 21. Oktober 1977, hrsg.
v. Udo Arnold, OSGDO, Bd. 20, Marburg 1978, s. 84-105

604
Bibliografia
Bertling August, Die Wachstafeln der Danziger Stadtbibliothek, ZWGV, H. 11: 1884,
s. 1-66
Bertram G.Ph. Hugo, Die Entwickelung des Deiches- und Entwasserungswesens im Gebiet
des heutigen Danziger Deichverbandes seit dem 14. Jahrhunderty nebst einer Vorgeschichte der
hydrographischen Verhaltnisse der linksseitigen Weichselniederung von Dirschau bis zur See, Danzig
1907
Bertuleit Hans, Das Religionswesen der alten Preufien mit litauisch-lettischen Parallelen,
Prussia, H. 25: 1924, s. 9-113
Beutel Jan-Erik, Der Generalprokurator des Deutschen Ordens an der romischen Kurie. Amty
Funktionen, personelles Umfeld und Finanzierung, QSGDO, Bd. 55, Marburg 1999
Beuttel Jan-Erik, Zur Stellung der Stadt Konitz gegeniiber dem Deutschen Orden in der Zeit
des Preufiischen Bundes sowie des Dreizehnjahrigen Krieges (1454-1466), BGW, Nr. 12: 1991,
s. 117-168
Biatunski Grzegorz, Kolonizacja yy Wielkiej Puszczy” (do 1568 roku - starostwa piskiey etckie,
stradunskie, zelkowskie i w$goborskie (wggorzewskie)), Olsztyn 2002
Biatunski Grzegorz, Osadnictwo regionu Wielkich Jezior Mazurskich od XIV do poczqtkdw
XVIII wieku - starostwo leckie (gizyckie) i rynskie, Olsztyn 1996
Bialunski Grzegorz, Pruskie zwiazki terytorialno-osadnicze, KMW, 2004, nr 1 (243),
s. 3-16
Bialunski Grzegorz, Prusowie-lud zaginiony, w: Zycie codzienne na dawnych ziemiach pru-
skich. Mieszkancy ziem pruskich, red. Stanistaw Achremczyk, Olsztyn 2001, s. 14-24
Biatunski Grzegorz, Przemiany spoteczno-ludnosciowe poludniowo-wschodnich obszardw
Prus Krzyzackich i Ksiqzgcych (do 1568 roku), Olsztyn 2001
Biatunski Grzegorz, R6d Prusa Kleca ze szczegdlnym uwzglpdnieniem rodziny von Pfeilsdor-
fdw-Pilewskich, Malbork 2006
Biatunski Grzegorz, Ryboldwstwo w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich (XIV-XVII w.) ze
szczegdlnym uwzglpdnieniem starostwa ryhskiego, KMW, 2000, nr 1 (227), s. 29-61
Biatunski Grzegorz, Stan badah historycznych nad dziejami Prusdw po 1945 roku, „Pruthe-
nia”, t. 1: 2006, s. 41-78
Biatunski Grzegorz, Studia z dziejdw plemion pruskich i jadwieskich, Rozprawy i Materiaiy
Osrodka Badan Naukowych im. Wojciecha K^trzynskiego w Olsztynie, nr 179, Olsztyn 1999
Bialunski Grzegorz, W sprawie lasow i lednictwa w poludniowo-wschodnich Mazurach od
XIV do poczqtku XVIII wieku, KMW, 1996, nr 3 (213), s. 432-447
Bieniak Janusz, Geneza procesu polsko-krzyzackiego z lat 1320-1321 (Inowroctawsko-Brze-
skiego), w: Balticum. Studia z dziejdw polityki, gospodarki i kultury XII-XVII wieku ofiarowane
Marianowi Biskupowi w siedemdziesiqtq rocznic? urodzin, red. Zenon H. Nowak, Torun 1992,
s.	49-59
Bieniak Janusz, Wyprawa misyjna Brunona z Kwerfurtu a problem Selencji, „Acta Baltico-
-Slavica”, t. 6: 1969, s. 181-195
Bieniak Janusz, Ksztaltowanie щ terytorium ziemi dobrzyhskiej w sredniowieczu, ZH, t. 51:
1986, z. 3, s. 419-455
Bieniak Janusz, Odzyskanie zachodnich Kujaw przez Kazimierza Wielkiego w 1337 к, ZH,
t.	39: 1974, z. 3, s. 451-477
Bieniak Janusz, Przebieg procesu polsko-krzyzackiego z 1339 roku, „Pami^tnik Biblioteki
Komickiej”, t. 23: 1993, s. 5-22
Bieniak Janusz, Recepcja prawa chetminskiego na Kujawach i ziemi dobrzyhskiej w irednio-
wieczu, w: Studia Culmensia Historico-Juridica czyli Ksipga Pamiqtkowa 750-lecia Prawa Chel-
mihskiego, red. Zdzistaw Zdrojkowski, 1.1, Torun 1990, s. 193-227
Bieniak Janusz, Studia nad dziejami ziemi chetmihskiej w okresie piastowskim, „Rocznik
Grudzi^dzki”, t. 5/6: 1970, s. 5-69
Bieszek Kazimierz, Walka zakonu krzyzackiego z Polskq о przynaleznodd kodcielnq archidia-
konatu pomorskiego, RTNT, t. 34: 1927, s. 13-21

Bibliografia
ВОб
Bieszek Kazimierz, Wielkiego mistrza Michata KiXchmeistra zabiegi z roku 1421 о uniezalet-
nienie archidiakonatu pomorskiego od diecezji wtoctawskiej, ZTNT, t. 7: 1928, nr 10, s. 291-296;
nr 11, s. 303-320; nr 11, s. 303-308
Birch-Hirschfeld Anneliese, Geschichte des Kollegiatstiftes in Guttstadt 1341-1811, ZGAE,
Bd. 24: 1932, s. 278-279
Biskup Marian, Analiza bitwy pod Plowcami i jej dziejowego znaczenia, „Ziemia Kujawska”,
t. 1: 1963, s. 73-104
Biskup Marian, Bazyhski (Baysen) Jan, w: SBPN, t. 1, s. 70-72
Biskup Marian, Bemerkungen zum Werk von Hartmut Boockmann „Der Deutsche Orden ”,
„Jahrbuch fur Geschichte Mittel- und Ostdeutschland”, Bd. 32: 1983, s. 253-262
Biskup Marian, Das Verhaltnis des Deutschen Ordens zu den anderen Orden in Preussen,
w: Ritterorden und Kirche im Mittelalter, hrsg. v. Zenon H. Nowak, OMCTH, Bd. IX, Tbrurt
1997, s. 61-80
Biskup Marian, Der deutsche Orden im Reich, in Preussen und Livland im Banne habsbur-
gischer Politik in der zweiten Halfte des 15. und zu Beginn des 16. Jahrhunderts, w: Die Ritterorden
zwischen geistlicher und weltlicher Macht im Mittelalter, hrsg. v. Zenon H. Nowak, OMCTH,
Bd. V, Torun 1990, s. 101-125
Biskup Marian, Die polnische Geschichtsschreibung zum Deutschen Orden, w: Zwischen
Konfrontation und Kompromiss. Oldenburger Symposium „Interethnische Beziehungen in Ost•
mitteleuropa als historiographisches Problem der 1930er Jahre”, hrsg. v. Michael Garleff,
Schriften des Bundesinstituts fur Ostdeutsche Kultur und Geschichte, Bd. 8, Mtinchen 1995,
s.	73-94
Biskup Marian, Die Sakularisation des Deutschen Ordensstaates in Preufien im Jahre 1525
(Genesis und Bedeutung), „Studia Maritima”, vol. 2: 1980, s. 7-27
Biskup Marian, Dzieje diecezji chelmihskiej (1243-1992), w: Diecezja toruhska. Historia i te-
razniejszosd, red. Stanislaw Kardasz, t. 1, Torun 1994, s. 31-49
Biskup Marian, Echa bitwy grunwaldzkiej i obtyzenia Malborka w niemieckiej gatyzi Zakonu
w lecie 1410, KMW, 1983, nr 4 (162), s. 455^60
Biskup Marian, Entwicklung des Netzes der altpreussischen Stadte bis zur zweiten Helfte des
17. Jahrhunderts, „Acta Poloniae Historica”, vol. 53: 1986, s. 5-27
Biskup Marian, Gdansk a Hazna w polowie XV stulecia, w: Historia Gdahska, 1.1 (do roku
1454), red. Edmund Cieslak, Gdansk 1985, s. 541-553
Biskup Marian, Jan Cegenberg; Wspdltwdrca Zwiqzku Pruskiego (ok 1390-1456), cz. I, ZTNT,
t.	15: 1949, z. 1-2, s. 101-122; cz. II, ZTNT, t. 15: 1949, z. 3-4, s. 27-34
Biskup Marian, Livland als politischer Faktor im Ostseeraum zur Zeit des Kalmarer Union
(1397-1521), w: Der Deutsche Orden in der Zeit der Kalmarer Union 1397-1521, hrsg. v. Zenon
H.	Nowak, OMCTH, Bd. X, Torun 1999, s. 33-45
Biskup Marian, Ludnodd, w: Historia Gdahska, 1.1 (do roku 1454), red. Edmund CieSlak,
Gdansk 1985, s. 382-396
Biskup Marian, Materiafy do dziejow krzyzackiej okupacji w ziemi dobrzyhskiej na przelomie
XIV i XV wieku, ZH, t. 25: 1960, z. 2, s. 71-81
Biskup Marian, Osady na prawie polskim na Pomorzu Gdahskim w pierwszej polowie XV w,,,
Warszawa 1956
Biskup Marian, Parafie w pahstwie krzyzaddm, w: Pahstwo zakonu krzyzackiego w Prusach. Po-
dziaty administracyjne i koicielne w XII1-XVI wieku, red. Zenon H. Nowak, Torun 2000, s. 81-94
Biskup Marian, Plany reformy Zakonu Krzyzackiego w Prusach z 1492 roku, w: Prusy - Pol¬
ska - Europa. Studia z dziejdw dredniowiecza i czasdw nowozytnych, red. Andrzej Radzimitiski,
Janusz Thndecki, Torun 1999, s. 277-285
Biskup Marian, Pod panowaniem krzyzaddm - od 1308 r. do 1454, w: Historia Gdahska,
I.	1 (do roku 1454), red. Edmund Cie&lak, Gdatisk 1985, s. 337-624
Biskup Marian, Polska a Zakon Krzyzacki w Prusach w poczqtkach XVI wieku. U irddel
sekularyzacji Prus Krzyzackich, Olsztyn 1983

506
Bibliografia
Biskup Marian, Powinnosci panszczyfniane chlopdw czynszowych w Prusach Krzyzackich
w pierwszej polowie XV теки, PH, t. 53: 1962, z. 3, s. 413^36
Biskup Marian, Prusy Krdlewskie i Krzyzackie (1466-1525), w: Historia Pomorza, t. II, cz. 1,
red. Gerard Labuda, Poznan 1976, s. 122-186
Biskup Marian, Przemiany przestrzenne i demograficzne, w: Historia Gdanska, 1.1 (do roku
1454), red. Edmiyid Cieslak, Gdansk 1985, s. 493-506
Biskup Marian, Rola miast w reprezentacji stanowej Krdlestwa Pobkiego i Prus Krzyzackich
w XIV i XV теки, CzP-H, t. 30: 1978, z. 1, s. 87-121
Biskup Marian, Rozwdj przestrzenny miasta Lidzbarka Warminskiego, KMW, 1961, nr 4 (74),
s. 481-496
Biskup Marian, Rozwdj sieci miast pruskich do drugiej potowy XVII w., KHKM, 1980, nr 3,
s. 401-412 (= idem, Opera minora. Studia z dziejow zakonu krzyzackiego, Prus, Polski i krajdw
nadbaltyckich, Torun 2002, s. 173-186)
Biskup Marian, Szwecja w krpgu polityki Jagiellondw na przelomie XV i XVI wieku. (Mi$dzy
uniq i przymierzem z Litwq i Polskq), w: idem, Opera minora. Studia z dziejdw zakonu krzyzac¬
kiego, Prus, Polski i krajdw nadbaltyckich, Torun 2002, s. 389-399
Biskup Marian, Sredniowieczna sied klasztorow w panstwie Zakonu Krzyzackiego w Prusach
(do 1525 r.), w: Zakony i klasztory w Europie Srodkowo-Wschodniej X-XX wiek: materiafy z mif-
dzynarodowego seminarium pt.: Atlas ruchu zakonnego w Europie Srodkowo-Wschodniej X-XX wiek,
Lublin, 22-27 Ibtopada 1993, red. Henryk Gapski, Jerzy Kloczowski, Lublin 1999, s. 49-70
Biskup Marian, U schylku sredniowiecza i w poczqtkach odrodzenia (1454-1548), w: Hbto-
ria Torunia, red. idem, t. 2, cz. I, Torun 1992
Biskup Marian, Uwagi о problemie osadnictwa i sieci parafialnej w Prusach Krzyzackich
w wiekach XTV-XV, KMW, 1983, nr 2-3 (160-161), s. 199-213
Biskup Marian, Uwagi о roli i znaczeniu Towarzystwa Jaszczurczego w latach 1438-1454,
ZTNT, t. 15: 1949, z. 1-2, s. 63-72
Biskup Marian, W sprawie koscielnej geografii historycznej diecezji pruskich, KMW, 1997,
nr 2 (216), s. 229-233
Biskup Marian, W sprawie planow reformy zakonu krzyzackiego w Prusach w polowie XV
wieku, w: Spoleczenstwo, gospodarka, kultura. Studia ofiarowane Marianowi Malowbtowi w czter-
dziestolecie pracy naukowej, red. Stanislaw Herbst, Warszawa 1974, s. 31^13
Biskup Marian, „Wojna pruska” czyli walka Polski z Zakonem Krzyzackim z lat 1519-1521,
Olsztyn 1991
Biskup Marian, Wojny Pobki z Zakonem Krzyzackim 1308-1521, Gdansk 1993
Biskup Marian, Wst§p, w: Inflanty w sredniowieczu. Wladztwa zakonu krzyzackiego i bbku-
pdw, red. idem, Torun 2002, s. 5-8
Biskup Marian, Wykaz krzywd i strat wyrzqdzonych archidiecezji gnieznienskiej w okr$gach
cztuchowskim i tucholskim z roku 1436, ZH, t: 69: 2004, z. 1, s. 111-123
Biskup Marian, Zagadnienie waznosci i interpretacji traktatu toruhskiego 1466 r, KH, R. 69:
1962, z. 2, s. 295-332
Biskup Marian, Zdzitowiecka Maria, Sztum, w: Studia z hbtorii budowy miast pobkich,
„Prace Instytutu Urbanistyki i Architektury”, t. 6: 1956, z. 2, s. 237-252
Biskup Marian, Zjednoczenie Pomorza Wschodniego z Polskq w polowie XV wieku, Warsza¬
wa 1959
Biskup Marian, Labuda Gerard, Dzieje Zakonu Krzyzackiego w Prusach. Gospodarka -
spoleczenstwo - pahstwo - ideologia, Gdansk 1986 (= iidem, Die Geschichte des Deutschen Or-
dens in Preufien. Wirtschaft - Gesellschaft - Staat - Ideologic, Klio in Polen, Bd. 6, Osnabriick
2000)
Biskup Radoslaw, Dzialalnosc osadnicza bbkupdw i kapitufy sambijskiej do konca XIV wieku.
Relacje mipdzy zakonem krzyzackim a duchowienstwem sambijskim, ZH, t. 67: 2002, z. 3-4,
469-502
Biskup Radoslaw, Poczqtki, organizacja i uposazenie sambijskiej kapituly katedralnej w ire-
Iniowieczu (XIII-XIV w.), „Studia Elblqskie”, t. 2: 2000, s. 21-59

Bibliografia
607
Biskup Radoslaw, Das Domkapitel von Samland (1285-1515), „Prussia Sacra”, Bd. 2, Tbrurt
2007
Blaese Hermann, Rechtsschulen des Deutschen Ordens - eine Legende, ZfO, Bd. 6: 1957,
H. 2, s. 273-293
Btaszczyk Grzegorz, Dzieje stosunkdw polskoAitewskich od czasdw najdawniejszych do wspdl-
czesnoJci, 1.1: Trudne poczqtki, Poznan 1998
Bodanski Roman, Poczqtki hierarchii kofcielnej w Prusach, cz. 1, „Studia Warmifiskie”, t. 16:
1979, s. 303-353; cz. 2, „Studia Warminskie”, t. 18: 1981, s. 285-353
Bodanski Roman, Walka diecezji warminskiej о niezaleznosc od metropolii ryskiej i gniei-
nienskiej od 1426 do 1566 к, „Studia Warminskie”, t. 19: 1982, s. 123-145
Bogucka Maria, Hold pruski, Warszawa 1982
Bonk Hugo, Die Stadte und Burgen in Altpreufien (Ordensgriindungen) in ihrer Beziehungen
zu Bodengestaltung, AM, Bd. 31: 1894, s. 320-342; Bd. 32: 1895, s. 73-135, 205-258
Bonk Hugo, Geschichte der Stadt Allenstein, Bd. II: Darstellung, Tl. 1: Die ermlandische Zeit
(1333 bis 1772), Allenstein 1930
Boockmann Hartmut, Alltag am Hof des Deutschordenshochmeisters in Preufien, w: Alltag bei
Hofe. 3. Symposium der Residenzen-Kommission derAkademie der Wissenschaften in Gottingen.
Ausbach 28. Februar bis 1. Marz 1992, hrsg. v. Werner Paravicini, Residenzenforschung, Bd. 5,
Sigmaringen 1995, s. 137-147
Boockmann Hartmut, Der Deutsche Orden. Zwolf Kapitel aus seiner Gescichte, Munchen
1982 (pol. tlum. Roberta Traby: Zakon krzyzacki. Dwanaicie rozdzialdw jego historii, Klio w Niem-
czech, nr 3, Warszawa 1998)
Boockmann Hartmut, Die Geschichtsschreibung des Deutschen Ordens in Preufien. Gattungs-
fragen und„Gebrauchssituationen”, w: Geschichtsschreibung und Geschichtsbewusstsein im spaten
Mittelalter, hrsg. v. Hans Patze, VuF, Bd. XXXI, Sigmaringen 1987, s. 447^469
Boockmann Hartmut, Die preussischen Studenten an den europaischen Universitaten bis
1525, w: Historisch-geographischer Atlas des Preufienlandes, Lieferung 3, hrsg. v. Hans Morten-
sen, Gertrud Mortensen, Reinhard Wenskus, Wiesbaden 1973, s. 1-12
Boockmann Hartmut, Die Rechtsstudenten des Deutschen Ordens. Studium, Studienforderung
und gelehrter Berufim spateren Mittelalter, w: Festschrift fur Hermann Heimpel zum 70. Geburts-
tag am 19. September 1971, Bd. 2, Veroffentlichungen des Max-Planck-Instituts fur Geschichte,
Bd. 36/2, Gottingen 1972, s. 313-375
Boockmann Hartmut, Die Vertretung des Deutschen Ordens auf den spatmittelalterlichen
Reichstagen, w: Nord und Siid in der deutschen Geschichte des Mittelalters Akten des Kolloquiums
veranstaltet zu Ehren von Karl Jordan 1907-1984, Kiel, 15.-16. Mai 1987, hrsg. v. W. Paravicini,
Kieler Historische Studien, Bd. 34, Sigmaringen 1990, s. 97-108
Boockmann Hartmut, Die Vorwerke des Deutschen Ordens in Preussen, w: Die Grundherrschaft
im spaten Mittelalter, Tl. I, hrsg. v. Hans Patze, VuF, Bd. XXVI/1, Sigmaringen 1983, s. 555-579
Boockmann Hartmut, Geschichtsschreibung des Deutschen Ordens im Mittelalter und Ge¬
schichtsschreibung im mittelalterlichen Preufien. Entstehungsbedindungen und Funktionen, w: Li-
teratur und Laienbildung im Spatmittelalter und in der Reformationszeit. Symposion Wolfenbilttel
1981, hrsg. v. Ludger Grenzmann, Karl Stackmann, Stuttgart 1984, s. 80-93
Boockmann Hartmut, Herkunftsregion und Einsatzgebiet. Beobachtungen am Beispiel des Deut¬
schen Ordens, w: Ritterorden und Region - politische, soziale und wirtschaftliche Verbindungen im
Mittelalter, hrsg. v. Zenon H. Nowak, OMCTH, Bd. VIII, Torun 1995, s. 7-19
Boockmann Hartmut, Johannes Falkenberg, der Deutsche Orden und die polnische Politik,
Untersuchungen zur politischen Theorie des spateren Mittelalters, Veroffentlichungen des Max-
-Planck-Instituts fur Geschichte, Bd 45, Gottingen 1975
Boockmann Hartmut, Laurentius Blumenau. Fiirstlicher Rat-Jurist-Humanist, Gottinger
Bausteine zur Geschichtswissenschaft, Bd. 37, Gdttingcn 1965
Boockmann Hartmut, Zu den politischen Zielen des Deutschen Ordens in seiner Auseinan-
dersetzung mit den Preussischen Stdnden, „Jahrbuch ftir die Geschichte Mitte- und Ostdeutsch-
iands”, Bd 15: 1967, s. 57-104

508
Bibliografia
Boockmann Hartmut, Zur ethnischen Struktur der Bevolkerung deutscher Ostseestadte,
w: idem, Wege ins Mittelalter. Historische Aufsatze, Miinchen 2000, s. 123-132
Borawska Teresa, Czynniki kulturotwdrcze na Warmii w Sredniowieczu i w czasach nowozyt-
nych, KMW, 2004, nr 4 (246), s. 437^50
Borawska Teresa, Dytrych Legendorf, w: SBPN, t. 3, s. 39-40
Borawska Teresa, Gdanszczanie w kapitule warmihskiej w XIII-XVI wieku, w: Duchowien-
stwo kapitulne w Polsce sredniowiecznej i wczesnonowozytnej. Pochodzenie i funkcjonowanie elity
koScielnej, red. Andrzej Radziminski, Torun 2000, s. 117-132
Borawska Teresa, Henryk Sorbom, w: SBKW, s. 230-231
Borawska Teresa, Henryk Wogenap, w: SBKW, s. 278-279
Borawska Teresa, Jan z Mis'ni, w: SBKW, s. 101-102
Borawska Teresa, Wincenty Kielbasa, w: SBPN, t. 2, s. 384-385
Borawska Teresa, Zycie umyslowe na Warmii w czasach Mikolaja Kopemika, Torun 1996
Borchardt Karl, Urkunden aus Leunenburg in Preufien von 1368 bis 1563, BGW, Nr. 16:
1999, s. 55-93
Brachvogel Eugen, Die Anfdnge des Antoniterklosters in Frauenburg, ZGAE, Bd. 27: 1941,
H. 2, s. 420-424
Bruckner Aleskander, Starozytna Litwa. Ludy i bogi. Szkice historyczne i mitologiczne, oprac.
Jan Jaskanis, Olsztyn 21984
Briinneck Wilhelm von, Zur Geschichte des Grundeigenthums in Ost- und Westpreufien,
Bd. I: Die kolmischen Giiter, Berlin 1891
Briinneck Wilhelm von, Die Leibeigenschaft in Ostpreussen, ZRG GA, Bd. 8: 1887, s. 38-66
Briinneck Wilhelm von, Zur Geschichte des Grundeigenthums in Ost- und Westpreufien,
Bd. I: Die cotmischen Giiter, Berlin 1891; Bd. II: Die Lehnguter, Berlin 1895
Bruski Klemens, Chojnice w sredniowieczu (do roku 1466), w: Dzieje Chojnic, red. Kazimierz
Ostrowski, Chojnice 2003, s. 46-104
Bruski Klemens, Eberhard, w: SBPN, t. 1, s. 381-382
Bruski Klemens, Gniew w Sredniowieczu (XIII-polowa XV w.), w: Dzieje miasta Gniewu do
roku 1939, red. Btazej Sliwinski, Pelplin 1998, s. 57-105
Bruski Klemens, Gotfryd, w: SBPN, t. 2, s. 85-86
Bruski Klemens, Henryk z Hadersleben, w: SBPN, t. 2, s. 188-190
Bruski Klemens, Lokalne elity rycerstwa na Pomorzu Gdanskim w okresie panowania zako-
чи krzyzackiego. Studium prozopograficzne, Gdansk 2002
Bruski Klemens, Osadnictwo Niziny Walichnowskiej w XIII-XVw. w swietle zrddet pisanych,
v: Osadnictwo nad Dolnq Wislq, red. Stanislaw Gierszewski, Warszawa 1989, s. 51-67
Bruski Klemens, Ziemie nad dolnq Wierzycq od XIII do poczqtku XV wieku, Gdansk 1997
Brzeczkowski Tadeusz, Uposazenie kapitufy kolegiackiej i kanonikdw w Dobrym Miescie
v latach 1341-1587, KMW, 1983, nr 4 (162), s. 391-409
Buchholz Franz, Braunsberg im Wandel der Jahrhunderte, Braunsberg 1934
Buchholz Franz, Johannes Plastwig, w: APB, Bd. II, s. 503-504
Buczek Karol, Geograficzno-historyczne podstawy Prus Wschodnich, Torun 1936
Bujak Franciszek, Wenedowie na wschodnich wybrzezach Battyku, Gdansk-Bydgoszcz-Szcze-
:in 1948
Carlsson Gottfrid, Frdn Erik Segerssal till Gustav Vasa, vol. I: Sverige och Polen under me-
leltiden, Stockholm-Lund 1961
Chlopocka Helena, Procesy Polski z zakonem krzyzackim w XIV wieku. Studium zrodtoznaw-
ze, Poznan 1967
Chodyniecki Kazimierz, Prdby zaprowadzenia chrzeScijanstwa na Litwie przed 1385 r., PH,
18: 1914, s. 215-255, 257-318
Chodynski Stanislaw, Konsystorze w dyecezyi kujawsko-pomorskiej, Wtoctawek 1914
Chrzanowski Thdeusz, Kornecki Marian, Dwa gotyki pomorsko-pruskie: krzyzacki i miesz-
zahski, „Zeszyty Naukowe KUU’, t. 27: 1984, z. 2, s. 7-21

Bibliografia
509
Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian, Madonna Tronujqca. Uwagi do ikonografii maryj-
nej w sredniowiecznej sztuce Prus, w: Sztuka w krggu zakonu krzyzackiego w Prusach i Inflantach,
red. Agnieszka Bojarska, Torun 1995, s. 217-237
Chudziak Wojciech, Problem chrystianizacji ziemi chelminskiej w fwietle zrddel archeologicz-
nych, w: Cztowiek, sacrum, srodowisko. Miejsce kultu we wczesnym iredniowieczu. ГУ Spotkania
Bytomskie, red. Slawomir Mozdzioch, Wroclaw 2000, s. 127-136
Chudziak Wojciech, Quondam castra w swietle badan wczesnosredniowiecznych grodzisk
ziemi chelminskiej, w: Archaeologia Historica Polona, t. 3: Materiaty z II Mi^dzynarodowej Sesji
Naukowej Uniwersyteckiego Centrum Archeologii Sredniowiecza i Nowozytnoicl Lddt, 18-19 pat-
dziemika 1993 roku, red. Jerzy Olczak, Torun 1991, s. 25-34
Chudziak Wojciech, WczesnoSredniowieczna przestrzen sakralna in Culmine na Pomorzu
Nadwislahskim, Mons Sancti Laurenti, t. 1, Torun 2003
Chudziak Wojciech, Wczesnosredniowieczny zespol osadniczy w Chelmnie, w: Acta Archae-
ologica Pomoranica, t. 1, red. Marek Dworczyk, Przemyslaw Krajewski, Eugeniusz Wilgocki,
Szczecin 1998, s. 227-235
Chudziak Wojciech, Ze studiow nad pograniczem slowiansko-baltyjskim we wczesnym ire¬
dniowieczu. Problem przynaleznosci etnokulturowej Pomezanii w IX-XI wieku, w: Pogranicze pol-
sko-pruskie w czasach sw. Wojciecha, red. Marek F. Jagodzinski, Elblag 1999, s. 81-98
Cieslak Edmund, Przywileje wielkich miast pruskich z XV w. jako etap rozwoju samorzqdu
miejskiego, „Rocznik Gdanski”, t. 25: 1966, s. 31^6
Cieslak Edmund, Stosunek Zwiqzku Miast Hanzeatyckich do Polski w okresie wojny trzyna-
stoletniej 1454-1466, ZH, t. 21: 1956, s. 7-64
Cieslak Edmund, Walki ustrojowe w Gdahsku i Toruniu oraz w niektdrych miastach hanze¬
atyckich w XV w., Gdansk 1960
Colker L. Marvin, America Rediscovered in the Thirteenth Century?, „Speculum”, vol. 54:
1979, s. 712-726
Conrad Klaus, Der Deutsche Orden und sein Landesausbau in Preufien, w: Deutscher Orden
1190-1990, hrsg. v. Udo Arnold, Tagungsberichte der Historischen Kommission fur Ost- und
Westpreussische Landesforschung, Bd. 11, Luneburg 1997, s. 86-106
Conrad Klaus, Die Opposition gegen den Hochmeister Karl von Trier im Ordensland Preufien,
w: Das Preufienland als Forschungsaufgabe. Eine europaische Region in ihren geschichtlichen Be-
ziigen. Festschrift fiir Udo Arnold zum 60. Geburtstag gewidmet von den Mitgliedem der Histori¬
schen Kommission fur ost- und westpreufiische Landesforschung, hrsg. v. Bernhart Jahnig, Georg
Michels, Luneburg 2000, s. 1-16
Cywinski M.A. Piotr, Slady szamanizmu w religijnosci wczesnosredniowiecznych Prusdw, PH,
t. 92: 2001, z. 1, s. 85-92
Czacharowski Antoni, Grupa kierownicza Starego Miasta Torunia i jej zwiqzki z Polskq
w okresie 1409-1411, w: Spoleczehstwo Polski iredniowiecznej, t. 2, red. Stefan K. Kuczyhski,
Warszawa 1982, s. 221-243
Czacharowski Antoni, Hitfeldowie - kupcy i politycy w iredniowiecznym Toruniu, w: Personae
-	colligationes -facta, red. Janusz Bieniak i in., Torun 1991, s. 193-200
Czacharowski Antoni, Opozycja rycerstwa ziemi chelminskiej w dobie Grunwaldu, w: W kr$gu
stanowych i kulturalnych przeobrazeh Europy Pdlnocnej w XV-XVIII w., red. Zenon H. Nowak,
Torun 1988, s. 77-96
Czacharowski Antoni, Poczqtki „Nowych Miast” wpanstwie krzyzackim, w: Czas - przestrzeti
-	praca w dawnych miastach. Studia ofiarowane Henrykowi Samsonowiczowi w sze&dziesiqtq
rocznicg urodzin. Warszawa 1991, s. 47-56
Czacharowski Antoni, Pogranicze Nowej Marchii z Pomorzem Zachodnim w XII-XVII w.,
w: Dzieje powiatu fwidwihskiego, red. J6zef Lindmajer, Eugeniusz Z. Zdrojewski, Poznati 1973,
s. 59-118
Czacharowski Antoni, Polsko-krzyzacki spdr о Drezdenko i Santok na poczqtku XV wieku%
ZH, t. 50: 1985, z. 3, s. 191-210

510
Bibliografia
Czacharowski Antoni, Prawo chelminskie w zyciu standw pahstwa krzyzackiego w Prusach
(1233-1454) ze szczegdlnym uwzglpdnieniem ziemi chelminskiej, w: Stadia Culmensia Historico-
-Juridica czyli Ksipga Pamiqtkowa 750-lecia Prawa Chelmihskiego, red. Zdzisiaw Zdrojkowski,
1.1, Torun 1990, s. 157-186
Czacharowski Antoni, Prdba inkorporacji klasztoru zukowskiego przez zakon krzyzacki w po-
lowieXVw., ZH, t. 26: 1961, z. 4, s. 105-113
Czacharowski Antoni, Uposazenie i organizacja klasztoru norbertanek w Zukowie od XIII
do polowy XV wieku, Torun 1963
Czacharowski Antoni, Ze studiow nad strukturq spolecznq mieszczanstwa torunskiego na
przelomie XIVIXV wieku, AUNC, Historia, z. 9, Torun 1973, s. 89-97
Czacharowski Antoni, Ziemia bytowska pod rzqdami brandenburskimi, pomorskimi i krzy-
zackimi (1308-1454), w: Dzieje ziemii bytowskiej, red. Stanislaw Gierszewski, Poznan 1972,
s. 81-107
Czaja Roman, Das Selbstverstandnis der geistlichen Ritterorden im Mittelater. Bilanz und
Forschungsperspektive, w: Selbstbild und Selbstverstandnis der geistlichen Ritterorden, hrsg.
v. Roman Czaja, Jurgen Sarnowsky, OMCTH, Bd. XIII, Torun 2005, s. 7-21
Czaja Roman, Das Verhaltnis der fuhrenden Btirgerschichten zu Landesherrschaft im Ostsee-
raum auf vergleichender Ebene im 14. und 15. Jahrhundert, w: Der Deutsche Orden in der Zeit
der Kalmarer Union 1397-1521, hrsg. v. Zenon H. Nowak, OMCTH, Bd. X, Torun 1999,
s. 75-90
Czaja Roman, Deutscher Orden und Stadtklerus in Preussen im Mittelalter, w: Ritter¬
orden und Kirche im Mittelalter, hrsg. v. Zenon H. Nowak, OMCTH, Bd. IX, Torun 1997,
s. 81-96
Czaja Roman, Die Identitat des Patriziats der preufiischen Grofistadte im Mittelalter, w: Stan-
dische und religiose Identitaten in Mittelalter und friiher Neuzeit, red. Stefan Kwiatkowski, Janusz
Mallek, Torun 1998, s. 9-17
Czaja Roman, DzialalnoSc gospodarcza, w: Zakon krzyzacki i jego panstwo w Prusach. Wybdr
tekstow zrddlowych, red. Andrzej Radziminski, Torun 2005, s. 109-121
Czaja Roman, Dzieje miasta w sredniowieczu (XIII wiek-1466 rok), w: Brodnica. Siedem
wiekow miasta, red. Jerzy Dygdala, Brodnica 1998, s. 81-106
Czaja Roman, Hanza w XIII w. nad Baltykiem i jej rola w procesie urbanizacji, w: Civitas
Cholbergiensis. Transformacja kulturowa w strefie nadbaltyckiej w XIII w., red. Lech Leciejewicz,
Marian R^bkowski, Kolobrzeg 2005, s. 31^1
Czaja Roman, Male miasta na zjazdach standw pruskich do 1454 r, AUNC, Archeologia,
z. 28, Torun 2001, s. 99-113
Czaja Roman, Miasta i ich posiadtofci ziemskie w panstwie zakonu krzyzackiego w Prusach,
w: Panstwo zakonu krzyzackiego w Prusach. Podzialy administracyjne i koscielne w XIII-XVI
wieku, red. Zenon H. Nowak, Torun 2000, s. 45-65
Czaja Roman, Miasta pruskie a zakon krzyzacki. Studia nad stosunkami migdzy miastem
a wladzq terytorialnq w pdznym Sredniowieczu, Torun 1999
Czaja Roman, Socjotopografia miasta Elblqga w sredniowieczu, Torun 1992
Czaja Roman, Spdr cechow chelmihskich z radq miejskq. Przyczynek do konfliktow spolecz-
nych w miastach pruskich w Sredniowieczu, w: Prusy - Polska - Europa. Studia z dziejdw Srednio-
wiecza i czasow nowozytnych, red. Andrzej Radziminski, Janusz Tandecki, Torun 1999,
s. 327-337
Czaja Roman, Strefa baltycka w gospodarce europejskiej w XIII-XV wieku ze szczegdlnym
uwzglpdnieniem Prus fcrzyzackich, w: Ziemie polskie wobec zachodu. Studia nad rozwojem Sre-
dniowiecznej Europy, red. Slawomir Gawlas, Warszawa 2006, s. 195-246
Czaja Roman, TozsamoSd mieszczanstwa hanzeatyckiego w Sredniowieczu, w: Aetas media
aetas modema. Studia ofiarowane profesorowi Henrykowi Samsonowiczowi w siedemdziesiqtq
rocznic$ urodzin, red. Halina Manikowska, Agnieszka Bartoszewicz, Wojciech Falkowski, War¬
szawa 2000, s. 182-191

Bibliografia
811
Czaja Roman, Uczty rady miejskiej w Sredniowiecznym Elblqgu, w: Archaeologia et Historia
Urbana, red. Roman Czaja, Grazyna Nawrolska, Marian R^bkowski, Janusz Thndecki, Elblqg
2004, s. 263-268
Czaja Roman, Urzpdnicy miejscy Torunia do roku 1454, Torun 1999
Czaja Roman, W cieniu Sredniowiecznego zamku (1246-1534), w: Historia Wqbrzeina, t. 1,
red. Krzysztof Mikulski, Aleksander Czamecki, W^brzezno 2005, s. 77-96
Czaja Roman, Z dziejdw Lidzbarka Welskiego w Sredniowieczu, w: Archeologia i historia о po-
czqtkach Lidzbarka Welskiego, wyd. Kazimierz Gr^zawski, Brodnica-Lidzbark 2001, s. 6-29
Czaja Roman, Ze studidw nad ksztaltowaniem sip grup rzqdzqcych w miastach nadbaltyckich
w Sredniowieczu, RDSiG, t. 64: 2004, s. 79-99
Czaja Roman, Zwiqzki gospodarcze wielkich szafarzy zakonu krzyzackiego z miastami pru-
skimi na poczqtku XV теки, w: Zakon krzyzacki a spoleczehstwo panstwa w Prusach, red. Zenon
H. Nowak, Torun 1995, s. 9-34
Czaja Roman, Nawrolski Tadeusz, Pierwotny Elblqg, w: Historia Elblqga, t. I (do 1466 r.),
red. Stanislaw Gierszewski, Andrzej Groth, Gdansk 1993, s. 60-130
Czaplinski Wladyslaw, Gorski Karol, Historia Danii, Wroclaw 1965
Czarcinski Ireneusz, Dzieje Chelmzy do polowy XV w., w: Dzieje Chelmzy, red. Mieczyslaw
Wojciechowski, Chetmza 1994, s. 25-46
Daenell Ernst, Die Bliitezeit derHanse: hansische Geschichte von derzweiten Hdlfte des XIV
bis zum letzten Viertel des XV Jahrhunderts, Bd. I, Berlin 1905
Dalewski Zbigniew, Rytual i polityka. Opowiesc Galla Anonima о konflikcie Boleslawa Krzy-
woustego ze Zbigniewem, Warszawa 2005
D^browski Jacek, Epoka brqzu w polnocno-wschodniej Polsce, Biatystok 1997
D^browski Kazimierz, Opactwo cystersdw w Oliwie od XII do XVI теки, Gdansk 1975
D^browski Kazimierz, Rozwdj wielkiej wtasnofci klasztoru cysterek w Zamowcu od XIII do
polowy XVI wieku, Gdansk 1970
Dekanski A. Dariusz, Cystersi i dominikanie w Prusach - dzialania misyjne zakondw w la-
tach trzydziestych XIII wieku. Rywalizacja czy wspdlpraca?, w: Cystersi w spoleczehstwie Europy
tirodkowej, red. Andrzej M. Wyrwa, J6zef Dobosz, Poznan 2000, s. 227-250
Diecezja chelminska. Zarys historyczno~statystyczny, Pelplin 1928
Dlugok^cki Wieslaw, Dzieje miasta Paslpka w latach 1297-1454, w: Paslpk. Z dziejdw mia-
sta i okolic 1297-1997, red. J. Wtodarski, Olsztyn 1997, s. 255-272
Dtugok$cki Wieslaw, Elita wladzy miasta Malborka w sredniowieczu, Malbork 2004
Dtugok^cki Wieslaw, Geneza Tczewa, w: Historia Tczewa, red. idem, Tczew 1998, s. 19-33
Dlugok^cki Wieslaw, Hausamter und Hausbeamten aufder Marienburg in der ersten Hdlfte
des 15. Jahrhunderts, w: Burgen kirchlicher Bauherren, hrsg. v. Thomas Biller, Forschungen ZU
Burgen und Schlossern, Bd. 6, Miinchen-Berlin 2001, s. 61-69
Dlugok^cki Wieslaw, Mierzeja Wislana od XIII do polowy XV w. (1454 r), Gdatisk 1996
Dlugok^cki Wieslaw, Osadnictwo na Zulawach Gdahskich w Sredniowieczu, ZH, t. 58: 2003,
z. 2-3, s. 45-54
Dlugok^cki Wieslaw, Osadnictwo na Zulawach w XIII i poczqtkach XIV w., Malbork 1992
Dlugok^cki Wieslaw, Osadnictwo pdlnocnej czpsci Zulaw Wielkich wXIV-1. pot XV w., w: Zu-
lawy i Mierzeja moje miejsce na ziemi, red. Dariusz A. Dekanski, Gdansk 2001, s. 115-122
Dlugok^cki Wieslaw, Poczqtki Nowego Stawu. Przyczynek do polityki miejskiej zakonu krzy-
zackiego, „Rocznik Gdahski”, t. 56: 1992, s. 51-66
Dlugok^cki Wieslaw, Poludniowo-zachodnia granica komomictwa olsztyhskiego w pierwszej
polowie XV w., w: Polska, Prusy; RuS. Rozprawy ofiarowane prof. zw. dr. hab. Janowi Powierskie•
mu w trzydziestolecie pracy naukowej, red. Btazej Sliwifiski, Gdafiskie Studia z dziejdw firednio-
wiecza, nr 2, Gdatisk 1995, s. 47-56
Dtugok^cki Wieslaw, Przewozy na Zulawach na tie sieci droznej w Sredniowieczu, w: Osad¬
nictwo nad Dolnq Wistq w Sredniowieczu, red. Stanislaw Gierszewski, Warszawa 1989,
s. 167-178

512
Bibliografia
Dlugok^cki Wiestaw, Rolnictwo, hodowla, ryboldwstwo i lefnictwo, w: Historia Elblqga, t. 1
(do 1466 r.), red. Stanistaw Gierszewski, Andrzej Groth, Gdansk 1993, s. 185-203
Dtugok^cki Wiestaw, Spdr gdansko-krzyzacki о oplaty w Wielkim Mtynie w pierwszej polowie
XV wieku, w: Wladcy; mnisi, rycerze, red. Btazej Sliwinski, Gdanskie Studia z dziejow srednio-
wiecza, nr 3, Gdansk 1996, s. 18-26
Dtugok^cki Wiestaw, Stosunek zakonu krzyzackiego do Tczewa w XIV wieku. Przyczynek do
polityki miejskiej Krzyzakdw na Pomorzu Gdanskim, ZH, t. 64: 1999, z. 3-4, s. 25-36
Dtugok^cki Wiestaw, Stosunek zakonu krzyzackiego do Tczewa w XIV wieku, ZH, t. 64:1999,
z. 3-4, s. 25-36
Dtugok^cki Wiestaw, Strefy rybolowcze na Zalewie Wislanym w XIII-poczqtkach XVI w.,
„Nautologia”, R. 28: 1993, nr 3, s. 25-29
Dtugok^cki Wiestaw, Swiadczenia w pieprzu i szafranie w pahstwie krzyzackim w XIV-XV w.,
„Zeszyty Naukowe Wydziatu Humanistycznego Uniwersytetu Gdanskiego”, Historia, z. 14,1984,
s. 19-36
Dtugok^cki Wiestaw, Uwagi о przemianach wsi na prawie polskim na Pomorzu Gdanskim
w dobrach zakonu krzyzackiego w XIV i w pierwszej polowie XV wieku, w: Hortus imaginum. Stu¬
dia historyczne dedykowane pami§ci profesora Stanislawa Mielczarskiego, red. Anna Paner, Arnold
Ktonczynski, Krzysztof M. Kowalski, Gdansk 2005, s. 51-62
Dtugok^cki Wiestaw, Z dziejdw mtynarstwa w komturstwie malborskim w XIII-XV wieku,
RElb, t. 12: 1991, s. 21-62
Dtugok^cki Wiestaw, Z dziejow rybolowstwa na Zalewie Wislanym podczas wojny trzynasto-
letniej (1454-1466), w: Mazowsze, Pomorze, Prusy, red. Btazej Sliwinski, Gdanskie Studia z dzie¬
jow sredniowiecza, nr 7, Gdansk 2000, s. 65-73
Dtugok^cki Wiestaw, Z dziejdw rybolowstwa na Zalewie Wislanym w sredniowieczu. Rybo-
Idwstwo kajtlowe, w: Ksiqz^ta, urzpdnicy, zloczyncy, red. Btazej Sliwinski, Gdanskie Studia z dzie¬
jow sredniowiecza, nr 6, Gdansk 1999, s. 33-43
Dtugok^cki Wiestaw, Zakon krzyzacki wobec Tczewa w poczqtkach XIV wieku, w: Historia
Tczewa, red. idem, Tczew 1998, s. 43^17
Dtugok^cki Wiestaw, Zwiqzek walowy i przysigzni walowi na Zulawach Wielkich w XIV-
pierwszej polowie XV wieku, w: Spoleczenstwo Polski sredniowiecznej, t. VII, red. Stefan K. Ku-
czynski, Warszawa 1996, s. 211-234
Dtugok^cki Wiestaw, Kowalczyk Elzbieta, Nieznane opisy granicy mazowiecko-krzyzackiej,
cz. I: Granice komomictwa dzialdowskiego i nidzickiego, KH, R. 110: 2003 s. 29-57
Dohring Artur, Uber die Herkunft der Masuren. Ein Beitrag zur Besiedlungsgeschichte des
Ordenslandes Preussen, Konigsberg 1910
Dohring Artur, Uber die Herkunft der Masuren. Mit besonderer Beriicksichtigung der Kreise
Osterode und Neidenburg, OG, H. 13: 1911, s. 242-380
Dollinger Philippe, Dzieje Hanzy XII-XVII w., Warszawa 1997
Domastowski Jerzy, Kartowska-Kamzowa Alicja, Labuda S. Adam, Malarstwo gotyckie na
Pomorzu Wschodnim, Poznan 1990
Domastowski Jerzy, Kartowska-Kamzowa Alicja, Kornecki Marian, Matkiewiczowna He¬
lena, Gotyckie malarstwo scienne w Polsce, Poznan 1984
Dombrowski Eugen, Die mittelalterliche Bienenwirtschaft im Ermlande, ZGAE, Bd. 9: 1887,
s. 83-110
Dorna Maciej, Bracia zakonu krzyzackiego w Prusach w latach 1228-1309. Studium prozo-
pograficzne, Poznan 2004
Dralle Lothar, Der Staat des Deutschen Ordens in Preufien nach dem II. Thomer Frieden.
Untersuchungen zur okonomischen und standepolitischen Geschichte Altpreufiens zwischen 1466
und 1497, Wiesbaden 1975
Dralle Lothar, Johann von Tiefen, w: Die Hochmeister des Deutschen Orden 1190-1994,
hrsg. v. Udo Arnold, QSGDO, Bd. 40, Marburg 1998, s. 150-155

Bibliografia
613
Dygo Marian, De sacrale betekenis van de burchten van de Duitse Orde in Pruisen in de
13de-14de eeuw, w: Crux et Arma. Kruistochten, ridderorden en Duitse Orde, eindred. Josef Mor¬
tens, Bijdragen tot de geschiedenis van de Duitse Orde in de Balije Biesen, Bd. 4, Bilzen 1997
Dygo Marian, Die heiligen Deutschordensritter Didaktik und Herrschaftsideologie im Deut-
schen Orden in Preuflen um 1300, w: Die Spiritualitat der Ritterorden im Mittelalter, hrsg. v. Zenon
H. Nowak, OMCTH, Bd. VII, Torun 1993, s. 165-176
Dygo Marian, Domus und Castrum - zur Deutung der Deutschordensburgen in Preuflen im
Lichte der schriftlichen Quellen, w: Echte Wehrhaftigkeit oder martialische Wirkung. Zurpraktischen
Funktion und zum Symbolcharakter von Wehrelementen profaner und sakraler Bauten im Deutsch-
ordensland Preuflen und im Ostseeraum, hrsg. v. Gerhard Eimer, Ernst Gierlich, Kunsthistorische
Arbeiten der Kulturstiftung der Deutschen Vertriebenen, Bd. 3, Koln 2000, s. 53-58
Dygo Marian, Feudalizm w Prusach XIII-XVI wieku, RDSiG, t. 58: 1998, s. 143-153
Dygo Marian, Mnich i rycerz. Ideologiczne modele postaw w zakonie krzyzackim w Prusach
w XTV-XV wieku, ZH, t. 55: 1990, z. 4, s. 443-454
Dygo Marian, Nowe spojrzenie na zamek w Malborku, KMW, 1983, nr (4) 162, s. 487-497
Dygo Marian, О kulcie maryjnym w Prusach Krzyzackich w XIV-XV w., ZH, t. 52: 1987,
z. 2, s. 237-268
Dygo Marian, О przywileju Hermana Balka dla rycerzy polskich w ziemi chetmihskiej z lat
1235-1239, w: Balticum. Studia z dziejow polityki, gospodarki i kultury XII-XVII wieku ofiarowa-
ne Marianowi Biskupowi w siedemdziesiqtq rocznicf urodzin, red. Zenon H. Nowak, Torufi 1992,
s. 113-121
Dygo Marian, Studia nad poczqtkami wladztwa zakonu niemieckiego w Prusach (1226-1259),
Warszawa 1992
Dyskant W. Jerzy, Zatoka Swieza 1463, Warszawa 1989
Dzi^cielski Marek, Dzieje ziemi mirachowskiej od XII do XVIII wieku, Gdansk 2000
Eckert Reiner, Zur Deutung einiger altpreussischer Personnamen aus dem Insterburger Scha-
denbuch Anfang des 15. Jahrhunderts, w: Colloqium Pruthenicum secundum: papers from the
Second International Conference of Old Prussian held in Mogilany near Krakdw, October
1996, ed. Wojciech Smoczynski, Krakow 1998, s. 61-68
Ehrlich Ludwik, Paw el Wlodkowic i Stanislaw ze Skarbimierza, Warszawa 1954
Eichhorn Anton, Die Pralaten des ermlandischen Domkapitels, ZGAE, Bd. 3: 1866,
s. 305-397, 529-643
Eimer Birgitta, Gotland unter dem Deutschen orden und die Komturei Schweden zu Arsta,
Innsbruck 1966
Ekdahl Sven, Der Krieg zwischen dem Deuyschen Orden und Polen-Litauen im Jahre 1422,
ZfO, Jg. 13: 1964, s. 614-657
Ekdahl Sven, Die „Banderia Prutenorum” des Jan Dtugosz - eine Quelle zur Schlacht bti
Tannenberg 1410, Gottingen 1976
Ekdahl Sven, Die Schlacht bei Tannenberg 1410. Quellenkritische Untersuchung, Bd. 1, Ber¬
lin 1982
Engel Carl, Vorgeschichte der altpreussischen Stamme, Bd. I, Konigsberg 1935
Engel Carl, La Baume Wolfgang, Kulturen und Volker der Friihzeit im Preuflenlande, Kttnigs-
berg/Pr. 1937
Engelbrecht Erwin, Die Agrarverfassung des Ermlandes und ihre historische Entwicklung,
Staats- und sozialwissenschafliche Forschungen, H. 169, Miinchen-Leipzig 1913
Eschenhagen Georg, Ostpreuflische Stadtgrundungen auf Ordensgebiet. Eine rechtsgeschicht-
liche Untersuchung, AM, Bd. 50: 1913, s. 84-122
Fenrych Wiktor, Zabiegi Polski о nabycie Nowej Marchii w latach 1402-1411, w: Opuscula
Casimiro Tymieniecki septuagenario dedicata, Poznati 1959, s. 37-58
Fenrych Witold, Zwiqzki Pomorza Zachodniego z Polskq w latach 1370-1412, Poznati-Slupsk
1963

614
Bibliografia
Fenske Lutz, Militzer Klaus, Ritterbruder im livlandischen Zweig des Deutschen Or dens,
Kttln 1993
Ferenc-Szydelko Ewa, Organizacja i funkcjonowanie bartnictwa w dobrach monarszych
w Polsce, Poznan 1995
Filipowicz Stanislaw, Mit i spektakl wladzy, Warszawa 1988
Fischer Mary, ,,Di himels rote”. The idea of Christian chivalry in the cronicles of the Teu¬
tonic Order, Goppinger Arbeiten zur Germanistik, Nr. 525, Goppingen 1991
FlanB Reinhard von, Das ehemalige Amt Marienwerder, Tl. 2: die Amts-Niederung, ZVRBM,
H. 35: 1897, s. 1-60
Forstreuter Kurt, Darstellung, w: Die Berichte der Generalprokuratoren des Deutschen Or-
iens an der Kurie, Bd. I: Die Geschichte der Generalprokuratoren von den Anfdngen bis 1403,
*>earb. v. idem, Veroffentlichungen der Niedersachsischen Archiwerwaltung, H. 12, Gottingen
1961, s. 7-169
Forstreuter Kurt, Das Volk der Kurischen Nehrung, w: idem, Wirkungen des Preussenlandes.
Vierzig Beitrage, Studien zur Geschichte PreuBens, Bd. 33, Koln-Berlin 1981, s. 280-296
Forstreuter Kurt, Die Hofordnungen der letzten Hochmeister in Preufien, w: idem, Beitrage
:ur preufiischen Geschichte im 15. und 16. Jahrhundert, Studien zur Geschichte PreuBens, Bd. 7,
Heidelberg 1960, s. 29-34
Fostner Dorothea, Swiat symboliki chrzescijahskiej, Warszawa 1990
Freiwald Helmut, Markgraf Albrecht von Ansbach-Kulmbach und seine landstandische Po-
itik, Die Plassenburg, Bd. 15, Kulmbach 1961
Freytag Hermann, Das Archidiakonat Pomerellener Diozese Wloclawek im Mittelalter, AM,
3d. 41: 1904, s. 204-233
Froelich Xaver, Geschichte der Graudenzer Kreises, Bd. I, Danzig 1884
Funk C. Anton, Geschichte der Stadt Domnau mit Beriicksichtigung ihrer Umgegend, Domnau
1900
Gaerte Wilhelm, Die gastliche Prostitution bei den alten Preufien, Prussia, H. 27: 1927,
. 252-255
Gaerte Wilhelm, Witwenverbrennung im vorordenszeitlichen Ostpreufien, Prussia, H. 29:1931,
125-134
Gancewski Jan, Lokacja i ustrdj Mrqgowa, „Mr^gowskie Studia Humanistyczne”, t. 1: 1999,
. 8-12
Gause Fritz, Die Griindung der Stadt Konigsberg im Zusammenhang der Politik des Ordens
ind der Stadt Liibeck, ZfO, Jg. 3: 1954, H. 4, s. 517-536
Gause Fritz, Geschichte der Landgerichte des Ordenslandes Preufien, AF, Jg. 3: 1926, H. 1,
.5-69
Gause Fritz, Geschichte der Stadt Konigsberg in Preufien, Bd. 1, Koln-Weimar-Wien
996
Gause Fritz, Geschichte des Amtes und der Stadt Soldau, Marburg/Lahn 1959
Gause Fritz, Polnische Einwanderung in die Komturei Osterode nach dem 2. Thomer Frieden
1466), AF, Jg. 1: 1924, s. 25-40
Gawlas Slawomir, Przelom lokacyjny w dziejach miast srodkowoeuropejskich, w: Civitas Po-
naniensis. Studia z dziejow sredniowiecznego Poznania, red. Zofia Kumatowska, Tomasz Jurek,
bznan 2005, s. 133-162
G^ssowska Eligia, Bizancjum a ziemie pdtnocno-zachodnio-stowiahskie: studium archeolo-
iczne, Wroclaw-Warszawa-Krakow-Gdansk-Lodz 1979
Gerber Roland, Die Einbiirgerungsfrequenzen spatmittelalterlichen Stadte im regionalem Ver-
feich, w: NeubiXrger im spaten Mittelalter. Migration und Austausch in der Stadtelandschaft des
Iten Reiches (1250-1550), hrsg. v. Rainer C. Schwinges, „Zeitschrift fur Historische Forschung”,
teiheft 30, Berlin 2002, s. 251-288
Geremek Bronislaw, Problem sity roboczej w Prusach wpierwszejpolowie XVж, PH, t: 48:
957, z. 2, s. 195-233

Bibliografia
616
Geremek Bronislaw, Ze studidw nad stosunkami gospodarczymi mi§dzy miastem a wsiq
w Prusach Krzyzackich Krzyzackich I pot. XV w., PH, t: 47: 1956, z. 1, s. 48-102
Germershausen Peter, Siedlungsentwicklung der preufiischen Amter Holland, Liebstadt und
Mohrungen vom 13. bis zum 17. Jahrhundert, Wissenschaftliche Beitrage zur Geschichte und
Landeskunde Ostmitteleuropas, Nr. 87, Marburg/Lahn 1969
Gerullis Georg, Die altpreussischen Ortsnamen, Berlin-Leipzig 1922
Gierszewski Stanislaw, Obywatele miast Polski przedrozbiorowej: studium trddloznawcze,
Warszawa 1973
Gimbutas M. Alseikaite, Die Balten. Geschichte eines Volkes im Ostseeraum, Miinchen-
Berlin 1983
Glauert Mario, Das Domkapitel von Pomesanien (1284-1527), Prussia Sacra, Bd. 1, TbruA
2003
Glauert Mario, Die Bischofswahlen in den altpreussischen Bistiimer Kulm, Pomesanien, Erm-
land und Samland im 14. Jahrhundert, „Romische Quartalschrift fiir christliche Altertumskunde
und Kirchengeschichte”, Bd. 94: 1999, s. 82-130
Gladysz Marek, Zapomniani krzyzowcy. Polska wobec ruchu krucjatowego w X11-X11I wieku,
Warszawa 2002
Gtodek Marzena, Utopia Europy zjednoczonej. Zycie i idee Filipa de Mёziёres (1327-1405) t
Slupsk 1997
Godlowski Kazimierz, Pierwotne siedziby Slowian: wyborpism, red. Michal Parczewski, Kra¬
kow 2000
Gollub Hermann, Der Kreis Ortelsburg zur Ordenszeit, Prussia, H. 26: 1922/1923, s. 243-273
Gollub Hermann, Geschichte der Stadt Ortelsburg, Ortelsburg 1926
Gollub Hermann, Lyck - 500 Jahre!, w: Sudauen. Blatter zur Heimatgeschichte des Kreises
Lyck, Folge 5: Vom Lycker Stadtrecht, Hannover 1969, s. 51-59, 129
Golembiowski Maciej, Lokacje miast na prawie chelmihskim, w: Studia Culmensia Histori-
co-Juridica czyli Ksi^ga Pamiqtkowa 750-lecia Prawa Chelminskiego, t. I, red. Zdzislaw Zdr6j-
kowski, Torun 1988, s. 229-333
Gougenheim Sylvain, Gregor IX, Wilhelm von Modena und die Herrschaftsbildung des
Deutschen Ordens, w: Die Ritterorden als Trager von Herrschaft: Territorien, Stadte, Grundbesitz
und Kirchen, hrsg. v. Roman Czaja, Jurgen Sarnowsky, OMCTH, Bd. XIV, TbruA 2007,
s. 87-104
Gougenheim Sylvain, L’empereur, le grand maitre et la Prussie. La bulle de Rimini en ques*
tion (1226Ц235), „Bibliotheque de l’Ecole de chartres”, vol. 162: 2004, s. 381-420
Gorski Karol, „Descriptiones terrarum” (nowo odkryte zrodto do dziejdw Prus w ХШ W,)t
ZH, t. 46: 1981, z. 1, s. 7-15
Gorski Karol, Die Anfange der standischen Vertretung der Ritterschaft im Ordensland PrtU•
fien im 15. Jahrhundert, w: Der Deutschordensstaat Preussen in der polnischen Geschichtsschrei-
bung der Gegenwart, hrsg. v. Udo Arnold, Marian Biskup, QSGDO, Bd. 30, Marburg 1982,
s. 218-236
Gorski Karol, Henryk-Heidenreich pierwszy biskup chelminski, w: idem, Studia i materiaty
z dziejdw duchowosci, Warszawa 1980, s. 137-151
Gorski Karol, Kapitula chetmihska w czasach krzyzackich, w: idem, Studia i szkice z dziejdw
pahstwa i zakonu krzyzackiego, Olsztyn 1986, s. 115-121
Gorski Karol, О zyciu wewn§trznym zakonu krzyzackiego, w: idem, Studia i materiaty z dzie¬
jdw duchowosci, Warszawa 1980, s. 193-224
Gorski Karol, Pahstwo Krzyzackie w Prusach, Gdynia 1946
Gorski Karol, Poczqtki reprezentacji rycerstwa w stanach pahstwa krzyzackiego w Prusach
wXVw., ZH, t. 33: 1968, z. 3, s. 473-490
G6rski Karol, Pomorze w dobie wojny 13-letniej, Poznan 1932
G6rski Karol, Pdiny feudalizm. Prdba definicji, AUNC, Historia, z. 18, TbruA 1982,
s. 5-10

16
Bibliografia
G6rski Karol, Sprawa Skolimow i pierwsza prdba oporu zbrojnego przeciw Krzyzakom w Pat¬
ch w latach 1443-1446, w: idem, Studia i szkice z dziejow panstwa krzyzackiego, Olsztyn 1986,
169-192
G6rski Karol, Zakon krzyzacki a powstanie panstwa pruskiego, Wroctaw-Warszawa-Kra-
Sw-Gdansk 1977
Gorski Karol, Pakulski Jan, Udzial Polakdw w krzyzackich rejzach na Litwg w latach 40.
НО. XIVw., ZH, t. 52: 1987, z. 3, s. 511-528; po: Gorski Karol, Zakon krzyzacki...
Graf Sabine, Der Grofie Friedrichsgraben im Kreis Labiau, „PreuBenland”, Jg. 36: 1998,
г. 1, s. 8-27
Graske Karl, Der Hochmeister Heinrich von Plauen im Konflikt mit den Stadten des Ordens-
ndes Preussen, ZWGV, H. 35: 1896, s. 1-17
Gregorovius Julius, Die Ordensstadt Neidenburg in Ostpreussen, Marienwerder 1883
Grieser Rudolf, Hans von Baysen. Ein Staatsmann aus der Zeit des Niderganges der Ordens-
•rrschaft in Preufien, Leipzig 1936
Grieser Rudolf, Lischke und Stadt ein Beitrag zur Geschichte der Stadte im Lande des Deut-
hen Ordens, Prussia, H. 29: 1931, s. 232-243
Grigat Fritz, Die Besiedlung des Mauerseegebietes im Rahmen der Kolonisation Ostpreufiens,
onigsberg 1931
Grzegorz Maksymilian, Lokacja miasta Tuchola na tie dzialalnosci osadniczej zakonu krzy-
ickiego na Pomorzu Gdanskim, w: Szkice Tucholskie. W 650-lecie nadania praw miejskich Tu-
loliy red. Wlodzimierz Jastrz^bski, Bydgoszcz-Tuchola 1996, s. 47-65
Grzegorz Maksymilian, Komturstwo gniewskie i jego strategiczne znaczenie, Bydgoszcz 2003
Grzegorz Maksymilian, Niektore aspekty badan nad szklarstwem sredniowiecznym w swietle
formacji pisanych (na przyktadzie Pomorza Gdanskiego), AUNC, Archeologia, z. 12, Torun
187, s. 89-96
Grzegorz Maksymilian, Osady Pomorza Gdanskiego w latach 1309-1454, Warszawa-Lodz
190
Grzegorz Maksymilian, Pomorze Gdanskie pod rzqdami Zakonu krzyzackiego w latach
108-1466, Bydgoszcz 1997
Grzegorz Maksymilian, Struktura administracyjna i wlasnosciowa Pomorza Gdanskiego pod
qdami zakonu krzyzackiego w latach 1309-1454, Warszawa-Poznan-Torun 1987
Grzegorz Maksymilian, W czasach krzyzackich, w: Dzieje Swiecia nad Wislq i jego regionu,
)d. Kazimierz Jasinski, Warszawa-Poznan-Torun 1979, s. 143-206
Gudavicius Edvardas, Istorija Litvy, t. 1: S drevnejsich vremen do 1569 goda, Moskva 2005
Gudavicius Edvardas, Polityczny problem krdlestwa litewskiego w polowie XIII w., w: Eks-
msja niemieckich zakonow rycerskich w strefie Baltyku od XIII do potowy XVI wieku, red. Ma-
an Biskup, Torun 1990, s. 61-84
Guddat Wilhelm, Die Entstehung und Entwicklung der privaten Grundherrschaften in den
mter Brandenburg und Balga (Ostpreufien), Wissenschaftliche Beitrage zur Geschichte und
andeskunde Ostmitteleuropas, Nr. 96, Marburg/Lahn 1975
Guidon Zenon, Powierski Jan, Podziaty administracyjne Kujaw i ziemi dobrzynskiej w XIII-
IV wieku, Warszawa-Poznan 1974
Gumowski Marian, Moneta и Krzyzakdw, ZTNT, t. 17: 1952, z. 3-4, s. 7-68
Gunia Otto, Die Grundungsprivilegien der Stadte in dem Gebiet der Komturei Osterode/Ostpr.,
aalfeld 1936 (reprint: Bremerhaven 1987)
Gunther Otto, Predigt vom preufiischen Provinzialkonzil in Elbing 1427 und die „Ermahnung
:s Carthdusers”, ZWGV, H. 59: 1919, s. 69-111
Guttzeit J. Emil, Grundbesitzverschiebungen im Kreise Heiligenbeil als Folge des Dreizehn-
hrigen KriegeSy ZfO, Jg. 17: 1968, H. 1, s. 66-89
Hackmann Jorg, Ostpreussen und Westpreussen in deutscher und polnischer Sicht. Landes-
Istorie als beziehungsgeschichtliches Problem, Deutsches Historisches Institut Warschau. Quellen
nd Studien, Bd. 3, Wiesbaden 1996

Bibliografia
517
Harnack Otto, Livland als Gebiet des deutschen Reiches vom dreizehnten bis sechzehnten
Jahrhundert, „PreuBische Jahrbucher”, Bd. 67: 1891, s. 369-384
Hartmann Ernst, DerKreis Osterode (Ostpr.). Daten zur Geschichte seiner Ortschaften, Wilrz-
burg 1958
Heck Roman, Zjazd glogowski w 1462 к, Warszawa-Wroclaw 1963
Heckmann Dieter, Zuwanderung und Integrationsprobleme in Konigsberg in Mittelalter
und friiher Neuzeit, w: Probleme der Migration und Integration im Preussenland vom Mittel¬
alter bis zum Anfang des 20. Jahrhunderts, hrsg. v. Klaus Militzer, Tagungsberichte der Histori-
schen Kommission fur Ost- und Westpreussische Landesforschung, Bd. 21, Marburg 2005,
s. 71-86
Heidenreich Karl, Der Deutsche Orden in der Neumark (1402-1455), Berlin 1932
Hellmann Manfred, Bemerkungen zur Sozialgeschichtlichen Erforschung des Deutschen Or-
dens, Historisches Jahrbuch, Bd. 80: 1961, s. 126-142
Hellmann Manfred, Die Stellung des livlandischen Ordenszweiges zur Gesamtpolitik des Deu¬
tschen Ordens von 13. bis zum 16. Jahrhundert, w: Von Akkon bis Wien. Studien zur Deutschor-
densgeschichte vom 13. bis zum 20 Jh. Festschrift zum 90. Geburtstag von Althochmeister P. Dr,
Marian Tumler O.T. am 21. Oktober 1977, hrsg. v. Udo Arnold, QSGDO, Bd. 20, Marburg 1978,
s. 6—13
Hellmann Manfred, Die Verfassungsgeschichte Livlands und Preufiens im Mittelalter Ein
Beitrag zur vergleichenden Verfassungsgeschichte, „Ostdeutsche Wissenschaft. Jahrbuch des Ost-
deutschen Kulturrates”, Bd. III-IV: 1956-1957, s. 78-108
Helmrath Johannes, Partikularsynoden und Synodalstatuten des spateren Mittelalters in eu-
ropaischen Vergleich, w: Das europaische Mittelalter im Spannungsbogen des Vergleichs, hrsg.
v. Michael Borgolte, Berlin 2001, s. 135-169
Henkel Gerhard, Das Kulmerland um das Jahr 1400, ZWGV, H. 16: 1886, s. 1-36
Herbst Stanislaw, Kampania jesienna 1520 r. na Warmii i Powislu, KMW, 1957, nr 1 (56),
s. 4-10
Herbst Stanislaw, Torunskie cechy rzemieslnicze. Zarys przeszlosci, Torun 1933
Hermann Arthur, Die Besiedlung Preufiisch-Litauens im 15.-16. Jahrhundert in der deutschen
und litauischen Historiographie, ZfO, Jg. 39: 1990, H. 3, s. 321-341
Herquet Karl, Kristan von Miihlhausen, Bischof von Samland (1276-1295), Halle 1874
Herquet Karl, Zur Preussischen Bistumsgeschichte des 13 Jahrhunderts, AM, Bd. 13: 1876,
s. 555-562; Bd. 14: 1878, s. 312-314; Bd. 16: 1879, s. 553-557
Herrmann Axel, Der Deutsche Orden unter Walter von Cronberg (1525-1543). Zur Politik
und Struktur des „Teutschen Adels Spitale” im Reformationszeitalter, QSGDO, Bd. 35, Bad Oo*
desberg 1974
Heym Waldemar, Die Burg des fruhen Mittelalters in Briesen, „Gothiskandza. Blotter fttr
Danziger Vorgeschichte”, Bd. 3: 1941, s. 57-94
Hipler Franz, Die Antoniterpraceptorei in Frauenburg, PDE, Bd. 26: 1894, s. 47-60
Hipler Franz, Geschichte und Statuten der ermlandischen Diocesansynoden, PDE, Bd. 27:
1895, Nr. 6, s. 64-69; Nr. 7, s. 74-83; Nr. 8, s. 86-94; Nr. 9, s. 98-107
Hirsch Theodor, Danzigs Handels- und Gewerbegeschichte unter der Herrschaft des Deut¬
schen Ordens, Leipzig 1858
Hirsch Theodor, Geschichte des Karthauser Kreises, ZWGV, H. 6: 1882, s. 1-148
Hoelge Johannes, Das Culmer Domkapitel zu Culmsee im Mittelalter, „Masovia”, Bd. 18:
1913, s. 134-161; Bd. 19: 1914, s. 116-148
Hoffmann J. Miroslaw, Kultura i osadnictwo poludniowo-wschodniej strefy nadbaltyckiej
w I tysiqcleciu p.n.e., Olsztyn 2000
Hoffmann J. Miroslaw, Mackiewicz Adam, Sredniowieczne zalozenia obronne powiatu
ostrddzkiego, Studia i Materialy Muzeum w Ostr6dzie, t. 1, Ostrdda 2004
Hoffmann J. Mirostaw, Poga/iskie miejsca kultu na ziemiach pruskich, „Masovia”, t. 2: 1999,
s. 3-11

518
Bibliografia
Holbach Rudolf, Die preufiischen Hansestadte und die Niederlande, w: Die preufiische Han-
sestadte und ihre Stellung im Nord- und Ostseeraum des Mittelalters, hrsg. v. Zenon H. Nowak,
Janusz Tandecki, Torun 1998, s. 91-111
H66 Irmgard, Das Reich und Preussen in der Zeit der Umwandlung des Ordenslandes in das
Herzogtum, w: Aus der Arbeit an den Reichstagen unter Kaiser Karl V: sieben Beitrage zu Fragen der
Forschung und. Edition, hrsg. v. Heinrich Lutz, Alfred Kohler, Schriftenreihe der Historischen Kom-
mission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Bd. 26, Gottingen 1985, s. 130-157
Hubatsch Walter, Albrecht von Brandenburg-Ansbach, Heidelberg 1960
Israel Ottokar, Das Verhaltnis des Hochmeisters des Deutschen Ordens zum Reiche im 15.
Jahrhundert, Wissenschaftliche Beitrage zur Geschichte und Landeskunde Ostmitteleuropas,
Bd. 4, Marburg 1952
Ivanov V Vladimir, Toporov V. Nicolai, Baltijskaja mifologija, w: Mify narodov mira: enci-
Idopedija, 1.1, red. Sergej A. Tokarev, Moskva 4980, s. 153-159
Iwanowska Grazyna, Wczesnosredniowieczna Jacwiez. Stan i perspektywy badan archeolo-
gicznych, w: Archeologia baltyjska. Materiafy z konferencji Olsztyn, 24-25 kwietnia 1988 roku,
Olsztyn 1991, s. 86-99
Jacobson H. Friedrich, Geschichte der Quellen des katholischen Kirchenrechts der Provinzen
Preussen und Posen mit Urkunden und Regesten, Konigsberg 1837
Jagodzinski F. Marek, Archeologiczne slady osadnictwa mi^dzy Wislq a Pastgkq we wczesnym
sredniowieczu. Komentarz do katalogu stanowisk, w: Adalbertus. Wyniki programu badan interdy-
scyplinamych, red. Przemyslaw Urbanczyk, Warszawa 1998, s. 159-197
Jagodzinski F. Marek, Truso, w: RGA, Bd. XXXI, s. 291-295
Jahnig Bernhart, Andreas Pfaffendorf ОТ. Pfarrer der Altstadt Thom (1425-1433), BGW,
Nr. 7: 1981, s. 169-187
Jahnig Bernhart, Der Danziger Deutschordenskonvent in der Mitte des 15. Jahrhunderts,
w: Danzig in Acht Jahrhunderten, hrsg. v. idem, Paul Letkemann, Quellen und Darstellungen
zur Geschichte Westpreussens, Bd. 23, Munster 1985, s. 151-184
Jahnig Bernhart, Die Osteroder Komture des Deutschen Ordens und ihre Laufbahnen, ZfO,
Jg. 36: 1987, H. 3, s. 383-404
Jahnig Bernhart, Festkalender und Heiligenverehrung beim Deutschen Orden in Preusen,
w: Die Spiritualitat der Ritterorden im Mittelalter, hrsg. v. Zenon H. Nowak, OMCTH, Bd. VII,
Torun 1993, s. 177-187
Jahnig Bernhart, Hochmeisterkaplan und Hochmeisterkanzler - die Leiter der Hochmeister-
kanzlei auf der Marienburg 1309-1457, w: Kancelarie krzyzackie. Stan badan i perspektywy ba-
dawcze, red. Janusz Trupinda, Malbork 2002, s. 149-174
Jahnig Bernhart, Litauische Einwandemng nach Preufien im 16. Jahrhundert. Ein Bericht
zum dritten Band von Hans und Gertrud Mortensen, w: Zur Siedlungs- und Bevolkerungs- und
Kirchengeschichte Preussens, hrsg. v. Udo Arnold, Liineburg 1999, s. 75-94
Jahnig Bernhart, Organisation und Sachkultur der Deutschordensresidenz Marienburg, w: Vo-
trage und Forschungen zur Residenzforschung, hrsg. v. Peter Johanek, Bd. 1, Sigmaringen 1990,
s. 45-75
Jahnig Bernhart, Verwaltung und Personal des Deutschen Ordens in Preufien, insbesondere
an Danziger Beispielen, „Deutsche Ostkunde”, Jg. 35: 1989, H. 2, s. 82-95
Jahnig Bernhart, Wykaz urzgddw. Dostojnicy zakonu krzyzackiego w Prusach, w: Pahstwo
zakonu krzyzackiego w Pmsach. Podziaty administracyjne i koscielne w XIII-XVI wieku, red.
Zenon H. Nowak, Torun 2000, s. 95-127
Jahnig Bernhart, Zur Stellung des Komturs von Thom unter den Deutschordens-Gebitigem
in Preussen, w: Thom. Konigin der Weichsel 1231-1281, hrsg. v. Bernhart Jahnig, Paul Letke¬
mann, Gottingen 1981, s. 99-144
Jahnig Bernhart, Zur Wirtschaftsfuhmng des Deutschen Ordens in Preufien vomehmlich vom
13. bis zum frtihen 15. Jahrhundert, w: Zur Wirtschaftsentwicklung des Deutschen Ordens im Mit¬
telalter, hrsg. v. Udo Arnold, QSGDO, Bd. 38, Marburg, s. 113-148

Bibliografia
619
Janosz-Biskupowa Irena, Archiwum Ziem Pruskich, Warszawa-Poznah 1974
Janosz-Biskupowa Irena, Rola Torunia w Zwiqzku Pruskim i wojnie trzynastoletniej w latach
1440-1466, Torun 1965
Janssen Wilhelm, DerBischof, Reichsfurst und Landesherr (14. und 15. Jahrhundert), w: Der
Bischof in seiner Zeit. Bischofstypus und Bischofsideal im Spiegel der Kolner Kirche: Festgabe fttr
Joseph Kardinal Hoffher, Erzbischof von Kdln, hrsg. v. Peter Berglar, Odilo Engels, Kflln 1986,
s.	185-244
Jasinski Kazimierz, Jan Kropidio, w: SBPN, t. 2, s. 270-271
Jasinski Kazimierz, Utrata Gdanska przez panstwo polskie, w: Historia Gdahska, 1.1, red. Ed¬
mund Cieslak, Gdansk 1985, s. 322-330
Jasinski Kazimierz, Wojna domowa na Pomorzu Gdanskim w latach 1269/1270-1272 (ze
szczegolnym uwzglpdnieniem roli rycerstwa i moznowladztwa), w: Spoleczenstwo Polski Srednio-
wiecznej. Zbior studiow, red. Stefan K. Kuczynski, t. 3, Warszawa 1985, s. 135-187
Jasinski Kazimierz, Zajpcie Pomorza Gdanskiego przez Krzyzakdw w latach 1308-13099 ZH,
t.	31: 1966, z. 3, s. 299-352
Jasinski Kazimierz, Zburzenie miasta Gdanska przez zakon krzyzacki w 1308 к, ZH, t, 41:
1976, z. 3, s. 421-434
Jasinski Tomasz, Bitwa nad Jeziorem Rzqdzkim (w 1243 r.). Przyczynek do dziejdw pierwsze-
go powstania pruskiego i wojny Swiptopelka z zakonem krzyzackim, „Roczniki HistoryczneM, R. 62:
1996, s. 49-71
Jasinski Tomasz, Die Rolle des Deutschen Ordens bei der Stadtegriindung in Preufien im 13.
Jahrhundert, w: Stadt und Orden. Das Verhaltnis des Deutschen Ordens zu den Stadten in Livland,
Preufien und im Deutschen Reich, QSGDO, Bd. 44, Veroffentlichungen der Intemationalen Hi-
storischen Kommission zur Erforschung des Deutschen Ordens, Bd. 4, hrsg. v. Udo Arnold,
Marburg 1993, s. 94-111
Jasinski Tomasz, Imigracja westfalska do Prus w okresiepoznego sredniowiecza (XIII-XV w.),
w: Niemcy - Polska w sredniowieczu, red. Jerzy Strzelczyk, Poznan 1986, s. 105-118
Jasinski Tomasz, Okolicznosci nadania ziemi chelminskiej Krzyzakom w 1228 roku w fwietle
dokumentu lowickiego, w: Balticum. Studia z dziejdw polityki, gospodarki i kultury XII-XVI1 wieku
ofiarowane Marianowi Biskupowi w siedemdziesiatq rocznicp urodzin, red. Zenon H. Nowak,
Torun 1992, s. 151-164
Jasinski Tomasz, Pierwsze lokacje miast nad Wislq. 750 lat Torunia i Cheimna, TbruA
1980
Jasinski Tomasz, Poczqtki Torunia na tie osadnictwa iredniowiecznego, ZH, t. 46: 1981,2, 4,
s. 5-34
Jasinski Tomasz, Przedmiescia sredniowiecznego Torunia i Chelmna, Torun 1982
Jasinski Tomasz, Spory i konflikty miast z komturami krzyzackimi, w: Zakon krzyzacki a spo-
leczenstwo pahstwa w Prusach, red. Zenon H. Nowak, Torun 1995, s. 51-65
Jasinski Tomasz, Stosunki slqsko-pruskie i slqsko-krzyzackie w pierwszej polowie XIII w,t
w: Ars historica. Prace z dziejdw powszechnych i Polski, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
w Poznaniu, seria historia, nr 71, Poznan 1976, s. 393-403
Jasinski Tomasz, Torun XIII-XIV wieku - lokacja miast toruhskich i poczqtki ich rozwoju
(1231-okoto 1350), w: Historia Torunia, red. Marian Biskup, t. I: W czasach Sredniowiecza (do
roku 1454), Torun 1999, s. 100-166
Jasinski Tomasz, Uwagi о autentycznosci przywileju kruszwickiego z czerwca 1230 r.9 w: Per¬
sonae - Colligationes - Facta, red. Janusz Bieniak i in., Torun 1991, s. 229-233
Jasinski Tomasz, Uwarunkowania lokacji Poznania, w: Civitas Posnaniensis. Studia z dziejdw
Sredniowiecznego Poznania, red. Zofia Kurnatowska, Tomasz Jurek, Poznafi 2005, s. 163-172
Jasinski Tomasz, Was assen die Hochmeister der Deutschen Ordens und ihre Gtiste am An-
fangdes 15. Jhs.?, „Studia Historia Slavo-Germanica”, vol. 18: 1991-1992, s. 15-25
Jasihski Tbmasz, Zlota Bulla Fryderyka II dla zakonu krzyzackiego z roku rzekomo 1226,
„Roczniki Historycznc”, R. 60: 1994, s. 107-153

520
Bibliografia
Jaskanis Danuta, Jadwiez w nowych badaniach naukowych w Polsce, RB, t. 16: 1991,
s. 145-154
Jaskanis Jan, Obrzqdek pogrzebowy zachodnich Baltow и schyiku starozytnosci (I-V w. n.e.),
Wrociaw-Warszawa-Rrakow-Gdansk 1974
Jenks Stuart, Die preufiische Hansestadte und England, w: Die preufiische Hansestadte und
ihre Stellung im Nord- und Ostseeraum des Mittelalters, hrsg. v. Zenon H. Nowak, Janusz Tan-
decki, Torun 1998, s. 113-131
Jenks Stuart, England, die Hanse und Preufien: Handel und Diplomatic 1377-1474, Bd.
1-3, Quellen und Darstellungen zur hansischen Geschichte, N.F., Bd. 38-40, Koln-Wien 1992
Joachim Erich, Die Politik des letzten Hochmeisters in Preufien Albrecht von Brandenburg,
Tl. I (1510-1517), Leipzig 1892; TL II (1518-1521), Leizpig 1894; Tl. Ill (1521-1525), Leipzig
1895
Johansen Paul, Die Estlandliste des Liber census Daniae, Reval 1933
Jozefczyk Mieczyslaw, Sredniowiecze Elblqga: z problematyki spoleczno-religijnej, Elbl^g
1996
Jozwiak Slawomir, Centralne i terytorialne organy wladzy zakonu krzyzackiego w Prusach
w latach 1228-1410. Rozwdj - Przeksztalcenia - Kompetencje, Torun 2001
Jozwiak Slawomir, Funkcjonowanie centralnych organow wladzy Zakonu Krzyzackiego w Pru¬
sach и schyiku XIV wieku, KMW, 1999, nr 3 (225), s. 311-332
Jozwiak Slawomir, Funkcjonowanie i zakres wladzy kapitul krzyzackich w panstwie zakonnym
w Prusach w latach 1309-1410, KMW, 2002, 3 (237), s. 373-388
Jozwiak Slawomir, Krzyzacka polityka obsady administracyjnej nowo pozyskanych terytoriow
na przelomie XIV i XV wieku, KMW, 1997, 2 (216), s. 147-160
Jozwiak Slawomir, Liczebnosd konwentdw zakonu krzyzackiego w Prusach w pierwszej polo-
wie XV wieku, ZH, t. 72: 2007, z. 1, s. 7-22
Jozwiak Slawomir, Now a Nieszawa naprzeciw Torunia w latach 1425-1460!1462, w: Dzieje
Nieszawy, red. Roman Czaja, Torun 2004, s. 31-44
Jozwiak Slawomir, Pierwsze komturstwo ryhskie (1393-1397). Powstanie, rozwdj terytorialny;
likwidacja, w: Prusy - Polska - Europa. Studia z dziejdw sredniowiecza i czasow nowozytnych, red.
Andrzej Radziminski, Janusz Tandecki, Torun 1999, s. 211-229
Jozwiak Slawomir, Polowania wielkich mistrzdw zakonu krzyzackiego w wdjtostwie bratiah-
skim w XlV-poczqtkach XV wieku, ZH, t. 67: 2002, z. 2, s. 7-16
Jozwiak Slawomir, Powstanie i rozwdj struktury administracyjno-terytorialnej zakonu krzyzac¬
kiego na Kujawach i w ziemi chetmihskiej w latach 1246-1343, Torun 1997
Jozwiak Slawomir, Powstanie i rozwdj struktury administracyjno-terytorialnej Zakonu Krzy¬
zackiego na poludniowych obszarach Prus Gomych do 1410 r, KMW, 2000, nr 1 (227), s. 7-27
Jozwiak Slawomir, Przeksztalcenia administracyjne na poludniowo-wschodnich rubiezach
panstwa krzyzackiego w latach cztredziestych XIV wieku, KMW, 1999, nr 1 (223), s. 3-14
Jozwiak Slawomir, Przeobrazenia centralnej wladzy administracyjnej zakonu krzyzackiego
w ziemi chelmihskiej w latach 1285-1410, ZH, t. 64: 1999, z. 2, s. 243-275
Jozwiak Slawomir, Przeprawa wislana naprzeciw Torunia od polowy lat trzydziestych XIII
wieku do 1466 roku, ZH, t. 61: 1996, z. 4, s. 455-472
Jozwiak Slawomir, Spoleczenstwo. Ksztaltowanie sip reprezentacji stanowej, w: Zakon krzy-
zacki i jego pahstwo w Prusach. Wybdr tekstdw irddlowych, red. Andrzej Radziminski, Torun
2005, s. 75-88
Jozwiak Slawomir, Translokacje Chelmna a powstanie komturstw staro- i nowochelminskie-
go, w: Studia nad dziejami miast i mieszczahstwa w sredniowieczu, red. Roman Czaja, Janusz
Thndecki, Torun 1996, s. 83-94
Jozwiak Slawomir, Uwagi nad datacjq Zlotej Bramy w kaplicy zamkowej w Malborku, KMW,
2001, nr 3 (233), s. 415-418
Jofwiak Slawomir, Wywiad i kontrwywiad w panstwie zakonu krzyzackiego w Prusach, Mal-
bork 2004

Bibliografia
621
J6zwiak Slawomir, Zmiany w sposobie funkcjonowania administracji terytorialnej w ziemi
chelminskiej pod panowaniem zakonu krzyzackiego w latach 1410-1422, ZH, t. 67: 2002, z. 3-4,
s. 505-515
Jozwiak Slawomir, Trupinda Jan, Organizacja zycia na zamku krzyzackim w Malborku w cza-
sack wielkich mistrzdw (1309-1457), Malbork 2007
Jozwiak Wojciech, Pogranicze kujawsko-krzyzackie w latach 1228-1454, Torufi 2006 (mps
rozpr. dokt.)
Jozwiak Wojciech, Prokuratorstwo krzyzackie w Pieniu w ziemi chelminskiej (1414-1422).
Powstanie-funkcjonowanie-likwidacja, ZH, t. 70: 2005, z. 2-3, s. 95-105
Jurek Tomasz, Prolog wojny polsko-krzyzackiej w 1327 r., w: Balticum. Studia z dziejdw po•
lityki, gospodarki i kultury XII-XVI1 wieku ofiarowane Marianowi Biskupowi w siedemdziesiqtq
rocznic$ urodzin, red. Zenon H. Nowak, Torun 1992, s. 165-173
Jurek Tomasz, Uwagi о bitwie pod Ptowcami, „Ziemia Kujawska”, t. 9: 1993, s. 77-97
Jurkowlaniec Tomasz, Gotycka rzezba architektoniczna w Prusach, Wroclaw-Warszawa-Kra-
kow-Gdansk-Lodz 1989
Kaczmarczyk Zdzislaw, Dyplomacja polska w dobie zjednoczenia Krdlestwa Polskiegp (1306-
1382), w: Historia dyplomacji polskiej, 1.1, red. Marian Biskup, Warszawa 1982, s. 211-294
Kaczmarczyk Zdzislaw, Polska czasdw Kazimierza Wielkiego, Krakow 1964
Kahl Hans-Dietrich, Die Spiritualitat der Ritterorden als Problem. Ein methodologischer
Essay, w: Die Spiritualitat der Ritterorden im Mittelalter, hrsg. v. Zenon H. Nowak, OMCTH, Bd,
VII, Torun 1993, s. 271-295
Kaim-Bartels Astrid, Die Stadte Kulm und Elbing und ihre Dorfer im Mittelalter, BGW, Nr.
11: 1989, s. 87-106
Kaim-Bartels Astrid, Herausbildung und Rolle des Adels im mittelalterlichen Preufien, BGW,
Nr. 17: 2000, s. 9-28
Kaminska Krystyna, Prawo chelminskie w Toruniu (1233-1793), w: Studia Culmensia Hi-
storico-Juridica czyli Ksi^ga Pamiqtkowa 750-lecia Prawa Chelmihskiego, t. II, red. Zdzislaw
Zdrojkowski, Torun 1988, s. 23-84
Kaminska Stefania, Klasztory brygidek w Gdahsku, Elblqgu i Lublinie. Zalozenie i uposaze-
nie, Gdansk 1970
Kaminski Aleksander, Jadwiez - terytorium, ludnosd', stosunki gospodarcze i spoleczne, L6di
1953
Karge Paul, Die Litaueifrage in Altpreufien in geschichtlicher Beleuchtung, Konigsberg/Pr. 1925
Karlowska-Kamzowa Alicja, Bildideologie des Deutschen Ordens aufdem Hintergrund der
mittelosteuropaischen Kunst, w: Die Rolle der Ritterorden in der mittelalterlichen Kultur, hrsg.
v. Zenon H. Nowak, OMCTH, Bd. Ill, Torun 1985, s. 199-205
Karlowska-Kamzowa Alicja, О systemie dekoracji figuralnej we wn$trzach sakralnej arc hi-
tektury ziemi chelminskiej i Pomorza Wschodniego w XIV i XV stuleciu (komunikat), w: Sztuka
pobrzeza Baltyku. Materialy Sesji Stowarzyszenia Historykdw Sztuki, listopad 1976, red. Hanna
Fruba, Warszawa 1978, s. 143-147
Karlowska-Kamzowa Alicja, Uwagi о sposobach prezentacji tresci ideowych w fundacjach
artystycznych Lutera z Brunszwiku, w: Sztuka w kr$gu zakonu krzyzackiego w Prusach i Inflantach%
red. Agnieszka Bojarska, Torun 1995, s. 193-201
Karp Hans-Jurgen, Grenzen in Ostmitteleuropa wahrend des Mittelalters. Ein Beitrag zur
Entstehungsgeschichte der Grenzlinie aus dem Grenzraum, Koln-Wien 1972
Karwasinska Jadwiga, Sqsiedztwo kujawsko-krzyzackie 1235-1343, w: eadem, Kujawy i Ma-
zowsze. Wybdrpism, Warszawa 1997, s. 29-180
Karwasinska Jadwiga, Zlote butte Karola IV w sprawie chrztu Litwy, w: Cultus et cognitio.
Studia z dziejdw iredniowiecznej kultury, red. Stefan K. Kuczynski i in., Warszawa 1976,
s. 233-249
Kasiske Karl, Beitrdge zur Bevdlkerungsgeschichte Pommerettens im Mittelalter, Kttnigsberg/
Pr. 1942

522
Bibtiografia
Kasiske Karl, Das deutsche Siedelwerk des Mittelalters in Pommerellen, Konigsberg 1938
Kasiske Karl, Die Siedlungspolitik des Deutschen Ordens in Preussen und Pommerellen,
w: Runas un referati. 1. Baltijas vistumieku konference. Conventus primus historicorum Balticorum,
Riga 1938, s. 211-222
Kasiske Karl, Die Siedlungstatigkeit des Deutschen Ordens im ostlichen Preufien bis zum
Jahre 1410, Konigsberg 1934
Kasiske Karl, Mittelalterliche Raumordnung in Westpreufien, „Weichselland”, Bd. 39: 1940,
s. 54-59
Katalog zabytkdw sztuki. Wojewddztwo elblqskie, red. Marian Arszynski, Marian Kutzner,
Braniewo, Frombork, Ometa i okolice, Warszawa 1980
Kaufmann J. Karl, Geschichte der Stadt Deutsch Eylau, Danzig 1905
Kaufmann J. Karl, Geschichte des Kreises Rosenberg, Marienwerder 1927
K^kolewski Igor, Z problematyki badah nad wtasnosciq ziemskq szlachty pruskiej w pierwszej
polowie XV wieku, PH, t. 79: 1988, z. 4, s. 625-657
Ketterer Gunter, Die Hanse und der Deutsche Orden unter den Hochmeistem Heinrich von
Plauen und Michael Kuchmeister (1410-1420), HGB1, Bd. 90: 1972, s. 15-39
Keyser Erich, Bevolkerungsgeschichte Deutschlands, Leipzig 1938
Keyser Erich, Der biirgerliche Grundbesitz der Rechtstadt Danzig im 14. Jahrhundert, ZWGV,
H. 58: 1918, s. 1-70
Keyser Erich, Die Bevolkerung Danzigs im 13. und 14. Jahrhundert und ihre Herkunft, Liibeck
1928
Keyser Erich, Die Herkunft der stadtischen Bevolkerung des Preufienlandes im Mittelalter,
ZfO, Jg. 6: 1957, H. 4, s. 539-557
K^trzynski Wojciech, О ludnosci polskiej w Prusiech niegdys knzyzackich, Lwow 1882
Kiparsky Valentin, Die Kurenfrage, Suomalaisen Tiedeakatemian Toimituksia, Saija B, t. 42
Helsinki 1939
Kisch Guido, Das Fischereirecht im Deutschordensgebiet. Beitrage zur seiner Geschichte,
Stuttgart 1932
Kisch Guido, Das Miihlenrecht im Deutschordensgebiete, w: idem, Studien zur Rechts- und
Sozialgeschichte des Deutschordenslandes, Forschungen und Quellen zur Rechts- und Sozialge-
schichte des Deutschordenslandes, Bd. 1, Schriften des Kopernikuskreises, Bd. 8, Siegmaringen
1973, s. 87-164
Kisch Guido, Die Kulmer Handfeste. Text; rechtshistorische und textkritische Untersuchungen
nebst Studien zur Kulmer Handfeste, dem Elbinger Privilegium von 1246 und einem Beitrag zur
Geschichte des Begriffes „ius teutonicum”, „Deutsches Recht” im Deutschordensgebiet, Sigmarin-
gen 1978
Kittel Piotr, Sredniowieczne uzbrojenie zaczepne Prusdw z obszaru pdtnocno-wschodniej Pol-
ski, KMW, 2002, nr 2 (236), s. 155-187
Klein Albert, Die zentrale Finanzverwaltung im Deutschordensstaat Preussen am Anfang des
XV Jahrhunderts, Leipzig 1904
Kloczowski Jerzy, Dominikanie polscy na Baltykiem w XIII w., „Nasza Przeszlosc”, t. 6:
1957, s. 83-126
Kloczowski Jerzy, Mikolaj, w: PSB, t. XXI, s. 89-90
Klodzinski Abdon, Stosunki Polski i Litwy z Inflantami przed zatargiem z r. 1556/7, KH,
R. 22: 1908, s. 344-391
Koczy Leon, Polityka baltycka zakonu krzyzackiego, Torun 1936
Kola Andrzej, Boguwolski Ryszard, Region Radzynia Chelmihskiego w pradziejach i wcze-
snym fredniowieczu, W^brzezno 1996
Kolankowski Ludwik, Dzieje Wielkiego Ksi^stwa Litewskiego za Jagiellonow, t. 1:1377-1499,
Warszawa 1930
Kolberg August, Ein preussisches Formelbuch des 15. Jahrhunderts, ZGAE, Bd. 9:1887-1890,
H. 2, s. 274-328

Bibliografia
523
Kolendo Jerzy, Naptyw bursztynu z Pdlnocy na tereny Imperium rzymskiego w I-VI w. n.e.,
w: idem, Swiat antyczny i barbarzyncy: teksty, zabytki, refleksja nad przeszloSciq, t. I, Warszawa
1998, s. 131-140
Kolendo Jerzy, Rejon ujicia Wisty w oczach starozytnych, w: idem, Swiat antyczny i barba¬
rzyncy: teksty, zabytki, refleksja nad przeszlosciq, 1.1, Warszawa 1998, s. 107-115
Kolendo Jerzy, Rzymianie na potudniowo-wschodnim wybrzezu Baityku, w: idem, Swiat antyczny
i barbarzyncy: teksty, zabytki, refleksja nad przeszlosciq, 1.1, Warszawa 1998, s. 117-130
Kolendo Jerzy, Wenetowie w Europie srodkowej i wschodniej. Lokalizacja i rzeczywistoSd et-
niczna, w: idem, Swiat antyczny i barbarzyncy: teksty; zabytki, refleksja nad przeszlosciq, 1.1, War¬
szawa 1998, s. 95-106
Kolendo Jerzy, Wyprawa po bursztyn baltycki za Nerona, w: idem, Swiat antyczny i barba¬
rzyncy: teksty, zabytki, refleksja nad przeszlosciq, 1.1, Warszawa 1998, s. 167-190
Kondracki Jerzy, Geografia fizyczna Polski, Warszawa 3z1978
Kondriatiuk Michat, Elementy baltyckie w toponimii i mikrotoponimii regionu bialostockiego,
Wroclaw-Warszawa-Krakow-Gdansk 1985
Kopiczko Andrzej, Ustroj i organizacja diecezji warminslaej w latach 1525-1772, Olsztyn 1993
Kostrzak Jan, Stanowisko inflanckich wladz zakonnych wobec wojen polsko-krzyzackich
w latach 1409-1422, cz. I, ZH, t. 39: 1974, z. 4, s. 7-27
Kovalev N. Vladimir, Baltijskie zemli v politikie korolja Cechii Psemysla Ottakara II, „Vest-
nik Moskovskogo Universiteta”, seria 8: Istorija, 1998, nr 6, s. 95-112
Kowalczyk Elzbieta, Dzieje granicy mazowiecko-krzyzackiej (migdzy Drw$cq a Pisq), War¬
szawa 2003
Kowalczyk Elzbieta, Szlaki drogowe w puszczy na pograniczu mazowiecko-pruskim w Sre-
dniowieczu, KH, R. 106: 1999, nr 1, s. 3-17
Koziello-Poklewski Bohdan, Zalozenie Olsztyna, w: Szkice Olsztyhskie, red. Janusz Jasinski,
Olsztyn 1967, s. 25-42
Kozlowski Ryszard, Rozwoj uposazenia klasztoru cysterskiego w Byszewie (Koronowie) do
kohca XIV w., Warszawa-Poznan 1972
Krantz-Domaslowska Liliana, Katedra w Kwidzynie, Torun 1999
Kriedte Peter, Die Herrschaft der Bischofe von Wloclawek in Pommerellen von den Anfdngen
bis zum Jahre 1409, Veroffentlichungen des Max-Planck-Instituts fur Geschichte, Bd. 40, Gtit-
tingen 1974
Krimpenfort Wilhelm, Der Grundbesitz der Landstadte des Herzogtums Preuflen: Geschich¬
te, Wirtschaft, Recht, Sozialordnung, Marburger Ostforschungen, Bd. 35, Marburg 1979
Krollmann Christian, Die Bau- und Kunstdenkmaler des Ordenslandes in den SchadebUchem
(1411/1419), Berlin-Grunewald 1919
Krollmann Christian, Die deutsche Besiedlung des Ordenslandes Preuflen, „Prussia”, H. 29:
1931, s. 250-268
Krollmann Christian, Die Herkunft der deutschen Ansiedler in Preussen, ZWGV, H. 54:1912,
s. 1-103
Krollmann Christian, Eine merkwiirdige samlandische Urkunde, AF, Jg. 11: 1934, H. 1,
s. 32-38
Krollmann Christian, Johannes von Posilge, w: APB, Bd. I, s. 307
Krollmann Christian, Nikolaus von Radam, w: APB, Bd. II, s. 471
Krollmann Christian, Nikolaus von Schiffenburg, w: APB, Bd. II, s. 471
Krollmann Christian, Otto von Reval, w: APB, Bd. II, s. 486
Krollmann Christian, Zur Besiedlungs-Geschichte und Nationalitatenmischung in den Kom-
tureien Christburg, Osterode und Elbing, ZWGV, H. 64: 1923, s. 3-41
Krumbholtz Robert, Samaiten und der Deutsche Orden bis zum Frieden am Melno-See, AM,
Bd. 27: 1890, s. 1-84
Kruszelnicki Zygmunt, Historyzm i kult przeszloSci w sztuce pomorskiej XVI-XVIll wieku,
Warszawa-PoznaA-Tbrurt 1984

524
Bibliografia
Kruger [G.], Der kirchliche Ritus in Preufien wahrend der Herrschaft des Deutschen Ordens,
ZGAE, Bd. 3: 1866, s. 694-712
Krzyzaniakowa Jadwiga, Ochmanski Jerzy, Wladysiaw II Jagietio, Wroclaw 1990
Kucharski Gerard, Przywilej kruszwicki Konrada Mazowieckiego dla Zakonu Krzyzackiego
z 1230 r., ZH, t. 65: 2000, z. 3-4, s. 7-44
Kucharski Gerard, Zycie codzienne i dworskie wielkich mistrzdw krzyzackich w iwietle Ma-
rienburger Tresslerbuch z lat 1399-1409, RDSiG, t. 61: 2001, s. 171-207
Kuczynski M. Stefan, Wielka Wojna z Zakonem Krzyzackim w latach 1409-1411, Warszawa
*1987
Kuhn Walter, Bauemhofgrofien in der mittelalterlichen Nordostsiedlung, „Hamburger mittel-
und ostdeutsche Forschungen”, Bd. 4: 1963, s. 210-267
Kuhn Walter, Der Haken in Altpreufien, w: Studien zur Geschichte des Preufienlandes. Fest¬
schrift fur E. Keyser zu seinem 70. Geburtstag dargebracht von Freunden und Schulem, hrsg.
v. Ernst Bahr, Marburg 1963, s. 164-194
Kuhn Walter, Der Pflug als Betriebseinheit in Altpreussen, ZfO, Jg. 12: 1963, H. 3, s. 358-375
Kuhn Walter, Die Siedlerzahlen der deutschen Ostsiedlung, w: idem, Vergleichende Untersu-
chungen zur mittelalterlichen Ostsiedlung, Koln-Wien 1973, s. 211-234
Kuhn Walter, Die Stadtdorfer der mittelalterlichen Ostsiedlung, ZfO, Jg. 20: 1971, H. 1, s. 1-69
Kuhn Walter, Geschichte der Deutschen Ostsiedlung in der Neuzeit, Bd. II: Das 15. bis 17.
Jahrhundert (Landschaftlicher Teil), Koln-Graz 1957
Kujot Stanislaw, Dzieje Prus Krolewskich, cz. 1 (do roku 1309), RTNT, R. 20, Torun 1913,
R. 21, Torun 1914
Kulakov I. Vladimir, Istorija Prussii do 1283 goda, Moskva 2003
Kumlien L. Kjell, Karl Knutsson i Preussen 1457-1464: ett inslag i dstersjdomradets historia
under det 13-drige krigets tid, Stockholm 1940
Kumor Boleslaw, Koscielna geografia historyczna diecezji pruskich (1243-1993), KMW, 1996,
nr 1 (211), s. 29-43
Ktirbis Brygida, Dagome iudex - studium krytyczne, w: Poczqtki pahstwa polskiego. Ksi§ga
tysiqclecia, 1.1: Organizacja polityczna, red. Kazimierz lymieniecki, Poznan 1962 [reprint: Poznan
2002], s. 363-423
Kurbis Brygida, Pollexianorum cervicosa feritas. Dzikosc i barbarzyhstwo w opinii mistrza
Wincentego, w: Slowianie w dziejach Europy. Studia historyczne ku uczczeniu 75 rocznicy urodzin
i 50-lecia pracy naukowej Profesora Henryka Lowmianskiego, red. Jerzy Ochmanski, „Prace Wy-
dzialu Filozoficzno-Historycznego, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu”, Historia,
nr 58, Poznan 1974, s. 131-138
Kutzner Marian, Propaganda wiadzy w sztuce Zakonu Niemieckiego w Prusach, w: Sztuka w kr$gu
zakonu krzyzackiego w Prusach i Inflantach, red. Agnieszka Bojarska, Torun 1995, s. 17-64
Kwiatkowski Krzysztof, Die Selbstdarstellung des Deutschen Ordens in der Chronik Wigands
von Marburg, w: Selbstbild und Selbstverstandnis der geistlichen Ritterorden, hrsg. v. Roman Czaja,
Jurgen Sarnowsky, OMCTH, Bd. XIII, Torun 2005, s. 127-138
Kwiatkowski Stefan, Auf der Suche den moralischen Grundlagen des Deutschen Ordens in
Preufien, w: Selbstbild und Selbstverstandnis der geistlichen Ritterorden, hrsg. v. Roman Czaja,
Jurgen Sarnowsky, Torun 2005, s. 155-179
Kwiatkowski Stefan, Biskup Chrystian w swietle poczqtkow administracji koscielnej na Ziemi
Cheiminskiej, w: Grudziqdz miastem Chrystiana (materiafy posesyjne), red. Krystyna Zielinska-
-Melkowska, Grudziqdz 1994, s. 53-60
Kwiatkowski Stefan, „Devotio antiqua”, ihr Niedergang und die geistlichen Ursachen der re-
ligosen Kriese des Deutschen Ordens im Spatmittelalter, w: Deutscher Orden 1190-1990, hrsg.
v. Udo Arnold, Tagungsberichte der Historischen Kommission fur Ost- und Westpreussische
Landesforschung, Bd. 11, Liineburg 1997, s. 107-130
Kwiatkowski Stefan, Klimat religijny w diecezji pomezanskiej и schylku XIV i w pierwszych
dziesi?cioleciach XV wieku, Torun 1990

Bibliografia
62В
Kwiatkowski Stefan, Powstanie i rozwdj rozwdj krzyzackiej koncepcji przywddztwa religijnego
w Prusachy w: Zakon krzyzacki a spoleczenstwo panstwa w Prusach, red. Zenon H. Nowak, Tbrurt
1995, s. 137-147
Kwiatkowski Stefan, Zakon niemiecki w Prusach a umyslowo§6 fredniowiecza. Scholastyczne ro-
zumienie prawa natury a etyczna i religijna dwiadomodd krzyzakdw do okolo 1420 roku, Tbrufi 1998
Kwiatkowski Stefan, Zrddla do dziejdw Zakonu Niemieckiego w Prusach, Rzeszy i Inflantach,
w: Stan badah i potrzeby edycji zrddlowych dla historii Pomorza i innych krajdw potudniowej stre-
fy baltyckiej, red. Marian Biskup, Torun 1995, s. 9-30
La Baume Wolfgang, Die natiirlichen Grundlagen urgeschichtlicher Siedlung und Landwirt-
schaft in Ostpreufien, ZfO, Jg. 6: 1957, H. 1, s. 1-23
Labuda S. Adam, Die Spiritualitat des Deutschen Ordens und die Kunst. Der Graudenzer
Altar als Paradigma, w: Die Spiritualitat der Ritterorden im Mittelalter, hrsg. v. Zenon H. Nowak,
OMCTH, Bd. VII, Torun 1993, s. 45-73
Labuda Gerard, Die Urkunden iiber die Anfange des Deutschen Ordens im Kulmerland und
in Preussen in den Jahren 1226-1243, w: Die geistlichen Ritterorden Europas, hrsg. v. Joseph
Fleckenstein, Manfred Hellmann, VuF, Bd. XXVI, Sigmaringen 1980, s. 299-316
Labuda Gerard, Epilog dyskusji о poczqtkach Zakonu Krzyzackiego w ziemi chelmitisklej
i w Prusach, w: idem, Studia krytyczne о poczqtkach Zakonu Krzyzackiego w Prusach i na Pomo•
rzu, Poznan 2007, s. 271-298
Labuda Gerard, Fragmenty dziejdw Slowiahszczyzny zachodniej, Poznafi 2002
Labuda Gerard, Gotfryd, w: PSB, t. VIII, s. 384-385
Labuda Gerard, Historia Kaszubow w dziejach Pomorza, 1.1: Czasy sredniowieczne, Gdansk
2006
Labuda Gerard, Nieznany pomnik polskiego prawa bartnego na Pomorzu, „Rocznik Gdafi-
ski”, t. 14: 1954, s. 342-374
Labuda Gerard, Pomorze Wschodnie w dobie utrwalania ustroju feudalnego (1230-1310).
Pomorze Gdahskie i Slawienskie, w: Historia Pomorza, t. I, cz. 1, red. Gerard Labuda, Poznati
1967, s. 495-580
Labuda Gerard, Stanowisko ziemi chelmihskiej w pahstwie krzyzackim w latach 1228-1454,
PH, t. 45: 1954, s. 280-337
Labuda Gerard, Zagadnienie osadnictwa ludnosci baltyjskiej na lewym brzegu dolnej Wisty
we wczesnym sredniowieczu, w: Konferencja pomorska (1978), red. Kwiryna Handke, Wroclaw-
Warszawa-Krakow-Gdansk 1979, s. 13-34
Lalik Tadeusz, Miasta Pomorza Gdahskiego i ich ustroj w XIII w., ZH, t. 30: 1965, z. 4,
s. 7-35
Leciejewicz Lech, Nowa postac Swiata. Narodziny s'redniowiecznej cywilizacji europejskiej,
Wroclaw 2000
Lenz Wilhelm, Die auswartige Politik des livlandischen Ordensmeisters Walter von Plettenberg
bis 1510, Riga 1929
Lenz Wilhelm, Geschichte der Stadt Zinten, Konigsberg 1913
Lesny Jan, Zasieki, SSS, t. VII, s. 76-82
Lewerenz Theodor, Die Grofienentwicklung der Kleinstadte in Ost- und Westpreufien bis zum
Ende des 18. Jahrhunderts, Marburg 1976
Lewicki Anatol, Powstanie Swidrygietty. Ustfp z dziejdw Litwy z Koronq, „Rozprawy Akade-
mii Umiej^tnosci, Wydzial Historyczno-Filozoficzny”, t. 29, Krak6w 1892, s. 128-516
Lewicki Tadeusz, Sredniowieczne irddla arabskie i perskie о hodowli zwierzqt domowych
и Stowian, KHKM, R. 2: 1954, nr 3, s. 444-469
Leyding Gustaw, Zarys pradziejdw i historii powiatu szczycienskiego, w: Szczytno. Z dziejdw
miasta i powiatu, red. Jan Loszyhski, Olsztyn 1962, s. 55-226
Ubrowski Stanislaw, Wizytacje diecezji wtoclawskiej, cz. 1: Wizytacje diecezji kujawskiej i pomor-
skiej, 1.1: Opracowanie archiwalno-trddloznawcze, z. 1: Wstfp ogdlny, ABMK, t. 8: 1964, s. 36-39
Liedtke Antoni, Zarys dziejdw diecezji chelmitisklej do 1945 roku, Pelplin 1994

526
Bibliografia
Limburg Hans, Schwestem, Halbschwestem und Halbbruder des Deutschen Ordens im Mit-
telalter, dargestellt am Kommendenverband Koblenz, w: Von Akkon bis Wien. Studien zur Deutsch-
ordensgeschichte vom 13. bis zum 20. Jahrhundert. Festschrift zum 90. Geburtstag von Althoch-
meister P. Dr. Martin Tumler O.T. am 21. Oktober 1977, hrsg. v. Udo Arnold, QSGDO, Bd. 20,
Marburg 1977, s. 14-28
Lingenberg Heinz, Die Anfange des Klosters Oliva und die Entstehung der deutschen Stadt
Danzig: die friihe Geschichte der beiden Gemeinwesen bis 1308110, Kieler historische Studien,
Bd. 30, Stuttgart 1982
Liske Xawery, Zjazd w Poznaniu w roku 1510, „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzen Wy-
dzialu Historyczno-Filozoficznego Akademii Umiejetnosci”, t. Ill: 1875, s. 190-350
Logdberg G. Adolf, De nordiska konungama och tyska Orden 1441-1457, Uppsala 1935
Lohmeyer Karl, Das Wort ,J3aude” im Marienburger Trefilerbuch, seine Herkunft und seine
Bedeutung, „Mitteilungen der Litauischen litterarischen Gesellschaft”, Bd. 5: 1911, H. 25-30,
s. 57-67
Lorenz Friedrich, Die Bevolkerung der Kaschubei zur Ordenszeit, ZWGV, H. 66: 1926,
s.	7-67
Lowener Mark, Die Einrichtung von Verwaltungsstrukturen in Preufien durch den Deutschen
Orden bis zurMitte des 13. Jahrhunderts, Deutsches Historisches Institut Warschau. Quellen und
Studien, Bd. 7, Wiesbaden 1998
Lowener Mark, Poczqtki zakonu niemieckiego w Prusach do potowy XIII теки, ZH, t. 65:
2000,	z. 1, s. 7-24
Luckerath C. August, Platendinst, w: Preufiische Landesgeschichte. Festschrift fur Bernhard
Jahnig zum 60. Geburtstag, hrsg. v. Udo Arnold, Mario Glauert, Jurgen Sarnowsky, Marburg
2001,	s. 205-215
Luckerath C. August, Paul von Rusdorf Hochmeister des Deutschen Ordens 1422-1441,
QSGDO, Bd. 15, Bad Godesberg 1969
Ludicke Edith, Der Rechtskampf des Deutschen Ordens gegen den Bund der preussischen
Stande 1440-1453, AM, Bd. 12: 1935, s. 1-43
Lutge Friedrich, Das 14.115. Jahrhundert in der Sozial- und Wirtschaftsgeschichte, w: Studien
zur Sozial- und Wirtschaftsgeschichte: gesammelte Abhandlungen, hrsg. v. idem, Forschungen zur
Sozial- und Wirtschaftsgeschichte, Bd. 5; Stuttgart 1963, s. 281-335
Lbik Lech, Poczqtki Tucholi, w: Szkice Tucholskie. W 650-lecie nadania praw miejskich Tu-
choli, red. Wlodzimierz Jastrz^bski, Bydgoszcz-Tuchola 1996, s. 27-46
L§ga J. Wladyslaw, Obraz gospodarczy Pomorza Gdahskiego w XII i XIII wieku, Poznan 1949
Losinski Wladyslaw, Chronologia naptywu najstarszej monety arabskiej na terytorium Euro-
py, Slavia Antiqua, t. 31: 1988, s. 93-176
Losinski Wladyslaw, Osadnictwo plemienne Pomorza (VI-X wiek), Wroclaw-Warszawa-Kra-
kow-Gdansk 1982
Los Wladyslaw, Das Bildprogramm des Graudenzer Altars, w: Sztuka w krggu zakonu krzy-
zackiego w Prusach i Inflantach, red. Agnieszka Bojarska, Torun 1995, s. 203-216
Lowmianski Henryk, Agresja zakonu krzyzackiego na Litwp w wiekach XIII-XV, w: idem,
Prusy - Litwa - Krzyzacy, oprac. Marceli Kosman, Warszawa 1989, s. 179-226
Lowmianski Henryk, Elementy indoeuropejskie w religii Baltdw, w: Ars historica. Prace z dzier
jow powszechnych i Polski, red. Marian Biskup i in., Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Po¬
znaniu, seria historia, nr 71, Poznan 1976, s. 147-153
Lowmianski Henryk, Geografia polityczna Baltdw w dobie plemiennej, „Lituano-Slavica Po-
snaniensia”, t. 1: 1985, s. 7-40
Lowmianski Henryk, О pochodzeniu Geografa bawarskiego, w: idem, Studia nad dziejami
Stowiahszczyzny, Polski i Rusi w wiekach srednich, Poznan 1986, s. 174-197
Lowmianski Henryk, Poczqtki Polski: z dziejdw Slowian w I tysiqcleciu n.e., t. I, Warszawa
1963, t. II, Warszawa 1964, t. Ill, Warszawa 1973, t. IV, Warszawa 1970, t. V, Warszawa 1973,
t.	VI, cz. 1, Warszawa 1985, t. VI, cz. 2, Warszawa 1985

Bibliografia
527
Lowmianski Henryk, Polityka Jagiellondw, Poznan 1999
Lowmianski Henryk, Polityka ludnosciowa Zakonu Niemieckiego w Prusach i na Pomorzu,
w: idem, Prusy - Litwa - Krzyzacy, oprac. Marceli Kosman, Warszawa 1989, s. 125-178
Lowmianski Henryk, Religia Slowian i jeje upadek (w. VI-XII), Warszawa 1979
Lowmianski Henryk, Stosunki polsko-pmskie za pierwszych Piastdw, w: idem, Prusy - Litwa
- Krzyzacy, oprac. Marceli Kosman, Warszawa 1989, s. 97-124
Lowmianski Henryk, Studia nad powstaniem spoleczenstwa litewskiego, w: idem, Studia nad
dziejami Wielkiego Ksipstwa Litewskiego, Poznan 1983, s. 11-347
Maas Walther, Zur Siedlungskunde Westpreussen 1466-1772, Wissenschaftliche BeitrSge zur
Geschichte und Landeskunde Ost-Mitteleuropas, Nr. 32, Marburg 1953
Maciakowska Zofia, Zasiedlenie Gldwnego Miasta Gdahska okolo 1360 r., ZH, t. 69: 2004,
z. 1, s. 125-142
Maciejewski Tadeusz, Zbiory wilkierzy w miastach panstwa zakonnego do 1454 r i Prus Krd-
lewskich lokowanych na prawie chelminskim, Gdansk 1989
Maercker Hans, Geschichte der landlichen Ortschaften und der drei kleineren Stddte dts
Kreises Thom in seiner fruheren Ausdehnung von der Abzweigung des Kreises Briesen i. J. 1888,
Danzig 1899-1900
Mager Friedrich, Wildbahn und Jagd Altpreufiens im Wandel der geschichtlichen Jahrhun«
derte, Neudamm-Berlin 1941
Mager Friedrich, Der Wald in Altpreussen als Wirtschaftsraum, Bd. I, Ostmitteleuropa in
Vergangenheit und Gegenwart, Bd. 7Д, Koln-Graz 1960
Maisel Witold, Prawo kame Pmsow na tie porownawczym, w: Slowianie w dziejach Europy,
Studia historyczne ku uczczeniu 75 rocznicy urodzin i 50-lecia pracy naukowej Profesora Henryka
Lowmianskiego, red. Jerzy Ochmanski, „Prace Wydzialu Filozoficzno-Historycznego, Uniwer-
sytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu”, Historia, nr 58, Poznan 1974, s. 121-130
Maisel Witold, Rozwazania nad Ksi§gq Elblqskq, CzP-H, t. 40: 1988, z. 2, s. 43-55
Maleczynski Karol, W sprawie autentycznosci dokumentow Mendoga, „Ateneum Wilefiskie”,
t. 11: 1936, s. 1-56
Malecki M. Jan, Jan Konopacki, w: PSB, t. XIII, s. 544-545
Mallek Janusz, Die Entstehung und Entwicklung eines Sonderbewufitseins in Preufien wdh-
rend des 15. und 16. Jahrhunderts, w: idem, Preufien und Polen. Stande, Kirche und Kultur vom
16. bis zum 18. Jahrhundert, Stuttgart 1992, s. 71-81
Mannhardt Wilhelm, Letto-Preusssische Gotterlehre, Magazin der Lettisch-literarischen Ge-
sellschaft, H. 21, Riga 1936
Mankowski Alfons, Pochodzenie i rdd biskupa chelminskiego Mikolaja Chrapickiego (fl514)%
ZTNT, t. 11: 1939-1940, s. 69-75
Mankowski Alfons, Dwa dokumenty do historii zwiqzku metropolitalnego rysko-chelmihskiego
i gniezniehsko-chelminskiego, „Miesi^cznik Diecezji Chelminskiej”, 1938, nr 4/5, s. 293-300
Mankowski Alfons, Kapitula katedralna chelminska od r. 1466 do 1821, RTNT, t. 5: 1921,
s. 74-79, 105-120, 124-129
Mankowski Alfons, Pralaci i kanonicy katedralni chelmihscy od zalozenia kapitufy do naszych
czasow, RTNT, t. 33: 1926, s. 1-109; t. 34: 1927, s. 285^124
Martens Jurgen, Die landliche Gartensiedlung im mittelalterlichen Preufien, Einzelschriften
der Historischen Kommission fur Ost- und Westpreufiische Landesforschung, Bd. 12, Ltineburg
1997
Martens Jurgen, Die mittelalterlichen Gartensiedlung in Ost- und Westpreufien, w: Zur Siedlungs
Bevolkerungs- und Kirchengeschichte Preussens, hrsg. v. Udo Arnold, Luneburg 1999, 8. 31-71
Maschke Erich, Burgund und der preufiische Ordensstaat. Ein Beitrag zur Einheit der ritterlichen
Kultur Europas im Spdtmittelalter, w: idem, Domus Hospitalis Theutonicorum. Europdische Verblnd-
ungslinien der Deutschordensgeschichte, QSGDO, Bd. 10, Bonn-Bad Godesberg 1970, 8. 15-34
Maschke Erich, Das mittelalterliche Memel im baltisch-preussischen Raum, MVGOWP,
Bd. 2: 1928, s. 53-66

528
Bibliografia
Maschke Erich, Der Peterspfenning in Polen und der Deutschen Osten, Konigsberger histo-
rische Forschungen, Bd. 5, Leipzig 1933 (drugie rozszerzone wydanie: Schriften des Kopemi-
kuskreises, Bd. 11, Sigmaringen 1979)
Maschke Erich, Die Grenzen der 1440 Hufen im Lande Sassen, AF, Jg. 9: 1932, s. 22-28
Maschke Erich, Historische Ruckblicke in der Ordenspolitik des 15. Jahrhunderts, MVGOWP,
Jg. 8: 1933, Nr. 2, s. 16-22
Maschke Erich, Johannes Voigt als Geschichtsschreiber Altpreufiens, AF, Jg. 5: 1928, H. 1,
s. 93-135
Matem Gerhard, Die kirchlichen Verhaltnisse in Ermalnd wahrend des spaten Mittelalter,
Paderborn 1953
Matuzova I. Vera, „Chronika zemli Prusskoj” Petra iz Dusburga v kuVtumo-istonceskom
kontekste, w: Balto-slavjanskie Issledovanija, 1985, red. V.V. Ivanov, Moskva 1987, s. 102-118
Matuzova I. Vera, Prusskie nobili i Tevtonskij orden (zalovannye gramoty prusskim nobiljam
i epizody „ Chroniki zemli Prusskoj” Petra iz Dusburga, w: Drevnejsie gosudarstva na territorii SSSR.
Materialy i issledovanija 1987 god, red. Aleksander P. Novoselcev, Moskva 1989, s. 281-287
Mazeika Reza, When Crusader and Pagan Agree: Conversion as a Point of Honour in the
Baptism of King Mindaugas of Lithuania (c. 1240-63), w: Crusade and Conversion on the Baltic
Frontier 1150-1500, red. Alan V. Murray, Aldershot 2001, s. 265-278
Maziulis Vytautas, Priisai ir kiti vakari{ baltai [Prusowie i inni dawni Baltowie], w: Prusijos
kultura [Kultura pruska], sud. Algirdas Gaizutis, Gintaras BeresneviSius, Vilnius 1994, s. 4-9
Mazur Zdzislaw, Diecezja sambijska (szkic do dziejow), Goldap-Gizycko-Elk 1994
M^czak Antoni, Prusy Krdlewskie i Ksiqzpce w latach rozkwitu (1526-1657), w: Historia Po-
morza, t. II, cz. 1, red. Gerard Labuda, Poznan 1976, s. 187-525
Melkowska Krystyna, Lokacja Grudziqdza w roku 1291, Torun 1991
Melkowska-Zielinska Krystyna, Przywilej chelmihski 1233 i 1251, Teksty Pomnikow Prawa
Chelminskiego, t. 1, Torun 1986
Mentzel-Reuters Arno, Anna spiritualia. Bibliotheken, Bucher und Bildung im Deutschen
Orden, Wiesbaden 2003
Mentzel-Reuters Amo, Von der Ordenschronik zur Landesgeschichte. Die Herausbildung alt-
preufiischen Landeshistoriographie im 16. Jahrhundert, w: Kulturgeschichte Ostpreuflens in der Fruhen
Neuzeit, hrsg. v. Klaus Garber, Manfred Komorowski, Axel E. Walter, Tubingen 2001, s. 581-637
Meye Helmuth, Geschichte der Stadt Gilgenburg in Ostpreuflen 1326-1926, Gilgenburg 1926
Meyer S[ebastian], Der Streit des Hochmeisters Heinrich von Richtenberg mit Dietrich Cuba,
Bischofvon Samland, AM, Bd. 43: 1906, s. 29-84
Michels Georg, Zur Wirtschaftsentwicklung von Kleinstadten und Flecken im Ordensland
und Herzogtum Preuflen (bis 1619), Einzelschriften der Historischen Kommission fur Ost- und
WestpreuBische Landesforschung, Bd. 11, Luneburg 1995
Michels Georg, Zur Wirtschaftsentwicklung von Passenheim im Ordensland und Herzogtum
Preussen bis 1619, Schriftenreihe Nordost-Archiv, Bd. 31, Veroffentlichungen aus dem Projekt-
bereich Ostdeutsche Landesgeschichte an der Universitat Bonn, Bd. 1, Luneburg 1988
Mielczarski Stanislaw, Misja pruska swi$tego Wojciecha, Gdanskie Towarzystwo Naukowe,
Wydzial I, Nauk Spolecznych i Humanistycznych, seria monografii, nr 26, Gdansk 1967
Mierzynski Antoni Julian, Zrddla do dziejdw mitologii litewskiej, cz. 1-2, Warszawa 1892-1896
Mikulski Krzysztof, Elity wladzy wielkich miast pruskich wXIII-XVHI wieku, w: Genealogia.
Rola zwiqzkdw rodzinnych i rodowych w zyciu publicznym w Polsce sredniowiecznej na tie pordw-
nawczym, wyd. Andrzej Radziminski, Jan Wroniszewski, Torun 1996, s. 311-342
Mikulski Krzysztof, Geneza i rozwdj lawniczych sqddw ziemskich w panstwie krzyzackim
w XIH-XIV wieku, w: Prusy i Inflanty migdzy sredniowieczem a nowozytnosciq. Pahstwo-spole-
czenstwo-kultura, red. Boguslaw Dybas, Dariusz Makilla, Torun 2003, s. 45-61
Mikulski Krzysztof, Mieszczanie torunscy w kapitule warmihskiej i chelminskiej, w: Ducho-
wieristwo kapitulne w Polsce Sredniowiecznej i wczesnonowozytnej. Pochodzenie i funkcjonowanie
elity koScielnej, red. Andrzej Radzimihski, Tbruti 2000, 8. 101-116

Bibliografia
529
Mikulski Krzysztof, Problem tzw. „wyspy” toruhskiej w iwietle irddel podatkowych z korica
XIV i pierwszej polowy XV wieku, ZH, t. 61: 1996, z. 1, s. 7-24
Mikulski Krzysztof, Przestrzen i spoleczenstwo Torunia od konca XIV do poczqtku XVIII
wieku, Torun 1999
Mikulski Krzysztof, Struktura etniczna mieszkancow i status spoleczny ludnoJci pochodzenia
polskiego w Toruniu od konca XIV w. do polowy XVII wieku, „Roczniki Historyczne”, t. 63: 1997,
s. 111-129
Milewski Tadeusz, Stosunki j§zykowe polsko-pruskie, „Slavia Occidentalism t. 18: 1947,
s. 21-22
Militzer Klaus, Die Einbindung des Deutschen Ordens in die siXddeutsche Adelswelt, w: Rit-
terorden und Region - politische, soziale und wirtschaftliche Verbindungen im Mittelalter, hrsg,
v. Zenon H. Nowak, OMCTH, Bd. VIII, Torun 1995, s. 141-160
Militzer Klaus, Von Akkon zur Marienburg. Vetfassung, Verwaltung und Sozialstruktur des
Deutschen Ordens 1190-1309, QDGDO, Bd. 56, Marburg 1999
Mitzka Walther, Grundziige Nordostdeutscher Sprachgeschichte, Halle/Saale 1937
Modzelewski Karol, Barbarzyhska Europa, Warszawa 2004
Moller R. Ludwig, Mitteilungen iiber das Gerichtswesen in den preufiischen Stadten unter der
Ordensherrschaft bis zum Anfange des funfzehnten Jahrhunderts, ZHVM, H. 21: 1887, s. 1-22
Mortensen Gertrud, Der Gang der Kirchengriindungen (Pfarrkirchen) in Altpreussen, w: HistO•
risch-geographischer Atlas des Preufienlandes, Lieferung 3, hrsg. v. Hans Mortensen, Gertrud
Mortensen, Reinhard Wenskus, Wiesbaden 1973, s. 1-30
Mortensen Gertrud, Kuhl Uwe, Die Besiedlung der Grossen Wildnis (bis 1618), w: Histo-
risch-geographischer Atlas des Preufienlandes, Lieferung 8, hrsg. v. Hans Mortensen, Gertrud
Mortensen, Reinhard Wenskus, Helmut Jager, Wiesbaden 1982, s. 1-13
Mortensen Hans, Die Siedlungsgeographie des Samlandes, Stuttgart 1923
Mortensen Hans, Einwanderung und innerer Ausbau in den Anfangen der Besiedlung des
Hauptamtes Ragnit, w: Acta Prussica. Abhandlungen zur Geschichte Ost- und Westpreussens. Fritz
Gause zum 75. Geburtstag, Beihefte zum Jahrbuch der Albertus-Universitat Konigsberg/Pr., Bd.
29, Wurzburg 1968, s. 67-76
Mortensen Hans, Landesplanung im ordenszeitlichen und herzoglichen Ostpreufien, „Neues
Archiv fur Niedersachsen”, Bd. 7/8: 1948, s. 439-459
Mortensen Hans, Mortensen Gertrud, Die Besiedlung des nordostlichen Ostpreufiens bis
zum Beginn des 17. Jahrhunderts, Tl. I: Die preufiisch-deutsche Siedlung am Westrand der Grofien
Wildnis um 1400, Leipzig 1937
Moszczynski A. Waldemar, Rubiez slowiahsko-baltyjska nad Wkrq w VIII-XI wieku na pod-
stawie ceramiki ze stanowisk w Nowym Dworze, Tarczynach i Trzcinie, w: Pogranicze polsko-pru¬
skie i krzyzackie, red. Kazimierz Gr^zawski, Wloclawek-Brodnica 2003, s. 83-108
Mozejko-Chimiak Beata, R6d Swinkdw na pograniczu polsko-krzyzackim, Gdafisk 1998
Muhlen Bemt von zum, Die Kultur der Wikinger in Ostpreussen, Bonn 1975
Miilverstedt A. Georg von, Beitrage zur Geschichte des Wergeldes in Preussen, NPPB1, Bd. 3:
1853, s. 390-413
Miilverstedt A. Georg von, Das Geschlecht von Sparwein in Preussen und das auf dasselbe
bezugliche Adels-Attestat vom Jahre 1560, NPPB1, Bd. 9: 1856, s. 288-298, 314-331
Murawski K. Eberhard, Zwischen Tannenberg und Thom. Die Geschichte des Deutschen
Ordens unter dem Hochmeister Konrad von Erlichshausen 1441-1449, Gottinger Bausteine zur
Geschichtswissenschaft, Bd. 10/11, Veroffentlichungen der Historischen Kommission fUr Ost-
und WestpreuBische Landesforschung, Bd. 3, Gottingen 1953
Nadolny Anastazy, Granice diecezji chelmihskiej, „Studia Pelplihskie”, t. 16: 1985,
s. 15-25
Nadolski Andrzej, Grunwald 1410, Warszawa 1993
Nadolski Andrzej, Grunwald. Problemy wybrane, Olsztyn 1990
Nalepa Jerzy, Jadwifgowie. Nazwa i lokalizacja, Biatystok 1964

Nalepa Jerzy, Potekszanie (Pollexiani) - plemig jadwigskie и pdlnocno-wschodnich granic
Polski, RB, t. 7: 1967, s. 7-34
Nalepa Jerzy, W sprawie siedzib Jacwiggdw, RB, t. 14: 1981, s. 117-135
Natau Otto, Mundart und Siedlung im nordostlichen Ostpreufien, Schriften der Albertus-
-Universitat, Geisteswissenschaftliche Reihe, Bd. 4, Konigsberg/Pr.-Berlin 1937
Nawrocki Zbigniew, Kune zewn$trzne we Fromborku w XV wieku, „Rocznik Olsztynski”,
t. 12/13: 1981, s. 9-17
Neitmann Klaus, Der Hochmeister des Deutschen Ordens in Preufien - ein Residenzherrscher
unterwegs, Koln 1991
Neitmann Klaus, Die „Hauptstadte” des Ordenslandes Preufien und ihre Versammlungstage.
Zur politischen Organisation der preufiischen Stadte unter der Herrschaft des Deutschen Ordens,
Zeitschrift fur Historische Forschung, Bd. 19: 1992, H. 2, s. 125-158
Neitmann Klaus, Die Pfandvertrage des Deutschen Ordens in Preufien, ZfO, Jg. 41: 1992,
H. 1, s. 1-66
Neitmann Klaus, Die preussischen Stande und die Aussenpolitik des Deutschen Ordens
vom I Thomer Frieden bis zum Abfall des Preussischen Bundes (1411-1454). Formen und
Wege standischer Einflufinahme, w: Ordensherrschaft, Stande und Staatspolitik. Zur Entwick-
lung des Preufienlandes im 14. und 15. Jh., hrsg. v. Udo Arnold, Tagungsberichte der Histori-
schen Kommission fur Ost- und Westpreussische Landesforschung, Bd. 5, Luneburg 1985,
s. 63-66
Neitmann Klaus, Die Staatsvertrage des Deutschen Ordens in Preufien 1230-1449, Koln-
Wien 1986
Neitmann Klaus, Um die Einheit Livlands. Der Griff des Ordensmeisters Bemd von der Borch
nach dem Erzstift Riga um 1480, w: Deutsche im Nordosten Europas, hrsg. v. Hans Rothe, Stu-
dien zum Deutschtum im Osten, H. 22, Koln 1991, s. 109-137
Neitmann Sonja, Von der Grafschaft Mark nach Livland. RitterbriXder aus Westfalen im liv-
landischen Deutschen Orden, Veroffentlichungen aus den Archiven PreuBischer Kulturbesitz,
Bh. 3, Koln-Weimar-Wien 1993
Nesselmann G. H. Ferdinand, Thesaurus linguae Prussicae, Berlin 1873
NieB Ulrich, Hochmeister Karl von Trier (1311-1324). Stationen einer Karriere im Deutschen
Orden, QSGDO, Bd. 47, Marburg 1992
Nikodem Jaroslaw, Polska i Litwa wobec husyckich Czech w latach 1420-1433. Studium
о polityce dynastycznej Wladysiawa Jagielfy i Witolda Kiejstutowicza, Poznan 2004
Nikodem Jaroslaw, Stosunki Swidrigietty z Zakonem Krzyzackim w latach 1430-1432, „Bia-
loruskie Zeszyty Historyczne”, t. 14: 2000, s. 5-32
Nikzentaitis Alvydas, Litauen unter den Grofifursten Gedimin (1316-1341) und Olgerd
(1345-1377), w: Die „Bliite” der Staaten des ostlichen Europa im 14. Jahrhundert, hrsg. v. Mark
Lowener, Wiesbaden 2004, s. 65-76
Nikzentaitis Alvydas, Litwa i Zakon Krzyzacki w копси XIII i 1. polowie XIV w. (1283-1345),
w: Ekspansja niemieckich zakondw rycerskich w strefie Baltyku od XIII do polowy XVI w., Torun
1990, s. 127-142
Nikzentaitis Alvydas, Wielkie Ksigstwo Litewskie, Krdlestwo Polskie i pahstwo zakonu krzy-
zackiego w XIV wieku, w: Prusy i Inflanty mipdzy sredniowieczem a nowozytnosciq. Pahstwo-spo-
leczehstwo-kultura, red. Bogustaw Dybas, Dariusz Makilla, Torun 2003, s. 9-16
Nitschke August, Beobachtungen zur Kindersterblichkeit im Mittelalter. Schwierigkeiten und Mog-
lichkeiten der historischen Forschung,,Anthropologischer Anzeiger”, Bd. 7: 1989, s. 51-55
Nobel Wilhelm, Das Problem der Einrichtung der Ordensvogtei Samaiten, ZfO, Jg. 17: 1968,
H. 4, s. 692-697
Nobel Wilhelm, Michael Kiichmeister. Hochmeister des Deutschen Ordens 1414-1422,
QSGDO, Bd. 5, Bad Godesberg 1969
Nowak H. Zenon, Akt rozpoczynajqcy „Wielkq wojnf”. List wypowiedni wielkiego mistrza
Ulryka von Jungingen z 6 sierpnia 1409 roku, KMW, 1976, z. 1 (131), s. 79-85

Bibliografia
531
Nowak H. Zenon, Bracia Wspdlnego Zycia i ich szkola w Chelmnie (1473-1536!1546), ZH,
t. 52: 1987, z. 4, s. 53-77
Nowak H. Zenon, Die politischen Verhaltnisse zwischen dem Deutschen Orden und den Staa-
ten derKalmarer Union, w: Der Deutsche Orden in der Zeit derKalmarer Union 1397-1521, hrsg.
v. Zenon H. Nowak, OMCTH, Bd. X, Torun 1999, s. 33^15
Nowak H. Zenon, Die Rolle der Gelehrten in der Gesellschaft des Ordenslandes Preussen,
w: Gelehrte im Reich. Zur Sozial- und Wirkungsgeschichte akademischer Eliten des 14. bis 16.
Jahrhunderts, hrsg. v. Rainer Christoph Schwinges, Berlin 1996, s. 211-223
Nowak H. Zenon, Die Vorburg als Wirtschaftszentrum des Deutschen Ordens in Preufie, Eine
Fragestellung, w: Zur Wirtschaftsentwicklung des Deutschen Ordens im Mittelalter, hrsg. v. Udo
Arnold, QSGDO, Bd. 38, Marburg, s. 148-162
Nowak H. Zenon, Dzieje Chelmna do kohca XVIII w., w: Dzieje Chelmna. Zarys monogra-
ficzny, red. Marian Biskup, Warszawa-Poznan-Torun 1987, s. 63-128
Nowak H. Zenon, Kilka uwag w sprawie kandydatury ksigcia pomorskiego Bogustawa IX na
krola unii kalmarskiej, w: Balticum. Stadia z dziejdw polityki, gospodarki i kultury XIl-XVJI wieku
ofiarowane Marianowi Biskupowi w siedemdziesiqtq rocznicp urodzin, red. idem, Tbrurt 1992,
s. 235-239
Nowak H. Zenon, Kultura umyslowa Prus Krdlewskich w czasach Kopemika, Tbrurt 1973
Nowak H. Zenon, Mipdzynarodowe procesy polubowne jako narz?dzie polityki Zygmunto
Luksemburskiego w polnocnej i srodkowej Europie (1412-1424), Toruh 1981
Nowak H. Zenon, Mittelalterliche Amtsbiicher aus preuflischen HansestHdten, w: Edition
deutschsprachiger Quellen aus dem Ostseeraum (14.-16. Jahrhundert), hrsg. v. Matthias Thumser,
Janusz Tandecki,' Dieter Heckmann, Torun 2001, s. 91-97
Nowak H. Zenon, Neustadtgriindungen des Deutschen Ordens in Preuflen. Entstehung, Ver¬
haltnisse zu den Altstadten, Ende der Eigenstandigkeit, w: Stadt und Orden. Das Verhdltnis des
Deutschen Ordens zu den Stadten in Livland, Preuflen und im Deutschen Reich, QSGDO, Bd.
44, hrsg. v. Udo Arnold, Marburg 1993, s. 129-142
Nowak H. Zenon, Polityka Pdtnocna Zygmunta Luksemburskiego do 1411 rokuy Tbruh 1964
Nowak H. Zenon, Protokdl z rokowan polsko-krzyzackich w Grabiu i na k§pie witfanej pod
Raciqzkiem w roku 1414, w: Prace z dziejdw pahstwa i zakonu krzyzackiego, red. Antoni Czacha-
rowski, Torun 1984, s. 147-175
Nowak H. Zenon, Rechtliche und politische Beziehungen zwischen dem Deutschen Orden
und der Hanse, w: Die preuflische Hansestadte und ihre Stellung im Nord- und Ostseeraum des
Mittelalters, hrsg. v. idem, Janusz Tandecki, Torun 1998, s. 15-24
Nowak H. Zenon, Rozwdj przestrzenny miasta Bisztynka, KMW, 1961, nr 3 (73),
s. 376-384
Nowak H. Zenon, Wokresie kryzysupahstwa krzyzackiego (1411-1454), w: Historia Torunia,
red. Marian Biskup, 1.1: Wczasach tredniowiecza (do roku 1454), Torun 1999, s. 249-303
Nowak H. Zenon, Wspdlpraca polityczna pahstw unii polsko-litewskiej i unii kalmarskiej
w latach 1411-1425, Torun 1996
Nowakiewicz Tomasz, Pilkalnia nad Boskim Jeziorem. О „ wysokich domach ” wczesnoire-
dniowiecznych Prusdw (na przykladzie Galindii), „Barbaricum”, t. 7: 2004, s. 275-290
Nowakowski Andrzej, О wojskach Zakonu Szpitala Najfwigtszej Marii Раппу Domu Nie-
mieckiego w Jerozolimie - zwanego Krzyzakami, Olsztyn 1988
Nowakowski Andrzej, Uzbrojenie wojsk krzyzackich w Prusach w XIV w. i na poczqtku XV w.,
Acta Archeologica Lodziensia, Nr 29, L6d£ 1980
Nowakowski Andrzej, Orlowski H. Tbmasz, Dwa przedstawienia uzbrojenia baityjskiego w Ire-
dniowiecznej plastyce figuralnej z ziem polskich, AUNC, Archeologia, z. 8, Tbruh 1984, s. 83-95
Nowakowski Wojciech, Das Samland in der rdmischen Kaiserzeit und seine Verbindungen
mit dem rdmischen Reich und der barbarischen Welt, Marburg-Warszawa 1996
Nowakowski Wojciech, Korzenie Prusdw. Stan i mozliwolci badah nad dziejami plemion
baltyjskich w staroiytnolci l poczqtkach irednlowlecza, „Pruthenia”, t. 1: 2006, s. 11-40

532
Bibliografia
Nowakowski Wojciech, Od Galindai do Galinditae. Z badan nad pradziejami baltyjskiego
ludu z Pojezierza Mazurskiego, „Barbaricum”, t. 4: 1995, s. 36-56
Oberlander Paul, Hochmeister Friedrich von Sachsen 1498-1510, TL 1: Wahl und Politik bis
zum Tode Konig Johann Albrechts von Polen, Konigsberg 1914
Obt^k Jan, Katedra we Fromborku, Olsztyn 1969
Obl^k Jan, О poczqtkach kapitufy katedralnej na Warmii, „Warminskie Wiadomosci Diece-
zjalne”, R. 16: 1961, nr 5, s. 8-25
Obl^k Jan, Statuty warminskiej kapitufy katedralnej, „Warminskie Wiadomosci Diecezjalne”,
R. 16: 1961, nr 5, s. 45-58
Odoj Romuald, Dzieje Prusow do czasow krzyzackich, KMW, 1970, nr 1 (107),
s.	51-65
Okulicz Jerzy, Osadnictwo ziem pruskich od czasow najdawniejszych do XIII wieku, w: Dzie¬
je Warmii i Mazur w zarysie, t. 1: Od pradziejdw do 1870 roku, red. Jerzy Sikorski, Stanislaw
Szostakowski, Warszawa 1981, s. 8-60
Okulicz-Kozaryn Lucja, Centrum kulturowe z pierwszych wiekow naszej ery и ujscia Wisfy,
„Barbaricum”, t. 2: 1992, s. 137-155
Okulicz-Kozaryn Lucja, Dzieje Prusdw, Wroclaw 1997
Okulicz Lucja, Kultura kurhandw zachodniobaltyjskich we wczesnej epoce zelaza, Wroclaw
-Warszawa-Krakow 1970
Olczyk Aniela, Siec parafialna biskupstwa warminskiego do roku 1525, Lublin 1961
Olinski Piotr, Starogard w dobie sredniowiecza, w: Dzieje Starogardu, t. 1: Historia miasta
do 1920 roku, red. Marian Kallas, Starogard Gdanski 1998, s. 53-80
Olszewicz Boleslaw, Dwie szkicowe тару Pomorza z polowy XV w., „Straznica Zachodnia”,
t.	13: 1937, s. 35-51
Opgenoorth Ernst, Handbuch der Geschichte Ost- und Westpreussens, TL II/l: Von der Tei-
lung bis zum schwedisch-polnischen Krieg 1466-1655, Einzelschriften der Historischen Kommis-
sion fur Ost- und WestpreuBische Landesforschung, Bd. 10, Liineburg 1994
Otr^bski Jan, Jpzyk Prusow i jego dzisiejsze relikty, w: Dzieje Warmii i Mazur w zarysie, t. 1:
Od pradziejdw do 1870 roku, red. Jerzy Sikorski, Stanislaw Szostakowski, Warszawa 1981,
s. 68-71
Pakulski Jan, Jeszcze о zastawie Zlotorii i ziemi dobrzyhskiej Krzyzakom przez Wladyslawa
Opolczyka w latach 1391-1392, „Zapiski Kujawsko-Dobrzynskie”, t. 9: 1995, s. 11-30
Palmeitis Letas, W kwesti identyfikacji j§zyka „Katechizmdw pruskich”, KMW, 2000, nr 3
(229), s. 501-507
Papee Franciszek, Jan Olbracht, Krakow 1936
Paravicini Werner, Die Preussenreisen des europaischen Adels, TL 1, Sigmaringen 1989, TL 2,
Sigmaringen 1995
Paravicini Werner, Zeitenwende. Edelleute aus dem Ordensland Preussen und Livland in
Westeuropa des 15. Jahrhunderts, w: Reich, Regionen und Europa in Mittelalter und Neuzeit. Fest¬
schrift fur Peter Moraw, hrsg. v. Paul-Joachim Heinig, Barbara KrauB, Historische Forschungen,
Bd. 67, Berlin 2000, s. 413-442
Paszkiewicz Henryk, Polityka ruska Kazimierza Wielkiego, Warszawa 1925
Patze Heinrich, Die deutsche bauerliche Gemeinde im Ordensstaat Preuflen, w: DieAnfange
der Landgemeinde und ihr Wesen, Bd. 2, VuF VIII/2, Stuttgart 1964, s. 149-200
Pawel Czaplewski, Kartuzja kaszubska, Gdansk 1966
Pawlowski A. Jan, Stan i potrzeby badan nad wczesnym sredniowieczem Pomezanii, Pogeza-
nii i Warmii, w: Stan i potrzeby badan nad wczesnym sredniowieczem w Polsce, red. Zofia Kur-
natowska, Poznan-Wroclaw-Warszawa 1990, s. 55-69
Pelech Markian, Die Beisteuer der kleineren State an die Hansestadte des Ordenslandes Preu-
Jien im Jahre 1396, „PreuBenland”, Jg. 22: 1984, Nr. 1/2, s. 8-16
Pelech Markian, Die hochmeisterlichen Rate vom Jahre 1412: Ihre Tatigkeit und Bedeutung,
„AltpreuBische Geschlechterkunde”, N.F., Bd. 13: 1982, s. 65-105

Bibliografia
633
Penners Theodor, Untersuchungen iiber die Herkunft der Stadtbewohner im Deutsch-Ordens-
land Preufien bis in die Zeit um 1400, Deutschland und der Osten. Quellen und Forschungen
zur Geschichte ihrer Beziehungen, Bd. 16, Leipzig 1942
Perlbach Max, Prussia scholastica. Die Ost- und Westpreussen auf den mittelalterlichen Uni-
versitaten, Braunsberg 1895
Perlbach Max, Zur Geschichte des altesten Grossgrundbesitzes im Deutschordenslande Preus•
sen. Dietrich v. Dypenow und Dietrich Stange, AM, Bd. 39: 1902, s. 78-124
Piasek Dariusz, Lokalizacja i przemiany grodu w Nowem nad Wislq do polowy XIV w.,
w: Mazowsze, Pomorze, Prusy, red. Btazej Sliwinski, „Gdanskie Studia z Dziejow Sredniowiecza”,
t. 6, Gdansk 2000, s. 147-168
Pilecka Elzbieta, Sredniowieczne Dwory Artusa w Prusach. Swiadectwo ksztaltowania sif
nowej SwiadomoSci mieszczanskiej, Torun 2004
Pilecka Elzbieta, Rzezba „Chrystusa w Grobie” z dawnego koSciota cysterek w Chetmnie,
w: Argumenta, articuli, quaestiones. Studia z historii sztuki Sredniowiecznej, Toruh 1999
Piskorski M. Jan, Kolonizacja wiejska Pomorza Zachodniego w XIII i w poczqtkach XIV
wieku na tie procesow osadniczych w sredniowiecznej Europie, Poznan 1990
Piwonski Henryk, Kult Swi^tych w zabytkach liturgicznych krzyzakdw w Polsce, ABMK, t. 47:
1983, s. 312-362
Plehn Hans, Zur Geschichte der Agrarverfassung von Ost- und Westpreussen, „Forschungen
zur branderburgische und preussische Geschichte”, Bd. 17: 1904, s. 383-466; 18: 1905,
s. 61-122
Pltimicke Richard, Zur landlichen Verfassung des Samlandes unter der Herrschaft des Deut-
schen Or dens, Leipzig 1912
Pociecha K. A. Wladystaw, Geneza holdu pruskiego (1467-1525), Gdynia 1937
Polinski Dariusz, Osadnictwo sredniowieczne w Chelmzy i najblizszej okolicy na podstawie
najnowszych badah archaeologiocznych (1995-1997), w: Studia nad sredniowiecznym osadnictwem
ziemi chelmihskiej, t. 4, red. Wojciech Chudziak, Torun 2002, s. 29^10
Polinski Dariusz, Poinosredniowieczne osadnictwo wiejskie w ziemi chelmihskiej, Torufi 2003
Pollakowna Marzena, Osadnictwo Warmii w okresie krzyzackim, Poznan 1953
Pollakowna Marzena, Zanik ludnoici pruskiej, w: Pomorze Sredniowieczne. Szkice z dziejdw
Pomorza, t. 1, red. Gerard Labuda, Warszawa 1958, s. 160-207
Porazinski Jaroslaw, Chelmza pod wladzq biskupdw chelmihskich (1466-1772), w: Dzieje
Chelmzy, red. Mieczystaw Wojciechowski, Chelmza 1994, s. 47-73
Poschmann Adolf, 600 Jahre Rossel, Rossel 1937
Poschmann Adolf, Das Augustinerkloster in Rossel, ZGAE, Bd. 24: 1930-1932, s. 81-189
Poschmann Brigitte, Bistiimer und Deutscher Orden in Preussen 1243-1525. Untersuchung
zur Verfassungs- und Verwaltungsgeschichte des Ordenslandes, Munster 1962
Pospieszny Kazimierz, Die Architektur des Deutschordenshauses in Preufien als Ausdrucks-
und Herstellungsmittel der Ordensmission und Herscherpolitik, w: Selbstbild und Selbstverstdndnis
der geistlichen Ritter or den, hrsg. v. Roman Czaja, Jurgen Sarnowsky, OMCTH, Bd. XIII, TbruA
2005, s. 227-241
Pospieszny Kazimierz, Typpruski zamku regulamego - idea cesarska?, w: Argumenta, articuli, qu¬
aestiones: studia z historii sztuki Sredniowiecznej: ksi§ga jubileuszowa dedykowana Marianowi Ku-
tznerowi, red. Henryk Dziurla, Anna Btazejewska, Elzbieta Pilecka, Tbrun 1999, s. 361-390
Potkowski Edward, DuchowoSd Krzyzakdw a lektura. Ksi?gozbiory zamkdw krzyzackich w Pru¬
sach, ,,Z badan nad polskimi ksi?gozbiorami historycznymi”, t. 15: 1993, s. 89-110
Potkowski Edward, Johannes Voigt i poczqtki nowoczesnej historiografii Grunwaldu, „Studia
Grunwaldzkie”, t. Ill, Rozprawy i Materialy OSrodka Badah Naukowych im. Wojciecha K$trzyh-
skiego w Olsztynie, nr 136, Olsztyn 1994, s. 33-60
Potkowski Edward, Spirituality and Reading, Book Collections of the Teutonic Order in Prus¬
sia, w: Die Spiritualitdt der Ritterorden im Mittelalter, hrsg. v. Zenon H. Nowak, OMCTH, Bd. VII,
Tbruh 1993, s. 217-329

Blbliografia
Pottel Bruno, Das Domkapitel von Ermland im Mittelalter, Boma-Leipzig 1911
Powierski Jan, Aspekty terytorialne cysterskiej misji w Prusach, w: Cystersi w spoleczehstwie
Europy Srodkowej, red. Andrzej M. Wyrwa, Jozef Dobosz, Poznan 2000, s. 251-270
Powierski Jan, Battowie i ich relacje z Polskq do konca XII wieku (na tie stosunkdw w strefie
baltyckiej), w: idem, Prussica. Artykuty wybrane z lat 1965-1995, t. II, red. Janusz Trupinda, Mal-
bork 2005, s. 599-640
Powierski Jan, Bartlomiej, w: SBPN, t. 1, s. 62-63
Powierski Jan, Bertold z Prabut, w: SBPN, t. 1, s. 95-96
Powierski Jan, Bogini Kurko i niektore aspekty spoleczno-gospodarcze wierzen pruskich, w: Prus¬
sia. Artykuty wybrane z lat 1965-1995,1.1, red. Janusz Trupinda, Malbork 2004, s. 129-149
Powierski Jan, Chronologia stosunkdw pomorsko-krzyzackich w latach 1236-1242, KMW,
1970, nr 2 (108), s. 167-191
Powierski Jan, Chrystian, w: SBPN, t. 1, s. 216-217
Powierski Jan, Dobra ostrowicko-golubskie biskupstwa wtoclawskiego na tie stosunkdw pol-
sko-krzyzackich w latach 1235-1308, Gdansk 1977
Powierski Jan, Dzieje ziemi pastyckiej do schylku XIII w., w: Pastyk. Z dziejow miasta i oko-
lic 1297-1997, red. Jozef Wlodarski, Olsztyn 1997, s. 70-92
Powierski Jan, Fryderyk von Hausen, w: SBPN, t. 1, s. 441-442
Powierski Jan, Henryk Schenk, w: SBPN, t. 2, s. 186-187
Powierski Jan, Herman, w: SBPN, t. 2, s. 193-194
Powierski Jan, Krzyzackie podboje nad Zalewem Wtilanym a Lubeczanie (od zatozenia mia¬
sta Elblqga do pierwszej lokacji miasta Braniewa), w: idem, Prussica. Artykuty wybrane z lat
1965-1995, t. II, red. Janusz Trupinda, Malbork 2005, s. 539-597
Powierski Jan, Na marginesie najnowszych badah nad problemem misji cysterskiej w Prusach
i kwestiq Santyra, KMW, 1968, nr 2 (100), s. 239-261 (= idem, Prussica. Artykuty wybrane z lat
1965-1995, t. I, red. Janusz Trupinda, Malbork 2004, s. 87-115)
Powierski Jan, Nadrowia, w: Prussica. Artykuty wybrane z lat 1965-1995, t. I, red. Janusz
Trupinda, Malbork 2004, s. 81-82
Powierski Jan, Natangia, w: Prussica. Artykuty wybrane z lat 1965-1995, t. I, red. Janusz
Trupinda, Malbork 2004, s. 83-85
Powierski Jan, О poczqtkach miasta Chetmzy i kapituty chetmihskiej (chelmzyhskiej), w: Oj-
czyzna blizsza i dalsza. Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w szeScdziesiqtq rocznicg
urodzin, red. Jacek Chrobaczynski, Andrzej Jureczko, Michal Sliwa, Krakow 1993, s. 101-123
Powierski Jan, Poczqtek walk Krzyzakdw о panowanie nad Zalewem Wi&anym i zalozenie
Elblqga, „Nautologia”, R. 28: 1993, nr 3, s. 2-22 (= idem, Prussica. Artykuty wybrane z lat
1965-1995, t. II, red. Janusz Trupinda, Malbork 2005, s. 477-538)
Powierski Jan, Poczqtki kapituty kolegiackiej w Dobrym Mieicie na tie stosunkdw politycznych,
„Studia Warminskie”, t. 30: 1993, s. 195-252
Powierski Jan, Pogezania, w: Prussica. Artykuty wybrane z lat 1965-1995, t. I, red. Janusz
Trupinda, Malbork 2004, s. 117-118
Powierski Jan, Polityka baltyjska ksiqzqt polskich w potowie XIII w. (koncesje Innocentego IV),
w: Prussica. Artykuty wybrane z lat 1965-1995, t. II, red. Janusz Trupinda, Malbork 2005,
s. 167-193
Powierski Jan, Pomezania, w: Prussica. Artykuty wybrane z lat 1965-1995, t. I, red. Janusz
Trupinda, Malbork 2004, s. 119-121
Powierski Jan, Prusowie, Mazowsze i sprowadzenie Krzyzakdw do Polski, t. I, Malbork
1996
Powierski Jan, Prusowie, Mazowsze i sprowadzenie Krzyzakdw do Polski, t. II, cz. 2, Malbork
2003
Powierski Jan, Rudolf, w: SBPN, t. 4, s. 108-110
Powierski Jan, Sambia, w: Prussica. Artykuty wybrane z lat 1965-1995,1.1, red. Janusz Thi-
pinda, Malbork 2004, s. 151-154

Bibliografia
535
Powierski Jan, Sasinowie, w: Prussica. Artykufy wybrane z lat 1965-1995, t. 1, red. Janusz
TVupinda, Malbork 2004, s. 155-156
Powierski Jan, Skalowia, w: Prussica. Artykufy wybrane z lat 1965-1995, t. I, red. Janusz
TVupinda, Malbork 2004, s. 157-159
Powierski Jan, Sprawa Prus i Jadwiezy w polityce Zakonu Krzyzackiego i ksiqzqt polskich
w okresie po ugodzie wlodawskiej z 4 sierpnia 1257 roku, w: idem, Prussica. Artykufy wybrane
z lat 1965-1995, t. II, red. Janusz TVupinda, Malbork 2005, s. 107-135
Powierski Jan, Stosunki polsko-pruskie do 1230 r. ze szczegdlnym uwzgfydnieniem roli Pomo-
rza Gdanskiego, Torun 1968
Powierski Jan, Studia nad poczqtkami miasta Brodnicy w dwietle trddel pisanych, w: Szkice
Brodnickie, t. 2, red. Kazimierz Gr^zawski, Brodnica 1993, s. 47-135
Powierski Jan, Studia nad strukturq administracyjno-terytorialnq ziemi chetmihskiej i micha-
lowskiej w okresie piastowskim, Warszawa-Poznan 1973
Powierski Jan, Sredniowiecze: Dzieje Gardei, w: Kwidzyn. Z dziejdw miasta i okollc, red.
Wlodzimierz Jackowski, Olsztyn 1982, s. 215-221
Powierski Jan, Sredniowiecze: Dzieje Kwidzyna, w: Kwidzyn. Z dziejdw miasta i okolic, red.
Wlodzimierz Jackowski, Olsztyn 1982, s. 49-82
Powierski Jan, Swiptopelk gdanski i Kazimierz kujawsko-fyczycki w rywalizacji z Zakonem
Krzyzackim о ziemie baltyjskie w latach 1250-polowa 1252, w: Prussica. Artykufy wybrane l lat
1965-1995, t. II, red. Janusz Trupinda, Malbork 2005, s. 269-317
Powierski Jan, W sprawie narz$dzia omego Prusow, KMW, 1973, nr 1-2 (119-120),
s. 3-43
Powierski Jan, Warmia, w: Prussica. Artykufy wybrane z lat 1965-1995,1.1, red. Janusz TVu-
pinda, Malbork 2004, s. 219-223
Powierski Jan, Witland, w: idem, Prussica. Artykufy wybrane z lat 1965-1995,1.1, red. Janusz
Trupinda, Malbork 2004, s. 229-231
Powierski Jan, Wybuch IIpowstania pruskiego a stosunki migdzy zakonem krzyzackim i ksiq-
z^tami polskimi (1260-1261), w: Prussica. Artykufy wybrane z lat 1965-1995, t. II, red. Janusz
Trupinda, Malbork 2005, s. 195-223
Powierski Jan, Zulawa kwidzyhska i jej zaplecze osadniczo-wlasnoiciowe w Pomezanii na
Pojezierzu Ilawskim w sredniowieczu w iwietle zrodel pisanych, w: Osadnictwo nad Dolnq Wistq,
red. Stanislaw Gierszewski, Warszawa 1989, s. 73-161 (= idem, Prussica. Artykufy wybrane z lat
1965-1995, t. II, red. Janusz Trupinda, Malbork 2005, s. 397-475)
Powierski Jan, Okulicz Jerzy, Wiskiauten, SSS, t. VI, cz. 2, s. 484-486
Powierski Jan, Sliwinski Btazej, Teodoryk (Dytrych) Stango, w: Ludzie pomorskiego tirednio-
wiecza. Szkice biograficzne, red. Krystyna Skrzypkowska-Lutowicz, Gdansk 1981, s. 149-153
Prochaska Antoni, Dzieje Witolda w. ksi^cia Litwy, Wilno 1914
Przekop Edmund, Archiprezbiter, w: EK, t. 1, Lublin 1985, kol. 875-876
Przekop Edmund, Powstanie i organizacja prawna kapitufy kolegiackiej w Dobrym Miefcie
do roku 1429, „Studia Warminskie”, t. 6: 1969, s. 26-31
Przybylko Marian, Urzqd dziekana w rozwoju historycznym, „Prawo Kanoniczne”, R. 5:1962,
s. 79-113
Pszczolkowska Z. Lidia, Henryk Kalow, w: SBPN, t. 2, s. 339
Ptak Jan, Wojskowoid dredniowiecznej Warmii, Rozprawy i Materialy O&rodka Badaft Na-
ukowych im. Wojciecha K^trzytiskiego w Olsztynie, nr 172, Olsztyn 1997
Radziminski Andrzej, Biskupstwa panstwa krzyzackiego w Prusach XIII-XV wieku. Z dziejdw
organizacji koicielnej i duchowiehstwa, Tbrun 1999
Radziminski Andrzej, Der Deutsche Orden und die Bischdfe und Domkapitel in Preussen,
w: Ritterorden und Kirche im Mittelalter, hrsg. v. Zenon H, Nowak, OMCTH, Bd. IX, Tbrurt
1997, s. 41-59
Radziminski Andrzej, Duchowiehstwo kapitul katedralnych w Polsce XIV i XV w. na tie po-
rdwnawczym. Studium nad rekrutacjq i drogami awansu, Tbruh 1995

536
Bibliografia
Radziminski Andrzej, Fundacja i inkorporacja kapituty katedralnej w Chelmzy orazzalama-
nie si§ misji dominikahskiej w Prusach, ZH, t. 56: 1991, s. 7-24
Radziminski Andrzej, Kirche und Geistlichkeit im Ordensstaat in Preussen um die Wende
von 14. bis 15. Jahrhundert, w: Der Deutsche Orden in der Zeit der Kalmarer Union 1397-1521,
hrsg. v. Zenon H. Nowak, OMCTH, Bd. X, Torun 1999, s. 151-167
Radziminski Andrzej, Koscidl wpahstwie zakonu krzyzackiego w Prusach 1243-1525. Orga-
nizacja - uposazenie - ustawodawstwo - duchowiehstwo - wiemi, Malbork 2006
Radziminski Andrzej, Kwidzyn w fredniowieczu, w: Kwidzyn. Dzieje miasta, 1.1, red. Krzysz¬
tof Mikulski, Justyna Liguz, Kwidzyn 2004, s. 55-90
Radziminski Andrzej, Nowe Miasto Lubawskie w fredniowieczu, w: Nowe Miasto Lubawskie.
Zarys dziejdw, red. Mieczyslaw Wojciechowski, Nowe Miasto 1992, s. 27-60
Radziminski Andrzej, Pigtnastowieczny formularz z Uppsali jako zrddlo do badania Koscio-
la w pahstwie zakonu krzyzackiego w Prusach, w: Aetas media aetas modema. Studia ofiarowane
profesorowi Henrykowi Samsonowiczowi w siedemdziesiqtq rocznicg urodzin, red. Halina Mani-
kowska, Agnieszka Bartoszewicz, Wojciech Fatkowski, Warszawa 2000, s. 231-246
Radziminski Andrzej, Podziaty koscielne, w: Pahstwo zakonu krzyzackiego w Prusach. Podzia-
ty administracyjne i koscielne w XIII-XVI wieku, red. Zenon H. Nowak, Torun 2000, s. 67-80
Radziminski Andrzej, Powstanie i organizacja sredniowiecznej kapituty katedralnej w Chelm¬
zy, w: Szkice regionalne. Zapiski chelmzyhskie, red. Kazimierz Wajda, Dariusz Polinski, Torun
2003, s. 51-80
Radziminski Andrzej, Rachunki plebana kosciola parafialnego Swi^tych Jandw w Starym
Miescie Toruniu z lat 1445-1446, „Roczniki Historyczne”, R. 69: 2003, s. 167-187
Radziminski Andrzej, Synodalstatuten im Deutschordensland Preussen, w: Partikularsynoden
im spaten Mittelalter, hrsg. v. Nathalie Kruppa, Leszek Zygner, Veroffentlichungen des Max-
-Planck-Instituts fur Geschichte, Bd. 219, Studien zur Germania Sacra, Bd. 29, Gottingen 2006,
s. 157-176
Radziminski Andrzej, Wokdl poczqtkdw diecezji chelmihskiej, ZH, t. 61: 1996, z. 2-3,
s. 7-19
Radziminski Andrzej, Z dziejdw ksztaltowania i organizacji kapitul krzyzackich. Inkorporacje
pruskich kapitul katedralnych do zakonu krzyzackiego, w: Zakon krzyzacki a spoleczehstwo pah-
stwa w Prusach, red. Zenon H. Nowak, Torun 1995, s. 123-136
Rediger Franz, Der Zwist des Bischofs Johannes Clare von Samland mit dem Deutschorden
(1321-1322), Greifswald 1907
Reglinski Andrzej, Zmiany wielkich dostojnikdw krzyzackich w latach 1309-1315, w: Ludzie,
wtadza, posiadloici, red. Jan Powierski, Blazej Sliwinski, Gdanskie Studia z dziejow sredniowie-
cza, nr 1, Gdansk 1994, s. 191-216
Reh Paul, Das Verhaltnis des deutschen Ordens zu den preussischen Bischofen im 13. Jahr¬
hundert, ZWGV, H. 35: 1896, s. 35-155
Reinecke Heindrich, Bevolkerungsprobleme der Hansestadte, HGB1, Bd. 70: 1951, s. 1-33
Riel Klaus, Die Siedlungstatigkeit des Deutschen Ordens in Preufien in der Zeit von 1410-1466,
AF, Jg. 14: 1937, s. 224-267
Riis Thomas, Die preufiischen Stadte und Danemark im 14. Jahrhundert, w: Die preufiische
Hansestadte und ihre Stellung im Nord- und Ostseeraum des Mittelalters, hrsg. v. Zenon H. Nowak,
Janusz Tandecki, Torun 1998, s. 133-152
Rogadevskij L. Alexander, Kulmskaja gramota - pamjatnik prava Prussii XIII v., St.-Peter-
burg 2002
Rogalski Bogumit, Dzieje miasta do XVIII wieku oraz rozwdj przestrzenny, w: Dzieje Kowa-
lewa Pomorskiego: praca zbiorowa, wyd. Jerzy Danielewicz, Bydgoszcz 1986, s. 14-111
Rohrich Viktor, Die Besiedlung des Ermlandes mit besonderer Beriicksichtigung der Herkunft
der Siedler, ZGAE, Bd. 22: 1926, s. 256-279
Rtihrich Viktor, Die Kolonisation des Ermlandes, ZGAE, Bd. 13: 1900, s. 742-980; Bd. 14:
1903, s. 611-709; Bd. 19: 1916, s. 173-306

Bibliografia
637
Roman Magdalena, Osadnictwo i stosunki wlasnofciowe w Pomezanii biskupiej od korica
XIII dopolowy XVж, ZH, t. 37: 1972, z. 1, s. 25-53
Roth Werner, Die Dominikaner und Franziskaner im Deutsch-Ordensland Preussen bis zum
Jahre 1466, Konigsberg 1918
Rousselle Martin, Das Siedlungswerk des Deutschen Ordens im Lande Gerdauen, AF, Jg. 6:
1929, s. 220-255
Rousselle Martin, Die Besiedlung des Kreises Preufiisch-Eylau in der Ordenszeit, AF Jg. 3:
1926, H. 2, s. 5-44
Rowell C. Stephan, Lithuania ascending. A pagan empire within east-central Europe
1295-1345, Cambrige 1994
Rozenkranz Edwin, Prawo lubeckie w Elblqgu od XIII do XVI wieku, „Rocznik Gdahski”,
t. 51: 1991, z. 1, s. 5-33
Rozenkranz Edwin, Poczatki i ustrdj miast Pomorza Gdanskiego do schylku XIV stulecla,
Gdansk 1962
Rozynkowski Waldemar, Omnes Sancti et Sanctae Dei. Studium nad kultem iwiftych w die-
cezjach pruskich pahstwa zakonu krzyzackiego, Malbork 2006
Rozynkowski Waldemar, Powstanie i rozwoj sieci parafialnej w diecezji chelmitiskiej w cza■
sach panowania zakonu krzyzackiego, Torun 2000
Rozynkowski Waldemar, Uwagi о poczqtkach organizacji archiprezbiteralnej (dekanalnej) na
terenie diecezji chelminskiej, „Studia Pelplinskie”, t. 27: 1998, s. 315-319
Rozynkowski Waldemar, Wielkott uposazenia w ziemi$ iredniowiecznych kotcioldw para-
fialnych w diecezji chelminskiej, AUNC, Historia, z. 30 (Gospodarka - spoleczehstwo - ustrdj.
Studia dedykowane Profesorowi Stefanowi Cackowskiemu w siedemdziesiqtq rocznicf urodzin
i czterdziestq piqtq rocznicp pracy naukowej), Torun 1997, s. 17-28
Ruhle Siegfried, Die Stadt Hela im Mittelalter, ZWGV, Bd. 69: 1929, s. 120-132
Rundstedt Hans-Gerd von, Die Hanse und der Deutsche Orden in Preufien bis zur Schlacht
bei Tannenberg (1410), Weimar 1937
Saborowski Ewald, Besiedlung und Nationalitatenverhaltnisse des Hauptamtes Ortelsburg
(zur Zeit der Herrschaft des Deutschordens), „Masovia”, Bd. 30: 1925, s. 97-176
Sach Maike, Hochmeister und Grofifurst. Die Beziehungen zwischen dem Deutschen Orden
in Preussen und dem Moskauer Staat um die Wende zur Neuzeit, Quellen und Studien zur Ge-
schichte des ostlichen Europa, Bd. 62, Stuttgart 2002
Sahm Wilhelm, Geschichte der Stadt Friedland in Ostpreufien, Konigsberg 1913 (reprint:
Wolfsburg 1984)
Salys Antanas, Die iemaitischen Mundarten, Tl. I: Geschichte des zemaitischen Sprachgebletsy
Kaunas 1930
Samsonowicz Henryk, Der Deutsche Orden als Wirtschaftsmacht des Ostseeraumes, w: Zur
Wirtschaftsentwicklung des Deutschen Ordens im Mittelalter, hrsg. v. Udo Arnold, QSGDO,
Bd. 38, Marburg, s. 103-112
Samsonowicz Henryk, Der Deutsche Orden und die Hanse, w: Die geistlichen Ritterorden
Europas, hrsg. v. Joseph Fleckenstein, Manfred Hellmann, VuF, Bd. XXVI, Sigmaringen 1980,
s. 317-328
Samsonowicz Henryk, Geografia powiqzah rodzinnych patrycjatu gdanskiego w fredniowieczu,
w: Venerabiles nobiles et honesti. Studia z dziejdw spoleczehstwa Polski fredniowiecznej: prace
ofiarowane profesorowi Januszowi Bieniakowi w siedemdziesiqtq rocznicf urodzin i czterdziesto-
pifciolecie pracy naukowej, red. Andrzej Radziminski, Anna Supruniuk, Jan Wroniszewski, Tbrurt
1997, s. 319-325
Samsonowicz Henryk, Kleinstddte im Deutschordensstaat Preufien, w: Stadt und Orden. Das
Verhdltnis des Deutschen Ordens zu den Stddten in Livland, Preufien und im Deutschen Reich,
QSGDO, Bd. 44, hrsg. v. Udo Arnold, Marburg 1993, s. 143-154
Samsonowicz Henryk, Lubeczanie a ziemie Polski wXIII ж, AUNC, Historia, z. 21, Tbruft
1990, s. 143-153

538
Bibliografia
Samsonowicz Henryk, Tio gospodarcze wydarzen 1308 roku na Pomorzu Gdanskim, PH,
t. 56: 1965, s. 202-219
Samsonowicz Henryk, Zagadnienia demografii historycznej regionu Hanzy w XFV-XV w.,
ZH, t. 28: 1963, z. 4, s. 523-554
Sarnowsky Jurgen, Das virtuelle Preufiische Urkundenbuch - neue Wege der Kooperation fiir
Internet-Editionen, BGW, Nr. 19: 2004, s. 257-266
Sarnowsky Jurgen, Die Quellen zur Geschichte des Deutschen Ordens in Preufien, w: Edition
deutschsprachiger Quellen aus dem Ostseeraum (14-16. Jahrhundert), hrsg. v. Matthias Thumser,
Janusz Tandecki, Dieter Heckmann, Torun 2001, s. 171-199
Sarnowsky Jurgen, Die standische Kritik am Deutschen Orden in der ersten Halfte des 15.
Jahrhunderts, w: Das Preussenland als Forschungsaufgabe. Eine europaische Region in ihren ge-
schichtlichen Beziigen. Festschrift fur Udo Arnold zum 60. Geburtstag gewidmet von den Mitglie-
dem der Historischen {Commission fiir ost- und westpreufiische Landesforschung, hrsg. v. Bemhart
Jahnig, Georg Michels, Luneburg 2000, s. 403-422
Sarnowsky Jurgen, Die wirtschaftliche Lage der Pfarreien im Deutschordensland Preussen.
Das Beispiel der Vikarie zu Muhlhausen, w: Vera Lex Historiae. Studien zu mittelalterlichen Quel¬
len. Festschrift fur Dietrich Kurze zu seinem 65. Geburtstag am 1. Januar 1993, hrsg. v. Stuart
Jenks, idem, Marie-Luise Laudage, Koln 1993, s. 373^120
Sarnowsky Jurgen, Die Wirtschftsfuhrung des Deutschen Ordens in Preufien (1382-1454),
Koln-Wien 1993
Sarnowsky Jurgen, Ein Schuldbuch der Komturei von Brandenburg aus dem Anfang des 15.
Jahrhunderts, w: Prusy - Polska - Europa. Studia z dziejow sredniowiecza i czasdw nowozytnych,
red. Andrzej Radziminski, Janusz Tandecki, Torun 1999, s. 249-275
Sarnowsky Jurgen, „Land und Stadte”. Ansatzen zu einer Sozial- und Wirtschaftsgeschichte
Preufiens im 14. und 15. Jahrhundert, BGW, Nr. 15: 1997, s. 27-48
Sarnowsky Jurgen, Zolle und Steuem im Ordensland Preufien (1403-1454), w: Zakon krzy-
zacki a spoleczehstwo pahstwa w Prusach, red. Zenon H. Nowak, Torun 1995, s. 67-87
Schlegelberger Heinz, Studien iiber die Verwaltungsorganisation des Bistums Samland
im Mittelalter, w: Die Domkapitel des Deutschen Ordens in Preussen und Livland, hrsg. v. Radoslaw Bis-
kup, Mario Glauert, Munster 2004, s. 85-145 (opublikowana wersja pracy doktorskiej z 1922 r.)
Schliep, Darstellung der Deich- und Entwasserungsanlagen in den Werdem und Niederungen
der Weichsel und Nogat, Marienburger und Elbinger Kreis, w: Carl Parey, Marienburger Kreis,
Danzig 1864, s. 61-292
Schmauch Hans, Besiedlung und Bevolkerung des siXdlichen Ermlandes, „Prussia”, H. 30:
1932, s. 142-165
Schmauch Hans, Die Besetzung der BistiXmer im Deutschordensstaate (bis zum Jahre 1410),
ZGAE, Bd. 20: 1917-1919, s. 643-752; Bd. 21: 1920-1923, s. 1-102
Schmauch Hans, Die kirchenrechtliche Stellung der Diozese Ermland, AF, Jg. 15: 1938,
s. 241-268
Schmauch Hans, Die Verwaltung des katholischen Anteils der Diozese Pomesanien durch den
Culmer Bischof, MWGV, Jg. 35: 1936, s. 112-123
Schmauch Hans, Heinrich Sorbom, w: APB, Bd. I, s. 261
Schmauch Hans, Reinhard von Sayn, w: APB, Bd. II, s. 595
Schmauch Hans, Samland, w: LTK, Bd. 9, Freiburg 1986, kol. 297-298
Schmid P. Wolfgang, 4isterc, w: RGA, Bd. I, Berlin-NewYork 1973, s. 116-118
Schneider Philipp, Die bischoflichen Domkapitel, ihre Entwicklung und rechtliche Stellung
im Organismus der Kirche, Mainz 1885
Schnippel Emil, Der Verrat von Osterode (1410), OG, H. 5: 1903, s. 94-97
Schnippel Emil, Die grossen Verleihungen im Lande Sassen, OG, H. 10:1908, s. 68-88; H. 14:
1912, s. 575-593
Schnippel Emil, Ein Landgerichtsurteil aus dem 14. Jahrhundert, AM, Bd. 52: 1916,
s. 141-158

Bibliografia
539
Schnippel Emil, Siedlungsgeographie des Osterodischen Gebietes, AF, Jg. 5: 1928, s. 5-44
Scholz Klaus, Beitrage zur Personengeschichte des Deutschen Ordens in der ersten Hdlfte des
14. Jahrhunderts. Untersuchungen zur Herkunft livlandischer und preufiischer Deutschordensbrii-
dem, Munster 1971
Schreiner Klaus, Maria - Jungfrau, Mutter, Herrscherin, Munchen 21996
Schreiner Klaus, Maria Patrona. La sainte Vierge comme figure symbolique des villes, tetri*
toires et nations й la fin du Moyen Age et au dёbut des temps modemes, w: Identitd regionale et
conscience nationale en France et en Allemagne du Moyen Age a Tepoque modeme, hrsg. v. Rei¬
ner Babel, Jean-Marie Moeglin, Beihefte der Francia, H. 39, Sigmaringen 1997, s. 218-231
Schulz Knut, Handwerkerwanderungen und Neubtirger im Spatmittelalter, w: Neubiirger im spd-
ten Mittelalter. Migration undAustausch in der Stadtelandschaft des alten Reiches (1250-1550), hrsg.
v. Reiner Ch. Schwinges, „Zeitschrift fur historische Forschung”, Bh. 30, Berlin 2002, s. 448-454
Schulz Knut, Identitat im Handwerk des spatmittelalterlichen Thom, w: Stdndische und reli¬
giose Identitaten in Mittelalter und fruher Neuzeit, hrsg. v. Stefan Kwiatkowski, Janusz Maitek,
Torun 1998, s. 131-146
Schwartz Philipp, liber die Wahlen der livlandischen Ordensmeister, „Mittheilungen aue dam
Gebiete der Geschichte Liv-, Est-, Kurlands”, Bd. 13: 1886, s. 453-468
Seeberg-Elverfeldt Roland, Der Verlauf der Besiedlung des Ostpreufien Amtes Johannlsbutf
bis 1818, AF, Jg. 11: 1934, s. 39-62
Seifert Dieter, Kompagnons und Konkurenten. Holland und die Hanse im spdten Mittelalter,
Quellen und Darstellungen zur hansischen Geschichte, N.F., Bd. 43, Koln-Weinar-Wien 1997
Sembritzki Johannes, Geschichte der Koniglich Preussischen See- und Handelsstadt Me met,
Memel 1900
Sembritzki Johannes, Bittens Artur, Geschichte des Kreises Heydekrug, Memel 1920
Semrau Arthur, Die Herkunft der Elbinger Bevolkerung von der GriXndung der Stadt bis 1353,
MCV, H. 32: 1924, s. 9-62
Semrau Arthur, Die Organe der Stadtgemeinde nach kulmischem Rechte im 13. Jahrhundert,
MCV, H. 29: 1921, s. 1-26
Semrau Arthur, Die Orten und Fluren in ehemaligem Gebiet Stuhm und Waldamt Bonhof,
MCV, H. 36: 1928, s. 1-222
Semrau Arthur, Die Siedlungen im Kammeramt Fischau (Komturei Christburg) im Mittelal¬
ter, MCV, H. 44: 1936, s. 1-154
Semrau Arthur, Die Siedlungen im Kammeramt Kerpau (spater Liebemiihl) - Komturei
Christburg - im Mittelalter, MVC, H. 43: 1935, s. 1-141
Semrau Arthur, Die Siedlungen im Kammeramt Neimen (Komturei Christburg) im Mittelal¬
ter, MCV, H. 42: 1934, s. 1-113
Semrau Arthur, Die Siedlungen im Kammeramt Preufiischmarkt (Komturei Christburg) im
Mittelalter, MCV, H. 40: 1932, s. 1-109
Semrau Arthur, Johannes Lankau, der Neugriinder von Memel, ah Diener zweier Hochmei-
ster, MCV, H. 39: 1931, s. 177-183
Semrau Arthur, Zur Geschichte des Mtihlenregals im Deutschordenslande, MCV, H. 37:1929,
s. 1-10
Siegmund Paul, Deutsche Siedlungstatigkeit der samlandischen Bischdfe und Domkapitel
vomehmlich im 14. Jahrhundert, AF, Jg. 5: 1928, s. 262-303
Sielmann Artur, Die Verwaltung des Haupthauses Marienburg in der Zeit um 1400, ZWGV,
H. 61: 1921, s. 1-101
Sieradzan Wieslaw, Sqsiedztwo mazowiecko-krzyzackie w okresie przemian politycznych w Eu¬
ropie Srodkowo-Wschodniej w latach 1411-1466, Tbruti 1999
Sieradzan Wieslaw, Spory graniczne mifdzy Mazowszem a zakonem krzyzaddm w XIV i pierw-
szej polowie XV wieku, KMW, 1996, 3 (213), s. 347-367
Sikora Franciszek, Z dziejdw klasztoru oliwskiego w XII-XV w., ZH, t. 42: 1977, z. 4,
s. 99-108

540
Bibliografia
Sikorski A. Dariusz, Uwagi о strukturze spolecznej Prusdw we wczesnym fredniowieczu, ZH,
t. 69: 2004, z. 4, s. 453-472
Sikorski A. Dariusz, Przywilej kruszwicki. Studium z wczesnych dziejdw zakonu niemieckiego
w Prusach, Warszawa 2001
Simenas Voldemaras, Die Wildnis und baltische Stammegrenzen, „Archeologia Baltica”,
vol. 1: 1995, s. 189-203
Simson Paul, Geschichte der Stadt Danzig, Bd. IV: Urkunden bis 1626, nr 82, Danzig 1918
Skibinski Szcz^sny, Jeszcze raz w kwestii genezy regulamego zamku krzyzakiego, w: Sztuka
Prus XIII-XVIII wiekuy red. Agnieszka Bojarska, Torun 1994, s. 27-36
Skibinski Szcz^sny, Kaplica na Zamku Wysokim w Malborku, Poznan 1982
Skrzypek Jozef, Bitwa nad rzekq Swigtq. Studium historyczno-wojskowe, „Przegl^d Histo-
ryczno-Wojskowy”, t. 10: 1938, s. 29-58
Slupecki P Leszek, Wyrocznie i wrdzby poganskich Skandynawdw. Studium do dziejdw idei
przeznaczenia и ludow indoeuropejskich, Warszawa 1998
Smoczynski Wojciech, Jpzyki baityckie, w: Jpzyki indoeuropejskie, red. Leszek Bednarczuk,
t. II, Warszawa 1988, s. 817-905
Smolinski Marek, Kalatrawensi w Tymawie na Pomorzu Gdahskim. Idea sprowadzenia za¬
konu nad Morze Baityckie, w: Mieszczanie, wasale, zakonnicy, red. Btazej Sliwinski, „Gdanskie
Studia z dziejow sredniowiecza”, nr 10, Malbork 2004, s. 205-243
Smolinsld Marek, Polityka zachodnia ksipcia gdahsko-pomorskiego Swigtopelka, Gdansk 2000
Smolinski Marek, Sytuacja na pograniczu askahsko-meklemburskim w II polowie XIII w.
i naprzelomie XIIUXIV w. Najazd Brandenburgii na Pomorze Slawinskie w 1306 к, w: Mazowsze,
Pomorzey Prusy, red. Blazej Sliwinski, „Gdanskie Studia z Dziejow Sredniowiecza”, t. 6, Gdansk
2000, s. 181-234
Sperka Jerzy, Wojny Wladyslawa Jagielty z ksigciem opolskim Wladyslawem (1391-1396),
Cieszyn 2003
Spiez A. Jan, Cystersi a dominikanie w XIII wieku, czyli о wspdlpracy i rywalizacji mipdzy
zakonami, w: Cystersi w spoleczenstwie Europy Srodkowej, red. Andrzej M. Wyrwa, Jozef Dobosz,
Poznan 2000, s. 754-781
Srokowski Stanislaw, Prusy Wschodnie. Studium geograficzne, gospodarcze i spoleczne,
Gdansk-Bydgoszcz-Torun 1945
Starnawska Maria, Migdzy Jerozolimq a Lukowem. Zakony krzyzowe na ziemiach polskich
w sredniowieczu, Warszawa 1999
Steffen Heinrich, Das landliche Krugwesen im Deutschordensstaate. Ein Beitrag zur Kultur-
geschichte Altpreufiens, ZWGV, H. 56: 1916, s. 219-245
Steffen Heinrich, Das landliche Mtihlwesen im Deutschordenslande, ZWGV, H. 58: 1918,
s.	71-92
Stein Robert, Die Umwandlung der Agratverfassung Ostpreufiens durch die Reformen des 19.
Jahrhunderts, Konigsberg 1918
Stengel E. Edmund, Hochmeiser und Reich. Die Grundlagen der staatsrechtlichen Stellung
des Deutschenordenslandes, ZRG GA, Bd. 58: 1938, s. 178-213
Stopka Krzysztof, Misja wewngtrzna na Litwie w czasach Mendoga a zagadnienie autorstwa
„Descriptions terrarum ”, „Nasza Przesztosc”, t. 68: 1987, s. 247-262
Stopka Krzysztof, Proby chrystianizacji Litwy w latach 1248-1263, „Analecta Cracoviensia”,
t.	19: 1987, s. 3-68
Strzelczyk Jerzy, Goci - rzeczywistosc i legenda, Warszawa 1984
Suchocki Jerzy, Mitologia baltyjska, Warszawa 1991
Suchodolska Ewa, Dzieje polityczne (polowa XIII-polowa XIV w.), w: Dzieje Mazowsza do
1526 roku, red. Aleksander Gieysztor, Henryk Samsonowicz, Warszawa 1994, s. 177-212
Supruniuk Anna, U kresu wypraw krzyzowych. Udzial rycerzy i stronnikdw mazowieckich
w krzyzackich rejzach na Litwg na podstawie XlV-wiecznych herbarzy, „Teki Historyczne”, t. 21:
1994-1995, s. 52-83; po: Suchodolska Ewa, Dzieje...

Bibliografia
B41
Swiezawski Aleksander, Rawskie Ksi?stwo Piastdw Mazowieckich 1313-1462. Dzieje poll-
tyczne, Lodi 1975
Szawtowski Zenon, Rola BrzeScia Kujawskiego w upadku wladzy PrzemySliddw w Polsce,
„Zapiski Kujawsko-Dobrzynskie”, Seria A, Historia, 1978, s. 49-62
Szczur Stanisiaw, Traktat pokojowy Kazimierza Wielkiego z Zakonem Krzyzackim z 1343 r.%
ZH, t. 56: 1991, z. 4, s. 3-44
Szorc Alojzy, Dominium warmihskie 1243-1772. Przywilej i prawo chelmihskie na tie ustrv-
ju Warmii, „Rozprawy i Materialy Osrodka Badan Naukowych im. Wojciecha K?trzytiskiego
w Olsztynie”, nr 112, Olsztyn 1990
Szorc Alojzy, Dzieje diecezji warmihskiej (1243-1991), Olsztyn 1991
Szorc Alojzy, Wilkierze warminskie, „Studia Warminskie”, t. 21: 1984 (druk: 1988), S. 5-75
Szulist Wladyslaw, Ptzeszlotf obecnych obszardw diecezji pelplinskiej do 1772 r., Pclplin 2000
Szweda Adam, Wielkopolscy gwaranci pokoju brzeskiego z 1435 r., „Roczniki Historyczne",
R. 67: 2001, s. 197-213
Szybkowski Sobiestaw, Nowe zrodla do dziejow polsko-krzyzackich rokowati w Brzeidu Ku-
jawskim w grudniu 1435 roku, „Ziemia Kujawska”, t. 16: 2003, s. 79-102
Slaski Kazimierz, Kontakty Prusdw z innymi ludami w czasach przedkrzyzackich (VU~X1II ж),
w: Dzieje Warmii i Mazur w zarysie, t. 1: Od pradziejow do 1870 roku, red. Jerzy Sikonki, Stint*
slaw Szostakowski, Warszawa 1981, s. 72-78
Sliwinski Blazej, Piotr Heselecht z Leszcza, w: SBPN, t. 3, s. 421-422
Sliwinski Blazej, Pomorze Wschodnie w okresie rzqddw ksigcia polskiego Wladyslawa Lokiifr
ka w latach 1306-1309, Gdansk 2003
Sredniowieczne zamki Polski Pdlnocnej. Wybdr materialow z sesji, 15-17 wrzefnia 1977 r,f
red. Antoni Pawlowski, Gdansk 1983
Tandecki Janusz, Die Tagfahrten der preufiischen Hansestadte bis 1454, w: Die preufiischen
Hansestadte und ihre Stellung im Nord- und Ostseeraum des Mittelalters, hrsg. v. Zenon H. Nowak,
idem, Torun 1998, s. 25-34
Tandecki Janusz, Obywatele miastpruskich w zakonie krzyzackim, w: Zakon krzyzacki a spo•
leczenstwo panstwa w Prusach, red. Zenon H. Nowak, Torun 1995, s. 35-50
Tandecki Janusz, Pozazawodowe funkcje i powinnosci korporacji rzemietfniczych w miastach
Prus Krzyzackich i Krdlewskich w XIV-XVIII wieku, ZH, t. 60: 1995, z. 1, s. 7-22
Tandecki Janusz, Soziale Beziehungen zwischen dem Burgertum und dem Deutschen Orden
in Preufien, w: Ritterorden und Region - politische, soziale und wirtschaftliche Verbindungen im
Mittelalter, hrsg. v. Zenon H. Nowak, OMCTH, Bd. VIII, Torun 1995, s. 125-139
Tandecki Janusz, Stand und Bedilrfnisse der Quelleneditionen zur Geschichte Preufiens im
Mittelalter und an der Schwele der Neuzeit, w: Edition deutschsprachiger Quellen aus dem Ostsee¬
raum (14.-16. Jahrhundert), hrsg. v. Matthias Thumser, Janusz Tandecki, Dieter Heckmann,
Torun 2001, s. 201-212
Tandecki Janusz, Struktury administracyjne i spoleczne oraz formy zycia w wielkich miastach
Prus Krzyzackich i Krdlewskich w fredniowieczu i na progu czasdw nowozytnych, Toruft 2002
Tandecki Janusz, Sredniowieczne ksiggi wielkich miast pruskich jako irddla historyczne i za-
bytki kultury mieszczanskiej (organizacja wladz, zachowane archiwalia, dzialalnoid kancelarii),
Warszawa-Torun 1990
Tandecki Janusz, Zalozenie i poczqtki klasztoru franciszkandw torunskich w XII1-X1V ж,
ZH, t. 54: 1989, z. 4, s. 7-22
Tandecki Janusz, trddla do dziejdw miast pomorskich do konca XVIII wieku, w: Stan badati
i potrzeby edtycji irddlowych dla historii Pomorza i innych krajdw poludniowej strefy baltyckiej, red.
Marian Biskup, Toruti 1995, s. 51-68
Thrgowski Michal, Ksztaltowanie si$ ziemskiej wlasnoici szlacheckiej na Pomorzu Gdahskim
w XIII-XVI w., Tbrurt 2007 (mps rozpr. dokt. w Archiwum UMK)
Tkrgowski Michal, Zasady wymiaru powinnosci wojskowych z ddbr rycerskich w komturstwie
gdahskim w X1V-XV wieku. RDSiG, t. 64: 2004, s. 171-201

642
Bibliografta
Tbmplin Karl, Ehemalige Beutnerwirtschaft, w: Unsere masurische Heimat: Sensburg. Zum
hundertjahrigen Bestehen des Kreises Sensburg, hrsg. v. idem, Sensburg 4918, s. 466-468
T^gowski Jan, Zagadnienie wladzy w Wielkim Ksigstwie Litewskim w okresie mi§dzy uniq
krewskq a zgonem Skirgielty (1385-1394), ZH, t. 66: 2001, z. 4, s. 431-441
Thielen G. Peter, Die Verwaltung des Ordensstaates Preussen vomehmlich im 15. Jahrhun-
dert, Koln-Graz 1965
Thumser Matthias, Eine neue Aufgabe im Heidenkampf. Plane mit dem Deutschen Orden
als Vorposten gegen die Tiirken, w: Europa und die Ttirken in der Renaissance, hrsg. v. Bodo
Guthmiiller, Wilhelm Kiihlmann, Tubingen 2000, s. 139-176
Thumser Matthias, Schriftlichkeit in der Spatzeit der preufiischen Deutschordensherrschaft.
Kanzleitatigkeit und Aufzeichnungen des hochmeisterlichen Sekraters Liborius Naker (f 1502/1503),
w: Schriftkultur und Landesgeschichte. Studium zur sUdlichen Ostseeraum vom 12. bis zum 16.
Jahrhundert, hrsg. v. idem, Koln-Weimar-Wien 1997, s. 155-218
Toeppen Max, Beitrage zur Geschichte des Weichseldeltas, Danzig 1894
Toeppen Max, Die Niederung bei Marienwerder. Eine historisch-chorographische Untsersuchung
mit besonderer RUcksicht auf Weichselburg und Zantir, AM, Bd. 10: 1873, s. 219-253, 307-337
Toeppen Max, Die Theilung der Diozese Ermland zwischen dem Deutschen Orden und dem
ermlandischen Bischofe, AM, Bd. 3: 1866, s. 630-648
Toeppen Max, Die Zins-Verfassung Preufiens unter der Herrschaft des deutschen Or dens,
„Zeitschrift fur PreuBische Geschichte und Landeskunde”, Bd. 4: 1867, s. 207-232, 345-367,
611-627, 742-761
Toeppen Max, Excurs Uber die Verschreibungen des Ordens fur Stammpreussen im 13. Jahr¬
hundert, w: SRP, Bd. I, Leipzig 1861, s. 254-269
Toeppen Max, Geschichte Masurens, Danzig 1870 (reprint: Aalen 1979)
Toeppen Max, Niederung bei Marienwerder. Eine historisch-chorographische Untersuchung
mit besonderer RUcksicht auf Weichselburg und Zantir, AM, Bd. 10: 1873, s. 219-253
Torbus Tomasz, Die Konventsburgen im Deutschordensstaat Preussen, Schriften des Bundes-
instituts fiir Ostdeutsche Kultur und Geschichte, Bd. 11, Miinchen 1998
Trautmann Reinhold, Die altpreussischen Personnamen, Gottingen 1974
Trautmann Reinhold, Die altpreussischen Sprachdenkmaler, Gottingen 1911
Trawkowski Stanislaw, Zreb, w: SSS, t. VII, s. 202-207
Trupinda Janusz, Ideologia krucjatowa w kronice Piotra z Dusburga, Gdansk 1999
Trupinda Janusz, Sredniowieczne dzieje i wystrdj kapitularza, w: Malborski kapitularz. Dzieje
- wyposazenie - konserwacja, red. idem, Malbork 2004, s. 29-51
Tymieniecki Kazimierz, Proces polsko-krzyzacki z lat 1320-1321, PH, t. 21: 1918,
s. 77-148
Tyszkiewicz Jan, Mazowsze pdlnocno-wschodnie we wczesnym sredniowieczu, Warszawa 1974
Tyszkiewicz Jan, Srodowisko naturalne i antroporegiony dorzecza Narwi przed 1000 lat, Wro-
ciaw-Warszawa-Krakow-Gdansk 1975
Udolph Jurgen, Pruzzen, w: RGA, Bd. XXIII, s. 534-536
Vetulani Adam, Rokowania krakowskie 1454 i zjednoczenie ziem pruskich z Polskq, PH, t. 45:
1954, z. 2-3, s. 188-236
Vetulani Adam, Lenno pruskie od traktatu krakowskiego do smierci ks. Albrechta 1525-1568,
Krakow 1930
Viktor Rohrich, Die Theilung der Diozese Ermland zwischen dem Deutschen Orden und dem
ermlandischen Bischofe, ZGAE, Bd. 12: 1897-1899, s. 217-266
Voigt Johannes, Geschichte Marienburgs, der Stadt und des Haupthauses des deutschen Rit¬
ter-Ordens in Preufien, Konigsberg 1824
Volckart Oliver, Die Munzpolitik im Ordensland und Herzogtum Preufien von 1370 bis 1550,
Quellen und Studien. Deutsches Historisches Institut Warschau, Bd. 4, Wiesbaden 1996
Wachter H. Hans, Ostpreussische Domanenvorwerke im 16. und 17. Jahrhundert, Wurzburg
1958

Btbliografia
В4Э
War^zak Jan, Rozwdj uposazenia arcybiskupstwa gnieinietiskiego w iredniowieczu z uwzgfrd-
nieniem stosunkdw gospodarczych w XIV i XV w., Lw6w 1929
Wasielewski Kazimierz, Czynniki autonomii kapitufy warmitiskiej w iredniowieczu, „Studia
Warminskie”, t. 16: 1979, s. 355-380
Wczesnofredniowieczne grodziska ziemi chelminskiej. Katalog irddel, red. Jadwiga Chudzia-
kowa, Torun 1994
Weber Lotar, Preussen vor 500 Jahren in culturhistorischer, statistischer und militdrischer
Beziehung nebst Special-Geographie, Danzig 1878
Weber Max, Gospodarka i spoleczehstwo. Zarys socjologii rozumiejqcej, tlum. Dorota La-
chowska, Warszawa 2002
Weber Reinhold, Der Kreis Lyck. Ein ostpreufiisches Heimatbuch, Leer 1981
Wegner Richard, Ein Pommersches Herzogtum und eine Deutsche Ordens-KomthureL Kultur-
geschichte des Schwetzer Kreises, Tl. 1-2, Geschichte des Schwetzer Kreises, Bd. I, Posen 1872
Weise Erich, Das Widerstandsrecht im Ordensland Preussen und das mittelalterliche Europa t
Gottingen 1955
Weise Erich, Zur Kritik des Vertrages zwischen dem Preussischen Bund und dem K&nig von
Polen, AF, Jg. 18: 1941, H. 2, s. 231-261
Wenskus Reinhard, Aufstieg und Fall der Familie von Perschkau, w: idem, Ausgewdhlte Aufr
satze zum friihen und preufiischen Mittelalter. Festgabe zu seinem 70. Geburtstag, hrsg. v, Нам
Patze, Sigmaringen 1986, s. 455-473
Wenskus Reinhard, Beobachtungen eines Historikers zum Verhaltnis von Burgwall, HelUgtum
und Siedlung im Gebiet der Prufien, w: idem, Ausgewahlte Aufsatze zum friihen und preufiischen
Mittelalter. Festgabe zu seinem 70. Geburtstag, hrsg. v. Hans Patze, Sigmaringen 1986, s. 299-316
Wenskus Reinhard, Das Ordensland Preufien als Territorialstaat des 14. Jahrhunderts, w: Der
deutsche Territorialstaat im 14. Jahrhundert, Bd. 1, hrsg. v. Hans Patze, VuF, Bd. XIII/1, Sigma¬
ringen 1970, s. 347-382
Wenskus Reinhard, Der Deutsche Orden und die nichtdeutsche Bevolkerung des Preufien-
landes mit besonderer Beriicksichtigung der Siedlung, w: idem, Ausgewahlte Aufsatze zum friihen
und preufiischen Mittelalter. Festgabe zu seinem 70. Geburtstag, hrsg. v. Hans Patze, Sigmaringen
1986, s. 353-374
Wenskus Reinhard, Eine preussische Familie in Pommerellen und ihre Erbeny w: Europa
Slavica - Europa Orientalis. Festschrift fur Herbert Ludat zum 70. Geburtstag, hrsg. v. Klaus-
-Detlev Grothusen, Klaus Zernack, Berlin 1980, s. 391-422
Wenskus Reinhard, Kleinverbande und Kleinraume bei den Prussen des Samlandes, w: idem,
Ausgewahlte Aufsatze zum friihen und preufiischen Mittelalter. Festgabe zu seinem 70. Geburtstag,
hrsg. v. Hans Patze, Sigmaringen 1986, s. 245-298
Wenskus Reinhard, Uber die Bedeutung des Christburger Vertages fur die Rechts- und Verfas-
sungsgeschichte des Preussenlandes, w: idem, Ausgewahlte Aufsatze zum friihen und preufiischen
Mittelalter. Festgabe zu seinem 70. Geburtstag, hrsg. v. Hans Patze, Sigmaringen 1986, s. 391-412
Wenskus Reinhard, Uber einige Probleme der Sozialordnung der Prufien, w: idem, Ausge¬
wahlte Aufsatze zum friihen und preufiischen Mittelalter. Festgabe zu seinem 70. Geburtstag, hrsg.
v. Hans Patze, Sigmaringen 1986, s. 413—434
Wenskus Reinhard, Zur Lokalisierung der Preussenkirchen des Vertrages von Christburg 1249,
w: idem, Ausgewahlte Aufsatze zum friihen und preufiischen Mittelalter. Festgabe zu seinem 70.
Geburtstag, hrsg. v. Hans Patze, Sigmaringen 1986, s. 373-390
Wenskus Reinhard, Zimmermann Heinz, Vorgeschichtliche und mittelalterliche Wehranlagen,
w: Historisch-geographisches Atlas des Preufienlandes, hrsg. v. Hans Mortensen, Gertrud Mor-
tensen, Reinhard Wenskus, Wiesbaden 1981
Wenta Jarostaw, Der Deutschordenspriester Peter von Dusburg und sein Bemilhen um die
geistige Bildung der Laienbriider, w: Selbstbild und Selbstverstandnis der geistlichen Ritterorden,
hrsg. v. Roman Czaja, Jttrgen Sarnowsky, OMCTH, Bd. XIII, Tbruti 2005, s. 115-127
Wenta Jaroslaw, Jan de Redden, w: SBPN, t. 2, s. 280-281

544
Bibliografia
Wenta Jarostaw, Jan I Monch, w: SBPN, t. 2, s. 275-276
Wenta Jarostaw, Kariera Jana z Dobrzynia, ZH, t. 52: 1987, z. 1, s. 169-174
Wenta Jarostaw, Kronika Piotra z Dusburga. SzAJc irodloznawczy, Torun 2003
Wenta Jarostaw, Mikolaj v. Radam, w: SBPN, t. 3, s. 216-217
Wenta,Jarostaw, Mikolaj Bock v. Schiffenburg, w: SBPN, t. 3, s. 212-213
Wenta Jarostaw, Otto z Rewala, w: SBPN, t. 3, s. 372-373
Wenta Jarostaw, Reinhard v. Sayn, w: SBPN, t. 4, s. 50
Wenta Jarostaw, Studien tiber die Ordensgeschichtsschreibung am Beispiel Preufiens, Torun
2000
Wenta Jarostaw, Stadium, Arbeit, Intrige - die Karriere im Deutschen Orden in Preussen,
w: La vie quotidienne des moines et chanoines reguliers au Moyen Age et Temps modemes: actes
dupremier colloque intemationale du L.A.R.H.C.O.R., Wroclaw-Ksiqz, 30 novembre-4 decembre
1994, ed. Marek Derwich, Opera ad historiam monasticam spectantia edita apud LARHCOR,
Series I, Colloquia 1, t. 1, Wroclaw 1995, s. 193-201
Wenta Jarostaw, Wstgp, w: Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, tlum. Slawomir Wy-
szomirski, Torun 2004, s. VII-XLI
Wermbter Hans, Die Verfassung der Stadte im Ordensland Preussen, ZWGV, H. 13: 1884,
s. 1-74
Wermter M. Ernst, Die Beginen im mittelalterlichen Preussenlande, ZGAE, Bd. 33: 1969,
s. 41-52
Wermter M. Ernst, Die Briider vom gemeinsamen Leben aufdem Wege von Zwolle (Bistum/
Oberstift Utrecht) nach Kulm (Bistum Kulm/Lande Preussen koniglich-polnischen Anteils) im 15.
und 16. Jahrhundert - Studien, w: Das Preufienland als Forschungsaufgabe. Eine europaische Re¬
gion in ihren geschichtlichen Bezugen. Festschrift jur Udo Arnold zum 60. Geburtstag gewidmet
von den Mitgliedem der Historischen Kommission fur ost- und westpreufiische Landesforschung,
hrsg. v. Bernhart Jahnig, Georg Michels, Limeburg 2000, s. 227-274
Wermter M. Ernst, Stadt und Kirche in Danzig wahrend des spaten Mittelalters: Versuch einer
Kollegiatstiftsgrundung 1508, w: Zur Siedlungs-, Bevolkerungs- und Kirchengeschichte Preussens,
hrsg. v. Udo Arnold, Liineburg 1999, s. 173-274
Wernicke Horst, Der Stralsunder Frieden von 1370. Hohepunkt hansischer Machtentfaltung
oder ein Ereignis unter vielenl, w: Der Stralsunder Frieden von 1370. Prosopographische Studien,
„Tagung 625 Jahre Stralsunder Frieden - Studien zu den Teilnehmern des Friedensschlusses
zwischen Danemark und der Hanse im Jahre 1370”, hrsg. v. Niels Jorn, Quellen und Darstel-
lungen zur hansischen Geschichte, N.F., Bd. 46, Koln-Weimar-Wien 1998, s. 1-19
Westpfahl Hans, Beichtbiichlein des Deutschen Ordens, w: Acht Jahrhundert Deutscher Orden
in Einzeldarstellungen. Festschrift zu Ehren Sr. Exzellenz P Dr. Marian Tumler О. T. anlasslich seines
80. Geburtstages, hrsg. v. Klemens Wieser ОТ, QSGDO, Bd. 1, Bad Godesberg 1967, s. 241-268
W^dzki Andrzej, Janowo, SSS, t. VIII, cz. 2, s. 338-339
Wiechert Gabriela, Die Spiritualitat des Deutschen Ordens in seiner mittelalterlichen Regel,
w: Die Spiritualitat der Ritterorden im Mittelalter, hrsg. v. Zenon H. Nowak, OMCTH, Bd. VII,
Torun 1993, s. 131-146
Wiesflecker Hermann, Kaiser Maximilian I, Bd. 4: Griindung des habsburgischen Weltreiches.
Lebensabend und Tod: 1508-1519, Miinchen 1981
Wiesinger Peter, Moglichkeiten und Grenzen der Dialektologie bei der Erforschung der deut¬
schen Ostsiedlung, w: Die deutsche Ostsiedlung des Mittelalters als Problem der europaischen Ge¬
schichte, hrsg. v. Reinhard Wenskus, VuF, Bd. XVIII, Sigmaringen 1975, s. 357-378
Wiesiotowski Jacek, Episkopat polski XV w. jako grupa spoleczna, w: Spoleczetistwo Polski
Jredniowiecznej, t. 4, red. S.K. Kuczynski, Warszawa 1990, s. 239-255; po: Wiesinger Peter,
Moglichkeiten...
Wilke Elisabeth, Die Ursachen der Preussischen Bauem und Burgerunruhen 1525 mit Stu¬
dien zur ostpreussischen Agrargeschichte der Ordenzeit, AF, Jg. 7: 1930, s. 33-81
Wiliam A. Horst, Die Fischerei des Deutschen Ordens in Preussen bis zu Dietrich von Alien-

Bibliografia
54В
Willoweit Gerhard, Die Wirtschaftsgeschichte des Memelgebietes, Bd. I, Wissenschaftli-
che Beitrage zur Geschichte und Landeskunde Ostmitteleuropas, Nr. 85/1, Marburg/Lahn
1969
Wimmer Erich, Die Russlandpolitik Wolter von Plettenberg, w: Wolter von Plettenberg der
grofite Ordensmeister Livlands, hrsg. v. Norbert Angermann, Schriftenreihe Nordost-Archiv,
H. 21, Luneburg 1985, s. 71-99
Wippermann Wolfgang, Der Ordensstaat als Ideologic. Das Bild des Deutschen Ordens in
der deutschen Geschichtsschreibung und Publizistik, Einzelveroffentlichungen der Historischen
Kommission zu Berlin, Bd. 24, Publikationen zur Geschichte der deutsch-polnischen Beziehun-
gen, Bd. 2, Berlin 1979
Wisniewski Jan, Dzieje diecezji pomezahskiej (do 1360 r.), Elbl^g 1993
Wisniewski Jan, Koscioty i kaplice na terenie bylej diecezji pomezahskiej 1243-1821, cz, 1,
Elblcjg 1999
Wisniewski Jan, Pomezania. Z dziejow koscielnych, Elbl^g 1996
Wisniewski Jan, Sredniowieczna siec miejsc sakralnych - koicioldw parafialnych, filialnych
i kaplic - na terenie diecezji pomezahskiej, w: Z przeszlosci Elblqga, red. Andrzej Groth, Kosza-
lin 1999, s. 11-34
Wisniewski Jan, Sredniowieczne synody pomezahskie. Dekanat sztumski (1601-1821), Elblqg
1998
Wisniowski Eugeniusz, Bilans sredniowiecza (1450-1525), w: Chrzedcijahstwo w Polsce, red.
Jerzy Kloczowski, Lublin 1992, s. 283-305
Witczak T. Krzysztof, Jacw. wurszajtis ‘starzec-ojiamik’. Przyczynek do identyfikacji „pogah•
skich gwar z Narewu”, „Acta-Baltico-Slavica”, t. 20: 1989, s. 339-342
Witkowska Aleskandra, Titulus ecclesiae. Wezwania wspolczesnych kodcioldw katedralnych
w Polsce, Warszawa 1999
Wittram Reinhard, Baltische Geschichte. Die Ostseelande Livland, Estland, Kurland 1180-
1918. Grundziige und Durchblicke, Der Gottinger Arbeitskreis, Bd. 83, Munchen 1954
Wlodarski Bronislaw, Migdzy Polskq, Litwq a Zakonem (sylwetka Waclawa ptoddego), IbruA
1950
Wlodarski Bronislaw, Problem jadwieski w stosunkach polsko-ruskich, ZH, t. 24: 1958/1959,
z. 2-3, s. 7-35
Wlodarski Bronislaw, Rywalizacja о ziemie pruskie w polowie XIII теки, Tbmfi 1956
Wojtecki Dieter, Studien zur Personengeschichte des Deutschen Ordens im 13. Jahrhundert,
Quellen und Studien zur Geschichte der ostlichen Europa, Bd. 3, Wiesbaden 1971
Wojtkowski Andrzej, Hold pruski wedtug relacji Maurycego Ferbera, biskupa warmihskiego,
ZTNT, t. 13: 1947, s. 95-99 (streszczenie referatu)
Wojtkowski Andrzej, Tezy i argumenty polskie w sprawach terytorialnych z Krzyzakami,
cz. I (1310-1454), KMW, 1966, 1 (91), s. 3-98
Wojtkowski Andrzej, Wsprawie wydania Polsce dokumentdw krzyzackich, KMW, 1959, nr 4
(66), s. 448-468
Wol^giewicz Ryszard, Kultura wielbarska - problemy interpretacji etnicznej, w: Problemy
kultury wielbarskiej, red. Tadeusz Malinowski, Stupsk 1981, s. 79-102
Wrobel Dariusz, Zbigniew Olednicki a kwestia pruska i krzyzacka, w: Zbigniew OleMckl,
ksiqz? kodciola i mqz stanu: materiafy z konferencji, Sandomierz 20-21 maja 2005 roku, red. Fe¬
liks Kiryk, Zdzislaw Noga, Krakow 2006, s. 85-101
Wroblewski Romuald, Problem jadwieski w polityce Boleslawa Wstydliwego w latach
1248-1264, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu L6dzkiego”, seria 1, 1970, z. 72, s. 3-17
Wr6blewski Wojciech, „ W$drujqce” pogranicze. Poludniowa rubiez osadnictwa prusklego
w okresie plemiennym (VIIIVU1-X1I 1X111 w.), w: Pogranicze polsko-pruskie i krzyzackie (II), red.
Kazimierz Grqzawski, Wtocfawek-Brodnica 2007, s. 39-58
Wr6blewski Wojciech, Nowakiewicz Ibmasz, Bogucki Mateusz, Dcrra desolata. Wczesnodre*
dniowieczna Galindia wiwletle badah mikroregionu jeziora Salft, w: Studio Galindzkie, 1.1, red,

546
Bibliografia
Wroblewski Wojciech, Ossa cremata. Obrzqdek pogrzebowy Galinddw we wczesnym srednio-
wieczu w Jwietle znalezisk w grodzisku w Szestnie-Czamym Lesie, „Swiatowit”, nowa seria, Fasc. B,
t. 43 (2): 2000, s. 268-281
Wunder Heide, Bauerlicher Widerstand und fruhmodemer Staat am Beispiel von Ordensstaat
und Herzogtum Preufien, w: Aufstande, Revolteny Prozesse. Beitrage zu bauerlichen Widerstand-
bewegungen im fruhneuzeitlichen Europa, hrsg. v. Winfried Schulze, Geschichte und Gesellschaft,
Bd. 27, Stuttgart 1983, s. 119-125
Wunder Heide, Siedlung und Bevolkerung im Ordenstaat, Herzogtum und Konigreich Preus-
sen (13-18. Jahrhundert), w: Ostdeutsche Geschichts- und Kulturlandschaften, Tl. 2: Ost- und
Westpreussen, hrsg. v. Hans Rothe, Koln 1987, s. 67-98
Wunder Heide, Siedlungs- und Bevolkerungsgeschichte derKomturei Christburg 13.-16. Jahr¬
hundert, Marienburger Ostforschungen, Bd. 28, Wiesbaden 1968
Zachorowski Stanislaw, Sqdy synodalne w Polscey Krakow 1911
Zaj^czkowski Stanislaw, Uwagi nad terytorialno-plemiennq strukturq Jacwiezy, ZH, t. 31:
1966, z. 4, s. 83-92
Zaj^czkowski Stanislaw, Podbdj Prus i ich kolonizacja przez Krzyzakow, Torun 1935
Zaj^czkowski Stanislaw, Polska a Zakon Krzyzacki w ostatnich latach Wladyslawa Lokietka,
Lwow 1929
Zaj^czkowski Stanislaw, Studya nad dziejami Zmudzi wieku XIII, Lwow 1925
Zapp Hartmut, Send, -gericht, w: LMA, Bd. VII, kol. 1747-1748
Zawitkowska Wioletta, Udzial Jana z Koniecpola w walce о przylqczenie Pomorza Wschod-
niego do Polski w polowie XV wieku, „Prace Historyczno-Archiwalne”, t. 11: 2002, s. 23-66
Zdrenka Joachim, Andrzej Pfajfendorf, w: SBPN, t. 3, s. 410
Zdrenka Joachim, Bytdw we wczesnym sredniowieczu (VII wiek-1328 r.), w: Historia Bytowa,
red. Zygmunt Szultko, Bytow 1998, s. 3-13
Zdrenka Joachim, Glowne, Stare i Mlode Miasto Gdansk i ich patrycjat w latach 1342-1525,
Torun 1992
Zdrenka Joachim, Polityka zagraniczna ksiqzqt szczecinskich w latach 1295-1411, Slupsk 1985
Zielinska-Melkowska Krystyna, Biskup Chrystian - postac i dzielo, w: Grudziqdz miastem
Chrystiana (materiaty posesyjne), red. Krystyna Zielinska-Melkowska, Grudziqdz 1994, s. 17-52
Zielinska-Melkowska Krystyna, Swigty Chrystian - cysters - misyjny biskup Prus (proba no-
wego spojrzenia), „Nasza Przeszlosc”, t. 83: 1994, s. 35-61
Zielinska-Melkowska Krystyna, £wi$ty Chrystian - cysters - misyjny biskup Prus i pasterz
ziemi chelmihskiej w latach 1222-1245, „Przegl^d Regionalny”, z. 7, Torun 1993, s. 12-19
Zientara Benedykt, Sprawy pruskie w polityce Henryka Brodatego, ZH, t. 41: 1976, z. 4,
s. 635-648
Zientara Benedykt, Swit naroddw europejskich. Powstawanie swiadomosci narodowej na
obszarze Europy pokarolihskiej, Warszawa 1985
Ziesemer Walter, Die ostpreufiischen Mundarten. Proben und Darstellung, Breslau 1924
Zinkevicius Zigmas, Polsko-jatvjazskij slovarik?, „Balto-slavjanskie issledowvanija”, vol. 4:
1983, s. 3-29
Zins Henryk, Kapitula fromborska w czasach Mikolaja Kopemika, KMW, 1959, nr 4 (66),
s. 399-434
Zins Henryk, W krpgu Mikolaja Kopemika, Lublin 1966
Zobolewicz Jan, Rozplanowanie Starego Miasta Torunia w swietle analizy metrologicznej,
„Rocznik Torunski”, t. 10: 1979, s. 239-257
Zobolewicz Jan, Uklad przestrzenny sredniowiecznego Chelmna, „Zeszyty Naukowe Uniwer-
sytetu Mikolaja Kopemika”, Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo, z. 3: 1968, s. 3-60
Zonenberg Stawomir, Kronika Wiganda z Marburga, Bydgoszcz 1994
Zurkalowski Erich, Studien zur Geschichte der Stadt Memel und der Politik des Deutschen
OrdenSy AM, Bd. 43: 1906, s. 145-191
Zmudzki Pawel, Studium podzielonego Krdlestwa. Ksiqzf Leszek Czamy, Warszawa 2000

Indeks osob
opracowali Emilia Kubicka, Krzysztof Kwiatkowski
Kursyw^ zostaly zapisane nazwiska i imiona wspolczesnych (nowozytnych) autor6w publikacjl
i redaktorow wydawnictw zbiorowych, tudziez wydawcow zrodel; tylko oni zostali uszeregowanl
nazwiskami; pozostaie postacie (sredniowieczne) zindeksowano wedlug imion, odayiacze Itki
wedlug nazwisk nie zostaly zastosowane, ze wzgl?du na ich sztucznosc; brad zakonu nlemieO"
kiego przywolano nalezycie wedlug brzmienia niemieckiego (czasami w jedynej frddlowo pO*
swiadczonej formie zlatynizowanej); imiona wszystkich osob swieckich mieszkaj^cych w Pruitch,
jezeli tylko nie miaty pochodzenia niemieckiego, podawano w wersji spolszczonej (niekiedy talu|
lekcj? stosowano rowniez dla postaci pochodzenia germanskiego, jesli istniaty historiograflcznie
ugruntowane do tego podstawy); opisy postaci zastosowano jedynie do wladcow (papieiy, cesa-
rzy, krolow, wicekrolow, wielkich ksi^z^t, arcyksi^z^t, arcybiskupow, ksi^z^t, biskup6w - bcz
elektow, hospodarow, margrabiow i burgrabiow) - w ten sposob zostali uj^ci rowniez wielcy
mistrzowie zakonu niemieckiego; datacja odnosi si? kazdorazowo do faktycznej chronologii pia-
stowania przez poszczegolne osoby najwyzszych funkcji wladczych, daty zas w nawiasach kwa-
dratowych oznaczaj^ moment koronacji b^dz nadania tytulu; osoby przynalez^ce do zgromadzeh
zakonnych oznaczone zostaly odpowiednimi syglami wedlug zwyczaju koscielnego.
Abe Kinya 223-225, 228
Achacy Cema 287, 290
Achremczyk Stanislaw 34,149,423
Adolf VIII [I], ksi^z? szlezwicki (1427-1459)
312, 314
Albert, biskup pomezanski (1259-1286) 147,
152
Albert II Suerbeer, arcybiskup ryski (1253-
1273) 80, 86
Albrecht von Brandenburg-Ansbach (Al¬
brecht Hohenzollern) ОТ, wielki mistrz
Zakonu (1511-1525) 282-290, 301-305,
315-317, 323, 330, 331, 339, 342, 356, 368,
389, 417
Albrecht Voith von Ammerthal 458
Albrecht I Habsburg, krol rzymski (1298-1308)
90
Albrecht II Habsburg, kr61 rzymski (1438—
1439) 252, 295
Albrecht VI Szczodry Habsburg, arcyksiqz?
Austrii (1457-1463) 267
Aldona-Anna, krolowa polska (1333-1339)
111
Aleksander Jagiellonczyk, krol Polski (1501-
1506) 280,301,330, 388
Aleksander Newski, wielki ksi^z? wtodzimier-
ski(1252-1263) 87
Aleksander I Dobry, hospodar motdawski
(1400-1432) 247
Aleksander IV, papiez (1254-1261) 82, 84,
103,152,169
Aleksander V, papiez (pizanski) (1409-1410)
234
Alexander ОТ 74
Alexander ОТ 98
Andreas von Grumbach ОТ 300
Andreas Pfaffendorf ОТ 259
Andrzej Oporowski 275
Andrzej T?czyfiski 264
Anno von Sangerhausen ОТ, wielki mistrz
Zakonu (1256-1273) 95
Ansehl Karl-Otto 443

548
Indeks os6b
Anselm von MeiBen ОТ, biskup warmifiski
(1250-1278) 103, 147, 149, 150, 153, 154,
157,170,171,183, 423, 427
Anselm von Tettau 458
Antoniewicz Jerzy 28,43, 46
Antoni Liebenwald 435
Antonio Zeno 241, 293
Aricido di Novara 240
Armgart Martin 16,434
Arnold de Livonia, biskup pomezanski (1347-
1360) 146,427
Arnold Kropf ОТ 98, 99
Arnold Stapel ОТ, biskup chelminski
(1402-1416)165,395
Arnold Udo 13,18, 75, 95, 124, 140, 172, 178,
201, 220, 223, 244, 278, 324, 333, 362, 365,
367, 373, 375, 383, 387, 406-408, 418, 419,
423, 465
Arnold von Waldau (Arnold z Watdowa) 222
Arnold Westphal, biskup lubecki (1450-1466)
322
Arszyhski Marian 13, 17, 65, 99, 160, 161,171,
364, 365, 419, 435
Aschkewitz M[ax] 205, 215
Aubin Gustav 461, 463, 469,475
Aymard Maurice 44
Babel Reiner 361
Baczkowski Krzysztof 283, 302
Bahr Ernst 212,467, 484
Baltazar de Piscia 276
Balthasar Kuchmeister von Sternberg 459
Balzer Oswald 288
Banaszkiewicz Jacek 44,50
Baranowski Henryk 12
Barbara 280
Barciak Antoni 80, 88
Barkowski Otto 376, 380, 382
Berlewin von Freiberg ОТ 73
Barnim III, ksi^z? szczecinski ((1320)1344-
1368) 105
Barnim IX Pobozny, ksi^z$ szczecinski
(1531-1569)287
BartczakAnna 46
Bartholomaus von Radam ОТ, biskup pome¬
zanski (1360-1376) 424,427, 431
Bartholomaus von Radam ОТ, biskup sambij-
ski (1354-1378) 156
Bartholomeus Kreczemer-Blum 266
Bartko Ruschenpusch 225
Bartkowiak Marian 141, 348
Bartlomiej OFM, biskup lukowski (ca. 1257) 84
Bartolomeo de Capra 241
Bartoszewicz Agnieszka 393, 450
Bartnicki Mariusz 80-82, 84
Bath Cornelia 380, 382
Beckherm Karl 188
Bednarczuk Leszek 30
Belch Stanislaw 240
Bender Georg 440
Bender Josef 384
Berglar Peter 423
Benedykt Makra(i) 237
Benedykt XII, papiez (1334-1342) 113,114
Benninghoven Friedrich 109, 122, 407, 447,
464
Beresnevicius Gintaras 34
Berg Thomas 479
Berglar Peter 423
Berischo 103
Bernard Szumborski 263, 266-270, 272, 273,
276
Bernd von der Borch ОТ 329
Bernhard von Vesta-Kamenz 222
Bertling August 434
Bertold ОТ 98
Bertold ОТ 163
Bertold von Brtihaven ОТ 97
Bertold von Henneberg, arcybiskup moguncki
(1484-1504) 301
Bertold von Riesenburg ОТ, biskup pomezan¬
ski (1331-1346) 427,428
Bertram G. Ph. Hugo 485
Bertuleit Hans 44, 48
Beutel Jan-Erik 246, 436
Bialunski Grzegorz 14,16,30,32-34,38,79,80,
84,85,87,226,228-230,370,376,377,380,
381, 452, 476, 488, 489, 490, 492, 493
Bieniak Janusz 15, 34, 56, 108, 110, 113, 143,
205, 442
Bieszek Kazimierz 385
Biller Thomas 129
Birch-Hirschfeld Anneliese 150, 173, 426, 429,
433
Biskup Marian 11, 12, 16-19, 25, 34, 37, 38,
40, 43, 47-49, 65, 67, 72, 93, 100,106, 108,
110-112,140, 141,159-163,166,174,179,
189,197,198, 211, 213, 233, 235-237, 243,
245-247, 250, 253-255, 257, 259-271, 278,
280-283, 285, 291, 296, 298-304, 312-315,
317, 322-324, 326, 328-331, 334, 335, 339,
351-353, 356, 367, 370, 373, 376, 377, 384,
417, 420-423, 430, 437, 438, 442, 443, 448,
449,453, 456,464,465,468,475, 480,486

Indcki o§6b
549
Biskup Radoslaw 148, 151, 154, 156,167-169,
202,414, 422, 425, 426, 429
Bittern Artur 382
Blaese Hermann 432
Btaszczyk Grzegorz 111, 116,117
Blazejewska Anna 17, 359
Bodahski Roman 143-145, 390
Bode Andreas 380, 383
Bogucki Mateusz 36
Boguslaw V Stary, ksi^z? wotogojskoslupski
(1326-1368) i ksi^z? stupski (1368-1373)
114
Boguslaw IX, ksi$z$ stargardzko-stupski
(1418-1446) 251, 308, 310
Bogusz 102
Bogusza 91
Boguwolski Ryszard 180
Bohle Ruth 380, 383
Bojarska Agnieszka 360, 419
Boleslaw Jerzy II Trojdenowicz, ksi^z^ halic-
ko-wofynski (1323-1340) 111
Boleslaw Wstydliwy, ksi^z? matopolski
(1243-1279) 80-82, 84
Boleslaw I, ksi^z? mazowiecki (ca. 1233-1248)
67, 68, 81
Boleslaw II, ksi^z? mazowiecki (1294-1313)
251
Boleslaw III Krzywousty, ksi^z^ polski (1102-
1138) 143
Bonaparte Napoleon 9
Bonifacy IX, papiez (1389-1404) 119,358,428
Bonk Hugo 190,194
Boockmann Hartmut 11,14,18,138,144, 240,
296, 300, 354, 365-367, 410, 411, 415, 427,
432, 434, 448, 475
Borawska Teresa 111, 410, 420, 42Ф426, 429-
431, 433, 452
Borchardt Karl 458
Borgolte Michael 393
Borzyslaw I, arcybiskup gnieznienski (1316—
1317)110
Botho von Eulenburg 458
Botho [I] Eulenburg 453, 454
Botho II Eulenburg 454
Brachvogel Eugen 387
Bruckner Aleksander 48
Briinneck von Wilhelm 461,469, 470,492
Bruno von Luter 206
Bruski Klemens 14, 90,139,191,192, 213, 215,
219, 221, 224, 227,431,454,463,486
Brutena 32
Brzeczkowski Tadeusz 174
Buchholz Franz 149,199, 448
Buczek Karol 25,47, 501
Bujak Franciszek 32
Burchard von Homhausen ОТ 74, 82, 85, 97
Burchard von Schwanden ОТ, wielki mistrz
Zakonu (1282-1290) 95
Burchard IV Krotka R$ka (Kurzhand), bur-
grabia magdeburski ([1209-1243]) 65, 75,
178
Carlsson Gottfrid 317
Chlopocka Helena 92,110
Chocibor Stange 222
Chodyniecki Kazimierz 116
Chodyhski Stanislaw 164, 387
Christian ОТ, biskup litewski (1253-1259) 86
Christian ОТ, biskup pomezanski (1303-
1308/9) 428
Christian von Miihlhausen ОТ, biskup sambij-
ski (1276-1295) 148
Christopher Czedelicz 371
Christopher von Schlieben 457
Chrobaczyhski Jacek 147,180
Chrystian, biskup Prus 53-56, 58-61, 66,
143-145
Chrystian I Oldenburski, krol Danii (1448-
1481) 264, 267, 311-315, 328
Chrystian II, krol Danii (1513-1523) 315-317
Chrzanowski Tadeusz 360-362, 365
Chudziak Wojciech 37, 47, 143,179,180
Chudziakowa Jadwiga 159
Cie&ak Edmund 91, 198, 271, 322, 323, 438,
442,448,449,486
Cisso von dem Rutenberg ОТ 245, 248, 326
Colker L. Marvin 33, 48
Conrad Klaus 19,127, 201, 206, 209, 223
Curche, bostwo pruskie 48,49
Cywihski M. A. Piotr 49
Czacharowski Antoni 14, 105, 106, 115, 141,
181,194,198, 213, 216, 218, 221, 237, 343,
344,345,347-349,351,354,372,4321,442,
444, 445,460, 482,488, 492
Czaja Roman 13-15, 19, 56, 66, 75, 132, 141,
178,179,181, 185,193, 197-199, 244, 339,
343-345, 348, 350, 353, 367, 372-374, 401,
418, 419, 430, 433, 434, 438-440, 443^46,
449, 450,456
Czaplewski Pawet 431,435
Czaplinski Wladyslaw 308, 311, 315
Czarcihski Ireneusz 165
Czamecki Aleksander 181
Daenell Ernst 121

550
Indeks os6b
Dalewski Zbigniew 69
Daniel Halicki, krol Rusi (1253/4-1264) 80,
82, 84, 85
Daniel von Kunheim ОТ 277
Danielewicz Jerzy 181
David Lucas 204
Dqbrowski Jacek 28
Dqbrowski Kazimierz 213, 216, 482, 488,492
DekanskiA. Dariusz 56, 202
Detlef Smither 315
Dietrich ОТ 98
Dietrich von Altenburg ОТ, wielki mistrz Za-
konu (1335-1341) 114,152, 198, 360, 406,
414, 482
Dietrich von Bemheim ОТ 64, 68, 73
Dietrich von Gatersleben ОТ 93
Dietrich von Griiningen ОТ 73, 81, 82, 93-96
Dietrich von Kleen ОТ 305
Dietrich von Legendorf 451, 452
Dietrich von Lodla ОТ 88, 97
Dietrich von Schonberg 283,315, 316
Dietrich Skomand 225
Dietrich von Spier ОТ 97
Dietrich von Tiefenau (Dypenow) 77, 222
Dietrich Torek ОТ 325
Dietrich II Cuba ОТ, biskup sambijski (1470-
1474) 149, 427
Dietrich II Stange 101, 200, 222, 223
Ditmar Dlugi (Longus) 173
Dlugotycki Wiestaw 14, 16, 37, 66, 71, 92, 129,
134, 146,154, 184,186,190,191,195,199,
201, 214, 267, 374, 375, 384, 385, 447, 460,
463, 468, 476, 477,482, 483^87, 491, 493
DoboszJdzef 53
Dolezel Heidrun 288
Dolezel Stephan 288
Dohring Artur 206, 211, 224
Domarat, biskup poznanski (13177-1324) 110
Domaslowski Jerzy 360, 361,366, 368
Dombrowski Eugen 489, 492
Doma Madej 14, 64,72-74,82,93,95-97,406,
409,410
Dorota 309
Dorota z M^towow, swi^ta 358
Dralle Lothar 276,278, 329,335,338,339,342,
356, 368, 371, 377, 417, 458, 479
Dusburg, zob. Peter von Dusburg
Dworczyk Marek 179
Dybaf Boguslaw 102,117
Dygdala Jerzy 181
Dygo Marian 14, 15, 18, 54, 55, 58, 60, 64,
72-77, 100, 102, 103, 145, 150, 151, 159,
161,178,183, 195,197, 218, 220, 222, 358,
359, 361, 362, 364, 365, 367, 369, 466, 469
Dyskant W. Jerzy 270
Dzifdelski Marek 468
Dziurla Henryk 17
Eberhard 431
Eberhard von Sayn ОТ 74, 98
Eberhard von Seinshaim ОТ 327, 333, 336
Eberhard von Kinsberg ОТ 257, 259
Eberhard z Nysy, biskup warminski (1301—
1326) 189, 201, 423, 427
Eckert Reiner 36
Ehrlich Ludwik 240
Eichhom Anton 425
Eimer Birgitta 109
Eimer Gerhard 364
Ekdahl Sven 17,166, 235, 243, 246
Eliasz, hospodar moldawski (1432-1434,1435-
1443)251
Elm Kaspar 359, 365
Elzbieta Habsburska, krolowa Polski (1454-
1504) 259, 261
Elzbieta Lokietkowna, krolowa W^gier (1320-
1380)111
Eneasz Sylwiusz Piccolomini, zob. Pius II
Engel Carl 46, 49
Engelbrecht Erwin 461, 463
Engels Odilo 423
Erhard Queiss ОТ, biskup pomezanski (1523-
1525) 287, 388
Ernest ОТ, biskup pomezanski (1248/9-1259)
89,152
Ernst von Ratzenburg ОТ 88
Eryk Pomorski, krol Danii i Szwecji (1397-
1439), Norwegii (1389-1442), ksi^z? slupski
(1449-1459) 122, 233, 306-311, 318-320,
325
Eryk I, ksi^z^ brunszwicko-grubenhaski (1398-
1427) 287
Eryk II, ksi^z? szczecinski (1446-1474), wolo-
gojski (1457-1474) i slupski (1459-1474)
264, 268, 271, 272,309, 310
Eschenhagen Georg 199
Eugeniusz IV, papiez (1431-1447) 246, 296
Fabian Luzjanski, biskup warminski (1512—
1523) 423, 426
Falk O. Knut 34
Falkowski Wojciech 393, 450
Fenrych Wiktor 106,114,115
Fenske Lutz 14,326, 327,329,409

Indeks os6b
651
Ferdynand I Habsburg, arcyksi^z? austriacki
(1521-1564) 286, 287,304, 305
Ferenc-Szydelko Ewa 491
Filip 143
Filip de Mezieres 142
Filip III Dobry, ksi^z? burgundzki (1419-1467)
321
Filipowicz Stanislaw 364
Fischer Mary 362
Fleckenstein Joseph 145
Forstreuter Kurt 368, 436,484
Fostner Dorothea 65
Franciszek Kuhschmalz, biskup warminski
(1424-1457) 174, 250, 256, 261, 393, 423,
426
Franciszek Moliano 92
Franke Kerskorf ОТ 250
Freytag Hermann 164
Friedrich Bauwarus ОТ 97
Friedrich von Hausen ОТ, biskup cheiminski
(1264-1274) 147,151,424
Friedrich Kiichmeister von Sternberg 459
Friedrich von Libenzelle ОТ 201
Friedrich von Sachsen von Wettin (Fryde-
ryk Saski) ОТ, wielki mistrz Zakonu
(1498-1510) 280-282, 301, 329, 330, 336,
339, 342, 356, 368, 369, 417,479
Friedrich von Wildenberg 223
Fritz Raweneck 269
Froelich Xaver 180,181
Fruba Hanna 361
Fryderyk von Pemstein, arcybiskup ryski
(1304-1341) 92
Fryderyk z Kitnowa 141
Fryderyk I, krol Dani (1523-1533) 287
Fryderyk I Hohenzollem, margrabia-elektor
brandenburski (1415[1417]-1440) 293
Fryderyk II, ksi^z? legnicko-brzeski (1488-
1547)298, 304
Fryderyk II Stauf, cesarz rzymski (1220-1250)
15,54, 62, 68
Fryderyk II Zelazny Hohenzollem, margra¬
bia-elektor brandenburski (1440-1471)
106, 261, 264, 282, 297-299, 312
Fryderyk III Habsburg, cesarz rzymski (1452-
1493) 255-258, 264, 295-297, 299, 300,
322,329,353
Funk C. Anton 188,371
Gabriel Bazytiski (Gabriel von Baysen) 258,
270,452
Gaerte Wilhelm 50
Gaiiutis Algirdas 34
Galhard z Carceres (de Carceribus) 113
GancewskiJan 186
Gapski Henryk 18, 213
Garber Klaus 19, 368
Garsias Quadros 281
Gause Fritz 140,183,184, 225,323, 378
Gawlas Slawomir 13,177, 352,456
Gqssowska Eligia 30
Gebhard ОТ 98
Gedymin (lit. Gedyminas), ksiaz? lltewekl
(1315/6-1341/2)111,115-117
Georg von Egloffstein ОТ 261
Georg von Eltz ОТ 303
Georg Greussig 458
Georg Kilngenbeck 305
Georg von Loben 371,459
Georg von Polenz ОТ, biskup sambijiki (1318-
1550)389
Georg Ramung von Rameg ОТ 378
Georg von Schlieben 355,457
Gerard Groote 387
Gerber Roland 437
Geremek Bronislaw 475,476
Gerhard von Hirschberg ОТ 84
Gerhard von Malberg ОТ, wielki mistrz Zako¬
nu (1241-1244) 64, 68
Gerhard von Mallinckbrodt ОТ 328
Gerhard VI, ksi^z? oldenburski (1430-1500)
313
Germershausen Peter 185, 377, 378, 473, 478,
479, 487
Gerullis Georg 34, 44
Gerward, biskup kujawski (1300-1323) 216
Gerwazy 113
Gierlich Ernst 364, 513
Gierszewski Stanislaw 66, 101, 106, 184, 195,
439, 442,484, 485
Gieysztor Aleksander 99
Gimbutas M. Alseikaite 27
Glabun 224
Glappo 88
Glauert Mario 18, 147, 157, 160, 163, 164,
166,167, 201, 220, 377, 397,400, 421,423,
425-429, 431,432
Glausotin 224
Gladysz Marek 53,60,61,65
GbdekMarzena 142
Godlowski Kazimierz 28,30
Gollub Hermann 209, 211, 225, 229, 377, 378,
490, 491
Golembiowski Maciej 196

552
Indeks osdb
Gostko 102
Gotfried von Hohenlohe ОТ, wielki mistrz
Zakonu (1297-1303) 95, 96
Gotfryd 143
Gotfryd 165
Gotfryd 431
Gotfried von Hohenlohe ОТ, wielki mistrz
Zakonu (1297-1303) 95, 96
Gougenheim Sylvain 15, 56, 58, 59, 61-63
Gdrski Karol 11,17, 80, 86,118,140,141, 240,
261, 263, 269, 270, 272, 296, 308, 311, 315,
347, 350, 363, 367, 373, 405, 412, 414-417,
423,425,429,452
Graf Sabine 476
Graske Karl 372
Grqzawski Kazimierz 36,37,106,182,185
Gregorovius Julius 371
Grenzmann Ludger 18
Grieser Rudolf 186,188, 453
Grigat Fritz 209
Groth Andrzej 66,157,195,421,439, 485
Grothusen Klaus-Detlev 226
Grzegorz Maksymilian 16, 90, 105, 127, 192,
213, 217, 219, 493
Grzegorz Rathe 435
Grzegorz IX, papiez (1227-1241) 55, 56, 58,
61, 62, 64, 70, 77,144,145
Grzegorz XI, papiez (1370-1378) 153, 170,
386
Gudavicius Edvardas 85, 86
Guddat Wilhelm 454, 458, 459, 474, 479
Guidon Zenon 108
Gumowski Marian 361, 368
Gunia Otto 185
Gunther, biskup plocki (1227-1232) 56
Gunther von Btinau ОТ, biskup sambijski
(1505-1518)369
Gunther von Hohenstein ОТ 185
Gunther Kiichmeister von Sternberg 459
Gunther Otto All
Gunther von Schwarzburg ОТ 91, 96, 98
Gunther von Wildenau 225
Guthmuller Bodo 278
GuttzeitJ. Emil 458, 479
Haakon I Dobry, krol Norwegii (934-961) 45
Hackmann Jorg 11
Hadrian VI, papiez (1522-1523) 286,304
Hammer Stanislaw 28
Handke Kwiryna 36
Hans 469
Hans David 296
Hans von Otatz (Jan z Otoczyna) 206
Hans von Wildenau 225
Harald I Sinoz^by, krol Danii (958-987) 45
Hamack Otto 331
Hartmann Ernst 489
Hartmud ОТ 74
Hartmud von Grumbach ОТ 85, 93, 94,103
Hartung von Egloffstein 458
Hartwig ОТ 74
Heck Roman 269
Heckmann Dieter 12,448
Heidenreich Karl 106,261
Heidenreich Vincke von Overberg ОТ 327,
334,415
Heidenryk OP, biskup chelminski (1245-1263)
71, 72, 86,147, 151,174
Heinig Paul-Joachim 366,453
Heinrich 453
Heinrich ОТ 74
Heinrich ОТ 97
Heinrich ОТ 98
Heinrich von Alsfeld ОТ 97
Heinrich von Bockenforde ОТ 327
Heinrich Botel ОТ 87, 96
Heinrich Brabantius ОТ 98
Heinrich Dusemer ОТ, wielki mistrz Zakonu
(1345-1351) 174,175,186,198, 414
Heinrich von Hohenlohe ОТ, wielki mistrz
Zakonu (1244-1249) 73, 95
Heinrich Kastorp 322
Heinrich von Luter 206, 210
Heinrich von Merbitz ОТ 73, 96
Heinrich Nothleben ОТ 327, 334, 415
Heinrich von Plauen ОТ, wielki mistrz Zakonu
(1410-1413) 236, 237, 291, 306, 317, 324,
325, 333, 336, 343, 344, 348, 349, 372,453
Heinrich von Plauen ОТ 348,372
Heinrich von Plotzkau (Plotzke) ОТ 91, 96,
123,124
Heinrich Reffle von Richtenberg ОТ, wielki
mistrz Zakonu (1470-1477) 275, 276, 300,
459
Heinrich Reuss von Plauen ОТ, wielki mistrz
Zakonu (1469-1470) 250, 253, 262, 264,
265, 269-271, 275,457
Heinrich Rubiz ОТ 163
Heinrich Schenk (Pincema) ОТ, biskup chet-
minski (1291/9-1301) 424
Heinrich Stange ОТ 74, 80
Heinrich Stange 223
Heinrich von Weida ОТ 69, 69, 73
Heinrich von Weilnau ОТ 97

Indeks os6b
563
Heinrich II Kuwal, biskup pomezanski (1286-
1303) 152, 427
Heinrich III Seefeld ОТ, biskup sambijski
(1395-1414) 393,427
Hellmann Manfred 145,150, 324,409
Helmerich von Wurzburg ОТ 87
Helmrath Johannes 393
Helwig von Goltbach ОТ 90, 96
Henke von Wildenau 225
Henkel Gerhard 200, 205
Henning Behr 105
Henning Ernst 204
Henning von Scharfenberg, arcybiskup ryski
(1423-1448) 390-392
Henning Schindekop ОТ 483
Henryk von Liitzelburg OFM, biskup kur-
landzki (1251-1263) 147
Henryk OP, biskup jacwi^ski 80, 81
Henryk, elekt plocki 118
Henryk OP 70
Henryk Boringer (Beringer) z Ptoni OCart.
401, 435
Henryk Kalow 435
Henryk Monte 87, 88
Henryk Skolima 296
Henryk von Strittberg 423,427
Henryk z Hadersleben 430
Henryk I, biskup lubuski (1233-1244) 71
Henryk I Brodaty, ksi$z§ sl^ski (1202-1238)
54, 65
Henryk I Fleming, biskup warminski (1278-
1300) 149, 154, 170, 171, 174, 184, 189,
200,423, 427
Henryk II Pobozny, ksi^z^ sl^ski (1238-1241)
65
Henryk II Wogenap, biskup warminski (1329-
1334) 171,423, 426,427, 431
Henryk III (niem. Heinrich III der Erlauchte)
margrabia misnienski (1221-1288) 61, 66,
77,199,441
Henryk III Sorbom, biskup warminski (1373-
1401) 158, 172, 178, 393, 395, 396, 423,
426, 427,431
Henryk IV Lancaster, kr61 Anglii (1399-1413)
123
Henryk IV z Vogelsangu, biskup warminski
(1401-1415) 423,426
Henryk V (niem. Heinrich V der Friedfertige),
ksi$z$ meklembursko-szwerifiski (1503-
1552) 287
Henryk VI Stauf, cesarz rzymski (1191-1197)
54
Henryk VII Luksemburski, cesarz rzymski
(1312-1313) 92
Hensel Traupe 208
Henze Heinz 44,160-162, 380, 382,421
Heuk z Konojad 163
Herbst Stanislaw 285, 334, 444
Herman ОТ, biskup chelminski (1303-1311)
181, 427,428
Herman ОТ 98
Herman Balk ОТ 60, 61, 64, 72, 76, 102, 174,
179,180, 218, 222
Herman Rusop 350
Herman von Salza ОТ, wielki mistrz Zakonu
(1209-1239) 54, 55,62, 95,179
Herman von Schonburg ОТ 96
Herman Schutsak 224
Herman Vincke ОТ 324
Herman z Pragi, biskup warmihski (1338-1349)
150,172,173,175,423,427,430,431
Hermanaryk, krol Gotow (t 3757) 30
Hermann Arthur 383
Herquet Karl 148
Herrmann Axel 306
Heym Waldemar 181
Heyman von Heselecht 223
Hieronim Lando 260
Hiob Dobeneck ОТ, biskup pomezatiski
(1501-1521) 284
Hincza z Rogowa 255, 258, 353
Hipler Franz 158,387, 390-393
Hirsch Theodor 77, 363, 463,467,477,486
Hoelge Johannes 163-166,169, 205
Hoffmann J. Mirostaw 28, 36,49
Holbach Rudolf 122
Honoriusz III, papiez (1216-1227) 77, 144,
406,407
Hofi Irmgard 305
Hubatsch Walther 286-288, 368
Hugo (Hojko) von Legendorf 451
Hugo [I] von Pfeilsdorf 226, 227
Igolina J. Timofiej 365
Ingeborga 122
Innocenty III, papiez (1198-1216) 77, 143,
144
Innocenty IV, papiez (1243-1254) 64, 68, 70,
79, 80-82, 86, 89, 93,145
Innocenty VI, papiez (1352-1362) 116
Israel Ottokar 292, 294,296,300
Ivanov V Vladimir 48,361
Iwanowska Graiyna 40,44,47
Iwaticzak Wojciech 50

54
Indeks os6b
ickowski Wlodzimierz 65,182
icobson К Friedrich 157,168,390-393,396-399
akob ОТ, biskup cheiminski (1349-1359) 427
akob von Thom ОТ 168
akob I von Culm ОТ, elekt sambijski (1344-
1354)169
adwiga Andegawenska, swi^ta, krol Polski
(1384-1399) 117,118
iger Helmut 380, 440
agielio, zob. Wladystaw Jagietlo
igodzihski E Marek 37,45, 46,49
ihnig Bemhart 13, 14, 18, 74, 93, 127, 169,
246, 325, 338, 340, 342, 343, 359, 365, 383,
388,407,409,434
akub 165
akub Golinski 378,459
akub S^cygniewski 285
akub Skolima 296
akub z Leodium (Liege) 71, 72
akub z Szadka 272
an 167
an Ambundii 325
an von Ast 343
an Baptysta Enrici 253
an Bazynski (Hans von Baysen) 257,259,260,
353, 363,452, 453
an Bialy 276
an Cegenberg 350,453
an Czapek z San 247, 248
an Dantyszek, biskup cheiminski (1530-1538)
304, 389
an D^browka 270
an Dtugosz 270, 272
an Falkenberg 240
an Giskra 266, 267
an Gruszczynski, biskup kujawski (1450-
1463) 254, 258, 259
an von Hohenzollem, wicekrol Walenqi
(1523-1525) 288, 289,303, 304
an von Hohenzollem, margrabia branden-
bursko-kulmbaski (1437-1464) 309,310
an Koniecpolski 255, 257, 259, 260, 262
an Konigswald 435
an Konopacki, biskup cheiminski (1508-1530)
389, 424
an Kropidlo, biskup kujawski (1402-1421)
385, 424, 427, 431
an Luksemburski, krol Czech (1310-1346)
106,108,111-114,116
an Lutek z Brzezia 270
an V (niem. Johann V der Erlauchte), margra¬
bia brandenburski (1308-1317) 92
Jan Olbracht, krol Polski (1492-1501) 277,
278, 280, 301, 390
Jan Pella z Niewiesza, biskup kujawski
(1421-1427) 385
Jan Plastwig 149
Jan Prandota, biskup krakowski (1242-1266)
84
Jan Skalski 271
Jan Sprowski (ze Sprowy), arcybiskup gniez¬
nienski, prymas Polski (1453-1464) 258
Jan Surwitla 226, 227
Jan [II] Surwitla 226, 227, 229
Jan Waldhauer 435
Jan Wieczwinski 290
Jan z Mokrego 489
Jan z Kr^ga 435
Jan z Olesnicy 118
Jan z Orzechowa 346
Jan z Putkowa 141
Jan z Rusocina 176
Jan I, krol Danii (1481-1513) 329
Jan I Dobry, krol Portugalii (1385-1433) 452
Jan I z Misni, biskup warminski (1350-1355)
423, 427,431
Jan I Schadland OP, biskup cheiminski (1359-
1363) 427, 428,431, 424
Jan II Stryprock, biskup warminski (1355-1373)
170,173,174, 423, 427
Jan III Abezier, biskup warminski (1415-1424)
423,426
Jan III von Marienau, biskup cheiminski
(1416-1457) 392, 393, 395, 401
Jan IV Laski, arcybiskup gnieznienski, prymas
Polski (1510-1531) 281, 283,302
Jan XXII, papiez (1316-1334) 110,115,428
Janistaw I, arcybiskup gnieznienski (1317—
1341)110
Janosz-Biskupowa Irena 19, 268, 374
Janssen Wilhelm 423
Janusz Legendorf 350
Janusz I, ksi^z? mazowiecki (1373/4-1429) 108
Jarostaw I Bogoria Skotnicki (ze Skotnik),
arcybiskup gnieznienski (1342-1374) 114
Jasinski Janusz 190
Jasinski Kazimierz 89, 91,192,424,431
Jasinski Tomasz 15, 18, 54, 56, 58-63, 65,
69, 75, 100, 144, 178, 179, 197, 332, 348,
438-440,443, 447
Jaskanis Danuta 34
Jaskanis Jan 40,48,49
Jastrzgbski Wlodzimierz 191
Jenks Stuart 123,159, 321, 322

Indeke os6b
B66
Jerzy (niem. Georg der Bartige), ksi^z? saski
(1500-1539) 280
Jerzy Bazynski 290
Jerzy Bogaty (niem. Georg der Reiche), ksi$-
z$ bawarsko-landshucki (1479-1503) 280
Jerzy von Hohenzollen-Ansbach, margrabia
ansbaski (1484-1543) 285, 288, 289, 304
Jerzy z Podiebradu, krol Czech (1458-1471)
267, 269, 272
Jerzy I, ksi^ze pomorski (1523-1531) 287
Joachim Erich 285,302,303,305, 331
Joachim I Nestor von Hohenzollern, margra-
bia-elektor brandenburski (1499-1535)
286, 287, 302-304
Jodokus Hohenstein ОТ 256
Johann ОТ 74
Johann Bracht 322
Johann Freitag von Loringhoven ОТ 329
Johann Kuchmeister von Sternberg 459
Johann Malkaw ОТ 407
Johann Mengede (Osthof) ОТ 313, 314, 327,
328
Johann von Otatz (z Otoczyna) 224
Johann von Pak 222
Johann von Pfeilsdorf 230
Johann von Redden ОТ 163
Johann Skomand 225
Johann Sterz 249
Johann von Tettau 458
Johann von Tiefen ОТ, wielki mistrz Zakonu
(1489-1497) 277, 278, 280, 300, 329, 416,
417
Johann Walther von Heerse ОТ 328
Johann Wedel 106
Johann von Welden ОТ 238
Johann von Wildenau 225, 227
Johann Witkop 229
Johann I Clare ОТ, biskup sambijski (1320-
1344) 154,156,168,400, 427, 431
Johann II von Bludau, biskup sambijski
(1344-1358) 427
Johann III Saalfeld ОТ, biskup sambijski
(1416-1425) 394
Johannes von Brandenburg ОТ 169
Johannes von Marienwerder (Jan z Kwidzyna)
391
Johannes Mewe ОТ, biskup pomezanski
(1427-1440) 392
Johannes I M6nch, biskup pomezatiski (1376—
1409) 427,428,431
Johannes II Ryman, biskup pomezaftski
(1409-1417)392
Johannes IV Christiani von Lessen ОТ, biskup
pomezafiski (1480-1501) 388, 393
Johannes V von Wallenrode ОТ, arcybiskup
ryski (1393-1418) 238
Johannes VI Ambundi, arcybiskup ryski
(1418-1424) 390
Johansen Paul 38
Jokusz ze Swi^tego 257
Joniko (Jan?)168
Jordan, biskup warminski (1327-1328) 423,
All
Jordan 173
Jordanes 30
Jdm Niels 121
Jost von Hohenkirchen ОТ 246
Jost von Strupperg ОТ 245,246
Jost von Venningen ОТ 297,298
Jdzefczyk Mieczystaw 441
Jozwiak Slawomir 14,15, 72-74,94,95,97,98»
105,106,108,109,116,119,124,126,127,
129-133,136,137,142,179, 181,182,188,
225-227, 230, 244, 332, 340, 349, 351, 405,
408, 452, 484
Jozwiak Wojciech 108, 340
Juliusz II, papiez (1503-1513) 281,301
Juliusz III, papiez (1550-1553) 389
Jureczko Andrzej 147,180
Jurek Tomasz 111, 112,177
Jurkowlaniec Tomasz 359, 360, 363
Juttner Sabine 380, 382
Kaczmarczyk Zdzislaw 92, 110,112,113
Kaim-Bartels Astrid 195, 336, 339, 342, 356
Kahl Hans-Dietrich 363
Kalikst III, papiez (1455-1458) 264, 266
Kallas Marian 192
Kamihska Krystyna 196
Kamihska Stefania 387
Kaminski Aleksander 34,40,43-47, 80
Kanut II Swi^ty, krol Danii (1080-1086) 45
Kardasz Stanislaw 385
Karge Paul 381-383
Karol I Robert, krol W<?gier (1308[1310]-1342)
111-114
Karol IV Luksemburski, cesarz rzymski
(1355-1378)116
Karol VI Szalony, kr61 Francji (1380-1422)
142
Karol V Habsburg, cesarz rzymski (1530-1556)
285-288,303-305,331
Karol VIII Knutsson Bonde, kr6l Szwe-
cji (1438-1440, 1448-1457, 1464-1465,

556
Indeks os6b
1467-1470), kr61 Norwegii (1449-1450)
267, 311-315
Karl von Trier, ОТ wielki mistrz Zakonu
(1311-1324) 15,127,128,413
Karlowska-Kamzowa Alicja 359-362, 365,366,
368
Karp Hans-Jtirgen 108
Karwasihska Jadwiga 84, 85,116
Kasiske Karl 181, 184-186, 189-192, 200-206,
208, 209, 211-217, 225, 226, 371, 442, 455,
460, 468, 469,472,491
Kaspar Linke, biskup pomezanski (1440-1463)
392
Kaspar Schlick 295, 296
Kaspar Wandhofen ОТ 246
KaufmannJ. Karl 185, 470, 471,490
Kazimierz von Brandenburg-Ansbach, mar-
grabia Bayreuth (1515-1527) 282,289
Kazimierz I, ksi^z? kujawski (1233-1267) 65,
67, 69-71, 81, 82, 84, 85, 89,151
Kazimierz II, ksi$z§ mazowiecki (1426-1442)
251
Kazimierz III Wielki, krol Polski (1333-1370)
108,111-114,116
Kazimierz IV Jagiellonczyk, krol Polski (1447-
1492) 106, 253-259, 261-263, 265-269,
272, 273, 275-278, 282, 298, 312-314, 322,
387, 388
Kqkolewski Igor 14,457,457
Ketterer Gunther 318, 319
Keyser Erich 195, 438, 440^142, 467
Kgtrzynski Wojciech 211, 378, 476, 489, 491,
493
Kiejstut (lit. Kestutis), ksi^z^ trocki (1345-
1382) 116,117
Kiparsky Valentin 381
Kiryk Feliks 257
Kisch Guido 180, 482,486
Kittel Piotr 45
Klaudiusz Ptolemeusz, zob. Ptolemeusz Klau-
diusz
Klee 226
Klein Albert 111, 132,465
Klemens V, papiez (1305-1314) 92
Klemens VI, papiez (1342-1352) 114,428
Klemens VIII, papiez (1592-1605) 389
Kloczowski Jerzy 18, 213,422,428, 430
Klodzinski Adam 327
Klonczyhski Arnold 477
Koczy Leon 11,121, 307, 318-320
Kohler Alfred 305
Kola Andrzej 180
Kolankowski Ludwik 118,120
Kolberg August 157, 393, 397
Kolendo Jerzy 28, 31
Komorowski Manfred 19, 368
Kondracki Jerzy 25
Kondriatiuk Michal 36
Konrad 169
Konrad 173
Konrad ОТ 168
Konrad von Bamberg ОТ 94, 96
Konrad Bischof 319
Konrad Doring 206, 224,229
Konrad von Egloffstein ОТ 238, 324
Konrad von Erlichshausen ОТ, wielki mistrz
Zakonu (1441-1449)	252-254,	296,
309-311, 321, 327, 334, 337, 338, 352, 373,
374, 397,406, 416
Konrad von Feuchtwangen ОТ, wielki mistrz
Zakonu (1291-1296) 94-96,101,148,168
Konrad von Jungingen ОТ, wielki mistrz Za¬
konu (1393-1407) 115,120,123, 225, 358
Konrad von Landsberg ОТ 64
Konrad Sack ОТ 93, 96, 99
Konrad Stange ОТ 98
Konrad von Thierberg (Mtodszy) ОТ 93, 96,
102,180,184,428
Konrad von Thierberg (Starszy) ОТ 93, 94,
96
Konrad von Vietinghoff ОТ 324
Konrad von Wallenrode ОТ, wielki mistrz Za¬
konu (1391-1393) 118, 128
Konrad von Wansen (Konrad z W^dzyna) 223
Konrad Zollner von Rotenstein ОТ, wielki
mistrz Zakonu (1382-1390) 117, 118,128,
176, 407
Konrad [I], ksi^ze mazowiecki (ca. 1200-1247)
54-56,58-65,67,68,75,76,80,81,99,144,
179, 218
Kopiczko Andrzej 389
Komecki Marian 360-362, 365
Kosman Marceli 32, 205
KostrzakJan 236, 325,327
Kovalev N Vladimir 80, 88
Kowalczyk Elzbieta 36, 44, 47, 109, 134, 491,
493
Kowalski M. Krzysztof All
Kowalski Tadeusz 33
Koziel Zenon 181
Kozielto-Poklewski Bohdan 190
Koztowski Ryszard 213
Krajewski Przemyslaw 179
Krantz-Domaslowska Liliana 389

Indeks os6b
BB7
Kraufi Barbara 366
Kriedte Peter 146,164, 213, 216, 387, 460, 482,
488
Krimpenfort Wilhelm 186,188,196,371
Krollmann Christian 10, 168, 203, 222, 223,
375, 392-394, 397,424,431
Kruger [G.] 169
Krumbholtz Robert 109,120
Kruppa Nathalie 390
Krystyna Nilsdotter Gyllenstierne 316
Krzysztof Szydtowiecki 286, 287
Krzysztof III Bawarski, krol Danii i Szwe-
cji (1440-1448), Norwegii (1443-1448)
308-310, 321
Krzyzaniakowa Jadwiga 118
Kucharski Gerard 15, 332
Kuczyhski M. Stefan 14,120, 235, 348
Kuczyhski S. Krzysztof 50, 89, 116, 372, 423,
485
Kixhl Uwe 380,382
Kuhlmann Wilhelm 278
Kuhn Walter 196, 203, 211, 212, 376, 377, 381,
463, 464, 467, 472, 481
Kujot Stanislaw 10, 68, 69, 89
Kulakov /. Vladimir 34,44, 47
Kumlien L. Kjell 315
Kumor Boleslaw 157
Kuno von Hattstein ОТ 97
Kuntz von Egloffstein 458
Kurbis Brygida 33, 50
Kumatowska Zofia 44,177
Kutrzeba Stanislaw 119
Kutzner Marian 171, 364,419
Kwiatkowski Krzysztof 19,418
Kwiatkowski Stefan 12, 17, 53, 144, 357,
359-363, 366, 367, 398, 399, 401, 415,
417-419,444
La Baume Wolfgang 25,46
Labuda Gerard 12, 25, 27, 31, 32, 34, 36-38,
40, 43, 47-49, 67, 72, 110, 143, 144, 211,
213, 291, 376, 377, 467-469, 480, 492
Labuda 5. Adam 360, 361, 366, 368
Lalik Tadeusz 190
Landsberg Rudi 160-162,421
Laudage Marie-Luise 159
Leciejewicz Lech 45,178
Lenz Wilhelm 186, 330
Leszek Bialy, ksi^ze krakowski (1194-1198,
1199,1206-1210,1211-1227) 47
Leszek Czarny, ksiqz? krakowski (1279-1288)
88
Leszek Siemomyslowic, ksi$z$ inowroctawski
(1287-1314) 106
LeSny Jan 44
Letkemann Paul 14, 340,409
Lewerenz Theodor 195,437
Lewicki Anatol 245, 246
Lewicki Tadeusz 32
Leyding Gustaw 229
Liborius Nacker 277
Librowski Stanislaw 158
Lichacev S. Dmitrij 38
Liebing Heinz 18
Liedtke Antoni 388,389
LiguzJustyna 182,189
Limburg Hans 408
Lindmajer Jdzef 106
Lingenberg Heinz 91
Liske Xawery 282
Logdberg G. Adolf309,311-314
Lohmeyer Karl 465
Lorenz Friedrich 467
Lowener Marc 15, 54-56, 58, 60, 72-74, 116,
145,180
Luckerath C. August 220, 294, 307, 308, 320,
321, 326, 327, 334, 337 352
Ludeko, biskup pomezaAski (1309-1321) 427
Liidicke Edith 353
Ludolf ОТ 98
Ludolf Konig ОТ, wielki mistrz Zakonu
(1342-1345) 414
Ludwig ОТ 73,74
Ludwig ОТ 97
Ludwig von Baldersheim ОТ 93
Ludwig von Erlichshausen ОТ, wielki mistrz
Zakonu (1450-1467) 253-255, 257-259,
261, 263-266, 269, 272, 273, 275, 296, 298,
299, 300, 312, 313,322, 327, 328, 331,347,
353,370,416
Ludwig von Landsee ОТ 248
Ludwig von Queden ОТ 152
Ludwig von Schtipf ОТ 96
Ludwig von Seinsheim ОТ 301
Ludwik z Silves 254, 353
Ludwik I Wielki, kr61 W$gier (1342-1382)
108
Ludwik II JagielloAczyk, kr61 W$gier i Czech
(1516-1526) 284-287, 304
Ludwik IV Wittelsbach, cesarz rzymski
(1328-1347)110,115
Luther von Braunschweig ОТ, wielki mistrz
Zakonu (1331-1335) 152, 185, 360, 413,
414

558
Indeks osob
Liithgen Peter 380,382
Liitge Friedrich 437
Lutz Heinrich 305
LbikLech 191
L§ga /. Wladysiaw 213,492
Losihski Wladysiaw 46,47, 213
Loszyhski Jan 229
Lot Wladysiaw 360
Lowmihski Henryk 11, 27, 28, 30-34, 36-38,
40, 42-45, 48-50, 88, 118, 205, 466, 467,
469
Lukasz Watzenrode, biskup warminski (1489-
1512) 278, 280, 281, 387, 423, 426
Maas Walther 216
Maciakowska Zofia 195
Maciej Korwin, krol W^gier (1458-1490)
i Czech (1469-1490) 276, 277
Maciejewski Tadeusz 198
Mackiewicz Adam 36
Maercker Hans 467
Mager Friedrich 25, 377, 488, 489,491-494
Maisel Witold 50, 446, 466
Makilla Dariusz 102,117
Maksymilian I Habsburg, cesarz rzymski
(1508-1519) 280-282, 300-303
Maleczyhski Karol 86
Malinowski Tadeusz 30
Malecki M. Jan 424
Maigorzata 114
Matgorzata I, krola Danii (1375-1412), Nor-
wegii (1388-1412) i krolowa-regentka
Szwecji (1389-1412) 109,121,122, 306
MallekJanusz 339, 356, 367, 444
Mangold ОТ 96,428
Manikowska Halina 393,450
Mannhardt Wilhelm 48
Mankowski Alfons 163, 388, 393,424,425
Marchwihski Roman 149,423
Maschke Erich 9,110,183, 224, 254, 365, 383
Marcin Drygata 376
Marcin de Guideto, elekt warminski 423
Marcin Luter 286
Marcin Schnelle 435
Marcin V, papiez (1417-1431) 241, 293, 383,
432
Martin Kogge 449
Martin von Sparwein 454
Martin Thichsess von Wetzhausen ОТ, wielki
mistrz Zakonu (1477-1489) 276, 277, 329,
416, 458
Matask 470
Matem Gerhard 420, 423, 425, 426, 429, 430,
433
Mateusz Forstenau 435
Mattis Teppen 489
Matuzova I. Vera 102, 361, 362
Maurycy Ferber, biskup warminski (1523-
1537) 290, 423, 426
Maziulis Vytautas 34
Mazur Zdzistaw 389
Mazeika Reza 85
Mqczak Antoni 480
Meingot ОТ 74
Meinhard von Querfurt ОТ 93, 97,152
Menczel von Wildenau 224, 225
Mendog (lit. Mindaugas), krol Litwy (1253-
1263) 85-87
Mentzel-Reuters Amo 19, 358, 360, 368, 431,
432
Mertens Josef 364
Meye Helmuth 185, 371
Meyer Sebastian 149
Michael Junge, biskup sambijski (1425-1442)
392, 394
Michael Kuchmeister von Sternberg ОТ, wiel¬
ki mistrz Zakonu (1413-1422) 236, 237,
292, 306, 307, 318, 319, 325, 333, 336, 344,
345, 349, 370, 385,396, 453
Michat, biskup kujawski (1215-1256) 56, 62,
63, 71,174
Michat Bolestaw Zygmuntowicz, ksi$z$ ruski
(1440-1441) 253
Michels Georg 127,186,196,343, 371, 388
Mielczarski Stanislaw 44, 50
Mielke Stefan 380, 382
Mierzyhski /. Antoni 48
Mieszko I, ksi^ze polanski (ca. 960-992) 33
Mikolaj 110
Mikotaj Afri OP, biskup chetminski (1319—
1323) 400,427,428
Mikotaj Bajerski 257
Mikotaj Firlej 283
Mikotaj Kopemik 285
Mikotaj Koscielecki 261
Mikotaj Lange 435
Mikotaj Lasocki, biskup kujawski (1449-1450)
249, 254
Mikotaj Ramperdi 163
Mikotaj Szarlejski 255, 256, 258, 353
Mikolaj Tungen, biskup warminski (1467-
1489) 275, 277, 289,423, 426,433
Mikotaj Wulzak 434

Indeks os6b
889
Mikotaj z Jeroschina, zob. Nikolaus von Jero-
schin
Mikotaj z Kitnowa 141
Mikotaj [I] z Pilewic, zob. Nikolaus [I] von
Pfeilsdorf
Mikotaj [II] z Pilewic 346
Mikotaj z Rynska (niem. Nikolaus von Rhein)
141, 263, 348
Mikotaj I Kurowski, arcybiskup gnieznienski
(1402-1411)142
Mikotaj II Tr^ba, arcybiskup gnieznienski,
prymas Polski (1412-1422) 240
Mikotaj III Chrapicki, biskup chetminski
(1496-1507) 424
Mikotaj V, papiez (1447-1455) 254
Mikulski Krzysztof 102,140,181,182,189,193,
410, 425,441,443, 445-447
Milewski Tadeusz 37
Militzer Klaus 14, 326, 327, 329, 406-410,448
Mitzka Walther 204
Modzelewski Karol 42,44, 50
Moeglin Jean-Marie 361
Moller R. Ludwig 199
Mortensen Gertrud 44,160-162, 209, 211, 212,
380-382,421,440,462, 472, 488, 490
Mortensen Hans 44, 161, 202, 203, 205, 209,
211, 212, 380-384, 421, 440, 462, 472, 488,
490
Moszczynski A. Waldemar 36
Mozdzioch Slawomir Ъ1
Mozejko-Chimiak Beata 14
Msciwoj I (Mszczuj, Mestwin), namiestnik/
ksi^z? gdanski (ca. 1205 - ca. 1213/1215/
1220) 176,409
Msciwoj II (Mszczuj, Mestwin), ksi^z^ po-
morski (1270-1294) 69, 71, 72, 89, 90,174,
175
Murray VAlan 86
Miihlen von zum Bemt 45,46, 49
MUlverstedt von A. Georg 50,454
MurawskiK Eberhard 252, 296, 308, 310-312,
322,327, 334,337,353
Nadolny Anastazy 384
Nadolski Andrzej 17, 235
Nalepa Jerzy 34,40,80
Nanker, bp lubuski (1248-1250) 71
Natau Otto 383
Natrimpe, b6stwo pruskie 48
Nawrocki Zbigniew 172
Nawrolska Graiyna 450
Nawrolski Tbdeusz 66,75,439,444
Neitmann Klaus 15,16,105,108,109,120,142,
244,251, 329, 373
Neitmann Sonja 14,409
Nesselmann G. H. Ferdinand 45
Nitschke August 440
Niklas Wilko 371
Nikodem Jarostaw 109,119, 245
Nikolaus 168
Nikolaus Bock von Schippenbeil (Schiffen-
burg) ОТ, biskup chetmifiski (1390—1398)
424,427,428
Nikolaus von Doring (Mikotaj z Durqga) 229
Nikolaus von Jeroschin ОТ 361,362,413,414
Nikolaus von Kobelow 224
Nikolaus Pechwinkel ОТ 169
Nikolaus [I] von Pfeilsdorf (Mikotaj [I] Ш Plto*
wic) 226, 227, 230
Nikolaus von Schdnberg OP 283
Nikolaus von Sparwein 454
Nikolaus Weterheym 256
Nikolaus Wildenau 227
Nikolaus Witkop 229
Nikolaus I von Radam, biskup pomezaftikl
(1360-1376)427,428, 432
Nikolaus I von Schoneck ОТ, biskup sambijski
(1442-1470) 168, 264
NikzentaitisAlvydas 111, 115,117
Nitschke August 440
Nobel Wilhelm 119, 319, 326, 336, 344,352
Noga Zdzistaw 257
Novoselcev R Aleksander 102
Nowak Przemyslaw 244
Nowak H. Zenon 11, 13, 14, 16, 17, 19, 20,
54, 55, 109, 110, 111, 120, 122, 138, 141,
144,146,147,150,160,190,193, 218, 233,
234, 236, 237, 291-293, 306-308, 317, 318,
322, 324, 338, 343, 358, 361, 374, 384, 388,
401, 407, 419, 420, 424, 427, 428, 430, 431,
433-435, 438, 443, 444, 487
Nowakiewicz Tomasz 36, 44
Nowakowski Andrzej 17,362
Nowakowski Wojciech 27,28,30,31,49
Niefi Ulrich 15, 95,124,127
Oberldnder Paul 280
OblqkJan 149,170,171,425
Ochmahski Jerzy 50,118
Odoj Romuald 34,49
Okulicz Jerzy 27,28,30,34,36,44,46,48
Okulicz-Kozaryn Lucja 27, 30, 31, 34, 38, 43,
46,48-50,391
Olaf 121

560
Indcks osob
Olczak Jerzy 179
OlczykAniela 162
Oldrzych Czerwonka 265, 266
Olgierd (lit Algirdas), wielki ksi^z? litewski
(1345-1377)116
Olihski Piotr 192
Olszewicz Boleslaw 270
Opizo z Mezzano OP 70, 71, 81, 82, 84
Ortowski H Tomasz 362
Ostrowski Kazimierz 191
Otr$bski Jan 34
Otto ОТ 96
Otto von Lautenberg ОТ 99
Otto von Legendorf 451
Otto von Lutterberg ОТ 185
Otto von Pfeilsdorf 230
Otto von Reval ОТ, biskup chetminski
(1323-1349) 152, 205,424,427, 451
Otto von Russin 171
Otto I, ksi^z^ bmnszwicko-ltineburski (1235-
1252) 66
Otto I von Pfil 451
Otto IV ze Strzal^, margrabia brandenburski
(1266-1308) 91
Parczewski Michal 28
Pakulski Jan 17,108
Palmeitis betas 36
Paner Anna All
Papee Franciszek 280
Paravicini Werner 17, 115, 116, 361, 365, 366,
453
Parey Carl 485
Paszkiewicz Henryk 116
Patollu, bostwo pruskie 48
Patze Heinrich 18, 38, 138, 160, 205, 367, 460,
461, 466, 468,476, 478, 480, 483
Paul von Rusdorf ОТ, wielki mistrz Zakonu
(1422-1441) 241, 243, 245, 247-250, 252,
293, 295, 307, 308, 319-321, 326, 327, 333,
334, 337, 341, 344, 350, 370, 373, 390, 396,
411,415
Pawel Legendorf, biskup warminski (1458-
1467) 266, 268-273,423,426
Pawel Wtodkowic z Brudzenia 240
Pawel II, papiez (1464-1471) 272, 300
Pawlowski Antoni 17
Pawiowski A. Jan 44
Pelech Markian 349,438
Pelka (Fulko I), arcybiskup gnieznienski
(1232-1258) 70-72, 86
Penners Theodor 440, 443
Perkun, bostwo slowianskie i baityjskie 48
Perlbach Max 222, 432,433
Peter von Dusburg ОТ 19, 33, 38, 40, 42, 43,
48, 64-69, 71, 80, 87, 93, 94, 357-364, 413,
414,418
Peter von Heselecht (Piotr z Leszcza) 205,
223
Peter Ruschenpusch 225
Peter von Wormditt ОТ 238, 240
Philipp von Wildenau 225, 229, 230,455
Piasek Dariusz 92
Pilecka Elzbieta 17, 359,450
Piotr Bazynski (Peter von Baysen) 452
Piotr Dunin 268, 269,271, 276
Piotr Kmita 286
Piotr Szafraniec 259
Piotr Swi^ca z Nowego (Peter von Neuenburg)
264, 266, 268
Piotr Tomicki 287
Piotr z Annency 113
Piotr z Dobrego Miasta 435
Piotr z Dusburga, zob. Peter von Dusburg
Piotr z Szamotul
Piotr I de Poitiers-Lusignan, krol Cypru (1358-
1369) 142
Piotr II, biskup plocki (1245-1254) 62
Pis/corski M. Jan 461-463
Pius II, papiez (1458-1464) 266, 267, 272, 423
Piwonski Henryk 18,170, 360
Plehn Hans 469, 471, 475,479
Plezia Marian 28
Plumicke Richard 204,469,477, 480,482,484
Pociecha K. A. Wladyslaw 11, 286-288, 290
Pokora Piotr 244
Polinski Dariusz 179,180
Pollakowna Marzena 38, 40, 205, 212,469
Poppo von Ostemohe (Ostema) ОТ, wielki
mistrz Zakonu (1252-1256) 73, 82, 95
Porazinski Jarostaw 439
Poschmann Adolf 189,430,435
Poschmann Brigitte 149,152,153,169,400
Pospieszny Kazimierz 17, 364,419
Potkowski Edward 9,19,360
Pottel Bruno 149,154,158,170-172, 433
Powierski Jan 25, 27, 30, 31, 33, 34, 36-38, 40,
43^18, 50, 53, 65-67, 75, 79, 80, 81, 85-87,
101,106, 108, 127,145,147, 150,151,154,
173,180-184,188, 189, 200, 223, 226, 413,
424, 428, 467
Prochaska Antoni 118
Przekop Edmund 150,157,173
Przemysl II, krol Polski (1295-1296) 90

Indeks 016b
561
Przemysi II Ottokar, krol Czech (1253-1278)
38, 79, 80, 87, 93,178,183
Przybylko Marian 157
Psantope 470
Pszczdlkowska Z. Lidia 435
PtakJan 465
Ptolemeusz Klaudiusz 28
Quhalo ОТ 74
Racibor, ksi$z$ biatogardzki, (ca. 1233-1262),
ОТ (1262-1272) 68, 69, 89,409
Radziminski Andrzej 18,55,133,137,145-147,
150-154,156,157,164,174,182,185,186,
189, 335, 384, 390, 393, 400, 401, 410, 417,
421, 425,428, 434,438,443,446,474,478
Rawin ОТ 74
Rediger Franz 148,154
Reglihski Aleksander 127
Reh Paul 148
Reinecke Heindrich 437,440
Reinhard von Sayn, biskup chelminski (1385-
1390) 424, 427, 428
Remunen 470
Rgbkowski Marian 178,450
Riel Klaus 206, 376, 377, 381
Riis Thomas 121,122
Ristau Bemd 440-442
Rogacevskij L. Alexander 75
Rogalski Bogumit 181
Rohrich Viktor 151,200,201,212
Roman Magdalena 151-153,160
Roth Werner 430,435
Rothe Hans 329,478
Rousselle Martin 202, 205, 208, 209, 212, 470,
490, 493
Rowell C Stephan 111
Rozenkranz Edwin 190,191,197
Rozynkowski Waldemar 18,144,157,159,160,
165,166,363, 421
Rundstedt von Hans-Gerd 120,. 122
Rudolf, biskup pomezanski (1320-1331) 427,
428
Rudolf ОТ 98
Rudolf von Rtidesheim, biskup wrodawski
(1468-1482) 272, 273
Ruble Siegfried 486
Rutger von Birken 258
Ryszard II, kr61 Anglii (1377-1399) 123
Saage M. Johann 158
Saborowski Ewald 209,211,225,455,459,489
Sach Maike 283
Sahm Wilhelm 186
SalysAntanas 381
Sambor I, namiestnik/ksi^zf gdafiski (ca. 1177
- ca. 1205) 175
Sambor II, ksi^z^ lubiszewsko-tczewski (1233-
1269/1270) 65, 68, 69, 89,175,190
Samsonowicz Henryk 13, 92, 99,190,194,199,
317,374, 394, 438, 440, 442, 450
Sanglobe 209
Samowsky Jurgen 12, 13, 15, 19, 56, 132, 136,
137,141,159, 220, 318, 343, 344, 347, 352,
375,407, 418,445,463, 474,478,482,483,
487
Scharduno 104
Schlegelberger Heinz 156,163,168,169
Schliep [b.i.\ 485
Schmauch Hans 148, 149, 164, 190, 208, 212,
389, 410,424
Schmeidler Bernhard 32
Schmid R Wolfgang 28
Schneider Philippl64
Schnippel Emil 206, 224, 230,453
Schon von Teodor 9
Scholz Klaus 409,427
Schreiner Klaus 361
Schulz Knut 444
Schulze Winfried 416
Schwartz Philipp 325, 329
Schumacher Bruno 10
Schwinges C. Rainer 430,438
Seeberg-Elverfeldt Roland 376, 491
Segil Voith von Ammerthal 458
Seifert Dieter 121,122
Sembritzki Johannes 183, 371, 382
Semkowicz Wladystaw 119, 489
Semrau Arthur 37,188,197, 201,202,372,441,
471,472,474,484, 486, 487,489
S^dziwoj Ostrorog 248
Siegel Wilma 44
Siegfried ОТ 97
Siegfried von Feuchtwangen ОТ, wielki mistrz
Zakonu (1303-1311) 92,94,96,123,124
Siegfried von Regenstein ОТ, biskup sambijski
(1295-1318) 156,168,392-394,397
Sieghard Lander von Sponheim ОТ 319, 325,
326
Sieghard von Schwarzburg ОТ 201
Siegmund Paul 202,204,209,482,484
Sielmann Artur 463,464
Siemowit I, ksi^i? mazowiecki (1247-1262)
67,80,82,84,85,87

562
Indeks os6b
Hemowit IV, ksi$z$ mazowiecki (1373/4-1426)
108
iicmowit V, ksi$z$ mazowiecki (1426-1442)
251
iieradzan Wieslaw 16,109,181, 211
iikora Franciszek 213, 217
hkorskiA. Dariusz 15, 42, 56, 59, 63
tikorski Jerzy 34
nmenas Voldemaras 38
Simon von der Borch ОТ, biskup rewalski
(1477-1492) 329
iimson Paul 198,448
Skibihski Szcz$sny 359, 360, 364, 365
Skirgietto-Iwan (lit. Skirgaila), namiestnik
Wielkiego Ksi^stwa Litewskiego (1386—
1392/1394), ksk|z§ kijowski (1394) 117
Skomand (Skumand) 40, 43
Skrzypek Jdzef 250
Skrzypkowska-Lutowicz Krystyna 223
Slupecki P. Leszek 44
imoczynski Wojciech 30, 34, 36
imoliriski Marek 54, 84, 90
Sperka Jerzy 108
5piezA. Jan 56
Srokowski Stanislaw 25
Stackmann Karl 18
Stanislaw Hozjusz, biskup chetminski (1549-
1551) 389
Stamawska Maria 53, 81
Stefan Gruby, arcybiskup ryski (1479-1484)
329
Steffen Heinrich 483
Stem Robert 476
Sten Sture 315, 316,329
Stopka Krzysztof 80, 85, 86
Stengel E. Edmund 291
Strehlke Ernst 361
Strzelczyk Jerzy 30,31
Suchocki Jerzy 48
Suchodolska Ewa 99
Suchodolski S. Jerzy 46
Supruniuk Anna 17, 442
Swiezawski Aleksander 109
Sykstus IV, papiez (1471-1484) 388
Sylwester Stodewescher, arcybiskup ryski
(1448-1479)329, 392
Szawtowski Zenon 108
Szczur Stanislaw 115
SzorcAlojzy 153,174,183,189,198,199, 386
Szostakowski Stanislaw 34
Szulist Wladyslaw 158,163
Szultka Zygmunt 192
SzwedaAdam 142, 251
Szybkowski Sobieslaw 251
Szymon Belkaw 443
Szymon Grunau 19
Scibor Bazynski 262, 270, 452
Slaski Kazimierz 46
Sliwa Michat 147,180
Sliwinski Blazej 16, 54, 90-92, 101, 127, 154,
190,191, 223, 224, 226,483, 487
Swidrygietto-Bolesiaw (lit. Svitrigaila), wielki
ksi^ze litewski (1430-1432) 119, 245-251,
253, 294, 295, 326, 327
Swi^topelk I, ksi<|ze wielkomorawski (871
-894)
Swi^topelk II, namiestnik/ksi^ze gdanski (ca.
1220-1227), ksi<|ze gdanski (1227-1266)
64, 65, 67-72, 81, 89,100,174,175,183
Tacyt 28, 49
Tandecki Janusz 12, 13, 16, 19, 120, 133, 138,
139,179,197, 317, 335, 339, 374, 407, 410,
411, 417, 424, 430, 438, 439, 444, 446,
448-450,474,478,487
Targowski Michat 14, 139, 219-221, 224, 228,
346, 354
Templin Karl 491
Teodoryk M^dry, margrabia luzycki (1288-
1303) 88
Teodoryk Wielki, krol Ostrogotow (493-526)
31
Tggowski Jan 118
Thielen G. Peter 129,136, 339, 340, 344,489
Thomas Albus von Becheim 101
Thomas Hungersdorf ОТ 250,327
Thumser Mathias 12,16, 278
Tilo von Kulm ОТ (Tilon z Chelmna) 414
Toeppen Max 50, 148, 151, 209, 211, 377, 463,
467, 469, 473,474, 476,485,489,491
Tokarev A. Sergej 48
Tomasz Surwitta 226, 227
Toporov V Nikolaj 48
Torbus Tomasz 17
Trautmann Reinhold 34, 45
Trawkowski Stanislaw 467
Treitschke Heinrich 10
Trojden, ksi^ze litewski (1269-1282) 88
Trupinda Janusz 15,16,19, 25, 30, 37, 66, 124,
127,130,131, 362,408,418,452
TymienieckiKazimierz 33, 111
Tyszkiewicz Jan 25, 36,47
Udolph Jurgen 34

Indcki 016b
663
Ulrich Bauwarus ОТ 97
Ulrich von Jungingen ОТ, wielki mistrz Za-
konu (1407-1410) 109, 140-142, 233-236,
324
Ulrich von Lentersheim ОТ 297
Ulrich Zenger ОТ 241, 243
Urban VI, papiez (1378-1389) 428
Urbanczyk Przemystaw 49
VetulaniAdam 259, 288
Vitgautr 46
Voigt Johannes 9,10, 333, 416
Volckart Oliver 372
Volquin 172
Volrad 222
Ybutho 103
WachterH. Hans 475
Wactaw (Wanko), ksiqz? plocki (1313-1336)
111
Waclaw II, krol Czech (1278-1305) i Polski
(1300-1305) 108, 428
Waclaw III, krol Czech (1305-1306), W^gier
i Polski (1305-1306) 90, 111
Wactaw IV Luksemburski, krol rzymski
(1378-1400) 234, 291, 293
Wajda Kazimierz 421
Waldemar, margrabia brandenburski (1304-
1319) 92
Waldemar IV Atterdag, krol Danii (1340-1376)
91,121
Walrabe von Hunsbach ОТ 307,308
Walter E. Axel 19, 368
Walter von Kockeritz ОТ 313, 380
Warcislaw II, ksiqz^ gdanski (1266-1270) 89
Warcistaw IV, ksiqz? wologojski (1309-1326)
111
Warcistaw VIII, ksiqz^ stupski (1395-1402)
122, 306
War^zak Jan 217
Wasielewski Kazimierz 170
Wasyl III, wielki ksi^z$ moskiewski (1505-
1533) 282, 302, 315
Weber Max 357
Weber Lothar 225,461,463,464,469,474,478,
493
Weber Reinhold 370
Wegner Richard 333, 486
Weise Erich 259,261,349
Wend von Eulcnburg 458
Wenskus Reinhard 38, 40, 42, 44, 45, 47, 50,
138, 160, 161, 204, 205, 211, 212, 226,380,
381, 421, 440, 466, 468, 469, 471,472, 478,
480, 481, 484
Wenta Jaroslaw 18,19,163,184, 360,413,418,
419,424,428, 429,431
WermbterHans 199
WermterM. Ernst 172,387,388, 421
Werner ОТ, biskup chetminski (1275-1291)
151
Werner ОТ 97
Werner ОТ 97
Werner ОТ 97
Werner von Grunouven ОТ 97
Werner von Nesselrode ОТ 246
Werner von Orseln ОТ, wielki mistrz Zakonu
(1324-1330) 127, 201, 336, 337, 339, 413,
415
Wernicke Horst 121
W$dzki Andrzej 45
Widewut 32
Wiechert Gabriela 362
Wiesflecker Hermann 302
Wiesinger Peter 204
Wiesiolowski Jacek 423
Wikbold Dobilstein, biskup chetmihski
(1365-1381/5) 424,427,428,429
Wilgocki Eugeniusz 179
Wilhelm z Chalanto 238
Wilhelm z Modeny OP 55, 56, 58, 61, 63,
68-71,145,146
Wilhelm I, biskup kamienski (1245-1252) 71
Wilke Elisabeth 317, 378, 462, 469, 471-474,
476,478,479,480
Wiliam A. Horst 486
Willoweit Gerhard 487
Wincenty Kielbasa, biskup chetmihski (1457-
1479) 274, 275, 387, 388,424
Wincenty Przer^bski, biskup kujawski (1503-
1513) 172,387
Wincenty II Kot, arcybiskup gnie^nieAski, pry-
mas Polski (1437-1448) 253
Winrich von Kniprode ОТ, wielki mistrz Za¬
konu (1352-1382) 121,140,175,185, 367,
414, 429, 483
Wipperman Wolfgang 10
Wistaw, biskup kujawski (1283-1300) 182
Wistaw III, ksiqz$ rugijski (1302-1325) 90,92
Wifniewski Jan 157, 160, 161, 384, 389, 393,
396,421
WUniowski Eugeniusz 422
Wit OP, biskup litewski (1254-1255) 86
Witczak T Krzysztof 34

564
Indeks osob
Witkowska Aleskandra 171
Witold-Aleksander (lit. Vytautas), wielki ksi$-
щ litewski (1392/1394/1401-1430) 109,
115,117-120, 233-235, 237, 238, 241, 243,
245, 247, 292-294, 319, 324-326
Wittram Reinhard 330
Wtadystaw Garbaty, ksi^z^ dobrzynski
(1312-1327/8,1343-1351/2) 112
Wtadystaw Lokietek, krol Polski (1320-1333)
90-92,112,113
Wtadystaw Odonic, ksi^z^ wielkopolski (1229-
1234) 65
Wtadystaw Opolczyk, ksi^z^ dobrzynski (1378-
1392) 108,115
Wtadystaw I, ksiaz^ ptocki (1426-1455) 251,
258,261
Wtadystaw I Oporowski, arcybiskup gniez-
nienski, prymas Polski (1449-1453) 254,
255
Wtadystaw II Jagiellonczyk, krol W^gier
(1490-1516) i Czech (1472-1516) 276, 281
Wtadystaw II Jagietto (lit. Jogaila), krol Polski
(1386-1434) 109, 115-120, 166, 233-238,
240, 241, 243-247, 249, 292, 306, 308, 319,
325, 326, 348, 365, 372
Wtadystaw III Jagiellonczyk (Wamenczyk),
krol Polski (1434-1444) i W^gier (1440>-
1444) 249, 252, 253
Wtadystaw V Pogrobowiec, krol W^gier (1453-
1457)256,257, 297
WlodarskiBronislaw 27, 80, 81, 84, 86, 111
Wlodarski Jdzef 184
Wtodzimierz II, ksi^z$ wtodzimiersko-halicki
(1206-1211)88
WoelkyP. Carl 149,158
Wojciech Stawnikowic, swi^ty 50,143
Wojciech I Jastrz^biec, arcybiskup gnieznien-
ski, prymas Polski (1423-1436) 250
Wojciechowski Mieczystaw 146,165,185,439
Wojtecki Dieter 148, 409
WojtkowskiAndrzej 111, 289, 290
Wolf von Seinsheim ОТ 250
Wolter von Plettenberg ОТ 281, 315, 329-331
Wotqgiewicz Ryszard 30
Wroniszewski Jan 442,446
Wrdbel Dariusz 257
Wrdblewska Katarzyna 369
Wroblewski Ryszard 80, 81
Wrdblewski Wojciech 36, 37,49
Wulfstan 37, 42
Wunder Heide 40, 44, 183, 200, 201, 204,
376-378, 461-463, 465, 466, 468, 471^183,
490
Wynand ОТ 98
Wyrwa M. Andrzej 53
Wyszomirski Slawomir 19
Zaborska Urszula 12
Zachariasz 285
Zachorowski Stanistaw 397
Zajqczkowski Stanistaw 11,40, 86, 111, 203
Zapp Hartmut 397
Zawitkowska Wioletta 256
Zbigniew Olesnicki, biskup krakowski
(1423-1455) 249, 250,253
Zdrenka Joachim 93, 191, 192, 348, 373, 434,
438, 441,449
Zdrojewski Z. Eugeniusz 106
Zdrojkowski Zdzislaw 100, 141, 196, 218, 343,
446
Zdzitowiecka Maria 370
Zemack Klaus 226
Zielinska-Melkowska Krystyna 53,59,144,145,
180,220
Zientara Benedykt 54, 362
Zimmermann Hans 44
Zinkevidius Zigmas 34
Zins Henryk 170,433
Zobolewicz Jan 193,194
Zofia Holszanska, krolowa Polski (1426-1461)
255, 256
Zofia Jagiellonka 282
Zonenberg Slawomir 19,413,415
Zurkalowski Erich 183
Zygmunt Kiejstutowicz, wielki ksi^z^ litewski
(1432-1440) 244, 247-249, 251
Zygmunt Luksemburski, cesarz rzymski (1411—
1437) 106,234-238,240,241,243,245,249,
250-252, 291-295,307,308, 318, 320, 327
Zygmunt I Stary, krol Polski (1506-1548)
281-288, 290, 301-304, 316, 317,330
Zygner Leszek 390
Zmudzki Pawel 88

Indeks geograficzny
opracowali Emilia Kubicka, Krzysztof Kwiatkowski
W odniesieniu do nazw miejscowych (toponimow i hydronimow) potozonych w regionit potu-
dniowego Pobrzeza Battyku (w obr^bie lub w najblizszym s^siedztwie terytorialnego wtftdltWg
pruskiej gat^zi zakonu niemieckiego) jako gtown^ podano za kazdym razem polskg, ItlTOpollkg
b^dz spolszczon^ wersje danego toponimu, w dalszej kolejnosci przywolano (chod nie WO Wlfyit'
kich bezwzglydnie przypadkach) lekcje niemieckie, litewskie lub rosyjskie; dla n&ZW miejlOOWO*
sci z innych regionow przytoczono jedynie wersje spolszczone; kursyw^ zapisano nazwy w brzntlo-
niu zrddlowym; sygle: jez. - jezioro, rz. - rzeka, w. - wyspa.
Akka (Akkon) 54
Allenburg (ros. Druzba, staropol. Alembork)
188
Analni 145
Anglia 120,122,123, 321, 322,442,452
Archidiakonka, jez. 180
Augsburg 301, 303
Austria 70, 71, 262,441
Awinion 110,114,116
Balga (niem. Balga, ros. Vesoloe) 66, 67, 74,
98,186, 334, 337, 342, 376,486
Batgijska, Ciesnina 273
Baltyckie Morze, Battyk 9, 27, 28, 30, 33, 46,
53, 54, 70, 71, 76, 79, 95, 109, 115, 120,
122,146, 177, 178, 194, 245, 267, 268, 271,
304, 311, 314, 316, 321, 322, 328, 357,
359
Barciany (niem. Barten) 188, 208, 210
Bareja 38, 67, 79, 82, 97,101,146
Barcja Pilicka 38
Bareja Wielka 81
Barczewko (Stare Barczewo) 189,206, 208
Barczewo (niem. Wartenburg) 153, 174, 189,
190, 206, 208, 210
Bart^g 206
Bartoszyce (niem. Bartenstein) 67, 186, 194,
212,264,268, 374
Bauda, rz. 200
Bazylea 249,391,392
Bazyny (niem. Baysen) 452
Bern, w. 89
Bialy Bor (niem. Baldenburg) 192
Biebrza (niem. Bobr), rz. 25, 36,490
Bielczyny 151
Bielsko, jez. 216
Bierzgtowo (niem. Birgelau) 88, 98, 99, 340,
362,408
Biesowo 208, 212
Birka 46
Bischofshausen zob. Rybaki
Biskupice (niem. Arnold(i)sdorf) 151
Biskupiec (Reszelski) (niem. Bischofsburg)
158,189,190, 201, 208
Bisztynek (niem. Bischofstein) 190,196,208
Bobrowo 151,152
Bolonia 431,433,434
Bornholm 265
Bozepole 493
Brandenburg zob. Pokarmin
Brandenburgia 91, 105, 106, 111, 284, 286,
293,294,303
Braniewo (niem. Braunsberg) 194-199, 268,
276, 283, 284,348, 420,441,448,452
Bratian (niem. Brattian) 241,493
Brema 54
Brest 321
Brodnica (niem. Strasburg) 106,108,111,133,
157, 181, 182, 194, 238, 241, 254, 261, 269,
270,276,360,374,407,416

566
Indeks geograficzny
Brugia 120,122
Brusy 215
Brynica, rz. 63,151,205
Brzesc n. Bugiem 47,117, 247
Brzesc Kujawski 108, 110, 112, 113, 246, 249,
250,269, 295,326
Brzoza (Polska) 108
Buda 234, 237, 287, 291, 292
Burgundia 63,122
Bydgoszcz 222, 233, 234, 246, 258, 268, 272,
284
Bynowo 489
Bytow (niem. Butow) 162, 192, 214, 216, 217,
264, 268, 271, 272, 493
Camzicni 71
Cerekwica 262
Cerkiewnik 174
Cesarstwo (Rzymskie) zob. Rzesza
Charzykowskie Jezioro 487
Charzykowy 487
chefminska ziemia 25, 36, 47, 53-56, 58-65,
68-70, 74-77, 83, 87-89, 91, 96-103, 106,
108-114, 133, 136, 137, 140, 141,143-145,
151,158,159, 172, 175, 178-182,183, 192,
193, 196, 200, 201, 203-205, 211, 217-219,
222-224, 226, 227, 229, 230, 235-238, 241,
243-245, 247, 250, 251, 254, 259, 261,
263-265, 267-273, 275-277, 283, 296, 324,
340, 341, 345, 346, 348-352, 374, 375, 388,
400, 408, 415, 421, 429, 437, 440, 442, 447,
450, 451, 453, 456, 457, 463, 464, 466, 467,
491-493
Chetmno (niem. Kulm) 19, 54, 55, 58, 59,
61-63, 65, 69, 71, 73-76, 82, 98, 100, 139,
143,144,157, 159, 174, 178-180, 182, 184,
194-198, 222, 266, 267, 270, 272, 273, 276,
322, 323, 349, 387, 388, 421, 433^135, 438,
440,442, 446-448,450, 487
Chetmza (niem. Kulmsee) 145, 147,151, 152,
157,165,166, 180,184, 222, 226, 228, 388,
428, 439
Chmielno 216
Chojnice (niem. Konitz) 191, 192, 215, 248,
262, 263, 266, 268, 272, 273, 285, 298, 375,
422
Choszczno (niem. Amswalde) 251
Colpyn, jez. 489
Cymbark 453
Cynty (niem. Zinten) 186, 194, 284, 371, 454,
458
Cypr 54,142
Czaple 454
Czama Hancza 28
Czame (niem. Hammerstein) 192, 215, 272
Czarne Morze 30
Czarnowo 222
Czechy 72, 79, 80, 87, 90, 93, 108, 111, 112,
116,183, 222, 234, 250, 263, 272, 282, 284,
291, 293, 294, 297, 302, 427, 429, 430, 440,
441,444,448, 453
Czemica, rz. 215
Czerwinsk 235, 241
Cziuchow (niem. Schlochau) 192, 215, 272,
408,422,493
Dania 109, 121, 122, 233, 264, 267, 284, 294,
302, 306-320, 325,452
Dajnowa 40
Dartowo (niem. Riigenwalde) 91, 311
D<|bki 246,248
D^browa 174
D^browno (niem. Gilgenburg) 157, 185, 194,
223, 238, 371,452,453,459
Dejguny, jez. 376
Debrzno (niem. PreuBisch Friedland) 192,
268, 269, 272,463
Dobre Miasto (niem. Guttstadt) 150,153,158,
164,172-174, 189, 200, 201, 206, 208, 420,
424-426,429, 435
Dobrzynka, rz. 215
Dobrzyn n. Wist^ 53,56, 63, 215
dobrzynska ziemia 33, 63, 106, 108, 111-115,
118,120, 133, 230, 233-235, 237, 245, 378,
452
Dollkeim (ros. Kovrovo) 28
Dolne Niemcy zab. Rzesza
Dolno 377
Domkowo 36
Domnowo (niem. Domnau, ros. Domnovo)
188, 284, 371, 458
Dordrecht 122
Dortmund 443
Dniepr, rz. 27, 28
Drawsko (Pomorskie) (niem. Dramburg)
251
Drezdenko (niem. Driesen) 106, 115, 120,
237, 297, 299
Drohiczyn 47
Druzno, jez. 37, 45, 66,146, 273, 487
Drw^ca (niem. Drewanz), rz. 25, 36, 56, 58,
59, 63,99,106,136,146,151,152,179,181,
182,185, 201, 205, 206, 211, 235, 238, 241,
243,251,268, 285

Indeks geograficzny
567
Dryfort (Srokowo) (niem. Drengfurt) 188,
196, 208,210, 371, 458
Drygaty 376
Drzycim (niem. Drzycim) 215
Dubissa (lit. Dubysa, niem. Dubissa), rz. 117,
133
Dunaj 33,293, 294
Durba (lit. Durbe), rz. i jez. 87, 96
Dybowo 211
Dybow n. Wist^ 244, 245, 251, 254, 258, 270,
272
Dylewska Gora 25
Dziatdowo (niem. Soldau) 157,185, 224, 225,
227, 238,241, 264, 284, 444,453
Dzierzgon (niem. Christburg staropol. Kisz-
pork) 47, 65, 71, 72, 74, 77, 79, 88, 94,
98-100, 157, 183, 184, 222, 238, 273, 408,
422
Dzierzgon (Sirgune) (niem. Sorge), rz. 37, 65
Dzietrzychowo 212
Dziki 453
Dzwierzno 491
Dzwina 27,357
Elbl^g (niem. Elbing) 19,45,66,67,69,74-77,
82, 88, 91, 94, 96, 98, 99 121,122,124,139,
158, 174,178,182-184, 193-198, 222, 236,
259, 261, 262, 266, 270-273, 285, 300, 313,
323, 324, 348-351, 359, 386, 387, 390, 407,
421, 422, 425, 431, 433-435, 438, 439, 441,
443, 445-447,453,457,484, 486
Elbh|g, rz. 66,182
Elbl^ska Wysoczyzna (niem. Elbinger Hohe)
26, 30, 37,184, 200, 203, 204, 493
ElckaWies 488, 490
Elk (niem. Lyck, staropol. Lek) 192, 370, 376,
380, 490
Enns, rz. 33
Erfurt 148
Estonia 306-308, 314, 325, 328, 331
Europa 30, 31, 54, 95,120,124,127,131,142,
194,317,332, 343, 363, 365
Europa Srodkowa 60,177,203
Europa Srodkowo-Wschodnia 244, 291
Falsterbo 121
Fischhausen zab. Rybaki
Fiszewo (niem. Fischau) 97
Flandria 122,321
Frankfurt n. Menem 92,298
Frankfurt n. Odrq 303
Frankonia 409,427
Frombork (niem. Frauenburg) 146, 149, 154,
158, 171,189,197, 238, 268, 269, 271, 276,
284, 374, 387, 420, 429
Frydl^d (niem. Friedland, ros. Pravdinsk) 158,
186,202,268
Galindia 33, 38, 40, 44, 48, 49, 79, 81, 82, 84,
146,205
Galindzka Puszcza 153,185
Galinow 469
Garb Lubawski zab. Lubawski Garb
Garb Szeski zab. Szeski Garb
Gardeja (niem. Gamsee) 189,194,196
G^bin (niem. Gumbinnen, ros. Gusev) 47,382
Gdansk (niem. Danzig) 47, 91, 92, I22f 164,
172,174,175,188,190-198, 214, 236, 241,
250, 259, 260, 262-268, 270, 276, 283, 215,
296, 300, 301, 308-310, 312*316, 320-323,
348, 349, 372, 374, 385, 387, 407, 422,425,
426, 434, 435, 438, 440-443, 445*450, 456,
484,486,487
Gdanskie Zuiawy 214,217, 484,485
Georgenburg (lit. Jurbarkas) 133
Georgenburg (ros. Maevka) 156,382,386
Gerkin (ros. Dubrovka) 47
Giel^dzkie Jezioro 209
Giemlice 488
Gierdawy (niem. Gerdauen, ros. 2eleznodo-
roznyj) 133, 174, 188, 208, 210, 212, 371,
374, 457
Gizycko (niem. Lotzen, staropol. Lee) 208,
209,376, 378
Gjedsor 308
Glogow 269
Glotowo 150,172,173
Glowne Miasto Gdansk zab. Gda6sk
Gniszewo 462
Gnojewo 157
Golub (niem. Gollub) 98, 99, 157, 181, 182,
243, 268, 407,416
Goni^dz 490
Gorz^dziej 191
Gotlandia 109, 121, 122, 133, 233, 308, 309,
310-313
Gotteswerder (lit. Gotesverder) 119,133
Gniew (niem. Mewe) 54,97,99,191,263,266,
269, 270, 328, 338, 341, 374,384, 385, 407,
422,435
G6rowo (Itaweckie) (niem. Landsberg) 186,
194, 202, 225
Gdrowskie Wzniesienie (Stablak) (niem. Sta-
black) 25,202

568
Indeki geograficzny
G6rzno 205
Grabiczek, rz. 206
Grabie 92, 237
Grabowo 491
Gr^dki 174
Gr^zawy 205
Grodno 36,117-119,255
Grom 211,489
Grom, jez. 209
Grudzi^dz (niem. Graudenz) 98, 101, 157,
159, 175, 181, 182, 243, 257, 360, 374, 407,
408, 415, 416
Grunwald (niem. Griinfelde) 141, 226, 235,
236, 239, 324, 406
Gruta 200, 461,483
Grzebsk 47
Grzywna Biskupia 160
Guja (niem. Guia) 209, 229
Gutowo 166
Gwda, rz. 215
Gwizdziny 166
Halicz 278
Halle 9,178
Halsinborg 121
Haria 328, 330, 331
Hedeby (Szlezwik) 46
Hel (niem. Hela) 192,197, 486
Henneberg 410
Henrykowo 154
Hesja 443
Hiszpania 305
Holandia 116, 204, 321,440
Holsztyn 121, 294, 307, 308, 319, 320, 443
Horodto 245
Huntenau 478
Huta 493
Itawa (niem. Deutsch Eylau) 136, 146, 184,
201, 263, 266, 283, 284
Itawa Pruska (niem. PreuBisch Eylau) 158,
188, 338,454
Itawskie Pojezierze 37
Imperium Romanum zab. Rzesza
Inflanty 14, 53, 61, 73, 80, 85, 87, 92, 93, 95,
109, 119, 130, 150, 236, 238, 243, 244,
248-253, 268, 284, 287, 298, 302, 307, 309,
311-314, 319, 324-331, 337, 358, 397, 407,
410, 415, 416, 424, 427, 441, 448
Inowroctaw (niem. Hohensalza) 110,112,113,
114,246
Italia 54, 63, 291,441
Jacwi^z 33, 34, 36, 38, 40, 44, 46, 49, 80-82,
84-86, 88, 93, 94
Jasiniec (niem. Jasnitz) 215, 248
Jasna 157
Jedwabno 489, 490
Jedzbark 208
Jegliniec 47
Jena 410
Jerozolima 358, 359
Jesionowo 174
Jesiotrowy Dwor (niem. Storhof) 486
Jeszczewo 488
Jeziorak, jez. 37,47,185, 201,487,489
Jeziorany (niem. Seeburg) 153, 158, 190, 201,
206
Judea 358
Julich 204
Jura, rz. (lit. Jura) 382
Kaliningradzki Obwod (ros. Kaliningradskaja
Oblast5) 21
Kalinowo 378
Kalisz 112,114,117
Kalmar 122
Kalwa, jez. 209
Kaldus 37,143,159
Kamionka, rz. 215, 246
Kanaan 358
Karsinskie Jezioro 487
Kartuzy (niem. Karthaus) 176
Kaszczorek 160
Kawki 102
K^trzyn (niem. Rastenburg, staropol. Rastem-
bork) 188,194,208-210,226,229,253,264,
268, 454
Kiernowo (lit. Kernave) 88
Kiezmark 234, 293
Kijow 47
Kisajno, jez. 376
Kisielice (niem. Freystadt) 136,146,189, 194,
222
Klonowo 166, 205
Klajpeda (niem. Memel, lit. Klaipeda) 119,
147, 161,183, 188,193, 197, 244, 265, 268,
314, 317, 328, 342, 371, 381,422, 464, 484
Kniewo 493
Knipawa (niem. Knipau) 161, 184, 193,
196-198, 264, 276, 323, 447
Knipawa (Kukulka) 487
Kohsten 470
Kolonia 121,411
Kolonia n. Sprew$ 302

Indeks geograficzny
see
Komorowo 489,490,491
Koniecwatd 200,461
Koniuszyn 493
Konstancja 238, 240, 292, 325, 366
Kopenhaga 121, 307, 309, 310, 313, 316, 321
Korona zab. Polska
Koronowo 236,444
Koryta 374
Koscierzyna (niem. Berent) 192,196
Kowalewo (Pomorskie) (niem. Schonsee) 88,
98-100,180, 243, 340
Kowno (lit. Kaunas) 119, 382
Kozia Gora 489
Kraina Wielkich Jezior 25, 28,188,193
Krajna 215, 246
Krakow 86, 110, 253, 257-259, 269, 283, 288,
305,433, 435
Krasima 43
Kresmen zab. Krasima
Krewo (bialorus. Krewa) 117
Krolestwo Polskie zab. Polska
Krolestwo W^gier zab. W^gry
Krolewiec (niem. Konigsberg, ros. Kalinin¬
grad) 9, 10, 19, 76, 80, 87, 97, 98, 132,
147, 148,154, 156, 161, 168, 169,175, 178,
183, 184, 186, 193-198, 226, 238, 250, 262,
264-266, 268, 269, 271, 272, 278, 280, 282,
284, 286, 287, 290, 301, 317, 323, 328, 329,
334, 335, 337-339, 349, 356, 368, 369, 386,
407, 422, 426, 439, 441, 442, 446, 447, 454,
457,484
Kruke (Cruke) 79
Kruszwica 58, 63,112
Kremity (niem. Kremitten) 369
Krzyzpork (niem. Kreuzburg, ros. Slavskoe)
47, 67, 97,158,186, 371,458, 478
Kuczbork 489-491,493
Kujawy 36, 63, 68, 74, 84, 92, 97-99, 108,
110-114, 133, 179, 233, 234, 236, 238, 243,
245, 246, 250, 252, 254, 255, 263
Kurki 48
Kurz^tnik (niem. Kauernick) 152, 165, 189,
235,439
Kuronia 33
Kuronska Mierzeja 25, 45,147, 381,385,484
Kwiatkowo 225
Kwidzyn (niem. Marienwerder) 65, 73-77,
146,147, 152,160,164,167, 178,182, 189,
200, 222, 238, 243, 276, 284, 347, 351, 366,
374,389,425,453
Kwidzyn, w. 65
Labiawa (niem. Labiau, ros. Polessk) 97, 375,
476
Laptau (ros. Muromskoe) 156
L*d 55
Lee zab. Gizycko
Legnica 440
Lelek211
Leleskie, jez. 209
Lenewarden 87
Leszcz (niem. Heselecht) 223,452
Lezno Wielkie 166
L^bork (niem. Lauenburg) 192,214,217,264,
268, 269,271, 272, 313, 493
L^dowo 91
Lidzbark (Warminski) (niem. Heilaberg) 67,
153,157,158,189, 201, 206, 238, 276, 283,
374,420,434
Lidzbark (Welski) (niem. Lautenburg) 183,
241
Limza 469
Linz 33
Lipca zab. Pregota
Lipienek (niem. Leipe) 111, 230
Lipnik (niem. Lobenicht) 161, 184, 198, 264,
323,447,448
Lipno 245
Lipsk 433, 435
Lisewo 380
Litwa 9, 17, 20, 33, 34, 48, 79, 85-88, 93, 109,
111, 113-120, 122, 146, 147, 210, 230,
233-291-294, 306, 307, 317-319, 324-330,
333, 336, 343, 348, 350, 361-363, 365-367,
370, 381-383,442,452,464,488
Liwonia zab. Inflanty
Lochstadt (ros. Pavlovo) 97, 99
Londyn 123, 321
Lotyn 491
Lubawa (niem. Lobau) 47,152,157,159,189,
229, 241, 285, 374, 439,451
lubawska ziemia 36, 47, 68, 71, 81, 82, 84,
85, 87, 144, 151, 152, 158, 159, 189, 205,
211
Lubawski Garb (niem. Kernsdorfcr Hdhe) 25
Lubeka 54, 178, 183, 184, 196, 270, 298, 302,
312, 314, 315, 317-319, 322, 328, 411, 441,
443,452
Lubiszewo 216
Lubowla 237, 292, 293
Liineburg 270, 322, 443
Lw6w 278
Lyon 145

670
Indeks geograficzny
Laba 111
Lasin (niem. Lessen) 181, 182, 222, 263, 265,
268, 384
L<|g 215
L^karz 384
Leba (niem. Leba) 192,197, 268, 271, 313
tekno 55,144
L^czyca 111, 326
t^czycka ziemia 112
L$gnol74
Lodwigowo 235,236
Lomy 174
Lomza 36
Loza 151,180
Lubianka 374
Lubien, jez. 235, 236
Luck 245, 246
Lukowo 81, 84
Lukta (Lukta) 206,489
Lyna (niem. Alle, ros. Lava) 186, 188, 200,
202, 205, 206,208, 238, 264
Magdeburg 75,196,198
Malbork (niem. Marienburg) 66, 95, 97, 99,
101, 119, 123-134, 139,140, 184,193,194,
226, 233, 235, 236, 239, 241, 245, 253, 258,
260-263, 265-268, 271-273, 281, 289, 292,
299, 300, 306, 308-310, 313, 319, 323, 327,
328, 336, 340, 359-362, 365, 370, 374, 375,
407,411,413-415, 422, 447,452,453,457
Malmo 121
Maiga (Ruda) 493
Malopolska 236, 263
Maty Kwidzyn 77
Marchia Brandenburska, por. Brandenburgia
Marchia Misnienska 90
Maroko 452
Maroz 489
Mazowsze 33, 36, 58, 68, 75, 87,109, 111, 116,
181, 185, 206, 210, 237, 244, 248, 284, 285,
376, 377, 378, 380, 442,459,491
Mazurska Rownina 26
Medenau (ros. Logvino) 47,156, 386
Meklemburgia 121, 441
Melnenskie Jezioro 243
Melno 371
Mgow 451
michatowska ziemia 106, 113, 114, 200, 205,
237, 244, 251, 259, 272, 273
Mi^dzychod 245
Mi^tkie 459
Milicz 89,409
Milakowo (niem. Liebstadt) 185, 200, 201,
296
Milomtyn (niem. Liebemuhl) 157, 185, 194,
377,489
Mingajny 154, 493
Mirany 470,472
Misnia 61, 66, 77, 90, 204, 222, 441
Miode Miasto Gdansk zob. Gdansk
Mlynary (niem. Muhlhausen) 185,200
Mogilno 110
Molza 489
Motdawia 234, 247, 278
Morawy 72, 256, 297, 429, 430,440
Mor^g (niem. Mohrungen) 133,157,185,268,
275, 284,338, 341
Morczyny 222
Mort^g (niem. Mortung) 487
Motlawa 214
Moskwa 281, 282,284-286, 302, 315,329, 330
Mosty 484
Mr^gowo (niem. Sensburg, staropol. Z$dz-
bork) 210
Mszano 151,152
Mszanowo 166
Muntowo 490
Murzynno (niem. Moritz) 133
Muszaki 375
Mysliborz (niem. Soldin) 92
Naddnieprze 27
Nadrenia 303, 334, 337,411, 440, 441,443
Nadrowia 38,43, 80, 81, 88,147,156, 209,386
Nakto (niem. Nakel) 68, 246
Napiwoda 489, 490
Narew 25,36,47
Narzym (niem. Wildenau) 224
Natangia 38, 44, 66, 67, 72, 76, 79, 80, 87, 97,
98,101,103,146,158
Nawiady 489-491
Neuhausen (ros. Gurevsk) 168
Niegocin, jez. 378
Niderlandy 122,204, 326
Nidzica (niem. Neidenburg, staropol. Nidz-
bork) 157,185,194,238,241,341,371,375,
378
Niedzwiedz 160
Niemcy 12, 55, 138, 203, 204, 217, 262, 299,
425, 440-443,454
Niemen (niem. Memel, lit. Nemunas, ros. Ne¬
man) 25,26,28,33,34,36,37, 88,115,118,
133,146,183, 381, 382, 476,481
Niemieckie Cesarstwo zob. Rzesza Niemiecka

Indeks geograficzny
871
Nieszawa (niem. Nessau), ob. Wielka Nie-
szawka 63-65, 74, 98, 99, 179, 244, 255,
324,345
Nipkowy 469
Nizina Sartowicko-Nowska zob. M^towska
Zulawa
Nogat, rz. 37, 66,144, 146,182, 271, 272, 484,
487
Nordenburg (ros. Krylovo, staropol. Nordem-
bork) 457
Norymberga 286
Norwegia 121,122,267, 306, 311, 319
Nowa Marchia 106, 109, 115, 120, 133, 137,
215, 237, 245, 247, 248, 251, 252, 261, 291,
293, 294, 297-299,303
Nowa Nieszawa (Dybow) 244, 251, 254, 258,
260, 268, 270
Nowa Wies Elcka 490
Nowa Wies Lecka 490
Nowe (niem. Neuenburg) 91, 92, 136, 175,
190,191, 269,270, 271, 374,422
Nowe Miasto 146, 285, 384
Nowe Miasto Braniewo zob. Braniewo
Nowe Miasto Elbl^g zob. Elbl^g
Nowe Miasto Korczyn 277
Nowe Miasto Lubawskie (niem. Neumark)
136,185
Nowe Miasto Torun zob. Torun
Nowogrod n. Narwi$ 36
Nowogrod (Wielki) 46,119,309,324, 329
Nowy Staw (niem. Neuteich) 186
Nysa 444
Obtuze 488
Odra 300, 304
Okartowo (niem. Eckersberg) 376
Oksywie 488
Oksywska K?pa 216
Oliwa 175, 268, 422, 488
Olsztyn (niem. Allenstein) 154, 157,190, 206,
265, 285
Olsztynek (niem. Hohenstein) 49, 185, 194,
206, 235, 263
Otomuniec 87
Oriowo (niem. Orlau) 54, 84, 98,133
Ometa (niem. Wormditt) 153, 158, 189, 201,
238, 268, 374
Orzechowo 160
Orzyc, rz. 26, 36, 47
Orzyny 459
Osa (niem. Ossa) 56, 58, 59, 63, 99, 136, 146,
159,179,181,185,200,201,241,384,386
Osiek 215
Osiek (Gdansk) zob. Gdaftsk
Ostaszewko 222
Ostromecko 247
Ostroda (niem. Osterrode) 133,157,185, 206,
235, 263, 284, 338, 342, 343, 348, 422, 453,
489
Ostrow 118
Oszmiana (lit. ASmjany) 247
Pabianice 247
Packerau 470,474
Pacottow 166
Palestyna 54, 73, 95, 124, 128, 131, 307, 358,
359, 417
Papowo (Biskupie) (niem. Papau) 98, 243,
340, 388
Parczew 256
Pasl^k (niem. PreuBisch Holland) 101, 184,
193, 200,212, 229, 284, 341,386
Pashka, rz. 183, 200, 206,211,283
Pasym (niem. Passenheim) 185,196, 208, 210,
371
Patole 175
Patrank 44
Pelplin 175, 422, 435
Pestlin 157
Piaski 378
Piecki 489,490
Pieni^zno (niem. Melsack) 154,158,189, 200,
238, 271,284
Pien (niem. Pien) 71
Pierzchaly 150
Pilewice (niem. Pfeilsdorf) 226,228,452
Pilnik 473
Pilawa (niem. Pillau, ros. Baltljsk, lit. PJlIlVi)
486
Pilkaty (niem. Pillkallen, SchloBberg, roi. Do-
brovolsk) 382, 383
Pinsk 47
Piotrkow (Trybunalski) 256,257,275,277,280,
282, 302, 389
Pisa (niem. Pissa), rz. 26,36,47,380
Pisz (niem. Johannisburg, staropol. Jatisbork,
Jansbork) 192, 211, 284, 370, 371, 376,
488-491
Plutki 174
pto6ska ziemia 108
Plock61,143
Plowcc 112
Pobrzeze 48
Podlasie 36,117

572
Indeks geograficzny
Poiqga (lit. Palanga) 244
Podole 119, 234, 278, 281
Pogezania 38,76,77,79,88,101,103,146,182,
471
Pog6dki 175, 216
Pogdrze 204,488
Pokarben zob. Pokarmin
Pokarmin (niem. Brandenburg, ros. USakovo)
87,97-99,186,188, 203, 334, 337, 338, 342,
407
Pokrzywno (niem. Engelsburg) 98, 99, 243,
340,408
Polanowo 91
Polesie 115
Pollexia zob. Poleksze
Polska Wies 490
Poleksze 40, 82, 84
Polska 9-12, 16, 17, 20, 21, 33, 34, 80, 90, 92,
106, 109, 110-118, 120, 122, 233-295, 297,
299-303, 305-307, 312, 314-319, 322-326,
328, 330, 331, 333, 336, 342, 345, 348-351,
353, 369, 370, 372, 373, 375, 386, 388, 401,
407, 411, 427, 430, 440, 443, 447, 448, 452,
453,457
Pomezania 37,38,44,47, 65, 66, 71, 72,75-77,
79, 88, 100, 101, 103, 144, 152, 153, 160,
161, 169, 182, 184, 189, 200, 204, 211, 217,
222, 224, 241, 243, 263, 274, 276, 283, 296,
389, 398, 471,472
Pomorze 36, 68, 70, 89, 90, 92, 105, 110, 112,
113, 164, 219, 241, 246, 262, 264, 268, 273,
285, 385, 387, 441,443
Pomorze Gdanskie zob. Pomorze Wschodnie
Pomorze Wschodnie 14, 16, 30, 36, 37, 64, 67,
68,88-92,105,108,109,110, 111, 113,114,
123,132-134, 136, 155, 156, 158, 162, 163,
172, 175, 179, 190-193, 212, 213, 216-220,
224, 228, 233, 236-238, 241, 243-248, 251,
254, 259, 264, 267-269, 271, 272, 275, 285,
304, 323, 341, 346, 347, 352, 374, 375, 389,
401, 421, 422, 437, 441, 442, 457, 458, 460,
463,464, 466,467,476,482,488, 493
Pomorze Zachodnie 111, 193
Postolin 47,184
Powisle 27, 30, 36, 37, 241, 268, 269, 271, 281,
283, 284, 341, 352,457
Powunden (ros. Chrabrovo) 156,169, 386
Poznafi 246, 281, 444
Pozon 282
Pdtwysep Skandynawski zob. Skandynawia
Prabuty (niem. Riesenburg) 66,164,189, 200,
238, 241,263,266, 285,304
Praga 84, 234
Pregola (niem. Pregel, ros. Pregolja), rz. 25,
47, 79,80,146,156,183,184,188,193, 202,
209, 210, 238, 264, 375, 382, 386
Pregore 47
PRL zob. Polska
Probark 490
Pruski Targ zob. Przezmark
Prusy 9-14, 16-20, 25, 27, 28, 31-38, 43-47,
49,53,55-77,79-81,87, 88, 92-96,98-101,
103-106, 109, 110, 117-119, 121-124,127,
128, 130-132, 134, 136-146, 148, 150, 155,
163, 170, 172, 174,175, 177-190, 192,193,
196,199, 202, 204, 217-219, 221-223, 225,
228-230, 236-238, 240, 243-245, 247-255,
257-260, 262-267, 269-274, 286-295,
297-310, 312, 314, 315, 317-325, 328, 330,
331, 333-337, 340-344, 349, 350, 353, 354,
356-369, 374-377, 382, 384, 387, 389-391,
396, 397, 399-401, 406-411, 413-416, 418,
419, 421-425, 427, 429, 431, 432, 434, 435,
437, 438, 440-442, 444, 445, 447, 448,
450-457, 459, 464, 471, 472, 475, 481, 485,
486,492
Prusy Dolne (Niederland) 97, 133, 134, 136,
186, 188, 200, 202-205, 212, 225, 243, 264,
271-273, 284, 352, 374, 377, 454, 471, 474,
477, 479, 482
Prusy Gorne (Oberland) 97, 133, 205, 238,
268, 272, 273, 283, 284,377
Prusy Krolewskie 275-277, 279-283, 285, 288,
289, 291, 300, 323, 386, 388, 389, 423, 425,
426, 429
Prusy Krzyzackie (Zakonne) 11,193,194, 227,
235, 241, 244, 245, 254, 274, 275, 277, 278,
280-284, 287-292, 294, 295, 300, 303-305,
323, 325, 329,330, 361, 366, 386,389
Prusy Ksi^ce 289-291, 386
Prusy Wschodnie 10
Prusy Zachodnie 200, 204
Pruszcz 268
Przeczno 222
Przezmark (niem. PreuBisch Mark) 47, 377
Przysiek 487
Przywidzkie Jezioro 214
Pskow 119,234, 324, 329
Puck (niem. Putzik) 192, 217, 267-269, 271,
315, 486
Pucka K^pa 216
Puszcza Galindzka zob. Galindzka Puszcza
Puzyce 467
Pyzdry 444

Indeks geograficzny
573
Raci^zek 108,109,115,120,250
Radziej6w 112, 246
Radzyn (niem. Rheden, Rehden) 65, 69, 74,
75,76,88,157,159,180,181,184,241,265,
374,407,415
Ragau 470
Ragneta (Landeshut) (niem. Ragnit, ros. Ne¬
man, lit. Ragaine) 97, 210, 338, 342, 381,
382,422
Rajgrodzkie Jezioro 380
Rajgrod 47, 81
Ranglacken (zag.) 225
Ransk 459
Ranskie Jezioro 459
Ratyzbona 297
Razyn zob. Radzyn
Ren 33,443
Reszel (niem. RoBel) 67, 136, 153, 158, 175,
189, 204, 206, 208, 229, 420,433
Rezja 77
RFN zob. Niemcy
Rimini 62, 63
Rinau (ros. Kumacevo) 156, 386
Robuzy 492
Rochlitz 282
Rogozno (niem. Roggenhausen) 98, 99
Romany 211
Romowe 43, 44
Rosja 21
Rossitten (ros. Ryba6ij) 487
Rostok 318, 322, 433
Rudak (ob. dzielnica Torunia) 484
Rudawa (niem. Rudau, ros. Melnikov, lit. Ru-
dava) 116
Rudka n. Walpuszq. 493
Ruska Wies 490
Rus 33, 34, 36, 79, 80, 88, 115, 116, 120, 244,
248, 255,441,489
Rus Czerwona zob. Rus Halicko-Wlodzi-
mierska
Rus Halicka zob. Rus Halicko-Wlodzimierska
Rus Halicko-Wlodzimierska 80,114,116, 234,
282
Rybaki (niem. Fischhausen, ros. Primorsk)
147,148,156,161,168,169,190, 386
Rydwan 490
Ryga (lot. Riga) 80, 326, 329,390, 391
Ryn (niem. Rhein) 209, 338, 340-342, 376,
488,490,493
Rypin (niem. Rippin) 245
Rzqdzkie Jezioro 69
Rzesza (Rzymska) 10,54,60,62,63,65,80,87,
95, 126, 127, 130, 138, 215, 217, 222, 224,
225, 236, 241, 243, 261, 262, 269, 275-277,
280-287, 289, 291-306, 307, 317, 319, 322,
326, 331, 334, 353, 362, 368, 409-411, 413,
415,416,428-431, 457-459
Rzesza Niemiecka 15, 63, 106, 177, 178,
291-306, 427
Rzym 84, 119, 130, 246, 256, 281, 297, 301,
426
Saalau (ros. Kamenskoe, staropol. iuiawt)
156,168
Sajzy 378
Saksonia 298,427, 44(M42
Saksonia Dolna 204,440
Saksonia Gorna 217
Salin, w. 109,118
Samin 166
Sambia 25-28, 30, 33, 38, 40, 44-47, 49, 67,
74-76, 79, 80, 87, 88, 97, 98,101,103,116,
144, 147, 154, 161,169, 183, 202, 204, 205,
271, 284, 377, 381, 398, 472, 473, 477, 479,
480, 482,483
Samborowo 470
Sandomierz 258
Santok (niem. Zantoch) 237,251
Sartowice (niem. Sartowitz) 67-69
Sasek Wielki, jez. 209, 225
Sasinia 36, 185, 186, 205, 210, 211, 376, 470,
471, 491
Sasinska Puszcza 489
Sassen 474
S^toczno (niem. Leunenburg) 133, 186, 208,
458
S^topy 154,172, 204
Schetpenkow 469
Schoepkau 489
Schonewik zob. Rybaki
Schrombenen 470
Selment, jez. 380
S^popol (niem. Schippenbeil) 158, 186, 188,
208, 268, 374
S?tal 174
Siedmiogrod 54
Siemiany 489
Siemno 493
Sieradz 277
Sirgune zob. Dzierzgon
Skajboty 206
Skalowia 33,36,38,49, 80, 97,147
Skania 121,306
Skanttr 121

ч
Indeks geograficzny
andynawia 30, 31, 46, 122, 308, 319, 320,
448
arszewy (niem. Schoneck) 191, 216
qpe 151
irstymon (niem. Christmemel, lit. Skirs-
nemune) 245,247, 326
rwa, rz. 63
6rcz 192, 215
iwienska ziemia 90, 91
iwno 91
)wacja 236, 255
>wianszczyzna 72,179
ipsk 105
ipska ziemia 90,105,192, 213
izewo 246
lolenszczyzna 115
bieficzyce 216
est 443
arwiny (niem. Sperwienen) 454
ortyny 47
sbmiki 160
mgenberg 101
irogard (Gdanski) (niem. PreuBisch Star-
gard) 213, 214, 269, 271, 272, 285, 374
irogrod (niem. Althausen) 65,69,73,74,99,
159,179, 266, 270,276,416
ire Barczewo zob. Barczewko
ire Kiejkuty 211, 489
ire Miasto Braniewo zob. Braniewo
ire Miasto Elbl^g zob. Elbl^g
ire Miasto Gdansk zob. Gdansk
ire Miasto Krolewiec zob. Krolewiec
ire Miasto Torun zob. Torun
iry Dzierzgon 65, 71
iry Targ (niem. Alt-Markt) 47
iry Torun (niem. Alt-Thorn) 47, 61, 64, 65,
76,159,179
iszkowo 470
|zki 222
sgna 71
?bark 235, 236
)tupiany (niem. Staliipponnen) 382
*aduny 378
■alsund 121, 314, 319
‘asburg 407
chostrzygi 453
dowia 38,40
gajno 166, 205
nd 121, 308, 316, 320, 321
rwile 209,226
sz (niem. Rosenberg) 167,189,201,263
walskie Pojezierze 25
Swarzewska K$pa 214
Swebskie Morze zob. Baltyckie Morze
Swomegacie 487
Syjon zob. Jerozolima
Symsarna 206
Szczecinek (niem. Neustettin) 307, 320
Szczepka 493
Szczytno (niem. Ortelsburg) 136, 209, 211,
225, 229, 459,488-491
Szczytno (Pomorskie) 215
Szeski Garb 25
Szeska Gora 25
Szestno (niem. Seehesten) 136,186,188, 209
Szeszupa (niem. OstfluB, lit. SeSupe), rz. 36,
382
Szkarpawa zob. Wista Elbl^ska
Szkotowka, rz. 205
Szkwa, rz. 47
Szlezwik 121, 307, 320
Szlezwik-Holsztyn 441
Szpetal 147,152
Sztokholm 122, 314, 316, 317
Sztum (niem. Stuhm) 66, 184, 192, 241, 259,
262, 263, 269, 370
Szurpily-Targowisko 47
Szymbark (niem. Schonberg) 166,167,263
Szynwald 175
Szwabia 409
Szwecja 45, 109, 121, 122, 264, 267, 306-317,
319, 329
Sniardwy, jez. 376, 378
Sl<|sk 193, 217, 243, 263, 273, 288, 427, 429,
440,443,444,461
Srodziemne Morze 124
Swidnica 444
Swidwin (niem. Schivelbein) 106, 297, 299
swidwihska ziemia 106,133
Swiecie (niem. Schwetz) 67, 69, 70, 92, 190,
191, 215, 234, 235,268, 333, 341,422, 493
Swiecie n. Osz| 159
Swiecino 269
Swierczynki 160
Swieza, rz. 202
Swi^ta (lit. Sventoji), rz. 250, 252, 295, 326
Swi^ta-Tuja, rz. 37
Swi^tej Marii, strumien 151,152
Swi^tomiejsce (^wi?ta Siekierka) (niem. He-
iligenbeil, ros. Mamonovo) 175,186,194
Talpity 470
Ihlty, jez. 376

Indeks gcograficzny
B7B
Tkpiawa (niem. Thpiau, ros. Gvardejsk) 97,
188
Thrgowisko zob. Szurpity-Targowisko
Targowo 229
Tczew (niem. Dirschau) 92,174,190-192, 214,
248, 263, 266, 285, 374,487
T^kity (niem. Tenkitten) 368
Thierenberg (zag.) 156, 386
Tolkmicko (niem. Tolkemit) 47,184,194, 273,
386, 486
Torun (niem. Thom) 12, 19, 59-61, 64, 69,
74—76, 82, 88, 98-100, 111, 114, 117, 122,
139,148,157,160, 174, 175,178,179, 180,
182, 184, 193-198, 236, 237, 243-245,
250-252, 254, 255, 258-261, 263-266, 268,
270, 272, 273, 277, 280, 283-285, 298-300,
304, 313, 316, 322-325, 328, 330, 345, 348,
349, 372, 374, 375, 408, 416, 421, 425,
433-435, 438, 440, 441, 443-447, 449, 450,
484,487
Trelkowo 211
Trewir 301
Tr^kusy 206
Trinkheim 226
Troki (lit. Trakai) 116-118, 326
Trumienki 157
Truso 31, 45-47
Truszczyny 451
Tuchola (niem. Tbchel) 91,191,192, 215, 246
TUcholskie Boiy 215,489
Tbryngia 54, 217,427,440, 443
Tymawa 54,56
Ublik Maty, jez. 378
Ublik Wielki, jez. 378
Ulm 301
Ulnowo 235
Uniejow 256
Unislaw (niem. Unislau, Wenzlau) 98
Uppsala 163,393
Vadstena 175
Visborg 311
Visy 121, 311
Vogelsang 64
Vordingborg 308
Walichnowska Nizina 214, 485
Waltersdorf 461
Waidwek 222
Waipusz, jez. 209
Watsza, rz. 493
Wambrez 181
Waplewo 493
Warmia (niem. Ermland) 38, 39, 41, 46, 72,
76,79,87,102,146,153,154,158,186,189,
190, 193, 201, 202, 204-206, 208, 210-212,
238, 264, 266, 268-271, 275, 276, 284, 285,
288, 317, 341, 352, 378, 389, 420, 457, 464,
471,472,477, 482,489,492
Warpusy 209
Warszawa 113
Wawel 236
W^brzezno (niem. Briesen, Friedeck) 151»
152,157,181
W^dzyn 223
W|gliki 470
W^growiec 284
W^ska, rz. 146
Wda, rz. 215
Wei, rz. 185, 205, 206
Welawa (niem. Wehlau, ros. Znamensk) 174,
188, 202, 209, 225, 268, 374, 375
Wetcz 384
Wenecja 95,123,124,126,128,129,131
Wenedyjska Zatoka 28
Westfalia 440-443
Wewa 154, 201
Wezera 443
W?gorapa, rz. 156, 386
W^gorzewo (niem. Angerburg, staropol. W$-
gobork) 208,493
W^gry 54, 111, 112, 114, 116, 234, 243, 245,
255, 276, 281-283, 287, 291, 293, 295» 300,
302, 304,307,308
W^gry n. Nogatem 37
Wieden 13,44,282,302,433,435,444
Wielbark (niem. Willenberg) 488-491,493
Wielbark-Ruda 493
Wieldz^dz (niem. Welsafl) 98,99
Wiele 215
Wielka Barcja zob. Barcja Wielka
Wielka Puszcza 186, 188, 189, 190, 205-212,
371, 376-382,472, 476, 488-492
Wielki Strumien 235
Wielkie Czyste 160
Wielkie Jeziora zob. Kraina Wielkich Jezior
Wielkie Ksi^stwo Litewskie zob. Litwa
Wielkie Ksi^stwo Moskiewskie zob. Moskwa
Wielkopolska 68,110,112,193, 246, 250, 254,
255, 262, 263, 268, 304
Wielona (lit. Veluna) 319, 325
Wiener-Neustadt 255, 256, 258, 286, 296-
299

576
Indeks geograficzny
Wierzbiczany 114
Wierzchucino 216
Wierzyca, rz. 213
Wilkiszki 382 '
Wilno (lit. Vilnius) 116-119, 248, 253
Witkomierz (lit. Ukmerge) 250, 326
Wironia 328, 330, 331
Wiska, rz. 484
wiska ziemia 108, 380
Wiskiauty (niem. Wiskiauten, ros. Mochovoe)
45, 47
Wisla 25, 26, 30, 31, 33, 34, 37, 47, 56, 58-60,
63, 64, 66-71, 74, 76, 88-90, 98-100, 144,
146,175, 178,179,182, 183, 191, 196, 213,
216, 217, 235, 236, 238, 241, 244, 246, 251,
263, 265, 266, 268-270, 272, 273, 284, 285,
304, 313, 323, 324, 341, 384, 484, 485, 487,
488
Wisla Elbl^ska (Szkarpawa) 273, 386,486
Wisla Gdanska 384
Wisloujscie 384
Wismar 314, 318,319, 322
Wislana Mierzeja 25, 26, 71, 146, 147, 154,
271, 273, 381, 384, 385, 476,484, 486
Wislany Zalew 25,39,41,47,66,146,147,182,
183,188-190, 202,270, 273,484,486
Witland 31
Wizna 47
Wizna-Sambory 36
Wkra, rz. 206
Wlochy zob. Italia
Wloclawek 111, 164, 264, 385, 387
Wtoczyska 174
Wojkowo 154, 204
Wolga 27
Wotyn 118, 245
Wonno 98
Wozlawki 174
Wormacja 281
Worskla, rz. 119
Wroclaw 241, 257, 269,281, 293, 295, 298, 444
Wroclawki 151
Wurzburg 410
Wyspa Najswi^tszej Marii Panny zob. Kwi-
dzyn
Wystruc (niem. Interburg, ros. Cerniachovsk)
133, 208, 209,375, 382
Wystruc, rz. (niem. Inster, ros. Instru6) 382
Wyszehrad 112
Wyszembork 67
Wyszogrod 68
Zabory 215, 217
Zakroczym 238
Zalesie 166
Zalewo (niem. Saalfeld) 47,157,184, 201
Zamkowe Jezioro 180,181
Zantyr (S^cirz) (niem. Zantir) 61, 66, 67, 69,
71, 74, 89, 97,144,182, 271, 272
Zaskocz 453
zawkrzenska ziemia 108
Zdory 380
Zehlau-Bruch 202
Zembrze 166
Ziemia Swi$ta zob. Palestyna
Zlocieniec (niem. Falkenburg) 251
Ztotoryja 440
Zwierzewo 157
Zwolle 387
Zarnowiec 175, 216,422
Zamowieckie Jezioro 216, 269
Zelazna Gora 202, 203
Zmudz 86, 109, 111, 115, 117-120, 188, 233,
234, 237, 240, 241, 244, 251, 283, 325, 326,
381-383
Zukowo 176, 216,422
Zulawa Fiszewska 37,133, 201,484
Zulawa Kwidzynska 65,377,485
Zulawa Mala 146
Zulawa M^towska 485
Zulawa Stablewska Stablewska Zulawa 133
Zulawa Sztumska 157
Zulawa Wielka zob. Zulawy Wielkie
Zulawy 16, 25, 30, 67, 89, 186, 204, 214, 270,
273, 341,457,463,484, 485
Zulawy Gdanskie zob. Gdanskie Zulawy
Zulawy Wielkie 37, 133, 146, 201, 262, 463,
484,485,492
Zymowka, rz. 250

Spis map
Мара 1.	Kultury archeologiczne na ziemiach Baltow Zachodnich V-VII w.	29
Mapa 2.	Podzial plemienny Prus na pocz. XIII w	 35
Мара 3a. Osadnictwo pruskie na Warmii i nad Zalewem Wislanym w XIII w.: Warmia
biskupia	 39
Mapa 3b. Osadnictwo pruskie na Warmii i nad Zalewem Wislanym w XIII w.: tereny
nad Zalewem Wislanym	41
Mapa 4.	Podboj Prus przez zakon krzyzacki w XIII w.	57
Mapa 5.	Struktura administracyjna ziemi chelminskiej w XIII w.	83
Mapa 6.	Rozwoj terytorialny panstwa zakonnego (1308-1409)	107
Mapa 7.	Zamek wielkiego mistrza w Malborku na pocz. XV w	125
Mapa 8. Podzialy administracyjne panstwa zakonnego na pocz. XV w	135
Mapa 9. Podzialy koscielne w Prusach i na Pomorzu Gdanskim na pocz. XV w	155
Mapa 10.	Miasta w panstwie zakonu krzyzackiego w Prusach 	187
Mapa 11.	Kierunki kolonizacji panstwa zakonnego w XIII i XIV w	207
Mapa 12.	Marsze wojsk polskich i litewskich pod Grunwald i na Malbork w 1410 r	239
Mapa 13.	Wojny zakonu krzyzackiego z Polskq. i Litw$ (1414-1422)	242
Mapa 14.	Panstwo zakonu krzyzackiego i Prusy Krolewskie po 1466 г	279
Mapa 15a. Osadnictwo i kolonizacja Wielkiej Puszczy: prokuratoria rynska	379
Mapa 15b. Osadnictwo i kolonizacja Wielkiej Puszczy: prokuratoria lecka	379

Spis ilustracji
1.	Malbork - widok ogolny zamku. Fot. M. Kowalewski. Archiwum PWN.
2.	Malbork - zamek wielkich mistrzow. Fot. M. Kowalewski. Archiwum PWN.
3.	Malbork - zamek wielkich mistrzow, Domenico Quaglio, 1834. Fot. W. Gorski. Prywatne
archiwum W. Gorskiego.
4.	Malbork - zamek wysoki, stan wspolczesny. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gor¬
skiego.
5.	Malbork - zamek, Wielki Refektarz. Fot. M. Kowalewski. Archiwum PWN.
6.	Torun - panorama miasta, stan wspolczesny. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gor¬
skiego.
7.	Torun - fragment murow miejskich. Fot. B. K^dzierzawska. Archiwum PWN.
8.	Torun - widok z ruin zamku na kosciol sw. Jakuba, stan wspolczesny. Fot. W. Gorski. Pry¬
watne archiwum W. Gorskiego.
9.	Torun - fragment murow miejskich z Bramq. Zeglarsk^. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum
W. Gorskiego.
10.	Torun - kosciol. sw. sw. Janow. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
11.	Torun - kosciol NMP. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
12.	Brodnica - ruiny zamku, stan wspolczesny. Fot. W. Gorski. Piywatne archiwum W. Gorskiego.
13.	Torun - ratusz. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
14.	Chelmno - kosciol NMP. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
15.	Chelmno - panorama miasta, stan wspolczesny. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gor¬
skiego.
16.	Olsztyn - zamek, stan wspolczesny. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
17.	Bierzglowo - zamek, portal, stan wspolczesny. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gor¬
skiego.
18.	Reszel - zamek, stan wspolczesny. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
19.	Frombork - portal katedry. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
20.	Frombork - wn^trze katedry. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
21.	Gdansk - kosciol sw. Katarzyny. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
22.	Gdansk - ratusz Glownego Miasta. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorsldego.
23.	Gdansk - Zuraw. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
24.	Gdansk - koSciol NMP. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
25.	Golub - zamek, stan wspolczesny. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
26.	Szymbark - zamek, stan wspolczesny. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
27.	Rogozno - ruiny zamku, stan wspolczesny. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
28.	Swiecie - zamek, stan wspolczesny. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
29.	Е1Ыад - kosciol sw. Mikolaja. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
30.	Dobre Miasto - kolegiata. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
31.	Byt6w - zamek, stan wspdtczesny. Fot. W. G6rski. Prywatne archiwum W. G6rskiego.

Spis ilustracji
B79
32.	Lidzbark WarmiAski - zamek, refektarz, stan wspotczesny. Fot. W. G6rski. Prywatnc archi-
wum W. Gorskiego.
33.	Lidzbark Warminski - zamek, stan wspotczesny. Fot. W. Gorski. Piywatne archiwum W. G6r-
skiego.
34.	Ometa - kosciol famy. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. G6rskiego.
35.	Pelplin - katedra, kosciol pocysterski. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. G6rskicgo,
Prywatne archiwum W. Gorskiego.
36.	Nowe Miasto Lubawskie - kosciol parafialny, wn^trze. Fot. W. G6rski. Prywatne archiwum
W. Gorskiego.
37.	Nowe Miasto Lubawskie - kosciol parafialny, plyta nagrobna rycerza krzyiacklego Kuno
von Liebenstein. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. G6rskiego.
38.	Bartoszyce - brama miejska. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. G6rskiego.
39.	Kwidzyn - katedra sw. Jana Ewangelisty. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W, GdrtkUgO,
40.	Plaskorzezba na kapitelu (1), walki z Prusami (oryg. na zamku w Radzynlu Chtimlhskim),
Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
41.	Plaskorzezba na kapitelu (2), walki z Prusami (oryg. na zamku w Radzyniu ChotmiAlkllVl).
Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
42.	Karta z r^kopisu kroniki Piotra z Dusburga. Fot. M. KamiAska. Archiwum PttAltWOWt W Tb-
runiu, kat. И, XIII, 1, s. 621.
43.	Dokument Konrada Sacka z piecz^ci^. Fot. M. KamiAska. Archiwum PaAstwowe W Tbruniu,
kat. I, 21, 1.
44.	Karta z ksi^gi prawa chelminskiego. Archiwum PaAstwowe w Toruniu. Fot. M. KamiAska.
Archiwum PaAstwowe w Toruniu, kat. II, VIII, 2.
45.	Bulla papieska. Fot. M. KamiAska. Archiwum PaAstwowe w Toruniu, Dominikanie nr 1.
46.	Dokument odnowionego przywileju chelmiAskiego, 1251. Fot. M. KamiAska. Archiwum
PaAstwowe w Toruniu, kat. I, 1.
47.	Przywilej wielkiego mistrza Konrada von Wallenrode na budow§ ratusza w Tbruniu. Fot.
M. KamiAska. Archiwum PaAstwowe w Toruniu, kat. I, 166.
48.	Dokument rycerstwa okr^gow toruAskiego i bierzglowskiego. Fot. M. KamiAska. Archiwum
PaAstwowe w Toruniu, kat. I, 950.
49.	Dokument traktatu toruAskiego, 1 II 1411. AGAD, Warszawa, ZDP nr 4487.
50.	Dokument traktatu w Brzesciu Kujawskim, 31 XII 1435 - pierwsza strona tekstu. AGAD,
Warszawa, ZDP nr 1011.
51.	Dokument traktatu w Brzesciu Kujawskim, 31 XII 1435 - piecz^cie. AGAD, Warszawa,
ZDP nr 1011.
52.	Dokument erekcyjny Zwi^zku Pruskiego. Fot. M. KamiAska. Archiwum PaAstwowe w Tb¬
runiu, kat. I, 952.
53.	Dokument holdu stanow pruskich krolowi Kazimierzowi JagielloAczykowi, 15 IV 1454.
AGAD, Warszawa, ZDP, nr 1148.
54.	Wyrok cesarza Fryderyka III z 1453 r. Fot. M. KamiAska. Archiwum PaAstwowe w Tbruniu,
kat, I, 1442.
55.	Dokument traktatu toruAskiego, 19 X 1466 - pierwsza strona, AGAD, Warszawa, ZDP,
nr 1140.
56.	Dokument traktatu toruAskiego, 19 X 1466 - ostatnia strona tekstu, AGAD, Warszawa,
ZDP, nr 1140.
57.	Dokument traktatu krakowskiego, 8 IV 1525 - pierwsza strona tekstu. AGAD, Warszawa,
ZDP nr 185.
58.	Dokument traktatu krakowskiego, 8 IV 1525 - ostatnia strona z podpisami i piecz^ciami.
AGAD, Warszawa, ZDP nr 185.
59.	Pieczccie zaiqczone do dokumentu: wielkiego mistrza Winricha von Kniprode, wielkiego
komtura, komtura toruAskiego, ksieni klasztoru benedyktynek. Fot. M. KamiAska. Archi¬
wum PaAstwowe w Tbruniu, kat. I, 66.

580
Spis ilustracji
60.	Piecz^c wielkiego mistrza Heinricha Dusemera. Fot. M. Kaminska. Archiwum Panstwowe
w Toruniu, kat. I, 44.
61.	Piecz^c wielkiego mistrza Konrada von Erlichshausen. Fot. M. Kaminska. Archiwum Pan-
stwowe w Toruniu, kat. I, 1042.
62.	Piecz^c biskupa chelminskiego Jana. Fot. M. Kaminska. Archiwum Panstwowe w Toruniu,
kat. I, 68
63.	Piecz^c Starego Miasta Torunia. Fot. M. Kaminska. Archiwum Panstwowe w Toruniu,
kat. I, 22.
64.	Piecz^c Starego Miasta Torunia. Fot. M. Kaminska. Archiwum Panstwowe w Toruniu, kat. I,
1042.
65.	Piecz^c Nowego Miasta Torunia. Fot. M. Kaminska. Archiwum Panstwowe w Toruniu, kat. I,
1042.
66.	Witold Kiejstutowicz - drzeworyt. Archiwum PWN.
67.	Kazimierz Jagiellonczyk - nagrobek w katedrze wawelskiej. Fot. W. Krynski. Archiwum
PWN.
68.	Wtadyslaw Jagietto - nagrobek w katedrze wawelskiej. Fot. A. Bujak. Archiwum PWN.
69.	Zygmunt Stary, portret z Pawtowic, ok. 1540. Archiwum PWN.
70.	Ksi^z^ pruski Albrecht Hohenzollem-Ansbach. Archiwum PWN.
71.	Pi^kna Madonna z kosciola NMP w Gdansku. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gor-
skiego.
72.	Epitafium Boreschowa, Olsztyn. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
73.	Madonna szafkowa z Klonowki, Pelplin, Muzeum Diecezjalne. Fot. W. Gorski. Prywatne
archiwum W. Gorskiego.
74.	Fragment „Apokalipsy” Hesslera z Krzyzakami przy chrzcie. Fot. W. Gorski. Prywatne ar¬
chiwum W. Gorskiego.
75.	Pacyfikal komtura brodnickiego. Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
76.	Malowidlo scienne z kamienicy torunskiej (ul. Krolowej Jadwigi 9, sala па I pi^trze). Fot.
W. Gorski. Prywatne archiwum W. Gorskiego.
77.	Ksi^ga elbl^ska, zbiory siana (m^zczyzna - prace polowe). Fot. W. Gorski. Prywatne archi¬
wum W. Gorskiego.
78.	Ksi^ga elbl^ska, zbiory siana (kobieta - prace polowe). Fot. W. Gorski. Prywatne archiwum
W. Gorskiego.