Similar

Гісторыя Беларусі. Том 1. Старажытная Беларусь

Сакральная геаграфія Беларусі

Помнікі гісторыі і культуры Беларусі

Археалогія Беларусі. Том 4. Помнікі XIV-XVIII ст

Text 
                    

Схема экспазіный базы: 1 - «Карта», 2 - «Жыўляючыя правін
5 —«Камень у жыцці чалавека», 6 —«Алея валуноў», 7 —«вс
дэянеішя, 10 — мяж

іі», з — «Петраграфічная калекцыя>, 4 — «Формы валуноў»,
ра Нарач>, 8 — «Мінскае мора>, 9 — мяжа паазерскага зле-
сожскага зледзянення

АКАДЭМІЯ НАВУК БЕЛАРУСІ

ІНСТЫТУТ ГЕАЛОГН, ГЕАХІМІІ I ГЕЛФІЗІКІ

/ІЕДАВІКОВЫЯ
БВАЛУНЫ
ЕЛАРУСІ:
Энсперыментальная
база вывучэння
валуноў

МІНСК
“ІІАВУКА I ТЭХНІКЛ”
1993

УДК 551. 332.57(476)

А ў т а р ы:

С. Д. ЛСТАПЛВЛ, У. Я. БАРДОН, М. А. ВАДЬЧЫК,

В. Ф. ВІНАКУРАЎ, Р. Г. ГЛРЭЦКІ, I. Ж. ГРАМЫКЛ,

і. л. гумінскі, л. у. дучыц. м. я. зусь,

II. Ф. КАЛІІІОЎСКІ, А. К. КАРАБАНАЎ, Э. А. ЛЯЎКОЎ,
А. В. МАЦВЕЕЎ, Я. П. РУПЕЦ, А. А. ТРУСАЎ

Ледавіковыя валуны Беларусі: Эксперым. база выву-
чэння валуноў/С. Д. Астапава, У. Я. Бардон, М. А. Валь-
чык і інш. —Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 159 с. — І8ВН
5-343-00734-1

Работа ўтрымлівае ўсебаковыя звссткі аб ледавіковых камяпях,
прычынах іх з’яўлення і распаўсюджанпя, мстадах і значэнні выву-
чэпня, культурнай і прыкладной вартасці. Апісана экспазіцыя Экс-
перыментальнай базы па вывучэнню ледавіковых валупоў (Музея ва-
лупоў), паказана яе павуковае і прыкладпое значэннс. Змяшчаюцца
кароткія звесткі аб гсалагічнай будове нетраў Беларусі, Вялікіх зле-
дзянспнях міпулага, іх уплывс па фарміравапне ледавіковых адкладаў
(у тым ліку і валупоў), па рэльсф тэрыторыі, а таксама аб эвалюцыі
флоры, фауны і старажытнага чалавека.

Кніга прызначапа для геолагаў, географаў, краязнаўцаў, студэн-
таў, школыіікаў і ўсіх, хто цікавіцца прыродай і гісторыяй Беларусі.

Табл. 2. Іл. 46. Бібліягр.: 8 назв.

Рэдактары:

д-р гсол.-мінер. навук|Б. М. ГурскТ] ,
канд. геол.-міпер. навук С.Д. Астапава,
канд. гсол.-міпср. навук М. Я. Зусь

Р э ц э н з е н т ы:
д-р біял. навук Ф. Ю. Велічкевіч,
канд. геол.-мінер. навук У. I. Ярцаў

1804040000—010
М 316(03)—93 54

І8В^ 5-343-00734-1

© Калсктыў аўтараў,

1993

Прысвячаецца светлай памяці
вядомага вучонага-геолага,
беларускага акадэміка
Гаўрылы Іванавіча Гарэцкага

ПРАДМОВА

Практычна ўся тэрыторыя Беларусі складзена
магутнай (да 350м) тоўшчай горных парод, пакінутых
старажытнымі лсдавікамі, якія неаднаразова дасягалі
земляў нашай Радзімы. Найбольш тыповыя адклады ле-
давікоў — марэны. Гэта сумесь часцінак розных памераў:
ад долсй міліметра да глыб у 10—12 м. Такія буйныя глы-
бы парод (звычайна болей 10 см у папярочніку) называ-
юцца валунамі.

Нягледзячы на больш чым стогадовую гісторыю выву-
чэння, валуны яшчэ далёка не ўсё расказалі аб сабе. Дас-
ледаванне гэтых сведак ледавіковых эпох дапамагае вы-
свстліць трасы, па якіх рухалася ледавіковае покрыва.
Валуны дазваляюць устанавіць вобласці, з якіх бралі па-
чатак ледавікі, нарэшце, вызначыць мсжы іх рас-
паўсюджання. У выніку вывучэння валуноў вучоным
удаецца параўнаць паміж сабой ледавіковыя адклады
розных раёнаў, устанавіць магутнасць (таўшчыню) ста-
ражытнага покрыва лёду, мсркаваць аб хуткасці і на-
прамку руху старажытных ледавікоў. На падставе выву-
чэння валуноў можна адшукаць радовішчы карысных
выкапняў у зоне старажытнага зледзянсння, выявіць і
ўдакладніць месцазнаходжанне лагчын ледавіковага вы-
ворвання, гэтых унікальных сховішчаў пітной вады.

Камянямі цікавяцца не толькі геолагі, але і біёлагі.
Справа ў тым, што на буйных глыбах пасяляюцца імхі,
лішайнікі і нават водарасці. Сярод такіх раслін сустрака-
юцца рэліктавыя віды, частка з якіх трапіла ў Чырвоную
кпігу. Вывучаючы такія згуртаванні, можна давсдацца аб
многім з развіцця прыроды ў апошнія тысячагоддзі.

Камяні — матэрыяльныя сведкі гісторыі. 3 іх пабуда-
ваны замкі, палацы, храмы. Яшчэ нядаўна імі былі вы-
брукаваны галоўныя дарогі, якія зараз пакрыты асфаль-
там. У фундамент сялянскіх хат, як правіла, ішоў
менавіта ледавіковы камень. На Беларусі існавалі арцелі

майстроў, якія з валуноў высякалі млынавыя камяні.
Многія в'які камяні скарыстоўваліся ў якасці снарадаў у
ваеннай справс (каталульты, прашчы, гарматы). На глы-
бах захаваліся загадкавыя знакі, а таксама розныя
надпісы часоў язычніцтва і Кіеўскай Русі.

Валуны ўплывалі на фарміраванне духоўнага міру бела-
рускага народа. 3 імі звязаны дзесяткі легенд і паданняў.

Дзе па родпай зямлі ні крочыў —
Скрозь — ад Прыпяці да Дзвіпы —
Перш за ўсё мне ласкалі вочы
Жыта, соспы і валуны.

Дзе ў далёкіх маіх вапдроўках
Я ні сніў аб Радзіме сны —
Паўставалі ў іх зноў і зноўку:
Жыта, сосны і валуны.

I па самай высокай мерцы
Мне ўжо ясна, што да труны
Данясу я няшмат у сэрцы:
Жыта, соспы і валуны...

Так пісаў вядомы беларускі паэт Ніл Гілевіч (НілГілевіч.
Жыта, сосны і валуны: Новыя вершы. Мн., 1992. С. 4).

Такім чынам, валуны — частка прыроды, важны
аб’ект гісторыі і культуры беларускага народа, прадмет
навуковых даследаванняў. Забяры гэтыя камяні — і лан-
дшафт зменіцца, стане другім. Рабіць гэта прыходзіцца,
бо камяні перашкаджаюць сеяць і жаць, яны патрэбны
будаўнікам і дарожнікам. Таму зараз маецца рэальная
пагроза поўнага знікнення валуноў. Можа атрымацца
так, што нашы нашчадкі ўжо не ўбачаць вялікай коль-
касці некалі існаваўшых ледавіковых глыб. Дык дзе ж
выйсце? Выйсцс заключаецца ў тым, каб узяць ле-
давіковыя валуны пад ахову. Найбольшыя дасягненні ў
гэтым напрамку маюцца ў Германіі, Польшчы і Прыбал-
тыцы. Тут каштоўныя валуны і месцы, дзе іх вялікая
колькасць, аб’яўлены помнікамі прыроды. Менавіта ў
Германіі пад ахову ўзята каля 800 валуноў, Польшчы —
прыкладна столькі ж, Эстоніі — больш за 200, Латвіі —
звыш 100, Літве — каля 80. На гэтым фонс дасягнснні
Беларусі больш чым сціплыя: помнікамі прыроды аб’яўле-
ны 52 валуны і іх нагрувашчванні.

Улічваючы такос становішча, акадэмік АН Беларусі
Г. I. Гарэцкі ў 1974 г. заклікаў паскорыць вывучэннс лс-

давіковых валуноў, найбольш значныя з іх аб’явіць
помнікамі прыроды, а на тэрыторыі Акадэмгарадка ства-
рыць музсй валуноў пад адкрытым небам. У былым
Інстытуце геахіміі і геафізікі АН Бсларусі пад яго кіраў-
ніцтвам быў арганізаваны навуковы савет, які намеціў
праграму даследаванняў па вывучэнню ледавіковых ва-
луноў Беларусі і распрацаваў план будаўніцтва музейна-
га комплексу. У 1980 г. Прэзідыум АН Беларусі прыняў
пастанову аб будаўніцтве побач з корпусам інстытута бу-
дынка Геалагічнага музея, а за ім на плошчы 6 га — Экс-
перымснтальнай базы лсдавіковых валуноў. На жаль,
першая частка пастановы да гэтага часу не здзейснена.
Геалагічны музей павінен стаць навуковай лабараторыяй
па вывучэнню валуноў і своеасаблівым сховішчам
унікальных камснных экспанатаў, народжаных самой
прыродай.

Псршымі энтузіястамі, склаўшымі ініцыятыўную гру-
пу па выкананню праграмы даследаванняў валуннага ма-
тэрыялу на тэрыторыі Беларусі, былі С. Д. Астапава, Р.
В. Шэмпель, К. П. Мандэр, Э. А. Ляўкоў, Б. М. Гурскі,
М. Я. Зусь, I. Л. Гумінскі і інш. Адначасова пошук, абс-
ледаванне і дастаўку валуноў на пляцоўку з найбольш
характэрных раёнаў іх распаўсюджання вялі В. Ф.
Вінакураў, Я. П. Рунец, А. I. Зімянкоў і інш. Да пачатку
будаўніцтва Экспсрыментальнай базы ў 1981 г. было
прывезена больш 2000 валуноў, прычым некаторыя з іх
па 15—16 т. Інстытут “Белдзяржпраект” распрацаваў
праект Эксперыментальнай базы (архітэктар Р. Кнауэр,
аўтар генплана Р. Бараноўскі, аўтар кампазіцый з валу-
ноў Л. Саурава, галоўны інжынер праекта Т. Уласава),
які ў 1985 г. у асноўных рысах быў ажыццёўлены.

Эксперыментальная база па вывучэнню лсдавіковых
валуноў у 1989 г. абвсшчана дзяржаўным геалагічным
помнікам прыроды. Сюды з усёй тэрыторыі Беларусі зве-
зены камяні, якія з’яўляюцца найбольш характэрнымі
для кожнага раёна, а таксама тыя, якім пагражала
знішчэнне. Праведзеная работа дазволіла захаваць ле-
давіковыя валуны як эталоны прыродных аб’ектаў. Хоць
асноўнае будаўніцтва музея нельга лічыць завершаным,
алс і тое, што паспелі зрабіць, з’яўляецца вельмі важным
у навуковых, культурных, выхаваўчых мэтах.

ЛЕДАВІКОВЫЯ КАМЯНІ

АБ З’ЯЎЛЕННІ ВАЛУНОЎ

Спрадвеку на тэрыторыі Беларусі сустракалася
мноства буйных і дробных камянёў, якія стваралі не-
паўторны ландшафт нашых краявідаў. Сустрэць камяні
можна і ў полі, і ў лесе, усцяж вялікіх і малых дарог, за
ваколіцамі вёсак. Складаецца ўражанне, што камяні вы-
лезлі з-пад зямлі падыхаць свежым паветрам. Доўгі час
людзі, шырока скарыстоўваючы камень у быце, не мелі
ўяўлення, адкуль ён узяўся. Адны лічылі, што камяні
растуць з зямлі, другія тлумачылі паяўленне валуноў
дзеяннем звыійнатуральных сіл, што знайшло адлюстра-
ванне ў шматлікіх легендах і паданнях.

Пазней вучоныя заўважылі, што састаў камянёў рэзка
адрозніваецца ад састава мясцовых парод, з якімі яны за-
лягаюць. Аказалася, што валуны—чужазсмцы. Для іх на-
ват прыдумалі назву — “эратычныя”, г. зн. блукаючыя,
вандроўныя. Алс паходжаннс “вандроўных камянёў”
доўгі час заставалася загадкавым.

Першыя здагадкі і гіпотэзы аб паяўленні эратычных
валуноў узніклі ў Еўропс ў пачатку XVIII ст. Вучоныя
звязвалі ўтварэннс валуноў з касмічнымі катастрофамі —
выбухамі пры сутыкненні невядомых планет, якія рас-
паліся на вялікую колькасць абломкаў, частка з якіх упа-
ла на Зямлю. Тлумачылі таксама паяўленнс валуноў вы-
вяржэннем вулканаў на Мссяцы.

Праз нскаторы час высвстлілася, што многія валуны,
якія сустракаюцца на паўночным захадзс Расіі, у Поль-
шчы і Гсрманіі, маюць такі ж састаў, як і пароды з асоб-
ных раёнаў Фенаскандыі. Паўстала пытаннс: якім чынам
гэтыя глыбы апынуліся за тысячы кіламетраў ад сваёй
радзімы? На пачатку XIX ст. паяўлясцца тэорыя “зямных
катастроф”, выказаная Ж. Кюўс. Грунтоўным яе элемсн-
там лічыцца “сусвстны патоп”. У адпавсднасці з гэтым
уяўленнем вслізарныя водныя патокі ў дагістарычны час
псранеслі валуны з розных горных раёнаў. Уплыў “гіпотэзы
6

патоку” адбіўся і ў працах рускіх вучоных В. В. Дакуча-
сва, А. А. Інастранцава і інш.

У 30-я гады XIX ст. англійскімі вучонымі Ч. Дарвіным
і Ч. Лаелям была прапанавана так званая “дрыфтавая”
гіпотэза, сутнасць якой заключалася ў тым, што псранос
і адкладанне валуноў ажыццяўляліся плаваючымі льдзі-
намі і айсбсргамі. Гэтая тэорыя праіснавала больш чвэрці
стагоддзя, і спатрэбіліся намаганні многіх геолагаў, каб
нарэшце пабудаваць ледавіковую тэорыю. У Расіі пачат-
кам тэорыі мацерыковага зледзянення было выказванне
прафесараў Маскоўскага універсітэта К. Ф. Рульс і Р. Я.
Шчуроўскага. Вось што пісаў К. Ф. Рулье ў 1852 г.: “Пад
канец трацічнай эпохі ...паўночна-заходнія ледавікі, або
глетчары, паступова рухаліся на паўднёвы ўсход, пера-
сякалі і часткова разбуралі натрапленыя ім на шляху ка-
менныя пароды і пераносілі іх, гледзячы па адноснай
велічыні адарваных частак, бліжэй або далей ад перша-
пачатковага месца фарміравання”.

У далейшым лсдавіковая тэорыя пацвсрдзілася пра-
цамі другіх выдатных вучоных. Найбольшы ўклад у тэо-
рыю старажытнага мацсрыковага зледзянення ўнсслі О.
Тарэль, П. А. Крапоткін і Ф. Б. Шмідт. П. А. Крапоткін
да канца 70-х гадоў XIX ст. сабраў шматлікія факты на
карысць такой тэорыі, супаставіў свас погляды з погля-
дамі іншых вучоных і разгледзсў праблему старажытнага
мацерыковага зледзянення з фізічнага боку. Ен з’явіўся
стваральнікам палеагеаграфічнага метаду даследаванняў
ледавіковага псрыяду. П. А. Крапоткін пашырыў свас вы-
вады аб мацсрыковым злсдзянснні на Паўночную Еўразію
і Амерыку, даў рэзкую крытыку гіпотэзам патоку і раз-
носу валуноў айсбергамі, хаця і не адмаўляў псраносу
нскаторай колькасці валуноў плаваючымі льдзінамі, алс
толькі ў межах гіганцкіх прыледавіковых вадаёмаў.

У Заходняй Еўроі е заснавальнікам ледавіковай тэо-
рыі быў 0. Тарэль, я.'і ў 1874 г. даказаў, што паўднёвая
мяжа скандынаўскага зледзянення на Паўночна-Еўрапей-
скай раўніне супадас з рубяжом расссйвання сканды-
наўскіх парод. У 1875 г. на пасяджэнні Гсрманскага гса-
графічнага таварыства ён зрабіў аб гэтым паведамленне,
і гэтая дата звычайна прымаецца за пачатак усеагульнага
прызнання тэорыі аб ледавіковым перыядзе ў Паўночнай
Еўропе.

Даследаваннямі многіх вучоных было ўстаноўлена,
што асноўная маса “вандроўных камянёў”, сустракас-
мых на Рускай раўніне, мае фснаскандынаўскае пахо-

д ж а н н с. Больш тагО) б ы л і выдзслсны нскаторыя
“кіроўныя валуны”, г. зн. валуны характэрнага саставу
парод, карэннае заляганне якіх знаходзіцца толькі ў
пэўных, тэрытарыяльна абмсжаваных м с с ц а х: вы-
баргскія рапаківі, шокшынскі абкварцаваны пясчанік,
нсфелінавы сіеніт, стаўралітавы сланец і інш. Адкрытым
і доўгі час дыскусійным заставалася пытанне: якая ж сіла
адарвала гэтыя камяні ад іх дому і псранссла на сотні і
тысячы кіламетраў? Да 70-х гадоў XIX ст. быў дадзены
адказ, і гэтым скончыўся ранні перыяд вывучэння ле-
давіковых валуноў.

ЯК I ДЛЯ ЧАГО ВЫВУЧАЮЦЦА ВАЛУНЫ

Пасля прызнання ледавіковай тэорыі пачалося
вывучэннс якаснага саставу валуноў з мэтай высвятлсн-
ня цэнтраў зледзяненняў і шляхоў міграцыі ледавікоў.
Всльмі каштоўныя даследаванні лсдавіковых валуноў
былі зроблены С. Н. Нікіціным, А. Э. Гедройцам, П. I.
Кротавым, X. Хаузенам, Ф. М. Чарнышовым, В. Рамсеем,
А. У. Гуравым, У. М. Чырвінскім і інш. Гэта другі перыяд
у вывучэнні ледавіковых валуноў. Вялікім крокам напе-
рад у гэты час з’явілася мікраскапічнае вывучэнне і су-
пастаўленне валуноў з пародамі іх магчымай радзімы,
якос распачаў А. Лагорыо і прадоўжылі нашы суай-
чыннікі А. У. Гураў і У. М. Чырвінскі. У. М. Чырвінскі
зрабіў петраграфічныя апісанні валуноў з вобласці Дняп-
роўскага ледавіковага языка, выявіў сярод іх кіроўныя
тыпы парод і паведаміў аб мінсралагічным саставе драб-
назёму марэн; выдзеліў для тэрыторыі Украіны і Беларусі
дзвс вобласці распаўсюджання валуноў: заходнюю, у
якой сустракаюцца валуны даларнскіх парфіраў, аланд-
скіх, балтыйскіх і заходнефінляндскіх парод, і ўсходнюю,
дзе пераважаюць пароды з паўднёва-ўсходняй
Фінляндыі, паўднёвай Карэліі, Выбаргскага масіву і з бе-
рагоў Фінскага заліва.што пацвярджае іх паўночнае па-
ходжанне і, такім чынам, рух ледавіка з поўначы. Для
заходняй вобласці ён устанавіў рух ледавіка з
паўночнага захаду. Мяжу паміж гэтымі абласцямі ён пра-
водзіў мсрыдыянальна, праз цэнтральныя раёны Валын-
скай вобласці.

А. У. Гураў на падставс вывучэння валуноў прыйшоў
да высновы, што ў Палтаўскай вобласці існуюць два ма-
рэнныя гарызонты, з якіх ніжні прынсссны з паўночна—
паўночнага ўсходу, а всрхні — паўночнага захаду. Ён
8

звязвас іх з двума рознаўзроставымі зледзяненнямі Рус-
кай раўніны. Ён жа прымяніў колькасны падлік ле-
давіковых валуноў па петраграфічнаму саставу, звярнуў
увагу на іх форму і памсры, на сувязь гэтых уласцівасцсй
з якасцю пароды і далсчынёй пераносу абломкаў, на
наяўнасць на валунах паліроўкі, шрамаў, іх арыенціроўкі,
закрануў пытанне аб моцы выворваючай дзсйнасці лс-
давіка. Для найбольш тыповых парод валуноў даў
табліцы з фатаграфіямі шліфоў. Да гэтага перыяду налс-
жаць назіранні В. Рамсея над саставам валуноў лс-
давіковых адкладаў поўначы Рускай раўніны, дазволіўшыя
яму ўстанавіць існаванне новазямсльска-ўральскага
цэнтра зледзянення.

Псраход да больш дэталёвага вывучэння валуноў у
марэнах розных гарызонтаў з колькасным падлікам іх па
петраграфічнаму саставу і замсрам арыенціроўкі доўгіх
восей адбыўся ў 30—40-я гады бягучага стагоддзя. На гэ-
ты час агульнапрызнанымі сталі ўяўленні аб наяўнасці
некалькіх зледзяненняў ва Усходняй і Заходняй Еўропе.
Даследаванні лсдавіковых валуноў, выкананыя па іні-
цыятыве С. А. Якаўлева, далі багаты матэрыял для стра-
тыграфічнага расчлянсння марэн і вызначэння цэнтраў
злсдзянення. У прыватнасці, С. А. Якаўлеў, аба-
гульніўшы даныя сваіх калег па вывучэнню ледавіковых
валуноў сўрапейскай часткі былога СССР, вылучыў тры
групы кіроўных валуноў: скандынава-фіна-карэльскага,
новазямсльска-канінска-пайхоўскага і новазямсльска-
ўральскага паходжання. Гэтыя абставіны дазволілі яму
зрабіць вывад аб наяўнасці на поўначы Рускай раўніны
марэн, прынесеных з розных цэнтраў зледзянсння (скан-
дынаўскага, новазямельскага і ўральскага). Самас стара-
жытнае злсдзяненне (кракаўскае, эльстэрскае, міндэльскае)
на Рускай раўніне ён звязваў з распаўсюджаннем новазя-
мельскага ледавіка, які адціснуў скандынаўскі ледавік
далёка на захад. Але заходняя мяжа новазямельскага ле-
давіка не магла быць устаноўлена ў той час з-за адсут-
насці даных па саставу валуноў у старажытных марэнах
заходніх раёнаў Усходне-Еўрапейскай раўніны.

Для ледавікоў сярэдняга антрапагену С. А. Якаўлеў
адзначае тры шчыты зледзянення: скандынаўскі, новазя-
мельскі і ўральскі, якія ішлі самастойна і зліліся ў адзін
суцэльны скандынава-новазямельска-ўральскі шчыта-
падобны ледавік. Кожны з ледавікоў, уваходзіўшых у са-
стаў агульнага ледавіковага покрыва, меў свой цэнтр
зледзянення, свае шляхі руху і сваю вобласць распаў-

сюджання. Адкладзеныя імі марэны адрозніваюцца сас-
тавам уключаных у іх валуноў. Па гэтых даных С. А.
Якаўлеў намсціў зону стыку двух ледавіковых покрываў
(новазямельскага і скандынаўскага) і выказаў меркаван-
не, што ў будучым гэтая зона стыку можа быць добра пра-
сочана па характарыстыцы скандынава-новазямельскіх
валуноў, а таксама па змешанаму рэчыўнаму складу
саміх марэн.

У новаледавіковы час (валдайскі, паазерскі) па ўсёй
тэрыторыі Усходне-Еўрапейскай раўніны пераважаў раз-
нос валуноў скандынаўскага паходжання, што дазволіла
С. А. Якаўлеву зрабіць вывад аб распаўсюджанні га-
лоўным чынам скандынаўскага ледавіка і аб скарачэнні
новазямельскага.

Далейшае вывучэнне ледавіковых валуноў для выра-
шэння стратыграфічных і палеагеаграфічных задач чац-
вярцёвай геалогіі актывізавалася ў асобных рэгіёнах
краіны. Так, бясспрэчныя і всльмі выніковыя даныя вы-
вучэння ледавіковых валуноў паўночнай і паўночна-за-
ходняй тэрыторыі былога СССР належаць С. У. Якаўле-
вай. Яна ўдакладніла методыку колькаснага аналізу
валуноў і пацвердзіла вывад С. А. Якаўлева аб існаванні
скандынаўскага і новазямельскага ледавіковых покры-
ваў. Па саставу валуноў і іх належнасці да пэўных
жыўляючых правінцый С. У. Якаўлева ўдакладніла межы
распаўсюджання асобных зледзяненняў і падкрэсліла
вялікі ўплыў лагчын і паніжэнняў рэльефу на рух ле-
давіковых патокаў. Для кожнага патоку яна ўстанавіла
характэрныя тыпы парод, якія ўвайшлі ў групу кіроўных
валуноў. Вывучэнне веераў разносу ледавіковых валуноў
дазволіла С. У. Якаўлевай прапанаваць схсму залягання
парод некаторых тыпаў на дне Балтыйскага мора, Ладаж-
скага і Анежскага азёр.

Пэўныя поспехі ў вывучэнні лсдавіковых валуноў да-
сягнуты даслсдчыкамі чацвярцёвай гсалогіі Прыбалтыкі.
Дзякуючы працам X. Війдзінга і А. Раўкаса ў Эстоніі, Г.
Коншына ў Латвіі, Р. Тарвідаса і А. Гайгаласа ў Літве для
тэрыторыі Прыбалтыкі складзена серыя карт разносу
кіроўных валуноў асобных жыўлягочых правінцый Фена-
скандыі ў розныя ледавіковыя эпохі. Імі распрацавана
класіфікацыя валуноў Прыбалтыкі, якія паходзяць з дзе-
сяці жыўляючых правінцый Фснаскандыі, дадзсна петра-
графічная характарыстыка і прывсдзены мікрафатаграфіі
шліфоў крышталічных валуноў.

Кіроўныя валуны данскога лсдавіка вывучалі У. С.

Вышамірскі і А. С. Рабчанкаў, дняпроўскага ледавіка —
М. I. Дзмітрыеў, М. I. Карлаў і М. Л. Дарафееў, які да-
казаў, што ў дняпроўскай марэне Украіны прысутнічаюць
валуны Фенаскандыі, а не Украінскага крышталічнага
масіву.

На Беларусі доўгі час вывучэннем лсдавіковых валу-
ноў займаліся спарадычна, адначасова з другімі даслсда-
ваннямі. Метад кіроўных валуноў заставаўся ў забыцці.
Асобныя звесткі па іх сустракальнасці ў марэнах Нсман-
скага ледавіковага патоку прывсдзсны ў некалькіх пра-
цах А. Гайгаласа, па паўночнаму захаду Бсларусі — у
працах Я. А. Ільіна і А. I. Копцсва, якія даследавалі так-
сама і напрамак арыенціроўкі доўгіх восей валуноў.
Больш дэталёвае вывучэнне валуноў пачалося ў канцы
70-х гадоў і працягвалася да гэтага часу С. Д. Астапавай,
Б. М. Гурскім і інш.

Зараз атрыманы цікавыя даныя аб саставе валуноў,
знойдзеных на паверхні рознаўзроставых краявых ле-
давіковых утварэнняў на тэрыторыі Беларусі. Гэтыя ма-
тэрыялы дазваляюць адвяргаць агульнапрынятыя ўяў-
ленні аб аднастайнасці парод і мінералаў, што складаюць
ледавіковую тоўшчу. Па распаўсюджанню асацыяцый
кіроўных валуноў у сярэднім антрапагене вылучана тры
вобласці, кіроўныя валуны якіх належаць шведска-бал-
тыйскай, фінскай і карэльскай жыўляючым правінцыям,
што пацвярджае мсркаванне аб трох ледавіковых патоках —
швсдска-балтыйскім, фінскім і ладажскім, якія рухаліся ў
трох напрамках — паўночна-заходнім, паўночным і паў-
ночна-ўсходнім (рыс.І). У час паазерскага зледзянення на
тэрыторыі Беларусі закончылі свас існаванне лсдавіковыя
патокі двух цэнтраў зледзяненняў: швсдска-балтыйскага і
фінскага.

Такім чынам, вывучэнне ледавіковых валуноў у пср-
шую чаргу дапамагае вучоным вырашаць пытанні ў геа-
логіі, палеагеаграфіі і стратыграфіі чацвярцёвага перыя-
ду. Асабліва важнымі зараз з’яўляюцца пошукі магчымасцей
устанаўліваць узрост марэн у адным разрэзе і прасачыць
марэнныя гарызонты на розных Тэрыторыях, г. зн. маг-
чымасці карэляцыі марэн, у чым галоўнае значэнне ва-
луннага матэрыялу для геалагічнай навукі. Алс гэтым нс
вычэрпваецца значэнне даслсдаванняў валуноў. Другая,
не мснш важная задача, якая вырашасцца пры дапамозе
вывучэння ледавіковых валуноў, — гістарычная і куль-
турная. Валуны, транспарцірусмыя Вялікімі ледавікамі
тысячы гадоў назад, былі сведкамі многіх гістарычных

Я> Ш ЕуР Ш’ Ш8
I к РўўР ЕЗ8 ЕЗ’ ЕЗ”

Рыс. 1. Картасхема размеркавання кіроўных валуноў фенасканды-
наўскага находжання на іпэрыторыі Беларусі: жыўляючыя правінцыі:
1— Аландскія астравы; 2 — дно сярэдняй часіпкі Балтыйскага мора;
3 — паўночная і 4 — сярэдняя Швецыя; 5 — паўднёва-ўсходняя
Фінляндыя, паўночна-заходнія раёны Расіі; 6 — востраў Гогланд; 7 —
паўднёва-заходняя Фінляндыя; 8 — Карэлія; 9,10 — межы наазерскага

і сожскага зледзяненняў. Складзена С. Д. Асінапавай

падзей, свосасаблівымі вехамі гэтых падзей, а іншы раз
і самі станавіліся гісторыяй.

Яшчэ адна вельмі карысная асаблівасць валуноў
выяўлсна зусім нядаўна ў выніку правядзення геа-
лагічных даслсдаванняў. Аказалася, што многія з іх маюць
ніксль, кобальт, хром, ванадзій і іншыя мікраэлсменты. Да
таго ж гэтых мікраэлемснтаў у дзесяткі і сотні разоў больш,
чым у той глсбс, сярод якой яны знаходзяцца. Ледавіковыя
валуны ўзбагачаюць глсбу мікраэлементамі і з’яўляюцца
іх прыроднымі канцэнтратарамі.

КАМЕНЬ НА ПОЛІ

Здаўна камяні заміналі зсмляробу (рыс.2).
Штогод людзі збіраюць іх, але на наступны год валуны
зноў з’яўляюцца на паверхні. Ад гэтага ў народзе і
ўзнікла павер’е, што “камяні растуць”. Самі па сабе
валуны расці не могуць, усё адбываецца прасцей: пасля
дажджу глеба набракае і паверхня грунту ўздымаецца,
пры высыханні глеба сціскаецца. У выніку гэтых пуль-
сацый валуны выціскаюцца на паверхню. Гэтаму са-
дзейнічаюць і неаднаразовыя замярзанні вады пад ка-
мянямі, а лсд паступова выштурхоўвас іх навсрх.
Акрамя таго, атмасферныя ападкі змываюць дробны
матэрыял (пясок, супесак) у паніжаныя месцы,
пакідаючы на паверхні буйныя абломкі нібы ўзнятымі.
З’яўленню камянёў на паверхні спрыяе і пастаянны ня-
бачны землятрус.

Рыс. 2. Камяні на полі. Фота В. Ф. Вінакурава

У спецыялістаў ёсць тэрмін — завалуненасць глебы.
Гэты паказчык адлюстроўвае ступень пакрыцця глебы аб-
ломкамі горных парод памерам болей за 10 см у дыяметры
і вызначаецца падлікам аб’ёму камянёў на плошчы ў адзін
гектар на паверхні і ў трыццацісантымстравым слоі. Па-
водле даных абследавання сельскагаспадарчых земляў,
праведзенага Інстытутам па зсмлсўпарадкаванню Дзярж-
аграпрама Беларусі, плошча завалуненых глеб у рэс-
публіцы ў сярэднім складае 9,4% з агульным аб’ёмам

камянёўкаля Юмлнм3 (пры найбольшых значэннях 11,6
і найменшых — 3,1 млн м3).

Найболып завалуненыя глебы на тэрыторыі Мінскай
вобласці (17,8%), прычым па мноству валуноў тут вылу-
чаюцца Мядзельскі (69,4%), Стаўбцоўскі (53%), Ла-
гойскі (49,7%) і Смалявіцкі (36,8%) раёны. У астатніх
раёнах завалуненыя глебы займаюць 1,7 (Любанскі) —
20,1% (Уздзенскі). Некалькі менш завалуненых глеб у
Гародзенскай вобласці — 14,7%, за выключэннем раёнаў
Дзятлаўскага (71,3%), Воранаўскага (29%), Ваўкавыскага
(27,2%) і Слонімскага (19,8%). Для астатніх раёнаў воб-
ласці гэты паказчык знаходзіцца ў межах 0,2 (Карэліцкі) —
8,1% (Зэльвснскі). Яшчэ ніжэй паказчык завалуненых
глеб у Віцебскай вобласці — 12,4%, але для асобных ра-
ёнаў ён дастаткова высокі — 46,6% (Докшыцкі), 33,3
(Лепельскі), 22,5% (Гарадоцкі). Малыя паказчыкі ка-
мяністасці на крайнім поўдні рэспублікі тлумачацца
аддаленасцю ад краю ледавіковага покрыва ў часы зле-
дзяненняў.

Сабраныя з палёў дробныя і сярэднія па памсрах ва-
луны, як правіла, скарыстоўваюцца ў мясцовым бу-
даўніцтвс, аднак значная частка бутавага камсню ўсё
яшчэ завозіцца ў рэспубліку з-за яс мсжаў.

АХОЎНЫЯ КАМЯНІ

Акрамя валуноў адносна малых памераў па па-
всрхні сустракаюцца вялікія глыбы. Такія камяні, асабліва
тыя, з якімі звязаны гістарычныя падзсі ці легепды,
аб’яўлены гсалагічнымі помнікамі прыроды і ўзяты пад
ахову.

Так, каля в. Горкі Шумілінскага раёна Віцебскай воб-
ласці ляжыць самы вялікі валун на Беларусі, які так і
называсцца “Вялікі камснь” (рыс.З). Яго даўжыня 11 м,
шырыня 5,6 м, а бачная вышыня Зм. Шурф, выкапаны ля
паўночнай стромкай сцяны каменю да глыбіні 2 м, ніж-
няй часткі валуна не дасягнуў (пашкодзілі грунтовыя во-
ды). У папярочным сячэнні камснь мае форму трох-
кутніка і нагадвас страху хаты. Доўгая вось валуна мае
амаль мсрыдыянальны напрамак (азімут 340°). Горная
парода, з якой складасцца камень, адносіцца да гранітаў
рапаківі выбаргскага тыпу. Колср ружовы. Шматлікія
авоіды палявога шпату, характэрныя для гэтага тыпу па-
род, маюць памсры 2—4 см, алс зрэдку дасяіаюць 7—9
см у дыямстры.

Рыс. З.' Вялікі камень", в. Горкі, Шумілінскі раён (у 500 м на поўдзень
ад вёскі). Фоіпа В. Ф. Вінакурава

Два валуны каля в. Каменнае Уздзенскага раёна
Мінскай вобласці складаюцца са светла-палевага пегма-
тытавага граніту з кварцавымі жыламі (рыс.4). Паў-
ночная глыба мас даўжыню 6,8 м, шырыню 3,8 м і вышы-
ню 1,7 м (бачная над зямлёй частка), паўднёвая —
некалькі меншая за яе: даўжыня 5,3 м, шырыня 3,3 м і
вышыня 2,5 м. Доўгія восі гэтых камянёў маюць шыротны

Рыс. 4. Валуны каля в. Каменнае, Уздзенскі раён. Фоіпа В. Ф.
Вінакурава

напрамак. Мясцовыя жыхары лічаць, што некалі глыбы
былі суцэльным каменем, на якім сяляне спраўлялі скокі.
Гавораць, што тут змяшчалася дванаццаць пар. Аднак
маланка раскалола валун на дзвс часткі ("пярун разбіў").
Але і зараз верхняя пляцоўка паўночнай глыбы дастат-
кова ўмяшчальная. Мяркуюць, што назва вёскі пайшла
ад гэтых камянёў.

Каля в. Карчова Баранавіцкага раёна Брэсцкай вобласці
захаваўся валун з граніту рапаківі даўжынёй 4,1 м, шыры-
нёй 3 м і вышынёй 1,9 м. Яго называюць “Філарэтаў ка-
мень” (рыс.5). Каля яго збіраліся члсны канспіратыўнага
таварыства студэнцкай моладзі, адным з арганізатараў яко-
га быў знакаміты польскі паэт Адам Міцкевіч. Нс выключа-
на, што каля гэтага валуна ўпершыню ў 1820 г. прагучала
“Пссня Філарэтаў”, якая стала рэвалюцыйным гімнам та-
варыства.

Вялікі валун каля в. Камень Валожынскага раёна
Мінскай вобласці таксама паслужыў асновай для назвы
вёскі. Гэты камень складзены гранітам сярэднезярністым
шэравата-ружовым біятытавым, мае даўжыню 4 м, шы-

Рыс. 5. Філарэіпаў камень", в. Карчова, Баранавіцкі раін. Фоіна

В. Ф. Вінакурава

Рыс. 6- Валун каля в. Камень, Валожынскі раён. ФотаВ. Ф. Вінакурава

рыню 3,1 м і вышыню 2,25 м (рыс. 6). Форма валуна пра-
сападобная, паверхня згладжаная, што сведчыць аб пад-
войнай апрацоўцы — ледавіком і воднымі патокамі ў час
дзейнасці сожскага ледавіка. Такія дакембрыйскія граніты
размешчаны на паўночным захадзе Ленінградскай воб-
ласці. Мясцовыя жыхары расказваюць аб гэтым камені
некалькі легенд. У аДной з іх гаворыцца ("Нёман".
1972. № 4): «На месцы каменю некалі стаяла хата
шаўца. Майстрам ён быў адмысловым, але прагным. За-
вёў сяброўства з чарцямі. Разам з імі гуляў, піў і да-
верлівых сялян ашукваў. Псрад кожным святам народ
ішоў да шаўца боты заказваць. Майстар шыў хутка і
браў за гэта вялікія грошы. Але, калі людзі выходзілі з
царквы, новыя боты распаўзаліся па швах і зусім
знікалі. Тады народ акружыў хату, стаў выклікаць
шаўца на суд, але той зачыніўся на засоўку. 3 натоўпу
выйшаў стары і пракрычаў: ”Каб ты каменсм стаў!" Па-
каранне прыйшло неадкладна — разам з громам, ма-
ланкай і страшным ліўнем — хата акамянсла, акамянеў
і ліхадзей-шавец. 3 таго часу вёска завецца “Ка-
мень”».

У наваколлі в. Іканы Барысаўскага раёна Мінскай воб-
ласці за 500 м на ўсход ад шашы Зембін — Бягомль сярод
лесу ляжыць ледавіковы валун, які мясцовыя сялянс на-

Рыс. 7. “Князь-камень", у ваколіцах в. Іканы, Барысаўскі раён. Фота
В. Ф. Вінакурава

зываюць “Князь-камень” (рыс. 7). Валун граніту
плагіяклаз-мікраклінавы, ружова-чырвоны, сярэднс-
зярністы. Даўжыня камсню 2,7 м, шырыня 1,95 м, вышы-
ня 2,2 м. Пароды такога тыпу распаўсюджаны ў межах
Выбаргскага масіву Ленінградскай вобласці. У перыяд
сожскага злсдзянення ледавік адарваў ад масіву глыбу і
прынёс на гэтае месца. У часе транспарціроўкі глыба зрэз-
валася і акатвалася. Яс паверхня згладжвалася і
шліфавалася водна-лсдавіковымі патокамі і вывстрываннсм.
Усё гэта і надало валуну сучасную арыгінальную форму.

Мясцовыя жыхары расказваюць аб гэтым камені нс-
калькі лсгснд. Вось адна з іх: «У Тур’іных гарах — лясістай
мясцовасці з мноствам узгоркаў — ляжыць вялікі камснь.
Раней тут стаяла царква. Аднойчы на Святога Юр’я ў гэ-
тыя мясціны прыйшлі шведы. Пакуль яны рабавалі сусед-
нюю вёску, народ зачыніўся ў царквс. Спаліўшы хаты,
швсды кінуліся да яе, выламалі дзвсры і ўбачылі людзей,
18

якія маліліся. Шведскі князь і яго падручныя сталі стра-
ляць у ікону Маці Боскай. I тады невядомая сіла імгненна
адкінула злачынцаў. Са страху многія пабсглі, а тыя, хто
застаўся, адразу аслеплі, а сам князь тут жа ператварыўся
ў камень. 3 таго часу гэты валун і называюць “Князь-ка-
мень”». Звесткі аб гэтым валуне і легснда аб ім надрукава-
ны ў многіх выданнях.

Нсдалёка ад “Князя-камсня”, але на захад ад аўта-
дарогі Зембін — Бягомль захавалася нскалькі ледавіковых
валуноў сярод імшыстага хвойніку на паўднёвым схілс кан-
цова-марэннай грады (рыс. 8). Аснову кампазіцыі склада-
юць чатыры камяні. Два з іх з’яўляюцца блокамі адной
глыбы, расколатай па трэшчыне. Паўночны блок
даўжынёй 3 м, шырынёй 2,1 м, вышынёй 1,8 м, паўднё-
вы — даўжынёй 2,5 м, шырынёй 2,1 м і вышынёй 1,4 м.
Агульная даўжыня абодвух блокаў 5,5 м; на 0,8 м камяні

Рыс. 8. "Быкі”, в. Іканы, Барысаўскі раён. Фота В. Ф. Віпакурава

паглыблены ў зямлю. На поўдзень (каля 3 м) ад гэтых
блокаў ляжаць яшчэ два валуны-трохкутнікі з бакамі па
1,2 і 0,25 м, вышынёй 0,4 і 0,2 м. Асноўныя блокі склад-
зены чырвоным буйназярністым гранітам. Як і “Князь-
камень”, гэтыя камяні прынесены ледавіком. Магчыма,
глыба транспарціравалася ў мёрзлым станс і ў час раста-
вання ледавіка распалася на два блокі. Пра іх апавядаюць

легенды (гл. с. 30) і блокі называюць “Быкі”, а валуны-
трохкутнікі — “Гаспадар” і “Сабака”.

У многіх месцах Беларусі захаваліся валуны з такімі
ж легендамі. У прыватнасці, валупы ў раёне Мазыра Го-
мельскай вобласці каля аўтадарогі Мазыр — Ельск
паблізу павароту на меліярацыйную базу “Крынічнае”.
Даўжыня аднаго валуна 5,2 м, шырыня 3 м, вышыня 2 м,
даўжыня другога 2,5 м, шырыня 1,8 м і вышыня 1,3 м.
Складзены яны з граніту рапаківі і прынесены ледавіком
дняпроўскага часу. Гэтыя глыбы называюць “Каменныя
валы”.

Вялікую цікавасць у якасці геалагічных утварэнняў
уяўляюць і другія ахоўныя помнікі прыроды. Гэта валун
“Асілак” даўжынёй 3,7 м, шырынёй 2,7 і вышынёй 2,8 м,
які ляжыць на беразе р. Віліі каля в. Белая Смаргонскага
раёна Гародзенскай вобласці (рыс. 9). У гэтым жа раёне
каля в. Укропенка захаваўся “Камень-горка”, даўжыня
якога 3,7 м, шырыня 3,5 м і вышыня 2,7 м (разам з па-

Рыс. 9. "Лсілак", а. Белая, Смаргонскі раён, каля р. Віліі. Фота

В. Ф. Вінакурава

Рыс. 10. "Камень-горка", в. Укропенка, Смаргонскі раён. Фопіа

В. Ф. Вінакурава

глыбленай на 0,9 м у зямлю часткай, рыс. 10). Абодва
валуны складзены з граніту рапаківі выбаргскага тыпу і
прынесены дняпроўскім ледавіком з Выбаргскага масіву.
Непадалёку ад в. Вассвічы Дзятлаўскага раёна Гародзен-
скай вобласці захаваліся так званыя вароты з вялікай
глыбы. Мясцовыя жыхары расказваюць, што ў старажыт-
насці тут наладжваліся гулянкі з коннымі спабор-
ніцтвамі. У тыя часы коннік свабодна праскокваў праз
гэтыя “вароты”. Лічаць, што гэтым збудаваннем прыро-
ды любаваўся Пётр I. Валун складаецца з выбаргскага
граніту рапаківі, яго даўжыня 3,4 м, шырыня 2,5 м, вы-
шыня над зямлёй 1,5 м. А ў наваколлі в. Кушляны
Смаргонскага раёна захаваўся валун, на якім выбіта
наступнае: “Памяці Мацея Бурачка 1900”. Пад гэтым
каменем быў тайнік вядомага беларускага паэта-дзе-
кабрыста Францішка Казіміравіча Багушэвіча. Тут ён
ствараў свас цудоўныя творы. Валун складзены
гранітам і мае даўжыню 2 м, шырыню 1,8 м, вышыню над
паверхняй 1,4 м.

Безумоўна, тэрыторыя Беларусі багатая многімі уні-
кальнымі, непаўторнымі па форме, саставу і памерах ва-
лунамі. Аднак пе ўсе яны яшчэ зарэгістраваны. Чакас
вялікая праца па выяўленню такіх камянёў, іх вывучэн-
ню, і ў гэтым каштоўную дапамогу павінны аказаць усе

аматары і зпаўцы прыроды, усе, хто даражыць нашым
краем і яго прыроднымі багаццямі.

СЛОВА АБ КАМЕНІ

Ва ўжытку часта можна пачуць слова “ка-
мень”. Гэта і валун, і глыба граніту, і прыгожы крышталь
горнага хрусталю, і мармуровая абліцоўка будынка, і
многія іншыя мінсралы ды горныя пароды.

Камень — гэта асобны крышталь мінералу або кавалак
маналітнай горнай пароды (мінеральнага агрэгату) пры-
роднай ці штучна нададзенай формы, які непасрэдна
скарыстоўвае чалавек у працоўнай дзейнасці. Ён прымя-
няецца ў будаўніцтвс, архітэктуры, мастацтве, ювелірнай
справс і быце. Існус многа разнавіднасцей каменю.

Напрыклад, камень бутавы — няправільнай ізамет-
рычнай формы кавалак горнай пароды, які распра-
цоўвасцца ў карэнных агалсннях (у Глушкавічах).

Камень будаўнічы — горная парода, якая прымянясц-
ца ў будаўніцтве галоўным чынам у выглядзе блокаў і
абліцовачных пліт, радзей — друзу, бутавага каменю.
Асноўныя патрабаванні да будаўнічага каменю — высо-
кая мсханічная трываласць, даўгавечнасць, дэкара-
тыўна-мастацкія якасці. Звычайна ён класіфікуецца па
зярністасці і цвёрдасці з улікам водапаглынання, аб’ём-
най масы, па трываласці пры сцісканні і г. д.

Яшчэ ў XII ст. гародзснская архітэктурная школа
ўпершыню смела ўключыла валуны ў манумснтальныя
сцены храма ў якасці будаўнічага каменю. Рознага памс-
ру і колеру гэтыя ледавіковыя “гарошыны” былі апраца-
ваны так, што ажыўлялі фасады, надавалі халодным сцс-
нам вялікаснасць, прыгажосць і даўгавечнасць. Валуны да
гэтага часу прымяняюцца як для абліцоўкі, так і для бу-
даўніцтва сцсн і фундамснта. Шырока скарыстоўваюцца
граніты і граніта-гнейсы (абліцоўка цокальпых павсрхаў
ЦУМа, ВДНГ і інш.), лабрадарыты (ДУМ), мармуры, тра-
всрціны, вапнякі-ракушачнікі, вулканічныя туфы і г. д.

Вырабны камснь — мінсралы або іх агрэгаты і горныя
пароды, якія скарыстоўваюцца для вырабу мастацкіх і дэ-
каратыўных рэчаў — попсльніц, чарнільных прыбораў,
статуэтак, шкатулак і інш. На Бсларусі да такіх камянёў
трэба аднссці галіт, або соль каменную. Згодна з
існуючымі класіфікацыямі, яна налсжыць да вырабных
камянёў II класа. Звычайна гэты мінсрал бясколсрны,
але бывае афарбаваны ў шэры, чырвапаваты або сіні ко-
22

лер. У Велічанскім рудніку Салігорска адкрыты падзсм-
ны музей, дзе экспануюцца збудаванні і скульптуры з ка-
меннай солі — калоны, капліца, сосны, упрыгожванні,
алтар, фігуры анёлаў і інш.

Камень жорнавы або тачыльны (прызначэнне зразумсла з
назвы) вырабляецца з горных парод сярэдняй і буйной
зярністасці — пясчанікаў, кварцытаў, гранітаў. На Беларусі ў
старажытнасці для гэтых мэт прымяняліся ледавіковыя валуны.

Расказваючы пра розныя камяні, нельга, вядома, абысці
і самыя унікальныя з іх. Размова пойдве аб метэарытах,
знойдзеных на тэрыторыі рэспублікі. Некаторыя з іх атры-
малі сусветную вядомасць. Напрыклад, жалсза-каменны
метэарыт Брагін з’яўляецца буйнейшым сярод сваіх сабра-
таў у былым СССР. Аб часе яго падзення дакладна нічога
невядома, але асобныя кавалкі метэарыта знаходзілі на пра-
цягу 1807-1968 гг. Агульная маса ўсіх знойдзсных аскол-
каў больш за 800 кг. На Беларусі, у раёне Грэска Мінскай
вобласці, у 1954 г. знойдзены буйны жалезны метэарыт
масай 300,4 кг і даўжынёй каля 90 см. Яго так і назвалі:
Грэск. Асноўную частку метэарыта (270 кг) можна
ўбачыць у вестыбюлі Інстытута геалогіі, геахіміі і геафізікі
АН Беларусі. Многія з абломкаў мстэарыта Брагін бе-
ражліва захоўваюцца ў Геалагічным музеі інстытута. Ас-
ноўная маса каменнага метэарыта Жмень (1858) з тэрыто-
рыі сучаснага Столінскага раёна Брэсцкай вобласці
знаходзіцца ў Венскім нацыянальным прыродазнаўча-на-
вуковым музеі, а каменнага метэарыта Заброддзс (1893 г.) —
у музеі дзяржаўнага універсітэта Вільнюса. А вось аб метэ-
арыце Ружаны акрамя даты падзення — 7 снежня 1894 г. —
практычнд нічога невядома. У 1963 г. у Быхаўскім раёне
знойдзена дза кавалкі каменнага метэарыта (хандрыту)
Чорны бор. Месца іх захоўвання — Масква, калекцыя Ака-
дэміі навук і Магілёў, абласны краязнаўчы музей.

Зараз часта прывозяць у гарады ледавіковыя валуны
і скарыстоўваюць іх у дэкаратыўных мэтах. Цёмна- і
светла-шэрыя, ружова-чырвоныя, з палосамі і без, яны
цудоўна выглядаюць на фоне зялёнай травы ў парках,
сярод маладых елачак, будынкаў. Але не ўсе ведаюць,
што гэта за камяні, іх састаў, назву горнай пароды, уз-
рост. Такія ландшафтныя кампазіцыі не нясуць ні на-
вуковай, ні пазнавальнай інфармацыі. А між іншым,
што мяшае замацаваць на такім валуне таблічку з не-
абходнымі звссткамі? Гэта ў значнай меры павялічыла б
эфектыўнасць папулярызацыі каменю.

КАМЕНЬ У ГІСТОРЫІ
1 КУЛЬТУРЫ БЕЛАРУСКАГА НАРОДА

ПАБУДАВАПА 3 КАМЕНЮ

Упершыню камяні сталі скарыстоўваць у бела-
рускім дойлідстве з XI ст., калі будавалі сабор Святой
Сафіі ў Полацку. Муроўка сабора складалася з радоў
тонкай цэглы — плінфы і валуноў сярэдніх памераў, якія
падбіраліся такім чынам, каб на фасад выходзілі іх пля-
скатыя бакі. 3 камянёў невялікіх памераў (прымянялася
рачная галька) узводзіліся ў XI—XII стст. падмуркі ўсіх
каменных пабудоў. Асабліва шырылася іх прымянснне ў
XII ст., калі будавалі бажніцы і княжацкі церам у Гаро-
дзенскім княстве. Дойліды падбіралі валуны розных ко-
лераў, а адзін з бакоў шліфаваўся. Самыя вялікія камяні
клалі ўнізе сцен і па абодва бакі ад уваходу ў бажніцу,
у асноўным яны ўмуроўваліся стаяком прыкладна на ад-
нолькавай адлегласці адзін ад аднаго. Вышэй у цагляны
мур ішлі ў гарызантальным становішчы камяні меншых
памераў. Цёплыя фарбы шліфавальных камянёў ства-
ралі непаўторную каляровую гаму, якой, на жаль, не
відаць у чорна-белым варыянце (рыс. 11, 12).

Гародзенскія дойліды хацелі будаваць камснную

Рыс. II. Каложская царква. Гародня, XII ст. Фота Р. Дубінкі

Рыс. 12. "Разынкавая муроўка", в. Мосар, XIX—XX стст. Фота
В. Дубінкі

бажніцу і ў Ваўкавыску, але канчаткова здзсйсніць
свой намср нс змаглі. Археолагі знайшлі падмурак
царквы, а побач падрыхтаваны будаўнічы матэрыял.
Сярод яго вылучалася больш за 30 адшліфаваных ка-
мянёў свстла-шэрых, шэра-зялёных, шэра-ружовых,
чырвоных і іншага колеру. Даўжыня іх 35—95 см,
шырыня 20—90, а вышыня 16 — 60 см. Пароды былі
розныя: гнейс, вапняк і граніт. У 1958 г. у гэтым мес-
цы быў знойдзены вельмі цікавы камень вялікіх па-
мераў, знешняя паверхня якога адшліфавана на тры
грані.

У ХІП ст. валуны пачалі скарыстоўваць пры ўзвядзсн-
ні абаронных вежаў. Падмурак Камянецкай (Белай) ве-
жы зроблены з валуноў, перасыпаных дробным пяском. 3
вялікіх абчасаных камяпёў, змацаваных вапнай, была

пабудавана Наваградская вежа. Асобныя камяні, закла-
дзсныя ў яс падмурак, дасягаюць 1 м у папярочніку.

На Беларусі ўжывалася лускавая канструкцыя му-
роўкі, калі знешнія бакі (шчокі) каменнай сцяны скла-
даліся з цэглы, а ўнутраная прастора запаўнялася камя-
нямі. Гэтая канструкцыя існавала да псршай паловы
XVII ст.

Найбольш шырока скарыстоўваюцца валуны ў бела-
рускім дойлідствс ў XIV ст. У псршай палове гэтага ста-
годдзя дойліды прымянялі чыста камснную тэхціку, пры-
чым бралі звычайныя камяні, сабраныя з палёў. Будаўнікі
ўважліва сачылі за тым, каб захаваць акуратныя рады ў
муроўцы, таму валуны старанна падбіралі па памсрах.
Асноўны масіў сцсн рабілі з камянёў дыяметрам 20—
40 см. Прамсжкі паміж імі запаўнялі камсннымі клінамі
і друзам, іншы раз цэглай, а потым замазвалі вапнавай
росчынай. Ніжнія часткі сцен і падмуркі ўзводзілі з ва-
луноў дыямстрам да 1 м. У такой тэхніцы пабудаваны
Лідскі і Крэўскі замкі (рыс. 13). 3 канца XIV ст. гэты тып
кам.ннай муроўкі змянясцца (рыс. 14). Існавала два яе
варыянты. У псршым выпадку захоўваліся суцэльныя па-
ясы камянёў, якія аддзяляліся адзін ад аднаго цэглай. Та-

Рыс. 13. Замак “Крзва". Муроўка XIII—XIV стст. Лрхіўны здымак

Рыс. 14. Мятаная муроўка. Мірскі заліак. XVI сіп. Фопіа Л. Трусава

кая муроўка характэрна для Старога замка ў Гародні і
Любчанскага замка. Другі варыянт муроўкі больш дэка-
ратыўны: камяні невялікіх або сярэдніх памсраў хаатыч-
на раскіданы па павсрхні цаглянай муроўкі. Прыкладам
можа быць Мірскі замак.

3 XVI ст. камяні скарыстоўваліся для ўпарадкаванасці
гарадскіх вуліц і тэрыгорый вакол каменных збудаванняў.
3 валунчыкаў і рачной галькі рабілі тратуары, каменныя
вадасцёкі — рыны, выбрукоўвалі плошчы і вуліцы гарадоў
і мястэчак.

На працягу XVII ст. валуны паступова знікаюць з фа-

садаў каменных будынкаў, значна мснш іх стала ў забу-
доўцы сцен. Але да канца стагоддзя ў тэхніцы змешанай
муроўкі часта рабіліся падмуркі, цокалі, сцены сутарэн-
няў культавых, абаронных і грамадзянскіх пабудоў. Ад-
даючы даніну старадаўнім звычаям, будаўнікі яшчэ ў
XVIII ст. іншы раз укладвалі асобныя валуны ў ніжнія
часткі сцсн жылых і культавых збудаванняў.

Росквіт будаўніцтва з валуноў прыпадае на XIX — па-
чатак XX ст. 3 камянёў, іншы раз крыху абчасаных, ства-
ралі розныя пабудовы — млыны, свіронкі, касцёлы, цэр-
квы і інш. Народныя дойліды арнаментам з камсньчыкаў
упрыгожвалі свае збудаванні. Яны распрацавалі новы від
муроўкі ("разынкавай"), распаўсюджанай у паўночнай і
цэнтральнай Беларусі. Яшчэ ў вільготную вапнавую (а
пазней і цэментную) росчыну, якой запаўняліся пра-
межкі, утыкалася жарства і каменьчыкі цёмнага колеру.
Гэта стварала свосасаблівую мазаіку, іншы раз з такімі ма-
люнкамі, як сонсйка, ялінкі, галінкі, дрэўцы, расліны,
квсткі, птушкі, відарысы посуду. У некаторых выпадках
“выпісвалася” дата будаўніцтва, а каменьчыкі маглі за-
мяняцца кавалачкамі бітага керамічнага посуду.

КУЛЬТАВЫЯ КАМЯНІ

Павага да камянёў існуе ў многіх народаў па-
чынаючы з эпохі камсннага веку. Пакланеннс нскаторым
валунам дажыло да нашых дзён. Культавым камяням пры-
носяць у дар манеты, лён, шэрсць, ежу і кветкі. Дажджавая
вада з выемак такіх камянёў лічыцца лекавай.

На тэрыторыі Беларусі зараз налічваецца больш за 200
культавых валуноў, якія маюць вялікас гістарычнае значэн-
не. Некаторыя валуны атаясамляюцца з людзьмі, акамяне-
лымі за работу ў свята, або з вясельным цягніком, які суст-
рэўся з лютым змсем, быў ім пракляты і акамянеў. Паводле
паданняў, пад аднымі камянямі захаваны скарбы, а ля
другіх апоўначы скачуць чэрці.

Есць кананізаваныЯ камяні. Шырока вядома пяць
“Барысавых камянёў” у даліне Заходняй Дзвіны. Гэта
вялікія валуны з выссчанымі на іх крыжамі і надпісамі:
“Госпадзі, дапамажы рабу твайму Барысу”. Відарысы на
іх налсжаць да XII ст. Лічаць, што яны былі выссчаны ў
час вялікай засухі.

Паклонныя валуны, як правіла, маюць назвы, на-
прыклад: Вялікі камень, Чортаў камснь, Змесў камснь,
Князь-камснь, Сцяпан, Быкі, Мядзвсдзь, Кабыла, ка-
мяні Дзям’ян ды Мар’я, Гусь ды Баран і г. д. Многія ва-
28

луны народ звязвае з гістарычнымі падзеямі і асобамі —
камень Марыны Мнішак, камяні Напалеона, Баграціёна,
Адама Міцкевіча і інш.

На Беларусі захавалася многа валуноў, назвы якіх
(Дажбог, Капавішча, Святы камень, Пярун, Волас) свед-
чаць, што ў старажытнасці яны былі месцамі адпраўлення
язычніцкіх культаў. А такія камяні, як Дзявочы след,
Дзявочы камень, След валатоўны, Багародзіцы, маюць
сувязь з культам жанчыны.

Распаўсюджанымі з’яўляюцца камяні-следавікі (вв.
Крамянец, Астроўна, Госцьбішча, Сянежыцы, Красулёва
і г. д.). Гэта звычайна невялікія валуны з імітацыяй сля-
доў чалавека. Сляды — прыродныя паглыбленні, але су-
стракаюцца і зробленыя (высечаныя) чалавекам. Адзна-
чаны таксама “сляды” жывёл: аленя, зайца, мядзведзя,
лісы, ваўка і бычка. Вядомыя і камяні-следавікі пад на-
звамі Божы след, След Багародзіцы, След Хрыста і г. д.
Большасць даследчыкаў звязваюць гэтыя камяні са ста-
ражытнейшым культам Сонца — боства, якос нясе святло
і ўрадлівасць. Пасля прыняцця хрысціянства царкоўнікі,
з мэтай выкаранення язычніцтва, над следавікамі ўзво-
дзілі капліцы і паступова всра трансфармавалася ў культ
Божай маці і іншых святых. Да некаторых камянёў-сле-
давікоў яшчэ і ў нашыя дні па царкоўных святах рабіліся
шэсці і прыносіліся дары.

На Беларусі знойдзены валуны з высечанымі на іх
крыжамі. Вывучэнне юрыдычных актаў дазваляе мерка-
ваць, што такія камяні служылі межавымі знакамі.

Да малавывучанай катэгорыі гістарычных валуноў ад-
носяцца камяні з надпісамі, знакамі і малюнкамі чалаве-
ка, падкоў, стрэл. Часта прачытваецца імя (мужчынскае
ці жаночае), выбітае славянскімі або лацінскімі літарамі.
Асабліва знамянальны камень на Вілсйшчыне ў форме
звана з выбітым крыжам і надпісам XII ст.: “Варацішын
крыж”. Помнікам пісьменнасці XVI ст. з’яўляецца ка-
мснь на магіле Андрэя Каліны ў в. Галубіца Петры-
каўскага раёна. Ёсць камяні з рознымі па форме паглыб-
леннямі — в^ронкападобнымі, талсркападобнымі і інш.
Шырока вядомы ў народзе камснь са шматлікімі дзіркамі;
па павер’ях, ён валодае лскавай сілай (в. Толь Любан-
скага раёна).

На тэрыторыі Беларусі выяўлена звыш 20 язычніцкіх
ідалаў, высечаных з валуноў, напрыклад шклоўскі,
слонімскі, залузскі і грабаўскі. На адных відаць чалаве-

чая постаць па пояс, на другіх — трохаблічча, а іншыя ў
выглядзс слупоў з высечанымі навсрсе тварамі.

На псракрыжаваннях дарог, мссцах баёў, на курганах
і каля ўзгоркаў, па краях гарадоў і вёсак у сярэднявеччы
ставіліся выссчаныя з валуноў крыжы, сярод якіх многія
маюць манаграмы, надпісы, відарысы. У сярэдзіне крыжа
часта высечаны розныя па форме крыжыкі.

Больш за 100 каменных крыжоў XVI—XIX стст. зной-
дзены на могілках. Рансйшыя з іх — XVI—XVII стст. —
захаваліся ў Сокараве, Вендражы, Вітунічах, Плісе,
Мішневічах, Галошаве і Стражы. Нскаторыя камснныя
крыжы, як і паклонныя валуны, маюць назвы. Напрык-
лад, у Крупскім раёне каля воз. Сялява ёсць тры крыжы
— Макараўскі, Майсееўскі і Скарпіён. Паводле падання,
пад псршымі двума пахаваны рускія, а пад трэцім —
французскі генсрал. Па форме крыжы аднастайныя і на-
гадваюць лацінскі крыж з вертыкальнай часткай, якая
даўжэйшая за перакладзіну. Сярэдняя вышыня 1,5 м,
шырыня лопасцяў 1,0 і таўшчыня 0,4 м.

Даследаванні культавых камянёў дапамагаюць зразу-
мець свстапогляд нашых продкаў у розныя гістарычныя
эпохі, а таксама служаць ключом да вывучэння этнічна-
культурных працэсаў.

ЛЕГЕНДЫ I БЫЛІ АБ ВАЛУНАХ

Беларусы любяць параўнанне: “Многа як камя-
нёў”. Сапраўды, валуны пастаянна сустракаюцца каля
дарог, у лссс, полі. Асабліва шмат іх на поўначы і ў цэн-
тры рэспублікі.

Здаўна сярод бсларусаў былі распаўсюджаны дзіўныя
лсгснды і паданні аб валунах. Камяні абагаўлялі. Лічыц-
ца, што пакланснне валунам было адной з адметных рыс
свстапогляду жыхароў старажытнай беларускай зямлі ся-
род другіх славянскіх народаў. Захаваліся камяні з
імёнамі язычніцкіх багоў Псруна, Вялсса, Дажбога (рыс.
15—17).

Вось такая лсгенда была запісана каля стагоддзя назад
у Барысаўскім раёне: у старыя часы на Вялікдзснь, хаця
і забаронсна, ды адважыўся мужык з в. Пуста-Мсціж уза-
раць сваё поле. Мсркаваў ён так: “Людзі гавораць, што
сённяшні дзснь вялікі. Правсру, ці праўда гэта? Калі так,
то павінсн многа зрабіць”. Запрог селянін у саху пару
быкоў, жонцы загадаў прынссці апоўдні пассці і ад-
правіўся ў полс. Спорна ішла справа, баразна да баразны
30

Рыс. 15. " Дажбогаў камеііь”. Фопіа В. Ф. Вінакурааа

хутка клалася. Дзень на другую палюву пераваліў. Прый-
шла жонка, прынесла гарачы гаршчок з сжай. За ёю са-
бака ўвязаўся, стаў бегаць вакол валоў, брахаць. Папа-
луднаваў мужык і зноў узяўся за работу. Развітваючыся,
толькі жонка сказала: “Памагай, бог”, як ударыў гром і
імгнснна псратварыліся ў камяні быкі, араты, сабака і
нават гаршчок. 3 таго часу ніхто тут не адважваўся ссяць.
I гэтас месца зарасло лесам.

Вядома некалькі дзесяткаў легенд аб камянях-пярэ-
варатнях. У аснове такіх расказаў ляжыць уяўленне аб
псратварэнні людзей, жывёл і нават дамоў у камяні. Як
лічаць этнографы, нярэдка падобныя гісторыі былі фор-
май сацыяльнага пратэсту, нежаданнем прыгоннага пра-
цаваць у святочныя дні. У многіх з легенд выяўляюцца
хрысціянскія наслаенні, прычым часта яны выступаюць
у выглядзе вырыянтаў біблсйскіх легенд.

Усцяж шляху, які вядзс ў в. Рожан на Салігоршчынс,
нібы хаты, раскіданы валуны. Гавораць, што раней на гэ-
тым мссцы стаяла багатас сяло. Прыйшоў адпойчы сюды

Рыс. 16. "Вялес", а. Крыжоўка. Фота В. Ф. Вінакурава

невядома адкуль стары. У руках у яго была сукаватая
палка, праз плячо — жабрацкая торба. Стаў стукацца
дзед у веснічкі: “Гіусціце, людзі добрыя, на начлсг”.
Толькі адусюль яго гналі.

Дакульгаў стары да крайняй, самай бсднай хаты. Вый-
шла з яе кволая дзяўчынка і дала кавалак хлеба: “На,
дзядуля, еш”. Узяў дзед лусту і гаворыць: “Дзякуй, дзет-
ка. Ты добрая. Толькі ісці табе трэба адсюль і як мага
хутчэй. I ні ў якім разе не аглядацца”. Спалохалася
дзяўчынка, пабегла. Бяжыць і чуе: ззаду гудзс зямля,
крычаць людзі. Не ўтрымалася, бедная, азірнулася. I ад-
разу ўсё сціхла, хаты скурчыліся і сталі камянямі. А
дзяўчынка ператварылася ў зязюлю. 3 таго часу носіцца
і жаласна плача птушка над валунамі.

Легенды аб ператварэнні ў камяні вядомы ў розных
народаў, а расказы аб камянях-краўцах ці камянях-
шаўцах можна пачуць толькі на Беларусі. У іх аснове ля-
жыць уяўлснне, што калісьці ў каменнай глыбс жыў ча-
лавек ці другая істота, якая з пакінутай на валуне
тканіпы або скуры кроіла і шыла патрэбнае людзям
адзенне ці абутак. Лічыцца, што зараз гэтую якасць ка-
мень згубіў з-за непаважлівых адносін. Відавочна, што
паяўлсннс гэтай групы легенд звязана са старадаўнім
звычаем прыносіць даніну каменю. Вось адна з такіх
гісторый.

Каля самых вытокаў Віліі, у тым месцы, дзе яна яшчэ і
на раку нс падобна, а цячэ вузенькім раўчуком, адзінока
ляжыць вялікі камень. Даўным-даўно жыў у гэтым месцы
вясёлы кравец Сцяпан. Быў ён майстар на ўсе рукі, абшы-
ваў усё наваколле. Больш за ўсё на свецс любіў Сцяпан
сваю маладую жонку Ульяну. Але за нсйкія прамашкі пе-
ратварыла яго нячыстая сіла ў камснь. I тады адбыўся цуд.
Варта толькі з вечара пакласці на валун тканіну і па-
прасіць: “Сцяпан, пашый каптан!”, як раніцай з’яўлялася
патрэбнас адзенне. Удзячныя вяскоўцы пакідалі каля ка-
меня соль, хлсб, лён. Толькі аднойчы п’яны жартаўнік па-
прасіў зрабіць яму “ні тое, ні сёс”. Пакрыўдзіўся камснь —
псрастаў шыць. Даведалася аб гэтым Ульяна, прыбсгла ў
поле, упала на камснь і доўга горка плакала. Цяклі слёзы
па шурпатых баках камсня на зямлю, збіраючыся ў раку.
Толькі всцер гаманіў у кронс дрэў: “Ву-у-ля-на... Ву-ул-
ля...” 3 таго часу і пачала называцца рака Вулей або Віліяй.

Шэраг легенд аб камянях на Беларусі і на суседніх
землях звязаны з культам змяі або вужа. Відаць, гэта пе-
ражытак старадаўніх вераванняў.

2.	Зак. 293

33

На захад ад Лукомскага возера, каля в. Гогалеўкі, на
схіле невысокай грады выступае наздраватая глыба. Жы-
хары навакольных вссак называюць камснь Змесвым і
расказваюць наступнае. Мянушку камень атрымаў за
тос, што рансй у пячорцы пад ім жыў змей, які ўмеў га-
варыць па-чалавечы. Ён па-майстэрску займаўся кра-
вецтвам. Папросяць яго пашыць абы-як — будзе адзенне
лспшым на свеце. Скажуць, каб прыгатаваў убор у цар-
кву хадзіць, — зробіць так, што адзін рукаў на плячы,
другі — на спіпе.

Закахаўся змей у дзяўчыну з в. Абузер’е на другім
бсразс возера. Стаў прыплываць да яе на спатканнс.
Пакладзс, бывала, сваю цяжкую галаву ёй на калсні і
дрэмле шчаслівы. Толькі нельга было яму доўга заста-
вацца ў каханай. Здарылася, заснуў неасцярожны
змей. А дзяўчына не заўважыла, як набегла цёмная
хмара, загрымеў гром. Прачнуўся змей, кінуўся да ка-
меня хавацца. Ды позна: ударыла яго маланка раз,
другі, трэці ... Знайшлі раніцай мёртвага змея і паха-
валі як чалавска (рыс. 18).

Многія валуны атрымалі мянушку “Чортавы”. Лічаць,
што так іх ахрысцілі царкоўнікі, імкнучыся адвучыць
вернікаў ад язычніцкага пакланення каменю. Адзін з са-
мых вялікіх валуноў з такой назвай (яго даўжыня 5,4 м)
ляжыць каля в. Ратынцы Валожынскага раёна (рыс. 19).
3 ім звязана такая “падзея”.

Раней, калі і дзядоў нашых яшчэ на свеце не было,
у тым месцы, дзс некалі стаяла в. Занеўшчына, а зараз
ад яе і следу не засталося, пабудавалі касцёл. Нс спа-
дабалася гэта мясцоваму чорту. Адшукаў ён камень —
самы вялікі ў ваколіцы, такі, каб ад аднаго ўдару раз-
валілася знснавідная пабудова. Калі сцямнсла, пад-
чапіў чорт камснь мезенцам (здаравенны быў чарцяга,
калі такую велізарную глыбу змог падхапіць пальцам) і па-
нёс. Спяшаўся чортшпурнуць каменьда апоўначы, інакш
магла згаснуць яго магічная сіла. Толькі не пашанцавала
яму: зусім нямнога нс данёс чорт камень, як закукарэкалі
пеўні. Прыйшлося кінуць цяжкую ношу. 3 таго часу і ля-
жыць валун на гэтым мссцы.

Мноства цікавых і паэтычных паданняў і легенд аб ва-
лунах запісалі этнографы, распытваючы жыхароў розных
куточкаў Бсларусі. 3 сабраных дзіўных аповядаў ужо за-
раз можна скласці цэлую кнігу. А пакуль што, на жаль,
аб гэтым ведаюць нямногія, у асноўным спсцыялісты і
тыя, хто захаплясцца этнаграфічнай літаратурай. Толькі
34

Рыс. 19. “Чортаў камень". Фопіа В. Ф. Вінакурава

некалькі камянёў “трапілі” на старонкі выданняў бела-
рускіх народных казак.

Ледавіковыя валуны — нс толькі важны аб’ект наву-
ковых даследаванняў і частка матэрыяльнай культуры.
Яны і часцінка гісторыі і духоўнага жыцця беларускага
народа. А як адлюстраваць іх гэты бок?

Заглянулі нсяк на тэрыторыю музея валуноў маладыя
скульптары Валерый Янушкевіч і Сяргей Кныш. Па-
хадзілі па яго сцяжынках, агледзелі мудрагелістыя ка-
мяві. I парадзілася ідэя: адухатварыць змярцвелыя ка-
мяні, размясціўшы побач з гэтымі прыроднымі статуямі
скульптуры на тэму бсларускіх легенд аб валунах.

Наогул кажучы, мастакі даўно звярнулі ўвагу на тое,
як прыродныя лсдавіковыя валуны ўваходзяць у скульп-
турныя кампазіцыі, становяцца іх неад’смнай часткай.
Мснавіта на велізарным валуне, празваным Гром-каме-
нем, змясціў Фальканэ свайго “Меднага конніка”,
стаўшага сімвалам горада на Нявс. У эмблему Капенга-
гсна псратварылася славутая Русалачка, якая сядзіць на
валунах каля марскога ўзбярэжжа. Падоўгу затрымлі-
ваюцца жыхары і госці Палангі (Літва) каля Эгле—Ка-
ралевы вужоў, якая ўзабралася на камень. Ва ўсіх гэтых
выпадках валуны сталі пастаментамі для скульптур. У
нас жа прапануецца зрабіць іх нспасрэднымі гсроямі кам-
пазіцый.

У АН Бсларусі знайшлі, як ужо было сказана, новы
шлях пашырэння дзейнасці прапаганды навуковых ведаў
аб камянях. Тут створаны унікальны музей валуноў пад
адкрытым нсбам (Эксперымснтальная база вывучэння
ледавіковых валуноў).

ЭКСПЕРЫМЕНТАЛЬНАЯ БАЗА ВЫВУЧЭННЯ
ЛЕДАВІКОВЫХ ВАЛУНОЎ

(МУЗЕЙ ВАЛУНОЎ ПАД АДКРЫТЫМ НЕБАМ)

3 ЧАГО ЯНА СКЛАДАЕЦЦА

У невялікай лагчыне паміж жылым раёнам
Уручча-1 і Інстытутам геалогіі, гсахіміі і геафізікі АН
Бсларусі на плошчы каля 6 га размсшчана унікалыіая ка-
лекцыя ледавіковых камянёў, агульная колькасць якіх
складас больш за 2 тысячы, а памеры некаторых перавы-
шаюць 2—2,5 м. Сабраныя тут з усёй Бсларусі валуны
прадстаўлены шасцю тэматычнымі экспазіцыямі, якія
ўсс разам ствараюць Экспсрымснталыіую базу па выву-
36

чэнню ледавіковых валуноў, або свосасаблівы музей ва-
луноў пад адкрытым нсбам.

Цэнтральнай экспазіцыяй музея з’яўлясцца рука-
творная мадэль карты Беларусі, на якой дэманструюцца
ледавіковыя валуны пад назвай “Валунныя асацыяцыі і
кіроўныя валуны канцовых ледавіковых утварэнняў Бе-
ларусі”. Далсй на тэрыторыі Экспсрымснтальнай базы
размясціліся тэматычныя экспазіцыі: “Жыўляючая
правінцыя”, “Петраграфічная калекцыя”, “Формы валу-
ноў”, “Камень і чалавск”, “Алея валуноў”.

Тэрыторыя Эксперымснтальнай базы азслснена
шматгадовымі травамі, кустоўсм, дрэвамі, абкружана пе-
шаходнымі сцяжынкамі, абсталявана асвятляльнай і во-
даправоднай ссткамі. Перад галоўнымі ўваходамі побач
з валунамі ўстаноўлены інфармацыйныя шчыты з карта-
схемамі, на якіх тлумачыцца будова базы.

Задумана Эксперыментальная база як навуковае пад-
раздзяленне, на якім будуць праводзіцца работы па гса-
лагічным і мінералага-петраграфічным вывучэнні ле-
давіковых валуноў з мэтай вырашэння шэрагу палеа-
геаграфічных і геалагічных задач, і як асноўны аб’ект за-
хавання ледавіковых камянёў. Для жыхароў мікрараёна
і горада Экспсрыментальная база стала прыгажэйшым
паркам камянёў, мссцам адпачынку.

Як ужо паведамлялася вышэй, ледавіковыя валуны
з’яўляюцца носьбітамі геалагічнай, гістарычнай, этна-
графічнай, біялагічнай і другой інфармацыі. Таму Экс-
перымснтальная база магла б стаць навуковай лабарато-
рыяй для сумеснай працы геолагаў, геахімікаў, глеба-
знаўцаў, гісторыкаў, этнографаў і іншых спецыялістаў
розных падраздзяленняў Акадэміі навук Беларусі.

Здзяйсненне навуковых планаў і распрацоўка псрс-
пектыў развіцця даследаванняў па вывучэнню лс-
давіковых валуноў зараз залежыць цалкам ад гсолагаў-
энтузіястаў. Яны многа працуюць, прапагандуючы
геалагічныя веды. Уяўлснні аб ледавіковых валунах да-
паўняюцца тэматычнымі распрацоўкамі ў выглядзс ка-
мсннага, графічнага і фотаграфічнага матэрыялу, змсш-
чанага ў фондах Геалагічнага музся Інстытута гсалогіі,
гсахіміі і геафізікі АН Бсларусі.

РУКАТВОРНАЯ КАРТА БЕЛАРУСІ

Цэнтральнай экспазіцыяй базы з’яўлясцца ма-
дэль карты Бсларусі з яе асноўнымі элемснтамі рэльсфу —

краявымі ледавіковымі ўтварэннямі. Карта арыентавана
па кірунках свету. Вертыкальны (1:100) і гарызантальны
(1:2500) маштабы карты розныя, аднак асноўныя элемен-
ты паверхні праяўляюцца дастаткова выразна. Самыя вы-
сокія ўзгоркі на карце (да 3,5 м), размешчаныя ў яе цэнт-
ральнай частцы, імітуюць Мінскае ўзвышша з
максімальнымі прыроднымі абсалютнымі адзнакамі 346 м
(гара Дзяржынская) і 342,7 м (гара Лысая). Сюды вядуць
сцсжкі, якія дазваляюць аглядаць усю тэрыторыю базы. Не-
калькі меншыя па вышыні, з захаваннем прапорцый насып-
ныя ўзгоркі, якія адлюстроўваюць другія ўзвышшы і грады
ледавіковага рэльефу: Гародзенскае, Ваўкавыскае, Слонімскае,
Наваградскае, Капыльскае, Ашмянскае (рыс. 20), Аршанскае,

Рыс. 20. Фрагмент карты "Ашмянскае ўзвышша".

Фота В. Ф. Вінакурава

Браслаўскае, Свянцянскае, Гарадоцкае, Віцебскае, Ма-
зырскае, Загараддзе. На іх, згодна з геаграфічным прын-
цыпам размеркавання, знайшлі сваё месца звыш 500 буй-
ных валуноў. Аб’ём многіх з іх дасягае 6 м3 (каля 16 т),
а ў сярэднім складае 3—4 м3 (8—10 т). У далейшым такіх
валуноў будзе больш за 1000. Асаблівасці размеркавання
валуннага матэрыялу паказаны на прыкладзе дзвюх раўнін —
Прыбугскай і Цэнтральна-Бярэзінскай. Кампазіцыя
ўчастка “Прыбугская раўніна” выкапана ў выглядзе свое-
асаблівай авалыіай крушні, у цэнтры якой тры вялікія ва-
луны, выкладзсныя ў выглядзе варот (рыс. 21). Падобнае
збудаванне, створанас самой прыродаіі і захаванае да гэ-

Рыс. 21. Фрагмент карты "Прыбугская раўніна”.

Фота В. Ф. Вінакурава

тага часу, выяўлена пад Выбаргам Ленінградскай воб-
ласці. Камяні, відаць, знаходзіліся ў ледавіку і пасля яго
раставання стварылі арыгінальную кампазіцыю. Сярод
кіроўных валуноў тут пераважаюць пароды Паўночнай
Швецыі, Аландскіх астравоў і дна Балтыйскага мора.

Кампазіцыя “Цэнтральна-Бярэзінская раўніна” скла-
дзена серыяй валунных палос і крушняў. Тут часта сустра-
каюцца рознага саставу сланцы і другія пароды, характэр-
ныя для поўдня і цэнтра Карэліі.

Уся тэрыторыя Беларусі неаднаразова перакрывалася
ледавікамі, два апсшнія (паазерскі і сожскі) тут спыня-
ліся. Межы гэтых прыпынкаў умоўна паказаны на карце
ланцужкамі невялікіх, у 0,5—0,7 м валуноў. Яны дзе-
ляць тэрыторыю на тры рэгісны — Паазерскі, Цэнтраль-
набеларускі і Палескі, якія адрозніваюцца стратыграфічнымі,
геамарфалагічнымі і літалагічнымі асаблівасцямі ў будове
антрапагенавай тоўшчы. Прычым каменны матэрыял на
тэрыторыю кожнага з палеагляцыярэгіёнаў прыносіўся
трыма рознымі лсдавіковымі патокамі паўночна-заход-
няга, паўночнага і паўночна-ўсходняга напрамкаў з цэн-
трамі ў Швсцыі, Фінляндыі і Карэліі. Асаблівасці петра-

Рыс. 22. Воз. ІІарач. Фрагмспт карты. Фота В. Ф. Вінакурава

графічнага саставу парод гэтых патокаў адлюстроўвас са-
стаў валуноў, якія дэманструюцца на рукатворнай карце
Беларусі. У заходніх раёнах сярод кіроўных валуноў перава-
жаюць пароды шведска-балтыйскаіі жыўляючай правінцыі,
у цэнтральных — фінскай, на ўсходзе — карэльскай.

Рачная сістэма паказана ў выглядзе сцежак. Яны дазва-
ляюць аглядаць і абслугоўваць экспазіцыі. Паўднёвую час-
тку карты, дзе знаходзіцца ўчастак “Мазырскас ўзвышша”,
зручна аглядаць, рухаючыся па сцсжках-рэках Прыпяці,
Дняпру і Сожу. У Цэнтральную частку можна папасці па
Свіслачы, Бярэзіне, Віліі, Нёмане, Шчары і Мухаўцу. Да
кампазіцыі ўчасткаў “Гарадоцкае ўзвышша” і “Свянцян-
скае ўзвышша” можна прайсці па “рэках” Зах. Дзвіна,
Дзісна і Лучоса. Два невялікія басейпы ўвасабляюць возера
Нарач (рыс. 22) і Мінскае мора. Для аблягчэння ары-
енціроўкі ў месцах размяшчэння абласных цэнтраў паса-
джаны па тры елачкі. Межы карты акрэслены пасадкамі
нізкарослага кустоўя.

ЖЫЎЛЯЮЧЫЯ ПРАВІНЦЫІ

Экспазіцыя займае паўночна-заходні вуглавы
ўчастак Эксперыментальнай базы. У цэнтры выраўненай
пляцоўкі размешчана Ц-падобнае паглыбленне, якое
імітуе Балтыйскае мора з Батнічным і Фінскім залівамі.
Увесь участак умоўна ўяўляе сабой Фенаскандынаўскую
жыўляючую правінцыю, на якой фарміраваліся ледавікі
і адкуль бралі каменны матэрыял для тэрыторыі Беларусі.
Тут з захаду на ўсход, як і ў прыродзе, размешчаны кіроўныя
валуны трох асноўных петраграфічных правінцый — швед-
ска-балтыйскай, фінскай і карэльскай.

Шведска-балтыйская асацыяцыя кіроўных валуноў
займае заходні борт і частку паніжэння, што налсжаць да
Батнічнага заліва і Балтыйскага мора. Тут прадстаўлены
валуны кварцавых парфіраў і гранітаў з Альна і Рода
паўночнай Швецыі, кварцавых парфіраў і парфірытаў з
Даларнэ сярэдняй Швсцыі, граніты, граніт рапаківі і квар-
цавыя парфіры з Аландскіх астравоў, кварцавыя парфіры з
дна Балтыйскага мора і Батнічнага заліва.

Фінская жыўляючая правінцыя характарызуецца ва-
лунамі дробна-авоідных гранітаў рапаківі з паўднёва-за-
ходняй Фінляндыі, уралітавых парфірытаў сярэдняй часткі
паўднёвай Фінляндыі, кварцавых парфіраў паўднёва-
ўсходняй Фінляндыі, узбярэжжа Фінскага заліва, вострава
Гогланд. Размешчаны валуны ў цэнтральнай частцы пля-

цоўкі на своеасаблівым востраве, а таксама ў паглыб-
ленні “Фінскага заліва”.

Валуны карэльскай жыўляючай правінцыі размешча-
ны з паўночна-ўсходняга боку ўчастка і прадстаўлсны
выбаргскімі гранітамі і гранітамі рапаківі, кварцавымі
парфірамі, псгматытамі, аплітападобнымі гранітамі, сіянітамі
і рознымі крышталічнымі сланцамі Карэліі, ладажскімі
гранітамі і парфірытамі.

Паўднёвая частка пляцоўкі пакінута для калекцыі ва-
луноў старажытных асадкавых парод, якія выходзяць на
даледавіковую паверхню. Яны распаўсюджаны на поўначы
тэрыторыі Беларусі і былі прынссены ледавікамі ў працэ-
се іх руху.

Кіроўныя валуны, прадстаўленыя на ўчастку
“Жыўляючыя правінцыі”, дапамагаюць устанаўліваць цэн-
тры ледавіковых патокаў і прасочваць напрамкі іх руху. Яны
з’яўляюцца характэрнымі для двух апошніх злсдзяненняў:
паазерскага і сожскага. Па меры высвятлення саставу парод
старажытных зледзяненняў калекцыі будуць папаўняцца
новымі ўзорамі.

ПЕТРАГРАФІЧНАЯ КАЛЕКЦЫЯ

Экспазіцыя “Петраграфічная калекцыя” раз-
мсшчана на паўднёва-ўсходнім участку Эксперымен-
тальнай базы на плошчы ў выглядзе круга, аконтуранага
псшаходнай сцсжкай. Круг у сваю чаргу раздзелсны на
чатыры сектары: паўночна-заходні, паўночна-ўсходні,
паўднёва-заходні і паўднёва-ўсходні (рыс. 23). Плошча
ў сярэдзіне круга занята калекцыяй лсдавіковых валу-
ноў, тыповых прадстаўнікоў трох груп горных парод —
магматычных, асадкавых і метамарфічных. Круг
сімвалізуе кругазварот цвёрдых рэчываў у прыродзе, у
працэсс якога і ўтварыліся тры тыпы парод: магматыч-
ных, асадкавых і мстамарфічных.

Магматычныя горныя пароды найбольш распаўсю-
джаныя. Утварыліся яны ў выніку астывання і раскрыш-
талізацыі магмы ў нстрах Зямлі або на яс павсрхні. Умовы
ўтварэння горных парод адлюстраваны ў іх структурах,
якія могуць быць поўнакрышталічнымі, парфіравіднымі
або парфіравымі. Магматычныя пароды вельмі разнастай-
ныя па мінсральным саставс. Асноўнымі паро-
даўтваральнымі мінсраламі з’яўляюцца палявыя шпаты,
амфіболы, піраксены, слюды. У залсжнасці ад утрымання
крэмнекіслаты (ЗіО^) адрозніваюцца кіслыя, сярэднія,
асноўныя і ультраасноўныя групы парод. Асобную групу
42

Рыс. 23. Экспазіцыя "Пепіраграфічная калекцыя".

Фота В. Ф. Вінакурава

складаюць шчолачныя пароды. Сярод магматычных пе-
раважае група кіслых парод.

Знешнюю частку паўднёва-ўсходняга сектара ў петра-
графічнай калекцыі займаюць прадстаўнікі магматычных
глыбінных парод кіслага саставу — шматколерныя розна-
зярністыя граніты. Ва ўнутранай яго частцы размсшчаны
розныя эфузіўныя пароды, аналагі гранітаў. На знешнім
баку паўднёва-заходняга сектара паказаны прадстаўнікі
парод эфузіўнай групы, якія фарміраваліся каля дзённай
паверхні. Гэта разнастайныя парфіравідныя граніты і
граніты рапаківі, якія адрозніваюцца памсрам, саставам і
формай украпін, а таксама ступенню раскрышталізацыі
асноўнай масы. Унутраную частку сектара займаюць
глыбінныя і вылітыя на павсрхню пароды сярэдняга, ас-
ноўнага і ультраасноўнага саставу, прычым кіслотнасць па-
род змяняецца ад перыферыі да цэнтра. Удоўж сцежкі, па-
дзяляючай магматычную групу, выкладзены валуны
шчолачных парод.

Асадкавыя пароды ўзніклі ў паверхнсвых, экзагенных
умовах за кошт прадуктаў разбурэння і пераадкладання
другіх (асадкавых, метамарфічных і магматычных) па-
род. Складаючы ўсяго толькі каля 5% аб’ёму зямной ка-
ры, асадкавыя пароды пакрываюць амаль 75% зямной па-

верхні (у той час як магматычныя і мстамарфічныя пароды
разам — каля 25%). Мінеральнысастаў гэтых парод значна
адрозніваецца ад саставу магматычных, што тлумачыцца
няўстойлівасцю сілікатаў і алюмасілікатаў у паверхневых
умовах. Для асадкавых парод разам з абломкамі магматыч-
ных і метамарфічных парод характэрны такія мінералы, як
кальцыт, даламіт, сідэрыт, апал, халцэдон, гліністыя
мінералы, гідравокіслы жалеза, гідравокіслы алюмінію,
розныя фасфаты (фторапатыт, вівіяніт), сульфаты (гіпс,
ангідрыт), хларыды (галіт, сільвініт, карналіт). Акрамя та-
го, да пародаўтваральных кампанентаў асадкавых парод
належаць арганічныя рэшткі жывсльнага і расліннага па-
ходжання і вулканагенны матэрыял.

У экспазіцыі музея асадкавыя пароды займаюць
паўночна-заходні сектар круга, ва ўнутранай частцы яко-
га валуны парод хімічнага і біялагічнага паходжання,
сфарміраваныя на днс марскіх вадаёмаў, лагун, азёр і ба-
лот, — вапнякі, даламіты, мсргелі, крэмень, фасфарыты;
у знешняй — валуны абломкавых парод рознага саставу і
ўзросту: пясчанікі, алеўраліты, кангламсраты, брэкчыі.

Мстамарфічныя пароды ўзніклі ў працэсе псраўтварэння
магматычных, асадкавых і радзей метамарфізаваных парод
пад уздзеяннем зменлівых фізіка-хімічных умоў асяроддзя —
тэмпературы, ціску, хімічна актыўных рэчываў, раствораў
і газаў — у выніку праяўлення эндагенных фактараў. Спе-
цыфічнымі мстамарфічнымі мінераламі з’яўляюцца дыс-
тэн, андалузіт, сіліманіт, стаўраліт, кардысрыт, нскаторыя
грапаты, всзувіян, валастаніт, глаукафан. Акрамятаго, ча-
стка мінералаў, якая прысутнічае ў якасці невялікап да-
мешкі ў магматычных пародах, можа быць пародаўтвараючай у
метамарфічных: серпенцін, хларыт, актыналіт, серыцыт і інш.

Валуны характэрных метамарфічных парод дэманстру-
юцца ў паўночна-ўсходнім сектары. Па знешняму ссгменту
змяняюць адзін аднаго пігматыты, гнейсы, рознгга саставу
сланцы. Унутраная частка сектара занята мстамарфічнымі па-
родамі асноўнага саставу (серпснцініты) і рознымі кварцы-
тамі. Мяркуецца, што тут будуць паказаны галоўныя пет-
раграфічныя разнавіднасці парод, якія сустракаюцца сярод
валуноў.

ФОРМЛ ВАЛУНОЎ

Ва ўсходняй частцы Экспсрымснтальнай базы на
пляцоўцы знаходзіцца экспазіцыя, прысвсчаная формс ва-
луноў. У ледавіковых валунах перш за ўсё нас здзіўляе раз-
настаіінасць і незвычайнасць іх форм. Якія сілы і якім чынам

змяняюць выгляд скальнай глыбы да згладжаных, іншы
раз з мудрагслістымі павсрхнямі, незвычайных форм?
Ёсць валуны са штрыхоўкай, прышліфоўкай грансй, а
таксама прасападобныя, круглявыя, пляскатыя і інш. Ся-
род іх сустракаюцца камяні самага нечаканага выгляду.

Існуе шэраг прычын, якія аказваюць найбольшы ўплыў
на выгляд ледавіковага камсню. Гэта ў псршую чаргу па-
чатковая форма абломка, уцягнутага ў ледавіковую апра-
цоўку. Уздзеяннс руху ледавіка больш інтэпсіўнае на грані
і плоскасці валуна, а яго агульная форма відазмянясцца
марудна. На захаванасць псршапачатковай формы глыбы
ўплываюць таксама такія якасці пароды, як цвёрдасць,
слаістасць, крохкасць, зярністасць і іншыя мінералага-пет-
раграфічныя паказчыкі. Так, дзякуючы сваёй цвёрдасці
мснш паддаюцца ледавіковай апрацоўцы масіўныя, тон-
какрышталічныя пароды. Розныя сланцавыя і слаяватыя
глыбы пры сколах утвараюць пляскатыя формы. Вапнякі і
даламіты з-за сваёй крохкасці, наадварот, маюць вострыя
вуглы і сколы. Бывае так, што валун складасцца з розных
парод, якасці якіх таксама розныя. У працэсс ледавіковай
апрацоўкі такія валуны разбураюцца з нсаднолькавай
інтэнсіўнасцю, што ў канчатковым выніку прыводзіць да
ўзнікнення фігурных і мудрагелістых форм.

На форму валуна, як і на памеры, всльмі ўплываюць ад-
легласць і ўмовы транспарціроўкі яго ў целе ледавіка. Раз-
гадаць гэты фактар фарміравання выгляду валуна дапамагае
веданнс заканамсрнасцей ледавіковай дынамікі. Лёд рухасц-
ца як цвёрдапластычнас цела. Хуткасць яго руху па-
вялічваецца знізу ўверх ад аднаго слоя да другога і неад-
нолькавая ў розных мссцах. Любы валун у такіх умовах
пераносіцца з сярэдняй хуткасцю той тоўшчы лёду, у якой
знаходзіцца. Прычым на верхняй граніцы буйнога валуна
хуткасць перамяшчэння лёду некалькі большая, чым на
ніжняй. Гэтая асаблівасць уплывае на канчатковую форму
транспарцірусмага валуна. Жвір, галька, пясок і больш
дробныя часцінкі, што нясс ў сабе ледавік, выконваюць ро-
лю абразіўнага матэрыялу, шліфуючы бакі валуна. Там,
дзе перапады хуткасцей невялікія, сляды лсдавіковай апра-
цоўкі адпаведна менш значныя. Лсобпыя плоскасці глыбы мо-
гуць наогул не падвяргацца лсдавіковай апрацоўцы. Такім
спосабам фарміруецца так званая прасападобная форма ва-
луноў, характэрнай асаблівасцго якіх з’яўляецца значная
прышліфоўка верхняй і ніжняй грансй, адзначаных лс-
давіковай штрыхоўкай, а таксама формы многаву-
гольнікаў і ромбаў.

Рыс. 24. Валуны са шрамамі. Фота В. Ф. Вінакурава

Калі першапачатковая форма сарвапай ледавіком
глыбы была ізаметрычнай (прыкладна роўныя суад-
носіны даўжыні, шырыні і вышыні), то ў працэсе ле-
давіковай транспарціроўкі глыба магла пераварочвац-
ца. У такім выпадку апрацаванымі аказаліся некалькі
бакоў або ўвссь валун, што прыводзіла да фарміравання
каменю амаль акруглай формы.

Часта абломкі аказваліся ўпрасаванымі ў падсцілаючыя
ледавік пароды. У такіх умовах верхняя частка каменю,
якая сутыкалася з падэшвай лсдавіка, адчувала моцную лс-
давіковую нагрузку, шліфавалася. Такія валуны маюць

Рыс. 25. Экспазіцыя "Алея валуноў”. Фота В. Ф. Вінакурава

моцна счасаную пляскатую верхнюю грань, выразна ад-
межаваную ад астатняй паверхні. Як правіла, яны пак-
рыты паралельнай штрыхоўкай або глыбокімі ле-
давіковымі шрамамі (рыс. 24). Напрамактакойштрыхоўкі
падказвае шлях руху ледавіка.

Даследчыкамі заўважана, што ў целе ледавіка валуны
маюць нароўні з паступальным і ўзыходны рух. Гэта ад-
значае, што адарваная ад карэнных парод глыба, прай-

Рыс. 26. Барэльеф па лягендзе “Дзяўчына і змеіі"  Мастак В. Я. Януш-
кевіч. Фоіпа В. Ф. Вінакурава

шоўшы пэўную адлегласць, павінна аказацца на павсрхні
лсдавіка. У такіх умовах яна можа папасці ў водныя па-
токі, якія цякуць па павсрхні ледавіка, і набыць некато-
рыя рысы воднай апрацоўкі.

Нсабходна адзначыць, што механізм утварэння фор-
мы ледавіковых камянёў не абмяжоўвасцца пералі-
чанымі вышэй працэсамі і ўмовамі: яны могуць спалу-
чацца, замяняцца або дапаўняцца. Глыбы парод у цслс
ледавіка могуць расколвацца і крышыцца. Бывае, што
валуны пераносяцца на значныя адлсгласці без слядоў
ледавіковай апрацоўкі.

Мнагалікасць і нспаўторнасць форм валуноў свсд-
чаць аб шматграннасці і складанасці працэсаў, якія ад-
бываліся ў той час. Пры даследаванні лсдавіковых камя-
нёў псрад спсцыялістамі ўзнікае нсабходнасць вывучаць
форму валуноў і раскрываць патасмныя сілы, якія яс
стварылі.

АЛЕЯ ВАЛУНОЎ

Ался валуноў уяўляе сабой ланцуг найболып
буйных лсдавіковых глыб, выкладзсных усцяж сцсжкі,
якая злучас мікрараён Уручча-1 і Акадэмгарадок. Гэта
валуны, прывсзсныя з усіх куткоў рэспублікі (рыс. 25).

Яны адрозніваюцца разнастайнасцю саставу, форм, па-
мераў. На алсі можна сустрэць лароды практычна ўсіх
разнавіднасцсй, прадстаўлсных на розных пляцоўках
Эксперымснтальнай базы. Экспанаты алсі валуноў нібы
канцэнтруюць звесткі, якія змяшчаюцца ў зонах
“Жыўляючыя правінцыі”, “Форма валупоў”, “Пстра-
графічная калекцыя”, “Карта”. Асобны ўчастак на алсі ад-
всдзены тэме “Камень у жыцці чалавека”. Скульптар В. Я.
Янушкевіч стварыў барэльсфы па легсндах і паданнях аб
валунах (рыс. 26—30). Такія лсгенды расказваюць аб пс-
раўтварэнні дзяўчыны ў птушку, аб змеі, псраплываю-
чым праз возера да каханай, аб камсні-краўцы, аб чорцс,
захацеўшым разбурыць касцсл. На мэце размясціць тут
яшчэ групу камянёў у спалучэнні з рознымі раслінамі,
аформленымі ў выглядзе клумб і газонаў.

КАМЕНЬ I ЧАЛАВЕК

У паўднёвай частцы Экспсрыментальнай базы
ў зоне “Камень у жыцці чалавека” камплектусцца экс-
пазіцыя ледавіковых валуноў і вырабаў з іх, якія маюць
гістарычнае і культурнае значэнне для беларускага наро-
да. Бліжэй да цэнтральнага ўваходу ўжо можна ўбачыць
групу валуноў, на якіх выбіты знакі рознай канфігурацыі
(рыс. 31). Рансй гэтыя камяні знаходзіліся на праезджай
частцы вуліцы ў в. Стайкі Лагойскага раёна Мінскай воб-
ласці на плошчы 20x4 м. Відарыс уяўляс сабой Ф-падоб-
ныя фігуры, салярны знак, створаны чатырма прамымі
лініямі, якія перакрыжоўваюцца ў цэнтры, а таксама
крыж з пашыранымі канцамі. Гэтыя відарысы спецыялісты-
гісторыкі супастаўляюць з аналагічнымі знакамі ў нава-
коллі Ноўгарада, якія ў сваю чаргу падобныя на наскаль-
ныя малюнкі, выяўленыя ў Швсцыі. Швсдскія вучоныя
лічаць гэтыя знакі зробленымі ў трэцім тысячагоддзі да
нашай эры. Нядаўна каля ракі Свір Мядзсльскага раёна
Мінскай вобласці быў знойдзсны і прывсзены ў экс-
пазіцыю яшчэ адзін валун з высечаным знакам ана-
лагічнай канфігурацыі (рыс. 32). Такія валуны складзе-
ны розі. ямі горнымі пародамі — гнейсамі, гранітамі,
кварцытамі і інш.

Ва ўсходняй частцы зоны дэманструюцца два камсн-
ныя крыжы — старажытныя сімвалы всры і рэчы культу
хрысціянскай рэлігіі. Зроблсны яны з гранітных валуноў.
Адзін з іх чатырохканцовы крыж, выссчаны з буйна-
зярністага ружовага граніту, раней знаходзіўся ў лесс паміж
вв. Сасноўка і Асінавік Докшыцкага раёна Віцебскай воб-

Рыс. 27, 28. Камяні-следавікі наводле В. Я. Янушкевіна. Фота
В. Ф. Вінакурава

Рыс. 29. " Акамянелая вёска"  Мастак В. Я. Янушкевіч. Фота
В. Ф. Вінакурава

Рыс. 30. "Камснь-шавец” (кравсц). Мастак В. Я. Янушксвіч. Фота

В. Ф. Вінакурава

ласці ва ўрочышчы Каралёў Стан (Стан Круль) на сярэд-
невяковых могілках. Канцы крыжа пашыраны, аснова па-
тоўшчана (вышыня 1,8 м, шырыня 1,1 м, таўшчыня 0,4
м). На пярэднім баку ў сярэдзіне крыжа паглыблспай

Рыс. 31. Камяні са знакамі. Фота В. Ф. Вінакурааа

лініяй выбіты схематычны абрыс рыцара з мячом у пра-
вай руцэ і шчытам у левай. Над галавой — карона з кры-
жам. Каля ног — літары К8В і пад імі два кругі (адзін у
другім). Верагодна, што надпіс чытаецца як Кех ВіеГап
Ваіогу (кароль Стэфан Баторый). Паводлс падання, ля
крыжа абедаў польскі кароль Стэфан Баторын у часс ад-
52

Рыс. 32. Камень са знакам. Фота В. Ф. Вінакурава

наго з паходаў (1579—1582 гг.) войска Рэчы Паспалітай
на ўсход у перыяд Лівонскай вайны (рыс.ЗЗ).

Другі каменны крыж раней стаяў у трох кіламетрах на
захад ад в. Даўгінава Вілейскага раёна Мінскай вобласці ка-
ля дарогі на Вілейку. Спсцыялісты лічаць, што крыж быў
высечаны ў якасці каменнага ідала, паколькі ў яго чалаве-
кападобная форма. 3 пярэдняга боку выбіты рэльефны
вобраз дзіцяці (крыжападобнай формы) і два крыжападоб-
пыя павышэнні, а на зваротным — чатыры васьміканцовыя
крыжы (рыс. 34).Ягодаўжыня 1,7м, шырыня 1 м, таўшчыня
0,22 м. Пры археалагічных раскопках каля гэтага крыжа
знойдзена кераміка познесярэднявечча. Крыж высечаны з
валуна, складзенага шэрым з ружовым адценнсм гнейсам.
Мясцовыя жыхары звязваюць з крыжам-ідалам захаванне
французскіх афіцэраў.

Асобнай групай дэманструюцца млынавыя камяні —
прыстасаванні для ручнога памолу зерня. Канструкцыя
складасцца з двух акруглых камянёў дыяметрам 0,4—0,5 м
і таўшчынёй 0,12—0,15 м. Верхні камень круціўся вакол
шпяня, прапушчанага вертыкальна праз цэнтр нерухо-
мага ніжняга. На Беларусі былі распаўсюджаны млына-
выя камяні з доўгай драўлянай ручкай, всрхні канец якой

Рыс. 33. Крыж Стэфана Бапюрыя. Фоіпа В. Ф. Вінакурава

устаўляўся ў перакладзіну над камянямі. Зсрнс засыпа-
лася ў круглую адтуліну верхняга каменя, а мука сыпа-
лася ў скрынку, пастаўленую пад ніжнім. Па меры

Рыс. 34. Крыж-ідал. Фота В. Ф. Вінакурава
54

індустрыялізацыі гаспадарчага жыцця, калі нсабходнасць
у млынавых камянях адпала, іх часта скарыстоўвалі ў
якасці аправак для калёс, але часцей ставілі як надзейныя
падстаўкі каля калодзежаў, прыступкі каля пабудоў і
інш.

Уяўленне аб камянях-следавіках можна атрымаць
таксама ў гэтай экспазіцыі (рыс. 35). Тут становіцца зра-
зумелай і прырода паяўлсння “слядоў”. Усе слсдавікі —
гэта валуны з выбітым ці прыродным відарысам слядоў
чалавска або розных жывёл. Многія следавікі вядомы пад
назвамі Слсд Багародзіцы, Слсд Хрыста, Слсд Маці Боскай

Рыс. 35. Валун-следавік. Фота В. Ф. Вінакурава

і інш. Лічыцца, што пакланенне знакам слядоў на камянях —
гэта праяўленне культу Сонца, якос прыносіць святло і до-
рыць урадліваць. Пасля прыняцця хрысціянства царква
прыстасавала старажытныя культы да сваіх мэт.

У нядаўнім мінулым многія ледавіковыя валуны ска-
рыстоўваліся не толькі для гаспадарчых і культавых мэт,
але і для ўвекавсчання важных падзсй. Праводзілася гэта
па ініцыятыве ўлад, царквы і асобных грамадзян. Так,
каля в. Бярозаўкі Маладзечанскага раёна Мінскай воб-
ласці ўзбоч цэнтральнай вуліцы ляжаў валун ружовага
буйназярністага граніту даўжынёй 1,1 м, шырынёй 0,9 м
і вышынёй 0,7 м. На ім напісана “1842", ”АН" і выбіты
чатырохканцовы крыж. Апытанне мясцовых жыхароў

дазволіла высветліць, што ў 1842 г. жыхар гэтай вёскі Адам
Галдакоўскі купіў тут сабе зямлю, на якой паставіў сядзібу.
У гонар гэтай падзеі А. Галдакоўскі ўласнаручна і выбіў
гэтыя знакі — год ку плі зямлі, свае ініцыялы (па-лацінску)
ікрыжы (кабпашанцаваланагэтайзямлі).Захаваласягра-

Рыс. 36. Валун /1. Галдакоўскага. Фота В. Ф. Вінакурава
мата-купчая, у якой зафіксавана гэтая аперацыя. 3
встлівага дазволу ўнучкі А. Галдакоўскага — Юзэфы
Феліксаўны Галдакоўскай гэтая грамата перададзена ў
Інстытут гсалогіі, геахіміі і геафізікі АН Бсларусі, а ка-
мснь перавезсны і экспануецца тут жа (рыс. 36).

У далейшым у экспазіцыі будуць размешчаны камен-
ныя ядры, зерняцёркі, сонсчныя гадзіннікі і інш. Камсн-
нае ядро — шарападобны суцэльны снарад дыяметрам ад
0,1 да 0,5 м. Скарыстоўвалася ў каменекідальнай (XI—
XV стст.) і агнястрэльнай (XIV—XVII стст.) артылсрыі.
Зерняцёрка — прыстасаванне для ручнога размолу зсрня,
правобраз сучасных млыноў, папярэднік млыпавых ка-
мянёў. Складаліся яны з двух камянёў: ніжняга —
вялікага, авальнай формы, звсрху звычайна ўвагнутага, і
верхняга — малога, паўшарападобнага. Паявіліся ў эпоху
нсаліту, калі ўзнікла земляробства. На Бсларусі былі ва
ўжыванні аж да V — VI стст. Сонечныя гадзіннікі
56

ўяўляюць сабой валун з вялікай плоскай гранню, які
ўстанаўліваўся так, каб гэтая грань была павернута на
поўдзень. У цэнтры грані замацоўваўся перпсндыкуляр-
ны штыр даўжынёй да 0,3—0,4 м і наносіліся лініі цыфер-
блату і відарысы лічбаў. У сопсчнае надвор’е цянёк
ад штыра паказваў час. На валунс будуць высечаны
геаграфічныя каардынаты месцазнаходжання гэтых
гадзіннікаў.

Падбор экспанатаў для гэтага раздзелу праводзіцца па
рэкамендацыях супрацоўнікаў Інстытута гісторыі АН Бе-
ларусі, якія вядуць працы па выяўлснню новых інфар-
мацыйпых і каштоўных аб’сктаў.

БУДОВА НЕТРАЎ I ЛЕДАВІКОВАЯ ДЗЕЙНАСЦЬ

Размеркаванне ледавіковых валуноў на плош-
чы рэспублікі мас пэўную ўпарадкаванасць. Колькасць
валуноў на адзінку плошчы, прымсркаванасць іх да ад-
паведных тыпаў рэльефу, петраграфічны састаў, паме-
ры залежаць ад мноства фактараў. Найбольш значным
з іх з’яўляецца дзейнасць ледавікоў, якая ў сваю чаргу
падпарадкавана геалагічнай будове тэрыторыі. Магут-
насць ледавіковых адкладаў, якія змяшчаюць валуны,
распаўсюджанне ўзвышшаў, град, раўнін, нізін, ство-
раных ледавікамі, залежалі ад будовы даледавіковай
павсрхні і саставу старажытных парод. Каб зразумсць
прыроду валуноў, паходжанне і распаўсюджаннс іх,
трэба всдаць гсалагічную будову нетраў і іх уплыў на
фарміраванне лсдавіковага покрыва, прычыны
ўзнікнсння зледзяненняў і вынікі іх дзейнасці, а таксама
характар развіцця расліннага і жывёльнага свету і па-
водзіны старажытнага чалавека ў ледавіковыя эпохі.

ГЕАЛАГІЧНАЯ ЎПАРАДКАВАНАСЦЬ НЕТРАЎ

Тэрыторыя Беларусі размешчана ў мсжах най-
больш стабільнай вобласці зямной кары — старажытнай
платформы, складаючай каркас кантынента. Для Еўропы
такім ядром з’яўляецца Усходне-Еўрапейская платфор-
ма, якая мае дарыфейскі фундамент, сфарміраваны
больш за 1,5 млрд гадоў назад, і платформавы чахол
(табл. 1). Фундамент складзены крышталічнымі паро-
дамі: рознымі гнсйсамі, амфібалітамі, гранулітамі, слан-
цамі, кварцытамі, прарванымі інтрузіўнымі целамі
базітаў, мстабазітаў і гранітаў. Платформавы чахол скла-

даецца з паката залягаючых асадкавых адкладаў марскога
і кантынентальнага паходжання (пяскі, алеўрыты, гліны,
вапнякі, даламіты, мсргслі, солі і інш.), радзсй вулканагсн-
ных утварэнняў (базальты, андэзіты, туфы).

Фундамент у розных мссцах тэрыторыі Бсларусі заля-
гас на розных глыбінях і вузкімі, але працяглымі (да
многіх соцсн і нават тысяч кіламстраў) трэшчынамі, так
званымі разломамі, разбіты на асобныя глыбы і блокі раз-
настайных памераў і форм (рыс. 37). Многія разломы
пранікаюць у платформавы чахол і разрываюць яго да
рознай глыбіні. Вялікія вобласці, у мсжах якіх пароды
фундамснту аголены, г. зн. выходзяць на сучасную па-

Т а б л 1 ц а 1

Геахраналагічная шкала

Эра, млн год	Абсалютны час, млн год	Перыяд, млн год	Геалагічны індэкс
Кайназойская	0—1,8	Чацпярцёвы, або	<3
<65±3)	23± 1	антрапагепавы (0,7—1,8)  Псагенавы (22)	
	65±5	Палсагепавы (41)	р
Мсзазойская	135±5	Мелавы (70)	к
(170±5) .	170±5	Юрскі (55—60)	)
	230± 10	Трыасавы	т
		(40—45)	
	285±15	ІІермскі (50-60)	р
	350±10	Каменнавуголь- пы (50—60)	с
	405±10	Дэвонскі (60)	о
Палеазойская	435±15	Сілурыйскі	$
(340±20)	480±15	(25—30)  Ардавікскі	А
	570±20	(45—50) Ксмбрыйскі (90—100)	е
Пратэразойская	650—680±20	Позпі	
		Венд	V
		(80—110)	
		Рыфей	
		(980—1000)	К
	1650±50	Сярэдні	
	2600±100	Ранні (980— 1050)	
Архейская	2000—2200		АК

верхню Зямлі, называюцца шчытамі. На поўначы плат-
формы размешчапы Балтыйскі шчыт, які ахоплівае Скан-
дынавію, Кольскі паўвостраў, Карэлію, а на поўдні — Ук-
раінскі шчыт, агаленні парод якога ёсць на поўдні
Беларусі каля в. Глушкавічы Гомсльскай вобласці.

Адсюль на поўнач па субшыротнаму разлому фунда-

Рыс. 37. Тэктанічная карта Беларусі: 1:5 000 000: Б — Балтыйская
сінекліза, В — Варонежская антыкліза, Д — Дняпроўска-Данецкі
прагін; У — Украінскі шчыт, 1 — Жлобінская седлавіна, 2 —
Брагінска-Лоеўская седлавіна, 3 — Мікашзвіцка-Жыткавіцкі выступ,
4 — Лукаўска-Ратнаўскі выступ, лініі — разломы ў асадкавым чахле

мент глыбока (да 5—6 км) апушчаны ў Прыпяцкім прагінс,
размешчаным галоўным чынам на плошчы Прыпяцкага
Палесся. Прагін запоўнены велізарнай тоўшчай парод у
асноўным дэвонскага і каменнавугольнага ўзросту (ад
405 да 280 млн гадоў), якія ўключаюць галоўныя карыс-
ныя выкапні Беларусі (каменная і калійныя солі, нафта,
вугаль, сланцы і ін-ш.). На ўсходзе прагіну шырока рас-
паўсюджаны вулканагенныя пароды, тут вядомы жаролы
старажытных вулканаў. На захадзе фундамснт даволі
крута ўздымаецца і яго пароды ўскрываюцца ў кар’ерах

каля Мікашэвіч. Тут размешчаны Мікашэвіцка-Жыт-
кавіцкі выступ, за якім знаходзіцца Палеская седлавіна.
Далсй на захад фундамент паступова апускаецца ў Пад-
ляска-Брэсцкую ўпадзіну, найболып нізкая частка (5—7 км)
якой ляжыць ужо ў Польшчы. Для гэтых структур всльмі
характэрна тоўшча старажытных (каля 550 млн гадоў)
базальтаў (магутнасцю да 500 м), якія ўтвараюць трапа-
вас плато.

На поўнач ад Прыпяцкага прагіну і Падляска-Брэсц-
кай упадзіны фундамент рэзка ўздымаецца і ў пайбрльш
высокіх частках прыўзняты да нулявой адзнакі і крыху
вышэй. Тут размсшчана вялікас падняцце — Беларуская
антыкліза, у купале якой лсдавіковыя ўтварэнні антра-
пагсну месцамі залягаюць прама на пародах фундаменту.
На ўсход, аддзяляючыся Жлобінскай ссдлавінай, га-
лоўным чынам ужо ў мсжах суссдніх Смаленскай і Бран-
скай абласцсй размешчана Варонсжская антыкліза з вы-
хадамі парод фундаменту на зямную паверхню. Да гэтых
парод прымеркаваны вядомыя радовішчы жалсза Кур-
скай магнітнай анамаліі.

На ўсход і паўночны ўсход ад Беларускай антыклізы
фундамент зноў паступова апускаецца да 1,5—1,7 км у
дастаткова вялікую плоскую Аршанскую ўпадзіну, на-
поўненую найбольш старажытнымі асадкавымі адкладамі
рыфея і венда. Характэрна, што ў всндзе тут назапаш-
валіся марэнападобныя пароды (ціліты), якія ўтварыліся
ў выніку раставання аднаго са старажытнейшых (570 млн
гадоў) мацерыковых ледавікоў.

Тэрыторыя паўночна-заходняй часткі Бсларускай ан-
тыклізы і амаль усёй Аршанскай упадзіны ў верхняй ча-
стцы геалагічнага разрэзу складзсна карбанатнымі паро-
дамі дэвонскага мора (даламіты, вапнякі, мсргслі), якія
тут залягаюць пеглыбока і нават агаляюцца па далінах
многіх рэк (напрыклад, у кар’сры Руба на Заходняй
Дзвіне). Гэтыя пароды вельмі паката нахілены на паўноч-
ны захад і паступова апускаюцца да восі Маскоўскай
сінсклізы.

Найбольш маладыя (юрскія, мславыя, палсагснавыя)
эпікантынснтальныя моры залівалі толькі паўднёвую ча-
стку Бсларусі і таму іх асадкі (гліны, пяскі, мсргелі, мсл,
апокі і інш.) распаўсюджаны на плошчы Прыпяцкага
прагіну, Палсскай ссдлавіны, Падляска-Брэсцкай упа-
дзіны і часткова Бсларускай антыклізы і поўдня Аршан-
скай упадзіны.

Уся тэрыторыя Бсларусі псракрыта найбольш мала-

дымі геалагічнымі ўтварэннямі — антрапагснавымі, ас-
ноўную частку якіх утвараюць ледавіковыя адклады.

ЗЛЕДЗЯНЕННІ Ў ГЕАЛЛГІЧНЫМ МІНУЛЫМ

Зледзяненнямі лічацца прамежкі часу ў гісто-
рыі Зямлі, якія характарызуюцца глабальным пахала-
даннем клімату і распаўсюджаннем лсдавіковага покры-
ва на раўнінах. Апошні ў гісторыі геалагічнага развіцця
Зямлі антрапагснавы псрыяд называюць таксама ле-
давіковым. Мяркуюць, што прычынамі зледзяненняў
з’яўляюцца перамены клімату, абумоўленыя спалучэн-
нем касмічных (нахіл экліптыкі, велічыня эксцэнт-
рысітэту, ваганні сонечнай актыўнасці і інш.) і зямных
з’яў (змена дынамічных з’яў у атмасферы і вільготнасці,
псрамяшчэнне магнітных палюсоў, гораўтваральныя
працэсы і інш.).

Калі спрошчана, то развіццё зледзянення — гэта
вынік змены клімату, якая перш за ўсё праяўляецца ва
ўстойлівым паніжэпні тэмпературы павстра і ў па-
велічэнні колькасці ападкаў. Рост ледавіка адбываецца
не толькі за кошт дадатковых порцый цвёрдых ападкаў,
што асядаюць у яго басейне, але і за кошт змяншэння
раставання ў выніку зніжэння тэмпсратуры паветра.

Кожнае зледзяненне аб’ядноўвае некалькі этапаў: пе-
радлсдавікоўе, пачатак зледзянення, яго кульмінацыю,
дэградацыю (адступлснне) і познеледавікоўе. На змспу
зледзяненню прыходзіць цёплы адрэзак часу, які назвалі
міжледавікоўсм. У прагрэсіўную фазу зледзянення пра-
мсжкі часу, якія адпавядаюць насоўванню лсдавікоў,
значна больш працяглыя за міжстадыяльныя адрэзкі
(інакш лсдавікі не насоўваліся б). Менавіта ў актыўным
станс ледавікі праводзілі асноўны аб’ём экзарацыйнай
(выворваючай і транспартуючай) работы. Значная роля
ў гэтым належыць рухаючымся ледавіковым языкам,
якія ўрэзваліся ў падсцілаючыя пароды і фарміравалі ад-
моўныя формы рэльефу — ледавіковыя лагчыны, трогі,
кары, цыркі, азёрныя катлавіны. Адначасова з развіццём
зледзянепня на тэрыторыях, не пакрытых ледавіком,
змяншалася глыбінная эрозія рэк і адбывалася намыван-
нс паверхні ў выглядзс тэрас за кошт значнай колькасці
ледавіковай каламуці.

Пры адступанні лсдавікоў іх экзарацыйная работа ас-
лаблясцца, затое моцна ўзрастас ледавіковая акумуля-
цыя. Змяншэннс кслькасці выпадаючых ападкаў з

лішкам кампенсуецца ростам абляцыі (у выніку пацяп-
лення). Рачныя патокі робяцца паўнаводнымі і ўра-
заюцца ў рансй намытыя адклады. На месцы ледаві-
ковага покрыва застаюцца грады, узгоркі, валы, якія
складзены слаістым гліністым, пясчаным, жвіровым, га-
лечным і валунным матэрыялам.

У перадледавікоўі і познеледавікоўі ўсталёўвалася
спецыфічнае перыгляцыяльнае становішча. Адклады гэ-
тага часу прадстаўлсны пераважна лссам і лссападобнымі
пародамі. Існавала шматгадовая (вечная) мерзлата, сля-
ды якой зафіксаваны ў маразабойных шчылінах, ак-
тывізаваліся працэсы саліфлюкцыі.

Геалагічнае вывучэнне плейстацэнавых утварэнняў,
ускрытых свідравінамі, кар’ерамі, агаленнямі, дазваляе
геолагам — спецыялістам розных метадаў — вылучаць
адклады рознаўзроставых ледавіковых, міжледавіковых і
другіх адрэзкаў часу, вызначаць узрост гэтых адкладаў,
аднаўляць кліматычныя і прыродныя абставіны мінулага.

У ледавіковы перыяд сфарміраваўся магутны (300 м і
больш) комплекс ледавіковых, водна-ледавіковых, пры-
ледавіковых і іншых адкладаў, сярод якіх значнас месца
займаюць скальныя пароды (валуны), прынсссныя ле-
давікамі на тэрыторыю Беларусі з паўночных абласцей
(дна Балтыйскага мора, Скандынаўскага, Кольскага паў-
астравоў і іншых месц).

Тэрыторыя Бсларусі шмат разоў поўнасцю або част-
кова пакрывалася ледавікамі, якія нараджаліся пераваж-
на на Скандынаўскім паўвостраве (табл. 2). Адсюль на
працягу тысячагоддзяў лёд расцякаўся на поўдзень і да-
сягаў той ці іншай крайняй мяжы. Паўднёвае становішча
яго краю залежала ад кліматычных абставін, рэльефу, са-
ставу падсцілаючых парод і іншых фактараў.

Першае, самас старажытнае ў антрапагенавым псры-
ядзс зледзянснне на Беларусі названа нараўскім (бсла-
рускім, гюнцкім). Мяркусцца, што яно адбывалася 600—
560 тыс. гадоў назад. Яму папярэднічала брэсцкае
псрадледавікоўс. Лсдавік тады перакрываў большую ча-
стку тэрыторыі Беларусі прыкладна да лініі Маларыта —
Пінск — Старобін — Глуск — Бабруйск — Быхаў — Ча-
вусы — Дрыбін. Павсрхня нараўскіх лсдавіковых адкла-
даў залягас на адзнаках ад 100 да 0 м над узроўнем мора,
найбольш высока яна прыўзнята на поўдні (Пінск, Коб-
рын), ніжэй за ўсс апушчана на поўначы да мінус 72 м
(Браслаў, Барысаў). Сярэдняя магутнасць нараўскай ма-
рэны каля 15 м. Валуны, што прынсссны нараўскім лс-
62

Т а б л і ц а 2

Стратыграфічная схема расчлянення антрапагенавага перыяду

Перыяд	Раздзел	Звяно	Гарызонт	Абсалютны час, тыс. год	Геалагічны індэкс
Антрапаген	Галацэн	Сучаснае	Галацэнавы	0—10	ІУЫ
	Плейстацэн	Верхняе	Паазерскі ледавіковы	10—70	Шрі
		*	Муравінскі міжледавіковы	70—130	ІІІшг
		Сярэдняе	Сожскі ледавіковы (або стадыя дняпроўскага)	130—220	ІІЗІ
			Дняпроўскі ледавіковы	220—350	11(1
			Александрыйскі міжледавіковы	350—460	Паі
		Ніжняе	Бярэзінскі ледавіковы	460—480	ІЬг
			Белавежскі міжледавіковы	480—560	ІЫ
			Нараўскі ледавіковы	560—600	Іпг
			Брэсцкі перадледавіковы	600—1000	ІЬз

давіком, на адкрытай павсрхпі амаль не сустракаюцца.
Сярод буйнаабломкавага матэрыялу марэн псраважаюць
асадкавыя пароды, сярод крышталічных большая частка
налсжыць пародам шчолачнага і асноўнага саставу.

Наступнае злсдз.чненне, названае бярэзінскім (окскім,
міндэльскім), пачалося пасля белавсжскага міжледаві-
коўя. Напрамак руху лсдавіка нс вызначаны. Ён псра-
крываў значную частку тэрыторыі Беларусі і месцамі пс-
расякаў яе межы. Агульная магутнасць адкладаў гэтага
зледзянення складае звыш 200 м. Марэна найбольш рас-
паўсюджана ў заходніх і цэнтральных раёнах рэспублікі.
Валуны, прынссеныя гэтым ледавіком, сустракаюцца
мссцамі на схілах рачных далін, дзе ёсць выхады на па-
всрхню марэны, або ў раёнах, дзс паверхня марэны вы-
сока прыўзнята. У складзе буйнаабломкавага матэрыялу
марэн пераважаюць асадкавыя пароды — даламіты, вап-
някі, пясчанікі, апокі, крэмень пры падпарадкаванай
ролі крышталічных парод. Ледавік стварыў глыбокія лаг-
чыны лсдавіковага выворвання, а таксама цокалі нскато-
рых узвышшаў за кошт назапашанага марэннага матэры-
ялу.

Дняпроўскае (рыскае) злсдзяненне адбывалася пас-
ля заканчэння александрыйскага міжледавікоўя.
Лічаць, што яно працягвалася каля 70 тысячагоддзяў
(350—280 тыс. год назад). Ледавік псракрываў амаль
усю тэрыторыю Бсларусі і распаўсюджваўся далёка за
яе межы. Мяркуючы па складу кіроўных валуноў і іх ве-
ерах рассейвання, у дняпроўскі час ледавік наступаў
трыма патокамі са Шведскай, Фінскай і Карэльскай
жыўляючых правінцый, а значыць, меў паўночна-за-
ходні, паўночны і паўночна-ўсходні напрамкі руху. Адк-
лады дняпроўскага злсдзянсння выступаюць на павсрхню
зямлі ў паўднёвай і цэнтралыіай частках Беларусі. Абса-
лютныя адзнакі всрхняй павсрхні гэтай марэны ніжэй
100—150 м, на ўзвышшах — да 200 м, на Полацкай
нізіне і месцамі ў далінс Нёмана — 40—70 м. Магут-
насць марэпных адкладаў ад 100 м на некаторых уз-
вышшах да першых метраў на нізіпах. Мссцамі лс-
давіковыя пароды адсутнічаюць, таму што ў больш
позні геалагічны час яны былі знішчаны іншымі ле-
давіковымі і воднымі патокамі. Валуны, прынссеныя
дняпроўскім лсдавіком, сустракаюцца амаль паўсюдна.
Сярод іх псраважаюць крышталічныя пароды —
граніты, граніта-гнейсы, граніты рапаківі, кварцавыя

парфіры і інш. Сустракаюцца валуны асадкавыхпарод —
пясчанікі, даламіты, вапнякі і інш.

Сожскае зледзяненнс перакрывала прыкладна палову
тэрыторыі рэспублікі на працягу амаль 220—130 тыс. год
назад. Некаторыя даслсдчыкі лічаць яго не самастойным,
а толькі стадыяй дняпроўскага зледзянення. На плошчы
свайго “панавання" гэты ледавік стварыў самае магутнае
і выразнае канцова-марэннае збудаванне ў выглядзе Бе-
ларускай грады, якая ўключае Гародзенскае, Ваўка-
выскае, Слонімскае, Наваградскае, Капыльскае, Ашмян-
скае, Мінскае і Аршанскае ўзвышшы. У часе максімальнага
распаўсюджання ледавіковае покрыва трыма патокамі —
нёманскім, бярэзінскім, дняпроўска-сожскім, разрэза-
нымі старажытнымі лёдападзельнымі зонамі, дасягала
Беларускага Палесся. Магутнасць адкладаў ледавіковага
гарызонта складае 160 м і характарызуецца комплсксам
кіроўных валуноў. Устаноўлена, што нёманскім (за-
ходнім) ледавіковым патокам валуны прынссены з
паўночнай і сярэдняй Швецыі, а таксама з дна Балтый-
скага мора. У цэнтральных частках Беларусі пераважа-
юць валуны, што дастаўлсны з Фінляндыі, на ўсходніх —
з узбярэжжа Ладажскага возера. Памеры валуноў, што
сустракаюцца ў вобласці сожскага зледзянення, дасяга-
юць 6 м у дыяметры.

Да апошняга зледзянсння на тэрыторыі Беларусі, што
працягвалася ад 70 да 10 тыс. гадоў назад, адносіцца па-
азерскас (валдайскае) злсдзяненне. Максімальных памс-
раў злсдзяненне дасягнула каля 18 тыс. гадоў назад. Мя-
жа яго ідзе па паўночных схілах Гародзенскага ўзвышша,
далей на паўднёва-ўсходняй мяжы з Літвой, па лініі Ас-
травец — Докшыцы — Лепсль — Орша, затым паўз правы
борт даліны Дняпра. Пароды паазсрскага ледавіка тут
складаюць тоўшчу ў сярэднім каля 30 м, а ў межах Свян-
цянскіх і Браслаўскіх град — 70 м. Акрамя гэтых град у
паазерскі час канчаткова сфарміраваны Гарадоцкае і
Віцебскае ўзвышшы. Расталыя ледавіковыя воды былі
сканцэнтраваны ў буйных прыледавіковых вадаёмах,
пасля спуску якіх утварыліся Полацкая, Чашніцкая, На-
рачана-Вілейская і іншыя нізіны. Ледавік пакінуў пасля
сябс вялікую колькасць валуноў рознай формы і памераў
(да 12 м у дыяметры), псраважна метамарфічных і маг-
матычных парод, прынессных з Фенаскандыі і паўночнага
захаду былога СССР. У сувязі з гэтым тэрыторыя
поўначы Бсларусі максімальна насычана валунамі. Вы-
вучэнне кіроўных валуноў паказвае, што матэрыял з лс-

3.	Зак. 298

65

давіковых цэнтраў паступаў двума патокамі паўночна-
заходняга і паўночнага напрамкаў — балтыйскім і
фінскім.

ЛЕДАВІКОВЫЯ АДКЛАДЫ

Лсдавік пры руху аказвае разбуралыіае ўздзеянне
на горпыя пароды свайго ложа. Гэта праяўлясцца ў зносе з
вялікіх плошчаў глебавага покрыва і рыхлых прадуктаў
вывстрывання, у выворванні глыбокіх паніжэнняў,
шліфаванні скал, выломліванні карэнных парод. Аблом-
кавы матэрыял запЗўняе ніжнюю частку лсдавіка і пера-
носіцца ім на значныя адлегласці. Пры руху ледавіка аб-
ломкі парод псрамешваюцца і здрабняюцца, вострыя
грані адшчэплсных буйных блокаў згладжваюцца.

Усё, што нёс на сабе і ў сабе ледавік (камяні, пясок і
інш.), рана ці позна адкладалася пад рухаючымся лёдам
або каля краю ледавіка. Такія адклады называюць уласпа
лсдавіковымі (гляцыяльнымі) або проста марэнай. Ха-
рактэрнай асаблівасцю складу марэн з’яўлясцца прысут-
насць абломкаў рознай велічыні — ад вельмі тонкіх
гліністых часцінак да валуноў і глыб горных парод.

Пад тоўшчай лёду фарміравалася допная або асноўная
марэна. Яна нярэдка захоўвае структуру марэ-
наўтрымліваючага лёду і можа быць маналітнай, сланца-
ватай, складкаватай або лускаватай. Маналітныя і слан-
цаватыя марэны фарміруюцца пры паслойна-пластычным
цячэнні лёду. У стварэнні лускаватых разнавіднасцсй
вялікую ролю адыгрывала перамяшчэнне лёду па
ўнутраных сколах, якія былі арыснтаваны ўперад і ўвсрх
па напрамку руху ледавіковых мас. Асноўная марэна
звычайна моцна ўшчыльнсна і ўтрымлівас не толькі буй-
ныя абломкі, алс і вялікую колькасць гліністых часцінак.
Таму яе часта называюць валуннай глінай.

Каля краю лсдавіка накопліваліся краявыя або канцо-
выя марэны. Па механізму стварэння і асаблівасцях
унутранай будовы сярод іх адрозніваюць насыпныя і на-
порныя. Насыпныя канцовыя марэны складаюцца псра-
важна з грубаабломкавага матэрыялу, іншы раз з лінзамі
валунных глін. Напорныя канцовыя марэны фармі-
раваліся ў выніку выціскання і змяцця парод пад уздзе-
яннсм лсдавіковай нагрузкі і псрыядычнага псрамяшчэн-
ня краю лсдавіка.

На заключным этапс існавання ледавіковага покрыва
на значных плошчах спыніўся рух лёду і адбывалася яго
66

інтэнсіўнае раставаннс. У выніку гэтага на павсрхні
змярцвслага нерухомага лсду накоплівалася абляцыйная
марэна. У выглядзе гразевых патокаў яна сцякала ў
паніжэнні і пасля поўнага раставання лсду праектавала-
ся на асноўную марэну. Абляцыйнай марэнс ўласціва
вялікая рыхласць, сляды цячэння, вялікая колькасць
пясчанага і грубаабломкавага матэрыялу, іншы раз сла-
яватасць, што тлумачыцца значнай перапрацоўкай марэ-
ны расталымі ледавіковымі водамі.

Талыя воды цяклі па павсрхні ледавіка, па шчылінах у
яго целе, у тунслях пад ім, прарываліся праз канцовую ма-
рэну і выносілі з ледавіковага покрыва тонкаабломкавы ма-
тэрыял — пясок, алсўрыт і гліну, пры гэтым фарміраваліся
слаяватыя адклады. Апошнія называюцца патокава-ле-
давіковымі або флювіягляцыяльнымі. Калі павсрхня зямлі
была нахілена да ледавіка і свабоднага сцёку расталых вод
не было, узнікалі прыледавіковыя азёры, у якіх на-
копліваліся азёрна-ледавіковыя або лімнагляцыяльныя ад-
клады. Такія азёры ў мінулым існавалі на месцы Полацкай,
Вілейскай, Верхнянёманскай і другіх нізін.

У халодных прыледавіковых вадаёмах асяданнс суспен-
завых часцінак адбывалася вельмі марудна. На глыбіні 10 м
і болей фарміраваліся тонкаслаяватыя стужкавыя гліны.
Светлыя больш тоўстыя слаёчкі (стужкі) утвараліся ўлетку,
калі ўзмацнялася раставанне лёду і ў возсра прыносілася
больш пясчанага і алеўрытавага матэрыялу. Зімовыя слаёчкі
складаюцца з цёмна-карычневай, “шакаладнай” гліны. Па-
ра такіх слаёчкаў адпавядала аднагадоваму накапленню. На
мслкаводных участках азёр звычайна адкладаліся пяскі.

Марэнныя і водна-ледавіковыя, флювіягляцыяльныя
і лімнагляцыяльныя адклады — гэта 88% усяго аб’ёму
антрапагенавых парод на тэрыторыі Беларусі. 3 іх на до-
лю валунных глін, суглінкаў і супескаў прыходзіцца каля
52%, на водна-ледавіковыя ўтварэнні — 36%. Марэнныя
адклады распаўсюджаны амаль паўсюдна і прымеркава-
ны да пяці гарызонтаў, а кожны гарызонт адпавядае са-
мастойнаму зледзянснню. Часта марэнныя гарызонты не-
аднародныя і расшчапляюцца на некалькі (да 5—6)
слаёў. Магутнасць гарызонтаў вымярасцца велічынямі ў
5—30 м, але іншы раз дасягае 50 м і больш (каля Мінска,
Гародні, Наваградка, Віцебска і ўіншыхмссцах). Максімальная
магутнасць прымсркавана да зон распаўсюджання канцо-
вых марэн. Найбольш поўны набор рознаўзроставых ма-
рэнных гарызонтаў характэрны для цэнтральных і заходніх
раёнаў рэспублікі. Водпа-ледавіковыя, а таксама

міжледавіковыя (рачныя, азёрныя, азёрна-балотныя і
другія) адклады раздзяляюць гарызонты марэн.

Ледавікі нс толькі фарміруюць адклады, але і дэ-
фарміруюць, парушаюць заляганне больш старажытных
парод. Парушэнні ў заляганні парод, выкліканыя ле-
давіком, атрымалі назву гляцыядыслакацый (рыс. 38).

Сярод парушэнняў такой прыроды сваімі унікальнымі
памерамі і шырокім распаўсюджаннем вылучагоцца фор-
мы, пабудаваныя з насунутых адна на другую лусак і
складак. Таму іх часта пазываюць складкавата-лускава-

Рыс. 38. Разрэз Пескаўскай гляцыядыслакацыі: 1 — верхнямелавыя
мергельна-мелавыя пароды, 2 — палеагенавыя пяскі, 3 — неагенавыя
і ніжнеантрапагенавыя пясчана-гліністыя народы, 4 —разрыўныя па-
рушэнні

тымі, іншы раз скібавымі. Такія гляцыядыслакацыі
развіты каля Гародні, Сапоцкіна, Поразава, Ваўкавыска,
Слоніма, Дзятлава, Бярозы, Драгічына, Лагішына, Міра,
Ляхавіч, Чырвонай Слабады, Салігорска, Бабруйска,
Кіраўска, Клімавіч і ў многіх іншых месцах.

Калі разглядаць такія дыслакацыі ў плане, то амаль
заўсёды відаць дугападобныя формы. Працягласць такой
дугі некалькі дзесяткаў кіламетраў, шырыня звычайна не
выходзіць за мсжы 1—3 км. Дугі адкрыты ў той бок, ад-
куль рухаўся ледавік. Калі паглядзець на дыслакацыю ў
разрэзе, высвятляецца, што лускі і складкі нахілены ў
сярэдзіну дугі. “У патыліцу” адна за другой выстройва-
сцца ад некалькіх да 30 скіб. Па шырыні дугі на кожную
скібу прыходзіцца каля 200—250 м, а таўшчыня ўсяго па-
рушанага інтэрвалу складас 80—250 м.

Скібавыя дыслакацыі пабудаваны з парод самага роз-
нага саставу — мелу, мсргслю, гліны, пяску, жвіру. У
падэшвс дыслакацый, як правіла, размяшчаюцца слабыя
па сваіх фізіка-мсханічных уласцівасцях пароды. Мс-
навіта па іх блокі былі насунуты адзін на другі.

У целе дыслакацыі размяшчаецца глыбокая лсдаві-
ковая лагчына або ўступ, звычайна пахаваныя пад ле-
давіковымі і другімі адкладамі. Такоесуседства не выпад-
ковае — матэрыял, з якога складаюцца дыслакацыі, быў
падняты ледавіком з перапаглыблсння або ўзяты з борту
ўступа. Пры гэтым адбывалася выцісканне матэрыялу
з-пад ледавіка і выкладанне сарваных блокаў парод па
перыферыі наступаючага ледавіковага языка.

У вобласці старажытных злсдзяненняў сустракаюцца
дыслакацыі і другога роду. Многія з іх паявіліся ў выніку
пранікнення матэрыялу аднаго слою ў другі (ін’екцыі),
таму іх называюць гляцыядыяпіравымі або ін’ектыўнымі.
Падобныя структуры можна ўбачыць у абрывах па бсра-
гах Нёмана, Дняпра і іншых рэк.

Яшчэ адзін характэрны выпадак ледавіковых пару-
шэнняў — адорвені. Гэта — глыбы горных парод рознай
велічыні, якія ўключаны ў ледавіковыя адклады (марэ-
ну). Палі адорвеняў вядомы каля Бабруйска, Асіповіч,
Хоцімска, Слаўгарада і Крычава. Працягласць самай
вялікай з сустракаемых глыб (ля Крычава), складзенай
дэвонскімі глінамі і вапнякамі, дасягае 1500 м пры магут-
насці 7—10 м.

ЛЕДАВІКІ ФАРМІРУЮЦЬ РЭЛЬЕФ

Беларусь з’яўляецца раўнінным краем, хаця
рэльсф яе даволі разнастайны. Тут сустракаюцца нізіны
і ўзвышшы, рачныя даліны, балотныя масівы, грады і
ўзгоркі, азсрныя катлавіны, равы і лагчыны, а таксама
тэхнагенныя формы. Усё гэта надае ландшафтам рэс-
публікі выразную нспаўторнасць. Абсалютныя вышыні
зямной павсрхні вагаюцца ад 346 (гара Дзяржынская ў
межах Мінскага ўзвышша) да 80 м (у далінс Нёмана на
мяжы з Літвой), сярэдняя вышыня складае 160 м. Па
асаблівасцях рэльсфу ча Беларусі выдзяляюцца гсамар-
фалагічныя вобласці — Беларускае Паазер’е, Централь-
набеларускія ўзвышшь і грады (Беларуская града), раў-
ніны Прадпалесся і Палеская нізіна.

Беларускае Паазер’е характарызуецца шырокім рас-
паўсюджаннем азёр, вялікіх забалочаных нізін, узгоркаў
і град з крутымі схіламі, вузкімі грабянямі і выразнымі
вяршынямі. Абсалютныя адзнакі ў межах цэнтральнай
паніжанай часткі вар’іруюць у інтэрвалах 120—160 м, па
далінах рэк 100—125 м. Акружаючыя грады і ўзвышшы,

як правіла, дасягаюць 200 м і больш над узроўнем мора,
а на Віцебскім узвышшы — амаль 300 м.

Вобласць Цэнтральнабеларускіх узвышшаў і град ха-
рактарызуецца развіццём градава-ўзгоркавага рэльефу з
выраўненымі вяршынямі і глыбокім эразійным расчля-
нсннем. Тут многа лагчын і сухіх далін. На ўзвышшах
сустракаюцца лёсападобныя адклады, з якімі звязана
шырокае распаўсюджанне западзін, равоў і лагчын. Азёр-
ныя і другія замкнутыя катлавіны рэдкія. Даліны рэк до-
бра выпрацаваныя, радзей сустракаюцца вузкія і глы-
бокія з камяністым дном і парогамі. Абсалютныя адзнакі
дасягаюць 200—250 м.

Прадпалессе — гэта пераходная ступень паміж узвыш-
шамі Цэнтральнай Беларусі і забалочанымі нізінамі яе
поўдня. Для вобласці характэрна шырокае распаў-
сюджанне пясчаных раўнін, якія акружаюць з поўдня пояс
выразных узвышшаў і град. Асаблівасцю з’яўлясцца
развіццё выраўненых град і ўзгоркаў, у асноўным у заход-
няй частцы, і лёсападобных адкладаў на ўсходзе. У Прад-
палессі часцей за ўсё сустракаюцца западзіны і невялікія
катлавіны карставага і суфазійнага паходжання. Азёр ма-
ла. Рачныя даліны выпрацаваныя, шырокія, асіметрычныя.
На прыдалінных участках многа яроў і лагчын. Абсалют-
ныя адзнакі вар’іруюць у інтэрвале 160—190 м, хаця ў ме-
жах град і ўзгоркаў могуць мець 200 м і болей.

Палеская нізіна займае паўднёвую паніжаную частку
Беларусі. Свосасаблівасць яс рэльефу абумоўлена шырокім
распаўсюджаннсм моцна забалочаных прастораў і разна-
стайнымі формамі эолавай акумуляцыі. Узвышаныя
ўчасткі, за выключэннем Мазырскай грады і Загароддзя,
нсвялікія па плошчы, ствараюць выцягнутыя ў шыротным
напрамку палосы, якія надаюць рэльефу Палесся
хвалістасць. Рачныя даліны шырокія, значных памсраў да-
сягаюць поплавы. Пераважаюць абсалютныя адзнакі зям-
ной паверхні ў межах 120—160 м, на павышаных участках —
170—185 м і толькі ў раснс Мазыра вышэй за 200 м.

Своеасаблівасць і непаўторнасць зямной павсрхні Бе-
ларусі надаюць амаль паўсюдныя валуны, якія нярэдка
ствараюць скопішчы плошчай ад нскалькіх да 100 га. Гэ-
тыя нагрувашчванні звязаны з узвышшамі або павыша-
нымі ўчасткамі раўнін. Найбольшыя залежы валуноў ус-
таноўлены на Гарадоцкім, Браслаўскім, Свянцянскім,
Лукомльскім, Ашмянскім, Мінскім, Аршанскім, Гаро-
дзенскім, Ваўкавыскім, Наваградскім і Капыльскім уз-
вышшах і градах.

Апісаны вышей рэльсф сфарміраваўся ў выніку скла-
даных узаемаадносін касмічных сіл, унутранай энергіі
Зямлі і працэсаў, якія дзейнічалі на яс павсрхні. Асабліва
важнай пры гэтым была дзсйнасць старажытных лс-
давікоў, стварыўшых асноўныя рысы паверхні Бсларусі.
Са слядамі такой дзейнасці мы сустракасмся на кожным
кроку: на адных участках — гэта ўзвышшы або ланцугі
ўзгоркаў і град, на другіх — пясчаныя або гліністыя
раўніны. Прычына адзначаных адрозненняў заключаец-
ца ў асаблівасцях руху лёду і дзейнасці талых леда-
віковых вод, неаднолькавай геалагічнай будове тэрыто-
рыі, кліматычных змснах і інш.

У час зледзяненняў з-пад краю лёду і з яго павсрхні
сцякалі патокі талай вады. Воды накіроўваліся ў паніжэнні,
ствараючы розныя па памсрах вадацёкі і вадаёмы. Талыя
воды нсслі і адкладалі абломкавы матэрыял. Наносы, якія
яны пакідалі на дне былых прыледавіковых патокаў і азёр,
сфарміравалі найболын выраўнсныя і паніжаныя ўчасткі —
зандравыя і азёрна-ледавіковыя раўніны і нізіны. Такія
плошчы развіты на поўдзень ад Цэнтральнабсларускіх уз-
вышшаў і град, а таксама ў басейне Нёмана, на Полацкай
нізінс і другіх мссцах.

Ледавік стварыў і галоўныя ўзвышшы Беларусі — Га-
родзенскае, Мінскае, Мазырскае, Наваградскае, Ашмян-
скае і інш. Дадатныя формы рэльефу ўзнікалі яшчэ і та-
му, што край ледавіка дзейнічаў, як бульдозер, мяў перад
сабой пароды і “будаваў” з іх узгоркі і грады. Аднак час-
цей такія формы ўтвараліся за кошт нераўнамернага на-
запашвання адкладаў у буйных шчылінах і краявой час-
тцы лсдавіка або пры выцісканні матэрыялу з-пад лёду.

Усе ўчасткі халміста-градавага рэльефу на Беларусі
выцягнуты ў ланцугі, якія прасочваюцца ў шыротным на-
прамку. Кожны з ланцугоў характарызуе этапы адсту-
пання краю ледавіка.

Частка матэрыял}, які пераносіў ледавік, выпадала
нспасрэдна з лёду. У вычіку гэтых працэсаў паявіліся ма-
рэнныя раўніны каля нассленых пунктаў Бешанковічы,
Варапаева, Горкі, Ліда, Міёры, Сянно, Стоўбцы, Шумі-
ліна і інш.

Тым часам, калі на поўначы Беларусі яшчэ захоў-
ваўся ледавік, на астатняй яе частцы панавалі ўмовы,
блізкія да арктычных. Пад уздзеяннсм моцных вятроў,
развяваючых ледавіковыя адклады, паявіліся пясчаныя
ўзгоркі і дзюны, якія шырока прадстаўлены на Палессі,
у басейнах Нёмана, Бярэзіны і Дняпра, на Полацкай

нізінс і г. д. На Аршанскай і Магілёўскай раўнінах, На-
ваградскім і Мазырскім узвышшах назапашваліся пыла-
ватыя лёсападобныя пароды.

Пасля адступання ледавікоў ішло пераўтварэннс ство-
раных імі форм рэльефу. 1 галоўная роля тут налсжала
вадзе. У замкнутых паніжэннях узнікалі азёры. Па лаг-
чынах, выпрацаваных ледавіковымі патокамі, пацяклі
рэкі. У іх далінах сфарміравалася некалькі надпоплаўных
тэрас і два-тры ўзроўні паплавоў. Самыя шырокія даліны
рэк на Палессі, дзс яны вызначаюць галоўныя рысы су-
часнага рэльефу.

Утварэнне равоў, балот, запаўненне асадкамі азёр,
розныя формы схілавых працэсаў, карста, тэктанічныя
рухі канчаткова аформілі сучасную паверхню тэрыторыі.
Пры гэтым трэба адзначыць, што пасляледавіковыя пра-
цэсы не толькі надалі рэльефу яго сучасныя рысы, але і
ў значнай ступені абумовілі паяўленне на зямной па-
верхні скопішчаў валуноў, якія ў тоўшчы ледавіковых
адкладаў былі рассеяны адносна аднародна і па аб’ёму,
як правіла, складалі невялікую частку.

Сучасныя рэкі і азёры Беларусі характарызуюцца не-
аднолькавым часам адраджэння ў рэльефс. Найбольш
значнымі рэкамі Чарнаморскага водазабору з’яўляюцца
Днепр з прытокамі Прыпяць, Бярэзіна, Сож. У рэльсфе
яны існуюць пасля адступання дняпроўскага і сожскага
ледавікоў. Буйнейшыя рэкі басейна Балтыйскага мора —
Нёман і Зах.Дзвіна з прытокамі. Рачная сетка водазабор-
нага басейна Зах. Дзвіны адрадзілася ў рэльефе толькі ў
сувязі з дэградацыяй паазерскага ледавіка (не раней 15
тыс. гадоў назад). Нёман вышэй вусця Шчары мае позне-
сожскі узрост, а ніжэй па цячэнні — паазерскі, познеле-
давіковы.

Старажытнсйшай ракой на тэрыторыі Беларусі з’яў-
ляецца Прыпяць, якая была на ранніх этапах развіцця
гідрасеткі пачаткам Палеа-Дняпра. Зараз Прыпяць —
самы буйны прыток Дняпра, які праразае Палескую
нізіну. У гэтай ракі малы ўхіл, нсвыразная мяжа рачной
даліны і мноства прытокаў. У часс дняпроўскага зледзя-
нення Прыпяць знішчалася, а адрадзілася ў рэльефс ўжо
пасля растайвання ледавіка і ў антрапагсне ледавікамі
больш не псракрывалася.

Днспр да вусця Прыпяці хутчэй за ўсё на пачатку ан-
трапагсну прадстаўляў сабой толькі яс прыток псршага
парадку. Ва ўсс лсдавіковыя эпохі па Дняпру адбываўся
скід расталых вод. 3 дняпроўскім зледзяненнсм звязана
72

максімальнае прасоўванне па даліне ракі найбольш знач-
нага па памеры лсдавіковага языка. Выток Дняпра зна-
ходзіцца на Валдайскім узвышшы. Днепр працякас праз
вобласць мацсрыковых зледзянснняў у псрыгляцыяль-
ную зону і разам з прытокамі Сожам, Бярэзінай, Пры-
пяццю і другімі рэкамі прарэзвас паясы і ланцугі ле-
давікова-акумулятыўных град, што ўзнікалі ў часе
дэградацыі сярэднеантрапагенавага ледавіковага покры-
ва. Рэкі басейна Дняпра ў старажытналедавіковай воб-
ласці аднавіліся следам за адступаючым лсдавіком шля-
хам рэгрэсіўнага падаўжэння рэчышча.

Самая маладая рачная сетка тэрыторыі Беларусі на-
лежыць вобласці паазерскага зледзянсння. Тут, на
поўначы рэспублікі, цячс Зах. Дзвіна з прытокамі. Ба-
сейн яе цалкам размешчаны ў межах паазерскага зледзя-
нення. Для яго характэрна масавас развіццё азёр, кат-
лавіны якіх створаны ледавіковай эрозіяй (экзарацыяй).
У агульных рысах Зах. Дзвіна разам з левым прытокам
Дзіснай паўтарае распасціранне краявых утварэнняў
максімальнай стадыі паазерскага зледзянення.

Блізкія па будове і ўмовах фарміравання да Зах. Дзві-
ны рака Нёман і яго прыток Вілія. Яны таксама зведалі
прамое ўздзеянне ледавіка на сваё развіццё, аднак гэты
ўплыў меў некаторыя асаблівасці. Нёман існуе ў рэлье-
фе, адрадзіўшыся адразу пасля дэградацыі сожскага ле-
давіка. Паазерскі ледавік паменшыў яго даўжыню, калі
дасягнуў паўночных схілаў Гародзснскага ўзвышша, і
падпружваннем Нёману і расталых ледавіковых вод
сфарміраваў на захадзе Всрхнянёманскай нізіны Скі-
дальскае прыледавіковае возера. Адступанне паазерскага
ледавіка прывяло да павелічэння даліны Нёмана за кошт
далучэння да яго маладога ўчастка ракі, адноўленага ў
постгляцыяльны час. Існаванне глыбокай сувязі Нёмана
з дзейнасцю ледавікоў падкрэслівасцца адпавсднай вы-
цягнутасцю ракі з поясам краявых утварэнняў паўднёва-
заходняй дугі Беларускай грады.

Правы прыток Нёмана — рака Вілія належыць да ма-
ладых рэк, хаця ў межах Беларусі цячэ па-за вобласцю
паазерскага зледзянення. Вілія адрадзілася ў выніку спу-
ску паазерскага прыледавіковага возера, якое размяшча-
лася на Нарачана-Вілейскай нізіне. Да гэтай нізіны пры-
меркавана самае вялікае з паазерскіх азёр — Нарач. Як
і ўсе іншыя азёры вобласці апошняга зледзянення, Нарач
паявілася пасля адтайвання пахаванага лёду ў яго дэп-
рэсіі на мяжы познследавікоўя — пачатку галацэну. Па-

добна да Нёмана, Вілія з поўначы добра ўпісваецца ў дугу
франтальных краявых утварэнняў Ашмянскага і Мінскага
ўзвышшаў сярэднсплейстацэнавага ўзросту.

Аднаўленне гідрасеткі водазаборнага басейна Балтый-
скага мора ў паазерскім познследавікоўі адбывалася
інакш, чым рэк Чарнаморскага водазабору. Рэкі, што
сцякаюць да Балтыйскага мора, закладваліся па тальве-
гах лагчын і другіх паніжэннях. Яны адступалі разам з
красм ледавіка і прылсдавіковым возерам.

Уплыў ледавікоў на фарміраванне рачной сеткі і азёр
знайшоў адлюстраванне ў марфалогіі рачных далін, бу-
дове алювію ў іх, распаўсюджанні азёр у вобласці стара-
жытнамацерыковых зледзяненняў.

ФЛОРА, ФАУНА I ЧАЛАВЕК
ЛЕДАВІКОВЫХ ЭПОХ

Антрапагенавы перыяд характарызусцца вялікімі
зменамі ў саставе флоры і фауны, а таксама паяўленнем
чалавека разумнага. На пачатку антрапагену, у часе
брэсцкага перадледавікоўя, на тэрыторыі Беларусі пера-
важным тыпам расліннасці былі хвойныя і бярозавыя ля-
сы з дамсшкай дубу, ліпы, вязу, грабу, буку і рэліктавых
відаў (тсуга, ціс, арэх, самшыт, каменны дуб і інш.). Пры
далейшым пахаладанні павялічваўся ўплыў траў. Клімат
у цэлым быў даволі прахладным.

Перад нараўскім зледзяненнем на паніжаных участ-
ках была развіта своеасаблівая прыледавіковая
расліннасць, прадстаўленая разрэджанымі бярозавымі і
саснова-бярозавымі асакова-тарфянасфагнавымі
фітацэнозамі. Водападзсльныя схілы і міжрэччы займалі
мяшаныя бярозава-сасновыя лясы. Колькасць ападкаў у
выглядзе дажджу зменшылася, а клімат стаў яшчэ больш
халодным.

Нараўскае злсдзяненне змянілася белавсжскім
міжледавікоўем, на пачатку якога былі распаўсюджаны
бярозавыя і саснова-бярозавыя лясы. У перыяд кліма-
тычнага оптымуму (найболып цёплага адрэзку часу)
раслі мяшаныя саснова-шыракалістыя і хвойныя (сасно-
ва-яловыя) лясы з бярозай, вольхай і нязначнай дамеш-
кай дубу, ліпы, грабу, арэшніку. У некаторых мссцах за-
хаваліся пліяцэпавыя рэлікты (сасна веймутава, арэх,
лістоўніца, ціс і інш.). Клімат у часе гэтага міжле-
давікоўя быў умсрана цёплы з раўнамсрпа размсркава-
нымі на працягу года ападкамі.

3 млекакормячых на тэрыторыі Бсларусі гэтым часам

насельнікамі былі выкапнёвы алень, бабёр-трагантэрый,
дзікабраз, хахуля, сібірскі і капытны лсмінгі, мімомісныя,
арвалоідныя, раціцыпоідныя, нівалоідныя і іншыя вы-
мерлыя шэрыя палёўкі.

3 пачаткам бярэзінскага злсдзянення з тэрыторыі рэс-
публікі паступова пачалі знікаць цеплалюбівыя віды
флоры і фауны. Пасля адступання ледавіка ландшафты
былі прадстаўлены бярозавымі лясамі з вярбой, алсшнікам,
сасной і елкай, а затым бярозавымі і бярозава-сасновымі
лясамі з елкай, вярбой і вольхай.

На пачатку александрыйскага міжледавікоўя флора
складалася з бярозавых і сасновых лясоў з дамешкай слкі.
Пазнсй асноўнай пародай стала звычайная елка з пры-
сутнасцю бародаўчатай і пушыстай бяроз. Пры далей-
шым пацяплснні галоўнай лясной пародай стала сасна, а
пазнсй — піхта. Разам з хвойнымі распаўсюджаннс ат-
рымалі шыракалістыя пароды (дуб, вяз, ліпа, граб). У ап-
тымальнай фазс гэтага міжлсдавікоўя дамінавалі хваёва-
ялова-піхтавыя лясы з дамешкай шыракалістых парод і
арэшніку, на змену якім прыйшлі мяшаныя піхтава-гра-
бавыя лясы. Клімат быў вільготны, з мяккімі зімамі, а
сярэднегадавая тэмпература вышэй, чым зараз. 3 дроб-
ных млекакормячых у гэты час насельнікамі былі
еўрапсйская лясная, арвалоідная і мосбахская вадзяная
палёўкі, сібірскі лемінг, хахуля, палёўка-эканомка і інш.

Пры чарговым пахаладанні, якое прывяло да дняп-
роўскага зледзянення, узрасла кантынентальнасць
клімату. На змсну саснова-шыракалістым прыйшлі сас-
нова-бярозавыя лясы, пасля якіх распаўсюдзілася бяро-
завае рэдкалессе з асацыяцыямі лугавых раслін. У псры-
яды часовых адступанняў дняпроўскага ледавіка ў
пазаледавіковай вобласці разрастаецца расліннасць пс-
рыгляцыяльнага тыпу — рэдкія бярозавыя лясы з сасной
і елкай, а таксама кустовыя пароды карлікавай бярозкі,
вольхі і вярбы. Па меры скарачэння гэтых лясоў клімат
стаў цяплейшы і прастора засялялася бярозавымі і сас-
нова-бярозавымі лясамі з дамешкай слкі, вольхі і вяр-
бы.

3 млекакормячых былі распаўсюджаны трагантэрыс-
вы слон, хазарскі мамант, пячорны мядзведзь, хазарскі
конь і інш.

У часе сожскага зледзянення ў перыгляцыяльнай зоне
(каля краю ледавіка) раслі разрэджаныя бярозавыя лясы,
дзе галоўнай пародай была карлікавая бярозка, а дрэва-
падобныя пароды (сасна, елка і вольха) сустракаліся

вельмі рэдка. Шырока былі прадстаўлены травы, сфагна-
выя і зялёныя імхі.

На тэрыторыі, свабоднай ад ледзянога покрыва, жыў
мамант, велікарогі алснь, капытны і сібірскі лемінгі, вуз-
качарапная палсўка і інш.

На пачатку муравінскага міжледавікоўя раслі мяша-
ныя бярозава-сасновыя лясы з дамсшкай слкі. Іх змянілі
хваёвыя лясы з бярозай, а пры далейшым пацяпленні па-
явіліся шыракалістыя пароды (дуб, вяз, ліпа, пазней
граб). У цэлым лясы муравінскага часу нагадвалі сучас-
ныя. У другой палове гэтага міжледавікоўя на змену шы-
ракалістым прыйшлі яловыя і ялова-грабавыя лясы, якія
ўступілі месца хваёвым лясам з дубам, вязам, ліпай, гра-
бам і арэшнікам. У канцы міжледавікоўя ў сувязі з чар-
говым пахаладаннем распаўсюдзіліся бярозава-сасновыя
лясы. У цэлым клімат быў умерана цёплым.

3 млекакормячых на тэрыторыі Беларусі ў гэты час
насельнікамі былі мамант, еўрапейская лясная, вадзя-
ная, цёмная і іншыя палёўкі. У канцы міжледавікоўя па-
явіліся сібірскі лемінг, валасаты насарог, мядзведзь, воўк.

Муравінскае міжледавікоўе змянілася паазерскім
зледзяненнем. Наступіла рэзкае пахаладанне клімату,
калі чаргаваліся эпохі холаду і пацяпленняў. На пачатку
гэтага перыяду развіццё атрымалі бярозавыя лясы, якія
потым змяніліся хваёва-яловымі з дамешкай лістоўніцы.
Пры далейшым пахаладанні пашырылася расліннасць ад-
крытых прастораў.

3 млекакормячых на Беларусі на тэрыторыях, свабод-
ных ад лёду, насельнікамі былі прадстаўнікі тундры: ма-
мант, валасаты насарог, аўцабык, паўночны алень,
сібірскі і капытны лемінгі, вузкачарапная палёўка і інш.

Першабытны чалавек да гэтага часу ўжо дасягнуў
многага. Ен поўнасцю завалодаў агнём, умеў вырабляць
крамянёвыя прылады (разцы, нажы, наканечнікі да
дроцікаў і коп’яў, востраканечнікі — рыс. 39), знаходзя-
чы гэты матэрыял у ледавіковых адорвенях, якія былі
падняты на паверхню магутнымі ледавікамі. Падручным
матэрыялам служылі і шматлікія камяні. Як вядома, ка-
мень у старажытныя часы быў самай важнай сыравінай,
з якой чалавек вырабляў сякеры, малаткі, упрыгожванні,
пластычныя скульптуры, абкладаў ачагі і фундаменты
жытлоў.

Камень стаў сімвалам самага працяглага адрэзку гіс-
торыі чалавска — камсннага вску, які амаль у 100 разоў
даўжэйшы за ўсю далсйшую іісторыю чалавецтва. Акра-
76

Рыс. 39. Крамянёвыя прылады працы: 1—3 — наканечнікі з бакавой вы-
емкай, 4,5 — нажы, 6,7 — разцы. Узрост 23430±180 год. Месца-

знаходжанне: верхнепалеалітычная стаянка Бердыж, Чачэрскі раён

мя таго, чалавек шырока скарыстоўваў камень для выра-
бу прылад працы з другіх матэрыялаў (рыс. 40). Ён у да-
сканаласці авалодаў рубкай, даўбленнем, колкай, струган-
нем, шліфоўкай, піленнем, паліроўкай і свідраваннем костак
і драўніны пры дапамозе каменю. Наяўнасць каменю і
шматлікай колькасці жывёл на волыіых ад лёду прасто-
рах пасля адступання ледавікоў з’явілася вызначаючым
фактарам для асваення чалавекам паўночных тэрыто-
рый. Пра гэта сведчаць матэрыялы з раскопак на верхне-

Рыс. 40. Прылады працы з рагоў высакароднага аленя, апрацаваныя
крамянём: 1 — сякера, 2 — матыка, 3 — муфта, 4 — цясло. Узрост:
мезалііп (10—7 тыс. год назад). Месцазнаходжанне: Смаргонь, Гаро-
дзенская вобл.

палеалітычных стаянках. Бердыж Чачэрскага раёна і
Юравічы Калінкавіцкага раёна на Гомельшчыне, дзе ка-
ля 25 тыс. гадоў назад жылі паляўнічыя на мамантаў.

Аб вялікаіі колькасці жывёл і слядах жыццядзсйнасці
чалавека ў эпоху злсдзяненняў гавораць шматлікія зна-
ходкі рэштак костак і матэрыяльнай культуры на тэры-
торыі Беларусі. Толькі ў калскцыі Інстытута геалогіі,
гсахіміі і гсафізікі АН Беларусі захоўваецца звыш 10 тыс.
костак буйных і дробных млскакормячых, нассльнікаў
далёкага мінулага, сабраных са старажытных адкладаў.
78

Рыс. 41. Мамант

Рыс. 42. Валасаты насарог

Па іх вызначана болып 50 відаў і падвідаў выкапнёвых
жывёл, з іх 25 відаў — гэта буйныя млекакормячыя (5
відаў хобатных, 5 відаў няпарнакапытных, 9 відаў пар-

Рыс. 43. Белікарогі алень

Рыс. 44. Пячорны мядзведзь

Рыс. 45. Пячорны леў

Рыс. 46. Лўцабык

накапытных і 6 відаў драпежнікаў). Дробныя жывёлы (у
асноўным грызуны) складаюць крыху больш за 50% уся-
го відавога саставу млекакормячых. Сучасная тэрыяфау-
на Беларусі ў параўнанні з выкапнёвай бедная паляўніча-
прамысловымі жывёламі. 3 72 відаў млекакормячых,
сучасных насельнікаў нашай рэспублікі, больш за 70%

(51 від) — дробныя жывёлы (грызуны, насякомаедныя,
кажаны і зайцападобныя). Парнакапытных усяго толькі
5 відаў (з іх зубр і высакародны алень знаходзяцца пад
аховай) і 16 відаў драпежнікаў (некаторых вельмі мала і
таксама пад аховай).

Выкапнёвых млекакормячых, якія насялялі ландшафты
Бсларусі ў мінулым, можна падзяліць на тры групы. Пер-
шая — вымерлыя, у былым СССР іх каля 300 відаў, у Бе-
ларусі 24 віды (сланы паўднёвы, трагантэрыевы і хазарскі,
мамант ранняга і позняга тыпаў, насарогі этрускі і валасаты,
коні Стэнана, хазарскі і выкапнёвы, вслікарогі алень, тур,
пячорны мядзвсдзь, пячорны леў, бабёр-трагантэрый, па-
лёўкі мімомісная, нівалоідная, арвалоідная і інш.). Другая
група — прадстаўнікі тэрыяфауны, якія некалі жылі на тэ-
рыторыі нашай рэспублікі, а зараз з’яўляюцца насельнікамі
другіх рэгіёнаў. Гэта аўцабык, паўночны алень, сайгак, пя-
сец, дзікабраз, лсмінгі сбірскі і капытны, вузкачарапная па-
лёўка, стэпавая стракатка і інш. (рыс. 41—46). Трэцяя група —
млекакормячыя, якія з’яўляюцца сучаснымі насельнікамі
тэрыторыі Беларусі, але іх косткі сустракаюцца і ў выкап-
нёвым стане ў старажытных адкладах. Да іх належаць зубр,
высакародны алень, лось, казуля, дзік, воўк, буры мядзведзь,
хахуля, рачны бабёр, палёўкі звычайная, лясная, вадзная,
эканомка і інш.

У жыцці чалавека з самага пачатку яго з’яўлення на
Зямлі расліны і жывёлы адыгрывалі важную ролю. Для
псршабытных людзей гэтыя дары прыроды былі ўсім: да-
валі сжу і адзенне, матэрыял для жытлоў і прылад працы.
Дзякуючы ім чалавек паступова пераадолеў цяжкасці ў
пазнанні акаляючага асяроддзя.

Палеанталагічныя матэрыялы даюць магчымасць вы-
свстліць прычыну змсн расліннага і жывёльнага свсту ў
сувязі з ледавіковымі эпохамі, што мае немалаважнас
значэнне пры вырашэнні агульных пытанняў аховы пры-
роды. Іх можна скарыстоўваць і пры прагназіраванні
клімату будучыні, рацыянальным планаванні распаў-
сюджання і ўраджайнасці сельскагаспадарчых культур,
размяшчэнні прамысловасці. Палеанталагічныя рэшткі
з’яўляюцца каштоўным матэрыялам пры вызначэнні гса-
лагічнага ўзросту адкладаў, які скарыстоўваецца пры по-
шуках нскаторых карысных выкапняў. Каб разумець су-
часнас і заглядаць у будучыню, трэба добра всдаць
мінулас.

ЗАКЛЮЧЭННЕ

Ледавіковыя валуны ўяўляюць сабоіі вялікую
каштоўнасць з самых разнастайных пунктаў гледжання:
навуковага, прыкладнога, культурнага, пазнавальнага,
выхаваўчага і інш. Яны заслугоўваюць і спецыяльнага
вывучэння і асаблівай увагі. Становішча, якое склалася
з ахоўнымі валунамі ў рэспубліцы ў параўнанні з другімі
тэрыторыямі старажытнамацерыковага зледзянення,
сведчыць, што рэгістрацыя і навуковае абследаванне ва-
луноў спецыялістамі па сутнасці толькі пачаліся. Неадк-
ладным становіцца правядзенне поўнага вопісу гэтых за-
хаваных геалагічных дакументаў, іх даследаванне.
Мэтазгодна заключэнне аб кожным вялікім і гіста-
рычным камені. Кіроўныя валуны неабходна захаваць у
недатыкальнасці, аб’яўляючы іх помнікамі прыроды або
дастаўляючы на Эксперыментальную базу. Толькі ў
такім выпадку можна зберагчы іх для навукі і для на-
шчадкаў.

Неабходна ўлічыць, што максімальныя памеры ле-
давіковых камянёў памяншаюцца з поўначы на поўдзень:
на Беларускім Паазер’і сустракаюцца самыя вялікія глы-
бы і тут трэба рэгістраваць усе камяні даўжэй за 3 м; у
межах Беларускай грады — некалькі меншыя і аховс на-
лежаць валуны, буйнейшыя за 2 м, а на Беларускім Па-
лессі — 1 м.

Памер — нс адзіная ўласцівасць, якая дазваляе вылу-
чаць валуны ў якасці ахоўных. Да іх неабходна адносіць
усе камяні асадкавых парод буйнейшыя за 0,7 м, валуаы
з ледавіковымі шрамамі і паліроўкай паверхні, рэдкія па
петраграфічным саставе экземпляры, валуны з выкапнё-
вай флорай і фаунай. Асобную групу складаюць камяні,
з якімі звязаны легенды, паданні і гістарычныя падзеі.
Ахоўваць неабходна ўсе валуны з надпісамі і іншымі зна-
камі.

Пры здабычы карысных выкапняў у кар’ерах, пракла-
данні дарог і будаўніцтве з нетраў вымасцца мноства буй-

ных і цікавых у навуковых адносінах валуноў. Амаль
заўсёды іх узрываюць, здрабняюць, закопваюць. Вопыт
іншых краін падказвае, што ў такіх выпадках ледаві-
ковыя валуны патрэбна не знішчаць, а ствараць з іх кам-
пазіцыі ў парках і на вуліцах, скарыстоўваць для бу-
даўніцтва помнікаў, у аддзелачных работах і сувенірах.

У далейшым мяркуецца значнае ўдасканаленне самой
Эксперыментальнай базы. Яно пойдзе ў напрамку па-
велічэння экспанатаў петраграфічнай калекцыі, жыў-
ляючай правінцыі, формы валуноў, гістарычных камя-
нёў, валуноў са знакамі і г. д. Будуць дапоўнены
найбольш характэрнымі валунамі некаторыя раёны, якія
ў музеі недастаткова прадстаўлены або адсутнічаюць на-
огул. Скульптары працуюць над барэльефамі і скульпту-
рамі, звязанымі з легендамі і паданнямі аб валунах. I гэ-
тым творам будзе месца ў музеі пад адкрытым небам.

Намячаецца стварыць алею-ланцуг вялікіх валуноў,
сімвалізуючых памятныя даты заснавання асноўных на-
вуковых арганізацый на Беларусі і адкрыцця радовішчаў
асноўных карысных выкапняў рэспублікі (Старобінскае
радовішча калійных солей, Рэчыцкае радовішча нафты і
інш.). Мяркуецца пракласці алею валуноў, прысвечаную
буйнейшым геолагам Беларусі (М. Ф. Бліядуха, А. П.
Карпінскаму, Г. Б. Місуне, Г. Ф. Мірчынку, А. П. Тут-
коўскаму, Г. I. Гарэцкаму, Г. В. Багамолаву, К. I. Лука-
шову і інш.). Плануецца на тэрыторыі базы паставіць
скульптуры выкапнёвых жывёл—маманта, валасатага
насарога, велікарогага алсня, аўцабыка і інш. Такі ка-
менны заапарк дасць магчымасць сваімі вачамі ўбачыць
насельнікаў і сведак ледавіковых эпох. У будынку буду-
чага Геалагічнага музея разгорнецца вялікая экспазіцыя,
якая ў картах, графіках, макетах адлюструе ўсе асаб-
лівасці, звязаныя з ледавіковымі перыядамі і іх неад’ем-
най часткай — валунамі.

СЛОЎНІК СПЕЦЫЯЛЬНЫХ ТЭРМІНАЎ

Абляцыя (аЫаІіо —знос, адыманне) — змяншэнне масы ледавіка
шляхам яго растайвання, выпарэпня і механічнага разбурэпня. Ад-
розпіваюць А. падледавіковую, упутрапую, паверхневую і механічную.

Абсалютныя адзнакі (аЬзоііііііз — поўны, незалежны) — адлег-
ласць па вертыкалі ад любой кропкі паверхні Зямлі да сярэдняга
ўзроўню акіяну. А. адз. кропак, якія ляжаць вышэй гэтага ўзроўпю,
лічацца дадатнымі, піжэй — адмоўпымі.

Авоіды (отііш —яйка); 1. Буйныя акруглыя выдзяленпі каліевага
палявога шпату з аблямоўкай кіслага плагіяклазу і кварцу. 2. Выдзя-
лснні кварцу акруглай ці пяправілыіай формы ў кіслых эфузіўпых па-
родах.

Агрэгаты мінералаў — зрастапне розных мінсралаў паміж сабой.

Агаленне — выхад горпых парод па дзёпную паверхпю.

Азёрна-ледавіковая раўніна — роўная паверхня, сфарміраваная на
месцы былых прыледавіковых азёр, запоўненых топкімі прадуктамі
раставання ледавіка —глінамі, суглінкамі, алеўрытамі, топкімі пяс-
камі.

Азёрна-ледавіковыя (лімпагляцыяльныя) адклады — тыя, якія
ўзнікаюць у прыледавіковых азсрах і складаюцца ў асноўным з тонкіх
гарызантальна-слаістых пяскоў, супескаў, суглінкаў і глін з выразнай
стужкавай (гадавой) слаістасцю (таму — стужкавыя гліны).

Акумуляцыя (ассішшіо — насыпаю, прымнажаю) — у геалогіі па-
капленне па паверхні сушы або па дпе водпага басейпу, ракі, возера
мінералыіых рэчываў або арганічных рэштак. Зона акумуляцыі — гэта
пераважна паніжаныя месцы.

Акумуляцыя ледавіковая —накапленне ледавіковых асадкаў па су-
шы і ў ледавіковых і прыледавіковых вадаёмах. Адрозніваюць аку-
муляцыю ўласна ледавіковую (адклады марэн), патокамі расталых
ледавіковых вод (флювіягляцыялыіыя асадкі) 1 ў ледавіковых 1 прыле-
давіковых азёрах (азёрпа-ледавіковыя асадкі).

Алювій (аііііуіо — панос) — адклады, якія фарміруюцца воднымі
патокамі ў рачных далінах. Як правіла, гэта пясок рознага памсру з
характэрнай слаістасцю.

Антрапаген — чацвярцёвы псрыяд, апошні псрыяд геалагічнай
эпохі, які надышоў за пеагепам і ўваходзіць у кайпазойскую эру. Час
з’яўленпя і развіцця чалавека як разумпай істоты. Працягласць псры-
яду капчаткова нс высвстлспа і яс адзпакі вагаюцца ад 4,5 млн да 0,6
млн год.

Валуны кіроўныя — складзены горпымі пародамі, па якіх можпа
вызначыць напрамак шляхоў разносу валуіюў і месца карэпных выха-
даў гэтых парод.

Валуны ледавіковыя — згладжапыя і абкатаныя абломкі горных
парод, часта з ледавіковымі барознамі, драпіпамі, штрыхоўкай і
паліроўкай, запесепыя далёка ад мссца іх карэннага залягаппя. Памср
іх ад 10 см 1 больш.

Геамарфалогія — павука аб формах зямной паверхні і Зямлі ў цэ-
лым, 1х паходжапні, зпешнім выглядзе, эвалюцыі 1 закапамсрпасцях
геаграфічнага распаўсюджання.

Гляцыядэпрэсія (віасіез — лёд, бергеззііз — пізкі) — паніжэпне на
зямпой павсрхні, паходжанпе якога звязана з дзейнасцю лсдавіка.

Гляцыякарст — з’ява нераўнамернага прасядання або правалу глы-
бы і падсцілаючых яе горпых парод у выніку раставання падземнага
лёду.

Горныя пароды — натуральпыя мінеральныя агрэгаты адпаведпага
саставу і будовы, якія сфарміраваліся ў выніку гсалагічпых працэсаў 1
залягаюць у зямной кары ў выглядзс самастойных цел.

Дэгляцыяцыя — працэс распаду, растайванпя і адмірання ле-
давікоў.

Жыўляючая ледавіковая правінцыя — прасторава абмежаваная
плошча, складзеная адпаведнымі горнымі пародамі, прадукты разбу-
рэпня якіх псрапосяцца ледавікамі на іншыя тэрыторыі.

Зандравая раўніна (запйцг — пясок) — пакатахвалістая раўніна,
размешчапая перад знешпім краем канцовых марэн. Прымсркавана да
знсшпяй зоны лсдавіковага комплсксу. Складзена слаістымі асадкамі
ледавіковых вод і галсчнікамі, жвірам, пяскамі — прадуктамі перамы-
вапня марэн.

Зледзяненне — перыяд, па працягу якога ледавік пакрываў зямную
павсрхню.

Кар (соггіе — крэсла) — нішападобнас паглыбленне, якое ўрэзапа
ў всрхнюю частку схілаў гор і ўтворанае спаўзаючым лсдавіком.

Карст —сукуппасць з'яў, звязаных з дзейнасцю вады (растварэіше
горных парод, утварэпне ў іх пустот рознага памеру і формы).

Крушня — штучпае скаплсннс валуноў, звсзсных з палёў і скла-
дзсных у адпым мссцы.

Магма (піавпіа — цсста, густая мазь) — расплаўлсная, вогнеппа—

вадкая маса, якая ўзнікае ў зяміюй кары 1 дае пры застывапні магма-
тычныя горныя пароды.

Марэна — адклады, пазапашаныя пспасрэдпа пад лёдам за кошт
выворванпя падсцілаючых ледавіковых парод пры руху ледавіка. Скла-
дасцца з сугліпкаў, гліп, супескаў, валуноў, пяскоў і іпшых парод.
Існуе некалькі разнавіднасцей марэн — донпая, абляцыйная, айсбер-
гавая, капцовая, папору і іпшыя.

Нівалоідныя палёўкі (Місгоіііз піуаіоіёсз Г. Ма]ог) — вымерлыя за-
ходпееўрапейскія палёўкі, продкі сучаспых шэрых палёвак.

Палеагеаграфія (раіаіоз — старажытпы) — геаграфія мінулых ге-
алагічных эпох.

Палеагеамарфалогія — напрамак геамарфалогіі (навукі аб рэльефе
Зямлі), звязаны з палеагеаграфіяй. Займаецца вывучэпнем старажыт-
пага рэльефу (палеарэльефу), яго марфалогіі, паходжанпя, узросту,
гісторыі і заканамернасцей развіцця.

Перыгляцыялыіая зона — паласа тэрыторыі перад краем паступа-
ючага або адступаючага ледавіка, якая характарызуецца фармі-
раваннем перавеяных (эолавых) адкладаў у выглядзе пясчапых дзюн і
ўзгоркаў і водпа-ледавіковыХ адкладаў.

Петраграфія (реіга— скала, камепь, 8гаГо — пішу) — навука, якая
вывучае пароды з пункту глсджапня іх міпсральпага і хімічпага саставу,
геалагічных асаблівасцей.

Платформа —аспоўны элемспт структуры кантыпентаў, проці-
пастаўлены геасіпкліналям, адрозніваецца ад іх спакойным тэк-
танічным рэжымам.	,

Платформавы чахол — верхпі структурны ярус платформы, скла-
дзены звычайпа рыхлымі асадкавымі пародамі.

Плейстацэн — асноўпая частка чацвярцёвага перыяду, доўжыўся
каля 600—700 тыс. год. Найбольш халодпая, позпяя частка антрапаге-
ну, якая азпамепавалася покрыўнымі злсдзяненнямі.

Ранаківі (гара — гнілы, кіуі — камень) — граніт з асаблівай цэн-
трычпай структурай у выглядзе акруглых крышталёў палявога шпату з
аблямоўкай іншымі міпераламі.

Раскрышталізацыя магмы — пераход магмы з бясформеннага ста-
ну (з хаатычным размеркаваннем часціц — малекул, атамаў, іопаў) у
крышталічпы, у якім часціцы размсркаваны па геаметрычных закопах
прасторавых рашотак, утвараючы цвёрдас цела.

Раціцыпоідная палёўка (Місгоінз гаііісіроідез Ніпіоп) — вымерлы
від палёўкі, продак сучаспай палёўкі-эканомкі.

Рыфей — магутны комплекс адкладаў верхняга дакембрыю, якім
1550—1000 млн гадоў.

Рэгрэсія (геггеазіо — рух назад) — адступанне мора з сушы.

Саліфлюкцыя —паволыіае перамяшчэнне пратайваючых пс-
раўвільготнспых грунтоў на разараных схілах рэльефу, якое ўзнікае
пад уздзсяннем папераменпага прамярзапня і пратайваппя глеб, а так-
сама сілы цяжару 1 інш.

Стадыя зледзянення — адносна кароткачасовы этап пахаладання
клімату ў сярэдзіне эпохі зледзянепня, якія выклікас прыпынак краю
лсдавіка па фоне працяглага наступання або адступання.

Сіпраіпыграфія — раздзел гістарычпай гсалогіі, які ахоплівас пы-
тапні гістарычнай паслядоўнасці, першасных узасмаадносін і геа-
графічнага распаўсюджання ўтварэнняў, складаючых зямную кару і
адлюстроўваючых прыродныя этапы развіцця Зямлі 1 пасяляючага яс
аргапічнага свету.

Суфозія — вышчалочванне растваралыіых солей глебы і паступлен-
не ў глыбіню з зыходнымі расталымі водамі вельмі тонкіх часцінак гор-
пых парод, што выклікае асяданне ўсёй вышейляжачай тоўшчы з утва-
рэпнем на паверхпі замкнутых паніжэнняў (западзін, мікразападзіп,
сподачкаў, варонак і г. д.).

Трансгрэсія (ігапзвгеззіо — пераход) — наступанне мора на сушу.

Трансгрэсія ледавіка — наступаппе лсдавіка.

Трог (іго® — карыта) — карытападобная эразійная даліна, пера-
працаваная ледавіком.

Трацічная эпоха — прамежак часу, які аб’ядноўвае палеагенавы і
неагснавы перыяды кайназойскай эры.

Тэрыяфауна — фауна млекакормячых.

Фауна мімомісная (Мішопііз) — род вымсрлых палёвак, продкаў
сучаснай вадзяной палёўкі.

Фенаскандыя — рэгіён па Скандынаўскім паўвостраве (Швецыя,
Нарвегія і Фінляндыя).

Фішацэноз — адзіпка паверхпі, занятая адной раслінпай групоўкай
і прымеркаваная да адпаго элсмснту рэльсфу.

Франтальныя краявыя ўтварэнні — дугападобныя выцягнутыя
грады, якія сфарміраваліся каля краю мацерыковага ледавіка і дасяга-
юць нскалькіх дзесяткаў кіламстраў у даўжыню. Узнікаюць пры ста-
цыянарным становішчы краю лсдавіка за кошт абломкавага матэрыялу,
які ён прыносіў.

Хандрыт (Ьопёгоз — зярнятка, крунінка) — камснныя метэарыты,
якія складаюцца з кропелек сілікатных рэчываў, застыўшых у форме
шарыкаў-хондр, пагружаных у топказярністую масу.

Экзагенныя працэсы — гсалагічпыя працэсы, выкліканыя ў ас-
ноўпым знсшнімі ў адносінах да Зямлі сіламі. Яны адбываюцца па па-
верхпі Зямлі I ў самых всрхніх слаях літасфсры.

Экзарацыя (выворванне лсдавіковас) — разбурэнне лсдавіком гор-

пых парод, якія скляцаюць пасцель ледавіка, і выпас прадуктаў разбу-
рэнпя ў выглядзс валупоў, галькі, пяску, гліпы да краю ледавіка.

Экліптыка — вялікае кола нябсспай сфсры, па якім перамяшчасц-
ца цэнтр Сонца ў яго бачным гадавым руху, які адлюстроўвае рух Зямлі
па яе арбіце.

Эксцэннірысііпэіп — адзін з элементаў арбіты нябеспага цела, які
характарызуе яе форму.

Эрозія (егозіо —раз’ядапне) — у геамарфалогіі 1 дыпамічнай геа-
логіі разбурэпне горных парод і глеб водпым патокам. Адзін з галоўных
фактараў фарміраваппя рэльефу зямпой паверхпі.

ШТО ЧЫТАЦЬ ДАПЫТЛІВЫМ?

Гурскнй Б. II., Гурскай Г. В. Геолопія. Мп.: Выш. шк. 1985. 319 с.

Келлер Б. М., Лавруіішн 1О. А. Вслнкне оледснення в іісторнн
Зсмлн. М.: 3/іаннс, 1970. 64 с.

Лазуков Г. II., Гвоздовер М. Д., Рогішскіій Я. Я. н др. Прмрода
н дрешшіі человек (основные этапы развнтня прнроды палеолнтнче-
ского человска п его культура па тсррпторнн СССР в плеіістоцепе).
М.: Мысль, 1981. 223 с.

Левков Э. А., Маіпвеев А. В., Махнач Н. А. н др. Геолопія ант-
ропогепового перпода. Мн.: Наука н техннка, 1973. 152 с.

Ляўкоў Э. А. Маўклівыя сведкі мінуўшчыны. Мп.: Навука і
тэхніка, 1992. 215 с.

Пеіпрографііческіій словарь/Ф. 10. Левннсок-Лессннг н Э. А.
Струве. М.: Госгеолтехнздат, 1963. 448 с.

Трусаў А. А. Старонкі мураванаіі кнігі. Мн.: Навука і тэхпіка,
1990. 192с.

Якушко О. Ф. Основы геоморфологнн. Мн.: Выш. шк., 1986. 302 с.

АКАДЕМНЯ НАУК БЕЛАРУСН

ННСТІІТУТ ГЕОЛОГІІН, ГЕОХНМІШ 11 ГЕОФНЗНКН

ЛЕДННКОВЫЕ
ВАЛУНЫ
БЕЛАРУСН:
Экспернментальная
база нзучення
валунов

мннск
“НЛВУКЛ 1 ТЭХНІКЛ"
1993

УДК 551. 332.57(476)

Авторы:

С. Д. АСТАПОВА, В. Е. БОРДОН, М. А. ВАЛЬЧНК,
В. Ф. ВПНОКУРОВ, Р. Г. ГАРЕЦКНЙ, Н. Ж. ГРОМЫКО,
Н. Л. ГУМПНСКПЙ, Л. В. ДУЧНЦ, М. Е. ЗУСЬ,
П. Ф. КАЛППОВСКПЙ, А. К. КАРАБАНОВ, Э. А. ЛЕВКОВ,
А. В. МАТВЕЕВ, Е. П. РУНЕЦ, О. А. ТРУСОВ

Ледннковые валуны Беларусн: Экспернм. база нзуче-
ння валунов/С. Д. Астапова, В. Е. Бордон, М. А. Вальчнк
н др. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 159 с. — І8ВН
5-343-00734-1

Работа содержнт всевозможные сведення о ледннковых камнях,
пріічннах нх ноявлення м распространенмя, мстодах н значенпн нзуче-
ння, нх нсторнческой, культурной н практнческой значнмостн. Опмса-
на экспознцня Экспернменталыюй базы по нзученшо ледпнковых ва-
лупов (Музея валунов), показано ее научное н прнкладпое значенне.
Прмводятся краткне сведення о геологнческом строеннн недрБеларусн,
о Велнкнх оледененнях прошлого, нх влпяннн на формпрованне лед-
ннковых отложеннй ( в том чнсле м валунов), на рельеф террмторнн,
а также об эволюцмн флоры, фауны м древнего чсловека.

Кіінга предназначена для геологов, географов, краеведов, студен-
тов, школышков іі всех, кто ннтересуется прнродой Беларусн.

Табл. 2. Ііл. 46. Бнблногр.: 8 назв.

Редакторы:
д-р геол.-мннер. наук|Б. II. Гурскнй|,
канд. геол.-мннер. наук С. Д. Астапова,
канд. геол.-мннер. паук М. Е. Зусь

Р е ц е н з е н т ы:
д-р бнол. наук Ф. 1О. Велнчкевнч,
капд. геол.-ммнср. наук В. П. Ярцсв

1804040000—010 -.

Л М 316(03)-93 54-91

18ВЫ 5-343-00734-1

© Коллектнв авторов,

1993

Посвяіцается светлой памятіі
іізвестного ученого-геолога,
белорусского академнка
Гаврітла Мвановііча Горецкого

ВВЕДЕННЕ

Практпческл вся террнторня Беларусн сложена
моіцной (до 350 м) толодей горных пород, оставленных
древннмн ледннкамн. Нанболсе тнпнчные отложення
леднпков — морены — представляют собой смесь частнц
разлнчных размеров от долн мнллнметра до глыб в 10—
12 м. Глыбы, у которых свыше 10 см в поперечннке, на-
зываются валунамн.

Несмотря на более чем столетнюю нсторню нзучення,
о валунах далеко сіцс не все нзвестно. Нсследованнс этнх
свндетелей ледннковых эпох позволяет выясннть трассы,
по которым двнгался ледннковый покров, установнть об-
ластн, в которых бралн начало ледннкп, наконец, опре-
делнть граннцы нх распространсння. Путем сравнення
ледннковых отложеннй разлнчных районов ученым уда-
ется устанавлнвать моіцность (толіцнну) древннх покро-
вов льда, суднть о скоростіі н направленнп продвпження
древннх ледннков.

Нзученне валунов представляет большой ннтерес нс
только с теоретнческой, но н с практнчсской точкн зре-
ння: найдены месторождення полезных нскопаемых в
зоне древнего оледенення, обнаружены долнны леднн-
кового выпахнвання н уточнено местоположенне этнх
уннкальных храннліпц пресной воды.

Камнямн ннтересуются не только геологн, но н бноло-
гн. Дело в том,что на крупных глыбах селятся мхн, лн-
шайннкн н даже водорослн. Средн такнх растеннй встре-
чаются релнктовые внды, часть которых попала в
Красную кнпгу. Пзучая такне сообіцества, можно суднть
о развнтнн прнроды в последнне тысячелетня.

Камнн — матернальные свндетельства нсторпн. Нз
ннх былн построены замкн, дворцы, храмы. Евде недавно
нміі былн вымоіцены главные дорогн, покрытые ныне ас-
фальтом. В фундамент крестьянскнх хат, как правнло,
шлн нменно ледннковые камнн. На Беларусн суіцество-
валн артелн мастеров, которые нз валунов высекалн жср-

нова. Многнс века камнн нспользовалн в качестве снаря-
дов для военных нужд (катапульты, праіцн, пушкн). На
глыбах сохраннлнсь загадочные знакм н надпнсн со вре-
мен язычества н Кневской Русн.

Валуны влпялн на формнрованне духовного мнра бе-
лорусского народа. С ннмн связаны десяткн легенд н пре-
данпй. В древностн многне камнн обожествлялнсь. До снх
пор сохраннлнсь валуны с нменамн языческнх богов Пе-
руна, Велеса, Даждьбога. Некоторым нз ннх прнноснлн
жертвы — цвсты, пніцу, монеты.

Архнтекторы включают ледннковые глыбы в ланд-
шафты городов н поселков, украшают нмн плоіцадіі,
скверы н улпцы.

Птак, валуны — часть прнроды, важный обьект псто-
рпм н культуры белорусского народа, предмет научных
нсследованнй. Убсрн этп камнп — н ландшафт пзменнт-
ся, станет пным. Но делать это прпходптся, так как кам-
нп мешают ссять н жать, онп нужны строптелям н дорож-
нпкам. Поэтому есть опасность полного псчезновенпя
валунов, может получпться так, что нашп наследннкп
уже не увмдят большого колпчества нскогда суіцествовав-
шнх ледннковых глыб. Так где же выход? Выход заклю-
чается в том, чтобьгазять лсднпковые валуны под охрану.
Напбольшпе достпженпя в этой областн нмеются в Гер-
маніін, Польше н Прпбалтпке. Здесь ценныс валуны н
участкп пх скоплсння обьявлены памятннкамн прпроды.
Так, в Германмн взято под охрану около 800 валунов, в
Польше — прнмерно столько же, Эстоннп — более 200,
Латвнн — свыше 100, Лнтве — около 80. На этом фоне
достнження Беларусн более чем скромны: памятніікамн
прнроды обьявлено 52 валуна н пх скопленпй.

Учнтывая создавшееся положснпе, академпк АН Бе-
ларусн Г. Н. Горецкпй в 1974 г. прмзвал ускорпть пзуче-
нпе ледннковых валунов, нанболсе унмкальныс мз ннх
обьявнть памятннкамн прнроды, а на террнторнн Ака-
демгородка создать музей валунов под окрытым небом. В
Ннстптутс гсологнн, геохнмнн н геофнзнкн АН Белару-
сн под сго руководством был органнзован научный совет,
который наметнл программу научных нсслсдованнй по
нзученню ледннковых валунов Бсларусн н разработал
план стронтельства музейного комплскса. В 1980 г. Пре-
знднум АН Беларусн прннял постановлсннс о стромтель-
стве рядом со зданнсм ннстнтута корпуса музея, а за ннм
на плошадн 6 га — Экспернмснталыюй базы лсдннковых
валунов. К сожалснню, первая часть постановлення до

снх пор не осушествлена. Геологнческнй музей должен
стать научной лабораторнсй по пзучснпіо валунов п свое-
образным музеем-хранплтцем уннкальных камснных
экспонатов, рожденных самой прнродой.

Первымп энтузнастамм, составпвшпмн нннцнатмв-
ную группу по выполненмю программы научных нсслсдо-
ваннй валунного матернала на террнторнн Беларусп, бы-
лн С. Д. Астапова, Р. В. Шемпсль, Е. П. Мандер, Э. А.
Левков, Б. Н. Гурскнй, М. Е. Зусь, П. Л. Гумннскпй н др.
Одноврсменно понск, обследованпе н доставку валунов
на плоодадку нз напболее характерных районов мх рас-
пространення велн В. Ф. Вннокуров, Е. П. Рунец, 0. П.
Змменков н др. К началу стронтельства Экспернмснталь-
ной базы в 1981 г. было прнвезено более 2000 валунов,
прнчсм некоторые пз нпх по 15—16 т. йнстптут “Белгос-
проект”разработал проект Эксперпментальной базы (ар-
хптектор Р. Кнауэр, автор генплана Р. Барановскпй, ав-
тор компознцнй нз валунов Л. Саурова, главный пнженер
проекта Т. Власова), который в 1985 г. в основных чертах
прстворен в жнзнь.

В настояіцее время Экспсрпментальная база по пзуче-
шію леднпковых валунов — своеобразный рукотворный
памятнпк прпроды. Сюда свсзены камнн, намболее ха-
рактерные для каждого района республнкн, а также те,
которым грознло уннчтоженнс. Стронтельство музея нель-
зя счнтать завершеннымчно н то, что успелн сделать, яв-
ляется весьма важным н ценным в научных, культурных
іі воспптательных целях.

ЛЕДННКОВЫЕ КАМНН

О ПОЯВЛЕННН ВАЛУНОВ

Нспокон веков на террнтормн Беларусн встре-
чалось множество крупных н мелкнх камней, создаюіцнх
неповторнмый ландшафт нашего края. Увндеть нх можно
в поле, в лесу, вдоль большнх н малых дорог, по берегам
рек. Создается впечатленне, что камнн выглянулн нз-
под землн подышать свежнм воздухом. Людн, шнроко нс-
пользуя камнн в быту, долго не нмелн представлення, от-
куда онн взялнсь. Однн счнталн, что камнн растут нз
землн, другне обьяснялн появленне валунов действнем
сверхьестественных снл, что отражено в многочнсленных
легендах н былях.

Позднее ученые обратмлн вннманне, что по составу
камнн резко отлнчаются от местных пород, с которымн
онн соседствуют. Оказалось, что валуны — чужестранцы.
Для ннх даже прндумалн названне — “эрратнческне”,
т. е. блуждаюіцне, бродячне. Но пронсхожденне “бродя-
чнх камней” долгое время оставалось загадочным.

Первые догадкн н гнпотезы о появленнн эрратнческнх
валунов относятся к началу XVIII в. Однн ученые связы-
валн образованне камней с космнческнмн катастрофамн —
взрывамн прн столкновеннн нензвестных планет, распав-
шнхся на огромное колнчество обломков, часть нз кото-
рых упала на Землю, другне — нзвсржсннямп вулканов
на Луне.

Спустя некоторое время выясннлось, что многне валу-
ны, встрсчаюіцнеся на северо-западе Росснн, в Польшс н
Германнн, такого жс состава, что н породы в отдельных
районах Фенносканднн. Возннкал вопрос: какнм образом
этн глыбы оказалнсь за тысячн кмлометров от своей ро-
днны? В начале XIX в. Ж. Кювье сформулнровал теорню
“зсмных катастроф”. Сушсственным ес элсмснтом было
представлснне о “вссмнрном потопс”. Согласно этой тс-
орнн, гіігантскнс водныс потокн в донсторнчсскос время
псрснеслн валуны нз разлмчных районов. Влняннс “гн-

потсзы потока” отразплось н на работах русскнх ученых
В. В. Докучаева, А. А. Нностранцсва іі др.

В 30-е годы XIX в. англнйскнмн ученымн Ч. Дарвнпом
іі Ч. Лапелем была выдвпнута так называсмая дрпфтовая
гнпотеза, суть которой состояла в том, что перенос н от-
ложенпс валунов осуіцсствлялнсь плаваюіцйміі льдпнамн
н айсбергамн. Эта тсорня просуіцсствовала болсе четвср-
тн вска н понадобнлнсь усплпя многнх геологов, чтобы в
конце концов создать ледннковую теорню. В Росснн па-
чало тсорші матсрнкового олсдснення было положсно
профсссорамн Московского унііверснтста К. Ф. Рулье н
Г. Е. ІЦуровскнм. Вот что піісал К. Ф. Рулье в 1852 г.:
“Под конец третнчной эпохн ... севсро-западные лсднн-
кн, іілн глетчеры, постепенно подавалнсь на юго-восток,
борозднлн н частыо разрушалн встреченныс нмн на путн
каменныс породы н переносііліі нх, смотря по относнтель-
ной веліічнне оторвапных частей, блнже нлн далее от
первоначального мсста образовання”. В дальнсйшсм эта
мысль подтверждается работамн другнх крупных ученых.

Нанбольшіій вклад в теоршо древнсго матсрнкового
олсденення внеслн 0. М. Торелль, П. А. Кропоткнн н Ф.
Б. Шміідт. П. А. Кропоткнн к концу 70-х годов XIX в.
собрал многочнсленные факты в пользу такой теорнн, со-
поставнл свон взгляды со взглядамн другнх ученых н
рассмотрел проблему матсрнкового оледенення с фнзн-
ческой стороны. Он явнлся создателем палеогеографнче-
ского метода нсследованіій ледніікового періюда. П. А.
Кропоткнн распространнл свон выводы о матсрпковом
оледененнн на Севсрную Евразню н Амернку, дал резкую
крнтііку гнпотезам потока п разноса валунов айсбергамн,
хотя іі не отрнцал переноса некоторого колнчества валу-
нов плаваюіцнмп льдіінаміі, но лншь в пределах гнгант-
скнх прнледннковых водоемов.

В Западной Европе основателем леднпковой теорнн
явмлся 0. М. Торелль, указавшнй в 1874 г., что южная гра-
ннца скандннавского оледенення совпадаст на Ссверо-Ев-
ропсйской равннне с пределом рассенвання валунов скан-
дннавскнх пород. В 1875 г. на зассданнн Германского
географнческого обіцества он сдслал об этом сообіцснііс н
эта дата обычно прнннмается за начало всеобіцсго прнзна-
ння теорнн о ледннковом перноде в Северной Европс.

Нсследованняміі многнх ученых было установлсно,
что основная масса “бродячнх камней”, встречаемых на
Русской равнннс, нмеет фенноскандннавское пронсхож-
деннс. Болес того, былн выдслены некоторыс “руководя-

іцпе валуны”, т. е. валуны характерного состава пород,
коренное залеганне которых находнтся лншь в опреде-
ленных, тсррііторнально ограннченных местах: выборг-
скне рапакнвіі, шокшннскнй окварцованный песчаннк,
псфелнновый снсннт, ставролнтовый сланец ндр. Откры-
тым іі долгос время днскуссіюнным оставался вопрос: ка-
кая спла оторвала этн камнн от нх дома н перенесла на
сотнп м тысячп кнлометров? К 70-м годам XIX в. был дан
отвст, н на этом закончнлся ранннй пернод іізучсння лед-
ннковых валунов.

КАК Н ДЛЯ ЧЕГО ЙЗУЧАІОТСЯ ВАЛУНЫ

После прнзнання леднпковой теорнн началось
нзученне качественного состава валунов с целыо выясне-
ння центров оледененнй н путсй распространення леднн-
ков. Ценные нсследовання по нзученню ледннковых ва-
лунов былн выполнены С. Н. Ннкнтнным, А. Э. Гедройцем,
П. Н. Кротовым, X. Хаузеном, Ф. Н. Чернышевым, В.
Рамсеем, А. В. Гурбвым, В. Н. Чнрвннскнм н др. Это вто-
рой пернод в нзученнн ледннковых валунов. Большнм
шагом вперед в этот пернод явнлось мнкроскопнческое
нзученне н сопоставленне валунов с породамн нх предпо-
лагаемой роднны, начатое А. Лагорно іі продолжснное на-
шііміі соотсчественннкамн А. В. Гуровым н В. Н. Чнрвіін-
скнм. В. Н. Чіірвпнскнй сделал петрографнческос
опнсанне валунов нз областн Днепровского ледннкового
языка, выявнл средн ннх руководяіцнс тнпы н сообіцнл о
составе морен; выделнл для тсррнторніі Укранны н Бела-
русн две областн распространення валунов: западную.в
которой встрсчаются валуны даларнскнх порфнров,
аландскнх, балтнйскнх н западнофннляндскнх пород, іі
восточпую, где преобладают породы юго-восточной Фнн-
лянднн, южной Карелнн, Выборгского масснва н бсрегов
Фннского залнва, указываюіцне на нх ссверное пропс-
хождснне н, следовательно, на двнженне ледннка с ссве-
ра. Для западной областн он установнл двнженнс лсднн-
ка с севсро-запада. Граннцу между этнмн областямн он
проводнл мернднонально, через централыіые районы Во-
лынской областн.

А. В. Гуров на основаннн нзучення валунов прншсл к
выводу, что в Полтавской областн суіцествуют два морен-
ных горнзонта, нз которых нііжніій прннссен с северо-сс-
веро-востока, а верхнпй — сссвсро-запада. Он связываст
нх с двумя разновозрастнымн олсдснсннямн Русской рав-

нпны. Он жс прнменнл колнчественный подсчст леднн-
ковых валунов по петрографмчсскому составу, обратнл
вннманнс на пх форму н размеры, на связь этнх свойств
с качеством породы н дальностыо псрсноса обломков, на
налнчнс на валунах полнровкн н шрамов н пх орнентн-
ровку, затронул вопрос о снле выпахпваюіцей деятельно-
стн лсднпка. Для нанболее тпппчных пород валунов дал
таблнцы с фотографнямп шлнфов. К этому же перноду
отпосятся наблюдсння В. Рамсея над составом валунов
ледннковых отложсннй севсра Русской равпнны, позво-
лнвшне сму установнть сушсствовапне новозсмельско-
уральского цснтра оледснення.

Переход к болес детальному нзученню валунов в мо-
ренах разлнчных горнзонтов, сопровождавшемуся колн-
чсственным подсчетом нх по петрографнческому составу
н замерамн орнентнровкн длпнных осей, относнтся к 30—
40-м годам текуіцего столетня. К этому врсмснн обіце-
прнзнаннымн сталн прсдставлсння о налнчнн несколькнх
оледсненнй в Восточной н Западной Европе. Нсследова-
ння ледннковых валунов, выполненные по ііннцнатнве С.
А. Яковлева, далн богатый матернал для стратпграфнче-
ского расчленення морен н для опрсдслсння цснтров оле-
дснсння. В частностн, С. А. Яковлев, обобіцнв собранные
дапные свонх коллег по нзучснню ледннковых валунов
свропейской частн СССР, выдслпл трн группы руководя-
шпх валунов: скапдпнаво-фпнно-карельскую, новозе-
мельско-капннско-пайховскую н новоземельско-ураль-
скую. Дапное обстоятсльство позволпло ему сдслать
вывод о паліічнн на ссвсре Русскон равпнны морсн, прн-
несенных нз разпых центров оледенення (скандннавско-
го, новоземельского н уральского). Самое древнее оледс-
неннс (краковскос, эльстсрское, мпндельское) на
Русской равннне он связал с распространеннем новозе-
мельского ледннка, оттесннвшего скандннавскнй ледннк
далеко к западу. Но западная граннца новоземсльского
леднпка не могла быть устаповлена в то время, так как
нс было данных по составу валунов в древнпх моренах
западных районов Восточно-Европсйскон равіпіны.

Для ледннков срсднего антропогена С. А. Яковлев от-
мсчает трн іцнта олсденення: скандннавскнй, новозе-
мельскнй н уральскнй, жіівшнс самостоятельной жнзнью
н слнвавшнеся в однн сплошпон сканднпаво-новозсмсль-
ско-уральскпй іцнтообразнын ледннк. Каждый нз лсднн-
ков, входнвшнх в состав обіцсго ледяного покрова, нмсл
свой цснтр оледснення, свон путн двнження н свою об-

ласть распространення. Отложенные нмн морены харак-
тернзуются составом включснных в ннх валунов. По этнм
данным С. А. Яковлев наметнл зону стыка двух ледннко-
вых покровов (новозсмельского н скандннавского) н вы-
сказал предположенне, что в будуіцсм эта зона стыка мо-
жет быть хорошо прослсжсна по валунам скандннаво-
новозсмсльского облмка, а также по смсшанному составу
самнх морсн.

В новоледнмковое время (валдайское, поозерское) по
всей террнтормн Восточно-Европсйской равннны прсоб-
ладал разнос валунов скандннавского пронсхождення,
что позволнло С. А. Яковлеву сделать вывод о распрост-
раненнн главным образом скандннавского лсдннка н о со-
краіценнп новоземельского.

Дальнейшее пзученне леднмковых валунов для реше-
ння стратнграфнческнх н палеогеографнческнх задач
четвертпчной геологнн актнвнзнровалось в отдельных
регнонах страны. Так, весьма результатнвные данные по
іізученню леднііковых валунов севсрной н северо-запад-
ной террнторнн Росснн прнпадлежат С. В. Яковлевой.
Она уточннла методнку колнчественного аналнза валу-
нов н подтверднла вывод С. А. Яковлева о сушествованпн
скандннавского н новоземельского ледннковых покровов.
По составу валунов н нх прннадлежностн к определен-
ным пнтаюшнм провннцням С. В. Яковлева уточннла гра-
пнцы распространення отдельных оледенсннй н подчерк-
нула большое влнянме впаднн н поннженнй рельефа на
двнженне ледннковых потоков. Для каждого потока она
определнла характерные тнпы пород, вошедшне в группу
руководяіцнх валунов. Пзученне вееров разноса леднн-
ковых валунов позволнло С. В. Яковлевой предложнть
схему залегання пород некоторых тнпов на днс Балтіій-
ского моря, Ладожского н Онежского озер.

Определенныс успехн в результате нзучення ледннко-
вых валунов достнгнуты в четвертнчной палеогеографнн
Прнбалтнкн. Благодаря работам X. Внйдннга н А. Раука-
са в Эстоннн, Г. Коншнна в Латвпн, Р. Тарвпдаса н А.
Гайгаласа в Лнтве для террнторнн Прнбалтнкн составле-
на серня карт разноса руководяшнх валунов отдельных
пнтаюшнх провннцпй Фенносканднн в разныс ледннко-
вые эпохп н тсм самым определено стратнграфнчсскос н
палсогеографнчсскос значсннс нзучення крнсталлнче-
скнх руководяшнх валунов. Пмн разработана классн-
фнкацня такмх валунов Прнбалтнкн, пронсходяіцнх нз
дссятн пнтаюшнх провннцнй Фснпосканднн, дана пет-

рографнчсская характерпстнка іі прнведены міікрофото-
графіпі шлнфов крпсталлнческпх валунов. Эта работа яв-
ляется сдіінствснным практпческнм пособпсм пріі пзуче-
ппіі руководяіцііх ледннковых валунов скандннаво-
фпнского пронсхожденпя.

Руководяідне валуны донского ледннка пзучалнсь В. С.
Вышемнрскнм н А. С. Рябченковым, днепровского лед-
нпка — Н. Н. Дмнтрневым, Н. Н. Карловым н Н. Л. Доро-
феевым. Н. Л. Дорофсеву удалось доказать, что в днепров-
ской моренс Укранны прпсутствуют валуны Фснноскандші,
а не Украннского крнсталлмческого масспва.

В Беларусн долгос время нзучсннем ледннковых валу-
нов заннмалнсь спораднческн, попутно с другнмн нсслс-
дованнямн. Метод руководяіцнх валунов оставался в за-
бвсніііі. Отдельные сведеніія по нх встречаемостн в
моренах Нсманского ледннкового потока прнведены в не-
сколькнх работах А. Гайгаласа, по северо-западу Бела-
русн — в работах Е. А. Нлыіна іі А. Н. Коптева, нзучав-
шнх также н направленнс орнснтпровкн длннных осей
валунов. Более детальное нзученне валунов началось в
конце 70-х годов н продолжается до снх пор С. Д. Аста-
повой, Б. Н. Гурскнм іі др.

В настояіцее время получсны пнтересные данные о со-
ставе валунов на повсрхностн разновозрастных красвых
ледннковых образованнй на террнторнн Беларусн, опро-
всргаюшне обіцепрннятые представлсння об однообразнн
пород н мннералов, слагаюіцнх ледннковую толіцу- По
распространенню ассоцнацнй руководяіцнх валунов в
срсднем антропогене выделены трн областн, руководя-
шпе валуны которых прпнадлежат шведско-балтнйской,
фннской н карельской пнтаюіцмм провннцням, что соот-
ветствует поступленню матсрнала тремя леднпковымп пото-
камн: шведско-балтнйскпм, фіінскпм, ладожскнм в северо-
западном, северном п северо-восточном направленпн (рпс.
1). Во время поозерского оледененмя на тсррнторші Бслару-
сн заканчмвалн свос сушествованне ледннковые потокн двух
цсптров оледенснпя: швсдско-балтнйского н фннского.

Такнм образом, нзучешіе лсдшіковых валунов в первую
очсредь помогает ученым решать спорные вопросы в геоло-
гші, палсогсографші п стратнграфші четвертпчного перно-
да. Особенно важны поііскн возможностей устанавлнвать
возраст морсп в одном разрезс, прослежпвать моренные го-
рпзонты на разных террнторнях, т. с. возможностн корре-
ляціін морен — в этом главное значеннс валунного мате-
рнала для геологнческой паукн. Но этнм не нсчерпывается

зпаченне нзучення валунов. Другая, пе мепее важная за-
дача, которая решается с пх помоіцыо, — нсторпческая н
культурная. Валуны, транспортнруемые Вслнкпмн лсд-
нпкамп тысячп лет назад, былн свмдетслямп многнх пс-
торпческпх событпй, своеобразнымп вехамп этпх собы-
тнп, а нногда п самп становплпсь нсторней.

Еіце одна особенность, пмеюіцая большое практпче-
ское значснпе н связапная с валунамп, проявплась совсем
недавно в результате провсденпя массового геохпмпчс-
ского пзучення валунного матерпала. Оказалось, что
многне пз нпх содсржат ппкель, кобальт, медь, марганец,
хром, цпнк, цпрконпй, тптан, ванадпй п другпе мпкро-
элемснты. Прнчсм содержанпс этпх мпкроэлементов в
десяткіі н сотнп раз выше, чем в почве, в которой онп
находятся. Лсднпковыс валуны обогаіцают почву мпкро-
элементамп п являются прпроднымп пх концентратора-
мп.

КАМЕНЬ НА ПОЛЕ

Камнп всегда былп помсхой для зсмледельца
(рпс. 2). Ежегодно людп стараются убрать пх, но на сле-
дуюшпй год валупы снова появляются на поверхпостп. П
народ решпл, что “камнп растут”. Самн по себе валуны
растп не могут, все пропсходпт проіце. После дождей по-
чва набухаст, а прн высыханпп сжпмается. В результате
этнх пульсацпй валуны выдавлпваются на поверхность.
Этому способствуют п неоднократные замерзанпя воды
под камнямп: образовавшпйся лед постепенно выталкп-
васт пх наверх. Кроме того, атмосферные осадкп смыва-
ют мелкнй матерпал (пссок, супссь) в понпженные мес-
та, оставляя на поверхностп крупныс обломкп как бы
прпподнятымп. Появленпю камнсй способствуют п по-
стоянныс невпдпмые землетрясення.

У спецналпстов есть термпн камснпстость почв. Этот
показатсль отражает стспснь покрытня почв обломкамп
горных пород размером болсе 10 см в дпаметре п опрсде-
ляется подсчстом обьсма камней на плоіцадп в одпн гск-
тар на поверхностн в трпдцатпсантпметровом слое. По
дапным обслсдованпя ссльскохозяйствснных зсмель,
проведенного Пнстіітутом по зсмлеустройству Госагро-
прома Бсларусп, плоіцадь камсннстых почв в республнкс
в среднем составляла 9,4% с обіцнм обьемом камнсіі, рас-
ссянных на повсрхностн п вблпзн сс, около 10 млн м3
(прп напбольшпх значснпях 11,6 н наіімсныпнх — 3,1
млн м3).

Намболсе каменнстые зсмлн на тсррнторнн Мннской
областн — 17,8% плоіцадн, прнчем по обнлню валунов
здесь выделяются Мядельскнй (68,4%), Столоцовскнй
(53%), Логойскнй (49,7%) н Смолсвнчскнй (36,8%) рай-
оны. В остальных районах камсннстыс землн составляют
1,7 (Любанскнй) —20,1% (Уздснскнй). Несколько мень-
ше камнсй в Гродненской областн — 14,7% плоіцадн, за
нсключеннем Дятловского (71,3%), Вороновского
(29%), Волковысского (27,2%) н Слоннмского районов
(19,8%). Для остальных районов этот показатель нахо-
днтся в пределах от 0,2 (Корелнчскнй) до 8,1 % (Зельвен-
скнй). В Внтебской областн каменнстых почв 12,4%. Од-
нако для отдельных районоь он достаточно высок —
46,6% в Докшнцком, 33,3 в Лспельском, 22,5% в Горо-
докском. Ніізкнй показатель каменнстостн на крайнем
югс республнкн обьясняется отдаленпостыо от края лед-
ннкового покрова.

Собранные с полсй мелкпе н среднне по размеру ва-
луны, как правнло нспользуются в местном стронтель-
стве, но пока недостаточно ннтенснвно. Значнтельная
часть бутового камня все сіцс завознтся в рсспублнку нз-
за ее пределов.

ОХРАНЯЕМЫЕ КАМНН

Крупные глыбы, особенно те, с которымн свя-
заны нсторнческне событня н легенды, обьявлены геоло-
гнческнмн памятннкамн прпроды п взяты под охрану.

Так, у д. Горкн Шумнлннского района Внтебской об-
ластн лежнт самый крупный валун Беларусн, который
так н называется “Большой камень” (рнс. 3). Его длнна
11 м, шнрнна 5,6 м, внднмая высота 3 м. Шурф глубнной
2 м, отрытый у ссверной отвесной стенкн камня, ннжнюю
граннцу валуна не зскрыл (помсшалн грунтовыс воды).
В поперечном сеченііп камень нмеет форму треугольннка
н напомннает крышу дома. Длннная ось валуна нмсст
почтн мсрнднональн зе направлсннс (азнмут 340°). Гор-
ная порода, нз которой сложсн камснь, относнтся к гра-
ннтам рапакнвн выборгского тнпа. Цвет розовый. Много-
чнслснныс овонды полсвого шпата, прлсуіцпе этому тнпу
пород, размером 2—4 см, нзрсдка достнгают 7—9 см в
днамстре.

Два валуна у д. Каменнос Узденского района Мннской
областн состоят нз светло-палсвого пегматнтового гранн-
та с кварцсвымн жнламн (рнс. 4). Ссверная глыба нмеет
103

длнну 6,8 м, шнрнну 3,8 м н высоту 1,7 м (внднмая над
землсй часть), южная — несколько меньше: ее длпна
5,3 м, шнрнна 3,3 м н высота 2,5 м. Длннные осн этііх
камней шнротного направлення. Местные жнтелн счмта-
ют, что некогда глыбы представлялн собой целый камень,
на котором крестьяне устранвалп танцы. Говорят, что по-
мевдалось двенадцать пар. Однако молння расколола его
на две частн ("пярун разбіў"). Но п сейчас верхняя пло-
шадка северной глыбы достаточно вместптельна. Полага-
ют, что названме деревнн пошло от этнх камней.

У д. Корчево Барановнчского района Брестской обла-
стн сохраннлся валун рапакнвн длнной 4,1 м, шнрнной
3 м н высотой 1,9 м. Этот валун называют “Фнларетов
камень” (рнс. 5). Около него собііраліісь члены конспн-
ратпвного товарншества студенческой молодежн, одннм
нз органнзаторов которого был велнкнй польскпй поэт
Адам Мнцкевнч. Не нсключено, что здесь впервые про-
звучала в 1820 г. “Песня Фнларетов”, ставшая револю-
цнонным гнмном товарніцества.

Большой валун в д. Камень Воложпнского района
Мннской областн также послужнл основаннем для назва-
ння деревнн. Этот камень сложен среднезернпстым серо-
вато-розовым бнотнтовым граннтом, нмеет длнну 4 м,
шнрцну 3,1 м н высоту 2,25 м (рнс. 6). Форма валуна
утюгообразная, поверхность сглажена, что является ре-
зультатом двойной обработкн — ледннком н воднымн по-
токамн во время деятелыіостн ледннка сожского време-
нн. Район коренного залеганпя такпх докембрнйскпх
граннтов расположен на северо-западе Ленннградской
областн. Местные жнтелн рассказывают об этом камне
несколько легенд. В одной нз нпх говорнтся следуюшее:
“На месте камня когда-то стояла хата сапожннка. Мас-
тером он был умелым, но жадным. Завел дружбу с чертя-
мн. Вмссте с ннмн бражнпчал н доверчнвых селян обма-
нывал. Перед каждым праздннком народ шел к сапож-
ннку сапогн заказывать. Мастер шнл быстро н брал за это
большпе деньгн. Но когда людн выходнлн нз церквп, но-
выс сапогн расползалнсь по швам н вовсе нсчезалн. Тогда
народ окружнл хату, стал вызывать сапожнпка на суд, но
тот запсрся на засов. Нз толпы вышсл старпк н прокрн-
чал: ”Что б ты камнсм стал!" Возмездне прншло немедля —
вмссте с громом, молнней н страшным лнвнсм — хата ока-
мснсла, окамснел п злодей-сапожннк. С тех пор деревня
называстся “Камень” ("Неман". 1972. № 4).

В окрсстностях д. Нканы Борнсовского района Мпн-

ской областн в 500 м восточнее шоссе Зембпн — Бегомль
средн леса лсжііт лсдннковый валун, который местнос на-
сслсннс называет “Князь-камснь” (рнс. 7). Валун прсд-
ставлсн граннтом плагноклаз-міікроклнновым, розова-
то-красным, срсднезерннстым. Длнна камня 2,7 м,
шпрпна 1,95 м, высота 2,2 м. В коренном залеганнн по-
роды такого тнпа распространены в пределах Выборгско-
го масспва Лснннградской областн. В пернод сожского
оледснсніія ледннк оторвал от масснва глыбу н перенес
на это место. В процсссе транспортнровкн глыба срезй-
лась, округлялась. Ее поверхность сглажнвалась водно-
лсдннковымн потокамп іі выветрнванмем. Все это н прн-
дало валуну его нынсшнюю орнгннальную форму.

Местныс жнтслн рассказывают об этом камне несколько
лсгенд. Одна нз нмх такова: “В Турьпных горах — лесн-
стой местностн со множеством холмов — лежнт большой
камень. Преждс здесь стояла церковь. Однажды на Свя-
того Юрня в этн края прншлн шведы. Пока онн грабнлн
соседнее село, народ закрылся в церквіі. Спалнв хаты,
шведы броснлнсь к нсй, выломалн двсрн н увнделм моля-
іцнхся людей. Шведскпй князь н его подручные сталн
стрелять в нкону Божьей матерп. Н тогда невсдомая снла
мгновенно отброснла злодеев. Со страху многнс побежа-
лн. Тс, кто остался, сразу ослеплн, а князь тут жс обра-
тплся в камень. С тсх пор этот валун н называют ”Князь-
камснь". Сведенпя об этом валуне н связанной с ннм
легенде опублнкованы в разлнчных мзданнях.

Недалеко от “Князь-камня”, на запад от шоссс Зем-
бнн—Бсгомль, сохранплось несколько лсднпковых валу-
нов средн мшнстого сосняка на южном склонс конечно-
морснной гряды (рнс. 8). Основу компознцнн составляют
четыре камня. Два нз ннх являются блокамн одной глы-
бы, расколотой по треіцнне. Северный блок длнной 3 м,
шнрнной 2,1 м, высотой 1,8 м, южный — длнной 2,5 м,
шіірііной 2,1 мн высотой 1,4 м. Суммарная длмна обонх
блоков 5,5 м, на 0,8 м камнн углублены в землю. Южнее
(около 3 м) этііх блоков лежат еіце два валуна треуголь-
ной формы со сторонамп по 1,2 н 0,25 м, высотой 0,4 н
0,2 м. Основные блокн сложены граннтом красным, круп-
нозсрнпстым. Как н “Князь-камснь”, этн камнн прпнс-
ссны ледннком. Возможно, глыба транспортнровалась в
мерзлом состояннн н во время таяння ледннка расколо-
лась на два блока. О ннх жнтелм рассказывают легенды
(см. с. 113—115) н называют нх “Быкн”, “Мужнк н со-
бака”.

Во многпх местах Беларусн сохраннлнсь валуны с та-
кнмн же легендамп. В частностм, валуны в районе Мозы-
ря Гомельской областн около автодорогн Мозырь — Ельск
у поворота на мелноратнвную базу “Крпннчное”. Длпна
одного камня 5,2 м, шіірнна 3 м, высота 2 м, длнна дру-
гого 2,5 м, шнрііна 1,8 м н высота 1,3 м. Валуны сложены
граннтом рапакнвн п пріінесены ледннком днепровского
временп. Этп глыбы называіот “Каменные волы”.

Большой пнтерес представляют н другпе геологпче-
скне памятннкп прнроды. Это валун “Аснлак” (Бога-
тырь) длнной 3,7 м, шіірііной 3,3 м н высотой 2,7 м,
лежаіцнй на бсрегу Віілнп у д. Белая Сморгонского рай-
она Гродненской областн (рнс. 9). В этом же районе у
д. Укропенка сохраннлся “Камень-горка”, длнна кото-
рого 3,7 м, шнрнна 3,5 м н высота 2,7 м вместе с заглуб-
ленной на 0,9 м частью (рнс. 10). Оба валуна сложены
ііз граннта рапакнвн выборгского тнпа н прннесены
днепровскнм ледннком с Выборгского масснва. Непода-
леку от д. Васевіічн Дятловского района Гродненской
областн сохраннлнсь так называемые ворота нз огром-
ной глыбы. Местные жіітелн рассказывают, что в ста-
рнну здесь устранвалнсь гулянья с коннымн состязанн-
ямн. В те времена всадннк свободно проскакнвал через
этн “ворота”. Счнтают, что этнм сооруженнем прнроды
любовался Петр I. Валун состонт нз граннта рапакнвн
выборгского тнпа н сго длнна составляет 3,4 м, шіірнна
2,5 м, высота над землей 1,5 м. В окрестностях д. Куш-
ляны Сморгонского района сохраннлся валун, на кото-
ром выбнта надпнсь: “Памятн Матся Бурачка, 1900".
Под этнм камнем был тайннк іізвестпого белорусского
поэта-демократа Францнска Казнмнровпча Богуше-
внча, іі здесь же он сочішял свон уднвнтельные про-
нзвсдсння. Валун сложсн граннтом н в длііну нмест 2 м,
шнрнну 1,8 м, высоту над поверхностыо 1,4 м.

Несомненно, что террнторпя Беларусн богата многн-
мн уннкальнымп валунамн, неповторнмымм по формс,
составу н размерам. Нашн понскіі позволнліі обпаружнть
еіце две гнгантскнс глыбы дллной 10,2 м в Ссннснском н
8 м в ІЦучннском районах, впсрвыс найтн валуны со мно-
жеством углубленнй, сдсланных человском 2,5—3 тыс.
лет назад. Есть н другне находкн, однако не всс сіцс цсн-
ныс валуны зарегнстрнрованы. Прсдстонт большая рабо-
та по выявлснпю такнх кампей, нх нзучснмю н сохране-
ніію, н в этом нсоцсннмую помоіць должны оказать
любіітсліі прнроды, всс тс, кто дорожнт нашнм краем.

СЛОВО О КАМНЕ

В обпходе часто можно услышать слово “ка-
мень”. Это п валун, н глыба граннта, іі нзяшный крнсталл
горного хрусталя, н мраморная облмцовка здапня, іі мно-
гнс другпс мпнсралы н горныс породы.

Камень — это отдельный крнсталл мпнерала нлм ку-
сок монолнтной горной породы (мннерального агрегата),
естественной нлп нскусственной формы, непосредствсн-
но мспользуемый человском в трудовой деятсльностн. Он
прпмснястся в стронтсльствс, архптсктуре, пскусствс,
ювелнрном делс п быту. Сушествуст много разновндно-
стей камня п разлнчных сго класспфпкацпй. Напрпмср,
камень бутовый — неправплыюй нзометрпчной формы
кусок горной породы, разрабатываемый в коренных обпа-
жснпях (Глушкевпчн).

Камень строптельный — горная порода, прпменясмая
главным образом в впде блоков п облпцовочных плнт, рс-
же шебня, бутового камня. Основные трсбовання к стро-
нтсльному кампю — высокая мсханпческая прочность,
долговсчность, дскоратпвно-художествснные качества.
Обычпо он класспфнцнрустся по зерніістостп п твсрдостн
с учетом водопоглошенпя, обьсмпой массы, по прочностн
прп сжатпп п т. п.

Еше в XII в. гродпенская архптектурная школа впср-
вые смсло включнла валуны в монументалыіыс степы
храма в качестве строптслыюго кампя. Разного размера
н цвста этп ледннковые “горошпны” былп обработаны
так, что ожпвлялп фасады, прндавалп холодным стенам
вслпчествеііпость, нарядность п жнзненность. Валуны до
снх пор прпменяются как для облпцовкп, так п для стро-
птельства стсп п фундамснта. Шпроко пспользуются гра-
нпты п гранпто-гнсйсы (облпцовка цоколыіых этажей
ЦУМа, ВДНХ п др.), лабрадорпты (фасад ГУМа), мрамо-
ры, травертнны, нзвестнякн-ракушсчшікп, вулкаппче-
скне туфы іі др.

Поделочный камснь — мпнсралы іілн пх агрегаты н
горныс породы, нспользусмые для пзготовлення художе-
ственных п декоратпвных пздслпй — пспслыіпц, чср-
нпльпых прпборов, статуэток, шкатулок н пр. В Беларусп
к такпм камням следуст отнестп галпт, нлп соль камен-
пую. Согласно сушествуюіцпм класснфпкацпям, она
относптся к поделочным камням II класса. Обычно этот
мннсрал бесцвстен, но бываст окрашен в серый, красно-
ватый іілп сннпй цвста. В Велпчанском руднпкс Солнгор-

ска открыт музей, в подзсмных залах которого экспонн-
руются сооруження н скульптуры мз каменной солн —
колонны, часовня, сосны, украшення, алтарь, фнгуры ан-
гелов п др.

Камень жерновой плн точнльный (назначенне ясно нз
названня) нзготавлнвается пз горных пород средней п
крупной зернпстостн, пссчанпков, кварцптов, граннтов.
Нздавна для этнх целей прпменялпсь леднпковые валуны.

Рассказывая о многообразнм камней, нельзя, конечно,
обойтп н самые унмкальные нз нпх. Речь пойдет о мете-
орптах, найдеппых на террпторпп республпкп. Нското-
рые нз нпх получплп всемнрную нзвестность. Напрпмер,
желсзо-каменный метсорпт Брагпн, он является средп
свопх собратьев крупнейшпм в бывшеМ СССР. 0 временп
его падення достоверно нпчего не пзвсстно, но отдельныс
кускп метеорпта находплп на протяженпп 1807—1968 гг.
Обшая масса всех найдснных осколков превышает 800 кг.
Некоторые обломкп метеорпта Брагпн бережпо храпятся
в Гсологпческом музее ннстптута.

В Беларусп, в районе Греска Мпнской областп, в 1954 г.
найден крупный желсзпстый метеорпт массой 300,4 кг п
длпной около 90 см. Его так п назвалп: Греск. Основную
часть метсорпта (270 кг) можно увпдеть в вестмбюле Нн-
стптута геологпп, геохпмпп н гсофпзпкп АН Беларусн.
Основная масса каменного метеорпта Жмень, упавшего
в 1858 г., на террпторпн современного Столннского рай-
она Брестской областп, хранптся в Венском нацпональ-
ном естественнонаучном музее. Каменный метеорпт За-
бродьс (1893 г.) хранптся в музее Государствснного
унпверсптета в Впльнюсе. А вот о метеорнте Ружаны кроме
даты паденпя — 7 декабря 1894 г. — практпческп ннчего
не пзвестно. В 1963 г. в Быховском районе найдено два
куска каменного мстеорнта (хондрнта) Черный Зор. Место
пх храненпя — Москва, коллекцпя Академпп наук п Мо-
гплев, областной краеведческпй музей.

Следует сказать п о том, что сейчас леднпковые валу-
ны шпроко нспользуют в дскоратпвных цслях. Тсмно- н
светло-серые, орапжсво-красные, полосчатые — онп
прекрасно выглядят на фоне зеленой травы в парках, сре-
дн молодых елочск, вблнзп зданпй. Это граннты, гранн-
то-гнейсы, габбро, кварцііты, песчанпкп. Но не все зна-
ют, что это за камнн, каковы пх состав, названпе горной
породы, возраст. Такпе ландшафтные композпцнм не не-
сут нн научной, нп познавательной нагрузкн. А между
тем, что мсшает укреппть па таком валуне таблпчку с
108

нсобходпмымн сведеннямп? Это повыснло бы эффсктнв-
ность популярнзаціш камня.

КАМЕНЬ В НСТОРНН Н КУЛЬТУРЕ
БЕЛОРУССКОГО НАРОДА

ПОСТРОЕНО НЗ КАМНЯ

Впервые камнн сталн пспользовать в белорус-
ском зодчествс в XI в., когда возводнлн собор Святой Со-
фнн в Полоцкс. Кладка собора состояла нз рядов тонкого
кпрпнча-плннфы н валунов среднпх размеров, которые
подбпралпсь такнм образом, чтобы на фасад выходнлн пх
плоскпе стороны. Нз камнсй неболыппх размсров (прп-
менялась речная галька) в XI—XII вв. возводплмсь фун-
даменты всех каменных построск. Уже в XII в., когда со-
здавалпсь храмы п терем в Гродненском княжсствс,
зодчпе подбпралп валуны разных цветов, одна пз сторон
шлнфовалась. Самые большне камнн помсіцалнсь в нпж-
нсй частп стен п по обс стороны от входа в храм. В основ-
ном онн вмуровывалпсь в высоту прнмерно на одннако-
вом расстоянпн. Вышс в кпрппчную кладку вводнлпсь в
горпзонтальном положенпп камнн меньшпх размеров.
Теплыс краскп шлнфованных камней создавалп неповто-
рнмую цветовую гамму, которая в черно-белом варнан-
те, к сожаленпю, пропадает (рнс. 11, 12).

Гродненскнс зодчне хотелн возвестн каменный храм н
в Волковыске, но окончателызо осуіцествнть свой замы-
ссл не смоглп. Архсологн пашлн фундамент церквн, а ря-
дом множество подготовленных стронтельных матерна-
лов. Средн нпх выделялось больше 30 отшлнфованных
камней светло-ссрых, серо-зеленых, серо-розовых,
красных н другнх. Длнна нх 35—95 см, шнрнна — 20—90
см, а толіцнна — 16—60 см. Разнымн былн породы: гнейс,
нзвестняк, граннт. Позднее, в 1958 г., здесь был обнару-
жен еше однн очень ннтересный камень большнх разме-
ров, внешняя поверхность которого отшлнфована на трн
гранп.

В XIII в. валуны сталн нспользоваться прн возведеннн
обороннтельных башен. Фундамент Каменецкой (Белой)
всжн сделап нз валунов, пересыпанных мелкнм песком.
Пз огромных обтесанных камней, скрсплснных нзвсстью,
была постросна Новогрудская башня. Отдельные камнн, за-
ложенные в ее фундамент, достнгают 1 м в попсречннке.

Начнная с XIII в. в Беларусн употреблястся сложная

конструкцня кладкп, когда внешпме стороны (іцекн) ка-
мснной стены состоялп нз кпрпнча, а внутреннее про-
странство заполнялось камняміі. Этот способ кладкп су-
шествовал до псрвой половнны XVII в.

Напболее шпроко нспользуются валуны в белорусском
зодчествс в XIV в. В первой половпне этого века зодчнс
прнменялп чпсто камснную техннку кладкн, прнчем нс-
пользовалнсь обычные камнн, собранные с полей. Стро-
нтелп внммательно следнлп за тем, чтобы сохрашіть чст-
кпс ряды в кладке, н поэтому валуны старательно
подбнралпсь по размсрам. Основной масспв стсн дслалн
пз булыжнпков дпаметром 20—40 см. Промежуткп между
камнямп заполпялнсь каменнымн клнньямн н вдебнем,
нногда кіірппчом, а потом замазывалпсь нзвестковым
раствором. Нііжнне частп стен п фундаменты возводн-
ліісь пз валунов дпаметром до 1 м. В такой тсхнпке по-
строены Ліідскпй п Крсвскпй замкп (рпс. 13). С конца
XIV в. камснная кладка сменяется смсшанной (рпс. 14).
Суіцествовало два варнанта этой кладкп. В первом случае
сохранялнсь сплошныс пояса камнеп, которые отделя-
лпсь одпн от другого кпрппчом. Такая кладка характерна
для Старого замка в Гродно н Любчанского замка. Второй
варнант кладкп более декоратнвный: камнп небольшнх
нліі средннх размеров хаотнческн разбросаны по поверх-
постіі кпршічпой кладкн. Прнмером может быть Мпрскнй
замок.

С XVI в. камнн ііспользовалн для благоустройства го-
родскпх улнц н террііторіій вокруг каменных строеннй.
Пз валуна-булыжннка п речной галькп делалп тротуары,
каменные водостокп, вымаіцпваліі плоіцадіі п улпцы го-
родов іі местечск.

На протяжеппн XVII в. камші постепснно псчсзают с
фасадов зданпй, значптельно меньше нх стало в забутов-
кс стен. Но до конца этого века в тсхннке смсшанной
кладкн часто делалнсь фундаменты, цоколн, стены под-
валов культовых, обороннтсльных н гражданскпх постро-
ек. Отдавая дань древннм обычаям, стронтелп в XVIII в.
нногда вкладывалн валуны в нпжнне частп стсн жнлых п
культовых сооружешій.

Новый расцвст строптельства мз валунов прпходптся
па XIX — пачало XX в. Нз камней, пногда немного обтс-
санных, стронлпсь разпые хозяйствспныс постройкп —
мельнііцы н амбары, костелы п цсрквн, разныс ограды.
Народпыс зодчнс кампсм украшалн свон стросння. Онн
разработалн новую кладку — “нзюмную”, особснно рас-
110

пространенную в ссвсрнон іі цснтральнон Беларусн. В
еше влажный нзвсстковый (а позже п цементпый) рас-
твор, которым заполнялн промсжуткн между валунамп,
вкраплялп дрссву п камсшкп темного цвста. Это создава-
ло своеобразную мозапку, нногда сочетавшуюся с орнгн-
нальнымп мотпвамн — солнышкп, слочкн, веточкн, узо-
ры растсннй, цветов, птнц, нзображення посуды. В
некоторых случаях “выппсывалась” дата стронтельства,
а камешкн моглн заменяться кусочкамн бнтой керамнче-
ской утварн.

КУЛЬТОВЫЕ КАМНН

Почнтанне камней нзвестно у многнх пародов,
начпная от эпохн каменного века. Поклонснне некото-
рым валунам дожнло до нашнх дней. Культовым камням
прнносят в дар монеты, лен, шерсть, пніцу н цвсты. До-
ждевая вода пз выемок такнх камней, по народным по-
верьям, счнтастся целсбной.

На тсррпторніі Беларусп в настояіцее время насчнты-
вастся болсе 200 культовых валунов, нмеюіцнх большое
нсторнческое значенне. Некоторые валуны отождествля-
ются с людьмп, наказаннымп за работу в празднпк, плн
со свадебным поездом, который встретнлся с лютым зме-
ем, был пм проклят п окаменел. По преданням, под од-
ннмн камнямн закопаны клады, а возле другпх в полночь
танцуют чертн.

Есть почнтасмые камнн. Шнроко мзвсстны пять “Бо-
ріісовых камней” в долнне Западной Двпны. Это огром-
ные валуны с высечсннымн на ннх крестамн н надппсямп,
просяіцпмн у бога помоіцн для князя Борпса: “Господп,
помогп рабу твоему Борнсу”. Пзображення на нпх отно-
сятся к XII в. Счнтают, что опп былп выссчсны во время
снлыіых засух.

Поклонные валуны, как правнло, нмеют названня.
Напрпмср: Большой камень, Чертов камень, Зменный
камень, Ужііный камень, Князь-камень, Степан, Быкп,
Медведь, Кобыла, камнн Демьян п Марья, Гусь п Баран
н т. п. Многне валуны народ связывает с нсторпческнмн
событнямн іі лнчностямн — камень Марііны Мнншек,
камнн Наполеона, Багратнона, Адама Ммцксвпча м др.

На Беларусп сохраннлось много валунов, названпя ко-
торых (Даждьбог, Каповпіце, Святой камень, Перун, Во-
лос) свпдетельствуют о том, что в дрсвностн онн былн
местамн отправленпя языческпх культов. А такнс камнн,

как Девіічпй след, Девпчнй камень, След волотовны,
След Богороднцы, нмеют связь с культом женского боже-
ства. Камнн-следовнкн — самые распространенные (дд.
Кремснец, Островно, Гостбшце, Сенежнцы, Красулево н
т. д.). Это обычно небольшне валуны с пмптацпей следов
человека. Есть прнродныс углублення, но встречаются н
рукотворныс. Отмечаготся также “следы” жнвотных: оле-
пя, зайца, медведя, лпснцы, волка, бычка. В народс кам-
нп-следовіікн мзвестны как Божнй след, След Богомате-
рн, След Хрнста іі т. п. Большннство нсследователей
связывает этм камнн с древнейшпм языческнм культом
Солнца, несушего свст н плодородне. После прннятня
хрнстнанства с целыо нскоренення язычества церковнн-
кіі над следовнкамн возводнлн часовнн іі древннс верова-
нпя трансформііровалпсь в культ Божьей матерп н другнх
святых. До недавнего временн к некоторым камням-сле-
довпкам по церковным празднпкам устрапвалн шествня,
прнноснлн дары.

В Беларусн пзвсстны валуны с высеченпымн на ннх
крестамн. Йзученне юрпднческнх актов позволяет пред-
полагать, что такне камнн служнлн мсжевымн знакамн.

К малопзученной катсгорнн нсторнчсскнх валунов от-
носятся валуны с надпнсямн, знакамн іі нзображепнямн
человека, подков, стрел. Надпнсн часто состоят нз нменп
(мужского нлн женского), выбнтого славяпскпмн нлн ла-
тннскпмн буквамп. Особенно прнмечателен камень в
форме колокола с выбптым крестом н надппсью XII в. —
“Воротншнн крест”(на Вплейіцпне). Памятнпком пнсь-
мепностп XVI в. являстся камень на могпле Лндрея Ка-
лііны в д. Голубнце Петрпковского района.

Есть камнн с разлнчпымп по форме воронкообразны-
мн, тарелкообразнымн м другпмп углубленнямп. Шпроко
пзвестен камень с многочнсленнымп отверстііямн у д.
Таль Любанского района, по повсрьям, обладаюіцнй це-
лнтельной сплой.

На террііторші Бсларусп обнаружсно болсс 20 язы-
ческнх мдолов, высечснпых нз валунов, напрнмср
шкловскпй, слонпмскпй, залужскпй п грабовскпй. Пдо-
лы подраздсляются на поясныс пзображснпя человека,
трсхліікпх ндолов іі пдолов в впде столбов с выссчсннымп
паверху лмцамп.

На псрекрсстках дорог, в мсстах бптв, на курганах п
возле холмов, по краям городов п дерсвень в эпоху сред-
нсвековья ставплпсь высеченные нз валунов кресты, сре-
дп которых многнс іімеют мопограммы, падпнсп, пзобра-
112

ження. В срсдокрестнях часто высечсны разлнчпые по
форме крестнкн. Нзвсстно болес ста каменных крсстов
XVI—XIX вв., встрсчаемых па кладбнцах. Болес ранннс
крссты XVI—XVII вв. сохранплпсь в Сокорево, Всндро-
жс, Внтуннчах, Плнссс, Мншнсвпчах, Голошсвс н Стра-
же. Некоторыс камспные крссты, как н поклонныс валу-
ны, нмеют названня. Напрнмср, в Крупском районе
вблнзн оз. Селява трн крсста пзвсстны как Макаровскнй,
Мопсеевскнй п Скорпнон. По преданмю, под первымп
двумя похоронены русскпс, а под третыім — француз-
скнй гснерал. По форме кресты однообразны н напомнна-
ют латннскпй крест с вертпкалыюй частью длпннес пе-
рекладнпы. Срсдняя высота 1,5 м, шпрнна лопастей 1,0
н толіцпна 0,4 м.

Нсслсдованпе культовых камнсй помогает понять мп-
ровоззрснпе нашпх предков в разлпчныс псторпческпс
эпохп, а также служнт ключом к нзученню этнокультур-
ных процессов.

ЛЕГЕНДЫ Н БЫЛН О ВАЛУНАХ

Бслорусы любят сравненпс: “Много как кам-
пей”. Действптельно, валуны постоянно попадаются у
дорог, в лесу, полс. Особенно многочнсленны онн на се-
всрс п в центре республнкп.

Пздревлс средп белорусов былп распространены удп-
вптслыіые легснды н преданпя о валунах. Камнн обоже-
ствлялп. Счптается, что поклоненпе валунам было одной
пз отлпчнтельных чсрт мпровоззренпя жптелсй дрсвнс-
белорусской зсмлн средп другнх славянскпх народов. Со-
храннлнсь камнп с пмснамп язычсскпх богов Псруна, Вс-
леса, Даждьбога (рпс. 15—17).

Вот какая легенда была запнсана около вска назад в
Борпсовском районе: в старос врсмя на Пасху, хотя н за-
преіцено, да отважплся мужпк нз дсревнп Пусто-Мстпж
вспахать свое поле. Рассуждал он так: “Людн говорят,
что сегодняшннй дснь велпкпй. Провсрю, правда лп это?
Еслп так, то должен много паработать”. Запряг крсстья-
ннн в соху пару быков, женс велел прннестн в полдень
поесть п отправмлся в полс. Спорно шло дело, борозда к
борозде быстро ложплпсь. Дснь на вторую половпну пе-
ревалнл. Прпшла жсна, прпнесла горячнй горшок с едой.
За ней собака увязалась, стала бегать вокруг волов, ла-
ять. Пообедал мужпк п снова прннялся за работу. Про-
іцаясь, только пронзнесла жсна: “Помогай, бог”, как уда-

рпл гром н мгновенно превратнлнсь в камнн быкн, па-
харь, собака іі даже горшок. С тсх пор уже ннкто здесь
не решнлся ссять. П мссто это заросло лесом.

Нзвестно несколько десятков легснд о камнях-оборот-
пях. В основс такмх рассказов лежііт представленнс о
превраіцснпп людсй, жнвотных н даже домов в камнн.
Как счнтают этнографы, нсредко подобные нсторнн былн
формой соцнального протеста, нсжсланнем крепостного
работать в празднпчные днн. У многнх легснд выявляют-
ся хрнстнанскне наслосння, прнчсм часто онн выступают
в внде варпантов бнблейскнх легенд.

Вдоль путн, ведуіцего в д. Рожан недалеко от Солмгор-
ска, словно дома разбросаны валуны. Говорят, прежде на
этом месте стояло богатое село. Прншел однажды сюда
невссть откуда взявшіійся старнк. В руках у него палка
суковатая, через плечо — сумй для подаяннй. Стал сту-
чаться дед в ворота: “Пустнте, людн добрые, на ночлег”.
Только отовсюду гналн егн.

Доковылял старнк до крайней, самой бедной хаты. Вы-
шла нз нее худенькая девочка н протянула кусок хлеба:
“На, дедуля, сшь”. Взял старнк ломоть н говорнт: “Спа-
снбо, детка. Ты добрая. Только уходнть тебс надо отсюда
н как можно скорсе. Н нс смей оборачнваться!” Нспуга-
лась дсвочка, побежала. Бежнт н слышнт — гуднт сзадн
земля, крнкіі раздаются. Нс удержалась, бедная, огляну-
лась. Н сразу всс стнхло, хаты сьежплпсь н сталн камня-
мн. Л девочка прсвратнлась в кукушку. С тех пор носнтся
н жалобно плачет птнца над валунамн.

Лсгснды о прсвраіцсннн в камнн нзвсстны у разных
народов, а рассказы о камнях-портных (краўцах) нлн
камнях-сапожннках (шаўцах) можно услышать только в
Бсларусн. В нх основс лсжнт представлсннс, что когда-то
в камсніюй глыбс жнл человек плл другос суіцсство, ко-
торос нз оставленной на валуне тканн нлн кожн кронло
н шнло нужную людям одсжду нлн обувь. Счнтается, что
тсперь это свойствв камень потерял нз-за непочтнтель-
ного обраіцення. По-внднмому, появлснне этой группы
лсгснд связано с дрсвннм обычасм преподноснть дань
камню. Вот одна нз такнх нсторнй.

У самых нстоков Внлнн, в том мссте, гдс она сіцс н на
реку не похожа, течет узкнм ручсйком, однпоко лежнт
большой камснь. Давным-давно жнл в этом мссте весс-
лый портной Стспан. Был он мастсром на всс рукн, об-
шнвал всю округу. Большс вссго на свсте любнл Степан

свою молодую жену Ульяну. Но за какпс-то промахн прс-
вратнла сго нечнстая спла в камень.

11 тогда пронзошло чудо. Стонло лншь с вечера поло-
жпть на валун ткань н попроснть: “Степан, пошей каф-
тан!”, как утром появлялась нужная одсжда. В благодар-
ность оставлялн людп у камня соль, хлсб, лсн. Только
однажды пьяный шутннк попроснл сдслать сму “нн то,
нн сё”. Обпделся камснь — персстал шпть. Узнала об
этом Ульяна, прнбежала в поле, упала на камень н долго
горько плакала. Теклп слсзы по шершавым бокам камня
на зсмлю, собпраясь в реку. Лпшь встср в кронс дерсвьев
шумел: “Ву-у-лья-на ... Ву - у -лья...” С той поры іі ста-
лп называть рску Вуллсй нлн Вплііен.

Ряд легенд о камнях в Бсларусн н на соседннх землях
связап с культом змсн нлн ужа. По-впднмому, это псрс-
жнток древннх верованнй.

Западнее Лукомльского озера возле д. Гоголевка, на
склоне невысокой гряды выступает ноздреватая глыба.
Жіітелп окрестных дсрсвснь пазывают камень Змсевым
н рассказывают такое.

Прозвнше свое камень получнл за то, что преждс жнл
в пешерке под ппм змей. Умел этот змсй говорнть по-чс-
ловсческн н мастерскн портняжнть. Попросят его сшнть
как попало — будст одежда лучшей в мнрс. Скажут, что-
бы прнготовпл наряд в церковь ходнть — сделаст так, что
одіін рукав на плече, другой на сппне.

Влюбнлся змсй в девушку нз д. Обузерье на другом бе-
регу озера. Стал прнплывать к ней на свндання. Положнт,
бывало, свою тяжелую голову сй на коленн н дрсмлет сча-
стлнвый. Только нельзя было ему долго оставаться у любіі-
мой. Случнлось, уснул неосторожный змсй. А дсвушка нс
заметнла, как набсжала темпая туча, загремсл гром. Про-
снулся змей, броснлся к камшо прятаться. Да поздно: уда-
рнла молння его раз, другой, третнй ... Нашлн утром мср-
твого змся іі похоронплн как человека (рпс. 18).

Многнс валуны получнлн прозвшцс Чертовых. Счнта-
ют, что так нх окрестнлн церковннкн, стремясь отваднть
веруюіцііх от языческого поклоненпя камню. Однн ііз са-
мых крупных валупов с такнм дьявольскнм нменем (его
длнна 5,4 м) лсжнт у д. Ратыпцы Воложшіского района
(рнс. 19). С шім связано такос “событне”.

Раньше, когда н дедов нашнх еіце на светс нс было, в
том месте, гдс преждс стояла д. Зансвіцнна, а сейчас іі
следа от нее не осталось, постронлн костсл. Не понравн-
лось это мсстному чсрту. Подыскал он камснь — самый

большой в округе, такой, чтобы от одного удара развалн-
лась ненавнстная постройка. Когда стемнело, подцепнл
чсрт камснь свонм мнзмнцем (здоровенный был чертяга,
еслн такую крупную глыбу смог подхватнть пальцем) н
понсс. Спешнл черт швырнуть камень до полуночн, нна-
чс могла нссякнуть магнчсская снла. Только не повсзло
ему: совсем немного он не донес камень, как закрнчалм
петухн. Прпшлось броснть тяжслую ношу. С тех пор н
поконтся валун в этом месте.

Много ннтсресных н поэтнческнх преданнй н легенд о
валунах запнсалн этнографы, расспрашнвая жнтслей
разных уголков Бсларусн. Нз собранных уднвптельных
рассказов уже ссйчас можно составмть целую кннгу. А
пока, к сожалснню, об этом знают немногне, в основном
спецналпсты п те, кто чнтает этнографнческую лнтера-
туру. Лншь несколько камней “пронпкло” на странпцы
нзданнй белорусскпх пародных сказок.

Ледннковые камніі — не только важный обьект науч-
ных нсследованнй н часть матернальной культуры. Онн —
частнца нсторнп н духовной жнзнн бслорусского народа.
А как отразнть эту нх сторону?

Заглянулн как-то на террнторню музея валунов моло-
дые скульпторы Валерпй Янушкевнч н Сергей Кныш. По-
ходнлн по его дорожкам, осмотрелн прнчудлнвые камнн.
Н роднлась пдся: одухотворнть бсзжнзненныс камнн,
разместнв рядом с этнмн прнроднымн пзваяннямн скуль-
птуры на тсмы белорусскнх легенд о валунах.

Спецналнсты ужс давно обратнлн вннманпе на то, как
сстсственно ледннковые валуны входят в архнтсктурныс
ансамблн, становятся нх неотьемлемой частью. Пменно
на огромном валуне, прозванном “Гром-камнем”, помс-
стнл Фальконс своего “Мсдного всадннка”, ставшсгоснм-
волом города па Неве. В эмблсму Копснгагсна превратн-
лась знаменнтая Русалочка, сндяіцая на прнбрежных
валунах. Подолгу задсржнваются жнтелн н гостн Палан-
гн (Лнтва) возлс Эглс — Королевы ужей, забравшсйся на
камень. Во вссх этнх случаях валупы сталп основашісм
скульптур.

В АН Бсларусн нашлп, как уже было сказано, новый
путь повышсшія дсйствснностіі пропагапды паучных зна-
ніій о камнях. Здесь создан уннкальный музсй валунов
под открытым нсбом (Экспсрнмснтальная база нзучення
леднпковых валупов).

ЭКСПЕРНМЕНТАЛЬНАЯ БАЗА ПО НЗУЧЕННЮ
ЛЕДННКОВЫХ ВАЛУНОВ

(МУЗЕЙ ВАЛУНОВ ПОД ОТКРЫТЫМ НЕБОМ)

КАК ОНА УСТРОЕНА

В небольшой ложбшіе между жмлым районом
Уручье-1 іі Ннстптутом геологші, геохнмші н геофнзнкн
АН Беларусн на плоіцадн около 6 га расположена унн-
кальная коллекцня лсдннковых камнсй, обіцее колнчест-
во которых составляет более 2 тысяч, а размеры некото-
рых прсвышают 2—2,5 м. Собранныс здесь со всей
террнторнн Беларусп валуны представлены шестьютема-
тнческіімп экспознцнямн, которые все вместе образуют
Эксперпмснтальную базу по нзученню ледннковых валу-
нов плн свособразный музей под открытым небом.

Центральной экспознцііей является рукотворная мо-
дель карты Беларусп, на которой демонстрпруются лсд-
нііковые валупы под названпем “Валунные ассоцнацші іі
руководяшнс валуны красвых ледшіковых образованнй
Беларусн”. Здесь жс разместнлпсь тематнческне экспо-
знцші “Пнтаюіцая провішцня”, “Пстрографнческая колт
лекцня”, “Формы валунов”, “Камснь н человек”, “Аллея
валунов”.

Тсррнторня Экспсріімепталыюй базы озеленена мно-
голстннмн травамн, кустарннком, дерсвьямн, окружена
пешеходнымн дорожкамн, оборудована осветнтельной н
водопроводной сетью. Псред главнымн входамн установ-
лены мнформацнонныс іцнты, на которых обьяснено
строенне базы.

Задумана Экспернментальная база валунов как науч-
ное подразделешіе. Здесь всдется гсологнческое н мпне-
ралого-петрографнчсскос нзученнс ледннковых валунов
с целью решення ряда палеогеографнческнх н геологнче-
скнх задач. Это н основной обьект сохранешія валунов от
варварского уннчтожсння. Для жнтелсй мнкрорайона н
города Экспернментальная база стала краснвсйшнм пар-
ком камнсй н местом отдыха.

Как ужс нзлагалось выше, лсдннковые валуны явля-
ются носнтелямн геологнчсской, нсторнчсской, этногра-
фнческой, біюлогнчсской н другой шіформацші. В этом
смысле Экспернментальную базу валунов можно нсполь-
зовать как научную лабораторню для совместных работ
геологов, геохнмнков, почвовсдов, нсторнков, этногра-
фов н другнх спецналнстов.

Осушсствленнс научных планов н разработка псрс-

пектпв развіітня нсслсдованпй по нзучсншо лсднпковых
валунов в настояіцее врсмя завнснт целнком от геологов-
энтузнастов. Онн же заннмаются пропагандой научных
знаннй. Экспознціія музея валунов дополнястся фактн-
ческнм, графпческнм н фотографнческнм матерналом
Гсологнческого музся іінстптута.

РУКОТВОРНАЯ КАРТА БЕЛАРУСН

Центральной экспозпцней базы является мо-
дель карты республпкн с ее основнымп элсмснтамн рель-
ефа — красвымн ледннковымн образованнямн. Карта
орпентнрована по сторонам света. Вертнкальный (1:100)
н горнзонтальный (1:2500) масштабы карты разлнчны,
однако основные элементы поверхностн проявляются до-
статочно отчетлнво. Самые высокне холмы на картс (до
3,5 м), расположенныс в центральной ее частн, нмнтііру-
ют Мннскую возвышенность с макспмальнымп абсолют-
нымн отметкамн 346 (гора Дзсржннская) н 342,7 м (гора
Лысая). Сюда всдут дорожкн, позволяюіцне осматрнвать
всю тсррнторшо базы. Несколько меньшіімн по высоте с
сохраненнем пропорцнй относіітсльных превышеннй яв-
ляются насыпные холмы, отражаюіцііе другне возвышен-
ностп п гряды леднпкового рельефа: Гродненскую, Вол-
ковысско-Слоннмскую, Новогрудскую, Копыльскую,
Ошмянскую (рнс. 20),Оршанскую, Браславскую, Свен-
тянскуго, Городокскуго, Внтебскую, Мозырскую, Заго-
родье. На ннх с сохрансннем гсографнческого прннцнпа
распределення размеіцено свыше пятнсот крупных валу-
нов. Обьем многпх экспоннруемых валунов достпгает 6
м3 (около 16 т), а в среднем 3—4 м3 (8—10 т). В дальней-
шем такнх валунов будст свыше тысячн.

Скоплсння валунов прііурочены не только к местам
остановок ледннков (красвым моренам), нон к морепным
равнііпам, формпровавшнмся прн нх двнжепіііі. Особсн-
ностн распределення валунного матернала показаны на
прнмсрс двух равннн: Прнбугской н Центрально-Берс-
зшіской. Компознціія участка “Прнбугская равннна” вы-
полнсна в впдс своеобразной овалыюй крушнн с центром
нз трсх крупных валунов, выложснных в впде ворот (рнс. 21).
Подобнос сооруженііс, созданнос самой прнродой н со-
храніівшесся до снх пор, обнаружено под Выборгом Ле-
нннградской областн. Камнн находнлнсь в лсдннкс н по-
слс сго таяшія образовалн оріігіінальную композііцню.
Срсдн руководяшнх валунов здссь прсобладают породы

северной Швецнн, Аландскнх островов н дна Балтнйско-
го моря.

Компознцня “Центрально-Бсрезіінская равнііна” со-
ставлена ссрней валунных полос н крушней. Здесь часто
встречаются разлнчного состава сланцы н друпіе породы,
характсрныс для южных н центральных районов Карелнн.

Вся тсррнторня БсЛарусн нсоднократно перскрыва-
лась ледннкамн, два последннх (поозсрскнй н сожскнй)
здесь останавлнвалнсь. Рубсжн этнх остановок показаны
на карте цепочкой небольшнх валунов в 0,5—0,7 м, онн
делят террнторню на трн рсгнона, разлнчаюіцнеся стра-
тнграфнческнмн, геоморфологнчсскнмн н лнтологнче-
скнмн особенностямн стросння антропогсновой толіцн:
Поозерскнй, Центральнобелорусскнй н Полесскнй, прн-
чем камснный матсрнал на террнторнн каждого регнона
прнноснлся трсмя разнымн ледннковымн потокамп ссве-
ро-западного, ссверного н северо-восточного направле-
ння. Пнталіісь этн потокн нз центров оледенення в Шве-
цніі, Фіінлянднн н Карелнн. Особенностн петрографн-
ческого состава пород центров ледннковых потоков нахо-
дят отраженне в составе валунов, демонстрнруемых на
рукотворной карте Беларусн. В северо-западных районах
средн руководяіцнх валунов прсобладают породы швед-
ско-балтнйской пнтаюіцей провннцнн, в центральных —
фннской, на востоке — карельской.

Рсчная снстема показапа в вндс дорожек, которыс по-
зволяют осматрнвать экспознцнн н проводнть обслужн-
ваннс террнторнн. Южную часть карты, где находнтся
участок “Мозырская возвышенность”, удобно осматрн-
вать, двнгаясь по дорожкам-рекам Прнпять, Днепр п
Сож. В центральную часть можно пройтн по дорожкам-
рекам Свнслочь, Бсрезнна, Внлня, Нсман, ІЦара н
Мухавец. Компознцнн участков ‘Тородокская возвы-
шенность” н “Свснтянская возвышснность” можно ос-
мотрсть, пройдя по “рекам” Западная Двнна, Днсна.
Двумя небольшнмн бассейнамн представлепы озеро На-
рочь (с валуном в центрс) (рнс. 22) н Мннское морс. Для
облегчешія орнентнровкн в мсстах расположсння област-
ных цснтров посажены по трн елн. Граннцы карты под-
черкнуты посадкаміі ніізкорастуіцего кустарннка.

ПНТАЮІЦНЕ ПРОВННЦНН

Экспознцпя заннмает северо-западный угло-
вой участок Экспернмснталыюй базы. В цснтре выров-

нснной плошадкн расположсно ІІ-образное углубленне,
нмнтнруютее Балтпйское морс с Ботннческнм н Фпн-
скнм залмвамн. Весь участок условно представляет Фен-
носкандннавскую пмтаюодую провннцню, на которой
формнровалнсь ледннкн н откуда прннеслн каменный ма-
тсрпал на террпторню Беларусн. Здесь с запада на вос-
ток, как это нмеет место в прнродс, помешены руководя-
іцпе валуны трех основных пстрографнческмх
провннцпй: шведско-балтнйской, фннской н карсльской.

Шведско-балтнйская ассоцнацня руководяіцнх валу-
пов заннмает западный борт н часть поннження, относя-
іцуюся к Ботннческому залнву н Балтнйскому морю.
Представлены здесь валуны кварцевых порфнров н гра-
ннтов пз районов Альнё іі Рёдо ссверной Швсцнн, квар-
цсвых порфнров іі порфнрнтов нз областп Даларне сред-
ней Швецнп, граннты, граннт рапакнвн н кварцевые
порфнры с Аландскнх островов н кварцевые порфнры с
дна Ботннческого залпва іі Балтнйского моря.

Фпнская пнтаюіцая провпнцня представлена валуна-
міі мелкоовондных граннтов рапакнвн с юго-западной
Фннляндпп, уралнтовых порфнрнтов средней частн юж-
ной Фннлянднн, кварцевых порфнров юго-восточной
Фянлянднн, поберсжья Фннского залнва, острова Гог-
ланд. Расположсны валуны в центральной частн плоіцад-
кн на своеобразном полуостровном участке, а также в
углубленнн “Фпнского залнва”.

Валуны карельской пнтаюіцей провннцнн располо-
жены с северо-восточной стороны участка н представ-
лены выборгскнмн граннтамн н граннтамн рапакнвн,
кварцсвымн порфнрамн, пегматнтамн, аплнтовпднымн
граннтамн, снсннтаміі н разлнчнымн крнсталлнческн-
мн сланцамн Карелнн, ладожскнмн граннтамн н порфн-
рнтамн.

Южная часть участка оставлена для коллекцнн валу-
нов древннх осадочных пород, выходяіцмх на доледннко-
вую поверхность. Онн распространены севернес террнто-
рнн Беларусн іі былн захвачены ледннкамп в процессс нх
двнження.

Руководяіцне валуны, прсдставлснпые на участке
“Пнтаюіцне провннцнп”, помогают устанавлнвать цснт-
ры лсдннковых потоков н прослежнвать направлення нх
двмжсння. Онн являются характерпымн для двух послед-
ннх олсдсненнй: поозерского іі сожского. По мере нзуче-
ння валунов нз морен более дрсвннх олсденсннй коллск-
цпіі будут пополпяться новымн образцамн.

ПЕТРОГРАФНЧЕСКАЯ КОЛЛЕКЦПЯ

Экспозпцня “Петрографпческая коллекцня”
расположсна на юго-восточном участке Эксперммен-
тальной базы на плошадн в форме круга, обрамленного
псшеходнон дорожкон. Круг в свою очередь разделсн на
чстыре сектора: северо-западный, северо-восточпый,
юго-западный п юго-восточный (рнс. 23). Внутрн круга
размсіцена коллскцня ледннковых валунов, тнпнчных
представнтелсй трех групп горных пород — магматнче-
скнх, осадочных п метаморфнческнх. Круг снмволпзнру-
ет круговорот твердых веіцеств в прнродс, в процессс ко-
торого н образовалнсь этн породы. На южной частн
плоіцадкн — в юго-восточном н юго-западном секторе —
размеіцены валуны магматнчсскнх пород; севсро-восточ-
ный сектор заннмает группа мстаморфнческнх, а северо-
западный — осадочных пород.

Напболее распространены в прнроде магматнчсскне
горные породы, образованные в результате остывання
магмы в недрах Землн нлн на ее поверхностн. Условня
образовання горных пород отражены в нх структурах, ко-
торые могут быть полнокрпсталлнческнмн, порфнровнд-
нымп нлн порфпровымн. Магматпческнс породы очень
разнообразпы по мпнеральному составу. Это полсвые
шпаты, амфнболы, пнрокссны, слюды. В завнспмостн от
содержання кремнекпслоты (ВіО^) онн дслятся на груп-
пы: кнслые, среднне, основные н ультраосновныс. В от-
делыіую группу обьсдннсны іцелочные породы. Срсдп
магматнческнх преобладает группа кнслых пород.

В петрографнческой коллекцпн магматнческнс глу-
бннные породы кнслого состава представлены разнооб-
разнымн по цвету, составу н зернпстостн гранптамн
(внсшняя часть юго-восточного сектора). Во внутренней
частн сектора расположены разлнчныс эффузнвные по-
роды — аналогн граннтов. На внешнсй стороне юго-за-
падного ссктора прсдставлены породы нз этой же группы,
формнровавшнеся вблнзн дневной поверхностн, — разно-
образные порфнровндные граннты н граннты рапакнвн,
разлнчаюшнсся размером, составом н формой вкраплс-
ннй, а такжс стспеныо раскрнсталлнзацнн основной мас-
сы. Внутреннюю часть сектора заннмают глубпнные н нз-
лнвшнеся па поверхность породы срсднсго, основного н
ультраосновного состава, прпчем кнслотность пород
умсньшастся от пернфернп к цснтру. Вдоль дорожкн,

разделяюшей магматнческую группу, выложсны валуны
нз группы іцелочных пород.

Осадочныс породы возннкалн в поверхностных, экзо-
генных условнях за счет продуктов разрушення н перс-
отложенпя другнх (осадочных, мстаморфнческнх н маг-
матнческнх). Осадочные породы, составляя всего лпшь
около 5% обьема зсмной коры, покрывают около 75%
земной повсрхпостп (в то врсмя как магматпчсскпмп п
метаморфнческнмн породамн занято около 25%). Мпне-
ральный состав осадочных пород значнтельно отлнчастся
от состава магматнчсскнх, что обьяснястся неустойчнво-
стью снлпкатов п алюмосіілнкатов в поверхностных ус-
ловнях. К осадочным породам наряду с обломочным ма-
терналом магматнческнх н метаморфнческнх пород
относятся такне мннералы, как кальцнт, доломпт, спде-
рнт, опал, халцедон, глпннстыс мннсралы, гпдроокпслы
железа, гпдроокнслы алюмннпя, разлнчные фосфаты
(фторапатнт, впвнаннт), сульфаты (гппс, ангндрнт),
хлорнды (галнт, снльвннпт, карналлнт). Кроме того, по-
родообразуюіцммн компонентамн осадочных пород слу-
жат органнческне остаткн жнвотного н растнтельпого
пронсхождення н вулканогснный матсрнал.

Осадочные породы прсдставлены валунамн пород хн-
мпческого н бнохнмнческого пронсхождсння, сформпро-
вавшнхся на дне морскнх водоемов, лагун, озер н болот
(внутренняя часть ссктора), это — нзвестнякн, доломп-
ты, мергелн, кремнн, фосфорнты. В наружной частп сск-
тора — валуны обломочных пород разлнчного состава н
возраста (пссчаннкп, алевролнты, конгломсраты, брек-
чнп).

Метаморфнческпе породы вознпклн в процессе преоб-
разовання магматнческнх, осадочных н реже метаморфн-
зованных под влняннем нзмсннвшнхся фнзнко-хнмнче-
скнх условнй срсды — темпсратуры, давлсння, хнмн-
ческн актнвных всіцсств, растворов н газов в результате
проявлснпя эндогенных факторов. Спецнфнческнмн ме-
таморфпческнмн мннераламн являются днстен, андалу-
зпт.снллнманнт, ставролнт, корднсрнт, некоторые грана-
ты, всзувнан, воллостаннт, глаукофан. Крометого, часть
мннсралов, прнсутствуюіцая в качсстве небольшой прн-
мссн в магматпчсскнх породах, можст быть породообра-
зуюіцсй в мстаморфнчсскнх: серпснтнн, хлорнт, актнно-
лнт, ссрнцнт іі др.

Валуны характсрных мстаморфнческнх пород демон-
стрнруются в севсро-восточном секторс. По внсшпему
122

сегменту смспяют другдруга мнгматнты, гнейсы, разлнч-
ные по составу сланцы. Внутренняя часть сектора занята
метаморфнческнмн породамп основного состава (серпен-
тнннты) н разлнчпымн кварцптамн. Прсдполагастся, что
здссь будут показапы главныс разновндностн пород,
встрсченные срсдп валунов.

ФОРМА ВАЛУНОВ

На восточпой плошадкс Экспсрнмснталыюй
базы паходптся экспозпцня, посвяіцснная форме валу-
нов. Ледпмковые валуны поражают пас разнообразнем,
неповторнмостью. Какпм образом н какне снлы нзменя-
ют облнк скальной глыбы до сглаженных, нногда с прн-
чудлнвымн повсрхностямн, псобычных форм? Есть валу-
ны со штрнховкой, прншлнфовкой граней, но есть н
утюгообразные, округлыс, плосковыпуклые. Срсдн ннх
можно встретнть н камнн самой нсожнданной формы.

Сушествуст ряд прнчнн, которые оказывают нанболь-
шсе влняннс на облнк лсдннкового камня. Это в первую
очсредь первоначальпая форма обломка, вовлсчснного в
лсдннковую обработку. Двнжсння ледннка сказываются
ннтснснвнее всего на грапях н плоскостях валуна, а его
форма вндонзменяется гораздо медлсннее. На сохрансннс
нзначальной формы глыбы влняют также такне свойства
породы, как твердость, слонстость, способность раскалы-
ваться, хрупкость, зсрннстость н другне міінералого-пет-
рографскне показателн. Так, труднсе вссго окатываются
масснвные, тонкокріісталлнчсскнс породы, которыс бла-
годаря своей твердостн с трудом поддаются ледннковой
обработке. Разлнчные сланцеватыс н слонстыс породы
прн сколах образуют уплоіцснные формы. Нзвсстнякп н
доломнты нз-за своей хрупкостн, наоборот, нмсют ост-
рыс углы н сколы. Бывает н так, что валун сложен раз-
нымн по составу, твсрдостн м другнм свойствам порода-
мн. В процсссе лсдннковой обработкн такой валун
разрушается с разной ннтенснвностыо, что в консчном
нтогс прнводнт к возннкновенню прнчудлнвых форм.

На форму, как н на размеры, большос влнянне оказы-
васт расстоянне н условня транспортнровкн валуна в телс
лсдннка. Разгадать этот фактор формнровання формы ва-
луна помогает знанне закономсрностсй лсдннковой днна-
мнкн. Лсддвііжстся как твсрдо-пластнчнос тело. Скорость
сго двнження возрастаст сніізу вверх от одного слоя к
другому н неодннакова в разпых частях. Любон валун в

такнх условнях передвпгается со средней скоростью ле-
дяной толіцн, в которой он находнтся. Пріічем на верхней
гранпце крупного валупа скорость перемеіцення льда не-
сколько выше, чем па ннжней. Этн обстоятельства влн-
яют на конечную форму транспортнруемого валуна.
Гравіій, галька, песок н более мелкпе обломкн, содержа-
іцііеся в теле ледннка, служат абразнвным матерпалом,
шлнфуюіцнм отдельныс стороны валуна. Там, где пере-
пады скоростсй нсбольшне, ледішковая обработка менее
значнтельпа. Отдельные плоскостн глыбы могут вообіце
не подвергаться ледннковой обработке. Такнм способом
формнруются так называемые утюгообразные валуны.
Для ннх характерна значнтелыіая прншлнфовка верхнсй
п ннжней граней, отмеченных ледннковой штрнховкой.
Пногда образуются многоуголышкн н ромбы.

Еслн первопачальная форма сорванной леднпком
глыбы была пзометрнчной (т. е. нмела прнмерно равное
соотношенмс длпны, шнрпны н высоты), то в процессе
ледннковой транспортііровкн такая глыба могла перево-
рачнваться. В данном случае обработаннымн оказалнсь
несколько нліі всс стороны валуна. Такой характер обра-
боткн прнводпл к формнрованню овалов.

Часто обломкн оказывалпсь впрессованнымн в подстн-
лаюіцне ледннк породы. В такнх условнях всрхняя часть
камня, сопрпкасаюіцаяся с подошвой ледннка, пспытыва-
ла снльную ледннковую нагрузку, вызывавшую шлнфов-
ку. Такне валуны нмсют снльно стесанную плоскую вер-
хнюю грань, четко отгранпченную от остальной
поверхностн, н покрыты, как правнло, параллельной штрн-
ховкой ііліі глубокнміі ледппковыміі шрамамн (рпс. 24). По
этой штрнховке восстапавлнвают направленпе двнження
ледннка.

Нсслсдователямн подмсчсно, что в теле леднпка валу-
ны нспытывают наравне с поступательным н восходяіцее
двнжсшіе. То есть оторванная от коренных пород глыба,
пройдя определенное расстоянне, должна оказаться на
повсрхностн ледннка. В такнх условнях она может по-
пасть в водные потокіі на поверхностн леднііка н пріюб-
рестн нскоторые черты водной обработкн.

Нсобходнмо отметііть, что механнзм образовання
форм ледшіковых камней не ограннчнвастся персчнслен-
ныміі процессамн н условняміі: онн могут сочетаться, за-
мснять іі дополнять друг друга. Глыбы пород в теле лед-
ннка могут раскалываться н дробнться. Йногда валуны

переносятся на значптельныс расстояння без слсдов лед-
нііковой обработкн.

Многообразне н неповторнмость форм валунов обьяс-
пяется сложностыо процессов, влняюіцнх на форму кам-
ня. Очснь рсдко можно встретнть два одннаковых по фор-
ме валуна. Персд спецналнстамн стонт задача нзучнть
формы лсдннковых камней н раскрыть тайныс снлы, со-
здавшнс нх.

АЛЛЕЯ ВАЛУНОВ

Аллея валунов представляет собой цепь нанбо-
лее крупных ледннковых глыб, выложенных вдоль до-
рожкм, соеднняюшсй мнкрорайон Уручье-1 с Академго-
родком. Это валуны, доставлснные со всех уголков
республнкн (рнс. 25). Оніі разнообразны по составу, фор-
мс, размерам. На аллее можно встрстнть породы практн-
ческм вссх разновндностей, представленных на разлнч-
ных плоіцадках Экспсрнментальной базы. Экспонаты
аллеп валунов как бы концентрнруют в себе сведення,
содержаіцнсся в зонах “Піітаюіцнс провпнцнн”, “Формы
валунов”, “Петрографнческая коллекцня”, “Карта”. От-
дельный участок па аллее валунов отведен теме “Камень
в жнзнн человека”. В частностн, здесь демонстрнруются
барельсфы, созданные В. Я. Янушкевнчем по легсндам іі
преданням о валунах (рпс. 26—30). Такне легенды рас-
сказывают о превраіценпн девушкіі в птпцу, о змсе, пс-
реплываюіцем озеро к любіімой, о камне-портном, о чер-
те, захотсвшем разрушііть костел. В дальнейшем здесь
будут размеіцены группы камней в сочстаннн с разлнч-
ныміі представнтслямн растспнй, оформленнымп в внде
клумб н газонов.

КАМЕНЬ Н ЧЕЛОВЕК

В южной частн Экспернментальной базы в зоне
“Камснь в жнзніі человека” комплектуется экспознцня
ледпнковых валунов н нзделнй нз ннх, нмеюіцііх іісто-
рнческос іі культурное значенне для белорусского наро-
да. У центрального входа можно увндеть группу валунов
со знакамн разліічной конфнгурацнн (рнс. 31). Ранее этн
камнн находнлнсь на проезжсй частн улнцы в д. Стайкн
Логойского района Мннской областн на плоіцадн 20x4 м.
Пзображення представляют собой Ф-образные фнгуры,
солярный знак с восемью лучамн, образованнымн че-
тырьмя псрссекаюшнмпся в цснтре прямымн лнннямн, а

такжс крест с расшнреннымн концамм. Этн нзображення
спецналнсты-псторпкн сопоставляют с апалогнчнымн
знакамн в окрестностях Новгорода, которыс в свою очс-
редь похожн на наскальные нзображсніія, обнаружснные
в Швецнн. Появленііе такнх знаков швсдскне учсныс от-
посят к третьему тысячелетню до нашсй эры. Нсдавно в
окрестностях р. Свнрь Мядельского района Мнпской об-
ластп был обнаружен н прпвсзен в экспознцшо еіце однн
валун с нзображсннсм знака аналогнчной конфнгурацнн
(рнс. 32). Такне валуны прсдставлсны разпымн горнымн
породамп— гнсйсамн, грапіітаміі, кварцптамн н др.

В восточной частн зоны дсмонстрпруются два камснных
крсста — древнне спмволы веры н предмсты культа хрнстн-
анской рслпгпн. Нзготовлсны опп пз гранптных валунов.
Одпн пз нпх — чстырсхконсчный крест, высечснный нз ро-
зового крупнозерннстого граннта, ранее находнлся в лесу
междудд. Сосновка н Оснновнк Докшнцкого района Внтеб-
ской областп в урочшце Королев Стан (Стан Круль) на
среднсвековом могпльнпке. Концы крсста расшнрсны, ос-
нованнс утоліцснное (высота 1,8 м, шііршіа 1,1 м, толпціна
0,4 м). На лпцсвой стороне в цснтре креста углублснной
лнннсй выбпто схематнческое нзображенне рыцаря с мечом
в правой руке н іцнтом в левой, над головой — корона с крс-
стом. У ног буквы К8В іі под ннміі два круга (однн в дру-
гом).Вероятно, падппсь чнтается как Всх ЗіеГап Ваіогу (ко-
роль Стсфан Баторпй). По преданшо, у креста обедал
польскнй король Стефан Баторнй во время одного нз похо-
дов (1579—1582 гг.) войск Речн Посполнтой на восток в
псрнод Лпвонской войпы (рнс. 33).

Второй каменный крест рансе стоял в трех кнлометрах
западнес д. Долгнново Вплейского района Мннской обла-
стіі у дорогн на Внлсйку. Спецналнсты полагают, что в
крсст преобразован камснный пдол (человекоподобная
форма). С лііцсвой стороны выбпто рсльсфнос нзображе-
ннс рсбснка (крестообразной формы) н два крестообраз-
ных углублеппя, на обратной — чстырс восьмнконечных
креста (рнс. 34). Его длнна 1,7 м, шіірпна 1 м, толіцнна
0,22 м. Прн археологнчсскпх раскопках около этого кре-
ста обпаружсна позднссрсднсвсковая ксрамнка. Крест
выссчсн нз валуна, сложснного гнсйсом ссрым с розова-
тым оттснком. Мсстныс жнтеліі связывают с крестом-
ндолом захороіісіпіс фрапцузскнх офпцсров.

Отдслыюй группой дсмонстрпруются камнн-жсрнова —
прнспособлснпя для ручного помола зсрна. Конструкцня
состояла нз двух округлых камнсй дпамстром 0,4—0,5 м
126

н толіцнной 0,12—0,15 м. Всрхннй камень крутнлся на
стсржнс, пропуіценном вертнкально чсрез центр непод-
внжного ннжнего. На Бсларусм былп распространены
жсрнова с длнпной дсревянной ручкой, верхннй конец
которой вставлялся в псрекладнну над камнямп. Зсрно
засыпалось в круглое отверстне всрхнего камня, а мука
ссыпалась в яіцпк, установленный под нмжннм. По мере
нндустрналнзаціін хозяйственной жнзнп, когда надоб-
ность в жерновах отпала, нх часто нспользовалн как оп-
равкн к колесам, но чаіце онн служмлн надежнымм под-
ставкамн (у колодцсв), ступенямн у построек п т. д.

Представлсннс о камнях-слсдовнках можно получнть
также в этой экспознцнн (рнс. 35). Здссь же становнтся
понятной н прнрода появлення “следов”. Всдьследовнкн —
это валуны с выбнтым нлн прнродным нзображеннем сле-
дов человека нлн жмвотных. Многне следовіікн нзвестны
под названнямн След Богородмцы, Слсд Хрнста, След
Божьей матерн н т. п. Счнтается, что поклоненне знакам
следов на камнях — это проявленне культа Солнца, нду-
іцсго по мнрозданню, прнносяіцего свет іі даряіцего пло-
дородне. После прнпятня хрнстпанства цсрковь прнспо-
собнла древнне культы свонм целям.

В недавнем прошлом ледннковыс валуны человек нс-
пользовал не только для хозяйствснных н культовых целей,
но н для увековсчнвапня какнх-лнбо выдаюіцнхся событнй.
Так, в д. Березовцы Молодечненского района Мннской об-
ластн на обочнне централыюй улнцы лежал валун граннта
розового крупнозерннстого (длнной 1,1 м, шнрнной 0,9 н
высотой 0,7 м). На этом камне нмсются знакн — “1842",
”АН", два четырехконечных крсста. Опрос местных жнте-
лейпозволнл установнть, что в 1842 г. жнтсль этойдеревнн
Адам Голдаковскнй кушіл здесь землю, на которой поста-
впл усадьбу. В ознаменованне этого событня А. Голдаков-
скнй собственпоручно н выбнл этн знакн — год прнобрете-
нпя землн, свон нннцналы н кресты (чтобы повезло на этой
земле). Сохрашілась грамота-купчая, в которой зафнксн-
рована эта операцня. С любезного согласня внучкн А. Гол-
даковского — ІОзефы Фелнксовны Голдаковской эта грамо-
та п камень перевезены в музей (рнс. 36).

В дальнсйшем в экспознцші будут размешсны камен-
ныс ядра, зсрпотеркн, солнечные часы н т. д. Камснпыс
ядра — шаровндный цельный снаряд днаметром от 0,1 до
0,5 м. Нспользовался в камнеметной (XI—XV вв.) м ог-
нестрельной (XIV—XVII вв.) артнллернн. Зернотеркн —
предшсствснннцы жсрновов, прообраз современных мель-

ннц. Состоялн онн ііз двух камней: ннжнего — большого,
овальной формы, сверху обычно вогнутого, н всрхнего —
малого, полушарообразного. Появнлнсь в эпоху неолнта,
когда возннкло зсмледелнс. На Беларусн былп в употрсб-
ленмп вплоть до V—VI вв. Солнечные часы прсдставляют
собон валун с большой плоской гранью, который устанав-
лнвается так, чтобы эта грань была обраіцена на юг. В
центре гранн закреплялся перпенднкулярно штырь длн-
ной до 0,3—0,4 м н наноснлнсь лнннн двнження тснн н
цііфры (часы). На валунс будут нзображены географмчс-
скпе коордннаты местоположення этнх часов.

Подбор экспонатов для этого раздсла проводнтся по
рскомендацням сотрудннков Ннстнтута нсторнн АН Бе-
ларусм, ведуіцнх работы по выявленню новых ннформа-
тнвных н цснных обьектов.

СТРОЕНЙЕ НЕДР

Н ЛЕДННКОВАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ

Размсіценііе леднпковых валунов на плоіцадн
республнкн нмсет опредсленную закономерность. Колн-
чество валунов на еднннцу плоіцадн, прнуроченность нх
к определснпым формам рельефа, пстрографнчсскіій со-
став н размеры завнсят от множсства факторов. Нанболее
значнтельным нз ннх является дсятельность ледннковых
потоков, которая в свою очередь взанмосвязана со стро-
еннсм террнторнн. Моіцпость лсдпнковых отложеннй, со-
дсржаіцнх валуны, налнчме возв^>ішенностей, гряд, рав-
ннн, ннзнн, созданных ледннкамн, завнселн от стросння
доледнііковой поверхностн н состава дрсвннх пород. Что-
бы полнее понять прнроду п пронсхожденне валунов,
выявііть нх закономерпостіі распространення, ннже
рассмотрены геологнческое строенне недр в связн с фор-
мнрованнсм ледннковых покровов, прнчнны возніікнове-
ння оледенсннй, результаты нх дсятсльностн, а такжс ха-
рактср развнтня растптельного н жнвотного мнра н
повсденнс древнсго чсловека в лсднііковыс эпохн.

ГЕОЛОГНЧЕСКАЯ УСТРОЕННОСТЬ НЕДР

Тсррнторня Бсларусн расположсна в предслах
нанболсс стабнлыюй областн зсмной коры — древнсй
платформы, составлягоіцсй остов контннснта. Для матс-
рнка Европы такнм ядром являстся Восточно-Европей-
ская платформа, нмсюіцая дорнфсйскнй фундамент,
128

сформмровавшпйся более 1,5 млрд лст тому назад, н
платформенный чехол, возраст которого от рнфея до ан-
тропогена (табл. 1).

Таблв ца 1
Геохронологнческая шкала

Эра, млн лет	Абсолютпое время, млн лет	ІІсрнод, млн лет	Геологнческіій ппдекс
Кайнозойская	0—1,8	Четвсртнчный	0
<65±3>	23±1	нлн антропоге- новый (0,7—1,8) Неогеновый (22)	н
	65±5	Палеогеновый  (41)	р
Мезозойская	135±5	Мсловой (70)	к
(170±5>	170±5	ІОрскнй (55-60)	
	230±10	Трмасовый	т
	285±15	(40—45)	
	350± 10	Пермскнй	р
	405±10	(50—60)  Камснпоуголь-	с
		пый (50—60)  Девопскпй (60)	о
Палсозойская	435±15	Смлурнйскнй	8
(320—360)	480 + 15	(25—30)	
	570±20	Ордовнкскпй	О
		(45—50) Ксмбрпйскпй (90—100)	е
Протерозойская	650—680±20	Позднмй	
		Венд	V
		(80—110)	
		Рмфей	К
		(980—1000)	
	1650±50	Средннй	
	2600±100	Рапннй	
		(980— 1050)	
Архейская	2000—2200		АК

Фундамент сложен крнсталлнческнмн породамн: раз-
лнчнымп гнейсамн, амфнболнтамн, гранулнтамн, слан-
цамн, кварцнтамн, прорваннымн теламн базнтов, мета-
базнтов н граннтов. Платформенный чехол состонт нз
полого залегаюшмх осадочных отложеннй морского н
контннентального пронсхождення (пескн, алеврпты, глн-
ны, нзвсстнякн, доломнты, мергелн, солп н т. п.), рсже
вулканогенпых образованпй (базальты, андсзпты, ту-
фы).

Фундамснт на террнторпп Беларусн залегает на раз-
лнчных глубннах п узкнмн, но протяженнымн (до многнх
сотен п даже тысяч кмломстров) трсіцннамн, так называ-
емымн разломамн, разбнт на отдельные глыбы н блокн
разнообразных размсров п форм (рнс. 37). Многмс разло-
мы пронпкают в платформенный чехол н разрывают его.
Обшпрные областн, в прсделах которых породы фунда-
мента обнажены, т. е. выходят на совремснную повсрх-
пость Землп, называются іцптамн. На севсре платформы
расположен Балтнйскпй іцнт, который охватываст Скан-
дпнавіію, Кольскпй полуостров н Карелшо, а на югс —
Ўкраіінскнй іцнт, обнаження пород которого есть на юге
Беларусн блнз д. Глушксвнчн Гомельской областн.

Отсюда к северу по субшнротному разлому фундамент
глубоко (5—6 км) погружен в Прнпятском прогнбе, рас-
положенном главным образом на плоіцадн Прнпятского
Полесья. Прогнб заполнен огромной толіцей пород в ос-
новном девонского м каменноугольного возраста (от 405
до 280 млн лет), включаюіцнх главные нскопаемыс богат-
ства Беларусн (каменная іі калнйные солн, нефть, уголь,
сланцы н др.). На востоке прогнба шнроко развнты вул-
каногенные породы, здесь нзвестны жерла дрсвннх вул-
канов. На западе фундамент довольно круто воздымается
іі сго породы вскрыты в карьерах блнз пос. Мпкашевпчн.
Здссь расположсн Мпкашевіічско-Жіітковпчскіій вы-
ступ, за которым находнтся Полесская седловпна. Далее
к западу фундамент постепенно погружается в Подляс-
ско-Брестскую впаднну, нанболес опуіценная часть (5—
7 км) которой лсжнт уже в Польшс. Для этнх структур
весьма характсрна толіца дрсвннх (около 550 млн лет)
базальтов (моіцностыо до 500 м), образуюіцнх трапповое
плато.

К ссвсру от Прнпятского прогнба н Подлясско-Брсст-
ской впадпны фундамснт резко подннмается н в нанболсе
высокнх частях прпподнят до нулсвой отметкн н немного
вышс. Здесь расположсно крупное поднятііс — Бслорус-
ская антеклнза, в своде которой лсднііковыс образовання
антропогена мсстамн залегают прямо на породах фунда-
мснта. К востоку, отдсляясь Жлобннской седловнной,
главпым образом уже в предслах соссдннх Смолснской м
Бряпской областсй расположсна Воронежская антеклнза
с выходамп пород фундамента на зсмную повсрхность. К
этнм породам прнурочены знамсннтые месторождення
железа Курской магннтной аномалнн.

К востоку н ссвсро-востоку от Бслорусской антсклмзы

фундамснт вновь постспснпо погружается до 1,5—1,7 км
в достаточно обшнрную плоскую Оршанскую впаднну с
нанболее дрсвннмн осадочнымн породамн рнфся н венда.
Характсрно, что в вснде здесь накаплнвалнсь моренопо-
добныс породы (тнллнты), образовавшнеся в результате
таяння одного нз древнейшнх (570 млн лет) матернковых
ледннков.

Тсррнторня ссверо-западной частн Белорусской ан-
теклпзы н почтн всей Оршанской впаднны в верхнсй ча-
стн геологнчсского разрсза сложсна карбонатнымн отло-
женнямн дсвонского моря (доломнты, нзвсстнякн,
мергелн), которые здесь залсгают неглубоко п дажс об-
нажспы по долннам многнх рек (напрнмер, карьер Руба,
на Западной Двнне). Этн породы очень полого наклонсны
к северо-западу н постепенно погружаются по отношс-
нню к осіі Московской сннеклнзы.

Нанболес молодые (юрскне, мсловые, палеогеновые)
эпнконтпнентальные моря залнвалн только южную часть
Беларусн м поэтому нх осадкн (глнны, пескн, мергелн,
мел, опокн н др.) распространены на плоіцадн Прнпят-
ского прогпба, Полесской седловнны, Подлясско-Брест-
ской впаднны н частнчно Белорусской антеклнзы н юга
Оршанскон впаднны.

Вся террнторня Беларусн псрекрыта нанболее моло-
дымп гсологнческнмн образованпямн — антропогеновы-
мн, основную часть которых слагают лсдннковые отложе-
нпя.

ОЛЕДЕНЕНПЯ В ГЕОЛОГЙЧЕСКОМ ПРОШЛОМ

Оледененнямн счнтаются промсжуткн временн
в нсторнн Зсмлн, характернзуюіцнеся глобальным похо-
лоданнем клнмата н распространеннсм леднпковых по-
кровов на равнннах. Последннй в нсторнн геологнческого
развнтня Землн антропогеновый псрнод нменуют такжс
ледннковым. Предполагают, что прнчннамн оледенепнй
являются нзменсння клнмата, обусловлснные сочетанн-
ем космнческнх (наклон эклнптнкн, велнчнна эксцент-
рнснтета, колсбання солнечной актнвностн н др.) н зем-
ных явлсннй (нзмсненнс дннамнческнх процессов в
атмосфсре п влажностн, мнграцня магннтных полюсов,
горообразоватслыіыс процсссы н др.). Упроіцснно развн-
тне оледснення являстся функцнсй нзмснсння клнмата,
прежде вссго проявляюіцегося в устойчнвом понмжсннн
температуры воздуха н в увслнчсннн колнчества осадков.

Рост ледннка пронсходнт не только за счет дополннтель-
ных порцнй твердых осадков, выпадаюіцпх в его бассей-
нс, но н за счст умсньшенпя таяпня в результате сннжс-
ння температуры воздуха.

Каждое оледененне (ялн ледннковье) обьеднняет не-
сколько этапов: предледннковье, начало оледенсння, сго
кульмннацня, деградацня н позднеледннковье. На смену
оледененню прнходнт теплый пернод временн, который
назвалн межледннковьем. В прогресснвную фазу олсде-
нення промежуткн временн, отвечакнцне наступаншо
ледннка, значнтельно продолжнтельнее временн межста-
днальных сокраіценмй (в протнвном случае ледннкн не
наступалн бы). Нменно в актнвном состояннн ледннкн
пронзводнлн основной обьем экзарацнонной (выпахнва-
юіцсй) н транспортнруюіцей работы. Значнтельная роль
в этом прннадлсжнт продвнгаюіцнмся ледннковым язы-
кам, которые врезалнсь в подстнлаюіцне породы н фор-
мнровалн отрнцательные формы рельефа — лёдннковые
ложбнны, трогн, кары, цнркн, озерные котловнны. Одно-
временно во время развнтня оледенення на террнторнях,
не покрытых ледннком, уменьшалась глубпнная эрозня
рек н пронсходнл намыв поверхностн террас за счет вы-
носа значнтельного колнчества леднмковой мутн.

Прн отступанмн экзарацнонная работа ледннков осла-
бсвает, но резко уснлнвается ледннковая аккумуляцня.
Уменьшенне колнчества выпадаюіцнх осадков с нзбыт-
ком компснснруется ростом абляцнн (за счет потепле-
ння). Водность речных потоков возрастаст н начпнастся
нх врез в ранее намытые отложення. На месте ледннко-
вых покровов остаются гряды, холмы, валы, сложенные
слонстым глнннстым, песчаным гравнйным, галечным іі
валунным матерналом.

В предледннковья н позднелсдннковья устанавлнва-
лась спецнфнческая пернгляцнальная обстановка. Отло-
ження этого временн прсдставлсны пренмуіцественно
лессамн н лессоподобнымн породамн. Суіцествовала мно-
голетняя мсрзлота, следы которой зафнкснрованы в мо-
розобойных треіцннах, актнвнзнровалнсь процессы со-
лнфлюкцнн.

Гсологнчсскос нзученнс плсйстоценовых образованнй,
вскрывасмых скважннамн, карьсрамн, обнаженнямн, по-
зволяст геологам выдслять отложсння разновозрастных
ледннковых, межлсдннковых эпох, восстанавлнвать клн-
матнческую н прнродную обстановку прошлого.

В ледннковый псрнод сформнровался моіцный (до 300

м н более) комплекс леднпковых, водно-ледннковых, пе-
рнгляцнальных н другнх отложеннй, средн которых зна-
чнтельное место заннмают скальные породы (валуны),
прпнесенные ледннкамн на террнторпю Беларусн нз се-
верных областей (дна Балтнйского моря, Скандннавско-
го, Кольского полуостровов н другнх мест). Террнторня
Беларусн нсоднократно полностью нлн частнчно пере-
крывалнсь лсдннкамн (табл. 2).

Псрвое, самое дрсвнее в антропогсновом перподе оле-
дененне в Беларусн названо наревскнм (белорусскмм,
гюнцскнм). Предполагастся, что оно пронсходнло 600—
560 тыс. лет назад. Лсдннк перскрывал большую часть
террнторпн Беларусн. Поверхность наревскнх ледннко-
вых отложеннй залсгает пренмуіцествснно на отметках
от 100 до 0 м над уровнем моря, нанболее высоко она прн-
поднята на югс (Піінск, Кобрнн), нмже всего опуіцена на
севере: до —72 м (Браслав, Борнсов). Средняя моіцность
наревской морены около 15 м. Валуны, прннесснные на-
ревскнм лсдннком, на поверхностн почтн нс встречаются.
Средн крупнообломочного матернла морен преобладают
осадочные породы, средн крнсталлнческнх большая часть
прннадлежнт породам іцслочного н основного состава.

Следуюіцее оледененне, названное бсрезпнскнм (окс-
кнм, мнндельскнм), началось после очередного потепле-
нпя — бсловежского межледннковья. Ледннк перскрывал
почтн всю террнторню Беларусн н местамн проннкал за
ее пределы. Суммарная моіцность отложеннй этого оле-
денення составляст свыше 200 м. Морена очень шнроко
распространена в западных н центральных районах ре-
спубліікн. Валуны, прннесенные этнм ледннком, встре-
чаются местамп на склонах речных долнн, где есть выхо-
ды на поверхность морены. В составе крупнообломочного
матернала морен преобладают осадочные породы — до-
ломнты, нзвестнякн, пссчаннкн, опокн, крсмень прн под-
чпненной ролн крнсталлпческнх пород. Ледннк создал
глубокнс ложбііны ледннкового выпахнвання, а также
цоколн нскоторых возвышенностсй за счет аккумуляцпіі
морснного матсрнала.

Днепровское (рнсскос) олсденснне пронсходпло после
окончання александрнйского межлсдннковья. Счнтают,
что оно продолжалось около 70 тысячслетнй (350—280
тыс. лст назад). Ледннк псрекрыл почтн всю террнторню
Беларусн н распространнлся далеко за се прсделы. Судя
по составу руководяіцпх валунов н нх всерам расссяння,
в днепровское время ледннк наступал тремя потокамн: со

Таблнца 2

Стратнграфнческая схема расчленення антропогенового пернода

Пернод	\ Раздел	Звено	Горнзонт	Абсолютное время, тыс. лет	Геологнческнй нндекс
Антропоген	Голоцен	Современное	Голоценовый	0—10	ІУЫ
	Плейстоцен	Верхнее	Поозерскнй ледннковый	10—70	Шрх
			Муравннскпй межледннковый	70—130	Шшг
		Среднее	Сожскнй ледннковый (лнбо стадня днепровского)	130—220	ІІ5І
			Днепровскнй ледннковый	220—350	ііа
			Александрнйскнй межледннкогый	350—460	Паі
		Ннжнее	Березннскнй ледннковый	460—480	ІЬг
			Беловежскнй межледннковый	480—560	ІЫ
			Наревскнй ледннковый	560—600	Іпг
			Брестскнй предледннковый	600—1000	ІЬз

Скандмнавской, Фннской н Карсльской пнтаюіцнх про-
вннцпй, а следоватслыю, нмел ссвсро-западпое, ссвер-
пое н севсро-восточнос паправленнс двііження. Отложе-
шія днспровского олсдснсння выходят на поверхность в
южной н цснтральной частях Бсларусн. Абсолютныс от-
меткп всрхнсй повсрхностн этой морсны ннже 100—150
м, на возвышснностях — до 200 м, на Полоцкой ннзннс
іі мсстамн в доліінс Нсмана — 40—70 м. Моіцность мо-
ренных отложсннй до 100 м на нскоторых возвышенно-
стях. Мсстамп ледннковыс породы отсутствуют, так как
в болсе позднес гсологнческос время онн былн уннчтоже-
ны другнмн лсдннкамн н воднымн потокамн. Валуны,
прннссенные днепровскнм ледннком, встрсчаются почтн
повсеместно, но чаіце вссго в цснтрс республнкн. Срсдн
ннх преобладают крнсталлнческнс породы — граннты,
граннтогнейсы, граннты рапакнвн, кварцевые порфнры м
др. Встречаются валуны осадочных пород — пссчаннкн,
доломнты, нзвестнякм н др.

Сожское оледененнс перекрывало прнмерно половнну
террііторнн рсспублнкіі на протяжсннн около 220—130
тыс. лст. Нскоторыс нсслсдоватслн счнтают его не само-
стоятсльным, а только стаднсй днспровского оледепсння.
На вссй плоіцадн распространсння этот ледннк создал са-
мое моіцнос іі выразнтельное конечно-морснное соору-
жснііс в внде Белорусскон гряды, включаюіцсй Гроднен-
скую, Волковысскую, Слоннмскую, Новогрудскую,
Копыльскую, Ошмянскую, Міінскую н Оршанскую воз-
вышенностн. Во врсмя макснмалыюго распространення
лсдннковый покров тремя потокамн — пеманскнм, берс-
зннскнм, днепровско-сожскнм, разрсзаннымн древннмн
ледораздельнымн зонамн, доходнл до Белорусского По-
лесья. Мошность отложеннй ледннкового горнзонта до-
стнгает 160 м н характернзуется комплексом руководя-
однх валунов, указываюіцйх на нх поступленне нз
пнтаюшнх провннцпй Швсцнн, Фннлянднн н Карелнн.
Установлсно, что неманскнм (западным) ледннковым по-
током валуны прннссены с севсрной м среднсй Швецнн,
дна Балтнйского моря. В центральных частях Беларусн
преобладают валуны, прннссенные нз Фннлянднн, в вос-
точных — с побсрежья Ладожского озсра. Размеры валу-
нов, встречаюоднхся в областн сожского олсдснення, до-
стнгают 6 м в днаметре.

К последнему оледененню на террнторнн Беларусн,
продолжавшсмуся от 70 до 10 тыс. лет, относнтся поозер-
ское (валдайское) оледененнс. Макснмальных размсров

оледененне достнгло около 18 тыс. лет назад. Оледененне
покрывало прнмерно всю террнторню северной частн ре-
спубліікн. Моіцность отложенмй поозерского оледененпя
составляет в среднем около 30 м, а в пределах Свенцян-
скнх н Браславскпх гряд достнгает 70 м. Кроме этпх гряд
в поозерское время окончательно сформнрованы Горо-
докская н Влтебская возвышенностн. Растаявшпе леднн-
ковые воды былп сосредоточены в крупных прнледннко-
вых водоемах, после спуска которых образовалнсь
Полоцкая, Чашннкская, Нарочано-Внлейская н другне
ннзнны. Ледннк оставнл после себя большое колнчество
валунов разлнчной формы н размеров (до 12 м в днамет-
ре), по составу пренмуіцественно метаморфнческпх н
магматнческнх, прннесенных нз Фенносканднн н Севе-
ро-Запада бывшего СССР. В связн с этнм террнторня се-
вера Беларусн макснмально насыіцена валунамн. Нзуче-
нне руководяіцнх валунов показывает, что ледннк
двнгался двумя потокаміі севсро-западного н северного
направленмя — балтнйскнм н фннскнм.

ЛЕДННКОВЫЕ ОТЛОЖЕННЯ

Двнжуіцнйся ледннк оказывает разрушнтель-
ное воздействпе на горные породы своего ложа. Пропсхо-
днт удаленне с огромных плоіцадей почвенного покрова
н рыхлых пород, выпахнванпе глубокпх понпженнй, прн-
шлнфовка скал, выламыванне блоков коренных пород.
Обломочный матернал заполняет ннжнюю часть ледннка
н переноснтся мм на значнтельные расстояння. Во время
двііженмя обломкіі пород перемешнваются н нзмельчают-
ся, острые гранн отіцепленных крупных блоков сглажн-
ваются.

Матернал, переноснмый ледннком, рано плн поздно
откладывался лпбо под двнжуіцнмся льдом, лнбо у края
леднпка. Это н есть собствснно ледннковые (гляцналь-
ные) отложення нлн просто морена. Характерной особен-
ностью состава морен являстся прнсутствне обломков
разнообразной велнчнны — от тончайшнх глнннстых ча-
стііц до валунов н глыб горных пород.

Под толіцсй льда формнровалась донная нлн основная
морена. Она нсредко сохраняет структуру мореносодер-
жаіцего льда н может быть монолнтной, сланцсватой,
складчатой нлн чсшуйчатой. Монолнтные м сланцеватые
морены формнруются прн послойно-пластнческом двн-
жсннн льда. В образованнн чсшуйчатых разновндностей
136

основной морены большую роль мграло персмсіценне
льда по внутренннм сколам, которые былм орнентнрова-
ны вперсд н вверх по направлснню двпжсння лсдннковых
масс. Основная морена обычно спльно уплотнепа н содер-
жнт не только крупные обломкн, но н большое колнчест-
во глнннстых частнц. Поэтому ее часто называют валун-
ной глнной.

У края ледннка накаплнвалнсь краевые нлн конечные
морены. По мсханнзму образованпя н особенностям внут-
рсннего строення средн ннх разлнчают насыпные н на-
порные. Насыпные конечные морены сложены прснмуіце-
ственно грубообломочным матсрналом, нногда с лннзамн
валунных глнн. Матсрнал, слагаюіцнй насыпные морены,
сгружался у края лсдннка. Напорныс конечные морены
формнровалнсь в результате выдавлнванпя н смятня по-
род под влпяннем ледннковой нагрузкн н псрноднческнх
подвпжек края ледннка.

На заключптсльном этапе суіцествовання лсднмково-
го покрова на значнтельных плоіцадях прекратнлось двн-
женііе льда п пропсходнло его пнтенспвное таянне. В ре-
зультате на поверхностн омсртвевшего неподвнжного
льда накаплнвалась абляцпонная морена. В вндс грязе-
вых потоков она стекала в понпжсння н после полного
вытапванмя льда проектпровалась на основную морену.
Абляцнонной морсне свойственна большая рыхлость,
следы течення, повышенное содсржанне песчаного н гру-
бообломочного матернала, пногда слонстость, что связа-
но со значнтельной переработкой морены талымн леднп-
ковымп водамп.

Талые воды теклн по поверхностп леднпка.по треіцп-
нам в его теле, в туннелях под нпм, прорывалпсь через
конечную морену п уносплп от леднпкового покрова тон-
кообломочный матернал — пссок, алеврпт п глпну, сор-
тпруя прп этом осадкн н формпруя слопстые отложснпя.
Нх называют потоково-леднмковымп плп флювпогляцн-
альнымн. Еслп поверхность землп была наклонена к лсд-
нпку п свободный сток талых вод был затруднен, вознн-
калн прпледнпковые озера, в которых накаплпвалпсь
озерно-леднпковые плн лнмногляцпальныс отложення.
Такпе озера в прошлом суіцествовалп на месте Полоцкой,
Вплейской, Верхненеманской н другнх ннзпн.

В холодных прпледнпковых водосмах осажденнс взве-
шенных частнц пропсходнло очень мсдленно. На глубнне
10 м п более формпровалпсь тонкослонстые ленточныс
глііны. Светлые более толстые слойкп (ленты) образовы-

валнсь летом, когда уснлнвалось таянне льда н в озеро
прішоснлось большс песчаного н алеврнтового матсрпа-
ла. Знмнпе слойкн сложсны темно-корнчневой ("шоко-
ладной") глпной. Пара слойков соответствовала одного-
дпчному накопленню. На мелководных участках озср
обычно отлагалмсь пескн.

Моренные н водно-ледннковыс, флювногляцнальные
н лнмногляцнальныс отложення составляют 88% всего
обьема антропогеновых пород на террпторпн Беларусп.
Нз ннх на долю валунных глнн, суглннков п супессй прн-
ходіітся около 52 %, на водно-ледннковые образовання —
36%. Моренныс отложення раепространены почтн повсе-
местно н прнурочены к нссколькіім горнзонтам, каждый
ііз которых связан с самостоятельным оледененнсм. Час-
то моренныс горпзонты неоднородны н расіцспляются на
несколько (5—6) слоев. Моіцность горнзонтов 5—30 м, но
нногда достнгает 50 м н более (у Мннска, Гродно, Ново-
грудка, Вмтебска н рядс другпх мсст). Максіімальные
моіцностіі прнурочены к зонам распространення консч-
ных морен. Нанболее полный набор разновозрастных мо-
ренных горнзонтов характсрен для цснтральных м запад-
ных районов республнкн. Водно-лсдннковые, а также
межледннковые отложенпя (рсчные, озерные, озерно-бо-
лотные н другнс) разделяют горнзонты морсн.

Ледннкн пе только формнруют отложення, но н дефор-
мнруют, нарушают формы залегання более дрсвннх по-
род. Нарушення в залеганнн пород, вызванные ледннком,
получнлн названне гляцнодііслокацпй (рпс.38).

Средн парушснпй такой прііроды свопмп внушптель-
нымн размерамн п шнрокнм распространеннем выделя-
ются формы, построснные нз надвннутых друг на друга
чешуй н складок. Поэтому нх часто называют складчато-
чешуйчатымн, пногда скпбовымп. Такпе гляцноднслока-
цнп развііты у Гродно, Сопоцкнна, Порозово, Волковы-
ска, Слоннма, Дятлово, Березы, Дрогпчнна, Логншпна,
Мнра, Ляховнчей, Красной Слободы, Солнгорска, Боб-
руйска, Кнровска, Клпмовпчей п во многнх другпх мес-
тах.

Есліі рассматрнвать такнс днслокацнп в планс, то поч-
тн всегда обнаружатся дугообразные формы. Протяжен-
ность дугн до несколькнх десятков кплометров, шпрпна
обычпо нс выходпт за прсдслы 1—3 км. Дугп открыты в
ту сторону, откуда двпгался лсднпк.

Прп взглядс на днслокацню в разрсзс обнаружпвает-
ся, что чсшун п складкп наклонсны во внутрь дугп. “В
138

затылок” выстрапвастся от нссколькпх до 30 скнб. По
шнрнне дугп па каждую скнбу прпходптся около 200—
250 м, толідмпа вссго парушснного ннтсрвала составляст
80—250 м.

Скнбовые гляцноднслокацнн построены нз пород са-
мого разного состава — мела, мсргеля, глнпы, песка, гра-
вня. В основанпп днслокаціій, какправнло, размеіцаются
слабые по свонм фнзнко-механнчсскнм свойствам поро-
ды. Пменно по ніім блокп былн надвпнуты однн на дру-
гой.

В тылу днслокацнн располагастся глубокая ледннко-
вая ложбпна плн уступ, обычно погрсбенные под леднн-
ковымп п другнмн отложеннямн. Такое соседство не слу-
чайно: матсрнал, нз которого построена дііслокацня, был
нзвлечен ледннком нз псреуглублення нлн взят нз борта
уступа. Прн этом пронсходнло выдавлпванпс матсрнала
нз-под ледннка н выкладыванмс сорванных блоков пород
по псрнфсрнн наступаюіцсго ледннкового языка.

В областн древннх оледенсніій встречаются днслока-
цніі н другого рода. Многне нз ннх появнліісь в результа-
те внедрення матернала одного слоя в другой. Нх нмену-
ют гляцноднапнровымн пліі нньектнвнымн. Подобные
структуры можно увндеть в береговых обрывах Немана,
Днепра н другнх рек.

Еше однн прнмсчатслыіый случай лсдннковых нару-
шенпй — отторженцы. Онп представляют собой глыбы
горных пород разной велнчнны, включснныс в леднпко-
вые отложсння (морену). Поля отторженцев нзвестны
блнз Бобруйска, Оснповнчей, Хотнмска, Славгорода н
Крнчева. Протяжснность самой большой нз встреченных
глыб (Крнчев), сложенной девонскпміі глііной н пзвсст-
някамн, достнгаст 1500 м прн моіцностн 7—10 м.

ЛЕДІШКН ФОРМНРУІОТ РЕЛЬЕФ

Рсльеф Бсларусн довольно разнообразен. Здесь
встречаются ннзнны, возвышепностн, рсчные долііны,
болотные массмвы, гряды, холмы, озерные котловнны,
оврагп п балкп. Все это прпдает ландшафту республнкіі
яркую нсповторнмость. Абсолютныс высоты зсмной по-
верхностн колеблются от 346 (гора Дзсржпнская в прсде-
лах Мпнской возвышенностн) до 80 м (в долнііе Нсмана
на граннце с Лптвой), срсдняя высота составляет 160 м.

Спецпалпсты выдсляют гсоморфологпческнс областп —
Белорусскос Поозерьс, Централыіобслорусскпс возвы-

шенностн н гряды (Белорусская гряда), равннны Предпо-
лесья м Полесская ннзменность.

Белорусское Поозерье характернзуется шнрокнм рас-
пространенпем озер, обшнрных заболоченных ннзнн,
холмов н гряд с крутымн склонамн, узкнмн гребнямн н
четкнмн вершіінамй. Абсолютные отметкн в пределах
центральной поннженной частн варьнруют в ннтервалах
120—160 м, по долпнам рек 100—125 м. Окаймляюіцне
гряды н возвышенностн, как правнло, достнгают 200 м н
более над уровнем моря, а на Вптебской возвышенностн —
почтн 300 м.

Область Центральнобелорусскнх возвышенностей н
гряд характернзуется развнтнем грядово-холмнстого
рельефа с выположеннымн вершннамн н глубокнм эрозн-
онным расчлененнем. Здесь много ложбмн н сухмх долнн.
На возвышенностях встречаются лессовндные отложе-
ння, с которымн связано шнрокое распространенне запа-
дпн, оврагов н балок. Озерные н другле замкнутые кот-
ловпны редкн. Долнны рек хорошо выработанные, реже
встречаются узкне н глубокне, с каменнстым дном н по-
рогамп. Абсолютные отметкн достмгают 200—250 м.

Предполесьс образует как бы переходную ступень
между возвышенностямн центральной Беларусн м забо-
лоченнымп ннзннаміі ее юга. Для этой областп характер-
но ігчрокое распространенне песчаных равннн, окаймля-
юцнх с юга пояс крупнейшнх возвышенностей н гряд.
Особенностыо является развптне выположенных гряд н
холмов, в основном в западной частн, н лессовндных от-
ложенпй — на востоке. Чаіце,чем в другнх местах, встре-
чаются западнны п неболыпне котловнны карстового н
суффозпонного пронсхождення. Озер мало. Речные долн-
ны выработанные, шнрокпе, аснмметрнчные. В прпдо-
лннных участках много оврагов н балок. Абсолютные от-
меткн варьнруют в іштсрвале 160—190 м, хотя в пре-
делах гряд н холмов могут достнгать 200 м н более.

Полесская ннзменность заннмает южную поннжен-
ную часть Бсларусіі. Своеобразне ее рельефа определя-
ется смльно заболоченнымн пространствамн с разнооб-
разнымн формамн эоловой аккумуляцнн. Возвышенные
участкн, за нсключеннем Мозырской гряды н Загородья,
нмеют небольшую плоіцадь, образуя вытянутыс в шнрот-
ном направленпн полосы, прндаюіцне рельефу Полесья
волннстый характер. Рсчные долнны шлрокне, значп-
тсльных размеров достнгают поймы. Прсобладаюіцнс аб-
соліотные отметкн зсмной поверхностн пзменяются в

пределах 120—160 м, на повышснных участках — 170—
185 м п только в районе Мозыря превышают 200 м.

Скопленіія валунов связаны с возвышенностямн нлн
повышеннымц участкамн равннн. Нанбольшне залежн
валунов установлены на Городокской, Браславской,
Свснтянской, Лукомльской, Ошмянской, Мннской, Ор-
шанской, Гроднснской, Волковысской, Новогрудской н
Копыльской возвышснностях н грядах плоіцадью от не-
сколькнх до 100 га.

Опнсанный вышс рельсф сформнровался в результате
сложного взанмодействня космнческнх снл, внутренней
энергнн Землн н процессов, действуюіцнх на ее поверх-
ностн. Особенно важной прн этом была отмеченная выше
деятельность древннх ледннков, создавшнх основные
черты поверхностм Беларусн. Со следамн такой деятсль-
ностн мы встрсчаемся на каждом шагу: на одннх участках —
это возвышенностн нлн цспн холмов н гряд, на другнх —
песчаныс нлн глнннстые равннны. Прнчнна отмеченных
разлнчнй заключается в особенностях двнження льда н
деятельностн талых ледннковых вод, неодннаковом гео-
лопіческом строеннн тсррнторнн, нзмененнн клнмата н др.

Во время оледененнй нз-под края льда н с сго повер-
хностн стекалм потокн талой воды. Воды устрсмлялнсь к
поннженням, создавая разлнчныс по размерам водотокн
н водоемы. Талые воды неслн н отлагалн обломочный ма-
тернал. Наносы, которые онн оставнлн на дпе бывшнх
предледннковых потоков н озер, сформнровалн нанболее
выровненные н понпженныс участкн — зандровые н озср-
но-ледпнковые равннны н пмзнны. Такнс плоіцадн раз-
внты южнсс Центральнобслорусскнх возвышенностсй н
гряд, а также в бассейне Немана, на Полоцкой ннзнне н
в другнх местах.

Лсдннк создал н главные возвышенностн Беларусн —
Гродненскую, Мннскую, Мозырскую, Новогрудскую,
Ошмянскую н др. Нногда положнтелыіые формы рельефа
возннкалн нз-за того, что край ледннка действовал как
бульдозср, сммная перед собой породы н нагромождая нз
ннх холмы н гряды. Однако чаіце такне формы образовы-
валнсь за счст неравномсрного накоплсння отложеннй в
крупных трсіцннах н в краевой частн ледннка нлн прн
выдавлнваннн матернала нз-подо льда.

Все участкн холмнсто-грядового рельсфа в Бсларусн
вытянуты в цспн, которые прослежнваются в шнротном
направленнн. Каждая нз цепсй характсрнзует этапы от-
ступання края лсдцнка.

Часть матернала, перепоснмого леднпкамн, отлагалась
непосрсдственно подо льдом. В результате чего появнлмсь
моренные равннны у населенных пунктов Бешенковнчн,
Воропаево, Горкн, Лмда, Мморы, Сепно, Столбцы, Шумп-
лнном др.

В то время как на ссвсрс Бсларусн сіце частнчно со-
храннлся леднмк, на остальноіі частн господствовалн ус-
ловмя, блнзкнс к арктнческпм. Под влняннем снльных
ветров, развевавшнх леднпковые отложснпя, появплнсь
песчаные холмы іі дюны, которые шмроко представлсны
в Полссье, в бассейнах Немана, Березнны н Днепра, на
Полоцкой ннзмснностн н т. д. На Оршанской н Могплев-
ской равнннах, в пределах Новогрудской н Мозырской
возвышенностсй накаплпвалнсь пылеватые лсссоподоб-
ныс породы.

После отступання леднпков шло преобразованпс со-
зданных пмн форм рельефа. Н главная роль здесь прп-
надлсжала воде. В замкнутых поннженпях возннкалн
озера. По ложбпнам, выработанным ледннковымн пото-
камп, теклн рекн. В нх долпнах сформнровалось нссколь-
ко надпойменных террас н два-трм уровня поймы. Долн-
ны рек достнгают напбольшей шмрнны в Полесье, гдс онн
определяют главные черты современного рельефа.

Образованпе оврагов, болот, заполненпе осадкамп
озер, разлпчные формы склоновых процессов, карста н
тектонііческпс двпжсніія окончатсльно оформплн совре-
менную поверхность террнторнн. Прн этом следует отме-
тнть, что послеледппковыс процессы не только прпдалм
рельсфу его совремснный облнк, но н в значптелыюй стс-
пенн обусловплп появленне на зсмной поверхностн скоп-
леннй валунов, которые в толіце леднпковых отложеннй
былн рассеяны сравнмтельно однородно н по обьему, как
правнло, составлялн небольшую долю.

Современные рекн н озера Бсларусм характернзуются
неодннаковым временсм возрождення в рсльсфс. Напбо-
лее значнтсльнымп рекамн Чсрноморского водосбора яв-
ляются Днепр с прнтокамп Прппятыо, Березнной, Со-
жем. В рельефс онп суіцествуют после отступанпя
среднеантропогеновых лсдннков. Крупнейшпс рекн бас-
ссйна Балтмйского моря — Неман н Западная Двпна с
прнтокамн. Рсчпая сеть водосборного бассейна Западной
Двпны возродплась в рсльефс только в связн с деграда-
цнсй поозерского оледененпя (не ранее 15 тыс. лет). Не-
ман вышс устья Шдры іімсст позднссожскмй возраст, а
нпже по тсчснмю — поозсрскпй поздпеледннковый.

Древнейшей рекой на тсррнторнн Беларусн является
Прнпять, служнвшая на ранннх этапах развнтпя гндро-
сетп началом Палсо-Дпспра. В настояіцес время Прнпять —
самый крупный прнток Днспра, дреннруюіцмй Полсс-
скую ннзменность. У этой рскн малый уклон, невыразн-
тсльная граннца рсчной долнны іі множсство прнтоков.
В днепровскос олсдененнс Прнпять уннчтожалась, а
вновь появнлась в рельсфс ужс после таянпя лсднпка м
больше в антропогене лсдннкамн не псрскрывалась.

Днепр до устья Прнпятн скорее всего в начале антро-
погена представлял собой лншь прнток псрвого порядка
Прмпятн. Во всс леднпковыс эпохп по Днспру пронсходнл
сброс талых вод. С днспровскнм оледененнем связано
макснмальное продвнжсннс по долнне рекн нанболее
значнтсльного по размсру ледннкового потока. Нсток
Днепра расположсн на Валдайской возвышенно-
стн.Днепо протекает через область матернковых оледе-
нсннй в пернгляцнальную зону н вмсстс с прнтокамн Со-
жсм, Березнной, Прнпятью н другнмн прорезает пояса н
цепн ледіпіково-аккумулятнвных гряд,возннкшнх в ходс
деградаціш срсднеантропогсновых ледннковых покровов.
Рскн басссйна Днспра в древнеледннковой областн вос-
стаповнлнсь вслсд за отступавшнм лсдннком путем ре-
гресснвного удлннення русла.

Самая молодая речная сеть тсррнторнн Беларусн прн-
надлежнт областн поозерского оледенення. На ссвсре
республнкн по дну гляцнодспресснн после дсградацнн,
занятой Полоцкнм н другнмн прнлсдннковымн озерамн,
протекает с востока на запад Западная Двнна с прптока-
мн. Для басссйна рскн характерно массовое развнтне
озер, котловнны которых созданы лсдннковой эрозней. В
обпціх чертах Западная Двнна вмсстс с левым прнтоком
Днсной повторяст простнранне краевых образованмй
максіімалыюй стадші поозсрского оледснсння.

Блнзкн по строенню н условням формнровання с За-
падной Двнной Нсман н его прнток Внлня. Онн такжс
нспыталн прямое воздействне лсдннка на свое развнтнс,
однако оно нмело некоторыс особснностн.

Нсман суіцсствуст в рсльефе, возроднвшнсь сразу по-
слс деградацнн сожского ледннка. Поозерскнй ледннк
резко умсньшал сго длнну, когда достнгал ссверных скло-
нов Гроднснской возвышснностн, п подпружнваннсм Не-
мана н талых ледннковых вод сформнровал на западе
Верхненеманской ннзнны Скндсльскос прнлсдннковос
озеро. Отступанне поозерского ледннка прнвсло к увелн-
143

чснню долнны Немана за счет прнсоедннення к нему мо-
лодого участка рекн, восстановлснного в постгляцналь-
ное время. Суідествованне глубокой связн Немана с дея-
тельностью ледннков подчеркнвается согласной
вытянутостью рекн с поясом краевых образованнй юго-
западной ветвн Белорусской гряды.

Правый прнток Немана — река Внлня относнтся к мо-
лодым рекам, хотя в пределах Беларусн протекаст вне
областн поозерского оледенення. Внліія возроднлась в ре-
зультате спуска поозерского прнледннкового озера, рас-
полагавшегося в Нарочано-Внлейской ннзнне. К этой нн-
знне прнурочено самое большое нз поозерскнх озер —
Нарочь. Как іі все другне озера областн последнего оле-
денення, Нарочь появнлось после вытанванмя погребен-
ного льда в позднеледннковье — начале голоцена. Подо-
бно Неману, Внлмя хорошо впнсывается с севера в дугу
фронтальных краевых образованнй Ошмянской н Мнн-
ской возвышенностей среднеплейстоценового возраста.

Восстановленне гндросетн водосборного бассейна Бал-
тнйского моря в поозерском позднеледннковье протекало
мначе, чем рек Черноморского водосбора. Рекм, стекаю-
іцне к Балтнйскому морю, закладывалнсь по тальвегам
ложбнн п нных понмженнй, следуя за отступавшнм краем
ледннка н постепенно смеіцавшнмся с ннм прмледннко-
вым озером.

Влнянне ледннков на формнрованне речной сетн іі
озер нашло отраженне в морфологнн речных долнн, стро-
еннн аллювня в долпнах, распространеннн озер в областн
древнематернковых оледененнй.

ФЛОРА, ФАУНА Н ЧЕЛОВЕК
ЛЕДНПКОВЫХ эпох

Антропогеновый пернод ознаменовался боль-
шнмн нзмененнямп в составе флоры н фауны, а также
появлсннем человска разумного. В начале антропогена,
во время брестского прсдлсдннковья, на террнторнн Бе-
ларусн прсобладаюіцнм тнпом растнтельностн былн
хвойные н берсзовыс леса с прнмесью дуба, лнпы, вяза,
граба, бука м релнктовых вмдов (тсуга, тнсс, орех, сам-
шнт, каменный дуб н др.). Прн дальнейшем похолоданнн
дсрсвья отмнралн, а травы заннмалн нх место. Клнмат в
целом был довольно прохладный.

Перед нарсвскнм оледсненнсм на поннженных участ-
ках была развнта своеобразная прмледннковая растн-
тельность, представлснная разрежсннымн березовымн н
144

сосново-березовымн осоково-травяно-сфагновымн фнто-
цснозамн. Водораздельные склоны п междуречья заннма-
лн смешанные берсзово-сосновые леса.Колнчество осад-
ков, выпадаюіцнх в внде дождей, умсньшнлось, а клнмат
становнлся сіце более прохладным.

Нарсвское оледененнс сменнлось беловежскнм меж-
леднііковьем, в начале которого былн распространены бе-
резовыс н сосново-березовые леса. В псрнод клнматнче-
ского оптнмума (нанболсе тсплого отрезка временн)
пронзрасталн смешанные, хвойно-шнроколнственные н
хвойные (сосново-еловые) леса с березой, ольхой л не-
значнтсльной прнмесью дуба, лнпы, граба, орешннка. В
нскоторых мсстах сохраннліісь плноцсновые релнкты
(сосна веймутова, орех, лнственннца, тнсс н др.). Клнмат
во время этого межледннковья был умеренно теплым с
равномсрно распределяюіцнмцся в теченне года осадка-
мн.

Нз млскопмтаюшнх на тсррпторнн Беларусн тогда
обнталн нскопаемый олень, бобр-трогонтернй, днкобраз,
выхухоль, леммннгп сіібнрскнй н копытный, мнмомнс-
ныс, арвалоіідные, раттнцнпондные, ннвалондныс н дру-
гне серые полевкн.

С началом березннского оледененіія с террііторпн ре-
спублнкн постепенно началн нсчезать теплолюбнвые вн-
ды флоры н фауны. После отступанпя ледннка ландшаф-
ты былн представлены бсрезовымн лесамн с нвой,
ольховннком, сосной н елью, а затем березовымн н бере-
зово-сосновымн лесамн с елью, нвой н ольхой.

В начале алсксандрнйского мсжледннковья флора бы-
ла представлена березовымн н сосновымн лесамн с прн-
месью елн. Позже основной породой стала обыкновенная
ель с прнсутствнем бородавчатой н пушнстой берез. Прн
дальнейшем потепленнн главной лесообразуюіцей поро-
дой стала сосна, а позднсе — пнхта. Вмсстс с хвойнымн
породамн распространялпсь шлроколнственные породы
(дуб, вяз, лііпа, граб). В оптнмальной фазе этого мсжлсд-
нпковья доммннровалн сосново-елово-пнхтовые лсса с
прнмесью шнроколнственных пород н орешннка, на смс-
ну которым прншлн смешанные пнхтово-грабовые леса.
Клнмат был влажный с мягкнмн знмамн, а среднсгодовая
температура выше современной. Пз мелкнх млскопіітаю-
іцнх в это врсмя обнталн европсйская лесная, арвалонд-
ная н мосбахская водяная полевкн, снбнрскнй леммпнг,
выхухоль, полевка-экономка н др.

Прн очередном похолоданнн, которое прнвело к днсп-

ровскому оледсненню, возросла контііііентальность клм-
мата. На смену хвойно-цніроколнствснным прпшлн со-
сново-бсрсзовые леса, которыс былн замеіцены бсрсзо-
вым редколссьем с растнтельныміі ассоцнацнямн
луговых н открытых мсстообнтаннй. В псрноды врсмсн-
ных отступаннй днепровского лсдннка во внеледннковой
областн распространялась растіітелыюсть пернгляцналь-
ного тнпа, когда проіізрасталп редкнс бсрезовыс леса с
сосной н слью, а такжс кустарннковымм породамн нз кар-
лпковой березкн, ольхн м іівы. По мерс сокраіцення лесов
клммат становнлся теплсс п пространства засслялпсь бс-
рсзовымп іі сосново-березовымп лссамн с прпмссыо елп,
ольхп н пвы.

Пз млекопнтаюіцііх былн распространсны трогонтсрн-
евый слон, хазарскпй мамопт, псгцсрный медведь, хазар-
ская лошадь н др.

Во время сожского олсденсння в пернгляцпальной зо-
нс (у края лсдннка) проіізрасталн разрсженные берсзо-
выс леса, где главной породой была карлпковая берсзка,
а древовндныс (сосна, ель н ольха) встречалнсь очень рс-
дко. Шнроко былп прсдставлсны травы, сфагновыс н зе-
леные мхп.

На террпторнн, свободной от лсдяного покрова, обн-
тал мамонт, большерогіій олень, копытный н сіібпрскпй
лемміінгп, узкочерепная полевка н др.

В начале муравннского межледннковья пронзрасталп
смсшанныс березово-сосповые лсса с прммссью елн. Нх
сменнлн хвойные леса с бсрезой, а прн дальнейшем по-
теплсніііі появплнсь шпроколііствснные породы (дуб,
вяз, лнпа, позжс граб). В цслом леса муравпнского врс-
менп напомііналн современные. Во второй половнне этого
мсжледнпковья на смсну шпроколііственным прпшлн
словыс іі слово-грабовыс леса, которые затем уступплн
мссто сосновым лесам с дубом, вязом, лппой, грабом п
орсшннком. В концс мсжлсднпковья в связн с очерсдным
похолоданнем распространплнсь бсрсзово-сосновыс лс-
са. В целом клнмат был умсренно теплым.

Нз млскопптаюіцнх на тсррнторніі Беларусп в это врс-
мя обнталн мамонт, европейская лсспая, водяная, тсмная
н другнс ссрыс полевкм. В концс межлсдшіковья появн-
лнсь спбнрскпй леммпнг, ічсрстнстый посорог, медвсдь,
волк.

Муравннскос межледннковьс смсннлось поозерскнм
оледененнем. Наступнла эпоха рсзкого похолоданпя клн-
мата, когда чсрсдовалпсь эпохп холода н потспленпй. В

начале этого времеші получнлн развнтнс березовыс лсса,
которыс затем смсннлнсь сосново-словымн с прнмесыо
лнственннцы. Прн последуюшем похолоданіін распрост-
раннлась растнтсльность открытых мсстообнтаннй.

Нз млекопнтаюіцііх на Беларусн на тсррнторнях, сво-
бодных от льда, обнталн прсдставнтслн тундры: мамонт,
шсрстнстый посорог,овцсбык,ссвсрный олень, леммннгн
снбнрскнй н копытпый, узкочерепная полевка н др.

Псрвобытный чсловск к этому времснн уже достнг
многого. Он полностью овладсл огнем, умсл нзготавлн-
вать крсмпсвые орудня (резцы, ножп, наконечннкп дро-
тнков н копіій, остроконсчннкн — рнс. 39), находя матс-
рнал в ледннковых отторженцах, которые былн подняты
на поверхность моіцнымп ледннкамн. Подручпым матс-
рналом служнлн іі многочнсленные камніі, прпнесспныс
лсдннкамн. Как нзвсстно, камень в древпейшне времсна
был самым важным сырьем, нз которого человек вытесы-
вал топоры, молоткіі, украшення, пластнческне скульп-
туры, обкладывал очагн н фундаменты жнлья. Камснь
стал снмволом самого продолжнтельного отрезка челове-
ческон нсторнн — каменпого вска, который почтн в 100
раз длпннее всей последуюіцей нсторнн человечества.
Кромс того, чсловск шнроко нспользовал камснь для нз-
готовлення оруднй труда нз другнх матсрналов (рнс. 40).
Он в совсршенствс овладел рубкой, долбленнсм, колкой,
строганнем, шлнфовкой, пііленнем, полнровкой іі свер-
леннем костсй н древеснны прн помоіцн камня. Налнчне
камня н многочпслепное колнчество жнвотных на свобод-
ных от льда пространствах явнлось определяюшнм фак-
тором для освоення человском ссверііых тсррнторнй.
Свндетельством этому являются матсрпалы нз раскопок
на всрхнспалеолнтнческнх стоянках Бсрдыж Чечерского
района н Юровнчн Калннковнчского района на Гомсль-
іцнпе, где около 25 тыс. лет тому назад жнлн охотннкн
на мамонтов.

Об обнлнн жнвотных н слсдах жнзнсдсятелыюстіі чс-
ловека в эпоху оледенення говорят многочнслснные на-
ходкн костных остатков іі матсрнальной культуры на
террпторнп Беларусн. Только в коллекцнн Ннстнтута гс-
ологнн,гсохнмііп н гсофнзнкн АН Беларусн храннтся бо-
лсе 10 тыс. костсй крупных п мслкнх млскопнтаюіцнх,
обнтатслсй далского прошлого, собранных в рсспублнкс
нз дрсвпмх отложснпй. По ннм определсно более 50 підов
н подвіідов ііскопасмых жнвотных, нз ннх 25 вндов -- это
крупные млекопнтаюіцнс (5 вндов хоботных, 5 вндов нс-
147

парнокопытных, 9 впдов парнокопытных н 6 вндов хніц-
нпков). Мслкпе жпвотные (в основном грызуны) состав-
лялп чуть больше 50% всего впдового состава млекопн-
таюіцнх. Совремснная тсрпофауна Беларусп по
сравненпю с пскопаемой бедна охотнпчье-промысловымп
жнвотнымн. Нз 72 впдов млекопптаюіцпх — обптатслей
нашей республнкп более 70% (51 впд) составляют мел-
кпе жнвотные — грызуны, насекомоядные, летучме мы-
шн н зайцеобразные. Парнокопытных всего лпшь 5 впдов
(пз нпх зубр н благородный олень находятся под охраной)
н 16 вндов хшцпнков (некоторые очень малочнсленны п
тожс охраняются).

Пскопаемых млекопнтаюіцнх, населявшпх ландшаф-
ты Беларусн в прошлом, можно раздслпть на трп группы.
Вымершпе жпвотныс обьеднняют около 300 впдов, пз ннх
в Беларусн — 24 впда (слоны южный, трогонтерневый н
хазарскпй, мамонт раннего н позднего тппов, носорогн
этрусскпй п шсрстнстый, лошадн Стенона, хазарская п
пскопаемая, большерогпй олень, тур, пеіцсрный медвсдь,
пеіцсрный лев, бобр-трогонтерпй, полевкп мпмомпсная,
нпвалопдная, арвалондная н др. — рпс. 41—46). Вторая
группа — представптелп тернофауны, которые когда-то
жплн на террнтормн нашей рсспублпкп, а теперь являют-
ся обптателямп другнх регпонов. К нпм относятся овце-
бык, северный олень, сайгак, песец, дпкобраз, леммпнгп
спбнрскпй н копытный, узкочсрепная полевка, степная
пеструшка н др. Третья группа — млекопптаюіцне, кото-
рые н сейчас жмвут на террпторіін Беларусп, но пх костн
встречаются в пскопаемом состоянпп в древннх отложе-
нпях. К нпм прпнадлежат зубр, благородный олень, лось,
косуля, кабан, волк, бурый мсдведь, выхухоль, речной
бобр, полевкн обыкновенпая, лесная, водяная, экономка
н др.

С момента появленпя человска на Землс растення п жіі-
вотные пгралн в его жнзнн важную роль. Первобытному
человеку онн давалм ппіцу н одежду, матерпал для жіілшц
п орудпй труда. Благодаря этому человек постепенно пре-
одолел трудностп в познанпн окружаюіцей среды.

Палсонтологнчсскне матерпалы дают возможность ус-
тановнть прнчнну пзмсненпя растнтсльного н жпвотного
мнра в связн с леднпковымн эпохамн, что пмест нсмало-
важное значенне прн решеннн обіцнх вопросов охраны
прнроды. Палеонтологпческнс данныс нспользуются так-
же прн прогнознрованпн клнмата будуіцего, рацнональ-
ном планмрованнн распространсння н урожайностк сель-
148

скохозяйственных культур, размсіценнн промышленно-
стіі. Палеонтологнческне остаткн являются ценпым ма-
терналом прп определеннн геологнческого возраста отло-
женнй, что нспользуется прн понсках нскоторых
полезных нскопаемых. Чтобы поннмать настояіцсе н за-
глядывать в будуодсе, надо хорошо знать прошлое.

ЗАКЛЮЧЕННЕ

Ледннковые валуны представляют собой боль-
шую ценность с самых разнообразных точек зрення: на-
учной, прпкладной, культурной, познавательной, воспн-
тательной н др. Онн заслужнвают н спецнального
нзучеішя м особой охраны. Сложнвшееся положенме с ох-
раняемымп валунамн в республнкс в сравненнн с другн-
мн террнторнямп древнематернкового оледенення свнде-
тельствует, что регнстрацня н научное обследованне
взлунов спецналнстамн по сутн дела только начаты. Не-
обходнмо срочно провестн полную опнсь сохраннвшнхся
геологнчсскнх документов н мх нсследованне. Целесооб-
разно дать заключенне о каждом крупном іі нсторнческом
камне. Руководяіцне валуны необходнмо сохранять в нс-
прнкасаемостн, обьявляя пх памятннкамн прнроды, лнбо
доставлять на Экспернментальную базу. Только в этом
случае удастся сберечь нх для наукп.

Следует учесть, что макснмальные размеры ледннко-
вых камней уменьшаются с севера на юг. В Белорусском
Поозерье встречаются самые крупные глыбы, н здесь на-
до регнстрнровать все камнн длнннее 3 м. В пределах Бе-
лорусской гряды онн несколько мельче, поэтому сохран-
ностн подлежат валуны крупнес 2 м, а в Белорусском
Полесье — крупнее 1 м.

Размер — не едннствснная характерпстнка, которая
позволяет выделять валуны в качестве охраняемых. К
мх чнслу необходнмо относнть все валуны осадочных по-
род крупнес 0,7 м, камнн с ледннковыміі шрамамн н пол-
нровкой поверхностп, редкнс по пстрографнческому со-
ставу экзсмпляры, валуны с нскопасмой флорой н
фауной. Особую группу составляют камнн, с которымн
связаны легснды, предання н нсторнческне событня. Обе-
регать псобходпмо все валуны с падпнсямн н другнмн
знакамп.

Прп добычс полсзных пскопасмых в карьсрах, прн

прокладкс дорог н строптельстве нз нсдр мзвлекается
множество крупных н ннтсресных в научном отношеннн
валунов. Почтн всегда нх взрывают, дробят, закапывают.
Опыт другмх стран подсказывает, что в подобных случаях
леднііковыс камнн следует нс уннчтожать, а создавать нз
ннх композііцнн в парках н на улнцах, прнменять для
сооруженіія памятннков, в отделочных строіітельных ра-
ботах, нспользовать прн нзготовлсннн сувсннров.

В дальнейшем предполагается значнтельное усовер-
шснствованііс самой Экспернментальной базы. Оно пой-
дет по лііннн увелпчсння экспонатов петрографнческой
коллекцнн, пнтаюшей провннцнн, формы валунов, нсто-
рнческнх камней, валунов со знакамн м т. д. Будут до-
полнены нанболее характернымн валунамн районы, ко-
торые в музее недостаточно представлены н в которых
оніі отсутствуют, а также возрастст чнсло барельефов н
скульптур, связанных с легендамн н былямн о валунах.

Намсчастся создать аллею — цепь крупных валунов,
снмволнзнруюіцііх памятные даты образовання важных
научных центров в Беларусн іі открытня мссторожденмй
основных полезных нскопаемых республнкн (Старобнн-
скос мссторождснііе калнйных солей, Речнцкое мссто-
рождсннс нефтн н др.). Предполагается выложнть аллею
валунов, посвяіценную крупнейшнм геологам Бсларусн —
Н. Ф. Бліюдухо, А. ГІ. Карпннскому, А. Б. Мнссуне,
Г. Ф. Мнрчннку, П. А. Тутковскому, Г. П. Горецкому,
Г. В. Богомолову, К. П. Лукашсву н др. Планнруется на
террнторнн базы установнть скульптуры нскопаемых жн-
вотных — свпдетелей ледннковых эпох (мамонта, шер-
стнстого носорога, большсрогого оленя, овцсбыка іі др.).
В зданнн будуіцсго Гсологіічсского музея развсрнстся об-
шнрная экспознціія, которая отразнт всс сведсння, свя-
занные с ледннковымн псріюдамн н нх нсотт>емлемой ча-
стью — валунамн.

СЛОВАРЬ СПЕЦНАЛЬНЫХ ТЕРМННОВ

Абляцня (аЫаііо — спос) — уменьшенне массы леднмка путем та-
яння, мспарення п мехапнческого разрушсніія. Разлнчают абляцню
подледннковую, внутреннюю, поверхностную н механнческую.

Абсолютные отметкы (аЬаоІЫііз — безусловный, нолный) — рас-
стояннс по вертпкалм от любой точкп поверхностн Землм до среднего
уровня океана. А. о. точек, лежаіцнх выше этого уровня, счнтаются
положнтелыіымн, ннже — отрнцательнымн.

Агрегаіпы мцнералов — срастаннс разлнчных мннералов между со-
бой.

Аккумуляцня (асснпшіаііо — накоплснне) — в геологнн пакопле-
нне на поверхностн сушн, на дне водпого бассейна, рекн, озера ммне-
ральных веіцеств нлн оргаішчсскнх остатков. Область аккумуляцнм —
это пренмуіцественно попнженные пространства.

Аккумуляціія ледішковая — накопленне ледннковых осадков на су-
шс м в ледннковых н пернгляцналыіых водоемах. Разлнчают аккуму-
ляцмю собственно ледннкамн (отложепня морен), потокамн талых лед-
ннковых вод (флювпогляцнальпые осадкн) н в леднпковых н
прнледннковых озерах (озерно-ледннковые осадкп).

Аллюввй — отложепмя, формнруюіцнсся постоянпымн воднымн
потокамн в речных долннах. Как правнло, это песчапые отложення раз-
лнчной круппостн н с характсрной слонстостью.

Антропоген — четвертпчный перпод. Последннй псрнод геологн-
ческой эпохн, следуюіцніі за пеогеном м входяіцнн в кайнозойскую эру.
Время появлення н развнтмя чсловска как разумного суіцества. Про-
должнтелыюсть псрнода окончателыю не установлсна н ее оцепкн ко-
леблются от 4,5 млн до 0,6 млн лет.

Валуны ледішковые — сглажснныс н окатанныс обломкн горпых
пород, часто с лсдннковымн бороздамн, царапннамн, штрнховкон н
полнровкой, занесснііые ледннкамн далско от места нх коренного за-
легання.

Валуны руководяіцііе — сложсны горнымн породамп, по которым

можно определнть направлснне путеіі разноса валупов м мсста кореп-
ных выходов этнх пород.

Геоморфологіія — паука о формах земной поверхностн н Землн в
целом, нх пронсхожденнн, внешнсм облнкс, эволюцнц н закономерно-
стях географнческого распространення.

Гляцыодепрессня (гіасіез — лед) — іюннжсннс на зсмной повсрх-
ностіі, нронсхождсннс которого связано с дсятслыюстыо ледннка.

Гляцяокарст — явленне псравііомерного проседання нлн провала
почвы іі подстнлаюшнх ее горных пород в рсзультате вытанвапня под-
земного льда.

Горные породы — естественные мннералыіые агрегаты определен-
ного состава н строення, сформнровавшнсся в результате гсологнче-
скнх процессов н залегаюіцнс в земной коре в внде самостоятелыіых
тел.

Дегляцнаціія — процесс распада, таяння н отмнрання лсдннков.

Долына прорыва — суженный участок речной долнны по сравненню
с выше- н ннжерасположеннымн, сформнрованный в результате пере-
пнлнвапня рекой водоразделыюго гребня н другнх прнчнн.

Зандровая равннна —пологоволннстая равннна, расноложенная пе-
ред внешпнм краем конечпых морен. Прнурочспа к внешней зоне леднн-
кового комплекса. Сложена слонстымн осадкамн ледішковых вод: га-
лечпнкамн, гравнем, псскамн — продуктамн перемывання морены.

Кар (соггіе — кресло) — нншеподобпое углубленне, которое врсза-
но в верхнюю часть склона горы п образовано сползаюіцнм ледпнком.

Карсіп — совокупность явлсннй, связанных с деятельностью воды
м выражаюіцнхся в растворепнн горных пород м образованнм в нпх
пустот разного размсра н формы.

Крушня — нскусственпое скоплепнс валунов, свезенных с полей н
сложенных в одпом мссте.

Магма (ша^ша — тссто, густая мазь) — расплавленная огненно—
жндкая масса, возннкаюшая в земпой коре іілн верхпей мантнн н да-
юіцая прн застываніін горные породы.

Морена — отложенмя, сформнровавшнсся пспосредственно в
ннжней частн лсдннка подо льдом за счет экзарацнн пород ложа прн
двнженнм ледннка. Представлены суглмнкамн, глннамн, супесямн,
валунамн, псскамн н другнмн разностямн. Сушествует несколько фа-
Шіальных тнпов морсн — основная (донная), абляцнонная, айсберго-
вая, конечная, напора н др.

ІІнвалоцдные полевкн (МісгоШз піуаіоісіез Моуох) — вымершнс за-
падносвропейскне полевкм, предкн современных серых полсвок.

Обнаженае — выход горных пород на дневную поверхность.

Овояды (оуцш — яйцо): 1. Круппыс округлые выдслення калнсвого

153

полепого шпата, окружснные тонкой канмой кмслого плагаоклаза н
кварца. 2. Выделення кварца округлой нлн неправнльной формы в кнс-
лых эффузмвных породах.

Озерно-ледішковая равішна — ровпая повсрхпость, сформнрован-
ная на местс бывшнх прнледннковых озер, заполпеппых топкнмн про-
дуктамн таяння ледішка — глннамн, суглнпкамн, алеврнтамн, тонкн-
мн псскамн.

Озерно-леднііковые (лнмногляцналыіые) отложеішя — те, кото-
рыс возпнкают в прнледннковых озерах н состоят большей частью нз
тонкнх горнзоптально-слонстых песков, супесей, суглннков н глнн с
четкон ленточной (годнчной) слоіістостыо (лснточпыс глнпы).

Палеогеографня (раіео — древпнй) — географня прошлых гсоло-
гнческнх эпох.

Палеогеоморфологіія — паправленне в геоморфологнн (науке о
рельефе Землн), связапное с палеогеографней. Заннмается нзучепнем
древнего рельефа (палеорельефа), его морфологан, пронсхождепня,
возраста, нсторнн н закопомерностей развіітня.

Пстрографіія (рсіга — скала, камснь, вгаГо — пншу) — наука,
нзучаюіцая горные породы с точкн зренмя нх мнпсралыіого н хнмнче-
ского состава, геологаческнх особснпостей.

Періігляцналыіая зона — полоса террнторнн перед краем наступа-
юшего нлн отступаюшсго ледпнка, характернзуюшаяся формнрованн-
ем персвеянных (эоловых) отложспнй в внде песчаных дюп н бугров н
водно-леннковых отложепнй.

Піітаюіцая ледннковая провчнцяя — прострапственно ограпнчен-
ная плошадь, на которой ледннк пронзводнт срыванне корспных пород.
Для ледннков, перскрывавшнх террнторню Бсларусн, таковымн явля-
ются Карелня, Фннляндня, дпо Балтнйского моря н др.

Платформа — основпой элемент структуры контнпентов, протнво-
поставляемый геосннклнналям н отлнчаюшнйся от послсдпнх спокой-
пым тектопнчсскіім режнмом.

Платформенный чехол — всрхннй структурпый ярус платформы,
сложепный обычпо рыхлымм осадочнымн породамн.

Плейсіпоцен —осповпая часть чствертнчпого пернода, длнвшаяся
около 600—700 тыс. лет. ІІанболее холодная, поздпяя часть аптропоге-
па, озпамеповавшаяся покровпымн оледепеннямн.

Раскріісталліізаціія магмы — псрсход магмы нз бесформенпого со-
стояння (с хаотнчным размсшепнем частнц — молекул, атомов, монов)
в крнсталлнчсскос, в котором частнцы размсшсны по гсометрнческіім
законам пространствсппых решсток, создаппых твсрдым телом.

Рапакііва (гара — гпнлой, кіуі — камснь) — граннт с особой цент-
рнчсской структурой в вндс большнх округлых овондов калневого по-
154

лсвого шпата, обрамленных каемкоіі нлагноклаза нлн олнгоклаза.
Сравннтелыю лсгко разрушастся встром, дождем, тсмпсратурой.

Регрессіся (гсвгсззіо — двнжспііс назад) — отстунаішс моря с сушм.

Регрессыя ледішка — отступанііс ледініка.

Раттацапочдная нолевка (Місгоіііз гаііісіроісісз Ніпіоп) — вымср-
шш'і вмд полсвкн, прсдок соврсмсііной полевкн-экоііомкн.

Речной перехват — отчленсннс всрховьямн одной рекп участка
другой вследствне болсс быстро дсйствуюіцсй пятяіцеііся эрознн пер-
вой, ннже расположенпоіі рекн.

Рііфей —мошный комнлскс отложеннй верхнсго докембрня, обра-
зованных 1550—1000 млп. лст пазад.

Солііфлюкцяя — медлепное продвнжсннс протанваюіцнх псреув-
лажнснных почв н груптов на пологмх склопах рсльефа, возніікаюіцее
под влняннсм поперемспного промсрзашія н протанваішя почв, дейст-
вня снлы тяжестн н др.

Стадвя оледенеішя — относнтелыю кратковременныіі этап похо-
лодаішя клнмага внутрн эпохіі оледснсшія, вызываюшнй остановку
края лсдшіка на фонс продолжнтслыюго наступання нлн отступаішя.

Страпшграфіія — раздсл нсторнчсскоіі гсолопш, охватываюіцнй
вопросы іісторнчсскоіі послсдоватслыюстіі, первіічных взанмоотноше-
ннй н гсографнческого распространення образоваішй, слагаюшнх зем-
ную кору м отражаюшнх естсствеішые этапы развнтня Зсмлн н пасе-
лявшсго сс органнческого мнра.

Суффозяя — вышслачнваіпіс растворнмых солсй почвы м вмываішс
в глубнну с ннсходяшнмн талымн водамн топчайшнх частнц горных
пород, что вызывает оседаннс всеіі вышслежашей толшн с образоваіш-
ем на поверхностн замкпутых поішженнй (внадіш, міікрозападнн, блю-
дец, воропок іі т. д.).

Теряофауна — фауна млекоіштаюшнх.

Трансгрессая (Ігапзегеззіо —псреход) — ііаступлспнс моря па су-
шу.

Трансгрессяя ледішковая — наступленне ледннка.

Трепшчная эпоха — промежуток времсіш, которыіі обьеднпяет па-
леогеновый н неогсновый псрноды каііпозойской эры.

Трог (1го8 —корыто) — корытоподобныс эрозііоішые долішы, пс-
рсработаппые лсдішком.

Фауна міімоміісная (Мішопііз) — род вымершмх полевок, предков
совремепной водяной полевкн.

Фенноскандіія —страны, расположснныс на Скандннавском полу-
острове (Швецня, Норвсгня н Фннляндня).

Фтпоценоз — еднпмца повсрхпостн, которая запята однон растн-
тельной группоіі н прнурочсшіая к одному элементу рельефа.

Фронталыіые краевые образовашія — дугообразпые вытянутые
гряды, сформнроваппые у края матернкового ледішка, достнгаюіцне
несколькнх дссятков кнлометров в длнну. Вознмкают прн стацнонар-
ном положеннн края ледннка за счет прнноснмого нм обломочного ма-
тсрнала.

Экзараціія (выпахнванме лсдннковое) — разрушенне ледннком
горпых пород, слагаюіцнх ложе ледннка.

Экзогенные процессы — геологнческне процессы, вызванные в ос-
новном внешннмн по отношепшо к Земле снламн; онн пронсходят на
поверхностн Землн н в самых верхннх частях лнтосферы.

Эклнпншка — плоскость, в которой двнжется Земля вокруг Солнца.

Эксцентрнснтет (плоскость эклмптнкн — плоскость земіюй орбн-
ты) — однп нз элсментов орбнты небесного тела, который характсрн-
зует ее форму.

Эрозяя (егозіо —разьеднненне) — в геоморфологнн н дннамнче-
ской геологнн разрушенне горных пород н почв водным потоком. Однп
нз главпых факторов формнровання рельефа земной поверхностн.

ЧТО ЧНТАТЬ ЛЮБОЗНАТЕЛЬНЫМ?

Гурскнй Б. II., Гурскнй Г. В. Геолопія. Міі.: Выш. шк., 1985. 319 с.

Келлер Б. М., Лавруіччн ІО. Л. Вслнчнс олсдсіісііпя в нсторнн Зем-
лп. М.: Знапне, 1970. 64 с.

Лазуков Г. II., Гвоздовер М. Д., Рогчнскчй Я. Я. н др. Прнрода н
дрепшій человек (осповпыс этапы развптмя прнроды палсолнтнчсского
человска н его культура па террнторнн СССР в плсйстоцспс). М.:
Мысль, 1981 223 с.

Левков Э. Л., Матвеев Л. В., Махнач II. Л. н др. Гсологпя аптро-
погепового перпода. Мп.: Наука н техннка, 1973. 152 с.

Ляўкоў Э. Л. Маўклівыя сведкі мінуўшчыпы. Мп.: Навука і тэхніка,
1992. 215 с.

Петрографаческчй словарь/Ф. 10. Левнпсок-Лсссшіг п Э. Л. Стру-
ве. М.: Госгеолтехнздат, 1963. 448 с.

Трусаў Л. Л. Старонкі муравапай кнігі. Мн.: Навука і тэхніка, 1980.
192 с.

Якуічко О. Ф. Основы геоморфологші. Мп.: Выш. шк., 1986. 302 с.

ЗМЕСТ

Прадмова (Гарэцкі Р. Г.).................................. 3

Лсдавіковыя камяні
Лб з’яўленні валуноў (Гумінскі I. Л.)................... 6

Як 1 для чаго вывучаюцца валуны ( Лсіпанава С. Д.) ....	8

Камснь на полі (Вінакураў В. Ф.) ..................... 13

Лхоўныя камяні (Вінакураў В. Ф.) ..................... 14

Слова аб камені (ЕарОоіі У. Я.) ...................... 22

Камснь у гісторыі і культуры бсларускага народа
Пабудавана з каменю (Трусаў Л. Л.) .................... 24

Культавыя камяпі (Дучыц Л. У.)........................ 28

Легенды 1 былі аб валунах (Ляўкоў Э. А.) ............. 30

Экспсрымептальпая база вывучэння лсдавіковых валуноў (му-
зсй валуноў над адкрытым небам)

3 чаго яна складаецца (Вінакураў В. Ф., Лсіпапава С. Д.)	36

Рукатворная карта Беларусі (Лсінапава С. Д, Вінакураў В. Ф.)	37

Жыўляючыя правінцыі (Аспіапава С. Д.) ................ 41

Петраграфічная калекцыя (Асіпапава С. Д., Гумінскі I. Л.,
Рупец Я. П.).......................................... 42

Форма валуноў (Грамыка I. Ж.)......................... 44

Ллея валуноў (ЗусьМ. Я.).............................. 48

Камснь і чалавек (Вінакураў В. Ф.).................... 49

Будова нетраў і лсдавіковая дзсйнасць

Геалагічная ўпарадкавапясць нетраў (Гарэцкі Р. Г.) ....	57

Злсдзяпепні ў гсалагічным міпулым (Зусь М. Я.) ....... 61

Лсдавіковыя адклады (Ляўкоў Э. А., Карабанаў А. К.) . . .	66

Лсдавікі фарміруюць рэльсф (Мацвееў А. В., Вальчык М. А.)	69

Флора, фаупа і чалавек лсдавіковых эпох (Каліноўскі П. Ф.)	74

Заключэнне (Гарэцкі Р. Г.) .............................. 83

Слоўпік спсцыялыіых тэрмінаў ............................ 85

Што чытаць дапытлівым? .................................. 90

ОГЛАВЛЕННЕ

Ввсдспнс (Гарсцкіій Р. Г.) .............................. 93

Ледпмковые камнн

0 появленпп валунов (Гуманскіій Н. Л.)............... 96

Как п для чсго нзучаются валуны ( Асіпапова С. Д.) ....	98

Камень на ноле (Віінокуров В. Ф.) .................. 102

Охраняемые кампп (Ванокуров В. Ф.).................. 103

Слово о кампс (Бордон В. Е.)........................ 107

Ка.мень в нсторнп н культурс белорусского парода

Построспо нз камня (Трусов О. А.) .................. 109

Культовыс камнн (Дуччц Л. В.) ...................... 111

Легепды н быліі о валунах (Левков Э. А.) ........... 113

Экспсрпменталыіая база по нзучсіііпо ледннковых валунов
(музсй валупов под открытым псбом)

Как она устросна (Вннокуров В. Ф., Аспіапова С. Д.) ...	117

Рукотворная карта Бсларусіі (Асіпанова С. Д., Вынокуров

В. Ф.).............................................. 118

Пмтаюшпс провннцпп (Лсіпапова С. Д.)................ 119

Петрографнческая коллскцня ( Лсіпапова С. Д., Гулшнскнй

Н.Л., РунецЕ. П.) .................................. 121

Форма валупов (Громыко П.	Ж.) ...................... 123

Лллея валунов (Зусь М. Е.) ......................... 125

Камспь м человек (Вішокуров В. Ф.) ................. 125

Строеннс нсдр п лсдннковая дсятелыюсть

Геолопіческая устроснпость псдр (Гарецкнй Р. Г.) ... 128

Оледепсппя в гсологнческом прошлом (Зусь М. Е.)..... 131

Ледннковыс отложеппя (Левков Э. Л., Карабанов А. К.) . .	136

Ледпнкм формпруют рельсф (Мапівеев Л. В., Вальчіік М. А.)	139

Флора, фаупа п человек лсдпнковых эпох (Калыновскіш П. Ф.)	144

Заключспнс (Гарецкіій Р. Г.)	150

Словарь спецналыіых термнпов	152

Что чптать любознателыіым?	152

Научное мздаіше

Астанова Светлана Дмшіірыевна

Бордон Всеволод Евгеньевнч.

Вальчак Мнхаал Александровнч н др.

ЛЕДННКОВЫЕ ВАЛУНЫ БЕЛАРУСН:
ЭКСПЕРНМЕНТАЛЬНАЯ БАЗА

НЗУЧЕННЯ ВАЛУНОВ

Манск, нздаіпельство "Навука і тэхніка”

На белорусском н русском языках

Навуковае выданнс

Астапава Святлана Дзмітрыеўна

Бардон Усевалад Яўгенавіч

Вальчык Міхаіл Аляксандравіч і інін.

ЛЕДАВІКОВЫЯ ВАЛУНЫ БЕЛАРУСІ:

ЭКСПЕРЫМЕНТАЛЬНАЯ БАЗА
ВЫВУЧЭННЯ ВАЛУНОЎ

Загадчык рэдакцыі Л. Ю. Бельзацкая

Рэдактар Е. Р. В о л к і н д

Мастак В. I. П я т р у ш ы н

Мастацкі рэдактар В. В. С а ў ч а н к а

Тэхнічныя рэдактары С. А. Курган, В. і. Кручонак

Карэктар Т. Ф. П і л і п о в 1 ч

1Б № 3888

Здадзена ў набор 06.04.92. Падпісана ў друк
01.10.92. Фармат 84х108х/32. Папера друк. №1.

Гарнігура літаратурпая. Афсетпы друк. Ум. друк. арк.

8,40. Ум. фарб. -адб. 8,82. Ул.-выд. арк. 8,4. Тыраж

3000 экз. Зак. № 298. Цана 12р.

Выдавецтва “Павука ітэхніка” Акадэміі навук Бела-
русі і Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь.

220067. Мінск, ЖодзІнская, 18. Друкарня імя Фран-
цыска Скарыны выдавецтва “Павука ітэхніка”.

220067. Міпск, Жодзінская, 1 8.

Тэкст набраны і апрацаваны на персанальных
камп’ютэрах тыпу ІВМ РС у тэкставым працэсары
МІІЕТІ ЕШТ. Вёрстка ажыццёўлена ў праграме
ХЕКОХ УЕМТПКА РІІВЕІ5НЕК.

Схема экспознцнй базы: 1—«Карта», 2 — «Пнтаюадне провнн
нов», 5—«Камень в жнзнн человека», 6 — «Аллея валупов»,
ского оледенення, 10 — граннца сож