ЪТ.’О

TC.JH. Ъайнак/!^,	Ofa^suawMStutd^^

Qfh Ж^наъанЯете^


КАЧАКСТА11 PJ;CJ ] УБПИ КЛСЫ НН!}
БГЛ1М ЖЭНЕ FbLIUM МИНИСТРД1ГГ

ЭЛ-ФАРАБИ .iTiJiuianj КАЗАК. VJITTHK, УНИВЕРСИТЕТ!

К. М. Банников, Ж. К- Таймагамбетов,
Т, Жумаганбетов
к;азак;стан

АРХЕОЛОГИЯСЫ

/\ази\С1Пап Ресмубликас ын ыа

БЬн’м жоне ?bWbiM минис тр iiei жогвры оку
арыидарыкыц trrtydei /птерте арналган £>>у к\>ра.ш
репйнде бекг'тисн

A.’iKdTU

«Кмак уи ивйрчитсШ
’ 2006
'ь

ББК til 5(5каз)
в je

Otfy чурамл !\Г‘ Hi/iint жпне ?ыч ЛгИ^Исmpflii чнщ
где оаебцрютерт еШорггЛ'П', гшл'лрг лсж сагнык дат 1™<«ли
№Г>№ррСЫ'|ЫГ[ ^'<у7ЫГЛЫИгЪ>ГЛ£ГрГ>Г ППгШШШТ Г|'С1Г^?раС.14?ОГ

ПI к i р ж 3 ч га н

тарих гшы.мдарыпын каплпляты ЖЖ^^рмаикужм

Жилиы |1сдлк1епнснт1 fin г кар г пн
тармх гы [ымларыпьщ кандидаты Д, С.Ба Кгуи а к и и

Дпйпаксгн К.М„ Твймигамбстов Ж,]<„ Жумаганбетпн Тт

Б LS	Цаяацста и археологи ясы: Оку цурдлы/Жадпы рел. баск,.

Д.СЪайгупздон. - Алматы: Кдзак университет!, 2006, - 294 б.

ISBN ЭД65-2ЧЦН7-Х

ЖсчярЫ ицу upuiuiiiphiHiiiH гтудшггпзршс арнглтаН йуп оку курилыиди
^рчсожптдн ikulirttH (up «uetii репняк Кз.икет^и архедаа >тщ*лк «Tttffniiiil icpi
жаИ’Ж.испа си патта тимым Мц шй 6ali кгаыишил бип' арб'ф с знал и азямягнын,
(яснгнилк трр11ХИ11.|-м«1мщц1Ц1диц Miitieri Екыгяплыкга». к;г Бини наис папы и

IPCIJWH1K-II 14SJ ;ь. ррыс tl I1il№ CaciLtblll UlbiKKaH -Ap^c'H.'Kiniil
Кояахстаиа' осы okv курят fin70p-iapi.il паи сцоси каЛК tinnic ayna|ii.iir.u.i
Ь[КН№№Ди|1ЫИ |1улЛ|1|.Г|Г:Ц1 fiyi H-ку КУРШ1Ы>!Ы>( fiaCll.l ипк. гии студ.ь-цтт1;рд|
атацдыа ярхегиития тлрикынан кабзрлэр ету, сдарга aptiip Tapnxir-M;>;ri:im
kbjl'ilil'P cCKCfrrKiiLintipiHiii ж1Н|-куР1|нем ыппр.И-Тfiepy, доуе/1СГЧ:11 ИрХСССЮПЕЯПЫК
н4.Ес»нявлд1.1 ц euiiuiik ерекшелли ершен таиыстиру

_ fl D4ti0im>-fl22

Ь ' 4Й)(О5}-06

ККК 6Л.5(5КЯ1)

ISBN ЧВД-75-Р27-Х

Е- Ij.lillinxnp К м , ТдципГПМПСТГ|П Ж Л.. ЖтыЙГ!1Г1Г1ГК1* 1 , ИК1(-
О Ол-Фарлби a»Hlij5ilFhl Ь^¥У, 2U0fi

v‘oi^
ллгысез

Казахстан тауелс+здЁк алганнзн кейш еинЁн мыцисылдьтктар
койнауына кетепн тлрихын теревдетЁл, жан-жакты тал дау жасаута
Мудделй Scipcce аталмыщ onipni ежелг! жинс ортагасьтрларда
мекендеген халыктардын алемдЁК оркениетке коскак улесЁн анык-
тзу. сондай-ак казак V5,71,1 мадениетЁнЁн бастяуын, мемлскстпл1кгЁн
КдлытттасуЬЕи, казак тгносыныц Курплуын аНЫктаудын мацкгш чур
бопыи кала бгрмск.

Осы жерде коптеген зерттеуинлердщ ецбектерЁ мен Кдэакстан
Республнкасыныц барлык аудандарына жал тарткан археология-
лык экспедиция лар аркасында деректанулык кор курылгаидыгьи!
айткан жон.

Мупдай оку куралы Казакстан тарихнамасывда бурым да
болган: 1979 жьт.чы “МектегГ бзспасынан К.А-Акьппев лен
КЛ1.Кайпак,овтъщ “Вопросы археологии Казахстана’' атты ецбегЁ,
I993 ж. осы енбек эвгорларыныц “Археология Казахс|-ана" атты
жумысы жары к кордь Сонгы оку куралы алгйшкы ецбыгпег!
fujiumm достурд! жалгастырды Аланда пайдаланылтаи материал-
Дар шецберЁ mcei карастырылган проблемадар аясьт оран Караганда
кСЕирек ед]. Бул тустнжп де. Ссбсбз арада етксн он бес жылдай
уакыт ёштндс археологнялык, ЁздснЁстер ез жалгасыр тауып,
аукымы ксцейе тускен Болат ын. Сан алуан палеолиптк есгерткЁш-
терде, кола мен ерге тем ip доуЁрлер] корымдяры мен коныстарыща,
ортагасырлык калалярда стационарны к. казба жумыстары жур-
гЫддё. Бул уакыт аралыгында жеке.теген ескертк]штергс, буг т i б ip
ецЁрлерге арналган коптеген мнкалалар мен монографиялар жарык
керд|.
Таги да 6ip жэйггы айтя кетксн жйц, Егер бурыннч оку куралы
КСРО археопотцисыча кдтысттд йкулывдзр мен ckj1 батдарлагиа-
ларына косыми! а ретшде пзидаланылса, бул басылым Казахстан
археологии с ы бойытиа iierhri курал болып табылады. Оиыц
неп’зЁнде «жулик шыгару да жосиарда бар.

Кдзакстан археадогиясьшиц барлык мацызды проблсмалары
ту&згейл] де туг1к1Ч1кт1 шешию кийгаи жок. Археология лык мэл1-
меттерге иегвделген копте ген сауаллар. тешгмдср иен nixipnep адг
де п1к!рталэстартудырып келедк

Ол блсылым wipii танда сирек кездесетш ецбсктерд1Д 6ipine
айналды. Оныц ждрьщка шыкканыпа бфшама уакыг с-гаешмйч
кез!ндеп матер нал дары агй Де ез ку'ндьтлмгын жогалта кой^ан jkok-
Сол себен-ri де бул оку куралы казак Tnine аударьглып owp. Тек
енбект^н соитье жщыцда картлэр гацй орыс туннде берггщг 1993 жылы
жары к корген "Казахстан тарнхы” 1996 жьелы баспада» шыккал
“Каяаксган прихынЫН’’ I-темы цыц магпндер! паДдаданьщцы- Men iHi
пздлп кыскарггылып opi ыкшамдАЛЫп берЬгегимен, усьтмлып
отырган осы оцу Курит ыньщ xeikeivij кастерлсуде манызы зор
екскд1Г) анык.
МдЛК,СГЛЦДЛ АРХЕОЛОГИЯ

гылылюшъщ дажы

XJX-XX гасырларда гана калы таскан археология тылымьг
DipuisMu жас санамады. Соцгы ксздерге дейт оныц нспзН прнн-
циптер! мен багытгары толык айкын бод май, ал турл! бинм
Сал зеина, Одетте биология гылта.чдарына, онер га нуга жзткдаышп
келдт Eipan; археологий ныц manшад да жылдам турде кол
жегк ^ген табметары оный когамдык гыдымдар арасын |агы ернын
анкындап бердь Тарихн уадигалардыц бутйтцей белпстер!, тарау-
лары apxeoaoi иялык мятлуматгар непз1пде ербтлдт Айтялык,
осы дан exi гасыр бурын гена эдамзат *гарихы шамамен ЗОООжылды
кдмтыды. Tirrri бул кезецши ачташщЕ-i жартысы Альп, Иудея
таулары жане Слхарзмен гана байланысты болган едь Археологня-
ныц ардасындя адамзаттыц жас молшер! 6ipneiue щсырлзр
койнауьша жылжыды. такЯрл уацытга б га оньщ 1-2 млн жылдык
дямуын саз етудем!з. Eyrinri тадда бук]Л алсм бiрегей Грекия мен
Римши кале ерквниет^нен, Мысырданл пергауындар flayipiнщ
мэдениспнен, Тигр мен Ефрат сынды кое озен ащ-ярыидагы Бабия
мен Ассирия секийн мемлекетгер тзрихынод скифтер мен
сакгардыц eiiepineH кегпнеи хабярдар.

Археолог <я гарих гылымында зор тацкср|’е жаеады онын
таным кекжиспй кснейтт, ежен замэн KopiHiciH жуз есс айкындап
керютл.

^азакстгпыык археологиянын кайнар бдетауында орыстын
В.В.Бартольд, В.В.Радлов, П.ИЛерх секнщ! шыгыстянушылары
мен гарнл1дьк|ары. сондай’ак алдынты катарлы орыс зияды
кауымья ыц ок1лдер| гурды. Орме халкынян шывдан кернскН
окьлдер арасында кей£нр азама Етард|.П( казак хал к ы ныц тарнхы мен
модсни мурасына деген ыкыласы, ыкгасы ете жогары болды
Мысалы, XIX гасырдагы беяг'ип моден нет тарихшысы В.В.Стасов
казэкстандык археологиялык ескерткшггер кене Рим куланды-
ларынан кем сместЁпп этап кеткен болатын. Од ецбектерийц
б1ршдс: «НелЁктен Жанке нт мадыпдагы коне кала журтина
(Сырдариядагы Кззалы тонЁрсгЁндеп кала кирандылары) бвдщ
Помпеи болчаска» дсп жазган сдё. Мезгийнен, уакытыиаи бурын
айтылган бул соуегейлЁк создер кнзЁргЁ ганда растала тускен.
Byi iiiri ку”' едем Казахстан дык археоло1тардыц Отырар мен Тараз-
дэгы кааба жумыстары жа1йн>1, ЕсЁк обасынан табылган бЁрегей
олжалар ту рапы бЁледЁ.

Республикада археология гылымыныц калыптасуында акаде-
мик М.Е.Массоп, профессора др С. Г1.Толстов, А.Н.Бернштам.
М.ПТрязцов, С.С.Черников, Л.М .Левина сынды галымдардыц реяЁ
орасзы юр. БЁрдк Кдзакстап когамгану гылы.чдары арасындагы
дербес тылыми бакьгт рсппде археология Казак КСР FA курамыида
Тарих, археология жоне агиография институты курыяканнаи кейЁи
рана калыгггаса бастады.

Республикалык археология гылымыпыц дамуын oipiienie кезсн-
дерге белуге болзды. олардьщ эркдйсысы оныц кальи г racy ы мен
дамуына оз'шдж yjieci мен куш-жЁгерш коскан галнмдар есЁмЁмен
тыгыз байланысты.

Согыска дсйёнгё уакыт леи 60-жылдар соцындш-ы (XX г.- ped.)
кезец ipi экслсднциялардьщ жасакталуымси, тьщ жоне тыцайган
жерлер аймарыцда жумыс жургЁзумен. Бесшатырды казумен,
Орталык Кдзакстанда кола дэу'финц корымдарын зерпеумен
сииатталынады. Бул кездсрг ез ЁзденктгерЁн Э.Х.Мэргулак
А. Г. Максимова, Е.И.Лгеева, Г.И.1 !ацевич, Т.Н. Сснигова,
К.А.Акышев, М-К- Кдлмрбаев, Х.Л.Алиысбаев бастаган болатып.

70-жылдардан бастап археология рьелымы уяымдастырушылык
жагынан срледЁ, соныц Ёшшдс жада болЁ.мдер - архсологиялык
технология лабораториясы, орта гасырлык археология белЁмЁ,
Археология музей! ашылды. 1989 жылы олар КазКСР FA Тарих,
археология жоне этнография институты курамындвгы Архсоло-
гиялык орталыкка бЁрЁктЁ, ан 1991 жылы Ка1акстан Республнкасы
Былым академиясында дербес О.Х.Маргулан атындагы Археология
институты унымдасгырылады. Бул уакыт ёшёндс гылымга
Б.1 Шурмухаибетов, К.М.Байнаков, Л.Б.Ерзаковнч, РЗ.Бурнашева.
М.С.Мерщнев, О.К.Акьиисв, Ж К-Таймагамбсгов, 3-С.Самашсв,
Е.А.Смагулов, Т.В.Савсльева, А.Н.Марьяшев, Ж-К.Кур.манкулов
келген болатып. Осы жылдары Отырар, Куйрыктебе, Кокмардан
KajijmbiK.nipi.iHjU казба жумысттрын я|к.арглп жоне Сырдарня
иы^ры мен Кдратау беткейлерищс зерттеу журпзгсн ОкгустЁк
Кдзаксган ксшендЁ зрхеплпгияльгк. чкеледициясы уйымдастыръм-
ган ед). Аталмыш уакыпа Шьн ic Казпкстан мен Жет) суда сак
жане усунь ескерткЁнП’СрЁ, байыргы жартас сурет онер) чертпеди’.
Орталык Ка аксганда кола жане ерте темЁр дауЁряерЁшн rypui
кезецдерш камтитын ескерпиштерде казба жумыыары журпзпдЁ.
Бут кешщетт манызды кубылыстардыц 6ipi Ь'ылым академня-
сыидагы Археология ык орталыктан баска униЕюрсрггетгерде.
педагоги калы к жогары оду орындарында, музейлерде жала
орталыктар ашыдгал болатын. 1сквр зерттеупплер ужымы Казак
меылскстик универснтетЁнЁц (каз)рг) КдзУУ - /Д'Л) археолоЕня
жане этнология кафедрзсында, Караганды мемлекег к упннерепте-
тнпц тарнх факультетпгле, Шымкент, Петронат i жоне К,оРганай
неда1 га нкалык инстнтуттарында, Караганды жанс Петрол а ы
обл истиц, муэейлерЁЕЕде кадынтасты. Зерггтеунплср отряды
В.Ф-Зайберт. Н.П.Псдутпкин, М.Е.Елеуов, В.В Евдокимов,
Г.Б.Здановнч сектлдЁ жаца сС1Мдермен голыкты.

Жарты тасырдан ум^ыт )ш)нде Тарик археология жэие
отит рафия институты курамындя болтан казакотандык apxccuiot ня
олемд1к гылымды сан алуан табыстарымсн байытыи каин конган
жок пл сонымеп катар ежелп жэне орта шергрлярдагы Казакстандагы
котам дамуыныц nei i n i кезепдерт лнк.ыпдаута муыЮндЁк берд).

Он ын еч мацызды жеткгпкгершщ арасындэ Казахстан аумагы и
будан 6ip миллион жылдай уакыт бурьш «шашки адамдар коиыс-
1ашзндыгык Д0лелдейт1н сжелЕТ лалеблиттЁк турактардыц ашы-
луын айтугаболады. Казахстан мен Еуразил темепп пялеолнтЁТЕдеп
оргак пышандяр, Казахстан томен ri палеолит маденнст) бЁртутяс
жени ы адимчаг модениетнпн жадны т)збегЁндеп буь» дардмн 6ipi
екенд)пне куо бела алады. Еуратия копа дэуЁрЁндеп тайналяр 1ыц
палеозкономикасыныц дамуындапл кдаакстандык металлургмялык
органыктын pani аныкталды.

БупнгЁ куш Казакстзннвщ малшы-ei iHilli тайпяларынын ерте-
деп кешпслЁлерге айНЕьиу урдЁстерЁн еткерген ечЁрлердщ 6ipi
ретЁндс танылгандыгып анык'гяу мумкЁн болып огыр, Жана архео-
логнялЫК мгинметгер, ocipeee |лс жагялауларьЕ мен Сырдяриянъщ
томенг) ягысындагы сак обаларында журпзЁлгеп Ещзба жумысгары
Кдяатстанды сак гайлаларынын манызды орталыгы болта!г дсуге
мумкЁндЕК бсредЁ.

КизаЕчСтандык археплогтардын ipi табыстарынын 6ipi -
урбаннэациядык урдЁстердЁц серпЁндингЁн (цсзгалысын), отырык-
шылык. жане калалык жздониетпн да.чуын аныкгзу бсь»ды,
Казахстан аумагы арК№1Ы, Дуниезк¥зпик ерксниеттй! жаркын
ж^ю'йктаршщ 6ip t - ¥ 1ид ж16ек жал ы епхндчд деыкпдеш.

Лрхсологнмлык. материолдар Казахстан модениетГСршщ сан
кырлылытьш аныктап отыр. Оньщ калышасуына Кыгаймен, Таяу
жане Орта Шыгыспен. Орта Азиямен, Идти бойымен, Орал
мацымен, CiGipMCir орнатылган саясн, экономнкалык. жгэне модели
байданыстар орясан зир ыкиплып типздй fypni мадсняс'гтердщ,
оркнлы мЭДени аймактзрдьщ езара арекеггест1Г1 мен сан кырлы
ыкпалы зтногенезд1К урдКтердщ дамуыида маныздн фактор-
нардст, 6ipi бонды. Орталъжзары Казахстан аума^ик ьлыи жате&и
Батые TypiiC каганаты, одан кейЕп Тургеш, Карлук кдганаттары
жене кем1Н|ректсп Карахан мемлексп аз мвдепистшде турм
этпнквлык Лостурлерд! исасампаздыкпен тут ст! р гем ортагасырдык
мемдекстп'к курылымдар болгандыгы аныкталды.

Казак мемлекегг1Л1г«1 Казак хандытыньщ моденнет! Отырар,
Келер, Тараз. Туркестан, Сарайглык, Тальхир кала журттарындягы
архсопси ил Л1.1К ruvMiicTcp к<зрс-е^»«1Нлрй, fypiiiTcpiim5 «йралан-
jiibusjapMMH, кънпнакгардыц мемл«ксттш1п‘ мен моденмепнен
бастау алады. Keumeni жене отырыкшы еркенирттсрд! зерчтеу fei
rypni халыктар чодециеттшц езара арскеттсстн|’ мен езара
байытыдуы ааем.щк дшудыц куре жояы бияипшыгый корсетт
бердл Мундаи орекеттсст!к койнауында Кдзакстай мен Орга Азия
KBsipri хадыктарына тэн этногенез бастаулары жачыр.

Алмзтыдз Гйркзтар чалыкаралык гылыми конференцнялардыц
BTxiaiJiyi Казаксгандык археологий лык мсктелтщ табыстары
халыкаралык дедгейде танылганын ангактайды. Оз кезсНнде
республика apxeujjonapai баяндама жопе хабарлама жасаута, дарк
окутй Вашингтона, Парнжгс, Токиога, Сеулге шакь(рьи)ды-

Казфл тавдз	враьмаюггар ЮНЕСКО-даод «Уды

Ж1бск эколы — модсниеттср диз/югыш ш жолы» атты халыкаралык
жобасын оя’рлеуге белссне араласуда, 19^1 ж. 1ОНЕСКС-т>щ
халыкарэлык Экспедиция см Орта Азия мен Казахстан ны н ежели
керуен жолдары аркиты журш ртть Оныц курамында 20-дан астям
елдсрдщ, соныд шйнде КСРО. АК.Ш, Жапоння, Канада, Корея,
Туркил, Монголии, Кытяй, Иран, Филиппин, Франция, Англия
мемлексттершщ пК1лдер! бодцы. Экспедиция жумыеы Кезйгде
ЮНЕСКО !Леи КизКСР FA Тьрих, археология лвдие этнография
ннститутынын уйымдасть[руымен Адмэтыда кылыми семинар
етмзйгд!. Ся Ж1бек жолы бойындвгы кешпед! жане от^’рыкшы
меденн&гтерд'т взэра арекеттсеппн, байланысын зерттеугс арнадды,
I^P FA-ныц Археология музей| — архео/югиялык йпм-б!лнч мен
Казахстан гылямынын жеткеи жепстистерЙ!  laekXar гауда. халык;-
гы!| тэрихд жддын жаддандыруда нензп куралддрдын 6ipinC
айналды. 1973 Mf„ курыллтн бул музейге 1946-1990 жж. глль!мдар
жииастЫрган лсадгерлср койылды. Олардь/ц зрасында (зукГл
Олем,щ'к >№це гылыми мацызы жогары £>0лыл сяпалатын Казба
Кезшдс цела другршщ ютрьпщарынан алыНгаи МагсрнаЛдйр, сак-
усун Деу|рлергне жятатын алтыннан жясялейн онгекейлер. Отырар,
Тараз, TypKicraH сскщд! орга паеырлык каяалардан Тиоылган ore
сирек уИ|Ырасатын заттар бар. Eci к обасынЭн тй&ЫлГан алтын
буЙЫМДар лещей! де «сы музейде. Алтыннан Жасэлигш бул буЙымдйр
гецддо /кок корнем жзне тылами кугЗДЫлъПс, еонымен Катар ел
одымдцр тарзпынзн унемз зерттеу нысэдыла айнальп! отыр. Ееж
обасындарм туындм артоыП алЫлриинан Sfipi Кдзгжеганиын
чдесиюгимсы мен мэдевиет; жайяи уш гылмми мснотркфия
мен отмз шак,™ макаяаЛаряЫч	айт<хщ ia

aitl'KilsiKn.

K?«ipv! кйздей гылым# зертгаучерд.4ц обьспцни epekuieaiK-
т«р1Н1н 6ipi теорияаыъ: часелслер *ки«вдц юзтсрёчуС бсмыи
табылады. Буя ждадтиарда :1«ртгеутхлерд1ц ездерлпц физгософия-
ЛЫК дойындыгы., бурынгы филорофнялык устяпцмга туйык.тал'-
матан жоне де дуниежуз^к моден jMcrri угынган методилОгиялык
оЙлау мэдениет!'басты орыига кетериед! Ьасты вдетнезер аясына
адам мен адам*ат ко^амыльтц тыгу теп, мзлшылык пен е! гниллпс
СДОЛД! SHJ.M энд|ру шаруашылыктарынын дамуы, ертсдеП коШпйл!
мсмлекегтсрдсп дошлендйпк гген заттай ?конс рухани моденлетл'ц
тарихы, отирыкитьтлык жздк кала моденwH, Казахстан мен
Оргалык Азия шецбср1|!Деп‘ Коншед! моденнетгер мен огырыкшы-
ЛЫК оркеппеттердщ еззра ыкпады, казадтар этногенез! и in сауал-
;Чар|.| койылуь! кажет. Лрхеолот ттллык магериалдар не!1:чнде
.чадыктын рухани модсниетшщ слуаздярь, му'зыкалык шыгарма-
Шылыктын, ойын-саушс кйрупстернйн, ул'пык ктмдердщ кайнар
коздер! мен басзаулпрм караелъгрылуь! керец.

Казахстан археологгарынМц алдында rypF.ui манызды Ы1ндет-
тердщ oipi кет/ том дык Тарих жоне модс|!Иет ескертк|штер|цщ
жнлагып басыл uibiFapy бо.иып таоылады. Бул гылыми-энциклспе-
диятгык еппатгаты ёнсылым ескертъбпперд» жуйелеу мен коррауда.
сонымен катар хзлыкты патрноттык жоне мнгтернаиионапдмк рухта
т®рбйейсуде зианьтзды р&л аткаруы гмк. ойтиедп Жинакгая мацыз^
ды мпщетгерзнщ 6ipi баря^к халыктардьщ дуяиежузийк мвдгняот
казътасына	ynecih аш.ис-’йг,	Жива?» ечндай-ак,
археология мен мэдинибт тарихыньсн стратегиялык, мнщеггерш
шешеттн непзп ipre кпеттес.

Твйбрпбелер шексш жасалатын лабораторная ы К !зден1С|Ерге
Караганда, кез келген казба жумыстары ескертюштщ Толык немесе
ituiuapa бузылуынз алый кедсД!. Сол себе rm до далалы к кужат-
тарды топ и кд а иды толтыру, фотолык бек i ту, секерткпн колем in
елшеу мСн архиге ктуралы к жумыстар журпчу соцгы гылымн
жслг1ст1ктергЕ №пздеЛШ отыруы тик. Археологи ял ык калба
жумыстарынан Хейт сскеритбпгп бузилу дан сакЛ'йу, каяиыня
KCJlripy мен музейлерге айналдыру эрекеттер! ккеасуы керек.

Споралы-тОзацды талдау, флотация, раднокарбонды мерзчмдеу
0Д1С1 ссКГПдч xAiipri кунп жаратылыстану гъШЫмдарыИын вдктер!н
кетднен вдлдалу керек. ЭЕМ комепмен барлык Лкларатгарды
оцдеп, маглуматтар банюн курастыру Кажет.

Рылыми iSACiiiciepJ каркынды дамыту yiuiil ipi проблсмалар
тецтрепне зертгеулерд! пютырландыра тускен абздп. Кдзакстян
Республикасы Рылым академ и ясыньщ Археология институты
археологинныц бзеты багытгарындары жумыстарга басшылык,
жасап, бул жумыстарга университеггерд!, педагоги калы к жогары
ОКу орЫНдарЫН, музеЙлерд!, Тарн хи Жане МЗденЦ СОкертмШтерд!
Коргау когамдарын чартуы КажОГ. Казахстан мСН Орта Азия
халыктарыньщ этногенез!!! барпык Ортаазиялык, реепубликалар
галымдарымен 6ipnecin тешу кджетттЛЕП GcJii uii жайт.

Казахстан археология гылымынын алдында гурман ipi мвселс-
лер мен мЕндеТ'гср ту рал ы ийта отырип, соч₽ы пнжылдынра осы
П4лым саласын уйымдастырудагы кездескен киыншыдыктарга
токгалмаса болмайды, Цазакстан - аумагы жаты и ан турл! 'габигн
аймакгарды камтыган ете улкен республика. Оныц терр^ория-
емнда мыцдаган ескерпцштер бар. Алдын нла есептеулер бовыпита
19 об л ы ста (кат'рп 14 облыста - peii.) олардыц саны 25 мы ина и кем
смес. Жазба дерек кездср!нщ аздыгыпан нсмесе [штсн жокты-
гылан, олар ежеяп орта гасырльщ тарих oenepiH кайта
Калпы на келпруде ?калгыз рана дерск кад болыи табылады.

Архсологиялык терттеулерд! thicti дорежеге катеру мацоцдар'
дьщ жет1спеуш1Л1пнен кемднн калып кследн Клнтеген педагоги ка-
лы к жогары оку орынларында. музейлерде архсоЛОП’ар тпттен жок-
Мунын ез! республиканын батыс, шитые жаце солтусттк
обльтстарыяда аркрологиядыц зерпеулсрдщ жургЫлмеупто себеп-
кер болып отыр, Ежелц мпденясттер корыты саналвтый Mbjjjhc-
тау жер! ин кунге дейк белгйп б ip иэрежедс адтацдак бояын
келедн Сондаи-йк, кэркынды ишруашылык курил ........... салы-

Н)
нуы натижесшдс электростанциялык кондырьылар. магнсгралды
каналдар, суландыру жупел epi, arepinin жатка н жерлср аймакда-
рында жучдегсн есксрткшггер кирап, ултгыц мадсни коры талан-
таражга ryciii жатыр,

Бупнп кун( археология гылымы tnreptCTep кезешн бастан
Ketnipiti отыр. Археология инсги утиный унымдастырылуы -
отандык тарих пен медениетпц ipreni моселелер!н, унттык мэдеыи
мураны сакгау мен зерттеуде улкен кемек корсете алады деген
умптсмгз.
КДЩСГЛЗДЛ АРХВОЮГЙЯЛ1Ж,
ЕСШТЙШТЕОД! аЕРТГЕУ
ТЛРИХЫНЛН

Казахстан цыц археологияиык ескерткш1тер[ туралы нлганщы
мтймепср дрта гаснрларвдгы гадымдар мен гариктылдр,
географтар мен саяхатшылардын ецбектер1нде кездеиун. Олар йз
ен£Ск'ГСр|н,'де аз;цзр| пкелей кегпмен кяргеи нсмесс озрергне вмту
боны hi ни .мод1м болган одеатен пас здггар, бей непер, ш
замандарынан кал бурын болгвн калалар мел коныстпрдын
журттарыи, оцигаларды айтып кеткен.

Казакстаннын еткендсгЁст тыл ими зерттеуде 1 Петрдщ коне
муряларга удыггты карауга, олардь| суретгеу мен жннауга эм ip
берген жяряыктзры, сондай-ак опьщ бастамясы бойылша CiGip^i
жиле Ресейге iprenee жатка!i Казахстан керш зерзтеу модсатымен
колданылган ншралар мадызды рел аткарды, Осы зрехеггер
натижес1нде 1707 жылы Тобыл боярыныц улы С-Ремезов ждзган
’‘Че^гржная книга Сибири” (“Ссб1рД1ц сызба кпдбы”) жярык кврдь
Онда географ мял ЫН деректермси катар, кдааш, еахарасыныц
археологнялык ескартаilirrepi туралы Maniметгер жНнак.тД1 ан.
‘'Ремезов атлаеындз’1 Торгайдын оц саРасы мен КараталдЫн оЦ
жагаляуында “кацырал калган кала”, Еейщщ спл жщ-ддауыНШиъ1
‘Час Кфта1’- СарЫсу	атсъгз	лиге л ri кДяапар м*и

КУрылис орын^ары дталаДЫ.

KcJieci архейлогиялыц Кы'зь'Кгы мзимлетгер 1733 жылы СйфГе
академик Г.Ф.Минлсрдщ баскаруымен жясалгдн бцлншг академия-
дык экеиедк1уЫньщ еэднерй1Д£ |жтршед1. Экспедиция, К\ра-
мында белгип гвлммдар ЛДелаклоер, И.фишср, гсодсзнстер
И А,Красильников, А-Ивщюв М/Утаков жумыс (стецй

1768-1774 ягыддяры Ед1п боны, Оря1), CiCip мсц К^язакствн
Халыктарыпьщ тарихын, гсографиясы мен этнограф нясын зерттеу
ма^сатымен уйымдссгыры.п ал екншп акадсмиялык экспедиция
Каззк,станда археологнялыд зерттеу icin жалгастырды. Экспедиция
жумыстарына оз заманыныц аса корпекп галымдарьт П.С.Паллис,
И, П.Фальк, И,Г. Георги, ПИ. Рычков, X. Бард ап ее катысты. Бул
Галымдардыц ссснтср! мен едбектершде казак халкыпыц unci
замапдардагы есксртк!1итер1 туралы мол мея1метгер сакгалган.
Мысалы, П. И.Рычков ез!Н1н «Топография Оренбургская» атты
iprefli шыгармасындз озше ушыраскан кене кен ен/нретш
жерлерд!, мыс. корптсын жвне каланы корытатын срындарды
сипаттап кетгт

1771 жылы Н,П. Рычковтьщ Торгам мен Есы дайаларыиа
жасаган сапарында жазган кумделплнде кызыкты материаллар
ушырасады. Оп Карагиргай езеш ацтарыпщиы алып обалардыц
кеск!н1пе тан-тамаша 6ojtt.ni: «ежелп хаяыктардын бейт жай
топыраклен уйишц 15 саженьнеи асатындай бжкпкке кетерЬген,
крршауы 135~тей саженьге жетедпт деп ж аз га н. Н.П.Рычкав:
«обалир скиф патшасы нсмесе батырыныц курметше тургызьииан»
деп жорамал жтеады.

XIX гасырдьтц Gipiiiiiii жартысыцда Ресенде Ортялык жонс
Шыгыс Казахстан и ьщ табнги байлыктарына кызыгушылык кушейе
бастады Геологгар, кен шокенерлер! жол-женекей копенщ
каздерше де назэр аударып, оларды сипаттап, жазып отырды,
coftrin бул аудандардыц ескерткпитер! туралы мтипметгер дорын
моиЕайта берди Кен ннженерлер! Г.Генс, Б.Ф.Герман, И.ПТЛангин
табьглгап кененск коздерш тек кецш койып кана коймай, олардьщ
тарихи сипаттамасым жас-ауга тырысты. 1822 жылдан 1841
жылдары далада сол кездеп аса кернект! галымдар А Гумбояьд,
Г.Розе, Г.С.Карелин,. А.И.Шрснк болып каитты

Cefiriu, XIX гясырдын прга шен!не карай net Ыпел Орталык,
Солтустпс жонс Шытыс КЖЙКстан бонынша сдвутр материал
жниадталды,

Эябетпе, сол кезецге каран, археологиялык есксрткш1терд1н
1иын ман!ндег] пялымн зерггелу! женшде анту га болманды.
Максапы зертгеулер нотижесЫде смсс, кебгне кезденсок, жол-
женекен алынган молхметтердщ бастаикы жинадталу фякпеж гана
атап кслуге болады, Казба жу.мыстары жанлы да бдйсалдьт сез
айлуга болмайды, Кейбip галымдар обаны казып керуге орекст
жасап коргешмен, казба жумысгарыныц аднстсмссш медгермеген-
Д1КГСН, алдарына пакты MaKcaT-MiHAencp коймай, тек заттарды
ЖИ!шумен шектелд!. Дегеныен, есксрткшггерд! лркеу, олардыц
картасып жасау, белплеу фактыершщ атк.арылшндыгы белгий, олар
icrercH жумыстыц кундылыгы да ышс осы и да. Бул салада сол ксзде
агкарылган жумысгардыц iconiuiniri ani мацызын жогалткан жок.

XIX гасырдыц eKimui жарзысында казак даласындагы коиенщ
кездергне Археологиялык. комиссияныц, Тарих музеГинщ, Мэскеу
археологиялык когамы мен орталыкта! ы баска да гылыми мскеме-
лердщ иазары аул бастцды. Курамына Сырдарня ( Гурюстан) жэнс
Жетку облыстары кфген Турк'1С‘ган гснерал-губсрнаторлыгынын
курылуына байлаиысты жада елкеге, соныц ini ид е оныц еткежнс
ден кою кушейе тустк

Ш.Ш.Уолиханов Талгар каласыньщ оркын, Шецгелдшф кн pa-
гвн уйгидклн сипаттап, Жепсу археологиялык ескерпаштсрг мен
тарихы туралы мацызды жазбалар калдырды.

1862 жылы Кдзакстанда В.В.Радлов археологи ялы к жумыстар
журпзс бастады, Семей те ф peri н де коля гасьтры комбелерш алкаш
per гылыми нспздс казу жумыстарын журггзу ici соныц ес1М1мен
байланысты. 1866 жылы ол Павлодар мацында, 1869 жылы
Жепсудагы ’Гурген ауылы ауданында казба жумыстарын журпзд’|.
В-В.Радлов солтуспк-шыгыс Кдзакстан мен С|бфдег1 ергедеп
ескертк1штерд| тонгау июне кезецге белуд! усынды. Бул аудаидар
мэдеиие-пнш тарнхын ол мыс жэне кола гдсыры, коне TCMip
гасыры, жада земф гасыры мен ертедсп орта гасырлар кезендершс
белд'к FanuMiiMii снбектер'1 К,азакстан археологиясыныц дамуын-
дагы ijnepi баскам улкен цадам бонды.

1867 жылы Археологиялык комиесияныц тапсыруымен орыс-
тыц белгин шыгыстанушысы П.И Лерх Турюстап елкее'ш зерттедг
Од Сырдарня бойындагы Сауран, Сыганак каландрынын кнранды-
ларын карап шыкты, Талас илкдбынын бфкатар калалмрыныц
орындарында болды, Жаикент калашыгында кдзба журпздй Oji
кездестфген сскерткгштерд! тфкеумеч, мукият сипаттаумен катар,
од жазбанш хабарларды ipiicren, олар зуралы уз'тд!лсрд| талдады
жоне тус’ннктеме берш кеттй Жазбаша дерск коздер'1Н eai ганкан
археологиялык олжалармен салыстырып, кираган орындарды
лады тарихи кзлалармен бгтамалады,

Археологиялык комиесияныц руксашмен 1884 жылы
Ф.Д.Нефедов Торгай даласында, 1889 жылы Э.Ю.Петри мен
С.Н,Назаров Солтустж Казакстацда, А.Н.Харузин Батые Казак-
стзлда, Н.Н.Паитусов Жеткуда, Е.ФХаль Талас ацгарында казба
жумыстарын журпзедл

1893’1894 жылдары В.В.Бартольдтъщ осы аймаада iccanapMen
KCJiyi археология мен П1ы!ыстану ichi дамытуда зор рол аткарган
скита бонды Ол Шу мен Талас алкабыныц, Ыстык.кол казан-
шункыры мен 1ле озен! алкабыныц ескертк1штер1н Kopin шыгады.
Оьыц «Отчет о поездке в Среднюю Азию с научной целью»
(«Былыми максатпен Орта Азияга санар туралы есен») снбел осы
кезге дейт тарнхи акпарапын галамат ynrici болын калып отыр.
Кептеген жазба дерск коздерше су иен in В.В.Бартольд осы
ауданнын тарихи-толографиясын суреттедь археологиялык
жагынан болашактагы mohi зор ескерткннтерд! аныцтады жане
оларды ортатасырлык белгни калалармен сойкестентрд). Соньщ
шГпше. ол Тарэтды Оулиеата (Жамбыл) орнымеп сойкестенуррд!'.
В.В.Бартольдтыц матерналдары Кззацстанныц оцгуспп мен
Кыргызстан халыктарыиыц еггксн тарихынын бет-нердесш ашып
бсрдЕ 1895 жылы Гашкентге курылыи. жергинкп зиялылардыц
елкснщ нткежне, оныц тарнхына, сэулет жэне онер есксрткшз-
тер’ше дел коятын еюлдерш, аскери адамдарды, шенеушкгсрд|.
еткенге кьпънушылыц танытатындарды (ирйспрген Археология
аусскойларыныц Туркгетап ушрмеа’нщ уйымдастырылуы соньщ
eci mi мен байланысты. 1904 жылы Турюстан уй|рмеспнц мушелер!
КА.Кларе мен А.А.Черкасов Огырар калашыгында казба
жумыстарын жургпдЬ муны олар сол замандагы озык epicrcMcniK
децгевде аткарды: жумыс ец алдымен шагын цазбага жоне кене
буйымдарды сипаггаута непзделд!.

Орыс географиялык когамынын XX гасырдын басында цурыл-
ган Батые Ci6ip, Семей жоне Орынбор бешмдерь Орынбор гылыми
архив комиссиясьг Орзалык., Сотпуспк-шыгыс Ka3aKCTaH'Tlw зр^ео*
логиялык тургыдан зерггсуде орасан зор рол аткарды.

Нэтижесжде Х1Х-ХХ тасыр бас кезпще нактылы, мол материал
жипакталды, бЕрсыпыра дорежеде олар жуйеге кслт1р1лдь Кененщ
ксздерш коргау жен1нде де ic-uiapanap жург1з'|лд|. Сол кездеп
KeSici казгр жайылып, кнратылып aci&epinren, тек алгашкы
зерттеуш1лерд|ц ынта-лиТернян аркдсында тана буНнН тацда
галим да олар туралы мгннметтер бар.

Тоцкср1стен кейтн археологиялык зерттеулер жалгастырылды,
б'|рак олар мемлекегпк непчде журпз’ииу. 1919 жылы Материал-
дык модениет тарихы академиясы, ал 1920 жылы Музей ici мен
кане сскертюштсрдЕ, онер мен гэбигатты коргаумен шутылданатын
Туркестан комитет! курылды. В.В.Бартольдтыц усынысы бонынша,
KOMHivnin ем таяудагы линяет! археологиялык карта жасау болды.
CoftTin, ежели сскерткн1ггсрд1 есепкс алудыц, зерттеуднц сактау-
дьщ непз! каланды.

Тецкерютен кей1нг! алгашкы жылдардаты ецбектер ншнен
архсологтар TITi .Ивано втын Сайрам да жопе В.Д Городе цки и дщ
Жет (суда, К^закстаннын октустн 'ндс журггзген Ьдешстсргн, Орта
Азиянын сртедсг! тарихыныц ец ipi lepncyujici М.Г.Массивный
Сайрам калашbiFbf мен Туриста ндакы Ахмет Яссауи кесснесЁ
турялы мадалаларып атауга болады. EaiJrii Казакстацда 1926 жылы
М.П-Грязипвтын КиртильД-1 жопе Киргнльд-2 каЕлрлерЁн, Орал-
сай мен Куманбай-сайды ашып, казба жумыотарын журйзу! бан
мзтсриалдэр бсрд! жане аодронов адденистЁ тек Батые Cifiipre топ
дип орныгыл келген тужырым даманы туб Epi мен езгерпт.

ЭЙ-жмлдары бЁркатар ipi экслсЛицикизрдьгн зертгеу nepi респуб-
ликаньщ кептсген зуд ан дары и камтыды. Археология бЁржолата
тприх нллыммньщ дсрбес 6ip белЁмше зйлалды,

1933 жьип.г Орталык Казаке ieiiiijmh кола дауЁр! мадениетш
зерттеу уипн Матери алды к моден нет тарихы академия сы жасак-
талтан. П,С. Рыков жезтекцлдж еткен Нура зкспедицияеы (курлмында
бплгацдар - М.П .Грязнов, М-И Артамонов, И.В.Синицын,
МН.Комарова, Н .К. Аристов, Л.11. Рогачев) Нура, 111 срубан-Нура
Жаксы жоне Жаман Сарысу озендер! алкэбымда барлау жоне казба
жумыстарыи журпэд’в Энеолит запалы па жататын турвкгар, кола
nayipiHiH корымдары, ерте тем ip даузрш!Н обалары казакгардын
молалары уст1не койылган белгшср аерттелшдй Экспедиция
жумыстдрынын манызды корытындыларыныц 6ipi Дондюан ауь!лы
мацындамы №11 обздагы квзба жумыстары болды. Обадагы гас
плнталармен тургызы иан жерлеу камсрасынзн бай naSip
аршылды. Одап туркы шар тор!зд[ жэне eptJeyi tjk. карде тс.
модее।Meri11iц ыдыстарына уколе буйьгмдар табылды.

1930-1939 жылдары археолог О-Л.Кривцова-Гракова Костанай
мацыддагы Алексеев копысм мен корымьигда кязба жумысгарын
журпзд!. Андронов модеиигпЕпн баепанасьт мен корымын туцгмш
рет ксшендЁ турде зерттеу кола доу pi таГгпаларыпыд шару яги ы-
лыгы турмысы мен , ши наным-сен!мдср! туралы маьлуматтардьт
толыктырды.

1935-1937 жылдзры археолог С.С,Черников К^ба жоне Нарым
с1лемдср1иен каланы, мыс лен алтын енд!рген 16 еже л ri кен
игерген орындарды зергтедй О.ч металл еширудгнер килы гурлсрш
болт корсеты, кен алу техннкасы мен еи$елп келштердщ
куралдарын суреттеп жазды. Face-in кен ондЕргеп орындардын
копнили in ол капа дзузрше ягаткыдды.

Казакстал тылы ми мекемелерЁнщ осы жылдарда кызмст!
жандана тус11, Казакста ты к Ортял ык музей! ескертк!штерД1
тЁрксу, кездейсок табылтан олжалардыц eceftin any icin жоие martin
кдзба жумыспфын журпзед!. Баснасезде Кексу озешндег i халаты к
орны туралы деэне Жепсудагы ескерткшггер деайлы махалалар
шыгады. 30-жылдардагы археологиялык деумыстардд Магеркалдык
мадениет тдрихы институты (КСРО FA ММ I И) мен Гылым ака-
демиясынын Казак филиалы уйымдастьтрган А.Н. Бернд лам басшы
лык етксн JKcricy мен К^изаксланнын онтустйпщеп экспедицнялык
зерттеулер жетекил Оринга шыкты. Согыс алдыпда далада откЫл-
ген торг жылдык зерттсу маусымы аралыгыида (1916-1940 жж.]
Желсу археологиялык, экспедмцнясы Gipxaiap калалардыц орнына
кец келемде барину жоне туракгы казба жумыстарын деуртд].
Ортагасырлык Тараз ндласы орнында жургййлген кед аукымды
кдзба жумыстарыпыц деопс оньсц окрупндеп ескергктштерд!
зерттеудгн нэтижелерт бойынша осы лудапныц археологиялык
материалдарын кезецдерге белу усынылып, кала дамумнып нтзгч
сэтылары белплендц оиын окрупжн калыптасу деолдары анык-
талды. Казахстан археологи ясы уппн бул ортагасырлык кдланы
кешенд! турде тарихи-археологиялык туртыдан зсртгсудщ адгашкы
тэжтрибест ед|.

Экспедиция Тарчздан баска ор^гасырлык Луговое, Аспара,
Мерю, сондай-ак Жепсудыц к,иыр солтуст!к-гцыгыс бел^пндеп
китзпар мен коныетардал 'Галгар жвне Дунгенеш зерттедт.
Сены мен катар ол БерЕккдра атты галамат коры мда зерттеу
жумыстарын бастады, огап беГНт устщдеп гурД| курьглыстар
(топырякпен у й Hire и обалар, жал пак та доцгелск коршаулар, торт
бурышты коршаулар) тан едг Ine тикабындагы Жуантебе бейптн*
деп казба жумыстарынын Hori® кдляпды.

А.Н.Берннгтамнын макалаларында жаца матсриалдар жариялз-
нып кана коймай, сонымен 6ipre ортагасырлык кала тарихынын,
К^здкстанныц оцтустт мен Жепсудыц пплрыкшы жопе кошпел!
ха.'1ыктарыЕ1ыц нзара арскет1ц1Ч аса мацызды проблемалары,
Каланыц кшынтасу MoccAUiepi мен оныц модени-тарихн байла-
ныстэры, сондай-ак тарнхигопографнясыбелплсн1пт iminapa шешйщк

Тараздын мзденнет|' мен Жепсудын онтустж-багыс ботйгшдеп
кдпаларды зсргтеуде I93S жылы курылтан Жамбыл археологиялык
njTiKTi жаие Жямбыл облыстык, музей! айрыкша рет аткарды,

Улы Отан согысьт жылдары археологиялык жумыстар уакытша
тоцтатьсщы.

1946 жылы Кдлщстаида Рт.итым академ иясыныц КУРылуыпа бан-
лакьгетьг археолаптадык жуиыстэрдыд квпйклтпи 111ШЗ<е№кодыс№
йтындагы Тарих. археология жоне эт нография инстнтутынын архео-
логия болжн журиздЁ. Бул уакыттагы археологиялык зерттеулерд'щ


ауыртпалыгыньщ орталыгы Алматыга ауы^ады казакстандык
археологиялык мектеп калыптасады. Жалпы шгганла 1946 жыл
Казахстан археологи ясы я мц дамуынчагы жада кезсцлщ басы
балды. Курылган (нднмнщ ал Fai и уйымдастырган археологиялык
экспедицнясы Ортэлык. Казахстан археологиялык экспедиция™
(ОКАЭ) болды. оны сол кеэде академик Э.Х.Марг-улик бас карга г
едд. Кунг бутшге дейт бул экспедиция Сарыаркдда.™ конещц
кездерн yne.Mi iwcripiri, зертгел келедт

Э.Х.Марг-улан зкепединиясытад жумысы жир аумягымен гана
емес, сонымев адтар зерттелепн естертк i тер \ н хренюл чиялщк
диапззоныныН кецуцггмеп де срскпгсленедк Экспедиция неолиг жене
энеолит двуЕрлерппн гурактарып, ан дронов жене дондтбай-бегазы
моденнегтер'тгц копыстары мен знраттарын, б.з,б. VIM гасырлардпгы
жерлеу гимаряттарын, тур! к замани оонларын, ортатасырлык цапалар
мен KOJ гыстарды тауып, вртгедг жзне казу жумыстзрын жургтш
сХХ.Мзргулан орта гасырларлд Орталык Кдзацстаннын KOEunCJiijicp
cni Faria емес. сонымен катвр отырыщны жоне кала моден нет!
орталыхгарыцыя 6ipi болганын долелдец борд!. Мулла Нура жаде
Сврысу алкдгттарыцди, Ульггау степнсн колонердщ. сауда меп
епншЫктж пртадыклары оолгап ортагасыртых конь стар меп
кдлаиардьщ, ьзкгдыктары тзбьыиы. Олар турт-туегг металдар - мыс,
капай ы, Kyuic eiyiipin, баявдату орындары peri аде ерскше мацызта не
бонды. Бук1л Шыгыска кум!с жеткгзгегг Гарбиан кепдерЬгщ дадкы
шыкгы. Кдсынан ортагасырлъгк к.опыстар табылып. зергтслтен
Жезказган кецдер] мыс ещнрудщ ipi орталыктарына амналдьг.

1946-1950 жылдардагы зсрггсулерде контолi нк достур кед
цатгат жайган аздзцдардагы отырыкшы копыстар мен кялэлэрдын
Кальипасуы мен даму ына Баеты назар аударылды.

Согысган кейгнг! А.Н.Бернпггам мен Е.И.Агеева баскарган
OH’iycTiK Казахстан археологиялык экеиеднцнясн eKinwi ipi экспе-
диция болды. Оныц жумысыныц корыгындысы Oihipgp турятта-
рынддсът, Шу-Талас езендерг ярадыгындагыг Карата у ныв солтусгтк
беткшпндсп, Сырдария алкабындады калалар мен коныстар орын-
дарыиыц улкен тобын зертгсу квртага Tycipy болган едг. Каля
зопографиясыя зерпсу мгн к,мш ыдистардн топтау ма,^ни-тарихн
ксзецдсрд! туйшдеугс. колвнер мен сэудаггыц даму децгеййг
аныктаугз, яг ни Онтустж Каглхстан кала мещсннстгнщ децгейж
саралауга мумк’нилк бердг.

Бул экспедицияныц хызыкты бястамала; ыныц firpi чеп Жуан-
тобе кдлашыгы мен Арыстын орта ягысындады Бор!жэр корычын-
дягы кетендЁ зерггеуяерд! айтуга болиды, ce6e6i нацпл архсоло
гиялык, материаодар нелз!цде дала мен даланын карым-катынасы
туралы сауалдарды цойтан сдЬ

1953'1959 жыддары Е11. Агеева басцарган ОК^АЭ Кдратаудыц
солгуспк беткейлср1цдег! археологиялык ескертиштерд! зерттедь
Турадты казба жумыстарыныц непзг! нысаны болып Бабаата
калашыгы тэвдап алынды. Онда жури !лген казба жумы стары
EkKiHicri копыс-жай тур! идеи отырыкшы доныстыц 6ipre-6tpre
ортагасырлык калига айнэлу ypjifciн аныктап бсрдг

Орталык (ОКАЭ) жоне Онтуспк Кдзацстан археологиялык,
экспсдицияларымен (СИ^ЛЭ) катар 1945 жылдан бастап КСРО FA-
нъщ СТЕТолстовжетеюдййк отмен Хорезм археологи ялык-зтаотрэ-
фиялык экспедициясы Кызылорда обтысында архео изгнил ык
зертгеулер жург!здЕ Бобнл-молди мен Ш!р!к-рабат калашыктарын-
дагы казба жумыстарынан баска экспедиция археологиялык
есксрткшггерге барлау жоне казба жумыстарын журпзд!, оларды
т!ркеумсл ай талысты 1948 жылы Алтынасар калаш ыгы и да жане
Жегысар коцысында кдзба жумыстары басталыл, ею турл!
КУРЫ лыс кезецш аныкзады, келемд! керамика! ык. материалддр,
металл мен суйек буйымдары сад илуаи гндекейлер жщ гастырыдщл.

1947 жылдан бастап Мескеу мен Алматынын гылыми мскеые-
тер! Gip.neci 1 уйымдастыртан, С.С.Черников бздшылык жасатл
Шыгыс Казацстад археологиялык экспедициясы жумыс гётедь
□кспсди цияцьщ непзг! Mi идет!не Оскемен мен Буктырма ГЭС-
тершщ салынуына бнйлниысты су астында кдпэтын аймакта
орналаскан есксрггк1штсрд| аныктау жэнс зерггеу юрдЕ Бул жерди i
неолит доутршен орта гасырларга дешнп кептеген ескертюштер
тЁркелш, Шыгыс Кдзакстанпын откен тарнхын сипаттайтын
материал алынды.

Кел eci жылы Садчиков ауылы мадындакы андролов конысында
О. АЖривцова- Гракова жег ек пил нс еткен Мсмлрке гпк тарихн
музей экспедициясы жумыстарын бастайды. Ьул жерден элынган
кола дау ipi материалы K.efti hi ре к талддныщтусшд1р1Лд!-

1948 жылдан бастап Казакс^нныц батыс аудавдарында
И ЕСнницын жетекшилк еткен Саратов мсмлскептк университе-
та! ц археологиялык экспедициясы жумыстарын кайтадан басганды,
Зертгелтнген есксргюиггер диапазоны кец ед! - неолит доу'р!нсн
алть яордалык кезецге деншп аралыкты цамтыды.

1954-1956 жылдары республнкаиыц 10 облысын камтытам тын
жэне тыцайтан жерлер нгершген аудандарда зертгеулер журпз1дд|.
Республика ескерплигтерцнц тззтмше коне тарихгыч туря! кезец-
дерще жататын жуздеген жада пысандар енг|з1ДЛ1 Кдзылган
600 обадар ком акты археология ы\ жэне антропологняяык
ыатериалдар берд!,

1954 жылы Тарих, археология жоне этнография институты
гю г? ашад К^алшэгзй	суы астылдэ кйлатын лймалтт- зерт-

теу мандаты и да К.Д.Дкьнпев баскарглн 1ле археологи ял ык. чкспс-
дициясын уйымдастырды Алтан кы 6ip маусымнын кпаде-ак экспе-
диция сакгзр мен усундср (уйсшдер) Aeyipi обаларынын, улкен
тобын тэты.

1955 жылдан бэстал Актобе облысында В. С. Сорокин бэс вртаи
КСрО FA Материалдык, мэдениет тарихы институтыныц Батые
Казакеган ограды жумыстарын Бастады. Тасты-Бутак корымын-
даты жоне осы агтас крныста жургвпген казба жу мы стары кап
реггге кола royipi ескерткнитерп! ксшенд| турде зергтеудщ ojiwcyiin
улгмч icnerrcc бддыл

Сол жылы москеу йк археолог А.В.Виноградов Арал мацын-
дагы энеолит пси неолит?! тертгсунт Бастады. 1956 жылы Жстку
археолог нялык экспеднцнясыныц А,Г.Максимова басдартан отряд-
гарыньщ б ipi Шу-1ле тауларындагы Каракудык копысыпан кода
даугр?нЬ£ корымын кюды я&не Таытады-Тас крннауыпан жартэс
суреттергнщ улкен шогырын тапты, Сурытер бфден олемдж
погрет н?фт1к галаматесксрткш11ерд!н каг^рына юрдЁ.

Казякстап архсологиясыпЫЦ 50 жьишардыц орта шенгндеп аса
жаркий жацадыктарыньщ 6ipi Оптустчк Казакртацдаты ^аратауда
яже/tri палеемгптх т^тлн-жайлэрдащ тцбг.ьтух? бояды, Оя^рды rvoiior
Г,Я*Ярмак пен Идра ray ЦалсоЛЦтт1к отряДЫн бзСкэргам археолог
Х.А.ЛлПысбарв таНЦан едг БуЛ ‘жацалык КазахстандЫЦ археология-
мынжаца Багитын — палеолитуi зертпеудщ НегЫн кдлаДЫ.

1957 жылы TKericy ирхеологиялык экспеднииясы зерттеулерш
бастяЙ^ьт, Catz-усук ескер'гк<<гггер<с< ортй/’асырльгк; «ала мдденнепн
зсрсгтеу оныц исггап М1ндсттерше ай налган сд|.

1959 жылдан бастап Сырдариядагы Шардара ГЭС л курылысы
айматында Шардара археологиялык экспсднциясы оз зертгеулерьн
журтеди Од Актобе жянс Шаушткум кояыстарындд. каппой
замены корымдлрында ка^ба жумысгарын жург; тедг.

Жадпы алганди, 40-жы 1дардыц аягы мен 50-жылдар архсолс-
гиялык эерттеулердщ ксц opicTeiinyiMCn ерскшЕлендй Олар
К,азак,станныц барлык И1-ррлер!Н цдмгыды да, жумыс аясьпш ор
турл! хронология лык ау дым даты ескертмштерд! енг здп Бул
жьглдардагы маиьгздБг лсавсальаргар ярасыкда ^атакетадггын онтуо
Т1Г1ндег1 палеолит ескерткидтер! 1лс шен! ацтарындагы сэктар мен
уйсшдердщ обаяары, Тацбальггас шаткалындагы сурсттср бар сдь
Еле щснждеп Бесшатыр коры мы н, Сырдарняда, Шардара шатк.а-
лыидагы уцпме жерлеу (катакомба) орындарын казу сол киле
басталыл, Баба-Ата iunci кдмалы ндагы (цитддельдеп) каэба
жумыстары аякталды.

Археологтарга жерпяЁкт! елкстакушьтлар Л.Ф.Семена в,
М.Д.Бирюка и, геологтар Г.Я.Янн]инт В.Ф.Петруиъ, ГЯ.Ярмак.
эоолоттар П.И.Суворов. Л.И.Марнкопскин коп квмек керсетп.

Кдтставдык галымдармен Giprc ескерткшперд! зерттеумен
MacKey меп Лснинградтын (Санкт-Петербург - авт.) Geurint архео-
логтары С.П.Толстов, А.Н.Бернштам, С.С.Черников, В.С.Сорокин
аЭнащысты 1946 жылы басталгдн Кэзацстан археологиясынын
дзмуындагы бул кезегуб I960 жылы жарыд корги и «Археологи-
ческая карта Казахстана» жинагы езтшио Sip дорытындылан erri,
on Кен жылдарга созылган кец аукымды археологиялык жумыс-
гардын дорытындысын жасады жонс оныц еп перспектнвалы
багыттзрын бслгёцеуге мумкт'нд|к бсрдк

Казахстан археологиясыныц келесЁ даму кезецЁ 60-70 жыЛ-
дарЛЫ камтиды. Оган археология тылы мыл унымдастыру ушгн
масал гаи eneyni курылымдык езгерютер ген, Тарих, археология
жене этнография ипстнтутыцда археологи ялы к, технология набора-
ториясы, орта гасырлар археология be iiMi мел музей сек1тдi
археплогиялык курылымдар цурылып, жумыс icrcii бастады.

1971 жылы Кзтак мемлекетпк университет! (к&ззрп КдзУУ)
Тарих факультет!нде археология жоне этнография кафедрасы
уньдлдастирьЕЛДы; кастк,ой археологгар Алматы, 11етро1»аалоаск,
Шымкент, ©скемсн. Орал, Костанай ивдагогикалык институт-
тарындагы, Караганды мемлекетпк увиверситенцдеп жумыстарга
Kipicjp кеттБ Жада ескерткЁштерд! аныктап, оларды алташ
сурегтеуге байланысты зерттеулерл! кецейт'ш кана кпймай, узак
жыддар боны стациопарлык кааба жумыстарын уйымдастыру
аркь]лы герецдете тусу урдмл жури» жатты в.Х.Маркулан, ал один
соц МД.Кадырбаев, С.М.Акынжанов бастаган Орталык Казакстан
орхеологаялык экснедицмясьг бурыыт’ысьдн-Ша кола жане ерте тем ip
доуфлер! сскертюштерш эерпсуд! giihih басты м!ндет1 деп бтлдг

70-жы.тдары EpTic-КарагандЫ каналы трассасыпьщ бойында
орндласкан еснерткйитерде кед аукымды казба жумыстары
журНзгпдь Тасмолп модепиет 1нщ корымдары, Тасмола жоне
Нурманбак шаткалдарындагы вндронов ескертюнгтер) зерттелдк
Оси жылдары кола joyipiHiR 30 конысы эсрттелгел болаты.и.
Олардын арасында Атасу, Ортау, Бутыли, Лксу-Аюлы, Байбала,
Жамантас, Тагыбай-Булак, т.б. бар.

Ьстпакдапанын солтусппнен Аксай, Сартабан корымдары, Атасу
адгарынан Картотек хирымы, сонлан-ак кед орындары зерттелнци.
Кдркаралы жэне Баянауыл тауларыпьщ аудандарынзн кешеген
андрон ескерткнитар! таоЕ.Елыл, зсрггвлдЁ Шагалалы криысы1(даты
уза к, жылдар бойгы зерггеулер нотнжес) O.X.Mapi улан,
М.К-Кялырбасн, К.А.Лкышев. О.М.Оразбаев дайындаган сю
монография балды (1966 ж.). Э Х Маргуланнын бсказы-дэшибай
модсниспне арпалган жумысы ЁргелшЁпмен срскшслшедЁ. они
талым андронов мэденистшщ жалгасы деп еанады.

Казакстанныц орталык жшш солтуспк аудандар|.ш Kapai-анлы
мемлскетпк университет! мен Петропавловск иедагогикалык
ннсппугЕцнын археологгары кола дау ipi есксртк'игпгрше табысты
зерттеулср журпздЁ. Айталык, СолтустЁк Кдзакстандагы кед
колемдЁ казба жумыстары, сондай-ак auui trail материалдарга
мукият талдау журпзу Г.Б.Здановичке жаца кезецдеспру мен
Хронологиями усы нуга мумьтндЁк бердь Мол маглумат жинас-
тырган В.В.Евдокнмов кола aoyipiiweri Орталык. Казахстан
•yprwH^iipE.HibiEi экономикасы мен дсмографиясын зерггеумен
шупалданды.

Осы уакыттарда Казахстан мен кернплсс .чумак; тар да - CiGipne,
Арал манында да зндрон мвдени кауымдастыгы белсендг гурде
зерттелшп! жатты (Т.М.Потемкина, I (.А.Лванссова, Е.Е.Кузьмина.
В.С.Стоколос).

Кдзаксианнын онгустЁпндс, Сырдарня алабында тас тсыры
ecKepixiuiTcpiii каркыпды гурде аертгеу icin Х.А.Ллпыс6аев
жург ёздё. 1979 жылы жарык керген монография осы жумыстардын
КОрытындЕясы ед|, онда Бер1казтан, Ксмср, Кызылрысбек, Токалы.
Дарбаза жопе т.б. палеолитпк турактардын материалдары жария-
ланды. Cojriycrix Балкаш мапыньсн орталык бел|’г|цдеп палеолнг-
тгк турахтарды АТ.Медоев жетекшшк сткен отряд зерпедЁ.
Нитижесшде Балкдш-Ертю су айрыгыным шыгыс телЁмдержсн
палеолитпк жоне нео.чигт1к дэу!рлерд|'н ашык жаткам 73 тураты
табылды.

Сарьтаркадагы палеолитт!к мадениепер кегнстЁГ! КарагандЕ.[
облысында jeprrey жургЁзген М.Н.Клапчук ЁзденЁстерЁ эркасында
ксцейе Tycri. Ол Космола, К'ызылжар, Батпак сыпды мустьс
ескертшштерЁн тауып, зерттеген болатын.

Бул жылдары тас доуфшщ турадтары Батые Кдзакстанда,
Мангыстауда ашылып, зертгелЁпд!. Epiic Toni peri и де, Паклодэр
22
Сгблысыг^1Л неолит ескерткйгггершс жуйел1 -гурде казба жургтзу мел
зерттеу ici басталгян-ды Будар кал манына ориаласкэн Пеньки
турактары еде

60-жылдары Жеткудш'Ы садтар мен усундсрдш ecKcpiKturfepifi
итрттеу йимпндап ж^мыстар(Жетку археол^гнялыкзксиевдцияем^
сдан opi жалкастырылды. hne ал дабы садтары мен усундернпн
моден ист iне арнэлган монограф и яда К. А. Акишев сактар мен
еактар мэдсниетннн шыгу сауалддрьщ каршяырыгг, жебе утитарын
чроноло! иялык жагыиан топтастырса, Г.А.Кушае& Жеисудагы
усу и мэдснуитшн	сатыларый бслгшзд. Кадетам

архсоло] иясында дуниежу'31Л1(с мацызы бар дапкты одпга "Нак"
обасыныц шнылуы болды, одал гибыяган олжалар сакгар модс-
ниспи. оларл|1Н мифологнясын. eiiepiii, жазуын» алсум&птк куры-
лысын зсрттеугс тын ccpniH бердо

Орталтлд Казаке гандаш чтас.»лмяи мвдениет!*' де« атапьщ
кстксн сак миденис! инн ескерпаштерЙ! М.К-Каднрбаен зертедк
f-алым бул мадсниетгщ ерекштапктернз ашьщ кореетп, кезец-
flecripiny сиуБЛдарын Hieiti'ri, оны цаддырган еэкелгг таи пал ар
шдруп111ылыгына талдау жасады. Сармат зэманыныц аса кунды
чзлжвяарм Esrltw	Лейсдсь вдтрнминак табьцлды

([ ,H.Eaj рНкоЕ, Т.Н.Сенги пгщ зертигГСн).

бтксн кезсцдерде Шардара l'3C-i аймагындд басталгдн
зертгеулср табысты гурде жадгасын гапты, тарихи тургыдап
кашюйлермсн байлаш.гстырылатын кауыяшы модениепшц мол
ча гериалы лки^аетырылды. Сырдария адабын, одни орта агь&ыи
мскецдеген ежелп танншмрдын арад*тек1ураеы. курылыс nnepi,
KO.aGitepi, жерлеу гурии мен д1н! -гураны мв;п'ме-[тер апынды. Бул
мол i меттер негЫнд© казакстандык археологтар Е. И. Агеева,
A J .Максимова, М.С-Мерщиев жане мэскеудпк зерттеу uii лер
Ь-И-Ваймберг пек Л.М.Лекика ьюнсгрзфил дямындады.

Сырдарияныч гоменп агысында. Жосалы ауданында жетшеар
мдцениетйлц cckepTKiurrepiii Хорезм архсолотнллык-зтпогра-
фщитык гжснедициясынын отрядтарынып oipi зерттед;. Коныстар
мен корымдар Дшылган Жет1асар шаткалында жумыстар жаягасын
тагггы. Жача мапметтер мен бурым™ жъидар мигертлдары
непзшдс б.з. 1-мынжылдыгындакы Сырдарня керам и касы на
арналган xitan дайындалды.

60-70 жылдары Н.П.Подушкин Арыс аяабьища, ал МС.Мерщнев
Талас ал клбында ерге жер оддеушшер коны старый зергтедт, Олардын
араьында Карауылтсбе,	^ызыЛ"К,айнартебе, т.б. бар.

70-жылдары Каза кита и археологивсыньщ тагы 6ip багыты —
петроглифтерт зерттеу аЙ^ынДалд ы. Егер буры и осы археологня-
лыц дерйк кездерш зерттеу ретс!з жане жуйесп гурде жург1з!дп|
непсе, енд| олар М.К^Кядырбаевтыц Л.Н.Марьяшевтзч,
А.Г.Медоевтыц нрлайы зертгсу нысадына пй наяды. (^аратау
Мангыс'гзу жене баска аймактардагы жартас суреттерше ярка, ган
цорыгыпдылаушы енбентер солардьщ сс!мдер!мен банлаиысты.

Казахстан археологиясыны ц д&стурл! баштгарыныц 6ipi
ортагасырлык калаларды, кала модсниепн жене кагамдаты
урбанизацияны зерттеумен бвйяяныстЫ болды. 60-жылдары колем!
жагынан аса ipi казба жумыстеры Кдзяцстанныц кене кдлаларыныц
6ipi Тараз калашыгы аумагыцда жургЫлди 1\алашыктыц хроно
л огня с ы нактыланды, кыш ыдыстар шынылар, метаад буйымдар
Rftiiiern жицастырьищы, туртын-уйззер хтапнде матмег алынды, Еул
матерналдар ы талдау нег1з1нде ЪНСениговаиын ортагасырлык
Тараз туралы мотюграфмясы (1971 ж.) жене б!ркатар мокалалары
жарияланды.

Жетзсу археологнялык. зкепедициясы курамында йргатасыр imk
кдлаларды зерттеумен шутылдапатын отряд жасацталды. Ол
Жантар Алатауынан, Балкдщ мадын&н ортшасырш 1К кднашык,-
тардын улкен To6f.ni ашып, зерттеу мумк1нд1'гзне не болды.
Стационарлык, казба жумыстары артагасырлык Антоновское
(Койлык _ ает.\ Сумбе, Чалгар, Жаксылык, Цулвн кдлашык-
тарында жургЫцдь Алтай рет монгол жэне монтолдардан кейтп
кезецдер калдлары - Аснара, Созакта зерттеупер б неталды.

1969 жылы - Отырар, ал 1971 жылы Одтуст!к Казахстан
кешенд! археслогиялык экснсднцнясы у^Ь|Мл^стырылды. Олар
Отырар туратгарындты Отырар, Костебе, Квк-Марддн, Мардан-
Кушк, K,V^Ph|Kro6eni, ТуркЕсганды, Кдратаудын солтуспк
беп«йй|деп Рад жене Култебе калашыктарын коп жылдык
туракды казба жумыстарына непзп нысан erin алды. Каладар мен
коныстардыц еры н дары и а коса, экспедиция муШелерг турзп
дэу!рд1'ц обалзрын, соныц Шинде белпя! жене бурый зерттелген
Еоргжар обасын, [Лаганы, Кек-Мерданды зерттедЁ Отырар тебе
каласынын орнында кен келемдЁ казу жумысы уйымдастырыдцы,
XYJ-XY1H гасырлар кдбаттарыныч децгейЕнде кетеген тургьтн
махаялалары, кыш жонс ктртш куйд!ру шеберхзнвлары, когамдык
курылыезар — меш1ттср, кесенелер, моншалар вдзылып аршылды.
Аукымды казбц жумыстары б.з. 1 -мыцжылдыкзыц Giphimi жарты-
сы ндагы Кек-Мардон дояысында Да журпзшдо, одан да тургын
махал л ал ар, уйлср Мен щбддатхадалар аршылган,

Цуйрыктебе калашыгыныд 1'шю камалында VI-IX гасырлар
децгЕЙЁнЕН сарай курылЫсы аршылды, оныц салгаиатты залынан
куданлардыц бейнелер] мен аксунектер кнрйн'с! кап tan жасдлган
fjipereii такгзлар табылды. Канатик шгАхристанын.чн VJ-V[[I if..
IX-X1 т.. XII f. курылыстар кешенц XIII-XIV г. гем р сонат ын
шеберхэналар^гане X-Xl f, адвдлы ысипт эрпплп алмнды,

БерЁжар корымын калган кезде жерпеу гурии на жанс ертеден.
орта гасырлардагы турнлндарцыц дёни кидкарастарып керсететш
цызыкты материал дар алыцды. Экспедиция тобы Отырзр шурлт-
тарыцда, Кара «зудин оцгуетж жоне солтустЕк бетисейлер нде,
Саурин мацында ирригация лык зерттсу жургЬд| (жепсц-juici -
В. А. Грошев), ксйёнгё орта гасыр трдагы горидер жуйссш тагпы,

Сопармен катар налеоэтцографиялык зерггсулср? ат ап анткдн
да, назЕщтзрдыц отырыкшыдану урдЁстерЕн иныцтау макздтында
казак кыстауларьШ казу жу мы стары жургЕзшдЕ (СЖолдасбаев).

б0-жылдардыц орта шеш нде казакстлндык нумизматика дамп
бает йды. Отырарды, Куирьгщ^е!)! казу бзрысьиw аукымды
udhcitjk (монетал ы к) материал дар жщ |г1кгалды, Бул б>рен-сарДЛ
Олжадар гана емес. кембе цоЙмаЛар да бодатын. Мэнсттер 1арили
McpiiMfli аныкрзйтын материал ретище, сондай-ак прта гасырлвр-
даты КдшкстанньЕН саяси жонс гиговомнкзяык тарихын. оныц еауда
»оне маденн байланыстарын зертюуате арналган дерек код ретЕндс
де зцщелсшй- НатижесЁиде. Казакстацдагы Огмрар. Испиджаб.
Турюстян, Жснд, Сыраннк. Тараз цалалар нда м^нет сарейла-
рыницжумыс кпегендЁН яиыкталды (Р.З.Бурняшева. В.Н.Настич).

Срйтёп, 0тгтуст'|к Казакстан кешеид! архсологнллык экспеди-
цнясы республиками к археолог им и ы сапа жатынан жзца акпарл-
тык дещтейге кетерд!, синиц ноггижес1ндс бЕркатар жаца гылыми
багъптар белплендЕ. Экспедиция жумыстврыныи корытындтясы
Ёюйылша бес моно рафия жарьщ керд[.

Бул жылдары Адтебе калашьцтшдц ^.Х.Шалекеноп басцарглн
Казак мемлекетпк унипсрситеТ1Н1ц археолси иялык экспеднцнясы
зкумыс 1 1ед|. Оныц жумыстарында тек орчагасырлык кала мэдс-
ллет1не рана емес, ортагасырлык к&шпелЁ юр ескертмшгсрше дел
койьшды. Бул саладагы архсолси иялык яукымды матернаддарды
Ерлс мшиднан Ф X,Арсланова баскарган Всксмен псдагошкалык
институтыиыц экс/Псднциясы жипастырдЫ- Археологиялык багыт-
TbSH 6i pi пётроглифтердЁ зерттеу ici зор табыстарга кол жсткёзд!
(А.НМарьяшев, З.С- Сзмашев).

Ек1Н1ш ксзендег! археологиялык жумыстардьщ корыгындысы
бес трмдик, 'К,азж ССР тарихымъщ1' end томьтаьщ штлтарылуи
болды (1977, 1979 жж.), онда нрхеоло! иялык дерск кеадерще
талдау жасалынып, ортедеп жэнс орта гасыр] ардагы Казакстаннын
тзрихл ypnici керсетидь
Казаксгат археологнясынъщ жща (согыстак кейснп yiHiHini)
кезет' SO-жылдары ба 'талды £ул — архесяогиядаш уйымдык
езгергстермен, облы старца археологнялык мекгегтсрдщ калыпга-
суымен, археоло! иялик жумыстардын кенсютмен, жане де ец
бастысы, ipi теориялык. галла малы зерттеу лсрдщ панда болуымен
сипаттал ы налы.

Республикам ни Рылым академ иясындагы Тарах, археология
жоие этнография институты ндд казактар этногенезу, археоло-
ги я лык, мсанмстгер бойыиша Казахстан палеоэкономикасын. атан
айт^днда, дедл таруащьыыптып, мегаяя ои/прудщ каяыптасуы
сауалдарын зерттеугс байланысты ipi проблемадар таддан тениле
бастадЫ- Республика аумнгы платы барлык ескертксштсрдщ гылы-
мн Т131мдемесй| — К^азакстдн тарИхы Мен мОДениСТ! ескврт ш-
терснщ Жинанян жасау опьщ непзл мн1деттер!нс аиналды.
Олардьщ срасти|дагы архео югияиык ескерткаштер 70-80%- ген кем
емес. Му план эцщислопеднялык басылым археология саласы пдягы
стратегия >ык зерттеулсрге neria белуга, еондай-ак мэденн мурапы
cajcray ichj жаксяртута кызмегегуп тссдх

Кешнелйт к такырыбы егнпшлк жоне кошпе bin мэдениеттср-
дщезэра ирскетгеспп нелзп зерттеу такырыптарыны1<б|р!не айнал-
ды, (98S ж. Казахстан ЮНЕСКО ныц «¥лы Ж1бек жолы - мадениет-
тер дналогыньщ жолыл атты хал ы карали к багдарлам асы нн к!рд|.

Жумысты уйымдастыру жатынан да oirepicrcp болды. Тар их,
археология жапе этнография инетнтутында здаца курылыстарда
жумыс ктейгн бел 1м курылды. 19В9 ж. барлык археология лык
бепмедер Лрхетяйгая орталыхыяа б/рлгй, ал J99J ^к. Казахстан
Республика™ Министрлер Кабинет мен республика рыпым
академия ы Алкасыпын шеш!м1.мен Э.Х.Маргулвн атындаты
Археология нКститутьт курылады.

Петропавловск, КаРаг;1|<дь1, Шымкент, Костанай калаларын-
дагы ярх.есъ огиялык орталыцтар табь сты жумыстар жургвш жятты,

ЭД-жылдары Орпигык Казахстан археолопгялык кепсдиниясы
Атасу конысьш каэуды жалгастырып, металл балхь|татын орын-
дарпы, ергвдет) метаолургмял^к ледиедлш рръщддрын тэтпи. Жали
дерекгерге сайкес, соцын нспиде Орталыд Кдзэкстаннын када жэне
тем ip д<>у Spin дсп палеоэкпномикасы бойыиша мал шяруашылыры, кен
ici жоне ергедеп' металлургия, кыш ermipici жоншдегт митериаядаргй
таддау жасалды. Бул жвдщары Вдаа^таннын далалык нш pi пае
жяркын жэгщпыхгир ашыдл.ы. Меселен, В.Ф.Зайберг1тщ бастауымсц
петропайцдык археологтар Боган конысьсн ашып, энеолит loyipitie
жагтагь н ерледсп Бопй жылкы шаруашылыгын 6wiin корсстп,
Казахстан мел Орал сыртьсцда ертеден байцргы цала турнцеп
кешелдер- Аркдйнм, Кент коныстары ашылыи, кола дауЕрЁндетЁ мал
шаруашылык жэне мал шы-eririi нелек еркениетЁнЁн неггздемссЁн
ищсйтугс жане терендетуге мумкшдш алътнды.

КдзаксчанЕЕын турлЁ аудандарында, аган айтканда Шинде
Казакстапдагы ШулбЁ ГЭС-i ай манд яда тас доуЁрЁ секерткЁштсрЁЕ!
зерттеу /калтастырылды. Ж. К. Тай магам бет в баска рган палеолиг
отрады Семен облысыцдаты ШулбЁ (Шулъбнпка) палеолитпк
турагында шационарлык зерттеул ер журпздд К,азба барыеында
алынган мате риал дар негЫнде ол о.з.б. 30-25 мынжыддыктарга
жаткызылды. ЕртЁстЁп он жагалауындякы су бас кан ай мак га неолит
доуЁрЁЕ1Щ турактары табылып, зерггелдт. Жезказган облыссшап
(кдзЁрп Караганды - aatn.} ЖЖ/Гаймагамбетив мустье дауЁрЁпе
жатагын турактарды зерттедЁ. А.Г.Медоев пен М.НКлапчук
Еастэган Сарыарка аумагындагы ксн колоний гэдешетерш
В.С .Волошин йсалгаетырды. Атап айтканда ол кейЁнгт палеолит к
Вишневка гурагьЕнда дазба жу мы старый журпзд Маш ыстаулягы
А.Г.Медоевтыц гылыми вдешетерш Ж-К-Таймакамбетов кайтадан
жажыртгы. Ол пялеолитпк ескерткЁштердЁн улгЁЛ! олшеуЁпп болып
табылатын коп кабатты Ш.Ш.Уилихаиоп атындагы гуран
материалдарын талдап корытыл, жариялдды. Ралым туракгагы
Казбз ткумметарьЕ мен оны одни aptj жшинстъгру пплеолипт,
тартпк кезендеп антропоген кабаттарЕ>1Е1 зерттеу ушш де зор
гылымн манЁ бар ексндЁЕТп жап-жтщзы долелдеп берд1.

SO-жылдары ХСетЁсу архсологнялык экс педипиле ы жумыстарын
канта жалкастырды жене Б.Н,Нурму-канбе1х>в баскдрган Алматы
архсологнялык эксииднщелсы оз жумысыи бастады. bipiHuiiciHin
жумыс аукымы кец болды. ол Балкаш тоцЕрегЁндег! неолит, К,апал
ауданындаты кола дауipi ссксрткЁштерЁп, Жолгар Алатауындагы
ПСТрСГЛНфтерД! зертгедк Екёпшнл оз жумыстарьш жагЕ.алан салына-
тын Есурылыс орындары мен пиратам ескерткЁштерде. сопдай-ак
Ecin коримы мен Талгар калашыгыида журпздЁ.

1983-1987 жылдары К.М.Байпаков баскдртан Тараз археология-
лык экспедицпясы мен Археолси иялык ескертт iurrep Жинагынын
экспедициями тылыми жумыстарып жургЁэдЁ, Сонгысыныи мшдс-
тёнс Жамбыл облысыпьщ ескерткЕштерЁ Жинагын курастыру жане
Жеттгебе сак корымы, Талас алкабыцдаты Терткултебе мен
Цоствбе катишь!ктары, Шу алкзбындаты брнек калшпыгы сскёддё
ту'рл! кезецдердЁ камтыгаЕ! сскерткЁштерде i пн пара кдзба жумыс-
тарвлЕ журпзу КЕрДЁ.

КазахстанШьЛ1 оптустЁгЁнде ОнтустЁк К^»акстан кешенд! архео-
aoniflJiLtx экспедощиясы (СЖКАЭ) ез зерттеу л ср io жалгастарды.
Оныц стрядтары Стырарда, КуйрьЕКТобс мен Алтыптобе кала-
тыктарында. Клратаудахь! ерте rexiip коне Keiiinn орта гасырлар
дауipnepiндсr i конто! i_ncp корымдарынла казба жумы старым
журтплх Арые алкыбында А.К-Подушкии жстектиЬпк етксн Шын-
кент пелагог икалык институтыиыц археологиялык зкснедпинясы
белеепо асуммстар журпздЁ. Алтынтйбе, Тилебййтвбе коныстврын-
дагы, осы калгины стар мацындагы корымдарда журп'зйитен кдзба
жумысзары мол материал бердк олар Кок-Марданнан алынгап
mdj шсттер-wejf 6ipxe Оягус; к	*мш гааруатыяы*, -

е »нц iJt'iK моденисттерг турады монографняга нспз болды
( К.М. Бай никое, A.I I. Подушки и).

Шулбг r’JC-i курылысы айматында 19510-1983 чок.
А. (".Максимова, ал 1981 жылдан бастап С.М.Акынжзнов жетек-
ил'лгксгкен fi/улб] археологиялык, зкспсдпцнясы жумыс 1стед|. Кси
аукымды археологиялык вдел i стер тас, кола, срге гем ip, орга-
raCifp/гь/м кенппел'пгер ^керткиптеритеп Казбл ^‘ултыстйрьиг,
остро [-лифтер д! зергтеу ieiit камтыды,

Арал мацьл-ща, Жепасар шаткалЫЕта Хо^жзм архсоло[ии,|ык-этно-
трафиялык акспсдицнясы iwHicrepiH жалгастырды (JI.MЛевина).
1989 ж ы л дан бастап Батые Казаксинда З.С.Самашев баскарэтып
Батые Казахстан археолог иялык экспедицнясы жумыс ictui келед|.
Оныц зерттеу нъгсандарЕ.пплн кдтпрыида сармат корымдары мен
тбадатхапалдры ортагасырлык Актобе мен Сараннгык калагиык-
тары, МадгыогаудЫЕ| петроглифгер бар.

КазЁрп тадца Казявезэд аумапиддэ Огтаягдк Кдзакстан, Dwycrix
Кэзакстнн Kcuieiijii, Батые Кала хоган, TKeiicy. Новостросчпая.
Археологиялык сскертк|иггер жннагы секглдг ipi археолог пял biK
экснеднциялар, Кдззк мем.тскетг’[К университетх К^граканды
мемлекегттк университет]. Петро па вл, Костаиай, Шымкент
педагоги калы к тки нтупарыпыц экспедициялары жумые тстеу'Де
(199- жылгы аппарат - овлг.) олар ескертктш герц! тауын, сида казба
журпзумен и^иалысады, 6ipt uni кезектс к«раи бастасап }и^не
жаиадаи са-пыиатып курылыс иймагинда орггаласкап нысандарга
назар аудариды.

Жа та МЕп-ерпалдардьщ шоплрзмну YPflici 4cypin жатыр. ОлардЫ
жунелсу, таЛДау жЯн.а ецбекгердщ шыгуЫМси катар журуде, булярдыц
ааторлары К.А Акьппсв, О.К.Акы1нев, К.М.Байпакон, С.М-Акдноханов,
Л.Б.Ьрчакович, В.А Грошев, З.С-Самэшех, Ж-Курмапкулов.
Э.Ф.Кузнецова, В.Ф.Зайберт, т.б. мрхеояогтар.
ТАС ДЭУ1Р1

Атгашкы кауым адачь вкнр сурген тертггк (антроноген) кезсш
2 млн. жылдан астзм уакыт бурый Растанды. Антроиогтец Aoyipjn
оган дейЁНП ясогенмсн бодеен еЯцдйс табиги шекар.тар ipi
тщлерграфйядыц езгерастир frxiFiiH e,ii. Бул уда;ытга ^ззакстаи
пуМагында тау туЯлу ypqicrepi зор царкынмеи журш, ТянЬ-ГЛаиь.
АлтаЛ, Таройгатай, Сяуыр ж&не Жоннар АлаТауы калыптасады,
Хер КЫртысыньщ Т7кб Ко галысь Казахстан усад шонысышн
каЯрп рель£фЙ1 калмп'гастырды. Онын жекелсген з&пмдерг
Ж81ЫКТЫК пен усп’рггер калынгастырып б!ршамп K&repwe,
йасцадары гомон rye in. ойгггтар мен казаншувдырларга айналды.
Я1бетге, олардын ку ан аймяцта (аридная зона) орналасуы ежелп
гоминид тер тфшйнк жцрданыныц сгркелкьЯпне жоие де сонымен
катер уксастышна ссбепиер балды. Куаншылык иймакткрта
аумакты алгашкы Hnepjyjin узйкка созылуы, сонлай-ак глминид-
гердщ калылтасуы мен дамуынын азгешел/ктерЁ тон болып келадь
EipaK барлык рельеф турлсрте ашык (жер бепцде) улт доп
турактарды i абсолюгп басымдылыпл тон. Олардын kenunjiir i
KCiinewji турди болып табылады, соиымен отар ежелп гомннцд-
тердгн б ip жане соя геоморфодогнялык: ауданда оте узак уакыт
(кедде 6ipneuie жуз мынжылдыктзр иойыла) оряаласкандыгынь|д
цдергн сакгшдн.

0йшн куан оцгрдеп жагдаиына. жер ау.макыныц кендггйге жоне
табиги-ландшафпык enipiHhi алуан турлк жер бедер! улгыертнгн
кял мвлшердс болуьша карай Казахстан Еуразияньгн куан ежрйид
ПалеолиТ1н зср^теуге улп-ирнен (модель) бода алады. Мунда
мынадай ipi оцгрлер бар; Туран жзие Каспий мацы идеддерй
Сорьзрка, Шыгыс Казахстан жазыцтары мен усак щокьк-ы
^Й’.Каесин. Г.Ц. Медоев, т.б. пайым доынша ТоргайАЫН буплген
жршен шытыска карай лсзткан барлык аумак): Солтуслк жаис
Сситтусг}к-Шь1гыс Казахстан ойлэтты жазыдгыгы - Батые Ci6ip
ейпатыньщ казакст^ндык бед1Т1.
Бул енЁрлсрдеп палеодиттЁц даму тари.кы, турактар саны мина
олардыц шокырлануы бЁркелкЁ емес, мундцгы геологиял ы к-
геиморфолотиилык бмЁр суру жэгдайлары. палеогеографинных
жагда&гардын турактылыгы немесе езгерЁстерге ушырауы жоне де
кяиматтагы езгерЁетср не болмпса лашшикфтгын ауысуына
байланысты коиъес аудару (маусымдык жене миграциям ыц езге
турдерЁ) мумкЁндпт де ор килы.

Ылгалды мухиг зуасыпын eryinc кедерп келтЁрген таулардыц
ecyi жоне су адаптарыныц азанзы Киздкстан ауматындагы
климптты курган сте тустЁ. БЁрак оны тертый кезецде бЁрнеше рст
ылтаиды климат алмастырды, кейдс тауларды муздыкбасты.

Жер шар 1,1 пi.iц кейбЁр аудандарында янтроггоосн доуЁрЁн белЁп
корсету муздыктар кезец! мен муздыкаралык сатылардыц ауы-
суына бзйланысты палеоклиматтык приннипке непзделген.
ЭсЁрссе Бурснадаты муздыкдардьщ плыплёк сызбасы деан-жакты
зертгелш, кецшен колданылыи келедЁ. Казахстан меге Орта Азия
яумагы муз жамылгысы баспаган яудандар к«тарына кЁргенЁмен,
мунда муздыкгардьщ суык лебЁ ссзёлёп турды. Тортик муздыктар
негЁзЁнен гауды аймадтарды к,амп,1ды. Олардын саны мен узактыгы
таламдык жайггар туты ifaii тек климаттаЕ ы кубылуларка гана емес,
калытггаскан тау жуйес’тЁц биЁктЁгЁне де тЁкелей байланысты
бонды. БЁркатар зсрпсунпясрдЁн пЁкЁршше, Казакстандагы муз-
дыкгардыц саны, уакыты мен узацтыгы врбЁр тау сЁлемдерЁ ушЁн ор
килы болуы ыидимал.

ПлжзценнЁц аягыядагы япат не» тертгЁк кезец хал-ахуадпы
озгерттЁ. Гиндукуш пен Гималаи, Кэракорым, Тянь-Шань мен
Алтай муссондарды еткЁзбейтЁн бегст (кедергЁ) кана емес, олар
тит кулш ландшафты да тодык нзгертЁп жЁбердЁ де, оiprie-6ipi t
казЁрп кескЁи-кейпЁне океле бердЁ. Музарт курслуында ocin Келе
жаткам тау кыратгары, узким oticch сайын буры нгыдан бетер
котерЁле тусепн кед келсмдеп жаца жерлер, теп, палеолит
ареалындагы аумактар ерпсгЁн кун ЁлгерЁ аныктап конганга
уксайды. Муесондар мен цнклондар цозлшысыньщ взгсрут, куан
аймакгагы климаттьщ кытымырланып катая тусуЁ едвуЁр мол
аумакгыц кулазып, шелге айналуына себе!iкер болды.

Казахстанньщ ер ещрЁне болып жаткан езгерЁстер бЁрдей эсер
ете койтан жок. Туран мен Каспий маны шолдсрЁ айматыиыц
жагдаЙЕ.! туракты болган. Каспий тсцёзё жаталаулары мен УстЁрт
кыратында палеолитгЁц ертс кезцсрЁнси бастап неолиткс дейЁшт
туракты палсогеографиялык жагдайлардын болгандыгы (колийлы
климат, ацшылык нысандары мен туратыи жерлердЁн кептЁп),
Шиызаттыц молдыгы, ауызсудыц шыгып и<атуы коптеген палеолит
пен неолит турпктарынын стгталганлыгынан да ацтарылады.
Сакральаи гурактар топографиясы геолсптардын, жагалаулыд
шзбапыл бЁрнеше рет озгертстepic ушырагандыгын корсеткен
мал!миттер1н нактыляй туседЁ.

Усак шокылар мен жязыкдардыц уштасуы тан, туб! жлйпак, кец
эдгарлы Сьръиркк геодорфсмюгиямш. жатдайлары жатинш
меншнше туракты аймак болглн жене болып та стыр. Мунда
штеолитпн. эволюциясы ашельдщ едзуЁр соцьы кезенпюн
басталып. кейЁнп палеолитке дейш созылады. Неолитке дейЁнгЁ
узакка созылтан хиатус гидрожслЁлердщ (гидросеть) еэгерЁстерге
ушырауына бакланы ста я калыптясад t ед1,

'Гас гзсыры турактэры гопогрзфнясыньщ озцедёк срскшелЁктерЁ
сжслп вдамдзрдыц Сарыарканьщ непзг! су айырыгъшьщ бойымен
©rift, один соц СплтустЁк Еалкаш oHipiiie конь ста tty ы мумккн скешн
ь'ерсетедк Палдогеаграфздцык, жатдайяардыц турактыяыты, кеш*-
к,он жолдарыныц дадынка келуЁ жене гегЁнде, олардын ем срмеуЁ,
еол сиякты жапуарлардыц (ацшылык нысандары) тЁрдплЁк encrin
жерДерЁ мен кустар жолынын да 6ip калпыида калуы, жацсы
шикhат корыныц жер бстЁне шыгътп жатуы жене тиянакты су
КОТЁшн, болуы палеодитпн ортурзл модендеатн бой tin а дарытцан
алгашкы ужымдардыц 6ip туракдзрда, шыкарылтан шлейф
кснусында, терец шунейггп езен жагасыцца пемссе суы тущы
булактар жянында узак уадыт т Ёрш tn к етуше МумкЁндЁк берген*
Тек жогаргы плейстоценнЁн аян-гнда ете еуык opi кургак, боптаы
кезде су жуйслерЁ бЁржояита бузылды. Узнк жылдарта созьипан
тоцдзнудмц нрзстеуЁ жардайында Сарыарканьщ когггеген аудан-
дарында сол аймакты мекендейтЁн жануарлар мен 6ip кезде осы
елкеде достурлЁ тЁршилк eriii, кейЁн бЁржолата кстёп калии i
гомицидтсрдЁц калыитаскд» банланысы узЁледЁ. Тек етиелЁ аймак-
тарда, Сарыарканыц шетЁндсп ЕртЁс ецЁрЁнде ганя эволюция
неолнткс дейш толастамады.

йтпслё ай мак гард ьщ 6ipi Е^аратау сЁлемдерЁ (Сырдарня мацы)
болды. Оньщ геенрафиялык жагданынын om-гдЁк ерскшепЁгЁ мынад^
ол, б!р жагыван. СолтустЁк Тянь-Шань жоталарыныц сЁлемЁ болып
табылады зкэне соларга тон биЁктЁк белдеуЁ бар, ал ец суык дэуЁрлерде,
cipa, мунда муэдык, (муззрт) орналасса керек. Екёншё жагынан, ол ект
ipt аймак нт - Орга Азияныц кумдь; дадасы мен Бетпавдаланьщ
саздакты даласыи шектеп, белЁп тур. Климаты жагыцан Карата/
жотасыныц жагдайы срскше колайлы. Мундан жатдзй узак уакыт
бойы, кем дегевде жогарны гутиоцениец бастап сакдалып келген.
Швчд) аймактя орналасу сил придан калыц кум кзтпарлары
(шеткрЁнде) мен борпылдак (немесе сарм) тон Ирак на (лесе)
кабатгардыц курылуына ccfkitiui бод»ан едь Кдратау деотасындари
кнпт'клЁк аудазщардЫЕ1 геслюгиялык курыдымы, мунда KOirrenu
жануаряар унЁрлерЁнЁцуисмЁ тЁрш1 ик cryiiie крлайлы жардай жаеяды.

Сол себегги де осыиын Ektpi ежели гомикидтщ осы арапы
мекендеуше жол ашкандыгыпа тан калуга боямайды, олар бул
маннан корекп де, су коздерхп де, сондай-ак езеидер жагалауы мен
унгфдердсн. биртопыракгь! аудандарлан туракка кажет асаксы
орымдар тапты. Дляяда шамаем, етнеш (шекаралык) аудапдардын
б ip epesineairi - уадигалар мен кубылыстердыц узЁк-узЁк жене
оргурлЁ белый кслетшт Мысалы. Каратау жспасыныц налсолнп
кем дегеядс ем эяопюцмя еьпыгымсн снтппталмнадМ- Ониц
бЁрЁшнЁсЁне Kiini Карэтаудыц куэст аудандары тан жеше од чёл мен
кара шакпдкгастарга (Бер1^азган, ТэнЁрказпю) непзделген, Ен
ежелгЕ турактар пенсплешпн 6ip кездегЁ устЕвдегЁ муйЁстЁ-кыратты
биЁктерЁне байланысты. Гккурлым кейЁнп - ашельдгк, муетьсяЁк
жэне кейЁнгЁ пале^штпк турактар купсчтердЁд баурайында
орнадаскан жзне де ерте палсолигтк орындармен улкен
xpoHOj torwнлык а нырмашылыдта.

Екёншё ыт зка\сы фишкзлык касиеТТерЁ бар ашык-суртытт
тустЁ шаклактас непчЁндс дамыды асане дайиндамадян (загатовка)
нстурлым саналы жарыкн 1ак алуга негщелдн Муныц iicmri
ескертклиЁ 1_1|,Уэлихймов атЕдндаты турак бил Lin табылады. Опын
oipciсилён мынада: бул турактыц кулл! npuiLniri озен зрналары
пндыргаи, octi борнылдак сэры гоггырадпен асгасыгт, епеткг
аймадтары кайназой швги|Д1лерЁмен ул асы п жатк,эн устЁр г
тарихымсн тыгыз байланысты. Бэлкём, бул палеолкгпк турадтын
звомоцнтлл БудршыИ (кязгрг'1 Арьмт^дды - аат.) кент!
млцындагы конгломератЕВрыпан шыккан, Л.Г.Медосв «арыстапды
модениет!» деп керсеткён палсолнттен бастау алатыи шытар.

.Дамуцыц ушЁншкЁ, шегнщЁ жыцыстар багыгы да байкалады.
Геолог Ь-ЯС By Ёекеров молёмстё бъйынша, Ш.Уапнхянов гурагы
ауданынан Жоне еэгс орьтнднрдан кейЁнп палео 1мттщ бЁрнеше
yjiritiepi габылган, олар езЁнщ тнЕЮдогнялык еректел! i жтынап
Сариаркадагы саяк моден нет! н еске чусЁредЁ.

vhipre 1\азакстанныц таулы аудандары жеткинктЁ зертгелмей
келедт Мунда палеолит турадтарын ЁздсетЁрудЁц киьшшылыктары
жауын-шашминын мол жнналу ерекнютктерзмсн жале жер
бсдернпн тез озгеруЁмен аныкгадзды. Егер тортик кезендег!
шенндЁлердщ жинздуы куцгЁрт айткднда Сарыаркада шэмамсн 10-
32
20 м бо ica (1£Н.Костепко. Е.Ж.Эубскерон, т.б. молЁыстгерЁ), ондз
тауларда терттж пюп'идЁлср цалыццыгы километрмен влшенвдк
ОсЫНлаЙ жылдашыкг№н рельефтщ дурыс формалары (терраса.
т.6,) да бузылады. Дегснмеп ашель (?) мел мустье арггефактшсркл'ц
Шарын еден] каньоццарыцан, Жптар Алатауынын пцтустмс
6ьткеЙлер1яеЕ1 табылуы бодашакта Казахстан таули аймактарын
зерстсу перспсети&асыиьщ бар екецдЁпнс умЁт артгырады

Качпкстан торттЁк шогтнд1лерг стратиграфиями даЙындакгиП
геолог f 1,1-1, Костенко антропся *н xreyipiu темени, ортангы. яюгаргы
жоне Kasipri антро поген деиен торт ipi бельм дер re жгкзсйдй
ЛитропогвниЁн алкаш к ы ек! Ganiwi оз кезегЁнле темени жоне
жогррты кабатгарга, ал жогарты жоне кязтрп' антрипогсн - тшсЁнше
ушке белш о Палеогсорряфнялыа; жагынан Тюмени антропогеннЁн
ерте кгзеьн жылы. бЁрэк неогепгс Караганда оиша ьштлш емес
клнматпе н, тау жуйелорЁнЁц беясендЁ турде кетерглугчен. ланд-
шафты айма>стардыц кальнгтасуы, бгртЁндел саваннаш.гк; eci мд e-pii
даладык жаде жартыляй июлсйттеп турдсрдЁн ыгыстыруЕдмсн
силаггалынады.

Темени антропогеияе сан кеяетш хайуанатгар неггинеп Ёле
фаупалыц кещенЁне кЁрдб олар - оаерн мастододгы. о^пуст!к ормап
rrij|i, С ген он ж^глкысы, т,6

Темспп а1ггротюгенц|ц екщшЁ кезешищ бас кезпше клнмятт ац
жагддйлар элдыдты уакытгардяп щам аГпирльпстан озгерс кой ма-
лы. ЬЁрак, оныц сонъипда кун суытты, стан Кдза^тяг1 аумагыныц
шыгатс жодс онтуттгк аудапдарыпды ы жарты iaft музэрттардьщ
дамуы асер1н тип'здЁ. ТемснгЁ антропогелн1ц жогаргы кабаты
Шпгыс Eiyporia Тирасполь фаунасы мен Пекин маиындагы
Чжоукоудлнь унпрЁндсгЁ синантроп фаунасына жакын кошкоргаи
фаундлык кешси Ёмсн тытыз байланысты.	i

Шымкент облысындагы (01(0 - шартгы турде на iuri
олжадар табыдган жер ашуымен аталгап буя уакыттасы кдзынды
фауна курамьгна орызн мен хдлыц тал-нллпс осксп езендердщ кен
алкдпгарын к кеддеген ормлн шлё dpAi. Озеиаер бойындагы..
тогайдар мен биЁк бутзды дала - ежелы бизон мен ебедейетз дала '
муйизтумсыгы-уласмотерийдЁц, кек ма тайлы булан мен бугы-
маралдын ен унамды жерлер! болды. Да. мда жабайы жылкылардьщ
екг тур?: зебр тэрищ,! Gejirinepi бар зихсснборней ждце ксй1'ннен
кол га уйретглгев моебзх жылкЫлары ем ip сурген. LLlojfli
ауддидарда. муирд № фаунальск; кссденЁиен белгий еже л ri зд'йсдер
ani дс Т1ршгл1к стш жатт ы

Opia auiponorcHjjiri, бас кчзгмен киияаттъгн, жьшу дане ылгал-
дану фазасы тыгыз байяаш.!сты, они кенЁниея ею рет таулы
аймжтагы муздыктар ауьЕстырды жене кун суытты Бул кез&нге
хазар фауналык кешеи; сойкес кедсдь

Оргаантропогсцд’к уакытга Кдзжстан тауларыцда белсенд)
текгоникалык. козгалыстар да журЁп житты, Тау тузЁлу ур/цсгерЁ де
журдг Таулы аймяктардагы Gipiiren кейЁн бтрЁ болтал екЁ муздьц;
оасуьЕнац сон езендср мен келдердеп су режим! бузылды,
гидрограф пял и к желЁ (сеть) озгердЁ- Казахстан аума мнда казаргЁ
улкСНДт-кЁшьпЁ ызСИ ариалары Цалыгттдса брстады. Сырдарня
Кыэъищум Ойдатычда ы какдар аркылы езЁне жол салды, Нарым-
Букгырма езендер! аралыгыныц жарьыуынан жэне ЕртЁс алиби
ЁшЁнара су жургеннен еоц Зайсаннан агынды су акты, ал Кдпщагай
устпртЁнЁн теггопюсалык кетерЁлуЁ нэтижестнде бемьргы 1лс езтнЁн
орта агътсында кал калынтастырды. Муздыктардьщ epyi нотиже-
сЁнде СодгустЁк Каспий мацы ойпатьтн Каспий твдёзёнщ суляры
басьт кдлды, ал ортаантропогендж дэуЁр соцында тещ‘здЁц келемЁ
юшЁрейдЁ.

Казицстннньщ жазыкды айм&ктарында (Epi: мацы Балхаш
тощрсН) та шел орманд ь t-дал алы жоне далалы, ал оцдустЁгЁнде
ясусаиды шеяейт басым болды. Тянь-Шань жене баска Да тау
сишмдершдс царагай, шырта, цййыц, жоке, кызыл кайын (граб),
ольха ecri.

Ортаантропогсн доуЁрЁнде хазар фаунялыц кешен! аталатын
жаиуарлар кещнен тарады. Буталы далалар мен шалтындарда
зрогонтериев гплдерЁ, tpi жэис олармсн бЁрге кыска алкты
жану арлар, тыкыр ясундЁ мамонттр орЁл журдь Мол корек берет!и
шалгындарда жанс далалардя узын муйЬд! бнзондяр мен улкен
муйЁздт бугылар жайылды.

Жогарты антропогенде суыкгык сацталып турды, климат
казЁрг! уакытка Караганда алдекийда суык болды. Бул кезецнен
бЁзте мпмонттьщ фаунанып немесе жотаргы палеолитпк фауна
калдыктары жеттЁ. Соцында, голоценде (кал ip ri антропо ген) осы
кунг'| климат жине кззЁрй уакыттагы фауналык кетен калыптаегы.

Дцтропогвн AojipiH ц геологиялык стратиграфиясьпиен палео-
литтён археологиялык жЁктелуЁ де жасялады. Томе нт! ai прологе н-
НЁЦ ерте кезецЁНе -ГеменгЁ палсюлнтпк дошелль (олдувэй) жене
шелль. екЁнш! немеем Тйменг! антрорОгентц жогаргЫ идбатына ксйёнп
шедлЬ мен ерге ашель саЙ келед! дел жорамаЦцанадЫ* Ора антропоген
кен1нт) ашелыч: сзйкес кбледё, Жотаргы ангрОиогсннЁц кешнп
(жогаргы) пвлеолитисн аракатыстылыгы бар, ал кэзЁрп антропоге i
жада тас гасырынан бастап бирлык кейЁш-Ё диуЁрлердЁ камтыды.
пума ыцда ежслг! гоминндгср найди болуыЕвин
алгышарттарын адамзат тарихындагы етпсл! жрне сп мацы злы
кезендеп геолог иялык-гсографияльвк жатдайяарди tieritrc ала
отъврып здесп'ру кажет, ал ондай кезец плноценнщ eKiimii
жартысы болып табылады. Кн ертедеп гоминидгердщ Африки
курылыгынавЕ бастаи казЁргЁ купи onip мен Cioip аумагь на дсЙёнгё
кен-банта к жерде альщгалган ЁздорЁ алгашкы адаыдардын оте
аукымды «сщстЕкте долдаяганын дилслдейдЁ КазЁр бвр на рее
айкын: Е,6 — I млн. жылдар аралыгывгда-ак Каспий мацы
Ойиатынъщ ашьщ кещси перЁндс, Туран далалзрынтд, Монголия
мен СолтустЁк Кытвнда гпминидтердЁц туракпры {эолган.
ПлиоцсннЁн палеогеографимлык жшдайлары таjлары бЁршама
аласа жэне климаты колайлы Азия жазыктарыи ежелгЁ адамдардын
алые солтустЁкке коны с аудяруына жордсмдссе алдьв дел санаута
мумкшдЁк бередк Ос ini, ол козле Казакстан, Монголия мен
Солтустзк Китаи Гуразняны кпЕныстанудын алгашкы кезендер!
ущЁН сн солтустЁк аудандар болса керск.

Ежелг! палеолит

Палеолит дэуipi (сжсяН тас) адамзат тарихындаты ец мадызды
кезсндердЁц 6ipi брлын тапылады. Бёздён ЁлкЁдегЁ ата-баба-
ларымыздын тёк журуге KOmyi ж$не коллары»! >ni ецбек ету ушЁн
босауы, алгашкы дорек! оцдсл< кн ецбек уралдарылыц жасалуы
адамзат котимы ньщ калыигасуыньщ баегамасы едЁ. Ксйёнгё б 1рнс-
ше мыцжылдыктар деуЁрг адамнын бнопогиялыктур ретЁнде (Ното
sapiens; бЁртЁндсп калыптэсу, оньщ енбек куралдары мси емтр суру
салтыныц жетЁлу, когамдык уйымдасуыныц удей! дамн тусуЁнщ
уакыты болдьЕ.

ЖердЁн эр к,илъе тукгпрлерЁиде адамньщ калынгзеуы мен даму
тарихыида, оньщ ецбек кызмстёндс уксастыктар ете кол жене олар
озард тызгьез баГьпанысты болып кед ед i. Бутан Караганда, Кдз&К^тан
аумагъЕВДЁЕты адам зволюцнясьен елемдщ тарихтыц курамдас бенiri
деп карастырута болады

КаззргЁ кезде бЁздЁц арты бабапарымыздьЕцтурмысы ту рады осы
замангы тусЁнЁктер о.тзрдыц турган жер icpiHe, цдзы енбсктерН1Ён
калдыктары * тас куралдарыпа. оларды жасаганда Е<длган ендерзе
калдыкрарына, жнн-жануарлар суйеЕсгерЁ турвндеп тагам калдык.-
тарынЕЕ 1есе1ддс1есдё. Сондай-вк, бувзндс даму децгенЁ яртта калган
дсп аталатын халыцтар емЁрнтсн алынган этиографияпык малвмет-
тердЁц де мацызы аз емес. Булар ежелп адамзаттын заттай жале
руханн моден и еп t ii ц кейбтр кырларып мейлЁншс пакты гу ci нуге
мумкшдЁк бередЁ БЁрак, сн басты акпаратты алгашкь когамнын
нсгвзгё материалы болып табылатын - тастан жасал ал енбек
куралдары бередЁ.

Ежелп адам езвнщ дамуыиж uipiHCH соц 6ipi келген бфнспве
кезецдерден еттв. Булардыц непзЁнде тасты евдеу техннкасынын
жстшуЁ жоне оемган бавйланысты енбек овймдёл пввёц, заггтан жопс
рухани мадениеттЁц ocyi жатыр.

Еылымдапа казЁргЁ классификация бпйыиша, ежелп гас тасырьв
узак-узак уш хроиол отняли к дэуврлердг ежелгц орта жене кейвнгЁ
(жогарты) палеолнттЁ камтиды. Батые Еуропа материалддрына
нет Езде л ген ежелп палеолит класс и калы к улгв бонынша уш доуЁрге:
дошелль, шелль, ашель; орта палеолит - ксиёнгё ашель мен мустье;
ксйеееп палеолит - притвьяк, солютре мен мадден больввв болЁнсдн
Соцгы жылдяры бул улгЁге бЁркатар тузевулер енгЕзвлдв. Бвркитар
авторлар мустье мен кейЁнгЁ палеотитл межеге алып, палеолиттЁ
ежелп жинв кейтип деп беледк Кобвнесе Африкядаи таби л тан жана
маглумдттар негвзЁнде, дошелльдЁ дамтитьвн адамзат емврЁнЁц ерте
кез] бул куцде олдувэй дау ipi деп белгпенедв.

Тюмени палеолитпц довиелль иемесе олдувэй мадениегтЁ деп
аталатын ец еже л ri кезЁ шамамен 2,5 млн. жылдэрдан В 00
мыцжылдыкгарга дешн созылды. Ежелп палеоливтЁц кейвнгт екЁ
доуЁрЁ - шелль мен ашель 800 мыц жылдаи 140 мын жыяга денёнп
кезеддЁ камтиды, Коптегсн зергвеушвдер орта палсолигп (кейвигв
ашель мен мустье) б.з.б. 140 - 40 мыцжылдыктарга жаткызадьв.
КенЁнгв палеолит 40-10 мьщжылдьвктарга сай келедв

Ежелп тас доуврЁ - адамвшн жоне оныц шаруашылыгыныд
калыптасу уакыты ещдргЁш куштердЁи темен денгейвмев сипат-
талады. Долбарлы шаруашылыд маш табиг an at в дайн и емм аду;
жаба и ы дондЁ-дакыядарДМ, жемветер мен жццевстс Д1 жившу,
ацдарды аулау сынды вс-арекеттер ен турдьв. Адамдардын кармы
катыяасы ужым мушелервнщ з коном икаи ык тендссп вне, ецбекгвц
таби г и турде жыныс-жас жаты на карай белЁнуЁне карай курылды
жоне езЁндЁк 6ip сипатьв жатынан ужымшьвлдыкта балды»

Адамдардын палеолит дэуЁрщдегЁ когамдык уйымы курде лё де
утак даму жо винам Опт Онв,1ц бастапкы кезецЁ - fttpirin коргану
мен шабуылдау, ан аулау мен терЁмшЁл впен айнялысу увшн
к.у рыл гаи - тобыр болды. Руга денЁнв i бул зяеуметтвк курьивым -
тубврсгвдЁпмен, котямдык катыпэстардьгц дамьгмауымен, кдуым-
дык-отбасылык шяруашылыЕстыц жокдыгымен ерекшелендЁ сопы-
мсн катар оган некелзК кЭтынастардьщ кенбЁр цырыпнн реттелу!
ТОН едь Алгашды кауымдык тобырдыц ом ip сурген уакьлына
томслг! палеолип Ён ец ертс сишлары - дошел ль мен телль
nejeiuiepi жяткызылады,

А тель заманындя б1ртЁндсп жада олсуметтЁк курылым - аягаш-
кы кауымдык курыяыстыц алгы шарттары пёс in жетЁле бястайды.
Ал мустье да] ЁрЁнде отырыкшылык орньщты, жыныс пен жас
мел шер Ёне карай енбек балЁнлЁ, кдуымныц алгашкы турлаттары
байкалды. Ке Енг! паяссщиггеп адам ужымы элеумсттЁк жагынан
алгашкы рулык кдуымньщ кемелЁне жсткен катынастарымен
снгпггталыпады. Бул сапалык сскЁрЁм, кептеген зертгеушЁлердщ
пайымдауынша неандертальдывпардыЕ! осы замаидагыдай де не
Sitimi бар здамга (Homo sapiens) айналуымен тустас келген.

Нота турпиц накты еже т ri вкЁлдер! будап 2,5 млн, жил бурын
лайда бонды. Бул уакытта австролопитектер ем!р су pi cnjiiri туралы
пЁкЁрлер бар- КдзЁр 1959-1963 ж. Олдувэй шцткалынап (Шыгыс
Африка) дорскЁ шанкы куралдарымен (чоппер) б1ргс су не к калдык-
гары да табыяран презинжантроп Жер шарындзты ед ежслН сцбск
стугс кабметпяср ретЁнде саналады. Бул ежели гоммпидке
галымдар «Пото habi(is}> («шебер идам») деген атау бердГ Оныц
калий аргон одёсё бояыиша алынган абсолюттЁк жасы - 1 млн. 750
мыц жил.

Ното ЬаЪПатщ ми колемi (652 см1) антропоид маймылдар
миынан бЁраз асалы. Баска бЁркатар малЁмепср де, мысалы, тёк
1 жургендЁкт! айкындяйтъш, айкын бЁлЁнетЁн табан ииектЁгЁ, бул
тЁрЕПЁЛЕК ИСС1ЕПН адам тарЁздЁ манмыддардан ежелп адамды бопген
шектен олдедашан in in кеткендЁпн корсетедЁ.

Адам яволюиияшныд кспссё кадамы Homo erectvs («турсгеяген
адам») сатысымен байланысты. Бул турдЁц окЁлдсрт тас расы рында
шслль-ашель модсниоттсрЁи калдыртаи - питекантроп пен
синантроп балды. Л на аралынан табылгаи пнтекаитропгын ми
колемi 950 смл, ал Пекин мацылдагы Чжоум удянь уштршеп алгаш
рет казып алынган синантроп миы 1075 см" едЁ. Есте каларлыгы,
синантроп суйектерЁмен бЕргетурдЁ i-ypnanwbi (формддагы) дорвкЁ
тас куралдары, капы отца куйген тастар жэнс гомснгЁ антропоген
фаунасыцдагЕ>1 жануарляр суйскл epiniii улкен колемде жаткан-ды.

I^aaipri уакытта <кы замай гы адамныц ец ежелгЁ тупкЁ станы
(ата мвкен!) мен расалыктурлердЁц теп ту рал ы бЁрьщгай пЁкЁр жок.
Ек1 гылыми болжам: келорталык (полнцентрлЁк) жэне бЁрортаяык
(моноцсЕгтрлЁк) ксц гаража». ЫрЁншл i бойынша, осы замангы адам
плш1етщ|ын Еуропа, Азия, Африка, Австралия секЁлд! бврнсиге
□ожктершде дав ып таскан, бЁр-бЁр!нен бЁршама белек (окшау) турлЁ
даркътнмен вурстта тскгес (еуролеомд), монгол текшее (.монголоид).
зэцгё тектес (негроид), авсЕралия тектсс (австралоид) улкезг
расалзртьщ калыптасу урдда (процесс) журген, Бцюрталык
(MowuenTpnitf) тылъгмм оолжаммн зоктлуЕНьщар, барлык расаяъвк
турлср алгащкьтда Сотуепк-Шыгыс Африка и тщ, Алдынрье жоие
Оцтуепк Азияныц орасац юр аумагын мекендеген бвр apn>i ата-
бабллардаи тарпан деп ссетейдв. Бул адаашкъв адимдврдй осу
замавЕгы расалзрдыц 6ipAe-6ipitiiu нышандары болгэи жоц, тек кана
адам топ варимый Жср тнарьвЕвын туриЁ енвриергне мумкЁндн Ё)вше
таралуымен сонда турактавв адавуына пран, БЁртЁндеп сод Newt &
баска расалнктурлср ....... в.

CoEtfu уакытта галымдар тарапыпан адамныц Солтуствк-
Шъпыс жвне Онтуст1К-Батыс Азия смякты скё облыстз калыптасуы
жошндсг! теория ус^Енылдм. Дол осы, зкватордан ссивтустЁккс
Карай орпалаедавв тропикалык аймакган ежслг! ад^мдардмн кааба
калдык'гяры ко ее табылган-ды.

Кейп is 1 ашель mcib мусгьс уакытьтнда тас куралдарын жасяу
гехЕвологиясында жоне ежели адампы i амвр суру бе^вес1В1д^
тубегей п езгер'ютер болып еттт Будзр ввеандерталкдвлк, атшватын
ядамцьщ жаця, жогдргы д± режедет г аволюциясьв салдарынаи
озгерген ед в.

Жалнылама турде пале^знтротар атд-патыы ангел ь-мустье
дау!рклц адамдары, Жер шар иным ксибЕр болвктертп муздык
бас кап, ЕсЕнматгыЕв бЁршпма суьггкан жагдайында eiwip сурдв.
ТоменгЕ палеолитт'щ бул акырты кезийнде каз'вргт адачадар турлйн
ата-бабаларыньщ сырткм кескЁн ерекшслЁктер тупк!л1ктв орыыкты,

Мандаты колбеу, касыныц уств дога юрЁздв, бас сумевтвгщ аласз
болуы, Бет суйсг'тщ шомбаддыльиты, тастер) ore ipk иск суйегinin
болмауь! Демерс ввашар дамуы (геандертальдыкгардыц басты йзге-
шелЁк бслгвсЁ болып габьЕдады. Омнтрткдсыплаты oirssia байкал-
майтын бугвлк. гген дягЫ1вдан>1 твзеспввЕЕ олсп тузулЁЛ пеаЕвдерталь-
дыктар 1ыц жу sei еб&юйсЁз болтандыгын корсепуд. Олар ал аса
бойлы (150-160 см) бонды, сеЕдв б врак та мн кауашшынын колем!
1ЭГЮ— i 400 см-ге жетг'в.

Кёйвевл ашель мен mvgtlc заманb.i палеолит адамы мен овеьец
модепнепнЁн дямув.[цдди] жада кезен болды. ОлдЁрктЕк ее^гцеешс-
тарда ол дамыган тас овдеу техника ына етумен бастаады. Муныц
MOHici соя, тас дайындамасыньвн кьвска жать! б|р иемесе ек! -вепс
аладкайша алу ушвн шагьшды. Бул \ubjh суйектен, агаштзн, мушзден
38
жасалгщ! цилиндр тарЁздЁ идти балла паГздлланы/щы. Семан сон тигтс
елазд&йшалдо улинша зишеи гас т‘ яоделерЁ шауып адънщы. Тао
ндсудщ бул жана тпсёлё л^валдуа тех шжасы iercft атау ллды.

Ашель зммацыида дойди бадгзн денгелек озектастардаи
дуралдар жасау tocijjj де бурьвнкыдай дамп бердЁ. Мунддй дайын-
Ламаяйрдан гас TinwrepiH двчгййчк. в’дктасгмн iiieiiiscii opva
Тусина й'рдеше еадкы багьлтаЙ отмрьш рлйынладъв. Мустье®*
куралдардыц неНзп тур г ушкниас-пеп кыргьШ1Х?олды- YuiKip тас -
иышак реггнде wane сабы шаш майза. еуш'Ё уитыца до идола) вился
кирек. KwpFMui rap aF&iu йндсу. ац "repincpiii ti.im.ipy т.б. жумыс-
тарга ыйдалянылды.

Тирах, курчл-сайман жнынтыеы бул ыа курал турлерЁмеи
шектелген жад. Олармен катар алдынгы доуЁрлердеН гас дурзл-
даръипдн клсктон хоне гжалтйп» кпекгон турЁндеп лдщйалар,
бифастар, у аифастар. тЛ. бопды жаие цамытыда бердЁ

Муси,с уацЫЕЫндшы турлЁ ецфлсрдегЁ ссиерткЁштордел
йркелкЁ куралдар турлсрЁ мен оларды дайындаудин тех ин калы к
ТЭС1ЛДер1 знык байкалады. Сонгысы болкгм ашель кезеншдс,
Сйчдай-ак оябстге мустье уав&тгицда сжедт t адймддр -таби м'оде-
нметйце jseprlu'mi (фациальды) ерекшслЁЕггер йолпендые ы ясайлы
айгажетелейдЕ Мундай ерекшелЁКЕср Цдзакстдн аумагкгна да тан

Тае кУР^ларын даЙындаудын техв1икалл1к-тнлологнА-1Е.1К
езгщиил! nepi сад нсмесе банка узкимды коршагаи табмти орда, таг
ОВДеуде КДЛыгПаьКан ДЭсТур. шИкгёат ресуретары сскёлдё турлв
ссбентер бойынша аньлегадды. Мустье а.дамЕ.шын ipi хтстЁси'г! oriti
тутатудын ар Килы жолдарын. агашты ап-ндкд уйкеДеу (агапт
тзякшасЫпЫЦ ушюрленгеп жтгып ‘лгумсак агашТыД ойыгыпа салын,
айвшпдмрган}' мен кенгае минсраддарьта тдаклак, тасты урыи
увпкыи ялу б ОДЛЫ. Отты шеру ЖД1Р арлгф етв мегг Maid..... де

жс нь| кирьЕ гыля шн та га мта ай надды рута мумьЁндш бердЁ.

Ежелп папеолиттщ ксШни кезЁ ескертктштер цц кон турдипп-
Меы среки1еясиед;. Eiire Жзр истында №Ы«С4 уцгЕрге cipe Gcpic
Ty^ia гурадты ошдтъ! бяр карапайым баснанллар турзд-шебер-
ХаналДр ШебсрХавЕЯ-ТйСкливиу орпы, МДуСЫмдык аНШьПык Коныс-
тары, аштлыкуодытнза лчгерьдер жеткек

Ннандсрталъ адамы кяиматтмн мягаддылнгы мен куннщ :у>.пу
жа дапы та курке турвндал баспапаны тургызды, ол иагын
довв'елек хертеле цазып, бупардын кабырвдеыя жерге клзылтан
жаяуарлар сунектергхеи бекЁ гп, жануарлар суйсктсрввЕен fps бэспа-
налар кетердЁ. "Узак уакыгкд арнгтлгатг баспаввалардыц тургызыдуы
— адамдардыц турмыс сняты мен когзмдыя, уйымдасуында слсуш
озгерЁстер бтгапдыгын керсетедЁ. Сол замандд-ик жартыяйй оты-
рыкднылыц турмыс сайты калыптаскандьйы жамлы антуга неги
бар. ТсрЁмнллЁкпен анналыскан адамдар ужымыныц 6ip Goniri
(о не л дер, балалар, карт кЁсЁлер) туракны Sacriansvia гурды ал кслссё
6ip болЁп - ацшылар тооына немасс отрядтарына бЁржкен ср
адамдар, - олжа 1здоп кошт ri журдЁ жнне анды каумалап устауга
ыцгайлы прындарда уакытша лагерь i tri.

'Гас казатыи жер <ердсн шиюзат злу, ан аулау куралдарын
дайындау, баснана тургызу, аншылар окслген олжалардь уксагыл.
тагам дайындау сижок спбск урдЁстерЁнЁн сан алузндыгы табиги
турдс (жынысына жэне жасына карай) ецбск Gejiiiiiciiie жегкЁздЁ.

Когамиыц пегЁзп уясы жсргинки тон немссе ацшылар кауымы
билды. Бнлкём, бул кауымдарла соя ксзде-зк ру курылымыпыц
кайсыб!р кдрапайым белгЁлерт туралы, рухани мндециетгц баста-
малары жяйлы айтуга мумкйцйк беретш кардпайым генеалогиялык
башаныстар болтан шыгар. Ашель-мустье jioyipi палеоантроп-
тардьщ б~1р1лама кен таран к^ныстанган уакыты болды: ic жуи'пде
бурынгы КСРО-ныц онтустЗк аудандарыньтц бзр] неацдсртшп,
туриатты здамныц мскендеген анматына сндк

Казахстан аума^ында ежели паясолипщ скёешп жартысына
жататын кептеген сскерткпптср бслп'л!. Олардыц бЁршама бЁркслк!
таралуы мынаны керсете. i: муслье доу1р1ндсг1 щам Казахстан
аумдгьЕньщ оцгустЁкте Каратау жотасынаи, солтустпсге Есгл
езешнЁн басталар жерЁне дей'нгЁ жане батиста Сарысудыц орта
шенЁнеп, шыгыста Ер стёц басталар жсрЁнс дсмёнгё аудиндардыл
кыешёлёгён нлергсн.

КдзЁрдЁц озЁндс etd ipi мадени аймакты — оцгуст'к жоие
солтустЁк айна есгье атауга бал эды.

ЕжелгЁ тас гасырыныц Казахстанделд археологиясында азЁргс
дастурм! турне палеолит доуЁрш ежелп, орта жене кейЁнп
кезендерге бел ер Y к лей елшемдер жов;- Соцдьнсган Цаза станньщ
кеие тарихыпыц сскерткЁштерЁ жонёндс синипама екЁ - ежсяп
палеолит пен ксйёш i палеолит жайында берЁлген.

Шелль-ашель уйкытьпгыц есксрткйптерЁ. 1^азакстап аумагы-
нан ежелгЁ адамнын казынды калдыктары оз i pre табьштан жоц.
Алайда Казакстаниыи оитуепк ау дан дарьгидаты оаляогеагра-
фпялык жагдай ежелгЁ адамиыц емЁр cypyi уш н кол ай л ы бозды
Муны ОдтустЁк Кдэадстанда табылган, Ortiyci к-Шытыс Азия мен
Африканын шелль-ашель уакытындагы турпаны кур^злдарьгиа
уксзс ежелп 7ас куралдар, Чжоухоудчнъ ymripincw смнлтпроппеи
6ipre табылгяи фаунага жа^ыи ежелгЧ жануарлардыд тур курамы да
корсетсдт.

Казахстан аумагында си сжали здамдардын мёксндеуЁ ушггг
крлайлы аудапдардыц Oipi Кдратзу жотасы болды. Бул жотиныц
мацай ыцда жоне оран жакын аудаддарда тортик доутрдеп музда-
нудыц ешк.андан Ы болтан жок- Ыршяма ылгалды, жылы климат.
Ылыилды жерде кпулай ескеп вс»мд1К, эр килы фауна мупда коне
палеолит дэу]р|ндел адямнын ем ip cypyiitc кажетт! ад гы шарттар
жзсады.

Мундагы сн кэне епбек куралдзрыньщ Катарина жататындяр -
Каратау жотасынъад онтусттк-багыс бетксйн1дсп Арыстанды
бзснгнщ томен ri терптк.. ец жогарты жанылмв copeci н курайтын
жентскгелгсн косындылардьщ 1ШН(дс Кегирдек слдз мскенЁнен
табыдган ауыр, пк бурышгы шакпдк тастар. К/ сктон турпаттас леи
дталаиян бул ей ежели к.уралдардьщ одап анагурлым кейшплерден
йнырчасы олзрдый согатын кыр ятапкайшдсы тым улкент ол i Ёпт»
букит сыныц, колем ini ц жартисынап кеб] рек Олирмсн Sipre бул тас
жадк^лары сындырылып админш улкен шаклак тас даГгын-
дамалары, ура-свектястар да болдьь

Kimi К^ратау литгасынын. солтустйс-шыгыс балнчндсп ежелп
адам, там ясы, кеб|несе оюпау кырэттарда (ос аниаларда), аласалау
тебелсрде немесс мушстерде (куэстердс), коне замандагы курал
жасадатып тзпзп зат болып тдбылатын шакнак тастары кеп
жерлерде гурды. Мупда, моселеп, радиусы 5-10 км жердей 12
паясолнгпк турэктар табылтан шакпак тастэн жасалган 5 мы циан
астим курал жиналгян, Кдратауда табылган шслль-ашель jpyipiite
жататын негурлым ден коярлык олжалар Щабактьд Такцж№ащ
Борз кдзеян, Аккол- 9, Кд ангнп оныстзрьшан ал ы иды.

Шабакты конысында кэлбей жаткан к.ыраттыц тепе бетщещ
кдектон турпатты дсп эталатын, армстанды где жацкдларына уксас
tsi шапк.ы табыдшл. (пришлет уш бурыш птшпЕД^суртыпт-ж^ыл
Ецакпзл тасты эктаепш жясалынган! иньщ жу карты л гаи екс кырлы
жумыс шетьнен икек жуз шьи’'лрыЛ1Ч1н. Шамбал кыреышты ескс
тусЁреп’н екгнш! шапкыньш rypi сопзкгау; бул уакыгка тин таты ем
курал табылгаи Муиьпд 6ipi ipi малта тастаи дзйынцалган
жалпак африкалык чопиингг! еске тус» едг Qnf.ni нмек кештш
жумнкжа пийдалаиилатця exi жаз?ынаи ipi жаръ’,т;шгхгармси
ушталган ал карты ушы ондел метен. Б ip шетз ipi жарыкшакгармсн
ецделгенд(ктеч, курал дерек( Ёспеттес болъш шъгяхан.

Еер1казган мен Тон»ркачган койнауларындагы турактр ихслль-
ашель jpyipiHe жатады. Мунда накпа-нак анмкталган модели
калдыцтар шыкдан жерден терт турл! буйымдар тобы табылган.
Бупар - шет! не oip жагынан, нв etci жагынап жукдртылган дерем
шапки курллдар. жуй мейлнлдс сптйрш-шси шнелъдж турпаны
шапкылар, клекгон гурпапы йлмсп тас жацкалары. гурпайы ipi
ура-озскгастар. Бер! дс жсддсп жсьпрЬпш. обдсп конерген. Муидай
тас кура л дар жнынтыты Ацкел-1 турагына да тан.

|Иеллыннвл> уакытына жататын тэты 6ip ескертмш Бетпак-
даллдд, Шу о.зешнщ гщ жак жатасынан табылды. Шу езешнщ сц
жогаргы коне гирптк еиреснпд бепнде. Кдзангап койнауында
табылган таттирдыц жаткдн жершш геологиялык жагдайлары
олардын жасынын темени палсолктпсн тустас келетппн керсетсдт
Жука кабат тыгыз кумдактыц астъшда комшл калган туршаин
300-дей ар килы тас буйымдары аршылды, Олар карбонмен
шамалас коцыр сары шаклак тастап жасалган. Табыяган заттардьщ
неНзгшер! - клектоп турнатты тас жанкалары. Шакпан, зяттардан
коп кездесеттидер! - ек! жакты (бнфас) жоне 6ip жакты (уннфас)
шапкы куралдар, кыргыштардыц азды-кемд! пайызы. кол шапкы-
лар. езектастар жупе баска да куралдар.

Каратау гас куралдарыныц турпаттары жоие оларды оцдеу
Tsciaaepiiiiti Африкада, Ундштавда, Нак|станда, К^ытайда габылган
ежелп загтарра типологиялык жагынан уксастыты Оцтуст1к
Казакстанныц аумагын адам сонау шеяль-ашель дау!р|цде
макендсгси деуге мумкиппк бередг.

К^акстанньщ еже л ri тургинщары питекантроп пен сияантроп-
тъен замандастары болтан, булир аволюциялык дамуында Ното
erectus кезец!нс сзй келедс ^аратаудыд алташкы 1‘ургындары от
жагып, опы сагцйрмей устан б1лгеи, ipini-уакты хайуандарды
аулаумен. ошмдж тагамдарын жинаумеи шутыллантан,

Оггтуспк К^акс ганда аныкуалгап ашель-мустье дпу!р1ндсг1
турактар жада турпапагы куралдпрдыц будил бурынгы уакыттаты
ежелп заттармсн стене уштасуымсл синап алы лады. Осы н дай
ескертташтер катарына Кектал езешнш шыгыс жарындагы Токалы
койнауынан габылгнн уш кешеп жагады. Тед азы (1-3) гас
куралдирыныц орналасу жагданлары Бор!казган мен Тбн!рказтанда
табылган заггардын орналасуыла оте уксас. Лталтан жерлсрден
300-дси астам тас буйымдары жинастырылган, олардыц басым
бел!riii дорек! имек жузд! малта тас куралдары мен коне шлмен
к,ьф1 ыштар курнвды.

Кел eci 6ip турак; - Кызы л ры ебс к, од Аккел колгнен онтустшке
карай 20 км жердвп куэст кыратыныц бепнен табылды. KyP;i’i
waeay 'fuiiu пацдадаиылган материал ус£К т/тирийгсп шакяак
тасчдрдып табири жыныстары мен плщпак малта тас балды.
Уирнеше рет дал дел жарыдааинад кейнз тастар турпэйы кол
шапкььларын^ нсмесс тас балтаныц 1'збасары белый табылатын
колун турдалты куралдарта айналдыръллгпът болтан. 20 шарпты
метр жердс куралщардын GipHcme Typi - csi жакты шанкынар,
е^сктас тортед! иэтцылар даизгелек озектастардан тпапдеып
алынган в;ырты|11!ар мен тас жднкалары тср|л!Г| алыидН-

Ашелъ-чустке дву’цлндсп адамдар :ьгн Гпркатар тура стары
Боралдай шснннн бжк жайььтма сорелершен шыкты Мунда
ежели турнаттагы ipi ауыр тас жанкалнрынан б ас да донгслек
дзектастдр, ушкЫ тас тиистерд ардй тусы кед, кырлы тас -miKrepi,
сапакша дыргълитар, карг сур ушюл улкен тас жанкядам жасалган
ущк|ртас табылды. Бул ардда пандаланылатыр тасгардыц жнстыгы,
тйс tai мандардыц аздыгы жене езгепдунП Боралдан гурастя-
рын аншыдардыц шагт>ш тобынын аз уацыт болтан жер! дсп
eceirreyre мумк'гид1к беред т

Арыстарды 0зенн-1щ оц жагасында, papacy ддйпаумнда зсрт-
телген ескерткпитщ Typi мулде баскдша. Ш-Ш.Уолиханов ccimi
бср!лгея, б!рнец|е кабатты пал^олнттак турак; Арыстйнды езе1пнгц
уппншЁ жайылма еоресшде болнш 1зул мавда, J0 мын шаршы
мстрден асдтып жерд< шакнвд жане халцедон затгардьч мол
жнынтмгы таб1>|лды,

Тас куралдирдац баска жабайы жануартар суйектерйдц cti-
ныктары мен агат ком ipi бар мате риал дык модениетп'ц |’здср1
келбеу жат кан жонс алты кабатта болтан; кабатгар сары топы-
рак. аркылы болЁнгсн; cpimu, уш стратиграфия дык белдеу ?кя-
caraiK Турактагы запдр мустыа дшлнд|. Олардын. iuiiiyic дапгелек
езектастар, еыныктар, ушк!р тастар, ею жатынан слщелген iifani<>i
кур<1лдар, кыргынггар, жонгыщ-кыргьшлар, кесыштер бар. Оньщ
устшс кыррь штар меп кещиштср срнау мустте за> анында лацда
бодып, сод кеадс кон кездесстти жуъгмс аспапгарымеп катар
Колла! 1ыл га н,

Модрнн катилрлардын 7 метрден кзлындыгы он мындаган
жьлдар боны алтдшкн вдлмдардьщ мекеш болтан турактардыд
opjjajkicy жагдайларынын. ате-мете кол аилы болгапын керсетсд!,
БюншЁ хюне yudimii стратиграфиялык белдсудердщ арасынан
алынган кумдактын. тс ih талдау мустье заманындагы турактьш
мацы ашык дала болтаный доледдейд!*. Tpi ден урыты табыдгаиы
назар аударарлык,; муньщ oai кдадад acipinrcH дридсрдщ ури-4
ияна ук,сас. Тау шатк.алдарында, Кар, тау бекгерлеревде, Арыстан-
45
ды озснёнш жагалары мен жайылмаларында кедслЁ-бутапы
алкагпар ойдым-ойдым орм андар мен аранас болтан; булардын
iiiiiiijic каратам, кдиыц, iiieripiiiiii, уйенкЁ, грек жангагы, алма. тал,
Кызыл кайыц, емен, жоке сиякты аташ гурлерЁ ескен.

Туракты мекендеуийлердЁц непзп Kaci6i бизон, буты, киёк.
жыпкы аулау бо.гды. Шакпак тас леи халцедон корыныц жакын-
дыгы тургындарды ецбек куралдарыя жасауга кажетН шикЁзат-
пен камгамасыз стп. Гас затгарды оцдеу уипн сунсисн, муйЁз-
дсн i гелген куралдар - тостер, тас жаргыштар к&тданылды.

Мустье мгщениег нщ ЁздерЁ Арыстаиды озешнЁц он жагаляуын-
даты Шакпак казашпунк |рыштн ди абылды. Бу лар - д&нгелек
езектасгар, олардан ал мигам тас жацкалары, relic кал акта р,
ондаган баскаша сыныктар. Шакпак чаттардыц бсггерЁн саргылт
тэт баскан жене типыдданган. Кураллар жасзнтын материал рстЁнде
жартылай мелдЁр сургылт баз шзкпактас ар лайдаланюлан.

Кдрасу посслкссшщ мацы и да, Арыстан ы езенЁне култын
Ащысан, [Пплтогай, Майбулак, Каратас сайларыньщ шагын
муйЁстерЁ мен жайылмаларыиыц бегзпде адамнын Колыме н
съ [иды рыл тан акжоне иоз сур жартылай молдЁр шакпак тастдрдып
бЁразы табылды,

Hei гз[нде куралдар децгелек езектастардыц ушкш сыньнсгиры-
нан жапе кос кырлы узышна тас тЁднктерЁнен жасалды Гас плЁюерЁ
доцгелек озектастардап емес, Пёгёмё жагынан прнзмага укейс катар
кырлы озектастардап шалылын алынды. Бул турактаи табылган
куралдардын ёшёнде кЁшксне шапкылар, кыргынпзр, тетЁ
тузетЁлген ушкгртастар бар.

ОнтустЁк Казаке ганныц баска жерлсрЁнде де мустьелЁк нцшье-
ларды 1 бЁркатар кызыкты турактары табюды. Булардьщ ката-
рында Алгабас. Утбулак. 1Пабакты, ЕуркЁттЁ Шалсай туракгарын
атаута болиды.

Алгабас турагы Шали озснёнёц жайылмасындагьг ymiinni середе
орн ал искан. 'Гас буйымдарлын к&пшёлёгё - кыска жалпак тас
жанкалары мен ауыр ушкЁл тинктер; будар ак жоне КбгЁлдЁр акшыл
тыгыз ш а клак тастан жасалтан.

’Ушбулак, койнауында (Каратау каласынан солтустЁк-бятыска
карай 36 км) хщшылардыц шагын топтзрынын кыска меряЁмдЁ
турактарыныц ёзё сакталган. Лагерь суатка келетЁн ацдарды андута
ынтайлы булак туБЁне сальп шан бсЁресе, мгыншы бул а к
(Ушбулак-б) тубЁндегЁ комбелср тис буйымдардыц сипатыц негур-
лым толык керсетеж Мунда, буладыд басынин 3 м бигкте, L6
метрдей тереадЁкте, саргылт сур кумдадтын арасында жалцагынан
тусН ujuKjiaK тастап жасадгэн шагдн дацгедек озектас пси тас
ЖанКд табилган.

ГЕжслг! иалеалнттщ аяк кечЁндеп <ас лагтдрдын ynfcefi
к.ОлЛекЦнясм Lain езешнщ жогаргы бо^ьшад К,арагалщыдан
СсПгусПкке Хараи Ьшщ&^жзыд 12 койняуинап вдеешзн. Пзищкч!-
Тв^ленгЁ гягейсТсЦен дау1р4крндеп ку чдац бетщси 5Ицк,пЖ — темф
Tefcri гаСтаи жасаягая ZOM-stun аеа зит табывдЕл. З’аегын
еаЛаСыЗдНтыизя тек калем» шатмн ж&не &чделу1 дарск йшадср
HjbSTspbVtfaH. 1'абылг-ан заттардыд ivu гиде Dtp тца^гы 1ДаПкн, дрц-
rtflew еэектастйр i ыниндэры, щетгер яатарлас кмэд тас тюпктер).
Reriai шомбал ушюл жзрыкшяхтар мен тас ;капх<и эры оЗД}

ОртЗлъщ К^тацста н оннап летам .мустъе мсп цеййлг палеолит
уакЫТгарыЛыц мсур г-орын/1ары мен т\ ранта ры, соньщ iininbie ек-j
мцЦСни да€ ттвп туратып Ниш ненка ягоне Вгстау-1, 2 гурам ары
таоЫлПШ- Confl-гЛярЫ ЖезкдЗгяп облысм [Едрягэдды «блЫСЫ -
ред.) Хгадыр аудаНЫ аумятЬзнда Шел ырлашан Мундаги палеолит
niujiii^i тас бунь!мдары Впзтау тауыльщ етсгслдвй бул а к ^анынин
анлщпштэн. Арасырда jKoiifmui, кыртьдл, бнфас. yijfKipjjj tuc
4<№flep жале чопшЕмг тг>р] д(, сонлай-ак; оймкты tjypajj/iap £>3fi,

0Е|Зтду-1, 2 тура r<TapbJf Lia Дойг еле к ЖаНе лроТопризма изеЕстас-
тарыныц аралас жатуы, сопымсн цатар уишл тас жанкааарм мен
шел б (рдей тас TWJKTepiiiiii болуы, олардак.) со^кы аДлШ^Ё1ынын
тепсти i тас ецдеу техннкзсындагы @згср1с-тёрД1 айгактайдм, муннк
оз! тураь; колтекциясын ерте мустье уакьртилд, болк/м дшель
дегфгне де лкачт<ызуга мумкшднс бередЕ.

ПСейанн жыддяри турл! уакиттарды кдмтитц и палеолит ескерт-
Kiiirtiepi кол тйбьдэкм» Орталмк Канадке ян аумагын Кдзакстднггыц
ежедг! тас гасырьш зерттау iciiu^i'i нсгурдым лелещегг зор аудап
рет/нда санауга боладмД,

Бапе^щтиц сотгустЁь: тощреп мен Ёр естец сои ждралаумиддты
тас □Чауфййч ес‘т коп тпрагаи ecKeprsiusTepi *- туракт-др, надер-
качалцр мен, тас кд&айтъш орынцар. Егер Сарысу	тас

И}здуетри см	зкухарту тех» нкаодна нехтзделсе, Балк# и-

ТЫ5\ сснпустЁк voHiperinin жйнс отзи (ртелсс зуяандардац
fctMtpTjiiujTcpbme жарыклваи;’ даймн^ана onaipici леваляуа тахняка-
еыньид узах узхыт б&луымеи снийттазнщВ!, музндц оэЁ сонгы палео-
литте де мапмзъзи саккады. Мунда ол не.гурлым ижтНген ак&ие
кемедденген чурде маны.

Бул аудандардагь заттардьщ неляч ул г] л ср i — затгьгц узына
бонына ^puif аридны ^исайтыдган алацм бар йзистастар. Эдьтге,
мулцяй езекластардан алынатын тас riJihcrepi рздлалдык [uierineij
47
□ртасына карай) опыру техпнкасы аркылы 6ip жагынан тана
алынды. Жарыкшактар мен тас тийктер турпаты езекгастыи
бурьпигы жене узынша уш бурышты бпамдерпн? сам келедп Тае
Tuiiicrepi мен жарыкшакгардын кескпи жуз дер! идете косы мша
гурде ту зетглмейтт £Дг.

Тас куралдэрын жасауца леваллуа тех ни касы дямуды ангар-
тады Ол {мрак, Орталык К^кстаннын барлык яудандарында
б^рдей тарамагаи ед), вйткеш, тас индустриясынын с платы арб ip
жагдайдэ шюазат котте байланысты Болды. Маседсн, Балкаштын
солтусттк 'гашрегп|де нспзп кке асар материал такта сыныктар
турхндс! i кара, сургыдт жпсыл Tycri, шакпякгы девон алевролит
болен, Балхаш пыц солтустгё-багыс грц(реГ|Ндеп Бале тауьшдагьг
ежены адам порфирита пайдаланды, ал EpTicTiH сод экакаяауында
сур густя тыгыз жентекгелген дорцты кумтае непзп цшктжг
болды. Оныц уойне, Орталык Казакстанныд сжелп тургыя-
арыныц лсвалдуа технмкасы тас евдеудш вдгурлым ертедеН
достурлер1меи - ютсктоццык жэне децгелек етп| жасайтын
жарыкшак-дайыидама ешнрюшщ жуйслер)Мен катар асурд!.

Балкалггын солтуепк тецфепидег! турактардын квпш|лн1нде
тас куралдэр бурксл метен жене устш тоиырак баспаган куйде
кездеседс жзпс атедь деузргнеи бзетап коса есепгетстаде кешнН
палеолитке дейш тас payipiniu ©р туря! ксзеддершс кагысты бильщ
нелодь МуныД ceGefti былай тус in д ipi.лед i - орта жене сощы
антрологен дау1рлсрй|де ВалкаШтыК солтуепк Тед1рйг1НЩ клима-
тынду, кург ojrepictep болган жох, сондыктан 6ip замандары
адамдэр’Шц алташкы ужымдары коб^несе вздерни in арты бябалары-
ныц тацдвп опт, негуряым ыцгайлы жерлерш мекендедн Эдетте,
ер турл1 деу|рлсрд1ц ecKepnciurnjpiii мадени кдблщд карай айырады,
ал бул аудандарда медени кдбатгыц калъгптасуына су мен желдщ
крут; spexeri еддерп Болды. JCefiiliri тиеолмтпу яцырры кеоенлие
гана ксеротермикалык климапъщ басталуына байланысты адамдар
Балкаштыц сояту£Т1К твшрепнщ Gip кездеп Сулы, жасыл
апкаптарынан кету те мажбур болды.

Алзйда Оргалык Казакстаниьщ ihuifuc аудандарындаш палео-
литпк еск<'ртк|штсрд1Ц 6api бгрдей аралас коллекцияпармен сиплт-
талмайды, Олардыц кей(лреулер!нде ашеяь-мустье деузршдеп
курэлдар ‘'газа'” куйгнде кездеседг Бртагт ОрТсЬШК Кдзякстйнныя
солтуст1к~шыгыс жак шетшдеп Кудайкол келФйт жэгасындагы
турзк-шеберхзна мысал боля ндады.

Ежелп адамдар келдщ жэркабягындзт’ы палеоген тепнен куралган
сере алаикайка орта антропогеш нц басыпдд, климат жылы ж&не
ылгаяды бодкан дау1рде коньгстанран. Ал бул коныстарынтн опар
С’|б'|рд1ц мсйлгншс (самардьгк) муздапуы замэнында кет-ri; бул
кеаде Бэггыс CiSip мен Алтайдыч мущы аймак^арынын арасыида
турман Epricria сол жакалауында цургак, *тичс еуьи; климат басталды.

^удлйкел туратындагы куралдар тыгыз жентектслгЕп казрцты
кумтастан жасапган. Олардын арасында ушкш жанс толк секшдг
еыныкгардан жасашая 16 кал шапки, жотзры жа^ы хлздып зус!ршгсц
данкадан дайыпдалган 5 ауыр жонтыш бар. А лайда коллекциями н
денш тгк бурыщты жэнс удвйл турпалы 6ip алачхнйлы езспстаствр
(7Q данй) сондай турпагты нарыкшакгар мен гас тйпкпер! курайды,
Зятшрдып букш jccmcijj тас онлеудгн лсваллуалык дпетуржде
жасалган,

Мустьслгктердщ болтал iamepi Жогаргы Ерт!с енгршен де
табылдьь ^анай ауылы манында Народ жотасына сиггуспктен
жтпоке деднгвнйлгк-продгипнйлш аледкай жалтаеддм. Палеотгттгк
кураиядр алацкайды 1(1 метрдей тескен осы звмангы карьер лен
жале онын аНиалаеынан жипалды, Myxinyi, гкасалу гсхинкасы
жене 6iiiwnepi жгиынан бул куралдар уш тйлед бол|ЛеД1. Ед сжедл
топка жзтагьш цуралдарга мейлйпде i^TTaHHo, мужшген. ушкгд де
келемш гас жанквоьшан |стел1нген: ссгар шеи барыпшЗ тузеплгея
yniKipi встар, доцгелек езегппс жонс дОЛбарЛал тузегпятен уижът тис
шажаларн	Осъдадай тас мадкалардын 6ipi каркердщ

кабыргасын тазарткдвдя 5 м терендпеген тябылдн; ыуныа efii бул
топтыц-ц.ш ерге кезг ежат.^тьшын корсетЕдк

Куралдардыц баска ₽ki тобы увкыты жагынан кеййпрек
жясплтан. Буларды жасау уйдя пайдаланылтин материал д^ра жене
жасыл малга тас боа кан.

Нарым езедгкщ куйыпыс1лн'а гка^ди жьрде, «агадагы тлалта
тасш тунбаддн бграз запар жинялдьк Олардьш. шпице бурые
кьфлы азектастяр, улкея-улкен кыртьщггзр, ушк!ртаетар, ;ецгеж*к
куралдар, коне тае жанвдлар б;1р.

Капай тас куралдарынын 6ip тобымен 6ipre табылтан плеисто-
цендгк жаи^арлардын суйектершш ябеолюттпе жасы И2-1М мын
жмл д&п белпдентеи; муныи еэ; палеолнттщ архедаотнялык
-ц-ртыдан да; р даугрге бедгну'мсн угтиссдг. Аддыцгы Ааня
жшннде белг1лену1 бойынша мустье Aoyipr будаи шамамсн 40 ,мыц
жыл бурый аякталган, ал онын узактыты 50-6(1 мыц жыл болуы
ебдея мумкш.

Шьггыс Цязакстанда озгрше еп ертсдег курапдар мустьЕШК
турпапвры куРаЛЛар бьлтандыктап, Ерпстш житаргы жатым дцаы
алгми рет мустье дэу{р{нде игерген дсп тшииылад-ан жвн.
KciifHrj палеолит

Дене Gitimi цаз!рп ксздспдсй адамньщ fllomo sapiens) пайда
оолуы fteiiiuri пзлеодхгг доух имен байланысгы. Ось уакалтган
бастап гоминидтерд ц эволюцяясында lueujyiui вдгерк; болады
жане нагыз адамзат тарих ына (држолата кешу басталады.

Алгашхвд- AWxu sapiens екйтдерй/щ лайда билуьг одетте б.тб.
50-45 mliu жыл бурым бодрая делiмедi. Оган тан белг’хлер 1868 ж,
франциадагы Кро-Маньон унпршде табыяган бес кад^аны зерттсу
чепзйгде аныктаяды. Кромаггьендык адамнь н суйектер» Еуропя-
ныц баска гсографиялык аймацтарынан ддтабылды.

КроьшньОНДык адамиыц турпдтында осы замангЫ адамдартя
таи срекгмедглтер айкдпг бигснедо «эддайьг жазы*;, н1т«<кг кдс
СунСГ! (коздщ YCTiHWri щыгыцкы суЙектщ орнына), бае сумеет
Сопахх, иеп шыгыцкы, мурны ждйшкелсу, кет ШувдЫры кшжене г. т.
Кроманьондыктарта гон марсе — басБгяМ^ сопа^тыгьгка Кйрай
Мицданы ксц, бет! епС жал пак, жаты пкше жене ми кауигы кем,
(1500-1800 см\ бойы 6и1К (168-104 см), суйектерден булшык ет
бедер! айкын кор нигде Садьктырй зерггеу меняны кероетгб fia/nsi
sapiens ми К^бытында™ адам И ЫН над когамдык eMipint- тыгЫЗ
байлань.|сты 6ел1к(ср1 ерскше дамы ран, будар оньщ ’л<ануардык
пипы хдары мен туйег|сгернс теии?у рынн агкарды. А/гимдар
алдарьцчдагы мндетгерд! шешкенде opiaiinp табига! жягдайына
бейкмдьлу жолымен гана емйс. кобшесе умсымдык жумыс пропе-
сп|дег! ондцмепк же сттктерД! жрете асыру жодымен де Н!сшчг

KeiHHri палеолит fteyipt - Жср шарынын бархык; климат гык,
аймакгарына ддамныц кещнеп тарай коныстши«н уакыты жене
неегядер мен Нассэдгк тамгардьтц в&члыхтку уакьгты.

Кд^акстзн ауматынан табылган жогпргы палеолит к адамныц
суйек калдыкгяры толык емес, кей£нр суйектер гама бар, алайда
едеутр улесн{ Кдзакегап длып жаткан Еурйзияны^ iiusepi бвлепн
сонау аргы эаманда прогоеуро еондгхк iH»cin rvpiwicri адамдар
мекен дегел деп тапни । jay га обден болады

ДкылЧ)йздг адамнын шыгуы мен кейшп п^еолнт psyipiitpet i
когамынын материалдык жэне рухднн мвдсппет1Н|Ц одан
api ддмуы арасыпда tikwiciI байланы бар, рулык кауымныц кли1ъ1птасу
ypj(icfMeic ядам ужымыньтн кргамдык уйи<идасуыньщ о:<1 к тзн
апрашкы турпаты pcTinacri рудыц шьиуымен тжеяей бан 1апысгы.
Рулык уйым барлыи; жерлерде яиа тектсс жоне теше жагыпан
таптзсты, ал онеядер кауымыи да устам жагдайда болды деп
типшыланады- Сонымси, впалых ру озара кандас гуыстыгьт аркылы
dipiKKCH жане uieuienepi лсатынан шыккдп Teri 6ip аддмдардыц
экзогамиялыц тобы болды, Соццай-ак ойеддсрдщ догамдыд
OMipjlcc’t жогтьры дарежсй! де кдуым.ддо, уй доруаишлМгыНыц
взгешелНнен. рулы epbiTyuii periujacri ейелдщ отбаеындагы
р&лЁментуындады. ЕжеягЁ адамдардын пдьолтмялык угыыдэрында
ру одеты гы жэнс ошак нес? ретшлеп ойелге тябынушылыкгын
Райда болуы кездепсок емсс-

КейтнгЁ палеолит деуЁрйщсг| адамнын дум метан ымы курделене
тустг Лншылар магиясына тдбыну культ) кец тардды; мунын
nerijiliac жянуарларга билле етуге опын бейнес! аркылы жетуге
болдды дегер сснём жатты. МагияныН эмбебап гурт сол кезде пайла
болган алгзшкы онердЁц жарким туындылары дсп топшыланады.
Оныц басты такырыбы - др lypri жануарлардын cyperiii еялып.
бьткм-турнатын, мусйнЁн жас&п беййедеу едЁ Суйектеи ойьщ немесе
хумезк тлегай катай жасалгап айел MyciMnepi жердвд кумир-
лылытын, эналык ждеиепт бейнеледт.

Адамнын жаны туралы, жердсп твршмпкт]Н жалгасы спя кд ы о
дуниедел ем! pi |уралы \тыыдар курде л i влет-гурыптык рос1м-
дердщ пайдз болуына окел/н. Олгел адамньщ денсстне Кызыл жоса
себтлд!, онын кеудее1не теейген кабыр1пы»пдрДан. жырткыш
йнлардыц ттстертнен жасалгйн аяка тшыпды, аягына мамонтп-т
азуындн жаеалган бтлезтк кипзищи khimihc моишак ттпдш. Олтктщ
касына шакпак тастан, муйтзден жасалган затгар койылды.

Габи Fai пен шлруишылык Кдлыпт&сып кече жаткян адтгм
owipi ертотсган та&мат жатдайпары ®згермед< ббяды. Еуп кеа муз
дауЕршщ аягы e,ni. Кдзакстаннын кептеген таулы ауданпарын
сонгы муз дану басты, Онъщ тздерт тэулардын eaeri мен белдеу-
лер!цдег1 кулама тает ар турЁндс осы уакытка дейЁн сактадган.
Рссейдщ еуропалык 6onirinm солтусти'тде муз каЬапсныц кежн
epyi жене Кавказ жстяеыныи солтусгЁк тарамдарынын жана
тентами кал ык кстеризуЁ Каспий тенглнщ децгежн жокарылатгы.
сейтЁп буки Каспий TOHiperi онпатым цайтадан те)Дз суы басты.
Жрвзргы атгфопоген бастзлган кезде тау жоталары едептр квтерЁдд!
(жонгар кезецт) жоне осы уакытта климат ыдгаллдна тустЁ.
Муздыктар ертгендс судыц молаюы, Сырдария мен Омудария
арналарьнидн, ватеруi ивтвдсесЁнде Арал тсцЬё пайда болды.

Клнмапын бтрсыпыра суы и, жалпы ылвддцаиуына адрамастан, агт
замжзддгы есЁндЁктер мен '««uiyapnap дуниесз осы 'згАтаннядаи бай
бол ды, Тянь'Шяньда, Органы к юане Сотгтусттк Казикстанда смен,
каиыц ормивдары aai де ectrriij, дегснмсн, бул тезди яаишы алтйнла
орман азайып, они цорны на мол буталь, кадел! зканыпым кебеЙ-Д|.

Еуразияпын улаигайыр жазыгында мамшглык кощен дем
аталатын езшше б!р улпдеп фауналык кешсн калыптас-п i Бул
ксшешнн кед окшдерзнщ кдзындЫ калдык ары 1\эзак,стэш1Ыц up
туря! ау/йчдарыНЖ да тдбылды. Оныц iierhri турлер! мамонт,
ткушигс муттг\гмсыкл тур-букз усак. ицэощ YHjip аюы жонс
жолбарыска Да. арыстан₽а да уксад жырткдои ад бйлды. Олзрмен
(jipre яедик далада, тау шДОыньщДЯ киж, эрк^р, буты марал, ипк
жоие баска |рЬн-уакты хайуандар жайыдып журдЕ. Сол диуфдщ
алгында Алтай тауларь. нда мама I птык кешенящ сзгерлсн 6'tp
нускдсы калыптэдтьт. Мунда iierhri хайуандармен катар бай кал дык
кода с пен бургымушз бекон тардды: мунын oii осы аудлнныц
фаунасыныц Банкллдьшсырткь жагын коса есептегеидел Орталык
АзияльщхаЙуапат дунисомел уксастыгын корсетедк

Жогаргы антропоген iiin exiHilJi жарты с ы нда слеузгг рлеу ii
табиги-клнматтык osrepicrcp болды. Лзияныц баска жерлершдеН
сиякты, Кдзяксталныц аумакында да климн-i курган, жьшыпа
бастады. Ос[мд|ктерд1н азаюы, шелдн улкаюы бар if юн бурьш шеи
корекг! ipi жануарлардын TipniijiiK жагдайларына эсер in типздн
Мамонттар мен жундес мунззтумсыктар кырылып бггуге тик:
болды, олар бгздщ эяманымыэдан X мыц нсылдай бурын cuiiii С in i.
Жайык Qnchijun сел жагасындагы ец сон?'ы мамо птардык 6ipi
шямасы б УД ан 8000 жыл бурын еддп

Палеолит доу1р1н.че ipi жапуарларды аулау адам корег'шщ бастьт
iieriii билды; ал ipi жануарлардьщ куруы адамнын турмыс
жагдаЯ арыи езгерпт Енд| opiauia жэне уезк яцдарды аулау yuiiii
нсгурлым uteriuiipijii ен жада куралдар кажет едх A hi ныл ар
тонтары кепде тямдк вде i узак сапйр шеки\ Keiin журген тон-топ
аншылар турактарыньщ i№3ii тур! жешл куркелер чан auiLin
далада ст жпгылган уакьггша крсгар боля бастады.

Озскгастардан тас гпнктерш жарып алу твхнмкасы жетщ,йрщд|,
муныц eai таегы дал вндеугс алып келд). Мустье даутрпшел
дедгсяск зконе ушк>л озектастарды призма секигд! озекпдетар
апмастыра бастады. Осындяй oip сзектастан бурынгы уакьгттагы-
дай екьуш тас тийкгерж смес, андагзн жука тас тииктер! алынды,
олар жуз! Кайта енделмей-зк iexe жаратылды; вл KeiiSip курал гар
КЫсып туз£?1у аркылы ецдапдь Осынддн техника apicMi ы. сынымъщ
жуз>н катгы нврссъюн (таспеп, сун&кпеи. мут йен) басу аркъшы
кене зама платы шеберлер бгпм! др ддлы куралдар жасай 6mni,
Куралдарды жасаганда адам снты шебср пандан а нды. Тасты
Gipre-oipie кыздырып, кейтн суъггу оньщ курылымын счгертп;
муныц e;ii к.уралдарды кысып тузсгу техннкасы аркылы андеуд!
жещлдетп.

Эр туря! icKe колданылзтын снбек куралдары пайда болды.
Keiunri палеулитте жонгыштар, cyiiip Жэне допал имгпт кйргыш-
таръ ею шетт жукартъшгат? тйс ™<ктсрг, буйгрл; хоне бртавдът ж$~дт
кесюштер, найза мен суцпшц ущтары, шункырлы тас Tinirrepi,
тсскпдтер сек1ши ар килы куралдардыц саны оннап всып кетп.
□стресс тас ruitkrepi мен жяцкдларынан лайындалтн кескйн
кураядар кип едк олардыд yiuidp бурыштары кесе-ке !дснец келетш
шеНндЕП гас ты kinin жазыктыгына орналасьгп, кесс'пн жуз жасап
омырылды.

Кесклитердщ неп бо.луы суйек ецдсуд|ц peni есс тускешн
корсетсД!. Буд матернЕкидан шакпак жузд! игани сунек сайты курима
курвддар' килы бургылар, тесюштср, аулвнгаи жаиуарлардын
тернии виден пн кыргыштар. нэйзалар м&н сунылердщ суйек
уштары, ШЕпьышкылар^ лацтырылатын лайзадяр жасддщы. Суйек
ннелер пайдэ бплытл адам тершен khim Т1гуд1 уйрсндг

Ац аулау шаруашылыкта бурынплдай жетский рол атъдра
бердл Ь/рдк ацшыпык кураадарынып ар княы ёалуы, ац аул&удык.
жаца 0Д1сгер[ (_снты колданып анды камау, оны устау у,и'ч камба
казу, пркдпга байяап тас пактыру, аран жасау) шаруашылык
кэсятш бул гур тпц ошмдг'я1гй| арпырды. Алгашкы идамдар
ыцгаплы жертсрде шаньппкыларды, кыск^ «ст!к суйскгсн жасалган
долбарлы Кармактэрды паидалацып, балык аупады.

Адам бурынгыша эр Турлт естмдтк (дгамдНрьтн: жабайы жаш-ак,
жидек, жабайы с<эб1$, цымыздык, жуа жене кейб!р встмдтктердщ
туйнсктерш терудт Kscin errt.

Keifiiiri палсолитте. ucipecc, омын климат еуытан ftipiHuii жар-
'тысында. вдамдардын коныстэры KiiuiripiM кырдъад твбееше жаксылзп
сальп 1ган баспаналар болды; булардын орнынан археологтар баспа-
налзрдьщ Tipeyiurrepi кдзылып орнатылтан к&гтгеген шуикырларды
жене кеп от жагылган жерлсрд} тауып жур.

Жораргь^ ла%юдитгй ддадньш лдэтеридлдыя ^зденлет; жер
жузпнц эр турл! ауцандарында эр уакъпта калыптасты, сондъпсган
оныц тарихи даму жолдары б!рдсй бэлгэн жск. Cipo, кебiлесе тас
куралдярдьг ечдеу таднякасы жагынан яйырмасг./ бар eti улкетг
аймак билды. By рот та мен Дядынгы Азияда ежелп адам нризмалык
езектасты ацдеудтц жаца техникасын ете ертс нгерд!. Африкада
жане Казахстан нын, Орта Азняныц ipreaec аудяндарын коса Орта-
лык. Лзияда нпдустрияньщ ireriari формасы ел! кеп уакытка дешн
тас гы бвлшсктаудщ есю леваллуалык технякасы болып кдпа берди
Муида тек кей| iri палеолитгта соигы ксзендернде. мезолит-
жуыкгаганда ганажаца призм ал ык. техн и ката кощу басталады.

'Гуракгар мен жскелей табылтан эаттэр. Казахстан аумагыцца
кейшг! пал соя игл н голых зертгелген ескерташтер! кан смет.
Жогарты паяеолиптк турпаттармсн б! pre Казакстандаты тас курал-
дардын негвп квпшЫпнце тугае узы ниш манга тастэрдан
жасалган ежелп шапкы куралдар, жуз! шытыцкы немеет имек ауыр
Кырнjarrap. доцгелек езекгастардан алыцран ушки! тас типктер!
бурыпгыига басты орын ал адм,

Кене замшддарда тас сищеудщ жергйпкт! казакстандык-ортз-
азиялык, oaierrepi соцгы палеолите Алтай мен Cidtpqi мекендеупп-
лердщ арасында кс цп ген тирады

Баякаштын ссшустж тошрегшщ жогарры-палеолилтгк ескерт-
юштер!н!н, содты шскарасы осы замангы антрологеншн басталуы-
мен немесе геол отнял к к голоценнщ басталуымен тустас келед!.
Нак осы уакытга курках климапыц бзеталуына байлаиысты ipi сут
корсктшерд! аулайтын ацшылар тайпалары кеуш калган шалгын
алкаптардан кетуге жоне мамоиттардыц, бизондардын. соцынаи ере
отырьпт, солтуспкке pah аттачи мол анмактарга коныс аударуга
мэжбур болды. ОларТТоращы езегингн адеарындагы, Т ул кии мен
СемЕзбугы тауларын14Н боктершдеп септеген турактарда талий тас
запар сына юр!дц1 енсктястар, озектас-кыргыиггар, шомбал дщтгелек
тас жацкдлары мен пышак тпргздг тас тинктерге нсг|здслгсп
кыргыштар, ортацгы дыры кесст!н kccki iTep, мустьел1к б|т!м;н
уципршетар, “cioipaiK” турпипы ауыр кь1ргывггар кд тырды. Орталык
Казакстаннын баска жерлерйген, мысалы, Батпяк-7. Кдрабас-Зт
Ангренсор-2 журт-орындарынан да Тас куралдар табъътдьи

Мустьсл!к Батттак-8 ескертк(шнйц касынДагы 6ipiHiui турактыд
кдлыц медени кабаты бар. Ондя мамонт фауиасына жататын сут
корекплердщ суйектер! табылгаи, Заттардыц шлнен уш бурыцггы
жене трапеция -гарйд1 жасалган opi жан-жагынаи жарылып алынган
ек! ipi тас rirtiri ерекше козге тусед!.

Карабас-3 ^курт-орныдан (Карагапдыныц ортустЗк-ба'ГЫС жагында)
172 лорфирнттсн жасалынган буйым жшкзлды. Олзрдыц пнище
дорегб тас жщцалар, ею децгеяек езсктас, тас жацкдлары шатии
алынган Ь байкалатын алты ура-тяс, ущ дорск! тас тонн, шапкы
курялдар жздге суцп ушыныч сыныты бар.
Yimaiui турак Орталык Казакстанныц шьныс жак шстёнлс
(ЕкЁбястуз каласыныц онтустЁк жатында), Ангренсор Kimi солтуо
тёктсн орап жяткан шокыныц одтус' к бауранына орншыскдн. Бул
жердей йшмадан жасалгал НЮО-нан аса буйым жиндлды- Олар -
коп алацды денгелекше келгек сyiJiр езектастар, сокпа кыры жаксы
адгарылат ш кыска жанс жал пак тас жацкалар, тас тЁлЁктерЁ,
жошыштар. шаикьЕ тарЁздЁ куря л дар, кыртыштар, кескци-тсскЁш-
гер, суцгЁнщ жаль рак торЁздЁ унпарыныц сыныктары.

Шыкыс Кдзакстап ескерт тиггерЁнЁц ЁшЁндегЁ сн кернект’лерЁ уш
жердей табылтан туракгар.

bipimui турак Буктырма шешнЁц куйылысына жакыи жердей
кЁеп rip м ркт1 уцгЁрге wipe Gcpieni орналаскап- Батые жагынан
kipertR аузы бар уцгЁр скЁ унпме куыстап ту рады; булар екеуЁне
□ртак кед жотес 6nin жаппэ аркылы бЁрЁккеи. Модени кабаны уш
жыл бойы кдэтанда жер ошак калдыктары, ецбек куралдары,
жаб л и ы аидардьщ суйектерЁ табылды. Жогаргы-тшлеолиттЁк адам-
ныц аулатан шщары Буктырма уцпрЁиде плейс тОЦСШИК ждие осы
Зам &НП»| фаунаньщ ере Ю и с назар а дарарЛЫК кос пасы болып
шыкты. Онда мамонт „еп жундес зубр, аркдр! марал, уш tp
КОркауы, доцыр аю, кулан каскыр, Кнпбиюх туйес1,€Л(к. т.б. андар
суйектерЁ бар.

Коллекцияда тас тыiядерiнем жас<ътган к.ыргънитар бар, ояар-
дын 6ipi жа.ппак доцгслек тастан жасалып, айналдырыла тузе» Ёлгеп;
uierrcpl тузетыген жонс ушы доцгелек епп жасалынгап нышак
тэр1зд1 шомбал тас liriiri, пирамида яншид! шагын озсктас. призма
сскёлдё сзектастпн алынгзн тас тийктерЁ екЁ шетЁпде де жумыс 131
бар юрфиритген жасалган токпакша бар. Буцармсп Sipj'e милтэ
тастан Ёсгелгсн шапк,ы курал. жалпак тас жанкасынан жасэш зм
l&pFbiui жане тузегг летеген тас жадкадеры т&былды.

ЕртЁстщ сц жак жагалауыпдагы Новоникольское турагынаи
табылган тас куралдар 0,9-1 м терсдд|ктен шыккан. Бул заттар
кеше Hi казаке ran аумагындлы жогаргы-лалеолип1к кезендеп
мэдениетке тэн, Мунда улксп гас жацкадаи дайындзлган жумыс
шет! И1ЫГЫНКЫ упг бурышта турпатгы кыртыи1,ушкЁртас туршде
тузетй1пеп курал, призма тарт? езектастар жале слардан шагын
алынган тас плЁктерц акырында, тутас малта тас iан жасалгаы ауыр
шлпкы курал бар.

Ушёншё коныс - ШулбЁ, Семей облысы (Шыгыс Кдзакстан -
psd.), Новошульба ауданы Старая Шульба кслтЁнен шыгыска кяраП
3 км жердс. ЕскерткЁш ЕртЁс сзснёнёц оц жагасындагы, ЕртЁс
вден'нпн уцтармагы yprun тадылатын Шудб! езьн’| сатасыда ждкъш
жердей 35-40 метра!* спреде орпаляскал- Горе курылымы оте
курделн ТабаНдытЫ шакпзКгы слаНецтсрден, ци гырлы бол.-tri - Пум
мен балшЫктЫ юПьЕракгаН турады. Кей жерлер!нде о Цы tftiJiiripiM
жнралар кесп1 етедп

Мунда ашлы-вдзм узяк турок,тйгандьтн.1н тас буйымдары мен
tii.ii мН ошацтар ай^ыпдайды. Тас буйымдары барлЫК; yui
гприжнттардан iuhwh, Страк оллрдын eii ko6i 5000-нац летамы
унпнщзлен жинастыры iran. Тас буЛымлдр кадпекииясындл cvirip,
сына, призма снпатты езсктастар, жоигыштар мен кыргышгар
уизкгргастэр, тескАтер мем ттюи^балгалар сретпие кезге туе*д».
Малта тастан жасалгап бумы мд ар оте ipi здлемд], сыардып
KaricnOipi, ocipcce изектястар децгеле к opi тытыз. Yinimiii
горизонттын еден in тазалау кеднда оркдисысынын. диаметрj J5 си-
лен кем емсс 6 дынгелек кейген кара дац аныкталды. Бэлк'м. бул
бэспанзныл tobcciu ripen турган anno б^гзналардъщ hi tkuiap.
Одни баска, манта тйстэрдан соуылраи 2 ошя1; срны, диаметр! 25 см
01 орындары apilJbuiraii.

Олигалардын лорнзоитгар бойниша бгркели! кодемдр б<ктмяуы,
жсиаргы горизонтга ша1ыц турпатты куР^’Л^РДЬщ пасымдыгы, ал
ipuicpiiriH — nanenii кабзтг'фда кездееу) - туракть* мекен еткеп
адачдардын палеолит пен неолиз го емт’р сургенд1Пн корсете н

Шьлыс Кдзакстандап. гас курапдар табылтап журт-орындар
Алтай мен. CiGipain Сростки Бирюса, Афонтона гира-2, Коксрсна-2
жоиаргы-иалео |Цтпи.сскертк1нгтер1не уксас.

Qitryci ж Кдзэкстзнда KcrtiHi i папеолиттгк ескертюштер пиша коп
емес. Олардыд арасыпан Ащысай турагы зор кызьпушыпык
тугызадьт Оныц калдыктары Турлан еэсншщ (lep>cdI^al1’ Шолак-
KfiptTiH кеибищ батысындд) (пиксел мсакйлаикайыида. Ал алкайдын,
сур тэкген туратып жарынын аегьщты и^батьзнда кумдак пен ку*
басып калган 5-6 м«р кулэш жоне мили тас кабш- бар, одни
жогары 12-14 м кдльщ саздякты, ол калыцдыгы 0,3 0,4 м жипердсн
KYpaJHUii. Саздак кабат соре тар!зд! алаЕ1кайдыд бепнеп 10 метр
терец «эдыдганда ашылды,

Жер бет!нен 1,5-7,8 м терецд!кте медей и кабат аршылды. Он да
iS от ори ы бар белый шыюы; Бупардын жанывда хлйуапдардьга
(би юн, тау цойы, жабайы жылкы) уатылгзн еуисктер' жоне ер турл!
шакпак тас буйммдары тибылд i. Ащысай туратаньщ алрдш^ы
аишиларынык к.алдарган курялддры арасыидд кыргыштар-
ушк!ртастарт пьндак 'ispisai тас тЫктер! тхкплгер бар. Сонымеп
калвр призма жэне сушр niminsi е сктастар, otuipicrin кептсген
калдыктары табылдЫ.

taapy (Бзй«^адам ауыиыиЯЦ шытъкындау |да$аншугнкы-
рыньщ екдош! сере тар ид| бшкшодндеп Cid жердей тас буйым
дардъщтагЫ 6ip коллекциясь табылды; оцдагм буйымдарды жасауга
ишкпац тас пайдаланылган - аркд тусы кеН бурые ДырлЫ Тис
жш£кдлары мен TniikTepi, призма жнне cyiiip тервД! адсктастар,
КЫргыштар,

Акырында, йркятар кей1НТ> naJieojiirrriK кернер цуралдары
Ycijcrac сзен1нщ удешлп алацкяйыныц жэркдбатъшап ашылды.
Шагни алаг дагы кНЫршьгк; тастар мен мвлтэ тастар Цабаты нац
шаКпак тас буйымдары шьтцты. Тас ацщканыц 6ipi талан рст
омы рыл гаи белплер мен айнала ту етьпген грдсрд! еактаган. баски
овдаган шакпак тас буйымдарыныц эрасынан алдьга ала талай рот
ецделген ficuirincpi бар, узыя пышак тррицц жал пак тас ilni/crepi
ерекше козге туецдь

Кдзакстанньщ кейЗнп палеолитнк эамацдагы ескертк urepi жете
жр1тьтмсгсн, ал Батые жэне Солтугпк Казахстан енякгы кейб|р
аймаютарда олар 6ennci дсрл!к. Б1рак цоДГС1 бар МЕМЙметпгр
адалшын. жзне аиын, моденшлпнщ. nporpeci жалкаса берщ дсгеи
корытъгнды жасау ушш обден желал ikti (республ ика аумлп>1над
археолог Д.Байгунаковтын ecemtiyiHtire 450-ге жуьж палеолит™
ескЕрткшггер табы'изн—ред,}- Казахстан аумагыцда адамзат кигамы
дамуыныц уздйкс1з болтаны и пеолиг злманынии табылтан кептеген
зяггары дзделдеп бсред!, a?i бул заманды Sis тас тасырынын
кемйлденген доузр! деп атай аламыз.

Неолит

Тас дау|ршщ тарнхыида (<азакстзн йумагында мезолит псп
неолит замани б.хб, X1I-X жоне III мыц жылдыктардын арасындагь!
уакьпты камтнды. Жана тас дну ipi ней мсталдарды кенанен
паЦЛйланута бет алтан втпел! дау|р одетге энеолит немесе мысты-тас
дэу1р1 деп агалады. Аншылар мен балыдшыпар тайпаларында бул
дэу]р археологиялык материалдар бойынша нр уакытта б!рдсй
жетк'ипкп айкын турде бейнсленбеген, сондыкдан К^закстанньщ
энеолит! нсолнтпен 6ipre кдрастырылады. Уакыпл жш ынан б!ршама
кыска осы заманда eiiiip епц жоне адам олиринц кеп евдалзрьтнда
шнь^Ш'Ман^г ды. eacepicrep болдьк
Ол замвддо табмгн орта осы заманпд бейнсде бслдас Жшчуарлар
дуниес4Н1Н турл(к курамы озлердк еищ аншылардыц аулау нысдны
кебшссе бизон мен жылкы. жабайы ешкЁ мен khik, ку»ш мен уйрек
балды. Аншылыктыц жада цураддары ойлап шыгярылды. Ацдарды
Б'1рлссе куалап, камеи устау ад гениев катар ткске-жске аулау аир
мадыз алды; балыки ылык, kbojBi epicrefli.

Мезолич таманында ipj-tpi ек1 окдна болды: садак пен же& пйлап
шыгарылды жоне микроптптер - уш бурыш, ромб, трапеция, сегмент
шрЕздх шатан тас тйпкшелер] панда болды. Неолит доутрише
микролнтпк индустрия ерекше кешнсн ерктедн Мнкролштср
непзшдс ткебензц уштары мен кыстырма курашлар жасауга жумсалды:
суйек немссе агат сат гши, рына (юны платы куыстарына ондаган усак
ыикролиггер тыгылды; нак осылар куралдъгн етктр жузт болып
шыцты, Желты регищетяу балауызы, кара май, битум майилаланылды,

Е-з.б. V мып жылдыкта басталган неолит тас гьщ пайдалы каснет-
Tepi барыни» панддланылгаН дауфБслда. Еи£ек ^уралдарыв вдлфу
барган сайын мамандандырьглды. Кысып тузеяу гсхникасыныц
жетй]Д|р]'лу!мея tcaiap тас ендеудш теггстеу, бургылау, ара мен ксеу
сннкты жада гехдологиадык эдзетерё шыкты, бзрте-бзргс к,мын
рцделепн гастар рацдаланылды, тас балталар, кстпенлер, донук-
клшер. келёлер, келкатттар жасалэ бастады.

Доузрдщ аса мицызды oenrici мал ecipy мен ег [НШ1Л1К. язни
eHflipyuji шаруашылык дел аталатын шаруатъглык туды; бул
ендфунй шаруашьшык табигатзын дайын синмдерЛ) иемдену
ернына —'жиын-терш мен ЛН аулаудЫП ернына келдЬ

Шаруапшшыкгыц жада турлершзя шыгуыньщ адамзат когймы-
цыц дамуы ушён орасан зор маьсызы бплды^ аддмнын, ецбек
косi6iнщ саласын кенейтп, сонымен катар оныц енпятый сапа
жагынан йзгертп. Адамныц экономикалык цызметшщ одан кей™
талай мын жылдарга созылган бук in тарнхыныч деиё шзруашыльи<-
тыц осы ею формасынын даму, жеттау таркчы болът табылады.

Неолит даутршде алгашкы халыктьщ колы жсткен ондЕры'ш
куштер дамуыньщ депгеш баска да меде ни-тур мы стык жацтык-
тнрдьщ ииытуына себепип болды. Казакстаншац ежелп халкында
кен косгбЕ мен гокымашьЕлыктъщ бастамадзры шыкты, оран
керамикалык ыдыс белгпй болды.

Злеумсгптк жагынан ачгзнда неолит floyipi рулык кауь!М дэу!р1
билды: онда ужымдык ецбек жене erviipic курал-жабдыюарына
ортак менцлк устем балды. Соны мен Gipre муньщ озЕ когампъщ
уйымдасу формаларыныц nei-урдым жогарьг дамыган уакыгы
Болды; тайпалзр нсмесе таяпалык Снрлсхгпктср курылды. Тайпалзр
Ки|щяс-туь1скан.ц1=1к байта лысина карай жэне шаруашылырыныц
(лртекп сипатына карай бтрЕкксн Слрнеше (саны аады-котз) рулыд
кауымдардад курылды.

л Казахстан нуматыпдагы иуеятд неедитпп ескврп iin epi сгйрше
аз зерттелген. Аланда кумэнсыз жай сйл, кдзаксгандык неолит
Буримы КСРО аушяында жода 'fat jtf&yipity\e болтан тарихи-
МОдени урд|ртердщ бастьыбасты багыггарьшда дамылы. Еул урдгс
маштак маденнегтердщ сан алуандыеымен, Еуразиятдц табити-
клнмаггык жаты нал цр тури! елкелср11ще ipi-Epi тармхи- н*дсниет к
{ШмактардыН. кдлытпсуымен сипзттататы; ал бул аймакдтф бЕртенл
шаруашылЫК кзсш арКылЫ, матсрнаЛДЫк; жене руханн модениеттщ
уксас тагигер! аркылы Sipi^ri.

Халы^тыц “мэденн к^уь1мдастык” деген угым GipiKriperiri
ТЭрнхН турЫдан далылтасКан оСындай тогмарьгныц 6ipine Неолит
деу1р1Ндег1 ежелп КазакстаннЫи тайпалары да eimi. Зертгеу-
шскрдщ niKipi бейынцда. бул кдуымныц шекаралары ете кец
болган. Олар К^азакстян мен Орал мацы на tf баска Батые Стб]рД1ц
далалык аудалдарын, Ллтайды жонс Орта Аэияпыц солтуспк
аудандарын камтыган- Кул кауымка енлен тайпаиардыц крпшЕлЕл
аншыльщка* балык аулаута, жнын-repiHre иепзделген уксас
inapyaiubuibixneH итуеьтдаяды, ал KciihriptK оларда мал etipypin,
епншипкт|н жэпе кен кэсЕбйпя бдетамалары панда болды.

Xnoip Кзэзадтан ауматыпда 600-ден эса неояитттк жоне
энеолнтпк ескергк1штерд!ц барлыш мздпм {1980 жьгллардагы еск!
мВРиум^г, археолог Доебал Байгунакокгын ееентеушше ьиялитк
ссюсрткшггер саны 800-дей алайда олардыц, басым кепшОпп
ipioenin кана аертт^пж, НеоцнтгАк турактар ор иаадсу сипатына
карай — бул акты к, езенд|к, келдЕк, уцпрл|К турак дел терт турге
б0Л1нед1. Одетте озендЕк турактарла. сощщй-ак пищик турактардэ
едаутр коп заттар табылдды; муньщ ез! бул жерлсрде адамныц
TynKuiticri немесе узякуаю»гттуртанын керсстедЕ. Мундайтурактардд ы
жпзп курап-саимандзр - пышак тар] щи тас тйпктегй и®не
солардан жасала«| г бу й им дар.

Кдзакстан аум^гында бул акты к турйктар легурлым коп тараган,
ейткен! шел жоне шелейт аймактарда езендср аз болдды, Булактзр-
дын зканындглъ! турацтзр — кобшесе кезбе ацшылардын уакытша,
маусымда туртан жерлерь Кдзакстанлыц шал даласындагы
НС0Л1ПТ1К секергк11птердщ 6ip ерекивднг; сои, олзрдьщ кеиилли ! -
ншык (жер бст1цд<!п)турактар.
Барли к, туракгарда жсргинкт! материалдардан жасалган тас
кураддар - жсбелср мен наЙзалардын уштары, балталар вдшаулар
ныш аклар, кырыпгтар табылды. Бни ini dip карулнрды ддсау уиНн
тастардын i урле pi сараланып, ipitcrenin алынатын болиды. Шню-
заттьщ ор алуандыты оны ук^атудын ар тур-1 твхникалык
iflcrnnespiri дамытып, жсплд1ру1-и себентагр болды. Казаке ганнык
неолитпк едкср гкпнтерт бзрнеше аумакдык, тон ку ранды, бул
топтлрдыц моденнег жэгынан 6ip-6ipine лсадын, туыс тайналар 1ын
мексцдеген аудандарына саЙ келу! ыдтнмал.

Карятлу жотасывын сскертк1штер<. Оптустзк Казакетацда,
ocipcce. Кара ray жотасынып солту сri к жале оцтуспк боктерле-
р(ндй ждца тас д-ayipiHiir цент ссксргкгнтгерг шггытди. Буркптг
езенн)Щ жщасындагы алацндйларын зерттегвндс мезолит диузрше
жататын тас нндустриясыныц yjiruiepi жнналды. Озеннш он
жатисында манта тас кабатыида коптеген мсзодитпк такгтак тас
буйымдйры; жерйлйт усак туй^ршimi шэдпак тартан ддйындалгяи
Призмалык езскгастар, пышак тарсад! тар т1п1ктер1 жине олардын
сыны кгары табылд t-i.

Халцедондыд, 140 буйымнйН гуратын cHfliri dip коллекция
Еуркггп азешнщ жяйылма ycriivuri Крйтас койнауыныц еолтуст!к
жагМндагьг eiciffiifi алацкзйыи газарп^нда йснналдьг. 'Гас букыч-
Д.зрдыц i ЦП л де пышак. rapisfli тас тйпгшсн жасалган dip кырлы
мез&ли.тГ1К трапеция ерекще квзгетуседц оныц бу ip ЗДгряары меП
усгщп зкягы тп iEffili тузет ’ п’ен.

Мезолит A3yipine жатцтын здзтардыц уш!нш1 ipi тобы Актау
тауыныц стспндеп Утбулац булатыныц арпасынан балшык;
кабдгьЕнаи габыдды. Кара жене ай «5йда Еиакжи?ган нсасаяган
буйымдар жнынтыгынъщ лшнде кдпам тэргздц cyiiip таргздц
узыпдьны 3 б см-дей призмальщ езсктастар, шагын тас ruiikiiie-
лер(, тескгдггер, трапеггиадар, вомргьндтар бар.

Кдратау жотясыиыи здпусттк бектершде (ГЦымкеиг каласъшын
сплтусттк-шыгыс жатында) Kapaynrip езешшн он жагасына
орналаслдгг Кдрауиггр неод/ггтйс унггр турягын кдеганда «еодзгт
AOyiphie кдтыст1.1 ец коп те кэрнск1 материал жинастыры |ды.
Мунда кдльщ модели кдбат сандал таи; оныц жогаргы deni г сюиты
меэолнттеи коса ессптелЕцде и^лнтке деГии! уакъггты
Жер ошакгар мен от орыидирынын жанынвп хайуандардыц
колтеген суйек каддыктары [абыддн Ежслп 1(дра¥ипрл1ктердщ
аулатаггы ata, 5\'съг, шаВайы букат кабан, яркдр, к&ян, борсык
болтан. Yijnpxi мекендеунилердщ вншылык корепвдс булардаи
бас ка, щыргауыл, кексик, тасбака балды. С ips, хайуандарды кого
уйрсту басталса керек; муны колда усталган бука мен жер ошактьщ
цнсындагы итпц суйектер! де двлелдейдь

Коныс гурты мдарыныц ецбек жане ацшылык куралдары
жумырладкан узынша кыргыштар. призма жвне калам тар mi
еэсктястар, буй!рлер1 ойылгап жене uie-rrepi мукалган тас rininnepi,
гескйитер, сэдак уштары. пют-бялталар. тас келгсаптар. т. т. болды.
Жуздер! енделгеш бар, ецделмегеш бар микролит тас тин'ктер!
ете кап; будар куралдардьщ суйсктсн нсмесс агаштан жасалган
сабына орньтьдырылатып кыстырма рет1нде кьгзмет етхен, Кептеген
суйек заттар- бйдер, тесюштер, осы замангы hhchiu ежелп ту pi -
кез1 бар ииЕлср, тепстегГш-жангыигтар табылды, хяйуандардыц
жауырындарынан жасалган куралдар да болды. Ьулар хайуан-
дардыц TepiciH уксату удин щолданылды. Оссмдтп жадынан снрек
кездесеп'и ззтгар — суйектен 1стелген, сызыцшалары бар ojniicyim,
тссшгеи кдугштцтардаи, сызыкша орнеп бар азулардан, суйек
салпыншактзр мен мон|»зк,гарлян куралган сонц!к буйымдар,
хайуандардьщ топай лары пан жонып жасалгак муондер шыкты.

Кдрауцпр унпрй-ян тургындары керам икал ык ыдыстарды
Колмен жапсырып жасау aixicift игерпсн. Балшык ыдыстдрдыц туб1
децгслск erirt жасалды, ал олардыц сырты кейде кызыд бону мен
боялды. Кебшесе ьщыстардьщ'.жогаргы жяргасы -пет! кдлыпнен
тус1р1лгвн сызыкшалар, оЙындар, мус^ндер тур1ндеп ернекпен
ажарлавдырыл ды.

Тарихи-мвдепн жазынан алганда Каряуцпр Орта Лчидда^ы
“келтемилар' аталатын модениет ескерткивтерше жакын.

Арал мацъшан табылган знттмр. Неолитпк ескергкйитердщ
жерг1Л1кт! неолит к мадениет1Н курайтын кслсе! oip тобы
Сырдарняныц коне куйылмасынад Cenrini болып отыр, Олардыц
коб1 Сырдарняныц ежелп сатаеы болып табылатын 1цкардарияныц
куркак арнасынан, ipi кум жалдарын жед дйдал окетщ жататын
казаншундырлардан табылды. Тарихн-медени жагынан ал ганда бул
ауданпыц ескер-кнптер! Орта Азняньщ солтустзк далал ыц
аймактры мен Оралдыд сырткы жэтыньщ нес л Uri ортясындагы
ардлык кдлыпта бала ОТЫрып, келтеминарлыК МОДениетке де,
Оралдыц сыртХЫ UHTycriri мен Аралдыц шыгме enipiHiH неолитпк
мвдсниет1не де укис келедк

Мундагы Жалпак дойнауынап йлты туряк, абылды; олардан
жапеь|рылтан керами кан ыц сыны «дары жвне кваршптеп жасалтан
^уралдар жинзетырылды. Балты 1сгад жясалган ыдыстардап кеб! -
мойны аныц шы! арылып жасалган ipi кыш думнралар мен
денгелск тостагандар. Булардыц ексуштн де туб! томпак немссе
жайпак. Ыдыстардьщ сырты псп кдлыппен басылган жинс сызып
жасалган каранайы.м орнекпен ажарландырылтан. К шрцитпк
бунымдардьпч пшнде ycri мукалган жиле шсп киеайты.нан
кыстырмалар, гас тйпкшелс i немссе тас жанкаларынан жасалын-
ган тес минер кеп.

Кроемо га-4 жене Космола-5 турактарыпда шакггак тас иен ак
кварцит!ен жасалган куралдар, едделмеген пышац тэрвд! тас
тЬикшелер жонс балшыктан жасалган oaiiuue 6ip ynrijieri ыдыс
жиналды. Бул ыдыс бунндей ipi кум кисылган балшыктан жа-
салган, жука, вжепплугр жаксы кунд!р!лгсн, тепстелген. майда-
ланган; орнеп жок, дерлш, мунын ез! неолит yiuiri сирек кубылыс.
Кыш кумыранын лисп тапа кам пенен батырылып туырйгегн
ойыктармен, сызыкшалармсн синделген, ал оныц сыртына
б|реушде келденецнен катар-катар кдмысты батырьш hi -jycipinrcH,
екпинкйнде терец шуцкырлы жоне ирек сызыкды орнек салынган.
Кумыралар бптмдерше назар аударуга болады. Даш с лек
тостатандар мен кейде iiniHe карай iiinren мойны шьнынкы
кумыралардан баска, туракта терт-бес науанын фрагменп epi
кездестн Осыган уксас кешен Эмударияныц онтуеппндеп
Акшадария куймасынат!, келтеминар мэдсниетпйц Дингнльджс-6
жопс Кават-7 турактарынан табылды. Олар б. з. б. III мын жылдык-
тыц Gipiiiuii жартысына — орта шен!не жатады. Егер Космота-4
жанс Космола-5 турактарын со; уакытца жаткызсак. онда булар
Сырдария спеш'нщ кене алкабындаты Kaiipri кезде бел пл i
ескертк1пнсрд|ц ьпи'ндеп ен сжелг! сскерткпцтср болыи шыгады.

Арал Tot iper шеи табылган нсагштайц, ескертюштер cKi
хроиологиялык Aoyipre - неолит цен энеолшке жатады. С'екссуш-!,
Адеспе нсолитпк турактарынан табылтан заттардын iruinac cid
жаты онделген жебс мен суцп уштары жок, бграк оныц ессеше
гранения турпатындигы кыстырмалар, копте!’ен усак, дурыс
кырланган. пытан, город! тас тйпкшелер бар; ыдыстардьщ
сыныктарында Tien калыптыц тадбасы калган немесе тугел
келденсц нрек сызыцтар сызы тган. Ал СекссуЬьЗ турагындагы
жебслсрдщ ул тары ек1" жаты ian кысып тузету аркылы мукият
еиделген; олар ойыктау сагалы, калакша бптмдг келедг; сон дай ак-
найзалардьщ, суцплсрдга уштары, колем! мен GiriMi op rypjii
кыртыштар бар.

Керамикалыц ыдыстар — негтйндс усак, губ! жайнад жоне
донгсяск; мойны дуРыс игьипры или, успци жагы жалпайтылтан.
Кумыралэргз ернеи салу тасдщерт мсйгмнше эр ллуанг сызыдты ('fix'
сызыкгы жене ирек смяыкты) nc ri квдыптыц тацбясын тусйру ар
rypai геомсгриялык фиiурадар болып шыгнтын ойыкшалтр салу
белый келед!.

Ортадык /копе Батые Кззакстэнныц ескертгаштсрй Орталык
Кдзаксганныц аумагы неолит пен энеолит двхлрпнц турактарына
бай. Олар Караганды обль(Р£>»{да жпяе Кйряторшй изскнгщ ащарьгцда
негурльш кеп.

Орталык Казакстаннын неолгитпк туракдарын мекендсушшер
адлк пен жебен! колданыи. тагы жапуарларды аул зумен пршоик
етп, Жебелерййн бптм! жапырак немесе ушкЬ1 тортом, ал сагата
онык бодцы. Ацшылар садэд пен жебслерден баска найзалардыц
уштарын да кегттеп пайддпанды, Калган барлыц саймэндар -
кыстырмалар мен тас тглиоделер rypiHflcri микролитгер.

тардыц л.сшндс кыртыштар коп кездеседт Мунда чезолитпк
техннканын ддстурлср! айк.ын бейнеленгец микролит к кешендер
устемд1Г1 апы^байдалды-

Батые Казахстан мен ОртялЫК Казахстанныц шскарасында
орпаласкдн КдраторгаЙ туракдар тобы Баты с К.^ак.стандагы турак,-
тарга удсас. Соны мен 6ipr& оньщ материалы одан эр! шыгыска
«драй таралатып жане Ортдлык Казакстанды тугел дерлж камти-
тын жада тсхликальп таеъпдерд! бейнелейд!.

БалкдштЫЦ солтуепк-шыгыс тоц!рег1цдсл неолит» Ек. ескерткки-
тар булзктзрга жлдыл жгн(£ ка, мп буладтык доны стар Ctvxwn
кепедй Мунда цуралдар дайындау уш!н пайдаланылган neiiiri
шимзяг - яш мал ар, кьарниггер жоне ryci вр турл! яшмалы кпар циттср
болтан; жътлтыр сэры оналдар жене анда-сянда порфирштср мен
Квцыртусп порфирлср ке)деседi.

Жардыц жайпа^ табеынде» i кварцитт) тас кашалган орын mine
оггг>< наздр яудартады; ж»рдьщ етепнл* б\'яак орна^дс^ан, емгда
аздатан шакпак сайман шы^сты. Булардыц кеб! (1000 данадап аса)
тас иувьЕлга! жердей табылды. Мунда тае жанкалэр, езектзс торЕзд!
сыныкшилар, долбарлы ждрыкшактар жияалды; булар алташкы
евдеудЙ! осы жерле жургЫлгетн керсегед!.

Жезказган мацайынан табылгэн загтэр содгы неолит пен
знеолиткс жатады. Мунда тастян жасалган кептешн балгалар,
балпшартабылды. Баска саймандар - ipi кв.темд! тас жацкалары.

Иманборлык турагы (бурынгы Кокшетау облысы) осы аттас
озсн!нщ сол жагасында орналаскдн. Оныц жарынян суйсктср ко-
Mip, усак; шацпак буйымдар, ipi кураддар жоне керамика жаткан
цабаты айкын кир!нед|. Мунда цыргышгар мен сыдыртыштар,
балталар мен шоттар, такдагастэн жасалган куралдар мен текла к-
шалар, найзалар мен суцплсрдщ уштары табылды. Лышактардыц,
оныц шннде орак тар^зд! пышакдардьщ коптит шаруашылмцтыц
neriain ацгартады. Жсбелсрдщ уштары кысын гузету аркылы cki
жагынзн жуцяртылган. Ipi шанцы цуралдардын 1илнсн кезге
тусет!ндер1 - сланец тастан жасалган балталар; булар ipi сыныц-
шалар ардылы ем жацлнан жукартылган. Бул жердел куря! тарпд!
жалтыратя тс петел ген жене бургылангдн буйымньщ фрагмент! де
табылды; муш>щ ез! тас евдеудщ срскше техннкальтц тэсищер)
кпядянылтанын керсетедн Буньтц Gitimj 6ip-6ipine косылган ек!
жарты шар снякты. К/хылган жср1ндс cni 1,5 см-ден жайняк беядж
бар, ял буйымнЫН ез1нщ диаметр! 10,5 см. Сондай-ац эра торпд!,
ipi кэбыргалардан жжалкан уш буйым табылды; булар кисык
пьпизцца немесе оракка уксас iujkt нмепнде коптеген Ticiepi бэр.

Кыш ыдысты Иманборлык-2 турагыньщ тургындары таена
РД1С1мен жапсырып жасаган. Cipa. жасалтан ыдыстар сугКз
KyibiipiJice керек. Ыдыстар ер турлб параболоид турпатты; cpHeyi
шлген жене Gytiipi шытынцы; жыеп пк, мойш.1 61раз узын жене
6ipTP-6ipTe ксни беретш бушрше жалтасады. ©риск салудыц неп’зп
тсхникялыц трейдере - ар турл! тарак ipphpi кал1.штарз»ен
жасалган ойыктир жене сызыдшалар. Бутан коса ыдыстардын 6cti
кертпешелермен жене шуццыршалармен сенделеТ1Н болтан, ©риск
салу ОД1С1 мен сурет композицнясы жагынан алганда бул кыш
кешен Орал ескертюштсршщтобынэ ете уксас.

Иманборлык-2 турагъшын кыш ыдыстары мен Батые
Кэзакстандагы турацтардын кыш ыдыстары ныц тсхникалык
теешдер! мен орнек компоящиясынын ортакплгы бул ощрлсрде
шыгыс шекарасына Наурызым корыгы енепн Сиртутас зтннкалыц-
мэдени ареалдыц бплуы ыцтимал екенш керыледi. Иманборлык-2
турэты нда, Солгусттк Кдзакстаадагы турпцтар мен Оцтуспк
Орялдагы коныстарде нак 6ip цурамдасы жануврлэрдыц (жылкы-
ныц, сиыр мен крй-ешкшщ) суйекгср! табылды.

Батые Казакстан аумагындп iicriaiHcu езендж жине колд|к
типтеп турактар кеп гараган.

Ycripr кыратыцдаты кыска мерз!мд| турацтар ерте заманга
жатвды. Мунда табылтан сай мандар ор алуандытымен ерскше-
ленбейдн трапеция тортзд! куралдар, кеск)штер гана; кыш ыдыстар
жок.
Батые Казакстандз келтеминар мэденнетЕнщ кезЁнде С. П. Толстов
усьжган 6ip га из нускасы бар. Келтеминар моде ei цел б. з. б. [V
мыц жылдык анты мен б. з. б- II мын жылдык бае подмен
мсрзЁмдслЁнед! жане Кдзакстан мен Ортд Азияныц улксн аумагии
камтиды. Тас индустрилсы оргаша июне шагын келсыдегЁ гас
гЁлкшслср 'гургнда i дайындамзлармен, тас те нктерЁ сыныкгары
мен жацкал 1рымен енпалгалынады. 1989-1990 жылдары Гурьев
полы сын ан (каз1рг! Атырау облысы - peri.} I Hat лакеи, Е^улеары-! -5,
Шандыауыл, Кыземшек, Кайнар, Жыланкабяк, К°йклра.
Сарыкамыс. ШаяпдЕа. т. б. турпктар мен жург-орьЕнлар табылтин.
Шлзпакол журт-орны ЕмбЁ аудапы платы Пкжпартогай ауылынан
12 ьм солтустЁкье карай орналаскан. Тас буйымдарыгып пышак
тэрЁзд! тас тшЁкгерЁ мен жацкалары бар. Кыш ыдыстир сыныкгары
булан жанындаты шагын бзурайдан Е'абылгап. KvjlcaPljp 1 -5
гурактары Кулсары ауылы манында шогырланган. (’Дгардыд
барлыгы жол куры лысы мен газ кубырларын салу жумыстарыныц
нотижесшдс булЁнген. Кенте ген гае таттар арасынан тузетЁлген
немеее тузетшмеген пышак гарЁздЁ тас тЁлЁктерЁ, гас жалка мен
тшзктерден даярланган кыргыштар, кескЁштер, екЁ жаты сидел) ен
сайты жебелер. бунЁрЁ ойыкты (ан кош) ку рал ы еземас ншшгдсс
жарыкшакдар жоне призма бгг мдЁ озектнетар айкын банкя.:1вды.
Кыш ыдыстардьщ коптелit i врнскегд тек кейб^ртде ганз келдене-
цЁнен туске! । сызыктар бар, булардан ri к немесс жогары карай
сызыдтлр тартьшгап.

Шандыауыл Кулсары ауылынан солгуспк-шыгыскд кдрай км
жерде. Тис буйымдары кеннит уакыттагы Аккызтогай моласынан
оиша узак смес жерден пгбылган. Буяир * тас Tiniicri кыргышгяр.
екЕ шетп кырп питир тас жацкалары мен кыш ыдыстары.

К вемшек журт-орньЕ Имандарэ Еаулары мацыпан, Жантерек
тем э жол станциясьЕнан одтустйске — огпусТЕК-шыгыск:! карий 37
км жердей табылган. Тау устшен призма тарЁздЁ турпапшы
(пекгастир, устнщеп кырлары тузеплген тас тинкгерЁ жене кыш
ыдыстар с1>шыктары жм КЕСтырыппш. Осындай артсфактшср
Кайнар азснийц биЁк жарларынаЕ) да табь дган.

Жыланк.абак пен К°^^аРа журт-орындарына “шырша” л^оне
маЦдэ “Тарэк” ернектер салынган кыш ыдыстар э’Он. 1 ас
буйымдары жоларыда аталлзн индустриялэрга у Крас.

Сары камыс жане Шаянды турактары Гурев ( Атьеpay - ptwi,}
и€лыс|.[ ЕмбЁ ауданыпдшы Са рыка мыс зуылынан сдтустЕкке карай
3 км жердел кум rufitiiephiCH тябыдтан. Будни пайдага асы рыл-
гандыкгын i-ij баидалмай гып иышак тэрндЕ тас тип тгерЁнш улкеп
балки усп гузет'лгеп бЁрнсше тас тйнктерй гас тип’ктер! мен
жачкаларына неп’зделгсн омыкты курапдар жинасп Ерылтан. Кыш
ыдыстар белшсктсршде басылрцн кнгаш оюлар, колдепец сызык
пен ут бурыш TEtphni геометрнялык фнгуралар аныкталды.
Ьояпан км in ыдыстар ж ок.

Жалпы алганда, турактар мен журт-орындардагы индустрия
oiuieuiyi мен жарыкдиакгануы бойынша жакын, опар: met repi
тузетьпен, 6ip жэнс сю шет , ycri догал жоне омырылгап пемеое шел
6tp не екЁ жатынан тёк тас тшжгерЁ кецЁнен гараган, шегп кыргынгп1р,
тас жадки мен тилктергс негпделген ойыкы бар кыргь штар.

Шакпак тас саймандары кей жагдайда Караунпр (ОдтустЁк
Казакстан) ynripi мен Озбекстаи жер oiyieymi неолитпк тас буйым-
дарымен ундеседй Муныц непзЁндс келтсминар медсниепнщ
жерплЁкп нускаеын батыс-казакстандык ретшде белу завды да.

Соттуспк-батыс Цазакстаниын турактары уакыты жаты пан
нсгурлым берпгпректеп турактар иолы f 1 табылады; оларды
мекендеушигёр нышак Tapixai тас ти ногерд! кшпнен пайдаланды.
булардан Rap;ink, тас куралдарды - кыс!ырма куралдардын жуздср1н,
жебелердщ уппдрын. кыргынггарды жасады. Кыш ыдыстар niriMi"
жаты нан да, ернектелу! жатынан да ерекшс; ирек сызыкды немссе
гсометриялык тарак, тэрпд! нрнек, не болмаса осы ексупи'н
кию.тасуы гэн болып келсд|.

Бул ауданньщ неолитпк таипдяары нац моденнст! OfuycriK
Оралдыд, Солтуспк Кдчакстанныд жэне Арал мадыныд неолиг
мэдсниетше уксас; муныд озц cipj, ол дэузрде Сапуспк-батыс
Кггзаксталда курдел! тарной урд1стер болтанын корсетегпн болса керек.

Ыргыз езен! бойындагы турактар юбы одан да ropi сонгы
уакытка жатады. Бул турактардын ту рты н дары буйымдардын
Kcnmniiiin тас тип стер ден жасады.

Ыргыз ыдыстарындаты эрнектер тарак юрвд) ipi калыппсн
тус1р1лгсн. Мунда орнектелмскн ыдысгар да кнп.

Осы белмлердщ 6api ыргыздык турактар тобын Батые
Кдзадстанныц баска неолитпк ссксртк1штср1к1сн жакын ласты рады.

Жо|иргы Ертк OHipiniii конысгнры. Шитые Казакстаннын
неолитпк тайпаларыныц ед ipi коныстары EpricriH жогаргы
PHipineH табылын, зерттелдк Буларга неггмнен Усть-Нарым мен
Мало-Красноярка деревняларыныц жаиындагы ссксртк! нтср
жатады.

Усть-Нарым конысынан 800 м2 алац аршылды. Шыккан
заттардын басим Geniri, сондай-ак баспаналар, жер ишадтар жэнс
шаруашылык шункырларьшыд 1здср! 2,5-2,8 м терецд1ктен шьекты.
Крныстын моде tin кабаты жукд кум кабал эркылы cto бепдсугс
баищйдк Усть-Нарь мда 25 жер отак пен от орны, койгегсн тас
Куралдар табылды. Коне зам^деаты $цшЕ.>лар мен балыкшылар
мунда агаштан жзсадгйн жен Ел куркелСрде жоне eciri йзен жакда
карайтын чумтарда гургаи, Коныстан жабами бука ниц, мараллын,
ивктщ, кабатшыц кундыздып, тулмнщ, суырдын cyiwirrcpi
табылды Сол жердел суйектер! игыккап кой etUKr. cipo, кол га
уйретЁдген бодса. керек.

Шыгыс Казахстан неолнтшщ Оралдыц сырти. Батые жэнс
Оцтустж Кдзак.стан иео-читЁиен о'Янс тан ерскте nip бел rici сол,
оидшъ! шакпак тастан жасаякан ецбек куралдярьшыц iiuiHiic
1’сомстриялык; турнатты заггар - трапеция л ар, сегмснттер, тагысын
тагылар мудде жок. Мундшы цуртлдар келечй рр турий пышак
Tapig^i тас ni'icrepi мен жацкалардан жасалган. Саны он бес
мыцнан асатыц шакпак тас бунымдарыныц. щйндс 6ip ксмесс екЁ
жагынан тузсплгсн тас тийктср, тас ткйктер! с немесе тас жанка-
дарьгиа иеыздеяген ор турий кыргыштар. жонпаштар, сагасынч.и
ойыгы бар жебе ушшры ауыр тас плтктсрндег j имен жузд!
пь ПЕацтяр, найзалардыц уштары, кесими, тескни курялдардыц,
орактардыц кысты риал ары, балтзлар, пмггтар, кашлулар, то^пак-
ща.чар, балык аулайтын кармактардыц белшектср! бар.

Суйек ляттар ai. tiyjiap —- бездер, re*ti бар twejwp, ipi кусты^
суйегпеен адсалтап, шырша торЁзд! срнегЁ бар ине кан. сб. Ойма
ер reKJJcn саилелген. сабынын жогергы жагыцда ойык I’^ciri бар
кыстырмалы суцек Каижар ерекше назар аударады- К^нжардыц
жузн^де тузе]|лметен вте жука ша^нак тде тшiw цслер! ^актадган.

Тас Саймэндар корил,iec ci6ipjn -алтайльщ неолитт1к -laiinajlap-
дЫН заттарына ожентоуЁр уксас. Осыныц йзгггде УсТЬ-НарЫч кыш
ыдыстары GvrrycTiK-Батые Кдаг Кктанный KMul ыдыстарына жэнс
Орта Азиян1.щ келтечинар моденнстне укеас. Ыдыс fiyiripi тугел
ернвкпен санделген. Орнектердщ шйиде тарак jopiajil жале жумдак
калыпп^н келденсн туейршген танбачар кобЁрек коз тесе;

УспгМарыы конысыныц к.ьни ыдысы “андроновтап бурынгы”
турде жзне cipo, б.з.б. IJ1 мыи жылдыктыц скгний жарысындагы
адамдарда! к;*лса керек; ол ке»де Шыеыс Казякстап тайпаларында
ичи^гу ыен май ceipy шьнабастатан болатын.

МалоКрасноярка дерев нясы жаньгпдары неоянтпк коны с лсасы
жзгьпшн 61 раз улкен жяне б.э.б. Ш мыц жыядыктыц Qipjjjuii
жартмсында калытаскэш Атал айткапда, кьни ыдысыиыц езгеше
сипагы, едт'асы доцгелек жанс тёк келген жебе уштарыныц
негурлым ертсдеп турлерк тас пышакгардыц ежели битюг uccijiu
корсет сд!.	200-дсн аса тас буйымдар (тас типктер,

кыргь штар, жебслердщ уштары, тескЕштер озектастар, пышакгар)
жсже саз балшык ыдыстардьщ сыныкгары жиналдм-

Ссмейд i жанында, Iриели кумайт аладе.айындагы ксздейсок
жннаула канна сн op cypni гэс куралдар, кыш ыдыстар сыпыкЕары
шыкты. Неолит заманына жататын сиикалар Семей полые ы (Шыгыс
Казахстан) Кшкжамснка аумлынан 2-2,5 км жердеп адамдар гастап
icL-EKCH Сагшыкмз ауылы мацындагы Кфвылсу езешнщ оц жагм-
лауыггдагы ешнип середен шыккан. Буя жердс серен! шакпакты
слансщср мен квзрцнар жыныстары кссёп етедс Турак бшФрек
nejjiMjie. KiiitiripiM бутак устЁцде прнтласкан. Жанынан, нзен арнаеьь
мен катар терец жыра опий, Сше.ен губЕнсн б^шр ujeri тузетЬтген ушк!л
тас Tijji i мен кара на* пакты жыныстан алынган тас жацка т«бы. и<ы.
Тас бупымлары (олардьщ саны 1ОО-дегг асады) жер беннен тершген.
Заттярдыц таралтан аланы 900 шаршы метрд! курайды. Еш жердей
lycipijireii, аумзгы1 X 0.5м пкксиба (шурф) мынддаи стратиграфиины
аныкгзды: е^елыещьи-ъ! 0,05 м шым, уса к тастар а рал ас сур-сарм
кумдак, усак койтастар мен ipi тушринктп кумды милтатас- KorepiJiiii
ал ыз шан материал коляекциясын ежктасгар, ецдак уштары,
кырп.зшзар, пышак, ivpi'VU гае iiitiicrepi, шагын тас такталары мен
андзр!с к&ПДЫКТары курайды. ТИзсктастар призма OiiiMai, аморфчы,
KimiripiM келсмдЕ келген. Жумыс tnvri дсгал ксииен вае тшктершен
жасалган шегп кыр^ыннар басым. KeHoipeyjiepiniu Oynip жаты
TySiri i-ircH. М ocapFbi турпатты кыргыштар да бар.

Жебе уштары cki жагын<ц| оцделген, ониш улксн смес. О шрдыЕ!
данындамзлары да ушырас^ы. КсЙб|р буйымдар келен! аса улкен
емес, ске eicmccc Sip жакынан ецделген жуз! догал тас тО'нктсршё
нег1зделген. Бу йы мд ар материалы, непззмсн. яшма халцедон, опал.

Солтустнс Китикета плиты ту раю ар мен жерл су орындяры.
Солтуст!к К^экстанЕШЕЦ котеген турактарынын [шншсге ей на tap
аударатындары Ерт1стщ Павлодар озирждеп капд!к типтсп
турактар болып табылэды.

Табмяган затгзрдыз* ен ертедеп кетен! Пеньки-1 тура1ынан
шыкты. Мундз пышак тэр!зд| тас TiniEcrepi коп, олардан op kkhli
кыргыштар. бургьпар, жонгыштар. курам* курилдардыц кьетыр-
м ал ары, нышактар, жебслврдщ уштары жасалатын болгэп. Жебе
уппдрыньщ нсг!зг! rypJiepi: уш бурышты, сагасында ойзлы бар
немссе ойыгы жок, колем! к!ткснс, iujiiiapa немесе ек! жазылан
гузетипп оцделген. Кысть рмалзрдып iiniitjic гсометршшык турдеп,
трзпецня бптмд! буйымдар срскше кезге тусед!. Ондай ip а пецн ял ар
Батые жанс Онтустж Кдзадстаннын, Оцтуспк-багыс Кдра|<умнын
турактарыпан табылган. Одетте, мундай заттар мезолит! iic немесе
ерте iieojiw гпк кеше нд ергс таи болып келедк

Турдктаты кыш ьщыс-буй!р| т!кше, губ Ёден иелек немесе суЕ'пр
ыдыстар, Олар кум косылган саз балшыкган жасшнтпь Ыдыс-
тардыц бумл сыртына знкын ернекгер еалынпш: оларда аралары
шупкырша ойыкгармен белЁнггн кезектесш кслгсн гура сызыктар,
буран нсмссе ирек сызыктар басым болып к след i. Пеньки-!
гурагыньщ ыдЫсы Ортали к moire Батые казаке ганиыи ыдысыпап
мупде озгеше, б>рак Орал жонс Батые СЁб р сскертмштерЁнЁп,
борЁнен бурын Licin мен Орта Epric апгарларынаи шыккан ескерт-
KiuiTcpfliij кыш мды стары на жакып. Материалдарды салыстыра
талдау Солтуст!К Казак^знлэгы неалигНк килгеидсрдщ мы падай
мацызды ерекшсл!пн а^ыидауга мумюндЕк бсрдЁ; стер шакиак
сеЙман онтустЕк аудандардьщ мачвриалдарына уксас болса,
балшык Ыдыстъщ биты! мен орнегЁ Баше C'iCip есксрткш1тср1пдсп
ыдыспен БЕрдейлЁпн ацгяргады.

Пснъки-2 дегеи еыдЁп 6ip турах нсолнтгщ сенцы жагына
(энеолнтке) жатады. Оный тас курал-саймалы Пеньки-1 неолит
гурагындя колданылган тас чидеу техникасындагы дзетурлермей
слбакгастыгын кареетедп Сонымен катар ол уякьпы жагьншн
eaoyip кенш шыккан: куралдардын тур патта рынЫН езЕ озгерген, тас
тЫктерпнц процент! шна емес, олардан жасалгап буйымдардыц
процент! де азайды. К,уралдар кебшеое амбебап сипатта болып
келедц оларды о щсудс i мукияпык та томендеген. Жсбеаердщ
утитары пегурлым суЙЕр болады; олардыц диры etci жасынац
оцдеяген; сатаеындагы ойыктэры терендеу, сагасыпа келгенде бул
«ырлар шыгьенкы еткЕр т!стер болып иыгады. Коныстаи коитеген
бапталар мен шотта р табылды.

Жалпак тас мус!н ете кызык; онда аузын ашып туртан
буланпыд басы мен мойны беГшеленпсн; коз! онылсад туцкырша
тиридд купаты жымпигыпыа жасалгаЕз. On, cipy. гурыдтык мёндсз
ГГКартан бодса керек.

Пельки-2 турагыныц кыш ыдысы Gipiiimi турактыц ыдысына
уцсас (мрак, муплаты ыдьгетардыц цабыртасьт калын, туб! жайпак-
Орнек те езгерген. Ыдыстар тарах тар!зд! калыппен туар!лгсп ущ
бурыштар мен туцкыршштх)рда)х туратыи курде,й композицинмен
СОИДСлген, Мундай ернекгер кола poyipinje андроиоь мядениепнщ
tcKjcpi к! I irrepj з ]де кеншеи гаратан.

Пенькп-l турагында зкерД1ц устЁндеп тёк бурышты баепянштар
ршылды. Cipo, уйдщ камыспсн жабылган агаш кацкасы болен
irepeiiL Vftjvtp коныечйьксИ'пт шепне эйнэда орналаскаи; ортада 6ip
катар болып тЁзЁлген ашыц жер ошактпры бар алии Gojitan, Оларда
жазгы уакытга тамзк дайындахнан. Уйдщ илшде уш жср ошак
болды (6ipi ортада, баска екеуЁ екЁ жакта); муныц озё уйдс ею
отбасы ! Yptan дсп топшылауга мумк«нд1к береди

[{.азакстап аумагыпда тарге Gipiieuic цсолнттёк жерлсу орны
аиЕылды, стар Hei bitten Солтусттк Кдзадстанда. Жср бстЁндс
жерлеу лрныниц ешкдндпй сыргкы Genrici жок. Барлыц молалар-
дам суйектермен бЁрге лсебелердщ уштары шыктье; муныц ез! бЬдЕн
ар™ бабаларымыздьщ ац аулау кослб!мен одан api шугтигдаиганын
гана емес. соиымен катар олзрдыц жш-жмЁ сотые жанжалына
каты ска п и и да кирсвтедЁ, Мо.таларда кыш ыдыстар вте аз. ал
кенбЁрсупершде мул де жок_

Неолиг дсутрЁцдеп жсрлсу курим хуралы Желеэннка вуылы
(Пеньки тура! ынди 100 км жерле) жанындагы молата карал
негурдым толык tiiicipre калуге болады. Мола, cipo, рулык уйым-
дагы ерикше дарежеге не болган онелдЁк! болея керек. Синдвс
затгэрдыц, ецбек куралдарынын Keirriri, опыте усттне жерлеудщ
куше табынуга байланысты срекгле гурпы осылы кнреетед!. Онлай
адет бонынша влёк кремацнялапатъш бплган. Бул жолы ojiin толык
ертслмсген: Судан кетпн денееЁн!ц кдлдыгы ал геи адамнын,
заггарымсн 6ipi е молага комглгетк ол затгардыц Ёиннде бас кнЁмге
татылган, hjcti усак кертпешелермсн сопделген, орак гарЁзд! суйек
кантырма, жырткыш андардын TicTepi, цауашактан жасалгпн ipi
моишактар тЁзизген алца бар. МейлЁнше сондслген khLwcm 6ipre
молата ецбек куралдары (шот, суйск б1з), ацшылык куршщары
(найзалардын, жсбслердЕц тастан жане суйскген жасалттш уштары)
жонс саз балшыктан жзеалган. кугы т-арЬдес. тубт домалак.
кЁшкенс ут ыдыс салыпыпты. Сил жердел куланньщ ек’| Трианы
табылды; бутар кызыл жосамен боялтан, бул тус, ежелгЁ ад а мда р-
дыц угымынша, opi-еу, отка табыпу рэймЁн бЁлд1ргсн.

Каза цетан да мезолит пен неолит jioyipi жсткелёкт! зертзелмеге-
nine царямас-тан, «nine те>н кертеген бслгЁлерЁ казЁрдгн езЁнде-ак
мелим. Ол доуЁр дала ашлыларыныц мадениеп дамыган уакыт едЁ,
бул suiiitwmp кош1п-коныи жури) ждне колайлы табигат жягдайында —
озендер мен келдердщжэгасын?М* балык,аулаумен де шугылданды.

Лишил ар мен балыцшылар дуниесЕ шецберище болтан тыгыз
модени-шарудтылык бяйпаныстар археологняяык матерналдардои
айкыя керЁнед!. Мундэй байланыстарды Орта Лзняныц солтустж
анмактарын мекецдеген ке.зтеминар мод£нист!е1щ немесе кепто
минар модени кауымдастыгыньщ танпалары жошнде негурлым
ашлк ангаруга болады. Ол байланыстар Gopineit де ropi ОнгустЁк
^азакстаннын аопё oeipcce Батые Казакстанншц квишларынла
анык KepiHjtr. ЕжслИ бэйланыс-гар тгабеп сонау алые солтуспк пен
сшггустЁк-батыстагы Орал onipi мен Батые Croiprc жстгп жатыр.
СилтустЁк жале Шитые Кдокстан танпаларыныц мадсыисп Орта
Азия хадкыиып мвценметпк уксас белпяерйъ азарта (УПлртгт.
сот.гмен Бгрс<? жана тас даугршдсп Алтай мен Байкал ntupi
тайпаларына не^рлым жакын болды. Ci»ibtu£'i, К^закстчпиын
HeOiTMTriir тайпалары модсни AOcrypjrepiriiu cpeiniicairi мен
езгешсяИн сактай отырып, кериллес анмакир мен аудаЕгдардыд
тайпаларымен тыгыз байлзш Еста дамыды.
К,ОЛА ГАСЫРЫ

Казахстан аумагьпг кола гасырь нда мыашдаен гай па лар
эндринов мэденис11не жататып археологиялык етжерткгштср
(коныстар, корымдзр, кец орындары, жартас cypcmcpi) калдырды.
Бул атау шарпы гурде Оцгуспк Ci6ipn.eri Ачинск даласыньщ
жанындагы Андронове еслосы мацындагы GipiHuii рет казылгап
корим орындарыиа банланысты тацдан алынган. Кааба
жумыстарын 1913 ж. Ь А.Андрнзнов журпзген, ал 1927 ж. археолог
М.П.Грязнов эатыс Казахстан нан осы тай жерлеу орындарын
табады да, андронов моден иеттер Ын ескерткшггерЕ - пп.дысга
Минусиннен батыста Оралга дейшн орасаи зор ай манта гаргинзн-
дъггын аныкганды. Кешн андронов ескер'п 'lurepiii Казахстан! 1ын
оцтус| гН мен ЖспСудин да табудын canri густи

Андронов моденнеттЕ! зерттеуге байлдопеты курдсяЕ ецуалдар-
дыц 6ipi хронологи яс е.г г к опин б ртутас дамуындагы уакыт
шснберЕн аныцтпу, сондай-ак казба жургЫлген есксрткцптер
мерз!М1н айкындау болып келеди

Ka ip зерттсушьтердЁн кепшЁлН андронов моденнсгпиц уакыгъ н
уш кеэсцгс боледк ерте кола - бд.б. XVlll-XVt ff.: opia - б.з.б. XV-
XII ff: coHFht -6.3,6, Xil - VIII г, бас кези Ескертыштер; щ ят.алуы|ш
батанысты, ерте кезЕ - Федоров; орта - алакол, сонгысы - замарев
аталады. Kyui кщнеие дсган бу 1ардан андронов моденистЫн
дамуындагы гурл! кс-защер керЫс тан™ ден eceirrenin келди
Соцынан, Федоров есксратйиггер! ср нс емес, орта коламен мерзЫ
делшенндн i аныкталды жонс де андронов мздедистпнц уйлес!мд|
даму суреп бузылган едг. КеГнннеи Федоров еекерткшнЕф! - ерте жоне
согпы болып бшпнегпщдпн аяыктаудьщ cari тустй Gipininr топ б.з.б.
XV-XIV гасырларга, ек1пш1С1-б.з.б. XIII-XU гасырларэд жатады. Егер
ергс уам4ПДП4 сскерткшгп.’р Орталык Казахстан мен Оралдан
белпленсс, кегбнгыерЁ - егге кен аумактан: Батые СЕбЁрдсн.
Казахстанныц oirrycriri мен оцтуи Ьс-шыгыеынан, Орга Азнядан жиЕ
ушыраскдн. Федоров тайпаларыкыд кинысганкан нмтзп ортальит»!
Дазакстан болтая диякгн. Бул жердей сшярды Органы к Кдодстзнга
батыстал кслген ал^кел тлйграляры ындстыртан.

Соным^М, алЗкеЛ #ав феДорОв тайпалары бгр удю-пта им гр cypjji.
жале де, олар калдырган есксртюштер! де бутан сойксс кщтедг
Тайшл ард tin араласуы натнжес|нде арапас турдеп есксрткшиер
капылтасады: Жетрсуда - даптсулык тип, Баты ста- кожямбердг,

А г щронов |доденист1 бчртутар емес сд» деуге болады; <>ядп
бурыц Fj.Mip сурген тайиадар *юдсняст}н сипгптййгын к&гп'сгин
нускадар Бар. Цмшшдон ки-jip 6ip-fiipine жакьгн ундниран тшшапарын
6ipPcripreH al [дронов модели кауымдасгькы жайлы с«?з орБнкен жен.

Тайпелардын коныстен^ы

Дал ал 14 к жаймлымдары, озен гщгарлары, шунПн жанылмасм
мен кентастарго Бан Орталык Казакстан одурении» кауыыдисгьн-ъНга
юртам тайяалардыц непзп жене ipi аудаидярыньщ Eiipj Болды. Бул
0Д|рд||[ батыстатат шекарасы Тксзказган-Улытзу. Арганаты, Icpie-
акадп цзеялин жотарш агысьшан erri, тлыгыста ол Epr’reriii сол
жэп жагадауина zieftiti aiwi, оцтус-тчитс - Бегньндаланмц cwnytriK
жмекгернй uscittH еозыеды. Нура, Шерубай-Нура, ?\тасу* Сары су
йадщерчнщ кза^тары, EyrtSftbi, Бстязьк 1\кЗъ!Яйрайъ Кент тау арадык,
аякыугары, Удытау, Каркаралы, Еаяиауыл УКвНе Кекнгетау таулары-
«ыч беткейпер негур1ш»д жздсья шершни аудандар &мды. Буд
нщрдерден каататеы коиыстар, кюрщмдар. excejiri &!е< орынддри,
гуры пгыкорын дар мен жарта: суреп epi — пстроглифгер тйБылтан.
Ksaipri умыгта бул аумактан табылгая JG-даи летам коныетар мен
|$0-деи астам корымдар белпль

Андронов мадениегше беШт курьиняетарын еалуда карне(тп1к
пен курдеп[Л|[С, таеты онлеута бвнланысты дамыгап курылыс
техлякасы тзн.

Ерте кезед, немесе >гура кезецшдеН жерле}' гурпынз елжт!
ергеу (кремация) тон. Gaikti молнга кою гурпы да кездеЬедЁ
Молдпар - шагын, уЙ1лтан топырзктардан турады, тас такталардзн
туратыи децгелек немесе tik Бу|Л4Шты корнчэулармен к^ршалтан.
Киршау шинде Kafiip оряаласты, ад tik б^ышты щуцю>гр, немесе
mrri тас такгвлармен калаптая шункыр (цнеча), не болмлел тас
мэйлам. TKepnqy гурлм жясалгашод кейш шупкыр тис такталармен
жабыядм. Бутыли-!, Аксу-Аюли корымдэрында [кындэй Gipneiue
wi;^,*3h №ршйулар бар.
Кыипан жасалган ыдыстар ою-орнектермен ишекенленгсн. Ою-
ерискте уш бурыштар мен меандр, катарлас басу у^ескен.
Ыдыстардыц тек жогаргы Geaijcrepi гана ишексйленген. Децгелск
кола айна, кола мошнах табылган. Молалардан жене олардьщ
жаныпап ум жануарларынын суйсктер! табыпган-ды.

Келсе! атасу ксзсц!ндс, игсрйпген аумак улкейе тустц соныл
пшндс далалык жене жартылай шолейтп аудапдар игершдц Тау-
кеп iciHiii де колем! улгангандыгына коптеген кен орындары куо
бала аяады.

Былкылдак, Кдрасай? Тем|растау, Кдрабис, Елнибек, Беласар
корымдары жак&ы зерттапен. Атасу озен! боиынан моляяар мен
коныстардын улкен тобы табылган. Киршау !ш!нде. бурышыдай
шункырлар, жинлктер мен цисталар болды. Ол!кп кырынап койып
жерлсу гурпы басим бела бастайды.

Коны стар ез!нд!к жоспарымеп ерекшслепед!: баспанилар (олар
10-нан 80-ге дей!н болады) ортада iuiKi алац калдырылын айнал-
дырыла салынды. ал ортасы мал камауга арналды. Баспаналар
негЫн казылган шункыр курады. олардыц кабыргасы тактатас-
тармсн шегсидслд!. Жан-жакты зерггелген Атасу конысыныц
ауданы 1500 шаршы м болды жене он 35 жертелелер мен
шаруашылык курылыстарынан турды. Кейб'ф баспаналар рынша
жолдармен жалгасты. К,О11ЫС1 арда мыс корыткап баспана-
шсбсрханалар болды. Корыту нештср! мен олардын жапыпан мыс
кесектерд кул-калдык- кую калыптарыныц сыныктары, кентастм
уатуга арналган куралдар аршын алынтан.

Осы уакьгггарда “гуры tгтык куры-тыстар” (“курбап шалантн
орыидар1*) пайда бала бастайды. Олар бш’ктеу жерлерде, коныстардан
тыскары орналасты жене донг^тек немесе сопак бтп'мдй жалпатынан
конылган шомбал тастардан турды. Казу барысында олардан ком!р
мен кул кабатгары, енбек куралдары, кыш ыдыстар шыккан.

Коныстар мен молалардпн дол а дан жасалгэи куралдар, кару-
жарактар, эшекей буйымдары коптел табылган.

Зертгеун>шерд!ц топшылауынша, Орталык Качакстандагы
коланыц кей!нп кезен! доидбай-бегазц! anaiaibiH жаца мэдениетт’щ
калыптасуымен сииатгалынады. Оган андроновтык; дастурлерд!н
садталуы мен жада элемшгггердщ - каб!р устИдеп ерекше турдсл
курыл петарды н, саз ыдыстардыц жацаша турпаттарыньтп шьиу ы
тин ед!. Сонымен катар, бурынгы аяк-долын жинап кырынан
жаткыэып жерлеу рурпымен 6ipre узынынан аркдсымен кою да
ушырасады.
Бул Мвдениепч'и ерте кеЗеШне1 Карагаидыд^и пнтус'пкке КДрэн
ОрНаЛяскан Ак,су-Аюлы<2 коры мы игатады. 11ц улкен обаньщ
Snikii 2 ы, диаметр! 30 м. Зопырак уйглД1‘н!ц астьгцан тарамдала
орнадаскан уш тас доршау брягди. b’tpiifWici, еырткысы, жерге
к'|рг13|лген ipi гранит тацтолЛрдан жасалынган. ЕкЬшп коршаудын
Таи таКт^тары жсРарМ Хар'лй кумбед т&рпдес ейн кураслт^рыл^^.
VujiHsjii tfvputay таста*;талард&ц курадтырыдтан, оиыцекеу! кабград
зиауып туратьш 'гас так^гага т/реутш ретйдде пайдаланылган. Аланы
4 шаршы м жерлеу шуцкыры J,5 м терецд1ктс казылган. Муплаты
тас жошйстс узыныяан койьипан адам каркасы орналаскан.

Дамыгая кезецге Бегаты, Айбас-Дарэсы, Аккойтас, Дэндгбай,
Ортау, Садгыру к^рь'мдары, Улытау, 1!]ортацдыбулак. Кзркдрялы
хоны стары жатады.

Бет&зъьдонцЁбай аиратгйрыцдагы жеряеу курылькздрьшыц
курылымы ерекшс. Шаршы турпазты 6ip немесе ем камералы
бегазы курылыстэрын “кеевне" дел атаугз да болады. Кдбыртдлзры
срасан зор гранит тактаяардан жасапган; опар жерге Kjpiii турган.
КейбГрсулср! 3 тоннагд дей1нжегед1. Бурыштарындагы тжтатасгар,
осывдаи ipi такгалар чан туратын шагырды бемпн турвды.

Осындзй “кеселелердщ” Енр'ннн ауданы сырты низ 9;6х9,0 м.
kusi жагынан 6x6 м. Тхкгалардын бийспй 2Д м, муньщ L3 ыетуи
жерге кзргп турган. ExiHUiu сыртклл кабыргш-гын бннспп f J м.
Кабыртчар арасындагы кешспк тастзр мен саз балшыкпсн
тслтырылган. Ycti ipi такта тастармен жабьитды. “Кееснеге” Kipsp
ecix tufc.rn.rc жатында врналлсты, ол кабыргалары таспен ор(лгсн
узыдлыгы 9 м, Cfli 4 ы дройзбен исалгасты. Кееенелер гнпнде сере
тзр1ЭД! йгасялынрйн “мехрал" бар, олнрта къпи ыдыстврды. кару-
жарактар, салекейлер, курбаилыкад изалынгап ым егтер1и койтвн.

Бул узифита кдбыргалары тадтац вдлднгаи баспаналар тарала
6aiTajbL ТагыбаЙбулак конысында алты тгк бурыл-пы бас пана
болды Уйлердщ кабыргадары гул-катар жерге кдзылып кгрНзииен
такта эдтардан тургызыдды, олардып аралары топы рак аралас
найдз тастармен тилтырылган. Оргалык Хазакстаннын гаулы
аудандйриндагы баспзна курылысыцдя згаштир кешден пайда-чэ'
нылдъх 2\ер№Лслср кабыр^асы агащ кейнелтекпен жабыядм, ал
тзбесгагаш башнапар

Двдддбай'бегазы (бега?ы - дрндгбай) мэдеН№ТгН1Ц кеЖнп
кезгидсп дамуын.да кссенелсрдщ орнын кдралайым жерлеу
одылыстары— коршаусыз тас жаилктер басгы.

Кыш ыдыстзр аддыдты уакыттатъг кесюндерд! сяктады, Оград
ыдыстардыц жада кешен! найдя болды. Булар мойыны кыска epi
ермеут" жапсырызнан, децг^яек келген ыдыстар. Gpneri кисык
сызык, айкыш, шырша тур! н де тусфыгсн. Ыдыстардыц мойыныя
таяк ушымен басылып аяыитан шыгынкы двцгелек-маржандар
ажарл а 11 д ы рад ы.

Моден иетпн дамуъпща мстэлцы алу жаие кую ужен рал агкдрды
0з ксэсинде, ортаяык-клзачстандык цалеомсталл прталыгы Алтай.
Cioip, содтует1к пен солгуст!к-батыстзты О рая aiiipi ескидй
кнрнйлес ауддидардаты мсденистгерге ocepin тигпгсндцч даусыз,

С'оятустЁк жяне Батые КДзакстанда археолел гардын, кудимен
хохпегеп яцдроновтык ссксрокЁштер ajowjuu зерутешен, олэрцын
арасынан Алексеевское жене Садчиковское сек!лд! крныстар,
Гастыбутик нврымы г’ылътда неценен танымая.

Ормардылдалалы аймактирта топыракисн уйЁлгсн обалардан,
Д!вцгелек жзпе ттк бурышты коршаулардак туратык молилар тэи.
Батые аудан (арда ссщина -город! тле коршаулар мен обаяар кед
тарагац. Бул аудлнпан барлыгы 80чten астам копыс жонс *?С-даЙ
коры мд ар ai пыл ган. Ерге коля кезе^Ёнс олйгп ертсу гурпы
сакталган топыракран тур! ызыяган мола тон-

Петропавл кал асы мацыпд^гы Вишневка конысынан кызыкты
малЁметтер длынган. Бул ж^рден аудаиь| 126 шэршы м tik
бурышты баепаня арщылган. Онын твб&я ага шпен жабылып, агат
бороне-Tipcyле pre бе t ген

Осы кетедгс, б]рац оныд сонына (JXVJJJ-54VJ гт.) Пеградка,
Новоникольское, БотолюБово коныстары 'жатады. Олар жал мен
жэдс ормсн корд;ялган. ЖаядеЗД атвш шарбакгзр <?р«а-
тыЛган. Koiilic iuiiHe xipy уш|ц орда &тст1ц жер цдлдырылган, ад
жялда Снг KCEt, арба еркгн ргетгндей каки?» тургызтаЕЕ.

Осы уаацъгттцрда ежелп кдлэлардыц гал Ы рст1цде (протгтгип)
саналатын Конысгйр памдя бона бастайды. СолзрДыц 6ipi - АрКдяыМ
(кдзба жу мы старый Челябинск археогюпары жургЫп жатыр) цдзЕрп
Челябинск пен Костанай облысгарынын щекзрасында орналасты.

Орта колота уй курылыстарындаты, коныстарды унымдаегыру-
даты, жерлеу KhGipi мен туриындаты айтарлыю^й oarepicrep тэн.
Ксныстар еидЁ буры нтыдай кушейттлмед!, cipo, даладаты жатдай
бейбгг снпатта болтан сиякгы Баспаиаяар узынша-тЁкбурыилы
турпапшы, ауданы НО-тан 200-ге дейичп дшршы мстрге жетгин
жартылай жертнлелер ед!. Олар с; к! багпкк? боя шел;, ал едетйндс
бЁрдсн cei'hre деШн отак. орыцдари бяр. Мунда/i баслэдаяар
Явленна, Тастыбугак коныстарынан аршылган.
Лгаш - орман ды-дапалы аймактагы, ад тас — битые. дшппык
едгрлсрдвгЕ уЙ курылысында кснЕнен пайдаланыдды.

Крры мд ардагы saGip шуиоыряарьтнаи, жэшктер мен
шсталардан жапгыз ксйылгаи му рдел ер табыдды, юкардап
вдйылгандары (еркск пен эйсл. айея мен бала) еирек. Eci л езеш*
БоЙындагы Семипалатинское корымында балалар шсткерЕрек
жерленген. Мурдеш ертсмсй жерлеу гуриымел катар сны ертеу
салты да орып алган. Кремация (мурдем ортсу) KaOip шуккырыиан
тыскарырак, арнайы болшген жерде еткгллдп

Kafiipie дойылгая ыдыстар саны 1-дсн 6-га щедпн иарады.
Мурделермен (Jipre кола пышактар, кала 6!лез1'ктер, суйектен
жоздигаи уштары, моншактар мен
Конылды. БиЕк тебе усп'нде орналаская курбандык шйЛЗТЫн
жерлер де Табылды, Бул ар цурбандык Тагам сальп Iran бЕр-BKi
ыдысы бар шуцкырялр ед|. ЕкэлкЕм, Габылдягы Алексеев конысы
мадындагы КурбандЫК шалатын орындз бурым ж>ер бетоне
салынран курылыс турнщс гибадатхана болган шыгар.

KefiiHri кола ди>т рЕнЕк бас кезЕндс Солтуспк Казахстан
тайлалары Орал мацындагы, ал Батые Крикета н тургындары Ед!л
бойындаты кича мадениет1нщ капы ыцпалыиа ушырдды. Бул
}гакмтта кнма кыш ыдыстары есБщнс Яелснка, Бескел коныс-
тарында павда. болды. Кейннрек мундз “вяликт! керамика41
двстурн алып келген тайпалар коныстанды. Олардын моденме-
тЕндс андронов модениет1Н1Н достурлЕ срскшелЕктср! сактилды,
бцжжацд бзлйпер де иайда бастады.

Кешнп кола дауЕрпнц 30-дан астам коныстары зерчтелген.
Оларда жпепары тж бурынпы. сопак жэнс сспз такпеггес
жартылай жертеладер басым. Жертелелер еденЕндс уй жабынын,
Typai тесенлитерд! бекттЕп турган Т1реушпсрд!д шудкЬ[рчары кеп.
Eyiap белые пшн де бел in тургап. Баспаналардвш едснЕнен
кдбыргалары шыбыкпен бемтшген кудык казылды. Сепз
такыегтес баспвналар жоспары eni I м, узындыгы 2 м дал нб₽н
жйлгаскан жерге терендетннн казылгян диаметрt |0 м-дей «Ki
балппен турйды. Далп секхид! унте к'|рер тус шыплс жадра
орндпасты. Батые беглкгеп едендс ошакгар орналасты, игыплсы
шаруашылык максаггтарга пайдаланылды. Муцдай басиана iypi
Шаганалы донысынин кездссксн.

Жартылай жертолслермен 6ip мезплде ауданы 300-400 шарила
хстрге жетегш жертвпедср дс таряла бастады, буларда кысла мал да
усталды. Бул кезде жер оцдеуге ар налган куралдар тугсл дерлЕк
жогала бастайды. Мал, acipece жьитк,ьт шаруашылыЕЕДЕЫц poni кунзейс
ЕуССДЁ

Шыгыс Казахстанда андроппв мпденнетЁнщ дам} ы осы Жолмен
журдЁ. Муны шоб! шунын f-prie, Буктырма. Куриям алшгтарын*
дагы. Алтай таулы цуданындш ы, Гарбагатай мен Сцуыр должны
штмактарындагы кола дэуЁрЁнЁн ондаган коныстары мен
корымдцрынап iuiue гаи олжалар растайды. Бул мадсниеттЁн
кальнпасуы мен да му ы на мыс, каланы, алтын секЁлдЁ металдардын
бай кен о рынд ары да озпцик оссрЁн тнгЁзаЁ.

Ерте кет теп ескерткЁипер Капай ауылы то rt i ре ri идеи бенЁтген
табылглн. Кррычдар жер бетшдегЁ шарты raprw гас киришуяар-
дан турады. Жерден казылган кабЁрден шалкасыпаи доткызылган
еркек Eicii айслдЁц кднкасы табылган. Суиектер жосамен боялган.
КдбЁрден жалпакжебе ушы мен козесиякты кыш ыдыс шыкдан.

КейЁнгЁ кола кезенЁнс Канам корымындагы киб!рлерд1ц басым
болЁгЁ мен к;о!1ыс жанындаьы баспана жатады, Ерткпн ок
лсЕпалпуындигь] коныстан жапсарластыра салынган шаруашыаык
Курылысгары бар тЁкбурыш туритдег! аумагы 50 шаршы метр
жвртылай жсртелс дршылган. ¥йд5ц кабыргасы кимыспсн кптергл-
ген жэнс балшыкпен сылантан. К,¥РЫЛЬ!С|аРДЫ(Е 6ipinen, cipii.
шеберхана болар, мыс кентэсынын кесектер!, куйма каяыптшц
жартысы табнлгагк ал ксныстын оптустЁк-шыгыс шет неп кеигас
кесекгерц корыту пенпнщ кэлдыктары яршылган. Оджалар
арасында тастап жаедн зн динуккшЕ, кстпсет суйек оёз, тсскеш, кеша
6егез, бётезЁк, балык аул дуга арнадган багыргы бар.

Коныстан онтустш-шыгысда таман курбан тала сын upiiin
аныкталган, мундагы тас пен кдлантан т.ецгелек келген Еиункыр-
лардан мал суйектерЁ, кул, ком ip, донуккЁш сыныкгары жапы.

Зека к и но ауылы манындагы Усть-Буконь мен ТГурманбет
КорЕ.1мдарЕ.щ арн1ыгап ксзде жерге казылган, тас жоклктер мен
пуцкырларта aratn кнмасы lyc'pijit'cii жске койылтан кабЁрлср
аныкталды. Мурделер кырынан, букгетЁлЁи акаткызылган. J^aGipadi
орта колага тзн кынг ылыстар шьгкндн. КдбЁрлерден соны мен
коладам жасалган онесксй заттдр, нышактар, жебе уштары, канжар
табылган. КейбЁр кабЁр юрдс мурдснЁ ортенпн гурын бознднды1~ы
аньЕкталгзн.

Шщсрт’Ё O3CHJ бонындаты Нурманбс корымьЕндагы ске адамлы
катар (Kocapjjan) жерлеген кабф ерекше кенЁл коярлык. Epi сол
кырынан, ойслё он кырынан жаткызылган. Ер адамныц бас жзгына
кола куйма кднжар койе-ьтгйн. пйслдёц б1лектсршде бЁлезЁк,
алгицъщ сзуыиында кола жуз! к, бас Жаты идя oh бон икс бар.
Каб!рды1 кои суйектерт шыккан.

Кешнп кола кезеш Трушников конысы. Малокрасноярка
оуылы Ёргсандсп корымныц мазериал щры бойыиша Gemini.
Группиikobo конысынан кабыртаеы шыбыктармсн opinion сю
Жартьтй жертале кдэылган. Шаруашылык шунк.ырларынан к,ыш
ыдыс ар сын и «тары, жануарлар мен балык суйектер! де табыяды.
Оля'апар арасында кола жебе ушы. мыс кентасынын кесектерк тас
кеглей мен дануккшггер бар. Малокрасноярка коны сын калган
кезде колада г I жасдлтдн шот, ili.ii пак, дэц сабатыныц дак.гиры бар
ораксеюлдЕ ецбек кура. дары кептеп аршылып алы иды.

Жсрлеу к¥РЫЛЬ|стары тас немесе боренелермеп жабылтан
жерден кдзы.иап шуикырлчр, тас жли ктер туршде билып кел ii.
Кыш ыдыстар, баска эудандардакыдай, Gyftipi шыеыцкы. epi icy i ri к.
Туб l ДОЦГСЛСК ыды тар шыга бастайды.

Кола дэуЁршдс Оцтуст1к Кдзакстап мен Жетюуда адамдар
“тыгыз” коныстангандыгын эрхеолот иялык зсргтеулер корсетш
берда. Андронов медепиел тех жекеяегсн ошздтар бойынша
дамыган деген шк р 1ердш дурыс cxiccriri аныкталды.

Желсуда антроноп моденнстiitin жеткулык аталкан orin дк
нусКасы калын гасты. Дол осында жоне К^аксганиыц оцтусппнде
(Твшалы асонс Кдригау жотасыпда) жаргас суретгерпнц ipi
июжры аныктялды.

Жеткуга феодоров пен алака-i глйпалары мацениеттер!
э.темеиттср]|нн араласуы тон. Феодоров тайняларыныц дзету pin
саютган корымдар ia ткбурышты жанс дет'елек коршаулар
болды. Жерден казьпгзн жанс жэилктсрдегк ал таулы яймактар-
дагы дима кдбнрлерде мурде!' жсрлсу мен ортеу курпы сактыды.
Ыдыстар феодоровт!к жонс алаколд!к ад1стер бойынша жясалды,

ЖегЁсудаг1.1 орта дола кезец1н Тамкалы, Каракудык коръЕмдары
емпаттайды. Мун даты кдб|рлер шулкырдан, циста мен тас
жогшктердсн турды. Коныстардтн коладан ждеалгап коптегеп
ецбек куралддрыиьщ камбес! табыяды; олар пай за, банта, орак.
cypri, пийза торЁздес кашау, чышаК’Шалгиларданту^ад.ы.

Казакстанныи антустптнен. Каратауддн Таутары коры мы
казылгак, мундагы жерлеуде, неггзшен, мурден! ертеу гурпы
болтан, бртелген суЙектсрд! кебше кеб ip шункырынын батыс
жаты на унт кой цы немесе туб i не ташып тастады. Обалар
топырак[[СЕ[ котер1лд! де, такта тастармен бсктлдь I\a6iprc б!рдсн
бсскс ДСЙ1Н ыдыстар койылды. Оцка немесе кумыра TOpiw
ыдысгармсн катар, кубок сиякты ыдыстар да ушыраскан, бул Орга
Лзиянын жер onjieyHiiiepiMeH орнаган модели байланыстар
натижесшде кедген болса ксрск.

Сырдарняныц reMcjiri агысъ if да, Арал гоьдрспнде кеш ни кола
дзу1ртн1Н б|рвгей кеше Hi - Тулсксн кесенслер! шпылган. Олардын
сн ертс уацытка жатятындары ihhki юршштен -гургызыяпш.
Сыртк,ы шаршы кабыргалярмен уштасатын донгелек жоспары ща
не ri зге алы ига и. Juiki кабыргадаи сап шыкканнан кейш денго
легшем 8 нсмссе 12 пкбурышты юршШ колон пасы орнатылган,
опарекг мегрде caKranfau. Ары карай татьг да 8 немиое 12 колонна
орматылкан. б|рак енд! тек ущбурыш турлвггы, Kipitim колон! ia-
ларымен катар, оларды канты гай агаш баганалвр турган. булардап
тек сдсндеп шуккыриар сакталгам. Сеити, кесснс 1шшде айны ыи
ететш дэш'здер жуйесЗ кдтыптаскаи. Ортада орпаляскан белмедел
жене Дсьйзден кыш ыдыстар. коладан жасалган куралдар мен кдру-
жарактар, алтын вшексилер шыккан. Орталык болмегс койылг^н
мурдсл) кесе немел oi pre орте ген,

1<есснелерд1м 5ipi, диаметр! 15 м яоцгеаек курылыс, ондпгы
жерлеу камерасынын едшем! 7,8x6,9 м. Еден! сазбен сыпанiвн
Жаке циновка таселйд-ен Кдбыртапары, cipg. кода шегелершн
Ка ня л га л ки|еммен немесе кшзбен сенделген сиякты. Муиыд 6api
мурдемен б pre ортелген.

Yjikch кесенслерге жансарластьгрыла шшб к|рп(шген tik бурышты
бв.имслер согылган, олардыц шмне каб!р шуц^ырлары орналастм.
Жалсярпас курыпысгар ауддны 35-50 шаршы м нралькыидэ. Бу шрда
еонымен катар мурден! ергеген. Обаларда кыш ыдыстар саны еле кнп,
Олардыц EipincH 40-ка жуык кыш ыдыстар, соцдан-ак а-ггын мен
акык могтшакгары, колл туйреутш, ал пап сырга гиыккдн.

Туг!сиен кесенслер! ерте замзндарда то налганы на карамастан,
кеэЁнда кодадан, жяртътай бзгалы тастард аН, алтынной жаса-
лынтан ошекей буйымдар, КЫти ьщысгар коллскциясы жш гастырыдоЫ,
Бул жерден шарыктя дяйындалган жанс коддан жабыстырылып
жасалышаи 200-ДСЙ 6yrin Ыдыстар табыдган Цолдян ЖапеырылгаИ
ыдыстар андроноьгык, достурд! сактаган, мупдай ыдыстардд
у ныл гая немеем ушбурыш, ромб меандр туршдеп таракды
ернектер туыршген.

Ыдыстардыц Ыр бел'л л — кумыра мен тйпацтар Сур, цоДЫр жене
царя туспен жаятырагыдЯ кемкери1ген. Буй ipi дед гелек ыдыстар
дандЁбай бегазы ескертаИП’ершдеп кыш ыдыстар KCiijetiiiie уксас,
Шарыкгя жасалтднтад. ыдыс-ачц Туспен кемье дген
мойынды, буЙ!рГ жарты шар тор|зд|- Олардын цабырраляри кедЁр-
будырланган. ГСомстриялыц ^рнекпсн спг-гделген. ак пастамен тп.ч-
тырылтан морины кыска жалтыр устарышсьГЭ кумыралар да ушыргь
сады, Тупскея кссенелер! б.з.б. IX-V1I1 гасырларыеп мерзгмдгугЁнедн

Тупскся к^фУмыныц кзй дадедиетге Twetini вдендндм аиыетау
«гс хиин. Eip щетЁяеи мунда килроиоь мэдрндепшн дгстууй
бийкамины, Gyn - Оргалык. КД'ОДстаццагы Бстачы мен Дандлбай
мвднелсрн|е укдезс ксссндоердщ жоспэры, колдин лгапенрылыл
жас-ян'аи ылыстэрлын тур латы мен ию-эряегг, Кел eci шетшси.
онда (>нтуст!к мэдениеттерлггц эсер! катты байкалады. Мысалы,
Кам Kipnuu y^rici жагыная Ламазга-б дау|рЬ|дсп июне кеижг/
уаХытгардагы ескерткшттер, ueipece Теккем-тегге сынлм оцтустнс
туряменстандык жер GEVieyiui мэдениетгсрге жакын Оцгуснк
моденце гтер эсер!мен шарыкга дайындапган кумыралэр тирады.
Туглкен KttccHtлер^ас башдоэтът дала мен открытии мудениет-
icpiALv* empa acepi ждне арекеттср!, туря» титг еркцниетгер^н.
бапнанисы мен югысыпайгак.танды.

I

Егшамлгк желе лал шаруашылыгы

Коныстарды кязгдн ксзде кумыралярдаЕ! тары Got каныд кунгсн
кдлдыкгары шыккан, Ситустгк Казацстандагы Алексеев копы сына
жакым ЛЮ1Ш1ЫЯ усиндегЁ гурыптык шункцр^гдрлан кудайларга
курбанль1кки fiepijircti бидай сабагы мен дрн! аршып алыьддн.
Шыгыс Казакст;)пдагы Мадокраснуярка конысынан табылган кол
оракжу.'ивдедандЁ-дакьЕ.чдар ixacpi еакгалган.

Казылтэн Сарлык вдныстарлап даиукмшгер. даши унтактая
уигц айнаадырута арналгая лчк бурышты чезие денгспек ксдсадпчр
щЫОДк. Оракпен crin орды4 сондай^ак ыалш жем-шеп даярллды-
Крймалар мен криыстарда олардыд кеНе болуы елншйнк аукымы
мен м<щызын корсстедн Жердч’ тас кетпецдермен коггсытыи, евдсд|.

Епмишп‘ктен repi андроновтыктэрдыц eMipiHje мал шаруащы-*
JlbiFbE маныады орында болды. Мал тагам, мгун, repi, буйымдар
уйди суйск, теэск гуршдс отьен берд/. Uerhri тзгамдардыц бфЁ суг
ед'|. Одал jpiMWtK лен сузбе даиындадьт, буран ipinjiuirt'e сузнг
алвтын тес iri бар ыдыстар ку& бола алады,

Ет тадаык тагам едЕ оды мейрам кундерЁ ткедС, иегёйгаА к,УДйй-
курбьвдывдд бертяш. Мялдаи кой, скыр, жыпкы wipinxii. Сиыр
№ы надихыга Караганда усж мадлар табытсда 34 есс коп Болды-
Кдзвкетаииын v/ряз тйбнги кякматгык исврдайьии^гы обльх-
гарды мекен ехксн ацир^ноишк таипаларда табын народы upKCisw
сдй Мысалы, цалалы аудацдарда. кой 50-63 %-га басищ бонды,. а.ч
Ортапык Кдзакстаиданл Шортандм конысывда тарами yneci тбпл
tJO%-ict жст. С?р* анды-ддлалм аймакдярда. ад(лрек ocipuiceu tuyfiimi
ipi кара 52%-га жепош. Шошка 1даруали>1лыгы ддмн койтаи экок,

Азгдроновтыктар cki op кеш ri оактркялык туйслер ucipfti.
Оллрдын суйектер! коныстар мен корымдпрдан табылгап.
ТуЙелердin сурстгер} жартйстарга дя салынган-

Кептсгсн археология лык мзтериалдарды пзйдалапа огырып,
ертс ?кине кейши кола кезеддершде, ягни б.з.б. 1-мылжылдыл
бдсына дей1н апдроноитыктар отырыкшы тур мы с кецйл, егицио-
иарлык коиыстарда ом!р cypni дсп гучсырымлаут а поляды.
Булярльщ лшруашылыгы аралас болды. олар егппиЪпкпен жене
мал шзруашылыгымен анналисты Сонгыеы бзктанпллык ед}, ягни
мал ауыл манында жанылды.

Бзрпндеп габигй туртьпап жтылъгмдьгк, «емесе orapwr мач
ос}ру, годам кейт Kttwnejri мал шаруашылыгъэ калъмггаст'ъь бул
далаяыК: жеме де шэдейтв жийылымды лайдаяануга жапйй
ткасады да, малдьщ саны ар^а густО

Конзт.ч ‘лартылак кечнгегн мал шаруадыды?7ыни еду! е срам
^Ерпндеп тайындагъ! май курамы «arepjd: муйгзд} ipi кара адайыр,
мен жыакы сакы упеаяды, Kei inrt вдяа д yipiimeci (X-tX rrj
ан чрдао* мэдецнепнду жылкы шару^цдылыгы каркыодап дамыцы.

Тау-ксн ici

Кдоакстжн аумаз-ът наидаязл казбмар - к^нтасз дрга, аднералдарга
еде (май. Мыг, кдлайы, кор лсын, алтын мен ку мл кен-орм viapu
Жез&азсан, Зырнкаьск, Жздтыр, Атасу ккн Каратау таупары, Народ
меп Тарбагатан, Степняк, Айкал, Балтжалда бар Оскцдадг! kxjh
орындарыи зерп?еген геолог! ар булардын. у«и мыц жыд бурый
jirepijirewxiriH аныктады Крли /loyipiHAC кентстарды any .иея
балкагту ici кен канат жайды, ИСезкалган ауданында J 00 мын гонящий
мыс, ал Успенск кен-орнында кеннщ 200 гоннясы бмн;ьга.тл1Дн.

Ьул уакьпта езкелп кениллер курамьниа мыс пен капайы»
мол готыктянгап кенгастарды (малахит, азурит, кассстервт)
енд1рД1. Копсьгма кентасгар шиирщщ, борнылдж кентастар тастал
жасалкан токпакшалар ^fcн балгадармен кдралайым '‘кайлалау’’
оД1с1 чркылы алыю1ьь Тыгыч кснтастарга отпел уагу’ь anici
КОлДаньиЗды, ОзСк успне иеМеСС Цуыска ит жягылды да, тас обдел
к^ызган код№ огам су куйыл, жарылуын камтамасыз ети, содйн
кеяён балла жоне кайламен жумыс ЁстеДЁ. Курзмында металы бар
жьшыстарды repi кал арцылы сыртка шьггярды,

Онымен катар кентас дснесшщ астмн уцпдЁ, содан кемЁн болта
арцылы кеитастыц сц тэуЁр кессктсрЁн опырын алды, Герен
кдяылганда тебесЁ басылып калмау ytuin агаш тЁреулср up патты.
Алайда (Вакталар талай рет кулан, кем КаЗушыларды басып КМДЫ.
УнгЁмысрдеп ядам кдцкясы мем олардыц жаныпдагы цнрЁмей
ссктелып калган Ёцпнде кентзсы бар repi каптар ежелп кен
ерымдарын зерттеу ксштде ушыраскан. Ц1ахта жанындагы суда бос
жыныстарды ажырату угнан алынган кентас жуылды жоне уатылды.
Усак win узтылган Keimicy коныска апарды да, ондагьт арнайы
корьпу пештерЁнде балкытты. Мундай ггеш калдыктзры андронов-
такгардът Атасу, Суьщбулак, Канан ауылы мацындагы кипыс-
тарын щачган icew табышан. Иеш жамынаи куп, мыс куймядары
арпЕып ашнЕ'дн. К^урал жасау ушш корыту' процесЁнде мыска
каланы косылды да, металл кажет калыгща жегкЬЁлл!. Ежелп
Kt'Hini.iep калайынын коле мене карай кола омырылгыш, нсмесе
кервднше, нстурлым жумсак, жане iiinrijii болатьигдыгын 6ijj;u,

КуЙча щеберханаяардыЕТ клады к тары Мал окрас неярка. Алек-
сеевское, Никольское, Петрцнка-2 коныстарынан табылган. Булар-
дз ар туртп тас жане балшык, куйми калыптарда орак, бал га,
кднжар. иайза ушы. ошекей куйылды. Андроновтыктар куюдян
баска согу, кактау жоне ойыл ернсктеу тасклдерЁн бЁлдл Олардыц
комепменбЁлслк, моншак., енЁржиек жасады.

Алтынмсн алталган коладан самайтя тагылатыи сырта жаиаяды.
Жепсулагы Капал ауылы манындакы щорымпац табылган ёшкё
жагында Скё жылкынын суретЁ бар алтын оаманлык салпыншак зер-
гсртЁк енердЁи керемет туындысы болып табылады. Сипымен катар,
коладш шырыпкы бурана турЁнде ал кал ар, бЁлезЁктер жасэды.

Пышак-ЕДалтъЕ, банта, найза уштгфынан туратын ксздейсок
табьинтн кода заттар кнмбесЁ де o re кызкылыкты.

Гулира Kocininiлiri

Ыдысты арб ip отбасы еэЁне даирл ага и снякты. Энслдср саз
бшшжты дайындап, одап кумыра жасады да, отка шункырда
куйдЁрдЁ, кенде шетЁне тас кдлаган шуакырларда да какгады.
Жапсыру гем1нкасымсы 6ipre ыдыстардыц ту риалы да, ьтдистыц
ою-ернек fjflic-rEpi мен cyperrcpi де oarcpin отырды. Айгальщ, ерте
кола flOyipJHjie (б.з.б. XVfJ-XVl гг.) ыдыстар жылкы кылынлн яс
кгтадн ж-ун де и пен ораггген “матамен” тяртыл^аи делып кемепмен
дцйнндалды. Ерте уадыт кыш ылысгары сызылтан нс болмэся
тара клен тус1р1лгец гсоме1риялык ернсклен. ал ксГтлр! жадеырыш-
ган бйпкпеп де?ме бурнлкпен содделд!. Ыльстардагы ернекгер тек
саяд)к удин ганя жасадгзн жок, с нын шиндеин! ‘‘коз тмю",
“дуайау” имякты амалдердап коргайтып мягиялык, енпагы да
бо 1ды. Ол сондай-ак байлыктын, ыдыстын iuii толып туруыньщ
символы е.ц'|. Ыдыстар онка (бднкз) турпаны, ту61 жал пак болып
телдк

Орта кола келен льде (б.з.и. XV*Xlii гг.) кумира койпшLn гниде/
бурынпл KOiTftrfcn Аосгурлер емтаады. Еэрац. ыдыстар {лркелк^п-
ь'сн жс^ары дарйкеде жепягегщгжкя грекшеяен^тедт Олардан
Кабмртадары жук®, бурннгш-а кароданза оссм. Ь!яыс кещ/.
кемесгмен нодесе сздлшалы жаисырып соду <зд(сщен жасалды. буп
адк; бойыиш^. ал дыме и туб(н жааайды де, содей Keiiin дене
сакнпясыи, нык слкииасын, ауызгы сакинзпы зкалеьфлы. Жапеы-
рудыц мундай тсхникасындн дснешн. мойымта «тер тусыиде
кертпеш-кабьгркй иайда болиды, мунын cai орта кола Keyenhueri
апдрсиои модениет!him басты срскше. к елпатып бтлдЕрсдй Орнеп
бурынгыдей сызылады не йолмаса отан штамп тусгритедя Булгар
сы зык пен меандрмен тол гырылган утбурышгар бграк-та yui
белдеуге. айди ;к.з орпазаскэн.

Зерттеуиллср ыдыс жасаудын тая.1 6ip гехчнкаяык Kwiniif
белш керсетсд!, онда злдымен глдысте.] жапсырады д;1« кей'|н dfbh
жалпактутлн бекггедЕ

KCTiinri кола кезешищ ыдыстары шыгыпкы 6yi ip мен жине мин
денгепем синатымсн срекшеленедц. Олар жаадырма бхчжпер
жапыйрылган ‘*мсруер ?”t бурщщтеп ажараанаырътган. Содтмсы
сиыр ешнектерщ флирте иерск. Жадсырылган белбс¥'бйч\
ыдыстыд тодып ту руын, исс1н1ч “боткага тоды” терсмод ыды£
немдену муратын байкдтады. Кук еммволыи свастика тар13д|
ернектер сипатгады; меандр су мен онын агысып беннеледн

Eip кызыкты жайт, аддронензтыктар ыдыстарын ажарландырыл
тургаи орлекгер жуздеген жылдар боны сактвлды, оныц жскслапш
□лемснтгер!н казак колданбады eiiepini'ii ою-ернектср^нен керуге
болг1ДЫ.

Ыдыстарды жасаудьщ ели ежелгг цдамдар йле,мН1Н ткаратыды-
с hi мен детар койды. мунда бурынгы бшык элементюр мен
белшекгср ретке келпрглш, кеш’стЖ’Гарыш калыtпаскан дегеи
niKip жатыр,

Сонымен катар, андроиовтык озбасы OMip суруге кажет залтар-
ды жасай бши - орд!, токыды, тер! ецдедл, юач мен аяк ки'ш tikti,
оны тур н туси жлптермен, аппликация жоне шжу-маржанмсн
ошекейлсдъ Матага кажет жлггп мал жуншеп орд!; жун мен мамы к
гокыды, кестслсдл. Конопля, жабайы зыгыр, калакай пайдала-
иылды. Токыма стан сны мен уршык белил i болды Ерлср дс, ойел-
дер дс кулакгы жауып туратын жуннен жене тершен гстелшгсн бас
кш'м киш журдй Клим жуп матадан дайындалды, они суйек
туйыелермсн беютп.

Ерлср сддак иен жапырак тор!зд! турпатгагы кола жебе ушымсн
каруланды. Олардын агашка бскпчлепн уцгымаеы бар, Цолма-кол
шайкаста кола ушы бар найзалар, кола балталар мен канжарлар.
тс туйреуиптер кояданылды.

Коныстар jhch тургын уйлер

Коля доу!р!н!ц ондатан конысгарында жургшлген тынгылыкты
Казба жумыстарыныц нотижесшде тургын уйлср сипатыл, ерекшс-
л Нн пакты коруге болады.

XVII-XVI гасырларда Оралдан Ерп’ске дсжни далалык жене
орманды-далалы аймактарда курдсл! курылысты, мунаралы, шар-
блкпен жэне ормен корша_пган бекннс курылыстары, жоспары tik
бурышты, допгеяск коныстар тарады. Булардыц ауданы 6 мгщнап
30 мыцдай шаршы метр аралыгын курады.

Мысалы, ен жак,сы зерттелген коныс Аркайымды ежелп кала
санауга болады, ол ею шенберл! корганыс курылысынан туратын,
жоспары децгелек келген тезпм. Ссцтыларыныц а расы и да тургын
жайлар, ал iuiiti шецберде алац орналасты,

Сырткы шецбер диаметр! 160 м. IniKi кдбырга табанынан
ессгггегенде 4 метрге жуык, ол ок тас косылган гопыракпен
кетерипген, ал сырткы жагынан ордыц ернеуйзен бастап, буюл
кабырганы айналдыра балшык блоктармен капталтан, Ордын
Tcpetmin 1,5-2 м, кабыргадар 6и1КТ1п 2,5 - 3 м. Агаш калдыкгары
кабырга устшен аралары шыммен толтырьииан cki катар агат
шарбакжург!31лгснд1пн корсет!и бердг

Кдбыргага iiUKi жягынап б!р-б!р!мен тыгыз жзлгаскан тургын
уйлердщ бушрлер! жапсарластырыла салынгап. Турпан уйлсрдеп
шыгар eciK шецберл) xeuicre багытгалган, ол iiiJKi кабырга мен
орды бонлай орналаскан, Ор агашпен капталган. hutci кабырга да
сырткысындан курылыс. Оныц да iniici жагынан орталык аланга
шыгарар eciri бар тургын уйлер тарамдала орналаскан.

Калага журт торт какиадап - батыс, солгуспк-батыс, шыгыс
жоне оцтуспк-шыгыстан юрген, Орталыгы батыс какпа болтан.
Крсымша бекппенк курылыстар орталык кешеге ктрср ес»кп тне
шннндес crim туркан. Op6ip Kipep тустап кшлелер тарамдалады ча.
кентп Kecin етш. ауданы 25x25 м ззк бурышты орталык алавда
аякталады.

Аркдйымныц так бурышты тургын уйлермн ауданы 190-300 м
аралыгынла. Булардын кдбыргасы арасы тоныракпен голтырылып
ксспелтекпеи жа эылган ек! катар т!рсулерден туратын курдеш курь 1ыс
бсыып табылады Тургын yiiai торт немесе элты катар дэдоа
бапмелерге, урасы мен кудыгы бар шаруашылык жайлзргз белген.

Ксйннрек, орта июне кеГпнп кола дву|'ргндс андронов коныс-
гары кабырга мен ормен бсютштси жок. Cipo, даладагы жагдай
гыныш болса керек. Коныс гопографиясы да earepej i. енд( ол жеке
lyptaH б!рнеше уйлеРД*П (10-пан 20-га дей>н) шогыры болды.
Одетте, олар 6ip немесе ек' катар боды и озен бойларына жайгасты.
Уй де езгерд). Егер ергс кездерде уйлер жерге сач гана Kipin зурса,
etui олар ауданы 200-300 шаршы м-ге жетепп жертолеге, жартшаП
жертолелерге айналлы. Тургын унгс шункырды тас, муйп немей
кола кетпендермен, кдйламен казды, олардын ix’iept тургын уй
кабыргасында сакталган. Ц1ункыр терсвд1П 0,6 -1,5м аралыгында
ед1. Топырак шетке уйьздк ойткен! осылайша баспана сыздан,
одетге уйдеп жылу ;ы “урлеп1* акстезш дала желдергнен коргадда.
Курылыстыц кабыргаларын, баганапык беддеу^н, жабыныпа аташтар
кецмен коаданылды Шатыры ек! жакка енктепле жабылды. Агаш
еспсйтш далалы жоне таулы аймактардагы курытыстар ;а такта
тасгар пайдаяанылды. Онымен кабырта ка!ггалды.

Оргалык Кдзакстйдда, б. з. б. X11-IX гасырларда. кейшп кола
даучрйщс кеб(несе ipj гас блоктарынан коп болмел! уйлер тургы-
зылды. Мундай ауданы 500 шарили м жане сдан да улкен уйлер
Бугылы, Адбауыр коныстарыпан казылган. Булар кола jioyipiHfleri
Еуразия халаларындагы сц улкен зургын уйлер.

EojiMcui жылыту жоне тамак nicipy ywin диаметр! 0,5 - 0,8 м,
аса терец емес эр! таснсн калаиган ошактар согылды. Отынта агаш,
бута гезек пайдалапы зды. Кейде еден устшс улкен бореиелсрден
колемд! огжагылды.
Тургын уй беямелсрШШ 6ipi бвдаларынп кар(издм оте точен
ОрналасКИн, cipo, лтуцдя кисты кунт мал уст< о керек Кейде катар
тургаи тургын уйдер дмзпСен жалтаоып, адам дар тураты» Sip
RtySOiJii ку рады,

Кснтсгеи жузяилиДый. нтсцЩДе кадЫпглекаи аидрчпов уйлер1нщ
турт дала чей таудь» аудаддарддвы эодюгмлык, жагдаЕтларга
ыей-нцше беншделсод *д1

Андронов ryprtlH уйЛерйн’ц дамуын зерттеу нотижсандс кепь
ткиплердщ караняйымдылыгы мен данальнын корсететш жыажы-
мады кжз уншщ найда болуы шсиллдо Оны бедуин шатЫрыцдн.
cifiipnjK чумьмн, шйяаштан Дамып	деп есепгеп келдт

Лццроиовтыц ШагаПалЫ, Петровка, Атасу, Бутыли конысгарьгныд
б з.б. XIНХ гаоырларьддшы модсни кабятмл хазган кеддс
клркасты кабыртасы т!к kepri шке нс1тзтешсн upi ш^рбакталган,
Tpiil шытатып жер]ндеп lipcyre бекГНлгеи Ttifieci конус немесс
гпфзмида терИдес денпелск темесе кип кырль1 курылыстар
apniLuiFiiH. Сондыкгдн кип yfi ерге кеэде птьгккан экцне пнын
прглтэтмпк прообразы аидройотп'ыктард.ып детиедек женЬт тургыи
ут Боятйч дауге ne-t i i- бэр.

^огалидык 1\&тинаствр

Андроновтыктардын колемдт уй'нтде улкен отбасьтлык-кауым
вм!р сурдт ягнн сидя $Keti мен uieiTtci ересек улдарт.! айелдер^ыен
©pre ipttiwin етт. ортак итаруамъкчык кзрекеттерй* жур mi.

^иныетар материал дары бстйынша айтарлыктай меумсгпк
жаде »лул!ктщ тен<тшк байкдлмаЙДЫ- Gipajs, кембелерд злр теу
Йайшк дареэкес11щог1 айырманы аонддй-ав; адимнын. кртамдагы
□рцьт ант£гаута мулоинщк оерди Ерге доля jjpyipiHJH, енице-як
жяшты жекслеген обалардан ynmi аукы«ды жзнс кабгрГ терец,
курдед! ai'aj j ку рыл ы старь) бар, дабгргс тактик садыгпдн ыдыстары
кйп жерлеу орьгцдары идатз бастяйды. Буд обалярдан арба
дилдыдгары мен жылдылар, чурле жмпынап - кола нышактлр. кола
жале тпетан жаеалгап еддак уштары, тас туйреу нгтер табылган.

Му тай icepiHic орта ;кине кеШнп кола деутрлер1нде де
бзГиишцпы. Бул уакыттардагы корымдарда катардагы жерлеу
орыцдарынан диаметр) <4 м-ге дейт бн’пптп 2,5 м~гс дешн бфнеше
ipi обадар мен монумента! ьды такта тастан согылган *к> «едесе уит
ядтар коритаудан тургызы тнш курылыспар кечте ачнын туседк
Осындаи обаларда Monmcp'i 3,2X2,5 м, терендЁп 2,3 м кабЁрлер
жагты. Кдбыргалары кима борснамен тургызыдды, тобссЁ enit; eiin
жасдяды, кейде ею катар беренелермсн де жабылдьт. Бул
кабЁрлердщ кцлшёлёгё ертсде-ак то налган, бЁрак сакталып калган
заттар мурдеыш бЁрге арнайы сойылгдн мал, алтын буйымдар, кола
нышактар, туйрсунитер, жылкы ойолдер/, садах уштарыньщ
жиынтыгы койыленндыеын айгактандм.

Обалар мац кабЁрлердсгЁ курылыстарга, чунда ксиылган заттар
куримы мен сянындагы езгешелЁктерге Караганда, андронов кога-
мы бЁркелкЁ бсйтчдды, онда ерекше пурсатгы жагдлйгз не аксуиек-
тер мен бййлар ймЁр сур ген. Будар кайтыс бодганнлн ксйён руляс-
тары кстстён ш№Ы№1Ы есеггпемсй-ак, олар унии ере мне, бяскаларга
уксамайтыы жерл су курылы старый тургызгйн

Д£ни нвнылдар

Андроновтьнспрдыц кептеген д1ци гусшщтершщ маш мен
один шыгатын гурьиггык салттары, турлЁ жоралгылары археологмя-
лык мэдЁмепторД! ежели ундЁ жзне коне иран ддгн шигар.ча-
ларыныц магл уматтарымеи бай кпныстырганда ашыла туселт

Андроновгык корым ырдагы бар лык кабЁрлерде мурден'щ басы
биты ска nt' болмаса оц«уст1К-батыска карзчылган. Бул иезлей-
соктык ем^с. ¥нд|-ирандьгкгар тусйппнше жер терт бурыщгы
немесе додгслск, не болмаса шаршьтга енген денгелск турнатында
болды. Сснгдыктан оргаеыидя Ka5ipi бар доцг-цлек оба влем секгидЁ
ед1. Эр fapamu ешшн кудэйы бзекарлы. Оляй болса, басты
батыеда карату о дун не кудайына карай багъ тгал ачдык едт

Мурдеш кабЁрге бум цен жатцызды. Бурып мундай калынтв
жяпкызуды алЁктен ддамдар коркып аяк-колын жЁлпен ба млады дел
туС1ндЁрД1. БЁрзк кене едебнеттердс жер мурдеш адасы секЁлдг
кабылдайды, жане де ол йМЁргс жацадан каЙта келедЁ дсп жазып-
ган. Сондыкган да, мурденщ кырынан жатуы - ана курсагъиадагы
баланын жатуы болып табылады. МурденЁ осылай жаткызу ушЁн
енгы байлятаа.

Мурдеш жерлеумсн катар андроновтыктар кре.мацияны * емкп
еугсеудЁ дд коддаяды. Буд от куяьтЁце байтанысты калыптаскднедл
EiptiK. кабЕрлердеп суйск, кул мен кОмЁр калтыктзры озЕндёк
макейптярт кдрай болшсдЁ. Ерте ^езекдердсп куп мчи jtGwip -
олёкп ертегеп от турьпттарыныи кдвдык арьт. Ал, ксйёнп
уакыттарда™ куд мен с у иск отпен тазадзгацдшы ертелген агзш
жабыи.

Kaffipre, мурденщ бас жагъша тагам салынган ыдыстар. олщай-зк
есйытеан кой* виз иемесе жы.1КЫ комыдды. Кейде етп кибЕр
шуцкырыньщ ycTiiae корн fay мйньгнда да нд/щыр,ш Бурын
.кртгеушйаер муны олгсн ддямга бср|дген о дуннелк сын деп ecernv/ii.
Eipajc коле жазба лерек кездер! стан курцетп гус/жк береду Tiirri кззба
кслндс арьзылган 1‘агамдарга байлдныстьг б1рнеше г-урыпты бэйкауга
болады. Тагам тек кдйтыс болган ящдмга гапа емес, аашдр
типиялыгашын патшасынап бастап иьпрден бурыныракга ежен
барпъил. яг^бабйта берицй.

Кебтнс тас кор bay жанынан. унйидг шепнен габь даты и малдыц
бас суйеп мен аяктары — белгЕ/й Sip уахытгард^н ксшил ас беру
icbiifj КЭДДЫктары. Одетте, оган кайтыс болтан адамныц |уыстары
Катысгы, стгяр удкен дазанга ег асып сны жед| ал мадцы бтдфспн
бас суйек, алкаем терпи ата-бабдлар унйн komih кеттк

Кендс казба кез1ндс куиыктасхырылып жерленген еркек пен
ЭЙеядщ KWapjHHrai ушырасзды. Бурын бул эй#лдг едей»
(тлттрЁп, кдб|рге ку'йеу1нгц касына жерле ген дел саналып келдн
bipaf ежели текмсрден ойел ел ген куйсу|мен 6'tpre о дун неге
атганарын немесе ары карай ом ip cypcpiH twi шешкендг! б&тгшк
Шынъ1нда да, бул салт кед таран доим ад ы_ Одетте од тек
сигиволикалык, тур де rails орынддлды - пйел кайтыс болтан
HYSeyiHiH касына тез жатып, кдб!рдин шытып котть Гкмссс ез
ервдт кквд ен бурымын тасдады.

Жартас суреттер!

Дтн наиым-еен1м Н№рдщ даму жолын аяыктап отырран.
Айгалык к,¥Лайлардъп( тас муенп мейлшше шынзйы июне улксн
ксркемд1Нтдлгаммеи жасалды.

Кола Jioyipjimeri ждртас cyperrepi де гажап о pi керемст- Кунге
вдтедта J кара жылтыр тас каб гршактарынз, теле жартас бел нс
аддидар кдпы тас гсс«к5ер1Мч.н зкДиузрларды, рун бециел!
Адймдард I, арбаларды, сотые KopiHicrepiii	саДды, Будар

ИдамныД руХйни мэдениеЗТ, оиьщ дунЯетаНымЫ тураль! аса кунДы
аппарат берепн дерен кез( болып табыладЫ-

Кдэдкетан жзртас суреп - нстроглнфтср кец тарпган оьдрдер
катарына юреш. Тамгал1>1. Едлаелмес, Кдрзгау, Маймак, ТарбогатаЙ,
Gawewrey жсрЫявгъ тажайът гуретгер бу юл олемдтк мддениетгщ
Hrijiiriuc айналды.

Кили доуЕргнЕц адамдары ойлаудыц мифсдогиялык сатысында
тургандьп-ы аиыкталгап ОмЕр олар уийн кайталанып огырпгъщ
зд бигат айналымы icirerrec сдё — кокгемп тсие-TciniK, жер жырту,
сдан кейЕн кузде енЕмдЕ жннау* мал телдегу, кыс жэнетапл да кектем
кунппн ircjiyi. Е’ул уйпшмдйпкп, мундай^рбЕр кубылыстарды бузбау
у или плардыц тусшЕгЕ бойымша кудайлзрга курбацдыд Cepinyi, дуга
окылун «аде ткэдыи-жорая^лар этедшшуы т ic ед1. Муныл бар
арнайы жасшиян гибадачтсаналарда. тпу бокгерЕ, кдсиетп булад лен
гаси секЕлд! ottfuia жерлерде шкарьщды. Кола доуЁрЕнце жене сдан
Кении*! уакьггпзрда мундай габадаггханалар а1Ъ1роновт№Стар сурст-
гсрмсн ездердг цорщаган орла туралы тусйпкгерш бенмелскя
жартастар мацы'|да болды.

Эдетге, гибддатханалар холыкка бЕрнеше гасьгрлар бойы кыз-
мет керсеттЁ Сондыктан да жаргаска тек неолит пен кола ДРУЁр-
яершдей ЗДамдар Рази оз сурсттерЕн кзддап, бедеряеген жок, омь»
кейинт адамдар. тЕггп XIX. гаеырта дсйЕн ewip сургепдер де салды,

Typii уякмттагы тоцтар немесе кабаттар тзстдгы "‘шолдг
какталудьщ’’ кзркьгндилыкына -пке-тей Бдйлань1сгы. 'Чакталу" нс
болмаса “кунге кую” негурлым каркынды болгап сеейыи,
жартдетагы суреггер согурлЫм коне болып табылэдьь EiipaK бул
белп ардайым дэл емес, себсбЕ кабык калыцдыгы мен "рунге
как гаду ryciiiiif’ каркиж! кобЕнс жартаси^н ррнаяаскдн жсрЁщ
онык кун ге багыттазиан бурьццына. wti басца жагмизам
байланысты больш келеда.

J 1етроглифтсрдщ мерзЕхнн аныктауда жаратылыстану гъ^зызн-
дарътаьщ тэты бф Tacini килязньишдъз, одсттс ол суре|терд| блсип
кеткен тастагы кынднЫН осу жылдактдыгы байминш яныктзлЗды.
МерзЁмдсуде кзшау тсхникасып, суретгердщ кррЁншЧ сюжет
зерчтеу pjiici де колданылдды. Жартастагы сурезтерлЕ мерэва
пакты аныкуалгт&и ксшеннен табылган ацддр мен кустдрдыц бсйиС’
лер!мен сапЕ>Естыру. сандай-ак петрогднфтер мад<ьшддгы конис’га?
мен кпрымдар хронологиясыи зертгеу одЕстершщ де монЁ зор.

Осы ТЭСщдер мен сэдЁстердщ жиынТЫгына су йене отырип
г алым дар кода друзрЁнс бфкатар сурегчердЁ, стожиттер чен коркем-
опер шыгзрмаларынын курылысын аныдтады. Жабайы букаинк
бсйнесЁ андро1юв1Ь1Кдардьщ жартас енсрЕнде оте жиё кездеесдй
ИЁлген, муйЁзЁ алдына сочылгэн, аркя тусы кужЕрейгеп, денесЁ лык
згеоне аяцт^ры мыеъгм тур-бука*^ Да сжелЕЁ сурегшйгердщ шыгар-
дасынлагы кен таралгап бсйнелсрдй! f?ipi. Аяайда. Казахстан
аумагындагы алгашкь* жиртас су репер i палеолит пен неолит
га^ряерлмен вмделнлдк

Koja /едтршде турдан Саска сокдга (жер жыртып доткан
KCpitrieivp), арбага жегтлген уй букасын да бейцеледл

Тшналы шетхалипан гурытпык би беи пело я ей сюжет
аныкталгаш кун иасты адамды коршап. кол устясып бился жургсп
адалтдар, сопыыен катар жекс ж?)не жуптаскан бнгдглер eyperrcpi
Eiftp, К,ол устасып вддст-jn билсп журу - кун символы, ал игам
ипысушылар w-арекыт - аспан астындаты кун, ай, исулдытдар
кда» ал ыс кг на сл ’ктеут u in г к.

Букалардкщ беннес! купарлыльщ идеясымен астасады. Сондай-
Жад куд ретлятк символы да Cfti.

ЗКартпс енерндеп ск! opmuH бакгривд туйесг ец суГикг?
беннечерд ц бipi балды. J^ojia доу|ртнд£ <»л сымоатты турпана
бсйнеЛенд] жвиу копгетен кор’ппстерде кобте оргадык орынды
ИемдаНл

1\ода дэу|рш,[еп петроглнфтср арасыпда арбллардып fyeimencpi
кап, Кдратау жартйс суреттср|цдеп одардыц с,-3ны 49- СЛлир
Та^аяида, Eiu i ич^с тйуъ^ща да бар. буйар ski децгелеклч
ЖеЦЙГ ацшЫлЫк; ЖиНС СогЫС Ярбдлар>=1. Bopi oip маНерде. арба
бадшсктедш. дпдглллклары алылыгк опьщ сю жагынд кс^ы-иан
тарйд{ erin адльтгэн. Одарга /кететйи ткаиуаряэр - одлкъьяр, ал
Туйелср снрск ущьграсзды, Ат пел арба жайлы ундВнргнШЫКТар
зраеыида к&кттеп куп	жен1цде аць1з-олеана бар, Олар,

жогаргы кудайлардмд 6<jpj аснандд rti ipax жегирчн ку имел ер не г г
тау nati т*сурсд1 i.en ecci ггедд.

Ертедег! таным-тус1щ'к ушк!>1ндлры аздап earcpicKe ущырзган
куйдс, кдзактарда жоне Китаистанды мекеидеуш! баска халыктлрда
«щ^1адып кйлды.
ЕРТЕ КеШПЕНДШР
ЛРХЕОЛОГИЯСЫ

Сак; тейпадары

Б.э.6. GipiHiui мынжылдыктад жоца доуТрге дей1н Орта Азия,
Талу жане Орта Шыгыс аумагында Ассирия мен Мидия мемтекет-
терд н,алыптасады. Б.з.б VI гасырда Мидия держйвасын Ахемендд-
тер мемлеке i алы стырады Онын iiemiH &'ip топ парсы тайпа*
ларыпын касемт болтан 11-Кир калады, пл б. з. б. 550 ж. Мид инны
Тапкандап озшс бапыидырып, орасан звр империя курадш. огни
тйгг] Орта Азияныц оцгуст1к аудандары да кЁртсн болатыц
KeiiiHipcK ахсменидтер Орта Азиянын солтустЁк аудандарын да
еадерше багындырып алады. I Дари ид Ён буйрыгымеи кашалшг
тус ipi л ген Бехнстун жазуывда Ахеменидтср мсмлскеп курамыиа
(б.т.б. 530-522 жж. аралыгында) Орта Азин мен Казакстан
ауммында болтан Парфия мен Хорезм Бактрия мен Согдиана,
Саца стенд! ri, олардын халыктарын Ахеменцдтер жаулгш
алгандыты немесе багындыргандыгы антылады. Сака, немс«
сацтир деген ймдер ед1? Кене дерек коздерше, негЬшен Асестап
жупнсск, бактриялыкгар, согдылар мен хорезмД1ктердщ [ерЁскёй
жагын, Казахстанныц далалы анмакдарын “желдей жуйр^к artu
турлар" мекендеген. Турлар парсы дерск кеэдср^нде сакдар дел
аталады, бул “иагыз ср л ср” деген с^з, ал грек авторларыныц
туыцдылар| ища олар “скифтср” деген атпен аталады, муныц взг
KomjieiiLitqp атауыпыц синоним] icnemee ед].

Б.з. I гасырында коне рнм окымыстысы Улкен ПлиниГг
“Яксарггыц (Сырдарня коне замандарда ссылай аталган) aprtJ
Geriufle скиф тайпалары ц'рдцы. Нарсылгр одарды сакр’ир ДСП
аз'айды Скиф халыктарынын саны кнеапсыз коп.., Оларднв1
itinwicri ел-журткд 0ЙПД1 болган дары сактар, массагеттер, даилар,;
исссдондар... аримаслтар" - деп жазады. Гректер мен парсы л ар
скнфтер мен сактар атьгн айткацда, бар!ней де бурын туыс
Тйипвлнрлын, сансыз коп одагын атаса ксрек, Олардын ец
каб1 массагетгер болган, Геродот олар тур алы бы ай дсп жазпды:
“Gy халык Араке (Сырдарня) зд£Н1НЩ арты бетшде, исседондарга
Кзрама-кйрсы турады... Киели кгймлерше, турмыс сатгшна кдрэсак,
скифтерге уксайды. Олар агнец де, жняу журш те согысадЫ* Coflic-
ТЫц ойынау etd тасийнс жепк, сададпен дс, сунпмен де швйщзсц
бшедф едетте, айбадтамек де каруланадц, Олардыц барлык буйым-
дары алтын мен мыстан». Олар eri и еклейдц уй жануарларыныц
епмен, Араке езеш шаш-стъктен келелтепн балыклен коректенед!.
Олар сут 1шед|”.

Бр тайпалардын кай араны коныстапгандыгын казф ашып
айту киын, себеб! ежели авторлар тГтге тиск боя ярлык геогра
фи ялы К атауларды керсетпейдк Жазба дерск квздер! мен археоло-
niajiuK матсриалдарды талдаи келе археолог К.А.Адышев иран
дерек коздерз идеи пгграхауда едктарыпа ортакарибаггти скнфтер!
сайкес КСЛСД1, ейткеш exi атау да “шошак Сюрнкт! сактар” деген
магынз беред! деп пайымдавды. Соныыен катар, Персепольдагы
Ксеркс сарайы рельефтерщдеп сактар Sefineci монгол шшшдес
жане шошац бас кипи киген; галъ1миыц п’к'фшше будар тиграхауда
«эдгары. Монгол ш'ш’шдестердш таралгад орталыктарынын 6ipi
Жепсу болуы мумкж, сотая байяанысты ол тиграхауда сактары
Жепсуда awip сурген деген niicipre келедк Сдктардын. аримасп
жнне "грифтердщ алтынып коргаушылар” тайпалары алтын кенд|
Ананда турганга уксайды.

Б. з. б* VJU-Vil гасьгрлардагы Кдэакстан, Ci6ip мен Орта Азия
сэктары Ассирия, Мидия. Урарту, ал б. з. б. ¥1 гасырдан бастап
Персия, кешшрек Грекня секй1Д1 ежелп дуние орке merrepi мен
байланыс орнаткав болатын. Геродот жвне баска авторлар
тартар мен садтард^ц сотыстары туралы, Ираннан бастап
ЖСрорга тсц131не дегпнл аймактЫ батындырып, эд и K¥^a^J1QPFa
тедегеп и®ие ешддшан жегйлмеймш деп салагап ахеменпд патшасы
Кнрш сахуардьщ жецгенд]г1 жайлы жазып кеткен.

Сакгармен ахеменид еулстй Щ баска патшалары да согыскдн.
Б.з^. 519-5 IS жыддары тигр ах луд а сактарына 1 Дарий жорык
касады. Акырыцда Дарий сакдзрды багындырды, олзр алым-салык
теясп турды жене оз адамдарын парсы сотыстарына жгберй!
отырды. Сактар парсы армиясыныц курам^пда Мысырда,
Грекивдэ согысти Tsone Фермоппль наяътндаты шайкаста грекмк
коягс тустЁ.

Сакгар тарихыныц келесЁ бетгерЁ Ахемснидтер держаизсыл
талка ндаи, оны езЁце багындырган, Орта Азия гл жорык жасягаи
Александр МаксдапскийдЩ жаулап алу согыстарына карсы жург -
зЁлген куреснсн тыгыз байланысты. Яксарггыц (Сырдариямын)
арн-( жэгындагы сак тайпаларып биты ндыр мак болтан Александр
NhiкедонскИндж арскет! ешб!р нигижссЬ аякгалды.

ЖетЁсу мен Опту стёк ВДоакстандягы сякглрдын археоло-
ги ялы к ecttepiKiuliepi. Шогырланган сак корымдары, сошли
iuiiiiflc itymua обадары Шу, Талас, Uie сиен, де pi ткагалдуларыиан,
Киргиз, 1ле мен Жоигар Алэтауы, Кстнснтау бсткейлерЁнсн, Ксгср
мен Нарынцол таулы загары нац, Ыстык, кул казаншуцкырынан
табылган.

Где Алатауы бсктерЁндеп, Ллматыдан шыгыска карий 50 км
жерлсгт, EctK Кпрымы куримына к (pern Ес1к «басы ЖетЁсудагы сак
ccKcpTniujiepifiifi ец карнектЁсЁ белый табыдады. Обанътн днамярЁ
60 м. Swwiiyi 6 та. Vwhri шлллнда ск! кдотр Ъолтад — орташк тесни.
6ip бушрЁнде (oirrycTiK). Орталык кабтр тоналгаи, ал бужр|вдепс|
сол куйшде сакталган. Соцгысы бес туатар ввдулш кырналган Тянь-
IjlaHb шырц1асынан каланган, аумагы 2,9xt,5 ьг жанс тереЕщн i 1,5 ы
кабЁр. Лакыг уст! берснепЁк бЁлЁктермен жаб ы л га н. Жаксылап
киюластырылган 10 тактайдан туратын агат едендс мурде калдЖ-
тары жаткан. Мурле койытн-aiT еден была Ёне усак ;итгын калибр
малы ма1я Т0ССН1Ш теселгенд’|Г1 аныклалган. Dji'ik шалкисьншповед
бат иска каратылып, барлык сяятанагты киЁмтмен, кару-жаратымен
жерленген. Ai ггропслоггардын аиыктауы бежмиша, мупда жер?1ввгеи
аддм 17-IS цсастя бомгак, ан Екэйыныц бигкгггЁ 165 смекен.

Jju* оэенЁнЁц он жзеадауындары Желшагыр зиуларыныи
етерЁндег], Шылбьср таткальтна kipep тустагы Бесшагыр коримы
археолситар таральщин тъщЕылыкты терпел ген. 1\орым сслтуе-
тЁкгеН оцтустЁкке 2 км-re, щыгыстан батыска 1 км-Ге созыдмп
жатыр жанс ол 3J обидан турады, олардыц 21-i тас, калндндзр
кныршыктлс пен юнырад уйЁндЁсЁнен тургызылган.

КсрымдШгЫ обалар жуйесв орнаяаскаи, бфак, оптуейк xcV,-.
солтустЁк топтарга болЁиед!* ‘"Улкен" дсп аталган сц ipi оба
корымныд солтустЁк-нплтысында орналаскдп. Оныц диаметрi 104 ч
орташа би;ктЁГ1 17 мстрге жстсдЁ. Уйёндё жамыдгысы диаметр! 32 и-1
киык конус туршдсг! уст! а&йпак тебе. Обаиьщ тас экамылгысы
табан болЁгЁндс бЁрнсшс тыгыз катардан турады да. срасац зор
уйЁндЁдсн туратын шыгыцкы Ёрге (цоколь) сскёндё болып icopiueju.
УйЁндёкён солтустЁк ж&нс октустЁКжатынан гобелен томе иге тускен
флвр байкдлады. Уйёндёнё айналдыра белдсулЁк жал согылгше.
УйЁндЁмен катар тас батаддардан (менгнрлердсн) жонс улксн
вдйтастардан гура тын “керш аул ар” дсп аталатын денгслск
Курылыстар ор изласкан. Мундин коршаудар саны 94 жане
жоепйры бойыншд олар оба мацындагы буранда сьемдье еске
тусЁрсдЁ. Коршаулардыц гурыспык манЁ болгаидыты аныктдягаш
tips олар отка табынуЛ1Ылыкнсн бдйланысты бштса керек.

Баскаларынан солтустЁкке карай орналаскап диамсгрЁ 52 м.
биипчп 7 м-дсн астам БЁрЁншЁ Бссшатыр обасы толыкканды ‘гурде
зерттелген. “Улкен” оба секЁлдЁ оныц да ycri ж айпад. Уйёндё уш
цабптпнг туркан. Жотаргы кабаты устЁнЁц калындыты | м.
табаныньщ кдлыцдыгы 3 м-ге дсйён тас жамылгысынан турады.
Екёншё кдбат ете кдлыек топырак, пен кныршык тастап туратын
ОНьщ кальщдьпьЕ 3,5 м-ден 13 м-ге дежи жетедЁ Yiu ii inti opi
томсигЁ кабаттыц кнлыцдыгы 1,5 м-дсн 12 м-ге дейн! болатыц ipi
тастардап турады. Бул набат астыЕсдд оцделгел бугЁн Тянь-Шань
шыри1аларыная тургызылган улксн агаш куры лыс орЕсаласкан, Осы
Курылък? жер бетте сот-ъигая “патта" va6ipi бевдм.

Сатана далЁЗДСн (дромостан), кЁрер ауыз курылысынан жэне
жерлеу белмссЁнен турдды. ДэлЁз - узин, биЁк жене тебссЁ жабыл-
ган, ол жерлеу иолмесЁнЁн шыгыс кдбыртасына такай ор[заласкан.
ДалЁз колдсненЁнел тургызылгаи ксспелтек агат аркылы егагс
болЁнген* Жерлеу болмзда бурыштары элемнЁц торг тарапына
багытталтан бнЁкпгЁ 4 м бурые шаршы турЁнде, ол Тянь-Шань
шыршасыныц 16 катар борснслершен турады. ТябесЁ мен таты-
рына кабыргасЕ-ЕН бойлай беренслер койылЕан. Олар 7-8 беренелЁк
катардан турады, Е^быргасын сырткы жонс ёшкё жагынан 6Ёр шел
жерге тЁгЁнеЕЕ комЁлгсн 16 тЁреуЁигтерге бекЁтЁлгсн. Барлык боре-
нЕлср жаксылад еаделген, бутактары шабылып, кабы гы аршыдган.
Балме кабыргасына пайдаланЕЛтган бйренелер мукнят сургЁлснгсн
тканс бЁр-бцзЁмен такап диюластырыятэн. Олардыц ксйбЁр болЁктс-
рЁндекаыяу мен пышактЫЦ ЁДцсрЁ сэкталган. БоренслсрдЁ гасымал-
даутй б!р шетё мен ортасына аркан байлау yiiiin тесЁктср ойылтан.
К^мысган жасалган жаллактосенЁш жЁннен буыдган.

Жерлеу Еурыгггары аткзрылтаннан кенЁн камсрата кЁрересЁгЁ ipi
тастармен жабылган, ал двлёз белЁктерЁ тебесЁнс дснЁн кпыршык,
гас сралчс тастармен толтырылтан. Одан кегли коризаган ортаддн
5 метрден асатын бул жсрдсу курылысынын усвнен ксшемд.1 уЙ1ндГ
уй|лгсн.

Камсрашдц тоналганы аныкталды. |^улаган белЁктсп еденд!
тазалаганда ер жене ейел адамдардыц, жалуардардын шашылып
жаткан суйектертг 6ip буйым гыц агаш аягы ар шин алынды.

Калган Еесшатыр ескертюштершщ архмтскзурасы уксас, 51 рак
пбалар мен лакыттар кежмтщ оркилылыгымен срскшеленедг
Айталык, yuiinmi обадаЕы казба жумыстары уй1нд! 17 кабатган
туршндыгын tcopcerri, обаныц ай налаем паи алгашкыда битктйт 1
метрден асатын кабыргааныдбайкалады. Алтыншы обадан жадны
узындыгы 55 ы болатын жер асты жолдары мен куыстары
аныкталды.

К,орымдагы обалардан баска сплтусттк шыгыстагы тобешЁк-
тердсн жатie де обалардан батыска карай торт доршау аныцтаЛган.
Обалардан 10 км кашыктыктан узындыгы 450 м3 онтустгитен
солгу critic о созы л а жаткан 45 коршау ттзбеп Табылган. К^арым
мацындмы мснгирлерден туратын коршаулар озалдына дербес
ескертгаштер смсс, олар нспзп нысанды толыктырып кана турады.
Кенбтртнде тау теке, кабан мен каскыр бейнелерт бедерлснген.

Kiwi обалар уй1нд5с1 топы рак пел малта тастарынан тъЕлган.
Тонырак шункыр ез узындыгы бойынша шыгыстэн батыска карай
багьпталгап. Мурден! узынынан, басын батыскд карай жаткызтвд.
Шункыр усп’н агаш ксспслтектер!мен жал кан. Кызылауыз корьь
мындагы ек1 каб!р шуцкырынан 6ipneuie адамдардьщ жер|сгсдд!п
аныкталды, олардьщ б!р1нде мурдслер ек! катар еттп каланган.

Камерамыц оцтуст1к жэне батыс fwiiicrcpiiie эдетте ыдыс-
ал scrap, силтустнлпдеп тактайдан жасалган еденгс мурде кпнылды.
Сырдартыныц томепп агысынан, Арал ец|р!нсн сак замзныныц
корымдары - Тупсксн мен Уйгарак зерттелген, мугсдаги
кабфлердщ ерте кез( б_з.б. VII-V гасырлармен мерзтадследь
Мурделер зкер беттне жэне де шункырларга кшир] ! лурыппсн
жерленген, сопдай-ад ертел1п то койы;|Н1н. Ежелп горизонгтагн
жерлеулер б.з.б. V гасырда салынтон, Herari жерлеу турлер! -
аумдп.1 3,7x4,5 - 2,3x2,7 м, терецщп 1-2 м лрилыгындагы мола
шункирларда атхдрьглтон. Кллшийк молалар шыгыстдн батыскэ
карай бедытгалган. Шункыр борснелтк агаштармен жоне дальщ-
дыгы 30-40 см камыс Есенин кдбатымен жабылкэн, сидан Keirin
уй1нд1'чен квтерйтген. Кейбтр акаш жабындыларда аадаган оттъш
iaflepi сарталган. Бтркдтар жагдайлардз кабырга тубГнен шункыр
лар кдзылган, ягни мурде ез!нд1к твбенлкке койылды; cunei 1 ерте?
Wti. Мурле шдлцасынан жаткыаыдъш, басы батасла карятиоды.
Ол тессниите немесе камыс пен агат сыргауыддардан курасты-
рытган земб1лде жвтгы, кейде опы тасыяран щи мен де жзиш.

Зертгелген обадар эрасын&н, бз.б. V гасмрмен мерцмдел!-
neiiH бай каб|рлерсрекше кезгйтусеД!. Олвргажерлсу шункырына
оцтус'пК'ШЫгыстая жалтасатыи терец щункырлы (2,2 -2,3м) узын-
ды|Ы 5-12 м дромос (доли таргздее крепи жер) т&н. Мурделер
«гадкас^гнай, аякгары созыла жатк^сзылды. Шундьгрлар мен дромос
тгд/ifff бдктлдт, кейде дуры.тые аядъыдагы жябдш уйгццглщр!
ортеддк

Сакгар кешенд! шаруяшылык журлзд!, 6ip 6oniriH^er oeipcce
Арал тбщрепндег! ежели st щпйлж аудандирдз епн e^ipy оркен-
дащ. Eiare бслгЫ коиыстардьщ еЦ ipici К,ЬрьщердЕ|дап оигуетж-
батыскд ц,арйй 300 км жерде орнадаскац Ulipir-рабад болып
табылады Оплаты турмыешк, запдр бд.б, V-11 гасырлармен
мсрямдея)цед| Кала журты бйиспп 15 м твчеинктс орналаскан.
Оныя, жечпары тгобеилк ауданымен оэйкес, ал TnfiemiKitH узын<-
дьмъг 550 м, снс 600 аг. Аггатурлым ерпс кездеп газа ботпнгц
аудадм *2 га, ел ей кйггэр кабырдакгн коршалган. Оргалык
fwijrifwe аудялы 12,4 гя цитадель (мшм камал) орналасдан. 1(ала
сирткы кабыр^асыныц калыцдыт 4.5 м июне де дп сн, 4 м,
Tepenjliri 4,5 м ормен к.оршалтан. Кдбыргасы -ПК бурышты келген
мунаралармсн кушейткяген.

Каладан оба мен cri турынтык-джи курыдыс орны казыдтан.
Диаметр! 60 ы, бнистН 3,5 м уйп,д, астынан ауданы 7т5х7,5 м,
тербад ri 2,5 м жерлеу камерасы аршыдды. Шуцкыр кабыртасы
енлаиып, сырлантан. Жердеу щуцкыры тонадган, таоылг ан акинак
ttsu теякеяг еддак уд/ы бойынша ол в.з.б V-JV таеырлармен
Айртмдеийкуи.

Жерлсу ку'рылнетврыныц 6ipi доцгаием пйищд!, инын диаметр!
38^ н, сакталгап кйбьтргасынын GniKriii 8,4 м. Кздьищыты утл
мегрл1к крбыркамен гимардт ауданы 5,9x5,9 м тарг CoJiirke бшннгсн.
1шк! npep eci к онлусНк кдбыргада болтан, римарат жсрлсу
камерздары рстьнде колданьдтган. К^бырталары шик! KipnimtieH
epimH. Шла жаг-ында шатырды Tipcn туртап агаш ад,калары болтан,
буя кетен Д6 ежелг! уакд.птл-пг. тоналтан; аршЫп йлынгдн эаттаргл
кзрашнд! ол бд.6. IV-Г?i FaCbipnapMeH, ярни сак мэденистотщ аяк
кй(м<Ж ЦердгМДеЯец!- Аталмыш кезе^те жатагын Ш(р!к-рабад-2,
Баланды 1-2, т.б. коныстзр л^н жер/wjy *typbi«WfBptJ б^дгс/н.
саймагсдяры. Катардагы сактардын жер кнген орын

дарын кдзган ксзде тем!р пышактар мен кзнжарлар
гушргшктср. 6ip шетЁпде барыс басы бейнсленгеп бшейк.

кода
акын

мрншлктар, тапкел] кола садах уштары мен турий кыш ыдысчзры
табылган. Кыш ыдыстар пег bitten тубе к здкшдё куй малы жапе
г гмек гаргзд; устагышты. ссгнымсее катар двнгелск келген татьгн



Едыналк, Монины кыскаор! тар шар niiui^i ыдыстар, 1л мск тури лё
устагынЕы бар санталктар да ушырасадьЕ.

Эркелк! epi кнзыкты ыатсриаддзр Ecjk обзсьнан алмнди
Адам кацкасы ЮТкац жердей алтыннап жасалтан кшмгс тагылгаи

Kefftercif 5Мск<?йлер табылды. Жэттыит кару-ям рак г,б. запар
кой ыл fan. Вас кшмдЁ эрленд Ёрген кблем1 ор килы алтын п ли^кй

капсырыплары мен тогалары бае суиектен жстары орналзскдн.

Бас киёмдсг] аркарлил алтын муеяй бас суйектен 65 см жоде
желты. Алтын кдпсырмшардыц 6ip G&jjjri бас киЁмищ буяаиуц
упплу H<rrwrecEFMtf оздергнщ бастаггкьЕ орналаеу кйлетыя
озгергкен. Вас суйемтн сол жагында алтын жуй к. мойын смырТЕи
тус мнда жабык. алтын ал кд жатты. Мойын омырткадан жамбас
суйектер не косыл» ан жер; е деншл делед нцю жряе сырткы яиад
ашекейлеи турган алтын капсырмалармсн, тоталармен. уейк
каптырыалдрмен комкершш'. ¥сак уш бурышты тогалар (олар
баскаларына Караганда кеп) кола татльфмаларга неги дел еж
Бел!н1Н тусынДа сырткы к нч усттнен белдеушн торт бурь шту
жаПсырма.’1ар1.1 табызган, МудЦай ЖаЛСырМалзр cattw 16, о-дедЗод
3-eyi ipi, калган 13ч усак, Барлык Кднсырмалардъщ ке!е<1 бетЁНде
ейпакша-пк бурышты ^орМаДДЕы кумтс кудакшалар жапсырылш:
i pi дер it । де улар тертеу, ал усацтарында скеуден. ¥дкец жшжцЙ
Балты р суйсктщ сырткы ж^зне 1шеп жагында колага нсг Ёзделгеи ш
бурыШты усак алтын курса}Лар жатдан. Олар мига нИпба^та
жиекге ine йплген. Лакыттан барлыгы 4 мьщнэн астам алтын
буйымдар жинаегырылгаи. Жерлеу лякытынин кыштас), агат екк
метал дан ткасалган 31 ыдыс табылган. CoTijaii-aK кумгс касык пей
агат ожэу табылды. Ыдыстар белгш 6ip жуйемен койылемВ
лэкыП’ЫЦ одтуст к кабыргасг-Енда агйш, ап бзтысында кыш ijess
металл ыдыстар зкайгастырылгатк K>!ui ыдыстар кумыралар Мен
тистагантя турады- Табак, тостадан мое ожау кайыкЕ jl
цайындаЛРая, Табактар тёк буры шты турпатта, сыртка кдйырьыгап
wlieKiepi аса би!к емес. Тостигандар наш ар сактялган. ййтсе де
Жскслеген ipi балгкте^Ёвел	турпзты мен кедемгн г(зйл

кдлпына иелт1ругь билады. Металл ыдыстар куьпс пен кулэдн
ЖаСалынды. КД]ядан куйылЕан тсщтаган epiicyi rite, ryoi ж^йпак
жэнс itui-eup'iti алтыннян жвдатыдган. Екё щынаик иск tactiK
куистен жасалыпты, ТостатаНшанын 6ipi колемдц net шея
цайырцлран. ернеут шълънщы буйЁрЁне, сдан api туб Ёне жалгасалы.
Ьункущщ <й4ртш иэдыыя 32 донгелек бздери&игбн, ал iivr.i
ЖаГына, соныц шлнде ордацгы бшнгше орталык шенбер бейнссЁН-
деН ою-ерНск тус!ррлген. Тостагзшл# цулдан жасадгаи. Ty6i белек
жасаппн жОне сеСЁзжанырж тур патты, аса бшк смес тыгырыкка
келтеледЁ. СоцыьаН ыдыскэ тойтарма шсгсмен жябыстырылган.

Kcjrcci тостагдншада вин кунге дешн аньщтадмаган 26 белы-
жазу бар. Кдсык, та соодкзд, цадоелек усташшы ynlfcip кустый
батчен аяктаяады. Толымды турде са^тард ыц затгар кешеш мен
буйымд^ры б.з 6. V гасырмен МЁрзгмдел|цед].

Сырдарня мен Арал мациндагы сак заманынын корыыдарьн^
даны кабЁр шункырларында курйл-сдймяндар оте аз ppi ecnepi
кЁштердгн копшёл1п топалтам.

Камбелдр. Kksweceti кймбсяер арясынан сщ кирнскт! бунымдщ
Бижы !патк^1ьщац шыккан. Оныц курамындз ерте сак кеэеннш|
лк бурьгшты, сепац’иа ?кане косыми^ Tedri бар колмаи кун bi л га и
ауызцыры бар. (нптсчершн устщде кеедк щыгыцрч tiw бурши пен
щаршы торидес uia-ернек тусфшля г.

Рурыптык тзблкшапар. куР^Дяр, кярУ ясарактардан туратын
копабуйымдарц квмбедер! арасыкан казэл д*р срекще кцзге тусед?.
Олкрдыц урпаты кобЁне сфера тарЁзд! кс ircif, уш аяк1на-Т1реу.чсн
Kfrrepirttn турады. Аяцша-т'Ёреулер кейде яркар мусиймсн attieK-eii-
леиген, кей ретге жшртк;Ыш ацнын. немесе малдыц туягина
удсятп>грь1ЛЬ111 та жаеалады.

Орта 1ык Кззя кета н сактярмимц Тасмиля мтцс^нет).
Тдсмдаа моденнетцс ереь.ще Genin ксроететЁы тастар t tGerineu
туратын “мурттьГ обалэр белый габыладь!. Бул бей!т усп'лдеН
мшен нттзшен келемш обадаи, опын шыгыс жатьшан ждпеарлас-
тырыла прнадасадн мий аба мен сдан шыгысвя. кдрай eni 1.5^2 м
жане узындыгы 20-200 метрги дсЙЁн созылган тасгар тгзбепнен
турады. Тястар пзбеп жлртылай дога тэрндес белый келед! жоме
бас жаты мен аякгялар тусындя оба туршнегт к;уры илспсн
яякталады. Сойтю, муртты” обагй yiu куры лыс Kipefli; мурле
жерлсигеп улкен оба, жылкы мен кыш ыдыетар койылган кшн оба
жл1стасгар тйбег!. LLcii iri 1ба турп! заттар кюйматдн даерлеу орны
болып табылады. fCiim обада жерл су шункыры бол манды. Ондзгы
уй'вд! зстындакы жер бет’шдс жылкы качкйсы мемесс онын KeftGip
суйектерЁ (бас cyiferi, туяктар), ал шыгыс жагыида кеб Ёне Sip
(кейде екЁ) кыш ыдыс конылады. “Муртты” обалардыц сипатталган
lypi кед тарадгод бЁрац оныц ОЗгешелеу ну скаляры да ушыраСйДЫ.
Мысалы, ясапсарлае обаяар да бар, мунда кёшё оба улкен обата
ШЫГЫС зкагынан СМСС, онтустЁк ждгынан орналасады. Бул рте
олардыд колем! 6iрдей. Тек 6ip Жркдайда тана кёшё оба оз кезспиде
улкен обаньщ устЁне ориагьглган, бЁраК ордайым ксшсннёц уш
неп'згЕ курами бояадьт.

Хронологиялык, жакынан алранда тасмола м&дсниегЁ б.з.б. VH-
VI гаеырлар мен бл.б. V-IU одырларды камтитын ект кезекге
болЁнедЁ. Модепиеггщ Gipimiii кезенЁъще кола садак, удггары, каи-
жар (акиник,)т долддлн жасалган узенгЁ тор Ёз дес ауыздык, кола айна
кен тараган.

Екёншё кезенге - геяке тарпдее уш кырлы садак уштзры,
"сак.иналы ауыздЕ.ЕК”, кола липа тон.

Б ipi ним кезецнщ нэзар аударарлъщ ескерткЁшЁ - Тасмола-1
Корымьптдзгы Г-оба. Ол диаметр! S м. бтктгп 3,3 м т<ас уЙЁндЁ, ем
1,5 метрлЁк солт’устЁк тЁзбекгщ узындыгы 52 м, ал онтустЁгнйц
узыпдып.Е - 46 м. Ескертк1ш непзп жэнс icimi обалар oip уйЁндЁ
астыиа жа нсар ласты рыла соты лгал оба нускаая болып таб млады.
Сондыкган да, оба уйщдЁсЁнЁн ОЕггусптк-шыгыс жэгынан ек! ыдыс
сыныктэры табылды, ал орталык болЁгЁнен кдбЁр шуцкыры
казылды. Ол тас пен бекЁтЁлген жане дс солтустЁ1Стец онтустЁкке
багитталЕан жоспары бойышпа узындьнъ) 1 ,S м, eni 0,8 м, repeinin
1,5 м болып кслед!. Шункырдаи басы солтусттккс баппталган
узынынаи жаткая айел адамныц канкгсьт аршьглды. Астана
тесеинп тоселген. Од жзц жамбас суйеппен диаметр! 19 см
денгелек копа айна, аяк жагында скё койдьщ бас суйегЁ табылды.
Канканыц сол жагыцдэ. ycriiit пышак койылган тёк бурышты
кайрак жатгы. Сон аягыЕЕьщ тусында жылцыпьщ бас сумей мед
жауырыны койылган. Аттыц басы на коладан жасалган уш tccIkti
жуген кигЁзёнген. Сондай-ак оган сан берЁп турган кдйыс жуген
жэне кола моншак, юга табылгам,

Нурымбет-2 корымындагы 2-оба eKituui кезен ескергкнлЁпе
жзтады. Тоггырак пен гасган уййтген \и1НД1н1ц дивиетр! 10 м.
бнЁктЁгЁ 0,3 м, Табанын бойлай ipj тастар сацинасы гуррьтзыптак
КдбЁр шуцкыры солтугстЁк-батыстан ощу'сттк-шыгыска багьптал-
ган. Мурдетпн басы солтустЁк-батътска каратылып, шалкасыиан
жаткызьЕлган. Сол колыныц тусынан гастан жасаледн курбандык
ыдысы. самурьщ бей пеленге и кола тога алынгзн. Од колыньщ
монтаж жащан. Мурдь жзнынаи жугстй сацтляран
жыодмныц кэддасы аныкталтлн,

Цлру-жлряктар арасыцца адресе салак уштары басым. Олар -
те.'кес! шыгывды cki жаксы жтпе уш жакты сабында болып ею
турге белшсд]. Карзмурын-1 коры!иында1Ы сбалардын 6ipiHen
табылган тер; корамсда, кдлдытынан 3 цдтарддл Tishrei г 46 «себе
шызддн. Асиш сщтгын уадндыгы ($0 см екевд(Н аныкхалды. Жебе
уштарыиая - кададан ^ас^танаарьщьщ сани 42 дана. суЙекгеи
жсалгаццары - 3 дама, атяштаи жасвлтапд ры - 1 дана, Кола жебс
уштарынын салмагы 7 гр-га жетедк Тетке i жсбс уштары арасында
жапырак турпатгы кауырсыны мен галкесйпн томен! i Kechinc керпк
орнзтылгэндар, ушьют дей<н жететш асснмстриялы - ромб пншпдес
кауырсыны мен Tonxeci: шел Gipreuc ромб турпаны жебе уягшры
дябар.

Б .1-6 VI гасыряардып 2-жартысында ады аталган зьтгарзчеи
вдггар жападан утл кауырсыцды телкелi «кебе уштары панд» бела
бастацды да, бл.£>. V-iV /даырларда сшлрчын улес салмчты арта
туседг Бул тэсш скнфтср мен елйроматтардан дабылдануы муыкй|.
Шлмвден осы уакытрда телкеа ждаырым жоне карт! га знкын
Баймлатын уш кырлы жебедер де тдрала баставды

Кару жира^шн ке teU Typi - iwu вдижар'^кика^ оте аз
Нурманбет-4 хорымынддгы б,з.б. VI гасырш жататын
aXHHaJm-m ауыр сабы жузгнен улкен жг>це сдан 5 см тапа кыека.
Сабынын бас жаты еадыраукулак твр1зд! жэне жузтмен досылар
тусы сопакша болып оолшгея. Баска даналармнда сабы мен жуз/
йрдей емес, Кднжарлар белбеуге арнаЙы жасалынтан металл
кынадка едлъшлы. Кншпендшер \шш бсдбеул>н ззшш'к манызы
кзр 6слдь1 Ежелп тасмодальи^гарда кола тсгалар жапсырыдгэд
тер! бедбеул^р кейписц тдрады.

Шыгъ№ Кцзакетан сянтарммын еАкерт^штьр!- Алтай, Ерт
апа5ы мен оиыд сагадарыная, Калба жоисыяыл солтуетж жэнс
OffTycriK ауряйларынан, Шынгыстау мел ТарбзтатэЙ беткейлерь
дел кедтетен сак корымдары аныкгалтан. Бол him, яримасп жнне
са^урыктар алтыяын кортаушьР тайпадар дал осы аймактарда
WK3H ет^ен до бодар. Шытыс Казздзстац cats, тайпадары мэденне-

дамуы майамтр (бл.6 VJLVI ff,\ берйя (б,з.б. V IV sr.}, ку.ча-
даорта (Б.З.Б. Ш-1 ft,) секшд) уш даму ксзепдорш басынан кеийрд].
Б1айздйр кезец| - Нарым взенндн жотаргы атысындагы обалы
дородный аты боЙынша белгшенген. Обаляр jpreejn белдеулей
алаеа тас уййлдлер доршаган. Кдбф лйкыттары tik бурышты елп
кязылады да, кабы ргал ары аташпен шегенделш. борснелсрмеп
жабы,1ДЕ.Е, Обаларды калан кеа де жнсп шыгыцкы жоне орта™ ща
ijineri бар кола айнаиар; кола ауыздык (жугсн)*, инкжсйак
буй ы мдар - тога, жануар тар бей н еле н ген ка icttp м дла[ ranы. )ды.

Майзы ip ксзенжщ аяк кезЁнде нее н атымен коса жерлеу панда
болады.

Запели колiнен онтуслкке карай J00 км жердеп, Монрак пен
Тарб»гатпм жотидары нрал! тгындагы III лисп ал«б(.[Е1дц пр нал ас кан
сак сбил ары J.a кецйзеи танымал. Бул алан ежслден мал шяруашы-
лы1ын:1 оге коляйлы: мунда сялыстырмалы гурде айтканда кдлг
жылдг, кар жамылгысы калин емес, шоЕ шуйип opt тау езенде| i
кеп. KUPL м алаптыц ортасыдда ирЕюласкан, обЕьпары топ-типки
бел i кед i. Обалардыц тортген 6ipin ipi (улкен) Деп санаута бела ы
мундай ""11а пна’’обалармныц диаметр! 100 м-rc, 6niKiiri 8-10 м-гс
дс-йш жетед|.

Eipiicme пбалар юналган болса да, мунца журтГлген кдзба
жумысгары G-3.G. V гасырга жятатын сак маденнетЁне тэн жерле}
гурынтарын ины кт аута, кола салак уттдръш, Gipneine алллг
тоЕЗларды табуга мумкшдЁк берд!. ТиналшиьЕна кдрггаастйИ
‘"Алтыл atiuiEati тек 6ip обадан нала ore б&алы tai rap алынды.

Обаныц диаметр! 66 м. 6idkFiii 2,5 м. УГйндЁ астыпан repeiqiri
1м, аумагы 7,1x8,3 м каб>р шункыры шыкты. Оиын opiu’JUK
болЁпнс шыгыстаи батыска кирай eni 1 м, узындыгы 12 м, icpettiri
I м дал Ёз (дромею) тус]р!лгсн. Шункырга балкараьдй боренслсрнкн
согылгаЕ! ауданы 4,6x4,8 м, 6niKTtri 1,2 м шаршылы к.урылък
сапьидан, Шуцкыр к.абь ртасы мен курылыс беренелер]
арасындагы кенЁстж таспен толтырылган. КдбЁр лакытыныд батыв
ждзыЕЕда жоныледн калыц такта» еден де ер жзне айвл адамдардын
екЁ канкзеы койылган, Жеряеуден кеш и барды к курылысгар
racEieu, саз бапшык пси МЕШтатас кабатгарымен жабылын, уГпндне
айналдырылган. Оба уш тар шагылнш ipi гас гарта нсе ёздслдё.
Оба орта сына бейЁт курыл1.гсы салынды. Гонаушылар кдбгр
лакытъЕна уййгд! тсбесш т!т нен цазып (тЁкказба-шурф) тускен.
Кйптеген аачтар олардын назарынан тыс калтандарына карашнлд
тонаун ылык арекет! зсыгыс турде журпзЁлгсн болса ксрек. Затгяр
арасыЕ1да кодадан жасалгап жебе уттар мен корам сак каллыктары
да бар. Ejci кдпитты жсбс уштары шьнъпщы ттиекс-н болып келеа
1\алдыкгарынд каракя1щв корам сак калын ан тер ic t нен жасалып,
тарамыспен тйтлген. Бейптен корамсакка тпЁлген буты турЁпдел
алтын токалар да табылды. Барды к бу гы Л ар алкгары айнадзи-
рылып. бутакты муйЁздсрЁ арка тусына карай и Ёл ген кырыпаи
бемиеяешсн. Бугыныц ку латы мен код не лагыл тас (бирюза)
орнатылган. Сондай-ак буркЁтке уксас стш жасалгаи тогалар да
табыдган. Баска алынтан запар арасында сакина сскёлдё оратылган
кабылан, кабан, канатын жанган кус, балык, торт кырлы пирамида
тэрЁзд! алкалар, белбсу салпьищ сондай-ак ромб, ушбурыш, сет мет
тарЁздЁ тоеалар бар. Алтын ашекейлерЁ задал укыпсыздау болги-
нымен. коркемдЁк жагынан жогарты дорежеде жасалган. Барлыгы
да жердеу уппн ар на и ы жасалган торЁздЁ. Табылган таг гарды
талдау, баска оцЁрлердегЁ уксас буйымдармеи салыстыру нэтижссё
сскергкЁштЁ 6.3.6. VII-VI (асырдармен мсрлмдеуге мумкЁндЁк
берщу.

Бсрел кезецЁндеп (бл.б. V-IV тт.)сак мадеинетЁне келеш белп-
лср тэн: обплар тас уйЁндЁлердсн ту рады; тот парах кабтгтындагы
Ецуцкырда кнми-т абыт орпаласты; мурделермсн oiprc алей! wrripiii-
ген жылкыдар да жерлендь

Букгырма езенЁндсп Улкен Берел абасынан (диаметр 30 м,
бижтЁгЁ 5 м.) тер«ццп 5-7 м моладн кустардын терт кола муслншссЁ
ерннтылган агаш табыт туртан. Шуикырдыц солтустЁк жатында !6
жшкы каккасы жатты. Орт.ппа жоне кёшё киле-мдегт обаларга
аксуйсктер мен жауьЕНгерлер жерлендт. Берел кезежнде бсйЁткс
цыш ыдыстар кою гурпы тараяады. Ксйбтр ыдыстар кара-кошкыл
сырмеи боялган. Беред кезснЁнщ аяк ксзёндс кола '«ai гарды темЁр
буйымдар ыгыстыра баста й ды.

Куяажорга кезсдЁЕще уйЁндЁ зстында ipi тас плнталардан
спгыдтан тас жэшёк сиякты курылыстар пайда бола басгайды.
ЖерлешсНДСрДЩ басы батыска немесе тпыгыска багытталды.
БейЁттердс кыш jksuc агаш ыдыстар кап. Бул уакыттарда ЖстЁсу
аудаидарымен мадсни байлаиыегяр орнагандыты аныкталды.

Савролаттар

Орал, Тобыл ejeimepiiliH солтусттк сагаларынал ЕмбЁ езенЁ мен
СоттустЁк Каспий менты кумдарына дейЁн, МугалжЗр тяуларынзп
Дан еэеиЁпс дейтнп орасан зор аймакта савроматтайпалары мексн
еттЁ. От тарихынып акыргьЕ кездертнде савромаггар Дпннан «тёп,
скнфтердЁ ыгыстырады. Б.з.б. VH-V гасырлар аралыгын кецЁиен
шптпын бул ксшпелЁ малшЫЛардьщ тайпалары скиг^тер мен
сяктарга туыстае едЁ. Олардын негЁэгЁ тЁршЁлЁк еткен “Оганы"
Орал мен Ед1Л далалары еде. осы бшрлсрдс журш олар багынган
тайпатар нздениепц кабыл api ассимиляцията ушырап жйн-
жанкл таратцы. Жазбя дерек кодщсрщде бул халык жайьпща *да I-
мспц!р оте аз. Савромнттар гарихына кдть сты аэды-ксмд! малгметгерш
XX Fjcijp кдрсаиыгща вшылган археологлилык маделиепермел
байланыстыруга болады. Грек авторлары (Геродот, т.6,) савромат-
тарды “пйелдер баскарды” деп жазгац бопатыи, арчеологгар
iгд Ichi стер! де бул халыкта мат иархат устемдж курка ндыгын
нактылай туседк Гарлык кенлтел! тайлаларга тан тургындар
саныньщ осу! - г р mini к ету аясын кецейтуд! кажет сгп» бул ренте
стар ез KopmiJiepi скифтерге Караганда анагурлым септт жорыктар
жасады, (лрак дехэографиялык нрпцестерде и^тижелг срын адт
сз аром атгар арасындзты кайта топтасу алгашкыларын оздерЕне
ейирген сарматтардыцтарнх сахнасьша игьпуыпа алый келдь

Археологиялык есксрткЬитсрЬ Саврома модсниез' ip' обялы
есксртк! in (орден - корымдардан, обялар тобы мен жекелепж
обалардан турады. Кснбтр жекелеген евнромат обаяарь кола доуЕр!
корымдарын да орналаскяньгмен, квбЕне кеШнг! уакытпрданл
Киры мд ярда жи! ушырасады. Одетте мундаЙ сскерткзш савромат
заманыиди садыньнц орта гясырларга дей1Н корым кызмеп 1
аткарды. Тайла аксуйсктер] ясекелегся улкен оба немесе екьуш
уйп1Д1ден турзтын йбадар тобыи соктйрй'ы. Обад рдыц	i

ижз замандарда тоналган, 6ipaK олардьщ кдлды^гнры жонс де
енкталган кейбгр ескертюштер аркылы жерлеу гурнын, заттщ
мбдсяиет!н^ йпшара халык дуниетанымын кайта каллы на келт^руге
мумкшдж алыцды. НепзгЕ бештгер, одетте, гае уйшлите карагадди
топы рак уй[ндгс1нен жш туртызылды, колем! жерленген адамныц
байлыгы мен когамдаг я орнына байлаиысты езт'ерд!. Диаметр!
60 м-ден, би1КПГ1 4 м~дон астам обплар жн! кездеседь Konuiinix
обадар жартыдай сфера гурпатты болып келсд|, би ire уГшцисшш
жанынан ордыи isf анык байкалЫ|’ зурады. Тас уйшд! сте сярек
ушырасада. Мундай обэлар соцдэй-ак арзлас (тоиелрак-тз*}
уй!ндй1ср савромапар мекендсген шыгыс оц| лерде - Актобе мен
Орынбор ац ринк онгустспмде ксздесед!-

Lpre акытгарга жататын (б.з,б. VIII-V1I ft.} бе: нтердщ
б1р!нен кима мадениепне тон сунекгсн жасалгап пластина мен
геом етрнялык ою-ернект! кора^сак табылды. Бул кезде ani Де
Kaoipre такай койылгалдыгъг бвйкалады. Мурделердш аяк-кслы
аздап бугии еп кушцде басы батыска немссе шыгыскя карэгнлды.
МедЕНиетпц бястапкы кдлыгпасу кезевдндс металл заттардьщ
улксн Oejiiri ani дс коладам жасадады. Мысалы. ед ерте ксздеп
буйымдарга саб, t - кола. wtyii -темip акинадгар, т, б. жатады.

1\йб|р шукщырлдрыныц тур.1Срг. Бул кездер! утыцдш ы
1,4 rterpjt*; 2,-4 ме'грге xert-rirt ттк ftypuumt шунк.ырлар Kenitma
зйраадьч Огбась] тобиз жершепген орындар ярасында аса улиея
еместер, кен жаде де шарщы се^лдшер! до бар. Сопзцша жин<;
Децгелек келгеч шункырлардьщ ауданы щаиан. KciiSip кабхр
щуцкырларында кос и мша к,уыс пен катакомба сад ыщ ан имен
мурдсдер непзшен жер асть нв жсрденлб Шупкыр терсвдп'пп'щ )
Мегрдеп асуы сирен Алдыдгы доу|грлсрден са ксал Fa и ерте кездеи
^аб/рлер - дедгелек. Огап б.зД УШ гасьгрга ягатэтын Актебе
рбльгадяда^ Аджар дсрыл ыидары 2-сбд дадел Кэтаютибвды -
куысты бенЬтср нспзшен бд.б. IV гвсырларка жазады хане дс
еармаггар мадениетшс отер ксзенд| сипдпайды. Ежели жер
бепндсп бей т ер савроматгар мекед icreH аумпктът солтустж-
шыгыд ещр ер|цде'гаралг’ац.

Сцидоматгар о дунцед|‘к ewipre ссцд|, сондыктан да сшкгерд!
etfceweff кейшгг в*йрг< кажетт жабдьгкч ар мек ^лггямас^гз eiyrv
тырысга. Бей1т сданном тос^нщ каддыкэары табылган, слар - кшэ,
тодмет, мата, агзш кабыгы, т.б. зштлргз уксайдм. Hip бешгНн
едет саз балшык.иен сылантан. Сантал га и заттарта кардгаддя бсшт
кдбыргасы агат пей, камыспен жаде баска метсриаядармеп
кадталгаш Бвшт уел не шыбык тоселд) кхйдс ины борене-йк
агаштармеп лсашы. Кейбф бай бей тер ус-гше адемшн зър|
Taparibfiia бурыштары караты л таи агаштаи жасадган пк бурышты
улкен курылустар еяльчп еодандн еды eprefli. Содйн кейш уст ше
сбатуррызды.

Смроматтар мурдеяерш ciuuk бойынша, жыд маусымына
байлаяыегы адтуебкке немссе солтустжкр аздап кнеайткднымен,
кебше ед|к басни батыска каратын жерледъ £ц ерте кездег!
кабЕрл^р {9цгус11кке багъпталуымен ерекше;ннсд1, Ол - Акжар
корымычан белил болып отыр. Ga.6- V тасырларда бул жпрйякы
Бтек езеш адабь^ндя кстдген тара^тьг. Муидяй завдылык салромдт
мЭД£нН£7ДШ( калытас} урд id я адкэртез дерен. Ел кед
жерлеу гурпы - адацды iiia'ituicMriau жаткызу едл Lipan; ен ерте
ксздерде де (бд.6< VIU-VH иг.) ной ттердщ аякчеолын аздап 6yrin.
кейде 6ip кырын&н жаткызди* Мурле hi ертеу гурпы еле сирск
кездеседк Мун дай ic-арекет тайпадар арасыида птка габынушы-
ЛЫКГЫ1 болтандыгьш ДцКПСЛДСЙД!. Кеп жаьдяйдз мурДСН! ТОССИ(Ш
устше койбш жерл ед!, табыткд немесе соддай курылыскд жсрлеу
снрек ушырасады.

Д1ни гурийка сойкес густер де тацдап алынды. Ак тус
савромятгцр арасында тазадыкты б i л д г pre л сиякты, сендай-ак
мойптп! бас сунегшщ жаныгш бор немесе сны алмастыратин саз,
гипс койьшды. Бен it игуцкырын толтыргаы кезде оны бормен
араластырды. Кызыл тус аукатты адамдар - ойелдердш де, ер-
азаматгардьщ да бей!ттср!аде win кевдсседи Муны жебс жанына
орналаотырды немесе гасаттык шалу символы рсиндсп кдн мен
кан шыгаруды б1лд!рет!н, оны тастан жасалган гурыптык
устслшвге койды, бул да отка табыну гурвымен байладысты
билган ед1. Савроматгар мекендеген аумакда сары туст! бояу мен
кук1рт унтактары кездесед!. Барлык yiiJ тус каснетп саналды. Бул
бЬяупардыц айна, суйек касыкгар, шагын ыдыстармен 6ipne
тдбылуы, оларды ейелдер косметика ретшдс колдантандьдынан
хабар береди

Kafip курал-сянмэндары Еуразиялык ерте тем|р дау!р!ндеп
зиттарта уксас болгънымсн, савромат обаларындагы буйымдзр
аркелKtrriri мен ерекшеленеди Мундай кауымдастык, ежели тайла-
лардыц итамамсп о дуииел!к талы мы мен кошпещплердщ б!ркеж1
шаруашылыгымен т!келей банланысты болуыиан ед!. Бей!ттерден
мал шаруашылплана, кешпел! жане жартылай кишпел! турмыска
T3H заггар кездеседи

Ойелдер мен ср адамдар каб!рлер!ндеп курал-саймаадардын
6ip-6ipiHen айырмашылыты шамалы. Keiioip заттар жерленген
адаммын жынысы мен жас MOJiniepiiie карамай-ак б!рдсн кездесе
бередг Олар: гурьнттык, ас-тагдмга арналган тем!р пышактар, кьин
ыдыстар. Тагаммсн немесе сусынмен калдырылгпн ыдыстар ара-
сында кдбыргалары калын, туб! жайлактары бдсым, ал туб!
денгелектер ете сирек. Эйелдсрдщ бейптерщде дунуккил тастар,
уршык, ине мен б!пз, суйек тссюш сск!лд! енбек куралдары мен
саймандар ксздееел!. Ошекейлерден алкд, тумар, шыны меншак.
кейлс-кке сон 6epin туртан кум!с тагалар ушырасады. Бас кшы
кдсынан саман ал касы мен сырная а р табылады. ЭЙСл Ka6ipiniR, ен
надты CcFirinepi: кола айна, турл! минералдык бояулвр салыиган
улугастар, суйек кдсыкгэр. Савромат уакытыньщ соцгы кез!цде
лйнаиарды мяйьтстыру немесе сындыру гурпы тарала бастанды.

Бурыптык зя1*гардан тастан жасалыш тасаттык, ьадыстары бар.
Саврочатгар кдбфдарйщс к^у-чсарак кеп,
tiftn (кардан бестец 6ipi ойвддср ini, Негптнеч ссысер, кайзер,
Ягеос, найй (смрек} ушырасады.

Сиифтергв Караганда садроматгарда кысвд с-емдарпер тек кдна
зукЗгГПл адйэдяр кдб1рйер1иде гана емсе, соцдаЙ-JK, катпрдаты
кауым мушеЛСр} еекергКйиТершде дВ КездеСедд Прте кёздвл саврО-
ыатр j,t£u ккфтер CeMCepnepiHitl Турнаты ете уКсад. Б_з.б. V F.

паьримаггтар алодлцы болып ръгн.цъпы 1м орден асатыи
ссмссрлер d ДолдаНа 6з£тДды+ 6ipaK бул ортатасырлык семсерлер-
ллн алдекайда кыскд едь Буод штр ауд ргам зертт^учшлср Улар
пайлалантаи аттардыд бойы цы ска болтан дегед гйюрД! де
уста налы.

Са&роматгардьщ туйреуге wue [иабуга арналган “учыц”
ctMctpi кейпгнен сарматгардын паЯдалануьшз кошед).

Саеромаггар осдарл»ртя н uerisri бздмгш салтапы садакшыпар
турады. Жсйе. садынтан корам^ад кадцыктарм задсы мен яы-
сьтна 7к1ктслмсйпэк блрлык каб|рлерден кездеседт Eip бей rm ri
зкебе сапы (мрдел уш асузге де£Инп аралык.та езгередг. ЖеОелерл;
садакпе s 6ipre кабарге К£Й?ан болса керек, б1рак сонтылвры
сакиитмэг’ап, тек скнф пк тоталар мен Зсптарга еялынган суретгерге
карап, сшар сигмд тэрззд! турнаттагы курделт" еадзктар болтан доп
«айымдауЕЧ! мумк5нд$кберед4.

Корамеак тер/деп жасалды, кабы вегам жасалу сирек жоме де ол
суйек жоме кола ijijieKJieif жабдыкгаз1д.ы, Толкелв салак, уштары
кодадвл жасалды. Ец ежели жебеяер ушы ео^акша нечеее лаар
жапырагы торпдес, толкес! шыгыоды ед!, оперта кертпек сирек
х^гдайда гана орнатьшды, Турл/ гурпаттаты суйек жебелср да
ушыраейды. Твжегй кола тебе уиггэрынан жаиуарлар srtiniKiepineH
нзе&лтаи уллдейге cjijjcreyiijijjjK байкдаады, Узак; уакыт бойы
каланы жебе ушына материал рет-дода пайдаяанып №лд/. Муны
№И1рдеп сету киындыгымсн тус1нд»руге бояаяы. йжеря техяика-
}гын жстшу|, кортаныс цйру-жаракгйрыныд (дулыга, сауыт) тэра-
луы жебе унггармньщ дамуына е'Пндтк есерш тцгйсп отырдц. Б .зХь
VI гасырда xruinax зкейе уштарыи уш жйцты жэне уш кырлы w6e
уппары алмаегырздь?, корамсактагы жебслср сапы артзды, жебь
уштарыныц бадье кцщрейе тусед! де, ауыр карупанган жауынпср
ymin Kayinri бела бастайды.

Нэнза — сзвро.матбейггтер!ндсг; сцрек ксздесетш олжа. Еи ерте
кил# жа£а![Еаидары бл.б. VI гасыр ларса жатады, Бу лар оскери igtih
дамуына 'сай б,з,6, IV таеырларта дейзм кеншен таралады. Ол ipi
ушты жапырак rapiifli ед!, узын телкес! коладаи нс гемтрлсн
жасаяды. Найзанын узыпдыгы жауынгердщ бойымен БЕрдей болды.
Сондай-ак савроматгар тел кос! узын жонс ек! icrli i бар уш
бурышты шанышкылы суцгшЕ яайдаланды, (Ирак мундай олжалар
отс сире к кездсссдь

AKipcTriK яс. Кеппшйк бейптердеп казба кезЫде жыпкы,
муйгуй ipi к^ра. к¥с> кебтне кой сумел алынады. Кдтардагы кауым
мушелершш бсштЕне бассыз 6ip немесе ек5 кой койылды, кейде Gip
ipi мал, екЕншнане к<ИЫ кемшд!. Бакуатты адампьщ бейпмсн ондаган
мал дацкасы и1ырады. Балалэр бейгпнен асыкжЕшктер ксздеседЬ

Жылкь| суйсктер! ицтустЕк оралдыц савроматтарда, кеб!нс
шыгыска Багьггталкан кабЕрлерде жиЕ кездесед!. Жылкылардыц
бупн кэнкасы си рек. исггмнсн, жуген кигЬёнен бае су йен поп.
Капка Немесе оныц суйектер!н жабында не Болы аса жер бстЕдде
калдырылды. Мунгуд ipi кара мен койдыи суйектерЁ арнайы
жасалтан ерекше шуикыр коймалдрдаи табылган. Лдамды нтпен
коса жерлсу pociiwi де ушырздады.

Металл жоме баска да курял-еяймандар. Савроматгар кушан
казан дар кундел!кт! ту радиста жоне гурыптык макса гга ет ni ci pyre
пандаланылды. Кейде ун жануарларыныц cyfieKiepi каб!р1нде
калдырылгаи казаилар да ушырасады. К^андар бокал iciicnec, ат
туб! рюмка герЬдос болып келд!. Ty6i конус тар(здес шагын
казапдзрдьщ жандарында ri к устатыш-кулак, билады, ал iy€i
деятеле ктер hi in туркы эллипсойдты жене онын кыскаша ернеу! и'к
келсд1. Сирек кездессттн шипы ыдыстар б.з.б. V одырларда Шыгыс
елдер!нен акел!нтен жене олар Елен взеш алабыпдагы тайпа
акеуйектерЕящ кдбЕрпершен кездеседт Эйсл K^Gip^epiniii Cipmea
кок. ак жэне Кызыл ’‘фтшикняпык” шыны сыныктяры табылнш.

Кошпенд! турмысындл онын eai жасагап агаш ыдыстар улкен
рол аткарды. Ыдыстардын нпрЕген кдлдыктары, мсталмен камке-
pin ген жиектер! бул буйымдардыц табядша, тостагапша Солгав-
дыгын айгактайды. Агаш такгайшясы мен кабыгынан усак-туйсккй
арналгап кобдишалар жасалды,

Кшм-ксшск пен ашекенлер. Кшм-кешск каддыктарынк, орта-
азиялык сарайларда сакгалган суреттерге, скнфтердщ бедер сапу
онерЕне байыппсн кзрлу - олар КИ1СН кжмдерд! кдйта кдлпына
кеялруге мумкпцук бсредк Савроматгар сулык киш немесе аяц
юбмгс металл капсырмалар жансырмады, тек аукдтты здамдар тапа
китмдерш тогалармен ошекейлсд!, Халыктыц басым белхгЕ кысм
куртеник сульце, кшм, балаты кыскд стЁкке кн wren шалбар Kilin
ЖУРД1-

Блс кшм мен кеуденкн! орлен ipiп турган уса к; тастярмен
6ii!fiKeiuieHret<i боямасц эйеидеудап куцдеджп Kirita i ердердЁщне
уксас ед]. Зоиморфтт.! cyperri капсырмтцар тек аукдтты ойелдердс
болды. Сырга, eMn.il рйс, жузк, бьтезпс алкд ошекейлер катары на
долдацылды. ©(di к ipiK тумар ретЬше де найда’чанылдъз. Сырга-
ларды шебераер сымнан да жасады.

Кен тар а га и эшекейлердщ 6ipi .moi шик болды. Сдан альдлзр
жаодлты. киём, аттардыц тярттары мен оо елдер! ошекейленд!.
Тас моншактар ите аз, аедщ,, аглттац жададгандары кан ш, тау
хрустал i мен халцедоннзн ж<1сал Гайдары сирек кездееедг.

fijpai бул буйыадар тек ошекейлер гана одё Г риала. алка, алтын
тхзгалар алеумегак дэрежчт( де кябар берт.Ё Киёмнид а^тасуардары
дгнн тусш1к нен iyp.ii гурыптык ^кэлс магиялык дуниетаиыммгн
туты’! бай таны еты болды.

Ездезд i замацдардд айна ттзкеснецк зат кдна емес ещ. Айнаадам
турЁн бейпелегенЛЁктен, жш! Берет)н си^ырлы магиялыд куш бар
деп кабылданды. Цела ай нал л р юбше днелдер naSipiireH табылады.
□лардыа 6ip бел iri аддын-ада сы щырынды немеем атк,а куйцфйц».

Св\ жене евврелат тайпаларъшыц
тару а тылы гы

CiprfiipjHe Kopini гурган бул мал шаруйшылыгымен айналы-
сушы таГшаларды ежелп анторлар чшоб1 шуйгтн, сум мол” жер
гацдвп ткуредт деп 6ip к.алипгн rasra баяцдайдь!. Eipat; абитк-
географиилыи; жанс олеуме гтгк-эвдномикдлык: мапметтср мен
архитзогиялык маглум атгар жиынтыгы Цизакстан лумагенгдагы
tm шаруашъимдеыпып <5ip wrtvi, игии задткы tscipymt тана
бопгандыгын айдындап бер/л. Онтуспк Казахстан саитарынын
TipiniJiiri Алтай .мен Сары арканы мсХендегсн садгар тЁрдплитнен
eireuicney банды .

ХетЁсудакы табитн жзтдяйлар халыкты цыстаудан жайлауз-а
ксшуге мэжбурлсд|. Бул от1дрыкшь|лыктыц дамуынз acepiH типз/р
he бодмв,са ьыетаула.рды узак уакыз бойы мекемддуге мумкшдЁк.
бердг. Сой rin. мал шарулшылыгьжьщ ‘зкартылай кешлелг” турпагы
Кальгптасты.

Аркесичттияя^^ малср’/чядйрга к,-лрыанда Жетку ейкгарм аг1
задль) yn iii курделЁ курылыстардЫ агашган, твеган жаре кдмьстан
тургызган, Эрине, агашты колдану туракгы баспана гургызудан
алынган дагды ед(.

Огырыщдылык жер еншеудщ дамуына жагдан жасяды, опал
кеы&р KjjfiipjiepweH твбыяган данукд11Лтерт савдарделц мыс казан-
дЯрыиан алынган дон Калдыкдары куе бода адады.

Мундай ж&рдай ШытМс Щдзакстипда да байкзляды. ОтырЫК-
хдылык ттсзт жср ендеу острее^ К,азакстанньщ оцтустнчнде рте
каркынды дамыды. Мунда снктзр ормен тоне кабыргамен куцгёй-
Т1лген (зекннстерде гурдьь K,a6ip курылысы осында курде ч сдунет
курылысын шик! Kjpriimncii тургъгзу гсшщ дамыкшдыгынан хабар
бередт Огггуспк сактарыньщ коныспдрынан ке!лпеЛ1лерг£ кджетп
доиукк1штср мен турай кыш ыдыстар табылды. Осьшан Караганда.,
Арал enipfHiH саидары ж^ртылан коптел! жонс отырыкшы куй
квшсе керек.

Мам шарудаылыръмлен айнэльккан танпадарчен тзггар мунда thSJ>
елдеумсн ашдоыекан етырыкшы тайпалэр да eMip сурдт Бул туралы
LLlipiK-рабад, Бэб1ш-молда мен Баланды копыстары жцпыцдаш скелп
иррнгадиялык ткуйелердщ калдыктары мол мэгнмет серед!.

Орталык Казахстан табиги жагдайлары мунда кыстаудан жззгы
жийлаул&рга узак уакыт бойы Konjjfi-конып журугс негплелпгн жыпцы
шдруашылыгы»п.1ц дамуыня алып кеди, Тасмолз мадениеп обаларцн
казкал кезде непынен кой мен жьищы суйектер! кездеседГ Мундай
курам кеинигя! мал щаруашъшыгыня тэн. Жыдкы seipy жогара-и
дорсжеде дамыды. Жылкы кешпенд! ем!рде мацызды о рынка ив.
Жылкы сунектер1не жасалган галдау Оргалык ^азак.сгасоча кола
дау!р!нЕН басяда асыл туднмдн жылкы ecipy дасгур! болкзлдмтът
аныктал бердк

КсЙлу р ст тагамдарыньщ негЫн цурады, сдан сонымен кдтар
суг пен жун алынды- Сак койларыпыц бас суйегшс журпз1дген
зерттеулср, оггёрда каз!рп казакгьщ куйрыкты дойларына уксас
мал ociprcnairiи айкындады. Журпзшген казба жумыстары бары*
сында таугске, арк,ар мен ел{к суйекгер! де табылган болатып.

Бул кеэдер! тайпааралык жене де халыкаралык еяуда щатынас
сдры дамы»	Ирон, Каы^тйнчвдтыен. Й*м, Мдаыр ewpwtt

саудн каты пасы жургышдй Мундай мэд|меттерд| архсологнялыК
кдтба жумыстары бярысында табылтйн кытай нйбеН, парсы кй1емдер!»
маржа» мсткшк, лазурпт, шынът ыдыстар ссквВД! затгар растай туседь

Ерте кешпел! тайдалардьщ шаруашылык жоне затгай маделне-
Tiirin тарихы бул кокамда oHHipicriK кдтымастар унехп дамыи отыр-
тнн тьиын керсепп берд<; оныц барысьи дл 1Д4 гы.нас Keilie riri 1жцейд|
жопе жада материалдар игер|ддн Бутан байланысты сураныстыц
иртуы ерте отырыкшы оркениеттермен жак^тнрдсута мудд<л1лйсй
арттыратустт
Сак жене савролаттар тайпаларыныц
когалдык курилысы

Ерте кошпсл мер уякы'гы пспзп бел inep KuHiHri кола
aoyipinjic кдлыптаскан осксри демократияныц шарыкгау шепне
жеткен кезец болып табылады. Ежелп кауЫмдардыц котамдык
курылЫСы тубегейл! озгерЁстерге ушырады. ЖскслегеН отбасы-
лардый одгдаулайуь? коде обалар курьгдысына да етЕнд/к ^ергл
тигвген болатын, Кдта wayipiite тин улкен бенптер, енд!
спбасылык кзуымныц ijaCip кешем! болып табылатып шагын
обалар гобына орын бсрдь МулЁктЁк тенсЬдЁк купюре rycri.

Б.з.6. VU'IU гасырлардя сак; тай пал яры косемдср баскаратын
тай палы к одакгартя Gipircfli. Жяйьтлым мен жерлердЕ пай дала! [уды
репсу тайпалардыц 6ipiryinin экономнкалык алрышяртына аГшалды.
Сины мен катар оган турл! сален жене эскери жагаайлар да все pin
THri'jfli. Кесемдер аскер басьишры, сот, абыз кызметгсрЕн нося
аткйрды. Саттар мен савраматтирдын ру Оасыд&ры издержи
устемдЕк жагдайын моцпл1кке пат етуге талпьищы, осы маадатта
opacajj зор сскергюннобяляр сокгыдзы. Ад а мнил когамдалы suicy-
мстпк жатдайынан уй'щд, келсм! хабар бере диады. Frep улкен
обалар тайпа косимдершщ ссЕмдерш монгипкке наш етсе, орташа
колсмД! сбаларда бел ri л i жауынгерлер, KiiniripiM^epiiue ктардагы
Кэуым ыушелср! жерледд!.

Ес!к обасындагыдай кшм кмген косемдердщ элеуметпк
нэгдайы арекиic болды, олар крныстарды билд1, жайылымдарды
пайдалд!<у TopTt6in нддагалады, оскерн кактыгыстарды болдыр-
мауга гырысты, соны мен катар вскери жорык кезьнде бфзккен
Mys/Hfepwepre бясшылык. жасады. Кргамда 9^елдерд‘щ кук.^
сигары болды. Ерл ср мен катар олар сегысзарга даты спи хане
инеем дс бода алды. Сак "патшайымдарьГ Том ирис пеи Зарина
eciMpepi тарихтан да ксн>нен белгйп.

Зерттеушстердщ niidpiEiiue, б.з.б. IV4H гасырлзрлд Казахстан
аумярыида сакдардыц мемлсксгпк бЕрлсспктерЕ кдльтптаеа бастайды.
Олардыц бipi ЖетЕсуда цалыптасты. ЕеЕк обасы мен баска
КОрымдардан табылтан олжалар сак цогамы ^патша" жауынгер,
абыз, кпдардагы кауым мушелер! секции курдел! иерархиялык
КЯрылымнад туратыадыгьг туралы тужырывдаура мумкгидЕк
береди

Сэдтарга мтчекет.г1л1кгщ мадызлы рздмздершщ 6ipi - акэзу
6cnri-ii болса керск.
Саттар лен сарлвттардып дши
нанылдары лен лифологиасы

Сздтардын дЕни кезкарастары оскерн манде п идея лот л лык
тужырымдармсн сипаггаяады- Бул идеологнянын оргасыцца к^емге*
аскер и басшыга табыиу гурпы жатты. Жслсу сактярында коссмге
табынудын болгацдыгы тайпалар оуарыньщ косом! жерленгы Гс1к
обасындагы ол жадан кершедь Алтын кшмЕне, «п гарына Караганда
ол кун кудяйыня тецесг!р1лд1. Грек авторларынып хабарла-
маларынл Караганда массагеттер куше табынтан оны “амЕршЕ’’ деп
таяьл-ди. “Алтин адам 1 бас кинюмдеу! беймслердяз енмв&ядык мын
Волды: "алтын таулэр” мен “агащтар” куп амЕршЕслне батьышты
алемД1 бейнеледг Кясем кун синк'ы жлн жа₽ына шуак штиып
галимныц ортасында гурды. Сонымен бЗрге “алтын ядам”
кодастыгадэты	каргаушы сярБзз. Од абьг?ддрдьн£ кызмепн

де агкарды. Айталык, сырткы киЕмдеп алтын тогалар кус канаты и
{мамь|гып} еске rycipeai, балкЕм бул баксылыктз кен тарами
“кустыц ушуьпГ бишрген де шыгар.

Бас кн1мн}ц бе? Kt жлгын Назар ауцар&рлык эмблема сондог
турман, бул таутеке муйЕзд! пыракты кос ат, олардыц арка тусыи-
дагы терт алтын жеое “есу” уейнде. Лга.имь!ш эмблема “пзтша
бел rici", кус - ус шде, асоан, ат - о р гада, даср, таутекс томен де, ол
жер асты очемг; каяяттм жебелср - адемгйч торг тараны. ‘'Латая
Genrici” - тек еарыштыц символы гана емсс; сондан-ик одап кессм
Gunin, 6i регей когамдык курылым ту рал ы туспнк (дуниетаным)
ба й кал ад ы.

Жепсу сяктирьгнда курбандык ыдыстары, т.б. барлык гурып-
ГЫК рэмвдер! бар огка табыну орындары болды. Мундяй орыпдар
Тянь-Шань бектерЕнен, коктемп-жазры жайыдьтмдар жапынан, ipi
“натща” корымдары манътндн табылкан. Тау беткейлерЕндс жыл
мезттлдерше кдтысты мейрамдар жоне кунарлыкка, ата-баба
орушына байланысты гурыптык; жосын-жоралнылар аткарылды.
Салт-жоралар риьпздер! табылган жерден кул мен от кабаты
с а кт ал тан гибддатаана орындары да аныцталгап. Мундай гнбддат-
хана санмандары шиндеп’ wefiBip зиттар оте ipi болып кслед|.
Мысалы: Улкен 'ЖетЕсу курбандык тасыныц сап маты 184 кг,
Сондыкган да сактардз езйцДк “от гибддатханасы’' болтан дсуге
лС|лз бар. Сактар зороастралыктардын касиетл кЗтабы Авестаньщ
жазылуына да улкен септптн ТНПзген болея кере к.

С) дунисгс деген сешм кед тарагандыгын кабЁрдерден алынпн
заттар накты айгактап стыр.
Усундер (Уйсшдер)

Жетгсудагы тнграхауд сацтарыныц жср!н мура етш адгап
усундер (уйсп!дер) му ща Орта Азия туктиртсн ксягел ед{. Ел .6.
160 ж. усундердщ б ip 6wiiri Жетгсука KOHi.tc эудзрып. сак,
тайпаларын батындырады да, мунда “гуньмсГ (куибн) баскар ан ез
1емлекет!н курады.

¥йс1ндерд1Н шыгу тепне катысты ацыз бар. Алгашында олар
Монголия вы н oip eFjipiHfle ем ip суредь Оларды Ты да Пань дру-ми
бастарды. БЁрде ела рта юечжилер шабуылдап, билеуш icpin елтй
редЁ Б [рак онын жас баи асы Tipi млады. Hip куш оны rap6iieniici
калдырып. O31 тагам isftcciipyre кстедц цайта орал ганда о л снбидЁ
каскыр кдншыгы ем tain жатканын, ал аспанда тумсыгында eri бар
К»рга айналып ушып жургенш кереди Балата Кудайлардып
жврдемдесш жатцанын тусшген торбиепнсг сибмд| цудыретт! гуп
калкьЕныц натшасына (шаньюй| е) алып барады. Шаньюй (жданы
тарбиелсп ocipwQ, кейт усуидсрге билеуш! етш цояды. Kywefiiii
вдтаннан соц ол батыска комыс аударган юсчжнш талкандайды да,
усун мемлекетшщ непзн! калайды.

Китай дерек кошернше бул мсмлекет “Усунь-го” - усун
мемлекет). “Сннк-го” - кешпел! мемдекет немесе “Бу-цзу” -
шнпал 1кодакдс'п аталды.

Усундерд|ц нелзп территориясы Lne ангарьища орпаласты. ал
батыс шекарасы Шу мен Талас «лецдер! эркдслы orri, один зргы
аймакты Канпой (карлы) HCJiiKi’Cpi алып жатты. Шытыста усундер
жерт хуннулармен шскгесп, ал снтустЁктег! олардыц не, iK icpi
Фергапага дей!Н жстп.

Усундердщ астанасы Чигучен (Кызыл алкал кал асы)
Ыстыккал жаталауында орналасты. Ол коныс-жайлардан туратын
GcKmicrt кдла репнде мат’|м бодцы. К’лтай император I У дидйт 138 ж.
бйтыска лйберьпген enuiici князь Чжан Цянь уйс!ндер неляшдс
630 мыц адам бар жене айкасща 188 мыц жауынгер шыгара алады
дел жазады. Жазба дерек кездср! уйсш билеушьпернйц сараланган
30 мыц атты некер! жане апарта багынатып 10 мыц садакшьицры
туралы мал i мет калдыртан.

Yfictfi (усун) мемлекет! сол (шыгыс), он (батыс) жэне гуньмога
батынтан орталыц деп аталатын уш бел!кке бол1ндь Шыгыс
Турк1стандагы корийлес бЁрктгар танпалар мен калыктар унсш-
ДЕрге бзтынды. Дерек квздерище б. х ушшпи гасырына денш ia
кшыртац уйсшдердщ саясн тарихы азардыц Кмтаймсн байлэнысы
6олгаЕ1Е.<н. дигиюматилльЕк кары м-кЛты нас жасаганын. yficiii гунь-
моларынын КьЕтай киишалврьгка уйпенЁп отыргандысын баяндайды.

УйсЁндер жайылымдык жерлср, батыс rreiE еныгысты G^ijjiniiuc-
тырып турган адудажоядгЕрыи исмдену ушЁн язичилармен, г/ццармсЕЕ
узд [ кс h согыстар журпздЁ.

\гйс1Е1дерД|'н этин кадык шыгу теп' auti де акырьищ дсйш
аныктплмаган, БЁркдтар зер'ггеушшер уйсЁндер шыгыс-нран тайна-
дарынан шыккал деп есептейдЁ. Баскалйры уйсЁндер тур1ктсрд1н
ата-тегЁ болтан жане туршие свйлегеи дсген тужырымддр айтццы,
калан болта и да да “уйсЁн”. (*уйгиун" атауыи казацтаддыщ ipi
тайпалярыныц 6ipi иемденЁп кслсдё.

Археолог нялык ecKepinimiepi. ЖетЁсу ‘ЖерЁнде уййндердЁМ
ондаган обаларына казба жумы стары жургЁзЁлГен- Олардыц koieeJC-
зары да зерттелген. УйсЁндср корьщцары тау сЁлемдерЁнде. таулы
алкантар .мен езен жагалауларыпда арналасты. Одепс олар взен
бойын куалэй соз1.1Лып жаткан обалар тЁзбепп курайды.

КнпшелЁк обадардыц диаметрЁ 6-20 м, Сиёктёгё 0,5-1,5 м. Олар
топырак, тас немесе тас пен топырак аралас уйЁндЁлерден гуралы.
Тоналган исыпдай обалардын еяЁнен архсадогтар алтыннан жасал-
тан кентсген ;эшскейлсрд1 — киём вднсырмаларын, ал1 ын сыргалар
мен кола айналарды, агаш кобдюпаларды - тауып алып отырады.

Кррымдардыц сртедегЁ 6ip шокыры б, 3. б. Ш-П гасырларга
жатдцы. Олар - К,апшйган-3, Отегец-3, КызьЕлнЕспе, КьЕзыл-ауыз,
Кызыд-кайнар к^рьп^дары. Буларга cojnyeriKren онгуспккс кара^
еозылган, оркдйсысы 5-6 обадан туратын чгЁзбек" тоц болып
кследъ Сфера тур паты е [Даты оба уйшдЁлерЁ тяс сакннпга непздещф

Обадар астыЕЕдаты жертв казылган шункырлар Шыеыстян
батыска, онтустЁк-шыгыстйЕЗ солтустЁк-батыска сочьелц жятты.
Шункырлар колдсненЁнсн бореиелсрмен жабылды, соды л а ее ycriiw
тас уйЁлДЁ.

Мурдслер туннырга шадкасынаЕЕ, басы батыска. солтустЁк-
багыска караты л ып жаткызылды. Бас сунЕЕгпк касьЕна бЁрнеше
кона ыдыстар. сяпгаяк, жайпяк гостами-! моее жэртылай ctfiepa
терЁздЁ табаком, мойыны тар кумыралар койьелды.

Кола жонс темЁр нышактар, кола жэне гилыннлн жасалгаи
сьтргалар, тем ip туйреуЁштер, кола айналар да ушырасады.

ЗерггтсуЕЩлер мсрзЁмЁн б.з.б. I г, мен б.з. I г. дсп шамапайтып.
кедесЁ (Ъртадгы) ксзецге- ЕУгсгсе 1-1-2, Тайкак-1. Алтын-Емел, Kapaiy>in,
Тадгарт Актас корымдары житзды. Бул кезвЕие уйсЁн корымлары
жуйссЁз турде, уш ути обадан тЁзбектелЁн орналасканы аныкталган.
Уйёццёгс непзделгсж гас сацинд жок, ал егер кездсскец куннж
triune ол уйЁндЁ ортцсына орналясты.

Жсрден КрзъияЪч кд( рлер б^Шр'ики куыс тасц.чьшды, Агягц-
пен жабылган кабЁрлер сани язая тусед!. Алдынгы уакьптарга
Караганда ыдыстардыц тубЁ калындау жасалынды. Кыш ыдыстар-
мен катар вгаштан 'жасалынптидары да кезтгедЁ, К°«а заттар улет
кем in, темтр буйымдарыныц саны эрга тусадй Бентггердсн кой
yiicj j с> рек yjjjbjpara fa тайды. Бурыягыдай, jca6jpnqw« rerwip
пышакгар, зшекейлер ich - бурам алы кола моншак.тар, том ip
гуйреуЁштер жарталай асыл тас гы моншактар^ кшмге тзгьлатьн
алпын тогалар- кездвеГп отырады.

Л^Ейрында. мерзЁм! 11-1II га сыр л ар деп сапалатын уцдншЁ
ксйёнп ксзснге Капшагай’2 ШолаюЖн.лс-2. Ynnp-Kopa-2, Калкан-
4. Лраятебс кор ым дары жатады. Корымдар ины блряык обаляр
жунеси орналаскаи, “тнбектер* жок- Обаларда тас сакиналэр жок,
егер илар кездесе каякн! жягданда онда ежелгЁ жер кабаты
дацгей!нде орналасады КдбЁрлер шаш жабыпсыз гоны рак кабагы-
наи куыссыз да, куиеымед де кд^^ллды

Кабтрлердрп ыдыетардьщ ry6i жанняк жане де денгелек болып
келеди Кол Щарынянда жасалынган кепшиппитд кабыргасы жука,

Кейбф кабтрлерден гас данукдатер га 1ьидтан.

Коныстары. Уйс11ЩердЁн алгашкь конысы Шу алздбыиан,
Кыргцз Алатауыныц сшемЁндеп Луговое ауьд]Ы мащ тан табьыган.
Тебе казу жумысы журпзшгенгс дей|н кабырталары саздан жу^баз-
далът жасаагаН, едепдерЁ балшыкнен саЛынгаН тургЫн ублер
даэй^ерлерМ жасырьш ж&ткан едл Yft едеи'щен там^к. ыгцтич
ашык ишак орындары тпбылды, Ipi козелер сыыыгыныц кепггц-i,
донуккЁнЕ тастар мсп кс тендер - кажыс тургындары уй iprecin^eri
ж&не жаньн|ь мдык мал шаругддылыгын уштастырып. негЕзпюн,
criiiiuLniKneH айналыскандыгьЕн аигакгайды. Каз*Рг^ узкытта Lily
алвбынлн Карйбялтл, Аламсднн бфнешс коныелзр ainttJiun
огыр,

ТяньШаньныц таулы аудлпдарьпша уйсЁндердЁц мексндерЁ
коптеген шаткалддрдан кездсстЁ. Саларлын 6ipi Актис, Кеген
кыстагына жакын жердей Кур^йлы озенЁнЁц бойыпда. Бул арадан
кабыргалары гаспеи вдданган бес туркын уй мен коря-жэйшяр
калдыктары аршылды. Кьестдц кдсынан ежелгЁ спсттктер орны
тбылды, олар езеннеп тартмлгяп арыктармен суарьинандыгы
аныкталды.
Коныс ортасында ауданы 126 м шаршы пк бур ппты бзспана
орналаскан. Оиын ортасынагг едеяде орналаскдя тис бурь шты ошяк
□ршылтан. К,ззбл кезшде кыш ыдтзегардыц сыныкдары, донуктбш,
тем ip Орак сек!лд| куралдар koiItvi । табылган. К,ыстйк касынан
йзеннен тартылган арыктармен сугарылган ежелп епепк орындары
да табылды.

Дерек коздср|нде батыска карай IQaiafi ястанасынаи Шыгыс
ТурKiciiiплаты Аксу каласына деГпн Е350 ли, ал одан ссипуст1кке
карай Чнгучен ’е дейт 600 ли леи керсепяедк Ьул мздйметтерд!
саралаган зерттеушыер Чнгучен Ыстыккаа казаки|уцырында орла
ласкам дсп пайьгмдау жасадьг. Чигуге косярляна айтьглдтын ”чи j “
СР31 кытай Т|лшде “кала”, at ни Пекине кабг фгаларымен коршалтан
елд| мекен деген маты на бсред.1 Мулла туракты жэне жигшн алуга
жен Ln ку’рылыстар орналасты. Кыган дсрек коздерппц б5р!цде ywein
билеуш ici “кшзбея мсабылтан, денге лек баснанадд” турады
дели [ген, Яздш, бул жерде кжз уЙ жайында оцНме болып отыр-
ганын байвду киын ем ее.

Соны мен катар, Кыргызстан археологтары кагяр су басил
калган Ыстыцко 1дщ О1<туст!к ждгаляуларынан Сарыбулуп атты
улкеп	кирдндысык чергпедг. Окы зергреупе аркесглог-

тармен 6ipr& суга суцгуип мамандар да катасты. Су астында журri*
зшгсн археелогиялык жумыстар барысыида уйс!ндер модсннет1нс
тан кумыра, табакша, казан, текше ыдыстзрдын б!рсгей коллек-
luutcu жмнастырылды. Жер бетше ттня-ш жасалган соптегеп кураццар
кетершдк Булар - донукшштер, TypJti кслсаггтар, кетпендер, орак
тар1зд1 пыша «тар, т.б. едк

Ocipecc кдладан жасалган буйымдар квп. Лраеыида жебе уштары,
нднзаныц гелкеш уштары, кунд! беинелейттн капсырмалар, т.б.
ftetncrcti sstrap бар. Сарыбумун ежегггг уакьзтга квиш&н гайгшгшр
oMipiruic мяцызды реи а1харгандыкын коладзн жасалган бунымдар
сапыньщ кйп болуы да айгактяй туседг Мунда осы буйымдар
дпмындалган шеберханаляр орналгкуы ебден мумкш, соя себепт
де коныстын мацызды до лейер оргадыгы болтан дмгы анык.

Осыныц Copt Сарыбулуп уйшндер ястанасы Чшучснзлд кдддыгы
екепд1г!п тужырымдаута мумющдк бередк

Уйсшдердщ шарудшылыги. Кьггай жазба дерек коз дер!
уйс!ндерд1 кешиелйчер periнде енпатгайды. Оларда уйсяздер
“епншЬтйпен ле, бау-бакша осз’румсн де аНиалыспа^лы тек <nw
мол, cyiii мед жерлерге мал-жапь мен бтрге кошед! де журед!” - деп
жазылган.
Расында да, мал шаруали Ыл ЫгЫ уЙсл'ндердЁц омЁр-тЁршпнп'иде
шешуп i рел аткарды, Жеттсудын тл5иеги жагдайы Мокы<жум мен
Балкан; on.fpiH к,оные еткен кысгаулардан бонды к баГдарымсн
журя отырып, жаз куцдер; мал коцданып, кыекы мерзЁмге
ОзЁрленЁп-оддеНЁН алатын, Тау баСтарындагы цеб; шуйпн шалтын-
Ды жайлауларга кашш баруына кояайлы Squf&ii. Gy а аЦчаь<га
жайлау мел кыстау аралары опта дашык емес - 30-100 игадырым
шамаеьщда болады.

Yftcumpp узак уа*;ьгг кыетаупары цен жайлаударьщда, жиресс
кокгем мен кузг; жайылымдзрынж сиырып калатындыктан- сол
арндан турактьг уйлер салып, оныц касы нал сгён erin, бау-бацша
ecipcTin болтая. Тургынд^рдыя, улкен €ajiiri жай- аудаты cpxin
eMipie рацдгтэныг] жаткацда, коныста калгандары епсгЁкпен яйнд-
листы, кузде onirvyicpui жинастырыд, рудастнрын астыкпен к;амта-
мздыз етгё. ВДртндоп туртындардьд! 6ip 6eniri "лырыкп'ылыккл
тубегейл! кеит, оугад хадыкгы Kyftperiu кеткен согыс, жут, мал
гцдег! сеюлд! жатданлар да Осер erin отырса кере к.

Уйспэдардтн еггырикшы болып, еыншклгкпен айдалыекзнын
туракгы тургын уйлер, кора-жайляр, раздан коптел жасалгяп ауыр
алк-табактар, донукюнггер, тас кетпендер мен ар турл! дякылдар
бар мскен-лсайлэр дойекп турде рзстайды.

Yiieiimcp жылкы, кой etiiKf, сиыр, туйе жоне баска да
малдарды eciprcii. Кой мен жылкы кел боли и

Жылкьеныц эр турл! тупыми, оныц шшде асыд ту’Кымды
артымактир да болды. YticiHjiin Тсщп'к обасынан табылтан алтын
цаггтырмада шоктыгы бигк айгыр мтнген сайт Kici бейнеленгем.
Ахамеи оулетшщ астанасы болтан Персополь сарайын'ш бедер
ленген сак жылечдсщ мен Tetuiis обаеЫ11даты жыдкынь салыстырар
болсак. олар OipMSipiiie ете уксас келед!.

Yfrc j дер ет жонс сут енЁмдерЁмен азыктадды; жинаегырыдган
бндайдан нан nicipju; бау-бакщада ecipinretc каксцЁстермен де
КОректсндЕ

Аукатты м стер киём дер Ён жЁбек пен биязы жуй м^талардан
йктЁрдч адраяййым журт к^ньвдщект&рЁнтурпией кылшыкгы жуя
матйларынйн, был тары мен кой терЁсЁнен тЁктЁрЁи киёцдё- ЖЁбектЁ
Кыгайдан аттврю айырбас!;1л алды немесе тарту-таралгы жада
сэдык ретшде алы л сттырды.

АяК’табакты дыруар кел етш дайындатлн_ Оны эйелдер саздан
жасйЕэл, ал еркектер кзйыннан ша?ын устел-табакгар, лерендср»
WMbn кунтын ожаулар омыл жаевды.
Yifciipiep кендЁ орындардан мыс, коргасын, каляйьд. алтын
OHippyMvff Де яйпалысты. Гемсрдг бклк^геъп, сдан сшадк пен
канжарлар, tt-мсср icp, ж<гбе уштарып жасады. Зсргерлер турт-
тустЁ тастардан, асыл металла рдаи монщакгар мен сырта.ар, кшм-
кешек атсрсйлер1Н дайынцады.

YiiciH когамы БЁртскгес болмады. Опдя тайпа мен рудын
jioy.ierri адамлдры, ждеауы-тдар мен абьодар жпне кш ардагы бувдра
мш тыл ар мен тнцилср болган едЁ, Китай Дерек кшцер1Ндс “ец
бай адамдари.ыц тврт-бсс мып жылкысы боДС’асГ деп пйтылады.

Уйсгкдср арасыдда жеке fricwuttariff секенд1г обаляр казтан
ксзде табылган саз балшмктан. саздап, тастан жзсалган мерлер
аикын Дгдлел бела алады. Уйсённёц ксйбЁр оскербасылары мен аса
корпект! шенеун^ктер^нщ колы и да алтын меп мыс мерлер?
болгандыгы жазба деректермеп айгактадады.

Жске мепппк малга тиа емес, жср-суга да таралды, Yttcih
куп б iii Целлымн онын жанлауындй ешкЁм мал бакпасын деп
жэршак шьидртандыгы дерек кендертде сакталган. Мупымен сл сц
жердг в? iftrfcu/H’i деп ж^рняяяды.

Дерек коздерЕндс когамныц жогары жппЕде дызмет жуйсс!111п.
кецсйЁп Kfrikciii айтылады.

Уйсйндер котам ын да кдуымшан азот мутнел epi мен Sipie Herili’
нен сотые ^ чдындарынац турган к,\лдар да eMip cypai.

¥йсш ^огамындаты рлсуМ&гпк айырмашы.тыК'Гар архео.югия
матер иалдарынан ийкыее ба икал1 дьл Yitein обалары ездер!1пц коЛй-
мЁ жатынан уш топка болЁнел’ Диаметр) 80 м, ftiiiKriri 15 мч е дей!ц
жегкен улксн обалар; диамефЁ 15 м, биткйп 2 м-re нгетсгщ орЕнтд
ибалар; ел коп кездесетЗн диаметр! 10 м, Snisiiri I м-ге дейщ
жететпЕ шатын oOsuiap. l^aSip тоналмщан боле а улкси обалардан
археолоЕ’зар коптеген ajnwti ^шекейлср, кдру-жарактар, сачдцн
жасалгаи аяк-табакдар табады. Орташа келемдег' обалардан уш-
торт кыш, аташ ыдыстар, колаг сирен жагдийда алтын сыркалар
туйреупн, Гнлсдк |д.был<1ды. Ктру-жарактан теьдр капжпрлар мен
пышак.тар, уш кырлы жане жалпак жебе уштары болады.

Шанлн обалярдагы кабьгрда бтр-скг баягдыктан жясШЕтагг знйе
алынадьц мгититщ иднкасынын жанында тсм!р [|ышактар, кола
сыргалар, мошпакгар жатады.

Сойти I, жазба дерск кездерЁ де, археологиялык материал дар да
уйсищер косами даму барысында мемлекстпк денгенге жетке-
н1нен хабах, беред!,
Oiiepi, ДЁш. Ьiрк»tap корксмдЁк mi -ы жогары гуындыляр
«здернпц тёкв.чсй колданыстш ы монёясн баска, кейде уйейщсрдщ
Д1ИН Tycibtiri, дуннстанымы туралы да мил меттер берсдЁ Солардын
бЁрЁне бпЁк таудагы кдбЁрден алынган, кеънде баксы немссе баксы
Омел немдеШ ен «дрсали Tin ici жатады.

Teri - екЁ белектен туратын узындыгы 35 см, ctii 4,7 см алтын
жолак Кур дел г осёмдёк тектес ернекте перуча. акык, ал ьмаид инмен
ишекейленгед коп бейнед! качидонциясы бе дерне шел ТатЁ орта*
сыцда тау тобссйщегЁ тугырга бЁр-бЁриче каратылгтнЕ ею кд патты ат
тур. Олардан кей|н ацдар мен идам тар орналаскан. Сол жакта -
кд) гейты ба рыска (кобыла еедыгз нёмеес жил б а рыска) и iicert онел.
журЁп келс жаткам арилида марал мен ургптны марал беЙЕЕелентен.
Од жакта - таутекеде отыртин е>йсл, оиьен арка жагыЕЕда аю мен
аркзрга мЁнген тзгы 6ip омел беннелер! бар. Ортада апардып
арасыида денес? арыфандЗкд ipi тёстё ж&нс муйпдЁ канат™
грифоша (нсмссе аждаЪага) мгнгел ойел бедерленген. Осы топта-
маньщ JKOFapFbi жатында терт акку-каз бейнеленген. Cipa. кус
торЁтЛ! жаейлган алтьг? жапырзкгар мен kai кляры ал ар r;winin
болактерЁ болтан синкты, Ikrri б.з.б. II т. мен б.з. I клсырымен
мертЁмделедЁ.

Каргалы тот ici не уксас буйымдар Ауганстандагы (Титла*
тспсдеи tiaruia кабЁрлерЁ) казбадан, Хохлачтагы сармат кабЁрлёрз-
ней жинс де осы ЖетЁеудагы Rcik обаеынан да габьнн ан. Кулардаты
уксэстыктарга карал, Карралы таттешщ басты ндеясь! уйсЁндерге.
солдай-ж сак, сармат жане баска да ундЁ-нрян калыкгарыньп^
тусшЁпндеп алемдЁ бейнеясн кора,гу макеагында жасалгян деуге
болады.

ТйтЁдеп жанырактяр кунарлылык символы мен ем[рдщ кайча
басттстун, онел кудяйдь ц кунарлылык сныволын бейнслей'1 itt ом ip
кёндё ГндегЁ тау шыцында оседт жоне де дуннентц тер| тараны мен
уш олемд . тамыр жайылысы - жер асты; адамдар мен жануарлар
пртшлЁк етсттн - жер бег!; кул.айлар мен кустар мекендент!н аслан
элем in отара банлинмстырыи гурады.

ТотЁдегЁ акку-каздар бейнест куда ила р элем!н адамдар мен жер
асты элем!мен (аслан, жер жоне су) байланыстырады. Кзпатгы
аттар ежели ядам дар тус niri бпйьнциа торг ат жеккен арбамен
аспанда зымырап жургеи кунд! бейнеледй

Аттар касиегп тау 1нындарында немесеек! тебе лё тауда гурды,
cent in олар ем Ёрд i бейпеледЁ.
Ьарые, аркар мен айдаЬардагы ядамдар MyciniHin мэдн Tyciti'
flipy вте курдел! дунис. Ескещйр Зулкарнайыннын жорыкгарына
байланысты Шыгыска тйрагаи трек ммфодо иясында табигат елщ
мен емф беруш! кудай Дианиске табынущыдык болганщ белгЫ
Оны бнлсп жургеи эйслдер-менад цасында, санарлзстары лколба-
рыс (бары с У. фифон, таупекем&н 6ipre бедсрлеу орын алгап.
Дисниетщ Bai арыстанга- атка, эйдаЪарга, жолбарыска ай нала
аладьъ Cipa, бул нзным-сешм Жет{суга да жетпп, мундагы табитвт
пён эзлфдт жанартушы умети кудайымен Sipircripiircc керёл;. Ол куй
кудайы Митра болуы да мумкi т. Мундин дшн тус!н!ктерд!ц
таралуына ¥лы Ж|бек жоды да аз?нд|К осср!н типад.

Элбегге, уйсщ тердет i дионнсп'к культ баксылыкпен астасыл
жзтп.| датнжеспще ««ip агаты бейнелентсн бас кш'м немесе томи
кмтсн баксы зкер мея асиам wiewaepi арасын жалг аетырушы ретгнде
Карастырылд ь) 

К^ацлы (Кэнгюй) люллекет!

Ллгаш pel К^нды (Каппой) мемлекет! жазба дерек кездершде
б.з-б. )1 гасырда аталады. 13Й ж. Кы7^ императоры V-дн батыс
елдерте Чжан Цянь князд! басшы еи’п сауда ел пил iriu ж! сред! Он
уш жылддн сон талам к^ьидлылыктарды басышш. arscepiti Чжан
Цянь кайта оралады. Ол бастырьан жазбаларде бурын кьг айга
беймадлм болып келген мемлекеггергс сипатгама берьпедн Сйллр-
дын арасында билеуш'итертнщ ордасыцда Чжан 1Дяньнын ой болган
Кдплы мемлекст! де ^галадм,

Китай спинета^ MsrtiMeriVAi Караганда ''К^нлы Дауэдныд
(Фергана) силтуейк бятысында 2006 ли жердс. Бул кошнел! ислж
одет-гуртты жаты нал юечлеилярга eie уцеас; 90 мыцга дс?йш эскер’
бар, б!рак ез! элс!з болгэдцыктзн юечжилыктардыд, бдть сында
гун.ДарДЫН унМетш мойуНдайдЫ. Яыьцай Кдчлыдан солтуепк-
батЫСкд 200Q ДМ жерДе жйтыр. Жэне бул кэшпетй иел^н та
эдеТ-гурпЬ] жагьшан Квдл^дан айнымайды, Ockepi жуз мыннац
асаДЫ. ЖаЙлатц жлгялы улкен к»л жагасЫида TipurijiiK а'гедь
Солтуепк Te^iai дейтш соныи ез|”. “Батыс елке туралы Хнкаятта”
жене "Хань улкен уй» !ц тарихында” кяллылар жайлы кеб)рек
антыпады. Мэсслен, “кднды бнлеуплс1нщ мекен-жайы Люенм етн-
деп Биген 1^эласыцдй. Билеуш1н1Н жачгы мскен-жайь] Лкгенигден
жетч куищк нсерда. Оныц хаподл 120 мыц отбасыдадт, 600 мцц
жаннац кураладьг саптагы эскер! 120 мын адам” - деп жазады. Бул
дерек кеадсржен каплы сырпкы саясатынын кенбзр жайттзры
ащирылады, сл б.з.б. 46-36 жылдары Чжичжн бастапш гупдарды
колдайды кейтнсл уйсчндьр мен хмггайлармен €ipi hi стан к,арьы
шыгады; 85 ж. кинлылар Ка1пгардагы Китай ytuini Бань 4aoia
карсы кдершген фереанаяы тарды крпдайды. Сои снякги “Кдош
... мсимен жане киядкы келе, и, улкепдерге сэлем бер!п, таяпм етуге
кырсыгып илжпсйдь Оган уолнлср ж!берген 1лепеуН1ктерД| уйе!н
ejiuiijiepineii теме! ire лтыргызады. Билер i мен атамаядярына
ауцат™ алдымен перед!, уали ж" Сергеи ticire сдан icefiiii гама
кояды , Яньцай ncniri Аланья болып озгсрт'|лд!, ол Цацлыга
тауелд!, Aya-райы кодыр садцын, карагай. шппк пен бете t-с коп.
Хдлынтын адет-гурпы меи кинл-кешеп данлылар пмне - деп
те айтылады

ЕСдндыныц билЁк курган кезендеп сыртки саясгпътныц жзлпы
бпгытът Ж?бек жолыньщ Сырдарня бой ы мен журег бешпндеп
Ферганадйн Арал вд|ршс де(лнп белжт! вз бакылауьзида цайтсе де
сактзп калуга уытылушьглыгы ед!. Олар оны уысынаи шыгэрмоды
да, Ж1‘бек Ж0ЛЫНЫЦ Сырдарня боны мен жотры карай солтуст-
оатысца. К* «аз бен Каря тенсз ertipiiie, сол сдокты оцтуст1ктеп
Иранга. Таяу Шыгыска, Уцдтстанга кщЕрдоз wypin, белсецд! гурде
дамиганын канлыл&рдын	мен обаларьтл, Янъадй-

Алаиья ПргыН унлер’Н ЬДзгдн кезде табылтаЦ олжДлар Куаттзй
тусчдб Булар КЬ|Тай MOHetrepi мен aih аларЫ, УндютаИНык Маржей
мониииктары, Ёуропанын кола фнбула-к£Птырмзларыт Ираппын
бедерл! тасты инталиосы ед!.

Кацли халкыныя этникалык си паты жен! н деп муселе icy рдел i
де киын, Кацлылардын кай ттлде сейлеген! жешнде ani де бфьщгтй
тюрЖОк,. А.Юернштампыч n'ndpiHiiie кацЛЫлар TypiK ттлд! ХалЫК
болтан. Баска зерттеушйпер ддНЛыдар CaiTycTiK ИрапмьЩ мал
H&ipyuii т^йпадары Клтарь5На жегскдаады, <злвр б.я fSipiimji мыя-
жылдык ортасЫНда Сырдарня бойыН Ty'piK тайпанарыньщ коныс
аударуынд байлйньЕсГЫ ез1Н1н. этникалык. бсйнес' мен типн азгерг-
кен деп болжам жасайдьГ Б.А-ЛигйИНСкйй кацлылар Иран*НлД|
сЕщт^рдык урлапл деп есептейд>- Оньщ niKipiHine, кднлм атауын
сац айлаларыныд 6ipiT “быльары KHiMfli (немесс сауытгы) здамдар1’
деп зйтута брдады,

Сонгы жылдардагы археологиялык ЗСрттеулергс M«yi 1 чсеХ,
кадлы замлндлегары салган суреттер цадлылардьщ сыргкы Сырт
бейнесн! кг-3 амдымызта елестстуге MywiHlwH бтрецб Олар бя-ге &р
кездер! былгарыга Т(гй1ген суйек пластипаларга салынган гранюра
бсйпелср] куйшде жстксн. Пластиналар Самарканд облысындагы
Кур’пцтобс кдлашБпы мщында б.з, б ipiHiui каеырларындагы кадлы
обасын алгаш казган кезде-ад габылды.

Олардын б1реу]цде атты жене жалу батырлардыц айкаем, екш-
нпс!нде — атпен ац аулау KcpiHicrapi бсйнслелгсн. Айкас пен вц
аудауга катысушылар тугелдсй 6ip этннкалык турпаткд жзтады.
Олардын 6opi it in де мацдайы гыкиып, табес t кушитам. Шаштаръш
жодары карата таран, самвйдагысын кешн, Кулагины!! сыртына
Карай жвтк.ызв сад га н. Кездер! ромбы торйдк мурындары децес,
HBKrepi жал па к,, узын мурт шокша сакалмен (итедк Жауынгерлер
шекпендершщ сыртына кортану уш]н сопакша иемесе кабы pi и ык
сск1лд| пластнналардан жасадтап сауьггтар кигсн, басгзрындз дома-
лактау дулыталары бар, мойындарыи сауытты жагалДрмен жауып
алган, буттзрына жаоыстыра шал бар киш, катер Ьтмее уш]н бапак-
бауын габанына Lnin койгац. Кару жарикгардап; ушы ушкшдсып
Kejtcriii узын найзалар, кынабы белдшсе кос таспамсн бек1Т1лет1Ц
ек1 жузд! узыи семсерлер. жебсс! уш кырлы октары бар курами
садактар, кен белГп сядшссыц oaiiie, cki бел)ri окгарга арналкзн yiu
бшпмд! корамсакгары болтан.

Со пак калканныц сырты ндастиналармен кдпталган. Eip
жауынгерД|ц айбалтасы бар, Сауытты жауынгерлер сауытсыз
атгарга мшгсн. Атгардыи жалы кузелген, кулактарыныц арасын-
дагы кекЫя култеленд!рш жинап койтан.

Сырдариянын орта жоне томенп агысы ауданындзгы этносаяси
жагдай мунда 5, з. 1 мыцжылдык, ортасында Typik TiJui тайпалар
кеяген кезде «зтх'ре бастайды. Ерте ортаеасырларда мунда Kawy-
Гарбан феодалдыц 6ip;icCTiri калыптасты, Жазба дерсК кездер] бул
КсзДсп кейб'|р жагдайлдрды каяпына кегтпруге cenririli тнпзедь 712 ж.
кузДС Самарканд турпындары каланы басыи алган арабтарга карей
KorepiJiicKL- тирады да. тур]ктсрдсн комек сурайД|>1- Турш
асKepncpi еогдылыктарга кемекке барады. вскери ic-кимылдар
барысын енляттагая коне тур is руна жазбдлары кутпеген жерден
тургештер котсрийске шыкканын жэне тууйктердщ одзктасы
кснг’ёрестсрге карсы согыска атганннгын, coiiTin турне армиясыныц
Катты мениске ушыраганын бая ндайды.

Кенгерес дсген Ебмдёр ед]? Византия императоры Константин
Богрянароднымдын Х f. ©ipinmi жартысында жщылган “Империалы
бас кару туралы” атты шытармасында славян, болгар, серб, франк,
араб, рустармсн катар печснеггерни де сипатгамд берлед!.
Константин. Багрянародный печенестердйг онтуспк optic далала-
рына димыс аудярмай тур мн “цацгар” агдоганыи келтгрсдй Оныц
жазуынша, “пеценегтер в;ащар де и аталады. 6ipai; бар льны емес,
басхаларп Караганда батмл apt асы л теки тек Йабднкртн,
Куарциур мен Хабукстшгиц аймагыпыц халцы гана аталдды, бул
кдцгар деген атау монйщс”.

Рапымдар беймэлш кентсрес халцып кацрарлзрмен салыс-
тырып, коне rypin жэне виэантнялык трактатта ею турл« кезЕцдеп
Sip халык айтылады деген inVipre кедгсн. Егер, Kjmr - Сырдарня-
нын бурынгы атаулярыньщ 6ipi екен!н ескереек, онца кацгар-
кенгерсстер отяЯЬш СырДария бойыдан Ьдеслру ^ажет, ер! оныц
орта агысында Казахстан оцтуст1гщдсг1 ялгасгщы мемлекеттсрдЫ
6ipi бурынры Кайлы (Каппой) ежели ту'рэк bipjiccrii'j Кацгу-
Тарблады салрастыруга болады.

Архсоло» няльгц дексртюштер]. Kip кездср« кацлылдр устем-
д1к еткен аудзпдардап археологтар ескертвйштердщ улкен тпбын
тауьтп, они Кауыншы жоне Огырар-Кдратау маденнетше жатдыз-
ды. Буязрдыц СяршмйС! Ташкент когалды айыагыцда. есйншкй
Сырдарняпыц орта агьзсы мен I^apaiay С|лемдерик;ц Таляскл
деЙ1НЛ аудаддарда тараган.

К^уыншы мвдениЕтппц ютебнен гор vayipipew черггслген!
Шярдарагл таяу жердеп Адгобс цоньтсы болып табылады. Ол
Сырдарияныц он жазалаунна орналаскан, коле&п 325x115 м тебе.
Кала уш жатнаи жалмен, ал Сырдария жагьшан пахсамеи
коршалды. К^а «пинен жоспары дсцгелск келген, SHiicriri 20 м-дей
тебе epChiiic код’е тусеДЁ. Оныц террнториясынан жобасы тзкбу-
рьппты, колем! 28x18,5 м орда сараны аршылдьь Сарай дйцыш
iemnrec eriii сальп зган бее болмедеи, Kiperiii кешен мен куры-
лымды батыстан пллгыска карай оран жатка» екГ дайзден турады.
Оныц дал ортасында тортбурышть] зад (ауманл Тбх'бб и) срна-
ласканг ол баска уй-жайлармен догалэп win сап гаи арка егкелдер-
вдн жалгасып жэтыр. Зад 6ip tesflept тепс шатырмеы жабылган.
Kasipri кезлеп зад кабыраларыньщ бшктп ] 6 м-ге жетеды Залдьгн
ортасындаяя едендс кудык орналаскан. Ббл.ме солтуст1к-батыс
Бурмину салзяшинтупндтсгэ камин доюдзд ощакпен эд«плшц№.

Залдын айналасында срниласкан уй-жайлар цоран шатарлар-
мсн жабылтан, одардьщ 6ipeyi — кумбезд! кслген. Соцгысы, cipo,
Орта Азия мен Каззхстацдягы кумбсзд! шатыршфдьщ ертедеп
Турции бipi болел керсю Уй курылымында шатыр маньгзды рол
аткарган, оган баепалдак пен жннактагы ес;кше аркьтлы еткей.
Сарай кабыргалары, roGeci, аркдлык вткелдср! tik бурышгы жонс
шаршылы шик! Kipniunieii ирцпен. А.чганжысынын кедом! 47-
52x23-32\i<M2 см, екйшггстнщ колем! _5£-42х34М2х1Ш2 см аралы-
гында езгерш агырады.

Кдзба кезНШ! б,з, l-IV гасырларыня лсататын ыдысгар,
саптдяктар, тапалар, хумдар, мурындыкты кумыралардык ул кои
коллекциям ь1, сондай-ак уршыктар, уш капапы сапты жебе
у□ п-ары, алтын еыргалар, б!р жузд! пышакгар, ушы козгалмайтын
айылбастар, кола жуиктер. кышл тыны кезд! алтын гогалар
жннастырыл)гн ।.

Сарай кешздпнщ уакытын яныктауда кумбезд! бел мелен
табылган каб1р олжасы ете мещызды. Кдб!р батыс кабырга жаньш-
даНд агаигпш жасалган табыткя кой мл гаи Мурде шалкасынан
жяткызьтын, басы багыска каратыжан, К,аб!рдсн агингтан жасал-
гаи ек! ыдме, зерленген Эр! туст! тастар койыдтан кум!с пен
алтынная Кумылшн сырга, корамсак нен сададка арнадтдн
мбыкган ДаЙыедалган футляр, суйек каисырмалы агаш салак,
Teiiip даижар, Tini крзгапмалы ек! тем!р айылбасы алыпган. Курал-
саймапдарына Караганда каб!р 1V-V {асырлар 1 неб шеи пакты турдс
ме рэтмдел шед,

Канлылардыц коныстары одетте оба корымдарымен коршал-
ган, олардащ !шснсн Шаушщум, Жамантотай, Торсбай-Тумсык
корцмдары катъьлды. Кабырлар жераеты уцпрлерше кесе капденец
жасаллан, ^бырларда мэйгггер комар дана немесс сынар гурде
жерлен ген, олармеп Gipie б ip-ск! не один да кон кумьтралар,
моншактар, тем!р тогалар, сурметас (кас пен кезд! бояйгын курдл)
кой Ы4 it ан,

Шоунлкум корммынан куыС1'ы, жер асам жоне к&такомбалы
болып бтрнсше турге бел|нет!н 60 каб!р аршыллы. Мунда,
Арыстъщ cpjnycTiK жатая ay ындап.1 180 шаршы км террмториядан
П'рлг келелщегЁ жиырма шякгьг твбецнктер аныкгалдаг. Олардьщ
арасында 11ушык.“Мардан, К,осгебе, Шаштебе, СёЙтмантобе,
А^айтвбе, Шолтебе бар.

Ескерт|с1штердП1 бвсым Konuiiniri жинакталган жерге байла-
иысты ец улкеш Кекмярдан аталады. Кирандысы oti бел!ктен:
iieriari тебк мен оныц касындагы тобецйктердсн куралады. Неггзг»
тебе - кдпамын орталык болит - ол Арыстыц ек! тармагыныц
к.осъ1яуы натнжесшде пяйдя Долган драддя. 2\ала ядзеггарыпа арал
nimini эсерш типзген, ндЯрп танда Квкмардап солгуст!ктен
онтусПЕске созыда жап^ан сопак, таби тургндс. Тобешн килем! ек!
гевл йрдаЕ! асады, оньтц ец бнЁк жер! 15 м.

Хдпага кЁреттн жалгы? кацпа шыгыс жэтуга орналас] ы хальщ
оган кОЛДан тур-ьиылтан 6ц!ктёгё 1,5 м, жогарг ы жагыцдаты енЁ it5
М, темен ’ бептшЁЦегй 3 м бегет ар^ыащ кепген. Ары кдрай бегет
жеыык пан 1ус арцылы какпага ipejl fi. К^кпа ка: ipri уакьпта
кертпсшЁ сэц1алгаи денге юК кед гея ею мунарамел кушейттлген.

К^этба жумыстары басталмай жатып-ац, тебе устЁнсн жасыл
luemei ерекшелЁпнс 6aifK.ajii.iiT турган шиш KipniiirrcH тургызыл-
ган, мужшген кабыргалардын орлы л бийцауга бояатын ед!. Жек-
encnsii башшналзр белш турган коше багьптары да байкаяятын.
Еарлык. кеш ел ер кадпадзн желпунитей тарам дал ады “Ортялыц”
кеше даны тегёнсн жарып, батыеда царан журдд. “Дноганальды”
wiiiLui кеше сотпу^сп’к-шБЕгысган со, тустш-багыска кдрай 'гартылган.
“ШецберлГ коше тебе етегЁнсн 5-12 м катыцгшцтал оны
белдеудеп оттё.

К^ланьщ садалармен бшпнген органы к, тебешпне курылыс
вдер! бар терриЮрия жалгзеады. Шыгыс жагыная к.алалык tcjji'm
6и1кт1г! 2,5 м-ге дей!н жетет!н аумагьт б’ф пектардай терт бурышты
жад па к гобсщ1к. Ортадык тебешЁктщ батые жупе солтусДк-батыс
жнгындле’ы 3 га-дай аумактан да сжелг! курылыс open/дары
байкалкан, Колем! мел орнаиасу жагдайына Караганда Кекмардан
if кдлалык. ортал ык бол ган.

Казба кезшде Кокмарданнын бЁрнешс модени кдбаттаи, б!р!н-
6ipi алмастырган б1рк<пзр ар ксздег! калдлардан туратындыгы
аныкталды.

Ец жогаргы жоспарлы курылыс орыцдары шагын телЁмдерден
аршылды Баспанялар жауын-шацзынмен шаиьглып, желмен уп !л-
гендзктен опар пптен сантала коймвган. Сонымеп катар кдлапын ез
емЁрнйц соцгы кезпзде кулдырагалды1ъ1 байкалзды. Курылыстары
тозып, здамдар одарды тастцн кетг! де. мундагы wtip бЁртЁндеп
пнегащз!, сойтёп оныц ец соцгы тургындары еэдерЁысп бЁрге барлык
б/одды заттарын алып, баска орыига к,оныс аударды-

Одян темен, ягни ертеректег! кала - магистральды Wfie шолак
кошелермен бел in ген ipi тургын уйлсрден турды. Эдеттс, уйлер бЁр
белмел! болып келедЁ, ал скёншё белмесЁ к,ойма болтан. Оиарды j
ipreci жартылай жерге, долiрек аГисак модсни кратка казылын
салынган, сол себелтЁ де кеше жактан оларга уш^бсс телкЁшекл
баскьаспен кЁргел. УйлердЁц eciicitpi бурыштардын 6ipine жакын
ет п саяынатыны байкалган.
Yft*jin iiiiKi келбеп’ бЁркелк! болды, Ecj'kkc карама-кдрсы, болмсну!
оргасына гаяу Tin бурынгтьг жер ошак жасаляды. Ол едсннен каэылын,
шел саз балшыкпен кертпшггепдш жасалды. Eip 'как. болйше от
лсадылса, келесг болИнс кул мел шоктар ысырылы j вдйылды. БЁр
уидщ кдбыр <1сынан еден мен 6ip денге йден немесе один соя би ж
лвердсн кямипге арналган сопак кУ'Ы.с казылган. Эдетге, онын асп тня
саз балшык гапасы койыгды, Уилер ‘кап-кара” билып жылытылдм,
ту™ есэктея жонетейедей 'нх'жген дс шжи

БотменЁ кладам цэбыргаларм тацаи аласа сак! тессктер кон на-
ган. Ешкке гаду бурыштарда су мептэмакка ярнал ’ан ыдыс-ахк. гар
- хумдар, су таситы । кумы рал ар мен козелер туратын Балкан.

Ек! болмсл! уйлсрдщ екй|Ш[ бадмесЁ едегге койма болтан, ондл
хугвдар немесе бешке ispi д| цилиндр турЁндеп куйдгригмс) ен
ыдыстарка тары, nypiiij, бндай, арпа мен буршак сакталщы.

Ошаккд талу жердЁ. едеиде денуккЁигтер меп диЁрмендер
жатка] г. Олардьщ бутЁндерЁ немесе сыныктары op6ip у идеи табыл'
дм лесе де боладьт. КейбЁр уйлсрдс д|riрыetine адсй[ тутыр
жаеалтан, Онътн томеитг зниргысы аса 6mik емес донгелек дутырга
алынбастай етш жапсырьингаи. Дн1рмендер 6ip уд ri де. диаметр i -
25-35 см зралытында.

Ксйбтр уйлсрдеп {xuiuencpxita буры ш тары на куыстлр жаса-
лынды. Олардыц аддында шагын темпе1игкгср бар. куя калдык-
тарына караг-анда мундп гу’рыптьщ от жагылса керск.

Уйлердщ 6ipi eaiiiflfK курыяысымен ерскше.leHeju Оган темен
карай тускен баспалдзк аркьтлы Kipin, аумзгы 20 шаршы метр
болмепс tciprcH. Есаккс карами карсы кабыртада бш’ктнт 0,5 м тгк
бурышты турпатты келген куыс жасалынган, оныц ujffri кой
муйпдерг тарпзд! Enin сазиеп жансыры-иаш Куыи астъпгда аудаггы
1,5x1 м ent бас пал д акты тукыр орнала кан. Тунярдыц он жатында
саз балщык кабыргасымен 6е.Ч1нген шагын каша жасагынтзн, Cips,
му ид а курбандыккл шалынатык кой устпса кврек. Бул ундш.
гибадатхана екенд11 не ешканлай кумол келтгруге болмайды. Огин
осы жердей табылгап саз балп|ыкт^н жасадынтан ipi шамш арактар
тугырдагъг таза кулдщ кабаты пш гы додсл бола ал алы.

Еибздатханага уксас пакты улгглер жок бошанымен, Хорезмдеп
ку!иан уаю-пына жатагын Гауркала каласындагы иядац аздап уксас-
тыктар байкалады. Бул з;ищь|ц кабыршпарынап шет! айнал нарыла
сат^ен кемксрипен куыс'Тйр. астынан тутырлар api пядтан,

СуцдаЙ-ак Хорезм дсп Топыраккдла калашьЕгь нан табыну
нысаЕ1ы кой-аркардыц ашекейленген муйН болган V-V1 га сыр-
ларга жататып храм жиылгап. Б,аладпн табылган гпзган идолдар-
мен, керамикадаты зооморфты сюжетгермен катар бул фактЁлср
Хорсзмдеп кушан-ифригид мэдениет'гжн Сырдарня бойыдцшъг
койдын кульп басым болган нодсниетке the >ген жерш керсе ед«
Квкмардян гнбадатханасы мен Хорезвдеп храмдяр уксастыгы
ос ыны ангар-пса керек.

К жмардандэги барды к уйлер недели 35-40x20-25x9-10 ем тёк
бурышты шике юрплшпсн еритген. ]ргетзсы ж<ж кабыргалар Ёшкт
жагынап бЁрнешс рет саз балтпыклен сыланды. Шатыры
жалпагьигаи жасалын, агаш тЁреулергс бектлд! Уйлсрдщ Cipinen
осыидай терт батана аршылган. Еденде нташ Ttpeyi и i-герд in. тёк
бурышты уяшыкгары сантал га н.

Заттыц медей Fieri. Шаруащыльи ы. Кдзба кезэнде табылган
негЁлп материал - керамика, Будар ас сЫрлеугс керектi ыдыс-
адктар - казан дар, какпалы кумыралар, тсбалар, Tarai ща ошактар;
су таентын ыдыстар - аузы кен,. 6ip нс ек! гу1калы казелер..
келденец туткалы козелср, ека туткдлы кумыралар; азыц-чулisri
саНтаугъ зрналтан нумдар’ «кдне де, асхдн&льщ есемдти ячисадтан
сапты-аикгар, кумыралар, кесеяср кездесед!. Жйтт-д<лн*арлар rypi
бейн^яешчщ уетатынгты	керкем тали-азАмсм жасалмиган.

Оркешл тумадгь], кысца да ri к кулагы, жотары каньгрыш- эн кыскд
куйрЫРы онъщ шептесп! коректз жаггедр екендпш айгартады, Буя
мус1‘н дала кяракуйрыгын бейнелесе ксрек,

Кокмардан тургындары vewpfli бэлкипып, сдан к^нделлсп
тутыныс запарын жасауды б|дген, Усталартл кажетт) оран;, пышак,
жебе улггарьш жасайтьтн темфдщ денпелек болектер! табылган.

Суйектен курдеЛ! садактар жасауга кажетп болшектер, и шпак
св гидры, туйреу|штер, кзптырмалзр, ертур н бойтумарлар 5стел'|н-
1вн. Цаскыр мен цтгщ; бурю i н буын суйектерщен жасэлган
бойтумарляр всем-эк Суисктен ойью жасал гян. басы бедер л i
TYHipiuiKrepi де кдраута кызыкты.

ЗсргерЛ1к буньЕМлар мен эшекейлер алтын мен коладан
жасалтан. Моседен Как-аЛтыннан жасадьи!. квзiне кызылтзс орна-
тылып, жадган днжумев жиектЁлгеП кдпСырмЯ табЫлдЫ. Лагыл Мен
КМЗгыЛТ акыктан, ферузадацл турлнгуст! шыныдан моншакгар
жасалган.

Сырдарня алабьпгдагы баска ескерлоштерден алынган олиса-
л ар мен садыстыря Караганда Кокмардан каласыныч жогарьы
Кйбатынддты материал дд р V-V1 гасырлярмен мерз1мдел!нсдд
К&зба жумыстары разгадан тыс кары 0.5 км жерл! алын жаткам.
GmiKrin 2 - 2,5 м-нх диаметр! !5 м-ге жететтн жэнылын кстксн
бЁрнсше обадан турагын KaaaFibni бежтщдо де журп ьцд). Кекмар-
дан туртындарыньщ алiini катакомбадарла, арнайы жзсалкан
пахе ал ьг к. платформаларда, сомдай-ак платформа жанына кааьтлтан
гпункырлпрда жерлегенадп анысралды МурдслТн басы накты 6ip
жикка ддрутылЕан жок Олармен Gipre KaGipie тагам мен суы бар
ыдыстар, дару-жарак буйыыдары, ошекейлер кийылды. Кмш ыдътс-
тпрдлш су агары бар кумырапзр, сатптыаяктяр, уш аягегы табактяр,
□дегте балалардыгЕ KaGipiiicii кездесетЁг! кнпкентай ыдыст.р ушыра-
сады. KeiiGip ыдыстардын кдбыргасына жылан тарЁтдг жалсыр-
малар нсмесе таьфа ctulnai белняср, сау еиппдернйн емхыалыи,
б&йнелерЁ туирЁлг еи.

Кару-жарак турлсрЁнеи уш к,Урлы тем ip жебе icp, суйекп
кур^нды сададдар, кы.сид тем ip ечмеерцер мен сьщар жуздЁ кд'жар
лар бешган.

Былгары белдЁктердсн капкан кола, тем ip тогалар кеп ушыргь
садь>- Эшекейлсрден — кас, металл шышл моншактар, густ! таьтал
коздер! бар. кола ясоне алтын бурме моншацтар, сыркллар мен
иисктер, сымнанешлген ен'ржиекТвр мен Шаштунрсугштер бар.

Кола ай।«алар, касты сурмелейи'н дае бояуьтппар табылган.
ЕшкЁ, кустар wyciiii, ангык алакая туршдсг жаттуярлар суйектс-
ршен коладан жасалынкан бойтумлрлар етС кеп.

Епшнин'ктщ мыктап дамыганЫН - данД» 1ак;ылдар дэндерг мен
астык цамб&тарыньЩ табылуы, еден сылагы мен камкссекты
сабан-топырак калдыктарыньаз^ болуы, д&нукмштср мен астык
саклдйтын хумдардын кон кездссу; пакта корсетj бередй Топырак
Кабаты коныстардан жи! ксздесетн< тас кетпендермен едделлк
Жердё w шеуге суйектеп жасалган куралдар да к.олданылтан.

Б. з. ллкашк,!.! гасыр гарыцда ег ндё сугару щектеуи калемде
журтгаядт,. Здетте, суды тйдаяануга ед.бектщ ей к&рапайым адк-
repi колдянылады. Кокмардандак'ы жер еудандьтру icine Арыстанх
опырьлып кулан Gitkch копе ар наем мен тарам тары и бегеу коп
сехтпн тисёцц опар дан арии^ар таргылъш, ei i а мен бакш&дарга су
же) к! 11д

Шаруашылыктын маньнды 6ip саласы - мал ocipy болтан.
Епшлипк Gipai дамыгзн ежелп коныстардан жылкы, кой ешкц
сиыр сиякты уй жануарларынын суйектсрх коп ксздесксн.

Коныстанутылар т!ршннпнде ак аулау ici де улкен орын
ляган. Кдзб&птрдан ел!кт!н, таутекешц, лркар мен акбокеннщ
суйектер! табылган. Аркар мен марал муйЁздер! де жм1 ксщсс ед i,
асмерлер опардан ортур и буйымдар жаслгдн. Су кустарь.] - умрек*
тер мен каздар БЁрказандар да яулйнды. Балык ауляудыы даиыга-
нын баль к цылтанактары мен кабы pi пакеры растай туссдз. Балык*-
ты нганышкымен туйреп, артурл! аулармен устады.

Жабайы алма мен алмурт, ор!к пен до мнхи глете жемЁстарьн жинау
да кепиЕ.|руаныймпнд1 Ейр тура болтни. Жуа мен у оняз.ч'йчынлады.

Сонымен б. з. басталар кездё июне б.з. 1-мынжыпдьиъ1Ныл ftipiimii
жирплеында КджвдташьЫоцтуст Йитс асз ipi итоги кудырегй кайлы
мемлекетпк бЁрлестю болып. оркен жайтан, од Шыеыс тарихында
мацызды рал агкаргзл. Оныц калкы eriiuuiniKnsH. мал. шаруашы-
лыгымсн, ксьтонер косюЁмен, саудамсн анналы сггы, ягни ол дамудын
аадгары сатысында боады. Кднлшеын, ел тусындапя К.ытай, Парфия,
Рим жане Кушан империлец сНЯкты мвмлекеттермен еаясн, лсоно-
м икал ык ясене мрдени бдйланыстар орнатп,!.

Сюнну

Бул халы к Гун, хунну атымен кеш иен тапымал. Хунну халкы,
немесе жвдаша транскрипция бойынша скэнпулар гундардан
ажырдтылыи керсстЁяедк Орга Л зияда калг,тпт£>екан сюннулардыц
riiii, мадсниет], дун метаны мы 6jpr Миграция барысында батыс
канаты Орял roniperine деГин ясегкен. ол мудца сан алуан :пни-
калык элеыентгерд] с!нгрд1, rinTi KeiiGip орган затгьщ белплерлГ
сактагинымен сюнну халкы бЁртндегг жонала бястанды да шартты
турде гундарта айналзды. Ал, Еуропяга басып ftipren осы жабяны,
тагы, кошпел! халыцтыц сюнну мэдснистЁнен аларчык айтарлыктай
ортакбслгитер! иола коим а га н ед?,

Сюнну — тътдымда ani жумбик jpj аз зерттелген феномен. Дэл
осы халык тарифы мен Казакстамда ертс кешпельлер даугр! аяктал-
ды, ал гундардан Бастап орыс тарнхнамасында нейшт! кошпел')лер
узкьпът басталады. Жада июне коне дэу!рлерд|’ц тогыскаи шеГндеп
сюннудардып жаулап алу сотыстары "скиф” ке-жн^и аяктзн,
алгашкы кауымдык курылыс пен оркениеттер арасыи бяйланыс-
тырды. Кукдл даяалмк. аймакка acepiii тигиген куши таипалык
одактын калыптасуы этникйлык; жоне модени байланыетар зрасын-
дагы кедергьяерд! жойды. кейЁинеи уздк уак.ытуа созыпган залтай
моден ист пен когамдык катынлетардын жана турлерЁнЁн калыпта-
суына алып келдн КейЬгп уакыпдр а кептсгсн танпдпяр мен
халыктардын, сонын питнде кеншсн таяымал болтал туртк. болгар,
хазар сек Ел д! халыктзрдыц шыгу тели дсазбагла деректем? оси
сюннуыен 1ъ^ьгз бзйлапыстыра на растырад ы.

Лтдлмыт халыкП’Щ этносаяси тарихы о.з.б, II-I гасырларда
ем1р Сергеи кытан таркхшысы Сыма Цянь мел б.з. I тасырла-
рынддгы ‘'Хань тарихылын” ангоры Ьань Гу шыгармсигары
бойынша белплЁ болып отыр.

Сьзннулар тайиялык одакка 6.3.6. TV-ill гдсырлард» oipiKri.
БД-б. Ш гасыр сонылда стар GipHCjue оскери табыстарп кол
жеткйегщ сойтёп кутай саясаты кызытуЕпыпык. ганьтткдн калыктар
датарынн кооылды. БЁрлестЁк аумагы Ордос устЁртшси Байкел
колiне дейЁл, Ениздндеп Манчжурии г л шсШн созылды. Ь’ул yinitf
скиллу халды ездсршщ жотаргы бнлеуцйс! Тоумаль нганыпйге
К^рыздар сдё. Keiiiinieir фркатар жерлердеп айырылеа да онын улы
Меде (Модунь) досгык, жале оскерн Есдтынастар ьезекпен «курсач
цы гай сйясатыныц нсгёзён калады. Кадий бел га мда да ек?лну халкы
оздерЁне кажвтп курил, жЁбек, ашекей жонс т.б. буйыьтдарды
КХ'айлан алыл отырды. Tnrri жыл сайнш ею жадтын цгаикыншы-
лыктары бчх1ыл турды: куздс - сюнну, кектемде кьгтайлэр
табуызддды. К,ытай жыднамаларьикщ авторлары скрину
KOUineaijiep рст(ндс еипа1танды, олар “оз косЁптср! болып табыла-
тыл мал бш-ужн ай налы сады жоне де агаштаи жале муйЬдец
жасалган садактармен ацга шьгрзды. Жабайы аддар «ен елоБг
(иуйпн лсерлердЁ bnecripcai, олардыц гуррылыкгы жер! ж»к... Кма
М, к,онцс -га,	те жж,... erie алкабын одц^еумен аймыьыс-

пайды”, Hi рак; осы автор оддсбхр кытай колбасшысыныц corn
есхери жОрыгып слп^ттагадда ТяЮз-Шань тауы тубЁнде тальюйдщ
ордасьгнда уйлсрк бекшЁс Кабыр*‘йсы, коймалары асане бул калада
туТКЫлта аяынган коптегел князьдар бол1-андыгын айтып етед>.

Орай тилымда ant де,	кдй тауды айтьзл

тургалдыгы жоншде пакты шюр жок. Меде кд£ггыс иолганнан
кемii 1 куатты ыемлекеттщ оцтуепк жэлс соптустчк болып узакдя
спзылгап ек!ге бадшу ypflici басталады, кейЁн с ал тус г ёк одац
жснълёп, елден кетсдЁ де, Сырдарляныд орга ш-ысы аудЯЕ елпры на
дейт адныстйиады. Сяньбилердел куйрей жец^лте™ сптпнуПйр
жецЁмпаздарга Kipirin кетсд!. Зсргтеундлер сюннуларды ялгашкы
(тугпт) турЁктср деп есептейдЁ.

Жекелегел сюнну тайпдларынын Казахстан далальис аймя^га-
рыня келе бастяуы алЁ ле зерттеу/и кджст етедт, бЁрак та бул урДЁс
6.3.6-1 гасырда састалгая Бояоз керем. Ал, б. з. H-HJ тасырлэрыпда
скънчулар, кец ада%№ты тяедэддоен tfeitiun сгфмдтгар кин т$Й5 &ri3p
конфедерациями сенлдз wipfleci skkc 6фйст1рш. Оеы уадытадрда
слар Ортаяъ к K,raaxCTawa, Сырдарня алдоы мен Жет угз да кеде
бастады. Сюинулардыц нет гит страды IV f. бас кезшдо Орлята
и>етсд1 де. б!ритама улкитгардаи кей!н Еуронага шлпкияын яук
даеайды, муаад олар “гут” атауыи иемдсяс р.

Архен т»гня-1ык eexftpiKiiu'i’epi. Кээа^таи эу матица csohhv
археоэтся мл-Лых, есчертюштерг <?не едрек ушырэсады.

Зерттеупдлир гуцаэрды тладгсй сюннудармен салсастырэ
^снматанымен, адгашчы тары ею дня цадыктъщ кеитегеп саят-
достургн сактдп к&лган ед 5. Атиллаиы жерлеу paciMi -жазЫлТан
ъютгМсТгер келгтрглгсн дерек коз'гернде, чнЪщ Д.еНеО баТаЛЫ
метвддардан хлсэлран б'р^еаве т^иытгарга ъ.сйыл* аны ж'Оне aiW‘
мен 6iрте каб' яе аса нунды буйымдар к;аса .керлентп. ал жерлеу
орны «уценят жасырылгандыэ-ы жайлы магл>мзтгар бар. С гонту
корьгмддры бел плi Оятуслк Скирде мундай крбфлер щцыи-яла
качмлган казятидуцкиргл койылган к;има-тяБьптирдаи аргиылган.
ШуНк,ырЕа табытка салымтан глурде мед сйд дау] pre тон к^рал-
сайминддр койылдь]. Ал ftnjperriK тагам репнде муйгад! ipi кара ет<
доиМлгаи. БеЙтсрдеп бул жапуардын бас суйеп мен спгс
суЙеклир1Н1Н nojt&irep буйымларммсн гйрге табылуы - сюпнулардмд
5ipa3br .«дргьлан Koiune.ni шарулшыдыклсн айн.тль1сканмн сипггг-
гайдм. Сюнну аксуйС!тер’|н1н жерлеу p^ciMi копан журггзбпт^цнп
Rhre кьпай чрон икал ары аркылы жсткег)- GjiSki? iutki экацпккс
жапсьиган, судам ксйш оньт сырткы j&wIkkc егигган. Мурдемен
fiipre гурмыстык заггар, кару-жарак кюм-кешек, сондай-лк куцдер
мен кул тар кс>ся жерлендь Кей(ир бай кябтрлер жянынан сшбтр
1сурал-санмцнсл1э бе№ттерд|ц табылуы да исындай пгга'рге кетедйй
тусед|.

Склшулармен’ саг1гйснярьигагын буйымдар Каза кета п аумз-
гыида ете сирек жоне кездейсод ушыраскшд Шаид] ийзне ш&чейгп
аГгмактзрдягы сюггмулерге жататым археолог нллык eckepuciur герде
ск!1нд1к 6ip озгешелйс байкалады. Оларга ерекше бшк ер-турман,
одуырсывды бшдгрстгп кабыршякты орнскт яшекеЙ i кола казан
жатэдь . Депдгмен, еюинулардын бгрсгеи бунь’МЫ - курделг сада к
пен ошекейлср болып табылады. Халнктардын Улы коныс
аударуындагы даладык бен/ггердщ копигип'ггпен созыла басьспгаи
адтын кзцылтыр мен турл.’-тустг тасщр елпыктап ангексйлер
тлбылып келеД!. Огардын мунгдама кап гаралуы г.спплелЁчер мен
олодцын отырыктлы одактастарыьт тез баюгз адып ксViren Иран мен
Римгс карем толаушышвд согысгарьша байшшысты бодгап tyj.
Sjipre терпел ген сюнну кабЁрперЁнде алтын Ж)нс е^гс ашекенлер-
мен KJiiw кешес, бас киём. белбсу; аяк кищ, ер-тур,чан мен обзсл-
дер сэндслгендЁп аныкдаиды. Ц1ын мдопцце ipi алтын кесектсршсн
жад л гаи заттяр сорок кездеседи 9 дегте будар жукд адтыодедг
немесе Tiin i алтын жйлатылгаи кацылтырмен антал^аи кум к жэнс
кола буйымдар болып габылдды. Ипкрусгапията пайдаланилган
Кызыл дине кулгт туеп 'гастар салыпгыры&лм турде эйпканда яса
банши счес e/ji. Fyii класс н калы к садогы жеп суйек болЁктерЁнен
курантырынды. Садакгын ньпда жакыидантыл тусы косым^а
суйек капсырмалзр.чен бсктл-ц. Eici шет! 6ip-6ipineH еал-пЕМ] узы и
бо.|рандык'1ац, рун сэдагы ас дметриялы болып кслдё. Рим саякап
шысЫ Аммиак Млр цел лини гундардьш ушына у жнгыл^ан суйек
жебелергн мукияг синяттэпап. б зрак, археологшр оларды гыЁ таби
к,ойган жок. Муцдай лсебелергс муйЁзден жасалган ыеюлрьщ
орна ылганы бел г ini, бграк>га Kaf рлердсц не 1. шеи кодуЁлп уш
кырлы сайты сада к; ок.тары гапа кездеседЁ, Ьш1ымдардЕ.щ паным-
дауышна, бул купил жср кьрТБ1Сымеп тышз банланысгы, мутна
суйек савдал^анымен муйиден жасалган буйымдар	едймайды,

сондыкган Яэ болзр, к.ялзк сахарасында нлё куше дейш осъшдай
жене бутан уксас монюл жебелер! кездесе койтзн жж. Ойел u^6ip;iepi
керемгт зкйсьлтй.^ ibti жада “калаш” сыр*аяарм<л1ь у<й-ал
шел! Oineaitr ер.мсн, белбеу айылбастарымен, бас кшмдё ошекейлеп
j ураты и мопшактармен срекп клене ffi, Tepi аяккн>м Дерден тек
<dfbpi6acnip мен склзрды таргып туратын каныс уштары сакталган.

Сюнну кабЁрлер!нен алынган заттарды белгип бейЁтгердсг]
буиьтмдармсн байланыегыру, езара катыстыльшьш аньщтау олар-
дын саны аздыгы мен коп Typniniri оссрЁнен оц ншиже бе ре
коймэйдът. Казак сзхарасына келреннен кешн сюнну мунда кеше-
ген тгннкалык тоггтарды с1ЦЁрд|, сод ccoertri де осы дэуфдЁ бслгглЁ
жлГп Енрдыр жиынтыгы реп ще тутастай карастырган жен,

С ар jhаттар

'армапар'’ деген калыкиян аты антикалык дсректерде б.з.б.
Ш F. колданылып келедЁ. Сол кезлерЁ сарматтардыц скифтерд!
жуйелЁ «урде жаудап а.чуы басталады. Диодордыц айтуынта,
сарматтар Скифияныц едоуЁр бвлЁпн “дулазьпып”, мсешлгсцдсрдЁц
6ipin де далдырмай кырып-жойтан, сеЙтЁп елдщ баемм болНн
Шел ге зйодддыргдн. Сарматтирдын Sip идипасы - роксалаидар бл. Г г.
Мидняньщ шскарасына jserin, 1’нммсп сокшгысып капады. Олардыц
~[31меи алпнлар журш отырды.

Сармьггар нздер! басни алдни экеряер халн^гарыныц селен
OMipiRe белеете катыскдш Мысалы. б-хб- Л Г- соцры кгинде
Понтия пагшасы Мнтрндатгын колбэсшысы Днзфз тден болгал
согыста pOKca.uajшар екнфтерге цосылдды. Б.з.б. 1 г. Мшрндпт
Рнмге ^арсы курескендесар^а-П’арооныдткзгындабод^аН- Бз.6.49
ж. pi (мд «стер аорстармси (сармат таилась) б ip-лес in, Боспор
идтшасыиын одактцстары енрдктарды (езрматгардыд баска
тайпасы) жспсд|. Баска тайпаларта Караганда жорьжка ксиирек
шь«у££н алаидар Кдра тецвщИ СОдТ\сТ1к ищрше дещи жетевд
KeiiiiiipeK одар тундарга косылыгр Испаиивдаи барып шыгады. Ал
KcifSip тогттары Солтустш Африкага коныс аударады- Ьул козга-
лыщй олзрмен керш! Сырдарня алкабында орналэскдн кад^ыдар
да. KjoCbuirati болатьш. Орал hpcic нумагына сипну тайиадарыны.н
кедук гайпалар мш раииясынын басталуын тездеткен слядты.

Кейй<[’1 сарматгарга сюину	болтандыгы жошндсп

сауал twii хунте денп' ийбр-тадас тудырыл кегцуй, Здетге тун-
сюннулар кдз1(1П Батые Кдзакстан аумасына б. k IV ±асырь ндд
КСЛД1 деп ессггтслшедг Kefliiiri сармапар сюинудардьЕН Keii6ip
жосыи-жоралтьтларып. мысады, ацсуйектердтц бас суйеп'н едлпы-
нап езгерту. гундардъщ курдел) садауы сек)лд'| буйымдарды
кабылдаЙД.Ы- Скдшулар келмей турып ксЙ1н i езрмагтяр олардын.
боданДырын к.абьшдатан, сейтЕп Орталыц КаЗакстаннаП Арал
маыынЗ дййтнП аймактйгы 'тайпалар КонфеДерациЛсыН курган деген
nikipiiEp де бар. Дегеиыен ataaSa дерек к&эдерпйн маглумйтглры ?пе
мардммеыз, согтдыв^ган да Сармаыар oytipi ту'рапы HCrisri дерект!
археология гьглымы гана Сере алдлы.

Сарматтар мзденнет! хронологнялык жагыпан у гл кезенге
ерте сармат, нёмесе Прохоров мэденнетк ортангы сармат
немее е с услов мэдениет! кет hi i cap мзт ма деннет! -

Прохоров мэденнатт. Ь\з,б. JV г. бас кЫнде сэвромаггар
Доннан ЕмБ1 е дегштл аумакта ттрцдлтк сип, мунда ‘батыс1? (Ед!л-
Лен аудамы) мем “шыгыс" (Орал эудэны) оынды exi mepmifcri
мэденнеггер нусклсы кала иды. “(Цыгыста” кыш ыд.ы стары, кару-
жарак, сэнд1к заттар, ошекейлер, деерлеу гурны. напым-сешм
буйымдары епакты археологиялык кешендер айтарлыктай e'lrepic-
терге ушырады- Жана мвденистт1Ч калыптаоувьиа Еурагия аума-
тыцда К€1шпел|глерьдщ кошньконуы, жерпящ-л негип баска зтника-
лыд куран№лардьщ ену< тепнде ОралДЫц орцапды-д^лалы аймак-
та рыл даты жиртыдан коптел! тайпаларДЬщ коСМлуы оанцик oCcpiu
ти riace керек.

Жана мэдеииет yp/tici еш жакты - эволюииялык жэне мнгра-
цнялыц болта ндыгы анык. Егер кару-жарак, ат абзелдер!, кейб!р
Ошекейлерге отпел! турпаттар тин болел, б!з жанадзн жасалгпн
загтар гурлерш, айталык, туб! децгелек кслген сио-ернекпт ыдыс-
тар, бипкг! колл айна, сепз саны торМд! шщалардыц жаеалгаиын
spi буиардын бурынпл 1‘7рмыст4лц.-швруашым1лк,та колданыяча-
 аидырын ацкарамыз. Олардын шыгу теп Орялдыи шыгыс жэне
солту ст! к-шытыс аудапдары туртыцдарыныц кейб!р 6ашктер!нщ
вдсыпуымен байланысгы, бул жерде отиты ксздер! сд^роматгардац
Прохоров моден nori не ©тет1н кезге жататын зяттар гурд epi, сондай-
вк, тек ерте сарматтарта таи жанп турнаттар жергш!кт! кеше Fl Дер-
ден табылган. Эс! реле, отпел! кезси семссрлер! ]урпазтарында знык
байкалады Ушыттк кесекп пемесс аздап мшгеи жипежабыны .лога
тар!зд! цемсер турлер! шина бастайды. Егер сонгылары б.т.б. IV р.
бас кез1мсн мерл радел се, онда сабы мен жуз! т!г!нен кешип жоне
жуп орвк тарной, класс икал ы к Прохоров cemcepi б.з.б. IV гасырда
шцда бела баслэйды. Свнромагтар жебе уштары и Прохоров гурпатына
б!ргс-б!рте Koiiiyiniti эвояюциялык сипагы аныкталпан. Буны самай
алкаем па кдтысты да айтуга болады. Бор!нен де кыш ыдыстар
турпаты платы жаня езгЕр!стер анык банкалады. Алмурт тервд] кыш
ыдыстзрдан баекаларын жер! LriicTi цгеберлер бурын жасаган емес,
Ою-орнекке саз балшы к курицына Караганда оларды мунда Орал-
дыц орманды-дапалы аймакдарыныц турниндары окелген сняктвк

Ескертк!1итер синлтсамасы. Прохоров мя7(сниет!н!ц тайпа-
лйрм маркум бздтан kic-jjiepiH тек оба уй^идшергнщ, онда да едсттй
тонырак уйшдгиершщ астына койтан жоне уй!нд!лврд! гдепен
ком Kepin бастътрып тастяу эд1с! оте сире к кездеоедл Кейде олар бул
у инн кона. д?зулр[ндет! обадарды да иайналанл^т. Ертедей сармат-
тлрта тон б ip жайт - опар адбырдын yctjh немесс анналасын
балшнкггЁН ct.uian нс таптаи, кейдс аланкай жасап коятьщ болгап,
сол сиикты кабыр iuiiH агашден. кесшдшермсн не кабыкпен
кемкерген. Оба уй1нд!с!нде бейтге конылнш арбаны бдипрстш
доцгалак б1л!к, купили адлдыктары кеддесед!.

Олхкл кою мен бей пт ер тур!, саны eneyni езгер!стерге ушырап
отырды. Эдетге кабыргалары т!к немесе сол кигаш, бурыштзры
торг таралка багь1тталган. бурыштары т!к немссе аздап децгелен-
геи жерден казна га и ыункырлар; аташ исмссс адмыс жабынга
арнап жясалынган керглеип бар бейптер* солтусз гктен шггустнже
багы палка н бурыштары пк немесе донгелек жердей казыдган тар
шункырлар: бушрлер! к^эылган бейптер мел леер астынан казылган
узыиша кУысгар (катакомба) панда бода бас i аилы. Прохоров
модениепне одген Kiciid шллкасьтан^ басын онт\ст1щсе к^ратып.
жерлеу тел. Кейбер жагдяйларчя мурденщ ек< немесе 6Jp колы
щеткерь орналаекан- бшек тусы бугелген, согаи бийиаиыеты ^ойы
щат rie жамбас суйегнше жатадъ Tfaeci лдап бугьчген, аяктары
oHfa нсмеед солги, нс &> ляаса едоцм койылган жоне де ромб Tfpinae
(яга и, “салт аттьт”) немесе аикастырыпа жерпенген. Баладдрды адетге
аяк -Ki uchi немесе ею ерссек адамдар арасыпа койтан. Сондай-ак баиын
карама-Kdptbi - ецлтуепк жакка бярьптаган. Онгуспккс жзне
солгуслккс бэгыттдиган кяб’|рлсрден баскд iniinapa шыгыс пен
базъгскя бакьгпдлгая жерлеу орындары да бар. Сяяроматтардап
Калкан кабыкгтя жзея/гал таб₽.1тпсн катар оиып жасалган, жснЬ
арба секы|Д1 табыггар да кездесед! Сав ромя парга каршацда
сарматгар безлтке бор, реальгар, кук(рт, Kewip кссектерш лай койган.
YflijjjeH мол аз гарда гы орт каддыкдарга нспашен Батыс Казаке ганда
ара-тура байкдл^ш. Лк,|рстик иска арнцлган маидь н бупн ден«Л1ер!н
енД1 крЙДыН, жы-ЦКиНЫщ ещк1Н1ц шагын бел акте pi ал Масты ряды.

Орта иг ы сармат, сусли п мэдсниетк Ьул мэденнст бд.б. II г.

мен б. г. I г. бас ке^ыен мерами дел <нед1 Sbii кунге дейт
органгы сармат мэденивлшн цалыптасу сэузлдзры тубегейлг
шещию жок. Онгал ерте сармат маденметтнен бастау алган-
Л1.1ГЫ турапь.1 десгурл! кезкарас бар.

Жерлеу кури ль старыныд rypntpi буръшгыдяй кали б^ргедтмен
олардын пракатыйасы езгередь Kyfiipi ойылгал кдбгрлер саны азяяды
да, катакомб адар гайып бола бастаиды Hleii немесе кертпеш! бар
KaSip шуцкырлары сякд&ладьь Уй(НД1дегг жерлсу ейрек ушыраса
баетайды. Шаршы то[ здес бей’птер саны арта туседь Мурделерд!
шункыр бойьгна созыла жатцызу гурлы басымдык танытады.

Элбсгге, гурьнггык заггардтш оба ка€1 wpiHe койылкан бордан
жасадган антропоморфты мустндер б iрегей олжадар болып табы-
лады. Мэделен, Ycripircri Б&йте кешен] 6iрегейлiriмен ерекше-
кеиедс Кешен ущ. тлпты обадардан турады. Жоие де шыммен
жябылкан муещдер сылыкгарымен б|регсйпеиель Бонге-1 кешенше
шыгыс ан биЕыска. кдрай ттабсктепген уш оба utipeai. Обадар ^рте
замаядарда-ак тональан, fiipax сакгалган заттар барлык кешепд!
б.з К V к соны мен FV т. бас неумен меримде^гс мумкзндт бередъ
Обадардан соятуетжке жоне оцтуст1ккс карай тастан каланган
децгелек келген коршаулар ориаласкан. Обадарш жакып улкен
аляцкайта нюяырлантян октастан жасалган антропоморфты мусш-
дер каддыкдары ерекще казге туседк Олардыц неги ri калдыктары
солтусп -шыгыстан огпуст1к-батыскя карай созыла жэткан т'збект!
курайды. Мус!ндерд1И басым богнп жалпак, бедерт далме-дол &р]лген,
Жскелеген eckepiwuifep ДОЦГйлектеу келген. МусЁндерде ашык, пц
алакаиы кшд!к тусыпа койынтан ер адам бейней бедерлеяген.
К,асы, муриы, кез1 езид! мурзы, лузы адамнъщ бет влпетн! айкын
бсйнеледш, МусЁвдер^щ семсерЁ, дянжзры, сэдаш бовды; бастзрьд
дулыщ кйгсн, бе. пн белдеу. ащекейлерден алка, бЁлезЁк гаккан.

Мурделердщ басын оитуспкке Марату, Kaoip туб i нс, ксйде
OfliKTi де бормсн ceyin к,сю гурпы сактялган. Акырептк ас рстцще
мал суйекгер! кобЁвд. койдъщ жауырыны койылады. Шуцкьрды
орлеудс агащ кеншен колданы !ады, табыттнр мен зембшдср ете
сирен: ушырасяды.

Kfiiiwi сармятт&р мян&шетг. КеЙ1нп ,8рматтар Орал, Едш,
Дон оц1рдер1н кда ыпц Орал далалзрынан Бугезетпне дсй|нг‘ аймахта
коныстанды. Хроноло|инлыкжап>|нанбул бд. LL-1V гасырлары ед£

Кейптг сармапар ездерннц алдында отксндердщ нептеген
дастурлер!н саетап кдлды- 0з ру. астарын опар ги hi не л ecki
молалардагы обаларга жерлед!. Тар вдйр пзункыр мен 6yiUpi куыс
шункырлпрга жерлеу басым бонды. 9л1кт1ц басы солтуепкке жзнс
ccwTJYCTfK-SrtiifCKa каратъгддьл Олар ша’гкасьгняя	жамбас

суйеп мацына койылды. К^бЁрлерден кул мен от калдыкгары, бор
кессктсрЁ мен yinwap ушырасады, табыт пен астаулар сондай ак
кдбЁр жабыны сирек ушырасады.

Мадсниегтщ жаца белгъпер! арасынан бас суйекгщ деформа-
циям ушырауы байкнлады. Суйек капсырмалы курдеш садах пен
жартылай асьш тасты алтын ашекейлер де кездессд!. К,олдак
жасалгаи ыдыстар арасьгнда кумыра, табахяз'алар бар. КсйбЁрЁнде
KcprriKTi oto-ернск бдйкдлады. Цктгсн экелЁпген кыш ыдыстары
кол. КебЁне Т1Л1кшед1 коладан жаса’ндн туйреуни капть1рмалард|,щ
ярка тусы кайырылып келед|. Сыргалар - кумЁстен немесе колвдан
жасалып, шетп алтыимен квмкериш. Ссмсер мен канжарлар яра-
сыпан сабыньщ басынв халцедон орнатылганддры да унтырасадя
KyMiCx кола ат вбзслдср! жиынтыгы, алтын тоталар да кап. Шетгсн
икелшген заттардан кьпай айналары. бослорлык теберлер жасаган
шыны К¥ЧЬ1РалаРЬ|> малд р сазды танаис амфораляры, ортаазиялык
Кызыл сазды ыдыстар табьиггян. Римнен эксл>нген за гтар арасында
сыодаш ан, ромб сеюддЁ кялкпдды фибу iaaap бар. брнвкп тылы
бокаддар K>nii Азия дан екел нген
Hi _'ек/
*

КЕЙ1НГ1 кеШПЕНДШР
ЛРХЮЛОГИЯСЫ

Этносаяси тарихы

IV г. ортасында Ортадык Азия далаларында губегейгн саяси
жене этпнкалык озгерктер болды. Бумын каган баскарган алтдй-
лыкгур1К-1Югу тайпадары теле жвне баска тайпаларм^н одактасын,
жужан какзнатына кдрсы бас кетерсдь Осы окига ногцжссншс 552
ж. Орталыд Азияда Алтвйдын typni этникдлык, тай пал ар мн oipiK-
TiprcH TypiK каганаггы (552-630 ж.) курьшады. Каганат езепн
алтайлык турж-тюгу танпасы курады- Жужаидарды талклндаган-
нин кейш 554 жылга карам Жепсу, Орталык Казахстан мен
Хорезмд! батындырып, одар Арал гсщз'ше Дейт жетод1. Сасанидтж
Иринмен одактасып, тур!ктер 563-567 жылдар драл ыгын даты
кезецде Орта Азнядагы эфпигнт/ср межкжепн талкаиддйдлл Иран
мен каганат аралыгындагы шскара Эму пария боны мен отн. Орта
Ази я лык мвмлекетгер вассалдык Teye.inicre болды. VI гасырдыц
70-/кылдары Дшабул {Естемт каган Солгусгж Кавказ бен Кара
т₽цЬ маиына Ыркатар жорыктар уйымдастырды. Будар барнлк
далалык аймактарды каганат ыкпалына Tyciptert соцгы натижс п
Жорыклар сдЬ

Тур1к кдгапатыныц !утас тарифы узд1кс!з cormcjap мен езара
кыркыстарга толы. Соцрысынын нотижесшде 581 ж. каганат б р-
6ipiMCH жауласуиы Шабалио бкгнк еткен Шыгыс жене де Тардуш
Хан бил1ккс кейген орталыгы Желсу болган Батые болып exire
болшед!. Элйрепен Шыгыс Тур] к каганаты KLITa*< импсриясынан
жендпеке ушырайды, ал Батые TypiK каганаты бул кезде кушене
туседс Дат'иу Орта Азия мен Кдзакстанда оз ьгкпа/гын ныгайтады.
каганаттыц cxi безпчн кайта CipiKTtpyrc ть рысыи азт нтыгыс
тур!ктер каганы дсп жариялады.
VI f. сошднда батыс Typiicrepi теле тайпаларыныц жер!и басып
алзды, бфпк сдан кетдн болтан кетсринстер орталь к, 6hjuk куште-
[нн Qncipcrin гастайды. 7ек 615^619 жылддры гана теле тайнелерьг
мен олармен корши^с сеяньтоларды батыс гуртктер тубегейл!
батындыра алды.

Мсмлек&гтщ шыгыс шетшдсп сотыстарга карамастан Батыс
Турта каганаты гулденс берл.ь Басдару Mtyiieci кайта уйымдасты-
рылы», &слсаиЯ1 смртхы езлеатжургййдк 63 4 ж. Шаболо-Химмиш
Каган мемлекетте i туракгылыкты кдмтамасыз ету ушан 10 ок
□талтан каганаггцгы тайпалык ffenmicri бекггтт. Дулу атвуымен
аталган олардын fjteeyi Шу мен 1лс езепдер! аралыгын мекен еттс
Шу езепшен онгустг батысца карай орндласкан нушнби бгрлесть
пне калган бес тайна Kipjii. Дулупар одагына Алтай, EpTic пен [ле
арапы гы пдаты далада кошта журген карлук ар мен тургсшгер
к(рдг. Табнгн жзгдайляры коплкш мал таруйи1Ь1ль(гына колайлы
Жетюу жер! кдганатгьЕЦ орталыгы болды- 651 ж. Ваше Турне
каганаты кытай оскердер; тэралынал куйредц оныц жди Китай дыц
еД окру гы на ендт, Б1рак тоуелдЫк номнпалды гурде болтан еде
682 ж Длтайда "еющдГ’ аталган Турш катан аг ы Кайта калыгттасады,
стаи Алтай, Бз/тас АДоцголня лщн Туда жерлср! юредл 7J J ж,
олардын Мочжо каганныц ескерлер) Жетюудагы Батые Тур1к
кагтпштшгьщ ОрнНна каль птйскаН Тургеш каганатына сайт
жорыктар жасайды. Тургештер талк,андглыниды. антае Де арабтДр
коршад алган Самаркандка тур!кгердщ жордсм беругс тырысуы
кейЫр тургеш тайналарынын Kerepinici нзтгнжес^Нде 1ске яспай
кдпды Ёкшнл тур!к каганаты 742 ж. уйгатр, карлук жш в
басмылдардь^ бф/ккен feyfai ufarrtJc гур1ктер/не карсьг
деЙтн ку1леи п турды. Турисгср куйрет1лед1, сонгы кпрсылыктар
744 ж. басы и жаныдпдлтад соц, оиын орныида Уйтыр каганааы
калыптясады. Батыс TypiK ката ниты тугнйл1кп ыдыргданман кейш
бул мем 1екег мурасын бурыпгы катанаттыц мейлй|ше кунт торг
гзнланът Йрлест1кттер1 - ^гыряар., огыздар, щгмактар мен
карлуктар бод in аляды. 766 ж< Уйгыр каганат ьнан жен1Дген
кдрлукдар алдыНчзла тургенгтерд! багындырып, Кашгар мен
Жеттсудан Сырдарня нын орта агысына дейп ri аумакты басып
адып, Карлук каганатын курддьг Ыстыккел ауданындагы Суяб
кал асы астанасы болады. Бятыста олар лечеиег, лсмесе бурыиш
кд илы танпаларымен кактыгыедды. Огыздармен одактлск.ан
лтар печенегтердг жедедг эрг тагкагтдайды, дал осы кездерЁ
г(ечснегтсрд1т1 батыскд кдрйй узакка созылгаи миграциясы
басталады. Кдрлукгар аз кезсгыдо оздертнщ оддктастары of ыздарш
Сырдарияныц орта агьгсып, ятни кандылардыд тупкпйкт) жерш
калдырута можбур болдды. Кэрлуктар квсемя “жабру" лауазымын
нсмденедд ал 840 жыл дан бастап “катяп" хналды. ЖеНсу аумз-
гындл карлук тайпаларьг консолцдациясыиыц саяси б1ряест!кке
аннаму урщсл болып ©тй. Алгашкыда карлукт^рдын уш рулык
оэе пте Жетгсу мен ОнтустЁк 1\азакстэикьщ этни кадык б рлеслк-
itpi, коптел) 'лклге жартылай квтделт турок "rinai тухсм, штл,
взкшд яаладжы, чару к, apfy, барыехан тайпалары Kip/d. VJJI-X
рнсырл рдагы царлук тайпалары Балхаш пен Ыстыккол здолыкын,
Die, Шу, Талас пзендерЁ злабын, Тяш-Шанъ с!лсмдер!н. Исфмлжап,
ортагасырлык Отырарга дейшг! орасан зор аймакты коныстяиды.

Карлудгар кцрип' огыз, клмак тзйналарымсн саяси-модени
банланыс rap орнатты. Шыгыстя карлуктар унгыр кжанагыман
икжте in, ал он'туепк-шыгысгга Маусраннухрлан солтустжкс карай
жэгкан жерлердт багындырута умтылгян зрабтардм токтатып
турды Иеяамды таратуга уктылу СаманидгчрД! карпу^гарЕЯ- кдрсы
жорыккэ игермеледй бфак-та олар табанды карсылыкка у< гырап
тыр 4.W Крганатта слъ\ры1уш>ъ1ъг<хКн K&iiiy урши iwypin жатты, к&ттгахн
{эскери-инженерлж Курылыстар салынды, Тракта орталыктапдыру
ejicipen, жяйылымдыв; мал ecipy непзп шаруакщлык тур! болып
кала бсрд|, 940 ж. Жет1Суга Шьгтыс Турмстаннан кидандар келд>
де, кятанатгагы езара кыркыстарды пяйдаланын, мем 1екегг(
жаулап адды,

Печенеггер оцтус н орыс дадаларындЗРЫ кецшенД|Лер репнде
klUihch танымал Дтауы алдьтмси орыс жэне византхялык жалба
дсрск коздер!ндс кездессД). Дегенмен бул кошпендггердщ Оганы -
К^аЗакс^к; ЦапЁрек айтсак, Сырдарн^нъщ орта агмсы. Византия
тарИХШЫсьЕ 1еченегтсрдЩ еЦ бел;й торт ТайпасЫ езДСрЁн грек
транйкриициясына гудартаьдз "кеотерс-г ’ дзд айтэтынын кабар-
даЙды. Русь лен Византия шекзраларына жакын мацзйда иечснег-
тер IX гйсырдын соцы мен X гасырдыц бас ксзище ггайда балады,
ал оган денЁи рлардыд пепзг' зтннкдлык компонент! кац/ibf lap
(канпойлер) ед!. Олар так нсНзп зтннкаямк компонент болды,
ce6e6i, X гась|рдыц бае кеззнде Донка жеткендер ертс кешпендьтср
тарэуындагы 613ге белгт двлме-дэл канлы таЙпаляры емсе
болатып.

Кдллылпр турЁк каган гарынын одадтастарь! болды, бЁрак
еш^ашан да вдганаг курамыпа кчрген жак- ¥йгыр, кардук, огыз
жэне бод шпак кимактэр сындЫ ip! тай пал ык 6ipjrecTiKTep арасында
баслдлган куР65*3 канлы арынй Kepi ocepiii Tin здн Турхк-тюгу
мурагерлертнщ ец куИгпсц оз билеуш ici “Каган" лауазымын
>геы,ценген жш вегиг! жачъ лммдык жерлерш жаулап алган Уйгыр
кагзняты едк Баска	‘"жебту’7 лэуазымыя кэиатзт тутыл,

жайъгпъмшфК №па жерлер гадеслруг? ыежбур болды. Дли оси
кездерг кярлуктлр мен огыздар Жстеуда зупкинктг орныг»
бастайды да, Сырдария шурагт^рЬш дацлылардан тарты tr ала
иасгайд.Ы- Оларга ендпт жсрде мемлСкет болып калыпТаскан кугмак,
тяйпалары да кемектеседк Кдндылар СырДарийнЬщ т&Менп агысы
ней Арал маныпа ыгысуга мэжбур болады. Сол уакытгарла
отырыкдиы жьне жартылай отырыкипа хдцпылар кешпел! ОМф
содтына кеше бастшы.

УШ гаеырдын дошил жартысында карлух, £»'ыз жоне кнмак
тзйпдларыныц бгржкан «уитгершен женшгеи хазды тэйиаларымьгч
6ip Sonin Ед$л мён Орал ардлыгына Kouiin кегед!. Мунда канлы-
ларды сгшргод жсрпЛ1КГ1 rypt: гайгилары, tcctfirtri сярматгар мен
угорлар журнакгары нспзшдс жацд тайпалыксдж курылады- Олар
Елш eaeiiium таненп' анисы мен Садтуспк Кавкадды камтътан
Хазариямен оекери ижтыгыстэрга тусеш. By дар иудейлж Д1нд1
тутынгаи бгрсгсй тур1к квишендллор! едд. 3^рггсуш1лер еврей дгшн
когамдагы акс уйсктер гана кдбылда^н, калгандары путка таби ну-
шылар б<хгп,;п кала 6epuii деп есептейдн IX гасыр сошдвда араб
географы &л Маауди маялгет) бойьшшэ opuwp Арэлдын
соягустйс «HjipiH мексвдегегг ]кагелыларга туикдокл согусы бередг
Кдцлылардын б ip Canir t огыадарга багынады, баскалары Ед!л мен
Орал аралыгына карай кеп»дк Оз ке^е( гиде, X расырдын бас кезшде
огыздар Орал езеньне дешнп Солтуtrik-Батые Казахстан мен
Мангыстау тубепн ездерхне бапдндырып, кец байтах егыз катана'
тын куру га мумх'тдхк алады. “^аган" лауазымын ошэдзр бил у
luici 840 жылы уйгырларды кыргыз таипадары талкандаганнац соц,
карпул ар мен кимлктар алегрегеннен кейш хдгалы. ЕдЗл далала-
рылдагы Хаззрмл мен печенеггер теке-Tlpeci X гасырдьяз йзе
кезвде пачцнсгтерге к^эрсм огыяд^р мел хазяржф олэк нурып
оларга куйрете лисш берпенкеи соц йяггэлдьо., Печенегтердгц б(р
белхп IX гасырдыц екшгш жартысьгнда Дон TORiperine erin кеткен
болатын, жада жецйцетен кейш гайпалык одадтан калгандары
Хадариянын. солтусгхк аумактары аркылы орыстардыц далаларына
ьиысады. Сейт'п, огыздар ез мемлекеп нс Едхл деешне дейшг!
барлыц жерлерд! енпзеди X гасырдыц Gipiiiuji эдртысынде
ргыздярпа немлекст халыптасады. Онын астанасза api караинын
кыскы ставкасы Сырдарйяньш темснп атысындаты Янг и цент
кяласы болды Деген мен бул (ирлестЁктщ гумнры да узак уакы i
Бола коймады* Смрдэрня шуроптары. Медтыстау швддсрЁ мел
Батыс Ки-^кстан далалары секщд! уш экология imk снррде
срналшжзн тайпытар шаруашылыти слардыц од^улануына вкжрЙ!
типэдй MaHFLiciay ислам jiiniu кабылдаган Dpi евдерД туркмен
awmi огыйдар иртаиытына айпад ды. Сырдарнйиын. темен ri жане
орта атысында селжуктар бшнкт! колы на алады дат копте ген
жагддйларгз байланысты Kiuii Азнягэ карсы жорыкгар жургпед!.
Солтустчк огыздардыц кейб!р бвл!ктер| кыншик тайпаларына баты-
наДы, ал нелеп 5ip улкен Sesin ендЁп гкердс жойылган Хазарин
аркылы печеиегтер сомы пан Византия шелараларына карай кетедЁ
К^8-зак,стан далаларыпдагы бил!к кынщактзрга отед!. XJ гасырдыц
CKiHmi жяртысынан бастап араб географтиры дал алы к, аймакты
Дейт Кыишакдепатай бастайды.

КиМак тййпалзр одагыныц езсп - 656 ж. Батыс Тур! к кагана*
тыиьщ ыдырауы натижес1ИДе - ганпалардьш окшауяануы мен
кантадан Sipiryi барысында кдлыптасады. 84t) жылы Тйгыр
каганаты тазкапдалганнап ксйн< оган прген кейЕнр тямпалар
кимактарга досылали. Араб тарих! и псы 1’ардсзи шыгармасына
Караганда кн.мак тайпалык одагы ими (эймур), ммад, татар,
6аЙацдур> кьшпак, ланпказ, адаплау ссислд! жет) танпадан турган.
IX гасырдьщ скипи! жартысында оган юрген тайпалар саны он
exire жстЕдт K.HWM. фздерациясииъщ аунапл Солтусхтк-Шытие
Казакстандагы Epricrin жогарты жоне орта згысыи алии жатгы, JX
гасырдык соцына карай кимакпр устемщгё Aiiasssii
мен содтус'пк-шыгыс Жепсудагы Жоптар Aaaravtnia лей!н
таралды. Осы уак,ытта.рдд огыздз.рдын, солтустж-тдыгыс шекарала-
рында KLinnjatcrap найда болды. К,имик-кыггшак. тайдалары
солгуст1К-батыста Тобыл otscui алабына, тыгыста Объ ^зенше
дей!н коныспшды. Бнлеушшср? каган титудын алады. Мсмлекет
тайпа шо?скарлары баскэрган улыстарга белп1ДЁ. К^м^ктардын
сырткы жаулап злу согыстары ыемлекетт! обдел олс!ретед!. Орб!р
жергшкп шонжар оз иелитн кеней int кдганмен тецесугс у.мтылды.
fund к^йтылыдтар тайпалзрды озаря кыркыстар мен узакка
созылган мпгртияларта нтермеледк XI гасырдагы ыдырау ypnicitic
кимадтарды талкандагап opi oipaa бел Irin батындырган кидиндар
да ат салысты.

Х,идандар -1 ммцжылдьщ соны мен acipece 11 мыцжылдык бас
кез1ндс Азия далаларында шындстан батыскэ адылжьгган кошпелЁ-
лердщ тек 6lp голкмны гана ед . К,имактардыц, кыпшакгардын
батыска, онтуст!к-батыска жане imiiiapa солгуспк батыска жшпку
багыты X тасырдыц екншп жартысы мен X гасыр басында байка-
лады. X гвсырлып ек'тт! квртысыгкв к#мзк, бцжес-йгшдрг!
тайпалардът 6ip tJejiirk неггзшен кг>тпшактар, Сырдарияныц он
жагалзуыпа жылжып, шурлпвр мен мусылман калаларыня жакьтндай
тусед!. X гясырдын сонь ид а улкен кимак б!рлеспг1ндсг! жекелеген
тайпнлар тобынын Gipiryi нагижесЁнде GipHeoic дербсс тайпалык
облыстар кальттасады, масел ен, батыстык — Андар аз-Кыпшак
Кймак федерациясы талцдндалганнан кенЁн далалык. оц!рде усгем/йкке
бурьш йртутэс саасн курылымы болмаган кыпи1зк,тар к.ол жеткг-
зед^ а *' г мак," этноним! жазба дерек кездерЁнде бу «ан кей!н утырася
коим ан ды.

XI тасырдыц оргасында кыпшактар Сырдарня алабынан
□тыздарды ыгысгырып шыгарады жоне гаеырдын сснына кдрай
Еристен Буг езешнс демшп далалык аймакды жвулап алады. Бутан
Балхаш кал!нсн солгустщке карай жаткзн enip, Арал маны.
Ор алык. Кахакстан, Оралдыц б!раз бдоп, Башкрртстан, liaruc
Кдоактзн жерлер! ктред!.

Кышлактардьщ негурлым кушп тобы хорсзмдЗктср кол астына
едкен Хорезм мен Сырдарня ецфшдег! цдлаларга шадкыншьшыкдпр
жасады. Куаты мейлшше арткан ксзде оларга Сыьанак каласын
жаулап fvihin, дсрбсс пучка табынушы негпк КУРД1’! ла, ездерше
барлык и<£ламга парады л арды тартып, Орга Азиядагы мусылман
ясл1кте[ямен курссед!. Сьтанад к&пшвкхарыныц куипхрЗн Хорезм-
д«кгертурл! талас-таргыстар мен кыркыстаргп пайдаланып отырды.
Иеийктщ esi монгол нЕагидашылыгы кдрсанына деЙ!н ewip суртенЕмен,
сны хорезмиах Мухаммед ибн-Такещ 6opi5ip басып ал<и;ы.

Кдзякстанын солтустж-батысында орналаекан к>1пшактардыц
баска 6ip б!р |ест г! - елбурлне, ол кентнен Андар аз-Кыншацтын
мираскорь| болтан сиякгы. Од езЕнщ саясп нысаны ретщце Хорезцдз
тапиап -аоды, inr’ спрысни# X JJ гасырдэ ход кррЕвнугз тура кешй.
Тек ХШ ГдсырдЫД бас ке31нде гана оган карсы сокКЫ бсре алады.
Бул уаКЫтгарДа Кацлы м&н кьШШактарДЫЦ кептсЕСН тайная ДрЫ
Хорезм шах бодяндыгын Кабылдаган болатын. Мучдай бодандар
арасында кишлак кешбасшы шрыныц 6fpi Кшырхан Турмсзани
eciMi де аталады. Монгол цшпкыншылнгы кез!нде ХлбЁрлж-Башмыл
баскдртан жасак Эрскет! узйк уакытцд дешн еш нэтиже берМСД1, тек
Ед1л езен) эллбыидэ уймодаегырылтан лея ^кьлмды 1рруыл Бднмлзя
мен о ныц жактастарынын Олёмёнс алып келдЁ.
Кыпшактардьщ ушшш! бiprict и i орналаскан жер ©я! бслпсп,
□рталыгы Саксы н калисы идвгы аймакты коныстанды. Бул Ед!л мен
Орал атырауларь аралыгыныц ортасындагы, Каспий тец!з! жага-
лауындагы аудан болуы мумкш дел саналады. Саксын саудагер-
лерге сеуда мен айырбас орлы соны мен катар Едш боны мен
Каспийгс дейт, одан тешзбен Маиьы стаута, ары кдрэй Узбой oseiii
бойымсн Хорезм ге шыгатын жолдагы елд] мекен ретшде бел ri л i
болды. Атал мыт жол Арал тец!з! детей! кстершген жэне кеуш
ксткен Узбой езенплц ариасы толган кезде кайта жанданып турды.

Саксын, ©лбурЁк жопе булгарллр коалиция курыц (жада
м&гпметтср бойынша), жиырма жниц а жуык уакыт бойы юцгол-
дардыц батыска жорыгын тодтатып турды. Тек 1235-1236 жылдары
тана монгоддар ©скерн одакты талкандай алды. Багындырылган
кьитшак тайпадары Базу хан (эскер! не косылды, банднгысы келме-
гендер елтЁрьтд немесе кулдыкка сатылды.

Тарихта Ьдшден XI гасырда етш, аз гана уакыт онтуспк рис
д&лаларында yciCMj ik курган кыпшактар да белгйп. Бул рстгс
печенеггср мен ргыздар Византия, Булгария, Венгрия мен Русь
шекараларына ыгыстырыпды. Кыпшадтар Ад жене Кара Куманин
бфлсс iKTcpiH курды. Былыми идебиетгерде оларш шыгыс
Кыпшацтардан болт керсетед! ж@не Де орыс нарратинт! дерек
КОЗдершде де( половць| деп аэицды.

^Л^^^тсрд1ц археология лык,
cOKcpTKiniTcpi

Жерлеу гурлы. Нарратнвт! дерек коздер!, сидр ее с Кытдй
хронякалары турнс-тюгупар initi замандардан ездср!ш‘п олген
адамдарын, олар пандаланган заттар мен м!нгеи жылдыларын б!рге
ортеп, куны каб!рпг ком ген деп хябарллйды. IQiCip устше елген к!с!
бёнпе! । бедерденген тас эургызылган жене опии катысндн
жорыдтарып енпатгал жазган. Егер согыста о л б!р адам enripce,
эдеттс 6ip гас койган. Кейб!р1ндс тастар саны жузге, Tirrri мыцга
жетхен Муццзй гурыптык курылыстар кептеген тур!к шонжзрла-
рыныц цабЁрлсрЫе тургызылды. Царапан мм кауым мушелер!н
жерлегенде гурыптык кызметгерд! кэдуглг! тас доршаулар аткарды.
Китай дсрск коздерте Караганда корил лес теле тайнздарымен
Cafcrawo'.tKa тусу нвтажвелнда Typix-тюгулар (нрпндеп отка ертеу
гурпын у.мытты ла, мурдсн орте м ей, оба астына Оган тиесип
болгал жылкы мен ззггарды косин жерлеуд/н жаца жоралтьссыня
кешзд, Мурденх жерр.еу рурттаи баскаларга -ларзиота турк-псту
аксуйекгерт коб|рск устанды- VJ гасырдын екшнл жаргысы мен VJ1
асырдагы жыткымсн коса жерлсу гурии аныкталган ескерткЁштер
Ллтайда когтя» ушырасады. Мундаи ескерггк'|ш срд'т алташкы
зсрттслген! - Кудырпе коримы. Одан тзбылган 575-577 жилдарга
жататын монеттср бул коры мдаты ‘кудыргеп|к” аталышан затгар
кешенпг сснгмд! турде мерлмдей алады. Ьул Gipmuii Typiif кага-
наты дру1рже жагатын <м;дерткш1тердщ хронРЛопшпык сипаггьш
attb[K,iafirtLH туешшсден асгедады. Табылсвн saiTap кешстне ftiidim
б1р голксл i TCMip журен нсмесе ауыздыктар, солакша турпатгы аяк
сала[ын созьип-щкы денге,пек ку рык гы узрш’кпср, гундардыкшс
уксщ; курделг жсбслйр, жылтыр тогалармен ошексйленген Белбсу
мен жугендж KiptTii.

Жеряеу садты, amen коса ундин астьига мурденщ шаякясынан
жаткынллуымсн енпатгздыяады. Мурдрш к,оюдьщ ут нускасы
Ньгкталгтш: басы пцгуспкке, шьггыска жрне солтуст1К-батыска
каратылГан. Мурдепср аса у'дкен смес ‘гаСтарадн туратын слпакша
кслген диаметр] [О М жан^ биЬтп I м-ден аспайтын обзларга
жерленгсн. Ней ^сгн дййлардД Мола успнеН оныН асть НДагы колем]
щитъш каЕлр шуцкирынан улкелфЕк кал&нды байк,алады. Каб1р
нццкиры кеб।песо rin бурыплы немссб сопакшя болыгг ьелсд|
Жсрлеудщ торт тур бел ini: а) жъД1Кьг.меН коса жерленген адам; б)
жылкысш, ат обзелдерйиел жерле нген адам; в) жы л цы мен нт
абзелдерлляз жсрленгсн аднм, г) ада мы жсн^ гск рбтелд! аттар
ксйылган кеисто^тар. Одетте, кдб1рдег1 жылкылар аягы бу гнил,
адам суйс» мен катар сдан сол жакта (оц жакта отс с и ре к),
мурдсмен 6ip денпейде, кейде 6ip баепалдак жогэры нсмесе темен
Койылады. Атты» басы, эдетте, здэмга каратылады, мурдете арка
тусымси койылгандары ете сирек. Дсгенмен, KaGipjteri жьыкы
басыныц багыты гуракты емес. Олардыц басы адам басымен 6ip
жзкка багкпталады, иемеси карама карсы жакка каратылдцы.

Каза кетен мен Орта Азняньщ негзп ау маты на кед ген typ Йегер
сапы из болдьд олар пегЫнск Езскерн жоне азамачтык бил1к
бяеында итырды Тургк зяманына жаткипылатын бенгггер саны да
яз, олар жете коюы киын таулы аймакгирда орпаласк.а i, б [рак,
олэрлып Ajvrari тургы^карыысн геи тикалык ЁфтутаогыгЫ епдфндай
кумой тугьгзбайды. Моселен, жануярлардыи сод жацтяш баспал-
дакга иемесе мурдемен 6ip децгейде жатуы, коныиган зятгар
кетен), тек меридиан багьггтан баскалары тур!ктер отанында nej[i-
яен тйраятан едт Балис турметер жсрдеу салтыида едгне t<su
бслплер! бэр; тспырак кабатынан казыдгап кдбйр буйгр|нен
куыстар жасалынОД, cipa бул жсрпл11гп тур! ындар ык^ялымен
болса керек. К>закстанггыц оцтуст1П-нде, Сырдариянын орта агысы
алабылда тургындлрмен тыгыз байла^тыскд тусксн турпоер олар-
мен араласып кеткенд|нггсн5 даб,рлер езшдж еренгпел!Ктергс не
болды. Арыг озен алабыцда VJ1VIII гасырларга жататын ЬорГжар
кррымы обаларында мурде ежелп горнаонт вдпгейпте койылтан,
сондай-ак арнайы сазбалшыктан жасалган децгелск. сопакша жаие
TiK бурышты аланкдйлЕфГа немесе каб<р курылыстарына жержн-
гсн. Кейб1р зланцэйлар пахсадан тургызылтан коршаумен коршал-
ган, олар к!рет)н дщлзбен кумбездслс жабылнан жерл су лакьгтынап
ту рады.

Каздк'пншьщ солтуст!к-шырысында тур1ктер жергийкп угро-
самоднй тайпаларына кезтг'ш, олармсн байлаиыска тусть Мундай
бзйланыстар натижесш Бобров гфрымыдап керуге болады. онда
тур^ктсрдщ мур делер д? жердсу турпымеи катар arrisri opt стен
jkeptiniKiT Самодин туртидарына тди бэдиттср де бар, олардз lypix
моденнстпбн к^тлтг ьщпалы байкалады,

VlPVfff гасырлардаш тур(к ескертюштер! тас обялар мен
цоршаулардад туршДИ, Диаметр! 12 мезрге детли, бийепп 1,5 метргс
шейн тйс немесе тас пен топырактан туррызылтан yiiiHaijiep
астанда каб!рлер болды. I^aSipacp жалгыэ мурдегс арналтан.
Мурделер узннинан,	йчйхкызьдл» а«. басы маусымдык

earcpiciepi c карай аздагт озгерш еоятуелкке - «сипустж-итыгыска
кдратылгащ шытыс^а «лрлгмлтлндары Оте сирен ушырасады.
Мурде мен жылкы бастары кйрама кгрсы багыттарга каратылтан.
IQsGip шункырлары айтарлыктлй &згер|£гпзрге ушырай kchifsji жок —
бурышыдай т!к бурышты же>не сопадша келгеп. Eki, rimi уш
жЫЛКы коймлган щаЫрлср де панда бола баста иди, Балалар
цабтрше хьйбтр жм дайяардй крйды -дылкы орншта койтаи Жылкы
каёчрлерр одетте, усттнен таспен толтырылтан, бет! кейде тана
ineTTcpi тутырлы 6арснеЛ1к ашштармен жабылтан. Кейде узыпьн
над дойылнан тактайлармсн де бейтгтег! адамдар кацкасы жзбылады.
Бай дабфлерде олар ойып жасалган астаушата жаткызилган жане
бел та^аймен жлбтдлтзн табытха силы и га и мурделер де к₽здесед!.
Сангысы, алгашкы кезецдепдей !ур1ктсрдщ жосын-жорыл fbi л ары
жиынтыгын енлаттай коймайды.
Обаларды еске Tyciperiii диаметр! - 4-6,5 м, биштцт 0,5 уетрге
дейши денгеяск шс кал андилеры ритуалдык мазмунга не бола
«лады. Осыидан каляндылар астыпда ежелг! горизонт дсцгеЙшен
аса улкеп ем ее шункырдан археологтар кыш ыдыстар, суйек
адкалар. ксй суйекгерн! тапкан. VII V1H гасырлардагы турш-тюгу
жсряеу культ!мен । парты тар!зд!, nniimpa лк бурышты тас
корту ay lap тьггыз байланысты болтан Олар тас идитадардан
тургызылтан, аса терец емес шункырлярга бушршсн орналаскан.
Киршау колем! С,8x0,8 кипрден 5x5 метрге деишп аралыкта
озгеред!. Киршау жартас жынысгарыныд сыныктары, такратас,
ксйде малтатас пен озсн коитастарындн туратын жал пак уй!цд!
жзсалады. Плита кабыргаларын бек пт п Туру уинн сырткы жаты на
тас пен топырак толтырыл яды. Кеп жнгдяйда, коршау бурыштары
олемнщ терт таряпына кяратылады да, б!р уакьггка жататын корым
не жеке топтар болып катары пап солтуслк-оцтуслк немесе
солтуст!к-шыгые - о rryci iK-оатыс багь гга орналасдды. Ь^оршау-
дын. шыгыс жаты на н кейде адэмдярдыц му спи немесс тас багана-
лар катары - балбэлдяр ириаласдды. Цоршаудын бес тур! бслплк
а) ешкаддай косы мша курылысы жодтар; б) шыгыс жашдда
TiriweH орналастырьшган плита нсмссе койтасты: в) непзп плитада
ядам CeiiHeci бедерлелген не месс оныц шыгыс бурыигына вддм бст-
□лгтет! карал яйым crin кашап сальшгзн коршаулзр; г) шыгыс
жагыцда адом денсст бупндей бедерлешен муонд! коршаулар;
д) neiiari плита мен ядам муслн! бяр коршаутар Hcrhinen адам
Mycini жок коршяутар басым. Адамдардын тас мусшдер!,
децгеяеген непзп гинпа сек!лд крршяудьщ шыгыс жап=!НДЗ 6eri
шыь’ыска немесе оитуст1к-шы1ыска кэратылып коПылады. Кебше
коршаулзрда Sip пемесс etci балбал болады. Муш ядер мен
балбалдардыц иятыс немесе солтустш кабырга мадыида орнадвсуы
оте сирек кездссст!н кубылыс. Кор1Паулар тур!к вюнжпрын
жердеген кездег! гибадатхана релтн аткаргян деп есентелй е i
Эдспе тастар астынан тепе жер бел аршьшады, кеиде одан агаш
борснс нсмссе тас турган шагын ойыктар, курбандык калдыцтяры-
иая куп мен Ktw.ip яршыи алынады.

КепннлЕк коршаулардагы тастар ярясынан кой, жылкыныц
ортурл! суйекгер!, hfhh бср 1ген аегыц каддыктары табкыган.

b^nftip сянманднры. VI-VII гасырлардагы тур!к каб!рлер1ндеи
саймандардыц HeriaiH кару-жарак пен ат обзелдер! дуранды, Дздап
KniM-ксшек далдьщтдры, эшекейлер мен енбек куралдары ушыра-
сяды, Сонуыларынан тем!р пышак., жонгыш, кайр ik тастар, тодуга
арнал ran суйек куралдары, от any yiuin пайдаланылатын ага и
такг^йлар кездессдг Tciwip лышакдардыц. врад тусы tik жанс
сабынш жузЁне жалгаскр тусы ею кертпештз болып кслсдь
Сабыьан кейде ежедп уакьгттардан сакдалган саптьщ ндерЕ де
байкам ад ы. I (ышактар ср жите ойен каб1рл ершен табылган, одстте
олар белбеулен сал темешрск жерден аршып алынады. Кейде
пышакгармен Gipie белбеугс i/iiti журетш тесйт бар немесс Teciiccri
кдйрак татар да кездесед!. Бслбеулерге металл кансырмалармсН
ошекейленгсн жонс суре шегслсрмен бек>т1летш усак-туйек запар
салыпжуретш калталар пгътдй Атанггарды оццеу ушш азаш сапкд
арнаДГйн ашыктелкелЁ тетр жонгышгнр дайдаланылды.

Kspy-жарактан б!р-б|рден семсер, канжардар, сондай-ад тегшр
садаК, уштары (суйектен жасалгандары сирск), жебс мен корамсак.,
сауыт-саймандар калдыктары ушырасады. Семссрлср ею жуздй
сабы мен жузпиц Косылар тусы айшьщтала жален рмамен жалгас'
Каш Ка|]жарлардыц ею жуз! де еткф opi т!к бурышты iteciicri, сабы
исапеырмалы. Семсср мен канжарлдрдыц каб!рлерде ете аз кезде-
суЁн кару-жарак турлерЁищ туржтерде сиректтнп жоне де аса
кунды-пыгыи немесс, тас мусЁндерде семсер мен кы-чыштын сурет!
Жн1 бедерленгсщйктсн, оларды цабЁрге коюга тиым салынгандыгын
керсстед!.

Кен таралган кару-жзрак, rypi садак пен жебе болды, Садж
курдслендтрпш жасалды, uteri мен ортасына суйск капсырмалар
жапсырылды. Keiit')ip сздаалтан жебелердщ узындыгы 1 метрдсн
асады.

Киргануга кишетш металл сауыттар VLV11 гасагрлардагы ту pi к
есксртк1штер'|нен ете енрек ушырасады. Олардыц суреп riiiTi тас
мусшдерде де кездеспсйдй Cipo. тур]кгер Т'|Л1КШСЛ1 сауыттар
колданса керск, плкшелер цоршаулардан ушыраемп турады
Мундзй сауыт-санман мен дулыга кягсн жауынгер .пакты [^удырге
коры№1ндаты к,ойтас.та бедержнгеп. Саумт-саймандардын найр-
дердеП кездеспеунг олардыц аса битая ы болуымен немесе гурыгпык
тургь!дан тн1м салуымен тусшдзруге болады, Оларды тогу оскер-
nepi колдантдны жайлы мел!мс< гср жылнамалардагы мипиапора-
лардан да рвлплт.

Ат убзелдсрЁ жылкылармен Sipre ер жине ойел адамдар кдб!р-
лершен табу лады.

Vl-VIf тасырлардагы жене кей|нп уак,ыгтардагы тур1кгсрд!н
каб1рлерптен кыш ыдыстар сирен ушырэса бастайды. Ернеу! аздап
банка турлатты кыш ыдыстарыныщкекелегсн турлерз бел mi
TypiKtep сол жакда к.арай жабылятын киём км гем, Ол туралы
жогдрыда аталган койтастагы суреттер, коршаулардагы мусЁндер
толымды магл учат бере алады. Суреттерге Караганда Алтан rypik-
Tppi кейлек, шалбар, жумеац, терт еттктЕр киген. ¥зын нежен aepji'i
жгбек КН1М кяддыктары ерлер мен ойем адамдар кдбфгнен каотец
табылган. Кшм ^сёмдёк ернеклен кемкерЁлгсн жине коля Ьмектг
мыс капсырмялармен жабылган. Аяк кигмге rjireri iuai-ын кола
жэне кумгс 1л мектер пайдалан млды, KOiruiviin айелдер тусыпан
габыдаан. Бслбеу калдыктары одетта ер адамдар кабЁртсн аришп
алыдады. Бе 16еу айылбасы темгр мен кд ладан жаеялды. БЁркдтар
бсйптерден et 1 айылбастан табылган, бул коне тургктердщ сауытка
жэне cewcepi е арналган ed белдеудЁ тагыгт жургенднтн керсетедЁ.

Эшсксндсрдсм сыргд длкд, жузтк моишак белплк Сыргаляр
нетзмкм кумгс пси коявдян куйылып двимндалгйн. Мундай сыргая^р
кентеген мусшдердс бедерленген.

VJI-VIH гасырлардаты турактердж заттай мадениет! элдьщш
кезецдердепдей дамуын ж 1гястырдды. Дол осылай деп тургк
кяганмтыдын мяраскорпэры ки-Чак, карл у к; уйгыр, т.б. туралы да
ййтуга бодады.

Тяс irtyciHtepi. Содры уадыггарта дейш мусждердщ дандан
жшдайга плстйлг! жайлм cd кезкзрас прын альгп кслд!. BipiHUiici
боны in на, бул — мурде олчтрген жауларь ныд келбетг Екшш|С1, дон
и^ра^йНда да.пецД1рЕ!к, ол бойыдша мундйй сеулет онер! мурден’щ
ез бсйнас! болыо, табыдадм. Мусгндер оддм бойына мфыкгатыяип,
узынша тэстзрдан катал мп жасалдьь Шап^п Tycipy, вдтау жене
ою врдылы ер ал.амдар (айелдер ста сирек) бейнео' Tyeipbini, Кейде
мус1Ндер нашар сактадгалдыктан opi бейнснщ насты туирЬмеуп-
нён муей1 жылксын аныктау киттглтусй] еды рады,

Му£1нд,ерде бас киём бонды, бЁракшаштйрщ кобше 6ip немесе
б1рнсш<_ бурым болып белпнп, эркаеын ждуын гурды. Турне ер
азямяттзрьгнын шашы кептеген бурымдардан туратыцдыгы, нп 6ip
немесе ДК1 бурым монгол тайналйры eKinnepiiiiici екенд'|п аныстал-
тап, Му i аерге к^рдоацра туржгер ton уадыттарда еодср^пе тоуедд»
болган жоне де аскерд.Ён Еир болЁгЁл курагал монгол тайпаларыныц
ыкпаЛБша тусе бастаган

Ерлср, 5еЯ1ндеп' бцлбеумен буылган уш бурышп-ы дайырма
жагалы шекпен киген турде бейнслсигсн, Белбеуге Kimium кзяжар,
егеу мен бас.да зиттарга ерналгзн канта (Kite) Бинген.

Ойслдер бейнелер] коп жат тайларда жалацаш бедерленгея.
Олардьщ коншйпТшён он немесе ек] колындя, каюрек ire болмвеа
Ki Hai к тусында сапгаяк-ыдыс, кубок немссе тастагая бейнеленд!.
Хонд ыры лгал кус он колында бейнеленген тас мусшдср! де бар.

Когттеген чае мусшдср Жетхсу мен Ортали к Казакстапнан
табыльан. Кдэ tpri уакьпта жетг|сулык тас муй 1 щерд! классификаниялау
мен хронологией и аньщтау жнксы зердсленгсн Одда мусш каллы
мен жагдайы, ремhдер жнынтыгы исНзге алынган. Бардык
мусйщер он колында ыдыс ус гаган жене кдруы бар ерлер, оц
колында вдысы бар, каруы жок айел жипе жынысы вньпегалмагап
тек бег-елпет1 нсмесс басы беипеленген болып 6ел1Нед|. Мусщцерде
бейнеленген заттарды (кару-жарак киш-кошек, ашекей) ту pi к
кдб?рлер|цен табылтзн заттармен оалыстырып карау, oipiinui жоие
eKiiiini толтагы мус|цдерд| VI-VIII гасырлармен, ал кеншпсЗн VI.IJ-
IX гасырлариаты кимакуакъпыъш} мерймдеуте мумхзндда бередт

К,арлуктардыц археологиялык
сскерткш'гер!

Табыдгзн карлук ескерпбштер! аз. Кеш пел i карлуктарысн тек
оба астынан казн лгал Gipiieme кябзрлер мен аздагап бнлйт гана
терттепген кетегси у.алаллр тыгыз байланысты. Жерлеу гурщдзеа
ел!кт1 узынынан шалкдсынан жаткызу, басын шыеыскя карагу жене
оган карма-карсы багъптэ курбандык жылкысын орпалаегыру тан.
Сонымен катар мурде ш сол кырынан, аягын аз дан бу г in, бстш
аегганга кэрзтып жерлеу салты да ксздескен. Жылкы адам канкасы
жанында, баспалдакты немесе жекс цгункыркя, ягни кимакгар
жерлеу гурльщдэгы дай erin койылган. IX-X гасырларда карлук
тардьщ таулы ацгарлардл отыр 1кшылыкка кошуЕ кяркынды
жургендН аныкталады. Оган сол за мандаты раб жазба дсрек
кеэдэдл мен крлысгар матер нал дары куэ болып отыр. Thkti мрлрни
кабгггврддн жабыстырма жене шарыкла жасалган к,ыш ыдыстары-
нын квптвген сыныктары табылтан, каладар мен коны тар аты
езгерсд! немесе жазба дерек квздер1цде бс/п ini болтан дай Сыры к.
Жал, Харран-Жуан дсп тур1кше аталады. Ошрыкдиы коныстар
б|рт1ндсп епнгс колайлы аймпктарда, jpi феодалдар кыстаум
мацында кдлыптасады да, уад,ыт оте кеде айналасына мькты
бекйпстер садьшган сауда-коленер жоне епншиик орт^лыв^гарына
айкала бастдды. 1\иныс орталыгы цитадели мен мыкты дуалмен
Коршалган, оныц айналасында шахристан балды, Оларга да дуал-
мен каршвлган колем! аса улкен емес тургын махадлалар, бау-
бакшалы коныс-жайлар жалгасып жатты. К/шелспны уйлср де
дуалмен немссе кябыргалар жуйесЁмсн коршалды. Ауыл шаруашы-
лык ионы стары кешпеятлермен тыгыз экономикалык байлапыски
тустЁ жэне саяси жалянан кешпега феодалдык дюнжарларга тоуелдЁ
бодцы. Ж а зб а дсрек кевдерЁцде белгЁл{ калаларлы дклме-дая салгЕгс-
тырудын киындыгы сол. нарративно дерек кездерище кездесстЁн
калалар сапыпан - табылган калалар даны алдекайда кол, ал еже л ri
географтар корсетке! i олардыц арЕщашыктыгы кеп жагдайларда
ашылган Еудталармеп сайкес келе бермейдЁ.

К, ал а тургыидарыпыц курами бЁркелкЁ болтан жок. Отырык-
шылыкка кешкен турЁктермсн катар мупда С оглы дан коныс аудар-
гандар, соидай-ак баска елден келгеп eri и дилер, саудагерлср мен
колоисршЁлср емЁр сурдЁ. Эко пом и кадык курамдагы сан алуапдыд
мажуслпЁк, маннхсйдЁ^ нссгориацдык. иола мл ык. будлалык, т.б.
дёня наным-сенЁмдср мен ыодениетпц коп гурлз багытта да му ы на
себснип болды.

Жалпы алганда, Карлук курал-саймлндарь! баска кешпеяЁ-
лердЁд буйымдарынан айтарлыктан озгеше бела койгап жок. Будар
ri к бурыппы жоне ортасы тссёк сопа^ша турпатты металл тогалар,
далалык ай манта ушырасатын есЁмдЁк орнектерЁмеп ишекенленгеп
казанныд суйек Ёлмеп, т.б. СадаКтар буГбрЁне ацшылык, корпйстер
бедерлепген ем трапеции терЁЗДЁ суйек жапсырмалар орнатылды.
Тек буйЁрлЁк жапсырманЫЦ орнатылуы бул кеЗСЦДС сад эк, жасаудыц
езЁндЁк курылысы болтандыгын ангартады,

Калаларды аерпеген кезде жер оццеупи крныстаргг тан запар:
кыш ыдыстар, тас кеглей, допуккЁш, т.б. кегггеп табылган.

Жалпы алгалда. осыпдай зятр карлутс м5деНиС11Н таль? к.канды
еппаттайды. Алайда Жепсуда тас жол сапу барысыяда аршылган VJ11-
X расы рл аргэ жататын тагы 6ip кабцр бар. Онда жерлеу гурпын
аныктау мумкш билмады, бзрак кешпелЁ моден неттЁ айшыктайтын
узецн, жуген, белаiк, т.б. заттярдыц мол жиынтыты табылды.

Килнктардыц ерхеологиялык
ескертк1штер(

Жерлеу гугрпм. ЕртЁстщ жотаргы жоне орла атысындагы
кнмактар ескерткЁштерЁ обалы корымдарлан турады. Жаэба дерек
кездерёнде айтылатыи мундагы коныстар мен калалар олё белгЁсЁз.
Лгея оэснЁ бойынан мэдени набаты пса кялыц емес кошпелЁлердщ
шагын турактарыньщ калдыктары аршылган. Орталык Кдзакстанда
табылган калаязрдыц с и ежелплерш кимак-кышнактар каласына
жаткызуга болады. О гзрдын квлемд! кабы pt ал ары шию ipi пинен,
шым мен камыс бумасынгш туркызылган. Калагщы бержболу yujin
оныц iniki жягына узын кдмыстар бу мае ы Tin ней койылды. Кала
сырт су тпятырылгам ормен коршалды. Коныстын пшнде кнгз уй
мен шатырлар орлаласты,

Ол1к тас жене топыракпеи уйтлген оба астма жерлендт Yftnmi
периметр! бойынша тас каландысы тзк бурышты нсмссе соиакша
коршау тярды курайды Кей жагдатитарда обаны сауыт терпин тасгар
жауын турады. Мурделер узы ни нал, т!к бурышты шуикырларга
шалкасынан, басы шьйыска немесе солтустш-шыгыскя каратылып
жаткызылган. Кеибтр бейт пЕунк.ырларыныц солгуспк кзбыргзеыцла
куыс жасалтан. ЕЭдетте кябтр шуцкырларьпган б б р мурдедеп, тек
кейде гана бтрЕгешеуден кездесед!. Соцгы жагдзйда оба солтус-
тчктен онтуст!кке карай созмлгап upi со пакта турпатга болып
келедс Орбгр мурде бтр-бтртне жапсарластырыла ориаласкдн коршауга
Койылган. Курылыстыц мундай нускасын “узы и оба7' деп зтэцды.
OjiEip 6aci<a есксргтйштермен кдаакстандык ЕртЁс мадындаты Кдшыр.
Бобровка, Зевакино, Ковал евкд. Караш ат-1,2 Ацши-1,2, Измайлов ка
сында кеггтеген корымдарда ушырасады. Ежелп Русь еекерг-
Каш repine уксас болтандыцтан оз атзуын содан алган, мундан
Курылысгарш ба й шонжар вртеу турпы боны типа кдйыдшата
кептеген курал-саймш длрымеп коса жерле нд!, Кзз^Кс'ган.'1ык
осындай ескерткЕштерден он шакты мурделер аршылган. Унтнд
о№п малга гзегарынан, тастан тургызылды, ал iuiKi коршау торт
бурышты (сопакша турпдгтылары сирек) турпатты болып келдн
Узын жакыньщ келем! 5-18 м; енг 5-9 м-ге жетт‘ бшкт1п 0,5 м-дсн
эспады. Kipcp аузына адстте екг койтас койылтая; кулпылас кдлды стары
састалпш. Коп ж а тдай да ерпср KaGipi ортальщ коршауларга орна
ласады, олнрга солтустгк жене оцтуст!к жаты пан мурде жипысЕгиа
карай руластарынын кабтрлерг бурыпгы кабтр уст* курылысын
киратпаи жппсарластырыпа сотылады. Отбасы лакьпынын солтустж
жагына кебше ойелдер мен бал ал ар, ап отпусттк жакка ер здамдар
мен ср жынысты жасесгпр!мдер жерденд!. Жынысынз карай бону
Epiie мачындагы кешпендшерде кед!пен тирады.

LpricviH орта агысында, ормавды-далалы аудандарда обалар
вдетге узын боре пел! к такеайшамен немесе кабы к. пен жабылган
бтрнешс каб!рлерцсн турады.
ЖерленгендердЁц басым балдтмсн 6ipre жыдкьт да коса койылтая,
оны адетте аддммен катарластырьитъгп 6ip багытта жагкызган. Оба
астындэгы жылкы суйег! торт нускадд орналасады: а) ат пен ядам
суйегЁ 6ip дсцгсмде ушырасады; б) адам суйспнб катарластырылып
текГПШСкте к,ойыЛЗДЧ; п) оба уйЫдхсшдег! каб!р шуцкырымен
катар жатады; г) зкеке шупкырдй dpi аласады. Ллгашцы нускасы
кегррек тара гад, тйтп кейбЁр кабтрлерден eio-yui атгыц суйектер!
тэбылын отырады, Аттардын тулыбы (адетте бас суйег! мен торт
туягы анатомияльЩ торт!плен жатка! ) мен иг коса к«м!лгеи
аздагян кабЁрлер де услыраскдн-

KeftGip кабгрлердщ кепншйгЁндс Сил коры мДа болса да аттын
калдыкиары кездеспейд!, Олардыцоба уйЁцдкл шагыпдау болганы-
мен курил ысы жагынан дол сондай болып ке 1ад. Cipp, булар
когамдагы кедей дцамдярдыц каб!рлер1 болса керек. Кайр устшен
узынынан койылган такта П мен берене катарынал туратын жабын
калдыктарыныц орны жги байкдляды. Атпен жерлеу, мурде успне
этап! жабьи  кочдЫргы орнату - КИМак каб|рлер!н VJ-VIII гагыр-
лардагы Алтай турJKTepE caSi шерхченжакындататусед].

УййцЙдеп коршаулар тёк бурышты немеет доцгетек болып
жаезлды, олардын. шыгыс жагында кейде V1-V11 гасырлардаш
TypiK коршауларындагыдай бет! шыгьсда каратылган антропо-
морфны мусшдер орнапасады Кейбхр обалардан бхрнеше тас нус Ён-
дер кездесед;, Тас мусЁндер!нЁц црТкы жагьщан Кейде тй шен тас
плиталары койылады. Семей (Шыгыс Кдаадста^ - ред.) облысын-
дшы ¥шбц;к стаисасы манындяты оба жаньпща бес тас мус1ц, олардащ
арткы жагында алты тас плиталары тургап, Шыгыс ^азакстан
облысындакы тэты 6ip оба жанынаи уш оба аныкталган. Тни ен
койган гшмталардЫ галымдар гур!к танпклврында орын аЛГэн
табынушьшы курыЛыстары — балбалдармеН байланыстырады.

Тастар туб!нсн жане калама {каландь!) тастар арасыпан жылКМ<
кой суйектер! тур|рдс11 талынган курбандык КаддыКТары да табьывДЫ-
Тас кдламасынын б!рхнйз тубтнен кьШ! ьщыс пен журзн Де кездескен.

Кимактардын гас му ci нд epi VI-IX гасырлардйгы колемдЁ муин-
дерге царягацца ycTiprrey, агпро морфтЫ кулпьггас Тур!цде жаейл-
ган. Myciii алды гана аады-ксМд! ецделген. Myciir жаныныц
кырлары мен арка тусы ксйдс гана болмаса муюшт керсетхАДЦ
денеС! мен вдлдарЫ аздап кщделш, 6epbifli, т!ггп кейдс мул дем
бедерденбед! де. Зйел мус!ндер!нде оньщ тес! аиык керсст лд!,
кеад<? сал алга карай шытыцкы к!ндж тусы мен жамбасы да
байкдладьг. Жалпы алганда, еэ!нд!к куры л ысы жатынан к» мак
мусшдор! ерте половецтЁк (сигу стёк орыс далаларындагы кыпшак-
тар) мусЁндерЁне уксас болып келедЁ.

Кнмак котамындагы ацсуйектер руна жазуларын мецгерген,
муны кимад эйелшщ кабЁрЁнен илынтан айнадагы жазулар да
далслдеп отыр. XI-XII тасырларда кимадтар ескерткЁштерЁпЁн саны
шутил аюя бастайды, бул тургындардыц батыс пен сяггустЁкке
кеилп кету себебснегз туындагын ед!.

Сростин леденист!

Шыгу теп. Лталмыш модениет Объ пен ЕртЁс езсндсрЁ
аралыгын жене Объ бойын, ал кенбЁр галымлардын пЁкЁрЁнше
сырткы Байкалдан Бзрабнн далаларына дейЁнгЁ анмакты камтыды.
Алгаш рет сростин медснистЁн М.П.Грязнов болЁп керссттЁ де,
оный бЁрнеше жергЁлЁктЁ нускзлары болгандыгын айкындады. Оз
уадьпыпда оны эсрттсушЁлер уйгырлярмен, кимактармен байла-
иыстырды, соиыд шннде, муны кнмак моденистЁмЁц нусдасы деп те
есептедЁ. Кснйнрек бул пайымдаулар терЁске шыгарылды жане
оныц VLII-XIH гасырдьщ бас кезЁндс, ягни монгол жаулап
алушылытына дейЁн омЁр сургендЁп дилелдендн

МоденнеттЕН калыгггасуына турЁк этдосынан баска турЁктенген
жергЁЛЁктЁ угро-самодий тайпалары да катысты. Араб юофафы
Гардезн XJI гасырдыц озёндс-зк; ЕртЁстЁц шыгыс жагалауындагы
кимактар туралы хабарлама жясайды. Аталмыш модснисттс днмак
субстратыныц болгандыгын археологиялык молЁметтер ди толык
куаггтайды.

Жерлсу гурпы. Сростин мадениетЁшн жерлеу турпында екЁ
курауыш (компонент) байкалады. БЁр жапдиан, алтан жнне кимак-
тардагыдай жылкымен коса жерлеу, екЁпшЁ жагынан - жергЁлЁктЁ
ормавды-далалы турнандардаты оба асты жене шундыр-лакытка
жылкьесыз жерлеу, устЁп агаш дабыгымен жане кабыд биренелер-
мен жабу тон. Турлз зтиикалык курауыштар бул мэдсниетпц
жергЁлЁктЁ нускаларынын кальпггасуына алый келдЁ.

СросгиЕГ модениетЁнЁц дамуы VH1-IX гасырлар, 1Х-Х гасырлар
жене XI-XI1I гасырдын бас кезЁ сьщцы уш кезецге болЁнедЁ. БЁрЁнил
кезецдеп корымдарда жылкымен коса жерлеу басым. Мурде басы
батыска (кешпелЁлср сиякты) немесе очтустЁк-батыска (самодий-
лЁктср секЁлдЁ) баты ггалган. Жылкылар жерленген жеке лакытгар
бЁрде-бЁр рет ксздескен емес, бул ез кезегшде жергЁлЁктЁ самодий
элемеиттер! басым екендЁпмен тушндЁригед!. К^алыптаса бастатан
сроетян 1издвннет1нщ ескертк'илтср'ше ормащцл-далалы само-
дийл5ктер модели ст! нт ортяк белплерш сзикестенд рген Бобров
Коры мы жагвды.

Ек|'нше ксзецпщ ecKcpiKimiepi ап&гурлым жакеы зерттелген.
Нучар Обалы корьтм болып табыиады. tip уй1Цд| астына бфнеШс
Мурделср койьщды. одардыц каб!рлерЁ ор1алыкдагы жЗуынгер кабГр
Манина шогырланды, Мурдс басы сочтуспк-шыеыскя багытриЕган
КэбфЛердс жылкысыз жерчеу басы мы рак Ортдаык Ka6ip маиынз
Гуоралген дабЁрдардда орналясу^нда ауытдуцидчыд бяйясат^р.
Муидай обалз.рды жауыпгер одгениен нейш оньщ отбдсы муигелср!
жсрлепген дсп ес€Птсл1ПД1, cipo, бул рулык кргамныц ыдыран,
рятриархальды отбасылардыц (хданут керсстсс кере к. Жсрлснпен
□дамдар дабыкпсн оратылган цемесе ол берснсл!к жабы имен
жабылтс Ер адамдар кйбЁрлерЕнеп кару-ждрад (здмсер, жебе
Корымсагы, салак) жене ат Е>бзеддсрЁ ушырасады. Эйсп даамдар
КД.61рлершен ошекеилер мен енбек куралдары кездеседё

Еюшш кезедшЕ! да ы рында мйленистпн курд ел i калышжу
ypjiici аккталды. Б [рад та ол оз дамуы1гын сощы кезснЁиде жара
TypikTiK белпясрмен толыпзды. бул далапы аЙмактардап кошпель
тургктендт хялыктар унем£ агы/гап келкг гуряанды^бгн корсеге/
Сростин турРыпдарыпын кдрамына юрген турт зтннкалык топтар
с рос тин мрдепиетнпн эркедк! болуъша жаддай жасады. Бул
мадснистт'т алгашкы 3epTreyinici М.П.Грязнов осы ескер! кшисрд]
оз кез1нде-ак терз жерплдпп топтарга белген болачыщ нейш
А Л Гаврил она тэты сю торты болел!.. б!рак олардыц 6ipi ani кунге
дешн шмрталас тугызуда, Медеипетп зерттсу arri ъунге дсйён от
жалЕасып тауып кслед!.

Жерлсу са н«аеща рыт - бабымел' жнендгам к&шпеш жэме eriw-
шлнкпен айпалысута арпдчгян задтар коспасыпаи турады. Айталы^
мэдениеттщ GipiHUii кезежндс Ka6iprs koi шелотерге тен енбек
куралдары пан - кашау мен тем ip [ шилак; кару -жара ктан уи
канагты, сапты, темтр, жалпагы оте сирек, koGjhc жсс парна
непзшен ут бурышты жебс удагары: ат эбзслдерЕнен S торвд!
ауыздь к, ceria сешлд! жасаягап cepi ппел! айылбас койылда.
Этекенлер жиынтыгыпэн ал калы сыртялар, зкаргылай баяалы тас
орнатилран	тек бурынгты. aii тэрЁэдЁ, игетч денгелек As>fe

омышты бадбеу тсгалары бар жер л кт! самодий тургындарына
1эн керамика туб! двнгелек ведь ста рдян турады.
Екишл кезен naGip-nepi бурынгыта Караганда алдекийда бай
бела бастайды. Ер адамдар <аС ipinen кынабы осемдепп жясалган
ауыр <ылыштарт задал шлген кылыннар топнет найзалар. ксбегп
корамсак пен салак, жш уш Прасады Атэбзелдер! сакиналы жутен,
узецг i мен айыябас секции уш iicrhri курауыштан ту рады. Омел
каб!рлерй|сн сырта, мыстан жасалтан сфера тэрпд! тунмс, моншак,
мойыны мен ернеутне, инк гусыня щучкыр катары турчнде ою-
ернеп бар тубч доцтелек жэне жал пак. кыш ыдыстар табы чады.
Копишйк заттар кимактардчкч. Ywimiii кезевде соц ы угро-самодий
элеменгпф] медениетч'ндеп жертеу гурпын, керамиками таза
кошпелЫк сарындартупкЫктч гурде ытыстырып шыгарады.

Огыа жене печенег тайпаларыныц
архсологиялых ескертк1штер1

Отыздар мен неченепердчц за гтай модениет! Ресей ауматында
Gopi ней де жаксы зерттелген. Бул тайпаларта жататын Казакстап-
даты материал (ар Батыс Кдтакстан мен Сырдария ауматынан
табылтан, 6ipa«; олар оцтуспк-орыс ескертк пср(мен салыстыр-
ганда ете аз болып саналдды.

Жерлеу гурпы. Отыздар мен печснегтердщ заттай мадепистт
мен жерлеу (урны етс уксас. Сондыктан да археологияда бул cKi
згпюегыц заттай модениетп1 61ртутас карас т.1ру орын алган. Ед In
мен Жанык аралытымдагы далапы печенеггердщ алташкьЕ коныс-
тануы туралы VIIJ гасыр мен IX гасырдыц екшии жартысы деп
санайтын екч кезкарас бар. Epic кезецде бул тайпалар шагын жскс-
ле!ен обалар калдыртапы 6*;irtni. КеЙ1ннен оларды танымаста!!
crin казып тастады немесе олардзн тагы да Kaftip сокты. Азды-
кемд! ipi оба тогггары мен цорымдары кебiнс 1Х-Х гасырлармсн
мсрз1мдст1нед!. Бул Gipiitmi кезецге кеишендтпер нейзшен экстре-
мальны жагдайларда болып, пакты маршрутта квшш-конып жур-
reimiriMeH TyciHuipuieni. Уакыт ете кеде opGip атада кыстау мен
жан (аута баратын желдар калыптасады. 0здср1н1ц жерч сапалатын
аумакдарда корымдар немесе обалар тобып тургызады. Шурамлы
жерлер ежелп уакыттарда нгер1лгснд|'ктсп, отыздар мен печенег-
тердш обалэрын олардап олдекайда бурын ем'ф сурген кез келгеп
ерте кешпендшердщ ipi обаларынан немесе оба масснвтерчнен
табуга болады. Ед1п бонындагы толыкканды жерлеу кешендер! IX
гасырдан бдстап мсрбмдел!нед!, б!ракжазба дсрск кездерк кеwil-
сок табылган олжалар VIII тасырды да санаттан шыгармаута нсггз
бсрсдь Беййтер кеб!не топи рак пен уйшген, диаметр! 12 меггрдея
аспайтын, бшктйт 0.5 м iuai-ын обалардан турды, Жсрге каты лгав
бурышы ri к Нкмссе согак шункыр, Tepeit ri | метрдеи болды.
Аздаган маусымдык ауыткутылыдтары болмаса мурделердщ баси
батыскд карги i=i л ин, талкдсынан жаткызылган, колдары денесшщ
жанына немесе жамбас су fieri касы ил крньипан. Кан кдбтрлсрде
саймандар жодтыц касы. Тек бтрлеше жебе ушгары, пышак, найза
табылган. Азды-кемд! жай KaCipJicp (олардыц сапы отг аз)
стандарты кошпелшер жнынтытынан - кару-ждрак, нт абзелдер!
мен енбек ку рал дары нан турады. Адам жанына атгы косые жерле)1
некем саяк, б!рак б!рде-б!р рет жылкы КДЦКДСЫ тутастай кезжпсген,
тек бас суйеп мен терт туягъшыц тулыбы койылтан, KefiGip кдБ!р
шуцкырларыпыц соятуст!к жэне <щтуст!к жаты ада ернеулжтср!
бар, олар araui кес[|елгекпен жаоылтап. Оба уйшдЁсЁнде Gcpi.TttH
астан калган жануарлардыц суйек кдлдьщтары кеи. Ксногаф-
обалар да кеддескен. Оларда мурде т!птен жок нсмесе кджсгй
керек-жарадтдрмен ат тулыбы кййылтан. Талымдар арасында сгыз
Каб1рлер! пене негтсрдш ней курдел! турпатгагы каб1р шуцкьфы
мен тулып аягыныН шабылып тасталыпуымсн срекшеленед! лея
есептел|'нсд1. Мурде мен жылкы баетарьг карама-карсы цоныятад
жерЛеу орындары да бар.

Ka6ip сл имя ид ары осы ксзеццсп додал ык йпрлерге таи
буйымдзрдан куралады. JQipy-жарактардан нетш&н жебе уштары,
садяк, кылы11|, найза табьтлады. Негурлым жи! ксздссетш олад -
сапты уш жа^ты жопе уш кьтрлы тем ip жсбе уштары. X тасырш
таман жсбе жны!гп»пы жалпагьишп турш турпатта жасалтацдыгыжи
толыга туссдк Колл.аи жекедеше жзсалгап саплд жоне тел к! суйск
жебелер де кездесп! озырады. Ерте кезге жагатын каб^рлердеа
шет!, ныкшасы мен ортасы сунек кдгсъ1рмалы ку рдел! садактар
ушырасэды. Eipinini кеэецнщ соны на таман садак карапайым
болып жасала басчалы, тек ортацгы калсырмалары гана сакпшды.

Батые Кдзакстандагы отыз жене печенеперД1Н курая-
саймандары когамда ерын алтан кедейшшт! карсетед!. Бул
тусйнкт! де. Сауда жилы Едгл езенг бойьсмек Мявдъгстауга йемесе
Перенята дейш Каспий аркылы erri. Оны жаксы карулант
хорезмд!к оскери жауынгерлердеи куралтан хнзарлар бакылауында
устады. Осычдай кушт! корниден огыз-печенегтердщ жсн!лу1 де
байлыктьЕН арпуына кер! ссор in гиг!з!ем ед!. Ортдязнялык еыншинк
ерксниегтер1мен жасалынган саудадан тускен нсгвп к!р’1стерд!
Сырдариялык огьгздар иемденд! де, одан тускен панда солтуст'|К-
теп кандас бауырларга жсте коймады. Cipa бул соцгылардын
скшаулануына жане ‘Vopr” агауымен ояардыц Византия жене орыс
шекараларында панда болуына алып целее керек,

К,ыпшак,тврдыц археологиялык;
ескерткгштер!

XI-XII гасырлардагы кыншак обалары Ерттспн орта атысыпан,
Солтустпс-Шьиыс Кдзакстаннян зертгелген. Жекелегеп обалары
республнканыц баска аудандарыпан да казыдгая. Epric мацына
Кдшыр-2, Леонтьев жше Жданов каб1рлер!нщ 6ip Genin секшд!
обалы к,орымдар тон болып келдь Жерлеу гурпына диаметр! 6’25 м
жэне бшкпН 0,5-1,2 м топырад оба астындагы пепзп кабзрлер топ.
Олардьщ негвшде шагын ор мен ойыктар бар. Yftii инден апаш куп!
турндсп от далдыкгары, жанган борене меп куйген жер орындары
дитабылады. YfiiHjii астына непзп 6ip KaGip орналасады, Gipneuie
Каб>рлердщ кездесу! сире к. Бнлк!М, 6ip уШцги астына 6ipnenie
цаб|рлсрд[ орналасзыруы сростки н модениегнпц, сопдап-ак
Ерпстш орта жоис жотаргы апасындагы кимацтардан сакталган
д&стурлер болар,

Мурделер -лк бурышты шункырга жылкысыз, узыпыпан жинс
шалкасынан жагцызылып жерлендЕ KchGip бештгердсн жылкыныц
жекелеген белпегер - сирагы, кабыргасы, сондай-ак жу| ен калдык-
тары табылын отырады. Бейп- шиндеп цурылыствр кеенслтек-
терден жасалынтан тупс1з агаш жоцдктер мен ойын жасалыньан
табыттардан турады, Жвдлктср мен табыттар бела ксепелтекпен
жабылды. Dip жатдайда табьптын туб! жотарьпа тедкершген
Кейде кеспелтектер жабыны шункырдып шетк| белНндеп мы ft-
шага келденедше!! коЙылды. Жданов коры мы нд ты ею обаныц
солтусгж кдбыргасынан казылган ку ы с да да мурделер жерленген.
Олар kipeTin шункырдэн тптнен койылган беренелермен белмген.
Ертктщ орта агысы мен Обътыи жогаргы агысында, куыска
жерлеу VI11-IX тасырлардан бастап ксздесс басгады (Бобров жане
Камень-2 корымдары)

Жерленген адамдардын басын олем тара! пары на багытгау
туракты турде емес. Маусымдык ауыткушылык байкалатын батыска
басты багьггтау басым болкаиымен, cojnycriK пен оцгуспкке
караты п жерлсу гурпы да кез десел i,

Г рлер мен айел адамдар KaGipnepi - коимлгнн ку рал-сайманлир
кура мы на карап та ажыратыладьк Ер адамдарды кару-жаравден.
пышакнен, ат эбзелдср!мс1К ай е л дер д,1 тэшекейлержн (сырка, oine-
зтк, моншак) 6i pre жерлеген, сондан-ьк кабарге айна, квйшьт, бтпз,
тшеллра аг обзелдерг де койылган. Кезгеде ILtsuo Кярпигш мед
Рубрук сипаггаган Воккидт еке TytipCTiii би!к бас к him дер калдыгы
осы уакыттардагы сц кызыкты олжалардыц 6ipi болып табылады.
Cipo, мундай калпактар кытлнактарда XI i гасырда панда болып
монгол дэугрйщс неги нен тарной кере к.

ЛСаллы дш алщл, Казаке гад аумзгындл людгаадаргл диднп
кы питан ecKcpriiiiirTepi ere аз зерттелген, Кыпшак-кнмактардыц
солтусттк-батыска жылжуы Синеглазово ескертк1нп боныниш
аныкныады, Жезказгаинан солтусп’кке карай Кецп'р йзеш' жата-
лауындпгы Домбауыл обалар тобы платы 6ip каб!р км ишакгарды ц
онтус- кке карай ясурген жолын керестед!. Барды к топтнр (мргутас
ксшенд| курайды. К,аб1рл1 оба тастан тургызылган оба ссктлд! ис
берглстш курылыстан нюне оемндай коришулардан ту рады. Оба
уй| Дзет гопырак нен таетап гур|т.гзылды. бейгттгк сиятусггк
кабыртасыдан бес ipi тастармен б^ктлген куыс арщылган, он
колы и ын щынтатъ! ni/iin, басы батыска каратылт^н, Кдб|рден
пышак, белбеудгн. тем ip кдпсЫрмасы келпедтск норам сак пен жебе
уштары аршып алынган,

ба гькт-ка-чакстэддмк еобын Орал (Батыс Кази-
стан ауд,) облысынддгы Лсбедекка-4. 8 корымдарындаеы бтрнеше
кабтрлер жаксы сипаттайды. Мундсы Каб’тр курал-саймапдары
бipiпама нркедкь бодып келедк Кару-жарадзар дамыгйн туриитга,
о л ар - жузт nijirifii къ|дыш. агзш саптЫ пытпак пен узын жуз»
салынатаН суйек ж&нс темзр (гнадлак турлауты) жебайгд
uitrii мен иыкшасы суйекпен каигалган капсырма, rLni жылжымалы
Сакина тортзд! бедбеу энылбаськ белбеу табылган.

Кон nit тар мен калдлар. Соцты онжылдыктярда отырыкдип
жэне жартылан еггырыкшы в^ыпшак'тзрдыц коныстарм меп кдла-
дары Орталык Кадакстая дадаларындагы Сарысу; Ксцпр. Жездк
Торгай, Кьктас, Нур^ йзендер! бойынан Тапас пен Шудыц томен t
ai-ысынэн ашьЕлын опдр. Олар - Бегежетп, Тасты, Ожрай-гебс.
Кегггдрал; Кьаь[Л!<0Ргги*- Ордйшаы.ЕП, Талда, Кьгзылкегтт, Таядыкег,
Topi ку л, Баскам ыр, Аяккдмыр, т.б. Бул Коныстар Отпуст !к Кд^-
стан мен Орта Азия калаларт.шан езгеше. Жоспары бойыншв
геометрия л j лк жатынан олар белгий 6ip олшем юрмеп салындьь
мупараяы аса бшк емес камалдык, жалмен корщалды. Олар уза к
ушдатка пайдалапылган куры шстар fai сакдалмаган алан.кайди
коршап желты. Кейде орталык 6oj жте ipi кур1>|дыс ерны болтан
кайр жайлы жатка и тебепдктер де байндлацы. Kern i ш 1к коиыстар
су алаптарынын жогаргь cepencpincii табыл1 а 1 жило де ен бгьв i ысы
малды кы ст аудит (Соитуспк Кдратау, Сырдарня ангары} карай
аЯдаЙтын ежели меридиан багыттагы шоп бойъша орнзласпы. Бул
жерлердеп Каратаудмн с&лтуспк бегксГшср], Талии ангары мен
Сырдарня боны калаларын Орталык Казакствп кыишактарынын
коныстзры мен жайлзуларымен жонс Lpiic onipinjieri ки мак tap мен
бай шныстыралын сауда жо шары етп. Туркестан мен Сыганак
кал ал ары нал 6ip жод Сарысу, Кецлр, Ectn мен Нура алягпарын-
дагы к.ыгдпак жерлерше, келескл - Он ус ж Орал мен ЕдЬл
Бул! фияеына йнарды, Eip анта кетеряпт, далалык кер>ен жолда-
рында эдей) тас батан дар орнатылтан.

Ортадмд К^закслшлаил дышияд к^ныстэри,? плз толыкканда
зерггелм ген. Тургыпдардын nei fan 6ariinu мяпуге жетк’инкть
дэрежеде малы жок кедейлептен кешпендшер курады. Олар кыо
зуларда । fpaKian Калии, коныстарДыц негЫн колады ж:же кол-
енер мец eriнщийклен айнЕЫЛысты. Ко^мдагы кпн1пе>Щ1лер^ц
шаруашылыв; саяЕыярыи дзык^гулгкпен камгзмаеьтз етп.

Квтенсай рзенннц сол жагалаумнда™ Жаксылык ка шсында
жург131лген казба жумыстары жоспары тк бурышты конысгарлын
ашылуына себсгнш болды. Ол бийпит 2 метрдей жанмдгап жолмен
керша.иди, Herfari etii 6’7 м мунарасы доцгелск кепген, нспзп
вдбыргадзя шьдып турган бурышпгы мунаралар ориы да анык-
талтан. Сырткы жагыпан клбырганы тургыландд аса тсрен емес ор
и^таягад. IQtSbipfs^btn itani шагынин ага<г< пец цдмысган жалпак
e'rin жасальшган жабын мен камыс далдамен тургызылып, саз
балшыкпен сыланган тургын жайлар орнаяаскан. Еасланалардап
шаруатылык шуцкырлары, уйд1 жыльпута жоне тамак nieipyre
арпалган, кам крпцп врйпсн цеш калдыК1Дры табылган. Кала
сргасында малта арнаяган каша орналдсты. Жанбыр жэнс кар
суларынын аруы уцнн кала аданьшан кабырга аркылы кыш
тутгять'р жургйглд'. Смргкь? ^еагындн каязга tik бурмнпы аудины
470x450 м. жадней коршалти, арб i р кзбыргасында он сет таге дейт
мунарасы бар территория жалтас-ады. Онын солтуспк-багыс
кабыргзсында, езен жЭДынан осЫнда Kipei'iki cCiK биДган. Бул
аланкайдп ericriK eruuvH, кабырписы оны малдан ];upt аган жане де
ктеымдгд 6екг'и1с репнде пайдаляиыггап.
К^сшыстардан табылтан олжалар арясьщда тем ip люгелер,
туткалар, тастан жасалган дол дитрмендер!. суйек бЁпз, кыш казан,
кумира тостаган, су к,уюга арналкан ыдыстар сыныцтары (Х1-ХП
гасырлар) сондай-ак, кептсген жылкы мен ешк! суйектерЁ бар. Еул
олжалар тургындардыц епншийкпен, мал шаруашылыкы жоне
колопермен ан нат мсдан дьтын керсетцдь

Шаруашылык салалары Сырдария, Тапас, Шу, Lie озепдер!
ал щи а рында мейлшше жотары каркынмен дамыды Piряд тар
Коныстар Кдратал мен Лепе! втендер! жагалауларынан да анык-
талып отыр. XI-X11 гзсырлардя контсгеи кдлапяр гулдещи. XII
тас ирга карай олардын, жадны саны 200-ге жак,ылдады. Крньк
туртындарынын нёпзш отары иди ы турЁктер мен согдыпыктар,
criiiiuifiikneH айиалысатын корил елдердсн келген туртындзр
к, у рады. Ссшымен катар коныстарда нрандык саудагерлер мен liier
елден келген жатжерлЁктер де туры» жатты. Ipi металлургнялык
оргалыктын 6ipi Орталык, Кдзакстандаты Милыкудык калашьин
болды.

Моцголдаргз дежни кезсддс цыпшыоир ушьькиыры жок
далага ез ыкналын wyprnin капа койкан жок, олар курд ел! сан
салдлы шаруашылыкты менгере бастайдьЕ. Ислам меп путвд
табынушылык ярясывда болган согастар кез1ндс олар оскердЁ
eriEinikiiK он № дер мен, коленер буйымдарымен кдмгамасыз епт
Осы уакыттарда салыпгаи кдлашык курылыстары кедейленген
жэне мал саны аз квитпендтлср тургьтзбаганы ку мои ch. Мундэ
шаруашылык, сауда мен мвд^Ниетп дамьпу саяся ы байкллады.
Кьепшзк тайпаларыньщ енцрГ ш куштер! жала сапалы сатыга
кетерттдй

JMohfoji Aeyipiwjeri нрхеологиллы^
есксрткштер

К&закстан ауматындакы XII I-Х IV гасырларка жататын ескерт-
кйдтсрде б!ркатар ортак элементтер бар. Ocipeec кО1ипел1перд|ц
заггык саймаддары ете уксас* Бул жаулап алу зсершен тайла-
лардын араласуы мен мэденистгсрдщ Алтын Орда мен Уды хан
улысында монгол империя iapbi ay маклеры н да араласуы нэн
туындатан сдй

Осы дэу|р ек! кезенге белшедй 1)ХШ гасырдьщ алгаджд!
жзртысы мен XIV гасырдыц бас кез!; 2) XIV тасыр, ягнн далалыц
кошниндтпердш ислам ainiii кабылдауына дейшп жэнс кейшп
кезецдср, Ka^ip 6ip нврсс аяп, моцкоддар жерплirri rypix
тайпаларымен сил Ыстыр ганда азшылык болгдн, сод себыт де кай
KaSip модГОЛдярггц дайсЫсыньщ турхкгерге жататыиын айыру ете
KHWit. Таза МоцгОЛДык п'Рыптар сакталкаи каб!рлер табылькн емес,
&рад буШр) куыс, мурде басы солтустке каратылган жерлеу
гурпын Keaimceicrep ынрадыныц нотижес! деп есеттгеянгсд!.

ИслвмдЦ к,абылдагзнцэн кейш бурынгы можусилчл гурпында
КвтерГпген KabipJiCp араеында Ktpniuj каландысы астывда басы
батыскд, беп одтустчкке, ягни Меккегь каратыигаи каб1рлер катары
лайда бода бастэйды. АлгаШКЫда олген адамды кшымеп жерлед|,
СйндЫктан да Сязге сан алуан эгиексйлер, чумарлар жетп, ал калган
заттардын орнына мурдеге телем ретхнде ыэистгер дрйды. Ш&мя-
кен XIV галырдащ соныпан жэне XV гзсырдмн бес кеетпегг баетэп
дилалыц аймакдарда аптек кк1лерД1 кшмсга жердей бастады.
КабЫе 6ip 6оя|г1нде оба ушядщч жок, бушртнде куысы бар беГпткс
басъш ислам днпшн ищретарына сай багытгап жерледк Бул
j'HKbH'rapMcn алтэшкы мазарлар, куднытастар мерз'1мдсл1Нед].

Жсрд^у гурии. Модны заманыньт Белг'ип ескерткипкршиг
кепшЬдН ерте уакыттарга жататын кдуымдарда кеадеестчн -
жекелеген обалар нсмесе олардын шогыры. Сырщы белплер!
боЙытпа обалар аркелю, коп ретте бул топыракнен кецде тас пен
тотчырак аралас, топырак уйччд] таспен жабышзн. тергбурышты,
шепбер немесе ежелп узкытгардаш денгецде салынои кор/ллу
(“салчна” - 'гопырну уйп1д1с1мец жабылпан, бейп' уепкдел аса бИк
смсс Ktpnitn каламасы) секищ! котерщген карапайым уйшдк

Ьдйр шудкьфынын едрылысы аркелк!. Тчк бурьшггы ихункь|рлэр
баеым. олардэн сон кеб!не солтуст!ктеп узын кдбыргдны бойлай
салмньвн кец басиалдаутъЕ шудкырлар жаие куысты щункырлэр
ЖИ1 кездеехгд]. Кдбчрлср иыктык шункырда койылган ке с пентек-
термеи жабылды. Жерленгендердщ басы xe6ine батыска немссс
OQiuycriwce каратыттан, ап гньпыскд кзрать&тгиндары сирек. Аддыдгы
дэучрлерге Караганда атгы коса жер л ну лзайтан, кездесеттн
матернаядар жылкынын бутлн суйектер! мен тулыбы капа.

Олген адамдар шажасьтиан жзткызылган, коллары дснеги
бойлай койылган, ал егер Gueri издал ийп'ен болса саусахтары
жамбас- тусьмда турады. Тадтай табыт лемссе ;л;лл ддзыи-жактау,
сондай-ак агат табыг калдыктары да лршьииан. К^ойылгая курал-
санмандврьша Караганда кдбчрлер еюгс бетнедч: а) кару-жарак пен
атобзелдерч койылган кабГрлер; б) аздаган енбек куралдары псмссс
курдл-саймаисыз кабчрлер, олармси б!рге азды-ксмд| ^шекейлср
(кейбЁрйщс жоц) мн1дсгп турде монгол хандарыныд мэнет!
комшга [.

Модусюпк кезецге атнен, кдру-жаракпсн, жылкыны жугежмсн
Коса жерлеу, царапай им кабтр шункыры, агаш жабьнты тан болып
Кенель XIV тасырдан баетан кыпшакдар ислам дйцн цабылда-
гаинаи кейЁн барлык эумацта бсйггтсрдйт бэр] oip кдлыпка тусцдЁ.
LU ар И ЮТ заЕстарыЕЕа карай мурде басын немесе бетЙ1 Мекшгс
Каратыл жерледь Коса кемглген заттар турпдеп мажусшпк ром1>
дер жогалады. Жерлснгендер аузынан, долинам немесе бейггпц
аташ курылыс арасыпан моиеттер табылып жатады. НсгЬйнен
табыт туршдеп лгаш конструкция л ары ерте ислам кезецше тан.
XIV гасырдыц соцына карай куыстар саны кобейс бастайды. Ewiri
кездесетш кураллсаймандар - кай рак-тас пен пышак, кресало,
кашцы, лек ойелдер павдаланаггын буиымдардан айна, тумар, сырта
т.б. кеп жагдайда “сагана5* уйшдхсв болтан сияктьт, ол товыракка
куййтсе ксрек: ссбеб! кам KipniuiTeii тургызылтан каланды кобие
жердщ бела кабатынйн габылады. Даладаты алгашкы мазарлар
XIV гасырмен мерз1мделед!.

Дегенмеи бЕркатар цаб!рлер кошнел! м<хжусил1К дастурдщ
турикТыДЫгМл пцгартады. Мэжусилж рэм!здср жиынтыгы олардан
табылДан моцсол бняеун1нлерйпц монеттер|мен мсрз!мдсл1нед1.
Булар караетырылып отыртан егцрдсл кеш пел i тайпзлдрдыч
этномэдени турактылыгын керсстед!.

Ксйшг! кешпснд£лер шврувшылыгы

Сртэгасырлык Ка-чацстацда негззгЕ шаруанц.[лык rypi кешпе.д
мал шаруашылыгы болды. Сонымеп 6iprc мал езласындагы шаруа-
шьтаыктыц бул iypi Cipiienje ну с кал ар мен ренКЕврДсп турды. Бул
ксзенде туракты багыты жок жэппай кншуден жартътлан отыры$,-
шылмкка, Tirrri огырыкшылыккд ету байцала баеганды. Сонымеп
Kaiap бул урдЁстщ сонгы Еютнжес! ардайым алга hrepL-iejuiciiit
бела койган жок. К&шпелйпктщ белгип 6ip сатысьтнда болу та»
Зколпгиялык аймакты игеру дпрежесше бпнланысты бела конмады,
мунымен бЁрге табнти орта - яссм-ддзп Kopi-i, Tiirri сален жагдайлар
ерекшел i rine тоуелдЕ болды.

Толыкканды кошу кезеит - бул ем ip суру мож€,урл1Г[пец
туындаган. Мысалы, печенегтердщ Kouiyi межбурЛ1кген туындаган
билатын, олар жиуларынан. табиги эпаттардан хашып, жаля
территорияларды бгнындырган жене iiivpien едг Б!ршама уакыт
еткенисн кешн кошпелшер жэмылымдык жерлерш езара белгстц
кешу багьгггарын вныктаи, белгш 6ip шаруашылык сибасы мен
квш1Г1-доиып журд!. Оеындай xauiiiejii шаруашыльиаар кеп болды.
Отмрыкшьшыккя непзжсн кшиш-крнуга малы аз кадей шаруаты-
дыктар cirri. Жуттан, купит керш in ер тарапынан жасалынган
тонаушылык пен каракшылыктардан кейш кош in-кону га малы аз
келтеген отбасылардын маусымдык жайылымга баруга мумкшдт
боллшды. Огыздар бул санагтагыларды “ятук”, казактар “жатак”
дсп атады. Олар дыстаулардагы коныстнрдын ncrhiH сзлды немесс
дала айналасына орналасып, колонсрмен анналисты, бай шонжар-
ларгэ кызмет erri немссс епншйпкпсн кунелтть bipax оз малыш
кйбейтепн муюошйк била калган жагдайда, олар уацытша жумыс-
тардынбэрзн таст'ак кайтддан ксншп-кона Бастады.

ОтырыК1Мьтлыкгыц Фергана алзбыпда турактал калган карлук-
тар тур!ндеп гагы 6ip феномен! бар. Мундагы дсмосрафиялык есу
климаттыц ылгалдануына жонс епнишпкке минуте ото копайлы
жэгдайлардъщ кдлыптасуына сай келд!. Мунымсн кешпендьтерд!ц
жаплай отырыкшылыкка кошу ypjiici лкелей тусп1Д1р1.псд|. пиар
гаулы жайылымдар упнн куресксннен repi бзкташылыклен.
спнишпкпсн эйналысканды жен корд!. Кешпендглер мадынын
Куранындагы катал кыска тезЗмд! жылкы мен кой ерскшс Gata-
ланды. Сондай-ак о лярда cuikJ, сиыр, туйе де усталды. Куйры.кты
кой ocipjii. Оларда жылкынык ек< тур! болды: 6ipjnininepiTiin -
басы учкен, боны аласа, мойны кыска болса, екшнилерппн - басы
шагын, турки бинс, аякгары сымбатгы адй Соцгыл&ры непзшен
аксуйсктердщ бешттср!нен кездеседЁ

Турк жьелкылары жергЬлкт! табигат жагдайларыпз конбгс,
сутп-eiT] келд1. Шслд| жене шеденти жерлердс туйе ец кол а илы
мал болды. Жарзилай отырыкшы немесе жайлауга кешу еаты-
сында кунеятксн кешпеенлердщ Dip бслИнде к.опдэ сиыр да
усталды. 1л к! замандардз олар к и is уйлерд! тасы малдайтын кол Ж
репндс пайдаланылды,

Ацшылыктын аксуйскгер уш'н гурыптык мадызы болды,
Каган дар ан аул аута шыккан кезде барлык бсделд! адамдар огаи
катысута жене кемекке кызмст кернер!и шыгаруга тисс едг Букара
кадык 6311ПН азык молшерсн толыктырып туру уннн жанран, кулан
секите дала ацдары мен кустарын аулал отырды. 1людеп дерек
кездерс огыздар ислам д!н1н кэбылдагапка дежи тышкан, зурл!
жвнд1ктср, жырткыш кустыц ет]н жей бсргенд|пп хабарлайды. Сап
алуан жебе у шторы белгий 6ip авды, нс болмаса кусты эулаура
арнайы жасалды. Балык аулаумен кнмакгар айпалыскандыгы бел-
rLrii. ал баска халыктар туралы мвлЁмет жок. Печенег, отыз бейггге-
piHCfi балык суйсктерЁ табылтап, GipaK олар Поросья ескертк! irre-
ршен шыккан болатын.

Liki замандардыц кемецгер TiJiinici, турж-араб сезл!пшн
авторы Махмуд Кашкари ез ютабында стырыкшылыкка кешкен
кешпецдйлер ocipreii кегггсген медсни донд-ддкылдар атауы туралы
мол машмет каддырды. Олардын ярасыпда арпа, бидай, гугаргал
(курин), “маржамак” бар. БЁрак сн бастысы рстЁнде кен купи мен
аса ауыр енбектЁ кажет ете коймантын ‘'тары ’ атолады.

Орта гасырларда кала мен сауда мяныады реп аткдрды
Кошпе;плерде калалар мен бекпйстЁ курылыстар панда бала
бастайды, алайдз нетал курсе С Ердария мен Ташкент ждзирнь-.
ларындагы ежелгЁ кала орталыктары упнн унем! журЁп отырды.
ТурЁк капшатыньщ буткЁл тарихы - Уды жЁбск жолына ыкдалын
жург’ву болса, огыз, карлук, нечснегтер Сырдарня калалнрь yiuin
курес журпздБ Тек оргаазиялык рыноктарга шьид алать н кешпеншлер
тана оздер1н бай-бакуатты санан, кажетпл1пн кэнагатгандыратын
тауарларын алып отырды. К,ытай, Орта Азия мен Удд1станга кой,
сой!‘ул!К жопе жаг жерлж кулдар далалык ешрлердсн OKe_ihr;iL
Монгол /toyipimne-aK кыпшакгар шип далалык рынокгардь калыпгве- |
гыра бастайды, жекеле! ен аймактарда мамандаь(дырьь iy кушейед!,
коленер мамандыктарыньщ catiu артады. Бул уакытта кейГнп
кешпелЁлср шаруашылыты натыз кешендЁ opi жогаргь chinj
болды. Кдуымдагы ксдейлердЁд енбепн лайдалану аркылы рынокед
мал шаруашылыы.! мен колпнер ошмдерй! коптел шыгаруга мумюн- ।
джгер жасалыцды, оз кскпеддс олар ездернк. кэжетп епншиик гвдм-
дер!н, жогары салалы коленер мен мата бунымдарып алып отырды.

Кей1нг1 кошпенд1лерд1ц к,ога<мдык

КурЫЛЫСЫ

1<ешненд1лердеп нуклеарлык отбасылар букш ортагасырлар бойы
котам мен кауымныд ripen (озеН) болып кала бердс Шаруашылых
журпзу жшдайлары ецбек серЁктестЁп унпн ру-тайналык курылыегыц
сдкгалуьЕн кджст сгп. Кешпендшердщ когамдык омЁрЁнде ем
тенденция - саяси билЁкп орталыкгандыру кажстгипп мен таипапык
окдлаулануга умтылу - арасында ымырасыз курсе журдЁ. Сарлык турк
№ишснд1лер! .мемлекспшц тарихы - бул ирталыктьщ шилк айм (^Гар-
мен Kypeci болып табыддцы жене де билеупп ‘’липид1 жаулзи алуты
тайпа, ал каналу шыпарга багыпдырылган тайпалэр жатшын ед!.
¥стемд!к Kypytiibf тайпа мушелерЕнсн жкери-саддиь тар жасакпишыл
Kurai iaap жерплйсп биясушьяерд! тагайындап пгырды.

TypiK-тюгуларда жергинкп багындырылкьн тайпа билеушглср!
“салиф” лаужымын жене тиклп облыстардагы каган уокий болды,
олым-салыкты жмнау мен >кер ипкв жерлердсп GmiiKii бдоддау уши
бкпеушыер оудетжен арнайы шснеун ктър - тупкгер тагайыцдаяды-
Кдмак, огыз, карлук цогамы алгашывдя коне тур] к достург бойынша ек!
канатка бюпид!. Тайпялардагы каган уэкшдсрш тайпа коссмдер!
тпрайыцдады, бул оз кезепндс мсмдекеггел тураюылык пен узак ом!р
суруд! вдмтамлеыз етп, Кдадшакгарда мсмлсксттипк болтан жок, себсб!
жаупйп плгап орасан тор аймистарды bipiyrac мсмлскргкс Gipiicripy
ти!ЦЦ| емес ед!. Олар оргалыц унПн пслнспк жуиеы звднс иитпч
дймлкгардагы жайыль мдык жерлерд! срк!ц пацдалануды куп корд!.
Бул дшелентсксн tntKi к^йшылыстарсыз пришли етуге ионе ез
саждтын кйршптерге багтптауга мумюнд!к берген epi,

Кошпендшер котами курде ii иерархия лык. курылымнэн турдьк
Мемлекст басы нда кдган, сдан кей шенеушстерд! кураган кдган
руы туртан болатып. Олардан Sip сяты темен гургзн устемд!к
курушы тайпалар мен багындырылган халыцтар аксуйсктср! ск!гс
бйипнген ед>. ¥стемд!к дурушы “елге” жагатындардыц oapi бодан-
дар уппн аксунектер бодды, YcTtMJiiK курушы ‘*елдщ” дарзпайым
кдуым мушелер! ешкандай алым-салык телсмед!, б [ра к ежелден
ксле жшдан дзету рл! халык жасагы сынды бел ты дер де зскери
борышын етсд!. Ен томенп сатыдз “киш” тай пала рдан шыккзн
цзтардаты кауым мушелер! мен олардын этбасылары гурды булар
алым-салыцтелед!, барды к. ьнпдеткерлхстерд! аткарды.

Моцтоддардын жаулап алуь( 'гек ш нжарлардыц ку рамы н тана
еогертп, б!рак тур! к тглд! тайпалардын котам дык курылысын
вдгерте коймзды.

Улыстярта беиипгеи монгол ордасыи хан бас кар (ы, улыстар
саны бтркелк!, якни аскер саны да бардой болатын рулык дурилым-
дярддп курдлran ед!. Улыстарды бидсуш оулсттсп шык,кдн султан-
дар баскарды, Сyj[Гайдар да “кдрялайым” жэнс ‘ жотяргы’ болып
бе,'пнд1. Бнрлыты да хан мен оньщ хпберген нашдосы бар шенеу-
nixrepiHiH буйрытын мулпксЬ орындауы ти!с болды. Op6ip ульк
белил! dip келемде эскер тыгарды, ал шонжарпяр хан ап аулаута
[дыккап кезде еэдерГне Twicri м!ндеттер!н SLnerin сд-i. LUuhtmc
урпактары |,алада аксуйек- “торс” атты каста курады. Горсзерден
nefiiii би, батыр, т.б. рулык турЕк ак^уйсх epi гурды, ал ьн томеии
жлэдрыдан келгсн тансырмаларды орындайтып, 5ipneuie огбасылан
ку рал.i ад ауыл кауымы омЕр cypin желты.

Keftiitri кешпенд1лерД1Ц д!н1 лен
ли фол оги а он

Келе мЕхигуризнк гея жэпа эдемдис дЕндср иржындагы тартъют
огкен ксйшгё Kouiiiennliep^iji дуниетаным тарифы сап адуэи окига-
ларга толы. ТурЁктердщ дни мен мифолотиясы кешпсндЁнЕн куш*
Пакт! t)Mipin емпападм. Осы дан барып зудымдыклан к.орьан'гыи
жоне адимнын жан ccpiri атгыц культы кслЕн шыкш. Бец е жеткей
фолъклорда бас кейшкер мен ат теп дорежеде эрекет етедЕ. Аттач
КудыретгЬпк дорежесЕ дырах зТ'тузнПфДын мифологиялык. бейие-
С|Н,цс кссюидблдЁ. КошиендЕяср жасаеыиа, сснымен tSiprc агаАыНз
гсрин’лЁк, отара комек сскЕлдЕ сезЕмдерге де осындай дорежеде цеп
хунте содылган той-тумалая; зергтеуинлер пц пЕкгрЕнше квьемодищ
ез сврбатдйрьЕка берген акысы бульд? табылады.

Гу pjjf яалыктармндя™ сн бис™ а.удай шеяслз лсдал - 'W
TOHipi” бсады. ТурЕл-тЕОгуллр туы клк тустз болтаны дя йездсйсед.
емес. Ата^аРа куиьб, о дуниелзн омзрге сензм жерлеу гурыидфл
мен жосын-жоралтыларынан корнйс щтгы. Тастин немесс баска
мсталдарлан елгец кесшён бет -ал пет in хашап салу жане оды клЁ'р
касы на орняту Aocrypi букът ортале ырлзр бойы сакгал'уы.

Пу1КД табынушыяар тнбадатханл рстЁндс карал еейым тес
хоршзулар, ал батысн.а карай жерл ср д<; топырак, бйпктер наедала-
ныяцы. БЁрак. ортагасырлык кеш ленд Ел ер кайда барса да жогари
дэрежедс лдмыгин егйишиЕк орксыиеггер|це кездесЕп отырди.
Опардын коз парт ар жаркылын керш элем туралы етдерЕнсй
rycEitixrepiH к<тйтешп акыл-сгЙ еленпен еткЬц одарен уксап сая
алуан кешендерДЁ гургытды Ескг д?« УадЕстм мен К‘ытаЕч№>н
будда Орта Аэнадаш ислам, Хазарнядаш нудазмм, Русь дек
Ви*ал1ммд!1гы правосядвиелЁк мристллвдых ceKjjE^j бдй корщЕлер
вдбылщаган дпндермеи басе ке! с тусп.

TyptK Koliiiieivwicpi бегде акыд-ойга тезЕмдЕжкпсн каради
Олар арабтардыц шапкиншылъ1К!ар1я11 табысты турде тойтарди,
6ipax 1Х-Х гасырларда кешпелЕлер арасында тарала бастаган ислди
дшше карсы бода койган жок. Одан бурынырак евреи еяудагер-
лернпн кемепмеи хазарлар иудаизмдт кабылдасз, Византия мен
Русь кыспагына тускен огыздар мен поленецтер (бапде кыпшакгар)
христиан дайне бет бура оасгады, печенегтер ислам длин кдбьыдады.

Казак сахарасыидагы кыпшактар мажусшпк /йндч дар птеп
отырды. Exi гасыр бойы олар Орга Азия мусылмандарынын
шапхыншыльЕгынатойтарыс бер р жоне оздер) шабуылдап отырды,
тек модголдардин гана женили

Шынгысханныц турл! зтиикалык испздеп имнериясы калып-
тасудыц ерте кезецнще дти проблсмалардыц не екешн бгаген жок-
Моцголиядан Руське дсйЗнп аймакта турл[ дшдерд] уста i паи сан
алуан халыктар ем ip cypiri желты. Gipan XIV тасырдан баски i
империя оз iiniiien бблшекгене бастайды. Улы ханныц улысы
Кытавдан буддизма! кабылдаса. Алгын Ордяда нес орпандык
багьптагы христиан мен ислам дни арасыидагы курсе epniin жатгы.
Бату ханныц христиан д!н1не шрген улы Саргакка у 6epinc,ji:
Берке, кейзннен Жгапбек хандар ислам дппн далллы сийрлердс
кылыииьтн куцдмен турпктацдь|рып иытаЙтдды. ¥лы дурбелен
жылдары адамдарда 6ipifi-Gipi елпручен баска ic-арекст калматап
кезде истам Д1Н1 каранайым халык арасында кен^нен таралады,
можусшпк осы 6ip дэуйрмен Cipic жогалады да, ислам дйп жаца
опыта катер heni.
ОРТАГЛСЫШЫК, КДЛЛЛЛР
ЛРЛЮЛОГИЯСЫ

Кнлалардыц далуыныц сеаси алш
шнрттары

Б- з, I мыгркылдык чртасындагы саяси жагдай ^азакстанныа
QHrycrili мен Жепсуда бурынгы кудыретл кашгы мен уйс1н
игрлссгктеуангч wicipeyweH сипяттельгнады- Б.х Ilf ^асьгрыеедс
CKniuii жартысында басты куш in Сырдарияньщ орта агысындагы
тайпалар кураган ‘кавди нмпериясы” бгрнсше не л татары боинщ,
алардьЕЕ! ервдйсьрсын дербес; бялеуип бастарды. V гасырта кара!
уйсЁн тайпапары да ЖедЁсу тарихында бурынгыдай рол аТВДЯ
цойган жод: жужандар тараны нэп жасалтан Gipueiue шабуыпДар
уйс(ц бфлсстпчнщ купли куйреттк

VJ гясырдз Атиялын ксн-байтая лтерЗндсп тайпяяар Typix
Каганаты сеКЁлдЁ ертс феоддлдык мемдеютж бфлестке 6ip1ini.
60 жыддардыц дя таща тамян 'lypiK цагднаты сил «амандардцгы
Византия, Сас&нндпк Иран, Кьггпн сеьчдд/ ipr меиликетт&рдщ й»#се<
жэне зкономнкадык зкуйесже косыяяды.

Ерте феод ал дык каты ндстар ды < к&пылтасуы Тур'к кагаиатын-
да/tf алеулкгтНк йзЙшьглыктардык шижеысуше онып txinftl, му ft ч
ез1 банды к псп TypiK аксуйектср! ыкпалыныц осушен, катардэгц
кауым муи1ВДср1Н1Н кедейлснуЁнен, озара кыркыстардыц всу1ией
йсксри жен1'л|стердсн жут пел агнтыктан туындаган еди бул адыр
содындя VH гасырдын бас ке&нде кяганяттын Шырыс лън Батыс
болып дербес ею мемлекетке бел" vine алый келш.

Батыс TypiK каганаты курамына К&закстаниын otrryctiK тэте
октуст и/ыгыс зудандарь; сцц>- Осы жсрден эурЬстерад Орт
Дзияны жаулэп алуы басталды. Турштер б|ргп|дсп ортаазняльд
иед1ктердеп экшшшск басдару жуйейн игерс бастайды, Туншсиу
Катан тусында жергийпгп ортаазнялык билеуцшлер каган уакЁлде-
р!не айналдырычды лоне такт лауэзымдарды иелснд! Bi рак коп
узамай 1шк1 кайшылыкдар мен сырткы куштер ясершен болтан
жагдаллар Батыс Тур in каганатыныц кулдырауы мен куйреуЕне
алып Kenai, оньщ орлы на VII гасырдын сонында Тургеш дагандыты
курыладьт.

VIII тасырдын бас кезЕндс Хорасан аумагына бекннп алган
ярабтар Мауреннахрды жяулап алуын бастайды. Сырткы Kayin
твитен кезде гургештер мен согдылыктардьщ одагы калыпгясады,
одакгъщ GipiKKCH куштер! араб осксрле| п жен ini с ке ушыратады,
алдап-арбау такси кас ын колдаиу арк.ылы гана арабтар б!ркдтар
тпбыстарта КОЛ жСТкЕзЕп Буля раны, кии!ннен Самарканд гы жау. ran
плоды

712'713 жылдары арабтарга тура к, согды, Шаш пен фсрг ана-
лыкгпрдыц GipiKKCH куш! шабуылга шыгады. Бул коалиция араб-
тардыц басгы карсыластарына ан напади. Зер ггеушйтердщ пжЁрЁнше
Сырдарня нын орта ятысы, Фергана, ЖетЕсу жер icpin арабтардын
жаипал яла алыауы осы коалицияенбепнщжемк! болып табылдды-

Тургеттер мен арабтар арасындагы курестЕ кдтанатгагы
кыркыстар олсгретт!, мупы кытайлыкдар пайдалаыып, уакыппа
болса да Суябты басни алды. Б!рак Талас иЕпикасында кытай
лрмиясы арабтэр мен карлукдардан жсцгледк 766 жылы
Жет1судэгы бил1КТ1 дэрлуктар басып алады.

Кдрлукгар Орга Азиядагы арабтар мен мусылмандыкка Карсы
булЁкгерД! Црлднп отырды, муныц 031 арабтардыц карсы орсксгтср
жасауына жол яппи. Айталык, Фадл бан Сахл бастяган арабтар
Огырар ал кабина жорыккд шыгып, шскаралык бемнЕс бастытын
влпргеш, кдрлук жабгысыньгц улдарын туткынга алгзндыны
таркхи дерен кездерЁнде айтылады.

810 жылы турЁктер дол дата н Согяыдагъг булЁктЕ басып жаньнк-
тптан арабтар карлук иел^ктерше жорык уйымдастырьш, Кулан
каласъша дешн жетедЁ.

Цазаксганнын оцтуст!к аумадгарып ел ыкпалына тусЁргсн
Сауанн еулетЁ едоуЁр тзбыстаргя жстть 839-840 жылдары Нук нбн
Асад Испиджаб omieymiciHE кдрсы жсрыкда шыгып, кусаны
багывдырады, туртындардыц жуз!мд1ктер| мен crtfwpiii
айналдыра кабыргамсн коршады.

IX гашрдын CKitmii жартысынигц бас ксзёмдс 1 Нзсыр Ахмет
Шдурарды басып алды, Самани эулетЁ тек IX гаемрдыц ек'пшп
жартысында гана Таласда дейЁнп жерлердЁ от ыкпалына тусЁрдЁ.
Cofrrin. Кадекетаннын одгуспп мен Жейсу кем дегендс LX
пасырдын бцяншг жя[гпггеь(на дсй'н дербесп тн сйдгяп туруы М ।
Орта Лзияиьщ баска облыстарына Караганда ерте ортагасырпмк,
немссе IX насырдя-эк айтылагын “ислам г а дейптп" мздениеттсп
дасчурлерд! сакгай огырып кС-Таадану урдгсгке мсйгвддд* ар&жгы

Оси оцигалар мен феода, дык катынастардыд калыптйСуы
аясыпда Оттгусттк Каэдкртан мен ЖстЁсу аумактярыиду ерте '
oprat ae ырлы ц кала муДиннеп' кальштасып, дам и бастады. Араи
жаулап алушылмгы когам омipiнс зор он epiejep экелд!. жодепыен ,
топтардыц санси жоне олсуметпк-кукыктык жэгданларын изгергп.
Муканна KorepiJitci талкапдалганнзн кешн Орта А ия тярихыцда |
эко номи калы к Ррлеу басталды, ucipece о л Мерите ол-Момун угнал 4
болып (809-818 жил тар) турtan кезде кушейдъ Орта Ачняда таусл- |
сидок Ка йта орнанды. лрабтврга дев in муида ам1р сурген уад 1
кназдЁктер орныиа да мыкан елймшиик жанс фискал дык аппараты I
бар орталыкгандприлган мемлсксгтер лайда боля бастам u=i.

ОцтусТЕК К*зтакстяп аудандары араб кол астыня тускен ’жлк. |
арабтэр солтусттк батыетагы Шау гарды басып алумсн шсктелдл

VIII гасыр 1Е>щ ddmiii жартыемндл Ка'юкстаиныд онтуемп мен 1
Жепсута кярлуктар оз устемлдгЁн орнзтады. Сонда да болел араб
ясаулзп алушылыгы бул яудандар уиНн маитды болгап едь Opta I
Азинман достурл! экотюмикамьЕк тырыз байгшныста болган Одтуспк
Казахстан араб модениетинч ыкналыи cittipe бастады, бул бормн
бурым кала тургынлары арасына кешиептэралды.

Самани оулетмнн Испиджаб. Фа раб калаларын IX гасьрдыи
ckiniui жартысында бин. и ыруы келзмнып кала мен котпендаер I
арэсыидя таралуына жагдай жасады, Муны Испиджабты “д!н yillbi I
игайкас орны” деп атаудан. Фарабта мусылмандар мен тури- I
карлуктлр owip cypreiiAiri айтылатындыт ы пан да керугс бодад«.

X гасырдыц ертасында ЖетЁсу мен Онтуспк КДзакстлн ауыа-1
пднда Карах» и оулетЁнш мсмлекетЁ курил ад ы. 999 жылы карами-
дыкгар Вухарапы бясып адиды да. Самани оулетпнц ueniriii
багындырады. Ксй!н Жспсу мен Казахстанныц шггусгп' карадм ]
©улеттнщ нел1ктерЁне: Жетлсу - шыгыс ал Отуспк Кд^стаяннв ।
б1раз бел!Н - батыс нел1ктср курамына «этедк Сонымен катар ew
мелЕктсрде улыстар 6ojt;iu

Караззл вулет. id и хдцдяры кешшснд! феодацдарм н паж
сц-|дрыкшы кдуым шонжарларымен куресе отырып билнен орт-
лыктамдыруга умтылды- EipaK бул талпыныотзр нэтилсел! бала
Койшды. езлра кыркыезнр, каршшермсн болкан согыстир XI
тасырдын алташкы жартысында	оулгп мемлскетЁнЁн чарих

сахшгсынан кетучне алып кеяд|

Ощусп’к Казаке гаш п,щ 6ip бал in, acipece Сьгрцдрннныц томенп
агысы IX тэсырдын соды мен X тасырда астанасы Янгнкснг кшшеы
болгин отыздар державасына кЁрдЁ. Отыздар Сырдарнянын орта
агысындаты Карнак- Карашык, Суткент каяаларын да нелеп,1! i.

Карахап оулетипц мемлекетЁ куйрегеннен кейт аймактагы
саяси басшылык астанасы Бзласатун да л асы мацында болтан
каракытанлар кольта кетледЁ. ХП тасырдан бас-пин ан феодал дык
кэпаушылыктын кушеюЁ, алым-салыктыц кебекэЁ, тайпа аральгк
кактьЕкыстар, дёни алауыздыкгзр каракытайлар нетйктершде! i
мусылман тургындар арасындагы бас кетсрулерге алым келдЁ.
КаракытаЙлар бодандыгыпап осы уакыттарда *п>уелс1здЁк алгаи
Хорезмнщ колдауымеи Баласагун туртыпдары Kcrrcpi иске шыгадм,
Kercpi пс талкандалады, кала тйселей шабуьтадян соц басы и
алынады. Б1рак бул окмгалар каракытанлар куш-куатын тёпкёлёктё
турде алс1ретед], жопе де Жспсудын оцтустЁк-батысындагы билЁк
аз тана уакытка бокса да наймандтрга KHiuejji ал Сырчариянын
орта этысы аудандарын хорезмшах Мухаммед басып алалы да,
Сырдарнялык калаларга оз уокалдерш кояды.

Огы дар мемлекетЁ курамыпа ешен Сырдарияныц темени
атысындагы кдла мадениетЁнщ аудандары бул мемлекет тираганнан
кеГ1!И XI тасырдыц бас кезЁвдс кыпшак иетиктерЁшн курамына
снедь XI тасырдьгн, ортасыпда кышпактар мемлекегпк GipjtecriK
курдалады.

Оцтустчк Казахстан Мауренпахр се Ёл, i жогаргы бшнккс сай
lypni дэрежедеп oipKaiap жекелеген улыстарга балшектенд'ь Мунда
чкалшзгана пакты куш кошпенд!лер оскерЁ ал устемдЁк cryuii гоп -
аскери аристократия едь Мемтекетпк аппарат жсрпл1кт! епнштаер
мен кала адамдарынан татайындалган шенупЁктер колыпда болды,
БЁрак саяси бы!ыран,к,ы1ык, Орта Азия меп К,азакстанньщ
зкоисмикалык жонс мадени жаты пан тугае дамуына айгарль ктай
осср етс койган жок,

Онтусттк Казахстан мен ЖетЁсудаты ортагасырлык кала
мддеиетЁн1н алта ерлей дамуын монголдардыц шапкыншылыгы
токтатып тастады. 1219 ж. Шынтысхап арминсы Каза кета нныи
оцгустЁк enipiMc басып шрдь

Альашкылардыц 6ipi болып Сайрам кдиасы жаулап алынды.
Дерек коздсрЁпде Сайрам кдласына шабуылда мишолдар катапуль-
та колдантаны жайлы матлуматтар сакталган. Шатагай мен Угсдей
баскаркан аскврлсрдщ 61р белй! Отырарды кори еды. Жснщ
отряды Сырдарияныц таменп акысыи жаулап аяуга ж!бср 1
jJCystfi&Hr тыъкрмжында Chupap (мч ваты aiijttJK. коргаш^сы яай^
£щпме санталген. Жаулап альлданнан Kcini каланыц барлык Siti- I
Hicrepi киратылды, тургындарь! елтдргпд!, ^хашарга” куыдды, (я
Колонершиер Монголиягаекс. 1д 1.

"/Коты отряды Сыганак, Узгент. Баршылыкснт, Ашнзс, Жгад
даталарин багыл алды. Сыгзнад да кун карсылык кортеттд ймьл
тургыидары гугевдей елпр!лдй Узгент пен Баршылыке1гг монйщ
дарга согыссыз 6ср1лген1мен, кала кдрсыластар таряпынан tow
шылыцка уиырады, Монгол отряшары Янгикентп де басыпялж

Дерек коздертде Щьщгьсхян мен Теде асксрлсрше ЗерТук
кал асы да согыссыз 6epijirenairi анТылады сонД.э да болса Щ1
жастаръ н монгол дар “ха царга’ куьш гыдтьк

П1нрек гасыр етсе Де мо }го идардын ent ан омрандаушыпад
[здерг cas;WTbrffl>f<T к&гдьг. Ornyvrik ^азакстан аркылы л^м
оларды кбргеп Плано Карпмни былай деп жалды: бул лсерден...
бгз жер бет1ндег1 тезекке уи;сас жаткап ептен адамдардьщ котгдоен
бастары мен суйекгерш кордчс. Оларды да осы шерде Kaaip турил
жатка» татарлар елтфД|, ад Tipi калгандэрдьт опар Кули
аЛналдырды”.

КдзаксТаннын онту'етт^нлег! кдлалардь жаудап алумен Ор
Азняны багындыру катар журд!. 1220 жылы мамырга карай Ота
Лзиякын Эмударияга дейиит барлык зумагы басы» алынды, Шв-
1221 жылдары жургЫлгси жаулап алу жарыкгары нэнжаЗД
Хорезм багындырылщьъ Барлик ж аул ал вдынгап думах I1Jwhhic;j
ханньщ улкен улдары арасында багнеке lywi. Сырдарнпнац
темеип ai-MciJ, Йдратаудьщ еолтуепк бсткеш tipi мен К^яяъвд
дейнит Жет1судыц еолтуепк белит Жошы у л ысы курамына Qini;
Сырдарня и ын орта аы>!сы, Талас Ада1л.уынын таулы анмагы th
Же'псудыц оцтуст1К ба гысы шагатвйга 6epinj i; Жепсудщ
содтуслтк-шыгысм Угсдей улмсына косылды.

¥лы чан Менке тусында Шягатай улысында жйшылицт»
бит t ж^рггздг, бфак еягеннск кей<н ш^зтамлы^р Ш
жылы HCMepeci Алкуй, Keiji инея Ханду тоуелси де дербк
билеунплергс айнаяды.

Улыстар арасында накты шекара болмады. кейдс шаадщ-
лыктар ел билiин Сырдарияныц теменп агысыня таратг g ая
жошылыхтэр Сырдярмянын ортз лгысгдндагы дадалшдлм ыкналшв
Tyc'pin стырды.
Уяыстыц жуйе калытпаскдцнин кейЁн бЁрден, acipecc XIV
гвсырда. Лк Орда хацдары мен шаратайлъистар ярасыпда Сырдярия
калаяары мен Жетгсу жайылымдары yniiii курсе басталды. Моирол
кзндиры мен аристократия арасында отырыкшы кала тургын-
дарына детсн екЁ позиция байкапады. БЁрсыпырасы мсмлекеттЁ
ертэдиктавдыругд. отырымнылыккэ кдрсы болды жэпе де
цалалыктпрды унсмЁ топал турука дайын едЁ. Басдалары жергЁлЁктЁ
шонжардармен. саудагерлер мен дёни адамдармян Gipre билЁкп
Kyiuefhyre, кдлалыктар мен жазирапардагы отырыдшы халыкты
швлкыпшылыктар мен тонаушылык.тардан коргаута умтылды
Олай болмагап кундс оларды тшмдё пайдалану мумкш емес едЁ.
Екишц тенденциями Минке хал мен саудагер-билеупп Масуд-бек
цилдады. Олардыц тусында perch салынтан алым-салык, жпйылды,
жал басила шбрылпш салыкенпзЁлдЁ, алтын дннарлар шытарылды.

1271 жылы Масуд-бектЁн акта реформасы басталды. Ол
мемлекегп кумЁс монеттермен камгамасыз его. Бул кал алы к
м&денлет деп акша саудасы дамуыныц аиш шартгарып калыптас-
тырды, КейЁнЁрек 1312 жилы Кебек хан жургпгеи реформа да
эконсмнкалын,ерлеуге алып келдк

BipfiK, сдан кейЁн жотарыда аталган ею баз'ыт арасыцда
елмрыб^иы тургындарга бэйланысты цайтядап курсе шиеленке
туседё 50-жылдардыц соцыпда Шагатай мемлекегп бЁрнсшс нел1к-
терге белшедг Соцынан оларды 1370 жьшы бнлЁкке кешси Ом ip
TeMip GipiKtipeai. Осы ксзеидерде Сырдарняньщ орта лИЛсыпыц
аудандарын Ак Орда хацдары кол астына кзратты, ал Жетку XIV
шырдыц орта Kvainae Казахстаннын ацтуст1К-|пыгыс аумагында
цллыгттаскан Могол стан мемлекет! к.урамына етед!. Могол стан нын.
бас ханы Тогльщ-ТемЁр оз билiпн Кдзакстапнын оцтуетм i мен Орта
Лзияга таратуга умтыдды, осы максятга мунда ол бЁрнсше рет
жорык жлеады. Буд жерлерд! басып аду орскетшде ол Эхпр
Тсм1ри.си кактыгысып калды. ЭмЁр 'Гемщ ЖетЁсута б ip некие рет
жойкын ЖОрыкгар уйымдястырдьн

XIV гасырдын 70-жылдары ТемГр тагайывдаган Токтзмыс Ад
Ордвдагы билжт! алып, кеййшен Алтын Ордага орныгады да, 1379
жилы 0wip ТемЁрге карсы шыгады, Олардьщ тадас-^гартысы
нотижесшде цдла мен отырыкшы ауыл ту'ргьшдары зардап шектЁ,
Анталык, 1387-1388 жылдары Гокдамыс оскёрЁ Сыганак аркылы
апл. Саурпнды коршады, Ташкент, Сайрам, Самарканд, Бухара
мании тапан-таражга садды, “Яссыны тонады”,
Деппт	тупюршс жасалгап ТсмЕр;и‘н жорыкгэды Дк

Орда улысындагы бейбгг тургкгндардь тииаушылытымсн etrr i
клады.

К*-акстаннын онтустж аудаггдярьшын Темф держжс»
коеылуы. саясм жагдацдыц тура «тылы гы - олкедсп *kohcmhi ш
ж?не мвдени &мфрщ жандануыиэ альт келдт. БфакТемф влнгпвд <
кеййг От устж ^язакстаи мен Жспсуга (линк журпзу ушш Тея^
оудет! мен жаца мемлекеггек бфтсстйс - Озбек хиегдыты арйсьигли
тартыс блсталады.

143В жылы Дегир Кыпшакта ЭиглхаЙыр хан баскартан кошма I
1 избек^ мемлекетг рвтшдс белгEni туртк плдг тзйпалар ojp.jcciiri
Кадьщ-гасзды, Х.аидъ^ курамында кешиыен адбеь. вдртЛ
асане каракалпак, халыктары куримына он ген тагяишар полды.

XV гаеырльш 4()чкылдардып ортисы на карл» Збылзйцр i
Сырлдриянын орта ai-ьгсына бак.ылауын арнапы дани ОцгуиМI
К^заксган капалары и басып гиды. ОЁилхвйыр мемлекепцаот I
влеуметт каншылыктярлын ocyi, феодалдык кыдоиж1
мемлекс-ттш белшсктепуЁне жанс Жсллбек нел Керен бастзгаижа I
тайгжяарыныц Счраз uoairiHi i XV гаеырдьщ 51КжьглдарЫ1Щй I
епцында ^LTicyfa коипп кезу1нс алып келдг. Бул ckhfh кадэд[
мемлекетЁ и in бястауы болды де^н nfxip бар. Кдык Mew-iexerinrs I
кдлыптасуы уакыплня байланцсты тэты 6ip козкарас бар. \йт шк,
Жац& тарнхл зертзеулер Кдзах. хандыты XV гэсырдыц М-жиа^ЯI
уртасып.да Жет) } ца калыптасканын ай.щтндайды. Мунда атйлгои
Бандар коднп KCiyinen бастап, Орта жуадеп казак pj- .
тзЦп&^арыныц бф бея1П ценыс аудорады- Дан otw аумъкта демН
осы уакытгзрда непзшен Уды жуз калыптнеты. Сони», Улыж^п I
бен Орга жузд|Ц б|ркатар тэйпаларыньщ одагы Казак хандыгищ
пеги болтан едк

Дсшт! Кыпшак пен Казаксганнын cnnycririHfle туракипкалмВ
умзылган кабак Xainapbl Обыхдйыр ханпыц урп; ктарынън вдрцр
лЫгыиа чтии билды.

R'cHinri Орта та^ырларда Сырдария кдлалярын иемдснЁп кем11
yut । болтан куресгср — KouJnejji мС-МлекстТер Бнлеут'лер! жург'ц-
ген досту рл| саЛСат едк М еии аймакты нем де нуге уи'Гыду н,.
штдымсн зкономикалык ЖаРДайларта пвНзДелДЙ калалар арцыли] I
Орга ЛзИямен ШаруашЫлЫК БайланЫстар орнаТ'ЫлДм, калад»;; |
мапызды зкиномикалык сауда орталыктары ед< jkshe 3f I
□карта бил ।к журлзгендср уплн шь цайы табые коза болды; солдат I
ац Сырларняда, Каразау мен Талас Алатауы беткейлершде кйщае-
лшсрдтн кысгаулары ирналасты осы зумакдар аркылы дэстурл!
кош жппдары йтп. КЩталаР не» кыскы жайнлымдык аудандарга
нйлж ciy кез ксяген тешпеш империяньтн, онын ншндс Казак
КЗЕЦЬЦ’ЫНЫН да экономикам ык кударсттьтагш артгыртан манаты
фактор ед!.

Кйлаяар увпн сц HJHCJjeiiicTi тиртыстар БурыпдМК хан, Касым
хал мен Мухаммед Шанса ни арасында epfiiai. I564-1505 жъи дары,
кейЁкнен 150? жылы Мухаммед Шаибани Здзактарга ма рык
жэсады. Ыряк ол кдзакгарда багындыра ал малы: осы.гуш kchih
язбекгер Орта Азияга serin, кдзактар дайтадан Казахстанныц
ецтуеттпие сралып отырды. Кал ал ар болса кплдан колга от! и
опфатнм ед1,

F50?*151D жылдары кьл:та Мухаммед Шамбами казак билey-
elid султан Касыме а кдрсы жада явдрмк уйычншегырды.
К^зактарга барь1ТГвлгэн бул сонтЫ жорьщ ецтегздзкке у ниарады.
Одни Ktijiliri оныц ouitMi, езбекгер ме|< тем!р aynefi арасындагы
гшадешскен курсе Касым хака Кэзакстзнньщ оцтуеттпнле
орнытып, бардык е^ьзиларды багылдыруга мумкн1Д1к йердь

К^хдлм &щ дунийден ^мттфннан керин олара клдркыстар
(йСгадды, 61рнк бул хяндарыньщ к&1яларда, сонын Тнннде
Ташкенте орньдука деген умтылысынз кедерн келнрмед!

XVI гасьгрдыц сон™ тиреппде цдзактар Ташкентке келгш
Саби султяннан осы жерлер тем ‘^яайат” талап стть Каба султан
уфштрийн беГгбтт бнчм жасауга, ^сойыршп ретщде ... Яссы мен
Сауранды'1 беруге мажбур бодды. 1582 жылы Абдаллах кан казан
жср1Не жорыддз шыгып. Улытауга дейт желт ЖУне Саурзн,
Туркстан, Огырар, Сайрам калалярын жэулап алды. Ырак 1586
жъглы казак ханы Тоуекел кдйтздап Сырдарня калаларын жаулан
блъ'.п, TauiBfitnKE Kayin тсчтдЕртб. Озбектерге Самаумдадтач
Косым та куш килгецд|Ктен Тауекел еанын далага iiieriHiii кетедн
Казак кяшшрыньщ Сырдарня калаляры YtlJiir уадкка сотылмш
nyped .XVI касырдьщ соцындн Казак хандыгыла бар гык Сырдарня
шоршдсп, соньщ тпгшдс Ташкент!! косыц алумсп аякталды. Сойтш
!да1^ардищ Сырдарня кадалары 't'nv , бачган «уз спу жшщык
Kypuei аяктагщы. Аталмыш аумактардьщ Казак ха иды гы на
хосьтуы - онын шяруашылыгы мен саясн oxtipiii ныгайтуга*
Сыртарияныц орта алысындзды ялапга казжтзрАыд этнлкалык
аумаП1ТНЫ({ кялыптасуынла манызды род аг кар 'ii.i.

Мм5 ЖсЛлы К\Тил,:ан ™рт‘ З’айпа-^йсмяексг! XVII Езсырдын,
аппшщы ишрелндс Казак; хзндыгыныц бае гы карсы Л асы на
айналды. К,азяклжонгэр карыы-катынась[ scipece Батур'Хан-таниД
билЁк курган {1634-1654) жылдары катты ш нелен ic in Kerri. Ofn
талае-тартыскд - казак жоне жоцгар феадалдарынын жайылымдк I
кешстЁктЁ кецейгу, отырыкшы - епншЁ мадениет орт-длыкгарьш не» 1
дену, мацызды керуеп жюлдарына бацылау орнату лепз болгап ед.

1680’17(8 жылдары Труке лап билЁк стаей уакытгэрда
хандыгъшыц сырткы ей леи жопе iluki жагдайы нытайыл, жонтвр
ъиапздлпшыяыкглрътаа дойтарые берЁлд!, бЁрак Жсцтар.ияда Цтайг
Раблам бнлЁкке кед ген ней кеЙЁн жогдар аскерлepi Казакстэдп
бЁрнеше рет жойкын жорыктар уйммдзетырды. 1681 жыл Кадил
БошактЫ’Хйп Сайрамды крршайды. 1683 жылы ол Сайрамга naim I
жорык жасап, каланы сзёнс каратады, тургындарынын бЁраз билли 1
кулдыкка окепед).

1698 жилы казак жоме жоцтар феодалдары арасьици бати
кактыгыс кешннен "Лктабан шубырынды, Алкзкел сулама’1 жцд-
дары на алып келген узакка созылган согыстын оястамасы боллы: |

Осы уакыттарда Ойтустзк Кдзакстяннып кала модениеп а
тубегейд] дерл1к куйрегей ед!.

К.&лвлвр лен Вуылдык, кснистнр.

VI4X расырдыщ влр&шкы жвртысы

Каляльгк зкэнс огырыкиндлык турмые географнясья
Казакс'гзннъщ ксц байтак аумагылда ежелден отырьлциыльщка
орта гзсырларда калалык t>wip суру салтымен сипатгалатьгн ipi
тарнхи-мацени ошрлср болды Солардын 6ipi Онгуст Кажс1ш1
мен Жет1су едн Онтуст1к Казахстан нем осе географиялыК атаумеи
антсак Сдгрдарня маны географиялык провинциясы comycriint
Орталык Казахстан далаларымен, одтуспктЕ Талас Алатаунмы,
шыгыста Жуалы кыркасымсн, батыста Кызылкум ку «дарима
шсктеседь

Ошустчк K^?1K.tTa4wA, ecipece Сырдария ад^бы ерекиггс ispua
алды. Сырд ария цыц грсктер агата и кенс атауы VU гасыргв дейй
сакгалды. Одан кем in ол Сейхун, Кан^р, 1’юль-Зарриун, Инчгс-
Огуз деп аталынды, тек XVI гасырда гана алгашкд! "Сыр" агаувдц
кантадая догам едд

ЖетЕсуда lily мен Талас озецдер! ал абы н озЁне бЁрЁкпрепя
оцтуепк-батыс ЖетЁсу мен нспзП су яртериясы 1ле eaeni бсигвн]
myci h-i wflic JKuTicy секЕтд! скг тарихк-модсни eiupicp еремве-
дапъ Л цзшкы ощрдш сплхуспк птекарасы Мойыпкум кумдэры,
ШыгыстчрЫ гпеклрадары Шу-1ле таулары, ал батиста од Жуаны
ycripii аренды огп Талас ал лбы у111 жягынян Талас, К^ырГыз jkohl*
Кдратау cckiiai тау жоталарымен корШалгйн, Талас алабы тзулы
«аие жвдъЩгыК SefliicTepic бе/инедь LlJy алкйбыпын ссштусазк
жиганауы егш егуге s ee вдша&пы, оиы К.ыртып матгаадиаи агып
lasieriH коптеген езендер кссш етед!.

Сйпусг! 1РИ.ГЫС Жслтсу овд-уейкте жиле онтуейк-ом^гъкта
1ле мен Жоптар Адятауымен, солтуспкте бал каш жагалауымсн
дасгемлтн ьдыи пиши uattt tewjaai- Мучда тау бгтяейй^еи
ыигтеген езендер жене булакгармец сутарылатын Шу ал кабы,
евндай-ад, kit, Хэратал Лепе} аадттэры епивазж ymin ец кунарлы
дакояайлы жерлер ед!.

Ег1нш1Л1кт1ц дамуы сугырыкшылык (?м1р ушш кодайлы аудан-
дпр К^закстапнын баскд ишрлср1нде дс болды. Мыснлы, Epic
алабы, Тарбаратай Сетке йлср!, Ульггау, Орталык жоне Батыс
Киаадтаи жер/iepi, Gipaic дгшш!Л1К пен калалыктурмыс ^такспан-
ныц ощустд i мен Жет!суда кеншен ддмыган сдЗ-

Калп мси дала. Отырыкшы жоне Kouinejii хд.чыктардыц еззра
бдаал (сы рььтымддгы кур дел! тсориялык; ироблсмадардын (fipi
гйшып табьыащы. Епншипкпен анн&тысагыи облыетар, кала маде-
Htferi йтдырь! yiuin кешпдлшерупн iepio, кяратушы pt*;ii туралы
nimp бар Mace.’ieft, коптел шердщ срекше “пеихологиялык коймасы"
ецдарды умели eriiimtnepre шабуиддаугэ, каланарды киратута мажбур-
лен отырды-мыс. Мундай козадрасп,] жактауш&1лар ез енбекгер1ндс
квшпел1лерд[ц жяулзрына дсген катыгездИн, сыйпыкка дсген
ашквзгцН мен боосшедушылыгыи. бепш карсет, ал щкещч ацыз-
даажиар деталь ктарчен фа»ггастлкадык адам-жылкы кенгзер
сыодл ксштхрлерш тыгыз баЙданыстырды. ЖабаЙы. ксшпеидщ(ц,
варвпрдьн бул бейнес еркеннстт! коныстар меп юд'1алыктарг а
кзрсы крйияда.

Зерттеущи ердщ кешшлй i бул козкараска карама-карсы iiiictp и
усттады, ктипендшердо аздап улыктан, олардыц ж&сыН’Жорадгы-
лврын, улкендсргс деген курмеп к коцакжаЙ1ыгыц, агайынгерииль
Тта, ерк'ищж суйпитюп баса корепсд!. Олар Timi улы дала
хлндарын хдлык сыйлаган, цурылтзй. |ярды тек аукатты ру ек1лдер!
мен тайпа аксуйектер! гада емес, карапайым сарбаздар, батырлар
ьнщызд! рол аткаргапдытын цзйран кала сипттап жазады.
GipaK-Tii ‘‘кеишел! елемдГ’ онымен кер! идее отырыкшы awl
кала малепиетшен Белт каракан дурью еысс. Олардьщ арасы[|Дй
зкРномикадык, жэне мзде tut байааныстар сан гасырдар бой^-Д
Кгитыптасып, тытыз дамып отырды. Сауда, мал uinpyariiwni.inxM
вн/мдерще деген сураныс мал и аруаигылыгьшыц дамуыиа эсер
еткен мацызцы факторлар болган едк

Сауд ага. коленер мел ауыл шяруяшылы^ы он i мд ерш откпуге 1
кала мед дала тургыддзры озарэ иудде.Ч| болтан.

влбетт-е, квпзпееддер меп жер ендеуийиер катыйвсы уавЯ
бенбп турде боля койган жок. Кашпен;нлсрдп| жойкы i шяпкж 
шьглыктары мен шабуыл tapbi туралы квдтеген тарнхи дерл
киздер! сакгалган, 65 рак ептлрыкшы хялыктзрдын билеуиплер] # 1
далдлыктар! а карсы одардан кем емес катал жарьтккд цщекзниыен
жен!нде мол i меггер де бар.

Тарнхта кешпендглер мен отырыкшы кадык Gipnecin сыртю/ .
%ayj(apfa карсы курескеиддт ткайлм мыезадар да %етшмт 1
Айталык, Vill г. бас кеднде туриггермен б1рлескен Сорды, Шаш
ясене Фергана тургындарынын ксшицнясы Орта Лзиянз басьдт 1
улртен щраб зкепансиясына карсы гурды. Ждлпы алганда,
мен Орга Азнянын отырыкшы облыстзрыньщ дана кншпендйерг I
мен тарихн зандылыктарът карым-катынастарыньщ дагчуы тыэд 1
эконимнкалык бакпанк1ст^рмеп аныкгацды, БеЙбгг кар ей кяткгнэб- 1
тар коб1не 6ip мемпекст. 6ip экономика!гык. курылымдагы олардьадI
каркыты длмуына жагдай жасады.

Вжедп лоне ортагасырлык тарнхта гурл! фактор! tap acefiiara
кешпчндгпердщ	п«м; калалык, турмиска 6fyi Ыя

болып турды,

TypiK-согдм снпт^тЕ

Жчттсу кдяа31армн хлгаш рет сипапдган к1сЛ, е^ы арадэм 6ЭДх
лсургп отксн, будда кажысы Сюань Цзянь etset. Ол оылай дяг |
жазады; “Туныц колден солгуст1к батыска к^рай 500 л идеи аса игр
журтесш, Суй-е азент бонындазы (Cyan, Суяб) uip калага келдпе,
Бул каланы аннада слщег«пде 6-7 диг Онда opi урл( елдерден ксЛген
саудагерлср жаде хусцылар арапам ту рады. Суйеден батыска карай 1
11 ке жургтенде жеке-Жеке тургйн онда ан кала кездесо, J, плардыД
аркаййысищыц оз бастыгы бар. Опар 6ip45ipine вднша тауччЯ
болмаса да, 6&pi де тугелдей тудзюге (кагйнга) бягъигады.

Суй-е китасынан Гешуанга (Кушанияка) 4efiiuri ел Сулы /си
втаяады, оный каля,*! да flctwsaR аталдды... Жйр едьдейгйнжр
бас пайдасын коздейтгндер - тене-гец екен”.
Жазба дсрек коздерше cy$tenin В.В.Бартольд Жет!су аума-
гындагы er nuiLnix мэдениет! оси цылыктардьщ отарлауы аркасында
пайда балды дегеи пларге кслгсн. Л.Н.Вернинам Жегпсудагы
стырыкгиы мадениет ескертюштсрЁн сотдылыктар! а, ал кешлслг
мэдениет ескерттиштерш тур!ктерге жаткызады. С.Г.Кляшторный
Жепсудягы стелы калаларыныц федерациясы жайлы жазып,
озардыц саясн жене зкономикалык дербесппне ерекше кншл
аудярды.

Жст1судшъ1 кала мадениспнщ шыгуы туралы мн грация лык
тужырымдамадан баска оран карама-карсы автохтондык тужырым-
дама да бар. Г.РБАгесванын niKipiniue Онтустш Кдзакстан мен
Жтсу enipi “Сорды мен Хорезмнin отарлык нысаны болтан жок,
олар Орта Азия халыктарыныц тарихи жэне зкономикалык ehiip-
TipuiLniriHflC мацызды рол аткарган срскшс экономикасы мен
мэденисп дамы га и дербес отрлер болтан". Т.Н.Сенигонанын
иiKipiniue, Тараз туртындары мен оныц окрутындагы калалар гур!к-
карлук танпаларынан курадды.

Eip-Giphie карама^карсы бул кезкарастар Жстзсудагы ергс
сргатасырлык Кала маденнегёмп калыптзсуыи тек этно-ГС нетикалык
тургыдан шешуге болмайтындыгын, бул yiuiii мэденнеттанулык
таддау кажет сксщпгш корсетедй

Согдыныц модели кешен! TyciuirineH каланын коленер, сауда
жине ауылшаруашылыгыныц opiajirnu рет^ндег! кызмеп айкын
кер|’недь Кала турмысынын курылуы да кызык, археологи ялы к
матерналдардан ол тургын уилер архнтектурасыныц турадты
конондары - терракота, керамикалык заттар жиынтыты, оплаты
жазулар корымдык курылыстар, жерлеу одет-гуры ггтары аркылы
айкыидялады. Сотды модени кетен нщ Жетгёун! таралуы iwiiiapa
согдылардыц осы аймакка пкелей кеш in келуше байланысты
жузеге аскди. Джамукат, Бунджнкат калаларыныц neriaiH сангин да
согдылар. Ekihiui жагынаи алганда оны мэдсни Sipnecy-cinicy
процесшщ Kepi Hie i деп тус1нд1ругс болады.

Сотды модени кешешмен катер 6ip мезплде Жепсу мен
Казакстанньщ оггтустНне, Маурснн^хрга тур!к мадени кешеш де
тарапа бастадды, археологиялык материал дар i нонен ол металдан
гетелйнчгп аяк-табактар мен кару-жарактыц, руннкалык жазулары
бар аттардын мол табылган олжаларынаи байкалады. Осынын
ютижесшле VI г. - IX f. GipiHini жартысында Жспсу мен Орта
Азияда езгеше 6ip модели кешен ку рыл ын калыптасады, оны rypiK-
согды кепки! деп атаута болады.
Нуд к^нтткудмн, анкыа бещ’гмршщ 6ipi - Сзды, МзУренндар
мен Жеттсу кдлз модсниеттершт i б1ртутастыгы epi.

В.М.Масюн Сюань-Цляннын Су-лн (Сотды) ел' Шудан tiactfi
тауларьша деюн созылып жагк^ндыгы саяс н-гсо графиялык немесе
эгникалык тлекараны oiaflipMciui, <тнда согды-Typik эталоны айр^идлз
ред аткарган мадени гарнхи обл мем айптады дел злш кареетедг.

Пормепд! мадонн синтез эгнагслетн кадык праиестер axc&nqu
eriti жатады. Сонымен ертеректеп орта гасырлар ксзенищ:
Кдзакст'знныц онтустп гиде <зз бойына Согдыиын модели кещедн
cjHipiti коры ткан ерскще моделист кадыптасадьк Бул oipjecyaiit
жаркын wpinict кадя маденнет i ей байкадады.

Каладордыд кал ыитаеуи.'Кала моден Fieri додыган Отпупж
Казахстан мен Оцтуспк-Батыс Же! icy емнды <да oiiipjii агаугп
болады. Жазоа дерек кизд opine Караганда OffrycTi'n К^КетанДа VMX
гасырларда атты када бел гаи - адар ‘"А к озендсп кала7’ Иснщцеап,
llJspan, Будухкснт, Усбаникент, Огырзр мел Illsyrap. Ырют
археология, ink Mali меггер боЙынш i олардын сапы 30 шакты.

Дерек к<эздерп1де Опгуст^Багыс Жетзсудагы 21 кала игалады.
о-гардын арасынддты ец ipi-iepj Тзраз, Жамукат, Атлах, KYJW
Мерке, Аснара, Суяб, Надацег «дй Калаларга архурлогтяр модем
кэбятЫ V1-1X гасырларды кдаттгъц! эконе вдлапыд бадг|дср[ бар
(1 or jo [рафия 1мк срекше. ткт кнлечп археологи ядык ОЛжалар,
гсы рафняпык ормаласу жзгдайц) ecmjpri im repji 'жагткыз!
Кадалзрга тем нйктъ' гесметрзйлык wocnap в^'еащен-ак курылис-
Ч1.Щ орталыктанэ баст^умн кере&тсдй К'-^ба ке'Инде чодет, гдепец
OKCninreH заттардыи, ко юнср -гяпмдерлмщ цБздесу; де каящрй
юн н^рсс, Одезте,	сауда жте етраУсгичл1,щ адв?ыЧйй

кодайпн жерлурде иемесе ша^ын аудандар мен общдсуар ортали-
гыкда орнаиастЫ- Cquumch к£тар, аталтаи йедпПсрше кдрам
ft^jiartap клясеифнкаЦиЯсып xyprhyre х дне оКардМ эстаналмк ip
кдля, иргагна, щшмн пеп балуге болады. Анталмв^ Оцтусйь
Казякстандэ асттпгадык калалар - Испнл>кяе5. (( ирам кнпа-
jftypTMX Отырар (Отырартебе каля журты), ал О {тусттк Бвдс
ЯСепсуда - Тараз, Иаиакент (Кызыл озен). Супе <AK.tjcjuiM кала I
лсурты)-

К<1лэ моденист! орталыктарынын oipi болтан Олтуст№ |
Каззк^тгшда отырыкшцлык; пен сп'нп|1Л|к дрсту i сад зйж ,
кзуыншы, отырар-каратау мен жеггасар архйологиялык моясниет*d
терш каллмрган кацлыддр aoyipiHeii бастау влады. О. арга erm.;
жэне над гнаруашмлмктары, экшд айцалымылын шектсулщ теп
эдк Бул мсденистгердЁн ерте цоныстары Отырартебс. Оксыз,
Бузык, МардавкуиЁк, KY**PblKT0^e жане т,б. Оптуслк Казахстан
ортагасырлыц кала ескерткiштерт ас негв болды. Вуд модениет-
ТСрдЁИ уй курылысы, кыш ыды стары и жасау, тур1ъи1дарД1>щ
рухани дунистанымдык дзетуpi ср re феодализм кеасцЕнде де
йщталды.

Эрине, кала моден истёнд eri двстурмен катар капа ни нова ним-
фы) злсме1ггтер де байкалады, натпжссгндс ОнтуетЁк Казакстаида
кзла мен калалык мздсннст калъггггасады.

ц&итусгik-Батыс ЖетЁсуда калалардьн. калыптасуы бЁршама
баска жолда дэмыды. Мунда Онтуст к Кдзакстаидап.гдай итырык-
шылыц пен егЁнпнлЁк дастурлер дамн койгаи жок- Бул niapyaiiiM-
лыгындагы мал ветру бает гм оолган сырдариллыц мадениепчн ен
ш.с™ аймактары сдё?)

у^ададар мен кдлалык, моденисттщ дамуында ЖЁбек жолы
дркылы жасалынган сауда ыацызды рол аткарды. Кдлйлрр тдауда
.дерддарыяъщ бойларында орналаскаш Bi рак. сауда к.Дла дамуыНДат Ы
мачызды фактор болганымен, калалардг.1нек1мцпЛгк 6илёк, ко-1 тонер
нен рухаш мадениет ортальнгы сскёлдё функции птцарганын жокка
шыгара алыаимыз. 1

^атакствштыц ёрте фсо талдык кдпаларын Орта Азия калалары-
меи салыстирганда, алганЕкыларыньгн ауътл шаруашылыгымен ете
ЖОПфЫ дэрежеде байланысть! болгандытын ангара с ьп. буч Komneni
рьиюктъщ бндвй мен сгёышЫк онзмдерЁне деген сурпнысыпан
пындаадедЁ.

^алалврдыц топографиясы лен
типологиясы

Кдзакстанныц озпустЁггидсг i кдлялар ортаазнялык кал ала рта
уксас - бекгнЁснен коршвлгаи неиесе бекЁнЁссзз цитадель,
шахристан мен рабадтан ту рады. Коп жагдаида олар жоспары
бойыыгиа денге ск. Тау бетксйпщсгЁ белцем мен Сырдарияныц
темени агысыпда тёк бурышты жоспарда салынгандары басым.

ОзпустЁк Батыс ЖетЁсу кдлаларыня орталык цитадель (орта-
ликш орвдласуы енрек) тебесЁ мен тёк бурышты, бес бурышты.
тртншдия, кеп бурышты жоспардагы шахристан калдыктары да
тык бэйцалцды. Кдиагя кЁреттн какпа бгрден тортке дейЁн.
Рабадтар ауьтлдмк округтерыг косылып кеткси, сил себепп ей j
курылыс арасындаты накды шекараиы табу вас диыл. Оргатык
кирацдыларга узындыгы уютен ондаган шакырымта лсетеш’‘уяш
кабыргамси (дуалмен)” коршадган территория жалтзеади.

lyajwiip куры дымы. Цитадель - калэда кездессгн ыжп!
болшск болид табылады. Ол каталын бскЫспед нейшиш
кушейплгсн бел!ri едь W ысалы, К¥^РЬ|Кгебсн1и, VlI-VlUracunB
даты цшадел! бшктйт 10 метрге жетспн пахсалык платформадага
замок тур1Ядег1 курылыс сдь Ортада солтуепк-батыстан онтуЩ
шыгыскд карай 15 мегрге созылгйи зал ориаласты, оньщ еш 10,5 мя,|
cut жадны аланы 57,5 шаршы м-д> к у ради, Салтанат залы менопн!
жапсарластырыла солт^стж-шыгыс, еоягустк-батьк жаге W|crir-I
батыстан еалынган бе мелер аркьыы eciri шакрнстанга шынпуп '
айнадмалы дел is болтан. Ол аркылы салтанаг залы на, ссипудИ
шыгыстагы бил мелерте барупз болатын сдп Галереяныц Й№.
Goniri де иеы узыи доли аркылы задмен жалгасты Корим ’
жнынть клеи жабылган бул детзде сарайдын, шзтырнна аиаргт 1
телушек орналасты.

Салтанаг залыныц болуы, агаища оиып салингам cypcijcSM
табылуы ку рыл истин репрезенгатиит! мен н корсетед', мрея
Н£г1з1нен кала онлеугаад орналаеса ксрск.

Баба-Ата каласы орнынын камалын казган кеда мунда VI-VH1I
Еасырларта келемт 240 шаршы метр болатын cKi кдбатгы курытк]
болганы зныкгилды. Eipiiiini, темеип кабэтында диаметр! 5,8 и
болатын, куыбездел жйбылтан салтанаг залы болтай. Бонн
кабатына коран сиякты crin жабыдган алты белые салыыпимЯ
тасыр меп VIII тасырдьц плешикы жартысь ндать Акгебе-Зи»!
сынын iuiKi камалынын, орнынан ipreci саз кдбвтына! уш кстржI
тургызылнш esi кабатты замок табылды.

Луговое цитадели acri казба жумыстары мунда да VH-V1
гасырлардигы замок турандег! курылыс орпыпыц цшнарэ e[w I
дуына мумк11Щ1к бердь

1^яла махаллисы жене тургын уп, Кдл^ярД^и шахрит.’!
дары махадлаларга топтастырылып, уЙлер тыгыз салынтан, 1^1» I
лардыц мадалжитаргв бед/нуг фмдатдмк ксчтзат ^"ибн запды «арЯВ
болатын. Ол туыСТЫК Д0нексрЛ1Клен ортПК костинец, nen |
растармен топтаскан Шмдардыц сйд когамра тйн топ бмш|
туймктадуымен байланысты болтан ад.

Онтустж Казахстан КдпаларынЫН журтына кец1нсн жургЬ1щЯ
казба жум icrapu жеке махал л ал ард ы, олардыц шекарадарын Evil
.дерсетуге жэне мы падай ш лактама усынуга мумкнщп; бердг
Махалла Деген! м!з кала курьитысынын шпндеп кешслер немесе
ужи кашсшц 6ip 6eniriH SipiKTipcrin GipHCiue уйлерден турятын
шагын элабы. Махалланьщ сырткы 6eyi жябык болады, керш!
мйхаипалармен шекарасы барлык уйлерд!ц сырткы кабы ргалары
мсншеяи уйлердш буйярдеп кабырталарын бойлай етедГ /32/.

V1-VU гасырдыц Gipiuuii жартысыидагы махаляалар Отырар
„тыткабындагы Кек-Мардан каласъшын жургын к.азтан коде
вршыдцы Уйлердщ уш тобын иахиллдлар деп саяауга боладьг
Олардын рркайсысы улкен “еслтустж” кешеден тарап, бекеше
душшна бпрып TipcJiciiH туйык кешемен бЁр!ккен. Туйыц кешелер-
дщ узыцдыгы -15, 12, Юм, махаллалардыц колем! - 370. 350жоне
300 Шармы метр. "А” махалл асынд а бес уй бар б!реу! дши yii, “В”
жэне “В” махалл аларынъщаркайсысы 4 уйден ту рады.

Sjipin жекелиен махаллалар тургындарынын когамдык зкагдайы
женЬце пайымдау жасауга ко л даты мол!меггер жетк1Л1КСП, тек
вдаба журпзшген нахиллаларга апеуметык тецд!к ген екенд1пн
айта кетуге болады.

Кнбидлтхаиалар, храм дар. О нт у ст ix Кдзакстан мен Онтуспк-
Бзтыс Жеткуда турл1 д1ни кауымдардын гибадатханаларм мен
храмдары болтан. Кекмарданнаи жоспары шаршы тартздес, ауданы
4,4 ы 6ip белмелт гнбадатхэна аршылтан. Kipep еикке «драма-каре ы
орталык яабыргада еденнен 05 м бтнкпкте кон муЙН1 туршде
ойылган т!кбуры1пть[ куыс орналаскдн. Оныц астында кулд)н
ыа кйбаты бар гугыр орнатылган. Ркбадатханага тткелей уксас
^рылыстар жок. б!рак кушан уацьпымен мерим дел шген Хорезм-
депГуяр каяасындаты курылыс зал имен кейб!р укевдтыкгар бар.

0щусг1к-бятыс ЖетЁсу калалары маюриалдарынан буддизмнЁц
рел! айкыкырак байкалады. Кез! н де Акбсш!м кал всыпан ею,
Кызыдезсн каласынан да ек! будда дши гимараттары ари платан
бёлатын. Алгшнкысы цедла (тибадлтхана), оцтусНк-ШЫРЫСКД
ыимлган ейвалма дшнз бен залдак турады. Кабыргасынан жазу
Ьдер! atibiKWtraH. Ацбешкм каласындзгм еш'ннл будда д!ни
юпографнясы жатынан бтршипеше жакмн. Казба жумыстары оган
ерте кездеп курылыс орль! iuian|iopMa реттнде пандаланылганын
кэрсетпп бердг Д!ни гимарат V1I-VI11 гасырларда Gipneiiie рст кяйта
салыныл лайдзланылды. Оныц целласы ауманл бхб м шаршы
жсспарпы курылыс. ¥зын шик! Иршштен к&гсршген тибадатхана
^абыртасыныц калыцдьЕгы 2,6 м. Тибес! кумбездел!» жабылган.
Цсллага тытыстан к!рген. Kipciin ccis ал дынь к! ребер ic далдд
(ц iw) cufbi.jhuiL Целлацы онтустткген. батыс псп солтусшщ
галерс^лар корщап турды. Кейн псп Е!илон-контрфорс, tcrpe-p < mi
текш чек силы пран. Кдбыргасып ею per сылапш, танпнеи сьш
жазу идеи ан, Жазулар кек, кара, кызыл, жасыл тустернетт гу рпга.
Тамбур мен тибадатхадагз юрер туи ган табылган мусЁп фрш мил-теу!
ол канта салынган уакы гкд жатады. Олар кол, жт бас, аик, СстчтЬ»
млн! бис фрагмент-сронен, кк!мге	кодгахги одиЛ

лсрден, бас киём белшсктсрЁнеп ту рады.

Дти тимаратш казу басталгамда-ак 1 адеродап батыс аищщ
задгынан басы соягустЁкке баты талгин нмрвакадагы Бувдд- i
улкен мусий табылды, Муйн injinapa сякталтап басы мен jj&ietjiiiq
жогаргы болЁктерЁ шы замзндарда киратылган, 1_акта.иган мусшне
узыищыш Л м, Мусан мен ол жаткам постамент кизди туии
боллган- Тур! еш менеттерЁ олжаларьгна сай дённ гнмпрат VLU-C?
гасЫрлармсп мерз мдадЁнедЕ.

Акбеппм кададындн V-V1 тасырларгз жагатын хрнстиа! uiifii^i
табыЛ1-ЛН Бул курылыстыц улкен боллтп аула КУР:1ЙДЬ>, аД tuijwj
оныцшыл^с асатЫиад орнаЛДстЫ, Ол яучагы 53x4,2 м курылыс,
беклне куры лыс тары, енфдеп ерте ортезе ы р.п ык киалЛ

Шан. картачыс цурыпис ары a'iipre аз зерттел» ен, Снрж кгир ояаяЯ
бсюнЕс KOiiiucH пайлаланылганын корыт ьтн ылауеа болады, Кд»
бектн№ курдмыиа цигадедь мен мунара-чы кррганыс глбтлртаарк; •
(дуаядары) юрдт

Ерте орта гасыря^рдагъг KiLia цабырталарыпын iiuki жаъшэи
ататын । але реял ар мен согысатын орындары жок монолнпг сд>
багнпык курьитыеггары бонды, оны кабырга уст тдегт тзстт тюж»
меи жабы л ган алацкои ал маеты рды Куйрыктобе н.итадел1нЛ
бекймс кабыртасьшда лсуртЕзЕлген зерттсулер Ертегаска кал вин
кабырга т акса блоктарынан калаш-ш, табанындагы ewi 2,1и
болрандыгын керсеттс. Оным бурытзарыиа iniKi жапллдд uianiii
орынлары бар жарт г гл ай денгелем, plain мунаралар салыцад. ,

Талас алабындз™ Тараз кал асы бш'кпТЕ 15-20 метрге метим
куштч дуадмен коршалтак едт. Оньц< дабырглсы нашатас кШМ
мен незекпен cpinrew пахса блокгарынан гургызылды.

амналдыр* нордтал турган узътн ауалдар пентазм
техлнкамсн кам Kipniiuri, малта тас пен усак тас кабтам
пайдаданылыл салымганы киынды туейрген ксзде Ctsiriai боям
Ду ал параметр! up килы - eni 2-ден 5 мстрге дейНЕ, ал сакгалД
бн~1кг1п 5 мезрге дейгн ЖетеД!
Кплнлык TYpFbin уй мен демпгряфинлык сауалдар. Ал raw
рет кед аук мдагы казба жу мы стары нэтнжесшде Оцтуспк
'^дзацстанныц ерте ортагасырлык кдпалык тургын уйлер! жеп)ндс
тус)н!к алынд ы.

VI-V1I гэсырдьщ Stpiliitli жартысына уйлердщ Cxi ynrici тан.
EfpiHini улпдеп уй - Sip болмелт, тёк бу рыт гы жоспармен
шыюн. Оеъщдан килем! 43 шзршы метр болатын уйдердщ
гриде узындьгы 4 метрлш кит ген д&лгз бар. Kipe6epici тамбур
Нпиццес. Батые жэне cturrycriK вдбыргаларын бойлай ортасына
КарЯЙ ШЫГЫЦкы келген серел) сдкшер г>рц<ттъи1гап. Сэкшердщ em' I м,
uibtFbimw jwipi -1,2 м, Suiter! ri 40-45 см. KipcSepicrin кдрсы алдынад
сртагй ернеулср! балшыкпен сылапган келем! 1x1,5 м ботатын ттк
бурншты жерошак казьшгаи. Юребер!спц карсы влдынаЕ) ортага
сриеулер! бадшыкпен сылднгап келсм! 1>„2х0,2 м ботатынек! камин
(ца! ргадагы ошац) орназаскан. Онтуст!кшырыс бурышы саз кал-
камеи ботпген, бул шаруашылык бел ini езтнше 6ip алацды кураиды.
МаИдын едешнен т!к бурышты торг шункыр - Tipeyiw батаналар-
дмц прны тартылда. Тобесшен, cip@z жарык гусетт api тутаь
шигетъш тес!к жасалган болса кере к. Сонымен 6ipre lyiin ес!ктен
да ЦШКВДЯ, сондыкган да ошац пен каминдср сслкке жавдн тур.

Уйлерде дшрмсндерге лрналзаи тумба тар! !да гугырлар бар.
Хундар, азык-тул)кпн внЁмдерш сацтауга ирнплгви ыдыстар
бурыигга, сыпада (сак!дс) ирналасады. КуйдЁртлген саз балшыктан
жасадыш ан битке твр!зд! жбне а^тау сек!лд5 ыдыегар да
ддаштдарды сак ay yiuiii пацдаланылды.

Жекелсген уйлсрд!ц аумагы oircpin отырды. Efi улкен унлер -
35-45 шаршы м, ал аса улкен еместер - 12-20 шар ж м
лыгмнда Y iKeii уйлерде шатыр терт жсршсн ti эелд!, ал орташэ
денгейдеп уйлерде бтр агашка немесе кнюластырылтан ею беренс
ftp баЕанв-Tipcyrc бвкп шдь Шагын уйлердщ шатырлары тек кана
здбыргага бек1т1л!п гурды.

Ек1нш) улетдеп уилерге ею бвлмел! уйлер жатады. Ек!ний
белые — к°ймя — бастапк.ы белмедей мьщты кабырга аркылы
белшген

Отпуст!к-Батыс Жег!судыц ерте рртагас |рльщ кала уйлер)
жеткЫкп дорежеде тертгелмеген. Ол туралы Кызылозен, Лутовпе,
т.6. ескерткшггерде кала сыртындаты Vll-Vlll гасырлярга иоггаты))
жумыстир гуишк бере алады.,
Замоктардын тургын бел мел epi ашык улгёдел ииактарйН
жылыгыдды. Сопдай-ак, кэбыргалмв; asatie сына mei iitaeri ouiajjf
Да кезДОСедк

Орта Азид Мен Казздстанпыц ежслп жоне орта гасъф lap; и
тургындар санынын осуЁн аныктау пакты сандык Maniatentp
жоктыгыма! I едауЁр к,иын,|г.ыьг,тар турызацы. Жазба дцрек кнздг.»
де тургындар саны ете мзрдошсьв айтылады, мундай маНфК
боля кдлганнын езтнде ол кобёнс акикатка адйшы кедащй Сад»-
болея нЯЕсты як;параттар ;5рхеологня.тык мдглумаптарта тана негадый

Демография л ык ахуалды йиьщтэу wiici ani де жеплс цсйга!
жене б!рак. дсмографияды^ кдлэмалар ескерткёш ялацын толня „
тазалауы улгпйганда, оееьщ махал,'Еалык, курылыстары иа
баспапалзр синатына карай есеитегенде сап де болея uttrnjusjj
жакындан туседй

Орталъщ тобе сыртыпдакы гургындарды есеитегендс КеЛ
данда 625-1950 адам ewip typrenairi атпцлндаятан. Eip
жердей халыктыгыздыгы 560-650 ядамдьг курдам. Салыс1ырав5ц
кетсек, орпиасырлык Пенджикентгс 230 адам турдЕJ. Мр
исяеллйды тек кдладагы турмыс-т1рщ1Л1к сздтыыен тусшщЯ
бола/дм Калл тургыттдары жаздыгуш кала сыртына, бау-бащдвд
жэнылымга коште. ОеггустЁк Казахстан калпларыпа тан бул enretifr
л!к сойти уакыттарга дейш сакталды. Бяспама мен демографийад
каламаляр сипатьша катысты жургёзёлгеи врхеолопеятое
зсрттеулср. жекелей алганда бдр пектардагы курылыст^п
тыгыздьты ОцтустЁк Казахстан халцьиеда атялган зурмыс-пршый
салты кем дегенде V] гасырдап бястап таралтзпдыгын ariramfyw

Кпляляр функцндгсм. Сауда-колонер ортальиы рслад
калалярлын да гну ы колвнердёи ауыл [даруашыльгкынан €ад|щ
ypnrciwn -уедем тапка нейзднен кыямет корсетушз шец
OHaipictHiei мейлшше дамуымсн йкелей байланысты бодцы.

Эзергс гальлмдардыи колында ерте ортагасырлык каде
к.одонерД1Ц дамуы туралм маяхмет аз, сц алцымен ол бите жетиДI
к,ыш ыдыстар, металл, суйек пен тас буйммдар секёОД дакг
инёмлер яркилы гана белтЫ. Токымашылык, iepi, жует, кип 0!^
ici жайлм мол!меггер одзн да мардымсыз. Онтуспк Казлкпзп >.,
Желтсу калаларындатЕд коленерДЩ бул салалары жайлы жвб
дсрек кошерёвде айтылганымеп., олар бёршама кежнп уацыгп|й i
жатады.

Кыш ыдыстарды онДфУ коленерд1ц басты багьгпарыныц Гчр
болды. Кекмардан казбасынан, Куйрыкробс мен Огмрардын И
VIB гасырлардагы моденн кабаттарыпан шот, пышак. орак
жннастырылган, табылган гем ip крицалар онын осы жерде ендЁ-
рйгешргin айгакгайды. Мыс oiiAipici де осы жерде ондЁрЁлгендЁпн
1КЖЩ1СИД1. Мыс ендЁрЫ Жет!асар кдпасыпыц жогаргы моденн
кабапарынап табылган мыс тогалар мен белбеу айылбастары
аркыяы да белгЁлЁ. ЗергерлЁк опер шыцын кшм киген еркск лен
ойелдш бейнесь табаны кетерЁлгсн туйе мусшдерЁ бедерлЁ
илтынмен ;п налган hojik кола тогалар, сырта, бшенк бойыиша да
тшйнюсуге болады.

Суйсктен жасалынган жебе кансыры, жануарлар суйелнеи
дайыадалган тумар, кесшгсн марал муйЁзЁ табылды, Тас кашаушы
шебердер диЁрмод донуккяп жасады,

Сауда мен акта айна-нымы калалар дамуындагы аса
мадызды факторлардын nipi болды. Кала матерпаллык игйпктё
снД1рн> капа койгап жок. сонымеи 6iprc спуда да жасады, бул
орайда онын екйшн мждетш сол заман унпн ен мацызды деп
санауга болады, Калалар гауар анырбаеынын непзп уш базыгы:
елдср арасындагы, кала мен онын тетрреп арасындагы жоне капа
мен кошпгл! дала арасындагы багыттары осында тогысып жатгы.
Сол кеадеп халыкаралык ксруеп жолымеп сауда жасау кецЁнен epic
вды, онын даыуыпда согдылар мен туржтер марызды рея аткаргап
болвтын, Улы жЁбек жолыныц солтусТ1к тармагы Казакстаиныц
одгустш мен ЖстЁсу аркылы иткен. Оныц Суяб, Тараз жане
Испкджаб калаяары аркылы степн телзмдерпмц коп per сурет-
телгенЁ МОЛ1М. Испиджабта один солтустЁк-батыс жактагы Фарабка,
Шаугарга жэне одан ©pi Сырдарияньш теменп аилсы мен Орталык
Казахстан даласьтна кстетЁп тармактары шыккап.

Сауда турЁк адсунектсрЁне сдоуЁр пайда келпрдЁ жане де пакты
этап айтканда, колгл rycipuircH олжаны сазуга мумкЁндЁк бсрдл
Сол себептЁ де 567 жылдыц счЁндс-ак Иштемн-кагапньщ сауда ёсён
жолга кою ушЁп Иранга скё рет елшЁ жЁбергеш кездсйсок емсс едЁ.
ЕлшёлЁк забыс окелмедЁ. Сонда каган Византняга да cunui жЁбердц
бул жолы елшийк сапар coni аякталып, екЁ мемлекез арасыпда
сауда-саттык катыпас жолга койылды.

Кытайдан жЁбек, кагаз, айналар окслёндё. Орта жэне Таяу
Шыгыстан, Внзантнядап Кытайга опя-далап, бабылдык кЁлемдер,
асылтастар, Ёнжу-маржапдар, шыны, маталар жег кёзёлёп счырды.

Сбздылыкгар кумЁс буйымдар, тур;ii-густ i шынылар, дорЁ-дармск
жэне бояу заттарын, кзле.мдер шыгарып, сатумен айналысты.
Внзшггиядан, СогдыдазЕ, Кытайдан жоне баска елдсрдсн шыккап
осемдЁкзаггарыныц 6ip болЁп турЁк шонжарларыныц ордаларында,
кала туршндарынын уйлерЁнде ku-ilih отыратын
Жет ку даты археологиялык олжалар арвдынап аишиИм
тацбаяяр басЫлган кум io кумырзларды, визашШлкк £М ^Цй|
слЕктеп жаеадьЕнгаи алтын м&иетгср, кытай аЙнйгщрЫн фЩМ
болт корсетуте боладъг

IX г. -Шг. бас к earn деп келал&р

КзЛд.адр сяиимьлц Bcy'j, THHO^PTJJBCbJ мм тзднур«£шШ
Жа^ба д.ер?к лгацср, DjjrycriK Квдакетад кадаадры турапм мили
.мащмет бериц! Егер осьшъш адцынд&гь! кедада ^аД|
лерок|-ер1вде 6 клал гэмя атялса, осы уакмтгя олярдын един ЯI
Дерсктсрде тэу етегшдел беддеулерде жададам Жумимнэдту
Манкап кал клары яталады, сод ксале Ары стык гртт вгдащи
оргвдыгы Усбачмкет бдозя Кеиже округ! курыады Ф^М
округ! иде Отырардаи баска, жапа ягтзяв Ксрпер, Весна» л|
Бузыц качаяяры казылтасады. Шаугзрдз Яссы ж&ие UJaiweA
Карнак Харзшык жоне JUyp (Сури) калалзры лайда башы.
кееддоцде яагалл per ipi Сзураи вдласъ), ссшчшьЯ^Н
Сырдзричны^ rewewri afljc-ыидагы Съцанак, Янтадт,
Асанзс, Бяршылкеят атадзды. К^ра гвудыд солтустж беткейзи
Бдладж бен Бсрукет, Сырдзрмлныг; орта агысыпда Сря*
Кйлалары орндазсты.

СырдзрНйныц 7&w:nri afiJCbi пен ^аралаудын терхйея Е
лерладе кдлядардыц кглыптасу VPAfci мейлгнше шапигэн^ nej
Осы 1<якдлтардя рябддгар кйлкгптасады. Рабадтзр каяЫ
Л ЫН аумагы уле’ая гускенд!гк< юзрссгедг Мосеяел,
рабадтыц к&пегн [70 гектарга дейш жеттц ал бурыя й»ЙЯ
гскгардан асптип ем Орине, бул цифр нарды ксн вддомм ад
жуныстары журпзйггсиге дей|‘н туикйпкт! деп езжауга бплгайш.
бГрац рабадтардыи агалгап шькаралярынын пак IX-XIE гзсырчМ
калыпгаскдны даусыз. Вуд Акге$е*2, Баба-апл,
Марданкуйёк, Цспнджаб, он одгалдудык Бузык, т& kKUnW k
аиык 6йннед|.

Кллалар аланын садыегыру ескертштерд) уш топка
мумк1иа)к &еред|, Bipiinuicine жалпы ауыагы 30 га-дан каЙи
капатар к!ред). Бул топтагылар облыс, жекелдген ислш!
прталыктзры яемесе жзй гэня ipi каляляр балды. Екяяы пяяВ
Кядалярдым аумагы 15 га-дэн 3D гэ-гэ дейш ли.-тед1. Сдадо

каляяар дел санауеа 5олдды. Удойш/г гои калами |
tt&j — булйр кдла жургшрынын кдлдык^&ры.
Жетчсудыц orfrycTiK-бдтысында жаца калалар ганы да артты.
Жазба дерек Kexacpi бурынгы 21 кала ори ы на 26 каланы йтап
керссТедд Айта кетелн жайт, б улар жаНЗдан КалЫптасКат! Талас
адгарыцдягы Ж!к1л, Балу, Шелжц Тадабкет, Кол, Кенжек Кйлалары
ecebiHCH артгы. Шу адабындагы Бйласагун астаяат-д айнадды.

Калалардыц орталык кирдган жургынын колем! бурьтигы
Куйцще калган, онын есес'ше узын дуалдар пнщдеп курылыстар
НЕгурлым тыгыз. бола ryccni, онда тургын уйлер! 6ip-6ipiHe кара-гы-
Шт гурплмлган жане ауласы жуй&л турде жюпэрлашэн усадьбэлы
уднскелер калыптасады. Булайша жоспарлау каз!рн цурылыс аз
Tttfl уйлген Аид^бг, Степниньксе. Телек Жэне. Сретинсксе када
.журтгарьшда сактплган.

Ертедеп ортз гаейрларта ариап жасалгап кала журттарынын
таполдгйясн бойыншв Табякет пен Сус (Талас Актобес! жэне
Шаддсбар К'ялаларынын нсурттарлл), сондай-ак Кени&к, Седпр
(ШарушшлшО лкане 1Пелже о рта ш а калаларга жатады. Cipa,
Шкдже «к аддьмлец эк4мццшк орталык бодган еекйщ!, eitroeid
мундя онын кодеиер, сауда сынды функция.!ары дамп коймаган.

CoJrrycTiitLlk.fFbte Жеткуда (Х-ХШ гасмрпарл.ыцбасындд вяла
ноденнепжн жаца яуданы калыгггасты Нгер 1Х-Х гасырларда
Сштцг-'гж-Шыгыс Жепсудын бук in аумагында 10 кала кэна боле а,
XI-XHJ гасырлдрдыц басыцдз одардын саны 70-ке дей!н кебенген,
X гасырдагы деректер 1ле ангарынын сол жагалйуында орнаяаскан
й! кдла - Талхиз (Т&лгар) жене Лабан калаяэры зураяы
хабарлэйцы. Ортягасырлык авторлардыц мо.|цмсттер>не карагача
Х1-ХШ гасырлар кезшде му ид а 4 кала мен б ipi каляшыюзр
болгащ

Со/пуспк-Шыгас Жет!судагы бардыд кала журттары ‘'терткул”
нсмесс “цнтаделыдз” аталазын улпге жатады. Олар п'к бурыш,
трапеция турите жосларлантан немесс децелек болып ксл&чц
жалпы жер бепнен сол денестенш турады жэне барлык жагынап
вурыпгтары мен бойында мунаралары бар ду алдярмсн коршалган.
Вдеггс дуалдардыд ортасына орлаласкдн hip. ею, у111 жоне терт
шппсы болады. Терткулдердщ аумагы ор килы болды, кабыр-
Йдамьп! узындыгы 260 метрден i км-гс дешн жетп.

Солтусгпк-Шыгыс TKericy терткулдершщ аумагын садыстыру
бул калаларды терт топка ж!ктеугр мумкп!Д1К бсредд

SipiiiEiichie аумэгы 30 гаадан ясатын калалар енген. Будар коп
кабатты сскерпанггср. моденн кабатт-арынын калывдыгы 2-3 м-гс
жятздК t'iitti одан да зсады. К,^6э кезенда турл! керамика, шъи-йя,
мйнет, коявнер теберханалэры мен AfiqlpicriK кул-кокыстврлмн
табылуы мунда ц^ленер мен сауданыц дамыгандыгын ай^к-гэдш
Е>улаР “ Антонопмгое. Дунгене llirnitc ссгйлД! ipi калачар цен
ястяналык, орталыцтар ещ.

Екйнш топка ауданы 10-нан 30 гн-та дейт жетстЁн ТалЕзр.
Сум бе мен Акмола квлаляры мре/п, Тадоар - Талхизбеи, СутЯ
Лабдомен сщи- астъфыягшы. Крлонщря^ дамытвды адикшЛ
шстелдЁк запар аршып алыннен.

Ytuifiriii топтагы калдлардлн к а К палы к бекЁнйтгер. коптегЛ
мунарадар ирны мен жука мвдсни кпйат аныкталтав. Ьул тотщя
ларлы баепана немесе каланы к-сга&ка ретЁвдс белплсугс Сйаддщ
Окан Алматы. Ланар, Капал, Актам, Арасан, т.б. жаткызылдды.

Гертпиш топтагьг каяаязр аумагы ID га-дап аз. Оларгатурпан
уЙ яуа1'|ДрыН1,1Е1 !шК1 жагында ордоласуы, lluki ауланыкбояуы таи
1ле калялары журтыныц бул тобы бурынгы кошлелмер да
ждртылай ксшшелй|ердгц ауылдык адныстары деп санаука бШШ
Одардьщ KsftSipeynepi керуеи-сарьй tap белу и да ^ут/кш.

Ко та лэ р куры 1ьи!ындэкы oirepicrep, Онгуспк

Кала ирындары кепш1лЁГ1ндег] к чдлдар ц.щ (цитадсльд!Н) самм
уакыт иге кейс (вгерЁстерге ушырагав. Куйрьщт’ме сэмалытя как
мундя IX гасырдыц SipiHun игирп^сьшда ерг болып, еоньщ садм
рынан сарай кетен! кнраганнан kchih бЁрсыпырэ уакыт эткеи ся
тии1ык клйта ж&спарлау жургЫлген'ш керсеттк VH4X гась1рщц
бЁришцжартъ1сындаПт1 курыдыс кеШенЕИщ iprejni нуалдары шеищ;
кзрс|[|айь м курылыс махал зсы санынады, Xl-ХШ гасырды^
басында нак СОЛ жерде кынт-кумырашылэр малатщеьг кашпшш

Отырар аяка'&ынын «н й^аталиуындагы Ояеус, Ьу*ык кадаш-
рында (цитадельдерЁнде), тау етен ешрнгдеп Булак?Когал хим
сыпда карапйЙьгм туреын уй кур»- лыстары болзд>|- КеГюй
кал ала рд ын цнгадед! сони|алыктъ1 анык GeneKie/je коймай, жадта/
курьд1ысггармсн астасын жатадьг, тшт| топографнясы да байкаи
коймайды, мысалы Баныркум Терткуятобс. Балыкшы калалар№
даты жзгдай оеындап

Кдзба жумыстарынин кирсеткщйндбй, кдг^ бурынтьгит
каллш-щ жадны курылысына катынасы жинжен сел баяны туййя
талуы саку алган жекслеген тургын уЙ махаЛ^гадарь1Пап туради
-jkshc ыахалланъп! бэрлык уйлерпнн xipsp cxikiepi жалпы ътахачШ
Ёипндсп книке ie квшеге кэрэтылатын жоснаряду урдошеь сдаг-
талэды.
(^уйрыктобедеп казбз жумыстары коло нерд lei махаллалык
цшиирдануып апыктай к^йгап жсх, тек 6ip жерден гана кумыра-
шылзр ыяхалласы кезшксп. Топси рафнялыкбайк.аулар мен жазбаша
двректемслердщ корсетЁп отыртянындай, бЁркатар Е^ялаларди махал-
шлар ъщ тургындарыныц атак-данкы мен бай лык дарежсФ
боГшншдбшшЕетшЁ байкалады. ОзЁрше Егдзакстандыкмахаллаларга
кврап, оларды ксрЁпсу ксдсй исмесе бай деп белуге болмайды,
Оппрдыin uapi де олеуметтЁк жагынан араласып кеткен.

Харастырылып спирта и кезепдеп кала курылысыпыц курылы-
шшда найдя болтан жана элемеш mclult болып табЕдлады. 1X-XJI
гйсЕ|[рллрдагы жазбаша дереЕстемелерде калаларды синяттатан кезде
неипт, ойьщ калада орналасуы - баяндаудыц мёндстп э-шмсеггё
Долил тдбылддьи

Егер далаларда мусылмандар саны аз болса, олардьщ кажетп'-
лёгж шагын дастурл» архитекпуралык ксшсццер канагаттзндырды,
Ал дате устанатындар кеп шотьарланран жсрлсрдс мЁндетп турде
удкен мешгггер салынды. IX -X расырлзрд.ц ы дерек коз л ер Seech
жристкандак шЁркеулер меийтке айпалдЕ>1рыл1-щщыгы белпд|,
Тарт бен Меркеле ссылай болтан едЁ. Ол-Макдиеи ецбмзнде
Кидердс улкен меант согылгзндыгы л:айлы хябарламя сакгалган.
Кедермсн салгасгырылшн KyHpi.iKru6eneri казба жумысы ксз!нде
дал осы меш1т алдыктары ашылса кере к, Мсплт кала орталы-
гынди улкен кешелердщ киылысында орналасты. Ерте, "темен г г’’
-^урыльЕстан келемт 22x22x4-5 см куйдз'ртпген Kipniin кабыргалары
саблалгаЕТ Ол тугелдей бузьитып альЕнганнан ксшн опын орныЕЕа
жйеез метл* сальп Iran. “Жотарты”, к.егпнг! мешк XT1I-XV гасырлар-
,щи мусыл.мандык жерлеу орындарьшыд KipiLiiuiepi рехшде
пыининлмен, негЕЗП но( цны калпына келт!р1лгсн. Онын калыц-
дыгы 1,5 м кабыргаеы куйд1ртпзпем жипе кам icipni зтермен epijErcii,
Меш!ттЁн сырткы кабыргасымсн ай нал тыра «септете н деп ауматы-
36.5x20,5 м. Ол оцтустЁк-битыстян солгустЁк-шыгыска xapaii
оеиылын жатыр. СолтустЁк-батыс белЁгЁ жаксы сакталган. бул
Жарден к\гЦ pi л ген юрзпштен туртызылга 16 непзН колонна
{юдталы аяыкгалды; Кыска катярда бссеу. ал узын кдтарлд 10-нан.
КйЛйнналар арасы'3-3,2 м аралыгында. Шеты базалар мен кабыр-
таллр арасы 1,5 м.

Куйрык мешт баганалык,, еесмссс кол и пиалы курылыск.а
жатадЬЕ. Мулдай меилттердщ аумагы колонннлер мен тобенщ
стандарт™ шаршылы сипы на байлапысты болдьЕ, олардьщ арасыЕь
даты кенЁстЁк 3,5 mci । ich 4,6 мегрге дейш жетгЁ.


Е^ада ом ipi нде базар мел саудц орындарынын курз-Елыстзфы
мэдызды рел аткарды. Кала ЁШЕМдегЁ рьшоктарды араб аитсрларй?
“сук" жзэне “асуак”, парсылар “базар” Дсп атаДы. Базвр р
шахристан, рабад аумагында да орнала а бердз. Эл-Истахри
мэл’м& нс Караганда Испиджабтд олар шахриста.нда, ал ееБез-
Хаукал маглумзты бойынщд бул каладат “рыноктар мадинайада,
рабадта да бочады”.

Дерек коздсрЁ дуцпрниктсрд! де жан-жякдц сипаугаи отирали.
Одтус 1к казацстаНДык далаДй Олар пеЛДЖаптыдтарги Караганде
шагын базарларды курамайды, cip^ipinCH алысырак орналасадм
Дукприик едснЁнде жер ашактар болды, Дуцпрцдктерге казнями
Койылган хучдардантуратын цгягын дамб&лар жасальшды.

Х-ХП гасмриарда	Кд axcTSWi тадаяарзлида чададг,

согыла бастады. Одан сил бурын оларды Орта Азияда едга бастапн
болатъгн, Улкен кдлядзрлагы монщаляр саны он-оядан «сетей-
нед . К.ог'амдык цурылъютар арасынан моншалар корнекл ори.
алды. Огырар рабадынан X 1-Х II гэсырларга жататъш ею монЛ
аршылгдн. Сакталуы нашар болса да солтуспк рабад аумагыаданз
мощна жоспарЕ>| анкышвд (крёсгке) Heriv^ieHi аныкталдаг орог
лык белмесЁ торг баска белмслермен жал таскан. Дем алазиД
орындары бар орталык зялдан баска жуынатын. шеийнеггп, да!
платын, сондан-ак кудайка кудшылык степи балмслер де бщщи.
Суды жылытаз ын жэне суш арналган цнстсрЕЕалар туратз.тн баляс
моншаиьщ шыгыс жагъЕнда орналаскан. Акын су кубырлар арзрлщ
белмсден тыскдры Епуикырга куйыпды. Монша ыстык отшзетв
канзлдар комегамвн жылытылды.

СУтыфар шакрйстанындагы бектк кабырганыц ЕздаыЕщки
оньщ VI-VII1 гасырларда тургызылып, IX-X гасырпарга дсйц
паИдалаяылгандыгын Kopccrin бердй Пахса блокгарыиая
тургызылган онын еш 10 м-ге, ал сакталгдн бжкпп 4,5 м-гелей'и
жстт!. Кейт кабыргасы тозып, кул-кокыс гасталатын жертв
айналады XI-XT1 г. бас ке31ижег'| аршылган теипмдердеи щ
ушыраса дойчады, cipo бул Отырар бекЁнЁс кабыртш
монголдардыц кирагканын айпшдаса ксрск.

Отырар рабвдынын дуалына тусхрЁлгсн кина сиын биЁкпл lill
уйЁндЁ пдатформасына тургызылгандыгын корсетгп бердЁ. КабыряВ
енЁ 6,2 м уш кдтар шнкё кЁрлЁшке непздедф. КЁрпЛ
каламал&рыныц жанына пахса блоктары (ар жатынй скё-ckuchJ
орналасть! да, аралары курь|лыс калдыкгврымсн топырада
толыктырылды.
X гасырдаты Баба-Ата шахрисгапынын дуалы ем катар етшш
ijptuuiJidH туртьгаылган. Бурынгы жал пак, дуал мен Kipnini кабырга
араад курылыс окыстарымсн тыгъгддалып толтырылтан. Дуалдын
жиепне Kipnimren жакгау жасалынган. Баба-Ата мунарлляры ссг д
ныряй кунА'э негй устше шик! Kipnruireii чургызыдган. Myiiapa-
jmjmjJB 6ipeyi толык аршыпды. Оныц бийсп’в 5,1 м, жогаргы
диаметр! 3,4 м, томенпс! -46 м, Мунаряныц пшнде бурьндтары
деятеле j ген уш бурый тур [Яде билме орналаскан. Болменщ
refeci жаллац епп жзбылтян. Мупараньщ табес! иде дуалдагыдай
жасалган жяктяулар бар.

Жадны алгавда, IX гасырдьщ орта иеншсн XJLJ гнсырдыц
(Йсынд лейшп кезенде Кззакстан каладарьшыц курьи ысыида
.рдеулi eerepicrep болтан, олар рабадтардын кал« ттасуынан,
махадалар квлемшщ у иаюьшан вдр!нед!. Сопымен Ri pre кентеген
цалаларда цамшшдр (цитадель) салудып сигтаты оагсредь Меш’ггтер
мен когамдык моншалар кала курылымыпдагы жана элемснтгср
Бады, Кдрганыс бек!вктер| негугрльгм мыкгы бала тус ед l

О пуспь.*Батис Жет'юуда да каыал куршгыстарында osnepicrep
'^айклпады. ^изылезсн калэсы журтынын кзмалындп, VHI-IX
гасырдык bipihuii жартысында мыкп>т бекйястт сарай kcineniniu
БмфЕГШе кдратным туртж 7Й гаяыятаи, Стапштскоенщ
Двпёбе кплэ журтыньщ кдмадында цалалыц бай коныс-жан
(уиад^ба) мен мыша болды. Тараэдвд камидыпач дй X XI
гмырлярдагы мантаныц орлы артылды.

Соиттустуй-Шыгыс Жеткуда Талтар кавасыньид журтьш казу
жумьгстарь! оныц курылысында жекелсген махаллаларды аиыц-
йщп иуйкладк берд1. Капещ 4000 таршу метр бешатыц XI ХП
исырдыч босындагы махалла толыц аршыдды. Ол улкен кетен in
учасктсш CipiirripreH жпне калган курылыстан нгетк! уйлердш
бутпрдеп касбётппц сяцылаусыз вдбьфгаларымец окшаулантан
уПлсрд^н турган. Уилер J ц шагын кошелерге шыгнтын eeiKtepi бар,
mi бул T&iiiwri ондай уйлердщ саны 12-14.

Tajtiap махалдасын Кунрыктебен1Ц уакыты жагыцап еэнкес
лслспн махал [алярымен саль|стырганда алгашкысы1гыц кал ем i
улкеи eKetii ангарылады. Макалладагы уйлер саны Ri рдей балмага-
НЫНСН, Талкардаты макала а альш жаткан feniM 4 ееедей улкен
Муны 1ле цалаларыныц ерекшел!ктср1мел туСгндфуге болады, олйр
жйрге кршлелшер мен жартылан коитед1лерд1ц отырыкиП’Шан^ы
№1Нжес1Нде Найда болтан ж^не олар ез курылысында бурьшты
eMipirtiii кептеген белгшерт сацтап калган, атал айтцацда,
уйлердщ касында мал устяйтын улкеи аул ал ар болгзн. Cipo, Tknraji
махаллалары да, жогарьща Онтусик Кдзакдтан каласына йай№
имена жазылганындай, туыскандар уйлср! тобыныц июгырлануы 1
сиякты кал гн пас кан болса керек. Олар туыс июне орта к, 6ip атздан
Н1Ъ[ккан сулсттердЗн yfuicpi болтан.

СолтусгЕк.-111ьнъи, Жст1су кал ал ал ары ныц бекплстерш acpn&v
Тамар дуалыньщ таспалау одгсгмен саз ба-ишыктан тург1>ЕяьиГдиыи|
jippcerri. Дуал laftaiiUHbiii chi 7 м, сакталган Gtiiiciin 4 мстрге дийш|
жетедг

Сумбс паласы журтыныц дуалдарына да осындан курыяым m
Дуалдын табанила ксйгастар каланган. Олардын арасы балищида I
тол гырылган, ал дуалдыц жсгаргы жать вдлындыгы 20 catrnt
мстрге дем1н жетеп’н балшык кабатымен бгпкгет лггя. Батикг
дуалдын ею жатыпан да алы нган. Страк кеСнне ол еырт жашна
алынып отыртан, муныц <yii дуал салумен 6ip мсзгйще ср казугэ
мумктнд к Сергеи.

Ту pi ь»1 уй зургызудыи дямуы мец демаграфнялык сауп.ии^
IX касырдыц е^нил жартысы -X тасырдагы -гургын уилсрдс оцып
алдындяты уащыттыл достург нсалгастырь(лады, Булар — юре берц-
тамбур т&рЬдь туртын жайдыц цабыргаларын бой л ай кг” ЖЭнеУ
тур'нще с^юлер орналадтырыЛган, йЙналЯСЫ 1д;1 и актаулары ме» I
каминдер! бар ащык; улг/деп ошак^Рме?/ жыльп’ыяппм, белагаййг
(отпел i) erin жОспар «ацган бф жоне ск! бел мел i уйдср Оларди
ToCcci Sip баганды жонеторг баганды erin, жанпац гурде жабе^гтви. I

Х-Х( гасырлардагы уйлчр жоСцнрьг (<уйрыКГабе калжшД
казганда маппм болган. Мунг1а cki болмел уйлер турпан жайьИ
коймадан гурды. Уин; тамбур-текгбшек зрк.ылы xipcriH болта'
Бел меде цабыргалярды байлай енг f-J.5 м jssohc Sffircriff D,3-W’|
болатьтн *‘п” туршде сына (сак!) салынгаи. Ортасында. едда
жактауы бар атпрогтоморфтык алацша туршдсп ошак орналаскЯ
Опыц ксием к !,2х1,5 м. длдыцеы и;ягьг донгеяек екг двяес1кц
санделгеп, оган жакын жерде от жагатын шуя^ыр тур. Kipe бе |С1«
Карамачдрсы жактаумен белтген шаруашылыц орпы бар, аданй
дш'рмен конылып, сдеяш катьт, ьгдыс комтлг ен. Сак етд^мпаж '
щетине Таман бя!кт!п 0,6 м жуан теките орнатылып, оган сылаипм
тандыр койьииаи Тандырдьщ дасында кябыргага шаруяшлтш!
Кугыстарьт жасалгдн. ¥йдп( табес? жштпак watwe торт* багдойтЛ
TipextreH, ол багандардын сдендеп щупкырлары санталып калнИ
Баска у*^лсРА^ 'шк' керидсг осыган ук.сас, гек боянвиЛ
аЙБермагнылыктары гана бяйкаяады.
^уйрыктабедс казып аршылган fX-XU рзсырдын баеындагы
тургын уйлерде eneyjii езгерютср ангарылады. Му идя узы ны нам
тпбектеле орналаскан уш белмеден туратын, ггабекте 1 (гузу,
жангзстыры ia) жоспаряанга тургын уйлер сантал ан*

Ботмелер! узыныпап айкастыра (ан кыш городе жоспарлангац)
орналасггырылган уйлер жана улине жатады. ¥зын жагы улкен
кншеге tiHhch 6ip катарга кон (лган белмшщр! бар тургын ун таги
flip улгт болды. Уйдет’ бел меле р саны ексу пемесе ytuey. Бул
yirwfi уйд!н айкын багдары жок. жекс белмелершш кандаи
мвксагка ирлалгалы ацгарылмайды.

Бал мен in 1ШК1 керйпсЁ oareuicniriMwi срекшелснедк Сэкшер
бялменщ жартысын, ritrri буюл келемп щ улкен болнтн алым
турады, бул оранда еден денгегп тек отер жерде намеее wipe 6epic
аддында гана едкталады. Ашык ошактардьщ «йкын пкбурышты
бейвесл сакгалмдаан. Йул ошак, шуикырлары мейлнние алуэн турлг.
копаыда, доцгелек, тага rapisfli болып к ел еж

1Х-Х1П гасырдым бас кезЁнде ОцгусгЁк-Батыс Жст5суда да
тургын уЙлердщ жана ул ri л epi тарана ды. Олардыц 6ipiHiuictHe
орталыкгдн жаспарлау iw, оныц нелз! орталык зал немесе аула
болып, тургын жанлар мен кора-ко псыларг а сол аркылы к!рген.
Булвйша жоспарлиу бай уйлер]г де3 кдтардагы уйлерге дс тин.
АПырншдылык курылыегыц колемi мен innd KopiiiicTiEi сипатына
гада келаи саятын.

Орталыктагы кираган уйшдшерден тьге жерл рдеп синатталган
уШрдп Dip fejiiii, ci pa, ay капы кала тургындарь нын жазты
№1ОД'иф! болса керек. Бул “каерлар 1 - 6eKinici i мекен-жайлар.
нКаср”термин!н - павильон, шагын сарай дел тусшген дуры с.

¥зын дуалдармен коршалган аумакттны кала сырты на орналас-
дрп бай. курылыс гармен катар олардын гагы GipTypi болды. Б улар
- йуыпдык охруггердщ Hcriaa i ком иней i болтан eki жиле уш
.бвлмел! уйлерден турады* Олар жапгы?, бестсп жиьгрмага днищ
нигталып орнадасцан, кейде ншндс курылые еялматан тедЁМ! бар
enitiuie бЁртерткулд) курайды.

Тс» тле, мундай уйлердш келшойп ауыл адамдарышк! болса
кере(ч Cipinuii кезекте, ксйбЁреулер! узын дуалдардьщ [unci кешстЁ-
плен шетжакгарына орняласты. Баскдлары когардиты кала тургын-
дарынын жазгы тургын жайлары болуы муыкш.

Солтуспк-Шытыс ЖетЁсудш ы басланалар туралы Талгар кала-
(Шдаш тегыз уй кдпдыгы бойынша янтуга болады. Олар 6ip
.каысрады тургын уй мен кой мадан туратын курылыска FieriwJii eH.
Тургын ум мен мал усгаута арнвлтан кед ауланын уштзстырылуы
Кены аударгады. Буя - шаруашылыгында малшылик. турмыс
сактаягаи хэяыкдд тэн урд с. Талгар цаласьтъщ шаруашылытында
малшыл 1к жпне кепшйик достурлер болканып дэлелдейттн
^ызыдты жагдай ксйбф коныс-жай аулаларына туракты rirurin
цсятын ки!з уйлер болып табылады.

Уйдщ жакында Kwis уй пн бо.чуы кеш пел i турмыс дестуртнщ
сакталуын ашдртиды, осы тургыдян алганда да 1де калаларьшыц
мекен-жайлары 6ip жагынан, жергиикт! хадык прасындаш отырыц-
шыпану урдтсгерш, еинш! жагынан — уала тургы.вдары шаруаши-
ЛыгынДи мал ес!руд{ц сш дс еле ул! род аткдрганын долелдснд|.
Бугаи ауладлгы ки!з уй тана емсс, сонымен катар малдын турил
тулпстерЁне арняп салынган курыдыстары бар, буюл мексн жайдын
жартънялн алып *жаткан эуланъщ eai де эйгак болады. С опытен
Siprc тастан. куйдЁртген балшык кссектершЕн, him ki Kipniurreir
салынгян коп болмел! дурак™ тургын уйлер кдлаларды мекен-
Деунилер Турмысынын орньщты болтаный, ал олардын emipi
бЁрЁнш! кезекте коленермен, сауддмен жэнс еггншшкпен байла-
нысты екешн дэлелдейд!,

Махддлалар курылысы мен тургын уйлер к.арастырылыл отыргэя
кс^вдей дамлграфиядык жагдайдгл енпжпауЕа мумкщдЁк бередс.
БЬдщ ccenTcyiMBinc, ендрдеп ipi кала ортолыгы - Испн^жабта
40 мкгддай адам ewip сурген. Кенжеде окрупнщ орган ыгы Усбанн-
кенггс 7 мыддай адам пршглЕк £ttl Астамалык орталык.тар мен
негурлым ipi к^галарда 4 мыцнан 10 мыцта шешнп здамдар ом!р
сурд1, ал Опарарда 16 мындай адам болды. Орташа калапарда 1,5 мын-
нан 3 мыдга дей!н адам болея, усагс кдладарда 1,5 мындай тургындар
болды. Одгуепк Казахстанца барлыгы 150-160 мындай адам ем>р
сурд{,

Б1здщ мэл ।мет бойынюа Цу мен Талас алабыЕцщгы кала тургын-
дарыпыд жалпы сапы 100 мьпщай адамга ncerri. 1ле алабьлщапд
кдлаларда XI г. мен ХЩ т. бае кадщае 350 мыпадам ripminifc crfi.

Кала туртындарынын саны бойынша ОптустЁк Казахстан мен
Жепсудьщ жекелегеп аудандары Орта Азняныц Ташкент, Мери
оазнстер! сскёлд! аудандарынан влдекайда аз ед!.

Колниердщ, саудапыд, иуыл шяруашылыгыныц длмуы.
Кал ал ар санынын артуы, олар дыц аумагыныц кенсю!, т;а.'1а чалкы-
ныц ecyi коленср мен сауданыц оддн upi дамуына нН ocepiii тигёзд!.
Колонер oihmih тутъпгушьЕЛар куримы озгерд!. Егер бурый. VJ1-VIIJ
гас ырлярда олар бан кепестср мен дикандар болса, ендЁ кэтардаты
тургшцдр да ежмдЁ негйп тутынушыга айяалады. Кумырашылар
махалпасыццагы казбага царатацда XI-XII тясырларда шагын
КОЛОНСр шсбсрханалары павда бела бастайды. Сол кездЁн езЁяде-ЗК
шебсрханэдар 6ip салага мамацдяндырыдды, ал кыш кумыратнылар
цехтыд уйымдарга 6ipiKTipjn41\

В^ажстан кдлаларынан кеп табылган шыны буйымддры X гасырпа
ждгады.Сол ксаден ХШ гасырдын басына дейт шыны Буйымдлрыныц
TypuKpj yiriiicpi исине жиыитъпы озгермейтЁя! бяйкдлады. Кдзакстзп-
ньщ тур.п' калалэрынан табылтан шыныныц жакын уксаетылы
|ЩГВрЬС1ади.

{Пилы ыдысггардын деш урлеу однлмен. енд? fiipejTiepi кдлыпкд
куюлркылы жасалгнн. Кдлып реттпде пяйдаланыллан кабыргалары
мен туптервде "ара уясы”, шецберлес сызыктар, розеткэлар
турщдеп 010-ернектер болды. Урлеп жасалган ыдыс сьфтышш
жапсырылгая кайырмалэрмен, шины п’ндерзмен жэне жолакдарымсн
вриктеледа, кейде турлЁ-туст! жацсырмялары бар орнектермсн
Бсз®чгар£1СД1. Шьтнылардыц кол ксздесу] орта гасырлардагы
•_твпярда шыны еядЁркижн жотары деягейге жегкснЕн жоне
шыкгыдмейлшше алуан туря топтяры пайдалантанын далелдевд!.

Кдлалык колонердс тем ip буйыгадар жасэумсн тыгыз байла-
нисты услалык касЕп вте кен таралды. Кала усталары одсгте жске
маядялаларга орнвластъЕ. Тем ip иен ещрртетш жерлсрде авдслгси.
Мстмл да сонда балкьпылгаи. Уста дукендерше тсмЕр корытпа-
лвры {в!рленген крица, дуйма жоне тем ip с ьшыктары туранде
ввдинген. Tewip жоме шойын буйымдардыц сьшыктары орлсндЕру
материалы реппдс де иайдаланылды.

Нашар сакдалуыйа байлянысты уста дукендср1Н1ц курылысъш
квзга епесплу киын. Алматы уста дукгалндс тсьйр бэлдытатыи
квр к lejhki KipniiuieH каланган, Ол цилиндр твр1здр тубйдц
диаметр] 2 метрге жуык. Оныц iini кулге, кемipre жене тебесшен
кудал тускен кунген xipriiurriH кесектергае толы. KopiKTin жанында
ддыстор - су таситын юрг кезс турды. Олардп су не месс буйым-
дврды шыддауга арналган cpiTiiiabiep сакталды.

Мыс буйымдарын жасау барлыд цалаларда таралган, онык
усп'не лопиметалл мен мыс орталыдтарына ж акын Кзратауда,
Кнртьп. 1лс жаяе Талас Алатауларында oimipiJiteH. ЗсртгвушР
jiejj.iin пайымдауынша, мыс кас ini и ini ri манызы мен шеберлер саны
жигатн екании орындагьт мамандык болган. Соныц алдындагы
ХЕзепмеп сапыстырганда, мело буйымдары кебЕрек мшим. Мыс
шеберлер! ыдыс-аяд, шырагдан, эсемд!к запар жасады. Олар керек
жашйда зерз ордер де болып, кымбат ту ратин мсталдярмен де
Жумыс icrejii. IX-X11 гасырлардагы металл бунымдзр пег гйнец.
кола шыракдандар мен оларга приз, шан тугырлар болып келедд
Ко. юнер буиымдарыныц а расы ил а кумыралар да бар.

Зерттсуиплердщ иайымдауынша IX-XBI гасырларда UCcritj
кумЁс буйымдарын ендЁретш ортальщтардыц 6ip неаййалды.

Коладан. кум с пен алтын нац GiJieriicicp, толпы л ар. сыргалар.
капе приял ар 5касалды. Зергерлтк буйымдардын арясыган Шыммэдг
комбсс Ёмен табылган, Х<Х1 гасырларга жататын ирфатпалы
бураты.гган кувдс стл’еаЁлте-р ездерЁле ер^кше иазар ауцрртаЦы.
Ж ст’ су-Сыр дария аймагына тан мундай бЁлезжтбр нсгурлым
KetiiHi’i кезде де жасалынды. Огырарддп XIII гасырдын басы на
жататын ошскейаерД1Н кьпыкты жиынтыгы табылды. Бул -
уштарында сепч кырды басы бар кона fi i лезк, ку-рдеги накыш-
галган, кола тарлар тЫлюн шаш устагыш, айшыкты шыпы мин
Ксп inflip унтактан датырын жасалган моншактар. ОшекенлерДЩ eis
кип тобы - тыны мен турш-тустт’ тасгарлап - акыкган, агаттан,
хрусталь дан, кокгастан. я н i мадан, Ёшку-маржандардан жасалЕ,(Нгаи
моншакдар.

Лталганлдрмс! катар кшз, жш тадшыктары пндЕр|СЁмен банла-
нысты тер1 etucy; жун тауг nctilvu мал ишруашыпьаы eniimicpi
епдей in колонср едлалары ди дамыды. Ырак муЕщай тимдер
сантал магап.

Суйектен ЖасаЛган садак Ддптамалары, туйрсуЁшТср, шахмат
Мус! Ид epi габыЛган.

Тас ОДдсу, Hemineii орта Еэеыр.чардары кдпя журттарында ех
кеп 'гаршпан олжалардыц 6ipi - днЁрмснд&р исасаута келш саяди
Олардын ертсдега орга насырларда жясадтан тур! бук1-' Keiiiiiri
racbtpjtap бпйытща стпегалын каллы.

1Х-Х(( Едсырлардд Батые пен Шь9гыстт.1 байлапЕ.|Стырип>ш Жида
жолы бурын ысыпша белевши жумыс icrefc берд!. Онын Казаксгаа
,чэры балм ? Газгярдтан (Кдгълургган) бэаалып, И^пдцж^бна, Глрад а
слан К,улъ1-цт1, сонап соц Иеваксткс Баласагунга, Ьедел исанс Лкя|
лсуляры аркЕллы Шыгыс Турк’Стзнра барды. Тараздап Бедпаш -«jiutl
Кущрт дсулары аркылы Фергана ацрарына, ал Адахкес жяне Де
Нуджикес кдлалары аркылы кнмектерге (к,ичакгар*а) баратын ед|
Бул жерлен сауда жолдары Енисей хакастарына бет альш, ол жаад
арб ip уш жылда бтр керуеп жЁбСк апарып турды.

Испнджабтан керуендер Усбпникст, Келер, Сыканак аркылы
ЯнгикенткЕ экетгь Усбаннкснпсн, Кедер мен Сытанакгап Каратау
дыц repicKCH бсткейЁндеп Kiuwiap - Балажж бен Созакка яй&я
шынын. сдан api Бетпакдала аркылы Дсчгп КыпшаЕска Страды
Янгнкенттсн кимсктерге шыгатын жол басталын, ол Сарь судан
Улытау стспне жене Еселдщ жагалауымсн Fpric ангары на ететЁн.

X РцсьЕрда [ле ацары аркылы да керуен жолы oicitei eui. Мундя
I тйвп Шу ащ^рыиан Кррдай асуы, Ка<жж жане Смитам аркыяы
кыепп. Тальхизде керуен жилы тармакталын болЁнсдь Ошуспк 1ле
Идколы Есек, Шеоек калалары аркылы Keren ге, сдан врЁ Шитые
Г TypKfcraiFa вткен. Exiiniii тармагы Шелектен Сумбс канясыла, сдан
□pi А.-гм@лыК№1 барнан. СслгустЁк 1лс жолы Жаксылык Каласына,
ТацбллЫ'ТйС шаткдяына беттеп, 1ле аркылы откен да, содан сон ЕкЁ-
Огыз жане Кдялык к.элалары аркылы Алэколдщ жагасымсн
АвиыыВД Тарбанйпай аркылы Ьрпе шцарындагы кнмсктсрге
fepiiiii. Соипустж ЖЭне ошустЕК жолдар Шелектен Борохудзнрге
апавЯыН жедмён косылып, 1ле архылЕл откенден от п, сдан ppi
КОкпи, Осек Жпда ХоргесалКабы аркылы Алмалыкка шыадан.

Кдзакрганныц ицтустЁгЁнде Испнджаб5 Кедер, Отырар жоне
| ЯнткенТ, Онгуспк-Батыста Тараз бен Баласзгун, СолтустЁк-Шыыда
Же i гуда Тал fap мен 1^аялык ен ipi слуда аргал ыктары болды.

Испнд^абга жабык базар жэнс мята базары болды, Исгнджаб-
кш басКД сауда срындары арасында тичалар агшыды. Булар
I ^эрабзе-маталармен сауда жасалатын ярнаулы ирындар бар улкен
керуея-сорайлар e/J.i, Эл-Макдисн айтатып рабадтардакы ксруен-
J афаГызр ociiUiap, Олардыц кенб!реулер1ндс нахшебтер мен сачар-
| кзнйыцтЗР турган. Сонымен fiipre Испиджаб к< пестер Багдатка
дейён тауар апарып, онда Меркген, Бдлхтан. Нучара мен Хорезмнен
I бврган кяпсстсрмсн 6ipre Хдрб ибн Абдаллах ол-Балхи рабадында
гурпт. Опарар алКабьЕ жсилидс дсректсрде “Фараб — бай «nip,
оееьщ Еэасты каласы Кедер дел аталады... — бул tfiticcTcp жнпалатын
| жер” дедЁнген. Кедер деп сан ал ат ын Г^уйрыктобе кала журтынын
Ёр м№Ы_ишсындасауда дунпршы itiiH орны аршылды.

г СырДариянЬЕЦ твмснгЕ агысында Янгикент белгЕ-ЧЁ сауда
ИдЁШ1ЫГЫна айналады, онда Хорезм дек кипсстер колониясы оолгян.

БуръпЕгысынша Тараз транзиттЁк ipi сауда ортальиы болып
({ала бёрдЁ, ол жешнде дерскгсрде ’•мусылмандарлЕ.щ rypi втер мен
I сариЗбэсантмн орны” жэне “кепсстер адласы” деп жззылады. Тараз
kaJifiimepi ц Исфаганда оз тобы болган, ал соцгысынын тургын*
дары Шстжеде, Талас алкдбында сауда жасатан, ЖстЁсудан Тараз
| зфКЫЛЫ Таластын жогаргы агысында ендЁрЁлетЁп кумЁс тас ы л ran.
Кумк* он ирЁпктЁн орталыктар Шелже, Текабкет пен Кол кдпалары
I 'болтан, [де аппфЫЕща Талгар мен Кдялык, сауда орталыкгары болды.
IX-X1II гэсырлар бас кезпще калал ар мен елке арасынмягы
сауда кецшен дам иды. Калаларга сипаттама бсргенде орта гясыр-
лардагы авторлардын ек алдымен базарларын сипаттал, соц
жерлердЫ тауарлзрына т^н багалар туралы хабарлайгыны кезцей-
сок емес. Калата елкедсн ауъчл шаруашылыгы оюм!, ucriTiHet!
астык, areMic, ст нкелянген. Eriimii халык кала коленерндлершсн
дахжго буйымдзр - керамика, шины, зерпсдож буйымдар, ушеяей
затгэр алып турды.

Кала еьйршде даламсн сауданыц маныш зор, ол калалардыц
бз!нше 6ip ауыдд/JK ejjipi бавды. Сауда юш мен заданья} екеуже
де о айда кедпредц бул жен)нде салжук кужатта рыиын fiipiHAe
айтылады: “Олардыц (кешпслйпсрдщ) лайда келпретш тауарлары
мен -таттдрьг отыръпциы адамд&рдыц &гйлы?ъш, Hriniri мен ттаЙда-
сын артгырудын 6ip iteai болып табмлады. Шонжарлар мен жай
кадык осы нгШктср мен артакшылыцтарда »оз ул ее ж алдды”.

Жзрмедке сипагыдда бэдгая сауда кхнцпелг дуниемен шеклх
Сауран, Яш'икенг (Жанкснт), Дех-Нуджикес капаларында мейлиние
Кызу жург1з1лгсн. Испиджибка мал шаруашылыты ен1м) Дех-
Нуджикес аркылы келиг огыргин. Саурал (иъгздармен мгнсялятш
сауда орталыгы балды. Сондвй-ак сныздар Балад'ж жанс Беру кет
далаларында да ссуда жасаган.

Янгикенг аркылы огьгадяр Хорезммей; сауда жургйген, ан
Хорезм К^з^стан дал асы, Еди1 боны, Хазария мен сланявдйр
Лунное! арасыдда аралык рздг аткдрган. "Жазиралар (оазиетср) м^н
Капалардыц хадк.ы жылкы, мал, жун, илснбегсн тер1, ки1з, текемет,
сут ен|мдер1н, дулдар алып отырды, Кейбчр калалар -пкелой
кеителтлерден алынатын, не окел^нген шнк|лй1тан одсвлатын
’твуарларды сырткд шь1гарута маманданд . Мысдлъ, ел^Макднсп
былай дейдй ‘ЧПаштан жотары сорггы uicripeH срлер, жебе салатыи
Корамсакгар мен шатырлар окетспд,. Tcpi тур!кзерден акст1Л1п,
иденд!.. Фергана мен Испнлжабга - ак маталармен, карумен, семссрмен |
жане TcwipMCH 6ipre турктерден П)ыккдн дул дар. Тараздан cw
Tcpijiepi. Шслжсдсн - кумк. Туркктаннан, соя снякты Хутталдщ
бул жсрлерге жылкы Мен вд|нырларокел1ядг’. 'Тур1клфД!гцжыт^1ларц
ерскше бачалацран. Исгахри “Хорасадга цой каладждарддн окел1нд4
ал Мауераннахрга ет огыздзр мен кдрлуктардан.,, еэдерй
Keperilleu коп мелшерде жетквчледР деп хйбарлайды,

КеипелЬср экспортный мацызды &ajHKrepi арасында мускус
пен яцтерхлсрш агтау керск, Кош пел шор саудасыпын мадызды тагй
6ip Geniri куддар ewii айтишзды. Сопымен коса дала тайп ал ары
, юнага металл жетюзш отырган. Оны ещиретпт орталыкгардыц 6ipi
Оргалык Казахстан болкан. Эл-Идриси кнмектердщ техц'р, кумге
жене алгын ешдргенш антады. Кешпсл1лер ез тауарларына кала-
гагк-ортаяыктардан кжм-ксшек, маталар, астык, кала коленершщ
буЛымдарын. сонд1к заттяр аиырбастап алган,

1Х-ХП1 гасырлардыц басындаты кезецде тауар-акп а катынас-
прынын ecyt тэн, од анырбасты ыгыстырып шьтгарады. Казакстан-
нын ipi кллаларында тенге сарайлары болтан. Испнджабта тенгелер
ссрылгал, бул тс бтрсыпьра уэйпспен XI гасырдын 6ipiHnii жарты-
сыпа дейш ерзылта».

Отырардз тенгелер согу жапгасз ырыллы. 1967 жылы Самар-
канд кембейнен Барабтыц 222-223 жылдардагы еаманилтк тецге-
repi (MiJHcricpi) табылды. Отырар жэне Куйрыктобе калаларынып
|журтын казган кезде де нак сондай тенгелер табылган, Бул калада
Коршндар мен хорзмшахтар кезждеп тенге сараны сдан о pi
жумыс icre'fli. Фарабган 1164-65 - 1173-74 жылдарда К,аря>^
мшиекст! кез1ндс согылган тенгелер табылды, зерттеу ш Lie рдщ
1 икфшик, тенге аяу 1210-11 жылдарга дей'н жалгаскдн болуы мумкш.
1210 Моне 1217-18 жылдарда Огырарда согьыган Мухаммед ибн
Текешпц reared мадм. Яссыда хорезмшах соктырган тенге табылды.

XJ гасырдьщ 20-шы жылдарыныц аятында Мауераннахр да
дирхемг [ сапасы курт нашарлдды. Оныц курамындагы кухне 20% га
дсй|Н кулдырады XI тасырдын аягына карай чкум1с дагдарысы” букш
gpcbJJlMim Шыгысьш, сонын iiitiiiqe зерттелт отырган яймактын
маадарьж да камтыды. Сондыктан XI-XII шсыр. арда тенге
багдмы алтынмен беннелийп, ол кунныц бурынгыдан киб1рек
е^цемгне айналды. Оныц аиналыс кураль рстшдеп poni арта тус-ri.

Кша халкыныц кебскл ауыл шаруаддылытынын тауарлылыгын
жлтыруды, жерд! пайлаланудыц барган самым ннтенсивтенд’|р]‘лу!н
таил mi, ейгкен! Ощусттк Кдзакстанныц 61'ркдтар алкан гарында,
сондай-ак Онгуспк-Батыс Жетгсу калаларыныи узын дуалдары
шепне суармалы жэне овдеупз коляйлы жер колем t шсктсул i болатын.

X-XIIJ гас лрларда 1ле сзеы'нгн темени агысында ирригация
дочнды. Бурынгысы сиякты, кала жэне ауьл тургыцдары оз
учикслершде бау-бакша дакылдарын scipcfli, жуз1м таруашылы-
гъгмеи жэнс уй жанында мал ес!румен айналысады. Калалардыц
журши цдзган кезде Темени Барсханда Ки1зьи,^зен каласынын
журтында таран ашытатын орындардыц калдыктары табылды,
Сгспаяннскоенщ Актебес1нде ею шарап ашытатын орын казыи
аршылды Кд*’# тургыпдарынын уйлсрЁнде ургшяр болын. олдрда
аетык, кшнтр&тен жеьйё кораяары с^ктай'"™.

Кдгта Ж)не зуыл тургындары есншй-ак уй жануэрларып - жылкы.
смыр, кон. сшм уставам.

Кдля мдлсииетгнщ трансформант асы: дясгур мен ютетошшлж
Муканна KBTepuiici г^кянАалгаиман кейш Мяуераннахрда ислам дин!
игржола орныкгы. Мамун узюл болгая кезде ол Орта Азия ушЕн
мемле Kerri ц tiperijje ай наяды. Орта Дзиялык цызмвт агкарушы
шонжарлар халифтер сарайьтндя баркан сайыи зор рол эт карды.
Орта Азия мен Таду И|ыгыс жедет жакындаса бастанды. Йсыньщ
&)р! калнфатки вдраган туря! халыктар ьщдеииетнац еяеум;
б|ршгйнн орнауына себстнш боли и тура алмайды.

Онгуспк Казахстан мен Жет! у бул урд'|стен шет кдимады
Сырдарияныц орталыгы да, Жет! су халифатыныц куримы на юрме-
генЁмен, араб хдлифятыныц, ял седан сон Самянилср мои Кдрахавдар
ме-члекеттнщ саяси, дкоиомикалык юане мадени катынасгары лясы на
гартылуы сиянии, Орта Азиадан 6i ршама ксЙЕЦДеи калса Да. ачардын
му с ыд мац дину ы едауЁр же де л mypiu жатгы.

Сол кезде кала жагдяйы озгередь SipitEHii ксзекте VI -VIJi |
гасыряярда боягандай, кала феадаяцкАн ордасынан its орта-
лыкка, мемлекет екдн болып табылатын бклЁк ордасына айналды.
IX тасырдын ба сыра napaii каланып ельул! ечтер^стсреп бул!л
ортагасырляр боны пршЬмк стксн улпсЁ калыптасты.

Кагга мзденист[Ц1Е| дамуында жада д!н - ислам маньпды рол
атКара бает ад ы. VJ1J гасырдын сомы меп IX гвсырдыц орта кс-дн |
еннатгайтын дерек коздер! Онтуе is К^азакстан халкы иеллмдана
бастаганын баянлдйдди S40 жылы Пук. ибн Асад Испиджабты I
багы иды рады. Оный бауыры Акмст ибн Асцд Шаугарга жорык
жисан, Sipneutc нщщодн адаодардц урыи-согадтл. Жауляи ai^ •
сокыстары ислам днйн таратуга батытталган едь

766 жылы Жет!су мен Ортустж Ка^акстанда саяси бил!кн ।
басын алтдн карлукшр ислам MtHiCHHetiHiH ыдпалына тускен палатин.
Олар ислам д1шн Махди халиф тусында кабылдагап дсген п!к!р дс
бар. 1мрэк бул олардыц шагын белЁгйш катысты болел керек, еебебг
893 жылы Йсмайл иби Ахмет Тараэды басып алып, “бул каланыц
бас шфксун! метике айна.'щырды’’-

X гасырдын басында карахапдар еулетппн негиЕн калаушы 1
Сату к «сн.ш дхн!н	ал oaMV. ynw Босра-*ан Хару и бм I

Муса 9й() жылы нсламды мемдекегпк Д1н деп жарийлады, Мусыл-
ман fliiti 6!pintm крмжтс калпларда тарвддъь Ибп Хордэдбе*
Фарабтьгн бас кал апл Кедердеп мусылшя тог пары ту ряды аигады-
ИйнЛСауквль Фараб, Кснже мен Шаш аралмгыилд Квлип жургеи му-
смвйн тур1ктср 1урады хабаркиЧды, Ол-Миадиси ОнтустЁк Кидакаин
иен Жегкуаыч X гасырдыц аягындагы одлаларып атэй кюнц. мешгг-
гсрдг вдлшрдагы мёпдсгтё курылыстардып 6ipi ретЁнде атайды.

Неладный, таралуычен катар кала хплкы а расы еедя пугК-'
таоылушылык эле де садталады, Зерттеушикгр Орта Азия халык-
тары yiuin ислам олардын рухони-/уни тусмнктерЁН голык ыг’ысты-
рыпшыкпаганын атап итедЁ- Муны археологиялык магериаддар да
далслдеп tffbip.

Сырдарня айматында ертсдеи уакыттзи берЁ коёпз тябьщу
ангарыллтыны чу рады буры к да жазылган. Бул бей не юриэстрлык
арннз бййланысты. ТурлЁ халыктярда фар и тму кезге дейЁн искан
йсреке - байлык,- бакыт, денсйулык. адской куштсрдеп корганыс
уй-ЩЕипц гуаденуЁ ролгн зткарыи «елгснч mdjiim. Огырыкшы
ортада да бурьгНЕЫсыиша ертсдеп орта гасырлардз it'ari erijireii
шца табьигу таралды. Ергедеп дши напым достурлер! ЖетЁсудя
срекше кушгЁ бодцы. Онда ислампыц тардиуыпн карамястян.
бурынгжынша зороастризм, иесториандык TyeiiiiKTcri христиан
дли, буддизм сацтадып колады. Халык арасыпда шаманизмиЁн
жа№ баска ертедсгЁ турЁктер дЁндерЁнЁн дасгурлср] куштЁ бодцы.
Натарнандыцтъщ таралодшн нссторняндык жэзулары бор кайрам
гфдьЩ табы.туъг да дачслдейдЁ, бул монголдар келгеЕп е дсйёнгё
ущ<ЫЯ1ДЖяТЕ;ыз1.шадъь X гасырДн Жепоуда мцнихей ДЁнЁ кушейдЁ

Мусылман йаласы мэдениетЁнЁгч кдлъттасуы1ига в халдырган
tprcfltri дйСт^р;Еерд1Е( сакталуъш айта келЁп. зерггпелЁп отыртан
димактын (Х-Х шсырлардал.1 калзльщ жане Koujrteuii |ИЯде|[И1.тт|
Шпыган бул жер Шыгъес модепиетЁнтн бЁртутас гЁзбегщдегЁ буын-
дардыЦ 6ipj йолгЛЕгын тары 6ip атап корсетке! t леен.

ХШ-XV гесырдыц 6ipinmi жартысындары
кала лиэдснис’и

Цаладзр сады и мд азмюы, Жет г суд я кала мэдепыегмйц
Kyiipep. Xlll-XV F. GipiHuii жартыемнда СщтустЁк Казакстандагы
5^.ia.'Jap саны22-ге дсЙёи, XIV г. exiiruii жаргысы мен XV г. oipinuii
ЖЕЧЛъкында 1б-ри qeiiiH кыскарды. Х1П гасырда Галас Длэтауыныц
РИКейЁвдсгЁ капал ар кадырап к.тлды. тек Санрамда гана адамдар
вргиилх errin жяггы. Арыстыц орта агысындш ы Кенжемен
салгэс1ьтрылатын Шортебе кяласында, Огырар оязнс!ндеп -
Отырар, Куйрыкгебе, бурьЕнгы Бузык пси Весил»; аталкан Шйпк
цен Зеряук каляларыпдэ да адамдяр em'ip cypjii.

Сырдаркянын Opig агысындагы аудяпда жагдай бтршамя жяксы
eui. Мунда оазисттн жала органы™ Яссы оркендеп, бурынгы истина
Шаутэр куядырэй бзетайды. Жада жерге Koinipi/iren Карэюы^
сондай-ак Карнак, Шага, Икал калаларынца да адамдар owip cvpfn
жатты. Сауран кадясы да оз орнын адмастыргщы. огам кайр дал
ссылай апапатын алажурты езнкес келсдЁ Съгрдарняныц сел
жагалауындаты Артык-ага кал асы каныра п калганы мен, кас и над
жана Кала Бузок бой кепередт, ап Шантен шекарадагы Суткснттс
адамдар sni де ™ip cypni жлтады. Шапкыншылыкка карямастап
Сыганак; лен Аынас калаларыпца ом!р дзйтадан жачтосын табдды,
осы коде Узгент пен Баргиынкент тЁршс ri мен бел пл г бплсз, ал
Акдорган кдльсы пикая а каднен танымал бода Тшстайды.

Кзрлтаудын cojriyciiK бетрей!ндегт калалар жаксы жагдиЙда
болды. Паркснт (Берукет), Сорылксш; Кумкстгт. ¥рсогант Содак
кала, ары дер&к ксодер бойыншадэ жаксы т&нымал,

Жалпы аянаида XIV г. ортасыплаты ОигустЁк Казакстан кала-
лары белпл! дерск коздер! бойынша тортке (б1ркатар aiayrap дерек
кезлер! беттнде аталызйды, б1рак бгрнеще жагда атаулар пай да
бодадш), ял XV f. cpiacbtna карай калалар саны талыкканды
суреЕтелЁнед!, олзр ckj есе дтяскарган болатын.

У^алалардын саны гана емсс, осыпып ал дында о tap алыл
жаткан аумак та кыекарддЫ- ХШ-XV f. oipjHuji жартысындагы |
Калалар аукымьщ дол аныкгау му1чкЁн смес, себеб! бул уакытгагы
маденн кнбапар ксЙжп кетпарлармен жабывдп кдлтан, 5ipax
кор-сеплген уакы гка дейн! ом ip сург^н кдлалардан мундай мал iiwer- I
тер алынган. Месеясн, Куйрьтктебе 30-дан 8 га-иа, Бузык-ШьлЁк
17,7 ra-дан га-та, Ку^кент 11,3 га-дап 23,5 га-га, Баба-Ата 2С
га-дан 12.6 гажа кшпрейген, Кяратык канем! ею сссге азайды.
Суткенг ауданы да кьЕСкдра тусед!.

Ырак Масудбсктш реформасынан кей1н акшймен сзудаласу ।
еркеядегенд1г1, Отырар, Кенжеде, Сайрам, Сыганак калаларыиьщ I
гулденс бастагалын алгактаитын факгшер де бар. Археологиялыц
мал|мегнер бойынша Огырар XHI г. содылда монгол да рта деййип
кезеддеп бурынгы аумагыныч шепне жеякен. Бурынгы шекдра-
сына Сыганак та жетедЁ, жада Сууран ау магм 44 га жсрдЁ курайды.
Сойтгп, капал ы к турмыс-салттын жаяпы куддырауына кэрамастан,
ipi калалар кэГггадан калпына iceriin кана коймай, ipi саясн
(Сыганэк, Cajpaii) жонс сауда-зконимикалык (Отырар, Кецжидс)
срталмктарга айнэлды,

Онгуспк-Батыс Жетгсуда калалык мадепиеч yuiin ауыр жагдаЙ
кдлыпгаскандьнын жалба дерек кездер! мен археологнядык
натержсгдар айгактап отыр. XIII гасырда мунда цшпкыншылгак
цареэнышагы белпла 27 кдланын 10-ы гана, XIV гасырда 7-yi, ал
XV г. бас ка ццде 5-yi калды. Кдлашыктар саны 40-ган 14-кс, кешн
JfK-пан 4-ке дейш азайды.

Кзлалык йм1р;пц жалнылама аясыггда Тараз бен Жана-Талас
(Йшн-Та'ыс) млаларынан издал оркендсу байцдлды. Тараздагы
иэнетсарзйы Жана (Янги) монспн каркынды турде шыглрл бас гаГцы

XIII г vipiHitii жартысы Ссиггуепк-Шыгыс Жепсу калалары
ут’шйршама жайлы болды. XIII F. оргасындагы дерек кодер! нде
юрт Кала мен 6ip коныс атаяады. Бул уак.ьгпарда дерек кодершдс
кизп (Ташгир) бен Лабан аталманды. Рубрукпч .малЬмел бойыншн
ilenci кдысымен сш пасты рылатын “тгесторнандык коныс" пен
Кектуыа каласымен coHKecrQUHipineriii "облыс ирталыгы” бслпл!
ixwrtaH. I айтон-1 жо;гында Yiuapan ка;га1иыгымен салгасгырылатын
Кзжбалык каласы аталтан.

Сегв кдлидан XII! гасырта жататъгн моденн кабат аныкгална-
нимен, атардыц тек ушеузндс рана XIV f. бас ксз!не дейж Tipnii йк
s&ifacuH тапкан-ды.

Спнымен. ец длдымен археологиялык материалдарга суйешн.
XIV г ас кез(нде Солтусттк-Шыкыс Жспсуда калалык. маденист
кунроен дсу ге болады.

Кала курькныстары, жаца улгщеп тургын унлердщ
^crbittraqu. Каладэкы курылыетар жошндеп, кала махаллаеыныц
uuianr, когамлык курылыстар лоне де жяца улгщеп тургын
уйлердж тургызылуъ! жайлы мажметтерд! Огырар, шйнара Бузык
ца.'1а-ж^рттарынын казба жумыстары керселн бсрдй

XIII-XV е. GipiHui жартысындаш казакстандык калалардэт .[
достурл! куриуыш тар (компоненпер) катарына бурьпггыдан мпп-
шпар да юрд]. XIII г, сонгы пшреп меи XV f. бас кел'не жатитып
(мардын 6ipi Огырардан казылды. Ол онгусп'к дакпадпн 200 м
fisnicxa карай, су коймасыньщ жагнлауынла. XI-XII гасырлардагы
ионшвиьщ орнына согылган. Жоснардагы багыттары бурый! ыдап
сол1уепк-батыс жакта емес; of ли келушглер онгуспк-шьпыстан
пргВн
Mcmitia ПК бурышты г^рылыс, онын айкыш (крест) торЁзл!
жкларм айдын ангарылады, Оныц ею кезенде салынгандыгы
вны^талды. Алташдыда ыонша ауматы сыр?юл кабыргасынал
есептеленде 13,5\16,5 ч болтан, Бул кезде орталык, заидыц аумзгы I
22 шарщы метр еде, калган бедцегер! су* а ардздтан lyteicpw
бея^адн ееегггемегецда аумаод 7,2 тарифы метр боя дм.

Монгол 1 0 белмеден гурды, стан киём шсюетЁн (лвнлхяна), Бу г1
жанс массаж белмесд кызмелн атдарган ею бенуарлы орталыц sa», г
жуплаты н - ыстьгвдйиз мен суыкмла белмдаерЁ юрдЁ Од су К
доймасымая жер деты гдалсреисымел келген дубыр ардылы сулнж |
камтамясыз етищЕ Су кубыры сум к жанс меты к суга арнаггган
цистерна гурган болмеге таргылган. Мунда тарг резервуар бодгад.
Ырнекте бёлЁкке беда si геи ояйр «яра бфЁккен узыи циетервд |
турЁнде аргвылып алывды. Булардыц неге арнатгандмгын иби
Сипаи ыц зйткан “адамдар пюмыл ганда	Елрнеше ерггед

паЙдаландьГ делен МЕинмет! кешнен тус шуге мумюядЁк бсредЁ. Од
кеЙбЁрЁн? всёмдёгс, кую'рг, кул кдйнатып еяльшды, бяекдаары»!
TL’fwip, г\'Зт княрц, тотияйын косылды деп керсеткен болатын.

К^алл йешшетерй Жазбаща дарсктемелердщ айтыдуына кара?
ганда, моцуоядар кез кеяг^н палаты басыо алгаи сон, бЁрнш
нкзекте онъщ бекпнсЁн дирапъпз йтыргам. Отырардын дуалдары ма*
Камвлы ныд толык. гасталкан еллгеН! амьпоЭДШ, СыРанак лед
Ашластын да талдыры осындай болган. Моцголдар калялар/ию
бекЁы'с ретгнде кайта ерлсуЁне ксдергЁ жасады. Марко Поло бшяЙ
дсп л«иган: монгоадар кезЁндо “аскердЁн кЁруЁне ксдергЁ жасай
апмауы yuiiti ^адацардыц дувддары мен одедшдры болуына pysjea
eri 5четен. Осыпайша ауыздыктялган хайыктар тыныигглязды женг
Ttpic мёнсз керсстпейдЁ”. Соидытсгаи калалар кенЁнне» б1рт!ндец
Кана дуаддармеи коршала бастады.

Отырарда каланыц эка на дувлы XIII гасырдыц аяш мел -XJV
гасырдын басыдда тапа езлын.ды. Д>ад тубЁнщ енЁ 4,8 м, сыртыа-
ддаы еаксадган оиёктёгё 2 ёшкё жзгынан - 3^ ч. Кдбырпшарынмд
жалпы биЁкпгЁ 2 м-ден 1,5 м-ге дей!Н езгерй! огырады, Дуелдад
4G0 мстрзт? жуъж тазэртылган сыргкы Kftpinki - кала деурыдай
бЁрде тобесЁнс ьдатерЁлт, брде теменге карай лретЁле тускея сызый
болып табылдды. ОнтустЁк-бятыс жвне оцгустгк-н1ыгыс бурышп!-
дашда гиыгынды сипаттшы ыыкты ядзргылай щецбер турйвдеп
мундралар бо№Ян- Дуаддыд тубгнек бруствер (не д сйёцп
жогаргь! бжктЁл — 6,1 м. Ол IX-XI Раеырдардауы дуад бллкгарм
мен тщсслгЕн кул-кокыс кабатыда нстЬдсдгел ГЬырардын аннала-
4il сындагы дуалдын гургьпылган уакытын, тичндс. Жоши жонс
м I Шзгптпй урпакгарыныц арасында XIIJ гасырдыц аягында
। Сырдария калалары yiniii курсе tin кушскй ксзецшен байланыс-
м I трап жон. Кадиларга бекйпи алган Шагагай урпакдарынын
j I одарды коргауды ойластырганы седев жопе Огырармсн. (спиде.

I басзд каналпрдыц да дуалдарын салуды нак осыпда Шагатай
й’п*К1Лрыныц орныгуымсн байланыстыруга болады дсген ой
ксвд. Уакнт жаылнан пул Калинин эконом икал ык ерлсу кететне
< I тс сайксс келий

XIII гасырдыц екшнп жаргысы - XIV тасырдыц oipitimi
жартысында калалык ц-ргым yitiiu жаца утп i.iupi лайда болады.
liipiHiuidtne б ip орталь иска орналаскан шаплн ау.часы бар ем нсмссе
jin минералы уйлер жагады. Унлердщ скпнш улпейге киылысатын
иртзлыкка орналаскан терт жайдан туратыи турпан уй жагады. Бул
qicir (aiito-iui) ropixii немесе юрт (нииктЁ схема, онда уй шаршы
ciutxtbi жоспарлы болады. ал коймалар ауланыц немссе гаадыры
шр тургын болминн сел жоне оц жакдарына орналаскан. Vruiiruii
priciiie etci немесе одан да коп oo.iiictcpi бар уйлер жатады. Yiviiti
Op Mfliri ск1 немссе уш жайдап турады, илардыц Cipeyi мшдетп
гурде тургын жай болиды.

Тургын уйлер интерьерй|де eneyjii enrepicnep байкалады.
к.дарнарды жагадатып “г” немссе *‘и” торгуй eiiit сальнн ап енсв
сытивярлыи (сд!с1чердн() орныиа белменщ кон 6enirin алып туритын
LiintLiap пайда боли басгайды. Гандыр алдындагы одеттс Kipniin
WLicTiit шагын панша еден денгенпг аныктацды. болменщ орга-
сьпугд сыпаны» икплнде сылангап кеспелтек агаштыц, борепенщ,
кф(ши таганныц, гас гугырдыц болуы ун тобссипц болме ортасыпда
турган 6ip агаш дщгекнен T'ipejiin KOwui-nrain.in корссгелй Оныц
шиш гы уикьп га тараш ан терт TipeyituncH жабу triici жойылады.

Тандыр амбебан ошак мшдетш аткарады. Ол жылыту кура ты
жаястлм.щ дайындап, нан nicipyre арналган ошак болды.

Олзрга еыпадап кабыргата дейш жангаскан тут in журе нп
нур*и - "кан'” салыцды.

Сснымаг XIII-XV гасырдыц GipiHini жартысыида кдлалык
гуршн уйдщ жада ynrinepi калыптасатытлн олардыц лнфилададык
•некрссг гур1цле жоснарланган ексуннц аддыцгы ушсыгга уксас
li"iiiJL,pi бплгаиын атак оту керек. XI гасырдыц екншй жартысында
ргыи уйдщ осы ежт yaricintit лайда болуы калада отырыкшыга
Лшпнггургк эттюсымен байланыстыр! глглныиа наззр аудлр] ап жон.
1\алаяар функцияод. Жазбаша. хабарвдмд! ярда Шмгыстым
Орта Азия мен Кязякитанныц орта тасырлардагы адлаларындагы
дояонердщ уйымдастырылуы чуралы молтметгср аз. ¥сак тауарлы
oflmipicrierj катар, натуралдык: ецд|р?с тс сакдалып, ол казынаньщ
шебсрхана-карканда шорырллнды. Отырар шеберханалары SipiHuii
ксзекте дербес тауар еидтруий - уййин жанындагы ез
и1Сбер.ханасында жумыс icrcftTiH кумыряспыиьщ ждке uujiipid
туралы тусанчк береди Каланын орталык бшГитнде де, кумыратпы-
лардыи жеке коныстары мен махаллдпары бар дала iprecimie де
кол онерд in шоч-ырла нганы байкалдды. Шебсрханалярдын оздерпад
срналаеуында бфнедк тасирлар БоЙыидагы сйбадтастык, ангары*
лады, мунын t«i колонер мен oHflipicrfn е л не oHiMiiien - керамика-
дан жаксы бай калаты и дестурлi с и пат бердь Крлонерпадер зрасын-
дары мулКпк белило тсбанкадып отырады. Бул шсберхяна колем г,
пештер саны, басни ня ннтерьерпче коиданылтан куйдф1лгец Kip-
шииерсинэтмдаи да кертоелй

Канада коленерийлердщ цехтык, уйымдарыныц болуы ту рал ы
йцг!ме курдел) мас&пелердш 6ipi болып табылады. Орта Азнядэгы
цехтар туралы ллрдшкы айтылган сездер XIV-XV гасырлардагьг
дерскгемелерден кездсст]р1лд|- АлаадД Л.Ю.ЯкубовскнГуди nitdptiinic,
Орта Мйч када.ларъИ1«н, едлечерит ej X гасырдаи езшде*ан 5фь
тарга б!р|'ккен.

Отырар шеберхалаларыныц кадба материал дары мунда серж-
теепктер де, цехтак б|рлест!ктер де болтан Деп жорамалдаута wei’h
берёд|. Отырар шеберхдналзрында онд|р]лет<и керамика вшлндс,
чегйчтеи аятанра икдуям жите еллиган керамика тслтырыждо
нгункырлардан алындан керам нкага, сондай-як бфкатар жадайдар
бойынша сяпаль; жждабынд жеткЫлс куйдфИмеесн; ашекенлен-
ген, б|рак куйд!ри1мегеп; KyRnipy куыстарындагы ксрдмнкаш
жасалган таддау шеберлердж мамандануы туралы ашуга мумгацдд
бчредк Зсрттсуижтердщ гйкфтше &уя монгол шапкыншыяыгын^
дейИ-ак, болтан ждйт.

KtpniiH куйд|рег1’н пештер мен шеберханалар саныиын коп
болуы курылыс жумыстарынын кулашжяйганын д&иеддейдд

Моцтолдар кез! мен монтоддзрдан кеШнл кезде кола айналар
оядфудт едоу1р ултайтаны бажалады. Ато?д жасайтын жж^
орталыктар Орта Азияда да панда бодады. Сондан орталмкда
Отырар да айналган сия иды,

Суретгслш отыртан уакытга кумхе ген жасадган бунымдар ендг-
piciHiH тсхнологиасымен, ошекейлерд!н тур-тур!мен ияэне си паты
жи баГш,игысты моседслер ушгн Отырардын XfII гасырдыц 60-
ж 1ДйрыгщА жлсалпш дсп саналатын ку Mic затгардыц комбес i зор
ига ыкдчис тугызады. Кембедсц табьшган зергерлнс буЙымлардыц
{upWilkinОцгуетж 1\азакстан калаларыныд коленерпнлер! жасатан.
Брир - туп «епз! XI гасырдыц кмнде-ак Oi пуспк Казаке пш, JKcricv
радары мел Орга Лзнянын егштуепк аудандарыпан малаги срама
nfniai пыез'нггер. Бслезгкгсрд! дайындаган кезде тур ii сипаттагы
кума- шанышкылар мен гпнратпалар нйпдаланылган, Отырардын
шлир CiJicjiicrepi кумкпен, (л рак негурмым жогары с а и алы

ukikh мгггалган денгслек кулис кмепнен жасимаи

Киталарда бурынпдсынша турл< туске кубылып туратып
jaci.il, кок, коплд|р, кычыл, сары жане козо*кошкыл ишныдан
ыл1.ктзр жасау дамыды. Буйымдардыц тур-турз c/loyip кйн, олар -
пкпйктар, тостатацдар, бокалдар, рюмкалар, графицдер. Буйым-
дар ШИGipfiaiiri кялыпка кол ripi.iin урлеу ксззндс жасалазын басу,
цикбфЛф. рамбылар гурпис беДерл! ернскнеи ашекейленген,
бискд cnpeyjjepi niciputreti талшыкгарлыи нак еззцдей немесе баска
гугн шныртыктардыц, кайырмалардьщ аркасында некурлым ищем!
wpiiicjii НЗыиыдлн ашекей iarrap - кеч еялып безе!>дipiл ген
бьпезжгер, турлмуст! шъиш талшыкгарынан жасалган oiiiestKiep,
ятиадир. усак моншаюзр данындалган.

Калшрдз Казахстан калаларьша тэн noc iypni су иск oto кис i6 i
ддмылш. Олжалар арасында дедтеиек ерпекпен Gertciyiipbii’en пышак
шгарн. тунмелер мен карсы 1лгектер бар. Жызкы мен снырлын
ръшеан фЫкгсрш'щ суйскгериюн - жун ецдсуге арналган жыл-
фпкыш. кай мен ешкштл жука суйЕкггершен би беи туйрепш
адоыган. Уй жануарлары мен жабайы хануандар - вдйктзц, кара-
КЦЙрЫКТЫН, бугыиын Myiiiaaepi шнкпат рспнде [|айлаланылган.

Гистпн днзрмен, ер турзб шой балгалар, кедсаптар, сурплер.
wIIjuk тастар дайкигдалгап. Окнйшке карай, токыма кэсКин, кглем
WX)' icfh жене баска да кала коленсран далелдейпи айгактзр аз
ИШ-ИЖ (лрак олардыц дамыганы даусыз. Мысалы, кала rypi ын-
ярыныц уилерпген табьиtrait макга кауашактарын, уршыкбасгарды-
тпкыма каабшщ дамуын керсегегпн дэяел рет[нде панд глину га
йлшы.

Сауде жане ксрусн жцддары. Монголдар жаулан адган кезде
шшярдыц талк^}|далуы, ег1нншнк алкаптары мен дала ещршщ
ииырзтмтгыи гастичуы кала мен оныц тец| petit tin. кала мен
,;дШ1Ы11 саудасына тер!с эсер етп. Алайдз. халыкаралык сауда
। вдзрн жумыс берд|. Кыгай мен Монролн щы Орта Азия мен,
Ojttj няне Таяу Шышспен, Еуропамен жыгастырып жаткан
XCericy жолында бурынгыдай журпнпнлер коп болды. Еуропаш
Азиямен жалгастырып жаткам онтустж орыс даласы, Едьч бони
аркылы Оралга, одан ppi Хорезмге, Сырдарияга жэне Жеп’су аркичл
Алмалык пен Моцколняга етспн диплома!иялык, жане керуи
жолы тор маныз алды. Бул жолмсн Плано Карпнпи мен Внлычшл
Рубрук жур!П еткен. Плано Карп ин и жолын койипрек ituiwp:
Андре ле Лонжюмо миссиясы кайталанан,

Менке хан олгеннсн кешн отара кыркысты согыстар нршсп
Орта Азия мен Жеттау аркылы ететгн жолмен журу каугпп* бода
Тек XIV гасырдыц 20-30 жылдары гана монгол иел1ктср1нл
Кайтадан халыкаралык саудака колайпы жагдай ореады. Кепесдр-
.мен миссионсрлер бурынгыша Кафадан Танга, Коне нс.месс Жац|
Сарайгя, Ургегншке, Отырарта, Алмалык пен Ханбалыккэ сапа;
nierin отырды. Баддучи Пегалоттидщ (3340 ж.) ссегттсупппе бу
жол 290 кунге созылды. Халыкаралык сауда нпгнжеенше Батнер
ж1бск, эшекей буйымдары жетк1з1'1дЕ Псголоттид!Н копесгерге полспЛ
маталар ала барии 1, оларды Ypreniurre сатуга жене гагар елдершэд
ет!мд1 кум<с жамбылар жннап алуга кецее берген Kyoniri сакталгаи.

Аталган тауарлар iiniHapa Онтустж Казакстанныц калаларыцо.
калып отырды. Халыкаралык сауданыц ксн келемде жургЗзЗлгенш
жогарыда аталган кумгс комбе долелдей алады, оида Алмалги
Ем in, Пулад, Жент, Кырым, Сивас тешелср! бар. Ксмбе буйы.м-
дарынын б ip бел it i, мыедлы, жогарыда суретгелген курама беядг
Ттн белшектер! мен уйгырша жазбасы бар кдлакшалар Орта Азиядач
Шыгыс Турюстаннан, Kim; Азиядад шыккдн.

Халыкаралык саудамен кдгар жерг!л!ктт, облыс imiiwri сауда
да дамп басганды. Тауар-акша катынасыиа дала гайпалары да тар
тылды. Кешлелйер каб'|рлер1нен, койматарынан табылган .менсг
олжалар коп.

Казахстан ау.магындагы акта айналымы тарихын осы кезендегЁ
Орта Азия акта eunipicineH Senin ка расты руга бел манды. Шага
гайлыктар импернясындагы акша oi^ipici дамуын уш кезецге
белуге болиды.

Eipiiiiiii кезен монголдардыц Орга Азияпы жаулал алкан паи
KeiiiHri ширек гасырлык уикыг, шамамен ХП] г. ортасына дешпп
аралык жатады. Ekihuii кезец шыгарылган жерiне карамай барлш
Шагатай мемлекеппде журген сапасы темен алтын мэнеттер шыга
румен сипатталады. Аясы тар ай на л им yuriii кумк жалатылган мыг
дирхемдер шыгарыдпы. Бухара, Самарканд, Ходжент пен Огырардв,
минет capaibiapu жумыс клзд. Осы кездер! усак акта саудасы де
зиилаиды. Лкталык, Отырарда хижраньщ 649 жьгяыиад (1251-
1252 жж.) 662 жыяына (1263-1264 жж.) дсй!н тек калада гана
внес, ^рнымен катар ОцгустЁк Казахстан, Ташкент, Фергана аудан-
.лВрынДакуыЁс жалатылган мыс дирхем дер саудада журген.

Yuriiiuii кеэен хижраиыд 670 жылы н да (1271-1272 жж.)
баивдган МасудбектЁц адша реформасынан бастал есептелшедЁ.
Реформа Орга Азия, Казакстанныи оцтустЁл мен ЖстЁсудын
юнгЕген калалары мен облыстарында багалы кумЕс генгслсрд*
Г)рщн остыл туратын еттЁ. КазЁр XI I F. соцгы ширепнде жумыс
Kieran IS-tbii петом тенге саранлары белгин болып отыр, олардын
арасын'и Отырар, Тараз Кенже (Ксндже), Жент сарайлары бар.
Нтакзматнкалык мвлЁметтерге Караганда, Кдэакстаннын онтусгит
ед|Д4МС алклбы сауда-саттык уппн ксшайлы жатдайда болып келген.

132| ж, Кебек хан жацэ кум1с тенге лер - ‘‘ксбектсрдЁ”
ьйиэлымга енггадЁ. Буры нгысвп низ Отырар, Тараз бен Кенжедс
маиегпк внЁмдср коптел шыгарылды. XIV г. екЁншЁ жяртысьшда
СыэдЕэкта да мэнетгер согылды.

Дудггусп'к Кдзаксгзн калаларыцдд келесЁ экономикалык жене
чадим ймЕрдеп орлеу — бул жерлердЁц Тем ip импернясыньщ курамынй
и^мен банланысты. муны XIV г. соны мен XV г, ортасынлэ
МЬркаллта, Бухирада септлтап KOineren мыс монетгер нактылай
туидЁ. Осы узкыггарда Улыкбекие Огырарща мыс тенгелср сактырды
Вммраа ia6buiran Астрабад, Герат, Иезд, Кашин, Кум, Шираз
шшвдрында соЕылган кумЁс монегпгр кон часы — Онгу ст Ек
^Нкитакныдсырлкы саудабайланыстарыньщ накгы кврсетакш.

Erin iiiLVftiiH кулдырауы. Монгол шапкыншылыгы ауыл шаруа-
QmTiiifMHbiH дамуына ксрЕ эсерЁн типздё. Дегенмен Кд-лж.с<анныц
сятуспгЁндс шаруашытык бЁрпндсп дами бветайды. XIII г. ортасы
пен XV гасырда Сыганакта, Сырдарияпыц сел жагалауында,
Ипарар тешрепцде суландыру жунслерЁ калпына кслпрЁ кум XIII г.
ссны - XVI гасырда Арыстан тартылган магистраль каналдар
^кында Отырар-Куйрыкгебе-Алт11нтебе-КуйЁкмардан калашык-
таринынарсындятертбурышты спншёлёк алкабы калып всады.

ТуркЕстан, Сауран, Аркок, А к Дорган, Созак капал ары нын
яшиында™ табиги анмактарда да адамдяр емЁр суре бастайды.

ЖетЁсуда будан езгеше жагдай калыптасады. Х1П г. ортасына
вдрай Lie алцабыцда егЁншЁлЁк модениетЁ куйрегсндЁгЁн археолегия-
лнк^мэтерналдар мен сол заманддрда ем ip сурген авторлар да
тгакгап отыр ^оныстардьщ кдратылуы, егЁн егетГн жерлердЁ кайьь
,1ыиш айналдыру саясаты XIII F. соцына карай Lie алкабь ища — ины
miuiHC-ii мал шаруашылыгы ауданына айналдыруга алии келд!.
ОсындаЙ жайт ОцтустЕК-Бягыс Жет'|судан да бай^плады. ©зйра
Кыр^ЫсТЯр, t>nnifc yttritt курсе, ауыдДыК д.с'ныстар мен кадалардыц
к.ирзтыпуы ХЦ1 г, ортэсыци карай «чищийк додещгетн {ДОДОй
щцндс Талас ал^ычда) куйр&уще аамя кеддк

Ад, ХОпсуда садталеан егйилйик марениет ошактарынид
нуйреуше Тсшржорыкгарм TynKinitcri содкы берге/r болитын.

Кялз птэдсннет!. Мсщголдар шапки ншылыгы дуйзся'Пссшне
кэрамастал, Онгуст Казахстан мен Жеткудагы кала мэдениег(н1ц
достурш дамуы токталз Койган жоК' Мйденкетте XifJ-XV гасыр-
ларда найдя болтал инновациялар алдынгь! ксзевдеп моденнет
даму ын д а гы узЫс-п немесс одан кол узуд! б£лд1рмейдт Мундай
кубылыстар моцголдар жаулап алган зймактагы дамыган хапалар?а
датам едн	о^густапндсбул саудег енерт секглдр салалар-

даи (гайкаяда. XIV-KV касыртрдаш аркигсктурилык нысаядарди
зерттеуийиер олемд1К саулет рнершщ жаркын кубншыстарына
адтк^гъчды.

XV гасырдыц (5ас кезщце АхметЯссэуи xeceiieci тургызылады.
XV гасырда салыцган архитектурадык курылыстяр арасынан кдз>р
хираг кдлгац Сылша^гары Коккесене белплн XIV г. соны мен XV г.
бас кезнще О гырар мяцынд^гь.г Арыстанбаб Kcceweci салыньан.

Mcuirr, медресе, кееснс курылыетарыныц еалынуы ддла
тургыцдары арасында мусыпмандык кецтецтаралгандытын 6rviip<yfi-

Т(дла тургындары арасирда ерпылык кегрнен "гаралды.

Уй курьрилшпда, омыц 'жоадарыида жвяе басиадз шгеерь^ндг
к£игтеген ЭлеМеютер са^пШДЫ- Kj^ul wRvua'apMH падруде, jgmipcK. айт-
са^турпаты Меи оЮ-ернакт£рй|Д£ Sip hjCuiix (МнрасКОрЛыХ,) байкрЛЕДы

XV F. ек1нш1 жартысы - XVIII е бас
кез1ндег1

Хэййкст&нныц калалнц людскиетг

Каландр сапы, кейнгп артагэсырлык кялалардыц топогра
фннсы мел тчмлогня^н. КйЭЭДСлал тзрихъ1нда кдрзегырылып еггыр
рда коден ос.1»1ныя адададагы	ежмл^ъфравдя жазбиша дсрек-

гемелсрд^ едауф юлы^ бгияндащии. Жазбаша дерекземйлерд'г rjm-
лар, SipiHiui кезекте Ясы-Гурклеган, Отырар, СьЕГэ.наку, Саурзн, Соэая,
Санрям калалзры ем ipi л in вдйб!р жактары туралы тус/н^бериедё
Осынын шщындагм уацытнен садыстыртанда, деректемелсрде
лйтыляш» калалар саны (XIII гасырдыи скппш жартысы - XFV t- j
20-fu дейт, ал Mearini XV гасырдын скпшн жартысы - XVIII
псырдынбасы деп белг1ленстп| кала журттары 23-ке дейш азайып
келен. XV гасырдыц екшпл жартысында жазбашп лерезпемслсрде
№1 Сшпуспк Кдратаудын Урысоган, Соцалкент, Кумкевп калала-
ыяыд атгзры ксздсспсндЁ Осы калалар деп саналатын кала журт-
прл, иркеологиялык зерттеулердщ корсеткегпндей, XV гасырдыц
мпл - XVJ гасырдьщ басына кдрэй бос адлады. Сырдлрцянын
темени шгысында - Жанкала, 1<ызкала кала журггары, Ьегсндс -
Ьриктобе (ШЫк), Сырдарияныц орта агысынди Куйрыкдебе мен
Оксус (Оксыз) кала журттары тзришнгш токтатады.

XV г. ортасынан баетаи Отырар тегйреп кацырап	XVI

гкырга карай оныц аумагы 6ip ! а-дан сэл-ак асты, барлык кала
пршиппорталыктебенпк мацы на пни ырланды.

Сайрам. Сьиапак, Узкент, Сшац каладарыныц аумагы да
припади. Олардыц рабадтары кацырап, калалыц. тгршйпк
WHiiiiiiK oeKiiiicTi ортгшыкка ауысады. Бул тек археологнялык
нпгрнапоар бонынша гана аныктапып конмзпш. АГпадык,
11 П.И1кш<ш Сайрам картгарына жургвгеп сауалдарынын негЫндс
цшньщ орталык 6ол1пндег1, ягнн коргануга женки бурынгы
изпидель мен шахристан аумагында гургыидар тыгыз копыстан-
fBKRtiiran жазады.

6шрЛ1Н XVI-XVII »асырлардагы саяси-дкиномикалык ем«р1нде
CiiipapHSHwii сол жагалауындшы Лркок, Кужан. Аккорган. Узгенг
ютшры манылды рол аткарды. Кдрагаудын солтустж бстксшндеп
Сайрамныц маць»ы артады. ЯсььТурмстан букш Онгуспк
|уиахсга1п1ыцдорежсс1нс дсГнн тез арада кетертедк

Мулда Текирдщ буйрыкы бонынша Ахмет Яссауи Kauipiniii
успнсн кессне тургызылып, кшга анмактын ресми идеоло! иялык
ершыгына айнашаннан кешн каланыц кауырт осксш байкалады.
Сол кзден бастап кала олкепщ Теьнр урпактары, Шанбанн урпак-
тгры эммдершт орталыгьша, вл сонам соц казак хандарыныи
исплашна анналады

Калальш астаналык жакдайын XVI тасырдыц 60-жылдарында
тгнгслср сосуды канта жацгырткди Туркштан тенге еарайыныц
fticsHJii жумысы да айкын корсстедк

Соцеы орта ысырлар цалаларьшыц топей рафнясында “хнеар” -
кииныи дуялмем коршалган орталык 6eJliri меп кала юц рспндеп
ujiduuiap айкын ангары лады. Г.А.Пугачепкованыц аныктауынша.
хисзр - “каланьщ халык тыгыз туратын, уюметпк уйлер. казарма-
лар. кумбезд! мешп? басты базарлар мен цоленер шсберханалары,
каланын нспзп топтарыныц тургын ytuiepi шогырлаш ан беюшел
бел i ri”. Кейде хисардан косы мша бею ni ci бар цитадель - кала
ай кын байкалады. Мундай беки истер Яссы-Туршстан. Сыынад,
Кдраслан, Суткент, Ацкоргаи гопскрафиясыпа да тан ед!, Дуад
хисар сыртындагы курылыс 1здср{ бар аувдак кала тещ! peri, ауыд-
дык enip болган жене кегли п этнографиядык материалдардщ
доледдегеш щей, оныц owipi хисардыц ем ipi йен, каланын. оз
№iipi ien курт ерекшеленгсн.

Оцтусик Казахстан! |ыц соцгы орта иасырлардзг ы кал ал ары ил
коблике дэцгслск синаттагы, монгол дарга дейт ri лсоспарлау
iicj i-jre алыпып отырган. Ал достур боны нт а пк бурышты ели
жос1 (арлянгап калалар оны кеЙшп кезде де сактап калган; бул
мысалы Сайрамда сйцгалган,

Жязбяша деректемелердщ аыорлары иарсышл кала1' деген
“mahap” термишн Казахстан калалары жегнндо снрск Колданадн,
Ол термин уэлаятгыц ок ши t ini к орталыгына, дуалмсн цоршадган ipi
елдг ьтекенге коса кодданылагын, Мундай термин Сайрам мен Ясн-
Турк,станга цатысты гана цолдамылган. Уалаят орталыцтары ymiu
Ясы, Сайрам, Отырар, Саурин, Сыганак, Созак yuiin "кала’'термин!
пайдаланыдган, Нсгурлым шагын елд! мекендср АркОк пен Ку^эи
да кеЕдое нац сол зерминмен аталган. Барлыц цаладарга ‘’lOLnaiHbiif,
“шитый мекецд?’ (лдщрепн “балада’1; “op in”, “сНншйпн: конысгъГ
бшд(рет(н “маузн” терм лидер де колданылган.

Шыгыс шытар маляры а втор л ары ньщ белгмй 6jp слд1 мекенлер
женйще термин дер Д1 кубы,т,тп колданганыиа кдрамястан, елгр
сол мскендердщ еауда-сат| ыК мадызын, колен ердщ, мешп гердш
болуып этап корсетедй

Калялардьщ орцайсысы apGip тарнхн^модени аудан yiiiiri: Спйрш
- Талас Алатауыныц степ Oidpi ушш, Отырар - Арыс ьщ теменп
агысы ушш, Сауран - СмрДарияныц орта агысы ушш, Сыганак -
Сырдарияныц темени агысы yiuin, ал Созак - Кдрятаудыц терюксГ
бсткейлср! уш((1 ластуpni орталыц болды. Баскилары кала статусни ,
нем де л,. Жазбан|а дерек кездерше цэрагандв сол уакыттардази
калалар да, калаш ы цтар да атрарлык, сипатга бон г ан Соиымси
6ipre оларды зуылдык (селолык) коныстар деп есептеу дурыс емес,'j
себеб) оларга цоленер мен сауда тан ед|. Титл аумяги ей
шагынлары да кошпел Ёпсрмен моден и-з коном и кал ыц банланне-
тардыц e3in/uK орталыгына айналган болатын.
Калмар Курилыitiы: кала махллласьц одямдык курылыс-
tap, фекшктер. Кяланыц сулбасьмг курайгын кишедер жуйесг
«ггр ку щел! болтан. Мысалы. Qu pup. га гщгуспк жинс ссзлгусйк
мр< Жгер/Л arw’aciidpijTj.ud орталык мягистральдин баска, мери-
диан ёлгьпта сшьглын жаткам. ohi.i т,чгы да кесгп итет'гн 6 конге
бцдгщиыгы яныкгх11Ы- KuMiuii орта гасырлык, каланыц махал-ысы
Гурмш ьшй нетгг курауыш белым кала бср.дк

Фиарар махалласы Gip-tiipiiie жпнсзрдагтырыла upi зъныт
одыши жостеры т1к бурыипы. траления гррпдг жлэс к ри
1Г|рьщ/Пп1 гургътн унлерден турды. Одетте, у и jin ceiri магистраль
жмгтсь малагой imiHstn Kuuieie едратидда, Xi тйрк-шютыс ширин
шииыср аркыпы жургйндь кладет жагдлйдз од уяксн к.зхншгзрчсн
«siiusti k*ptK Махаляа 6-20 уйодн ту paw лзис аумагы 1500
ширит метрики sciwtw.

К^ричудьм тергсксй б'лкейш.тач мерйчг XV1-XVIU s-acuipnap
apt ыц.кн«н Раи жаие Кудтэбе Kaita жу’[птарыиыи курыиы-
w.j. и дьоси taftma мтл яданар стщ сапу пак. С дура! «ши. lQ>Tdiwitf(,
iijiumji нц[<;(.кь!пдай к\рь1Пымзгц7аре,гл;!щ>1.

М-1М1л,и ь'йлйнь rt аум^ктыв. жагылан болшега гана смес.
ынимец катар эккшцлйс otwiiiiici л.е болатыщ махалля.гшрл|ын
КЖЫЛВДрИ ,1рКД! !Ы ЖуМЫС IC гсген КНЛЯНЫЦ бил ГК гэрындары
ицыыси ic acyprfairj отырдга.

Мзх^ьчадарда’ы архсолdi иялык матершыдар Hcrnntac жац-
гырпион Ftreywcrriic ropiHic (мекурлым epic кетдер yu<jjJ Де атап
Oil гегкк’Ч) 6)ртскгес болмагл». ^Байдар” экоце “кедеЙлер” лга.\ал-
tttpw болыг] белюбеген. Opoip мэхаллма бвдмел икг-упг
уткгл yfi, oip. ею ж.же yiri 6oJrMe.ii 6ip-eKi yti бо.гды, K;uirajiiiapM
кй1С.М1Ж2тыиап дсдшялес уйлср ель

Маладлаллрдыг!, онда гураинл а,ггамдзрлын кызметг бойышпа
мвмзвдатгдырылуы туралы мж-елс нЕтмр аударуга лайык. думце.
Отирарда Gip махалла г гы гана 'Чгшгмсумырашылар млхлчласы” ден
сигипауга солады. Баска махал чалардын fopi тургьщлдрынын
xacjjpui курамi.i женнгсп оргектес. Оларда кыш-кумырашиларлын,
пс^пр усгаяарлгнын, тзс нцдеу маманларыньщ, 1ток:Ы!ма1иылярдын
intfji де кечдеиедк

Жазолша дерек кехлертс Караганда Оцтусйк Казакстндык
«Пчгнудртаг^сьгрйык калЕЫардд кулгятык- MCiuir. кесеие. медресе,
ишаки ecfciiui курыл.ыстар ьолган. XVI гасырлагы Саурачг ме ipcce-
йп адкттен си пат гаган дерсктемелер пар. К> ipH 'гтчщл олардыц
г^паддыган арчеитогиял>.1к м^ймсттер де растан огътр, населен,
ялгагц рет зерттеулср гйтижесхнде XVJ гасырдьщ соны мец XVII
гасырдцты Отырар медп'л аршылды.

Оз чурылысы	цоглиадъщ ерте НеЗДердсп сггырарЛ1>^

Мон।индан анырмэсы болмзды, муки Да зерттеуиплсрдш на^й
зсрттиулсрге ие> иделген лiKipi айцыНдап отыр-

Дала бипеуишерДпд Сырчари i кчлмарын пелену жоды ндати
княл-к«сю дуреет кетенам in барытында бц Hiui кезскте каддлардыа
ездер! зардад Шекдт, бул кезецде олардьщ зрздйсысында куит
бекцйс укуйес’| батута тйс efli- Соты орта гасырлар тярнхшы-
ларыЛыЦ тыгармнла рынДа jsaaa кябыргааарынын б№кпп мен
GepikrirTHrtf, орлир терецщгшщ менлшше эдем! сурсттелепн! теин
еМСс, XVI РЗСырДыД сОцгЫ шИреГгндСл Саурамцыд едладык бекг-
fiicrepiifin силаттамйсыл ЖасЯГпП соЛ за мандаты автордыц &pj
“етретш жоне шыгатын «йктерР’ бар беюн!ст1 цоргандарды,
бокгннтп дуалды (баре), орларды (ханда к) атанды. “Бейшепк ор
жягасынын сырт жагынан бн!к болтаны сонша, - деп ждзады с^-
взеиге уксайнъиф. Осы ордап корганмыц басы на Дёйтн елу гязДнй
болаты н..Л

Сауранш н бе кипе Курылыстарынын, кдадыктары осы кеЗЕч.1
де/riti перемет эсер калдырады. Саураннъщ дуялы шию nip шт
драластырыл каланган куйд]р|лгец бшнпык, бдоктарыен салынпш..
Оный сакталып калган бнйелл ftasipain езшце б метрге ж.етедЛ

Кзлялык тургын yij. XVI-XVU гасырлардагы тургын уйлер
аадыцгы ужьтигы даму Ьагытъл! жалгастырды.

EipaK^. XVf гасырдыц. e&Hiui жартысы — XV гасырдыц SipintEii.
жартысы ндагы тургын уймен салыстыргацда ун-жайлардын inner
безенд'|ршутцде кейбгр жаца э.тементтерд ц панда болуын атап
откси xratL Тандыр тупи бурыштаи есЁккн зка^ындатипадЫо
Таинтауга арналгяи орьцг жгицл кезбктсг! жайдьг, яуланы, нс
айуяцды, нс тургын жай мен койманы ‘'жинактайтын'' тарад.
Ташнаудьщ тек тургын жтйдарга кажет бодуы ьннцет емес, олар
коймаляр мен аулалардз да болган. Орталык тургын уй белмдонт
кеп бел'1Г1И алии туратын сына; ар (сэкгдер) еденнеп JC-4O ся
Лигтры бадган. Оган аузы сакЬйн шетчне шыгын п/рзтын тандыр
Орнзть лган. Му ржа тэндырдыц кябыргасындары доцгелек тесгктеи
басталады, ол сок! йстынаи кабыргага немссе бурышка дейан ен
чысг;а жал мен салынган. Мурж?. уйдец чабыргаеыидагм т!ч tsywem
косылган.

Тацаырдын тусы платы сэкшщ (сыпан ьщ) бурышына катемг
054,0x0,54,0?4 бсдатын терт бурь’лтты дедгвдкжгер ериатызнан
fhi HMSJ&ariii зйк-bitu (Ui b.GMip шс!к.гарына арналган жер. Yfi-жан-
.ibni жать безевд!рьтутпде тандыр .чсн рпьщ аддыпллгы ташнау
11зешш<ы шаруЛшылык icrepi апсарылатын жер болып табылады.
’.Тршсмга усг идс. гзндырдын жаныпда адеттс кыилап жасалтан
ыж тирады. Гашняудын жиепнде немесе алацгнада дгирмсн
тшпзры лгйляды. Туракты пай? ала ныл язык дтргген псы репнтеп
гримам лсшгслек дацбектер де кездесед!.

Турпан жайларднн иурыштяреана урйлар жасгмып. козе,
мире гуршдел ыдыстар ктплге!!. .Ал ксйде бдоменщ оргасында,
црйшллп жердс садьглзу тдрЁздсе ура болтан. Б&омеищ
|гёрга.'1арынд<1 керек-жарактарлы сактауга ирн*лтш| соредер
Bjcjiwaiv ОнЙЕргс ьамъиттьн нсмвде шмдеч токлдлган тесен wPip
1ЛСИП. мардын устихсн кнёз, макта салынгап корне жайылан
fcjfia. M.w;rapfei иеяйик шнлер.цц сздсуц мен цйрцццпеуп, сондйй,-
ад киллер мен макта салыгнан керггедердт кгщдыктары гябылды.
kii№  лар acThJK. кщунцтып, суйык жопс \ Жлмсл! ип1чдерд1
лкт,шварна.чган.

УГыурд1Н 6ip bniii'jji/ic: (лагыл аулалардан бас а. махалла
inirijitri jJKiFbih fsoiucie каратьилап iuioap бар. Ол ]сччнде, мал
умшют'и каига решцс пайлаланы ica ксрек. Con rycin апыкта^г-
'.BiiiiHJHtH, мал сопымен oiprc уйлердщ дрмнулы прындарг>гн.да
ьсшсуАлср арасындагы каспхиарда уеталган,

Г)РТЫ11 yiLUliP ПК бурЫШ1Ы ШИК1 К(р1ЛШ‘1СЦ тургызылды.
Шарщы гпр1зд£с. хсан-жагы 24-26 см, кал^пиыгы 4-6 см куйдь
рлгви мрн'ютср едснге, сына (сэю) буры пгт ары ра, иештТц аузыпа
гтйлилнылДЫ Сондай ав; саз балшыктам рр|дгел в;абыргалар мен
м™ (.хздцй) М5зД£седь	ieiiifle каркас к<>не рукцияяары

п^лдлнылпды,

Слиы чрта.	турч>ш уйдцрге таддуу а^тсау онщц

|.|ц1 ы ксззе i гургыи уйлермен байланысын Корее Миселеп.
пртщийъ1 жаП, бурыгнысы спякты, тургын уй ж<и|е iuapyajjiwnbEh,
мнЕлдтсргн Sipiioipi'C!!. Ондд uprypjii орьгнлдр — буки! сыгга безТп
l-тып дагптын гургыдыкты жер, таидырмен ктгар жене бплмеищ
ЕйК|Тярмндя(Х1 ташиау алацы шспнде ориeui;эскэц шаруашылык
bitiwi айкни ащ-арылэды

Адайдп, cohfw орта г*1сырлардагы тургын унДЩ жосларлзнуы
медтургьвьы>ын/|й. достурлТ еяпатшрдыц сакталуымсн катар жэгщ
jxniruirp Найда болады. V6nepjje болчелсрдщ саны (5-Ь болмете
jcamJ кибейед!, аиардыц неге ариалгандыгын барльщ уакьгпд
61рдей аныкгзу ними. Жэртылнй жаБыц аулалардыч жща ynnti
панда болады.

Оцтуст1к Кдзакстанныц сод гы орта гасырлардагы калальц |
тургын уй! корштсе аймахдардатилмен cflujip Дйрежеде уксаея
болып кслсд1. Хорезмде, Ургежште Отырардын орта гасырлартнг
уйлермен жакын удсастыгы бар XV-XVJT гасырлардагы уйлер!
аршьглып аиълнды

Санты орта гасырлардагы тургын уйяердщ XfX-XX гзсыддщ 1
басыгщагьт казактардыц тургын уймем уксастык факте i де озше
на'Аар аулартады,

Кдзактардыц гурмысын зерттеу кыстауларда шик! юрпшпед
жасалган кдбырга-калка вркылы 2-3 белмеге: тургын жайгд, ас уйгс
ийне &оймага бояшген бЁртутас тургын уй болгзнын карсетн
Одетте. би]кт1г! 1,5 метрге дей!н жететЁн кал калар болменш гобе<>
ci не деГпн жетпеген. Олардыц ерекшелал мыняда; олар уйдщ ijjjfe
жылыткан, нйткен! кдбыртднын куысына арнатылган саз баливдЯ
пеш - (1казацды кка” тскшенер iuiiHen orin, тут1нд| сыртка шыгвд-
тын тупадкпен дамтамзсыз ercriii едн

Сонымен 6iprc тут!н тура шыгатын эдеттеп пеш - казанда '
орнагылган. Олар жартылдй ясертапелерде пайдаланылган, ошря
да ыуржа сыртха шагын сащылау аркылы шыгарылган. Cijxd
муржэдары жоне тупЯ шыгарутн арнэлган зри дулы куысгары бар
текшелерйщ болуынан соцгы оргга гасырлардагы тургын
достурлсрппн бел ri л ер in керуге болады.

Кдзак ад>1£тауларыцдаЕы “коржын уй’* улгЁсГндег! узыиня
уйлсрдщ жоспарлануы сонгы орта гасырлардагы “лиштялык?
немеее 'анфнладал(.[к;” ден атала>ын тургын уйлердщ жоспа|Ц
нуына жакындайды Идзвктардын кыскы тургын уйлер!Hip буры*^
тарында дэн коймалары мен кяыбалар, шаруашылык Урвлнр
мсасалган. Кдбыргаларында ыдыс-аякка. усак-туйек Курал-сйй^Н
дар мен шырагдандар коюга ирналган ойыкгар гана болган.

Б'фшама жацын уакыттз аньнугаудыц сап тускендей, ещн
орта гасырлардагы тургын уй ОгргустЁк ^азак,ста1л?ын цдлазарй!
мен кыстактарында, нак ор^йгасырльтк; цдпа мзде!гнет! бмгак
ан м акта ксзЁрГ) заманга дейт earepiccis дерл!к сатсгалгап. МувдЙ
тургын уйлер аныцталган слд!-мсксндердщ пз!мш келтгрудщ ел
жеткипки олар - Туркипан, Карнак, Икан Созак, Шынкнц
Сайрам, Манкенп, Кдрабулвк, Караыурт.

Соцгы орта гасырлар кезегпнде opGip елд! ж-кендеп жэнс
жашпы ай мандаты кдла халкынын санын аныктау кеч аде Хш
ftt-.рдыц ля гы - XYff Елеырдып SO-WLUUjapi.iHJiari-i Огырар yiuuj
аде .Эрн димографияльгк, eCCiггеудер eeltj:Ji i рол агКдрдЫ.

Ojitpnp гурнлпдарынын caiiEjfi аныктаудл нсгурлым epic
j. rnian.r дала хсык<>1jilife caui.iii шгьщтау ynifii к.о.планЕ-eixrrbiii ад!с
ЙЦЛ1У плыНЛЫ. Сагг «гагынпп адгандо Ш|ЫЦ реп мынанда»:
wixiaaaiu уй нсишрЁнщ cain.ni эсюне махалла турн.щ ары шли
1.111U11 аныктау: кдвадагы адахйлланар ел пыл жоне GyHiji кала
тгыцдорыпып. саныи апыЮау. ОиарарДагМ 1ургын уй
м.гиипасыиын кгсесмё 1200-1300 ruapieri-i метр (opiatLia — 15(Ю
aapiuu Mftpl бенизды, К^ыдиыц аумягы XVl-XVLl галмрларда 20
гсктарг-з вьнесе 200 000 шаршы метрл-1 тел. Гы-иамла жадны
5мщии|ген кюффишееитке сейкчгс, снын f<vrv геи б р б<мййи
. ппы журт пайдаланалан унлер, алацдар, улксл кошелир алып
гада Симтга аддм vicuwevawycn ейдатии калган ISO (J00 игаршн
ii ызша 100 тургынды махалла орЕчыаскан.

Орйр мийаллэда 'лета о^асьил жатагллп 6-дан Л-iv lenin уй
clikTepiCoaMH. ОН1.1Ц курамы, жалны кяблыдаш-аи niiqp биГ|Ыншз,
v’iKMMHaii г?ра.ц.1 Коп се кипя лы уйлерг-е келег’т болсак. иларда
jititicrft! пзбасылардыц ебклпяларьг айкып Kupiweni ftiuite. олай
। кз, секция ?jpra Караганда ачардж ы адамдар сапы 2-2 есе
tJjipet млады Махаллада оры есепггсп 45-тсн ЛЗ-ке дел in адам
f air.uJE кдлйжкгы бэрлик хургындар cam J 450D-63D0 адам пемссе
ifiiitceiuicii 5500 адам болган.

। ынник: (20 гз) пен Сизакта (22 га) гурп.нмар сани псындай
™.1г<л<дсн айтуга бопады. Колем г 35 га болаляп Туркк/лиЕдл i?0
MiiMLi'iaбодып, олзрди 9ISO адам туркан. Колем! жаплман Сзуран
бридели екз есе улксн, де.мек онда М ООО адам боАуга пне. 2S
гистпр sqyii алып жа кан Сайрам тургындярьшын саны 7560 ад м
Fl 4in, 3-7 услан! гардын орт;е1ыктарында ncpupi 44 000 хачыктан
,.j.i Jлип летам лдзм мекс-нлегсп.

K^pacavaiijia (6 га). Икил.щ (6,7 гя), Карнакга (4,5 га).
|урк)1лакта (5 га.К Суткенгте (6 га)г Др к акте (7 га}. Копыла (7 га),
ftinre (9 га), Аккрргалда (8 га) 150О-дсн 20О0-га дей!н
тург1.1Цддр г-\.рып, мдаадлалар саны 20-дан 40-ica лейт лсеткин.

'|Как^1ксзпте. Сурике. Жункентге, Куионда. Кэдакучдд лоне
Рл Д1нкты: бадамасы табылмаган, колем! 1 гсктардан 2 гскгарга
jjaM ж«ует!н кизтиялцтарди	КШО-уи seftiu ад-лм т^рнм».

। илычен. XVI-XVII гасырдыц аигашкы YlL ширен кезеншдс
[Ьщлддагы кала хаякун^псашл 70 000	асиаган.
Ersp Касым хан тусындагы (XVI к бас ксз!) халыкгьщ самый
I миллион адам деп ехжптесек, оида кейнпт ортвдчкырлъмк каямщ
тургыПдардьщ саны 7 пайыз бадады.

Кдлзлар фуикцнисы. Бурынгы кезендердегщей кыш ыдмСта|1
калалардан коптел кездессуп. 0нд1ркке мамандану epic алгинщыз
байкаладм. Ipi шсберханаяарда оу таснтмн кумыразгар, кп
устатыпгты ыдыстар мен хумдар секъпд! буйымдардыц белгйн бр
rypnepi жасалды. Ашык аулаларда ерналаскан псин бар шаги
шеберхяналардад да мамандандырылу опиаты байкалады. Ojt^i
усак ж&не сырланбаган пидла, кеье, -гостакша турп«геп ъщыстарея
енд|рдь

Усталыц жоне металлургия бурынкыдай калаяарда кен тарй
гаи. Кдля журттярынан тибылган крнцгер мен тем!р балкыппъв
пет каллыцтары оте кол. Жер жыртэтын куралдардыд ею жаялц!
Текпрден жаедпган туршдсплер табылкзн. Согылтад к.урал-^аР'ка’1
катар кУЙма куралдары да ушыраскан.

Кодонеринлер пюйыннан казан дар да куйып шыгарод
П-1ойынна1г дацгелектердщ twixsc'i де жасалгал. адстге, олар куШ
1стелге|1- Ырнешс тем гр котлен табЫлды. ТеМ1рДСн оржиар ыгв
палта - ииуттар дзйындалгац.

Темфдеи срок, балта - тот, т.б. турмыска кджегп yuyipl
сымдар„ шынжыр сакнналар, злгектер, шегедер дайындалды.

Этнографнялык; байкаулар TeMip etmipy мен одан буйымлЛ
жасау 1£1нде мамандапу болганын доледдендь Ед кеп мамацдая;
тем ip устал ьи’ыцда байкалды.

Мыс )Ci даланьщ вдлонер кнстшЪпинде Ьурынгысы сияри
зор рел аткарды. Ол женинде кала ыдыстын табыдуы Gofibthai |
маятм. Коладан куйылган буйымдардын саны коп тобм кслс»|
улкендмоши]] op rypni кацыраулардан куралады. Отнрардагь
кязба жумыстары кез1ндс коныраулармсн баска да буйымдар к^юд|
ар налган юшкене калыггтар табылды.

EijtcsiKTepniu сыныц Go/rifcrepi кел табылган, GipaK ес мдш
жане пуктел! кэктаумен 6езенд!рмгеп бупндср! дс бар. Бшешушы
кейде жылаиныц басы таргад’» ciin жасалды.

Зергерлер квешшмпкте турла-туста тастарды: сердолики
Кызыл тасты, яшманы, кок тасты, жуз^кты. ататгы, есрпеигаидсрд,|
меддгртскты ксц пайдалннг'ан. Тцсгар монщактар, niyiiKTepjisl
кездер!н дайыпдау ушш, сондай-ак жу^к-гердн! йздерш садейпа
naTeptfa.it репнде ко-лдзнылгян.
Ссрпсипшдердсн. яшмалап. кек тас псп naFw.xiair жасхн-зн
w торнлг алкалар тпйы ла еректсленсдь Сондзн-ак lypiji-iycii
ктардап карсы Liiiurrep. ка«и;1.грма.пар жэпе Gaeirji запар
№СШЫ1

Ктаа жумыстары кепнде табылган буйымдардын дилелдсп
- ртньпркш. зергерлж онер асокиры даму децгейгидг болтан.

рлер пр тур-ii тсхникалык кхйлдирлк кактау. кую, сагу,
шин ем, оймалау, каптан шПрагу, ил гы г 1 канату, кулйс ийып
р.зр алктерш бнпсп жонс килдапган. Олар ку Mi с. лоне кода
ЙШ1Р даппдзу. rypjii-тус!i тистарды кырллу мен гсгктеу, rivy
JCMI 6i.li сп.

Жогары дамыган aepiepniK опер дис-iypi Кд^Жстапда XIX-XX
здр.1Ыц пленила да сингалы и, дани тустй Зергерлер баска да
гмкршыер букарасынан ере mire болды, О.чардыц енгмдер!

н (лад in ген буйым lap мен fxmue ойдарыдпй тотеп бер;и.
Knilcicii 0шекештердн| озшд1к ерскшелЁгш, олардыц 1пш1мён,
 г. срлгЕ! уш ijiepiii а таи оту манызды. оитардыц аргы yjiinepi
^нХсгал111.|Ц орта faci.ip,Tapnan,i кгешлары каюнерппкерпнц

.ДНЮИйПЫр

Ru.i.i кукинылар бедбеулергс анылбастар мен кансырмгиар,
aHimeii'iuicp,^ 31.1 р суранысьа ис туймслер мен KiT-si жок саккналар
ыаиздщ,!. Куюмен катар металл опдеудгн баска ojiicTepin:
шыгтау, оймалау, г.6. пайдшЕан гы. Cipa, мыс пен коладан
1\1нч2ар жася) техпикасына мамандану орып лиса ксрек.

Шыньиаи ыдьЕс-аяк пен гипекенлер (моинглк- анка) жасалган.
icrap йрпсында саптаяк. тостагяндар, бокалдар, графпндер бар.
м, сары Кызыл жопе кызгыдт шыныдгш жасадган маржам
(ржлен

(. [йек овдеу Казаке гя и катгасындагы дисгурл! колли ер Gu.ir-nii
1 1ны зтьдар меп ун жапуарларыиыц Myiitii мен жнлк суйекгер!
all*) мягерналы репндс найдалзнылды, Жылкы мен сиыр |ЫЕ|
рШ1Ш1аш жинктергнеп жуп ондеуы: ариплтан Жьипъ1раткыигп1р.
С4Л1лр oeeiriitc арпалган жабдык (сувпк) жасалган. Kiipi жинкнгн
и иплигердетсскгшнср мен бв жасалтан.

Кумпе пси гранитен жасалкап кол дтрмендср казба жу.мыс-
ры кягцде ец жги кездесет1н олэкалардын б«рг болып ззбылады.
Ui шлрмецчсрмеп катар Диаметр] I метрден 1.5 мегрлс дешн
мпггн ДЕЙрмсн тастарынын калдыктяры таиыл 1ы, опар жег in ген
шкуш'№н айналдырылган.
Тастин мейлшгпс алуан туря) viarccanaiы, салмана 5 я]
узы г Ji. и ы 30 сантиметр! те дейгн болатып ipi кслсап гардин уу
кс калтарга дсйён жасалды. Ipinepi кендЁ усактяу Ywiii ландо
нылган. плар одетте темср ба.чкьгтыла'гын нЕункырлармщг (jjpiJ
кездееед!. Укюштср - кумтастян, уварит ле л дияметрЁц ор туи
t'rin жасш-ан тзс ядролар кеп ксздесетгпгис Караганда. НЕар/атта
цен турмыста ксн коядапыжан, мысалы, Кунма KoMnoiieirmcp
jRasy, тйныракты угу унггн пай далии 1.1л пап. НЁшпп мен kcmicmiи]
j'Ypjji кДйрак тастар олжалардын еп кои то бы болып табылцн!
Твстан жасалглп бумымдарцугц ерте заданна и кейс жаткой,
орта гзе-ыр-щр дэуЁрЁ боны оз сплатын спктди кпягшгын атягели
Corraj 1ы.

Qk wiufici, токы'.ил.иыпык, килм. току, торсдеп ьуйыцд;
жасау сиякты ксц гдралгаи колоиср буйымтары отс аз сактатз
Кдяаларда мптд ю^ыгам токымашылардын иолгалын уршыш
1эрдад_ сокиердки мэтэиар hatpi мн. «ад корп^ер мжпыщттирыни
жанып кетксн ipi макта-мат д кездемелер жыртьЕЕЕдыларыньЖ тайс]
луы далеллендь

Спуда. TypKician калалары мсп КдзаЕ«;тан дилалары аркы.
Орта Азия мен РесгйдЁц саудя кагмластарыныц кдльшглсуы п>те
жесшде Kaiaicciati калил ары цыц эко но микал и к; дамуы тр^ишли
саудадги ы жзцп кубмлыс болды.

Upjiic мемлекечт Орта Лзнядам маюа-мата, макта. поиск junr
зЗТЕан. асыл гаетар, lllurtdc кдруын аДОЫ. Кьпян тауарлары Ресе
Орга Азин аркылЕ.1 туей г отырды. Казакс-пн мсег Орта Ан,
Ресейдсп шуга, лтлас, яйла, ац repLnepi. кумк акслЁнд!-

Сауда ксруендсрЁ Казакстанныц, Созак,- КдрялЕок. Турккта.
Kiuiii-iiipbi аркыльЕ журЁи йтетЁн едк Рузбихан (..'Ш’анакта ДслЛ
К,Ы нпактын сауда зё11ейы деп а'гяйдьЕ. СьнанакткЕ с> реггей к tut
бь1пай деп хдбарлайд! t; 6yii еше ‘\„^e(riri ничьи юн,
ТЕ’рханнаН когтсгсц иптЁктср, сс.м1з койтар жоне ац tcj Ёсшен,  .
пен тиллен, я±ни булгын мен тиыи терЁсЁисн тёгелгсН 11нглир,&-р
садакт^р, ак,	жаса.м-ац 'жсбсдср. даъек мат«>ар iW*

басг;а да бш нды тауарлар гавне таге дс асьгл бунымдар жепу 'эд
ТуркЕСтан. MaypSFEFLixp акмак/трыньнЕ jkofib Ше.егыСТЫН кегВДИ
Kai iff ар, Хоган щеинсн Сътгатэдя сил елдсрдЁцтауарларыл жаИ
Дент адамдарымсн сауда момЁле срЁн жонс аёif гр "ас жасайл'1
“'Яссы каласына, - цел атап етсдЁ сол затор. - гауарлар мен кы.мм1
бнгалы буыымдлр »ке;ип. сол жерле сауда жасаяады, ол (ctul
ujefiiuviH wcpi этане саякнтщыларкды^ гапта-
№,еидерге сгггавдсын Kepi болып гдбыпаДы”.

Illtirw яерскгеМслермщ деректерйч ар*&заоГийльХ «дхаидр
.7 рКШ twp, Отырар, Гуркина», С’айрач ^алйпаръшьщ журт-
ЩЩтац XVI XVII рйсырлардат питай седоданы м«н фврфоры
ийвдш.

JianwiapaiiiAK, «ауда^ся ^агйр Сырдариа ^а-тлиармнип K^uiUefli
1Г^в^м1дс*турЯ1 счудасм лдапе жергЬйсп cayjw итурттйядь Дала-
»й мам, ггр!, жун, даны» 5уйь»мдар вщ iwieti. Мгкелен, Ce<J>w in
ЕЙ %ияы яййылрйи шыгармасадняа кдтактардьщ ечудаад тур?лы
цЫЗШрът xafap бар Ся Ссылай дей жазадък “О.чзрда №Й. жыякы,
мы йе и&а „ Олардьщ щапандары кл>й теркйген 11г1лгалф олар
7iptTjw« fas 1ыт5, атлэдкр укеас бадады, оларды Gyxapara акчлш,
йттйийн танген шанандардыд бетасымеи еатвды, ояар создай
сод api	Сырдзрия калзларынзн далага астътк, кэ«а

••leyrjwiH Bjiimtnepi ма1а пийрыяды.

Сй>ча^н(М/м>ткашк байланыстыц ею жакка да ч&р мэпьпы
•.да, спийикгаи кадактардын кути-куятын ajicipeiKrci келген
W^iBajiiLjiH едзгадардын калидарлп иауда деасауыда тыйым салугэ
Гмрмскяны ке^цеГмхж емес. Казйкгардьл! даладгфмеп сауна байла-
MwwH турпкгьтлъ1гъгг1 камтзмиеыз emt унгтвдуы казак жэме
•Илк щицэрьшьщ KypeciH -гугьиган себеигердл! fiipr болды.

Kmiap тснгрскгегг eriiniri жене к^шпе-'й .чаяыкш kiokw'i
TOKpiapMej। Гадзар аркылы жабдылтап отырды. Кдлалирдыц базар
иуш квглпса'|лсрл'щ JwaGtajirarr катарлары болэтын. Дукеи-душ ip-
uiiii qjene ко.'!0нерш‘1 шебср.нщ ислй яде ед! жале ол Dpi шебср-
ищар' сауда ЗйДОЙтыи орган бонды.

TypKicrau каласында луке t шер оолггшып Ахмет Ж саун несен е-
41л)н tiHjriapLnia KarinCi,i бар жазбацде кУ’к^'-зрдыд Miimrerrcpi де
(мггяйлы,

Хлыкарялык сауданыц жонс кнлаляр мен онердн! арясыядакы,
мгкадлв Снрдарня кэиаларыпыц арасындагы сауда гтьщ моли юр i
прж, HerhJireif Опырарлы, Турюстянды кану жумыстарынян
Д.1ЫНЛЛ31 ||умм№П1калык материал боныншя Силуге бочады.
(Пырэрдан млгс тенгслсрД1Н кегтшгсн оджалары дпдкты, одарды cki
ксн белуге болады. EipiHmicnte Яссы (Туркютан) мен Ташкегггге
сОшгавдзры жатяды. Екггпл! тон Орга Азия калаларыиын
iKpiapa, Самарканд жале баскдлар) тенгелерш камни, ili. У'сак мыс
|цы№ардш да Туркюлвн акша сарийыньш piiiMi болуы мумюл-
|'мрдя»азбалардый орнына керамика ылиста бепнеиснген <анба-
ларга уксайтыи op турлг бслн'лердщ салътуы жиг кеэдеседк Яссы
каласынд» Абдаллах Jl (1560-1583) Окесг ЕскенДЁрхан атынан купле I
даиегтир тытарылды. Бул	с*6 монет' Рад калаш ыт^н L

казган ксЗЛе табылган

XVI гасырчен мерз1мДсл11гет1н мыс тег геЛср/ щ басым болуы |
бул кезепде мыс кала рыногыклд мацьгзды рет атздрды Дел I
пайымдау жасчутэ мумкждЁк бередз. Бул сод ззчацдтгы букгл Орта 1
Азия га дэн кубылис е;й.

XVJI-XVIH тасыр.чарданл мыс мадеттсрдгн ай палым даты I
сауаадары Орта Азиилык, нумнзматикадагы аз зерттсзген I
мзселенн|, 6ipi болып табылады. Кениги ортагасырлык, мыс 1
тенге; срдж пакты айкни 6cjjrici жок. Ен кептобын аннзпшрафтык
тенгелер ку ранды. Олардыц б)р жагында ац, гкгнпп жагында кус I
бейнеленген. ан бейпеленген кенбф тенгедердщ екнши жаты тепе. I

Мыс кембелерД|Ц м^рзгмж аныктауга олардыц бгрсуЁггдс 1
Алексей Михайлович иатшаньщ сет ксздесетщ 1655’1661 I
жылдары cot biJiFiiH отыз орыс тнынынын болуы ггепз бередг

Кдлалардын аты коны?)май согылуында ic жути где ©лдебгр I
саясн жонс фискал дык максазтар Кез делмсген. кдлалыр ewipinne I
рел аткаргян рыноктык сауданы камтамасыз еяуге гана арпалган.

XVII гдсцрдыц вдгьпшн быстздалыц уакыт Озырар, Саурж |
Сыганац, Аккорган, Узгент eMipimn бпугмен баланысты, бул I
калалардыЕ! жургпэрынан табылган нумнзматикалык олжадзрлая
да KOpiiiiu табдды.

Ёпншкгж. Орта гасырлдрдагы каля турлымдарыньгн омфгцгсе I
кздалкя епишнйкпен айиклысу мяцызды рел иткдрды. Оиардда I
кала сыргында ецделетзн жер теле'мг болып жазда еиган кегит I
баргэц. Бул турмые белпег Кдзакстанда букьп орта тасыриар
боны ща сакталып калды. Е пн шип к пен мал нтаруащылыгы I
ауылдык крныс (село) тургыццарыпын iicrhri кэсгбг болды. Ж< йвдл
дерп-ктемелерди SipiHMii кезект^ хаодкты сумей жабдыкзвгад жйис 1
ej icTiKri еуаруга паццялзнмдран дрнадзр дталзды

Туркгстян кзласы кец байтам жоне бай егншшпк ицфшш I
ор г длыгы болдд!. Уаснфидцг жа «ганынддщ СяурнН теНфеПнд£ XVf I
гасырда суландырудьщ карфдгк жуйссг болып жумыс icrcreH, сжыц. I
Калдхщтарын археолопер тати- Отырар Отыряр Лмпнраеы XV- I
XVU гасырлардз суды Темгр арык жуйсанен алып ртъгрпи, сныи I
басы казгргг 11[оу1Лд|рл,ен 10 км жогирыдагы Арыстан баста-пан.

Ортагасырлык, ;глрек кнадгрЁндс T\pni суармялы арыктар I
лталып сгыриды.
Оси jiepctrrerifliEC одр! калгищр мен ауы.'сдир ciMipiicxeri criitutr
Mini зпр рв?» этк.лрлапът дилслдейдт. К,ала оъпрт icpncyjni.'iep
Ufu^jv ;t«peinvpiH!E{ 5Tr_.uii меггерi нс суйеис килт. каяилардын
ЕЗртихай аграрии енпэтга беигаяын iyps корсете ti, олар К5гла
MrxLijia жер са.иыгы - караж садьшгэиын жоне егдтй.'йк касшпен
биЬииыстц алнмлар: сулапдыру жуйесгн салу мен гортпт уста)
Wihjwri жумыстара арнаянт сальп; - ''мардмкар” жоде ;тскер
poiir астьщ гген саят мгпетгп жоне жук зртатын кипгккс арналгал
s®M турйис беригетйг азык-гулдк - ‘"гагар" голсгсенн ерекшс: акт
тд1.

Со-нымсн. сошъг орта кзсырлардагы йвзаадгтаи кялалирЬЕГгьгн
Вадаиуа лрта тускечЁи жазбаша дервктер ’.wai меггер! ле, apxs^i-
тгрялыА млтернаддар да дзделдеп спыр, кглднсдЁлсргс асчык одп
ивд^-лз а «туда деллаллык рол аткару га; га емус. сонымен катар
сч-pv мдерд - мак ;а«« яа. астн^гья да, баска eviwtui г.к оиччяердх
де aaipj о.'мрдьн[ лшмеггер!шн б!ргне айндоа ил. Егер ка-1.и;ык
nia емес отЕлрыкии’Сггнии.йк аймак еншгнщ ^УРГ мае кару e>nt.
hferainep рыпогы зутммьпзын кискармаз андигмн сскерс&к. бул
^лгдаИтус!м!Л"п де. <

1уьлвднК мвдсиисгнн даму жилы. Eyjl уккнгт^и каяа5п.\к
irdjL-unerrjn мйны^ды Benrici <ншц достурлмл ] бо.'гьи; щвьгла.ле'1.

Юрда cprcperjcri жоспарллр сакталды. МагистрШг квигелер’
lie wmi Торабытцз™ махалла ядйщен кешсэер тумык KWiw.itp
жуйге! азгермсвдЗ. Махал. 1алэр еч кесклн мен шскарясын сактал
EZLI1J.T.

fcepwpaisj iwepyi ийк>^з банкалздът. КухгррЁтГЕн lopnitv )®п
5®Ймдс пайлаланмлган уИлерде бар; тявдырдыи аузыгг орлендгру
^ш'игдмкйн вдрамнкалык пл щ кал-др клзданылды.

Kwn KHpht tiepin гуруаи когамдмд курылыстар арас;лпдагьг
«птсрдастурл Гурде е<1лынды. Мошиакар лсумигс icre-jj.

CtwMCH, XV тзсырдьи) cKtfiaii Хартмен — XVlH ratbipiap
кясннеадч срок пил tri оныя достугриплл'] RiXimh га б млады. Бул
щур вдзактйр.'хьш б‘пид.!К маденнег цпг дамуында ерскте гчаньгз
U . Ора твеир-гардах ы яалал;з жасалмнгап сан алупм за тардын
woiхйвстар мйделше'лнгц степе бедггз болып ]'абы.1ады.
К,ОРЫТЫНДЫ

Кепжыядык археологиялык зерпгулср К&закстан аумазъищагы
адамзат когамынын тарнхи дамуыныц непзп ксзсЕЩсрн! белгмсугс
муммндЁк бердЁ. Оныц оз кезеццерш палеолит пен неолит доуЁр-
Jicpiiieii бас гайты иды гы нныкталган. Ехселп тайпалардыц тарпхн
дамуындагы ке ieci кетен республнкаиым барлыц ауда н дары нал
ашылган кола доуЁрЁнЁк жойцын маденмс! ivpiticn корп гсдё. Б уз
кезец тыгыз коныстаигаи жане аз игерЁлген озёндёк мОДсегистпЦ
ясетекш] ортплыктзры айкындалып, бакташылык мал тпаруапш-
jrbiFH дахш тустЁ, Жезказган, Калба мен 1Тарым. Стслни1гпны I
Кйпгегсн мыс, кэляйы, алтын ксн орындарм нгерше бастаЛды
Дну Ёрд щ со цлнда мул [к гсншздёпнщ апгашкы бетплерЁ лацл
болды, бурынгы б1ртутас рудан отбасылик жекс мешпгк-пц басшуи
- пя1ридрхалд ютбясы белпнл шытады.

Кода доуЁршцадА тдйналар мадениеп кецухсМ мал inapyiMsiwr
лыгы мен TCMipfli оцдеуге кешудщ алгы шарттарын цалмнто
гырды.

Республика ауматындаты тайиалык одактацдын калыптя
тарнхы меп отырыкшы-спнпл кала маденнетш!ц дамуы ипп ад
сак, санромат, уйсЁн, сармаггар мен ка щылзрдыц ескертк[[1ггер|неч
алынган металл, тас пен сумейтен жлеатган ецбек курапдарыпыв.
кару-жаракгьщ мол жиынтыеы кеп жайтгы бэяндайды. Сан акуй
opi оркеткт кыш ыдыстары турмыстык модениет дзмуыи айгактаа,
коркемдЁк буй ым дары, асы л металдар мен жаркырауык гаоарм
лсасалгам ошсксй'шр KOjwitioaibj жоне беннелеу онер1шц жавдиь
ганьЕН корсетедк Жанны алтанда бул laniiajiap Кд-ЗЕЕКстанньш ।
заттыцжЕэне руханп модснисп ЁндеезЁндЁк ЁзЁн калДырды.

Орта гасырлардэ, шамамсн VI-VI1I тасырдардап басти
Каз<зкетандЕ1гы жетекшЁ медсни орталык Ош уст Кдзпкста:
болды, мунда cpeKiuc opi оссм отырыкшы цнденнет кэ. мигами
кала курылысы орксндспдЁ, коленср etiepsocioi дамцды, керуен
саудасы жанданады. Сырдария, II [у. Талас озендерх азабывд
wpyrrap oJwpbiKuibi-eriumi конысгар мен калалар панда болиды,
ч'м ооруде фсодалдык гос Lu жетекшийк ирыш-а [пыдкан X-XI1
кырпарда кмалык моденце! меГипнше срксндсйдк Осы уакыт-
тэрд.ч феод ап лык floyipic гон бшк cas балшыкты кабыргалары,
ufiiij мен кушей гшпен корганыс мунаралары бар калалар
"иигымен калыптасады. Талас озеш аллбында “копестер каласы”
Тври, Сырдарияда Отырар. Сыпанак, Сауран. Жепсуда Суяб,
•uaraFytt, Алчиты калыптасады. Кдлалык. турмыс-сал г X11I-XYIII
гхыряарха да оз жалтасын тапты. Калалар бурынгьиай Качак
«.UMFiii тусыцдд да колвнер мен сауда оргалыгы рвгпнде белгьи

ДМ-

Б^'пшппщда Казакстаи аумагындае ы археологиялык жумыстар ез
кын табуда, олар гылымды жада ашылулармен голымырып*
ne.iri Кпзак^ан тарихыныц бепсртне жана леи окелед! де1ен
лврдай.
ПЛИДЛЛЛНШЕЛЙ ЭДЕВИЕТТЕР

«К^взакстандн археологии лик, ссксртк1штсрд{
зерттеу тарихынан» бол!лй бойыпша

Аггела Е.Щ Чадце праве кая Т.1{, Библиография по археолог ин и
древнем истории Сырдарьи и С&ппречътг If Труды Ии-га истории,
археологии и этнографии АН КяэССР. - I960. Т-7.

Актуальные проблемы историографии дрепнего Казахстана Обзор.
Алма-Ата,, 1939.

Археологические исследования и Южном Казахстана (1970 - Г980 п}
Обзор. Алма-Ата, 1984.

Млргулан А-Х , Акишев К.А., Каддгрбасв М..Ю. Оразбась Д..М.
Древняя культура Центрального Казахстана. Алма-Ата, 1966.

Oipap, OrpapcKMii оазис и Южный Казахстан: I 1уми1магичесЦ1с
нсследопзния по денежному делу южноказихстанских городов. VI1-XVJI
в». Обзор. Алма-Ата, 1939.

Отрар, OtpapcKiiil оазис и Южный Казахстан: Проблемнее
исследования Южно-Казахстанской археологической экспедиции 1971
J 985 гг. Обзор. Алмз-Ата, 1987.

Проблемы археологических псследований по5ДНссре,>и1сиековых городи
Казахстана: Обзор. Aiwa-Ai а, 1990.

Проблемы Гис геоэконом н к и Казахстана по археологическим данным
Ляма-Аги, I98X.

Савельева Г.В. Обзор лиЕсргггуры по археологии Казахстана (1963
1972 !i ,j )f В глуб1> веков. Алма-Ата, 1974.

«Тас да/ip» белйп бойыиша

Алексеев BJI. От животных К человеку. М.. 1969.

Агпыебаев Х-Л. Памятники нижнего палеолита Южного Кзтлхегащ-
Алма-Ата, 1979.

Бажанов В.С . Костенко Н.Н. Атлас руководящих форм млекошггаю-
ших ашрилогена Казахстана. Алма-Ата, 1962.
ItyticKOficHift [1.И. Проблемы становления человеческого общества и
: 1Л1ЧКК»Г£ открытия последних десяти Н.СС Ц Ленинские идеи &
<Ччгая первобытного общестиа. М„ 1970

Мишин IkC Столика Вишневка I // Археологические открытия
№r.MJW,

Плица ИИ. Палеолитическая стоянка Пещера на BvxivpMC И
ИЖ 1957. Вып 67. С.54 -58.

Дебен ГФ. Начальные этапы становления человека (древнейшие и
?w люаи) // У истоков человечества. М„ 1964.

Дейо ГФ Новые данные о соотношении галечной индустрии аист-
 ТПТКМЫХ обезьян и древнейших .'нолей У СЗ. 1964, .415. С 114 I (6.

М.Ц. Галечные орудия местонахождения Музбель 1-2 в
. ралишяКазахстана // Последам древних культур Казахегана. Алма-
41.1970.

KsWW.it М,П К вопросу об археологических культурах Централь
« L тдегаиа в верхнем плейстоцене И Культура древних скотоводов и
Вяаьиев Казахстана. Алма-Ата. 1969.

КлЯНух М Н Местонау-оидеике галечных орудий Обдлы-сай я
tti риьном Казахстане//СА 197] №1 С, 195 - J 95.

Коленки Н.Н., Алпысбаев Х.А. Значение палеолита дня расчленения
фсгеяоеых (Яйожвияй И Культура древних скотоводов и земледель-
1 Казахстана. Алма-Ата, 1969.

Кистам Н.П. Основы стратиграфии антрологсла Казахстана. А1мп-
шлад

1к&ш В.Л. Нижний палеолит// Каменный век на jeppirropnii СССР,
у И?р

Мари К., Энгельс Ф. Соч. Г,10.

Мгамв А.Г. Ареалы палеолитических культур Сары-Арки // По
.ш февних культур. Алма-Ата, 1970,

Исдмв АТ. Радиальная система изгтиалеты нуклеуссч лсвапдуа и
е'Ию. вшкошпе Сары-Арки и Мангышлака // Поиски и раскопки в
г£1 ст Алма-Ата, 1972.

МслквАГ Стаяика-мастерская у оз. Кудлйкодь ff Utiucv к арксоло-
 квахстий. Алма-Ата, 1968

РиояВА Каменный лек Таджикистана. Душанбе, 1965, [',1.

ГаЛилдубегов Ж-К. 11алсолигичеткие памятник Цсйтралыадге
ВВЕтаяа'/Шргуданоисмзе чтения Алма-Аив, 1989.

ТлЛмапшбетов Ж.К. Памятники каменного века И Археологические
ишикн в зоне ыюиления ШулМЗинекой ГЭС. Алма-Ата, 1987,

^ьанэ JAH. П»иимк>№чсс*здЙ комиистэс мусьтерской стоянки Карасу t
. trtАрмстиды(Ззгйдимй Тянь-Шань)// Материалы но истории фауны

ри Казадсзазга Алма-Ата. 1963 Т 4
«К,ола тасыры» б&лцй бсйынша

Археологические памятники в зоие затопления Шульби некой ГЭС, I
Алма-Ата, 1987.

Здатювкч Г.Б. Феномен протоцнннлнзацип брон оного века уро>I
казахетапских степей; Культурная и социально-экономическая ofiycjjor^ I
леннрств. //Взаимодействие коневых культур >1 древних Цивилизаций I
Алмз Ата, 1 989,

Догнив М-А Историй степних титеые^ Юткчого Прчэрщцл Ц1 - начали I
I тыс, до н_э.) // Труды Хорезмской врхеолоп>зп1Офаф|л[еской экспедиция. I
М-, 1977. Т.10.

Кадырбара М.К., Курманкудоь Ж. Куиьяура лрешшх смп’Овд.ии! и I
металлургов Сары-Арки Алма Дта, 1992.

Кадырбаев M-К.. Мярьяшев А.Н Наскальиы : нзобраяссшЕ» xpefim 1
Каратау. Алми-Ата. 1977,

Кузьмина Е.Е. Древнейшие скотоводы: от Урала до Тянь-Шащ. I
Фрунзе. Wife.

Максимова А.Г. Эпоха бронзы Восточного Казахстана //Труды Ин-тз I
истории, археологии ij Этнографии АН Ка$ССР. J 959 'Г.7,

Марсу пан А.Х., Акдцмв КА., Кадырбаев М.К., Оризбаек АМ
Древняя культура Центрального Казахстана. Алма-Ата. 1979.

Марту ан А.Х. Т»егаэы-ландыбаевскаК культура Центрального 1
Казахстана- Алма-Ата, J979.

ОрАзбдев А-М. Северный Казахстан а эпоху бронзы // Труды Ин-та I
нсгорин. археологии и угисп рафии Ан казССр. Алма-Ата, 195&.Т.Э-

Сорохии В-С, Могильник бриюоаоЛ эпохи Тасгы-Бутак в Западном I
Казахстане // Мазер налы и исследования но археологии СССР- М. -JL.I
196Z.T12C,

Черни кон С.С- Восточный Казахстан в эпоху бронзы // Материя,лм n I
иседсдойания по археологии СССР. М.-Л., I960. Т.88,

«Ерт к©дщсцд[лср арлсолотижы» болмн бойынша

Акншеи А-К. Искусство и мифология сакод. Алма-Ата. 1984

Акпшел К. А. Курган «Иссык». М., 1978,

Акйшм К.А,а Кушэеь Г А. Дрзвдяя культура с'аков и усуний дилйлы |
р. Или. А.[ма-Ата, Г963.

Археологические памятники в зоне затопления ШульбинскоЙ i С
Л дкй-Ата. 1987.

БаЛтзикои К.М., Подушкнн А.Н, Памятники земледельчеевд-скоговад-1
ческой культуры Западного Казахстана. Алма-Ата, 1989.

Вишневская О.А, Культура сакскнх племен низовьев Сырд^рън в VU I
- У вп. до н,э- М., 1973,
1ЙЦВДВД М К. Куртадоьк р' чз t нерхгжъса р Hiwv Ц Дретимкги
Efuiii я скнфо-сармзтекпе премя. М„ 1984.

.Ын» .4 М, Керамика нлжевзй и средней Сырлары! it I тысяч еле лги
Ю.М., WJ1.

UHi'iririRd А.Г. Mqiiupes М.С.. Вайнберг Б.Н Леьцн । JJ.M. Древности
Д иры Алиа-Агл, 1968.

MnpWJi А.Х., Акишеи 1СЛ., Кмырйвси М.К,, Оратбисв Л.М-
Ьмн ку|№ра Центральигаго Кзаадстаиа. Алыа-Ала, 196.6.

Смирнов К.Ф, Сарматы и утверждение их политического гиегюдсг™
при М., 1Ж

'tart* С.И. ПиаратдэйЧ дельтам Окга и Ятггарта М„ 1961.
п;й11.С.СЗ<!1щ)Ка долотого курган<1, М.. I960.

uKeitijin кеншецдитер архсологиясы» балип бойышпа

Ар'| логические памятники я эоне затопления Шульбинекой ГЭС.
А1Щ-ЛЦ (J87

temWffiEt С.М- Кыпчак» в тетери» тредчгаглптпн Кэпачетака.
Iaim-AU 1989

IkpiiuiTiV АЛ HcTnpjiKjLi-ti^KCcijioniHCCXiic очерки ЦеЛфДпьгюш Тянь-
illiitui fpo-A/гая;! Материалы по археодоп н СССР. М. Л., 195?. Т.26,
(амии В А., Кригер В. А- Ь'\рге.нк! кьнеткскйиа времени ни. ИЭашим
•flffifXJJ-XlV пп.) М.. Г988,

Кщ|,у»йев М К.п Jiypnaujt’Ba. f’.3. ГТогребсииё кыпчака церкой иплоЕнты
К и вдмйъндка Гаемсл* /' Но следам лревинх ьуяълхр Катлхсгаиа.
(лй-Ап. I97C.

ЙйргтлаЕг Л.Х. Рйскопки погребении a^uim XVJ в. л долине р.Нурд
' «fltaИи-Til Истории, археологии и тгнигр.'йфик АН KaiCCj1. Н "ст, Т,7

Сшыпеп З.С, Наскальные изображения Верхнего Прииртышья.
id'AiaJ992.

Цннмзн М 3. Методологические проблемы тплошнип отношений
«i шлиу KQ’icRfiume. Алт-Ата, 1992-

|ЯфД А. Каменные ичнания Семиречья, М., !9б6.

(Сргагасырлык ^цлалвр врхсаюгияш»
белЬо бойынша

AiK&iEJl, Ллцевич ГН. Иг истории оседхых поселений ai юродов
Г1 <ссй Казахстана И Груды Ifii^a нсторнн, археологии и этнографии
I SMCP 195КТД

г„Араике К А, Ь’айпяков К.М., Ерзакович Л.Е*. Древний <>грар. А.|.ма-
inlOll
Акишев К.Л., БаЙпаков К.М, Ерзакович ЛБ. Отрар в XilJ-X/V яд
Алма-Атш 19^7.

Ataniiea К.A,k Байоакав К.М... Ерзадавдч Л. Б. ПеэДнейреднетедодЛ
Отрар, Алма-Ата, J9S |

Археологические исследования на северных склонах Каратэ}1 й
Труды Ин-тэ историк археологии и этнографии АН КазССР. 1962 Т J4.

Байшшзв К.М., Нуржимв А. Уды «i&eK ядаты »птие ортитйеыратц
Казахстан, Алматы, 1992.

Байдаков К.М. Средневековая городская культура Южного
Казахстана и Семиречья. Алма-Ата, J98A

Бершитам А.Ц Истормс.О’-врзье^лйгиЧйсиие очерки Центрэлычч^
Тянь-Шаня и Ламиро-Ллтая // Материалы и исследования ио археологи»
СССР. М. - Л., 1952. Т.26.

Кожемяко ПН. Раянесрсдчевековые города и поселения Чуйой
допины. Фручзе, 1959-

Сенигова Т.Н- Средневековый Тараз. Адма-Атц, 1972-

Толстов С.П, По древним дельтам Окса и Яксарта. М., 1962.
ХоёЫИШаЛВр

СУ PETTED Th&IJHI

ililMF'Utr IU?ZtCWf.ypl..\AiLp^ 1\Ьр,ЛГ'Л'- ЭЦй1)СЫ
{и5едцт.А-км,чк1Я|,\. Шьнне. (факсии

Iimura UfKLUytl QKMLKKi

I	Кифл1,гар СйВДИчучАтУргшА

i IJ w hit Бифа: ran. f '< id iSy i*u ту pа г и

• Иаитигг. tJ/jpjTjiii dp (jtarywH Клдаьхтан

П wjrr. Нрншя iwpij.'i tncxiiiLtiip. (iprj.ii.irc Кд j;y । air

’	. ip. i hcriijLTan. Opnjwj.' KjBiiKcrriii

1	hco.iitr fciajiar. !< j Л li-I'jo TVP'H Ы

p llfftnir. Тле fyihjMJMfiw. KidridiJQ T\p3f..r

| iKhUillJH Kiif’hJMr.lJI J^+TjJ К-11чр,л!рдй1 жисгЫрЫ fJp^LILiF; KiLj;JK.Crdl

I III. /МЦ-СЯЙЛВ rfll.llС"|ЛГ i.r IhUnXi.iHTrlK I yjWM Lilt зКнн*«пи

0 lii.ipiiiuifi va;ien»L-rijrirt кыш j.i;ilh?.i tpt.i (cprv nojraj Cm rycrix K'iwjkc, ;i rr

I.	'.ILTpiUIlinMII.KUUiMjHH 1711111 JhLlLICl'ltpM («ipi ilUF t.r Ktnak С’ОАТуГПК Krl NKCTlUI

I MitoiKP.m киш r-uiijcpififr. йцгусгш F^iTinKcMu

< I lonMajaiML'riiriti Kiirtip nuira.7'djii;iii pjaraj.ap. Oprd'tMK Kd^ii.A'idii

fj ‘^ar.iy ntUTBcwit.iai u ягяртэс lv iHTi^pi

't unraju ic^aprafcypcTrtijii,

 T₽lHultiTT.lC x.lpriliz eypriTLpj. MtfriCT

Э Мурпыи ай J'.iokij.i tra.ioirwir. Оргмык К^викггад

/' .'IfpifUKtlKl fJCK-pllCJ'pybl|HU

TiauiilippК<ф№ЫЛ1>111 Wnm'lpr.l. Же lev

I UlrfuiiiJUj imddiri bizcjusriijf’K<ipr>nsn Жетл-у

Ш > joSathui игопыры мтi Kumur.rci.i tifcjjj;ni>jp муидмы. jKcaic'

» iGaMuir /Kijp.|CT\ |суры_гл^ч.тГ|Гг1ыц ljil-.ifj,ii,.icli	n;r>pJu^iEit jKi'itay

Л brtH1.iyr.rj - I Ki£ HtrpiWHF.IHj.lH HTtiCHFlJh.r. ‘Awiuy

I '.' tiaFipJFiiK5wnc(i;ipF.r. K.F.riF-i-i;iyrjj- 1 jw^ijmj-i. jK<hluy

В ' JUHIKI.™ bbTl.Ur I ufftt

J ' I > -: /.T.teJlit.ijt Идру >я;ароктElpl !

в Mb XTCfijitpi

i -J ifflHuiii L.if'w r fpwMcrwK rairT-jp
32.	КспиилифЛыц буйымдары

33.	lypix замлнындагм белбсу мси зшскейлер. Шыгыс Kajar.crari

34.	КимЕЩТсфдын Бспокаменкл карм мы паи ялыиган олжапор IX-X гг.

35.	K^paiuar — | к.орымыцдапл каСнрпер сйймлндйры. Шитые Кадаютан

36.	Кирашат- 1 корымыидагы вдбкр курылыстарыиык Жискары, киындысн »гнк
алынган цурал-сайыамдар

37.	Коалы — Е корымьпщагы каЕмр курыл^^пфыииц жослары. МЫншсы шанс
алыигаи кура, i-сйймаи дар

38.	JlJatii корымиидагы itayc ка(йрлер. VI-V]]] гг. Оцгуспк Крикета i

39.	XII 1-Х IV гг. кы11||1акКдб1рЁ1гснзлимгаи uuiwititup

40.	Шалкар корымыцдаа и корам супин су Иск капсыр.милйры X1TI-X1Y гг. Сап»:
Казахстан

41.	V1-VU гасырдыц I жаргысындагм Оитусаж К.азакетцц кАлалариныц карглдг
(орыс тйик№}

42.	VI-V1L гасырлын I жартысындагы Онтустт Кв-Юстанныи архсоли тади.
kemtEinepj

43.	VII jticijjvjuh II жартысы — LX гасырдыц ] ж-артысиндщ ы OifiycriK
Клзакстпнпып архсологня.тык кпиигдер!

44.	VII-EX гасырлын I жартысындмы Жепсу калаларииыц картасы (сриг
т!лпсдс)

45.	V1I-1X гасырдын I жартысындагы Онгуспк-Батыс Жст!сулыи архсололиищ
КСШСЕЙ

46.	ГК Х1П гасырдыц Басыидагы Онтуспк К^азациаи кддмарыныц картами
(орыс Т1Л 11ще)

47.	EX-XIII гасырдыц багыадигЫ ОнтустЁк Кдаютдшшк археологиялык
xemciuepi

48.	IX-XIII гасирдыц басиндлты Оит/спк-Натыс Жегшу кЕигалпрыныц xapixv
(орыс Т1Л1ЦДС)

49.	IX-X1II гасЕардиц (Тасыцдши Оцгустш-Еатыс Жспсудш! apxetmtinifr.wic
цхшсш

50.	Vni-ХГП гзсырдып басындагы Онгуепк-Еаггас Жспсу калаларьгиин картэси
уьрък. тйнчэдЗ

51	- 1Х-Х >ш:ырлардпгы СолтустЁк-Шьимс ЖетЁсудыц археолечжялык rcuicaepi

52.	Х1-ХШ шсьсрдын басыннагы Соятускк-Шыгыс Жспсулыц ирхкч>.чол!ЯД1д
КСШСНДср!

53.	ХШ-XV гасырдын басыцдагы Оцтуегйк Казакстал хД-^ширмнЕЛ картаси
(орие т1лё!1дс)

54.	XI 11-ХV »дхырдътт1 I жартысынпагы Оцгустге К^заксписныи археологиялык
ксшсадсрЁ

55.	XI11-XV гасырдиц басындши Онгуим-Батис Жетгсу кдлаларыныц карркы
(ирис 1 ijiftuie)

56.	ХШ-Х\,Г гасырлыи 1 жартысындагы Ориуспк-Бятыс ЖстЁсудыц apxco.«-
гнллык кешен!

57,	XVI гасырдыи II жартисытиагы - XVIII гасырдып басындагы Оцтустй
Казахстан колалариыьщ хартасы (орыс Tuiinjej

58.	XVI гйсьгрлыц 11 жартыёындщ'м - XVIII гасырдыц басьищиги Оитустк
К^акствПЕнад архссло1'ияпык KajHEii-Viapi
Ьгурет

3-t‘yptT
4-сурст

23»
?-гурет
б-стрет

2-50
241


8-сурст
243
Ю-сурст



13-сурог
13-сур ет
14-cjper
6Vt,

17-cj'pcr
18-су рет
19-су рет

-I CjpCT
О 90 м

22-суреГ
2J-cypet
24-су|НТ
tiSE

23-cy per
У 9 ffi №?

26-рурет
27-еурет

29-cype-i


32-cjf |il't
[Ж.

,13-сзрст
|)L4

2fiK
269

27 Г
JH суре I
273
1(1-4 1 |Н-Т
41-сурет

277

43-typcr

45-cyprr
05?Z

I
1
4"-сурет
-Wi-ej рет
•W-сурет
5(]-су рет
51-cyjifT

плпнтгтчтт

53-гурет
54-сурет
6Ki

55-f >pci
56-сурст
S7-cj рет
5В-еурет
ЛИЛЗДУПЫ

ллгысел.........................    —....-................................. я

клалкртлндА лшологая пзыоииптц дмин........................................5

КЛЖСТЛНДЛ ЛРХЮЛОГИШЫК, ECKEPTKII1ПЩЮ

ЗЕРГГСУ ТЛРИХМЛЛН....................................................... 13

тле дет.......................----------------------.—.................

Нисли ря-чеолнч .................................    —..............35

Kciiitiri ita.ieojwrr............................................... 50

I Lco.nn ......-.............-....-............  —-.................*7

КОЛЛ ГЛСЫРМ.................................-......-.......................33

l тИюардыи кошастаиуы.................—.............................73

□1ИШ1Л1КЖЭНЕ JKM 1НЛОУЛ! 1ШЫГЫ........... .................................si

|';iy-iri:]| id.....................     —.................... S2

K^Mhipuxwcinminiii..................................................SJ

К.оныстар мси тургын yieiep....—....................................S3

Цргиндык катынасгэр.................  л	— S3

Bis i и наиычлар.............................  -....................КИ

Жарга^ cypcrrcpl.............................     -................. S4

ЕРГЕК0Ш11П1Д|ЛЕРАРХЕОЛОГИЯСЫ ............-......-...........-.............. 92

Сак th Гитары.......................................................<J2

С авро ча л ар-,-.....—-........................  -................. । 1Ь

Сакжонс ся промат тайзиишрыныц uiapyLiuiu-iun>i .  .................109

Сак 5KU1UJ саьроматтар тайпадцрыныц мхам дык курылысы............... Ill

С'аиянр мем спрми ггнрлыи ninn намыедары мси мифологиями............112

Усундер (Yficiimcp?..........—........—.......-...-................. I Н

К.чнаы (Кишк)й) мемлегст!......-.................................... 120

ClOHliy-.--.........................       -		 ПЧ

(' арм а пир.................................................... <32

КЕЙП1П К0П1ПЩД1ЛЕР АРМОЮГИЯСЫ...............-......-.......................137

Эшосяж-'И тарики..................-.............  -.............—-.. 137

I YpiKTcpaui археология лык ссксрткиггтср  .........................143

1\ар, г yKGipJti JJt лркеолопылык ссксртм urnzp i  .................149

КпмлКадрДЬШ йрксологиялык.кокер ndlli CCfii..  ...................... 150

Cp<i«.-i iiit моден нет i-------------------—-...................... 15.3

Огыа жоис ucuci гсг таГн галар ы пни археологиялык ссксрч Ki шч epi	I 5 5

Кыпш:1ма.рдыц архсологиялык ескерткЕштер!........................... 157

Монгол ,чоу ipi НДС ri археологи ялы к ее не piкз 11 it ер.  .......] 60
Ketiiiiri кип menu beep твруа1ны.'1ыеы„....................  163

Kcftiuri KouinenjiuiCjVliH кигзмлык курылмсы------------—... 164

Kcftitiri Ktiiune«LiiJiE]Wim Juki мен мифологнхеи...—........166

ODTAfftCDIPJiDIK ГуМАЛАР АРЛЮЮГИЯСЫ...............................  168

K;u[ajiapjiHU ламуыныц саяси алгы ширгтары...................168

Ка-тяпар мен ауЫ-|дыккоиысгар. VJ-JX гасмрдыи алгашкы
жаргысы............—...............  -......-.............   1^6

Кд||алярлыктоип1-р;^п1нсы wcti типологнасы..................... 181

IX г. -XIII г. бас кизрдай вдлалзр........................   188

XII[-XV гасырльщ GipiHtui жаргисьгндагы юи>а мадешсп.......  203

XV г, cKiiiini лартысы - XVEII г. бас кишщеи Кд.ллк.стэ1ГГ1МП
калцлык мадснйстл.......—..................................  212

КОРЬГГЬПЩЫ....................................................     22(1

ПАВДЛАНШГАН еДЕЫТМР ..........................................      228

СУРЕГГЁР ТВД1...-.............................................      22J
О\у Сйсылимц

Ffrifiwffcw Карп Малдахметуяы
Таймагамбетов Жаке» Кржахмгтуяы
Жумаеинбетов Талгат

КАЗАХСТАН АРХЕОЛО) ИЯСЫ

Оку куралы

Редакторы Л. X ! Нуриева
Кн-миьютсрдс бсгтсген Т.Е.С<тарвва
Мукабасып корксмикгсн /[Сйи^йкии

ИБ Ai 3738

IkicunyiaCM. 12. 2006 wj.uu.i №ЛМ0ПьШы. niiuiMi №84 If 16

Колслн 111,256 г OiIkltti клгш RISO блсылис Тапсирм № 21
TajueiMMH 5<>J дана. Ьш агы кшпешш Ол-«1Ч|Мй|| тшдагг.1
Кшснс ул|тык yiiHnqKHlpTiniri уинвсрстглн шпики
05ft)jВ, A.inMri-1 штосы, wi-Фарабя дацги.1ы,7|
«Кланк университет!)) fiuciia.uuucjjitiu бапшы.