,г , . . ( » • - ... , < .
МУХТАР ЭУЕЗОВ
АБАЙ
МИМИ
1К0ЛЫ
роман -эпопея
li|)iiiiiii Hiidii
Алматы
Жазушы
2006
МАЗМУНЫ
АБАЙ
Б1Р1НШ1 Б0Л1М
Кайтканда ................................................. 4
Кат-кабатта................................................45
Ж ол да................................................... 69
Шытырманда................................................104
Бел-белестс...............................................139
Эрде..................................................... 179
К,ияда....................................................216
Б1Р1НШ1 велэм
ЦАЙТЦАНДА
i
Yin кундж жолдыц бупнп, соцгы кунше бала шэктрт барын. салды,
К,орыктан кун шыга атка мшейж деп асыккан-ды. Буны каладан
алып кайткалы барган агайыны Байтасты да тац атар-атпаста езд оятып
тургызып ед1.	/
Кунузын аттан да туспей, езге жургшпйлерден ок бойы алда отырган.
Кей-кейде езше таныс Кекушртм мен Буратиген, Такырбулэ.д сиякты
коныс-кудыктардыц тус-тусына келгенде бала окшау шыгып, астындагы
жарау кула бесткйн агызып-агызып та алады.
Арттагылар — Байтас пен жорга Жумабай:
— Мына баланыц ауылга асыгуын-ай!
— Сорлы бала кыстай ini куста болып калган-ау,— деседк Бала
шэк1рт узап кеткенде булар да epiKcia желе шокырактап шауып отырып
куып жетедк Жорга Жумабайдыц такымында кара шскпары бар. Байтастыц
да аягыныц басына шген узыц кайьщ сойылы бар-ды. Такырбулак тусына
„келгенде Байтастар баланы жеке шабудан тежеп:
Енд! бгзден узап кетпе! Анау Есембайдыц жырасын белес in гой!...
Уры жагадУ..-—ДОДЬ	—
— Ceni мен бтзд! манадан кёрГП ОТЫР! «Кокырактап жалгыз шабатын
пеме екеп, ryeipin, атын эпкел ез1н!ц!»— дё’ЛД* Де> ceHi тебеден 6ip-aK нукып,
мыпа бэйге бестщд! алады да кете барады,— дед'. Жумабай да.
— Е, сендер ше? Сендер 6epin жтбереещдер ме?
— Ойбай, б^зде не каукар бар? Bi3 екеу-ак—
— Олар самсаган сары кол. Бул Есембайда удайы жау жатЗДы- ^ек
б!зд1 ез1м1здщ елдщ адамы деп аман калдырмаса, жер жаман,— Деп
Жумабай шошыта сойлепсл келеде
Баланыц кытыгына тиетш! осы жер!.
— Эйтеу!р сендерден дэрмен жок екен. Ендеше 6ipre журд!м не,
жеке журдлм не? Ал кетт!м!—деп, соктырта жопелдь Бул — Такырбу-
лак,тан оте бергенде бастаганы еде
Содан жацагы каушт! деген Есембайга жеткенше, артына б!рде-б!р
каратан жок- Коз ушына кетш узап алып, ылги жапа-жалгыз шауып
отырган.
Жолдыц бул тустары ылги белес-белес болатып. Осы каз(рг1дей боп
4
журт Шыцгыска, жайлауга карай кешкенде елсгз боп калатын жер
Алыстан жолды багып отыратын тургылары бар. Так иек артпадан, екгк
тустан жургпншге жауды коян-колтык, кушактастыра тус!ретш уры сай.
жасырын жыралары да бар.
Будан бурынгы ек! кундж жолда улкендер жылдам журмей, баланыц
шыдамын эбден тауыскан-ды. Ол сондыктан бупн, ауылга жететш кун!
улкендерд! epixcia катты журпзудщ айласын тапканына дэн ырза. Кун!
бойы ссылай етуге байлаган.
— Бала деген коркар болар ед!. Ес бар ма езщде, пэруэрдйер,— деп
Байтас бабын таба алмай басын шайкайды.
Жумабай эбден болмаган соц:
— К,ап, мынаныц баласы!... «Мен бершщ белт1р!пм!н» деп келедьау!—
К,ой, не де болса калмайык енд!. Байтас, жур!— деп щаба женелд!. Екеу!
де жарыса бастады.
Байтастыц мпиеш К,унанбайдыц кара жал бурыл аты, дэмел! бэйге аттыц
6ipi ед!. Жумабайдыц астындагы да сол К,унанбайд!к! — Найманкек деген,
улкен ак кек ат болатын. Екеу! жарыса женелгенде, амалсыз егеске
туст, «мен озам, мен озаммеп» тепкшесш, созыла бердк Bip белден
асып екпшй белдщ ерше карай токтамай жарысып келе жатты. Осы
ерде бурыл ат есж пен тердей алга тусе 6epin ед!. Белге шыгып алып шауып
келе жатып Караганда, бала кершбедк Булар тагы да сытесе бермек болды.
Сейтш, осы белд!ц ойына карай кулай бергенде, жорга Жумабай арт
жагынан, сол иыгы тусынан тасырлатып кеп косылган 6ip дустрд! ес!тт!.
Дэл Есембай бипчнщ тусы. Жэне дэл Есембай жырасыныц ез!
екен.
— Эй, кэп!р, содан косылган жау болды-ау. Баланы алып, б!зд! баккан
екен-ау!— деп ак кек атты тепк!лей бердк Артына коркактай карап, шала
бурылып, кез киыгын тастап кердк
— Мас кезщд!, мае!— деп, эз!рей!лдей тент келе жаткан б!рдеме.
Атын да, Kicicm де болжай алмады. Эдей! танытпайын деп, бет-аузын
тацып алыпты. Бул оц!рдег! кунд!з шабатын урыныц эдет!. Байтаста ун
жок, ез бет!мен зымгап барады. К,олды болса болатын жорга Жумабай.
Енд! не де болса жанды кармайын деп, такымындагы шокпарына
жабысты. Соны суыра 6epin:
«Эй, анау да кек желкеден урады-ау!»— деп жасканшактап келе
жатыр ед!.
Кугыншы ойлагандай-ак шокпарды жендеп суыртпады. Такымынан
толык шыгарып алгапша бастырмалатып кеп, Жумабайдыц калыц кара
тымагын кезше карай баса кипзш жтберш, сол сэтте шокпарга жар-
масты. Жумабайдыц басын кетерш, тымагын тузеуге де муршасы келмедк
Тартысуга да корганшак, шабуга да мугедек болып калды. Суйткенше,
жырынды жау муныц жацагыдай саскалацымен пайдаланып, шокпарды да
тартып алды.
Енд!, ак боз ат та б!рдемеге т!релш токтагандай, Жумабай зорга дегенде
бойын тузеп ап, жаца гана тымагын кейш кайырып кап ед!. Кдраса, буныц
шокпарын тартып ап, ак боз аттыц алдынан келденец шыгып, каз!р !шек-
cbieci катып, унс!з кул!п турган баганагы бала шэюрт. 0з! айткан
«Кунанбайдыц белпрш»— Абай екен.
5
Баладан корыкканына Жумабай уялды да, ыза болды.
—, 0й, балам-ау, мына жер — жау жатагы. Бул урыньщ иинагына
кеп алып, жаман ырым бастаганыц не кылганыц?— дед!.
Байтас та кулген бойында кайта оралып келед! екен.
Абай езшен улкен кквд корыкканына катты ырза едк Жумабайдыц
неге ашуланганын угып тур. К,оцыр жуз! кызарып, темен карап кысыла
куле 6epin, берюн айналдыра бастады. Кэддмй «жолбасар» урыларша
шапан-беркш айналдырып ки!п, мурны мен аузын кызыл орамалмен та цып
алып, Жумабайды куганда тагы сел урыларша, «дауысымды танытпаймьш»
деп, мыцкылдап сейлеп буйрык берген. Байтас корыкса, корыцпаса да сыр
алдырган жок. Соидыктан Жумабайдыц ашуын алыстан танып, мэз болып
кулш келе жатып:
— Кула бестшщ тебелш де жок, кыпты, карай гер езш!— дед!.
Жумабай да жаца байкады. Бала бестшщ тебелш саз балшыкпен
баттастырып турып сылап койыпты. Жумабай юсипкт! Kici. О да кулк!
бола 6eprici келмейдк Енд! бу да уациганы ойынга айналдыргысы кеп,
мыскылдап:
— Ой, уксамасац тумагыр! «Уры Тобыкты, уры Тобыцты!» деп Керей,
Уак зар кагады. Кдршадай баласына шей!и уры болудыц жешн жете
б!л!п тур. Зар какпай кайтсш Керей, Уак!...— деп ез! де кулдк
Жумабайдыц калага бу жолы не жумыспен барганын Абай дэлд!
бшмейдк Б!рак оныц Байтаска айткан б!р созшде Кунанбай тапсырган
6ip жумыспен барып келе жатканы мэл!м боп ед!. Абайдыц бурыннан
байкауынша, бул Кунанбайга кад!р! бар Kici. Абайга ашуланып, ренжш
барса, алдымен экесше шагады.
Осыны еске алып кеп, Абай енд! кулюден тыйылып, жаца катар-
ласка н да:
— Жол узак. Уйкы ашар болсын деп ойнап ем, гайыпка буйырмацыз,
Жумеке!— дед!. Енд! тшт! сыпаны. Сызылып тур.
Жумабай жас баланыц шшшше ырза болып карады да ундемедк
Байтас Абайды курбысындай кагытып:
— Жарайсыц, «гайыпка буйырмацыз». Сенщ мынауыц, менщ: «Кеш-
кенде жук артамын сэры атанга, айтамын не бет!мд! Ойке апама?!» деген
елещм сиякты болды-ау!— дед!.
Абай жете тусше алмады.
— Калай дейсщ, Байтас ага? Ойке апа деп юмд! айтасыц?
— Е, Ойке апаны б!лмеуш!ме ец? О нес! екен?!
— Бэсе...
— Бэсе, Ойке апа деген б!здщ катын. Былтыр ала жаздай серипк
курып, ел кыдырып, кыз-келшшекпен сауык-сайран салмадым ба? Содан,
аягы кызык б!т!п, уйге кайтатын да мезггл жетт!. Енд! катьшга калай
карарга да, не деп барарга да бет жок. Сонда эдеш бетшщ зэр! кайта
берсш деп, «Не бет!мд! айтамын Ойке апама...» деген елещмд! ез!м
ауылга бармастан б!р-ек! кун бурын айткызып, жолдастарымды ж!бер!п
жатып ем. Сол осы кун! мэтел боп кетшт!,— дед!.
Абай да, Жумабай да кызыгып тыцдасты., Оз! cepi, энш!, суду Байтаска
екеу! де — 6ipi кэр!, 6ipi жас бала — кызгана да, тамашалай да цараган ед!.
Абайдыц кез алдына Ойке деген жецгес! де, Байтастьщ былтыр жаздагы
6
энилл, сауыкшыл жолдастары да толык, елестедк Ecriren эцнмесшщ бэр!н
ецсесймен ынтыга тыцдайтын бала, бурый Байтаспен сырлас, эцг!мелес
болмаса да, жацагыныц аягы немен тынганын 6wrici кеп, кызыгып келе
жатты. Байтастыц курбыдай к,алжыцдаганын пайдаланып:
— Ал Ойке апаца не бетщд! айттыц сонымен, Байтас ага?...— деп,
жабыса тустк
Байтас бутан кулш, енд! ipbieHin карап:
— Не бет^мд! айтушы ем? Сорлы к,атын алыстан энмен арыз айтып
жатканга шыдасын ба? Келсем, алдымнан ез! шыгып, атымды байлап
жатыр,— деп, Жумабай жакка карап, иек кагып койды.
Абай ундеген жок,. 1шшен «алдаган екен гой» деп байлады.
Сол эцпме жургшпплердщ тацертецнен 6epri катты журкян Найман-
кектщ ацырын булкегше экеп салган едь
Бала шэюрт ауылга асыккан, лешрген куйше к,айта келш, тагы да
тебше женелдц
— Уа, к,ой деймш, бала! Ат зорыктырасын!
— Жапа-жалгыз узап кетш, жауга жем боласын!— деп, ею жолдасы
тары тежей 6eprici келдд.
BipaK, цаладан, жабыркау медреседен жаца кутылып, енд! уйше, ауылга
жетуге асыккан бала шэ.юрт ол сездерд! тыцдайын деп ойыскан жок,.
Улкендер корыккан Есембай да, титл урылар да Абайга сондайлык,
жат, суык, боп керше алмады. Уры десе, осы елдщ ездершдей казактары.
Кеп болса: кшмдерь ер-турманы гана жаман; колдарында сойылдары гана
бар. Ондай урылар жайында Абайдыц есттен эцггмелер! соншалык кеп.
Кейде, Tinri, сарытоцым уры болтан — ел пшндеп улкендердщ ез аузынан
естшен эцг!мелер! де умытылмайтын. Кайта, 6ip кездесш, дэл жауга шапкан
шгшндерш керсем деген, inrre журген ынтыктыгы да болатын.
Ал «Карауыл бшп анау, жасырын жырасы мынау» деген Есембай —
Найзатастар болса, ол Абайдыц ез аулыныц аса мэл!м коныстары. Кектем
мен куз уакыттарында, жылында ем рет осы жерлерге Кунанбай ауылдары
келш конып, узак уакыт отырып, жайлап та кететш. Анау кершш турган
тескейдщ сай-саласы, бие бауы, ауыл конысы, кой epici — барлыгы да
соншалык таныс, жакын. Tinri былтыр бокырауда, кузем уст in де, кдлага
окуга кеткенде дэл осы коныстан, Есембайдан кеткен болатын. Сонда тайга
шапкан, асык ойнаган курбы балаларымен жаяу жарыс жасап, асыр
салган ец соцгы 6ip ыстык коныс осы болатын. Кыс бойы ауылды,
елд! сагынганда есшен кетпейтш соцгы кундер! дэл осы Есембайда еткен.
Енд1 кеп: «бул жерде уры бар, сумдык жер, бэле жаткан жер»
деген сездщ кандайы болса да кецыге дарымайды. Жазыксыз сэры
бигк, кекплл коныс, ак кодел! эдем1 елке мунарланады. Барлык айнала-
дагы кец дуниеге, acipece мынау e3i туган сахара, елке бе л дер ше сон-
шалык 6ip туыскандык ыстык сез!ммен, кецпр!ммен де карайды. Жабыса,
сагына суйедк Уз имей, катаймай, 6ip калыппен желпш соккан эдем!
салкын коцыр жел кандай ракат. Осы желмен кулпыра, толкып, су
бетшдей жыбыр кагып шалкып жаткан ал курец кеде мен селеу дала-
лары... дала емес — тецгздеш кандай! Сол даладан кез алмай, тоя алмай,
унс!з телмйрш, узак-узак карайды., Шамасы келсе, бул жерлерд! кубы-
жык керу емес, урке карау емес, кушагын керш аймалар ед!. Сылап-
7
сипап «Мен сет сагындым, езгелер жаман жер десе, мен олай де-
меймш. Тшт! дойница тыццан уры-мурыцмен де жатсыц, бетенсщ демей-
М1н» деп цараган сияцты.
Тары да шапцылап, дара уз in, алыстай бердк Болмайтын болды.
— Артыцда далып, майырга ерген лаушыдай дашангы тек!ректейм!з.
Бул дорлыдты кергенше дел, Жумеке, б!з де аттыц басын доя берешк,—
деп, Байтас бурыл атты агыза женелдк Жумабай да epiKcia шапты.
Аздан соц Абай буларды тосып алып, енд! ymeyi б!рдей узад-узад
жарысуга айналды.
К,орыдтан шыддалы тацертецнен 6epi бегелместен тартдан уш салт
атты, аттарын дан сорпа дылган далпында, кешк! ек!нд! кезшде Келцай-
нардагы Кунанбай аулына, Абайдыц ез шешес! Улжанныц отырган аулына
кеп жетш едк
Келдайнар суы мелдф, мол булад болганмен, кец доныс емес. Жайлауга
дарай, Шьщгыс асдалы беттеп келе жатцан елдщ уш-терт аулы
доныпты.
Буныц 6api «Кунанбай аулы» деп аталады. взпйц аулы мен жацын
туысцандарыныц ауылдары.
Колем! аз буладтыц айналасына жи! цонган ауылдардыц уйлер! де,
шубыртдан малы да, адамдары да кешк! мезгглде ыю-цию араласып жатдан
сияцты. Жер ошацтардан шыццан тутшдер! де 6ipiHe-6ipi косылып уласып,
тутасцан кекш!л мунардай тарайды. Урген иттер, мал цайырган айцайлар,
мацыраган цой, дозы шулары араласып жатыр. Кешк! сука келе жатцан
цалыц жылцыныц юс!ней шапкдн дуб!р!, шац-тозацы болсын немесе оцта-
текте азынай мсшеп, уй!рш !здеп шапцан, м!нуден босаган жас айгырлар
дауыстары болсын — барлыгы да осы отырган ауылдардыц осы кештег!
TipmLniK тынысын б!лд!рген сияцты. Баланыц барынша сарынган кер!н!с!.
К,аз!р журегш аттай тулатып, соншалык, цуантып, еркш алган KepiHici.
Журпнпплер булацтыц дэл цасына ец жацын цонган ауылга келе
жатыр. Ортасында бес улкен ак, уйлер бар, кеп уйл! ауыл — Абайдыц ек1
шешес! Улжан мен Айгыздыц аулы
Осы ауылдыц шетк! уйлерш сыргтап, кешк! жайылымра, батыс жацца
карай жаца epin бара жатцан бойдац цойдыц iniiH аралап, ортадагы улкен
уйлерге карай беттеп келе жатцан уш аттыны бул ауыл тез таныды.
Ocipece дораныц ортасында цосацталган цойды сауып отырган цатындар
бурын керген екен. Етектерш белдерше цайырып Typin алган, алжапцыш
тартцан цалыптарымен, цолдарына шелектерш устасып, жургпшплерге
царап:
— Калашылар, цалашылар келедН
— Анау Абай, Абай гой, айналайын-ай! Апасына айтайыншы,— дед!
б:р цартац цатын.
•— Бэсе, Телгара гой... жаным-ау, мынау... Телгара! Эпкеме айтайын-
шы,— деп, тагы 6ip жас цатын, жецге де улкен уйге царай умтылысцан.
Сагынган баласыныц келер мелшерш Байтас кеткеннен 6epi memeci
Улжан да есептеп, осы бупнге уйгарып жур ед!. К,ырыцтыц !шше жаца
юрш, сем!з тартып калган сар-цызыл бэйбнне жацагы дауыстарды тугел
ест1Д1. Оз уйшен шыгарда, терде отырган енес! Зерен! де хабарландырып,
суйемелдеп ерте шыцты.
8
Кулагы кептен муюс тарткан кэр! эжесшщ ец 6ip жаксы керетш
немерес! Абай-ды. Оны есшен шыгармай, дугасына к!рг!з!п, т!леу!н
тшеп отыратын.
Аттылар уйд!ц сыртына келе бергенде алдарында, сол улкен уй мен
куншыгыс жагына т!г1лген к,онак, уйдщ ею арасында буларды куткен
6ip топ жан тур екен. Жацагы шешелерден баска: жецгелер, корил уйлердщ
катындары, б!рен-саран тыста журген шал-кемтр, онан соц осы ауылдыц
барлык уйлершен шыгып, жуг!р!сш келш жаткан балалар бар. Бул топка
карай ауылдыц улкендер! де жан-жактан дабырлап сейлеп, агылып келш
жатыр.
Осы жиынга кара га н бет1мен, ею жолдасынан озып кеп бурый тускен
Абайдыц атын 6ipey алып кете бердк Бала кеп !ш!нен, ец алдымен езйпц
шешесш кер in, сота и карай журе 6epin ед! memeci анадай жерде турып:
— Эй, шырагым балам, эуел! ар жагыцда экец тур... Сэлем бер!— дед!.
Абай жалт карап барып жаца корд!. Анадай жерде, конак уйд!ц
сыртында, касында ею-уш улкен Kici бар — экес! К,унанбай тур екен.
Ыцгайсыздыкпен кысылып калган бала, шешесйпц сондайлык салкын
сабырыныц мэнш укты да, экесше карай тез бурылды. Байтас пен жорга
Жумабай да анадайдан аттарынан тусш жаяулап жетектеп, К,унанбайга
карай келед! екен. Б!рак оц! суп-сур, зор денелц бурыл сакалды К,унан-
байдыц жалгыз коз! буларда емес. Батые жактан 4-5 атты жолаушы
келед! екен. Арты К,ыдырдан шыккан жолаушылар тэр!здк Оз дер! ецшец
толык денелц улкендер сиякты. К,унанбайдыц бугш эдеш тосып отырган
адамдары болу керек. Ол соларга карап тур.
Байтас пен Жумабай такай бергенде Абай да касына кеп калып едк
Ymeyi б!рдей жамырай сэлем бердк Кунанбай тез бурылып сэлемдерш
алды да, кыска гана амандык сурады. Турган орнынан козгалган жок.
Баласын касына да шакырмады. Азгантай уакыт Абайга карап алып:
— Балам, бойыц ecin, ер жетш калыпсыц-ау! Молда болдыц ба? Бойыц-
дай боп б1л!мщ де ест! ме?— дед:. Кекету ме, жок кудгк пе? Немесе
шынымен жай 6birici келгеш ме?
Бала ес б!лгеннен 6epi карай экесшщ кабагын жутац кыста кун райын
баккан кэр! бакташыдай багып, танып ескен. Экес! де бул баласыныц
сондай сезгйптйш озге балаларынан артык санаушы ед!. Уялганды, жауап
айтпаганды кеннрмейтш эке мшез! Абайга мэл!м. Ол сабырлы, момын
гпнпнмен:
—, Шуюрл!к, эке,— деп б!раз турды да:— ат барган соц, дэр!с тамам
болмаса да, каз!ретт!ц руксатын, фатикасын алып кайттым,— дед!.
Тшт! ересек адамша сейлеп капты. Баланыц бул ерте эз!рлегеп
жауабы ед!.
Экесшщ касында турган Майбасар мен соныц атшабары екен. Майбасар
Кунанбайдыц токал шешесшен туган iHici. «Терт токал» туыскандарыныц
6ip токалынан осы Майбасар. Буны биыл Кунанбай ез! ага султан
болганнан кейш, осы Тобыктыга болыстык старшын еткен-д!.
Майбайсар Абайдыц жауабын унатып турып:
— Оз! тшт! кешел! Kici боп капты!— дей 6epin ед!, Кунанбай оныц
сез!н аяктатпастан Абайга:
— Бар, ана шешелерщ жакка бар, амандас, балам!— дед!.
9
Абайдыц куткеш де сол едд. Эл! тосып, бар козгалысын алыстан
карап, энные етш турган шешелерге карай бурылганда Абай кайтадан
езшщ жасына лайык куанышты бала калпына келе калды. Арт жагында
жорга Жумабай Абайдыц бугш оны коркытканын эцг!ме кып жатты. Бала
енд! асыгып, ез шешесше карай жакындай 6epin ед!, Жуманныц катыны,
К,алика деген 6ip жецгеск
— Телгара! Айналайын Телгара! Сокталдай азамат боп кетшс!ц-ау!—
деп, мойнынан кушактай алып, бетшен суйд!. Тагы б!р жецгес! — Ызгут-
тыныц катыны Тобжан да суйд!. Содан кейш улкен катындар жэне осы
топтагы улкен еркектщ, агалардыц да б!р-екеу! суй!п жатыр. Абайды шын
балага айналдырып ж!берген осы сушстер ед!. Ол кысылып кызарганмен,
кашып кутыла алатын емес. Наразы боларын да, куптарын Да б!лмедк
Б!рнеше улкен катындардыц кезшен жас та кершд!.
Барлык улкеннщ кушагына амалсыз кезек-кезек Kipin болып, енд!
сытылып, шешесше карай баса берд!. Абайдыц ез шешес! Улжан мен
екшш! шешес!, сулу жузд!-----Айгыз катар тур екен.
Бала топтан шыга бергенде, Айгыз кулш:
— Пай, жаман катындар сшекейлеп, баламыздыц бетшен суйер жер
де калдырмады-ау,— деп пандана кулд! де, Абайды кезшен суйд!.
Кезек ез шешесше келгенде, ол суйген жок. К,атты 6ip кысып, баурына
басып турды да, мандайынан шскед!. Абайдыц экесшдег! тартымды сал-
кындык шешесше де кептен 6epri мшез болган. Бала осыдан аргыны
кутпеуш! ед!. Б!рак, баурына басканныц озшде де Абайдыц журегш
катты-катты соктырган аса 6ip езгеше жакындык б!л!ндк Ана кушагы!..
Улжан кеп устаган жок.
— Эжеце бар, энеки!— деп улкен уйдщ алдына карай бурып ж!берд!.
Кэр! эжес! Зере бэйб!ше, таягына суйенш, урсып тур екен.
— Жаман неме, маган бурын келмей, экеце кеттщ-ау! Жаман неме!—
дей берш, касына, кушагына немерес! барганда, «жаман неменщ» арты-
нан !лезде:— Кдрашыгым, коцыр козым... Абай жаным...— деп кемсен-
деп, жылауга айналып кеттк
Эжес! кушактаган бойында улкен уйге ктрген Абай, ымырт жабылганша
осында болды., Шешелер! буган б!ресе кымыз, 6ipece тоцазыган ет, 6ipece
шай усынып тыкпалай берсе де, баланыц бойына ас батпады. Жендеп
!шкен де жок. Кун! бойгы аштыгы да умытылган сиякты.
Ас бере отырып, бойлары уйрешскен сайын шеше, жецгелер! баладан:
— Елд! сагындыц ба, к!мд! сагындыц?
— Мол да болды ц ба?
— Окып болдыц ба?— деген сияктыларды кайта-кайта сурасады. Абай
езге сурактарга женд! жауап берген жок. Жалгыз-ак к!мд! сагындыц
дегенде:
— Оспан кайда? Ол кайда жур?— деп езшщ к!ш! !н!с!н, тентек Оспанды
б!рнеше рет сурап ед!.
Улжан басында ол сурауын елеус!з калдырып, артынан тагы 6ip
айналганда:
— Е, жур-дагы жынды неме. Бугш осында маза бермеген соц, эжец
екеум!з куып шыккамыз,— деп эжесше нускады.
Эжес! езше байланысты б!р нэрсеге ишара кып отырганды керш:
Ifl
— Не дейд!? He деп жатырсыцдар, ест!мед!м,— деп ед!, Абай Оспан
жайын айтып кеп, датты сейлеп:
— Эже-ау, былтыр мундай емес ец... Кулагыца не болтан, неге ест!мей-
сщ?— дед!. Кептщ ортасында отырса да, ержсгз жапа-жалгыз боп оцшаула-
нып далган эжесше жаны ашып, к,ушак,тап алдына жантайды.
Эжес1 тусшд! де, аз гана босацсып:
— Балам-ай, эжецде к,уыс кеуде болмаса, не сымбат калды?— деп,
езшщ дагдылы муц-шыцына карай беттеп ед!. Баласы кцмады.
—'Жазыла ма езг? Емдесе цайтед!?—дед!.
Уй iini де, эжес! де кур кулш цана койды.
Кэр! шеше куле отырып, баласыныц талайы цайтпасын дегендей цып:
— Ушюрсе, кейде ашылып к,алады. Ушк'фген жагады,— дед!.
— Ушюрсе, мына балац молда боп келд! гой. Ушюрт балаца,— деп,
Айгыз кулдк
— Ушк!рсш, баласы ушюрш берсш.
— Сорлы кэршщ кеципне о да болса демеу гой!...— деп уйдеп улкендер,
ocipece жецгелер Абайдан шын б!рдемен! дэметкендей.
Абай буган !ппнен ыза болды. «Ушклру, iuiipTKi жазу, касида оку»
молдалыцтыц ел уйренген дагдысы екен! рас. Бала кеципне к,атты жи решит
кершетш балгер, кушынаш сияк,ты, бацсымен тец молда, кожа аз емес.
Абай соны еске алып, ез жайын мыскылдагандай болып, аз кулгмсгреп
отырды да, 6ip кезде окыстан, эжесшщ басын кушактай ап, сыбырлай
куб!рлеп, 6ip нэрсеш шубырта женелдп Журт ацыра карап отырып, басында
дугалык окып жатыр екен деп ед!. Кэдгмп молдадай шарт жугппп алып,
тусш томсартып ж!берш, шешесше тешп отырып:
Юз! раушан, коз! rayhap,
Лагылдек бет.ушы ахмар,
Тамары кардан эм бийтар,
К,ашыц, кудрэт, коли шига,—
деп, кепшйпк уга коймайтын елецд! шубырта 6epin, даусын «тэбарак»
окыган молдаларша узайта созды.
Мубада болса ол 6ip кэз,
Тамаша кылса юзма-юз...
Кетш куат, юмылып кез!
Бойыц сал-сал бола нига?!
деп кеп кезш жумып, ершн жыбырлатып, эжесшщ кулагын ашып «су-ф!»
деп койды. Бул езшщ, биыл осы кектемде Науаи, Фзулид! окып журш
жазган елец! болатын. Отыргандар эл! де дел-салда. Куд!к етуппден де шын
дугалык екен деуиплер кеп. Бала солардыц шама-шаркын танып, мыскыл
еткендей боп алдацкырап келд! де, енд! шынын танытпак боп, даусын
ашык етш катайтып алды. Тагы да кезш жумып, тусш томсартып, куран
аударган молдадай, !лгер!-кейш тецселе 6epin:
Ушады бозша торгам кеден! ыктап,
Басасыц аягыцды ныктап-ныктап,
Кэр! эжем ест!мейд!, нана берсш,
Берейш елещммен шын ушыктап...—
деп кеп, тагы да «су-ф-ф!» деп койды. Уйдщ iini енд! сезш ду кулкт.
1Г
Соцгы елгцн'и! тусында эжес! де тусшген. Ол, уш einiri, cyiiciuiii кулш,
баласын аркага кагып, мандайынан шскедк
Абай кулместен, мысдылдай карайды. Эжесше жабысып отырып:
— К,алай, кулагыц ашылды ма?— дед!.
— Е, жаксы боп к,алды. , ©ркенщ ессш, балам!— деп эжес! алгыс
айтты.
Улкендер бала мшезше 6ip кулш, 6ip тацданып суйсйпп калды. К,ара
сур бала кептщ коз! 6ip езше цадалганга енд! кысылыцкырап, цызарып
ед!. Б!рак, кез!нде жайнай жанган от бийнед!.. ©зге балаларыныц ажарынан
белек, дызулы, саналы оты бар сиякты.
Улжан тартымды болумен катар, сыншы да ана. Баласыныц жацагы
мшезше б!раз ойлана к,арап отырды. Биыл денес! ескелецдеп калган
баласы мшез жагынан да ересек тарткан сиякты. Улжан кеппен 6ipre кулген
жок ед!. Енд! байкай отырып, акырын мырс етт! де:
— Балам-ау, каладан молдалык экелед! десем, нагашыца тартып
кайтканбысыц, немене?— дед!.
Улкендердщ бэрше бул ете туснпкт! ед!. Жацагы бала м!нез!нщ дэл
шешу! сиякты болып, кайта кулд!рдк
— Бэсе,, Шаншар?
— Битан,, Шитан!
— Тонтекецшц жиешмш деп тур гой!— десш, Абайдыц нагашыларын
есше алысты. ©лершде: «Жазыла-жазыла кожа-молдадан да уят болды,
енд! елмесек болмас!» деп кеткен Тонтай создер! де кептщ есше тустк
— Апа-ай, енд! баксы-кушынаш брп, елт!р!-сецсец жинаганша, Тонте-
кеце тартканым кеш Lrrepi емес пе?— деп, Абай !ле жауап берд!.
— Жарайды, ендеше, ер жетш капсын, балам,— дед! шешес!.
Дэл осы кезде Майбасардыц атшабары кеп к!рдь Бул багана, кеште
К,унанбайдыц касында турган каба сакал, кара Кдмысбай ед!. Келд! де:
— Абай шырагым, сен! экец шакырып жатыр,— дед!.
Уй iini де, Абай да ун каткан жок- Баганадан 6epri еркш, ойнакы,
бала мшездщ бэршен тартынып, бойын жиып бала шэк!рт ундемей уйден
шыкты да, экес! отырган уйге келд!.
К,онак уй! шешелер уйшдей емес, сыртынан да салкын, унс!з. Абай
ес!ктен к!ре, уйде отырган улкендерге ашык дауыспен, айкын етш сэлем
берд!. Улкендер де муныц сэлемш дауыстап алды. Kici кеп емес, Кунанбай
мен Майбасар, Жумабайдан баска осы ещрдег! Тобыктыныц белгип улкен-
дер!: Байсал, Бежей, Кдратай, Сушнд!к екен. Жэне осылардыц жанына
ерткен жас жолдасы тэр!зд! Байсалдыц немере iriici — бала ж!ггг Жиренше
бар. Абайдан жасы улкендеу болса да, ол курбыша ашна ед!.
Экесшщ баганагы кешке куткен Kicinepi осы улкендер болды. Абайдыц
бала куншен сезетш 6ip жайы: муцдай юсиермен, ocipece дэл осы терт-
бес к!с!мен бас косу ел !ш!нде басталатын 6ip улкен !ст!ц, окшау !стщ
белпс! болатын. Оларды экес! ежелг! дагдысы бойынша эдеш щакыртып
алган сиякты.
Бурын ондай сездерше Абай араласып та, тыцдап та кермеген. Бугш
6ipiHuii рет эдей! алгызып отыр. Bip ойдан Абай ез!ме б!рдеме айтпак па
екен деп те ойлады. Б!рак ешнэрсенщ кдсынын таба алмады.
Абай келш отырысымен анау улкендер будан: кала жайын, оку жайын,
12
саушылыгын сурастырды.. , Озге улкендер !шшде Абайра acipece кощл
белген свзуар, жардын жуздг К,аратай. Ол Абайды кере отырып, Кунан-
байдыц езге жас балаларын да еске алды.
— Осы, ана Ысдад 6ip жошын! Б!ртурл! пысыд та, сергек не-
ме!— дед!.
— Ол элг! Кункенщ долындагы ма?— деп с уран алып, Бежей:
— Рас, дулдырап тур!— дед!.
— Иэ, рас-ау, соныц оты бар!— деп, Байсал да достады. Муныц бэр!
диялап айтдан Кунанбайдыц дошеметд
Ундемей тушлш, суп-сур боп отырган Кунанбай ол сездерге кеп
шгмгркенген жок,. К,айта, Tepic кергендей мойын бурып, Абайра дарап:
— Одан да, не кутсецдер де осы жаман дарадан кутсецдерш!!— дед!.
Кунанбайдыц мына баласын осында шацыртып алып отырган жэне
жацагыдай етш буларра танытдалы отырранын езгеден К,аратай бурын
ацтарган. Ол, дагдылы, майысдад ептипкке салып, енд! Кунанбайдыц
жацагы бет!мен Абайды сез дыла бастады. Бежей мен Байсалга
дарап:
— Сендер муныц сундетке отыртданда не дегенш естш пе ед!цдер?—
деп, аз кулш алды. Абай езшщ балалыд, шалалыд мшезшгц 6ipiH мынадай
суыд шш'шд! улкендердщ ортасына салгалы келе жатдан Кдратайра iinri
ырза емес еде К,ысылып, уяла бастады. Б!рад тодтатар шарасы жод.
Сондыдтан бар тапданы — ол бала ез! еместей, уцдемей сазарып
далды.
Каратам куле отырып:
— Сундетке отыргызганда, ауырсынып жылап жатып: «Кудай-ай, бул
дорлыдты кергенше, дыз дып неге жаратпадыц!..» депт!. Соцда шешес!:
«Адылсыз балам-ау, дыз болсац бала таппас па едщ, содан диын боп па?»
десе, мынау: «Ойбай, онысы тары бар ма ед!?» деп, жылауын тыя дойып,
шыдай бершт!,— дед!. Улкендер адырын мырс-мырс кулш дойды.
Кунанбай ест!меген сиядты, ешб!р белг! бермедц Бул сиядты сез
онымен Байсалдардыц дабагына дараганда узадда бармайтын тэр!зденд!.
Абайра жайлысы сол болып ед!. Эйтпесе улкен адамша орталарына шадырып
ап, адымад бала дып дойып кулгендерше ырза 'болайын деген ойы жод.
Сейткенше, сырттан Оспан Kipin келд!. Кшкене inici. Ауылга келгел!
кеп сураса да, кере алмаган тентек, содыр inici.
Ол сэлем беруд! умытдан жод. Б!рад экес! мен езге ешк!мге дарамастан,
келе Абайды душадтай алды. Озййц де ец жадсы керетш туыеданы Абай
ед!. Екеупйц арасы 5-6 жас. Сондыдтан Абай даз!р де оран ага есептг.
Оспан келе бергенде бу да душагын жайып бетшен суйд!. Улкендер
булардыц жаца кергскенш сезш, мына мшездерш кеппргендей. Б!рад
келес! минутта-ад Оспан езшщ тентект!гш танытып, абыройдан айырыла
бастады. Ол, «дайда журдщ» деп адырын сураган Абайра журесшен
отырып, агасыныц мойнынан душадтап, езше дарай тартты да, дулагына
6ip нэрсе сыбыр еттд Бунысы 6ip датты нашар бодтыд сез ед!., Шетк!
уйде езшщ атасы Тэкежаннан уйрешп кепть Сагынган агасымен ец алгаш
т!л датданыныц ез! осы. Абай сескешп, дулагын тартып дап:
— Ой, не дейсщ?— дей 6epin ед!, Оспан атып турып, муны бас салып
душадтап:
13
— Айтпа, айтпа деймш а наган! Айтушы болма анаган!..— деп, экес!
жакты HycK.au, Абайдыц аузын аштырмай, шалцалатып жыга бердк
Абай 6ip жагынан ер'гксгз кулш, ек’шшщен дысылып, бойын жиып
алайын деп ед'к Денес! кесек, колы кайратты Оспан турегелш алып,
шалкалата жыгып салды. Жэне соныц устше, уртына тыгып журген 6ip
сглекейлг цатты нэрсеш эпсэтте Абайдыц койлегппц омырауын ашып,
жалацаш етше типзе тастап жгбердй Абай сескешп, тггфкенш ырши
берген. Улкен Kiel сияцты боп отырган шэкгртт!, мына бала 6ip сатте
кгшкене балаша алыстырып, арпалыстырып жгбердй
Оспан оныц тпчркенгешне мэз болып, экесш умытып сацылдап кулш:
— Баца! Баца салып ж!берд!м кейлегще,— деп, Абайды бурынгыдан
да жаман тпбркенд1рд1.
Кунанбай езшщ арт жагында отырган балалардыц не цып жатцанын
байцамаган. Енд! тентек Оспанныц дагдылы м'шезг цутырып, удей бастаган
соц ашуланып, шугыл бурылып, жалт царады. Жаца байцады. Алпамсадай
болган, асау кара баласы, Абайдыц кеудесгне ими ап тургызбай жатыр
екен.
Кунанбай ез алдындагы мына бейбастацтыцца цатты ашуланып, Оспан-
Ды сол цолымен озше карай жулкып суйреп алды да, жактан тартып-тартып
калды. Оспан ек! бет! нарттай жанып, улкен коздер!мен экесше шоцтай
кадалып, сазарып турып алды. Урганына титтей мгз баццан да, цалт
еткен де жоц. Буныц бэрш корш отырган Суйшдж Байсалга Ky6ip етш:
— Жаным-ау, каскыр бала мынау гой!— дед!.
— Ку ж десецип. Мынадан ба, мынадан шыгар-ау!— деп Байсал да
куцк еттк
Кунанбай атшабарга катты эм ip етш:
— Бар, алып кет царгыс тигендг!— деп Оспанныц бетш бурды да,
итерт цалды. Бала сурппп кулай бергенде, атшабар да кармап кетере берд!.
Оспан дэл сол экеден кутыла берудг куткендей атшабар енд! кетерш
алганда, уйдегшщ бэрше естгрте, арт жагынан жел шыгарып, «тырк»
еткгздг де кете барды. Майбасар Кдратайга коз тастап, 6ip езугн тартып,
басын шайкады.
— К,ап, мына абыройсыз, бар абыройдан б ip-ак айырылды-ау!— дед!.
Конактардыц кейб!р! акырын кулш калды.
Каратай, Байсалдар Оспанныц кетгегн оз гштергнде: «цорцып кеткен
жок, erecin кеттг» — деп багалаган.
Кунанбайдыц бурыннан да туйиггп, айтар сезш бастамай ызаланып
отырган калпы бар едд. Мынау туста тагы да суынып, тунере тускендей
болды. Уй гшг бгрталай жым-жырт отырып калды.
Сонымен, б!раз томсарып отырып барып цайта кыбырласканда Куиан-
бай ойдагы созш бастады.
2
Конак уйде, децгелек устел устгнде, кызгылт, куцггрт сэулесг бар тас
шам жанып тур. Оцтын-октын гргеден соцкан жел лебгмен элегз шам кейде
уйткып, шалци тусш, кейде лапылдап, жалпылдай жанады. Кырын отырган
экеенпц улкен, кесек шшгш Абайга жартылай гана кершедк
14
Tyci суык,. K,apa сур жузше бозгылданып туп де шырып алыпты.
Жалрыз esi узак сейлеп отыр. Зор даусында ыза мен зи бар. Кейде
Абайга кызык кершетш 6ip макалдар, мэтелдер айтылып кетедк
Абай экесшщ сез желшш, туп мэшсш тусшген жок,. Кейб!р макалдарын
гана тачдана шешш отыр. Осы бар улкеннщ мундай жердеп салты
бойынша, экес! де туспалдап, орарытып укдырмай сейлейдк Bip сез!мен
6ip сезш жалгастырура Абай улпрмей, адасып кап отыр. Озше салса,
жацагы кецыд! уйге, шешеснпц жанына казгр кетер efli. BipaK оке с г
шацырран соц енд! шырып болмайды.
Сондыктан 6ip уадыт ол эке сезпйц сыртын, агымын тыцдайды.
Keft6ip esi битмейтш киын, жаца сездерш устап калады. Элдеюмге каптап,
з1рки1деп сейлеп отырган эке сез! кейде буран 6ip жортуыл, шабуыл
устшдеп шубырынды, узак сарын сиядтанады. Кейде угымсыз сезден iini
пысып, экесшщ nimiii, тулгасына карап, цадалып да лады.
Тейнде ертекип, елецшд не баска эцпмеш! адамга талай уацыт тапжыл-
май тесые карап калу Абайдыц юшкеитай куншен 6epri эдет! едк Адам
шнпш эрдайым бутан 6ip тамаша, езгеше кызык сурет тэр^зденетш.
Ocipece  ажымы мол улкендер niuiini 6ip кызык хикая тэргздд Ол кей
адамныц айгыз-айгыз ажымынан, салбыраган уртынан, кыртыстанган
мацдайынан немесе бояуы оцган кездершен, эр алуан сакал-муртынан —
езшше неше турлг жанды, жансыз дуние сипаттарын кергендей болатын.
К,ына баскан, сызаты кеп тас па? Я селд!р тогай ма? Не, кеде-кекпек
пе? Кейде мал мен ац бейнес! ме? Бэрше де уксап кетш отыратын адам
мусшдер! болады.
Экесшщ ат жакты келген, узын сопак басыныц кулактан жогаргы
жер! каз жумырткасындай кершедп Онсыз да узын, улкен бетше, уп-узын
боп децгелей б!ткен сакалы косылганда, басы мен бет! 6ip ещрдей. Сонда
Кунанбайдыц жалрыз сау кез г, оныц кетерщк! жал-тумсыгыныц сол иыры-
на шырып алып, калгымай, сакшыдай багып, осы ец!рд'| калт етпей кузетш
турган сияктанады. К,оя берсш, салгырттыры жок сергек, катал кузетнп.
Жалгыз кез шуцет емес, томпакша. Тесше, сыздана карайды. KipniriH
де сирек кагады. Иыгына бота iinirin жамылып, шалкия отырып сейлеген
Кунанбай, осы уйде эрюмге карамайды. Кдрсысына таман отырган Суйшдж-
ке гана кадалып сейлейдк
Сакал-шашы 6ip рецдес, кара бурыл Сушндж окта-текте 6ip карап
койганы болмаса, Кунанбайга тесые карамайды. Кезш темендете бередй
Абайга оныц niinini — кеп кездесетш, эцпмес! аз шшш сиякты. Бежей
де оншалык езгеше емес. Tyci ак сур келген, ез! коцыр сакалды, кесек
мурынды Бежей — осы отырганныц бэршен де сулу. Бет'шде ажымы да
аз. BipaK Абайдыц кезш оган кеп тартатын 6ip нэрсе — буныц бткшелеу,
к!шкене келген кездерк
Кунанбай узак сейлеп отырган кезде Бежей кыбыр eTin козгалган жок.
Кезш де темен салган калпынан 6ip кетермедй Сондыктан оныц уйыктап
отырганы, я ойланып отырганы мэл4м емес. К,алыц етп, салбырацкы
кабагы юшкене кезш керсетпей, тасалап алган сиякты.
Кунанбайга булардыц гш'шен кез алмай, кырандай карап отырган — дэл
тердеп' Байсал. Кызыл жузд!, жирен сакалды Байсалдыц денеы ipi, капсагай.
Кекгшл туси улкен кездер! — api салкын, api сыр берместей сабырлы.
15
Булардан баскд барлык, салкын. томсарган жандар !шшдег! ец жандысы,
ец шапшац, кагылез! Кдратай мен Абай касындагы Майбасар.
Улкендер тобына 6ip жактан, экеден томен отырып, телм!ре цараган
Абай болса, дэл осы тэргздешп, барынша бой салып, карап отырран — ана
шеттег! жас ж!г!т Жиренше.
Бул Кет1бак !ш!нде Байсалдыц жакын туысканы , Шоканыц баласы.
Байсал эрдайым касына epiin журедк Эр! жшит, эр! сез угып, адам
болар деген жасы. Ол эцг!ме атаулыны кеп быед!. К,ызык кып айтады.
Оз! кулд!рг!. Абайды еркелетш те коятын кез! бар-ды. К,аз!рг! осы жиында
Абайдыц оцаша кездесуд! !здейтш жалгыз ыцгайлы керер адамы осы.
Б!рак оныц шыны ма, я эдей! улкендерге кез кыла ма, эйтеу!р, каз!р
Кунанбай сезшен баска бар дуниен! умыткан. Сонымен 6ipre Абайды да
былай коя турран сиякты.
Жиренше кабарын б!р шытып, козгалактап калды. Абай енд! байкады,
экес! сезш аяктап келед! екен.
— Кодар сумныц кылыры сырт елд!ц алдында менщ бет!ме салык болса,
осы елге, ез келеце келгенде, осы отырран бэр!м!зге салык. Мынау отырран
сендерге салык!— деп аз токтап, Суй!нд!кке кадалып отырран жалгыз
кезш енд! тердег! Байсалга аударды. Одан езшщ оц жагында отырган
Бежейге кадалды.
Б!рак Бежей мен Байсал мызгыган жок., Озге отырганныц барлыгы
сездщ салмагы мен туйшш ез аркаларынан сезгендей боп козгалактап,
ыргалып калысты.
— Ендеше, ел!мнен уят куштн Ел кермеген сумдыкка, ел кермеген жаза
керек!— деп Кунанбай байлауын айтты. Кдйта босар тур! жок- Тас туйш
боп беюнш, туйипп алган кершдь
Отыргандар осы куйд! танып калды. Кунанбайдыц булай беттеп алганда
Кайта оралар кайырымы жок, оны бэр! б!лед!.
Не айтысып, шарпысып кету бар. Немесе нитей коштамаган уакытта
Байсал, Бежейдщ 6ip тэсий: м!ндет, мысалды Кунанбайдыц езше бастатып,
артын езше тастап кетеин эдет! бар-ды.
Жан куйер жер болмаганда, олар осы соцгы м!незд! кеп цолданатын.
Екеу! де жарытып, т!с жарып сейлемейтш.
Б!рак Кунанбайдыц мына сез! ундемеске де коймайды, ундеуге де
ж!бермейд!. Дел-сал еттк Уй !пй б!рталай уакыт жым-жырт отырды.
Кодарды Абай бишеуш! ед!. Оган бул ат эуел! — «Козы Керпеш —
Баянныц» Кодарын елестетт!. «Сум» дегенше Караганда да, былтыр Бай-
кекше акын буныц шешелерше жырлап берген Кодардыц бейнес! сиякты.
«Кодар деп соган уксаран б!реуд! эдей! сол атпен айтып отыр ма» деп
ой лады.
Жым-жырт жиынныц шпнен алдымен сейлеген — майыскак Кара-
гай. Ол:
— Сумдык екен! рас. ¥лы-кызыцныц басына бермесш., Шын бол ганда,
.ом ip кдуымында кететш ic кой бул,— деп, «Кодардыц айыбы шын ба, бекер
не?» деген ез ойларындагы куд!кке ептеп кана 6ip сорып, киялап салды.
К,одырдыц бул жиындагы аталасы — Суйшд!к. Кунанбай баганадан з!л сал-
?анда, эдей! соган шукшиган. Оны да журттыц бэр! б!л!п отыр. Кодар
>6
дылырыныц орайын алдымен ез туысына «айыпты», «сорады» деггзш ез
аузынан айтдызып алу Кунанбайга да керек.
Ал Суйшдйс сол сезд! оп-оцай, 6ip айналмай айтып салса ертецг!
таудымет бунда. Жэне алдымен Крдардыц сол Кунанбай айтдандай айып-
тылыгына да коз! жеткен емес. Ол Кдратайдыц шапшацдыгынан 6ip пайда
да тапдандай болды. Ocipece оныц «шын болганда» деген босац тастаран
жер!н устады да:
— Осы айыбына дез жетсе, тургызып дойып бауыздайыд. Б!рад сол
шынына жетден жан бар ма?..— дей берш ед!. Кунанбай cepnuiin, birepi
умтыла тустд
— Ей Суйшдйс,— деп киш кетш урыса сейледд— албасты да дабадда
дарай басатын. Кыры жод, дасиет! жод басшы болса ыбылыс, жын иедтемей
нетедд Адал десед, аман десед, жан берейск, адтайыд, адыретте айыбын
ез мойнымызга алайыд. Б!рад мешц ед! б!рдей жаным жод. Майысар
болсац, жаныцды да берерсш. Берем!сщ, жаныцды?!— деп сарт етш езше
жабыса тустд
Суй!нд!д КУна11байдьщ баганадан берг! зипне енд! ызалана бастап едд
— Е, тастай алмай журген жаным жод! Терге демесем, жанымды ала
дой деп депшге келш пе екемш,— деп томсарып далды. Муныц долынан
келген бар дарсылыгы осы едн Баж етденмен ыдтап детден сыдылды.
Кунанбай сезд! де, енд! жуйемен утпад боп, дурынга салды.
— Тергесец, К°ДаР сумдыгын ацыз дып, кепке жайып эдетден елд!
терге. Ел турсын, дешеп жиында бет!м!зге былш еткгзш, жарып айтдан
жатты терге. Соган да жетден. Бар да «ет!р!к» деп соны иландырып
келш!. Ел аузына дадпад болып керш!. Б!рад ол долыцнан келмейд!.
Ендеше, не ер бол да, адта! Немесе илан да, жазала! Тед, жарыдтыгым,
думб!лез!цд! дерсетпе, былдыл-сылдылыцды аулад эдет!— дед!.
Енд! Суй!нд!д те ундей алмай далды. Аз бегелген соц баганадан
Кунанбайга сыр алдырмай, салдын гана дарап отырган Байсал:
— КаРа деп жазаларан дунде, муныц жазасы не болмад,— деп ед!,
Кунанбай:
— Жазасы шаригат жолы., Шаригат не буйырса, сол болады. Мундай
сумдыдда дазад айтдан жол жод. Кеспчн де айтпапты,— дед!.
Кунанбай буган шей!н ашумен, зшмен кеп, енд! осы туста куйзелгендж
куй керсетш, осымен жиынныц дабыррасын дайыстыргысы келген.
Бэр! де т!рел!п далды. Ат тумсыгы, б!р б!теу, мец!реу дабыррага
т!релген сиядты. Жалтара алмады да, ундеспед!.
Аз ойларанда Бежей ез !ш!нен: «шаригат та женге, шынра дарайтын
шыгар, адай жод, нодай жод, кершгенге буйда бере бермес» дегендей.
Б!рад, бул ойын айтса, Кунанбай тары бойлап тартып кетед!. Сондыдтан
ундеген жод. Таты да шапшац КаРатай:
— Ал, шаригат бул Кодар дылырына не буйырады еден?— дед!.
Кунанбай баганадан темен отырган жорга Жумабайды енд! рана еске
алгандай бурыла дарады.
— Мына Жумабай далара барып, Ахмет Риза хаз!реттен фатуа сурап
келд!. Жазасы дарра асу депт!.
— Дарра?— деп КаРатай уркш далды.
17
Бежей Кунанбайка ажырайып, тжсше карап ед>, аямас Tyci айкын
екен.
— Барлык байлау осы болганы ма? Ит те болса, бауыр емес пе ед1?—
дегенде, Кунанбай кынжыла тусш:
— Оны бауыр дегеншц бауыры езисш!, Шариратпен шарпыспакпыз ба?
Кодар емес, кутпаным болсын, кайтпаспын да, тынбаспын,— дедк Енд)
бугалык экететш, бойлауык, жерше жеткен екен. Бежей iuii муздай
отырып:
— Кезщ жетсе, мейлщ бшсш,— дей салды да, ойдагысын 1шке бугш
калды. Байсал ун катпаган куйде жым-жырт. Кунанбайды актамаса, Бежей-
д! де куптаган жок.
Суйшдж те осы топтыц дагдылы мшезше басты.
— Ел де сеniш, ел !шшдеп тентек те сешкк Кдшканныц да куганныц
да келепш езщсш. Тек, не буйырсац да тергеп алып буйыррайсын. Кдлганын
езщ би,— дед!. Бул Бежейдщ кабагын баккан болатыи. 03i калай кешерш
айкын бите алмай, «соныц 6ip бшгеш бар шырар» деген есеппен жалт
бердк
«Тергеп алып, бшгешцд! кыл» дегенда, аядтап келгенде эркайсысы да
6ip-6ip кайырран-ды.
Б1рак бул сездер! — суйей салды. Баранадан 6epri сезде Кунанбаймен
аралары арбасып боп, айтыспай-ак нитей жер танысып калган.
Бежей бисе, Крдар жайы — Кунанбайдыц тагы 6ip кыры. Осал емес,
улкен кыры болгалы тур. Кайда беттер екен? Неге согар екен? Не де
болса, енд! салмарын Кунанбай ез! котерш алатын болады. Булар жалпыл-
дап костаган жок. Оны Кунанбай биетшдей болды. Тубшде, дэл осы
отырган Kicuiep осы женде устасса да кисыны бар.
Сушндж, Бежей жагыныц ойы осы болса, Кунанбай да ез есебш алдын
ала ез! елшеген бетпенен imine ipiKTi. Жацагыдан api жазылган жок.
«Пален етем» деп KeciKTi байлауын да айтпады.
Осы отырган бес-алты адам дэл Kaaipri кушнде пален мыц уй Тобык-
тыныц талай туйш, шытырман жайларын осы арага жиып экеп отырган
адамдар. 1штершде: кеп калтара кеп есептер салып кеп отырган атка-
мшерлер.
Кунанбай ага султан болды да, езгелершщ ката ры на и озгындап кеттк
Онда эюмдж бар. Сыртка да, улыкка да жакындык бедел бар. Opi колы
узын, малды. Сезге жуйр!к, мшезбенен !ске де алгыр. Осыныц 6api, ез
ортасын бойымен басып жыга беруге себеп болатын.
BipaK Кунанбайдыц мыкты жер! Тобыкты imi болса элсгз жер) де осы
Тобыктыныц ншнде. «Кус кднатымен ушып, куйрыгымен конады». Сол
канаты мен куйрыгы ел шлнде ез1 тустас ру басылар. Осы Байсал,
Бежейлер.
Осылар соцгы 6ip жыл бойында бурынгыдай ашык жаркын емес.
1штей Кунанбаймен ацдысып калган сиякты. Оны Кунанбай биедк BipaK
осындай кып косарына uiecTipce болганы. Ty6i, бэрнлц де багатын тара-
зысы — ел. Сол елдщ алдында байлауды, Кунанбаймен 6ipre байласкан
осылар болган соц жеттк Куйсе Кунанбаймен 6ipre куйедк Ал ншнде не
жатыр, оны бимейдк Олай болса, Кунанбайдыц да сырты, булардыц imin
бътмеген, елемеген Kici тэpiздi болатын.
18
Тобыдты кеп рулы кеп ел болганымен, барлыд улкен шецбершщ
таразысы осы отырран бес-алты адамныц руларымен елшенедд Ocipece
ру басы осы адамдардыц ездер!мен салмадталады.
Бежей — далыц Ж!г!тект!ц адамы. Бурын орталарынан Кецпрбайдай
Tepic азу, мыдты би! шыддан ел. Бер!т!нде, урыншад, крлшыл болып жэне
барымташы жортуылшы ж!гт кеп шыкты. Шетшен сезуар, сотдар Жйчтек.
Байсал да сондай мол ру — Кот!бадтыц тургысы. «Тодпад жалды торы» деп
атаранда уй!р! далыц айгырдай, кептлгшен атанран. Бул ecipece мал кебейтш,
жерд! мол дамтуга тырысатын, кеппгше cesiin, анау-мынаудан онша дысы-
лып-дымтырыла доймайтын ауылдар. Суйшдж осы агайынды елдер !шшде
ец азы Бекенш1Н1ц Kicici.> Мал, дуниеге шагыны да осылар. Бекеннпшц
юрмелеу туысы Борсад. Жацагы булар сез дылган К,одар — сол Борсад
болатын.
Кунанбай болса — Ыргызбай руынан. Бул — бас жатына келгенде Жи ь
тектен де, Кет!бадтан да аз. Б!рад эр! малды, эр! кептен 6epi Тобыдтыны
билеп-тестеп келе жатдан ауылдар.
Туыс жагын алганда, Бежей мен Сушнджтен кер!, Кунанбайра Байсал
жадын. Сойыл согарра келгенде, долга, санга келгенде Кунанбайдыц
мыдтап суйенетш! сол Байсал ел! — Кет!бад. Оны эл! кунге ез ырдынан
шыгарран емес.
Каратай болса, булардыц барлыгына алыстау. Ара агайын тэр!зд!
Кекше деген рудыц атдамшер!. Аз да болса пысыд жэне шере-шереде
жургенджтен б!р мушеден далмай biecin отыратын.
Осы отырган ру басылардыц м!нез!, артта журген улкендьюшип атда-
мшер, адсадал, дарасадалыныц бэрше де м!нез, тэс!л бола журед!.
Кунанбай дасындары дой кездеу, сулуша Майбасар, старшын болды да,
ез достарынан да, Кунанбайдыц жадындарынан да ажырай бастады. Казф>
Кунанбай алдында, жастан 6epri дагдысы бойынша, ундемей отырганымен,
бул ерен бул!к, сотдар адам. Кунанбайдыц улыдтыгына бад масы болган
Ыргызбайдыц басы осы.
Бугш Бежейлердщ Кунанбаймен !штей суысуына себеппп болтан да
осы Майбасар.
Будан ек! ай бурын зыдысы эбден шыддан ел Бежейд! салып, Кунан-
байдан: «Майбасарды орнынан тус!р» деп т!леп ед!.
Кунанбай Майбасар мшезш б!лсе де тус!рмед!. Ол ез!н!ц дара куш!,
зил сиядты болатын осындай 6ip Майбасардыц журуш мадул керд!. Улкен
б!р есебЁ «Анау, журтты шадар айгырдай мойын салып дуып ыдтырган
уадытта, ел арыз айта ез!ме келед!, ез бауырыма дайырып 6epin отырады»
деп топшылаган.
Кодар жайындагы сездердщ артын Кунанбай ашып шешкен жод. Ана-
лардыц емеу!р!н!н ес!тт! де, далганын ундемей б!т!рдд
Аздан соц сезд! басда жадда Keuiipin, осы кектемде мал тойыны дандай,
шеп шыгымы дандай, кеш!-донныц мезг!л! дандай болатынын айта бастады.
Биыл да, бул отырган барлырыныц кецес!, Шыцгыс сыртындагы Баданас,
Байдошдарга шейш кешш барыспад. Ол — Керей донысы болса, сол
Керейге мшбелей барып донып, ек! езенд! тагы да жылдагыдай баурай
бермек болысты. Тобыдтыныц осы жуандары малы аз рана Керейден сол
ек! езенд!, жылма-жыл дона жур!п, тартып алмад ниетте болатын.
19
Бул эцпмелерге келгенде бар лык баганагы томсарган жиын шешмш,
жазыла сейледд
Осы кезде Жиренше Абайра ым к,акты да, тысда шыгып кеттд Абай,
Крдардыц дылмысы не, ез! мм екешн бимеген калпында болатын. Ол
жалгыз-ад «дарра асу» деген жерде, imineii 6ip турл! тйссшш далды. Экесше
сене алмай, сескене карап, «соны !стейд1-ау» деп б!р ойлады. Б1рак, байдап,
болжап керсе, дар деген дырда, бул елде эсте болмаган нэрсе. Естш керген
де емес. Ол муныц тусйпгшде, Нарон-Рашит халифа заманында, элдедайда-
ры Багдад, Мысыр, Базнада рана болатын жаза сиядтанады. Сондыдтан,
«дарра асу» деп жай айтылган болар. Ол болмас, болмайды!»— деп бай-
ларан ед!.
Сонымен 6ipre, экес! Жумабай жайын айтданда да, Абай дайран
болды. К,ала мен жолда талай кун 6ipre болтан уадытта, б!рде-б!р
сезд!рсеш!!
«Фатуа», «Дарра асу» деген ук!мдерд! жасырып алып келе жатып
Абаймен жарысады. Кдлжыцдайды, ойнайды. Енд! тук кермегендей, унде-
мей отырган тур! де мынау. Бугш кун узын Абаймен дурбысындай жарысып
келгеннщ де б!рде-б!р белг!с! жод.
Соган дарап Абай улкендердщ, осындай, iini датпарлы, диын жататынын
ойлады. «Улкен болсам, осылардыц мшезш эрдайым бипп, танып туратын
болсам» деп, сол улкенджке тары да б!р дызыддан, асыддан ед!. Абай
улкен болуга тег! кеп асыгатын, дызыгатын.
Енд! есше туст!. Жумабай далада буган тусппкшз б!раз мшездер
!стеген. «Кдз!ретке сыйга апарам, Кунанбай ж!берд!» деп, дысырдыц
6ip семгз дара кек дунаншыгарын жетектеп журген-дд
Абайдыц молдасы жэне мепп'ттщ имамы Ахмет Ризаныц уйш сурап
алып, артынан Абайга «молданыц уйше ертш жур» деп, буны 6ipre де
ала барган.
Екеу! асау кек дунанды жетектеп бара жатданда, 6ip тебелесдой, тентек
Сагит деген баланыц буларга !стеген дырсыгын да ecine алды. К,аз!р
ныгызсып отырган Жумабайга дарап, жымиып кулш дойды.
Булар, дадпасыныц жанынан ете бергенде Сагит терезеден кере сала
жуйрш шыгып, тас ладтырып, айгай салган. Асау дунанныц уркетшш
Kepin алган соц, онан да жаман дутырып ед!. Кддпага дайта жуйрш к!рш
шыбыд алып шыгып, бугып келш асау дунанды шаптан да туртш далган.
Сонда кек дунан ышдына шапшып, безе женелгенде Жумабай айырылмай-
мын деп тырысып Kepin ед!, тай суйреп, дедектетш экетш, Жумайдыц
аягы тарп-тарп етш даздацдап, тымагы, тадиясы да ушып тусш далган-ды.
Басыныц жалтыры да керш!п, Абай ер!кс!з кулген-дд Асау тодтамаган
соц, шылбырды белше орап алган Жумабай, шалдайып табандап тартып,
кеше бойыныц думын боратып, тагы да рэсуа болган. Бул туста Сагитда
досылып Абайдыц да imeK-cbieci датып ед!.
Жумабай кек дунанды зорга тодтатып алган соц, Абай Сагитты
мацайлатпай дуып ж!берш, сол бэледен Жумабайды да, дунанды да ез!
дутдарып шыддан.
Булар К,аз!ретт!ц дорасына Kipin, асау дунанды ат дорага байлаганда
даз!рет ез! кер!п сыйлыд екешн iini бьшп, ун датпаган болатын.
Кейш уйге юргенде, Жумабай К,унанбайдан сэлем айтты да:
20
—• Мына баласына — ез!ц!зд!ц шэюртщгзге фатихасын сура деп ед!,—
деген.
К.аз!рет:
—• Бэрэкалла, бэрэкалла... бирахматика я архамэррахимин,—• деп оты-
рып, Абайга кол жайып бата берген-дк
Содан эр! каз!ретпен не деп жауаптасудыц бабын таба алмаган жэне
т!пт! шулд!реген, кдтапшылаган типн уга алмаган Жумабай, тагы 6ip
ойдагы эцг!месш тупа-тура, колма-кол бастап ед!. Онысы Кунанбайдыц
айтцан сэлем! екен. Сурап кел деген 6ip улкен сез! екен. Осы жендерш
айтты да, Жумабай Абайга 6ip, каз!ретке 6ip карап:
— Б!рак ол жайын оцаша, купил сейлес деп ед!. Балам, сен...—• деп
Абайга октала бергенде, каз!рет те сезш, Абайга:
— ИбраИим, с!з хаз!р мэдрэсэгэ кайтыцыз, балам. Бэс ауылга кайтмас
бурын мицга Kipin, фатихамны алып кетщ!з,—• дедк Абай шыгып кеткен.
«Сокалап отырып, ойдагысын жетшзш, жацагы фатуаны сонда алып
шыккан екен-ay, бул» деп ойлады.
Озш керек еткен сез бен шырайды кермеген соц, енд! Абай да
Жиренше кеткеннен кейш, б!раздан соц акырын сусып, тыска шыкты. Бул
уакытта Жиренше соцгы атка ппдер салып, отца ж!берш жатыр екен.
Ес!к ашылган жерден Абайды керд! де, акырын дауыспен:
— Абай, 6epi кел, мунда кел...— дед!.
Абай буган жетер-жетпестен:
—• Ой, Жиренше, жацагы осы К,одар к!м? О не кылган? Айтшы,—• дед!.
—• К,одар —• жакыны жок, жалгыз уйл! 6ip Борсак.
— Ол кайда?
— Е, ол мына, Шыцгыстыц ет бектершде, Бекешш асуыныц бауырында.
— Ал ол не кылган?
— Сол биыл кыстыгуш жалгыз баласы елгеннен кей!н, келшiмен
жакын бопты дейд!. Ана к!с!лерд!ц сумдык деп отырганы сол.
— Жакын? К,алайша?
— Не калайшасы бар? Шеккен дейд!...
— Не дейсщ?
— Е, сыгыр, шеккенд! бимеуппмец?.. Бура мен шгенше?.. Б!лес!н?..—
деп Жиренше, ете 6ip турпайы козгалыстар жасады. Ол улкендер арасынан
эбден !ш! пысып шыгып, енд! салкын далада азырак ойнакы куйге кеп
тур едк Абайды кулд!рмек болатын. Б!рак Абай кулер емес. Кецшнде
катты кобалжу бар.
— Сол рас па екен?—деп, Абай кадала сурады.
—• Бэсе, сол анык-таныгы мэл!м емес... Б!рак ел есек кып экетшт!.
Суйшд!кт!ц, жацагы, аныгын б!лей!к деу! сол гой,— деп Жиренше салмакты
болып сейлеп ед!.
—• Ендеше, бекер жала-дагы?
—• Т!пт! солай десетшдер де кеп. Б!рак энеугун! Кунекец мына Сыбан
imine топка барса, сонда Солтабай тере осыны бетше салык кыпты.
Мына Kici тереге насыбайды тастасацшы дегенде, анау: «мен насыбайымды
тастайын, б!рак, Шыцгыстыц бектершдег! шашты сайтаныцды сен де тый-
сацшы!» деп бетшен алыпты дейд!. Соган намысы келш, Кунекеннш
Катуланып отырганы элг! гой,—• дед!.
21
Абай экесппц жацагы «дарга асу» деген жердей аяздай суык, ппшшн
еске алды. Ундемей б!раз турып, кабагын шытып, катты курсшд! де,
айналып журш кет-ri. Kypcinyi ауру денешц киналган ыцкылына уксагандай
болды., Шешесшщ уйпю карай беттедк Жиренше баска да б!рдецелер
сейлеспек боп, бегемек ед!, кайрылган да, ундеген де жок. Кете
бердк
3
Келий жаца ысытып экелген, курт коскан конак кежеш анда-санда 6ip
урттап отырып, Крдар:
— Кдрагым, К,амка, бугш кун жума гой осы?— дед!.
— Жума, бешт басына барып, куран окып кайтайыкшы,— дед! де,
К,амка курсййп алып:— куданыц куд!рет' буггн тушме балацыз 6ip турл!
боп юрдц— дед!.
—• Пэке паруардигар! Паруардигар!— деп, мол келген батыр кеудесш
как жарган шерда К,одар да шыгарды. «Тус пйркш жубаныш па, тэц!р-ай!»
Бугш оз тусше де К,утжаны — жалгызы юрген ед!. Б!рак, К,амка туст!
кзд!мпдей медеу керед!. Айтсын. Бала кецип тым курса, сонысымен
уанган болсын. Тыцдайды.
— Осы дэл ец!мдей, уйд!ц сыртына кеп аттан тусш, асыгып, жайрац-
дап Kipin келдн Келд! де: «экем екеущ жылай бересш... Зарлай бересш.
Мен! шын влд! деймкщдер? Ал мен, мше, келд!м... Тшт! елгем жок—
К,ойшы, К,амка! К,абагыцды ашшы!» деп, осы 6ip турл! сай-суйеггмд! босат-
ты!..— дед!.
Осы кезде К.амканыц да, Крдардыц да кездершен унс!з жастар б!ртш-
б!ртш сорагытып агып отыр ед!.
Жым-жырт уйде К,амканыц кулагына тыс жактан 6ip ызыц естищ!.
К,аз!рг!дей тацертецг! уакытта, муныц кулагына, осымен б!рнеше рет, осы
6ip ызыц естшед! де ту рады.
К,аны кашып, аппак сур болган бетш тер жакка, атасы жакка бурып,
кадала тыцдады. Ек! кез! жаска толып, кызарып тур. Аш бетшде кек
тамырлары бипнед!.
—, Шыцгыстыц бектер жел! гой, карагым.
— Ызыцы нес!?
—• К,ораныц тебес! ашылып калыпты. Оныц да тозыгы жеткен емес пе?
Тесжтерден сорайып шыгып турган еск! камыстар бар. Сол кургыр, жел
сокса ызыц салады гой,— дед!.
Аздан соц екеу! де тыска шыкты. Тозыгы жетш калган жалгыз
коцыр уй, жапа-жалгыз юшкене, еск! шым корага ыктап тургандай.
Мацайда баска не кыстау, не б!рде-б!р ки!з уй де, Tipi жан да жок-
Кешерлш ез коли! жок болган соц, К,одар ешюмнен келш те сурамаган,
кыстаудан да ipre аударып жылжымаган.
Бурын баласы: «Жатак боп жатамыз ба?» деп кел!к экеп, кеп ел ойга
квшсе — ойга, кырга кешсе — кырга шесе берет in. Мал тойыны, шаруа
есеб! дейт in емес. Эйтеу!р кур жас болган соц дурмектен калмау сиякты.
Онда К,одар ез! де, «тым курыса, акка тэу!р болармыз, б!реуден там-
тум сауын сауармыз» деп, елге ергенге карсы болмаушы ед!.
22
Ал биыл атайын ез! бшмесе, балам елш efli деп, енд! жатка телм!р-
гендей кол!к сурап журуд! лайык кермедк
Кдмка да, ез! де Кутжанныц жас Ka6ipin кулазытып, жалтыз тастап,
«жайлау бар едь сайран бар ед:» деп, кетюс! келмедй Кущцз-туш с ил ген
жаспен, ец!реген зарлылар арысын тастап кетерл!к дормен де таба
ал мае ед1.
Бул ар да мал дейт in мал да шатын. Азы н-ау латы болса, осы кыстау
мацын кысы-жазы жесе де, Бектер шебшщ тумсыгын сындыра алмайды.
Жалтыз уйдщ колындагы бары: жиырма-отыздай ешю-лак, кой-туяк пен
6ip бузаулы сиыр, ею торпак болатын. Осы малды батарлык, бут артары
6ip гана коцыр ат. К,утжанныц коцыр аты.
Баласы олген соц К,одар кыстыгуш, осы ел йшнде юрме боп, эрклмде
жалда журетш 6ip шал жиеш Жэмпешст] ез колына алып едь Жэмпешсте
катын да, бала да, баспана да жок- OMipi шыр бп-пеген сорлы едй
«Ею жарты 6ip бутш болайык- Ктмге сенемгз? Иык суйесш кун
керешк» деп, Кутжанга куран о ди келгенде Крдар Жэмпешске зарын
такты да, колына устап калды. K,a3ip коцыр атпен бар кара-кураны
косып жайып журген сол Жэмпешс.
Малда алацы жок. Уйде де мшбелеп туртан шаруа жок. Сондыктан,
ем1р мен уакыт бугиццрген 6ip Kapi, дерт пен зар бугйнцрген 6ip сорлы
боп, ею шерл! баяу басып, бей1т басына карай аяцдады.
Жаркыраган май кун! 6ip турл! боп нурланып, тамылжып тур. Аспанда
усак кана ак мамык булттар калкиды. Айналадагы жазык пен тебеппктщ
6opi де алкара кек. Аласа, тыкыр, 6ipaK тыгыз бетегемен жайнатан.
Кызталдак, жауказын, сарталдак, бэйшешек дегендер кызыл, сары, кекпйл
тустермен кулпырып жайнайды. Гулеп ушкан кобелектей коп бояулы,
неше алуан...
Бектер жел! тацертец, эрдайым, Шыцтыс аса согатын коцыр салкын
куйпаде. К1аз!рде де кун кызуын жещлдетш, майда коцыр лептей ypin тур.
Б!рак бул жарастык, бул жастык юмдер уппн?
Олдеюмнщ ракаты, элдеюмдердщ кызыгы, сайраны уппн болар. Жал-
гыз-ак, мынау ею каралылар уппн ол жокка тон.
Булардыц алдында, юшкене кок темпеппк устшде, кубыла жактаты
серек тасы шошайтан жалтыз жас бешт кана тур. Кездер! де, кецыдер!
де с он да.
Дуниенщ кектем! К,утжанныц былтыр гана осындай кезде, кулш
жайнап журген аман шатын, сау шатын еске тушредт Еске туоред!
де, тагы да толкып келген кусамен басады. Журек басынан запыран,
зэр тепл го идей болады.
Кодар батыр денелк алпыска жаца юрген, бурыл карт едй Жал-
гыздык пен осы каралылык иыцтан баспаса, ем!рдщ муны мойытар езге
купи жоктай.
Ол жасында найзагер батыр болтан. Осы жасына шейш ез касиетш
жоятын жаман аттан да аулак.
Жуан юм, кеп юм, бак масы есер к!м? Ешб!рш де ол бшмейтш.
Оз eMipi, ез уй 1ппмен, ез айранын iinin кун кешетш.
Уйден шытып, элдеб!р сезге, сыпсыцга да араласпаушы едк Сондыктан
23
алысты койып, агайын !ш!нде де буны быетш жан аз. 0з! де аз гана
Борсадтан, Бекеншэден баска журтты танымайтын.
Соцгы алты ай !шшде, барлык, жалын аткан кайгысы — жалгыз баласы
Кутжан жайы.
Ендйч ум|'т не? Кулазыган ку ем!рде т!рек не? Ойлаганмен тапкан
емес. Таппасын б!лген соц, соцгы кезде оны ойламайтын да.
Жалгыз жан куйер! мынау кайгыдан сенш бара жатцан, санадан
солган бейшара келш. Оныц алды немене? Не болады? Буны шешуге
тоналып калган кецип баспайды. Батылы бармайды. Бетен боп кете ме
деп ойлай бастаса, К,утжаны 6ip елген емес, ею олгендей кершедй
Келни Камка мен Кутжан арасыныц тэттишт езгеше ед!. Бул бейшара
жет!м цыз екен. Кутжан сонау алыстагы Сыбан imiiweri нагашыларын
!здеп барып, содан алып цашып келген. Бунда да артына оралар, ие
шыгар туыс жок,. Сондыцтан ба, эйтеу!р Камка Кутжан мен осы уйдщ
Tineyine бар ынтасымен кулаган едк К,одар соны танып, К,амк,аны дэл
ез iniineH шьидан Кутжаннан б!рде-б!р кем суйген емес. Оныц да, буныц
да тец ортак, экес! болды.
Б1ртога, кесек мшез! бойынша, осы кеципн еле-елгенше сацтаумен,
керге 6ipre экетемш деп сенунп едк
Б!рталай кун болды, Жэмпейш тауда, керш! ауылдардыц цойшыла-
рымен кездесш, сондагы естшен сезшен б!рдемеш быцсытып айта бастаган-
да, К,одар толык, тусшбей, тусшгенше ыза боп, Tyciiirici келмей тойтарып
тастаган, айткызбаган. Естйен сездерше Караганда, басы аман, есекнл
агайын тек отыра ма? Соныц шыргасы гой:
— Бул К,одар неге кыстаудан шыкпай, пне юргендей жатып алды?—
десед! дейд!.
Тагы 6ip кезде:
— Осы К,одардыц келпй неш ум!т кылып отыр? Не ойлаган ойы
бар?— деп сурастырады дейд!.
Осындайга келгенде, К,одар мундай жыбырдыц !шк! зэрш, суыгын
сезгендей болган. Оныц ез топшылауы бойынша, бундайдыц арты жес!р
катынга эменгер !здеу. Мал шыгармай б!реуд!ц уйше тегш катын к!рг!зш
беру. К,одар малына ие болатын мурасерд! !здеу, соны табу.
Бун дай жай, ет!р!к агайын — болмыс, жан куйер — болмыс атка-
мшер кулардыц кулшына к!р!сетш сыпсыцы.
Крдар елге жоламай, елдщ келуш де т!лемей койганда, acipece осын-
дайдан коркатын. «Тым курмаса, баламныц жыл уакыты жетсш» деп,
оныц ар жагын тшт! ойламай, жауып коюга тырысатын.
Енд!, мше, ем!р аязыныц алдыцгы леб! болып, Жэмпей!с аркылы,
койшылар аркылы келш жаткан сум салкын сол гой деп уккан-ды.
К,одар киналып, катуланган соц, Жэмпешс ез естшенш тепе айткан
жок. Жэне айтам десе де, ез! сез бымейтш, сезш Kicire угымды кып
айта алмайтын аса 6ip орашолак адам ед!. Сонысынан тагы жасканып,
К,едарды кинамайын деп койган-ды.
Б!рак б!р кун! далада 6ip кэр! койшы буган сумдык айтты.
— К,одар кел!н!мен жакын дейд!. Сен не б!лд!ц?— деген-д!.
Буган Жэмпешс жаман турнпгш:
— Оцбай кетейш, ест ireп сумдыгым емес. Тарт... Тарт кэшр, мына
24
сез1вд1, тарт!— деген. Адтаганы ма? Жок, жай шошыганы ма? Бшп
болмайды.
Бтрак жацагы сезд! бастаган xapi дойшы ез! де сумдыдтыц адамы
емес-ть Оз !шшен: «Мына бадыр битее, буйтпес едь Teri, не аналар
аман да, не мынау тук б win сезбеген гой»— деп ойлаган. Ксшн де осы
корни дойшы Эйпмбет, Ке дарга, ан да-санда каты нас атын кедей-кепппктен
жагалатып, сурау салып, жацагы жаладан Кодарды аман деп уйгарды.
BipaK жадындагы жарлы-жадыбай солай дегенмен, осы осектт дайта-
кайта шыгара 6epin, копке жайып кеткен 6ip «коз» тагы бар. Не кылса да
Эйт!мбет Жэмпешстен алгаш сураган кезден бастап, осы жала К,одарга
оралып сога беретш б!тпес жала болды.
Кодарда соцгы кундерде Кутжан дертшен белек езгеше 6ip ыза бар.
Оньщ ce6e6i, осыдан уш кун бурын Суйшдж 6ip Kici жтбершть Оцаша
алып сейлескен Бектен деген бтр сезуар кесе буган эрнеш шарлап кеп:
— Ел аузына к!м дадпад болады? К,ан кетерш экетшть Жаны ашыган
жаксы да сол есект! басам десе, баса алмапты,— деп, Суйтндткт! атап,
оны б ip мактап койган. Содан тагы 6ipa3 орагытып кеп:
— Жаман айтады... Сеш мен мына кел!н!цд! жаман атка тагады!— деп
былш етюзгенде, К,одар:
— Ой, жаным, не шатып отырсыц?— деп, Бектен косеш таптап тастар-
дай болады. Анау 6ipaK безбуйрек дайтпас екен.
— Сол созге иланып алган Кунанбай, саган катты жаза буйыратын
Typi бар. Суйшдж ез бауырын дисын ба? Саган меш эдей! ж!берш
отыр. Соз айкындап ашылганша, тая турсын, 6ip жерге жалтара турсын
дейдт,— деп келген.
Кодар ыза мен дорлыдтан елердей боп булыгып, орнынан атып
турып:
— У а, кет, жогал! Кудайдыц кэрш Kopin болган Кодар Кунанбайдыц
кэршен дордар деп пе ец? Жогал эрман!— деп айдап жтберген.
Осы сез бугш де Крдарды ызаменен кайнатады. Бтрак Кдмкамен
бул жайды сез кылуды ойлаган емес. Озпнц экелж журег! езше мэлтм.
Балалыд жакындыгы Камданыц да езше мэл!м — берж. Сол кайгы устшде,
кундеН б!р-б!рше муц айту, куреше отырып зарларын шагу, екеуш эбден
келш мен ата халшен Keripin, ортак кайгыдагы ене менен келшдей,
немесе эке мен баладай жакындаткан. Адам мен адам боп танысып,
табыскан-ды. BipaK езге коп жайды екеу! де !ржпей, букпей ашык сейлессе
де жацагы сумдыкты, жарылмаган уыздай, сорлы, шерл! баласына айтуга,
бтрбеткей Кодардыц батылы да бармас ед!.
Екеу! акырын аяцдап бешт басына келдь К°ДаР куран оки битмейдт.
К,амка да одыган емес. Бтрад екеу! де ездьоз! шпнен Кутжанга тьлеуш,
зар болганын, арманда далдырганын айтады. Эрдашан жан куйер жадын
даб!рше ыстыд-ыстыд жастар тогед!. Кайта-дайта бас дояды. Ундемей
и ш де pi THicin, кездерш алмай, узак-узад отырысады. Бул дабтрдщ эр
тасы екеуше санаулы. Элдедалай жел ушырып тус!рген шеп-шалам болса,
оны алып тастап немесе топырагыныц ойсыраган, допсыган жер! болса,
соны дайтадан тузеп оцдай отырысады. Тагы да б!рталай уадыт отырып
далып ед!. Б!р кезде булардыц сырт жагынан дурешдетш келш калган
б!рнеше аттыныц дабыры еститд!.
25
Кодар да, К,амк,а да бурылган жок,. Аттылар мшбелеп кеп тусш
жатты. Булар бес Kici екен. Бастыгы Майбасардыц кара сакал атшабары —
Кдмысбай. Кдлганыныц екеу! — Бекеннй, екеу! — Борсак, Камысбай аттан
тусе бере:
Керд!ц бе, жэдн-ейд!!— деп куцк еттк Кодар мен Кдмканы бул куйде
керемтз деген жок едк Мынадай сарылып отырган кдйгыны кергенде,
езге болса журеН шайылар ед!. Кдсындагылар аттан тусуден де 1рюлгендей
болатын. BipaK, Кдмысбай «шаш ал десе, бас алатын», Майбасардыц езшен
аскдн булк, бузакы, канкуйлыныц езк
— Тусщдер!— деп буйырды да, бэрш аттан тус)рдк Борсактыц да
оны костайтын 6ipeyi табылды. Ол Жексен дейтш дэукес шалдыц inici —
Жетшс ед!.
— Керден бас бурмауын, корде басы калгырдыц!— дед! Жетшс те.
Кодар мыналардыц эдей! келген жайын байкап, бурылды да, сабырлы
суык жузбен:
— Нелерщ бар, жандарым?— деп ед!.
Камысбай тепсшш кеп:
— Нем1з болушы ед!? Сендерд! улик шакыртып жатыр. Мына К,ара-
шокыда елд!ц ип жаксысы жиналып отыр, тосып отыр!— дед!.
— Жаксыц им? ¥лыгыц гам оз!?
— Улыгым старшын Майбасар, бастыгы — Кунанбай. Мына келшщ
мен екеущд! жауапка шакыртады. Тур, жур!цдер!
— Сандалып журм!сщ? Не акыц бар?
— Не дейсщ? Эк!м шакырса, акыц не деймкйц?
— Кудай жузш кермепр, мынау к!м esi эюрецдеген!— деп Камка
Каны кайнап, катты ашуланды.
— Кудай жуз!н кермейтш сендерсщ, кос кара бет! Сенс ip, шашты
сайтан!— деп, Камысбай бастырмалатып, камшы yiiipe бастады.— Жур,
ал! Алып жур! Minris ана атка екеу!н де!— деп, кастарындагы жтттерге
буйрык еттк
Терт ж!г!т эуел! Кодарга карай умтылды. Кодар:
— А, курыган кудай, нец бар ед!?— дей 6epin, касына бурын барган
ев жплтт! койып-койып ж!бергенде, 6ipeyi мурнын басып ушып тустк
BipaK суйткенше болмай, калган тертеу! жабыса кетш, даяр шылбырмен
колын сыртына кайырып, байлап алды. Камканы да суйретш отырып,
аттыц жанына алып кеп, Камысбайдыц алдына мшпзд!.
Кодардыц артына Жетшс мшдк Ол да ецгезердей мыкты жптт. Жалма-
жан аттарына тепе Mine сап, куншыгыс жактагы К,аРаш°Дь1нь1 беттеп,
тумсык аса шаба женелгст!. «Шабар кылыш, атар ок, булармен сейлесер
сез де жок. Не де болса улыгымен 6ip тыдесермш» деп ойлап ед!
Кодар.
Оз!мен аталас болса да, жол бойы артындагы Жетшспен де 6ip
ауыз тш каткдн жок.
Шынында Кодар мен КамДаныц осы сорына себепкер болган да дэл
осы Жетшс пен соныц агасы даукес, бэлекор Жексен.
Олар Кодардыц ец малды агайыны болатын. Басында К,¥тжан ° л ген
соц. осы кектемде журт Жексенд! кшэлай бастады.
Кодар аталас жакыны ед!. Qpi кедей, эр! жалгыз, жет!м-жес!р боп
2ft
калды. Сотан колы узын Жексен карайласса нету mi ед!? «Коше pre кол нс
бермей, 6ip корага ж ал гы з тастап кетт!» деп кшалаган-ды. Осы созд!
6ip емес, екд емес ес!те берген Жексен, ед эуел! озшщ болыспауына
сылтау етем деп:
— Сол кургырдан кецЬпм тжсшш жур, болыспайын демеймш, б трак
шошып калдым,— деп, Бокенш! — Борсактьщ жиынында ец алгаш бэле
создщ басын 6ip шыгарган.
Артынан Сушндпс осы создщ мэшсш сураганда:
—*Келш!мен жакын екен ол кэшр... Маган не кыл дейсщ? Касыма
алып журсем, ертец бет!ме туюрмеймтсщ?— деп акталган-ды.
Алгашкы 6ip дакпыртты осымен журтка жайып ж!бергеннщ 6ipi енд!
Суйшдйс те болды.
Б!рак басында оздер! жайып ж!бер!п, кейш осы осек, ертккен кызыл
ауыздьщ бэрш кернеп кеткен уакытта Суйшдтк таги б!р келш Жексеннен
енд! анык дерепн сураган. Жексен кыстыгун! — Кутжанныц жеткя болган
кун!, Кодар айткан 6ip созд! дэлел кылды.
Кодар кайгыдан сандалып, жаны куйш отырып:
— Мацымда тулдыр жок. Кудай маган кылды гой. Кэп!р отсем де
енд! кэршен аянарым жок. Кудай матан кылса, менщ кудайга кыларым
сол...— деген.
Осыны Жексен оз бет!мен топшылап, «бул кудайта не кылады?» деп,
журш-журш кеп, акыры: «мунысы келш! болды!» деп байлатан-ды.
Содан 6epi осект! оз! таратуына тагы 6ip себеп: Кодарда б!раз жер
бар. Муныц кыстауына ец жакын, жерлес а дам сол. Эйтеу!р, жэй! б!ткен
неме згой. Елден кудырып жтберш, жерш де басайын!— деген аргы тукшрде
жат кд н есеб! ед!.
Осыдан ушкындатан соз Кунанбайта жетш, одан «Сыбанныц жиынында
Солтабай Тобыктыны мазак етш сойлепт!» дегеннен 6epi карай, Суйшдйс
бэленщ улгаятынын б!лш, Жексеннен кайта кеп сурастыртан. Ж ал гы з
Жексен емес, мацайдан да сурау салды. Kopmi атайын, бастыгы Эйт!мбет
койшы боп, оз ерк!мен осыньщ аныгына жетуд! ойлады. Соз бакпатан
момын атайынныц бэр! де Крдарды караламады. Кайгы шеккен, дертт!
куши тана айтушы ед!.
Б трак Жексен мен мына Жетшс болса, сол кайгыньщ озш де:
— Эдей! тстеп журген сырты. Суйтпей коя ма? Болен! тун жамыла
бастайды гой,— дескен-дк
Оз! аныгын битмеген жэне ол анык болса, осыны сылтау кып Кунанбай
Борсак, Бокенпнге 6ip нуксан келттред! деп есептеген Суйшд!к сырт
к!с!мен сойлескенде:
— Осы соз бекер болар,— деген. Кунанбай алдында да соны нык
устармын деп ед!. Бтрак Кунанбай ырык бермедЕ
Оныц устше, жакында Кодарта ез! эдей иг еп ж!берген Бектен
косе жолшыбай Жексен аулына согып, т!пт! булд!рш кайтты.
— Кодар, «Кудай да, Кунанбай да керек емес. Не кылсам оз ерк!м,
менде не акыларыц бар?»—деп куып шыкты. «Кудай матан кылса, мен
кудайта кылды м»— деген! дэл сол бэленщ озт болды!— деп ентелетш,
тонд!рш келген-д!.
27
Кунанбай жагынан ыдтап кайтдан Суй!нд!к, кез! жетпесе де байлау
етт!. Сонымен, адыры, Кодар куй! кеп бугаи секты.
Жолшыбай «кел!н!мен тидест!рмеймш» деп, Кдмысбай Кодарды
алдына салып, ез! эдей! ок бойы жер артта, 1рк!ле жур!п келе жатыр.
4
Карашоды Кодар кыстауынан алые емес., Шыцгыстыц улкен бшгшщ
6ipi. Соныц бауыры эдем!, тогайлы езен болатын. Тал-тереп болсын
жэне тау дайыцы-дисыдша кызыл дайыц болсын, барлыгы да кектеп,
жайнап тур. Бул ара 6ip дуйдалы, жадсы дыстау. Ведений, Борсад ерте
кеп, осында орнап кап, эл! бауыр басып келедй
Ыргызбай !шшен acipece осы Карашодыга дызыгушылар кеп болатын.
Бунда отырган ауылдар Борсад, Жексен аулы. Ол Борсадда элдедандай
кершгенмен, езге журттыц келесшде бута дурым болатын.
Жиын осында екен. Жексен ауылы терт уй. Озенге мшбелеп, тенш
турган 6ip т!п-т!к жартастыц тубше доныпты. Осы арага Кодар мен
Камданы алып келе жатты. Тыста:
— Келе жатыр. Алып келе жатыр... Эне К°дар—— деген ундер естшген
соц, Жексен уй!нде отырган Кунанбай бастаган топтыц бэр! тыеда шыдты.
Тумсыд асып келе жатдан Камысбайлар келгенше, мундагы барлыд жиын
6ip арага дарай екшелш, ауылдыц сыртына барып топтанды. Сол арада
дазыдда буйдалап байлап, inerepin дойган б!р улкен, бшк дара атан
жатыр. Белше шом салып, ек! еркешшщ арасын жоталап бшктепт!
де, соныц устшен бастыра 6ip ашамайды орнатып, мыктап шандып, тацып
тастапты.
Камкд жиыннан шошып кетт!. Жолшыбай сурамаса да, енд! ауылга
такала бергенде Камысбайдан:
— Жаным-ау, адам баласысыц гой... Осы айыбымыз не? Не дылмад-
сыцдар? Айтып олт!рсецш!?— деген.
Буган шей!н «лэм» деп жауаптаспай келген Камысбай енд! гана
т!л катты. Б!рад тип зэрдей ед!:
— Анау атацмен — Кодармен жакын болганыц уш!н, каз!р екеу!ц
де жайрайсыц!— дед!. Ол осыны айтып, «Камка не дер екен?» деп
ед!, байдаса, Камдада ун жод. Bip гана ыцыранды да, сылд етш, аттан
дулап барады. Камысбай ез! де аттан жыгылып дала жаздады. Камкдны
душадтап, дысып алды да, желш отырып, жиынныц алдына келдд
Алдыцгылар Кодарды Tycipin жатыр екен. Бу да кеп Камданы
суйемелдей устап турып, ез! бурын тусш, артынан келшшект! тус!рд!.
Камка тускен жод. Былд етш дулап жыгылды да, талган бойында жерде
сулыд жатып калды.
Кодардыц алдында жуз каралы жиын тур. Ортасында Кунанбай, Бежей,
Байсал, Каратай, Суй!нд!к, Майбасар — бэр! бар. Алдагы осылар да, артында
е нтелеп турган — аксакал, дарасадал. Эр рудыц, кеп рудыц адамдары.
Ылги аткамшер! гана. 1ппнде жупыны ки!мд! 6ipey жод.
Кодар сэлем бермед!, ез! тацулы. Тпйнде удай дайнаган ыза мен
ашу бар.
28
Жиын ортасында, жалгыз коз! буган октай цадалып турган Кунанбайды
танып, соган карап туйипп, катты акырып:
— У ай, Кунанбай, мен! кудайдыц жыла тканы аз ба ед!? Бу не
цырсыгыц?...— дей бергенде Майбасар бастаган эулек! жуандар:
— Тарт типнд!!
— Кыскарт!
— Жап аузыцды!— деп арс-арс еттк Кунанбайга жацагы Кодарша
зекш с ой леген карсылык сездерд! о лар ест ireн емес.
Кодар аз ундемей турып, аналар басыла бергенде:
— Ел-журткд масцара етш, кор етш, анау сокыр козщжц кунын менен
алайын деп пе едщ!— дегенде Кунанбай:
— Шыгартпа ун!н! Жогалт козш!— дед!.
Майбасар да biece:
— Ой, куарган коктобет!— деп, камшы уй!рш кеп кап ед!.
Кодар саспастан турып, карсы акырды.
— И о, мен кок ит болсам, сендер коп итсщ! Жабыларсыц, таларсыц
да жерсщ!— дегенде, Камысбай мен баганагы торт ж!пт Кодарды суй рей
жонелд!. Суйретихе бара жатып, Кодар зор дауыспен барынша шыркап:
— Ак, карамды тексермедщ бе, оцшец кан жуткан, кара бет?!— деп,
канталаган коз!мен Кунанбайга бурылып, атып ж!берердей карады.
Бхрак осы кезде мойнына шылбыр тус!п калып ед!. Торт ж!г!т жетектеп
жылдам тартып, анадай жаткан кара атанныц оц жагына апарды. Басына
кап сиякты б!рдецеш жаба салды. Бес-алты Kici тапжылтпай, туйенщ
кабыргасына басып, жыгып устап турды. Кодар тагы лагынат айтып айкай-
лай берш ед!, сыртынан 6ip катты куш тарпып, cepnin жхбергендей
болды. Турып бара жаткан туйенщ кабыргасы каккан. екен. Осыдан
эр! мойнынан «лык» етш, тем!рдей кысып, жанын суырып экетш бара
жаткан таудай ауыр куш басты. Ж ал га н жапырылып, устше кеп кулады...
Кезшщ оты жарк етт! де, сонш бара жатты. Жиында ун жок- Туйенщ
ар жагына Кодармен тец кып аскан Камка, туйе турысымен, 6ip сэтте
уз!лш кетть Оны бэр! керш тур. Кодар 6ip жиырылып, 6ip созылып,
тез еле алмады... Б ат ы рта б!ткен зор денес!, созылган уакытында, бурын-
гысынан да узарып нар туйенщ бойына тецелгендей, аягы жерге тиер-
тиместей болды. Туйен! тургызып б!рталай устап турганда, жиын эл! ун
катпады. Ек! жанньщ ол!м азабын оз устше аркалап турган туйе де
унс!з.
Дат! шыдаиаган Байсал кешн бурылып, шетке шыгып кетть Сойлеген-
дер болса, сыбырмен гана сойлейд!. Каратай Божейге куб!р етш:
— Оле алмай киналды-ау бакыр! Бейшара жаца б!лд!м, арыс екен
гой!— дед!.
Божей муныц бетше катты сурланган жузбен, ажырайып карады да:
— Арысыцды, ендеше, арыстан жед!,— деп сырт айналып кеттк
Журт сыбырлап:
— Олген жок, эл! елген жок—— десе бердь
Кодардыц денес! шынында эл! т!т!ркенгендей д!р!лдеп кап, кейде
тартыла тусш кояды.
Кунанбай журттьщ куб!р! кобейш бара жатканын енд! сезд!. Олт!р-
29
геннен де кинау бататын тэргзд!. Оц колымен датты ишарат кып, туйеш
шегер деп буйырды.
Туйе швккенде К,амк,а серейш сулык туст! де, К,одар елмеген екен,
Буктетипп тустк Сол арада журттыц есш жигызбастан, Кунанбай к,асын-
дагы кузды корсет in:
—, Шык, алып мынаныц басына! Кулатыцдар содан кэтрдй Би-сш
сонымен!— дед!.
Баганагы Кдмысбай мен сол жгпттер унсгз К,одарды туйешц устше
келденец салып, арканмен байлады да, тау басына тарта женелдк
Бул куздыц аргы сырты жазац. Келбей бггкен бетегел! жазац болатын.
Тосып турган журттыц !ш!нен 6ipen-capaii дэй шыдамаганы сусып, кетешн
деп едк Кунанбай:
— Ей, таркама туте! Тодта былай!— деп сацк етш зицц буйрык
берд!. Журт кайта шричдк
Аздан соц куздыц басына ереуквдеген жаяулар шыкты да, ойдагы
жиынга царады. Кунанбай турегелш, окшауырац шыгып, колын темен
cviiKTi, «таста» деген!. Жогарыдагы терт ж!пт, Кодар денесш каумалап,
1лгер:л1-кей1нд! толкытып турып, 6ip кезде тастап ж!бердк Бул тас — бауыр
жары ойылгандай шуцшиган тас ед;.
Азап пен цорлыц шеккен, онсыз да ел! дене, жолшыбай 6ip таска
соцпастан тупа-тура агып кеп, ауыр салмакпен курс етш 6ip-aK тустк
Kaaip де шоктай жиылып калган топтыц как касына кеп кулады., Шейрек
турган Kicuiepre естыгендей боп, акырын гана куйр етш суйек-суйеп
сына тускендей болды.
Дэл осы кезде Жексен аулына томенй тогай 'щйнен шыгып, катты
журш кеп, ек! сал атты тусш ед!. Денелер! ыкшам, 6ipeyi бала бейнел!.
Олар аттарын шеткд уйге байлай сала, жылдам басып келе жатцан Абай
мен Жиренше болатын.
Аттан тусе бере, булар тас басына Teric ацырып, карап турган жиынпы
Kepin, ездерг де солай кадалды. Bip кезде шекпенппц eTeri канаттай боп
шалки шашылып, кулап келе жаткан дене кершдк Жиренше атты байлай
сала топка карай жупргенде, Абай кезш басып отыра кетт!... BiTTi, елдЕ..
Мезгшмен жетсе, экесше ем!ршде 6ipinnii рет жалынып аягын кушса
да елйртпей алып калмацедг. Keinirin калды. Енд! топтыц iinin кермек
емес. Атына кайта журе берейш деп ед!. Б!рак дэл осы кезде, унс!з
турган жиын жактан жапыр-жупыр дауыстар естипп калды.
— Сен ал!
— Е, сен ше?
— Ал езщ?— десш кау-кауласып турган журт, колды-колына 6ip-6ip
кесек тас кетерш алыпты. «Тебелес» пе деп ед!. Солай басты. Бул
тебелес емес-тк К°ДаР куласымен Кунанбай:
— Эл! жаны шыккан жок. Енд! анау кэшрден ез жанымызды актап,
аулак экету упйн, кырык рудыц кырык Kicici кесек атсын. Ал осы
жиындагы эр атаныц баласынан 6ip-6ip Kici кесек алыцдар колдарыца!—
деген.
Оз! алдымен алды да, Бежей мен Байсалга карап жердей тасты
нускап: «Алындар»!— дед!. Буйыра айтты. Аналар багынды да тас алды.
— Mine, шаригат буйрыгы. Атыцдар кесектерщмен!— деп, алдымен
30
оз! лактырып, Кодардыц - жонынан урды. Божейлер алган кезде тасты
6ipey алып, 6ipey алмай тартыныцкы ед!. Жацагы дабырлаган дауыс сол тас
алдырып, ургызудьщ буйрыктары екен.
Абай жеткенше журт 6ipi артынан 6ipi тас ж!бер!п урып жатыр.
Топтыц шетше Абай келе бергенде Жиренше колынан у стай алып, бетше
бет!н такап:
— Ананы кара! Мынау ургалы жаткан шалды кара! Осы Кодардыц
жакыны. Оз! шал. Оз! Борсак- Жексен!.. Буган не жок екен, кок тобетке!?—
дед!.
Абайга нагыз олт!руш! осы сияктанды. Ентелей умтылып, Жексеннщ
желке жагынан такай бергенде, Жексен Кодардыц елптне карап:
— Кет, бэлекет, жуз! кара! Кет!— деп, улкен тасты ж!берш калды.
Кодардыц денесш Абай жаца KOpin ед!. Бас суйег! мылжа-мылжа болыпты.
Журепне кан толлгендей кайнап кеп:
— Ой, KOpi малгун!— деп, Жексен д! желкеден койып ж!берд!.
Жексен Кодарды урган б!реуд!ц топшысы тид! ме деп сырт айналып
Караганда:
— Не деген имансыз едщ, кар! тебет?!— деп турган Кунанбайдыц
баласын корд!. Абай сырт айналып кете 6epin ед!, Жексен буган зекш:
— Ой, бала!.. Ой, сен озщ!— деп турып, дауыстап:— Мен бе екен?..
Ер болсац, эне... экец!— дей бердь
Журт: «О не, о не?» дес in жатты. Абай жылдам басып атына жетт!.
Белдеуден атын шешш жатып, осы уй !шшде жылап отырган коп
жанныц ундерш ecrrri. Эйелдер корше де Bipi солкылдап, 6ipi ыцырсып,
6ipi сыбырлай сойлеп жылайды. Дауыстарын шыгара алмай, кыстыгып
жылаган катындар.
Еркектер бул ауылдыц бар эйелдер! мен баласын осы уйге ерте
бастан каматып койган. Солар екен. Катты коркытып койган болу керек,
дауыстарын шыгара алмай жаншылып, египп жылайды. Бу да Абайга
октай тид!. Тьщдауга дэт! шыдамай атына м!не бердЁ
Осы кезде Кунанбайга Жексен шаккан болу керек, экес! Абайга
айкайлап:
— Ей, кудай урган, тура тур! Корермш бэлем!— дед!. «Устацдар,
алып келшдер» деп айта алмай калды. Абай атына мше сала, ауылга
карай шаба жонелд!.
Артынан муны куып жеткен Жиренше:
— Эй, Текебай тентек... Текебай тентек!— деп ат койып ап ты. Бу лар
ойга карай жосытып кете барды.
Жиын болып, Kici олт!рш, ел ортасында кулак ест in, коз корме ген
сумдыкты оз колдарымен icren шыккан топ, атка мше сала, жан-жакка
шашырай тарады. Унс!з, жым-жырт айрылысты.
Жалгыз-ак Бежей гана Суйшдж, Каратаймен 6ipre ушеуден-ушеу
боп окшау кетш бара жатып, курсшш:
— Ер олт!ргенге кун сураушы ец. Енд! кун сурамак туг!л, екпе-
к!нэ кылар да муршац жок. Олт!рген — озщсщ. КыРык рудыц адамы
кесек атып озщ олTipin отырсыц, не бетщмен ун шыгарасыц?— дед!.
Каратай танып келед!, Божейдщ туп есебшщ кобш Кунанбай бузып
31
кет-ri. Божейге acipece Кунанбайдыц осы айласы батдан тэр!зд!. Кдратай
соны ескерш:
— Шаригаттыц шын бэлесш тупке садтапты гой. Бул шаригат та
айлага дурыд бере беретш болды гой. О да К,унанбайдыц дойны-доншьшда
десейш!,— дед!.
Суй!нд!к басылып, шошып далгандай екен:
— Курсын! Тек бале осымен бггсш, тынсын десещш!— дед!.
Божей, коп арбасдандыдтан, Кунанбай тэсипн тукшрлей танушы ед!:
— Б!ту, тыну ма?— деп курсшд! де:— Бокенгш, Борсад, дашан айттыц
деме, шылбырды К,одар мойнына салган жодсын. Буйырса, осыменен
ез мойыныца да салган боларсыц, жазган!— дед!.
Эрдайсысы да осы ойдыц соцында ед!. Ундемей салбырап кете барысты.
5
Абай мен Жиреншенщ буг!н бул бэленщ устшен шыгамыз деген
ойы жод болатын. Улкендер тег! копшийк дуладтанбасын деп, буркеп
устаган болу керек. Ешб!р ауылда бундай сыбыс айтып, сыр берген
жан бипнген емес.
Жиренше тацертец Кунанбай аулына 6ip эдем! таргыл тазы ер-
т!п келд!.
Келу! — ауылды азан-дазан дып, бала-шаганыц кобш тысда ер!кс!з
шыгарган. Бул шудыц басы тентек Оспан болган.
Жиренше тазысымен донад уйдщ сыртына тадай бергенде, Оспан
анадайдан кор!п далып:
— Айтад, айтад, жецдер. Ойбай, жецдер, эне Жиреншен!ц тазысын!
Жолдаяд, Бор!басар, Бор!басар!— деп Кунанбай уй!нщ коп сары аласын
уран шадыргандай гып оре тургызган.
Жиренше Оспанньщ булд!рет!н!н алыстан б!лш:
— Ой, Оспан! Айналайын! Калдатайым... дой! Коя гой!— деп сонша
тодтатпад болып ед!, Оспан:
— Бор!басар... Байт!— деп садылдап кулш, ceKipin ыргып, бар ит!н
таргыл тазыга дарай даптатдан болатын.
Осы кезде донад уйге жетш далган Жиренше атын тастай берш,
тазы ит1н мойнынан устап тура далган. Б!рак жет!-сег!з сары ала,
эрб!р уйдщ ыгынан дулшынып, дутыра шыгып, «гур-гур» ет!п кеп, доршап
алды. Уйге де к!рг!збей, табан аудырмай да дойган едк Оспан Жиренше
«дой» деген сайын сад-сад кулш, иттер!н ош!кт!р!п:
— Ар..р!..— деп, оз! тап-тап беретш. Б!рад оцшен кексе тартдан иттер
Оспанньщ кунде осындай сан рет жод шатадда бастай бергешнен мез!
болган ба, тазыны жулмады. КУР ырылдауы мен арсылдауын гана
молайтып тур.
Улкен уйде отырып, осы шуды ест пен Улжан бэйб!ше, тацертецг!
асын 1ш!п отырган Абайга:
— Шыдшы, Абайжан! Кушы анау ит! дургырды! Тагы булд!р!п журген
элг! жынды неме гой!— деп, Абайды тысда шыгарып жэне уйге к!рген
6ip жас эйелд! де жумсаган. Абай Жиреншен! айырып алып, тазысымен
екеуш донад уйге дарай алып журген. Булар сонда к!ре бергенде, жаца
32
тапкан кызыгы шугыл бггкенге наразы боп калган Оспан арттарынан
бугып кеп, дэл уйге Kipe берерде Жиреншеш кылтадан катты шымшып
алды. Анау ит екен деп, ыткьш, шошып кеткенде тебесш мацдайшага
сога-мога конак уйдщ терше барып б!р-ак шыккан. Оспан оган да
сакылдап кулш:
— О, коркак, коркак,— дсп мазак еткен.
Мойнында салдырмак, каргысы бар, кара ауыз, таргыл каншык Абай га
б ip турл! сулу кершдъ Жутынып тур, жылмац кд гады.
— Аты не?— дед! Жиреншеге.
— Желкуйын.
— Аты да эдем! екен.
— Аты емес-ау, 031 де коян дегенщд! тап куйындай уйткытып со-
гады!— дед!.
Бул Желкуйын туралы ез аулындагы 6ip улкен ацшыныц айтдан
сез! ед!. Жиренше осыны унем! айта журетш.
Абайды сол созбеи Желкуйынныц жаланып турган Typi катты кызык-
тырды.
— К,оянга шыгамысыц?— дед!.
— Жур, атыц бар ма? Мен сол коянга шыгып барам.
Осымен екеуд Абайдыц кула бестий ерттелгенше кымыз !шш алды
да, кунбатыс жактагы К,ызылшокы деген усак адырга карай желе жортып,
тартып кеткен.
Булар Кызылшокыга юре бере, алгаш келген екпнпмен 6ip цоянды
безд!ре куып едй Алыстан кашкан коян оцай жеткгзбей, екьуш кыркадан
асканда гана Желкуйын талдырып жетш epiKcis алган-ды. Осыдан баска
коян тез кершбеген. Соны !здеп табамыз деп, екеу! К,ызылшокыныц
Шыцгыс жакка караган шетю тумсыгына шейш барып калыпты.
Осы арага келгенде Шыцгыстыц Кдрашокы тусынан шыгып келе
жаткан 6ip салт атты кездескен. Ол Майбасардыц тагы 6ip атшабары
Жумагул болатын.
Сол Жиреншеге карап:
— Сен дер одан да а на Кдрашокыга барыцдар. Бупн сонда Ь^одарга
б ip сын болады. Журт жиналып жатыр!— деген.
Жиренше катты ентелеп:
— Е, немене, К,одар мен келий кайда?— де ген де:
- — Жаца, Кдмысбай бар, бес ж!ггг боп устап экелгел! кеттк Жиын
Жексен аулында,— дед!. Жумагул атын камшылап, асыга шауып кеттк
Жиренше осыны ест!ген соц Абайга:
— Барайык, корешк! Жур! Ал жур!— деп, ойландырмастан ел!кт!рш,
алып кеткен.
Kepreni элгк Енд! кайта беттеп, тогайлы озенд! кулдилап желе шауып
келедь Абайдыц iini муздап, журек каны, жан тамыры д!р-д!р кагып
калтырап ур!ккендей. Клмнен, неден уркед!? Ocipece эке... эке !стеген
мшез, эке колындагы каннан уркед!. Оз экес!... катал, кэрл! экес!!..
Абай Жиренше создерше жауап та айтпайды. Озенд! бойлап бектер
таудыц !пннен жуыдта шыга алмады. Жол болса, жалтыз аяк. Екеу!
катар журе алмайды. Абай алга тусш, желе-шокытып келед!. Эл! калмай
журген Желкуйын екеушщ алдында. Жолдыц ыцгайсыздыгы эцпмен!
33
тыятын жен! бар ед!. Б!рак Жиренше Абайдыц артынан екшелеп калмай
отырып, сейлей бердй
Ол жацагы Жексен аулында б!р-ек! к!сшен tui кдтып, оны-муны
естш алган екен. Соны айтады. Ауырган адамдай цалтырап, журег! катты
кобалжып келе жаткан Абай Жиреншенщ бар сез!н укпаса да, б!р-ек!
жер!н анык ацгарды,
Teri жиын !ш!нде бугш ек! сез ауыздан-ауызга кешкен тэр!зд!. Екеуг
де К,одар сез! деп айтылган. Bipeyi бурып алган сез де, б!реу! дэл ез
сез!. Соныц алгашкысы Крдарды кшэлаушы сез. Бупнг! катал жазаныц
дэлел!, Tiperi.
Ол: «Кудай маган кылса, мен кудайга кылам!»— депт! деп, елт!руш!-
лердщ кайта-кайта айтатын сез!.
Екшнпс! аз айтылган. Б!рак о да жиынга тег!с жеткен. Teric !ште,
есте калган сез. «Мен кек ит болсам, сендер кеп ит... Таларсыц да
жерсщ!» деген сез!.
Абайды катты толкыткан осы сез болды. Ол жацагы катындардыц
жасырын зарын да еске тус!рд!. Жиреншенщ алдында келе жатып ец!реп
коя бердк
Артта келе жатса да Жиренше Абайдыц жылаганын байка п кап:
—, Ой, ей, Текебай тентек! Сен не гып келесш!— деп катарласкысы
келд!. Абай жаска толы кез!мен Жиреншенщ торы каска атыныц басы
муныц узецг!л!к тусына кел!п калганын керд! де, тебшш кап шаба
женелд!.
Бул уакытта екеу! де бектер таудан кутылып шыгып, жазыкка туспт
ед!. Абай К,улабест!н!ц басын Келкайнар жакка бура бере, цамшы басты.
Жиреншеге кез жасын керсетпепс! келд!. Анау да шапты. Б!рак
Абай жетшзетш емес. Ол ок бойы узап кетш бара жатып, ез-езше
ер!к 6epin, ексш-ексш жылап келе жатыр.
Кеп жылдан бер! Абай жылаган емес ед!. Токтай алмай eriain жылады.
Агындап ушып келе жаткан бестшщ ек! жагында кедел!, бетегел! кек
дала, таскын судай зулап женелш артка карай кулдырап агып кетш
жатыр. Ек! кулагып б!т!ргендей боп, дыцылдап соккан екпш жел! Абайдыц
кезшен аккан жастарды, кат-кат тамшыдай, жацагы кеде мен бетегеге
ушырып Tycipin келедк
Абай бурынгы жас бала кушнде мундайды ацгарып сезшген де,
таныган да емес. Енд! байкады. Кездщ жасында адамды барлык ене
бойымен езше карай кулата тарткан б!р езгеше ыстык куш бар екен.
Улкен куз бшктщ басына шыкканда, 6ip сэт ойга карай кулап кеткщ
келетш сиякты, езше тарткыш, угымсыз куш. Бала журегшде бул шакта
кеп сез!м!н!ц алай-тулей куйыны соккандай.
Бунда, корлыкпен елгендерге барынша жан ашыган, мешрбандык та
бар. Олт!ргендерге ыза мен каргыс та бар. Сонымен 6ipre acipece б!р-
б!р!мен шарпыскан сез!м: «эке» деп жамандыкка кимау бар да, жэне сол
«экеден» шошып, урку бар.
Барлык !ш!н тецселте синккен бала жанын ойран етш, сескенте
т!т!реткен сез!м.
Жылап eruiyi, б!р сэтте, мед!ресе, дш халфелер айтуы бойынша —
34
айыптылардыц кунэсше етесш сиякты, соныц ке
II
ipiMiH Т1леген сиякты
жалбарынудыц жасы ма деп едь BipaK одан тез туцЕшп кеттЕ
— Ол емес!
Уйткен! олар дш атынан, acipece имам берген фатуа бойынша !степ
отыр гой. К1мге шакдак? К,улазыгандай жа па-жалгыз! Озш б ip ец пана-
сыз, ец сорлы жетшдей сезшдЕ Тштен тары да 6ip улкен, ауыр толкын
буклет 1л in, булыгып кеп, бала журегш жаныша урганда, ол бурынгысынан
да катты, аса катты 6ip ексжпен, солкылдап жылап ж!бердЕ
Дауыстап жылады. Жиреншеге б!лд!рмейм!н деп, эл! де агызып шауып
келе жаткан.
Сол шабыс косылды ма, болмаса езшщ бала кецйпнщ сен делу!
сондай ма, Абай 6ip уакытта жылау устшде локсып-локсып булыгып
кеп, кусып-кусып ждбердЕ Am озеп актарылгандай. Жаны да, денес! де
катарынан катты азап шект!.
BipaK сонда да токтаган жок- Аттыц жалын кушып алып, тек кака
кулап калмасты ойлап, шаба бердЕ
Жиреншеге жетк!збеген кушнде Келкайнарга жетш, шешесшщ уйше
кеп тустЕ
Улжан тыста тур екен. Баласы уйге такай бергенде, ецтне кезш
салып, шсшш калды. Абайдыц тус! куп-цу, катты езгерген. Тшт! Абай
сиякты емес. Улжан: «Кез1м булдырап тур ма?» деп KipniriH жи! кагып,
кайта карады Абай. Б!рак тшт! жат рецдЕ Баласы атын байлап касына
келгенде, жаца байкады. Коз! де кып-кызыл боп icin кетшт!.
Ой, Абайжан, карагым, не болды? Bipey тиген бе?— деп, !1шнен:
«экес! урды ма?» деп те ойлап кап едк Далада езге Kici жок екен,
Абай ундемей, шешесш куша кт ай алды да, баурына Kipin, езшщ ып-
ыстык басын анасыныц тесше басып, жабысып турып калды. Жет!м-
д!ктеи куткарардай анасы бар екен! Жылау артынан ыкылык аткандай,
денес! дцйлдеп, солк-солк еттЕ BipaK бул кезде Абайдыц кезшде жас
жок-ты. Бэр'ш жылап тауыскан. Енд! жыламаска, кез жасын ешкймге
корсс nice г с бекйпп, in пен катты туй ini и алган.
— Жаннин айтшы, карагым, не болды? Экец урды ма?
—- Жок, ешклм де урган жок, кешн айтам... Апа, тесек сап берш>,
жаткызшы!— деп Абай шешесш куша кт ап кыскан бойда, уйге карай
аяцдады.
Сабырлы Улжан осыдан epi еш нэрсе сурап такымдаган жок- Уйде
эжесш де, езгеш де уркггкен жок. Абай жайын 6ip жанга битдтрмедЕ
Улкен а к уйдщ оц жагына экелш, эжесшщ жер тесен н жайлап берд!
де, шешЕщцрш жаткызып, езшщ мол п у шпак iiniимен жауып, кымтап
койды.
ЭжесЕ
— Йемене, карагым? Ушындъщ ба о л де,— деп б!рдеце 6uirici келш
ед!, Улжан:
— Ушынган гой. Тимешк. Жатып уйыктап турсын,— деп, малшы
катын Кдтшаны шакырып ап:
— Туцл!кт! жауып, еспст! турш койшы! Абайга кун туспесш!— деп
акырын гана айтты.
35
Эжес! iprere карап жаткан Абайдыц сыртына кадалып отырып, кабагын
туЙ1п, тамсанып койды. Ерши унс!з гана кыбырлатып сиына бастады.
Тацертец Абайды ертш кеткен Жиреншенщ кайда екенш Улжан
б1лмеп ед!. Тыста баганагыдай тагы да ит шулаган соц, «тазысымен
келген сол болар ма?» деп уйден шыкты. Жиренше конак уйдщ сыртына
тусш, атын байлап жатыр екен. Улжан улкен уйдщ жанында турып,
Жиреншеш ез касына шакырып алды да, жон сурады.
Жиренше тацертецп коян кутанная бастап Жексен аулында кергешн
де, жолшыбай не болганын да Teric айтып болып:
— Абай кайда ©3i?— деп ед!, Улжан Абайдыц жатып калганын
айтып, Жиреншеге б!раз наразы салкын жузбен карады.
—, Шырагым, сен бала емессш, естиярсыц. 0зщ барсац 6ip capi.
Ондай жаман, сумдык жерге Абайды несше апардыц?— деп, «жаман»,
«сумдык» дегенд! шынымен баса айтып:— Бала емес пе? Шошынар деп
ойласац нетт!?— дед!.
Жирепше сез таба алмай уялып, кысылып калды:
— Уят болды. 0з1м де екшд!м. Б!рак кудай акына ел>гш керем13
деп ойлаган жок ем!
— Жарыктыгым, ендшэр! Абайды бундай жерге бастай керме! Timi
басыц жас, улкеннщ ондай бэлесшен езщ де аулак жур? 0з1мен кетсш!
Kepin-6biin нетесш?— дед!.
Талай улкеннщ 1шшде сезш осындай байсалды кып айткан, сондай
ет1мд1, салмакты кып айткан юспй Жиренше бурын кермегендей болды.
Улжанныц жай, салкын айткан сез! буган урысканнан да, урганнан
да жецы тиген жок.
К,ысылганнан, б!раз жер шукып турып, конак уйге карай кайта
бурылды. Улжан да ез уйше беттедъ Жиренше еш нэрсеге айналып
бегелместен атына Minin, тазысын жетектеп алып, кетш калды.
Бул — тус ауып бара жаткан кез ед!.
Абай кешк! козыныц жамырауынан оянды. Бугш койды кеш сауып
болган ба, немене, ымырт жабылып калыпты. Дуние у-шу, ызыц-ызыц...
BipaK соны кемескц булдыр 6ip тус араластай болжайды. Басы мец-зец.
Ет! лапылдап, куйш турган сиякты. Аузы кургап, ерш катты кезерпт
капты. Кур тамсанады. Кдсында memeci мен эжес! отыр. Улжан муныц
мацдайына алаканын койып, темен карап отыр екен.
— Апа... Эже... Немене, мен аурумын ба осы?— деп, кез! жасаурап
шешелерше карай аунап тустк
— Иэ, етщ ыстык. Ауырган жерщ бар ма?..— деп, Улжан сурады.
Абайдыц аунап тускенде ей шекес! катты шаншып, цысып ауыргандай
болатын. Соны айтты.
Улжан енесше багана, Абай уйыктап жатканда 6ip жайды айткан:
Екеу! де:
— Шошынган гой, содан ушынган гой!— деп байлаган-ды. Зере
Жиреншеге де, улкендерге де катты урсып, жерге тук!рген.
Абай шешелершщ кунд!зг! жайды битгенш байкады да:
— Экем... Экем!..— деп экесш еске алып, курсшш, кеудесш сипап,
шешелерше купия кып шаккандай боп:— Не деген катал, не деген катты
ед!!— дед!, Экес! турасындагы 1ште журетш кемеск!, жумбак ауыр сезтм-
36
дерш ем!рьнде сыртда шыгарып, ец алгаш адам баласына айтданы осы.
Эжес! шала ecini. Улжан ун катпай, Абайга жауап та айтпады. Б!рад,
eneci бугаи дадалып, тгзесшен турт;п, «не дегенш айт» дегендей ишарат
еткен сон, ершн Зеренщ дулагына тадап:
— Экесш айтады. К,атал екен, неге аямады дейд!,— дед!.
Эжес! укты да, курсжш, Абайдыц бетше таман тошп кеп мацдайы-
нан узад и!скеп отырды.
— Айчалдым, дарашыгым, доцыр дозым!— деп алып:— Аямайды,
аямайды ол!— деп келш, кезш жумыцдырап, басын жогары кетере берд!.
— Я, дудая, зар т!лепм босын. Бейуадтагы т!лепм. Осы дарашыгыма
экес!нщ осы ит мшезш бере керме!.. Тас бауырлыгын бере керме!..
Я, жасаган!— деп дурысдан элс!з долдарымен ажымды, мейр!мд! жузш
сипап бата берд!. Улжан да !ипнен «аумин» деп бата дылды.
Ек! ана ортасында жаны ауырган 6ip бала. Бейуадтагы ушеушщ
дупия TUieri — зор шындыдпен ем!ренш тшеген TUieri осы едк
Абай ез! де бетш сипап, ана плепн барынша дабыл алып, бата
дылды.
0м!рш, балалыгын дайта тапдандай, шпне мол сэуле, иг! сэуле
к!ргендей.
Бхрад ол iini. Ал, денес! эл! ауру. К.ецип сергиш деп ед!, етшщ
дызуы мен басыныц шаншуы дайта мецдед!. Енд! ушеу! де унс!з,
жым-жырт. Даладагы дой-дозыныц шуы да алыстап барып сенген болатын.
Уй iini сиядты дала да бупн дагдыдан тыс жым-жырт.
Осы кезде Абай мен анасыныц дулагына ерекше 6ip жат, суыд ун
естидк Bipey:
— Ойбай, бауре-ем! Ойбай, бауре-ем,— деп ат дойып келе жатыр.
Бул елде Kici елгенде алыстан ат дойып шабатын еркектердщ салты
бар. Сонда осылайша: «ойбай бауырым» деп шабады. Уйдеп екеушщ де
журектер! су ете тустд Кэр! шеше бул дауысты еспген жод.
Улжанныц кецЬппе алгаш дордыныш уст!нде кеп калган ой: «Осы
уйдщ 6ipeyi жазым болды ма, элде Кунанбайдыц ез! жазым болды ма?»
деп едд, Шошып, елец еткен бойында дулагын сыртда бурды.
Уркш далгандыдтан ацгара алмапты. Тасырлатып шапдан ат даусы
жод. Оз! жадын жерде жэне жаяудьщ уш. Абай бурын б!лдд Даусын
эдей! жуандатып зорайтып айдайлаганмен, баланыц уш. TinTi, дэл тентек
Оспанныц ун! екен.
Ол даладагы ойыннан дайтып келе жатып, «жаман ырым» анау-
мынау дегенге дарамастан, даннен-даперсгз ет!р!к жылауды удетш:
— Ойбай, баурым К,одар!.. Ойбай К,одар,— деп, санын сабап шауып
келд!. Крдардыц ел!м! барлыд ауылга да, оган да естшген. Жаца, кешке
жадын, булад басындагы 6ip тадырга жиналган ез! дурбы балаларды
бастап ссылай ат доюды кеп ойын дылган. Тадырдыц ортасынан шудыр
дазып, соган 6ip ку суйект! экеп бештше томпайтып кемш дойып,
жан-жадтан андыздап «ат дойып», узад шуласдан.
Улжан Абайдыц сырдатыныц устшде езш жацагыдай жаман шо-
шытдан Оспан мшезше датты ашуланды.
Kyni бойы батпад кешш, аягы api былганыш, эр! кус-кус болган
Оспанды:
37
— Eepi келш!, эй, балам! Бер! келш!!— деп, ешб!р сыр биццрмей,
урыспай шакырды. Урсып, зекш сейлесе Оспан мундайдагы эдетше
басып, каша жамандасып, колка туспей кояды. Ол даз!р шешесше карай
тарпылдап жуйрш, дэл от басынан Абайдыц тесегше дейш 6ip-ax, ceKipin,
Улжанныц Т1зесше сока дуре етш кеп туст!.
Шешес! муны сол колынан шап 6epin устап алып:
— Сен жацагы ат койган нэрсеш кайдан шыгардыц? Оныц жаман
ырым екенш айтпап па ед!м? Уйде бала ауырып жатканда, ей, иткуар
жынды неме?— деп, жулкып калып етпетшен салып, куйрыгына шапа
лакпен салып-салып жлбердЁ
Оспан экес1 урганда жыламаса да, шешес! урган уакытта тшт!
жылауык. Эке жылаганга карамайды. Ал, шешесше карсы кейде буныц
ем! бар. Бас коргаудыц жылауы. К,аз!рде де бакырып, бар даусымен
шыркап, азан-казан кылды., Шешесшен босап барып сол жактагы би!к
суйек тесектщ устше ceKipin шыгып, етпетшен жатып ап жылады. Б!рак,
бул жолы канша жыласа да, оган кайысып, уатам деген шеше жок. Оны
6!лед!. Сондыктан аяк кезде кезде жас болмаса да, ет!р!к анда-санда
б!р бакырып койып жатыр. Оз! де жылауынан жалыга бастады. Енд! тагы
да ойнады тентек мшезше бой урып, жылаган боп жатып, эред!кте кыска
гана:
 — Ойбай, бау-рем!— деп кояды. Bip-ек! рет кайырып кезппц. астымен
шеше жакка карап жатыр, козгалган Kici кершбейдк Сондыктан тагы
б!р бакырып койып, соныц артынан жэне б!р тыц болен! шацырып,
жынды улгайтты.
— Ойбай, бау-рем Абай!— деп койып, сунк етт!. Абай басы ауырып
жатса да, ер!кс!з кулш ж!берд!.
Оспан енд! байкады., Шешесшщ улкен, толык денес! кайта цозгала
бастады. Ол тургалы жатыр екен. Тагы 6ip тыкырдыц болатынын 6uiin
шешес! турып болганша Оспан тесектен ыргып тусш:
— Ойбай, бау-рем Абай! Абай! Абай!— деп есжке карай аткып бердк
Шешес! турып алып умтылайын деп ед!, болмады.
— Эй, к!м барсын? Уста! Устап экелпп, ана жындыны!— деп ед!.
Оспан ес!к алдында кайкацдап, сек!ре-сек!ре тусш, шетк! уйлер жакка
карай жыта жонелд!. Тыстан шешесшщ буйрыгын естш, муны устап
экелгел! тап берген улкен агасы Тэкежанды карт капты.
Абай осыдан б!рталай, узак ауырды. Алгашды кундер 6ipey «ушын-
ган» деп, 6ipey «содпа» деп, тагы б!реу «сузек» деп, эртурл! топшылаган-
мен, дэл басцан ешк!м болван жок- Эшресе ем !стелген жок.
Жалгыз-ак, алгаш жыгылган куннщ ертецшде, эжеенпц буйрыгы
бойынша, б:р к.артац катын, кун батарда Абайды далага алып шыгып,
жаца сойган койдыц окпес!мен какты. Бетше су буркгп, yniKipirr:
— Кет бэлекет, кет! Кош баламнан, кеш!— деп, батып бара жаткан
цып-кызыл кунге каратып койып, б!рдеме ем !стеген болды. Ушыкта-
ган ед!.
Абай, буындары калтырап, басы айналып зорга шыккан. Кез! булдыр
тарткдннан ба, эйтеу!р каз!рп бар дуниенщ цызылы бурын бул кермеген-
дей б!ртурл! ерекше кор!нд!. Ертег! ме, тус пе? Эйтеу!р 6ip баскаша
галамныц езгеше сурет! тэр!зд!.
38
EKi кун еткен соц, ауыл Келкайнардан, Шыцгыска карай кештг
Б!рталайдан 6epi, ел-елдщ улкендерк шаруа иелер! «жайлаудыц тоцы
ж!бвд! ме екен? Keri жетыд! ме екен?» деп, еткен-кеткеннен ылги сурау
салумен болган. Бауыр, бектер кектегенмен, , Шыцгыстыц сырты тез
жылына коймайтын да, ерте кектемейтш. Кар калыц тусетш бшк сырт.
Бар Тобыцтыныц мол сулы, кец жайлауы узак epic, мол коныстары
сол, Шыцгыстыц ар жагында.
Кунанбай аулы кешкен шамада, айналадан езге ' калыц ел де дурк
кешкен. Ойдагы мол шалгынды кыстаулык жер: Жидебай, Мусакул, Шуй-
г!нсу сиякты корыктардан да агылып кешш жатыр. Эр ел, тус-
тусындагы Акбайтал, Келденец, Жйчтек,, Шаткалац, Бекеннп сиякты асу-
асуларга карай беттедк, Шыцгыстагы кей асулардыц аттары таудыц сол
тусын иемденген ру атымен аталады. «Жииек», «Бекеннп» деген сондай
аттар едк
Бекенип асуына К,одар кыстауы мен Жексен кыстауыныц аралыгын-
дагы кец сайды ерлеп баратын.
Сау болса, Абай кепгп кецицц етюзш асыр салар едк Кектемде
Шыцгыс асып жайлауга кешу улкен атаулыга, ecipece шаруа адамдары
мен жок-жткке сопшалык ауыр, узак бейнет кершгенмен балаларга
сейш сиякты.
Абай да бурыцгы жылдар осы Келкайнардан, сонау алые, сырттагы
Байкошкар oienine жеткенше он шакты кешш баратын сапярды кызыгы
6irnec кап бачардыц кешкешндей керетш.
Биыл да кешу солай. Жолдагы белгип коныстар: Талдыбулак, Бар-
лыбай, Кызылкайнар. Кей цоныска тацертец кеп кона сала, кешке тагы
кешедк Удере кошу. Кей коныста б!рд1-екип кун отырар-отырмастан кетед!:
улкен уйлер тшишей — «урацкай», «абылайша», «жаппа», «итарка» деген
неще тур;п шшкене, тар, аласа куркелер тйтледь Эркдм ез! суйген уйппгш
тургызады. Жалпак ел, бар ауылдар осы жайлауга кешу сапарында
балалардыц «ауыл-ауыл», «курке-курке» деген ойынын ойнап журген
сияктанады.
Кыс пен кектем, кузеуде 6ip-6ipineH алые журетш ауылдар осы сапар-
да коныс жагдайымен элдекайдан туше in, кым-куыт араласып конысады.
Адамдары, малдары, куркелер! де косылып, б!р ауылдан 6ip ауылды
айырып та болмайды.
Эзгеге жецы болса да, осылайша болган кешу койшы, козышы,
жылкышыларга аса 6ip тынымсыз бейнет, масыл кундер болды. Б!реудщ
жылкысына кеш аттар, саяк-сандырактар кетш калган. Б5реудщ койына
6ip ауылдыц козысы жамыраган. Кри мен кой араласып, шатасып кеткен.
Осындай карбаласта «бармак басты, кез кысты» боп, талай момынныц
токты-торымы сотцар ауылдардыц жем! боп журедд.
Эзвпкш жеуге унем кып, кгсвден юрген «коспа», «'<лрме» болса, соны
тун баласында актармалап, шикип-шепп домалатып, кылгып салып
отыратын, талай бэле басы аткамшерлер болады.
Осы сапарда кэп елдщ кауырт кеппмен катар жацагыдай уйше
конуына себеп болатын тагы 6ip нэрсе: сыртта, алгашкы кундерде каскыр
катты болады. Елсгз болгандыктан осы огцрде, тау сыртында куппктеген
каскыр, ел келгенше тышкан, суыр ацдумен кун керш журсе, енд! мал
39
даптаган уадытта, тун баласында тыным бермей дуйындай согатын.
Кеп ауылдар тун бойы дотандарын атпен дузетш, ауыл-ауылдыц шет-
терше узбестен лапылдатып оттар жагып отырып, айдай-шумен тацды- е i
тацга уратын. Осыныц бэр! жайлауга кешу сапарын жайшылыдтагы, ;
езге мезгитдеп, езге турмыстыц баршасынан басдаша дып ж!бередк Кун-
Д13 болса барлыд журт ат устшде. Еркек атаулы кеш бойында долдарына <
найза, сойыл, айбалталарын устай журедк Бул кершгсте, жалпы кешу
сапарын жортуыл-жорыдда, шеру мен аттанысда удсатады.
Б1рад дэл биылгы жыл, жылдагыдай дайталаган осы кештер Абайга
ец 6ipiiitui рет соншалыд мазасыз бейнет боп erri. Оны мецдетш жецген
ауру да жод. Б1рад сау да емес. Журешн десе кез! дарауытып, басы
айналып, дулап далады. Буныц ауруына дарап, кешпей отыруга болмайды.
Уш кун, терт кунде Улжанныц ушне б1р-ад согатын К,унанбай,
кебшесе, сулу тодалы Айгыздыц ушне донады. Одта-текте бэйбпнес! Кун-
кенщ дасында болады. Ол белек ауыл. Соныц кеппмен журш кетедк
Баласыныц сырдатын алгашды кезде 6ip рет сурастырды да, кейш
умытдан сиядтанды.
Абай атда Mine алмайды. Жук артдан туйеге мшпзуге: «жук дулап,
туйе жыгылса мерт болады» деп шешес, оган да мпптзбедк Кэр, эже мен j
Улжанныц ортасында жалгыз арба бар ед1. Teri, бул ел коптел, бол-
гандыдтан арба дегещц бшмейтш. Тобыдты imine ец алгаш келген арба
осы Зеренщ — К,унанбайдыц Kepi шешесйпц кек арбасы десе де болады.
К,унанбай ага султан сайланган сапарында шешесше:
— Кешкенде осыган Min!— деп, Кдрдаралыдан эдеш экеп едк
Таулы жерде атпен жуу бул кунде Улжанга да диын болатын.
Ол улгайып, ет, ауырлап далган.
Енд!, Абай жайын ойлай келгенде, Улжан ез тыныштыгын дойды
да, арбага, эжеспйц дасына Абайды мйтзетш болды. Оз! 6ip жуас
торы биеге Minin, ылги осы арбаныц дасында журш отырды.
Жайлауда Кунанбай аулыныц кеб!рек орныгып отыратын донысыныц
6ipi — Ботадан ошагы. Келдайнардан осыган кеп жеткенше жиырма
шадты кун erri. Сол жиырма кун !ш!нде жол бойы суде наудас далпынан
айыдпаган Абай, ендьенд! рана аныдтап Toyip бола бастаган сиядты.
Оздпчмен турегеп журуге, шрш-шыгуга да жарады.
Енд! кецип де айыгып, бурынгы балалыд шаттыгын да, ойын-ермегш
де тапса керек ед!. Б!рад, гажап! Биылгы жыл, acipece соцгы кеп кундер
1ш,нде Абай балалыдтыц дызу ермегшен, дызыгынан шеттеп, салдындап
дапты. TinTi балалыгынан айырылыцдырап далгандай. Элде, аурудан тур-
гандыгы ма? Немесе соцгы уадыттар кеципнен кешкен ауыр ссз!м, терец
азап салдары ма! Элде, тип! балалыд етш, улкендшке дарай бой урган-
дыгы ма? Аралыдта белге соддандай б!р дагдарыста далган сияцты.
Биыл Абайдыц жасы он ушке толган едк Денес! де 6ip аралыд
кейште. Бойы ескен. К,ол-аягы узарган. Бурын мурны шоладтау болушы
ед!, биыл 6ipaa узарып далыпты. Бет бейнес! баладан repi !р!лецк!реп,
бала бозбалалыд далпына бешмденген. Б!рад, ал! сол мусшде улкендш
жод. Толыд, балкын емес. Сидиып, арыцтап, дур созылган сияцты. Кун
кормей ескен, рец! солгын, бойшац гана ес!мд!к бейнелес.
Бурын дара болушы ед!, бетйпц дызылы да бар ед!. K,a3ip де даладан
40
дайтдандыд жэне ауру досылгандыд бар ма, эйтеу!р бозгылданган. Суйыд-
тау доцыр шашыныц арасынан бас дуйдасы да дылацданып керше д!. О да
ауыргандыд пен кун к оз in де болмагандыд белые!.
Абайдыц осы сиядты далпына енд!г! мшез машыгы да 6ip алуан
боп езшше уйлестд
Ол атда мшш журуге жараганымен, уйден кеп шыдпайды. Озге
баладан repi баска 6ip ермек, белек, 6ip дос тапты. Онысы, acipece
эжес!. Одан дала берсе шешес!.
Абай биыл гана аныд багалады. Буныц эжес! 6ip турл! шебер эцгшепп
екен. К,ызыд сейлейдд Эцг!мес!нщ барлыд жерш дэмд! гып, дызыдтырып
айтады. Эуел! Абай ауыра бастаганда 6ip кун! кешке уйыдтай алмай
жатып, эжесшен эцг!ме айтуды сурады. Сонда, ол ойланып отырып:
— Е-е... Булдыр-булдыр кун еткен. Бурынгыда мм еткен?— деп,
юшкене тадпадтап бастап ед!. Абай соны угып дапты. Келес! жолы
эцг!ме сураганда эжесш т!зесшен адырын дагып:
— Е-е... Булдыр-булдыр кун еткен. Бурынгыда к!м еткен?— деп,
тагы да эцг!ме тшегенш б!лд!руш! ед!.
Эжес! эуелде кеп-кеп ертектер айтдан. «ЕдиьЖайыд», «Жупар доры-
ты», «К, ул а мерген»— бэр! де айтылды. Оныц эцпмелерш тустё де, кешке
де, тшт! кеш бойы да Абай айтдыза беретш болды.
Бертш келе, тэу!р болып алган соц, эжесшен тагы 6ip эцпмелер тапты.
Ол осы ел шпнде Зерешц жасынан 6epri кергеш, естйеш жайындагы
эцг!мелер. Ел мен елдщ шабысы, таласы жайында б!рталай кундер айтты...
Осыдан жиырма-отыз жыл бурын Найманныц осы елге, осы ауылга
шапданын, сонда Бостанбек деген езшщ асыранды баласы олгенш жэне
Найман долынан осы ауылга тутдынга тусш, жыл жарымдай юсенде
жатдан {дожамберд! деген адын жайын айтады. Соныц кеп елещн
шубыртады. Баска да «Кдрашор шапкан» сиякты шабысты, жортуылды
айтады.
Тагы 6ip кундер Мамыр, Ецл!ктей кыздардыц кайгыларын да айтып
бердь Абай кажымай, жалыкпай ылги гана ынтыга тыцдайтын. Кейде
эжес! шаршап, айтпай койса ез шешесше жабысатын. Улжан да кеп
эцпме б!луш! ед!. Жэне ол кебшесе елецд! созд! жи! айтады. Окымаган
шешес шщ эл! кунге умытпай, б!лд!рмей, шактап журген зейппне тац
калады. Нелер еск! заман жырларын, айтыс, есиет эзыдерш де кеп
айтып бередд Ек! анасын кец!лденд!р!п тагы айтдызу ушш кейде ез!
де каладан экелген ютаптарыныц !ш!нен: «Жусш — Злиха» сиякты дис-
саларды оцып беред!. Эндетш, мададдап кояды. , Шешелерше угымсыз
болган тур!к тйпнщ жеке сездерш жолшыбай казакшалап отырады.
Осымен кайта кец!лденд!рш алып, еск! эцпмелерд! тагы айткызады.
Зере ел шабысын эцг!ме еткенде, сол !стердщ бэрш ел басына элек
салган, улардай шулатдан, кесел кундей айтатын.
К!шкентай куншен ертек-эцпмеш кеп суйетш бала осы жазда, тшт!,
кеп ecrrin, кеп бипп алган сиядты.
Сондай шеше эцпмелерше бар бейийн 6epin журген кундердщ б!ршде
бул уйге ек! бегде донад келш донды. Bipi — дартац, 6ipi — жас донак-
Жасын Абай б!ледь Таныган жерде дуанып кеттд Ол былтыр жайлауда
келш, осы уйде уш кундей жатып, «К,озы Керпеш — Баянды» жырл'ап
41
берген Байкекше деген жыршы. Кдсындагы картац юспп Абай ез! б!лме-
генмен, шешес! эбден таниды екен.
К,онактармен жай сурасып, амандасып болган соц Улжан Абайга
к,арап жымиып:
— Ал, балам, эжецмен екеум!зд! кажай берупп едщ, эцпме-жырдыц
дукен! М1не, жаца келд!. Мына Kici Барлас деген акын!— дед!.
, Шокшалау гана ак сакалы бар келбетт! келген, зор дауысты ак
сары кч-i Барлас Абайга салганнан унады. Б!лгешн iiniHe 6yrin, ундемей
отырган езге улкендердей емес.
Барлас 1ле сейлеп кететш жарцылдак, ашык- Осы уйде талай куннен
жатып журген, ауыл адамы сиякты.
— П, балам, «шешенщ судай тегшген, тыцдаушыц бордай егшген»
дегендей, сейлеуд! де, тыцдауды да суйген ел — ел-дагы. Тыцдауга езщ
жалыкпасац, айтуга Байкекше жалыкпас!— деп, жас жолдасына царап
кулш койды.
Жайлауга келш конгалы бегде конактар келпш ед!. Барлас Сыбан
болатын. Жайлауга коныстары жакындаган соц, жылдагы дагдысы бойын-
ша осы ауылдарга амандаса келген екен. Жолшыбай, Мамай йшнен
Байкекше косылыпты. Ол Барластыц акын шэк!рт!. Жылда осылайша
касына epin, б!рнеше айларды 6ipre етюзуш! ед!.
Уй !чп тегю кош алган соц, ек! акын да оцай шепплд!. Осы тунде
ас nicKcare шей!н Барлас «Крбыланды батыр» жырын жырлады. Абайдыц
казак аузынан да, ютап !шшен де OMipi ест!п бигмеген ец 6ip суду,
ец 6ip эсерл!, кушт! жыры осы ед!. Барлас жырын б!т!рш, кол жугалы
камданган уакытта Абай:
— Муны айткан к!м? Осы елецд! шыгарган к!м екен!— деп, баганадан
6epi ез!н суй!нд!рген акынныц атын б!лмек ед!.
— Ор!ден келе жаткан деседБау, балам, буныц тубш...— дед!.
К,обыландыныц коштасканы, Тайбурылдыц шабысы, Казан мен К,обы-
ландыпыц жекпе-жеп Абайды, ocipece, елтикендей болатын. Жатканда
кепке дейш алагызып уйыктай алмады.
— Ертецше Улжан Барлас пен Байкекшен! ж!бермед!.
— Журмецдер. Асыкпай эл! б!раз кун конак боп жатып кетщдер,—
дед!. Бул Абайдыц т!лег!. Абай бурын тагылым, улг! — к!тапта; бипм,
енер — медреседе гана деп тусшетш. Оган, дастаи шебер! — Низами,
Науаи, Фзулиде; муц нэзпл —, Шайх-Сагди, Хожа-Хафизде^ батыр
жыры — Фердаусиде кершетш.
Кдзакта нелер «Баян — Керпеш», талай «Акбала — Боздактар» барын
анык бшмеуш! ед!.
Тип угымды, ем!р! таныс болганнан ба, немесе Барлас пен Байкек-
шенщ кезектеп айткан жырларыныц кейде шыркаган, кейде калкып
баяулаган, кейде лек!т!п соктырып, ескектете желген эшнен бе? Бебеу
каккан коцыр, майда баяу домбырадан ба? Калайда болса Абай бул
кунге шейш ем!р!нде дэл осы Барлас, Байкекше баян еткен дастан,
жырларга барабар еш нэрсе есггпеген сиякты болды.
Кунд!з де, тунде де Барластардыц касынан шыкпайды. Ек! акын
Улжан уйш барлык осы улкен ауылга канбазардай калыц жиын уй! кып
ж!берд!.
42
Бие байлап болганнан кейш, туске жакын, ауыл дымызга жиылады.
К,ыза отырып жыр тыцдайды. Кунд!з ылги узад жырлар жырланады.
Немесе, эреджте шешендер, димарлар айтдан тадпад, тартыс, билйк,
даулар айтылады.
Ал ел айыгып оцаша далганда, Барлас ез жырларына коса ез! дурбы
езге адындар айтдан жырларды термелеп кетедй
Булардыц !ппнен замай зарын, кеп муцын шертетш сездерд! acipece
балш айтады. Барлас б!реуд! мадтап, б!реуден сурап жырлайтын адын
емес.
Абай мен шешелершщ кешк! уадытта тыцдаган жырларыныц кеб!:
Барластыц ез! суйген кулак куй! сиякты термелер болады. Мундай кезде
Барлас Абайра кунд!зг! Барластан тшт! баска боп кершедь К,ызыдты,
дызуды, дыздырманы рана айтатын кулшш!, сауыдшыл Барлас емес.
Кешк! кездерде, ол 6ip улкен есиетш! кейде шерл! карт сиядтанады.
Сондай-сондай кездерде езйпц де !ппн ашып:
Кулагин сал жырыма,
Ойлана дара сырыма.
Шат-шадыыан емесшн,
КУР куландай жортданмеи,
Кубылтып куй тартданмен,
Кайгыдан, Барлас, куры ма?!—
деп, ез жайын термелеп кетедк
— Кдйгысы не?—деп Абай кейде шешесшен сурайды.
— Эйтеу!р улкен дасиет! — болымсызды дардай рып мадтай беретш
эдет! жод екен. Ел адтаган адын емес дой. Сезш у гы и ал осыныц!—
деп доюшы ед! Улжан.
Тыцдай келе Абай Барластан тагы 6ip соны сездер ecini. Ол осы
заманньщ улыгы мен бегш айтдан, сынап-мшеп айтдан сездер. Б!р
терменщ !ш!нде Барлас:
Ага султан улик бар,
Елге М9Л1М кылыдтар,
«вл» дегенде елмесец,
«Жур» дегенде журмесец,
Малы дурим дурыдтар
Клеен салып кулыптар!—
деп 6ip кетт'|.
Абай экеенпц уйде жогын еске алып: «келмей-ад доя турса екен»,
«дыдыра туссе екен» деуш! ед!., Шынында да Барластар келгел! Кунанбай
бул уй!ие кеп донган емес. Ол 6ip топ улкендермен ел аралап, жолаушы-
лап кеткен. Улжанныц Барласты ж!бермеген! де сол. Адын мен эиш!
К,унанбай жодта болмаса, муныц ауылына онша уй!р боп, бой жазып
жата алмайтын.
Барлас «улыд пен бек» дегенде к!мд! айтады? Онысын ашпайды.
Б!рад, Абай оныц мундай жырларын ылги езшше угады. Мысалдыц кебш
жадыннан !здейдд Б!рад, бул бала да сырын, ойын ешд!мге ашпайды.
Старшын дейтш эк!м бар,
Пайдасын карер жадындар.
К,алыц ел! тек жем!
43
Бораиды кун тшскен
Лш дасдырдай такымдар...
Бул — «старшин Майбасар» деп ойлайды Абай.
...Жарлы, зарлы демейдд
Кс-дьсч ашып кемейд!
Тупменен туйесш
"	Жутам десе кай сорлы
Кдлтдь: болып бегейд!?
Соны керш акынвыц
Аса тусш а?ы да
Ажымы да кебейд!,—
деп «ah ургандай» боп кеткенде, Абай Барластыц дайгысын дс таныган-
дай болады.
«Ел уйтдысы шайдалды» дейдЕ Бурын Абайдыц ест!меген зар-inepi
сиядты.
Бетьтус! айдын болмаса да, эр заманда, эр жерде кущренш, дайры
шеру!н тартып жаткан кэр! эжес! сиядты, кеп жасаган, кеп дайгыны
керген, улкен 6ip inepi бар. «Ол им?..> дэлш, барын Абай биге алмайды.
Осы жолы Абай opi oai ысылып, spi шешес! ардылы салмад салып,
Барлас пен Байкекшеш дэл 6ip айдай ж!бермедЕ Бул уадыттарда жас
бала: Барлас, Байкекшемен бгржолата дос, жадын боп алды. Бертш келе
тунде ол Барластыц дойнына Kipin те жатады. Кунд!з барЫнша кутедЕ
Муныц угымтал зеректише датты ырза боп, шын суйсшген Барлас 6ip
оцашада, жай рана тадпадтап:
Шырагым, ер жетерсщ,
Ер жетсец cipa не етерсщ,
Алысда шырдап кетерсщ,
Шындасац шыцга жетерсщ,—
деп кеп Абайга домбыраны усынды.
— Мше, балам, осы мешц батам болсын. Тшт! шынымен мей!р!м
Tycin айтдызып отыр,— дед!. Абай ыцгайсызданып дысылды да, унде-
медЕ Бул «Барластар ертец журед!» деген тунде, ас алдында болган
сез ед!.
Ертещнде адындар аттарын ерттеп, журерге тадаганда, Абай шеше-
сш тысда шыгарып алып:
— Апа, екеу(не де жадсы дып турып сый 6epin аттандыршы!— дед!.
Улжан ундеген жод.
Крнадтар дымыз iinin болып, енд! доштасарга келгенде Улжан Барласда
дарап 6ip сез айтатындай пиши блд!рдЕ Крнадтар ipKuiin далган ед!.
— Мынау балам одудан дайтдалы суле наудас боп, арыла алмай
дойып ед!. Сендер келгел! жадсы сездерщмен ем экелгендей болдыцдар.
К,адамы дутты донад болдыцдар!— дед!.
Абай шынында да дэл осы кезде езш-ез! бар сырдаттан дулантаза
боп арылгандай, ныд 6ip дайрат жиып алгандай сездЕ Шешес! ундемесе
де, ашып айтпаса да, «б!лг!ш, таныгыш, сыншы» сиядты кершдЕ Ол
бегелсе де сез!н бпйрген жод-ты.
— ...Тагы да келе жур!цдер. Анау кэр! эжес! мен б!зд! де кеп
44
сешлттщдер. Жолдарьщ болсын! Келген сапарларыца тыста б!р азырак,
ырым байлаттым. Ала кетщдер... Риза, к,ош боп аттаныцдар!— дед!.
Абай тысда шыгып, Барластарды аттандырып жатып, енд! кердь
Осы уйддц ек’ жылкышысы Бершмбай мен Жаркын Барласка арнап
6ip сем13 кед атты, Байкокшеге арнап 6ip торы дунанды нодталап устап
тур екен.
Ек! адын екеуш жетекке алып, тагы да «кош, дош» айтып, журш кетт!.
Абай шешесше дэн риза боп дуанып кеп, бурынгы б!р юшкентай кунш-
дег! еркелпчне басты. Улжанныц мол денес ш дапсыра душадтап, катты
дысып, бетшен, мурнынан, кезшен дайта-дайта суйд!.
ЦАТ-ЦАБАТТА
1
Б ныл Т^унанбайдыц ез ауылдары да, жакын агайындары да куземдд
елден ерекше ерте алды. Жене бурын кузеуден 6ip дар жаудыр-
май кешпеуш! ед!. К,аз!рде дарашаныц ортасына жетер-жетпесте дыстауга
дарай тартты.
Мацындагы Ж!г!тек, Кет!бад, Топай, Торгай сиякты сыбайлас отырган
аталас елдерде кепп-дон туралы жен-жосыгын айтпады.
Суйшд!к осыган дайран боп, Бежейд!к!не тустене келш отырып:
— Туысканыцныц бул сырын уктыц ба? Бул не гып биыл дедектеп
кетт!, э?—деп ед!.
Уйде Бежей мен Сушнд!ктен баска Tycin бар. Кесек мурынды, шокша
сакал, зор дауысты Tycin Жттектщ Бежейден соцгы басты адамыныц
6ipi болатын. Ол:
— Буйтпеупп ед!. Бул не гып жур? Элде кузеушщ оты тозды ма
екен?— дегенде, Бежей буган барлай карады да, мырс етт!.
— Е, тэшр, кузектщ шеб! б!туш! ме ед!? Тунып тур,— деп Суйшд!к
«Бежейде 6ip сыр бар-ау» деп соган бурылды да:— Бэсе, тшт! мал тойыны
да тетенше. Кулкын сэрщен кыстауга барып, кыстыгун! несш жейд!?
Муныц куземд! ерте алганы да осы кепп-кон есеб! болды!— деп дагдарып
кап, Бежейге карап:— Элде сен б!лдщ бе? Айтсацшы,— деп ед!.
— Акылдаспаса да соныц кемген кембесш сен табасын. Купт! кылмай,
муддем, айтсацшы!
— Кунанбай кектемде ерте кешсе, Уактыц жерш шаба торитын.
Жайлауга ерте кешсе, Керейдщ конысын кездейтш. Б!рак кыска карсы
оныц аты жетпес алые жок. Элде Тшейд!ц сары кусындай езше Tycin
журмесе?— деп, Бежей 6ip каупгпц шетш шыгарды да, токтап калды.
Суйшд!к Бежей сезшен тпссшш кап ед!. Б!рак ешб!р жерд!ц кисыны
жок-
— Жаным-ау, айрандай аптап, кубвдей куптеп болды гой. Жуантаякты
куды. Энеттен алатынын алды. Кекшеш де сырып салды. Енд! к!м калды!
Кузектеп Такыртумадан сонау жайлаудагы Байкошкарга шейш отыз кеш
жерде ылги соныц кектем!, кузеу!, кыстауы мен жайлауы! К,оныс-
45
конысыныц арасында, тгптг, туйенщ колтыгы терлеп кешетш жырагы
жок, кой!— дед}.
Ыргызбаймен салысса, Жттекте де коныс аз, epic тар. Ел ортасыныц
езге сез1 6ip тебе болганда, Tycin уш!н осы жай eai 6ip тебе болатын.
Суйшдж айткан К,унанбайдыц коныстарын ecine алды.
— TinTi дозы кеш жер сайын 6ip коныс кой!— дед!. Суйшд!к бул
женде Ж!г!текпен ecipece муцдас.
— Жэне коныс болганда кандай! Тунып турган кек бастау, торгындай
тума, каска булак, кек й!р!м кел.
— Жайлауга барса гой, езге 6ip ру ел 6ip булакка ушлш отырса,
муныц эр аулы узын аккан элденеше азеннен улеседк
— Осыныц бэрш аз жылдьщ пшнде басып отыр. Енд! тагы кай сы-
бага!
— Бэсе, кай сыбага десецпп?!
Бежей мына екеуш кур тыцдаумен отыр ед!. Енд! ыза болгандай
бурыла берд! де:
— Е, е, сыбага улестфупй сен «кеу!ц болсац, айтарсыц?— деп, колын
сипкт!. Бул сездз тыцдагысы келмедъ
— Айта берсец арман кеп. Осы сэры аурудан не таптьщ?— деп, б!раз
кабагын шытып, Тусшке тушлш отырып:— Дэрменс!зде арман кеп. Б!рак
арман азык боп па ед!? Айла таппас болганда, айттыц не, айтпадыц
не!— дед!.
Tycin енд! туйсшш отыр. «Арман» деген! Бежейдщ ез шли жеп
болган, Ши бойында осы Tycin пен Бежейдщ атакты атасы Кецпрбай-
дыц бейт бар. Соныц тусындагы мол корык — Жидебай, Барак болатын.
Кунанбай кыстау етем деп соны да алды... Бежей сонда катты корланган.
Олкйп те кермек боп ед!. Бграк, Кунанбай дэл осы Тусшт! шакырып ап,
ебш тапты. Tycin Бежейге кеп басу айтып, колын бегеп калды. Бежей-
дщ Кунанбайга карсы жалгыз ашыц cepniwi сол ед!. Соцгы жылдарда
1ште журген наразылыгыныц кен себеб! сол болатын. Со да ендгмедк
Кейш Тусшке талай рет зыгыры кайнап, шынды айтысканда:
— Кунанбаймен сез б!ткен. 1стен баска айла жок. Ер болсац кке
шыда! Ол болмаса дагдыца бас, усына бер!— дей беретш.
Муны Суйшдпске де сезд!ретш. Жэне Ж!г!тек шшдеп 6ip таянышы
Байдалыга да айта журупп едк Эркайсысына осындай оцашада кезбе-
кезде гана сезд!ретш.
2
Кузеуден жетт кешш отырып К,ызылшокы, К,ыдырга, К,елкайнарга
жеткен К,унанбай ауылдары енд! осы аралардагы кыстау-кыстауына
тарамак болатын. BipaK кеше тацертец Кунанбай буйрык етш:
«Хабар алмай кешпесш, тарамасын!» депт!. 0з! касына Майбасарды
ертш Шыцгыска кетшт!. Жер алые болмаса да, Кунанбай кун узын ат
устшде журш, кешке гана кайтты.
Келш тускен! улкен бэйбгшес! Кункенщ аулы ед!. Мунда бупн сыбага
экелген эйел конактар кеп екен. I инн де Кунанбайдыц токал шешелер!
Тацшолпан бар. Акберднйц шешес! бар. Жэне кэр! жецгеш Бопай да
46
келшть Кункеге 6ipi келш, 6ipi абысын есепт! Ырсайдыц шешес!, Жуман-
ныц memeci, Жортардыц memeci сияктылар да бар екен.
Озге журттан белшш кешкен бул 6ip топ ауылдар — шетшен Ыргыз-
бай руы. ¥?ын саны жиырма такты ауыл. Kenminiri Ыргызбайдыц
токалдары мен, Оскенбайдыц токалдарынан тараган туысдандар болатын.
Осы абысын, жецге, келш атаулыныц 6ip машыгы — жылына ем
мезг!л Кунанбай уйлерше сыбага экелушг ед!. Bip сыбага кектемде. К,ыстай
кыдырып араласа алмай журсе, жазгытуры ец алгаш сыбайлас конганда
Зере отырран улкен уйден бастап осы Кункешц уйше де 6ip-6ip келедй
Кыстан садтап шыккан сурлерш акеледг. Екпиш рет, цаз!ргщей кыстау-
дыстауга айырыла кошерде экелетш.
Кунанбай кеп тускенше, жапырлап сейлеп, кулгсш, эзидесш жаткан
эйелдер Кунанбайга Майбасар кеп ес!к ашканда жым-жырт бола калды.
Еркектер торге кеп отырган соц, тек Тацшолпан гана:
— Мына шешелерщ, жецгелерщ сыбага экеп, енд! тарагалы отыр,
карагым. Kapi эжецшц орны 6ip баска. Оныкл ез бет!мен барып жатыр!—
деп, 3epeni де есше алды. Барлык улкен-Kimi Зереш «iopi эжец» деген-
джтен Тацшолпан да соцгы жылдар ез кундесш осылайша атайтын
боп едк
Кунанбай ундеген жод. Тацшолпан ер шешешц 6ipi едк Келшшек
кезшде, жылкыга жау тигенде, жайдак атда Minin, колына найза ала
шапкан ерл1гш журттыц бэр! б!летш.. Озшде уйелмен-суйелмен терт ул
бар. Ондай кеп улы бар токал езшен-ез! ер боп кететш эдет1, Тацшолпан
Кунанбайдыц унсгз отырганын жадтырмай, 6ip ыргалып койды да:
— Сыбаганы Кункеге экеп отырганымыз жок- Балам да болсац бас
болдыц — саган экелпзш отырмын. Ертец кыстау-дыстауга кетем!з де,
кыс бойы тше юргендей жатып каламыз. Катынныц куш со да. Жыл
айналганша амандык TUieyiM, балама берген батам. Содан баска бгзде
не болушы ед!!— дед!.
Кунанбай шешесше карап, ундемей бас изедЁ Тагы 6ipa3 турып:
— Айырыла кешем деймгсщ? Ал, Teri айырыла кешпесек, кайтесщ?
Тагы 6ip сыбага жеп журмелж!— деп кулш койды.
Кунанбай кулгенге уй imiiifleri конак эйелдердщ бэр! кулдк ¥зын
бойлы, кара сур, ашац жузд! Кунке ер!шц жылы шырайын пайдаланып:
— Мен бугш тецдерд! шешмзш, ертец уйлерд! т!кк!збек едгм. Осы
тагы 6ip Komi-кон бар ма? Мынау елд! де, ез!м1зд! де еюудай еттшцздер
гой!— деп Майбасарга карады.
— Etd сыбага жейд! екесш, «еюудай» деген сол бола ма екен!— деп,
Майбасар кайнысы кулш койды. Жен айтпады.
— Тецд! шецглрме, уйге де эбтер болма! Ертец тагы кешесщ!—
дед! Кунанбай.
— Е, карагым, ол кай кеш?— деп, Тацшолпан тацданып, уцйе
Карап ед!.
— Бэр!ц де 6ipre кешесщ. Ертец ерте ,Шыцгыска кешемгз. Коиыс
карап келд!к. Ауылдарыца соны айта барыцдар! Буынып-туйше берщдер,—
дед1.
Айткандай, ертецгне Кункешц уй} алдымен тундгтш сыпырды. Ыргыз-
47
байдыц жиырма аулы тагы да дурк кошт!. Беттеген! —,Шыцгыстыц жуан
ортасы.
Кештер узд!к-создыд болмай топтанып nipurin алып, калыц неп!р
боп дозгалды. Эншейшде кош деген даз, тырпадай т!збек-т!збек болушы
ед!. К,азгр де, алгаш женелгенде, мынау ел тобына лашын туйглген
шурегей уйректей уйлыгып, дарбаласыг, уйды-туйды боп кетт!. Кунанбай
тац атар-атпастан асыгыс буйрыд 6epin:
— Малтыдпай тез кешсш! , Шубалмасын! К,атар дозгалсын! К,ауырт
женелсш!— деп, дысда-дысда ом!рд! ауыл басы сайын Kici шаптырып
айтдызыд жаткан. Дагдыдан тыс кештщ, дагдыдан тыс Kopinici де
осыдан едк
Кызылшодыдан Шыцгысда карай тартатын кеш содпадтыц сол жагында,
жагада 6ip жалгыз тебе бар едк Кунанбай ез касына Майбасар, Кдмыс-
байды ертш жэне ез!н!ц Кункеден тугаи улкен баласы Кудайбердпп
алып осы тебешц басына барлыд кештен, барлыд аттылардан бурый
кеп шыдты. Астында шубалац дуйрыд торы аты бар. Дом боп жарап
алган есгк пен тердей. узын торы ат келденец тур. Кос дулагын дамыстай
шаншылтып, арттагы Henipre «бассацдаршы!» дегендей дарайды. Кунан-
бай да кеш-кештщ алдынан кес-кестеп, б!рдеме айтатындай боп тур.
Эл! кун шыддан жод, елец-алац ед!. Жиырма ауыл жуктерш артып
жаткднда жым-жырт, унсгз димылдаса, енд! туйелерш тургызып, женелш
бергенде жамыраган козыдай неше алуан унге басты. Bipece жук батдан
туйе бадырады. Енесшен адасдан бота боздайды. Эр ауылдыц еш иттер!
6ip-6ipiHe арсылдасады. Айкай салып шапдылаган аттылар, жукпп жгггг-
тер коршедк Бала жылайды, шешелер урысады. Кцкулап айкай салып,
мал дайырган малшылар, жас-кэрглер ундер! элсш-эл! келедк
Кештер дауырт дозгалган уадытта Кунанбай Камысбай мен Кудай-
бердгге:
— Бар, екеущ тез барып осы барлык кештердщ басты-басты к!сие-
рш — улкендерш, осында жиып келгцдер!— дед!.
Кудайберд! мен Камысбай бул буйрыдты ести сала теб!не женелгсть
Узын бойлы, кыпша бел жас жгггг Кудайберд! мен кец жауырын Камысбай
ойга тусе бере, кештщ алдын келденецдеп, жарысып барады. Екеу! лезде
барып, кеш-кештщ алдындагы еркектер тобына 6ip сэт бегелд! де, opi
дарай жосыта бердк Булар араласдан топтан бгр-ек! Kici дереу сытылып
шыгып, жалгыз тебеге дарай желе тек!ректейд!. Кунанбайдыц кутш тур-
ганын кергп, ебектеп дамшыланып, асыга журшедд
Кудайберд! аргы шетк! кешке жеткенше, Кунанбай дасына жиырма-
отыз аттылар жиылып калды. Коцыр куздщ бупнп кун} желе is, тыныд.
Аспан да ашыд. Соцгы аттылар Кунанбай дасына жеткенде, балдыган
тем!рдей боп ушцын атып жардыраган улкен кун, алыстагы Ардат
тауыныц иректелген жотасына ине бастады.
Кештщ алдына келденец тусш, датпар-датпар болып, Шыцгыс жатыр.
Узадда, ушан-тещзге созылып жаткан дальщ таудыц бшк жоталарын кун
сэулесй 6ip сэтте алтынга малгандай цып рец бердг Таулар тундгктерш
жаца сыпырды. Аспанда дараторгайлар самгап шырылдайды. Кеш жолы-
нан дашып ушкан болу керек, кдулап кеттд Кеш устшдег! аспанды
мыц буралган унмен кернедй
48
Бгпкте, кез ушында, шалк,ар кеш боп кикулап, «кош, кош» айткандай
боп калыктап, 6ip топ тырна кеттЕ
Кудайберд! мен К,амысбай астарындагы ек1 бозды танауратып терлетш,
ец соцгы уш улкен Kicim ертш келгенде, жацгыз тебеде, Кунанбай
кдсында, елу шамалы аттылар бар едЕ Соцгы келген ушеуддц ортадагысы —
Кунанбайдыц тары 6ip токал шешесшен туган Жакып. Кунанбай муныц
сэлемш алды да, тебшш кап, «жур!» дед!.
Барлык жиын жацгыз тебеш дуре-дуре басып , Шыцгыска карай
тартты. Коттер киыс етш кетш ед!. Б!рак, бул топ эл! асыккан жок.
Аттылардыц калыц ортасын ала Кунанбай келедЕ
Ек! жагында он шамалы улкен туыскандар. Экес!мен туыскаи Уркер,
Мырзатай, Жортар сиякты агалары. Токал шешелершен туган Жакып,
Майбасар сиякты тургыластары жэне элденеше inEziep, немерелес туыс-
кандар бар.
Кунанбай — ез басы б!р шешеден жалгыз, бэйб!шен!ц жалгызы. К,ара
шацырак иесЕ Кдлыц дэулет пен эм!р, бил!к иесЕ Жаска да кеп туысынан
ез! улкен. Сол себептЕ улкен экес! Ыргызбайдан тараган осы мына
жиырма ауылдыц мынандай топтарыныц !шшен б!рде-б!р жан эл! кунге
Кунанбайдыц алдынан келденец шыгып керген емес. TinTi, екпе-назы
болса да, ашып-жарып айта алмайтын. Ал, б!рак Кунанбай сойыл согарды,
КОЛ кимылды, т!зе мен ызгарды керек кылган жер болса, бул кауымныц
!рк!летш 6ipi жок., Шоктай жиын — мыкты топ. Жер алуда, ел алуда,
оцайдан мал табуда булар Кунанбайдыц кабагын калт етк!збей тусшедЕ
Неше кабат, бэйбше-токал боп жатканмен, Кунанбай булардыц арала-
рындагы араздык болса, лезде жойып отырады. Араздык устаганын элде-
неше рет пайдадан, олжадан калдырып, жазалап отырып, ез ыркына
кещцредЕ
взара 6ipniri — табыс екешн жете таныткан. Соны уккалы осы
Ыргызбай шетшен бай боп алды.
Соцгы уакытта, тштЕ !ппнен атысып журетш кундес кдтындар да
араздыгын сыртка шыгара алмайтын боп алган. Олардыц кэр!сш де,
жасын да, кайнысы не байы, не баласы от басынан эр! шыгармай
туншыктырып, басып отырады. Болмаганын, не байына, не б!р тентек
кайнысына сабатып алып, езгелер! «шок-шок» деп те турысады.
Осымен бар ынтымагын Кунанбайга багындырган жиырма ауыл: дэл
6ip уялас борщей ед!. Калыц Тобыкты !ш!нде ец колшыл, ец мыкты
болатын себептер! де осы. К!шкене шецбер! бер!к болган соц, содан
аргы мацайдагы аталастан — Топай, Торгай, Кет!бакты да булар ез
ынтымагымен тартып, басып алып журедЕ Энет, Жуантаяк, Сак-Тогалак,
Кекше сиякты саны кеп, сыбагасы жок руларды да ездершщ айналасына
коршау кып, шыргалап, шырмап устайды. Ондайлармен Ыргызбай !ш!
б!рен-сарандап куда, жекжат боп алып та, «узын аркау, кец тусау»
жасайды. Кейде эдей! ездер! туртш, 6ip бэлеге урындырып, одан тагы
ездер! куткарып алган боп та бауырына тартады.
Аз ауыл Ыргызбайдыц, кем койса, баска жиырма атаныц !ппнде
айкыш-уйкыш, !л!к-шатыс, карга тамырлы тузак шырмауыгы жатады.
Осындай шытырманныц !ш!нен жапа-жалгыз Кунанбайды Кунанбай ететш
49
куй тугая. Ыргызбайдыц мына тобы Кунанбайды коршап келе жатданы-
мен:
«Кайда кешт барамыз? Неге кештгк?» деген сезд! сураган емес-тъ
Дагды бойынша, «жаманга, залалга бастап бара жаткан жок,! Кун brrepi
керем!з» дескен.
Алды аяцдап, арты желш отыратын узын торы ат езге жиыиныц
барлыгын ерйссгз булкектетш, желд!рш келедЕ Сонда да, тап ортадагы
торы аттыц бас мойыны езге цатардан уздж шыгып отырады. Журш
келе жаткан топ, намаздагы имамдай цып, аяцшыл торыны зор денел!
Кунанбайды алга салып келедЕ BipeH-саран жастардыц аттарыныц басы
оцыс iarepiaen кетсе, дасындагы улкендер} зекш, куб1р етш: «Тарт!, Шегш!»
деп, тойтарып тастайды. Кунанбай жалгыз кезгмен оцды-солын шолып
алган. Жиында Ыргызбайдан езге жан жок екен. Эрцайсысыныц ауылында
керпц-колац, жалшы-жак,пай, «бурагана — кгрме» деген кеп болса да,
бул арага келт!рмепт!. Олар сойыл согар. BipaK келеге эсте шрген емес.
Кунанбай жт журш отырып, тобын бастап, кештщ алдына тустЕ
Содан жиырма ауылдыц жиырма басты адамына цаз)р, Шыцгыс пиш-
деп кай сай, кай кыстауга барып жетш, шацырак кетеретййц айтып
келе жатты. Сезт ацылдасу емес — байлау. Атаганы — Kecin-niiuin койган
эм1р менен буйрык.
— Алты куннен соц, осы Кунанбай ауылдары кешкен жолмен тагы
6ip мол кештер келе жатты. Бул Бекешш мен Борсактыц кепи. Булар
да Кызылшокыдан етш. Шыцгыска Kipreni келед!. Малды кештер емес.
Б1рац кошкен елшщ саны кеп. Жинакы боп, топталып кешпей, бытырап,
ен жайылып, бет-беимен келедЕ Кеш бойында ат мшген Kici аз. Эр
кеште б1рен-саран еркектер мен кеш бастаган картац эйелдер гана ат
устшде. Олардан баска бала-шага, кемшр-шал жэне жас катынныц кеб!
жук артцан туйелерге мшштЕ Жылкысын отарга ж!берш, кыска арналган
клнгшт! шадтап алган елдерге уксайды.
Ырен-саран тайлакка мшген, епз мшген еркектер де бар. Барлык
калыц елдщ ггшпде екг-уш ауылдыц кепи ала бетендеу. Ол Бекешш
руынан Суйшдш, Сугфдщ кештер!. Борсак руынан Жексен кешЕ
Осы кештердщ алдында Суйшдгк, Cyrip, Жексеп жэне баска да кэрЕ
жасган жиырма такты Kiel одшауырак келедЕ Бул жиында эзи-кулй де,
оцг1ме де жок,. Оцшец тон, шекпен киген сургылт топтьщ nirnini де,
Kasipri кузд!ц сургылт, жабырцау аспаны сиякты куцпрт, салбыраццы.
Ocipece Сушндш пен Cyrip, Жексен купи сиядты. Кеп журт соныц
аузына караганмен, Суйшдж адырын гана:
— Бара керешк. Жузбе-жуз кершешк. Жауабын ез аузынан естешк!—
дед!.
— Не де болса, бара керешк те!
— Не жен, не жолга сыйгызады екен?... Озшен естшк!— деп Cyrip
мен Жексен де соны куптады. Бул жиындагы жастар мен картац шаруа-
лар туйглш алган, катты ашулы едь
Кунанбай кузеуден ерте цайтып кеткен соц, езге елдщ бэр! де
дагдыдан тыс, куземд! ерте алып кошш едъ Жаз бойы Бекенпц мен
Борсакка Кунанбайдыц да ба гы келдпеген. Кырына ала берген болатын.
50
Суйшд!к осыдан секем алып, энеу куш Бежеймен акылдаса барса
да, жауапда жари алмай дайтты.
Содан, кузеуде кейщдеп калса да, ерте кеткен Ыргызбай жайын
сурастырып отырып едк
Хазарде Ыргызбайдыц аталастары Топай, Торгай, Кет1бак та осы
Бекенпннщ артынан biece кешш келедь
— Кештер, Шыцгыска к!ре бере, сайды ерлеп, езда-езшщ жылдагы
кыстау-кыстауына карай тартты. Бекенпп, Борсактыц , Шьщгыс шпнде
кыстау еткен жерлершщ еш оншалык, мол болмайтын. Сол жердщ орта
тусы Жексен кыстауы — К,арашок,ы. Кектемде Крдарды асып елт!рген
жер осы.
BipHeme кештерд! сай-саймен ез жолдарымен жлберсе де, Сушндпс,
Жексендер бастаган еркектер тобы жубын жазган жок. Б!рталай калыц
кештерд! арттарына салып ап, тура Кдрашокыныц тогайлы езенше Kipin,
соны ерлеп келедь К,одар кулаган куз жартас та кер!ндь Соныц ете-
гшдеп кец шалгын тепе орылып мая-мая боп уйЬнп капты. Жексен
корасыныц устше каптаган сиыр, туйе, жартастан жогарылай конган
кеп уйл! ак ауыл. Тутш! будактап, кой-козысы шубартып, быкып жатыр.
Бул ара енд! Жексен кыстауы емес. Осы мына отырган ауылдыц мекеш
болганга уксайды.
Жартастан 6epi Суйшд!ктердщ карсы алдында, калыц жылкы ендеп,
жайылып келедь Ею шет! сайдыц ек! жак иыгындагы cap тумсыктарга
шашырай шыгыпты. Тнпнде жиреш мен куласы кеп, К,унанбай жылкысы.
— К,¥дай урды десецни! Кдрагым Сушнд!к-ай, енд! кайтт!м?— деп,
Жексен кезше жас алды.
— Жайлауыцды жау алды, кыстауыцды ерт алды,— деген сумдык
осы да!— деп, кур курсшгеннен баска Суйшд!к тук айта алмады. Жат
сыбысты естшенмен, дэл мундай болар деген ой бул топтагы кэрьжастыц
ешкайсысында да жок ед!. Булардыц 1шшде scipece куйгеш Жетшс болатын.
— Bip Жексен емес, бар Бекеннп, бар Борсактыц жерш б!р-ак басып
алганы гой. Бул корлыкка шыдаганша елген артык!— дегенде, Бекеннп,
Борсактыц тагы б!рнеше жас жтттер! аттарын тебшш, inrepi шыга бе-
р!стЁ
— Жер ашуы — жан ашуы!..
— Будан аргы амандык садагам!..
— Бекенпп, Борсак кумадан туып па?!
— Кдшангы шыдаймыз?
— К,орка-корка тапканыц осы гой!
— Буга-буга болдыцдар гой осы!..
— Етекбасты кып олт!рдщдер гой осы, сендер-ак!..— деп 6api де
Суйпадк, Cyripre кадалды.
Суй!нд!к бул сездерд! ез басына тиге.н камшыдай сезш, катты ширык-
ты. Ерне берсе, осы топ мына бейбгг жылкыга тиш кетуден де тайынатын
емес. BipaK жацагы сейлегеннщ бэрш байкап караса, шетшен аталы
ауылдыц адамдары емес. Ылги жок-ж’тпс шаруа кершедд. Атаксыз кешш-
лп<. Булар 6ip кимылды icieyiii ютеп тастайды. BipaK салмагы юмге
туспек?
51
Бэрш бастап кеп, жылкыга тиген, ауылга шапкан Суйшдж болады
ертец... Осыны ойлаганда Суйшдж сескешп, шошып кеттЕ Малмен де,
баспен де жауап беретш осы Cyrip, Жексен — yiiieyi болмак. Ол атыныц
басын ipKin тура кап, катты з!л тастап:
— Эй, жшттер, токта былай!— дедЕ Журттыц 6api ipKurin, соныц
аузына карады.
— Сездерщнщ Typi мынау болса, бэлецд! аулак тарт! Мен бул тобыцда
жокпын! Бар, эне, бара бер! Кунанбай сенщ шошайган жиырма сойы-
лыцнан коркар деп пе ец? К°РыКса буйтер ме едЕ Сен жиырма болсац,
ол жуз, сен жуз болсац, ол мыц болады, эне!— деп, ауылга карай
иек какты. Журт жаца байкады. Ауыл мен жартас жактан жэне ек!
жагадагы жота-жотадан мына калыц жылкыга карай жай бастырып келе
жаткан кеп аттылар бар екен. Бэршщ де сойылы бар. Б1реулер1 келденец
устап, кейб!реулер1 такымына кыстырып, немесе бглектерше biin, суйре-
тш алыпты. Кем кейса, жуз каралы сойыл согар. Бэр! де аз уакытта
жылкыныц imine кеп Kipin, енд} бастары косылып, Суйшджтерге таман
жылжып келедЕ
Суйшдж сезшен соц уйлыгып калган Бекеннп, Борсактар ундемедЕ
Бэр! де аттарын баяу бастырып, ана жиынга карсы журдЕ
Ендпз басу айткан Cyrip едЕ Бекеннп 1цпнде, кеп кек ала жылкысы
бар, ец улкен бай осы болатын. Сезш акырын бастап:
— Атайын бар, ел бар. Б1зге де есе тиер! Айтармыз, журт келе-
сше салармыз. Тек кызу устшде, бэле бастай кермецдер!— деп, жалына
сейледь
Осыдан бэле басы болганыц сол бэленщ таукыметш тура ез мойныц-
мен кетересщ! Кдшан айтып ец деме!— деп, Суйшдж бар сезд: 6ip-aK
тужырды.
Жылкы 1шшен буларга карсы козгалган калыц топтыц тап ортасында
Кунанбай бар екен. ¥зын торы ат басын шулги тастап, кек1лш желпш
сермеп, жай басып келедЕ Суйшджтерге карсы Кунанбай бар тобымен
келген жок. Жылкыдан 6epi карай 6ipa3 шыккан соц, ез касындагы
кеп аттыны кейш кайтарып ж!бердЕ
Касында он шакды гана улкен Kicbiep калган едЕ Суйшджтерге осы
тобымен кеп кездестЕ Пшпш суык, ызгарлы екен. Жуандык ызгары «кайте
коясынныц» ажары. Жота жунш урпйтш, уд!рейш тур. 1рге бермек емес.
Атка мшер атаулыныц, acipece К¥накбайдыц сырт айдыны осылай келетш.
Соныц домбытпа екешн бысе де, Суйшджтер эркашан мундай тустен
ыгыса журетш. Бекеннп тобы бурын сэлем берд:. Кунанбай ершн кыбыр
еткгзш кана, ynci3 сэлем алды. Б!раз ундеспей турып барып: Суйшдж:
— Мырза, мына аттылар не?— дедЕ Кунанбайды бар Тобыктыныц
атка MiHepi «мырза» деп атайды.
— Жай, мына жылкыга, отарга шыгар алдында тацба бастырайын
деп ем. Соган жиылган ел,— дед! Кунанбай.
Бул сез одан api ep6iren жок. Жексен бурылып артына карап едЕ
Кештщ алды бектер адырдан 6epi шыгып калган екен.
Жэ, мырза, мынау келе жаткан б!здщ кеппм!з едЕ Кыстауымызга
келе жатыр ек. Мунда болса, буйтш капты. Бул калай болды?— дедЕ
52
— Е, саган Kemin кел деген kim бар? Омыраулап, баса-кектеп кешпей-
ак,, хабарласып, тйдесш алсац нетуш! ед!? Kemin кейш кайтады!
— Эк!м елге ие, ел жерге ие емес пе ед!?
— Эк1м аспанда турма^ па екен? Hici Шыцгыстан Ыргызбайга кыстау
тимесш деген к!мн!ц буйрыгы.
— Bip , Шыцгыс демесец, осы ещрде кыстаулык, жерщ аз да емес,
олк,ы да емес ед! гой мырза!— деп, Суй’шдж енд! араласып ед!. Кунанбай
!ле сейлед!.
— Ей, К!шекец, Бобец,— деп бастады. Ж!г!тек пен Бекеннпш сыпайы
айткднда осылайша: «К!шекец, Бобец» десетш. Кунанбай каз!р солардыц
бар руын б!р арага жиып ап, соныц бар цауымымен бетпе-бет кшэласып
жугппсш турган Kici тэр!з!.
— Ага болдыц, бурын жеттщ. Келденец созылган Шыцгысца калбей
орнадыц. Ыргызбай аз едг Сенен Kimi едг Ен Шыцгыстан б!рде-б!р
куйкалы кыстау бермепсщ. «взге кыстау» дейсш..., Шыцгыс турганда езге
жер кыстау ма? Мен болсам, енд! цашангы кене берешн. Кдшангы
дур цалайын. Ыргызбайга да, Шыцгыстай арка т!рек пана керек... Ыргыз-
бай да етек алган ел болды. Жатыц емес, туыскдныц. Есе бермей,
кумадан туып па?— дед!. Дауын да, байлауын да ез! айтты.
— Сонда Бекенппден канша кыстау алмацка уйгардыц, мырза?— деп,
Суйшдж енд! бул салыцтыц келемш байкайын дед!.
— Бекеннл, Шыцгыстыц бул тусындагы бар кыстауды бередЁ
— Е, б!з кайда кетем!з,— деп, Жетшс куйш кеттг
— Шыгара куылган Бекешш болганы ма?
— Ауып кетсш деген сез гой бул?!
— Жан ашырдыц жок болганы гой!— деп, баганагы копнил’к тагы
козданайын деп ед!, Кунанбай Суйшдшке кадалып турып, цамшысын
жацагы сейлегендер жакка нусцап:
— Токтат аналарыцды!— деп, ацырып кдлды. Суйнццк ез басын
аршып, Кунанбай жагына тайсалактап, ж!г!ттерше:
— Эй, ерекшме демеп пе ем, кеп шуылдак?! Кыскарт енд!!— дед!.
Журт ер!кс!з басылып калды.
— Бекеннл, Борсак! Кыстауыцды алганмен далага кацгытады деп пе
ец? Алсам, текке алмаймын, 6epin алам. Осы Шыцгыстыц ез бойынан
кыстау 6epin алам. Ана Жттек пен Кокшенщ арасынан барып орнай-
сын. Tepi — Талшокы, ылдиы — Карауыл, Балпац. Бар да сонда орнай
бер. Мына кештерщд! кайырып, солай беттецдер, байлауым сол!— дед!.
Осы кезде кунбатыс жактан жэне куншыгыс жактан да б!рнеше
аттылар кеп, Суйшдгк тобына косылып ед!. Батые жактан келген ек!
аттыныц 6ipeyi Суй!нд!ктщ улкен баласы Асылбек болатын.
— Б!зд!ц кыстауга Жакып, Жортар коныпты... Енд! кайтт!к?!— дед!.
Шыгыс жактан келген Суирдщ Kopmici Кабае ед!.
— Б!зд!ц кыстауларга Ырсай, Мырзатай, Уркер орнапты... Кешт!
кайттж? Жук Tycipe алмай дагдарып турмыз,— дед!. Осындай кметаудан,
ата коныстан айрылган ауылдардьщ жас, кэр! азаматы енд! жан-жактан,
терттен-бестен келш жатыр. Бэрнпц тустер! сурланган. Tyi u iri, ыза кернеп,
булыгып келген Kicuiep.
53
Арттагы, коштеп еркек-эйёлдердщ — бэрпйц де наразылыгын, даргы-
сын, ашу-намысын ала келген сиякты.
Бекенш!, Борсак, тобы кебейе берд!. Ирак Кунанбай цайысар емес.
Суйшд!к ез елшщ куйзелгенш танып тур. Озпйц де кор болып, аяцасты
болганын эбден тусшдк
— Кдйтешн, мен дайтейш?.. Жаттан керсек 6ip сэр! едт,— дегенде,
Жетшс:
— Эдитет деген курыганы гой!— деп калды.
— Жан ашырдыц б!ткеш гой!..
— Буйткенше, дацгытып дусашы, бул кор болган Бекенш!, Борсадты!—
деп, кепшипк тагы ашу жия бастап едк Дэл осы уакытта Кунанбай
касына ек! топ аттылар келд!. Алдыцгы тобы — он шакты Kici. Муны
бастаган Байсал екен. К,асында Кот;бац !шшдег! ец !р!кт! атцамшерлер.
Булар, бастыгы Байсал боп кеп К,¥нанбаймен ашык-жардын сэлемдесш:
— Коныс кайырлы болсын, мырза!
— Кайыры узак болсын!..
— Мекешц кайырлы болсын!..— дес!п, жабырлап куттыктап жатыр.
Осы топтыц артынан иге тагы б!р топ келд!. Бес-алты к!с! ед!. Муны
бастаган шал — Кулыншак. Торгай руыныц ец жуаны. Кулыншадтыц
дасында бес азамат баласы бар екен. Белгип «бескдсда» деп атанган
ецшец жауынгер, найзагер^ батыр улдары.
Кулыншак та Кунанбайга тадап кеп:
— Карагым, Кунанжан, амансыц ба? Коны‘;ын. кайырлы болсыц)..—
дед!.
Бекенш!, Борсак енд! таныды. Ыргызбай жалгыз Ыргызбай боп, мына
зорлыкты !степ отырган жок. Кетйбад, Торгай, Топай руларыныц да
бар жуан, содырлары Кунанбай icin дуптаган тэр!зд!.
Сушщцктщ дэме кылары Котчбак едк Тым дурмаса, «б!ртога, берпс
Байсал, Кунанбай гешен сырткары болар» деп ойлаушы ед!.
Астыртын не соз болган? Не сыр бар?.. Мэл!м емес. Калай да мына
ажарына Караганда, Кунанбай иге! Олжайдыц бар жуандарын тугел соцы-
нан ерт!п алган кершедк
Амандаса келген, кайырлы босын айта келген Байсал, Кулыншад дэл
6yriHii кун, кур амандасу емес, Бокенпп, Борсакка дыр керсете келш
тур. Кунанбай соны эдей! гететш отыр.
Муны жалгыз Суйшдж емес, Жексен де сездк
— Апырай, ата цонысым едк Одан кала берсе, осы жиын, осы бэрщ-
нщ коз алдында, кешеН кектемде гана, осы мынау тастыц бауырында
Борсадтыц 6in баласыныц каны тамып ед! гой. Ер азаматымныц каны
тамган жер ед! гой!— дед!. Бул соз — дэл бул жиынныц кутпеген сезь
Суй!нд!к ез !ш!нен:
«Алдырган албырт деп оныц нес!н айтты екен?»— деп, жактырмады.
Кунанбайга да бул сез т!пт! тосын болатын. Оны дау устшде дэлел,
далбай кылатын к!с! болар демеген. Сондыктан жауабын ойламай айтты.
Жексен айтдан сезд! Бекенш!, Борсакка тагы осы жерд! алуына 6ip упай
кып пайдаланбак болды:
— Не деп турсын? Алжыганбысьщ? «Ер!м» дейсщ! Ерщ сол болса,
сешц елдйщде не касиет далды? Ол ер емес, Борсак эруагынан садага...
54
TinTi Тобыкты эруагынан садага!.. Ол — сумырай едк Мен сол сумырайды
Куртып, соныц iai-тозы бггсш деп, бул жерд!, бул ещрд! эдеш басканыц
мекеш етш турмын. Сандалган нес!?—дед!.
Бекенпп, Борсактыц калыц жиыпына мына сез таспен ургандай тид!.
Бэрiне де 6ip сэтте Кодар ел!м!н!ц сыры, Бекенпп жершщ алыну сылтауы
6ip-aK шепйлгендей болды.
Буган келгенде Сушнд!кт!ц де шыдамы таусьйып едк
— Ойпырай, не дейсш! Эттец аузыцнан айналайын Бежей-ай, Кодар
лэлгенде: «Бул шылбыр Крдардыц мойнына гана тускен жоцДБуйырса
Бекенпп, Борсак сенщ мбйныца да тускен шылбыр болар» деп едщ...
Арманда кетшсш гой, eci/i epiM, К,одар-ай,— деп yni emin, атыныц жалын
цушып, бугипп турып калды.
— Уа, кара бет басым! К,ара баскан ку басым! Мен куарган не еткен
ит ед!м? Ойбай бауырым!.. Бауырым, Кодар!— деп Жексен eKipin жылап,
атын борбайлап, Кодар кыстауына карай шаба женелдк Сол-ак екен,
бар Бекенпп, Борсак тепе: «Ойбай бауырымдап» Жексеннщ артынан
шаба-шаба женелктк Сушндж те солармен кетт!. Байсал мен Кунанбай
бул арада енд1 тура алмай, ундемей томсарган куйлершде сырт айналып
кетш едк Кунанбай ез шпнен: «жацагы сезд! огат айттым-ау, кап!»— дед!.
BipaK, Байсалга да сыр берген жок. Кайта, Бекенпннщ мына мшезше
сылтау !здеп, езшше соны таптым дед!.
— Кутырткднныц к!м екешн кердщ гой! , Шымбайына баткан соц,
шыцырауда жаткан сырын айткднын кермеймкш? К°лтыгына дым бур!к-
кен Бежей. Анык Бежей. Тобыкты !ш!нде мен! тоскан канды какпан
сол болмак кой. «Береке-береке» дейсш. К!нэ юмде? Кердщ бе!— деп,
Байсалга цадала карап алды да:
— BipaK кудай акта, керш-ак алармын!— дед!. Аздан соц Байсалга
купиялау кып:
— Сен Сушндж пен Cyrip, Жексен — ушеуше айт, кепт! цоздырмасын!
Бассын!, Шыцгыстыц кай тусына орныктырсам да, ол ушеушщ сыбагасы
олкы емес., Окшбесш! Окшд!рмеймш! Осы серт!ме сенсш!—дед!.
Олжайдыц алгашкы орнында калган жиыныныц ортасында турган
Майбасар болатын. Ол тумсык асып шапкылап жылап бара жаткан Беке-
пплерге карап:
— Уай, жарандар! Бул тустеп кейш мацырайтын аксак кой дейещдер.
Тшт! ол емес!.. Мына Бекенгш екен гой тустен кейш мацырайтын. Кектем-
де елген К°ДаР1а куземде кеп суйекпн болган к!мд! кердщ? Муны
керген к!м бар десецш!,— деп, карк-карк кулдк
Кектемде Кодардыц суйегше жан жоламай кеткенде, Жэмпейк пен
ЭйтЬлбет цойшы гана кеп жоцшы боп ед!. Жексен ол куш ез аулыныц
катын-баласын: «неге жылайсыц, кезщ аксын!» деп шетшен быкпырт
тигендей сабап, Кодар елйчне жолатпай цойган. Жэмпешс пен Эйтшбетке,
солардыц езшдей койшылар, жаны ашыган кедейлер гана болыскан. Соныц
барлыгы ек! елжт! К¥тжаН бейгпнщ басына апарып, зар кагып жылап,
жоктап журш, таза арулап койып ед!.
Каз’Фде Кутжан бештшщ ек! жагындагы жаца каб'рлер Кодар мен
Камцашк! болатын.
Бекенпннщ барлык азаматы шапкылап ат койып кеп, осы бешттщ
55
устше шурдырап, жылап тусш жатты. Суйшджтер тобы келместен бурын
бейггтердщ басында 3-4 дана адам отыр едк Ол — Жэмпейгс, Эйтмбет ;
жэне 6ip-eici баска дойшы болатын.	>
Жаз боны келе алмай, бугш кешпен жетш, ец алгаш еске алып,
дуран одып отырган солар едй
Кешн осылардыц устше шулап келген нeпipдi кергенде, мына кэршер
тац болды. Жылаганныц !шшде Суйшдтк бар. Ол 6ip жумбад.
Ocipece, буларды дайран еткен Жексен мен Жетшс... Екеу! де уш
даб!рд! кезек-кезек душадтап:
— Кеше гор, арысым, кеше гор!
— Агакем, кеше гор!— дес in кеп зар-зар етедь Кездершен шын екппш
жастары агыл-тег!л шыгады.
Бтрак, Жэмпешстщ журей жылыган жод. Ол Кодар мен Камданыц
дайгысынан осы жазда (иржолата бел! бугипп, датты солып кетш ед!.
Камданыц бештш душадтагалы ещреп келе жатдан Жексенд! кеудеден
дойып дап:
— Ой, кезщ адсын, кезщ аддыр ецшец!..— дед!.
Аз уадытта уш даб!рдщ басына еркектер гана емес, барлыд коштердщ
эйелдер! де, жас-кэр!с! де уйглген ед!.
Калыц ел болып, зар ец!реп, улап-шулады.
3
Бекенш!, Борсад , Шыцгыстан дайта cepnuiin кешкенмен, Кунанбай
атаган жаца дыстауларга бармады. Кызылшоды, Кыдыр, Келдайнарга
жаппа Tirin донды да, кешпей отырып алды.
Бул кезде езге елдердщ бэр! де дыстау-дыстауына жетш, жайласдан
болатын. Кора басына шшендерш тасу, тоцын аудару, дыс жагатын диларын
далап алу, мал дораныц жыртыд-тес!гш бутшдеу, уй сылау, пеш тузету
сиядты !стер! дыстыд мекен! бар елдердщ бэршщ де тепе жумылган
науданы.
Осындай !стерден сырт калган жэне барары мэл!м емес Бекенш!,
Борсад аз куннщ шпвде ауган, босцан ел тэр!зденд!.
Кунанбай жорга Жумабайды Суйщднс пен Суйрлерге ж!бер!п: «Ана
Карауыл, Балпац, Талшоды бойынан тацдаган доныстарын алсын! Жэне
жайлауына келденец , Шалдарды тутас алсын! Б;рад кепке мурындыд
болмай, тез барып орныксын!» деген., Шыцгыстан 6ip-6ip кыстау алса,
Карауыл, Балпац тисе жэне acipece жайлаудагы ек! езен жеке менппк-
терше тисе, тшт! екппш! жок.
Осымен Суйшд!к, Суйрлер ез есептер! утылмайтынын б!лген соц, кеш-
конын ойлап, дыбырлай бастап ед!. Буйн езге Бекенпйге айтпастан
Суйшдпс, Cyrip, Жексендер тац атысымен туйелерш устатып, ардан-
ж!бш дамдап, жаппаларын да жыга бастады. Булар осылайша, !р!тк!мен
екшелгенде, езге Бекенш:, Борсадтан жиырма-отыз Kici атка мшдй
Ен/iiri жиын — дара шаруа жиыны. Араларында зор денел!, орта жасты
Дэркембай бар.
Ол Кызылшодыныц шетю донысында отырган Жексен аулына келд!
де, Жексен мен Жетшсй шакырып:
56
— Елд! тастап, бас саугалап, к,айда барасыц туте? Тапжылма! Кешпе!
Не кореец, 6ipre кересш! Жык,па жаппацды!— дед!.
Жексен карсыласа алмады. Жалгыз-ад кия л ап:
— Жандарым-ау, не б!лгендерщ бар?— дей 6epin ед}.
— Онан да к,а?лр екеуin де атыца м!н! Ер 6i3re! Анау Сушндж,
Cyripre барып сез байлаймыз!— дедЕ
Жексен мен Жетшс ернайз ердЕ
Осы топ Сушндж пен Cyripre де кеп сейлеген жод. Буйрыктарын
шолак айтып, кештерш тодтатып тастады. Сушндж булардыц айтканына
амалсыздан багынды да:
— Ал, б1рак тапкан акылдарыцды айтшы! К,ылышын суйретш кыс
келедЕ Кемшр-шалды куркшдетш, баланыц жагынан боздагын шыгарып,
кашангы отырамыз? К,айда барамыз?— дедЕ
Дэркембайдыц жауабы aaip болатын:
— Сушндж, Жексен, Cyrip — ушеущ де алдымызга тус! Аттарыца
мш! Жур, эне, Бежейге! Елден жырыла цашып оцбайсын туте! Бежейге
барамыз. Агайынга салмак, саламыз. Tinri жан ашыр жок болатын болса.
аргысын содан api керерм^з!— дед!.
Сушндж пен СуНрдЕ Жексещц косып алган осы топ дэл осы кун
тусте, Шыцгыстагы Бежей аулына келд!. Оныц кыстауы Тоцпамбет дейтш,
калыц шалгынды, мол тогайлы, ец б ip куйкалы кыстау едЕ Бежей ез
атасы Кецпрбайдан ата цоныс есеб!нде мура цып калган жер осы.
Бекенпп тобы келген соц, Бежей !лезде Kici ж!берш, жакын жердеп
Байдалы мен Тусит шакырып алды. Не де болса Жиггектщ акылы
6ip жерден шыксын дегенЕ
Бу топта Сушндж шешшп сейлеген жок- Ki6ipTiKTen, кылгынып
сейлегендей болды.
— Агайыныц келш отыр. Акылыца коцсы кона келш отыр. Не дейсш?
Нускайтугын бетицц айт!— дед!.
Бежей муныц плю сырЫн б!лмеп ед!. «Дагдылы коркактыгы, Кунанбайга
карсы шаба алмайтын ежелп маймактыгы, деп, мырс етш, мурт астынан
кулш койды. Б!рак Сушндж сондай солгын болгапмен, езге кеппллж
олай емес. Оныц ажарын суймей, мойнын сырт кайырып, сурланып отырган
Дэркембай, Бежейдщ кулюсш сезш кап:
— Бежже, к!б!рт!ктей-к!б!рт!ктей болдык кой. Тура баспас тобан аяк
болган соц иыкка ит те, кус та шыгад та!.. Тек кана «шек-шек» дей
бермей, осы б!зд! де ел кылатыц, ер кылатын акыл айтшы!— дед!.
Байдалы осындай ер мшезд! жактайтын. Тура айткдвды суйетш, ез!
де кайратка, кимылга бой ургыш адам. Ж!г!тект!ц кол куш! кебшесе осы
Байдалы басынан айкын кершетш.
—, Ой, Сушндж, сен акылды мына Дэркембайдан сурасац еттЕ Еркектщ
сез! мына кедейде жатыр гой, мынау ер кедейде!— деп кеудесш кетер^п,
Дэркембайга суйсше карады.
Бежей бул тартысты эуел! колмен емес, жолмен бастап кергещр
макул деп битген. Крлдан келсе, бул жолы Кунанбайды келеге салып
эшкерелеп, кеп алдында тентек кып алмак. Мына келген Бекенппге,
ертец болатын бэлешц артын да ашып айтып, танытып коймак- Эуел!
осыдан бастау лайык.
57
— Бебец, Борсак, бауырымсыц. Саган тиген! — макан тиген!. Сенен
шет цалып, амандыд, тыныштыд !здемесп!н. BipaK кунанбайдыц деген!
болса, сеш мен мен! де тату цып, туыскан к,ып доймад емес-ау.
Талшоды, Карауыл, Балпац деген жерлерд! атапты деп еспт1м. Осынын
туб! и ойлаймысыц?— деп, бар жиынга барлай карап, аз ундемей отырып:—
Мунысы К!шекец, Бебецшц жер жапсары 6ip болсын. Ею атаныц урпагы
жерлес болса татулыдтан кетед!. Жадын отырып, бес тал кеде мен
6ip урттам суга да диталасып таласа берсш деген!. Атадан нас иге арылмас
ж!к далсын деген! гой. Б!рак оныц ойлаганыныц бэр! б!рдей ерге баса
бермес. Туыскандыгым туысдандыд. Кундердщ дун! боп, Талшоды мен
Карауылга келер болсац, орныц эз!р. Барымды ортага сап, тус шайыспай'
ад улесемш. Ол ез! 6ip тебе. Ал б!рад одан бурын айтысып керешк.
Ара агайын Клшекец екен. Б!з к!р!спей нм к!р!сед!?—деп, Тусшке дарап
отырып,— Агайын кел!с!не мынауыц тентек, мынауыц зорлыд!— дегенд!
айтып керешк. Калган ic пен сезд! содан соц шешей!к... Макул ма?— дед!.
Бекенш! жиыны да, Байдалы, Tycin те буны мадул десть
— Ендеше, Tycin, сен атда м!н! Осы сезд! алып, Кунанбайга барып.
жауабын бупн экел!— деп Бежей сезш бгпрдь
Тусштщ баратыны осымен шепплген соц Байдалы:
— Тек, жалгыз-ад, арыла сейлес. Айтатынныц бэрш айтып дел. Буга-
буга болгамыз. Ат кекинн кессец де, датгы айтып, ел едпесш тугел
жетк!з!—деп, Тусшке е:й де ашумен сейлеп, ныд дайрат берд!.
Осы сезд! датты устап, Tycin сол кун! кешке Кунанбайга кеп сейлест!.
Кунанбай Кдрашоцыга улкен бэйбшгес! Кункен! дыстатпад болган.
Оз! сол ауылда екен. Tycin еюнд! кезшде келд! де, Кунанбайды оцаша
шыгарып, дец басына барып отырып, узад сейлед!. Алыстан бастап.
«береке-б!рл!к» керейн айта кеп, ец аягында:
— Мынау !сще Бебец емес, ис! К:шекец де наразы...— дей 6epin
ед!, Кунанбай бугаи жалт дарап, датты зекш:
— Наразыныц жокшысы К!шекец болмад па? Ендеше мынау Керей,
Уад, анау Сыбан тепе наразы. Оцды-солды бэр! екпел!. К!мге екпел!?
Урлады, барымталады, ад малымныц есесш бермейд! деп, дэл К!шекецн!ц
оз!не наразы. Байдалы, Бежей, мына Tycin сен... дэл сендерге наразы.
Бекеннпш айтданша ез басыцды адтап ал! ¥ры менен дарыцды тыйып ал!—
дед!.
Tycin бул арага датты ашуланып ед!, даусы да датац шыгып кетт!.
— Тел! мен тентек дайда болса да бар болатын, Кунанбай! Бежей мен
Tycin ез! уры ма ед!! Ара агайынныц сез!н айттыц, дарындастыц коз
жасын айттыц деп, тагы жазгырмадпа ец? Ад та болсам, жод сылтауымен
тагы арандатпад па ец? Бежей, Tycin арам болса айтарсыц! Ад болса,
жазыдсыз болса, нецд! айтасын?
— Айтданым айтдан, жазыдтысын, арамсыц...
— Ендеше, мше, зауал уадта... сал мойныма арамымды!— деп, Tycin
д!р-д1р erin, жугппп алды.
— Арамыц сол — Бежей маган кадпан дурганын дойсын! Б!реуд!ц
сыртын бетке устап жур!п, маган арнап од атданын дойсын! Енд! осыдан
цоймайтын болса, агаш огын аямасын, тепе атсын! BipaK дашан айттыц
58
демсс!н! Enfliri керд! тап ез! кередЕ,Оз басы кередй Ал Керей, Уактыц
малый бересш! БерНземж! Ертец устще сияз кургызамын. Бул 6ip. Емнгш,
Бэкенш! сезшен аулак кетсш. Тартсын аягын. Тарт аягыцды! Ара агайын
сен емессш. Саган сынататын сез!м емес. Бэле !здемесец, Kipicne! К!р!ссец,
алысцалы эдей) к!р!стщ дёп бЕтемш. Бар, айт осынымды!.. Teric жетмз
Бежей мен Байдалыга!— дед!.
Сез осымен б!тт! де, екеу! ею айрылып кеттЕ
4
Осыныц ертецшде, туске таман Майбасардыц ек! атшабары — К,амыс-
бай, Жумагул шапкылап кеп, Жпдтек !шшдег! есжтершщ ар жагына
суцгш-суцгпт кеттЕ
Кыстауыныц жанында отырган алты уйдщ барлык, ит! абалап шыгып
ед1, атшабарлар акырып, камшы ynipin умтылып, безд!рш ж!бердЕ
Эрб ip уйдщ eciriH жамылып, баспа гып турган балалар да, мына
тентек цонацтардан коркып, !нге юрген тышцандай, еспсгершщ ар жагына
суцгш-сунгш кеттЕ
Урммбайдыц улкен цоцыр уйшде б)рталай еркектер отыр ед!. Уй
иесшщ езшен баска, Кдумен, К,араша бар-ды. Бул екеу! — Бежейдщ
жакын агайындары. Урммбайдыц юшкене тулымды кызы, есжтеп кашып
кеп экесшщ колтыгына Kipin кетт! де:
— Атшабар, атшабар!— дед!.
Атшабар келсе, жанжал келетппн балага шейш сезетш.
Мойындарына былгары семке салган, тесше какпактай улкен-улкен
жез знактар таккан ем атшабар уйге Kipin келгенде, тулымды цыз:
— Эне, энеки, эке!—деп, экесшщ койнына жабыса тустЕ
— ©й, жандарым, немене шулатып жургендерщ?— деп Урюмбай
жацтырмай карсы алды.
— 1с тыгыз, буйрык тыгыз... асыгып журм!з!— деп, Кдмысбай торге
шыкты. Жумагул от басына 6ip т!зелеп отырып калды. Кдраша:
— Е, не буйрык? Немене тагы: ел кешт!, жау жетт! деп шетщнен?—
дед! де, кабагын тушп, Кдмысбайга ашумен карады. Б!рак кырыс атшабар
кайыскан жок.
— Буйрык сол, уй т!гесщдер. К,араша, Кдумен, сендерд! !здеп келем!з.
Осы Урюмбай, К,аумен, К,араша — ушеущшц ауылдарыцда сияз болады.
Ел жиылады. Керей, Уацтыц даугерлер! келедЕ Ел мен елд! акылдастырамыз,
урыдан мал эперем!з дейдЕ..
— К!м айтады?—деп, К,аумен тжсшдЕ
— Эперетш мм?— деп, Караша кайтадан цадалды.
— Урыдан эпере ме, жок, уры емеске де салмак туссш дей ме?— деп,
Урюмбай да жалт карады.
Сияз деген мол шыгын. Ол — кеп елдщ калыц даугерлер! келш орнайды
деген сез. Осы елдщ жуан, сем!з, мешкей билер!, кунд!з — тустж, кешке
конак асы жеп, асыкпастан ай жатады деген сез.
Ежелден мэлгм: кай ауылдыц устшде сияз болса, сол ауыл мол
шыгасылы болмак. Елден ерекше мазасыздыкка ушырамак. Улык кай
ауылга сияз курса, сол ауылды кырына алганы.
59
Камысбай, бул отыргандардыц сиязга оцай кене цсймайтынын ертеден
бшедн Старшын мен ага султан га айтпаса да, атшабармен кеп диталасады.
BipaK, Майбасар буйрыгы катты болатын. Бегелуге болмайды.
— Буйрык улыктдй. Кунанбай мен Майбасардпй. Men шыгарды деп
пе ец?— деп, Кдрашага сыздана 6ip карады да,— бол, болыцдар! Ацыл-
дасыцдар да, уй камдацдар. Ушеущнщ ауылдарыцдагы бар мйз уйд!
осында экеп тшщдер. Сойыс жайын акылдасындар. «Жштек эуел! елу
кой сойыс улессш»— деген. Соны кай-дай ауылга саламыз. К,аз1р осыныц
жайын кецесешк,— дедд.
Атшабармен сейлесш сезге, жолга жарымайтынын Кдумен жаксы
бгледй Сондыцтан ол, егес сезд! молайтпай, жацынданы Байдалымен адыл-
дасып алмак болды. Урюмбай мен К,аратага:
— Екеущ 6epi царацдаршы,— деп, б!раз ундемей кадалып отырып,—
6i3 гана емес, Жшпекке тепе келген селебе гой. Мына жерде Байдалы
бар. Бежеймен ацылдасуга кашац боп тур. Караша сен тез атца мш
де, барып Байдалымен ацылдасып, мына атшабарлардыц жауабын алып
кел!— дедд.
— Дурыс, суйт!— деп, Урюмбай да достады, атшабарлар да карсы
болган жоц.
Караша лезде турып, ундеместен журш кеттк
Осымен атшабарлар орныгып отырып, шай imin жатты. Урммбай
олармен жауаптаспаса да, ез 1ппнен Майбасар буйрыгына катты ашулы.
Бар Тсбыктыныц iminде 6ip уй казанына арам ас салмады десе, сол
ец алдымен осы Урктмбай yfti болатын.
Атшабарлар кеп тоскан жок.
Уй сыртына 6ipHeine атты Kici дус!рлетш кеп, шапшац тусш, аттарын
тез байлап жатыр.
Келген — Караша. К,асында Байдалы мен Карашаныц ер атанган уры
Tycipriin жтттерк Жумагул атшабар кулау болатын. 1ппнен мыналардыц
келюш жактырмады.
— Е, не гып ереуитдеп журещ бэрщ б!рдей?—дей 6epin ед1, Кожакан
деген узын кара жшгт:
— Атацды жау шапса, 6ipre шап деген. Сендерге Жттектщ бар
малый тартып эпергел! келд!к,— дед}.
— Бар мал емес, елу-ак, кой керек. К,алган малыц кеп болса, ана
нес! келгенде жетектетереш... Асыкканыц не?— деп, Камысбай зэрленш
ашу шакырайын дедк
— Соны эперетш осы сенбкш?—деп, Караша Камысбайдыц дэл
касына жупне отырды.
— Мен болганда кайтейш деп ец?..
— Сен канкуйлы, тамам елд! жылатып болдыц гой, осы итаршылыкты
цоямысыц?..
— вй, сандалма эрман! Одан да ана Байдалыныц жауабын айт.
— Жауабы ма?.. Ендеше жауабы мше,— деп, Караша колындагы
тобылгы сапты жуан цамшыны сермеп ж!берш, аткып турып, Камысбай-
ды бастан тартып-тартып ж!бердг..
Малдасын цурып отырган Камысбай да жалма-жан тура 6epin ед1...
Уршмбай, барлык осы уйдеп ез ж!пттерше акырып, буйрык, етш:
60
— Уста! Сой ек! иттП— дедь
Жумагул да, Кдмысбай да арпалысып, айдайлап, .бодтыд астына ала
бастады. Б1рад он ж!пт ырыд бермсдЕ Ундеместен жабылып, екеуш
алып-алып содты да, пзерлеп басып-басып алды.
— Байдалыныц жауабы сол. Ек! иттщ бауыр сыртынан дурен! сорып-
согып, Майбасарга дып-дызыл жоса дып дайтар,— дед!!.. Ал!.. Тур
бэлем!— деп кеп, Кдраша Кдмысбайдыц басына ез! м!нш алып, дуйрыгы
мен жонынан шыдпырта берд!. Жумагулды Урюмбай мен езге ж!пттер
де сондай сабады.
Ек! атшабар, таядты Жптгектен мейлшше жеп алып, беттеп дызыл
жоса дандарын айгыз-айгыз дылган бойында, суртпестен шапдылап
отырып, К,арашодыдагы Кунанбайдыц алдына тура кеп к!рдЕ
Кунанбайдыц дасында Байсал, Майбасар бар екен. Жэне Кулыншад-
тыц батыр улдарынан Наданбай, Манас отыр. Ыррызбайдан — Жуман,
Телепберд!, тагы да баска уй толы ж!гггтер бар екен.
Кунанбай эуел! ун датпай сазарып отырып барып, аздан соц ек!
атшабардыц бетше нусдап отырып Байсалга:
— Mine, кердщ бе? Кдйтып агайын болайын? Мына дамшы мыналарга
емес, маган жумсаган дамшысы гой Бежейдщ... Тур тепе!— деп, бар
жттке датты адырып буйрыд берд!.— К,аз!р барыцдар да, сол ез уй!нде
сабатдан Урк!мбайды, дол-аягын байлап турып, дэл менщ алдыма суй-
ретш эпкел!цдер!— дед!.
Баска 6ip к!с! 6ip ауыз сез айтдан жод. Кунанбай да мунан эр!
лэм деген жод. Он ж!пт атца мше-мше шаба женелдЕ 1ш!нде Кулыншад
балалары 6ipre кеттЕ
Осы топ ымырт жабыла Урюмбайдыц аулына жет!п, барлыд ауылдыц
еркектерш быдпырт тигендей сабап журш, Урммбайды ез уйшен суйреп
алып шыдты. Урюмбай уйде дарсыласданмен, таяд тиетнпн байдаран
соц, енд! дайтып ун датдан жод.
Бетшде жалтыз тамшы дан жод. Ашудан кекпецбек боп, булыгып
алган ед!. Ершн тктеп, дабагын тастай туйш ап, шыдай бермек болды.
Тыста муныц долин артына байлап, 6ip сем!з шабдар атда мшпзд! де,
артына Телепберд! даррыр мшш алды. Ашулы топ Кдрашодыра дарай
тасырлатып шапдылап женелдЕ
К,аз!рде дас дарайып, щ!р дарацгысы эбден болган екен.
Булар, Шыцрыстыц далыц !шшдег! Урюмбай дорасынан темен беттеп,
езенд! бойлап шауып келедЕ
Аз уадытта езенд! Kecin ететш бектер жолга жеттЕ Енд! кунбатыс
жадтагы Кдрашодыра дарай бурыла 6epin ед!.
Б!рад алдарында келденец туста 6ip топ бшк терек болатын. Соныц
арасынан, 6ip сэтте, калыц нешр боп:
—• К,апта, дапта!..
—• Тус-тус!
— Олт!р иттерд!, елт!р!— деген далыц шумен, ецшец 6ip кек аттылар
тшп кеп кеттЕ Узын саны отыз-дырыдтан кем емес. Крлдарында ецшец
шодпар мен сойыл. Кунанбай жпчттер! дарсы айдайлап:
— Келсец дел!..
— Омай!..
61
— Туссец тус!— деп, сапырлысып, араласып кеттЕ Буларда да сойыл,
шодпар сай ед!.
¥зын-узын ад сойылдар кезек-кезек дагысып, сарт-сарт тийсед!...
Карацгыда тосдауылда турып шабуыл жасаган Кдраша болатын
Оран Байдалы кундгз буйрыд 6epin:
— Bip димылды icTeyiii !стед!ц. Б!рад енд! сад бол!— деген.
Караша содан, кешю ымыртда дейш тау басында, ат устшде журген.
Кешк! ала келецкеде Урюмбай аулына дарай суыт кетш бара жатдан
далыц шогырды ол мезгиймен-ад керш едЕ Тейн емес екешн де б!лген.
Содан шапдылап отырып, таудан тусш ез аулыныц бес-алты жнттш
атда мшпзш ап, жолдагы К,аумен ж!пттер!н де атда мшпзш алганша
со болды.
Не де болса Урюмбай аулында жауды баса алмайтынын биген
соц, осы дайтар жолдан кеп тосдан.
Караша дара сойылга мыдты болатын. Оз аулыныц жас жшггтер!
де шетшен ат уст! тебелеске мойымайтын, «!здегенге сураган» дейтш
Кожадан сиядтылар ед!.
К,оян-долтыд жерден жадсы кил!ктЕ Кунанбай долын бул урыста
бастаган — Кулыншадтыц батыр улы Манас. Ол алдарынан тосдауыл
болатынын биген к!с!дей екен. Аналар даптап доя бергенде, тук сасдан
жод.
Тадымындагы дара шодпарын суырып ала, бар ж!гггтерше буйрыд
берш:
— Ал, саспацдар, кеп те болса дорыдпай урыс! Таймай сод!—
деп араласдан.
Осымен, далыц топ жапыр-жупыр б!рнеше рет айдасты. Манас долынан
ек! Жйттек дулап тусть
Телепберд! баганадан б!р адыл ойлап алып ед!. Тшт! улкен дысылшац
болса, ол Уркьмбайды аударып тастап кетпек болатын. Осы ойын ез!
орындаганша, Караша кеп жет!п, ер!кс!з штеттЕ Колы байлаулы журген
Урюмбай, 6ip айдасып еткен уадытында, Карашаныц атын танып далган.
Сол арада айдайлап:
— К,зраша, мен мундамын, мен! айырып ал!— деген. Кайта айналып
оралганда Карашаныц кутаны осы ек! Kici мшгескен, жер дылац ат
болды. Жацыптыц жуйр!к шабдар аты жетюзбей, кеп елек дылды.
Б!рад Караша далатын ;емес. Топтан жырып алып, дуып кетт!. Толеп-
берд! артына аладтап, алдына дарай алмай келе жатты. Урюмбай осы
дысталацмен пайдаланып, аттан ез! сусып, дулай тусш кетт!.
Осымен Ж!птек Урюмбайды айырып алып далды. Кунанбай жагынан
бул тунде долга тускен Kici болмады. Жнйтек тауды басына кепйрш,
уран сала бердь Сонымен тобы кебейе бастады. Жан-жадтан:
— Кайда? Кдйда?..— деп андыздан шапкан аттылардыц сарыны
молайып кетт!. Осыны байдап алган Манас ез жшттерше:
— Енд! женел!.. Каша урысу керек!.. Сал даша урысты!.. Ал тарт!—
деп, ез! бастап тартып берд!...
Урюмбай босаганнан кейш, олар жосытып шапдылап, тау асып кетт!.
Кунанбай жшттер! долга туспесе де, Жштек долынан дордып, дашып
кеттЕ Урюмбайды экете алмады, тастап кетт!.
62
Бул тунде бар Жлптекке Урюмбайды ай'ырып алу да, кундгз
Кунанбайдыц ек! атшабарын сабаган сияцты куш асырып, бел бгпрген
ic болды.
5
Осыныц ертецшде кун райы езгеше бузылып, цыс ызгары бипне
бастады. Шыцгыстан аса согатын катты жел бар. Кектемде бул жел
игипк желЕ К,арды кагып, бектер мен шид! царайтып кететш жел.
К,ыстыгуш де, Шыцгыс жел! шаруаныц досы. Тау шпмен бектерде 6ip
жумадай, он кундей уз!лмей содцанда, цыс дысталацын сейслтш, мал
жайылысын кецейтш, шаруаныц арцасын жазып кететш.
Бул ез! оцынан согатын жел. Сондыктан, оншалыд кеп суыд экелетш
жел емес. Б!рак согуыныц даттылыгы тым ерекше болады. Бектерде
циыршыд тастарды ушырып согатын кара жел.
, Шеп атаулыдан да, кой оты — мык жусан мен усак, тырбыкай бетеге
болмаса, ецге бойшац, тамыры босац шоптерд! жулып, ушырып экететш
эдет! бар.
Тепнде , Шыцгыстыц асыл шеб! — мык жусан. Бул койдыц ырысы.
Ал кыстау атаулы койга жайлылык жагынан багаланады.
К.ОЙДЫЦ куты, Шыцгыс болган соц, кеп елд!ц жаксы кыстау !здегенде
тыгылатыны да сол, Шыцгыс.
.Шыцгыстыц кара жел! езге уадыттыц бэр!нде жаксы болганмен, дэл
куздшун! жайсыз-ад. Бунд! суытып, аспанды сурлантып келедЕ Бугш
кара жел басталысымен, киыршыктап кар да тусе бастады. Биылгы
жылдыц ец алгашкы кары осы.
Суык жел кгпз уйде отырган ауылдарды тепе бур!ст!рд!.. Шыцгыстыц
бектер! мен койнауындагы ауылдар бул уадытта кыстау-кыстауына мш-
белеп конып, кун райын багып отыр ед!.
Бугш сол елд!ц бэр! де ки!з уйлерш жыгып, жуктерш дорага
тасып, жылы уйлерше дауырт icipin жатцан. Кешшлнс осы дарбаласта болса,
Кунанбайдыц Кдрашокыдагы аулы, ас берген ауылдай, ез элепмен ез!
уйды-туйды боп жатыр.
Урюмбайды ала алмай кергеп дарсылыдты Teric айтып Манастар
келгелЕ Кунанбай аулынац жан-жадда карай устьустше шапкыншылар
ушыртып кетш жатыр.
Kerneri Байсал бастаган барлык улкендер жиыны осы ауылдан тараган
жок-ты. Олардыц устше цаз!р мацайдагы бар Ыргызбайдыц еркек к!нд!д-
Tici тугел аттанып келген. , Шапкыншылар кеткен беттерден ондаган,
жиырмалаган аттылар лек-лек, желе жортып кел!п жатыр.
Осы келген топтардан он шакты жпчтт! !р!ктеп шыгарып, бастыгын
Майбасар ет!п, Кунанбай эуел! Бекенппге ж!берттЕ
К,ызылшокыдагы Бекенш! эл! де кешпей отыр ед!.
Мыналар бара сала, тыгыз буйрыд етш, Талшоды мен Кдрауылга
царай сол Бекеншш! б!р-ад кеппрттЕ Сушнд!к, Супрлер осындай сылтауды
кутш, дос данатын домдап отыр екен. Алдымен кешкен солар болды да,
езге Бекенш'лер де ер!кс!з' тартып кетть
Бугшп кун кешкен жалгыз Бекенш! емес, Кунанбайдыц ез ауылдары-
63
нан кешкендер де бар ед!. Ол, Оскенбайдыц улкен уш — Зере отырган
ауыл. Жэне соныц цасындагы Ызгутты, тагы б!рнеше К,арабатыр, Жуантаяд
ауылдары болатын. К,ысы-жазы Улжандармен 6ipre кешш журетш Жи-
де бай, Барадты дыстайтын ауылдар.
Кунанбай бул уадытда шейш ол ауылдарды дыстауларына ж!бермей,
ез тобын 6ip арада жиып устамад боп келш едк Енд! суыд тускенде,
кэр! шешесш жэне Улжан долындагы жас балаларын тоцдырып отыра
беруге болмады.
Зере мен Улжанга бала атаулыныц барлыгы: «К,ыстауга кешешк,
соцдыд»— деп салмад салган. Осымен Зере Кунанбайга урсып, epkcia
бугш кешетш erri.
Осы ауылдарын кецпрш, женелтш болган соц, К,унанбай дэл бупндей,
Шыцрыс ещршдеп эб!гер мен дарбаласты тез пайдаланбад болды.
Багана, тацертецнен 6epi устьустше келш жаткан аттылар даз!р тус
кезшде, калыц нешр, улкен кол болды. Teric сойыл, найза, айбалта,
шодпар устаган шабуыл мен согысда эзфленген кол.
Бул келгендер Ыргызбайдан баска Торгай, Топай, Жуантаяк, Онет,
Сак-Тогалак сиякты рулардыц топтары. Жэне 6ip калыц нешр Кет!бад
болатын. Осы елдердщ бэр! де, Шунай, Ши, Жидебай, К,ыдырдан бастап
Шыцгысда шейш созыла дыстайтын елдер. Кдрашокыга жакын келетш
Кыстаулардыц елдерд
Дэл шацкай тус кезшде, Кунанбай шарт кшшп, Байсал, Майбасарды
ертш тысда шыгып, барлык елге:
— Ал, агайын, мш енд! Teric аттарыца!— деп айгайлап турып, буйрык
еттд
Журт жапыр-жупыр атка мшдь Ыргызбай жптттер! каруларын долга
алган. Озге ел де Teric кару алды.
Бул уадытта жел катайып, кун суытып, тацертецп киыршык дар енд!
бетке сабап, калыцдап тусш тур. Айнала булыцгыр., Шыцгыстыц бшк-
тершен буктетипп, булыгып Tycin, агындап етш жаткан туманды шацыт
та бар екен.
Кунанбай узын торы аттыц устшде турып, айналага, кун рецше
дарап алып, шпнен: «Кол карасы кершбейдк мунысы тити жайлы»— дедк
Кастарыныц арасынан тускен erci сай ажымы болушы едк Сонысы
даз1р терецдеп, катты туйипп алыпты. Бетшде узарып карауытып шыккан
туктер бар. Улкен, етвдр жалгыз кез! канталап, шапшац карап, жалт
жулт етедь
Журт Teric атка Minin болган соц, ем жагында турган Байсал мен
Майбасарга карап, буйыра:
— Бас!— дедк
Кара катдак болган бектерд! дуб!рлетш, тасырлата басып, далын
Кол Жптгекке карай тартты.
Колдыц алдында Кунанбайлар. Катты журш, сау желш келедк
Кунанбай долы осы куш, тус аумастан, Тодпамбеттщ батыс жагындагы
салбыраган тумсыдда желе-жортып, шыга-шыга келдь
Бежей дыстауы дозы epicшдей жерде тур. К°Рага юрген екен.
Муржелершен сары дидыц тутйп быдси, шалдып шыгып жатыр.
Кораныц айналасында, мунда да нешр кеп екен. BipaK жаяу жургендер
64
Дэл кораныц ез жанында, сай турган аттар б!рен-саран гана. Кунанбай
тез байкдцы. Ерттеул! аттыц барлыгы да, кыстаудан жогары, темен
созылган тогайлы калыц шабындыныц бойында ерелеул! жур екен...
Ыргызбай жагынан шыккан калыц колды кер!с!мен, ауылдагы барлык
жиын аттарына карай асыга жупрштк Колдарында сойыл, найзалары
бар. Карсылыкка бекшген жиын.
Енд1 6ip азгантай аял болса, булар да Teric атка Minin алатын сиякты.
Онда царсылык, шаппа-шап келген согыска айналмак. Осыны есептеп
алган Кунанбай, пушпак тымагыныц кулагын байлай бере, торы атты
тебппп камшылап алып:
— Капта, капта! Олжай, Олжай!— деп, уран салып, агыза женелдп
Барлык калган кол да айгай салып:
— Ыргызбай! Ыргызбай!
— Топай! Топай!
— Олжай! Олжай!—деген урандармен дурк женелдк
Катты жел куш каптап жанган каудай болып, жер кушренткен
жайын ун шыкты. У-шу, дур-дур етш, дурщдеген дулей куштщ суык у hi.
Божей аулындагы жиынныц саны мынау колдан сонагурлым азгана.
Жштек, теп сайлана алмай, камсыз калган сиякты. Сотые болса,
мундайда бурынгы кепке мэлгм эдет бойынша: «турысатын жерш айтсын»
десш ап, содан кейш кол жиюшы ед!. Кунанбай оны штемедк, Шугыл
келдь
Бежей касына каз!р жиылган — Шыцгыс !шшдег! Жпчтектщ гана 6ipa3
Кауымы. Ойдагы Балпац мен Шидеп Жшиек хабарсыз калган.
Т!пт! таудагыныц кеб! де бупн корага юрудщ эбшершде.
Ис! Бекенш! iniineH, каз!рде Бежей цасынан табылган он шакты кара
шаруа гана. Оларды бастап келген Дэркембай, Жидебай, Мусакулдан
Кыдыр мен Келкайнар, Кызылшокыдан сойыл устап Карашокыга карай
шапкылап кетш жаткан лек-лек аттыларды керш, Дэркембай: «Осы тегш
емес. Жттекке карсы, Бежейге карсы жиылып жаткан кол!» деп бай-
лаган.
Бежейге де, езге Жштекке де, бага на тустен бурын кеп, Кунанбай
жагыныц жаманатын жетмзупп дэл сол Дэркембайлар болган...
Жолшыбай Байдалы мен Караша, Каумен, Уршмбайды да атка мшп-
зш, асыктырып ерткен солар.
Каз1рде Бежей корасыныц алдында турган кырык шамалы Kici бар.
Булардыц ортасындагы Бежейдщ езь Касында, Бежейд! жалгыз таста-
майыц деп коршап калган сол Дэркембайлар жэне Байдалы, Караша,
Урюмбай, Каумен, Кожакандар едй
Бул сиякты егде мсыермен катар, Кунанбай шабуылын тосып турган
б!р топ жас жшттер де бар. Ол Кауменнщ ек! мыкты баласы Базаралы,
Балагаз, Карашаныц баласы Абылгазы. Жэне Жштек !пнндег! езге жан
куйер агайынныц жас азаматтары Бейсемб!, Эбдшда, Оралбай дегендер
болатын. Булар эуелк
— Кецпрбай, Кецпрбай!— деп уран салып, жаяу болса да, колдарына
шокпар, сойылдар алып, кыстау жанында турган бестьонды ерттеул!
атка Minin, карсы шыкпак еда.
Байдалы акырып буйрык erri де:
65
— Токта! Е, мына Бежейд! жалгыз тастаушы ма ед!ц?. влсец, касында
вл!— деген... К,унанбайлар такап калды. 1рк!лер емес. Айбар шегш, сойыл-
дарын кетерш устап, жаланып келедк
— Кап, кор болдык кой! Капыда калган басым! Кдпыда кетт!м гой
тагы да!— деп, Бежей катты ширыкты. Булардыц азгана сенйш, кыстаудыц
жогаргы жаты мен твменп жагындагы жшттер ед!. Олар аттарына жетш
калган екен. Бестен-оннан топталып сойылдарын кетерш, жауга карай
жосытып келденецдеп шауып берд!. Б!рак алды солай болганмен, арттагы
кепшЬпг! аттарын тез устап м!не алмай жатыр.
Енд! Олжай колы бул жаяулардыц квпшипгш атка мшпзбей басатын
болды.
Кунанбай шауып келе жатып, од мен солдыц ек! жагына да, жуз
каралыдан, ек! калыц топты жыра жвнелттк Солар вреде журген аттарды
кику-айгаймен шошытып безд!рд!.
Сойылдыц астына алып, устер!ндег! ер атаулыныц барлыгыныц каста-
рын талк.ан етш, киратып жур.
Жшггек жагынан алгаш атка м!нш карсы шапкан селдгр топтар
Кунанбай бастап келе жаткан калыц неп!рд!ц ез!н жанай шауып ед!.
Оларды да кептщ сел! басып кетт!.
Ек! жакка бел!нген топтарынан баска, Кунанбайдыц артындагы нешр-
дщ ез! де тшт! мол.
Келденецнен килшкен жшггтердщ аттары эп-сэтте ойнап шыга берд!.
Б!р ж!г!тке так цырык-елу сойыл карсы келген болу керек. Оп-оцай
уйпап кетт!.
Аттарына жете алмай, жалу калган жшттер, вздерппц устше барган
калыц топтармен:
— Кайт! Кайт!— деп турып, жаяу куйде согыспак ед!. Б!рак атты
мен жаяу согыса алсын ба? Аттыц екпппмен кеп сойылды сокканда,
ат устшдег!лер жаяуларды кагып жыгып, домалатып-домалатып кетть
Осымен кыстаудан окшау кеткен азаматтыц барлыгыныц да ер!кс!з
титыгы курыды. Кепт!г!не сенш, еркештешп алган жэне мыналардыц
цамсыздыгын квр!п, б!ржолата дандайысып алган жаулар енд! уран менен
айкай-шуды тшт! катты удетн.
— Айдос! Айдос!
— Ыргызбай! Ыргызбай!
— Топай! Торгай! Топай! Торгай!— деп, аргы ураны Айдосты б!р
этап, одан кала берсе берг! эруактарын да жи! шакыра журш, Ж!птек
жшттерше такай баргенде:
— Кыр! Жой!— деп барынша шошытып, зэр!н шашып келед!.
Енд! богет атаулы жапырылып болган соц, барлык колдары жан-
жактан кыстауга карай лап берд!. Жер-дуние азан-казан. У да шу айгай-
мен, тасыр-тусыр элекке толды. Нагыз шабыншылыктыц жат сарыны
басты.
Бежей тобы эл! кунге кыстау алдында ед!. Барлык бул арадагы
жиын сойыл шокпарын кетерш, арка жунш урпитш ер тагыдай тапжыл-
май турган-ды. Енд! айналаныц барлыгын жау алган соц, Байдалы
катты дауыстап:
— Б!тт! гой!,Шарасы кургыр б!тт! гой! Тарт енд!, корага тарт! Ес!к-
66
eciieri алып турып, дорага мрпзбей ел!сш керемгз!— деп, бар жиынды
солай бастады.
Орталыдта, улкен есж аузында — Байдалы мен Бежей. Буларды дор-
1 наган ецшец ер жастар, Базаралы, Балагаз сиядты, К,ожадан сиядты
мыдты жптгтер болатын.
Жау атаулы далыц нешрмен дораныц устше ацтарылды. , Шапды-
лаган куйшде агылып деп, уйшш жатыр. Барлыгыныц ушришен! Кунан-
байдыц айналасы екен. Буйрыд, snip куткендер. Тап ортада Кунанбай.
Атыныц устшен эл! туспей тур.
Дэл осы кезде, дораныц пшнде, Дэрдембай Бежей мен Байдалыныц
арасынан ентелеп кеп, сирадты мылтыдты кетере бердо. К°раныц iiind
жагынан жаца жупрш кеп ед!, дайдан алып шыдданы белпс!з, цулагы
дайырулы, бштел! дара от дойса таре бергел! тур. Асыгыста Бежейд!
топшысымен дагып, етнпш етш:
— Мынау содыр аяйын деп турган жод. Тагы да туб!м!зге жетт!
гой. Атамын! Жайратамын!— деп, шадпагын шага берш ед!.
Бежей оны датты cepnin ж!бер!п, тодтатып:
— Атпа, тарт былай! Аруад бары рас болса, будан келген керд!
кереркнн!— дед!... Бул кезде Кунанбай айгай салып, буйрыд 6epin:
— Алып шыд шеттершен! Суйретш шыц шдершен! Кол-аягын байлап
ап шыд ецшец тоц мойын дулдьщ!— деп, Майбасар бастаган барлыд
Ыргызбайды дорага дарай жаяу даптатты.
Олар есйс-есжтщ алдында !рк!л!п цалгандыдтан, Кунанбай тагы ацырып:
— Канта, тус аттан! Капта тег!с!— деп, Кет!бац, Топай, Торгай жшт-
терш де тутас айдап салды.
Байдалы мен Бежейдщ дасындагы Базаралы, Балагаз, Дэркембайлар
датты-ад димыл етш ед!. Б!рад, далыц nenip уркш к!рген далыц цойдай боп,
кернеп басып кетть
Тебес! аласа дораныц !нпнде Базаралы, Дэркембайлар сойылдарын
да дулаштап турып серией алмады. Аз-ад уадыттыц шпнде цалыц-цалыц
топырлар Ж!г!тектщ кырык Kicicin тагы да уйпап, жецш алды. Жшггектерд!
суйреп-суйреп алып шыгып жатыр.
Караша мен Урк!мбайдан бастап, жас жплт атаулыныц барлыгын
тыеда шыгара сала, бес-он к!с!ден жабыла тусш, торсылдатып дуре сога
бастады... Бет! дан, омырауы мен сырты дан болган Караша, Дэркембайлар
типн тартпай, барлыд даргыстыц бэрш Кунанбайдыц дэл езше арнап,
айгайлап айтып жатыр. Б!рац кептщ шуыныц !ш!нде ол сездер Кунанбай
Кулагина жетден жод. Алып шыдцанныц бэрше карап:
— Саба, сал дурен!! Аяма!.. Карсыласады гой бул Жптгек?— деп,
ез буйрыгымен сабатып турган Майбасар.
Талмастан, бегелместен цамшы жумсайтын жалац даддан ж!г!ттер бар.
Солардыц басы ек! атшабар: Камысбай мен Жумагул.
Кунанбай алгашды шыддандарга карап турган жод. Оларга бер!лш
жатцан жазаны да елеген жод. Улкен цбраныц уш есНнен шыгарып
жатцан Жштектердщ ппшндерше гана дадалды.
Куткен!, т!с!н басданы б!реу-ац. М!не ендо, ец соцында оны да алып
шыцты. Бул — Бежей., Озгелердей емес, эз!р дыры сынбаган куйде, ез
ерк!мен шыгып келед!. Бас кшм! — пушпад тымагы да езшде. Басдаларша
уст! де жыртылмаган. Итерш шыгарган да Kici жод. Тек ек! жагын,
алды-артын камалаган Ыргызбай гана кеп екен:
Кунанбай, атына камшы басып ж!берш, омыраулатып келд!. Муныц
касында турган Байсал да осы кезде катты тебшш, катарласып кеп
ед!, ОДнанбай Майбасар мен Кдмысбайга акырып эм!р етш:
— Сок дурень!— дед!.
Бежейд! сол сэтте Камысбай мен Жумагул екеу! жагадан алып жул-
кып, жыгып салды.
— Сал дурен!! Артын турш койып сок!— деп, Кунанбай калшылдап
кеп, тенш тур.
— Кезщ аккыр, кезin аксын! Ей, Кунанбай, аруак каны. Карщс
аткыр!— деп, Бежей айгай салып ед!, осы кезде оны жыгып салып, тоны
мен шапанын турш тастап, Камысбай кам шын ы кай кайта кете pin алды.
Божейдщ ет! аппак екен. Бел! мен аркасы ашылып, келденец жатыр.
Барлык калыц жиын дэл осы сэтте жым-жырт боп, тына калды.
Камысбайдыц камшысы сермелген бойында Бежейдщ аркасына
тене бергенде, 6ipey келш, ез денес!мен Бежейд! жаба бере, кулап кеп
тустк
Бул Кунанбаймен ере келген Кет!бак Пушарбай ед!. Бежейдщ Кет!-
бак 1шшдег! курдасы, досы болатын.
— Уа, жетт!, жетт! гой, Кунанбай! Араша, араша,— деп айгай л ап
жыгылды.
Кунанбай буган катты з эр лен in, оттай куй in, ашуланып кетш, ез
камшысын nipin кеп:
— Сок дурен!!, Эзше де сок бул иттщ!— деп акырып ж!бердк Сол
кезде Кунанбайдыц как касынан катты ашулы айгай шыкты.
— Бокты согарсын!— деп, сацк еткен Байсал ед!... Кунанбай буган
атып ж! бе peri идей боп жалт карап турып, бузылган тусш анык таныды.
Б!рак ез дегеншен кайткан жок.
— Сод! Екеуше де сок!!— дегенде, Майбасар бас таган Ыргызбай мен
атшабарлар батырлатып женелд!.
Бежейге де, Пушарбайга да камшы Twin жатыр.
Байсал енд! ез атын ки мелет in кеп, Майбасарды цага-мага, Пушар-
байды айыра бердк Барьшша акырып, айгай салып:
— Кет!бак! Кет!бак! Ер соцымнан, Кет!бак!— деп уран салып, бар
Кет!бакты б!р-ак сэтте екшеп алды. Калыц нешрмен Кунанбай тобынан
лезде болшш ап, Ж!птек жакка шыга бердп
Б!рак бул арада оган косылып, тебелеске шыгарлык Ж!г!тек тобы
мардымсыз. Сондыктан ол Кунанбай колымен согыскан жок. Осы арада
ашумен булыгып кеп, Бежей ушш, Пушарбай ушш, барлык агайын ел
ушш намысы кайнап, жаны ашып, Ж!г!тек жакка жарк бергеш анык.
Журттыц бэрше де бул жай оп-оцай танылды. Майбасарлар енд!
будан ары Божейд! ура алмады. Босатып, тургызып ж!берд!.
Бежей турып алып, а на дай жерде сырттап бара жаткан Кунанбайга
ай га ила п:
— Эй, Кунанбай! Мен сен! октан аяп ем жаца, сен меш отка
^салдыц ба? Осынынды умытпа!— деп калды.
Кунанбай Кет!бактан баска калган колын !р!ктеп алып, эл! де калыц
неп!р болып, КаРацюкыга карай кайта тартты.
68
жолдл
1
Бейуак ед!. Кеш карацгылыгы коюланып келедк Улкен уйдщ бурыш-
бурышынан дарауытып тун туып, тутасып келе жаткан тэр!здЁ
Жидебайдагы кыстаудыц ец улкен белмес! осы. К!лемд!, текеметт!,
алашалы, керпел!, меймандос, мол уй.
Абайдыц кэр! эжешмен, ез шешешмен 6ipre туратын уй! осы ед!.
Эл! шам жагылган жок, журттыц коб! тыста мал жайлап жур.
Шыцгыс жакка караган терезешц алдында кос пзерлеп, ею шынтагын
терезешц алдына салып, иегш колдарыныц устше койып Абай отыр.
Будан баска оц жакта, жер тосектщ устшде бала уаткан Зере бар.
Т!зес!мен тербетш отырганы — Айгыздан туган немере к.ызы — ущ жасар
Кэмшат. Кэр! эже кундеп машыгы бойынша бес!к жырын айтады. Оте
6ip езгеше, еск! жыр. Абайдыц ез эжесшен баска ешюмнен еспмеген
жыры. BipaK кэр! эжесшщ езшдей соншалык жакын, ыстык, сушки жыры.
К1шкентай куншде Абай оз! де кеш сайын осы. жырдыц тербеу!мен уйык-
тайтын. Сол кундерден 6ip ыргагы ауыспаган, 6ip сез! де езгермеген, ана
журегшдей айнымас жыр. Осындай коцыр кештщ коцыр куш. Бейуагына
жеткен эжешц ем!рл!к гей-гей!. Сырт карап отырган Абай эжен!ц кейде
шерл!, кейде мешрбан ракым куй!н езш тербетш отыргандай сеЗедк
Аякталмай созыла туссе екен дейд!.
Осы кыстауга конганнан 6epi, кеш сайын Абай ешглмге б!лд!рмей,
елеушз гана эжешмен оцаша калады.
Неге калатынын эжесше де айтпайды. Жалгыз-ак кеш батып, корага
мал келетш уакыт такалганда, кЫ шешес! Айгыздыц уйше барып, мына
к!шкене карындасы Кэмшатты котерш, еркелетш ойнап журед! де, акы-
рында эжесше экеп бередд
Кэмшат тез уйыктамайды. К,аз!рде де, ала келецкеде кэр! эжес! байкап
отыр: эн токтай калса, кппкентай кыз каракаттай к,ап-кара кездерш
ашып алады. Узын к!рп!гш уйкылы-аяу кагып, «тагы айт» дегендей
кыцкылдай бастайды.
О да куныгып алган. Осындайлык бейуак шагын Абай эркашан унс!з,
жым-жырт кана еткеред!. Оз!мен-ез! гана болуын суй in, саяк калады.
Егер ол кей кундер бул шакта тыста болса, жапа-жалгыз тебе басына
шыгып кетедк К,ыр кеш! буныц 6ip угымсыз SMipmici, суйсшд!ре мулпткен
зор муцдасы тэр!зд1.
К,улагы эжесшде, ею кез! сонау алые кектау, катпарлы калыц Шыцгыс
жотасын кыдырады.
Жидебайдан жиырма шакырымдай жерден Шыцгыс кешк! шакта
ымырт жабыла, кекшглденш, суык тартып алыстай бередк Жайын кушиц
жотасы тэр!зденген калыц ауыр жоталар мен катац суык серек тастар
болсын, баршасы да жым-жырт кана ылейш, тунге бешм усынып барады.
Соцгы кундер ол тауларда не хал болып жатыр. Бул ауылга эз!р
мэл!м емес.
Б!рак Борсак, Бекеннпнщ Кдрашокыдан куылганы, кущрене кеш!п
69
кеткен! анык. К,алыц Шыцгыс, катпарлы бектер бул кундерде пэлел!
бектер екен! анык. Абай соны гана б!лед!.
Таудан соккан салкын ызгар, катал мшездердщ ызгары тар!зд!. Ызыл-
даган суык лептщ карсысына ана жыры, мешр-шапкат жыры ун косады.
Кушагына тарткан езгеше куш, бар дуниен! ез!не багындырар орны
бар, баяу да болса, басым саз. Абай б!ртурл! сейийп, !штей сершлш
алып, тау жотасынан би!ктеп, аспанга карады. Толык ай ашык кект!
калкып, сызып келш, 6ip топ шогыр кара бултка к!рд!. Клрд! де кызык
куйге тусть Абай соган карап езге жайдыц бэрш умытып, ацырып телкпре
калды.
К,ара кошкыл кклегей булттыц жогаргы жак шет!н ала мрген ай,
6ip кершш, 6ip суцгш, машыгынан тыс жылдам жур!п, дэл жасырынбак
ойнагандай кубылады. Кейде б!ржолата б!лшбей батып кетш, аргынан
тез жарк етш, кулш шыга келед те, лезде барып тагы шомады.
Келес! сэтте кезш кысып, сыгырайтып, эдей! ойнагандай боп, б!р
жак шетш гана керсетш, сызып калкып отырады да, тагы да сене
калады. Абай дэл мундай болып кубылган ойнакы айды ец алгаш
байкаганы осы ед!. Тагы 6ip рет, ай шет! кылдырыктай боп керше
Tycin, сене калганда, ер!кс!з кулш ж!берд!... Мынау ай дэл 6ip кулдыраган
жас бала тэр!зденд!... «Ку шунак, тэтт! кылыгы бар бала».
Bip сэтте ес!к артында тасырлатып, салдыр-гулд!р асыгып келе жаткан
аяк дыбыстарын ест!д!... Сакылдап турып, куле кашып, жупрш келе
жаткан Оспан екен. Артында 6ipey екшелеп куып келед!. Кугыншы
бакыра жылап, елердей куйш келе жаткан Смагул. О да Абайдыц ш!с!.
Айгыздан туган. Смагул Оспанмен туйдей курдас.
Абай терезе алдынан атып турып, Оспанныц анаган бгр зорлык кылып
келе жатканын сезш, алдынан шыгып устай алды. Смагул да кеп Оспанга
жабыса тустЕ Оз уйше жетш алган Оспан енд! тебелеске эз!рленш,
карсы айналып:
— Ал кайтесш?— деп, Смагулды жагадан ала бергенде, Абай екеуш
айырып ж!берш, Смагулга карады.
— Йемене, не кылды?— деп ед!, Смагул корсылдап, жылап коя берд!:
— Кулжамды, кызыл кулжамды урлап мынау...
— К,ашан? Эй, жылауык!— деп Оспан эуел! кулш алып, артынан
ет!р!к корс-корс етш жылагап боп: «К!ж!л кулжэм» деп, Смагулды мазак
кыла бастады...
Абай Оспанга тап берш зекш:
— Бер кулжасын!— дед!.
Оспан:
— Алгам жок, ет!р!к..— деп, тана берд!.
BipaK Абай ырык бермедь Тште бастады. Оспанныц тшту бермек
ойы жок- Барынша булкынып, Абайдан сытыла кашып, пеш касына
барды. Ек! колын артына устап, бурышка кептеле тыгылып турып алды.
Дэл жанында улкен бшк шелекке ашытып койган туйен!ц кымызы бар.
Улжанныц куз уакытында Зере мен балаларга эз!рлеп отыратын
агы осы.
Оспан эдей! сол арага тыгылып тур. Абай кыспакка ала берсе, сол
шелект!ц 6ip септпш кермек. Timi болмаса шелект! кулатып, Абайдыц
70
езш де шатакка урындырмак. 0з!нен кайраты артык агата содан баска
муныц гетер дэрмен! жод. Оспанныц шатак !здеп турганын таныган
Абай, енд! оны суйреген жод. SipaR катты ыза боп, Смагулга болысып
кеп:
— Шыгар шапшац кулжаны! Корсет колыцды!— деп турып Оспанныц
кулагынан алып, аямастан жулкып бурай бастады. Оспан айкай салып
шыцгыра 6epin, куб! шелектщ бетшдей аежаулыкты б!рсыдырып тус!рд!.
Шелектщ езш кагайын дегешне Абай ж!бермед!. Сонымен келес! 6ip сэтте
Оспан айкайын зорайта 6epin, колындагы кызыл кулжаны кымыз !ш!не
«шоп» депзш тастап ж!берш, ею колын кетер!п, Абайга:
— Мше! Ойбай!.. Mine, тук жок!—• деп, зарлап коя бердЁ Абай
муныц не кылганын байкаган жок ед!. Б!рак Оспанныц бар кимылын
багып турган Смагул кулжаныц кымыз шелекке тускенш байкап калды.
Ол тап 6epin шелекке жетт! де, б!лег!н сыбана 6epin, к!р-к!р колын
колтыгына шейш бойлата кымыздыц imine салып ж!берд!. Жец! де
малынып, 6ipre жузш жур. Кымыздыц iniin салдырлатып сузш жатыр.
Абай енд! Смагулдыц акымактыгына ыза боп Оспанды коя 6epin, ананы
тартайын деп ед!, Оспан дэл осы кезде Абайдан босай сала кымыз
бетше уцЬйп турган Смагулды желкесшен туйш-туй!п калып, кымыз-
дыц !ш!не бет-аузы мен кулагына шейш батырып ж!берд!. , Оз! жэне
сакылдап кеп куле бастады. Смагул кулжаны таба алмай, аузы-мурнына
кымыз кетш, шашалып, ыкылык атып, тагы бакыра турды. Барынша
куйш кайнаган калпында Оспанга жудырык ала умтыла бердь
— Эй, куарган-ай!..— деп, соган косып аса катты, сумдык 6ip бок-
тыкты айтып калды. Оспанга урысам деп ¥лжанды боктаган ед!. Оспан
калт етш ацырып тура калды. Сасканынан Смагул сез!н аныктап ацгара
да алмады. Б!рак Абай ез анасы ушш катты куйш кетш:
—, Ой, акымак!.. Ол оныц шешес! болса, сенщ де шешец. Буны
к гм уйретт!, доцыз?— деп кеп, Смагулды жактан тартып-тартып ж!берд!.
Осы бэлен! шыгарганы ушш Оспанды да аямай урды. Сонымен ек!
iHici ек! жакка бакыра-бакыра женелкт!. Оспан барып эжесшщ касына
кулап тускенде, Смагул оз уйше, оз шешесш !здей жупрдЁ
Оспан мен Смагул алысу мен тобелесуден коз ашпайтын. Татулык-
тары сэл болса, урыс-таластары кун узын айыкпайды. Бугш Оспан кеш
батарда Смагулга барып, екеу! б!ртурл! тэту бола калып ед!.
Уйткеш Смагул озййц барлык асыктарын тегш, Оспанга жаца
боялган 6ip аркар асыгы — кызыл кулжасын керсеткен болатын.
Оспан осыны кергеннен-ак Смагул касынан кете алмаган. Кеш бата
улкендердщ бэр!. мал жайлагалы тыска кеткенде,*екеу! сол уйде оцаша
калган. Оспан уй !ш!шц ала келецке болуын тоскан екен. Жаца щ!р
карацгысы бола берген кезде, кеп асыктыц !шшен Кызыл кулжаны
кымкырып алып, ез уйше карай женеле берген болатын. Смагулдыц
байкап калып, !ле куганы элй екен.
Абайдыц кецийне Смагулдыц жаман сез! з!лдей тид!., Оз анасына
жаны б!ртурл! катты ашып, улкен белменщ тап ортасында тапжылмай
катып, турып калыпты.
Bip сэтте Смагулдыц бакырауык даусы кайта жакындап келе жат-
канын байкады. Сол дауыспен катар, шаптыгып катты урсып, асыгып
келе жаткан Kimi memeci Айгызды таныды. Айрыз улкен уйдщ eciriH
сарт етшзш шалкасынан ашып, табалдырыктан аттай бере, Смагулды
жулкып ушырып, уйге Kipriain:
— Мэ, жец дер! Та лап тут in жецдерхш бул куарганды! Жабылыцдар,
ма дешм!..— деп, Абайга катты тенш жетш келд!.
Абай:
— Kimi апа!..— дей берш ед!, Айгыз оны сойлетпестен каптап кеп:
— Ошм жетт!к кыласыц гой! Сен дер 6ip ше шеден тортеусщдер,
кепсщ.
— Kimi апа деймш!.. Не дегешн сурашы тым курмаса!
— Keperi жод! Ер жеткенде битгенщ сол гой! Сен де кундестщ
баласы деп турсыц гой.
— К,удай-ай, не дейсгз?
— ¥рган жаксы болса, ертец оку дан келер Кдлел де. Сенщ сыбагац-
ды берер!— деп, орысша о куда журген бзппц улкен баласы Калелд! де
есше алды... Жасактасып, тебелескел! турган ем кундес ауылдай.
— Ойпырм-ай, ана болган да гы акыльщыз осы ма, idmi апа?
— Жагаласпа, шыгарма типцдП Булар бэйбйпе, 6i3 токал гой... тепк!
кормекшз гой...
Абай оз уйшде, ез анасынан керген мы на дай эдтлетсгз зорлыкка
жаман к уйди Суп-сур болып, булыгып, д!р-д(р еттк BipaK жылаган
шшшш биццрген жок-
— Туу! койыцызшы, сгз калай едщ!з?— деп катты туципп терезе
жакка карай бурылып кетть Соз катар муршасы жок- Зере бул жанжал-
дьщ бэрш ест^месе де, Айгыздыц шаптыгып келген турше катты ашулан-
ган екен. Абайдыц куйген ажарын да танып ед1. Енд! Кэмшатты жаткызып
койып, турегелш келшше жакындап кеп, катты акырып:
— Жогал эрмен, балаларымныц арасына Kipin, ipTKi салып не шатып
турсын! , Шык жаныц барында!— дед!. Айгыз кэр! эжеден жасканып,
кейш сершле берд! де:
— Токал демексш, мушздемексш гой 6ipirin ап... Керермш... келсш
ертец,— дед!. Ескерткеш Кунанбай. Сулу токал байына ыстык. Бел
Кылганы сонысы. Бул создерш Зереге ест!рте айтпаса да, Абай есткйн
деген сиякты.
Дэл осы кезде Айгыздыц сырт жагынан оте 6ip сабырлы жэне сонша-
лык салкын ун шыкты. Ол сейлеген Улжан едп Уйге к!ргел! б1ргалай
болса да, Улжан ундемей гана барды тыцдап тур екен.
К,ой, жарыктыгым, жетт! енд!! Сактаганым балалар едь Олар
екеш, оларды да аямаганыц ба?— дедь
— ,Ол де маган...
— Токтат, жаным! Бар! Айтканыцды кумаймын. Тек ашуыцды аулак
окет! Болды. Бар!..— деп, жай гана бггфдь Айгыз Смагулды колынан
устап, Улжанга б ip аз кадалып турды да, ундей алмай шыгып кетть
Улжан акырын курс win, Айгыздыц артына н карап» бхраз жым-жырт
турып барып, сырт киемдерш шешть Кдлтасынан шакпак алып тутатып,
пеш кырында турган тас шамды жакты. Уй imm элс!3 кызгылт сэуле
72
жарыд кылган уадытта memeci Абайдыц аса жудеп, дабагын
шытып, циналып отырган цалпын байдады.
— Абайжан, немене, балам?
— Апа-ай! Осы 6ip кеселд! мшез Kimi апамнан неге кеп шыга бередй—
деп, шешесМц дасына келд!.
Баласы улкен кклдей сыр сурап тур. ¥лжан езгеден буксе де, Абайдан
ipiKKici келмедк Бул баласына айта алады.
— Балам-ай, кундестщ аты — кундес те! Ку жараны жалап жазган бо-
ламыз да. Эйтпесе мешц де кай сырымды бътшсш!—- дедь
Абай шеше сырын пптен таныганмен, айтар жауап таба алмады.
Ундемей сырт айналып кетть
Осы кезде тыстан дабырлап, куле сойлесш, Абайдыц улкен агасы
Тэкежан мен Бабитхан молда Kipin келд!. Булар уйге кещлдк кетерщш
шырай ала юргендей.
Тэкежан Абайдан ек! жас улкен . К,алжыцбас, эзшдой болатын. Бабит-
хан одан едэу!р улкен болса да, Тэкежан тэту курбысындай кулш,
соцтыгып ойнай бередк Молданыц типн дылжад цылып, мазадтап келед!
екен. Бабитхан — татар жасы. Осыдан бхрнеше жыл бурын солдаттан да-
шып, дазад imine, Каркаралы дазагыныц imine келген Бертю !ш1ндеи Ыргыз-
байдыц суйек-шатыс 6ip аулына келген-дк Олар сол жылы,, Оскембай-
дыц асы болганда, бул жпчтке:
— Сен 6ip мыдты адамныц ыгында болсац, жадсы болар,— деп Кунан-
байга экеп, таныс етш, табыс кылган.
Бабитхан жас та болса, молдалыгы жетпс kici саналып, Кунанбай
колында турып калган.
Мшез! ацдау, тип кызык, ез! майда, суйммд! адам. Бул ауылдыц
улкен-Kiniici аса 6ip газ!з адам санап жадсы керетш. Кылжадтай беретш
жалгыз Тэкежан.
Бабитхан соцгы кундерде op6ip кеште, уй imine «Мыц 6ip тун» хикая-
ларын айтуды машыд дып алган.
Бугш де кешк! шайдан соц, Улжанныц козгауы бойынша, кеше бипей
калган 6ip кызык эцпмесш.—«Уш содыр» хикаясына KipicTi.
Б;рак бул кеште ол эцпме аяцталмай барып, узипп калды. Уйткеш
терезе тубшен дуб!рлет1п, катты журш келген салт! аттыныц дыбысы
ecTuiin ед!. Уй iini:
— Бу к1м екен?
— О Kim озй Катты келд! гой?— десш ацырып о^ырганда, Жумагул
атшабар кеп юрдг
Бул амандасып болар-болмастан, кеше Тодпамбет устшде болган
тебелест! айтуга KipicTi. , Озйпц оц жак бетшде жара да бар екен.
Онысын да жэне барлык кеше тацертецнен бастап болган бастан-аяк
халд! де тугел айтты.
Зере eerie in деп дацгырлап сейлеп, катты айтады. Бежейге дуре
сокдан жердд душырланып, ocipece суйсшш айткан тэр!зд1...
Зере Бежейге сокды тигешн естшенде Жумагулга; дадалып, ызгарме-
нен кайта сурап, аныктап ап:
— Жан ашырлыд жадсыныц арты едь Ардан кеткен екенсщ,
73
туте. Куаргдн неме, оныц несш каксап отырсын бала-шаганыц кезшше?—
деп, Жумагулды зекш, тыйып койды.
Уй 1Ш1ндеп езгешц бэр! де Бежейд! соншалык улкен, жадын сана-
гандыдтан ба, болмаса кэр! эжешц сезшен бе, эйтеу!р б!ртурл! тжсшгендей
боп, ундемей калды.
Эке мшезш суйсшш костаган жалгыз Тэкежан болатын. Ол:
— Е, аядтан алмасын, б!лсш, энеки!—- дед!.
Улжан буган суык карап:
— Быцсымай, кой эрман! . Озгешц дылганы да жетер!— дед!. Бул
эцпмен! Жумагулмен б!рге кеп юрген москал койшы Сатай да тыц-
даган ед!.
Аздан соц ол, кунд!з кой жайып журш ез! керген жайды айтты.
Бугш тус кезшде Бежей, Байсал, Байдалы бар — он шадты kici Кецпрбай
бей!т!не эдей! бурылып кеп куран одып, кеп уадыт уй!л!п турысып, содан
кейш кунбатысда Шунайга карай сапар тартып кетцггд
Атдосшыларыныц б!реу!мен Сатай тигдескен екен:
— Бежейлер К,унанбайдыц устшен арыз айтдалы дуанга — Кдркара-
лыга кетш барады. Мына атасыныц басына эдей! кеп, куран одып аттан-
ды,— де mi.
Жумагул муны ести сала ез шаруасын айтты. Кунанбай Абайды
шакырта ж!бершт!.
Ертец ол да К^ардаралыга журмек. Абайды дасына ере журш’н депт!.
Бул хабарды уй ini! ун датпай тыцдады да, Teric томсарып калды.
Ертенше туске жакын Абайды узад жолга аттандыргалы жадындары
Teric тыска шыкты. Сем!з кула жирен атты кум!с ертодыммен ерттеп,
Абайды соган аттандыргалы Жумагул устап тур екен. Абай ец алдымен
кэр! эжес!мен коштасып:
— Кош, эже!— деп кеп, ек! колымен эжеспйц кйикене кэр! колын
дысты. Эжес! Абайдыц мацдайынан шскеп турып:
— Эруад долдасын, жолыц болсын’ Абайжаным!— дед!.
Озгелермен алыстан гана «дош-Дош» десш, Абай атына карай журе
берд!. Шешес! Жумагулдыц долынан кула жирен аттыц т!зг!н!н алып.
Абайды:
— Кел!— деп шацырып ап,— шсмшдэ,— деп, ез! аттандырды.
Баласы атка конып, журуге ыцгайланып, т!зес!н кымтай бергенде
Улжан оз!н!ц улкен ад саусадтарын жирен аттыц жалына салды. Bip
нэрсе айтатын сиядты. Абай осыны ацгарып, анасыныц жузше Караганда,
Улжан буган б!раз кез салып турып:
— Балам, улкендер б!рде тату, б!рде араз бола беретш. «Кундестщ
дул! кундес» дегенд! сен б!лмей-ак кой. Бежекецд! керген жерде сэлем!цд!
тузу бер. Eip кезде жадсы жадыныц ед!. Kim тентек, к!м макул?
К,айдан б!лдщ? Экец душпан десе, сен эд!л бол! Жамандыкка к!м табыл-
майды дейсш, жан ашырдан айырылма!— дед!.
Абай журш кетт!. Артына б!рнеше бурылып Караганда, аналары уйге
к!рмей, узак карап тур екен., Шешесшщ соцгы сез! Абайдыц кулагына
эд! ест Lain турган сек!лд!. К,аз!рде буныц жаны ашыган т!деулес! — Бежей.
74
2
Абай экес!мен 6ipre К,а-рк,аралыда тургалы кеп кундер болды. К,аз(рде
дыс йбден Tycin, кар бекш алган-ды.
Кунанбай кшкене каланыц ran ортасындагы, кек ШаДырлы, улкен
агаш уйд! жатад еткен. Кдзагуар, донадшыл, татар сйудагёршщ уй.
Бул далага ага султан кеп туысданын, кеп некергн ерт!п келген.
Кунанбай пэтерппц мацындагы уш-терт кварталдыц эрдайеысыйда, езда-
оз тобымен ошарылып орнап жаткан Майбасар, Жак}ып, Каратай сиякты
Кунанбайга тарапты Kicinep бар. Майбасар мен Кунанбай пэтерлершен
кунд!з-тун! табылып туратын тимэш, стражниктёр болады; Майбасарга
тикт1 атшабар Камысбай, Жумагулдан баска КунЭнбайдЫД ез ж!гт,
ез атшабары — Карабас та бар-ды.
Булардан баска, жай ерте Шыддан 6ip топ ж!г!т-желец! тагы бар.
Кунанбай жййтерпйц ажарын езгёден басдарад керсететш б!рен-саран
баска тудымныц жтттер! Де бар.
Тегшде Куйанбай долында Бабитхан сиякты татардан, Ызгутты
сиякты дыргыздан, Бердщожа сиякты дожадан келген, тит, шеркестен
де келген жеке адамдар, немесе тутас ауыл, топтар кеп болушы ед!.
Жиыны отызга тартатын некерлер ceria уйде жатады. КдркаралынЫЦ
тап ортасы Тобыдтьщыц б!р аулындай болды. Эке дасынан ер!гей!н десе,
Абай анда-санда осы уйлердо шетшен аралап, езшше ермек тауып кётетш.
Бугш де тацертецг! шайдан соц, Абай эке дасынан шыгып, Майбасардыц
пэтерше келе жатты. Кун шагырмак ашык- КаРК-аралы атырабындагы
елке жота жалтырап, аппак cipey боп жатыр. Кала желкесшдег! эсем
таудыц да карагай атаулысын купсек кар баскан. Абайга агашты таулар,
к,аз)'рде, ад шидемш айналдырып киген, дыс кэрййц езшдей кершДк
Шыткыл аяз бар. Тергсшен ескен болымсыз гана жел леб! бипнедь
Абай тулкг тымагыныц бауын байлай бастап, эжесш есше алды. Журерде:
«Тымагыцныц бауын байлап жур. Куладтан тиген шаншу жаман болады.
Кереснп керш отырмыз гой м!ш» деп, езййц мугедектптн мысал еткен.
Суыдтан садтана журудд кеп айткан.
— Сау ма екен ез!?.. Эрбгр аяз, эрбгр боран кун! ocipece еске алатын
шыгар-ау!— деп, Абай Жидебайдагы уйд! Teric eciiie алды. Оз! де шеШе-
лерш сагынгаи-ды.
Аягыныц астында шыныланган катдыл дар сыдыр-сыцыр етедг YniKip
тумсыд жаца дара eriri бар едЁ Cap-Kipip болган дардан тайганай бередг.
Абай бул уадытта бала сйядты емес. Жас бозбалаша кишген. Карй
мадпалмен тыстаган тулш тымагы бар. Улкендер Пушпад тымад кисе,
соцгы жылдарда бозбаланыц кеб! осындай тулД1 тымадда ауысдан еда.
Устшде тиш ин1кт!ц сыртынан кишген, жагасы ддйырма дара бардыт
даптал шапаны бар. Кула тустг ыдшам тп-ыгей шдпан. Аса узын жец
емес. Кец долтыд, узын жец улпш Осы КаРКаралы дазагы гана киедь
Олардыц жагасы да Тобыдты улггсшен басдаша, Тобыдты тымагы Карка-
ралышкшдёй терт сай емес, алты сай болатын. Абайдыц киген! сондай
ез ел!н!ц тымагы. Бел!нде к!се белд!к емес, жасыл туст! кэр!с белбёу.
Бу да аныд бозбаланыц белг!ск
Абай кеше бойында салт атпен топ-тобымен етш жаткан ел ккыергн
7$
керш келед!. Keninbriri Кунанбайдыц пэтерше кетш бара жаткан жандар.
Кундеп машык бойынша келш жататын аткамшер, даугер арызшылар.
Абай Майбасардыц пэтерше жеттЕ
Кдкпадан к! ре бере жабык, коралардыц алдында топталып жиылып
турган кеп Тобыктыны кордЕ Бетен Kici жок,. Teric езше мэл!м агайын,
туыскдндары. Ылги улкендер екен. Орта ту ста, ак, сецсец пшгш желбе-
гей жамылып, зор денел1, Кызыл курец туст! Майбасар тур. Кдсында
Жакып, Телепберд!, тагы баска б!рнеше жас ж!г!ттер бар. Озге пэтер-
лерде жататын Тобыктыныц барлыгы осында.
Жалы кулагынан асатын курец кунаншыгарды ж!пттер жыгайын деп
жур. Абай б!ледк Каркаралыга келгел! сем!з кой, ту бие, кысырдыц
гайы сиякты сойыс малы бул топка жан-жактан, «Кунекецшц сыбагасы»
деген атпен кун санап келш жататын. Майбасар 6ip сем!зд! сойып,
барлык ез тобын б!р арада сыйламак тэр!зд!.
Бул Ыргызбайлар Каркаралыга карай беттеген жол бойында да,
мына каланыц ез !ш!нде де ылги осындай кут!м мен бап Kepin келед!.
Тштершен осыныц бэр!не жетк!зш, езге казактан буларды эр! жуан,
эр! сыйлы кып журген Кунанбайга дэн ырза. Курец кунаншыгардыц
сем!зд!г! сол алгыстарын естерше кайта салды. Бундам да гы дагдылары
бойынша «мырзаны» тагы ауызга алысты.
— Осы жолгы мырзаныц абыройы белек боп тур-ау!— деп бастаган
Жакып ед!.
Ага султан Кунанбайды Каркаралы арызшыларымен 6ipre осы Тобык-
тылар Teric соцгы мезг!лде Кунанбай демей — «Мырза» деп атасатын.
— Кызганган душпанныц iini куйсш! Ертец меппт те б!тей!н деп
тур... Журттыц TUieyi Teric-ак бурылды б!лем б!зд!ц мырзага,— деп Майба-
сар мазатсып койды.
— Мепйттщ ез! де кел!скен-ак екен!..
— Бу Каркаралы кермеген сэулет кой...— десш, Бурахан, Телепберд!-
лер де суйсше сейлед!...
Абай Каркаралыга келгел! «меппт» деген сезд! экесппц аузынан да
жэне баска аткам!нерлерд!ц аузынан да кеп-кеп есггетш. Экесппц атак-
абыройын осындай кеп аузына катты жайып бара жаткан сол меппт
жен! екешн де жаксы бЕтедЕ
Кунанбай еткен жаздан 6epi бул атыраптагы ец 6ipiHini мепптт! осы
Каркаралы каласына ез эм!р-кудрет!мен салгызып жаткан. Сол меппт
бугш эбден бггпек ед!. Кала !шшдег! молда, калпе атаулы, ел !ш!ндег!
аткамшер карт-кария атаулы меппт салгызганы уппн Кунанбайды шыны-
мен кеп дэрштейтш.
Кунанбайга ек! кун бурын келш кеткен цазагуар имам, молда Хасен
Саратауы да:
— Карадан хан туган озщсщ... Мэсжщтщ кэлам шэрифтег! б!р исм!
Бэйтолла... Худай тэбарака уа тагаланыц уш... Оны надан кауым карацгы
сахара ортасына салган сен, иецшц суйген кулыныц 6ipi боларсын.
Ынша алла...— деп, кеп аткамшер, старший, улыктар алдында алгыс
айтып, фатиха 6epin ед!... Жацагыдай бул дуние мен ол дуниешц бере-
кесш б!р-ак берген каз!ретке Кунанбай сол жиыннан кайтар шагында
6ip ат, б!р туйе берш, ушне апартып салган.
76
Абай ез экесшщ езге аткамшер атаулыдан мыкты, кайратты екенш
сезедЕ КазФ кеп-кеп ойлап, кеп багып, танып Keprici келетш! дэл осы
ез касындагы ез экесЕ Жакын жерден, касынан карагалы экес! буган
улкен жумбак боп тур.
Курец кунаншыгардыц тацдамалы жылы-жумсагы ас уйге карай эке-
т!лдЕ Озге уйдег! Тобыктылар да каз!р Майбасардыц тустплне жиыла
бастап, кора !ш!нде журк молайып едЕ Келген журтты Майбасар уйге
карай бастап, енд! жайланып отырыспакка бет алган кезде, какпа ашылып,
Карабас к!рд!.
Журк! шапшац екен. Майбасар соган карап, тосып турып калды.
Карабас такай бере:
— Алшекец келедЕ.. Мырзага каз!р Алшекец келед! дейдЕ Соган
сендерд! шакырта ж!бердЕ.. тез журщдер!— деп, Майбасар мен Жакыпка
карады.
Майбасар сецсец iinirinin жещн киш, какдага карай беттей бердь
Жакып та солай басты. Абай езгелермен калайын деп ед!, Майбасар
артына бурылып:
— Абай, сен де жур!.. Атац гой, атаца сэлем бер,— деп мыскыл
еткендей сылк-сылк кулдЕ
Осыдан ек1 жыл бурын Кунанбай мен Алшынбай достыгы кудалыкка
согып, осы Алшынбайдыц Тусш деген баласыньщ Д!лдэ деген кызын
Абайга айттырыскан болатын. Алшынбай, сонымен, Абайга улкен кайын-
ата болушы едЕ
Каркаралыга келгел! Алшынбай Кунанбайга б!рнеше рет келш конак
боп кеткен. Бут кит бул атыраптагы атцамшердщ Алшынбай атын атауы
баскаша кершген. Оны Алшынбай деупп ккпи Абай эл1 ееккен жок.
Ылги «Алшекец» дейдЕ Осы ещрде ага султан Кунанбай атымен тец
ат ала тын, кейде тшт! жа па-жалгыз аталатын ат соныц аты...
Оныц ата-тепн де бар Тобыкты, бар Каркаралы «Кдракок» деп атайды.
Алшынбай бе л г uii би ТЕпениннщ баласы, одан аргы атасы — Казыбек би.
Осыныц бэрше Караганда Абайдыц калыцдыгы Д!лдэ, тшт! 6ip улкен,
аскак жердщ кызы тэр!зденедЕ Сол калыцдыктьщ калыц малы да ос ал
болмаган болу керек. Уйткеш, Кунанбай аулы нан Каркаралыга карай
шыгатын топ-топ жылкы, туйе, кебшше, осы Алшынбай аулы на барушы
ед!. Жалгыз гана кудалык па, жок баска да инк пе, эйтеу!р Алшынбай,
Кунанбай эбден айкасКан, !шек-карын а рал а скан дейтш жадындардыц
ездерЕ
Майбасар, Жакыптардыц Алшынбай аты а тал ганда аял кылмай жоне-
летш себеб! осы.
Алшынбай аты Абай бар жерде аталса, Майбасар ылги гана уялтып:
— Кайынатац осы!.. Бул атыраптыц улкен! осы. Устше баса к!рме!..
Клрсец, тэж!м ет,— деп тол кек кыла беретш. Жацагы мысцыл кулккшщ
мэш де сол.
Абай Майбасардыц кулккшен жасданып, Алшынбайдан ка шкала кт ап
жур ед!. Б!рак Кунанбай, Алшынбай екеу! еткен 6ip жолы буны эдейыеп
шацыртып алып: «уялма» дескен... Жптт боп калдым деп журген шагында,
ауылдагы келш-кешшктей уялтып, буктырып журген Алшынбай атын
Абай оншалык ыстык кермеупп ед!.
77
Ал Майбасар мен Телепберд! сиякты, немесе Жумагул атшабар сияк-
ты, типне тыйымы жок мыскылшылардыц: «кайын», «калывдык», «жес ip»
деп Дшдэн! ескерте берген сездер Абайды тшт! ДЬщшщ езщ ойлаудан
да жаскандыра беретш. Кдлындык жайын Абай Э31рше ылги жатыркай
ойлайтын.
Кдз!р кеше бойымен ушеу-тертеу! келе жатканда, Майбасар Абайга
бурыцгыдан repi салмакты туспен карап, шынын айткан Kici тэртзденш:
— Мына мепйттщ тойы от in, ic жецыейсш. Клшкене кол босасын.
Содан соц саган айтатын 6ip улкен сез!м бар... Ашуланба, баламысыц?
Озш, зщпттей азамат болдыц... Алшынбай аулына малды текке 6epin
жатыр гой деймк щ журт... Осы жолы Кдркаралыдан кайтарда езще
6ip мэслихат айтам,— дед!. Абай кун дел дагдысы бойынша, томсарды
да ун катпады. 1штей Майбасардыц неш айтпагын сезедк Кенейш деген
ойы жок.
Карабас:
— Айтам деп еру кылганша, «айттым, бастадым» десецшц Абай оны
сезбей келед! дейм!сщ? Iini бэрш сезед! буныц!— деп, мшбелете бастады.
— Жэ, жэ! Осы ат мшпзгендей керешн, тек осындаймен мактаганыц-
ды ксйшы тшт!, К,ареке!— деп Абай Кдрабастыц иыгына асыла тустк
Майбасардай емес, Кдрабаспен еркш сойлесетш. Жэне К,арабастыц типн,
мшезш жаксы кору mi едк Сондыктан ойнап, еркелей беретш.
— Тек ic блсш... Айтканым айткан... Сешмен эл! сопле с ем. Сейлескен-
де бек сойлесем!..— деп, Майбасар жацагы с оз iniц купиясын молайта
берд!. Абай !ш!нен:
«Осыны экеммен акылдасып айтып жур-ау!..— деп ойлады.— Онда
калжыц емес, шыныныц ©3i болганы. Неткен бэле?..»— деп, Абайдыц кейш
бузылды... Элденеден... Эйтеу!р осы жайды айтса, кэд!мпдей катты маза-
сызданады... Суйткен сайын Д!лдэдан кеципмен алы ст ай туседк Оныц
аты буган 6ip алуан зорлык ноцтасы сияктанады.
Кабагын туйш, ек! коз! жалт етш, жактырмай караганы болмаса,
Абай Майбасардай агага катац жауап айта алмады.
Осы кезде булар Кунанбай пэтерше де жетш, кораныц imine Kipin
ед!. Ыю-кию толып журген аттылар, жаяулар екен. Мол кораныц эр
жершде уштен-терттен, тогыз-оннан топталып, коралай отырып, келел!
сездерш сейлесш жаткан даулылар... Старшын, билер... Осы кецестерде
тергеу, бил!к, бата, серт, айып, кшэ, татулыц, араздык та сез боп жатыр.
Жиын да гы жандардыц KonmLniri Бошан тэр1зд!... Тымац, ш а пан дары
соны баян етш тур. Окта-текте гана, Балка ш бойынан келген Да дан
Тобыктыныц улг!с! немесе Даганды Керейппц кой жуш шекпеш мен
шошак тымагы кершедь
Бул кец ауладагы топтардыц ру-руларын, кшмдершен баска,. тагы
6ip белгыер! айкын биццредк ^арабас Абайга эр рудыц атына баскан
тацбасын да кеше кунд!з айырып-айырып айтып 6epin ед!. Абай кора
!ш!нде келе жатып, эр топтыц тус-тусында байлаулы турган аттарына
карап, сандарынан тацбаларын керш, 1’штен танып келед!. Анау: «кез
тацба» дейтш, кос децгелек — Аргын, Бошан аттары. Мына 6ipey
«ашамай» тацба Керей. Ал, ана б!реу кек ат ше? Е, е, ол «шем!ш»
тацбалы — Найман екен гой. Бул жакта Найман да бар екен-ау!..»
78
дед!. Ею жерде араптыц «шын» эрпше удсаган Торе тацбасын да
таныды. Абай тыста осы жайларга дарай туспек ед!, б!рад улкендер
тодтамады, бэр! де уйге юрдд Жадып алдымен журш кеп, Кунанбай
отыратын белменщ еспчн ашты. Ушеу-тертеу! тутас Kipin, сэлем 6epicTi.
Улкен жарыд белменщ есптнен тер!не шейш дымбат дызыл киемдер
жайылган. Кдбырга атаулыда дала сэшмен жиналган !ш!ктер, кестел!
жайнамаз, оюлап жазылган дугалыдтар. Тесек-орын, дус жастыд, ж!бек
шаршау, шьлтерлер де кеп. Уйде топсалы улкен устелдщ жанында жуан-
жуан ад жастыдтарга шынтадтап Алшынбай мен Кунанбай отыр екен.
Мыналар даурыга сэлем бергендс, уйде отырган екеушщ ер!ндер!
болымсыз гана жыбыр-жыбыр ет!с!п, сарац сэлем алысты.
Келгендер Кунанбай мен Алшынбайдыц ею жагынан жарыла отырды.
Сейлеп отырган Алшынбай екен. Сез!н уз in мыналарга дарап, аз
бегелш ед!, Кунанбай: «Айта берщгз!» деп ишарат етт!.
Толыд децгелек денел!, дызыл жуз, ад садалды Алшынбай, т!рсекжец
дара дамзолдьщ сыртынан пушпад !ш!гш желбегей жамылып отыр' екен.
Басында сургылт туст! сырма тадиясы бар. К,азады тадия. Сол тадия-
сыныц ек! самайдагы жиегшён ойдым-ойдым боп тускен ад дуйда кершедд
Жаца да дырылган ад шашы дайта тебшдеп шыгып келе жатданмен,
Алшынбайдыц тазын жасыра алмай тур.
Би!к дырлы мурнын кетере сейлеп, Алшынбай ес!кке дарап отырып:
— Баймурын ез! де тыржыцдап, екпе сызын б!лд!ргендей,— дегенде,
Кунанбай басын тез кетерш ап, Алшынбайга бурылды. Алшынбай Кунан-
байдыц сурланган жузше байыппен дарап:
— «Бежейд! донад асыга шадырсам, Кунанбай жадтырмайды дейдг.
Енд! менщ дазанымды да Тобыдтыга билеткен! ме Алшынбайдыц» деп,
маган юнэ тагады бигем...— дед!.
— Анамен сейлесш пе ез!? Оныц сойылын не деп согады екен Бай-
мурын, сонысын айтты ма?..— деп, Кунанбай жацагы езш тер!с цып
керсететш сезден аттап туст!.
«Анау» деген! юм екенш Абай бглед!.
Алдыцгы куш осы Алшынбаймен б!рталай сейлесш кеп, аяд кезде
Кунанбай Бежейге арнап 6ip датты суыд сез айтдан: «Бежей арыз берш
аягымнан алганын дойсын! Болмаса, сур шекпенд! кипзш, бойын кездеп,
айдатданша тодтамаспын!» деп ед!. Алшынбай мен осы КарКаралы даза-
гыныц тагы б!р жуаны Баймурын ардылы, Кунанбай мен Бежей ара-
сыныц шарпысдан сездер! журш жатдан-ды.
Бугш Алшынбай сондагы сездщ енд!г! epic! далай ауганын айтпадда
келген болу керек.
Баймурынныц Бежей жадты устагысы келетйп жалтыз жацагы сез
емес, одан баска жерлерде, Кунанбайдыц эр алуан ашу сездершен 6bii-
нетш. Элг! 6ip леп соныц сарыны... Оны Кунанбайдыц тыцдагысы келмей-
тш, устасдан Kicici дэл Баймурын емес.
Окпелесе екпелей берсш. Оныц окпес! батса, Алшынбайга батады.
Кунанбайды оншалыд дайыстырмайды. Екшгш, Алшынбай Кунанбайга
жацагыдай б!лд!ргеш болмаса — «Сен ушш маган Баймурын туысданым"
екпелед!» деп, мшдет дылатын Kici емес.
Соцгы жылдар бойында Алшынбай, Кунанбай достыгы талай сыналгаи.
Туыстан да «дудалыд», «достыд» тэтт! болып, екеу! 6ipi ардылы б!р!не
келген жецш-желш ауыртпалыдты есептеспейтш. Сондыдтан, алгашды
сезш элпмен тастап, Алшынбай Кунанбай куткен жауапда кешт!.
— Эуел! жауап сезшщ езш айтайын, кейшг! шарасын адылдасамыз
гой. Бежей анау с элем! не шапшып жауап бершй. «Кек шекпенд! б!здщ
мырза шшкен жод, дудай шшкен. К!м киерш керерм!з...» депть Баймурын
ба, басда ма, дем беруш! тапданы болар!..— дед!.
Бул жауапты естшенде, баганадан ундемей мелшшп отырган Майбасар,
Жадыптар селт етш, дабад тукситш, ажырая дарасты.
1штер!нен:
«Мынау далай дутырады?»
«Мынаны 6ip тулен турткен екен!»
«Мэргау кетейш деген екенсщ!.. Оз обалыц езще!»— деген сиядты
ажарлары бар ед!.
Абай Бежейдщ не дегенш естуге ынтыд болатын. Жацагы Алшынбай
жетк!зген сезге ол да дайран далды. 1ш!нен:
«Кандай ыза, дандай куй!ктен туган сез?.. Жэне неткен ер?» деп
ойлады.
Кунанбай дайсар жауапты ecirri де, басын жогары алып, дарсы тере-
зеге жалгыз кез!мен дадалып дарап, ундемей отырып далды. Сургылт
жуз! Tyriepin, датты ашумен дарайып бара жатдан тэргзд!. Бетшде тук
атаулысы бозгылданып, бипне бастады.
Осыдан басда не 6ip дыбыс, не дозгалыс, не 6ip сезбен сыр берген
жод. Барды !шше жиып, буылып, дурсауланып далды. Муныц бетше
ек! рет келденецнен дарап еткен Алшынбай, тацдана тусш суйсйпп
далды.
«Бер!к, бер!к! Буйреп без емес, тас болар!..»— деп ойлады. Кунан-
байды ез! керш журген атдамшер !шшде болекше багалайтын б!р себебк
осындай жердей ерекше устамдылыгынан, бойын бермес туйыдтыгынан
болатын.
Уй iini унс!з ед!. Багана ес!к алдында, ауыз уйде далган Кдрабас
еснсй адырын ашып, ептеп басып кеп:
— Майыр кепт!, мырза. С!зге келд!,— дед!.
Кунанбай оган да дыбыр еткен жод. Аздан соц ес!к ашылып, ецгезер-
дей дызыл сэры Майыр к!рдд Кдсында дазад тимэш КасКа бар. Садалы
шошайган, ез! дагылез келген арыд сур. Бул тымэш кунд!з-туш осында
келш-кете беретш.
Майыр Кунанбай, Алшынбаймен дол алысып амандасып болды да,
жерге отырмай, Кунанбай дарсысындагы жалгыз орындыдда отырды.
Улкен кек кездер! дылилау делген. Бет-аузын далыц буйра сэры садал
басдан., Шуйдес! дып-дызыл ек! датпар боп туратын. Муны дазад атаулы
ез атымен атамай, езге майырлар сиядты, сырт белг!лер!мен атайтын.
Жалгыз-ад, бурынгы майырларды б!р-ад белпмен «сулу майыр», «сем!з
майыр» деп, немесе бетшщ секпинне дарап, «таргад майыр» десе, мына-
ныц сыртды тус!, туг! талай ат атауга ез-езшен суранып турушы ед!.
Сондыдтан муныц атын неше садда мшпзш кеп, б!рде «шапыраш»
майыр, б!рде «жундес» майыр, б!рде «шскен бас» майыр деп те атасатын.
80
Кунанбай, Алшынбай айналасы оны адылсыз деген болжалмен, кебшесе,
сол «гпскен бас» майыр деупп ед!.
Бул майыр Кунанбайдыц дегенше журе бермейтш. вз бет!, оз жолы
бар. Сондыктан, Кунанбайга жаман атты коршетш.
Каркаралы деген округтщ OMipinici — Кунанбай мен осы Майыр.
Казак округт! «дуан» деп, мыналарды б!рде «дуан басы» деп, кейде
Кунанбайды «ага султан» дейд!. Кунанбай округт! баскаратын приказдыц
бастыгы, Майыр орынбасары болатын. Ymiiiuii адамы — Kimi султан
аталушы ед!. Ол каз!р калада жок.
Майыр Кунанбайга Бежей жумысымен кеп ед!. Кунанбайдыц жацагы
ашу устшде Майырды керек кып отырганы да сол жумыс болатын.
Кунанбай мундайда, ойдагы жумысына кумшжтмей, тупа-тура Kipice-
тш. Сол эдет!мен тез сез бастап:
— Майыр, сенщ атац аты Тобыкты емес ед!. Осы Каркаралыга кеп
бауыр тапканнан аманбысьщ? Божейд! айдату керек, кагазын дурыста
деп ем. Сары аурудай создыц да кеттщ гой. Соныц жан куйер! сен
болып, бауыр тартып, бауырыц езипп жур ме осы, немене?..— дед!.
Тес!ле карап, Майырдан жалтыз кезш алмай, сызданып отыр. Майыр:
«аудар!» деп, тимэшка карады.
Каска т!лмэш Кунанбай мен Майырга кезек жалтацтады. Жупнген
бойында кунысып, козгалактай берд!. Bip жагынан орысша тип жетю-
лпсп болмаса, екшпп жагынан, ек! улыктыц б!р!не 6ipi айтатын ашу
сезд! тупа-тура жеткгзуден ocipece тайгадтайтын. Эл! бегелш отыр...Кейде
жер шукып кап, кейде кымыцдап, козгак кагады.
Кунанбай муныц бегелгешне ыза боп:
— Ей, т!лмэш, осы саган «эке» дейш, жарыктыгым, тек дегешмд!
тугел жетк!зш!!.. 1н аузында отырган аккот торгай сиякты кылп-кылп
еткешцд! койшы осы!..— дед!.
Торгайды айтканда Майбасар шыдай алмай кулш ж!берд! де, Кунан-
байдыц ашулы тусше имене карап, тэуба кыла калды. 1ш!нен кулкщен
олердей кысылып отыр ед!. Абайга да бул тецеу аса кызык кершд!...
Оныц коз алдына: турымтай салып жургенде, ш аузында кылпылдап
отыратын шак-шак елестеп ед!..., Шынында мына сорлы т!лмэш дэл соныц
ез! сиякты. Б!рак сездщ бет! катты. Кулер жер емес. Абай Майбасардыц
жацагы жец!лтек кулкзден кысылганын таныды да, ез бойын тежеп
калды.
Тымэш богеле отырса да Кунанбай сезш жетк!зген ед!. Майыр
саскан жок. Сацкылдаган зор даусымен катты сейлеп, шубыртып кетт!...
— Эк!мппл!к еш ккщен кек алу ушш бер!лмейд! б!зге... Бежей Ера-
линовтан тускен кагаз кеп, тексеру керек! Жэне ол ушш ренжитш кк!лер
де коп. Айдатпай тодтай тур!— дед!.
Осы дан соц ек! жагы да шапшац сейлесе женелш ед!...
— Суйтш, арпалыстырып устамаксыц гой? Кездегенщ сол гой?
— Жалтыз мен емес... Бурын ага султан болган Кусбек, Жамантайлар
да солай карайды. Т!пт!, мына Алшынбай быетш Баймурын да солай
ойлайды...
— Олар к!м? Б!рен-саран!.. Олар аздар! Жэне кундестпспен суйтед!.
81
Кеп елдщ коп аткдмшер! менщ соз1мд! куптайды. Кормей отырмысыц
соны?
— Аз болса болсын. BipaK закон — патша законы, олардыц куэлшш
де тыцдайды. Олардыц сез! де жетед! жогарры улыкка.
— Жетк1зетш сенсщ рой! Айыпкерд, сен устаган соц, бел аспай
кайтед!?!
— К,унанбай мырза, сен мен! айыптама уйтш! Бул ею жузд5 семсер
сиякты жумыс.
— Бёлемш. К°ймацныц сырын бшемш сешц!
— Ага султан! Орныцызды умытпацыз!.. Бгз екеум!зд! де корпус
сайлаган,— деп Майыр трубкасын тутатып алып турегелш, уй !шшде
эрл!-берл1 журю кетп. Ашумен катты кызарып алган едк
Кунанбайдыц енд^п жауабын Алшынбай айткызгысы келмедк Дуан-
ныц ею бастыгы будан api сойлессе, урыска кететш тур! бар. Ол орын-
сыз. Алшынбай ез коз алдында бутан ырык беруше болмайды. Куиацбай
унпн де жэне тйт ез! ушш де залалды. Ол баганадан устелге шын-
тактап, кыбыр етпей отырган калпынан тез шалкайып:
— Ей, мырза! Ей, Майыр! Сабыр етщдерпп!— деп катты айтты.
Алшынбайды жалгыз Кунанбай емес, Майыр да сыйлайтын. Талай
Киын icie элденеше рет 1стес болган. Эл1 кунге тус шайысдан жерлер!
жок. Жэне Алшынбай оз1 улик болып кермесе де, туптеп келгенде,
талай старшынды, тшт! кейде ага султанды да сайлаушыныц ец мыктысы
болатын. Оны да Майыр жаксы бйедк Есептеспеу киын. Алшынбай
ун кдтканда турегеп турган Майыр Кунанбайга кез киыгын 6ip тастап
байкап еттр Кунанбай да Алшынбайды тыцдайтын тэргздк
Майыр танаурап, катты демлгш орындырына кдйта кеп отырды.
Алкымында эл! айыкпаган ашу бар едк Дем1 Д1р!лдей шыгады.
— Сендер булай шалкиыспацдар, улыктар!.. Макул емес!— деп Ал-
шынбай сейлей бастаганнан-ак, каска тымэш Майырга карай кисая Tycin"
айтып жатыр.
— Bipine 6ipin сергксщ, ынтымакты болсац ел билейсш. Ынтымак-
сыз болсац ненд! билейсщ?,6з бэлец озще жетш, журт та калар, жумыс
та калар. Угысып штецдер. Ал оздпйцмен угыспасацдар, мына б!здей,
арадагы юснпц сезш тындандар. Ол жайы сол!..— деп, ею улыкка кезек
карап, екеуппц де кайткдн турш ацгарып ап, Алшынбай:
— Ал, жацагы акыргы жумыстарыца келеек, мына мен осы уйге,
Кунанбай мырза, саган,— деп, Кунанбай жакка ыргала тусш,— сол жу-
мыспен келш отырмын. Бугш кешке шейш осы жумыс туралы пурсат
берщдершй Майыр, каз1р сен кайта тур. Туракты 6ip жауабын бугш
кешке мен жетюзейш. Сендер екеущ боп, осы жайды с ой легенд! эз!рше
коя туруга бармысыц? Соны айтыцдаршы! Осыны мен сендерден сурап
отырмын!— дедь
Алшынбай эцпмеенпц тусында Карабас ауыз уйден камыс тегенеге
толтырып кымыз экеп ед!., Шуцет келген сырлы сары тегене. Каз>РДе
Майбасар, Абайлар дыбыссыз гана козгалып, устел устше аежаулык
жайып, улкендердщ алдарына жылтыр сары тостагандарды толтырып
кымыз койган.
Бетшде азгантай гана курым белыеi бар сап-сары кымыз, аркар
82
мушзшен i с те л ген уйрек ожаумен Майбасар сапырганда, кошрлпмей,
шып-шып етш шымырлап кана толкиды.
Дастаркан устше уш табакка сап ашыган бауырсак койысты... Жаца-
гы Алшынбай сез! аяктала берген кезде Карабас ауыз уйден улкен
табак ыстык, ас экелд!. Бул дагдылы ет, куырдак емес, Кунанбайдыц
кымызбен коса жейт!н жаубуйрек деген тамагы едн
Алшынбай сезш аяктасымен Кунанбай Майырга да, Алшынбайга да
асты нускап:
— Жеп, ime отырыцдар... кэш!— деп, бата кып бетш сипады.
Мешгг салам деп, имам каз5реттермен кеп айкаскалы, Кунанбай 03i
арапша окымаган адам болса да, дшдар, такуалау кэрмердщ жацагы
бата кылгыш, бет сипагыш, «шсмщдашыл» машыктарын кеп гстейтш
болта н-ды.
Алшынбайдыц элн -сезппц аягына ас кеп калганы 6ip сылтау болса
еюнппден, будан epi сейлеген сездщ орны да жок. Алшынбай xipicin,
«аяктап керем» деген соц, Майырдыц да ектей коятын жеш жок. Жай-
сыз шешсе кешн коредг Ал, дурыс боп шенплсе, мундай icri Алшынбайга
бергеннен абзалы жок.
Алшынбайга:
— Айтканьщ дурыс, мен токтаймын. Жауабын езщнен кутемш...—
дед] де, келген жумысын тез догарды. Содан кешн езшщ кымыз кумар-
лыгына салып бес тостаганды устьустше жутып-жутып ждберш, жау-
буйрек те н аз га на асады да, коштасып журш кетть
Т1лмэш тамак аядтаганша кетпей кейшдеп калып ед!, сол шыкканша
Кунанбай жацагы сез туралы «лэм» деген жок.
Аздан соц титмэш кеттг Содан кешн барып кана Кунанбай:
— Парага жемсауы толган гой эли шскен бастыц. Бет алысын кер-
меймшщ?.. Баймурын аркылы Бежей, Байсал тыгындаган гой...— деп,
баганадан желкл узымеген ойыныц 6ip тушнш айтты.
Алшынбайдыц ойы да осы туралы едк Ол 6ipaK Кунанбайдан repi
арырак ойлап, ойына эртурл! жайсыз куджтер тусш, куцпрт тартып
отырган.
Кунанбай сезше шапшац жауап кайырган жок. Сарацдап барып:
— Пара деген 6ip copi гой. Пара жемейтш улык бар ма тэшр?
Оц-солынан кабат алып, кабат кылгып та кыбын тауып журмей ме?
Мына жердщ тет1н ол гана болмай тур,— деп, бугш эдей! Кунанбайга
ездйтмен айтпакка келген созше ауысты. Кейде мацдай теркш жиырыц-
кырап, ею кезж жумып сейлей бастайтын эдет! бар ед!, соган салып:
— Мен осы кыбырдыц бэршен коз алмай, келденецнен багып отырган
KiciMiH гой... «Тогыз ку мал акты ойнаушыдан да колденец керпш келед!
деупп ед! б!здщ би»...—• деп ез атасы TuieHini бид] есше алып,— сол
айткандай, Тобыкты 1шшден ойындардыц енд! баска 6ip белге шыгатын
кез! жетт!. Аяктамаса насырга шабатын Typi бар!— дей тусш 6ip токтады.
Кунанбайга кудасыныц бул бет алысы окыс жацалык едк
— Алшеке! Бежей мен Байсал Тобыктыда аягымнан алам десе, дуанга
келш жагамнан алмакшы. Аянар жер!м калмады ма осы?— дей берш
ед!, Алшынбай сол колын устелден аз котере берш:
— Алысар болсац, аянбассьщ. Алыскан соц о да аянбас. Б]рак
жацагы Майырды ацгарсацшы! Ол гана емес, ар жагында анталап журген
кешег! хан тукымы терелерд! ацгарсацшы!.. Сезцумар, бэлекумар Бай-
мурындар аз ба?.. Соныц бэр!: ага султандыц колымыздан мулдем Kerri
деп журген жоц. Ылги, эр кезецнен баспа цып, «турт сайтанмен» жур.
Тегшде ез басыцмен байланыскан создщ opmireni цурсын...— деп, шетш
нэзж жайга туспал жасады. Кунанбай енд! тусше бастады. Баганагы
Майыр да, енд! тшт! Алшынбай да, Кунанбай, Бежей тартысыныц туб! —
бас араздык, екешн туспалдайды. Бара-бара: «ага султан басымен Бежей-
дщ аулын шапты, ез цолымен цыруар елд! кырка матады... дурелед!»
деген сездер бэле боп, улгаймай тура ма?.. Бежейдщ «арызы» деген —
«аяспау» деген сиякты, эр жерден шац берш жатцан жайдыц бэр! сол
думпудщ белгю!...
Кунанбай Алшынбайдыц жузше ойлана карап: «Ендеше барыцды
айтшы!» дегендей, ундемей тосып калды. Алшынбай енд! Кунанбайга
цадала карап отырып, жш сейлеп:
— Бугш мына мышт бггш, абыройыц асып отыр. Атагыц кепке кетш,
жатыр. Соны кундейтш де Kici кеп. Алдымен анау керше, мына жацагы
Майыр кундейдк Клппреймейсщ, кеш!р!м етесщ. Ак кец!л!ц мулде
агарсын. Муныц да 6ip Кунанбайлыгыц болсын. «Иг! жумыс устшде
юрбецнен арылам» дегегпц болсын. Ана Бежей агайыныцды жау цып
жатка жлберме!.. Бауыр кып касыца тарт, татуласшы осы!— дед!.
Кунанбай кепке шейш ундеген жок. Татулыкты Алшынбай сураганда,
кай жауабын болса да ойланбай айту киын. Аныгында, бар Каркаралы
дуаныныц шын думшебайы ссы Алшынбай. Кеп рудыц нелер улкен дауы
да осыныц алдынан тарайды. Одан бер! де ана 6ip кезде Кусбектей
торе Алшынбайды екпелетш алган соц, ага султандыгынан айрылган.
Алшынбай достыгы аркылы азгана Тобыцтыныц Кунанбайы ага сул-
тандыкты алган... Жэне Божейд! жау кып куа берсе, астында жатып
та аягын шайнайтын тур! бар. Ацгар солай боп барады. Онан соц !стесе
Бежейге бул !стед!, Бежей эл! буган не !стед!?„ Алшынбай сураса
бергеннен абзалы жок екен деген байлауга кеп ед!., Оздптмен «тез келер-
мш» деген байлауы емес екен! рас. Алшынбай емес, езге Kici айтса
да буйтш тез кайтпас ед!. Енд! мына тус оныц бэршен белек... Сол
себепт! Кунанбай бек!нд! де:
— Алшеке, айналаны керш, болжап айтып отырсын гой. Достыкпен
айтып отырсыц. Ацгармасам айыпты болар ем. «Кайтпас-ацпын» деп ед!м.
Б!рак жалгыз катыбас мен болайын ба? Ацыры кудай б!лсш, езщ б!л,
езщ аякта!— дед!.
Сез сонымен бггт! де, Алшынбай б!раз отырып уйше кайтты.
Абай Бежей ушш ырза ед!. Тшт! Алшынбайга да !штей кецип жылы
тартцандай болды... Tyci суык, рацымсыз жаулыктыц енд! бет! жылынып,
татулыкка айналганын Абай «yh» деп, куреше суйсшш кабылдады.
3
Осы сез болган куннщ кешшде Абай Каркаралы каласын жапа-
жалгыз а рал ап кетть Кейде б!р imi пысып, жудеу тартса, немесе 6ip
нэрсеге ырза боп, кец!л! ербюе, осылайша жалгыз кетш калушы ед!...
84
Кун кешюргенмен эл! баткан жок екен. К,ала желкешндеп эсем таудьщ
карагайлы жотасында кызыл арай сэуле бар. Тау басында жел турды
бшем. Тогайсыз ашык жондарда сыргак кершедк Жаяу борасындап,
уйтки тусш кызеылт куйын ушкындайды.
Кала !шшде желс1з шыцылтыр аяз бипнедк Жайсыз суык емес. Бой-
ды ширыцтырып, жинакы устататын жецш мезги. Таудыц калага караган
бетш кеш колецкес) баскан. Жакын жердей жакпар тастардыц ез! де
каз!р кекплл келецке шпнде кегидхрленш, алыстай тусш, тунге бешмдеп
барады...
Абай оз пэтерлершен екл-уш кеше узап кетш ед!... Bip уакытта
пушпак айналып, даурыга сейлеп келе жаткан жаяу топты корд!... Кеп
адам болса да, !ш!нен Абайга таныс Kici бипнбедк Кул!сш, дабырласып
сейлеп келе жаткан ылги жупыны кшмд! жатактар... Жаяу журкгтершен
де каладагы каракет адамдары екен! танылып тур.
Бугш Абай кецип дуниешц бар кершгсшен бтм, жарастык 1здеген
6ip мейр!мдшк хал in де. Жас, Kopici аралас Teric курдастай кулюш келе
жаткан топ Абайга кызыкты, жарастыкты кершдк
Себепшз жымия кулш, осы топты Абай кеше ортасында ацырып,
тосып калды. BipaK топ !шшен муны байкап, елеген 6ip жан да жок-
Аяктары шыны карды шакыр-шукыр басып жакындап калды. Абай енд!
байкады. Бар топтыц ентелеп камаганы — улкен ак сакалды, кел!ст!
карт екен... Оз: де кулш, топты да кулд^рш келе жаткан сол.
Bip тосын, гажап нэрсе: шалды ею жагынан колтыктасып келед!.
Шал ез! басын тис устап, inrepi басып келе жатканы болмаса, ешкдндай
бет бурмайды. Сейлегенде де ешюмге царамай, тура бет алдына карай
сейлеп келед!...
Абай мынадай езгеше шалды б!рталай ацырып, кайран кап турып
зорга ацгарды. Карт сокыр екен...
Топтыц муны байкамаганы тшт! жаксы болды... Касынан ете берген-
де Абай да косылып, ере журдк Осы кеше бойында жалгыз Абай емес,
какпа алдында отырган, карсы келе жаткан к!смц бэр! де шал тобына
Кызыгып, biece келед!...
Кешшрек келе жаткан 6ip бурыл сакалдыдан Абай:
— Бул Kici к!м, ага?..— деп ед!. Анау тацданып:
— Е, б!лмеуш!мец, Шеж!кецд!?.. О не деген in?.. Бул — Шеже акын
емес пе?— дед!.
Шежешц атына Абай канык, б!рак кергеш осы. Атын ести сала ол
бурыл сакалдан сытыла женелш топтыц алдыцгы катарына Lne с in, Шежеш
жаксылап карап, сезш тыцдай бастады.
—, Шелйке, б!зге жур!.. Б!здщ уйге келдш, мше, айтып турган мына
мен, Бекбергенмш,— дед! 6ip кырма сакал жаяу...
— Жо, б!зге барады...
— Уа, койыцдар, мен ез!м алыстан ертш келемш!..
— Ой, не дейсщдер? Шежшецнщ тускен уш б!зд!к!!.. Аты б!зд!клнде
тур!— деп, тагы 6ipey ун берд!.
Осындай Kepic устшде топ тейс nipbiin, токырап калды. Эрльберл!
еткен журпншйер тагы кеп косылып жатыр. Жацагы даурыктардыц бэрш
85
естш, тоцыраган Швженщ eai. Ол катты, ашык дауыспен каркылдап cyit-
сше кулш:
— Уай, жарандар, мен 6ip ак,ыл айтайын ба?..— дедк
Журт Teric к,ад!рл1 карттыц аузынан шыккан лебгзш кутш:
— Айт, айт..., Швж1ке!.. Уа, тересш езщ айт!
— Уа, кайда конасыц, езщ тацда!— десш, анталай бастады.
Швженщ даусы бул дабырдыц бэрш баскандай, зор екен.
— Уау, осы жепзбегщ — асьщ, жаймагыц — тосегщ гой... Дэн ырза-
мын, агайын... б!рак ырзамын деп кана коймаймын, осы жацагы «маган-
маган» деп дяурыкканынныц борще де барам... Бэрщнщ де асыцды !шем...
Швженщ кемейше тас тыгылып кала коймас енд! бул бес-он кунде...
Сол сарайым сау болса, жацагы ун бергенщд! Teric мурныцнан Tiain
турып, 6ip кун туст!к, 6ip кун конакасы жеймш... Ал, Kasip болса, кун
ызгырык тартты. Кешюрд! бглем. Менщ Kapi сййр!мд1 соза бермей, осы
ец жацын какданыц 6ipiHe бурамысыц, экелер?..— дед!. Бастан 6epri
сезшщ барлыгын куле тыцдап турган журт epiKcia токырады... Ец жакын
уй осы какпасыныц алдында жиын турган уй ед!.
Кора Heci цалбаладтап, 1шке карай жупрш кеттЕ Жиын таркай алмай,
Швжеш кимай тур.
Конакасы жайынан токтам тапкан ел ендг, Швженщ 6ipep ауыз свзш
естмей кете алатын емес.
, Швженщ касында турган 6ip кдртац Kici акынга козгау салгысы
келд! бглем:
— Уа,, Шеж!ке, дуанга жаца келдщ гой, мундагы дакбыртты естш
жатырмысыц?— деп едц Швже:
— Е, е, айт! Не дейд!? Не деп жатыр дуаныц?— дедк
Жацагы картац Kici кала жацалыгынан хабардар екен. «Кунанбай
салган меппт 6iTTi. Алшынбай, Кунанбай соны той етпек жэне ага султан
Кунанбай агайынымен бтсетш бопты. Улыкпен Алшынбайлар табысты-
ратын бопты!»— дед!.
Абай мына сезге аса кайран болды. Оз экесппц атын дэл мына
жерден естимш деген жок ед!. «Меппт 6ip сэр!, тшт! оныц араз-куразы
да иен журтка мэл!м екен-ау!»— деп тацданды.
— Е-е, араздасам деп, улыктыяынан айрылып калмасын дейд! гой.
— Кунанбайдыц камкоры Алшынбай бопты гой.
— Эрине, бэр-бэрш жалгастырып, септест!рш журген сол Алшын-
байлар...
Тобыктыга абырой эперш, улык кып, уске шыгарып койган да сол
ездер!.
— Енд!, мше, Тобыктыныц жемпаздары касаптыц да сеьпзш, лапке-
шц де кызарганын куртып барады. Осы мацдагы кос атаулыныц да
кысыр тайы мен ту биелерш тугел жемей кететш емес...— десед!.
, Швже осы жайларды куле тыцдап турып, 6ip кезде оп-оцай влец-
дете коя бердъ Ашык даусы сацкылдап:
Болыпты 6ip аксак, тазы жэне сок,ыр
Куранды мысык сопы молдац окыр,
Болганда аксак Дария, сокыр карга,
Ортасын дарияныЦ карга шокыр,—
86
дед!. Журт Teric ду етш кулш ж!берд!... , Шапшацдыгына, айткышты-
гына кайран боп, тацдай каккандар да бар.
— Аксак тазы — Алшынбай...
— Соцыры — Кунанбай.
— Не к,ыл дейсщ? Ал, кайтпас кэрщ жалгыз ауыз елецмен жайратты
да салды!— деп журт жапырлап сейлеп жатыр... Абай бул сездерден
катты уялып к,ысылды да, шеттей берд!.
Осы кезде уй neci шыгып, Шежен! ерте 6epin ед!... Жиын тарамастан
бурын Абай жалгыз бел!нш, ез уйлерше карай асыга женелдк
Темен карап келе жаткан Абайдыц кулагынан жацагы 6ip ауыз елец
эл! айыккан жок. Бар сез! есшде... Тцпнен кайта-кайта айтады. Жаттап
апты.
Мынау жалгыз ауыз елец багана, кун! бойы кумбездей боп улкен
KepiHin отырган ек! рудыц ек! шокысын б!р-ак согып, жермен-жексен
етть Тайпитып кеткен сиякты кершд!.
«Алшеке, Алшеке» дегендер! — «аксак таз» аталды. Алшынбай сылти
басады, аксак екен! рас. Ал «ага султан», «мырза» атанган ез экес! —
«карга!» К,андай карга? Каркаралыныц ен байлык, ел дариясыныц жалгыз
еркеск Жаксы жайлысын жапа-жалгыз кызыктап, шокып жеп отырган
карга!..
Элемде сезден кушт! не бар екен? «Сез ецменщнен етед! гой» деген
Каратайдыц тагы 6ip тапкыр сез! есше тустк
Осындай ез ойымен ез! боп, !ш!нен аса катты тецселткен 6ip кушт!
сезген Абай кешен! де, кешедег! жургпишш де ацгармай, кермей келе
жатыр.
Bip пушпакка жакындап калган екен. Дэл бурыштан бурылып, буган
карсы шыккан уш аттыга коз! тусть
Ацырып тура калды да, тез таныды. Келе жаткан Бежей, Байсал,
Байдалы екен. Ортадагы тулк! тымакты, курен тебел атты — Бежей.
Ак сур жуз! жабыцкы. К°Чыркай мурты менен сакалына кешк! аяз
кылау салыпты.
Абай токтаган калпында бойын тез жиып, аттылардыц алдына
жумысы бар к!с!дей келденецдеп кеп, тосып турды. Аттылар муныц
козгалысын оцыс керд! ме, немесе таныды ма, аттарын баяу бастыра
бастап ед!, жакындап, тустас келд!.
Сол уакытта Абай улкен ыцылас б!лд!рш, айрыкша б!р тагзыммен
тесш басып, катты дауыстап:
— Ассалаумагалайкум!..— деп сэлем берд!.
Медреседе жургенде: «Кешеде каз!ретт! керсец, осылайша тагзым
ету керек» деп халфелер уйретуш! ед!.
Абай кептен 6epi ешюмге буйтш сэлем берш керген жок. Каркара-
лыга келгел! Бежейдщ кершген! осы. , Шешесшщ журердег! сез! есше
туст! ме, болмаса каз!рг! кец!л куйше сай келд! ме?.. Калайша буйтш
эдеп шыгарганын Абайдыц ез! де байкамай калган-ды.
Озге казактан белек, мына сиякты, 6ip алуан сыпайылыкка Бежей
оц назарын салды б!лем... атыныц басын тежей берш:
— Уагалайкумэссэлэм, балам!..— деп токырай калды.
Байсал Абайды жаца таныган ед!. Жактырмай, мурнын тыржитып:
87
— Ой, мынау екен гой, жэ, журил!— деп, атын козгай 6epin ед!,
Бежей:
— Токташы!— дед!.
— Ей, сол антурганныц баласыныц сэлемш алушы ма ем?..— деп,
Байсал Абайга кабагын туйе карады.
Абайдыц ек! бет! ду етть Окыс жалын бет! емес, !ш!н де шарпып
еткендей. Кшэлап, ренж!ген жазыксыз баланыц отты кездер! жарк ет!п,
Байсалга кадала карады.
Божей Абай куйш жаксы таныган сиякты ед!. Байыптап карап алып:
— Балам, женщд! айтшы, б!зд! керсец, сэлем бер деп экец айтып па
ед!, жок ездплцмен !стед!ц бе?— дед!.
— Бэж!ке, экем емес, ез!м 6epin турган сэлем!м с!зге!..
Абай болса, кунд!зг! езш кещлденд!рген куйш умытпаган болатын.
Кдркаралыныц кейб!р кеше казагы еспген татулык жайын Бежей, Байсал-
дар эл! еспген жок-ты. Жаца, кешке жакын гана Алшынбай бул ушеуше
Kici ж!берш, ез пэтерше аска шакырган екен. Не сез барын битмесе де
соган аттанып бара жаткан бет! осы ед!.
Абай жауабын ест!ген соц, Бежей ыкыласпен карай тусш, жакын-
дады да:
— Экец айтпай, езщ б!лген болсац, батамды берейш. Кезщнен жаксы
жанар керд!м гой, шырагым!..— дед!.
Байсал бул сезд! де жактырмай сырт карай 6epin ед!, Бежей оныц
козгалысын танып:
— Ей, Байсал, сен бата бермегенмен, мынау болайын деп турган
бала гой,— дед! де, Абайга бурылып:
— Ендц-шщ жуг! сенде калар, балам! Жолыц болсын!.. Жалгыз^ак
озгеш берсе де экецшц каттылыгын бермесш!— деп, бетш сипады. Абай
да Бежейге кадала карап турган калпында бата кылып, бетш сипап ед!...
Аттылар журш кетт!. Байдалы баганадан ундемеген ед!. Енд! гана
Бежейге царап:
— Ек! кез! сексеу!лд!ц шогындай жайнап тур екен езшщ,..— дед!.
Абай турып-турыд барып кана козгалды.
Шын ба?, Шын айтты ма? Жок элде Байсалдыц каттылык, аямастык
мшез! балага ауыр тимесш деп, жаны ашыганнан айтты ма? Бежей не
мэнмен мундай жаксы бата берд!! Ойда жоктан, оп-оцайдан, осындай
таудай улкен сый бола ма?.. Мырзалык па? Жок элде Абайды аз б!лсе
де, тез таныгапы ма? Улкендер керген, таныгыш, сыишы гой!, Шынымен-
ац танып айтканы ма?.. Олай болса, Абай жаман к!с! емес, жаксы
Kici болмак кой!..
Бул жайды ойлаган сайын балалык ез!мш!л!г! катты ырза болды.
Абайдыц imi ала кызып, б!ртурл! куана сершлш, тез-тез кулаш cepMerici
келгендей. Элдекандай epic !здегендей.
Енд! асыга журш келед!. Кун каз!р ымырт бопты, оны да жаца
байкады. Ек! кеше адасып, пэтершен асып кет!пт!. Муны да жаца б!лд!.
К,айта журд!.
Ауылда жургенде кысы-жазы дец басында ететш кеш, каз!р тагы
да 6ip езгеше боп серпглтш, ез куатын айрыкша б!лд!рш, Абайга катты
эсер етедо...
88
03i салмаса да, Абай даршыга салган улкендердщ дасына еткен
жазда кеп epin едц Сонда ымырт жабыла бергенде, апад-сападта, кеш
дарацгылыгы доюланган сайын, кек даршыга, ерттей даршыга, секунд
санап жалындай шалцып, жайнай беруш! едк.. Абай ез ойын, ез кецийшц
куши мына кеште дэл сол шабыттагы бет! кайтпас даршыгадай сезд!.
Бупн б!ртурл1 сергектпс, сез!мдийк бар...
0зге кундерден дэл бупнп кушпц уацигалары элдедайда белек.
Кунд1зг1 экелер, элй, Шеже, жацагы Бежейлер... Bip Кдрдаралы дала-
сыныц аладандай аясыныц шпнде болганмен, осы адамдар арасы сон-
шалыд кередар. TinTi дуниенщ терт бурышындай алшак жатыр. Bip
жерде куш, 6ip жерде енер, 6ip жерде мшез... Аралары жэне б!т!мс;з
боп, эр салада жатканы несй.. Бэр! 6ip орынга жиылып, ынтымакпен
6ip арадан табылса не етер едг?..
Бул ой Абайга ец алгаш келген ой ед! де... жэне тшт} ез ойы сиякты
кершдп Аныгында: «ацыл, кайрат...», «ацыл мен бадыт, байлыд» деген-
дердщ езара дауы, таласы деген «парсы, турне» типидей клтаптардан
былтырлар 6ip одыган накыл зримее: бар-ды.
К,аз}рде Абай соны ем!рден тапданына да дэн ырза... 0з адылымен
тапты... Тапты да: «Осыныц бэр} б!р жерде, б!р кеудеде, 6ip адамныц
пшнде болмадда лазым...» деп, езгеше 6ip сешмдд байлау жасады.
Осы оймен датар, езш осы Кдрдаралыга келгел! датты ecin, улгайып
далган Kici сиядты кердк Талай жанды керш, талай сездерд} удты...
Тшт}, Шеже адынды да ез дулагымен есптЁ
Талай ру, талай жерлерд} де б!лд}.
Тыстан аса кецщда эсер алган Абай ымырт эбден жабылганда Май-
басардыц пэтерше кеп Kipin ед!. Ауыз уйде ети шщ екшесше датдан дарды
Абай бугш езге кундерден даттырад, тирад текшлеп тус!рд! де, табанын
жылдам-жылдам суйкеп, суйрете суртш, терп уйге Kipin келд!. Ек! бет!
кешк! аяздан дып-дызыл. Улкен кезшщ ад-дарасы ап-айдын боп, жалт-
жалт eTin, тирад 6ip оттылыдпен дарайды..
Уйде Майбасар, Жакып бастаган туган-туыедандар кеп екен. Вагана
тайдыц етш жей алмай кеткен жиын, енд! шындап ниет цып, дайта
Teric жиылган тэр!здд Улкен сэры самауырды жаца ортага алысыпты...
Шайды «сорап-сорап» тартысып жатыр... Майбасар Абайдыц тусше
суйсше дарап:
— Абайжан! Тоцган жодпысыц, к,айда журдщ! Кел, шепни, шай iuiin
жылыншы!— деп, цагыла берш, ез дасынан орыи босатты... Абай асыдпай
шепйнш болып, тайга кеп отырды.
Жакып шайды сштей Tycin:
— Бол, бол! , Шайды тез-тез iinin, эз!р отырыцдар, ж!пттер!— деп,
барлыд жиынды асыдтырып отыр екен.
— Рас, рас... Кдратай! Ызгуттыдан хабар кел!с!мен, женелу керек...—
деда Майбасар да.
— Е, ас 93ip, уй 33ip... «Жасыг» намазынан соц келед!,— деда гой
донадтарды...
— Ол намазды жаца меппт !шгнде узад одитын да шыгар...
— Е-е, енд} Хасен молда жаца имам болганы осы. Бул намазды
тез 6rripe доймас...
89
— Бэсе, «Ясин» мен «Тэбарактщ» б!ргн отымай не болты? 0зш
мадамдап окымай тодырамас!— десш, куле тусш Телепберд!, Бурахан,
Жумагул сиядты жас ж!г!ттер шайдан оп-оцай шыга дойгысы кел-
мей отыр...
—, Ой, не айтасыцдар, тэшр!.. Тез болыцдар! вздерщ жаца меппт-
теп намазга бармаймысыц эуел!?.. Майбасар, бармаушы ма еч намазга?—
деп, Жадып дайта дегб!рсгаденд!.
Майбасар дэл намаз ушш онша асыга доятын тэр!зденбед!. Мойын
бура 6epin кулш, Абайга дарап:
— Е, жацагы далыц жиынныц !шшен менпт !шшде орын тиед!
дейкисщ, тэшр! Тер1не кетсец донад шыдканша уйге жете алмай
даласыц... Онда Ызгутты: «К,онадтан бурын келмейсщ» деп, бауыздалып
елсш...— дед!.
— Е, шыгар ауызга, жадын жерден-ад сапда юрсец болмай ма...
Бармасад уят дой! Тшт! мырза б!лсе, урсып журер!..— деп, Жадып
куд!к айтып ед!:
— Мырзаца «бардыд, одыдыд» деп вт!р!к айта саламыз...— деп
журтты ду кулд!рш Майбасар,— жарыдтыд меш!т жадсы болганмен,
босагасында дайдан отырам... Намаз одимын деп, ецшец кшз тебе Бошан
Кдрашордыц саптамасын кузетем бе?.. Соныц жалпад табаны басдан
жерге бас доям ба?..— деп, намаз жайын б!ржолата дылжадда сала
бастады.
Абай Майбасардыц уп-улкен басымен балаша дылжадтап отырганына
дызыгып куле бастады.
Дэл менлт ашылгалы турган жерде жэне Кдрдаралы ел!н!ц бар
шонжарлары сонда жиылып, алгаш намаз одып, Кунанбайга алгыс айта-'
тын сагатта Майбасардыц былайша дылжад еткенш Жадып жадтырган
жод ед!. 1ш!нен: «Дагдылы, бейп!л ауыз, мшезсвдпй» деп ойлады' да,
езге кепке бупнг! кештщ ерекше кеш екенш ескертпек болды.
— Бул меш!т, б!ле бглсецдер, б!зд!ц мырзага да, онан соц, осы отырган
бэрще де зор абырой эперетш мешгг дой, жарыдтыд!— дед!.
Майбасар бул туста дайтадан ныгызсып, дардия тусш:
— Е-е, соны айтсацшы!.. Душпан атаулыныц аузына дум дуймай
ма бул меш!т? Бэлем. Бежей де осыны сезген болар. Татулыдты !здеген
тэр!зд! гой!— дед!.
Татулыдты к!м !здегеш буларга мэл!мс!з ед!. Б!рад Кунанбай айналасы:
«Бежей ыгыпты! Бежей эл! жетпесш б!л!п, татулыд сурапты!» дегенд!
енд! осылайша бастамай отырмайды. Ондайды алдымен айтатын, эрине,
осы Майбасарлар.
— Байгус Алшекец де дос-ад дой! Б!здщ мырзаныц анык т!леу!, адал
жадыны сол бадыр гой...— деп, Жадып Алшынбайдыц кунд!зп мшезш
еске алып ед!.— Кдязганады... Абыройыцды тере-дараныц бар желаузы
цызганады, тшт! улыд та дызганады. Алдымен элг! Майыр дызганады!
дед! гой... Дуп-дурыс кой, менпт салып, абырой асып, елд! алып, Ед!лд!
алып бара жатдан соц, ез!мнен иыгы асып ырыд бермей кетед!,— дейд!
гой Майыр.
— Майыр, шскен бас, дызганудан бурын эуел! Бежей, Байсалдан
Параны да содты гой!.. Сол гой оныц ектеп отырганы, кулкынын таны-
90
маймысьщ?..— деп, Майбасар езшщ кунд!зден байлаган шешуш айта кеп,—
ал, енд! Бежеймен татуласу да осы бугш кешке болады. Осы намаз,
осы астьщ устше олар да келед!, оны есйгтщ бе?— дед!.
Дэл бул арасын Жакып та, езге бунда отырган жтттер де естгген
жок ед!. Абай да бЬшейтш. Бэр! де аз ацтарылып калып, !штер!нен
Бежейдщ бугшг! татуласа келетш niminiH Keprici келд!.
Майбасар осы жайдыц бэрше токмейитдене тусш:
— Бар жаксылыктьщ басында эйтеу!р 6ip Алшекец... Берген мал
адал, адал гой Алшынбай аулына!— дед! де, касында отырган Абайга
н!л!цк!реп, тоне тусш:
— Уктыц ба? Бэлем, осы жолы бармай кутылшы кайныца!— деп,
Абайды тагы колга ала бастады. Б!рак Абай дэл осы жолы бурынгыдай
жасыган жок,. Эншешнде, бундай топ !ш!нде Майбасардыц осы калжыцынан
терлеп-тепш!п цысылатын болса, бугшг! кеште олай емес. Уйд!ц inii
Абайга карап акырын кул!се бастады. Майбасар Жакыпка карап кез
кысып отыр ед!...
— Майеке, тагы бастадыц ба, бармаймын тшт!!..— деп, улкендерге
бурылды да, кулш койды.
— Ой, жаман!.. Жаман бола ма деймш осы ш!рк!н! «Ол!-т!р!с!н берген
соц, ел! куйеу жата ма?» деп, езщ калайсыц? Иег! ителгшщ тамагындай
боп улпшдеп келш отыр анда «Келмей кетспшп бэлем!» деп ол сен!
сынап отыр осы жолы. Оз!ц суйекке намыс болатын жайды ойламасац
керек мулдем!— деп, Майбасар Абайды шындап айналдыра бастады.
Абай эл! де кысылмай, куле карап Майбасарды мыскыл еткендей
мырс етт! де, арт жагында турган домбыраны алып, дацгылдатып тарта
бастады. Жауап каткан жок.
Майбасар жауап ала алмай аз отырып, кайтадан кадалып:
— Ал айтсацшы!.. К,асыца жолдас кып мына отырган барлык атпал
жтттерд! ертем. Тек емеу!ршщд! б!лд!рип!— дед!.
— Майеке, койьщыз дей!м!..
— Уа, тшт! де коймаймын!.. Б!лд!ц бе?..
— Япыр-ау, осы с!зге тусер олжа бар ма? Тым курыса, жецге
болсацыз 6ip сэр! ед!!..
— Жецге болмасам жецгеден артык айызым кансын!..
Абай кулш ж!берд! де, 6ip ерекше бйнакы тентектк тауып:
— Осы 6ip емес, ек! емес... шын коймайсыз ба?—деп, домбырасын
токтатып, алдына келденец салып Майбасарга кадала карады. Кул!мс!реп
караган улкен кездершде аса 6ip кызулы жалын кершгендей ед!.
— Ал, коймадым!..— деп Майбасар, «кайтер екен» дегендей еж!рейе
карады.
Абай ез! керген, Шежешц калпына салып, кул!мс!реген кезш сыгы-
райтып, басын жогары кетере бер!п соктырта женелд!:
У а, кой десе, 6ip коймайсын
Аз болды ма, Майеке,
Осында корген кызыгыц?
Кертш жеп-ак журсщ гой,
Каркаралы халкыныц
Жал-жаясын, шужыгын.
Алган, жеген аздай-ак
91
Тары 6ipfli тауыпсыц.
Уа, Алшынбайдыц кызы к!м?
Ададтамак сертщ бе,
Осы 0ц1рдщ елшщ
Жуйр!г1 мен жортагын?
Айтпай-ак, цойсац не етунп ед!,
Сонда да бар ма ед ортагыц?
Гуж-гуждеп б!р доймайсыц,
Будасы ма ец дашырар
Сол ауылдын топырагын?
Б1ле б1лсец осы сын
Жетер ед1, кайнара,
Орайы болмас долданыц...—
деп садылдап кулш, Абай Майбасарга карай жантая кетть
Уйдщ iiui эр! дайран боп, эр! суйсйяп, дардылдай куле жонелдй
Майбасар дысылганнан, упс!з гана лек1тш куле 6epin, Абай бтрген
уадытта, басын шайдап, дымы дурып, бодтап ж!берд! де:
— К,ап! К,ап! Мына жаманньщ дылыгын-ай!.. Енд! дайпчм, бэт!р-
ау?!— дед!.
Абай кулш, мысдылдап:
— Бол, айтатын болсац елецмен айт, Майеке, эйтпесе тыцдамаймын!—
деп, басын шайдады.
— Ал, бэлем, соцынан далмайсын!.. Алар сыбагацды алдыц ба?.., Шок!..
Шод!.. енд! — деп, Жакып дып-дызыл боп, iuieK-cireci датданша
кулд!.
— К,ап, мына, Шаншардыц жиен!!.. Улжан жецешем-ау, сен! буйткЫп
отырган... Бэлем, ауылга барган сод сыбагацды берермш шешеце ай-
тып!..— дед! Майбасар.
Телепберд!, Бурахандар да мына сездщ теркшш угып:
— Бэсе, нагыз Тонтай!
— Тонтайдыц жиен! гой!..
— Сайдымазад, Шаншардыц шаныспасы гой мынау!— десед!.
— Уа, бул елецд! 6ip жерден дойнына салып экелд! ме дей!м?!
©лед айтушы ма ед! бул жаман?..— деп, Майбасар эл! дайран боп отыр.
Шынында Абайдыц елец жазып, елец айтатынын бул улкендерд!ц
керген, сезген! осы гана. Абай ез!н!ц далжыцынан мундай улкен эсер
болады деп ойлаган жод ед!. Енд! дайтадан ез-езшен дысылыцдырай
бастап:
— 0з елец!м емес,— дед! мынау улкендердщ шамасын б!раз дылжад
еткендей боп,— багана кешке , Шожен! керш ем, соныц елец!,— дед!.
Уйдеплер нанар-нанбас боп жапырлап сурастыра бастаганда Абай
б!р далыпты кул!мс!реген жузбен сыр б!лд!рмей отырып:
— Осында 6ip Майбасар деген агам бар. Кунде суйтш маза бермейд!,
соган жауап уйретш! деп ем, сол к!с! уйреттр— дед!.
Шежешц баганагы мысдылшыл, ойнады, ащы кулк!с! Абайдыц даз!р
кез алдында. Жацагыдай Майбасарды жайратып салганыка Абай ез!
де шпнен датты ырза болатын.
^Шежеге удсадым-ау!.., Шындап удсай алар ма екем?!»—деп, !ш!нен
дызгана думартдан жай бар-ды. Уй !ш! муныц <:<Шеже» деген сез!не
шала ианып, жацагы одыс мшезше эл! тамашалап отырганда, сыртды
92
eciK ашылып, жылдам басып Карабас келд!... Дырду тез басылды. Карабас
уйге басын суга бере, табалдырыктан аттамай, даурыгып:
— Болывдар! Намаз б!тт!! К,онактар мырзаныц пэтерше беттегел!
жатыр... Каратам мен Ызгутты жетсш!—• дед!. Ал, Teric, шапшац!—• деген-
де, уйдей журт дурк турып, асыгып кише бастады.
Абай негыларын б1лмед1. Уйткеш Жадып буган: «Сен конак кутш
табак тасуга жарамайсын, ал экец цасында улкен юсиермен тагы да
отыра алмайсын... Орын тар болар. Одан да бугш осында жатсацшы!»—
деген.
Абай оз! де осыны «тапкан акыл» екен деп ед!. Б1рак Майбасар
мен Карабас:
— Е-е, ец болмаса конактарды керш, сэлем берш кайт!
— Мына шаИардыц кеп донакты калай сыйлайтынын керш кайт!..—
дескен.
взге журттан кейшдеп калса да Абай жацагы соцгы сездерд! 6ipa3
орынды Kopin, акырын аяцдап экесшщ уйше келд!. Жалгыз келш ед!,
взге барлык улкендер кише сала асыгып, далбактап, жылдам басып
кеткен екен.
Узак намаздыц артынан тунг! асда карай шабыттанып козгалган журт
Абай келгенше Teric орналасып калган тэр!зд!.
Кора пшнде кутунплер, аспазшылар болмаса, езге жургнпшлер жод.
BipaK дадпаныц imi-сырты толган ерттеул! ат екен. Тунг! аязбен ycTepi
кылауланып, шацытып тур. Эдем! шана мен дамыт-саймандары сыкыр-
лай тусш, жегул! дара аттар, пар-пар аттар да кершед! Ылги жадсы
жец!л шаиалар... Бул дала байларыныц аттары болу керек. Сецсец тон-
дарына оранып, шана !шшде далгып отырган б!рен-саран кенпрлер де
байкалады.
Улкен агаш уйдщ дорага шыгатын кец ecirine карсы кйшлеу ас
уй бар ед!. Соныц eciri дамыл таппай ашылып-жабылып жатыр екен.
Табак-табак ыстыд асты жацагы Майбасар пэтершдег! жтттер жупре
басып тасып жур. Асуй мен конак уйд!ц арасында Майбасар, Жацып
та царбаласады. Уй !шшен конак касынан буларга да орын тимеген
екен.
Барлык ас жакты баскарып журген Ызгутты.
Ол:
— Былай... Бас аягьщды!.. Эпкел! Бол!.. Бол шапшац!— деп, Май-
басар, Жацыптарга да шолак-шолад буйрыдтар беред!. Жец!л пешпет
iniiK киш, быегш сыбаныцкырап алган Ызгутты ацшыдай шапшац, ыд-
шам. Кунанбайдыц бугшй донагынан аяган жаны жод сиядты.
Абай улкен уйге к!ретш еспске тадай бергенде, карсы алдынан Казак-
пай жупре шыкты. Ас уйге карай ушып барады екен. Оган жол берш,
енд! к!ре берейш деп ед!, арт жагынан:
— Былай, былай тур!..—• деген Ызгуттыныц катты буйрыгы естйд!.
Ек! колдарына ек!-ек! улкен жасаулы табактар алып, Бурахан, Телеп-
берд!, Жумагул, Карабастар келед! екен. Абай тагы токтап жол берд!.
Дэл касынан буы аспанга шыгып, табак-табак ет етш жатыр. Ылги
б!р тур!лген казы, тецкер!лген жас куйрык, сэры алтындай балкыган
жал, желш майлар... Эрб!р ек! табактыц б!ршде, элгшщ устше 6ip-
93
6ip коцыр бас орнапты. Вуларды Kiprisin ж!берш, Абай енд! уйге карай
козгалайын деп ед!, уй !ш!нен тагы 6ip нарсемен дарбаласып, Кдратай
шыгып келед! екен. Ол Абайды тшт! кагып кете жаздады.
— ,Ой, туздыктарыц... кайда?.. Жеке коятындарыц кайда?..— деп
келед! екен.
— Бар! Бар туздык! Эне! Mine келед!!— деп, Ызгутты Кдратайды
Кайта кайырды. Абайды бул екеушщ ес!к алдындагы карбаласы тагы
к!рг!збед!.
Баганадан бер! к!рген-шыкканга есж ашушы сиякты боп турганына
Абай ыза болып, енд! Ызгуттыны ыгыстырыцкырап уйге к!рд!. Б!рак
к!ре-бере Ызгуттыньщ шынтагын кдгып калып ед!. Буган сырт карап
турган Ызгутты жацагы туздыкты белш куйып тур екен. К,озгалып
кетш, туздыгыныц б!разын жерге тегш алып:
—, Ой, тэщр алгыр!.. Бул к!м ез!?..— деп ашумен сырт айнала
берш, Абайды керд! де:
—, Ой, Абай, сенб!сщ?.. Ай шырагым-ай, б!р тыныш жерде отыр-
сац етт!!.. Бул карбаласта не бар ед! саган?..— дед!.
Абайдыц мунда келгешн жалгыз Ызгутты емес, езгелер де онша
макул кермеген сиякты. Буны коргайтын кабак байкалмады.
Жалгыз-ак, 6ip Tayipi, бетеннен ешк!м жок екен. Бул уй тег! Kici
отыратын уй де емес, далан сиякты ед!. Белменщ еден! мен ipreci тол-
ган, жапырлап твитен кебгс, калош, саптамалар екен.
Осы Kipe6epic белмеден торге карай жэне оц жак, сол жакка карай
б!рнеше белме бар ед!. Дэл оц жактагысы Кунанбай жататын улкен
белме,.. Сол уй жактан зор дауыспен кецшдене сейлеп отырган Алшын-
бай, Майыр ундер! келед!,.. Тутаскан катты кулк! де естиш кояды.
Кецшен кесиш, кулд!рп сездер айтып отырган Алшынбай сиякты.
Тердеп белмелер екеу едк Оида да жагалай т!зи!п, малдас курып, сы-
гылыса отырган конактар екен. Бундагы конактыц кеб! кдланыц татар
саудагерлерк казак байлары жэне тап ортада жаца мегшт имамы Хасен
молда кершдЁ Бул белме элпдей емес, акырын сейлеп, аз куледк Ылги
6ip бой тежеп сыпайылыц багып отырган ауыр Kicuiep тэр!зд!. Сол жак-
тагы белмеде Бошан, Кдрашор руларыныц жуан-жуан аткамшерлер
мен б!рнеше терелер! бар екен. Ол белме де даурыгып сейлегнп, 6ipip-
6ipi мыскылдагыш, кулегеш, кызу белменщ 6ipi кершдк
Абай конакуйлердщ есж-есдшен 6ip-6ip кдраганы болмаса, ешкай-
сысына к!рген жок.
Bip есептен, осы аралык белмеде калып, жан-жагыныц бэршдег!
езгешелпсгерд! ести турудыц ез! жаксы. Тек ашуланшац Ызгутты тагы
какпайламаса болганы.
Sip бурышта умыт калгандай боп, жалгыз серешп калган орындык
бар екен. Абай соган отырып, табакшылардыц асыгыс, карбалас кимыл-
дарына карайды.
Жет!-сег!з жтт баганадан берт эл! кунге шейш табак тасудан дамыл
алган жок,..
Улкен-улкеи терт белменщ бул сагаттагы мешкейлнс кдрекет! ка-
лыц топыр, кан жайлаудагы бэс пен астан б!р кем емес. Баганадан
94
6epi б1рнеше ту бие, кысыр тай, тел емген жабагы, талай-талай iceK,
ту койлар жутылган болар.
...Bip уакытта табакшылардыц s6irepi дайтадан дыза женелдъ.. Бос
табадтар бэлме-белмеден сумац-сумац шыгып, тагы да ас уйге дарай
тайпия далдып кетш жатыр... Сол бос табадтардыц ец соцгылары Кун-
анбай белмесшен шыгып бола берген кезде асуй жактан тагы-тагы дай-
дайма табак палау каптады... Оныц да бет! булана тусш, кызара бертш:
«Мен! кайтш жемейсщ, мен! кайтш тастайсыц?» деп келе жаткан сиякты.
Ауызуйде ешк!м ун шыгарып сейлемейдд Кунанбай жшггтерше Ызгутты
уйреткен тэртш сол болу керек. Уш еснсгщ тусында каз!рде Жадып,
Майбасар, Ызгутты — ушеу! турып ап табак жадындай бергенде, дона-
дуйд!ц есйше дарайды да, табадшыларды ундемей нускап, рет-рет!мен
Kiprisin ж!бередк
Палау... Палаудан соц уз!мсуы, одан эр! шай... Эйтеу!р ел жататын
уадыттан асып, калыц уйдыныц 6ip молшерше барганша терт белме
дамыл алмай, болдым демей жеп, жутып, iiuin жатты.
Абай есшеп, турегелш, енд! Майбасар пэгсрше цайтпадшы ед!. Ол!
кунге мунымен б!рауыз т!лге келер агайын жок. Кутуш!лер эл! де
сол алгашды карбаласта.
Ти!н 1ш1гш!ц туймесш салып, енд! сырткы еЫкке карай баса бергенде
Абай Кунанбай болмес’шен шыркай шыддан ун есггть
Табакшыныц б!разы да буган елец еттд Абай да барып, ес!кт! б!раз
ашыцкырап карап, кез салды...J IPодша бурыл садалы бар, жал тумсыд,
сур жузд! 6ip Kici екен. Домбырасын безыдете ойнадшытып, зор кайыр-
маны басып ап, содан эр! домбыраны келденец салып койып, тадпактай
согып, желд!рте женелд!...
— Бул к!м?..
— Бул кайсысы?..
— Кай акын?..— дескен ундер езге белмелерден де жэне табадшы-
лар арасынан да естипп ед!...
Кунанбай белмесшен ауызуйге карай басын шыгара берш, Каратай:
— Балта, Балта акын!— дед!.
Жанынан шыгарып, сытеп отырган, Алшынбай касында журетш
Балта адын екен...
Алган жарын жамандап,
Асданды кайдан табарсыц.
Ац тоныцды жамандап,
Атылас кайдан табарсыц?
0з басыцда зор етш,
Тецдес кайдан табарсыц?
Агайынды жат б!л!п,
Жакынды кайдан табарсыц?
Араз болсац елще,
Жамандыд айтар хабаршыц.
Тату болсац, агайын,
Сонау цатын-балага
Суйшцп айтар хабаршыц,—
деп тодтады. Уй !ш!нен:
— Пэл!, пэл! сезше!..
— Бэрекелде, эбзел сез!..
95
— У а, сез Tepeci осы да!..— деп, даурыгып, мактау айтып жаткан
Алшынбай, К,аратай, т!лмаш ундер! келд!.
Осындай улкен ауыр жиында мынадай суырып салма сез жэне араз
ды табыстыратын б!т!м, жамау сез Абайра б!р алуан кызыд сияк,ты
кершдь.. Ол тагы: тыцдай тусейшш! деп, ентелеп, баганагы орынды-
гын экелш, осы арада отыруга бешмдеп ед!... Б!рак акын жыры кайта
шыкпады.
Уй iini кайтадан томсарыцкы коцыр эцг!меге KipicTi.
Абай Бежейд!д п!ш!н!н жаца жаксылап керд!. Ажарында ашу жок.
Б!рак соншалык ашык-жаркын, сауык, кызык та жок. Салкын, тыныш
кана, тартымды сабыр бар екен;„
К,унанбай шнпнше Абай кез! Tycin ед!, ол жинакы боп, эр нэрсеге
сергек карап отыр екен. Кулк!, сауыккд ол да оншалык бой урайын
деп отырган жок.
Бул уй эцгшес!н коцыр кецеске айналдырган Алшынбай мен Бай-
мурын. Ецгезердей улкен бойлы, сары Баймурын Бежейд! татуластыра
экелген Kici болатын. К,аз!р Алшынбай екеу! гана сейлейд!., Оздер! ушш
емес, Куианбай, Бежей сиякты ек! жак ушш сейлейд!.
Абай, Балтаныц жыры токтап, салкын кецес басталганын керген соц,
ес!ктен кайта бурылды. Осы уакытта К,аратай ауыз уйге шыгып, Ызгутты
мен Майбасарды шакырып ап:
— Татулык болды, татуластырды! Алшекец мен Баймурын ек! жак-
тыц да бар сезше ие боп ездер! сейлеп, ездер! шеш!п отыр. Осылай
етщдер деп мырза да, Бежей де ер!к 6epin ед!!— дед!.
— Ал, байлау не болды?.. Тынымы не болган екен?..— деп, Майбасар
ентелей туст!.
— Тынымы да езгешелеу болды б!лем... Араларыц алые болса, к,ыз
алысып, куда болысыцдар дер едж. Агайынсыц, жакынсыц б!рак сол
жакындыгыц кайта жацгырсыц! Екеущ бала алысыцдар! Бежей Кунан-
байдан бала ауысып, баурына салсын. Суйтш, шетерщ аралас-
сын!— десть..
— Осыган токтасты ма?..
— О не кылган бала?.., Озшен туган бала ма?..— деп, Майбасар,
Жакып кайталай сурасып ед!...
— Тэй!р!, айттым гой!..., Оз баласы!.. Асырауга алады!..— деп, К,ара-
тай асыгып кайта кетть..
Абай мына байлауга катты ацырып, ац-тац болумен б!рге, шпнен
б!ртурл! турш!гш калды.
— К,ай бала?.. Клм беригед!?.. Оспан ба, Смагул ма?..— деп, еркек
балалар беригед! екен деп ойлады. Жацагы атаган ек! !н!с!н!ц ешдай-
сысын да ана койнынан алып, езге жакка ж!беруге кия алатын емес,..
Ана койнында уайымсыз, жазыксыз жаткан шикршщ б!реушен ел!
айрылгандай керд!.
96
4
Осы кештен жиырма кундер еткен мелшерде Кунанбай елге кдйтатын
болды.
— К¥Дай буйырса ертец аттанамыз. Жол жара гы сай болсын! Ошары-
лып бегеп журетйп болмасын!.. Атка ерте конайык!— деп, Кунанбай
Карабас, Жумагулдардан хабар таратты.
Осы сез шыгысымен Кунанбайдьщ ез касындагылар да жэне Жацып,
Каратай пэтерлер1ндег! Тобык,ты атаулыныц барлыгы да соцры б!р кущц
карбаласпен еткгздк..
Елге цайтудыц хабары бул топтыц жас-улкенш Teric сергиш, куант-
цан едг. Ocipece елдг катты сагынган Абай болатын.
Ол соцгы уацытта Жидебайдагы шешелерш, ауыл-аймагын тусшде
де кере беретш. Барлык пэтерлерде бугш эб!гермен катар, кулкг, калжыц,
куаныш та кеп.
— Журемгз;.. Жакында кайтамыз!— деген сездщ естыгенше бес-
алты кун болгандыктан, бул журттыц ат-турманы эз^р-дк Жалгыз-ац
Каркаралыда узак турганнан 6epi мшигмей, жемде гана турган семгз
сэйгулгк аттары майланып кеткен болатын. Соцгы 6ip жума бойында
сондай аттардыц аз-аздап тергн алып, iiniH тарттырып, суытып, тацас-
тырып, кыстыц узак жолына сартап кып алмак карекет! де болатын.
Абайдыц кайтар жолда мшбеп «Аймацдай» деген бгр кара жал, кара
куйрык, сулу кула ат epi. Аяцшылдан жол жорга боп кеткен, журдек,
эсем, нагыз бозбаланыц аты.
, Озге улкендердгц атымен 6ipre бул да белек 6ip корада багылатын.
Абай жургс хабарын бипшмен Аймацдай атты кергел! келд!. Мацдайыныц
тобел! шын-ак айдай боп жаркырап, басын тулки тусш байлаулы тур
екен. Абай кептен мгнбей жэне кеп куннен берг кермей де журген
едк Атын да сагынып капты. Тацертецгг аяздан кырауытып турган жалы
мен жонын 6ip уыс шеп алып сипап, суртш тастады. Содан кейш,
кеп улкендердщ дагдысы бойынша, Аймацдайдыц жалын устады. Абай-
дыц саласы узын, ашац колын Аймацдай аттыц казгргг жалы кере
тусть Кула ат та катты семгргптк Абай шегше тусш, бушрден 6ip
байкап карап ед!, жоны да жумырланыпты. Улпершек майы да бглеуле-
шп, бипшп тур екен.
Атына кайта жацындап кеп, мойнын кушактап кысыцкырап турып:
«Ертец емес, бугш-ак, каз.'р-ак журсек етт!!» деп ойлады. Ер-токым-
ды жайлы кып ерттетгп, калыц ат керпеш баптап салып, тымактыц
Кулагин шарт байлап ап Абай атына Minin, корадан шыкты.
Эрдайым тгзгшш созып ж:берш, басын шулгып тастап кегцлд! аяц-
дайтын Аймацдай, бугш тшт! же pi л басып, дэл жел кайыктай лыпып
тур екен. Осы кун! кешке шейш Абай атынан кеп тускен жок. Жумысы
жок болса да каланыц шетше б!р шыгып кетш, базарын б ip кезш,
Тобыктылар жаткан пэтер-пэтерд! аралап журдь
Тус кезшде экесшщ касынан тустж жеп, шай iinin, кайта аттанып,
тагы да базарга барды. Бул жолы касында Ызгутты бар едк Кунанбайдыц
акшасы Ызгуттыныц жанында болатын. Ас уацытында Абай экесшен
адша сураганда, экес! Ызгуттыга бурылып:
97
— Базарга ертш бар да, шешелерше, ш!лер!не алатын базарлыгы
болса, оз1ц тацдап алып бер!— деген.
Екгнд1ге шей!н Ызгутты екеу! талай дукенд! аралап журш кеп нэрсе
алды. Эсгресе кэр! эжес! шайшыл, кагаз шайшыл болатын. Абай сол
шайдан бастап, к,ант, кэмпит, макпал, дурия сияк,ты кейлек, кемзалдык
нэрселер алды.
Озшщ артына бектерген улкен коржынныц ею басы эбден сыкап
толган соц, содан аскан нэрселерд! Ызгуттыныц койны-коншына тыккы-
зып алып, кеш бата экесЫц кдсына кайта кеп ед!.
Журер алдында езге журттыц да кам-карекет! осы сиякты шаруалар
болу керек.
Ертец журетш Кунанбайды Майыр, тшмэш, старшын, билер бупнг!
кеште тагы басып жатыр екен. Абай экес! отырган белмеде болмай,
баска белмеде, К,арабас, Ызгуттымен коржындарын т!кт!рш, жолга эз!р-
ленумен болды.
Жатар уадытта гана Кунанбай касынан кайткан Майырды Ызгутты
шыгарып салып кдйтып ед!.
— Мырзаныц дуниесш к!м кызыктамаган, ен, аягы шскен бас Майыр
да жаца б ip карбытып асап кетт!!— дед!.
— Йемене, мал алды ма, акша ма?— деп, Карабас сурастырып ед!.
— «Улыксыц гой, кернект! боп жег!п жур!» деп, анау Бер!кк,арадан
келген уш кара атты берд!. Адшалай бес жуз сомды тагы' асатты!—
дед!...
Соцгы кундер Кунанбайдыц берген! жалгыз бул Майыр емес. Тглмэш
та б!рталай алган. Ocipece кешег! кунде цырык-елу караны Алшынбай
аулына да Майбасар мен Каратайдан айтып ж!бер!п ед!. Абайлар жата
бергенде, тунделетш олар кайтып келд!. Ертецг! жур!ст! бегей ме
деген солардыц кеш!гу! ед!. Енд! олар да жетшт!.
Осыдан ею-уш кун birepi, Майбасар Алшынбай аулына барардан
бурын Абайды тагы кажап керген... Б!рак анада Абай езш кулк! кып,
катты тойтарып тастагандыктан, енд! туралап айтпай, циялап кеп: «Келш-
нен уят болды-ау!» деп ед!.
Ызгутты сиякты улкендерд! кемекке шакырып, соларга айткандай
боп айтып ед!. Абай онда да: «Бармаймын» деп, б!р-ак кайырган...
Сонымен кайынга бару эцпмесшен Абай арылган-ды...
Кунанбайдыц жур!ске байланганы Абайды каз!р кайындатайын деме-
геш болды. Енд! ертец журедь Б!рак тесекке жатып, уйкыга кетер
алдында Майбасарды кайта ecine алып, оныц Д!лдэ турган ауылга барып
кайтканын ойлап Абай ец алгаш рет оз калыцдыгы туралы купия, ыстык
б!р сез!мд! сезгендей ед!.
Бармады... Б!рак Keprici келуш! ед!... Кандай екен? «Иег! ителгшщ
тамагындай» деп Майбасар суреттеген, Абай коз алдына ителг!, каршыга
туйгын сиякты кырандардыц сулу мойындарын келт!рш, шынымен сондай
нэзгк, акшыл тамак иектердщ болатынын ойлады, б!р бугш емес муныц
алдында да б!рнеше рет, Д!лдэ жайын езгеше б!р толкынмен ойлаушы ед!.
— Барса нетер ед!?— деп, элдекандай белг!с!з 6ip кызумен ойы
тумандайды. Б!рак Майбасардай катац, турпайы адамдардыц мшез! му-
ныц ойындагы купия сез!м!н аямай кылжак ететш тэр!зд!. Олардыц
98
Tuieyi мен кадпайына еру — езш-ез! аямау. К,ад1рлц дасиетт! сырын
былгау сиякты. Д!лдэн! бул 1здейдк 1здегенде «цайындау» деген сиядты
ырым-жырымы кеп, ыцгайсыздыгы кеп жолмен гздепс! келмейдь Ол уялта-
ды!.. Сондыктан баруга бата алмайды.
Осындай ем удай кецымен кеп аунадшып жатып уйдыга кетть
Ертецшде, Дунанбай айткандай-ад ерте аттанысты. Эрб!р топ ездьез
пэтершен жеке-жеке шогыр болып шыгып, кала сыртында тогысдан.
К,аладан кунанбайды шыгарып сала келген старшын, би, терелер
де кеп екен. Жиыны жуз шамалы Kici боп, 6ipa3 токырап турысып,
ацыры: «Кош, дош, мырза!.. Жолыц болсын!.. Сапарыцды оцгарсын!»
дескен т!лектермен далды да, Кунанбайдыц отыз шамалы тобы Тобыд-
тыга дарай тартты.
Кдрдаралыдан, Шыцгысда шейш журетш жол узад. Жерд!ц алысты-
гынан басда, дар калыц, жол да ауыр болатын. Ой-дырдыц баршасы
да cipey боп, цыс керпесш далыц жамылыпты.
Арданыц дагдылы датты жел! биыл дыста да кеп соддан. Кейде
6ip жума, кейде тшт! он кундей айыдпай, ад боран боп тутеп турып
алган кездер! болган.
Адпан, дацтар, б!рд!ц айы — баршасы да даз!р Абайлар журш келе
жатдан cap дала, доцыр адыр, сай-сала, дорыд-койнауларга ездершщ
ад ирек, сар-кщгр омбыларын, одаптарын, муздад жалтырларын жапцан
керше дй К,арлы оюлар, ышдынып соддан жел гздерш дэлелдейдЕ Дац-
гыл дара жол жод. Кеп аттылар, Teric катар журу былай турсын, тшт!
уш салт аттыныц катар журетш жерле pi де оцта-текте кездеседЕ
Сол себепт! барлык жургшпй дайтдан тырнадай, узад салдар кештей
боп, ылги шубалып, Tisuie жур(п отырады.
Жолаушылардыц мацдай алдында Кунанбайдыц езЕ Астында сем1з
сэры жорга аты бар. Арт жагы тегенедей жумыр келген, ад жал, сары
жорга ат кеп жоргадай куд!с емес. Кдбыргалы, жазац жэне зор болатын.
Кунанбайдыц далыц жылдысыныц гшшде эрдайым узак жолга, acipece
дысды жолга мшетш аты осы едк Устгнде кара цулын жаргагы бар,
кум!с Kice буынган, дара мадпалмен тыстатып, кызыл тулк! тымад
киген Кунанбай сырт жагынан дараганда, Tinri зор, кернект! едЕ К,ара
жаргад сары атда жадсы жарасады. Тайпалган датты жорга езге жур-
гппшшц бэрш cap желд!рш келед|. Абайдыц Аймацдайы кейде Кунанбай
жур!с! баяуласа, жол жоргасын салады да, сары жорга датты тайпалып
кетсе, амалсыздан желе женеледг. Желш) 6ip турл! датты, мазасыз.
— Ойпыр-ай, желгсшщ каттысы-ай!.. Дэл 6ip беренеге мшпзш койып,
солд-солд урып отырган сиядты,— деп, Абай К,арабаска Аймацдай ат-
тыц жур!сш шагып дояды.. Шынымен алгашды кунг! жур!сте Абайдыц
iini-бауыры солкылдап, етепн де дымтай алмай, икем! кетш отырды.
— Дштеце етпейдЕ Аздан соц етщ датып, уйрешп аласыц... Ете-
гщдг кымтап отыр!..— деп, К,арабас адыл айтып дояды.
Абайдыц еркше салса, асыдпай жол жоргамен журер ед!. Бград
елге жету ушш б!рнеше кунд! санап ап, сол мелшерде жетем деп тарт-
дан К,унанбай жур!с шамасын езгеге билететш емес... Жолды-жолсыз
жердщ барлыгында суыдка дарсы дасдарып ап, топты бастап келе жаткан
99
ce6e6i де сол. Эншейшде аямайтын атшылар мен шабармандарды да
алдына салмайды.
Осы «.Ypic 6ip бугш емес, талай хундгк жолдыц бойында унем! ссы-
лай боп отырды. BipaK кунд^зп уадыттар Кунанбай асыгып, суыт жур-
генмен, жолдагы белгип-белгйй ауылдарга кеп тускенде унем! тез аттана
алмай калады. Жол бойындагы Шубартау, Абыралы, Дегелец сонан соц,
Шыцгыстыц батыс жак смемшдеп Тобыктыныц шеп болсын, барщалык
коналкага тускен ауылдары Кунанбайды кажыдан келе жаткдндай карсы
алады.
Бэр!нде де аксакал, аткамшер, молда, сопыныц аузында: «Меппт,
меппт». Кейб1р жагымталсыган каршер: «Кдрадан хан тудыц!» деп,
«Кыргында кылау салмай шыцтыц!» деп, «Крцыраулы буйра нардай бол-
дыц?» деп, кепе-кер1неу кошемет, жоргалык та 1стейдк Кунанбай аттанып
кеткенге шейш мундай ауылдар «курак ушып», цалбак кагып кутедк
Жол бойындагы осы бгрталай ауылдардыц аткамшер адамдары К,ар-
каралыда дэл кыс Дшшде Кунанбай алдында болып, дау-шарын 6iTipin
канткан екен. Ады телеуш, айып-анжысын алып, есеб!н айырып, егескен
жерлершен Кунанбай аркылы ош алгандары да бар екен.
Шубартау, Абыралы шшде торт-бес жерде осындай ауылдар Кунан-
байды аттандырар кезде, оцашарак шыгарьш ап, жур!стен бегеп, жасы-
рын сейлесш те калады. Жэне сондай ауылдыц барлыгынан жетек аттар,
ту биелер косылып калады.
Осындай олжадан тускен ек! кара жорга, 6ip кызыл ат, тагы уш
торы ат, каз!рде Карабас сиякты атшылардыц жетегше biecin журетш
болды. Абай бул жетектерге тац калса да, алгашкы кундер кецит белш,
мэш-женш ескерген жок. BipaK wrepi журш, Тобыктыга карай басцан
сайын осы жетек молая берд!. Эрберден соц косарына жетек ат алмаган
жургшпй б1рен-саран-ак боп калды. Тобыкты шетше 1лшер кезде осы
жылкылардыц саны он беске жетш, енд! жетек емес, топталып, жеке
айдалып отыратын болды...
Муныц бэрг ага султан сапарыныц: «олжа мен сыйдан коюланып
келе жатканына» айгак. е/ц. Кунанбай ауылында дэл осы кунде кумалак
салган Kici болса, жургшнплердщ: «Byftipi ток, канжыгасы 6epiK, кос-
косардан олжасы бар!» дер ед!. Жорыкка аттандырган барымташыга
тусетш кумалак буларга да тусер ед!.
Коналка жерде бегелгеш болмаса тусткке аялдамай, кунд1'з бала-
еында унемг суыт журш отырган топ Каркаралыдан шыкканына жетшпп
кун дегенде, Шыцгыс тауыныц батыс жак тумсыгына кеп ипндк
Осы жетшпп куш Кунанбайлар Телепберд! мен Камысбай, Бурахан —
ушеуш куып жетт!. Абай олардыц неге бурын кеткенш бшген жок-ты.
Алдагы 6ip cap жотадан калыц жылкы айдап бара жаткан топты
коргенде, Майбасар:
— Оне, анау сол б!здщ жтттер болар!— деген.
Айткандай сол жацагы уш ж!пт, КУнанбайдыц мал айдаткан адам-
дары екен. Олардыц алдында жуз каралы жылкы бар. Оцшец 6ip тецке-
ршген дога жал ту бие мен ылги 1рщдей, ipiKTi аттар екен.
Карабас айдап келе жаткан он бес ат та осыган косылды.
100
Кунанбай жылкы ортасына кеп, айдаушылармен сараи амандасты
да, азын-аулак богелш, турып калган ед!.
Абай катты 6ip куд!к ойлап, Кдрабастыц касына келш сурастыра
бастады.
— Бул не кылган жылкы? Клмшц жылкысы ез!?
— Е, олжа, экецнщ олжасы емес пе?
— Олжа не? Клмнен алынган?
— Ой, тэшр, баламысыц?.. Экецшц кол астына караган халык аз
ба? К.аркаралыда куш-туш басып жаткан кара нешр ел, кэне... Сон-
дагы ецбек уппн акы алмай ма? Текке !стей ме?— дед!.
Абай будан эр! сураган жок. Б!рак барлык езгеше жайды угынып,
ез-езшен кысылды да, кып-кызыл боп кеттЕ Дэл касында жургенмен,
мынау экешц, мынау барлык улкеннщ киын сырын сезбеген екен.
Шоже есше туст!... «Ортасын дарияныц карга шокыр...» деп ед!.
Шеже Кунанбайдаи алые, шалгай жургенмен, бар сырды б!лед!. Б!лген-
днеген соны айткан екен гой.
«Не деген уят?» деп, Абай кец!л! эс!ресе, Шежеден уялгандай болды.
ЖурйншЕлер тагы да соктырып журш кеттЕ Абай жел!п келед!. Бугш
булар К,арапюкыдагы Кункешц ауылына да жетпек. Туган-туыскан бар-
шасын осы кеште керед!. Б!рак кептен асыктырган сагыныштыц ез!
де Абайдыц жацагы ауыр сез!м!н айыктыра алмады.
Ойлап, бойлай берген сайын тагы талай к,унсыз !стер тапты. Алшын-
бай ауылына ж!бер!лген елу кара да осы шогырдыц 6ip белей. Кдлыц-
мал... Абайга эперетш келшшц цалыцмалы да булдырдан...
«Ией ителйшц тамагындай» деп кызыктырган, асыктырган калыцдык?
Д!лдэ!.. Муныц жары! Не боп барады!.. Кец!лдей кандайлык кунэсгз
дуние юрлешп, жудеп, нэрйз боп барады... «Жар! деген ат та соншалык
жазыцсыз калпынан, касиетй орнынан осындай боп кор болады екен!»
деп ойлады. Абай ез! ушш де, Д1лдэ ушш де наразы боп кеттЕ наразы
гана емес, ашулы ед!.
Паракорлык — к!тап айтатын кунэшц улкен!... Парацорлык бурынгы
Кецйрбай сиякты атакты бидщ де суйейне басылгаи тацба ед!. 0шпес
Mini, кешпес сумдыгы сол болатын. Ол acipece кысылган жандардан,
жазыцсыз журттан тусетш жем. КепшЕшкке айткызсац, Барлас,, Шеже-
лерге айткызсац — ол ец 6ip кеш!р!лмеййн кунэ... Абырой, атак эпер!п
отырган «кудай уйппц» ез! де кептен-кеп осындай малдан салынбады
ма екен?..
Парадан жиылып та меш!т боп калкиып турады екен. «Арамнан
салындым» деп кдусап калмайды. Оныц !шшде де кудай аты аталып,
пайгамбар атынан «кутпа», «уагыз» сейленедЕ Сэлдел! имам кезш сузш,
«тэбэрэкт!» созып, «Букар макамын» куц!рентед! екен. Жаксы керд!м
деген баланыц, жаксы тЕлеумен айттырдым деген келшшц ак тЕлеуЕ ак
кумбез! де жем-парадан уз!к жамылып, жем-парадан шымылдык Tiri-
лед! екен».
Осы кун! кешке Кдрашокыга жеткенмеп, Абай эке касында, Кункешц
ауылында калган жок- Кдсына Жумагулды ертш ап, Жидебайга карай
асыда женелш, жол бойы ылги шауып, жортып отырды.
Терезе тубшен катты журген аттылар етш, ауыл ий шабаланып
101
ypin к,оя берген уакытта уйдеп шешелер ояу ед}. Кешк! астарыи !шкен
де жок екен.
Бойы узарып, !р!леп калган, бет! тотыккан бала жпчт сэлем берш
Kipin келд!. Байсалды 6ip улкен жолаушыдай боп, калыц кшм киген.
Салмакпен басады. Осындай туткиылдан Абай кеп юргенде Жидебайдагы
улкен уйдщ iwi цатты куанып, шу етш:
— Абай!..
— Абайжан!..
— Карагым!..
— К.оцыр козым!.. Абайжан!— деп дабырлай сейлеп, ерекше шат боп
карсы алды.
Уй iiui Teric аман-сау!.. Эжес! мен шешес! куйл:!.. Екеу!: Абайды
кезек-кезек суйтп жатыр. Оспан да уйыктямапты. Айцзйлэп куанып кетш,
ceKipin-ceKipin туст!. 6з!н--ез! санга шапалактап, ойнацтап жур.
— Эпкел, базарлыгыцды экел!.. Тэттдц кон!?.. Берсецш! шапшац?—
деп Абайды шешелер!мен де, Еабитхан, Тэкежандармен де амандастыомай
асыдтырып жатыр. Крйнын тшт!п, цалталарына кол жуг!ртш, кайте-сайта:
— Эпкел!.. Бол енд!!— деп дегб!рс!зден!п кояды.
Осыдан уш-терг кун еткенге шейш Абай уйде болды. Ешкайда
кыдырган жок. Qcipece эке касына барган жок. «Кдрашокыда калыц
жиын бар екен. Кункешц аулын конак басып жатыр екен. Мнрзага
сэлем бере, амандаса барган ел ушан-тецгз екен» дескен хабарлар Жи-
дебайга кун сайын келш жатты. Бул ауылдан К,унанбай касына кеткен
Тэкежан гана болатын.
Ол Абай келген куннщ ертецшде Жумагулдан олжа жылкылардыц
жайын ес!тш:
— Ылги сэйгул!к аттар дейд!. Бар жаксысын тагы да Кудайберд!
тацдап, менппктеп кояды,— деп Кункеден туган агасы Кудайбердщен
жаксы аттарды кызганып,— тацдаулысын алам! Алып келем!.. Осы жол
ма?.. Керер-акпын!— деп, асыга женелш ед!. Сол кеткеннен эл! кайткан
жок.
Абай бул кундерде ек! шешес! мен Рабитханга Кдркаралыда керген-
дерш, сезгешн коп-кеп эцг!ме кып айтып журдь Кейде муныц эцпмесш
токал шешес! суду Айгыз кеп тыцдайды.
Бежеймен болган татулыкты да айтты. Б!рак бала беру жайын б!лд!р-
ген жок. Ол ез !ш!нде жаткан ауыр куд!ктщ, киын уайымныц 6ipi ед!.
Экен!ц ез! айтып биццрмесе, Абай мынау аналардыц куанышпен карсы
алган кундерш муцайткысы келмедк Бул аналар экеменен не десед!?
Оны керер, эз!рше Абай аузынан естшенде ец алгаш сезер!, айтары —
ашу, кушк болуга мумкш. Ондайды мезгипнен бурын шыгарып Абай
кайтед!? Ендеше кинамай тура туру кажет.
Абай Жидебайга келетш кун! осы жайды ойлап ап, жанындагы
Жумагулга да: «Бул ауылга айтпай-ак тура тур» деп тапсырган.
Осымен терт-бес кун еткен шамада: «Бежей де кел!пт!» деген хабар
жетт!.
Кунанбай сол карсацда Жидебайдагы уйше К,арабасты ж!берген екен.
Сол Зере мен ¥лжанга кеп:
— Мырза сэлем айтты, ертец кеп к!с!мен осында келед!. Жэне Бежей-
102,
мен бас досып табысатын осы уй, осы уйдщ дара шацырагы бопты. Мунда
Бежей, Байсалдар да келед}. Осыган дам гстеп, кутит алсын деп тапсыр-
ды!— дед}.
Улжан ол хабарга сасдан жод. Айгыз екеу} ек} кундей дам тстедт.
Улкен-улкен тецдерд} шешш, дымбат к1лем, эсем тускитз, алаша, керпе-
лердт алып, Зере отырган улкен уйд} де, донад уйд} де, Айгыз уйш де
жадсы жасап дойысты. Астау-астау бауырсад nicipin, дой уйтш, курт
езд1рш, астарын да ыдшамдады. Бтрнеше дарындагы сары майдьщ }шшен
тузы дэл, дэмт жадсы, тус} асыл майды тацдап ап, сондай дарынды
эдейт арнап буздырды.
Келес! куш, айтданындай Кунанбай, Божейлер бар некерлертмен тутас
кеп, ошарылып далды.
Бежей улкен уйге ктргенде, Зере орнынан турып, дарсы барып бетшен
с уйш жылады да:
— Кдрагым, бауырыц суып, датыбас боп кетпедщ бе? Балам сен
едщ де, анац мен емес пе ем?..— дед}.
— Алда жарыдтыд-ай!..
— Алда бадыр анамыз-ай!..— десш, Байдалы, Суйш.щк сиякты Бе-
жейге ере келген шситер де босацсып ед}.
Бежей де шынымен илмтркендк Зерен} душадтап, дысып турып, датты
курсшдт де, долымен акырын ишарат дып орнына апарып отыррызды.
63i де Зеренщ дасына отырып далды.
Аздан соц ундемей отырып, басын изеп, осы уйден балаларды кердд
Абай эжесшщ темени жагында отыр едк Бежей ец алдымен соны шады-
рып ап, бетшен шскеп, содан кейш Оспан, Смагулды да беттершен
суйдк Зере мшезше орай етш тстеген туысдандыд жауабы.
Бежей шынында бул уйд} белек багалайтын. Кунанбайдыц гана уйт
емес, осы 6ip атаныц ортад уй} жэне жалпыга мешрбан, момын, адал
уй деп санаушы ед:.
Божейлер жайласып отырганнан кейш, осы белмеге Кунанбай да
кеп юрдд Касында Каратай, Майбасар, Кулыншац сиядты нокерлер}
кеп екен.
Абай Бежей мен ез экесшщ беттесш отырган шппшн керуден уялган-
дай. Озшен-езт имешп темен карады. Улкендерге орын босату керек.
Соны сылтау цып, бул уйден шыгып кеттк
Осымен бул кеште де, ертец тацертецг} аста да экелершщ устше
ктрген жод. Жай сырттан, шешесшен сурастырганда, Бежей мен Кунан-
бай кеп ундеспей, шешипспей, сыпайы гана сыйласты дегендт есггп.
Ертецшде Бежейлер журер кезде Абайдыц КэРКаралыда ест!ген жат
сезщщ meniyi жеттт.
Оз уйшде жер бауырлап жылап, Айгыз жатыр екен. Кдрабас муныц
долынан Кэмшатты алып, шарт кинщцрш, улкен уйге апарыпты. Ею
кез} дарацаттай жайнаган, аппад Кэмшат мундагы барлык улкендерге:
— Ага, ата! Ата... ага!..— деп, клшкентай нэзж саусадтарын созып,
жалт-жалт дарайды.
Муныц элдедандай жалынышты турш керуге шыдамай Улжан шыгып
кетт}. Унстз жылап, бук тусш Зере далды. Улкендердщ арасынан аяз
леб!н сезгендей боп Абай да атцып шыгып кетт}.
103
Кунанбай босацсыган шшшдердщ барлыгына жалгыз козш октай
кадап, атып ж!бергендей дарайды. Кдркаралыда™ байлау бойынша,
муныц Айгыз цолынан тартып алып, 6epin отырган баласы осы.
Уй 11шнде тук osrepic ссзбеген, бурынгысынша былдырлаган Кэмшат,
тысца карай б!р бетен, улкен Kici ала жонелгенде гама шошынып едк
— Апа!.. Апа!.. Оже!..— деп, шырылдап коя берген.
Юшкентай журегш к.оркыныш кысып, зар кдккан бала дэл б ip от
басып алгандай шыр-шыр етедк
Осы зарлаган ун! Бежейлер аттанып узап кеткенше басылмады,
алыстаган сайын отда ортенш, не суга жутылып бара жаткан жанныц
зарындай боп, ызыц-ызы есггййп турды.
ШЫТЫРМАНДА
1
Абай К,аркаралыдан кайткан соц атка мшш, ел аралаган жок.
Кебшесе Жидебайдагы ауылда шешелершщ касында болды. Кек-
темге шейш кунд!з-туш к!тап окуга салынды. Медреседен кайткалы ki-
тапка аныктап окталганы осы е,щ. Арап, парсы типи, б!рталай сездерш
умытыцкырап, карайып калган екен. Алгашкы 6ip жумадай Бабитханныц
тэпс!рше карап, бурынгы быген т!лдер!н кайта курастырып алды. Содан
epi муныц колына тускен эрб!р калыц к!тап соншалык 6ip катты сагынып
жолыккан ыстык, кымбат досы тэр!зд! болды. Бабитхан да к!тап окыгыш
болатын. Соныц ютаптарыныц пншен ез!н кызыктырган кеп-коп асыл
буйымдар тапты. Мунда Абулкасым Туси-Фирдоуси, Низами, Фзули,
Науаи, Бабырлар бар. «Жэмшид», «Сеидбаттал Баз!», «Мыц 6ip кеш»,
Табары жазган тарих, «Жусш — Зыликалар», «Лэйл! — Мэжнундер»,
«Керуглы» сиякты хикая дастандар да бар. Абайдыц бас алмай окыгандары
осылар. Аздан соц, кешк! шайдан аска шейшг! мезплде Абай кейб!р
окып шыккан штаптарын уй inline эдем! эцпме кып, айтып берш отыратын
эдет тапты. Буган эжес! себеп болды.
Зере Абайдыц к!тапка берген ыкыласын байцап 6ip кун! кешке:
— Карагым, осыныц акыл. 1шкен менен жегенге мэз боп, мойны-
басы былкылдап, акылдан да, енерден де кенде боп журген бай баласы
аз ба? Осы ала кагазыцнан айырылма! Уксама аналарга!..— деген.
Эжес! к!тап кад!р!н жаксы айтканга Абай ырза болып, жацагы сезден
соц, кун сайын 6ip тамаша эцпме айтатын болды. Шешелер, малшылар,
балалар боп — баршасы телм!ре тыцдайтын. Анда-санда Айгыз да кеп
естуш! ед!. Ол Кэмшат кеткел! катты жудеу. Улкен кара кездер! аларыц-
кырап, барлык жуз! сурланып акшыл тартыпты. Шеке тамырлар'ы кек-
пплденш, эдем! жузше уайым келецкес! тускен тэр!зд!. Унс!з уайымдаган
ана каралы. Абай бул шешес !н!ц куйш кабакпен таниды. Ол келген
кештерде эцг!мес!н ерекше ыкыласпен айтады.
Абай эцпме айтуга 6ip турл! шешен, шебер боп барады. Бабитхан,
тшт! ез! окып шыккан кггаптарды Абай хикая кып айтканда, бар бейипмен,
жаксы !лтипатпен тыцдайтын.
104
Bip жаманы, жалгыз-ак коктем болып, мал телдей бастаган уакытта
кызык кгтаптыц 6api Teric окылып, бар эцг!ме айтылып калды.
«Эцпме, эцпме»,— деп, Абайга емшш отыратын уй енд!, алгаш
Абай айткан эцг!мелерд!, кейб!р малшы катынга немесе балаларга кайта
айткызып, кайта тыцдасатын болды.
BipaK, олардыц айтуы Абайдай емес, дэмс!з, уст!рт.
Улжан соларын сезш, кей кезде токтатпак боп:
— К,ыс етт!. Жаз шыгып, мал телдеп калды. Ертектщ кез! оттг
Эйтпесе, кыс аягы узап кетед!. К,ой-ак кой!— деп калжыц етш, токыратып
тастайтын.
BipaK шешелер оцашада Абайга жаксы ютаптыц жаксы хикаяларын
кайтадан ескерте беруш! ед!.
Рабитхан мен Абай екеу! мацайда мтабы бар молда сурей, кэрщен,
шала сопылардан б!рен-саран к!тап тапкызып алысты. Тагы 6ip кезде
Рабитхан эдейшеп турып, Кдрашокыга, Кункешц аулына барып, ек! кор-
жыи басы к!тап экелд!.
Кунанбай Ь^аркаралыда Хасен молда аркылы б!рталай кызык кпаптар
алгызган ед!. Оны елге де жетк!зген. BipaK Абай 6ip рет:
— Б!зге берпцз!— деп сураганда:
— Кдсымда отырып, ез!ме де ест!рт!п окып бер! Суйтсец берем.
Эйтпесе кызыгын ез!м керш, ез!м гана б!лем дегенще бермеймш!— деп,
берпзбей койып ед!.
Абай эке касына баргысы келмегенджтен, ол ютаптардан. да кур калып
журген. Рабитхан соныц ececin тауып, 6ipep кун сурап журш, алып
келд!. Уй !шше де, Абайга да Рабитханныц табысы улкен олжа ед!.
BipaK дэл осы клтаптар келген куннщ ертецшде Абайга шакырту
кеп, К,арашокыга журш кетт!.
Кункешц аулына Абай кел!с!мен, Кунанбай муны К¥ль1нша:< аулына
жумсады. Экесшщ Кулыншакца айтатын сездерш Абай угынып ап тыс-
ка шыкканда, мунымен б!рге баргалы Карабас эз!р тур екен.
Кулыншак аулы алые емес болатын. Карашокыныц кунбатыс жаты,
бурынгы КодаР кыстауыныц аргы жапсары Торгам руына тшетъ Кулын-
шак — сол Торгайдыц басты к!с!сшщ 6ipi.
Карашокыны бектерлеп, Аймацдай аттыц жол жоргасымен журш
отырып Абай:
— Шыцгыстыц бектер! Teric кектептьау!— деп, айналага кез ж!бер!п
келе жатты.
Аласа, ал курец бетеге, даланы да, бектер, беткейд! де Teric кегер-
тш, жасарта бастаган. BipaK аспан ашык емес.
— Жалгыз-ак осы 6ip суык жел мен булт айыкпайды екен!—
дед!.
Ек!-уш куннен 6epi бул ец!рде кун булыцгыр болган. Жэне кыстыц
соцгы салкын тынысы сияктанып 6ip суык жел бипнупп ед!.
— Е, сэу!р жаца туды гой. Сэу!рд!ц басы ссылай бултты суык болатын
эдет! гой!— деп, Карабас кыстыгун! кар болатынын айткандай, мерз!м
айтты.
— Неге? Coyip кыстыц айы емес! Жаздыц айы емес пе? Жылда
буйтед дейм!с!ц?
105
— Жылда суйтед!. Сэу!рд!, осы, жулдызша не дейд!?
— Апрель дейд!.
— Ендеше сол апрелщ осы. «Сэутр болмай, Tayip болмас» деп,
бурынгылар текке айтпаган. Сэу!рдщ басындагы суыд бггпей, жаз шыд-
пайды деген!,— деп, Карабас Абайга ай-айдыц мэнш айта бастады.
Бул женде Карабас атшабарда Абай сезбей журген кеп бипм бар
екен. Cayip — бул айдыц арапша аты. К,азадша — мамыр. Одан соц мау-
сым... Абай дазадша ай атыныц 6apin сурап, кайта-дайта цайырып жат-
тап алды.
Б'рак, cayip турасындагы жацагы созд! алгаш ес!ткею осы ед!. Жаз-
га салы'-ныц ец жайсыз кезш энеугуш эжес! «отамалы» деп этап ед!.
— Осы «отамалы» немене? Не деген сез ез!?— деп, Абай соны су-
рады.
— Отамалы кекек айыныц он б!ршде Kipin, он жеткйнде шыгады.
Желс!3, борансыз етпейдй Кыстыц ец соцгы зэр! сонда. Отамалы деп
атанганы б!р байдыц Отамалы деген дойшысы болган екен. Сол бадыр
кун кайырады екен-ay! Кекектщ суыгы басталган уадытта, элп койды
жайылысда шыгармайыд, боран болады. Крйдыц дыстан титыдтап шыддан
кез!, малыцнан айрыласыц десе, байы 6ip д!ш датты кэп!р екен. Сен
тогышарлыд кып алдап отырсыц деп, Отамалыны сабап-сабап койды
жайылысда шыгартады. Сол кун!, дудай керсетпесш, 6ip датты боран
басталып, так уш кун, уш тун согып, бар кой ыгып кетш дырылыпты
да, дойдан далмаймын деп, Отамалы бадыр да ycin елштЁ Кекектщ
суыгы — «отамалы» атанганы содан дейд!. Эжец бадыр соны биед! гой,—
дед! Карабас.
Осыдан соц: «Айдыц тогамы» деген не? «Ол! араныц» не мэш бар?
«Кыр куйек» неден дойылган? Абай осыларды да сурастырып, коп дызыд
эцпмелер есгтт!. Аздан соц есешшлер жайын, есепшшщ тэж!рибесш де
сурастырып:
— Кун дайырып, есеп айтуга езщ далайсыц?— дед!, жацагыныц бо-
рщ биш, бэрш жадсы эцпме еткен Карабас есепш!ден аман емес( шыгар
деп ойлап ед! Абай.
Карабас кулш:
— «Кунэц аз болса, кун есепте!» дейд! екен осы кунде молда, дожа.
Б!рад колдан келсе, есепш! болтан жадсы-ад дой. Мен дунт дылмай,
дур далып журм!н. Болмаса, есеппплердщ айтданы аумай келетш жыл-
дар ботады,— дед!.
Б’рдатар жол журш деп, ек! салт атты Кодар дорасыныц тусына
жеттк Абай Кодар мен Камданыц басына бурылып дуран одып, ундемей,
томсартан куйшде inrepi тартты.
Анада корген датал суык суреттер коз алдына дэл бугш тацертец
кергендей боп кайта елестеп ед!. Озшщ сол кун! аккан ыстык жасы,
Kaciper жасы да ecine туст!.
Ауылга кеп тускенде Абайдыц тус! улкен к!сшщ тусшдей боп том-
сарган, салкын ед!.
Кулыншак аулы эл! кыстауда екен. Кун жылынган кезде тамнан
шыгып, кыстау жанына ки!з уй Tirin отыратын эдет болушы ед!. Кара-
шодыдагы Кунанбай аулы суйткенмен Кулыншак олай етпептЁ
106
Озш бала кергенмен, Кунанбай жтбергенш ескерт, К,улыншак Абай-
ды улкен Kici дей карсы алды. К,онактар отырып, амандасып болган соц:
— Уай, катын, казан кетер мына конавда!— деп буйрык етть К,у-
лыншактьщ «бес каска» деп атанган, бес мыкты улы болатын. Олардан
Каз!р Манас кана уйде отыр. Бул «каска» десе дегендей, ецгезердей
екен. Жалпак мацдайлы, нур жузд!, балуан тулгалы жас ж!пт К,улын-
шактыц немерес! ед!. Ундемей отырып, домбырасын тыцкылдатып тар-
тады да, конактарга салкын карап кояды.
Уйде эз!р турган шай бар екен. Манастыц келшшег! дастаркан жайып,
шай жасай бастады. Жуз! жукалау келген, самай шашы жып-жылтыр,
кырлы мурын, кара торы келшшек аса б!р таза, шапшац кершдк Бар
козгалысында эдем! сыпайылыцпен катар, Ширак сергектж бар. Отырган
уй!не жылылык, жарастык бергендей кел!ст! эйел.
Соныц к!рген-шыккан кимылына карай отырып, Абай:
— Кулыншак ага!— деп, сез бастады.
Кулыншак Абайга карай туслп, улкен сары шакшасын тырнагымен
сыртылдата кагып отырып, б!р кезде кек буйра насыбайын ек! танауына
кушырлана тартып койды.
— Экем с!зге сэлем айтып ед!...
— Сэлемет болсын...
— Айтканы, мына жердег! Беткудык жайы. Бурын Борсакка ти!ст!
коныс екен. Акперд! Борсак кыстауын алган соц, к.онысы мен epiciH
Teric алдым дейд! гой. Соган былтыр куздшуш кыстауга к!рер алдында
с!здщ ауыл коныпты. Б!рталай отырыпты. Кдз!р жаз шыга: «Крраеыныц
жаны болган соц, тагы койып журе ме? Мен ipre типзбей, кузд!гуш
шшешн шауып алайын деп ем. Осыны К,улыншак маган киса екен!
Крнбаса екен!» деп, экеме ет!н!ш айтыпты.
— Е-е, Акперд! оны айтсын, ал, экец не дейд!?
— Экем Акдердшщ осы сез! орайлы гой. Кулыншак конбаса жаксы
болар деп, осы сэлеммен ж!берд!,— дед!.
К,ысылган да, гркитген де жок- Баппенен, улкен к!с!дей айтып шыкты.
Кулыншак ундемей, басын изецкйреп отырып мырс ете берд! де:
— Шай !ш! Кэне, жацындавдар!— деп шайга карай цозгалды. Абай
да шай !ше бастап, Кулыншактыц жауабын кутш отыр.
Кулыншак 6ipep шыны шай !шкенше ундемей, сазара тусш, б!р уакыт-
та Абайга окне бурылды да:
— Уай, балам, экец осы Бетцудыктыц мэш-женш угынып, тубш
тексерд! ме екен? Борсак отырган кезде мен кезек коныс етуш! ем
гой? Keri болса бурын да орылушы ед!. К,ак белюунп ек кой. Осыны
б!лд! ме?— дед!.
— Оны б!лген кершедк BipaK, тегшде, менппк бар да, кел!с!м бар
гой, аксакал. Даусыз neci Борсак ед!. Соныц менинп ед!. К,улыншак
иелгк жешмен емес, кел!с!м рет!мен улес алып келген ед!. Кел!ссе, Ак-
пердгмен де соны !стер. Тек, меннпк Акпердшпа екенш ойласын дед!.
— Е-е, ат иес! Акперд! десецпп! Ендеше, алдына ат иес! м!нед те,
артына б!зд! т!лесе мшпзш, тглемесе мшпзбес. К,ыстауыцныц !ргесшде,
жел! басындай жерде турса да, Беткудыктан бетт! жу десецш!!— деп,
Кулыншак наразы боп, томсарып калды.
107
Абай Кулыншацтыц ренж!ген жайын урады. 0з басы ренжггейш деп
те ойлаган емес. Басында эке сэлем!мен келсе де, муныц арты уп-
улкен шаруа жайы екешн онша багалаган жок-ты. Енд! мынандай
улкен, ныгыз адамныц амалсыз решшше карай, ез! айткан жайдыц ауыр-
лырын ук.ты.
— Менщ экелгешм осы б!р сэлем. Аргысын ез!ц!з б!л!ц!з.
— Кдйтпек керек? Акпердй Ацперд!! Акперд!ге кудай бак берд!,—
деп, К,улыншак, ащы 6ip мыскылмен кулш койды.
Абай К,улыншактыц сабырлы сыкагына кызыгып, кул!п ж!бердй
Тартысам деп келген емес. Жэне эке карызынан кутылды. Сондайды
шапшац болжап шыккан Абай жацагы К,улыншак калжыцын !ле женелш:
— Бак, берген емей немене,
Борсактан калган аз жердд.
Мен!к! деп тап берд! дендз,— дед!.
Абайдыц бул мшезше уйдщ iini Teric кулд!. Шай куйып отырган
Манастыц келшшег!, acipece ырза болды б!лем, кып-кызыл боп, катты
кулш ж!бер!п, Абайга жалт етш карап, тамсанып койды.
К,улыншак шалкая берш, Абайга:
— Е, балам-ай, мынау леб!зщ калай жаксы ед!. Тек осыныцды Ак-
перд! есггкей еттП— деп, ырза боп калды.
Осыдан К,улыншак Бетдудык эцг!месш былай койып:
— Шырагым, осы анада Бежейге берген жас бала калай екен? Айгыз
бишара жылап калды деп ед!, ол калай?—деп, Абайдыц уй iinin, Зере
жайын, Улжан куй!н сурастыра бастады. Кэмшат туралы Абай ешнэрсе
айткан жок- К,улыншак кайта оралып:
— Айыпка мал бермед! деп, Бежей жагы комсынады бшем. Сол
к!шкене карындасыцныц кут!м! де кел!ст! емес деп есптм-ау! Айгыз
бакыр соны сезш кайгырады рой!— деп, кайдагы 6ip кец!лс!з, шетш
жайларды козрай бастады.
Абай бул арада ол эцг!мен!ц ешкайсысына сыр берш !ш!н ашпак
емес. Кулыншак жетектеген сездерге баскан жод.
Азырак ундемей отырып, езшше 6ip жен тауып:
— Аксакал, осы с!здщ балаларыцыздыц «бес каска» атанатын себеб!
не? Соныц мэнш уктырьщызшы!— дед!.
К,улыншак мына баланыц жацагы создерге шеспегешн тусшд! де,
!ш!нен.
«Байыпты бала-ау ез!. Салмак бар гой. Сыр ашпайын деп отырганын
карашы. Буран да уйреткен екен...» — деп ойлады. Алгашкы сездерш
тастап:
— «К,аска дегенг — батыр деп айтканы» деп болмайды гой мыналар,
туге. Жешн мынаныц озшен сурасацшы,— деп Манасты нускап койып:—
Батыр боп юмд! мукатып жургенш к!м бисш? Эйтеу!р колтыкка дым
бурку рой. Болмаса, анау б!р кезде Бекенш!, Борсак «Кдрашодыны бер-
мешм, ел!сем» деп келгенде, экецшц жалгыз ауыз сэлемш ecnin осы бес
баламды ертш барган мен ед!м. Сонда neci кетш жаткан иен жерден
тым курыса 6ip кудык тиер деп ем. Тиген! мынау ма? Кдсканыц тум-
сыгы таска тиген! осы да!— деп алгашкы сездерше тагы 6ip оралып
сокты.
108
— Бул!нген елден булд!рг! алма деген! кайсы? Бетен болса 6ip сэр!.
Богде емес, Бекешшш куып алган ммге кут болады дейс!з? Окшш кдйте-
с!з?— деп, Абай аса 6ip байсалды мэслихат айтты.
Манас пен келшшег! осыны жак,сы угып унатса да, К,улыншак кенген
жок- Ол осыдан соцгы эцпмелерде Кунанбайга екпел! болган к!сш!ц
кабагын б1лд!рд1.
Абай ар жагынан байкап кеп, Кулыншактыц ойы: «Бокешш, Борсак-
тан жер олжа кылмадым» деген арман екешн б!лдк Соны угынумен
катар, жердей басканы, жемнен басканы тыцдагысы келмеген Кулын-
шакка inline н наразы боп аттанды.
Абай экесше К,улыншактыц кенгенш айтса да, окпесш айткан жок-
1степ келген ictH кыска гана баян етш ед!.
Белек жерде Кунанбай Кдрабастан да сурастырган. Абайдыц айткан
сездерш тугел ес!тт!. Кдрабас Абайдыц бугшгг мшездерше ырза екен.
— Балацыз сезге ысылып калыпты. TinTi, 6ip улкен к!с!дей орамды
жатыр. Кульшшак екен-ay, утылады екем-ау демед!. К,алай болса да
тец сейлесед!!— деп, мацтай бастап ед!.
Кунанбай «Жетт!, догар» дегендей ишарат кылды да, Кдрабасты ток-
татып тастады. Осыныц ертецшде Кунанбай Абайды жэне жумсады.
Касына тагы сол Кдрабасты косып, енд! Суйшдпеке ж!берд!.
Сушндж аулына Абайлар ел орынга отыра келд!. ©з кыстауынан
айрылып, карауылдыц бас жагын — Туйееркеш деген жерд! кыстаган
Сушндж аулы каз!р тамда емес, кшз уйде екен. Мал жаны кеп, бай
ауыл осы орынды кыстауга лайыктап алганмен, эл! жаца кыстау сала
алмай, ескЁпеу тар корага сыя алмай, куншц кез! жылынысымен кшз
уйге шыгыпты.
Суйшджтщ аппак улкен уй! жылы екен, iini тола т!релген жук,
буулы тец менен сандыктар. Оныц ар жагы ек! босагага шейш текемет,
алаша, тускшзбен коршалыпты.
Саптама мен тиш гшжт! эл! тастамаган Абай бул уйде тоцазитын
емес. Биылгы кектемде алгашкы рет кшз уйге конгалы отырганы осы.
Мунда 6ip жец!л салдындык, кец тыныс бар. Кектемдег! кшз уй Абайга
эркашан тацсык болатын.
Улкен уйд!ц ортасында ала келецкелеу жанган тас шам бар. Суйш-
д!к бэйб!шес!мен жэне ек! баласы — Эд!лбек, Асылбекпен — бэр! де
конактармен 6ipre болды. Бул уйге acipece, езгеше коктем нурын енг!з-
ген б!р жан бар. Ол Суйшджтщ кызы — Тогжан. Абай келгенннен
6epi Тогжан улкен агасы Асылбект!ц отауынан осы уйге б!рнеше рет
келш кетт!. Сылдырлаган шолпысы, элдекандай былдырлаган тименен
Тогжанныц келер! мен кетерш паш етедЕ К,улактагы эшекей сыргасы
бастагы кэмшат берк!, б!лек толган неше б!лез!ктер! — баршасы да
бул ешрден Абайдыц кермеген 6ip сэн! сиякты. Толыкша келген, аппак
жузд!, кырлы мурын, кара кез кыздыц жш-жщ!шке касы да айдай боп
киылып тур. Карлыгаш канатыныц ушындай уп-ушк!р боп,
самайга карай тартылган кас журекке шабар жендеттщ жебесшдей.
Тогжан уйдег! сезге кулак салып, не кулш, не кымсынса, сулу кас-
тары 6ip тушле Tycin, б!р жазылып толкып кояды. Елб!реп барып д!р
еткен канат лебшдей. Самгап ушар жанныц жец!л эсем канатыпдай.
109
Бшкке, алыска мегзейди. Абай копке шейш Тогжа.ч жузшен ксшн ала ал-
май, тс.гшре карап калады.
К,ыздыц кеп Kipin шыгысы конактардьд камы екен. Аз уакыгтз дас-
таркаи жайгызып, кутуш! эйе.тге шай куйгызып, ез! экесшщ темеаг!
жагына отырып, шыныларды enepin, уй imine кызмет корсете бастады.
Абай Суй!нд!ктен де кысылган жок.. Ба.та емес, ысылган а тык> улкен-
дерше сойлейдк
Тогжан кеп отырганнан кейш Суйшджхе карап:
— Суйшдж ага, осы мына <лздщ жердод алдындагы Кдрауыл дейтш
жалгыз биж не себепт! Кдрауыл атанды екен?— дед!.
Суйшдж:
— К!м б!лсш, шырагым!— дей Tycin, аз отырып:— Е, Тобыкты мен
Матайдыц шабуылы, жаулыгы калган ба? Сондагы кугыншы мен жортуыл-
шыныц 6ipi койган аты-дагы. 6з( озге таудап белшш, айдалага ок.шау
барып тур гой. Содан карауылдамай,. кайдан карауылдасын!—дед:.
— Суйтш, бул атты Тс-быкты койган дейс!з бе? Тобыкты келмес
бурын сондай ат жок па екен?
— К,айдан болсын? Бул ещрдег! барлык атты Тобыдтыныц ез: койган.
— Эй, бшмеймш-ау! Бар атты ез! койса, Шыцгыс деген! нес! екен?
Шыцгыс деген Тобыкты бар ма?
— А, жок! Мынауыц жаны бар соз. Бэсе, бу Шыцгыс деген осы
улкен алып таудыц аты неге Шыцгыс атанды екен бул?— деп, Суйшдж
оз! де ойланып калды.
Эдшбек экесшщ муд!рген!н намыс керш:
— Шыцгыс деген сез «шын кыс» дегеннен, кысыныц каттылыгы-
нан болыпты-мыс десед! гой!— деп ед!.
Абай буган кулд! де:
— Олай болмас. Шыцгыс деген белил! хан аты гой,— дед!.
— Бэсе, осы соз менщ де кулагыма 6ip тиген ед!. Жадымда кал-
мапты. Кэне, б!лсец езщ айтшы, шырагым,— деп Суйшдж Абайды тыц-
дагысы келд!.
Жас конак Шыцгыс хан жайында ез! бтпгген, ес!ткен эцпмелерш
айтып кеп, акырында ез коцшшдегг б!раз долбарды косып:
— Тауыныц «Шыцгыс», бипчшц «хан» аталганы содан. Жэне сонау
6ip белек таувт «Орда» аталганы да сол. Шыцгыс ханныц мекен еткен
конысы екенш паш етедь Кдрауыл демек те сол кезден калган ат емес
пе екен?—деп токтады.
Суйшдж Абай созгн катты ыкыласпен тыцдады. Алдындагы шайы
ппимей, кесес! суып кап ед!. Тогжан экесшщ соншалык тыцдаганын
енд! байкады. Ол Абайга тацдана карап, б!рталайга дейш коз алмады...
Уй iini Абай айткан жацалыктарды кызыга тыцдап, кешлденш кап
едг. Асылбек, Кдрабастар:
— К,исынды-ак екен!— дестк
Шыцгысты былай койып, так осы Суйшдж кыстауы Туйеоркештщ
касында турган «Хан» 6niriH, онан соц Мамай кыстайтын анау «Орда»
деген таудыц бэрш де шешт!. Соны осы кунге шейш нелжтен аталганын
бшмей журу, мундагы улкеннгц бэрше енд! гана орасан керш!п ед!.
Суйшдж Абайдыц шынысын ез! эперщ:
110
— Жеп ini, Абай!— деп, енд! конагыныц алдына жент пен майды
да, бауырсакты да молырак ысырып дойды. Экесшщ жас конакка жасаган
осындай бешлш де Тогжан сезш отыр.
Bipep мезги Абай езше караган Тогжанныц эдем! кара кезш байкады.
Солгын карау емес, Абайды аныктап, тустеп, барлай караган сиякты.
Абайдыц да эйелге аныктап кызыга караган жолы осы сиякты. Тогжан
узагырак кадалып, кез алмай отырып акырын кызгылт тарткандай болды
да, кезш тайдырды.
— Кеп жасаган бммейд!, кеп токыган бЬгеда. Осылайша укканьщ,
токыганыц жаксы, балам!— деп, Суйшд!к б£р токтады. Абай осы сезге
жалгастырып:
— Озпцздей юсщен ес!ткен сездер гой, Суйшд!к ага!— деп аз оты-
рып,— руксат етсещз, осы езщгз айткан кейб!р создерд! де ез аузы-
цыздан угынайын деп ем!— деп, Суйшдкке карады. Турпайы емес, сы-
пайы бастап, орамды келд!. Суйшд!к:
— Е, сура, айт, балам! Не сурамак ец!— дегенде:
— Ендеше, осы жацагы Kiini Орданыц тусында Кежекбай, Кулжа-
байдыц жер дауына бил!к айткан екенс!з. Сонда «Мен койдыц белшш
белмеймш, кудайдыц бел!гш белемш!» депс!з. Осыныц магынасы калай?
Соны сурайын деп ем!— дед!.
Бул суракка К,арабас, Эд! лбе к, Асылбек те кулш ж!берд!. Teri, Абай-
дан баскаларына жен! мэл!м болу керек. Суйпадк Абай сурагына аз
т!ксшш, калта карап, ойланып кап ед!.
— Шырагым, бул сезд! экецнен угынсац етт!.
— Менщ экем баламен ашылып сейлей бермейд! гой! Buiecis гой.
Б!рак жацагы !ске экецнщ катысы бар гой! Оны Cwiymi ме ед!ц?—
Карабас, Асылбектер эл! кулш отыр. Олар Суйшджтщ кашкалактаганы
мен сыпайылык сактаганына жэне Абайдыц жайсыз эцпмен! кадала
сураганына куледь
— Экемнщ катысы барын б!лемш.
— Ендеше экец аты араласкан сезд! ец эуел! экецнщ езшен угын-
ганыц макул!
— Бэрекелдй Сушндж ага, оныцыз жаксы акыл! BipaK-- сол бил!к
тусы, с!з бен менщ экем ек! арацыздыц суыскан тусы болды, дейд!.
Ол рас кой?
— Рас!
— Ендеше с!збен калай араздасканын мен ез экемнен гана 6i.nin
койсам, мына Эдглбек пен Асылбек агам с!зден гана угынып койса
не болады? Анык шынга жете алмай, сыцар жак кетемгз гой. Б!рден,
адасамыз. Екйпшден, бала мен бала, мына б!здер, сырттан кырбай, сырт-
тан шалгай кет!сем!.з гой. С!з маган, менщ экем бул Kicbiepre айтып
отырса таразыныц басы тец баспас па ед?
Суйшдщ те, уй imi де Абайдыц мына дэлелдерш дурыс керд!. Кара-
бас суйшгсш кетш:
— Дурыс-ау осынысы баланыц?—деп, Суйшдктщ эцпмесш айткы-
зуга бешмдедк
— Балам-ай, алды-артымды орап алдыц-ау осы сен, э?— деп, Суй!н-
дж акырын куле тусш, ек! ойлы боп калды да Асылбекке карап:
Ш
— Ей, менщ балаларым, мына бала конагыц тартымды жатыр-ау
ез!, ойлаймысыцдар?— деп, жадсы жадырап, шын бешлдендй Тогжан
шай iinuiin болса да, дастарканды жигызбай, кул!мс1рей туседь Жш
дарап, Абай кез!мен кездескенде, кептен 6epri сыйлас танысына жасай-
тын !лтипат б!лд!ред!.
Абай эцгшеш алгаш ез! ойлаган жацда бурды.
— Сол менщ экеммен цырбай боп далган жер!щзд! езщ!з угынды-
рыцыз, Сушндж ага!
— ©тшсец, айтайын! Б!лс жур! Сенщ экец Мамай !ш!нде Жамая-
таймен кецыдес боп журш, ек!л куйеу болганда ек! жуз дой кит киген.
— ©ил куйеу! далай?
— ©юл куйеу! шын куйеу емес, тамыр есепт! нэрсе.
— Онда «тамыр» деп неге аталмайды?
— Тамырлыд дурбылас к!с!н!ц арасында болады. Ал, жасы улкен
д!сшен жас ж!г!т тамырласам десе, кейде осылайша еюл куйеу боп
аталады.
— Иэ, сонымен?..
— Беринде сол Жамантайдыц баласы Кежекбай езшщ Кулжабай
деген кедей агайынымен жерге таласты. Мырза: «Соган би.йк айт, жер
бел!гш айырып бер» деп, меш апарды. Мен ек! жагыньщ сездерш угынып,
ез кеципмше эд!лд!гш топшыладым да: «Бел!к былай болсын» деп, журш
отырдым. Сенщ экец ез! де басы-дасында. Арт жагымда Кежекбайлармен
6ipre келе жатыр. Мен бел!кт! ез кеципме сыйган эдшетпен белмекпш.
Байдаймын, журкйм Кежекбайга жадпайды. Тыжырынып, жарыла жаздап
келед!. Аздан соц мырзага сыбырлап, жалпылдап айта бастады. Экец
сенщ, Кежекбайды куп керд! б!лем, арт жагымнан сацд етш дауыстап:
«Уай, алапес! Сен далай журш барасыц?» деген!. Мен ек! жагына тец
би емеспщ бе? Ыза боп кетш. «Уай, тэй!р, дойдыц бел!пн белш келе
жатданым жод, дудайдыц бел!г!н белемш» дед!м,— деп тодтап далды.
— Иэ, сонан соц не болды?— деп, Абай ар жагын тагы айтдызбак ед!.
Аргысын дайтесш сол, шырагым? Кетт! гой эйтеу!р, дым-дуыт, шым-
шуыт боп!— деп, Суйшд!к долын б!рад с!лтед! де, айтпай койды.
Абай дып-кызыл боп кетш, шугыл ойланып отырып калды. Шамга
карап дадалып калган кездершде сол шам отындай улкен дызгылт, алые
от маздап тургандай. Тогжан донадтыц мына шшшше енд! жай гана
емес, тамашалап, кызыгып карады.
Суйшдж уйшде Абайдыц ундемей далганына шпнен кулш отырган
да Kici бар. Ол Суйшджтщ кши баласы — Эд! л бе к. Асылбектей емес,
ол ожар, тоц мшезд! болатын. Енд! Абайдыц ацырып, дагдарып калган
nimiHiHe карап ез !шшен:
«Ал, плегенщ сол болса, карык бол!»— деп, жымиып отыр.
Б!рак Абай катты ойланып калганмен, жасыган жок. Аздан соц жэне
ез! бастап екшш! 6ip эцпмеш сурады. Онысы Суйшджтщ тагы б!р
сез!. ©скембайга ас берген туста айткан сез! ед!. Сушндж оны да айтпад
болды.
— Мырза ез экес! ©секеце ас берем деп, Кекшетауга сауын айтып,
калыц елд! жиды гой. Тобыктыныц одан улкен асы болган жок. Еспген
шыгарсыц?
112
— EcTin ем. Соган ci3 де бардыцыз ба?
— Экецмен ол кезде кырбай ед!м! Бармадым. BipaK Айдос, Жплтек-
тен, тшт! анау Мамай, Жуантаяктан да ел калган жок- Журттыц бэр!
кешш, сонау Кекшетауга барып, улы дубф мереке жасады гой. Сонда
Бежей мен Майбасар келкпей капты. Майбасар старшын. Жуантаяктыц
6ip урылары Наймандагы Бежейдщ нагашыларына барып, кеп жылкысын
экеп, кырып тастапты. Соныц кугыншысы келш, Бежейге: «Есемщ эпер!»
дейд! гой. Бежей Майбасарга асылады. «Адыластыр, малый эпер!»— дейд!.
Соган Майбасар: «Сандалып, не айтып журсщ?» деп, ренжггш тастайды.
Бежей екпесшщ басы осы ед! гой. «Ажарым етпейтш болса, шашпауыц-
ды нес!не кетерд1м?» деп, екпелеп калады. Суйтед! де, ас таркамай
Kemin кетедк Буган epin Жштек, Байшора, Жуантаяктан да кеткендер
болды. Осы орайда, мен уйде жатып, б!р-ек! ауыз сез айтып ем, када-
галап отырганыц со гой.
— Не айтып едщ!з сонда?
— Бшмексщ гой, оны да айтайын:
0зге ег;з болганда, кудай жеке,
Алдыца ата-анац — ол 6ip Меке,
Кырык уйл1н1 кырык пышак кылып едщ,
0з асыц да бузылды-ау, Оскенеке?—
деп ем. Журт дегеннщ умытпай журген! со-дагы!— дедк
Абайга бул эцпмеден эр! тагы 6ip эцпме жатцаны ап-анык кершдь
— Мынаньщ ар жагы да бар гой. Онысын айтсацыз кайтедх?
— Ар жагыц кайсы, балам-ау?
— «К,ырык уйлйй кырык пышак кылдыц» деднрз гой! Ол би атамныц
ici ме, жок басканыц ici ме ед!?
— Абайжан-ай, кайдагыны айткыздыц-ау! Айыпты Оскенекецнщ ез!
емес. Тагы сенщ ез экец ед!. Енд! сен маган осыны айткызып-айтцызып,
ертец экецмен екеу!м!зд! тагы араз кыласыц-ау, сыгыр!— деп, Суй!ндж
кулш койды.
— Жок, Суйшдж ага, б!лей!к деп сурайым. С1здщ уст!ц!зден шагым
жиям деп сурамаймын гой!
— Рас айтасын, балам! Ендеше «кырык уйл!» деген анау Кекен
тауыныц бауырындагы Уак болады. Сол ел iminapa араздыкка басып
жургенде Кунекец араласып, К,онай деген батырды суйейдЁ Егес ку-
шейш келген кезде, Крнайга акыл салып, жау жагын шапкызып ж!бе-
редк К,апыда калган ел карсыласа алмай, кел жагасындагы калыц камыска
кашып к!ред! екен. Кунекец камысты ертетш ж!беред!. Сонда ерттен
корк.ып, кашып шыккан елд! кугызып журш сабатып, Крнайга жецпзш
берген ед!. Осыны айтып ем!— деп, эцпмесш бгпрд!. Абай осыдан соц
езге эцпме сураган жок-
Аздан кейш ет nicin, журт аска отырды. Абай мен Кдрабасты уй
iuii бегде конакка санаган жок- Сол себепт! кундеп дагды бойынша
дастаркан айналасына Суйшджтщ барлык балалары да, бэйб!шес! де
отырган-ды. Экесшщ теменг! жагынан шешес!мен ек! ортадан отырган
Тогжан Абайга каз!р бурынгыдан да жакындай туст!. Абай баганадан
6epi Тогжанга бет алдынан караса, каз!р кебшесе кырынан керш отыр.
Орташа келген кырлы мурыны енд! анык кершд!. К,ырынан Караганда
.113
б!ртурл1 суйк5мд! екен. Жумсак жумыр иепнщ астында жука гана 6ip
толкындай боп, нэзж бугагы бипнедь Жылтырап таралган шашы кап-кара
калыц ор1ммен, ерекше аппак, нэзж мойнына карай кулап TycinTi. Улкен
де, Kimi де емес, эшекей сыргасы Д1р!л кагып, дамыл алмай сикше
Tycin тур.
Элденеден, белпшз себептен Тогжан niuiiui кызара Tycin, кайта сур-
ланады. Толкып кайтып турган уяцдык па, баска ма? Эйтеу!р езшше,
езгеше тыныс алып, лупи кагып турган 6ip сез!м бар.
Крнакасыга эркашан аса мырза аталган Суйшдйс уй! бупн де етп
келюпрш аскан екен. Кдрабастыц отюр сэры пышагы кыстан калган се-
Mi3 жаяны да, алтындай сэры yi_rjt/s;ipiKTi де лып-лып сызып, жапырактап
жатыр. Жалгыз сур емес, сары ала кып аскан екен. К,ыс бойы бор-
дакка байлаган, жацада сойылган ceMi3 койдыц жас субелер! де бар
екен. Бапты кып жемек болган ceMis койды жай сойгызбай, ужтюзш
алыпты. Жас ет, уйпкен койдыц еп болганда, мына табакка, тагы да
езгеше дэм 6iTipin, нэр бердк
BipaK ас осындай бапты боп, уй imi Teric ерекше кецмдешп жеуге
Kipicce де, Абай женд1 жемедэ.
Тогжан да биезжке толы аппак жумыр биепн табакка карай сирек
созады. Суйшдж пен Асылбек Абайды кайта-кайта:
— Же, шырагым.
— Жесецнп, Абай! Алмадыц гой!— деп, элденеше козгап Kepin ед|,
Абай жей алган жок.
Ет артынан Суйшджтщ кептен саугызып отырган кысырларыныц
сары кымызы да келдд. Оны да жаксы эцлмелесш, узак отырып imicii.
Бул кештщ соцгы кезшде Абай алгашкыдай емес, тартынып, калгандай,
баяу ед!.
Уй иелерг «Жас конактыц уйкысы келд!» деп, соган жорыган. Акыры,
тесек салынатын боп барлык еркектер тыска шыкты. Абай кеций бул
кеште езгеше 6ip купит сез!мнщ эсерше толы.
Бурын «гашык жар» кеп окыган хикаяларда, кеп коп естшген ауыз-
ша эцпмелерде болса, бугш Абайга ец алгаш рет к;тап емес, ацпме
емес, езтнщ анык, аппак мусМмен. кулк1С1, козгалысы, тынысымен: «Сол
мен ед!м», «мен мундамын» деп келгендей.
Суйшдж эцпмелерппц артынан, эуел кезде кецийндеп тунып журген
6ip ауыр сез1м ренж!ткендей, 6ipep тецкериш туст! де, кайта msrin калды.
Ол емес, тыска шыгып ез-ез!мек калганда, жулдызды аспанга аса 6ip
ракат куанышпен карап турып, кец тыныс алды.
Орталап калган ай батыска таман сызылып барады. Биж те алыска
тартып барады. Журектт де решштен, ылайдан куткарып, сондайлык
бижке, Kaaipri бултсыз аспандай алыска, тазалык ракатка шакырып,
жыракка мецзейдк
Туйееркештен Шыцгыстыц жакын бижтер! жартылап кана кершед!
екен. Кдракошкыл таулар ай астында кекшш мунарага оранып, жым-
жырт калгып тур. Тау жактан акырын гана жел желгйнед!.
Калыц кой кыбыр етпей тыныштык алып, унсгз гана тына алады.
Асылбек, Эд!лбектер жатуга кеттт. Кегал сайда отырган бес-алты уйл!
114
ак ауылдыц туцл!г! Teric жабык. Ай астында ак уйлер де мызгып,
калгып тур.
Суй!нд!к пен Карабас аттардыц мацында жур. Абай мынадай кектем
тушнен соншалык 6ip тазалык сезш, тац лебш таныгандай. Буныц журе-
ri эдей! арналган тац_лебш ерекше угынып сезшгендей.
«Махаббат па? Осы ма? Осы болса, мынау дуние, мынау маужы-
раган тынысты нэз!к тун... 6eciri гой. Сол суду саздыц кулак куй!
гой».
Суттей жарык, айлы тун. Тац эл! жок- Б!рак жок екен!н б!лсе де,
Абай элдекандай езгеше «тацды» сезедн Куй!к те, ум!т те, куаныш
та, азап та бар,— журек тацы. Кеуде толган езгеше ыстык, езгеше
жумбак, мол сез!м. Соныц шалки Tycin шарыктауы кеп. Лыпыл каккан
кднатта й тоцтаусыз кубылып, тыныштык ала алмай леш'редк
«Нен! айтады? Не деп тусшед!? Не сипатты бул сезш? Не боп
барам? Такат, сабырым кайда?»
Бойына тоцазыгандай 6ip д!р!л пайда болды. Себепс!з д!рыдейд!.
Журен де тулап кеп, ез-ез!нен кысыльш, шаншып кеткендей.
«Тац... журек тацы... Сол тацым сенсщ бе? Жарыгымбысыц, к!мс!ц?»
Кез алдында Тогжанныц аппак жумыр б!лег! жас баланыц еиндей,
ак торгындай мойны!.. Тац осы да... ез! гой!
...Ак етщ аппак екен аткан тацдай!
Шынымен бар жанымен кулай табынган сулуга карап, бар сез!ммен
унс!з жырлап турган тэр!здь Тогжанга арналган, ец алгашкы «гашыгым»
деген жарына арналган жан жырыньщ туцгыш жолы осы ед!.
Ойша, екьуш ауыз махаббат сэлемш айтып шыкты. Б!ртурл! оцай,
ракат боп ез-ез!нен куйылып турган тэр!здк Б!рак сол кезде Кдрабас
уйге карай шакырды. Екеу! тыста жалгыз капты. Абай уйге таман келе
жатып, жацагы олецш кайта есше тус!рей!н деп ед!, «Ак етщ аппак
екен атк,ан тацдай!» дегеннен баскасы ecine эз!р кайта туспед!.
Карабас пен Абай уйге шргенде, Суйшдщ пен бэйб!шес; бипс тесекке
жатып калган екен. Саргыш шепрен шымылдык улкендердщ жататын
орнын коршап тур. Кец уйд!ц тер!не ек! конакка арналып тесек салы-
нып жатыр. Одан баска езге Kici жататын жай сез!лмейд!.
Тогжанныц ез уй! баска гой. Ол Суйшджтщ Kimi эйел! Кднтжанныц
кызы екен. Жаца уйге юрерде Карабас айткан. Тогжан, эрине, ез уйше
кеткен болу керек. Уйге к!рген жерде Абайдыц ойлаганы осы. Уйткен!
тесек салып журген — баганагы шай куйган сары келшшек.
Абай терге карай козгала 6epin ед!. Bip уакытта шепрен шымылдык
толкып барып козгалды да, ес!к жактагы шетшен шолпы сылдыры ест!-
лш, Тогжанныц эсем боны кершд!. Колына 6ip торгын керпен! алып,
6epi шыгып келед! екен. Асыкпай, TinTi акырын козгалады. Шолпысыныц
енд!г! сылдырынан ез! цысылган тэр!зд!.
Келшшек Абай жататын тесе кт! баптап салып болып кап ед!. Тогжан
колындагы торгын керпен! кеудесше кетерш, баурына кысыцкырап ту-
рып, келшшекке эдеппен гана буйрык етш:
— Аягын, аяк жагын бгпктесецпп!— дед!.
Абайга бу да дэл езше гана арналган, езгеше ыкылас сиякты ке-
ршд!. Б!рдеме айтар ед!... айткысы кеп ед!. Б!рак, журеп лушлдеп, аузына
115
тыгылгандай боп, тук сез таба алмады. К,ур гана цызарып кысылды
да, сырт ки!м!н шеше берд!.
Тогжан адырын, сыпайы гана кеп, Абайдыц тесепне торгын керпеш
жазыцкырап койды да, ес!кке карай козгалды.
Унс!з бейка белйсшдей улкен ытифат жасады. BipaK бары сол гана.
«Шын-ак бары сол ма?» Элде, Tinri, бар конакка !стейт!и дагдылы сыйлык
сиякты ма? Сол гой! Улкен уйдщ ecirine жеткенше Тогжан акырын
басып, келшшект! ертш кетш барады. Кдйта бурылмайды.
Дэл шыгар жерде гана, езшен бурын ес!к ашкан келшшект! uirepi
шыгарып ж!берш, ез! б!ртурл! сулу дозгалыспен сырт айнала бертп,
терге таман адыргы рет бетш 6epin, уй !шшен сыртымен шьщты.
Тогжан ес!кке дарай дозгалганда, Абай дадалып, телм!ре дарап калып,
бешпетш ек! иыгынан шеше 6epin ед!. BipaK Тогжан 6ip дарамаганга
дайран боп, кеткенш цимагандай далт турып дапты.
Енд! Тогжан ес!ктен шыгар жерде 6ip сэтке кез циыгын тастаганда
Абайдыц тапжылмай сглейш турып калганын кердь Бешпет! ек! иыгынан
тусщюрепт! де, аппац кейлег! ашылып тур. Ек! колы 6ip нэрсеге тацгал-
гандай жазылып, ыцгайсыз турде асылып дапты.
Абай дэл байцады ма, жод па? Бтрад, шыга берген Тогжаннын аппац
жуз! цайтадан тагы 6ip рет, соцгы рет дою цызгылтпен ду ете тускендей
кершд!. Жэне сонымен катар жымия кулген ерн! аппац маржандай
т!стер!н айцын керсеткендей болды. Унсгз кулюмен езу тартып кеткен
сиякты.
«Бул не, мысцыл ма, уят м!нез !стед!м бе?» деп, Абай ез-ез!нен
цысылып калып, тез шенпнд! де, торгын керпеге оралып, бук тусш далды.
Шолпы эуел! жи! сылдырлап, аздан соц баяулай бастап, тагы б!раз-
дан соц анда-санда б!р гана шылдыр ете тусш узап барады. Абай ез
журегшщ аттай тулап соддан дурс!л!н ест!дк Шолпы ушн сол басып
барады. Озгеше ыстыд кымбат шолпы ец соцгы рет б!р шылдыр етт! де,
бипнбей кетт!. Тун тыныштыгы урлап кеткендей, жутып кетт!.
Шамды К,арабас енпрд!.
Шам ешс!н-ешпес!н, Абайдыц кез алдына даз!рг! мезги, бул сэт
самаладай жарыц. Шамныц ешкенш байдаган да жод. Кез! жумулы,
кец!л! тыныштыцтан, сабыр ойдан айрылган. К,уйын устшдеп алай-
тулейде.
Бул тунде тац аппац болып атцанша Абай 6ip секунд та кез !лген
жок. Кун шыгарда гана азгантай мызгыды. Бтрак уй тшт оянганда 6ipre
оянып, ерте турды. 0цт сургылт тартып, жудеп турды. Шай алдында
тыска шыгып, далада бой жазып журген уакытта, Тогжан жаткан уйд!
ойша тздед!. Суй!нд!ктщ улкен уйше жакын турган ктшиеу ак уй бар.
Асылбектщ отауы болу керек. Содан эр! алты канат ак уй тур. Kimi
уй сол болуга лайык. Абай кайта-кайта сонда карайды. BipaK ол уйдщ
туцлт жабыц, Тогжан да, шешес! де эл! оянбаган, турмаган сиякты.
Далага Суйшдж те шыцкан ед!. Экес! тапсырган алыц-бер!к жешн-
дег! сэлемд! Абай сонда айтып, бул ауылга келген жумысын осы тацер-
тецг! уакытта бгпрд!.
Шай уакытында Тогжан келген жок,. Асылбек, Эдибектер де ез
уйлершде болу керек. Тацертецг! мэж!л!ске араласпады.
116
Шаруа б!ткен соц, Кдрабас ертецг! салкынмен кайтайык деп байлаган.
Сондыктан дастаркан жиылган соц, ол аттарды ерттегел! шыгып кетт!.
Абайдыц бул ауылдан кетк!с! келмедь Крнагуар, жылы жуз, жаксы
мтнезд! улкендердщ уй! аса б!р сирек кездесетш, жайлы уя сиякты екен...
«Осы ауылдыц туысы, жакыны болар ма ем? Сураусыз келш, санаусыз
конып, тустенш кетш журер ме ем?»— дегендей. Барак кетпей болмайды.
Уйде Суй1НД1к пен Абай жэне Суйшдштщ бэйбпнес! гана калган
уадытта Суйшд!к Абайдан Зере жайын, Улжан куйш сурастырып отырып:
— Аналарыца сэлем айт, балам!— дед!.
Туннен 6epi ундемеген бэйбтше де Улжанга сэлем айта отырып,
Айгызды ecine алды. Содан барып Кэмшат есше Tycin:
— Шырагым-ау, осы анада Бежекец аулына ж!берген юшкене кыз
не жайда? Айгыз бишара кайтш киды соны? Жылатып айырып, кайтш
кана ж!берд! екен?— деп, 6ip жагынан наразы боп, сурастыра бастады.
Абай амалсыздан сейлеп, кыска гана жауаптар кайырды. Бойб'ше бул
женде шешйпцюрей бастап:
— Бежейдщ эйелт катыбас kici ед!. Озшен де туган кызы коп, ку-
тед! дейм!с!ц кшкене пакырды?—деп, кынжылып отыр.
— Е, е, Бежей бар емес пе? Кдтыны ойламаса, Бежей ойлайды
гой! Неге кутпесш!— деп, Суйшдж майдаламак болды.
— Ой, битмеймш! Ауыл-аймагымен Teric-ак: «Айыпка берген кыз гой.
Малый кимай, жанын киды гой айыпка!» десш, жаман сездер сейлейд!
деп eciTTiM гой. Жас баланы жылаткандары бекерлж болган гой езк
Не десе де !штен шыкпап па ед!? Айгыз бишарада не сулдер жур
дейсщ?— деп, бэйб!ше ез-езшен босацсып барып, жылап ж!берд!. Ек!
кез! жаскд толып, кып-кызыл боп, ундемей, муцайып калды. Анда-сан-
да Kypcine Tycin, тамсанып кояды.
Абайга бул ананыц мей!р!м!, тшт! б!р кымбат адамшылык, шын ракым-
шылык боп танылды.
Жидебайдагы ез уйшде Кэмшат жайы осындай 6ip айык.пас муц,
уайым боп алган-ды. Сондагы эжес! мен Айгыз жэне ез шешесшщ осын-
дай-осындай кез! жасты, кецхл! каяу болган кеп шактарын ecine алды.
Б!рак, олар Кэмшатты кур сагынып, кур аяганы болмаса, мына к!с!
айткан суык сездерд! есггпеген сиякты.
Кеше Кулыншак та, бугш мынау ауыл да Кэмшат жайын ылги «жет!м
жандай, куцджке, корлыкка кеткен бишара, элс!з сорлыдай» сейлейд!.
Тегш емес-ау! Жидебайга кайтысымен эжелерше осы ес!ткендерш айтып,
Кэмшаттыц куйш б!лд!ру керек. Эке не десе о десш, буны !стемей
болмайды. Абай осыган байлады. Журерде тагы да кымыз iniin, жолга
карсы тогайып ап, ек! жолаушы атка койды.
Суйшдж уйш!ц жанынан улкендерге «кош-кош» айтып, ракмет айтып
кетш бара жатып, Абай к!пп уйдщ туцл!гше тагы карады. Туцлж эл!
ашылмапты. «Тогжан енд! 6ip коруд! ойламаган ба! Туруга да, керуге
де асыкпаган гой!..
Бала ж!г!т кец!лге ала, кызган толкын алып, амалсыз тебшш журш
кетт!. Ауылдан алыстацкырап бара жатканда ец соцгы рет артына бурылып,
к!ш! уйд! тагы кимай карап ед!. Уй жанында б!р эйелдщ бойы кершд!.
Басына кара шапан жамылган, ак кейлепшц етег! шубала тускен, Тогжан
JJ7
сиякты. Жаца турган гой. BipaK, естктен шыкты да, Абай кеткен жакка
карамай, эр) карай, кегал децге карай акырын басып журш кетт).
Абайдыц кеципне Тогжанныц шолпысы шылдыр-шылдыр етш, ап-
ашык ест)л)п бара жаткан сиякты. Оз журегпнц луп-луп соккан катты
толкын ыргагы.
Амалсыз узап кетт). Аты жаксы Туйееркеш, жан мекеншдей езгеше
ыстык Туйееркеш, мынау сэу)рд)ц мынандай эдем) ашык, ракат сэскесшде
тым курса, «кош» демей де унс)з калды. Жумбак мшезд) боп, сулу
мекен, сулу жан калды. Тау )шшен шыгып, Кдрауыл езенш куалап,
ек) атты бектерге карай бурылгалы келед).
Ойга Tycin б)ртурл) баяу келе жаткан Абай б)р кезде арт жагынан
дурсыдеп кеп калган ат дуб)рш ест)д). Журег) тагы да тундепдей катты
тулап, шугыл бурылып кап ед). Орынсыз ум)т тез суынды. Суй)нд)к
уйпнц адамы емес, 6ip толыкша, кара ж)г)т екен. Мурты жаца гана
тебшдеп келе жаткан бала жшт жупыны кшм киген. Астында кунанша
кузеген курец биес) бар. Абайларга жакындай бере солем берд). Ашык-
жаркыи ж)г)т болу керек. Аппак сулу т)стер)нщ баршасын керсетш,
аксия кулш келед).
Жалгыз журген жолды кецикйз керш, алдыцгы жагында кетш бара
жаткан ек) аттыны эдей) эцпмелесш отыру ушш куып жеткен екен.
Курец биешц омырауы терлеп канты. Танаурап, демшш келед). Ек) езутнде
кеб)к те бар.
Карабас пен Абай да жаца журпншйпц косылганын тер)с керген
жок,- Жай сурасканда бул ж)г)т — Суйшдгктщ ауылдасы, Кемекбай бала-
сы Ербол деген ж)пт боп шыкты.
Карабас Ерболмен оп-оцай б)л)сш, эцимелесш кетт). Сездерш тыцдап
келе жатып Абай Ерболга шын ыкыласпен карап, элденеден ыстык кере
бастады. Уйткен) Ербол Суйшдпс аулыныц аса жакын ж)гт екен. 0зш)ц
шешес) мен Тогжанныц шешес) К,антжан немере царындас. Ол уйлерге
бул унем) араласып журетш ез Kicici боп шыкты. Эцг)меш)л, кулегеш
Ербол, енд) Абайга бар тулгасымен унай бастады.
Аздан соц бул екеу) кеб)рек эцпмелесш, Кдрабас шеирек калды.
Абай Карауыл бойында кус кеп екен деп, ацшылык муратын б)лд)р)п
ед). Оган Ербол:
— Каршыгац бар ма? К,аршыгац болса, кыдырып келсецш)! Мен
касыца epin журш уйрекке де, кдзга да кездесирейш,— дед).
Уйде Тэкежанныц кек каршыгасы бар-ды. Абай кеципне мынау
ссздер улкен медеу болды. Багана Туйееркештен кеткел): «Енд) кайтып
кашан келем?.. Не сылтаумен келе аламын?» деп ездшшен бабын таба
алмай келе жаткан бала ж)птке мына Ерболдыц айтканы ете 6ip ракат
табыс кершдк Абай мен Ербол кус жайына, ацшылык жайына ауыскан
соц тагу курбы сияк,танып кетт).
Екеушщ де айтар сездер) б)’тер емес.
Б)рак бектерге шыккдн соц Ерболдыц жолы белшетш боп ед). Ол
оц жактагы Келкдйнарга бурылмак екен. Шаруасы сонда. Абайлар бол-
са, Шыцгысты бектерлеп отырып, Кдрашокыга, Кункешц аулына карай
тартпак.
Ерболды кигысы келмеген Абай:
118
— Келкайнарда тыгыз жумысыц болмаса, б1збен 6iprc журсецшП— дед}.
— Е, е, не деп ерем? Не шаруац бар дегенде не деймш?— деп,
Ербол кулш жгбердк
— Шаруавда журттыц не акысы бар! К,ыдырасын, конак, боласын! К,ус
саламыз...
Ербол Абай сезше кызыга бастап:
— Айтканыца кызыгып турмын!— деп, аз ойланды да:— Э-эй, б1рак
шаруам калады гой, болмайды!— деп, амалсыз байлау айтты.
Аздан соц Ербол Абайлардан белшш, Келкайнарга карай тартып кетт!.
Келгеншде кулш келген} сиякты, кетертнде де куле коштасып айрыл-
ды. Абай буныц сол кецигдшше кызыга карап калды. Ерболдыц алдын-
да тук бегет жок. Тшесе, Тогжанды кунде коредт. Жакыны, туысы.
Тогжанга сондай жакын болудыц оз} де бакыт сияктанып, Абай мына
житии сондай халш кызганады. Ербол болса, айнымас кызыкты ке-
щлмен желе жортып, узап барады. Тогжан турасындагы ец соцгы умтт —
соншалык ыстык кершсе де узап барады.
2
Абайлар Кдрашокыга тус ауа жетт}. Кункенщ улкен уйшде мол жиын бар
екен. Кермеде кум’.с ер-токымды кеп аттар тур.
Карабас Абайга бул жиынныц алые ел емес, осы мацныц ез адам-
дары екенш айтты. Аттарынан таныган.
— Жуантаяк, Топай, Ыргызбай }ш}шц Kicbiepi. Кундей жиын гой.
BipaK, мынау журуге камдалып, жаца ерттелген аттар гой. Туст}кт} жеп
Койган екен, кур каппыз!— дед}.
Абай сэлем 6epin уйге щргенде, кец уйдщ iini лык толган Kici екен.
Бшк тесектщ алдында, бар жиыннан иыгы асып, ак кейлегппц омы-
рауын ашып тастап, тес жунш керсетщюреп экес} отыр.
Таркауга айналып, кюнш алган улкендер, дэл кетер жерде кымыз
iuiin, Кунанбайдыц соцгы сездерш тыцдап отыр. Bip т}зелеп жугшш,
тымактарын киш отырган юеллер де бар.
Уйдейлер Абайдыц сэлемш алганмен, амандык сураскан жок. Тесек-
тщ аяк жагын ала, жорга Жумабайга кымыз сапыртып, куйгызып Кунке
отыр. Абай соныц касына кеп отыра бере экесшщ соцгы сездерш естт.
— ...Кыбыр-жыбыр бар, быемш. BipaK, «онымыз жок» десед} екен
гой. Ал, сенейш. Сенемш деп, жаза шексем де сенемш!— деп сурлана
тусш, зглденш,— кулакпен ееггкеннщ бэрш бекер дейш, кезбен кергенд}
гана шын дейш. Кез}м кергенше шыдайын. Мен деген дос!— деп, Кунан-
бай жалгыз ко'ймен кадала карап, терден босагага шейш 6ip шолып
шыкты. Содан кайта терге ерлеп, дэл касында отырган Жуантаяк То-
пайдыц картац адамдарына кез кадап отырып,— мен деген дос, мен
шыдаганша сен де шыда! Тек жалгыз-ак мен козданган кун} «6ipre
цозданам» деп шыда! Соны ктесец, кудай ырза, мен ырза. Эз}рге менщ
колка, товпм осы-ак!— деп, токтап калды. «Журушиерге руксат» деген
сиякты кып тужырып ед}.
Бар жиын, терден босагага шейш куп-куптап:
— Дегенщ болсын!
— Айтканыц болсын!
Н9
— Серт уэдемтз айтылды гой!
— Тур дегешце турамыз!— десш, жапыр-жупыр достап далды. Абай
оз шпнен:
«Баталасу сиядты-ay! Bip нэрсеге ел дамдап, серттесу ушш шадырган-
ау!» деп ойлап, жацагы «дос» деген сезд! есше алды.
Б1'рад торден босагага шей in бу да дарап оттп, 6ip нэрсеге !штей
ойланып далды.
Мынау «дос» деп эке атаган Kicbiepi, бурын Абай аз бметш, немесе,
TinTi танымайтын к!с!лср. Бурын мундай жиын ортасында «дос» деген
атпен Байсал, Кдратай, Бежей, Суйшд!к, Tycin сиядты киллер отыру-
шы e/ii.
...Бугш оныц 6ipi жод. Анада e3i барган Кулыншад та жод. Басдаша
6ip екшеу гой. Олардыц устше тагы да мол дос жию ма? Болмаса,
тшт! соларды екшеп тастаган ба? Элде думбиез б!рдсцелср бар ма?..
Абай Кдрдаралыдан дайтдалы ел iini цыстыгуш татулыдпен, Кэмшатты
жылатып берумен «бтттц тынды» деп быетш. Содан кейш улкен сыбыс
та шыддан емес. Iminapa не куцк!л барын сурастырган да емес-т!.
Конадтыц кеб! журш кетш, ек!-уш адсадалды гана Кунанбай донал-
дага устап далды. Кепшипк кетсе де экес! толыд босамады.
Абай езппц Суй'|н;цкке барган жумысын кепке шейш айта да алмады.
Адыры 6ip эредшш тауып, экешмен сейлесш, мшдетш ада дылды.
Енд! бугш мунда донбай Жидебайга дайтсам деп ойлап ед!. Экесше
сол ниетш айтданда К,унанбай:
— Йемене бу, дуыршад ойнайтын дыз ба ед!ц сен, шешецшн дасынан
шыдпайтын? Менш дасымнан сол датындардыц дасы артыд болды ма?
Мунда болсац ел кересш, сез угасын, тэл!м-тэрбие аласын. Онда не
табасыи?— дед!.
Абайга бул сездер оншалыд даусыз хадидат белый танылган жод.
1ш!нен: «С!з ата болсацыз, ол — ана. Бала, ата-ананыц тагылымын б!рдей
алып еседЬ> деп ойлады.
Б!рад экесше тура жауап айтдан жок.
— Уйде даршыга бар ед!, биыл дус мол екен. Жидебайга барып
азырад даршыга салайын деп ем,— дед!.
Кунанбай бул жерше дауласдан жод, тусшдк Б1рад:
— Тагы 6ipep кун аял дыл. Ертецдер сен! Байдалыга ж!берш алгалы
отырмын. Содан эр! дайтарсын,— дед!.
Абай амалсыз кендн
Байдалы Абайдыц кеп сейлеспеген Kicici. Кешелер ол да К,унанбаймен
араз Kicinin 6ipi ед!. Енд! соган ж!бермек.
Эуел! К,улыншадда ж!бердд Ол Кунанбайга екпел!. Суйшдж болса,
ол да бурыннан решшт! адам. Кеше тун! бойгы эцпмеде Абай ез экес!
туралы улкен к!с!лердщ аузынан ец алгаш сын сездерш ес!тт!. Ол эцг!-
мелердщ !ш!нде талай-талай мэндер жатыр. Суйшдж те Кулыншадтай
екпел! адам. Ал енд!, м!не, тшт! Бежеймен т!зе досып, эрдайым жаулыд-
ты мыдты устап журген Байдалыга ж!бермек. Оныц Кунанбайга карсы
араздыгы датты бекш далган тоц сиядты емес пе ед!? Кец!л! ж!б!д!
ме, дабагы жадырады ма? Абай б!лмейдк
Енд! соган бармад. «Осы далай» деп, б!раз ойлана Tycin, Абай ез
120
экесшщ шпн тусшгендей болды. Teri aiceci езше жау адамдарга Абайды
эдей! жлберетш болар. «Жау барын кореш, тусш танысын. Тани келе,
кере келе, экесше достыгы, тыеулестт кушейсш» деген болу керек.
Абай осыны уцты да, катты толкып, киналып ойланды. Шытырман.
Bip сэтке Абай e3i келденецнен карап, шытырман imine жалгыз, куралсыз,
алоз куйде epiiccis Kipin бара жаткан езш кергендей болды.
03iH-e3i ойша ею'ге белш, осылайша келденец кезбен кере журетш
эдет Абайда эр кезде болушы едк
Ек! кун еткен соц, Кунанбай Абай мен Кдрабасты Байдалыга ж!бердь
Кулыншак пен Сушнджтей емес, Байдалы буларга жылы шырай бермедк
Сырты уп-улкен акшыл уйге Абайлар Kipe бергенде-ак Байдалыныц 6ip
нэрсеге катты ашуланып, айкайлап жаткан yui естшдь
Уй imi эбшер екен. Босагада малшы катын улкен Ky6ire ipKiT nicin
тур. Bip жагынан кец казанда курт кайнап жатыр екен. Уй imi ыстык.
Дэл Абайлар Kipe бергенде Байдалы 6ip юшкене кара пушык кызды
май куйрыктан шапалакпен урып:
— Кудай ci лепр, кетш! былай, кудай cinerip. Тыныштык бермедщ
гой, сен-ак!— деп, жылаткан бойында итерш тастады. Кыз отка кулай
жаздап, api шошып, epi ашуланып булыга жылады. Басында шыр eTin
шыцгырса, енд! meri катып кекпецбек боп, долдана жылайды. Кезшщ
жасы да, сшекеш де шубырып жатыр.
— Эпкет! Эпкет мынау карац ешк!рдй— деп, Байдалы катынына буй-
рык ет!п, уйден айдап шыкты.
Уй iminin осы жанжалыныц уакытында Абайлар сэлем 6epin Kipin,
торге шыгып отырысты.
Байдалы сэлемд! оцдап алган жок- Амандасуы да солгын болды.
Курт кайнатып жаткан уйдщ казаны бос болмайды. Ет аскысы
келмеген уйге ол 6ip жаксы сылтау болатын.
Абай мынау ыстык уйде, мынадай тырыедак ашушац к!сшщ уйшде
ет асым уадыт отыруды ез басына жазадай санап едй Сондыктан еттщ
сэт! болмаса тшт! карсы емес. Imineii Карабасты мыскылдап:
«Ал бэлем, шок! Туст!к болмаса, тубщ тусетшдей керупп ец! Керер-
мш осы уйден жегешцдй»— деп, жымия тустй
Шынында Карабастыц 6ip киыны — «туетж» пен «конакасы» жайын
езге дуниешц бэршен бурын ойлап, езгеше кещл белетш. Кейде Абайдыц
конбайык деген аулына: «Конайык, бул уйдщ cypi мол» деп, тагы 6ip
кезде: «Тустенбешк, журш кетешк» деген жершде: «Тустенешк, бул уй
конакасыга мырза» деп, кайдагы Абайдыц imin пыстыратын кощлоз,
суйюмоз 6ip уйлерге ер!кс!з аялдататыны болушы ед!. Екеушщ кеп
жургенде кобшесе угыспайтын жерлер! осы болатын.
Бул жолы Абай кеципне Байдалыныц пиет! де сай келген сиядты.
Улкен кара сакалды, суык туст! Байдалы конадтардыц бетше карамай,
мойнын eciK жакка бурып отыр. Аздан соц куб! nicKeii катынга карап:
— Кымыз экел, ас ауыз типз мыналарга!— дед!.
Карабас белдогш memin, юшкене орныгыцкырап отыра бастап ед!,
Абай уйдщ шырайын одан бурын 6lnin, бел шешкен жок-ты. KimipeK
агат тегенеге куйылган кымыз келген уакытта Байдалы ез! сапырып,
ез! куйып, конактарга 6ip-6ip шараны берд! де:
121
— Барыстарыц далай? Не шаруамен журсщдер?— дедь Абай ез!
келген шаруасын сол арада айтты.
Эцпме тагы жер жайынан. Кунанбай, ел жайлауга шыгардан бурын,
былтыр ез! Кдрашокыдан кенпрген Бекенш!, Борсакка Жйпек жернпц
жапсарынан жайлау берген болатын. Сол ретте осы Байда чыныц Кдршы-
галы Копа деген допыстарына «Cyrip мен Суй!пд!к ауылдары доса донсын,
6ipre жайласын!»— депт!. Абай дымызын !шпей алдына дойып отырып,
сол шаруаны айтып шыдты.
Бул сезд! еоткенде Байдалы дабагын тукситш ж^бергп датты тушлдк
Абайга жауап бермей, зыдене дарап, дадалып далды. Абай Байдалыныц
кезшен жасданган жод. Бала жузшде ашу да, араздыд та жод. Тек:
«Мынау Kici далай дарайды;» деген тэр!зд! кшэсгз тацдану гана бар.
Байдалы KipniK дадпай, шугыл ойланып, унс!з отырып, адырында:
— Куп болсын! Консын Cyrip мен Суйшдж, не деугш ед!м!— дед!.
Кайратты, шапшац, ер адамныц байлауы сиядты. Езбедк
Жадтырмаса да, куйш отырса да, амалсыз байлауын б!р-ад кесш, б!р-ад
туйдк Сез б!тш дап ед!. Б!рталай уадыт уй iixri унс!з болды. Абай
дымызын iiuin болып, радмет айтып, енд! журпс! келгендей ажар бивдр-
генде гана Байдалы ыргала тусш, сейлей женелдй
— Айтданына кенд!м. Б1рад сез угушы ма едщ ез1Ц? Экеце айтар
сэлем1м бар. Булжытпай жетызуге жараймысын, жод па?
— Ойдагыцыздыц бэрш айтыцыз, адсадал! Жетк!з дегешшздщ б!р
ауызын далдырмай апаруга уэде дылайын. Мен тек ем арадагы сэлемнимш.
Дегешшзд! жетмзбей кетсем, я бурсам, диянат болмас па ед!? Мойнымда
дарыз далдырмаспын!
Байдалы мына сезге эбден данагат дылды. Бала керген! — бала
емес тэр!зд1.
— Ендеше жаттан айтсам, сырттан айтдан болады. Саган айтсам,
экецгйц ез кезше айтданым!— деп, аз бегелд! де,— «Татуластыд, табыстыд»
деп ек кеше тамам Аргынныц тобьшда. Сол татуласдан сидым осы ма?
Тэтт! кунде тагы артыма далжуыр байлайтын болса, анадагы араздыд-
тан муныц нес! озды? Не жаздым! Сенщ экеце не жаздым осы мен,
Ж!г!тек? Атац Ыргызбайга атам Кецпрбай оц батасын берш, би сайлап
ед!. 0з баласы, ез туысы жод емес ед! гой сонда. «Осы болсыншы»
деп бермеп пе ед!? Ал, бул болса, бугш мшеки, алысда абыройы асса,
айналып кеп Ж!г!тект! жаныштайды. Жадынга жауыдса, жагалап кеп
тагы Жттект! жентектейдк Eip ж!б!мей кеткен! ме устш? Шапка турте-
турте барып, адыры 6ip кун «Элермен бол да, отца тус, соныцды кермей
тодтамаймын!» деген! гой мунысы. Коймас болса сол долдасын алар.
Алмай тынбас сешц экец! Осыны айт! Bip мен емес, «Жттек сэлем!»
деп айт осыны! Ал, мына жерш алсын, 6ip бул емес, тагы тапсын,
тагы алсын!— деп, колын б!р-ад сипкт! де тодтап далды.
Уй imi жым-жырт. От эл! маздап жанып жатыр. Улкен дазанныц
астын дызыл жалын дамыл алмай жалап тур. Эуелде толтыра дуйылган
!рк1т даз!р 6ipep дайнап далган екен. Кемершен орта Tycin, шымыр-шымыр
дайнайды. Жацагы Байдалыныц ашулы сездершщ тусында Абай кез!
казан бетше тусш ед!. Коюланып бара жаткан ыстык дурттыц ортасы
кей кезде кешрннк атып сацылдап цайнайды. Сол керйнс тап Байдалы
122
ашуындай. Кайнауы жеткен ашу кызуы жеткен курттай. Bip жер емес,
Ki san бет! эр ту стан бурк-бурк етедй Ол даты осы ел дел эр жерден
шац 6epin жаткан Кулыншак, Суйшдж, Бежейлердщ ашулары сиякты.
Шынында, жацагы аз гана сез талай терец тукшрдщ устш басты.
Талай туйшд! туртш erri. Талайдан тер!л!п журген келта узын дау,
ce6e6i мыкты кшэлар жатыр.
Абай Байдалы сезше орай айтпакшы емес. BipaK жаксы, жаман
деп сыр да берген жок. Сэлемдерш угып болып Байдалыга кош айтпак
болып ед!. Кдмшысын устап, тымагын кид!. Осы кезде Байдалы тагы
6ip ыргала Tycin: «Эл! де тыцдап кет!» дегендей белг: ctt'i. Абай тыма-
гын кайта колына алды.
K,a3ip Байдалы б!ржолата езгерген сиякты: кец, баяу, байсалды унмен
тыц эциме бастады. Абайга енд! кул!мшрей карайды. Бул nimini жацагы
Байдалыга TinTi уксамайды.
Улкендердщ эралуан кец м1нез!, терец сыры болатыны бар гой. BipaK
тап мынадай, ашуы мен сабырын оцай жумсап, оцай тежеп, оп-оцай
бурып салып отыратын шын устамды адамды Абай осы Байдалыдан
ец алгаш рет Kepin отыр.
Жацагы ашумен куйген Байдалы енд! майда коцыр унге Tycin:
— Осы ездерщ Kepin журген Кдратай бар ма? Тап соныц шшде
кеп койма жатыр, не керек! ПЬркш, тек кана азгантай Кекшеден шыкты
гой. Егер Олжайдан туса, epicin керер ец!— деп, 6ipa3 отырды да...—
Такауда эне 6ip кундерде Кдратай, Бежей, Байсал бар — барлыгымыз
Каумен уйшде тустешп отыр едш. Жиын 6ip сезден 6ip созге Tycin,
шалкып отырып, акыр аягы: «Жэ, ез)м!з кергенде мырза юм?» дегенге
келд!. Журт ойланып калды. Байсал куншуакта жаткан тагыдай кезш
6ip ашып, 6ip жумып, бук Tycin сырт карап жаткан. Жацагы сезге ол
катыскан жок-ты. «Мырза юм?» дегенге Кдратай жауап берш, «Мырза —
Кунанбай»— дед!. Тагы б!раздан соц ол жиын: «Шешен к!м?» дед!.
Тагы КаРатай жауап берш, «Шешен—Кунанбай»—дед!. Ек! бел асты.
Аздан соц жэне 6ip оралып кеп: «Жаксы мм?» дестк Элл Каратай
жэне жауап берш: «Жаксы — Кунанбай»— деда. Сол кезде Байсал басын
жерден жулып алып, сацк eTin: — «Уай, Кекше, не оттап отырсыц ез!ц?»
деп, Кдратайга кадала Tycin,— Мырза Кунанбай екен, шешен Кунан-
бай екен, жаксы Кунанбай екен! Ендеше не кекш алысып журм!з оны-
мен?»— дед!. Соган Каратай !ле жауап берш: «Уай, тэшр-ай, мен Кунан-
байдыц езге жагынан мш тауып алысып журмш бе? Жалгыз-ак «не
кылайыны» жок кой, сондыктан кетш жургем жок па?» дед!. Сез угатын
бала сияктысын гой!— деп, Байдалы осы туста Абайга сыгырая карап
отырып,— дал осы сезд! сен!ц экец ест!меген болар. Осыны да айта
баршы. KemipiMi, мей!р!м! жок екенш Кекше неше жерде керд!, бшмеймш.
Б!рак Ж!Нтек соныц жогын кунде керед!. «Кешт!м» дегешн б!рде-б!р
кермей-ак кеттгк кой!— дед!.
Жол бойында ешб!р жерде Абайдыц аялдагысы келмед!. Оцай емес,
элдекалай емес, бугш естггеш ерекше. Байдалыныц аулынан узаццырап
шыгысымен Карабасца:
— Жур, жарысайык!— деп тебше женелд!.
123
Карабас жарысты оншалык жаксы кермеупп ед!. BipaK Кдрашокыга
кун барда жету ушш катты журмесе болмайды. Жэне буныц астында-
гы — актабан кара бедеу, каскыр соккан жуйр!к бие болатын. Аймацдай
аттан куш де темен емес.
— Ал, журе той!— деп, о да женелдк
Ек! жолаушы узак шапты. Аймацдай ат пен кара бедеу кезек озы-
сып, катты желклп келед!. 0з! озган кезде, Карабас: «Токтайык!» деп
!рк!ле берсе, Абай куып жете берш:
— Токтама, женел! Женеле бер!— деп, атына камшы баса бередк
Карабас оз iiuiHen:
«Мына балата Байдалы сез! деп тидьау! Ширыгып келе жаткдны
сол-ay!» деп ойлаган.
Кун бата берген кезде аттарын кан сорпа кып Кдрашокыга жеттЕ
Ауыл сыртында мшкене тастак тебе бар едк Кунанбай Майбасар
екеу! сонда отыр екен. Абай аттан тусе бере, шылбырын Кдрабаска
тастады да, аял кылмастан экес!не карай тартты. Кунанбай ауылдан
кашац отырса да, булардыц катты журт келгенш аттарыныц сонау
алыстагы ажарынан байкап едк К,ара бие ауыздыгын шайнап, тыныштык
ала алмай кермет сузе тартып тур. кунанбай кезшдей, мал сырын
булжытпай б!летш кореген кезге сол белгшщ esi де жетк!л!ктЕ
BipaK ол жайга Кунанбай онша ш!м!ркенген жок-ты. Тегшде балата
«ат кинайсыц, шаруа куйзелтесщ» деп усак мазасыздык жасамайтын.
Сондыктан баланыц 6ipeyi аттыц аягын KeTipin, немесе зорыктырып елт!-
pin койса да урыспаушы едк Абайга мундай дуниел!к жайында еш уакытта
тарлык еткен емес-тЕ Кдз1рде де катты журктерш жай балалык жел!к,
жарыс кой деп б!лген.
BipaK ол ез бейне. Ал мынау Абай уйге к!рмей, асыга басып дед
басына келед!. Жакындап келген уакытта экес! кадагалап карап едк
Баласыныц ек! кез! от шашып, бет! кызгылттанып, танауы да желб!рей
туседк Барлык жас ажарында бал-бул жанган 6ip кубылыс бар. Эншешн-
дег! салмакты, коцыр баяу Абай емес.
Баласы тацап келгенде, Кунанбай:
— Йемене, балам? Неден ширыктыц, жешцд! айтшы!— дед!.
Абай экесшщ темени жагына отыра 6epin, оз шиндеп кец!л куши
дэл тапканына кайран калды.
Отырысымен кеп кутпрген жок. Бугш Байдалыдан ес!ткен сездерд!
булжытпастан, жалгыз тушрш калдырмастан тугел айтып шыкты.
Экесшен кез алмай карап отырып сейледЕ К,унанбай басында муны
аса салкын тыцдады. Тек «Ж!г!тект! жаныштаудан токтамады гой!»,
«босаспады гой!» деген сиякты Байдалы дауына жеткен жерде гана каба-
гын лезде катты туйш ап, Абайга т!ксше карады. Баласыныц езше
барлап: «Осыныц ез! кандай?» дегендей.
Абай эке кезшен жасканган жок- Байдалыныц дауын соншалык
зыдц утымды куйде айтумен катар, мына бала ез сурагын да осы
арата косып отырган сиякты. Эке мен бала ец алташ рет шыцдасып
бет ашысатын белге келгендей ед!.
BipaK Кунанбай ез баласы туралы eKi ушты болуын тез жойып,
Байдалы сезшщ салмагына кез салып кетт!. Ес!тт!, укты. Жалтыз-ак
124
тук ш!м!р!ккен жок. Ашумен дем!г!п, ернш шыгарды. Оз байлауы оз
тш'шде. Жауап айткан жок- Абай экесше осы сэлемд! экелгенде, тым
курса 6ip шенйлер, 6ip сейлесер деп ед!. Ол болмады.
Байдалыныц алгашкы сез1н ecTipTin 6ip токтаган ед!. Одан тыц сез
тумаган соц, Абай аз отырып, Байдалыныц соцгы эцпмесш айтты. Бул
Абайдыц, acipece, «жауап айтар, не айтар екен?» деп асыгып куткен
жайы едь
Кунанбай баласыныц осы кещлш анык таныды б!лем. Кдратай мен
Байдалы ушш болмаса да, оз баласы мен ез туысы ушш 6ip жауап
керек. Ол тптп аналардыц орайын беру ушш, acipece, керек.
— Кдратай жуйр!к кой. Жер таниды. Айтканы шын болса керек.
BipaK оз топшылауым бойынша, адамныц кай мшез! касиетт! болса, сол
Mine3i Mini де болады. Мен ем1рде устаган нэрсемд! берш устанам.
Жаксылык — к!с!шц айнымас табандылыгында деп биемш. Соныц Ty6i-
нен м!н шыгатын кез де болатын шыгар!— деп, ундемей тунерш оты-
рып калды. Дау айткан Kici жок.
Абай экесшщ жауабын гана битмек едк Ойландыратын жауап ест!д!.
Кунанбай аздан соц гана барып, элпден де жуасыцкырай тусш:
— Адам пенде гой! Пендешц жок-жт толган ба?— дед!.
Кияласа да ез мойнына Kina алып отыр.
Бул кезде Абайга экес! жадагай кершбедЕ Кшэга, дауга жуйр!к Бай-
далы сиякты емес. Ол шешендштен KOpi баскарак TyKnipi бар жан сиякты.
Оцай жан емес. Кдбат-кабат шыц сиякты.
Кунанбай ез ойымен кетсе, Абай ез кещлшдег! туйшш аяктата алма-
ган, оз дагдарысымен кетш едЕ
3
Жидебайга кайтардыц алдында Абай экесшен кош-кон жайын сурас-
тырган. Кунанбай улкен аулына тез кешсш деп буйрык берд!. BipaK
биылгы кеш жолы жылдагыдай емес. Бурын Кунанбайга караган ауылдар
осы Карашокы тусына жиылып ап жайлауга карай женелгенде, Шыцгыс
тауынан Бекенш! асуын басып асушы едЕ
— Кдз!р бул туска келмей, Карауыл езенш ерлеп барып, Адбайтал
асуынан асыцдар!— дед!. Жэне жазгы жайлау сол асудыц тусымен бара-
тын Баканас суы болды.
Баканас, Байкошкар — бул ещрдеп Тобыдтыныц ец улкен езеш. Шыц-
гыс сыртындагы мол жайлаудыц ец аргы шет! сол ек! су. Б!рак Кунанбай
ауылдары бурын Байцошкарды коныс етстш де, Баканас езеш Кекше-
ге TnicTi ед!.
Каратаймен кырбай болгандыктан, Кунанбай Кокшенщ жайлауына
ортак болгысы келгендей.
Буныц ар жагында б!рталай есеп бар. Осы жазда ЖНтек, Бекенш!,
Кокше боп тагы да кайтадан бас курасатын сиякты. Кешег! Байдалы
айткан сэлем тегш емес. Астыртын шеп 6ipiKTipin жаткан елдщ дакпырты
тэргздЕ Ендеше солардыц эр алуан ширап, сыбыр-жыбырын б!л!п отыру
ушш, Кунанбай езше караган елдщ б!разын, дэл сол елдщ арасына таман
KipicTipin ж!беру керек.
Жайлау аралас болса, кыдырыс-жур!а аралас болады. Сыбага, кона-
125
дасы аралас болады. Суйтт мал басы туйкйп отырса, ел Тарту оцай.
Ал, мундай есепке Зере отырган улкен уйдщ барганы жак,сы. Бул кеп
Тобыдтыныц улкен санайтын, кутетш уйк Жэне Кункедей емес, Улжан
донагуар, кец бей!л, мырза. Оныц асы мен келш, ец шырайы адамды
дос етед!, тарта бГлед!. 1шше к.ан к.аткан, сонау катты жаулык, болмаса,
ет пен тер!шц арасында журетш уак-туйе.к екпеш жуып-шайып отырады.
Осыныц бэр! Кунанбайга ел вперед!’.
«Ацбайталды басып, Бакаизсца карай кеш:цдер! Бокенш!, Кекшеме-
нен коныстас болыцдарЬ— дегендеп Кдшанбайдыц штк! ece6i осы бола-
тын.
Абай эке есеб!н биген жок. Тек ез аулыныц жекеленш кешкешн
лайыцсыздау керсе де, нитей аса купил турдо б!р куапыш сезд!. \а-
рауылды ерлеп кошу, Бацанаска шейш бару жаз бойы Суй!н.д!к ауылына
жакын жупу деген соз. «Giwipi косылмас-ау, жуыдтамас-ау!»— деген
ем!р сокпагы енд! муны кутпеген кезде Тогжан уясына жацын апарды.
Соцгы купдердзг! барлыд жендл, ауыр сез1мдердщ баршасыныц дата-
рында Тогжан бейнес! жас ж!г!тт!ц коз алдынан кеткен ем-:.с-т!. Абай
толкыган куанышыч жасыра алмады. Экесше белгклз себелтеи кып-
кызыл боп esrepin кетт!. К,унанбай бул езгер!ст! байкаса да себебш
сурамады. Эрине, Акбайталга карай кешуге Абай карсы болган жок.
Жалгыз-ад ез тогпарыяан белепрек жайлайтын болтан соц, жалгыз
ауыл кету тагы долайсыз. Соны гана ескертш сдь Кунанбай бул жатый
да топшылап койган екен.
— Жалгыз ауыл болмайсыцдар. Неге жалгыз ауыл боласын? Тшт!
сол Жидебай, Мусакулдагы, Келдайнар, Шуйпнсудагы Ыргызбай, Жуан-
таяк, Кдрабатырдан кем койса, он ауыл сендерге ерс кешед!. Bapiwe
де сэлем айтам!— дед!.
Жуантаяк, Кдрабатыр дегендср! Кунанбай ауылдарын жагалап жу-
рет!н, цысы-жазы б!рге кешет!н момын кергшлер ед:. Абай оны да макул
керд!. Осымен Жидебайга кайтып кетт!.
Тогжанды тагы керу умт Абайдыц Кдрашокыдан алып цайткдн зор
олжасы сиядты. Жол бойында бар дуниеш умытый, 6ip Тогжанныц
елес!н коз алдына келт!рш, нелер ыстык, киялга батты.
«Окпрдег! ец 6ipiniiii жалгызым, барым» дегендей неше турл! еркелет-
кен нэз!к сездер ез-ез!нен сан рет айтылып келед!. Жас журеп согып
дана коймайды, каз!рг! Аймацдай аттыц асыгыс дус!р!ндей дуб!р шыгады.
Бул шактагы барлык, сез!м! кур гана жас т!рш!л!к белг!с! емес, кеуде тола
лаулап жанган жалындай.
Кдрашодыдан Жидебайга шейш катты жортып журш ед!. Ек! аулы-
ныц арасында дэл осы кундей шапшац жеткен кун! жок- Кдлайша оп-
оцай келш калганын ез! де байкамады.
Жидебайдагы ауыл да ки!з уйге Teric шыгып алган екен. Биыл К,а-
рауыл суы мол боп тасып, Жидебай, Мусакул устшдег! кец корык кек
жайкын калыц шалгын боп келе жатыр ед!. Кэп уйл! аппак ауыл кеш
мезгиинде б!ртурл! бей!лд1, коналкага кецсадене шакырып тур. Ауыл
айналасы калыц кой. К,озы жамырап, иттер ypin дацгаза боп жатыр
екен.
Абай улкен уйге де, шеше!лер!мен амандасып болган соц, кепп-дон
126
жайын айтты. Жылдагы эдет бойынша бул ел эуел! бауырга карай,
кектемдш коныстарга барушы едк Улжан солай кошермгз деп, к,ыстауда
калдыратын жуктерш, коймаларын сайламаган екен.
Жайлау биыл ерте кектедй Шыцгыстагы ел бауырга копией, жайлау-
га асыгып отыр. Сондыктан бул ауыл да дурмектен кала алмайды.
Ол жагын Улжан укты. BipaK, баласы ойлагандай тез кеше алмайты-
нын быд1рд1. Уй iiniH жецглейту, тендер «бугызу, жатакшыныц жазгы
кунш бейкам ету, баршасы да бул ауылды не кылса да бес-алты кун
бегемекке керек.
Абай оз ншнен: «Суй!нд!к аулы сыртка кетш калады, жеткззбей узап
кетедйау» деп тынышсызданып ед!. Шынында, сыйлас ауылмен, немесе
достас жандары бар ауылмен катар кешкен кандай кызык- Ертелькеш
6ipre кешш, 6ipre конып отырса, кунд!з-тун Kepice журудщ сылтауы
кеп. BipaK шешесиц байлауы жацагыдай шаруа жагына келгенде, бу-
зылмайтын байлау болады. Ондайда Улжан Кунанбайдыц айтканын да
орындамай, ез билшмен кететш.
Кещл каншалык киял кушып, аласурса да, Абай амалсыз кендь
KeuiKi астыц алдында Абай Зере меч Улжанга Кэмшат жайын айтты.
Есйгенппц ешб!р!н калдырмай, катты айтты. Жыласа да, куйзелсе де,
шешелерд! аяймын деп Кэмшат жайын буркеу мумкгн емес.
Зере курсшш, куц!рен!п кеп, Кунанбайды жерледк Улжан унсй, жым-
жырт, киналып отырып-отырып Абайга:
— Осы есйгешцшц б!рде-б!р!н Айгызга айтпай тура тур. Онсыз да
Кан журей как жарылып жур рой. Бугш тан,ертец: «Тус керд!м. Кэмшат
жер ошакка жыгылып калып, уст1-ба^ы лаулап жанып барады екен»—
дед!. Суйшднстщ катыны, аналык мей!р!м! бар Kici. Бэршен де соныц
айтканы тек емес кой. Ш.ыцгысца жетешк. Сонац соц езщ цасыца
б!р ересек Kicini ерт те, тура Шырактыц аулына барып, Кэмшатты ез
кезщмен керш, бар жайын б!лш кел. Айгызга содан кейдн айтып, экецмен
шындап сейлесешк,— дед!.
Байлау осы бстды.
Сол кештеи он шакты кун еткен шамада Кунанбайдыц улксп аулы
Акбайтал асумнс.п асып барып, Шыцгыстыц сыртындагы Жй-ггек, Кокен-
ш! жайлауы болган К,опаныц аузына конды. Кунанбайдыц айтканындай
он шацты ауыл боп кешш келш ед!. Дэл бугш осы коныска жеткенше
бул ауылдар езге Шыцгыс бектершен кешкен Бекенпп, Ж1'г!тект! куып
жете алмаган. Ец ш-.бан кешкен ауылдар болган-ды.
«Алгаш улкен ауылдыц ерул!й» деген табак-табак еттер, саба-саба
кымыздар, кеп-кеп кыдырушы катындармен !лесе келш-келш калды.
Кунанбайга журттыц кец!л! эр алуан болганмен, ежелй салт машык
бейынша бул ец’рдей агайын Зере отырган уйд! жатсынган жок. Б!рак
сыбага мен ерулпс экелупйлер кеп болса да, бул келгендердщ !ш!нде
Бежей, Байдалыдан немесе Суйр, Суй1нд!ктен келген белй болмады.
Келш жаткднныц барлыгы момын агайын. Араз-куразга ынтасы мен
бей!л! жок, жай шаруаныц ауылдары ед!.
Уй iuri келуппнщ барлыгына ырза болды да, келмегендерд! санаган
жок. Жалгыз Абай гана ез !ппнен эр мшездщ мэнш езшше жорыды.
Шешелерше энеуй берген"уэде бойынша, Абай Бежей ауылына бару-
127
га асыдкан, Копага койган куннщ ертецшде дасына Табитхапды ертш,
солай журш кетт!.
Бежей ауылы К,опаныц аузынан алые емес. Батые жадтагы кек дыр-
даныц астында Саркел де ген тущы келдщ басында. Тус шагында ею
жас жшт сонда келд!. Саркел жагасында жагалай отырган ауыл кеп
екен. Бежейджш сурастыр ганда, бие дайтарып журген асау тайлы бала
тап орта тустагы он шадты уйл! ауылды керсетт!. Бул бай ауыл емес,
б!рен-саран гана бозгылт уй! бар. Кепшипг! до дыр уйл! орташа ауыл
тэрхздь Шынында, Бежей бай болган емес. Орташа, децгелек дана дау-
лет! бар ед!. Абайлар Бежей уйшщ сыртына кеп, аттан тусш жатты.
К,аз!рг! уакытта бул ауылда б!рде б!р бегде Kici болмау керек. Керме де
де, белдеуде де ерттеул! ат жод. Жиын болса, келдщ аргы шетшдег!
ад ауылда болу керек. Саркел айналасындагы топыры кеп ауыл сол
тэргзд!. Жас ж!г!ттер Бежейдщ ез!н де уйде жод болар деп топшыласып
ед!. Сол ойлары шын болды. Бежей анау ад ауылдагы жиында. Сонда
тустенш отыр екен.
Аттарын байлап, енд! уйге дарай журе бергенде, Абай осы уйдщ
iпинде элс!з унмен жалынып жыл атак юшкене баланыц ушн ес!тт!. Ауру
баланыц жылагаяы.
Абай журен жаман белгш! сезгендей су етш, датты аянышпен шан-
шып кетт!. Yh дэл Кэмшаттыц ун! сиядты. Абайлар уйд! айналып ес!кке
тадай берд!. Б1рад дэл осы кезде жацагы баланыц жылауына ызаланган
урыедад дауыс ест!лд!. Бар сез! басда ургандай ап-аныд шыгып жатдан
Бежейдщ бэйбппесшщ даусы.
— Ырылдатпа! Ырылдатпашы анау кезщ ойылгыр жепмект!!—деп,
зекш тастап, долы бэйбппе есжке карады.
Ки!з ес!к ашылып, ек! бала ж!пт юрш келген екен. Абайлар терге
шыдты. Улкен уйдщ iiiri сыртындай жупыны емес, жасаулы, к!лемд!,
алашалы екен. Б!рад салад уйдщ белпс! — сыпырылмаган, терде олад
жиналган керпе-жастыдтан кершш тур.
Уй !ппнде, тесек алдында уршыд nipin улкен дара сур датын отыр.
Танауы кусырылып, ерш датты жыбырлаган дара датын аса б ip урыедак
датал жан сиядты.
Бшк тесектщ бас жагында жер тесек бар екен. Соныц устшде Бежей-
дщ ек! бойжеткен дызы кесте Tirin отыр. Жасына жеткен дыздардыц
шшшдер! — сулу да, сыпаны да емес. Ту кейген, суйюмс!з. Жэне шеше-
лершдей ашушац, датдыл адамдар сиядты.
Осы тосектердщ бас жагынан Абайлар отырып, уй !ш!мен адырын
гана амандасты. Мажырасып дарсы алган уй inii де болган жод.
Жылаган Кэмшат екен. Ол донадтардыц оц жагында, б!р жаман
жыртыд жаялыдтыц устшде бук тусш жылап жатыр. Басында жастыд
та жод. Тек 6ip жаман жыртыд шапанныц жещ жасталыпты.
Кэмшат жаца келген ккллерд! танымады. Б!рад уй !ш!нщ даттылыгын
осы жаца келген жандарга шаддандай боп кемсецдеп, иег! д!р!лдеп,
б1ртурл! элс!з унмен тагы жылады.
Бурын топ-толыд, дызыл шырайлы, дарадат кезд! Кэмшат, даз!р сат-
дак ургандай арыдтап, дуп-ду шелмектей боп далыпты. Крл-аягы шидей.
Бетшде газап пен сор келецкес! бар сиядты. KipniKTepi узарган. Ею
128
урты кэд!мп кайры шеккен, а штык, керген улкен адамдардыц бетшдей
боп, тозыгы жетш, жиырылып тур,
Улкейш, алакандай боп кеткен кап-кара кездершен кесек-кесек жас-
тар тамшылайды. Кут{мс1з, кор болган бала шын бишаралык калпында
жатыр.
Осы жайды Kepin, болжай сала, Абай мен Бабитхан екеу! катарынан
Кэм шатка созылды.
Бала танымай, Tepic бурылып, тартыиа берд!,
Бабитхан мынау керген куйше шыдай алмай:
— Ей, мазлума! Нилер тазап кергенсщ сен бейгунай мазлума!—
деп, жылап ж!бер,ц!.
Абай ыза менен азаптан, жанашыр мен кайгыдан калтырап кеткендей.
Уйдег! эйелдер мыналардыц кезшше сыр бермеймш деген боп, анау-
мынау жай айтып жатты.
— Озге бала сап-сау! Жалгыз осы бала бадырга 6ip жаман !ш ауру
тиш, толас таппай койганы!— деп, бэйб!ше жайма-шуактаган болды.
— 1шщ ауырса, аузыц тый дейд!! Бала неме б!ле ме! Оз! де шшкентай
тузеле берсе болды, кешке шейш бар тамадты малшылайды!
— Суйтш отырып кайтып жазылсын!.. Содан... езшен... гой!— деп,
ек! кыз, топас турдег! б!р кекселлк айтып жатыр.
Абай бул уйдщ !ш!мен лтлдескен жок. Жанашыр мей!р жок, суык
жандар, келген жерден-ац Абай коцсшне туршдей тиген.
Бежейдщ катыны шай койгызбак сиякты боп кам !стей бастаганда,
Абай:
— 1шпейм!з, журем!з!— дед!.
Кэмшаттын мынадай тутдында, аямас газапта жаткан бишаралыгын
керш отырганда тамагынан ас отер орын жок-
Журт Kici елгенде: «Бауырым, бауырым» деп жылайды. Олген сод
«бауыр» деп таныганы не кажет? Абай енд! б!раз отырса, Кэмшатты
кушадтап, баурына кысып жатып:
«Сорлы бауырым, жазыксыз бауырым!»— деп, зар шегер болса да,
мынадай imi душпандыкпен катып калган кед кец!лд! жандардьщ алдында
оны !стесе, адасканы. Bip есептен жацагы ею кыздыц соз'ше катты
ыза болып, намыстанып, талцан, кып урысып-урысып кетер ед!. Алгаш
б!р ойлап, алкымына ашу тыгылып келген куй! сол ед!. Б!рак ол мшез!
Кэмшат уппн пайда емес. Кайта оныц газабын арттыра тусед!. Амал
курып отыр. Катты сенделу устшде бэйб!ше берген кымызды да !шпед!.
Тшт! урттамастан же pre койды. К:мге кектенедй К!мд! кшэлап урсады?
Жалгыз осылар ма? Булар гана емес! Абай осыны ойлап тез коштасты
да, Бежей уйшен шыга женелд!. Ерекше б!р ыза мен шер ене бойын
кернеп алды. Кеш бата ез ауылдарына кайта жеткен уакытта Абай
кещлшен осы куй б!р сэт арылган жок, б!р мысцал кем!ген де
жок ед!.
Улкен уй мен конак уйдщ арасына тартылган кермеде Кунанбайдыц
ер-токымы ерттелген узын торы ат тур екен. Касында б!р-ак бетен
ат бар. Экес! бул аулына жаца келген тэр!зд!. Окшау келген! жаксы
болды. Абай Кэмшат арызын тугел жетк!збекке нык бек!н!п, уйге
юрдЁ
129
Ойлагандай Кунанбай бупн оцаша келшт!. Касында жорга Жума-
бай гана бар екен.
Ж1пттер уйге юрген кезде, осы уйге Айгыз да келдо. Ана журей
6ip жаманатты сезгендей буны асыцтырып, осылай жетектеп келген.
Кундхз Абайдыц Бежей аулына кеткен!н Айгыз б!летш. Ол уйге к!р!с!мен
кеп богелмей, Абайга карап:
— Не керд!ц, не б!лд!ц, Абайжан? Быдщ'бе, элй copra туган бейбак
бауырыцныц куйш?— дед!. Жалын атып турган шер уш.
Зере мен Улжан да Абайга осындай сураулар бер!скен жузбен бурыла
карасты.
Абай экесше кез салып ед!, ундемей, туйипп, Айгызга аса салкын
карап калган екен.
Оз! куйш келген Абай эке жузшен каймыга алмады.
— Kepin, б!лш келдак. Кэмшат ауру. Эл устшде. Б!зд! танымады.
Бауры суып, аямас кас кергендей барлык жанды... не айтайын?— деп,
токтап калды. Экесшщ алдында Kici зарын да, ез уайымын да еш уакытта
буйтш айтып кермеген-д1.
Кунанбай окне бурылып Абайга суык карады да, ундемедн
Эйелдщ бэр! унегз жылап, ah урып, курешш отыр.
Tycine ашу, кезше жас толган Айгыз, д!р!лдеген унменен:
— Кдрашыгым, балапаным-ай, сэрмацдай жет!мег!м-ай! Не каргыска
ушырап туып ец?— дей берш ед!, К,унанбай сол колын шугыл кетерш
к,ап: «Догар!» дегендей ишарат кылды. Кдргыс шарпуынан бетш коргаган
сиякты козгалыс.
Муныц эм!ршен жасканып ескен Айгыз саябырлап калды. BipaK
сыбырлап сейлеп, туншыга жылады. Кунанбай акырып:
— Кыскарт енд!, басыца кершпр, не кершд!, басыцмен кетк!р!—
дед!.
Айгыз жауап кайырган жок. BipaK Абайдыц касында отырган Улжан
жаулыгыныц ушымен кезш суртш:
— Ортенсец де, ундемей ертен деген! ме? Кэмшатты ойласа, бупн
емес, кептен кушренед! бул жандар. К!мге айтады? К,айда айтады? —
дед!. Кунанбай оган да барын айткызбай тежеп:
— Жэ, 6ipin бастап, 6ipip костамай! Басалка, басу айтады десе, о
нес!?— дед!. Улжанга Айгыздай зек!рген жок, юнэлай сейледь
Уй !шш!ц наразы унш осылай баспак- BipaK, онысына Зере болган
ЖОК-
— Коркытпа келшдер!мд!!.. О neci?— деп катты зекш кап, uirepi
жылжып кеп, ек! колымен жер ripen отырып, баласыныц жузше аса
суык карады. Абай ез эжесшщ мундай кдйратты ашуын бурын кермеген
СИЯКТЫ.
Зере Кунанбайга эл! де цадала карап, тушлш отыр. К,унанбай шеше-
с!нщ ажарын сезд! де, жуаси туст!. Кез! де шгше козшен тайдып кеттк
— Айында, аптасында 6ip кередь Арыз муцын саган айтпай к!мге
айтады? К,атты болсац цасыца бол! Досыца, катын-балаца катты боп,
кайда барасыц ез!ц? «Жер тэндрш! сенс!ц» деп кошеметшщ айтсын! Бул
жерде, бул мекенде сен мойныцдагы кдрызы мол экесщ, бшдщ бе?
Айтам гой, «жер тэгцрюмш» десец де, аягыц аспаннан салбырап тускен
130
жок. Сен де пенденщ улысыц, анадан тугансьщ. Менмгн сен! тапцан.
Мынау аналар аналыд зарыл айтады. Кэмшат турасында куйзелтш
кущрентш отырсыздар сендер б!зд!. Тап енд!, емш тап адыр-
ганша! Куткар анау даршадай жетйлепмд!!— деп, датты буйрыд етш
тодтады.
Yii iuri yHcia ед!. К,унанбай тез жауап айта алмай, буылып далды.
Талайдая есттмеген ушн есггт!; анасыныц уш — ардьщ уш боп, датты
дадалып тур.
— Кдйтейш?.. Мен дайтейш?.. Кеше nci Аргынныц uri, жадсысы
буйырды!— деп, шешесше арыз шагып б!р тодтады.
Абайдыц аса Tepic керген! сол буйрыдтыц eoi.
— Радым, мешрбандыд жод, не деген жаны ашымас, датыбас байлау
сол байлаудыц esi? Тату етер байлау да емес. Кещлге дату бпчретш
байлау гой жэне Кэмшаттан зорлыдпен айырган Ж!ггтект! мундагы ана,
бауыр дайтш жадын дере алады? Мал алмай, мазасыз масыл жас баланы
алганга олар кайтш ырза болады? Олардыц радымсыз, надан, топаста-
рына салсацыз, Кэмшаттыц барлыгынан да бес байталды артыд дерсе
дайтешз? Ендеше, ортамыздагы ец элшз, ец пушайман 6ip гарыпты
дайда тастап отырмыз? Ит жем!ге тастап отыргамыз жод па?..
Экесше Абай сез! утыдты кершд!. Оз! тшт! ойга келмеген соны
сез. Б!рад, бул баласы б!р беткей кетш отыр. Казак жолы, ел салты
емес, езге 6ip сурлеуге тусш кетт!.
— Эй, шалагай балам-ай, кещлщ тузу болганмен, жолдан тыс жайы-
лып отырсыц гой!
Баганагыдай емес, енд! мынау уйдщ iuiiH куйзелткен жайды 6ipre
ойласдандай. Абайды «шалагай» десе де, акыл кецесше алган сиядты.
Жэне буган жылы жауап айтданы Улжан, Айгызга да жалына бастаганы
тэр!зд1 Аныд соныц белпс!. Тагы б!раз ундемей отырып барып:
— Агайын жолы булай ма? Араз елд! жамастырам деп, далыцга
дыз да бер!седд Куц есепт!, датын есепт! бередд Б!з берсек, етбауыр
бала дыл деп берпппз. К,орлыдда берд!к пе? Тек сын Бежей басында
гой. Б!лс б!лсе, менщ балам оныц баласы болмайтын нес! бар ед!? Жат
деп, жау урпагы деп, душпан* керш юршдей жпырылса, дарыз оныц
мойнында емес пс? Т!пт! жазыдты болсам, мен жазыдты шыгармын.
Бесгктен шыгарып, адам улы деп, соныц баурына берген балам жазыдты
ма ед!? Кдтын-далаш, ауыл-аймагына тым дурыса соны угындыра
алмаса, Бежейдщ аядтагы суга агып олген! гой!— дед!.
Бул сезшде Бежейд! жецер дэлел! бар ед!. Абайдыц ез! де ем!р!нде
алгаш рет Бежейден туцитгендей боп дайтдан. «Катыны ант урган болса,
ец болмаса аядтап Божей женге салса нетт!?»— деп ойлаган. Бул ойын
багана жолшыбай Еабитханга айтдан-ды.
Улжан мен Жумабай жэне Айгыз боп Бежейдщ датынын кшэлады.
Ол жактан жацгыз кеп жатдан суыд катал сездердщ б!рталайын айтысып
етт!. Айгыз туп-тура аямай: «Душпандыд ет!п журген Бежейдщ катыны»
деп байлады.
Осыныц ертецшде Кунанбайдыц сэлем!мен Бежей аулына Жумабай
барып дайтты.	,
Керпйлес, картац датынныц 6ipin Айгыз да Бежейдщ бэйбшесше
ж!берген. Оган:
— Балама егейл!к кып отыр. Акылы болса, ары болса, буйтер ме
ед1? Кут1мс!зд1кпен дерти кыпты,— деген кшэлар айтдызды.
Жумабай Бежей аулынан тунерш дайтты. Ол келгенде Абай барлыд
Бежей жауабына тугел канды. Бежей касында Байдалы, Тусштер бар
едк К,атыны да Айгыз жагынан еНткендерш жеткззген-дй Уй шпмен,
агайынымен куцкидесш алып, Бежей К,¥нанбайга ашулы жауап айтыпты.
— Кунанбай жадкаи отда менщ арым ертендк «Жарасы жазылды,
сыныгы б1тп» дей ме екен? Не жаны жур деп ойлайды екен шыбын
кеудемде? Элде езгелер уйелмен^мен ертенсе де, ез1мнен бурау сынбасын
дей ме? Кунанбайдан не шыкты. Шашыраган 6ip урыгы ма? Сурау
салмай, мазамды алмай тек журсш, куйд!рмесш агайын!— дели.
Улкен ызаньщ сызы жатыр. Тоцы ж!б1меген араздык кайтадан тагы
6ip рет: «Мен арылган жодпын!» дегендей жота керсетп.
Кунанбай демшш тыныс алып, кап-кара боп кетт!. Бежейдщ бул
жауабынан Абай да катты туцыген едк
— Адамшылык ракьш кайда? 0зге емес, адылсыз, надан катыны
емес, Бежей ез! есте ме екен? Кез алдында соншалыд жазыдсыз нэрес-
теш узак ел!мге буйырып, сол уппн жэне биттей де uiiMipixney не
деген даттылык? Эншешнде мшездк мей1рбан кершетш сырты екен гой.
Оз1не сын жетпей, журтты сынап жургенде суйтед! екен гой. Ендеше,
жауыгып, карсыласып, кшэлап журген Кунанбайдан кай касиеимен арт-
ты?— деп, аса наразы боп калды.
Кунанбай бул арада шепплген жок. Жалгыз-ак Абайга карап:
— Менщ балам адамзат баласы емес, ештескен каскырдыц куип-
йндей кершгеш гой. Керге 6ipre кетепн жаулык десещш мынаны. Аузына
осы Tipi журген урпагымныц кайсысы туссе де, шайнап тастагалы, кезге
шукып жок еткел! отырган тур гой мынау! Жалгыз-ак тэуекел! Тостым,
кутим артын!— деп, токырап калды.
Осыдан кейш аз кун еткен соц, Бежей аулынан Айгыздар куткен
жаман хабар окыс келд!.
Кэмшат елшп. Жэне тацертец елген баланы сол кун! тус ауа койып
та 6iTipinri. Керек десе, Кунанбай аулына, Айгыздай кез! Tipi шеше-
сше хабар да айтпапты. Айгыз бен Улжандар ешткенде бугш койшыдан
есгпп отыр.
Жалгыз Кунанбай емес, бастыгы Зере болып, Абай болып, Бежей
мшезше шынымен аса катты ренжщь Энеуп жауап 6ip кещл калдырган
болса, 'мынау ici ипй 6ip кырыс надандык пен каталдык тэр!зд!. Бежей
ез! осыны сезген болу керек. Кэмшат елген кун! ол: «Айгызга хабар
дылсак нетед!?» деп, уй iiniMeH, Байдалымен акылдаскан ед!. BipaK осы
аз куншц (ппнде Кунанбайдыц Ж!йтек жершен Бекенипге коныс onepin
отырганын айтып, Байдалы ырык бермедг
Копа мен Каршыгалы сиякты коныстарды Бекенипге Жпчтектен алып
бергеннен 6epi, каз!р мше, кун сайын кепй-кон да, жайылыс-epic, бие-
бау да даулы болып тэту агайын тоцырайысып барады.
Байдалы, TycinTep кунде керш, кунде сезш: «Бекенппш екпелеип
алмасак екен, колтыгымыздан шыгарып алмасак екен» деп, дамылсыз
кудштенш отыратын болган. Сол мазасыздыктьщ ез! де Кунанбайга бу-
ларды еппкирш отырган. Бул жайдыц бэрш танып сезген Бежей Кунан-
байга катты ашулы ед!.
132
Кэмшат жайы осындай куйш журген кундерге дэл келген соц, Бе-
жсйдщ рацымсыз боп журген! рас.
Абай коцшшде, Бежейд! Кэмшат уппн, жазык,сыз жас нэресте ушш
айыптаган укдмге актау жок,. Улкенмен араздык, дэл бундай адамшылык
ар сыналатын жерге арашашы бола алмайды.
Хабар-ошарсыз Кэмшаттыц койылып дойганына Кунанбай жаман
катуланды. Астыртын хабармен Кунанбайдыц улкен аулына Ыргызбай,
Топай, Жуантаяктардыц кеп ipi Kicwepi жиналып калган. Солардыц
тобына Кунанбай Бежей м!нсз!н шагып, кепке кшэлатып отырып, тагы
Kici Ж1бердк
Бул жолы Жшгтекке барган Жумабай емес, Ызгутты мен Жакып.
Кунанбайдыц жан куйер жакындары.
Божейге кеп:
— Бу не кылганыц? Шабындыдан келген куц бе ед!? Кунанбайдыц
бел баласы, оц коз! емес пе ед!? Тым курыса !штен шыккан анасына
хабар айтып, топырак буйыртсац еттй Бу не деген бьчместтк, не деген
ешт!к?— деп сейлед! Ызгутты.
Божей мен Байдалы, Tycin 6ipirin отырып жауап берд!:
— Сыныкка сылтау таба алмай отырган Кунанбай гой. Каршадай
Кыз елд! деп сауын айтып, ас беруш! ме ем? TinTi берсем де, басым
ырыктан арылар ма сд!? Кшэласа, кун тыесш енд! менен. BipaK тек,
эл! жетсе алып кореш!— деп, Бежей б!р-ак томырылды.
Жер ашуы кайнар кезше жеткен сиякты. Бул сездер биылгы жазды
не кылса да улкен ылацныц, зор бэлешц жазы етуге айналган сездер ед!.
Ызгутты мен Жакыпты женелт!с!мен, Бежейлер ездерше караган
бар агайынды баталасуга шакырыпты.
Сол кун! кешке Кунанбай да ез тараптарымен баталасып, жаулыкка
бекшш жатканда, Байсал, Каратай, Суйшдпстер боп, Бежей аулында,
Саркел устшде серт байлау жасасты.
Ел-елдщ жайлаудагы epicine жеткен кез! емес. Эл! жаздыц басы.
Шыцгыстан жаца гана асып конысканы осы ед!.
Енд! ек! жагы да тез-тез кешш, Баканас, Байкошкар, Кдзбала, Жэш-
бек сиякты кец коныстарга, алые ор!стерге ж!т! жетш алмац. Енд!г!
жа:1 купдер!, барлык жайлау кундер!, майдандаскан шептер мен жулыскан
топтардыц кун!, тун! болатын сиякты Typi бар.
Жалпы Тобыкты кауырт, асыга копил келед!. Ж!пт атаулы сойыл
шокпарын сайлап, жаз мшетш аттарын жш-жи! тац асырып, асыга жара-
тып жур.
Кызу ecin, кун санап ерб!п келед!. Кершыес ауылдарда кун сайын
тыныштыгы кеткен мазасыз айкай дырду кобейш, кэрьжас та, катын-
калаш та «кеп калды!» «тиш кетт!», «алды, жулды!» деген, суык хабар-
ларды кутш, елецдеп уйыктайтын болып ед!.
Зеренщ аулы осы дегб!рс!зд!к, мазасыздык устшде удере кешш оты-
рып Баканаска жетт!. Конганы кеше гана ед!. Мацында он ауыл емес,
каз!рде отыз-кырык ауыл оралып капты. Ертецдькеш калыц жиын, кару-
лы азамат Улжан, Айгыз уйлерш кунд!з-туш басып жататын болды.
Кунанбай Баканаска жеткенше осы аулынан кеткен жок- Топырдыц
бэрш осында жиып, улыктык эм!р буйрыктарын да осы арадан аткарады
133
Барлык, атшабар, старшын, билер де бугшдер Баканас бойында. Бул
атраптагы отыз-кырыд ауыл Teric, ендйч 6ip езгеше жяынныц ордасы
сиядты боп алды. Сияз емес, сайлау емес, ас 6epin, ат шаптырган емес.
не дудалык береке де жод. Сылтаусыз болса да жиын айыдпайтыи 6ip
шоды боп алды.
Абай экесшщ енд!п сырын бшмейд!. Улкен Kici лер кеп, эке дасын
доршаганнан 6epi жэне Кэмшат елш, уй !ппн, аналар кеципн уайым
басданнан 6epi Абай эке дарекетшен, енд!г! мадсутынан шет!рек дал-
ган-ды.
Баданасда бул ауылдар жеткен куннщ ертецшде кериплес Жэшбекке,
тезектщ Кдрашодысына Кдзбалага Жттек, Бекенш!, Крт1бад та жетсе
керек едЕ BipaK элденеден, олар кслмептЕ Сурастырганда: кейшдеп, Адто-
мар, Кдршыгалы, Шадпак тустарында дапты деген хабар келд!. Егескенде,
иш Tipece, таласа кошет.’н эдет болушы ед!. Бастапды екпш ссндай-ад
ед!. Не болды екен? Немене есеппен бугып далды екен?.. Осыны улкендь
кганнщ эрдайсысы: «Бул калай? Нелжтен?» десга сурасып жургенде тус
кезшде Баканас бойына 6ip езгеше хабар шугыл кеп далды.
Ызгуттыныц аулына тусш, сусын iinin аттанган Бекеншшщ уш жолау-
шысы айтыпты: «Бес куннен 6epi Бежей наукас едЕ Соцгы кунде сол
наудастыц 6eTi бузылган тэр!здЕ Бежей ез! шоши ма? Болмаса, сактыдта
дорлык жод дей ме? Эйтеу!р, кеше кешке бар жанкуйер агайынын шады-
рып, арыздасып жатыр дегенд! ecirriK» — дептЕ
Бул журпшшлердщ сез! ушцары сез емес, шын едЕ
Баданастыц суыд бетке эз!рлен!п журген елшщ бугш кущ бойгы
аузындагы саз! осы болды. «Арыздасып жатыр дейд!! Байсал, Байдалы,
Тус!птер жыласып арыздасыпты, дейд!!», «Наудасыньщ бетшен агайын
шошиды дейд!!», «Жазым боп кете ме дайтед!?»— десед!. Далада малшы
атаулы б!р-б!рше кездессе, досад басында катындар кездессе, ат устшде
азамат кездессе, ас устшде уй iurrepi — абысын-ажын куцюлдессе, Teric
сейлейтш сез! осы болды.
Осы куннщ ертецшде суыд сыбыс аныд боп, Бежей дайтыс болды
деген хабар да жетт!. Откен тун!, ел жатар кезде жантэсийм дыпты.
Бул хабарды Жумабай ат устшде естш Улжан уйше келгенде, ол
уй тацертецг! шайын iniin отыр екен. Уйде К,унанбай, Зере, Улжан
бар. Балалардан Абай, Оспан, Тэкежан отыр ед!.
Бежейдщ ел!мш есггкенде уй iuii Teric ацтарылып, селт еттЕ Б'фталай
уадыт жым-жырт отырып, ун дата алмай далган улкендер, мынау тосын
хабарды ендЕенд!, эрюм эр турде сезше бастап ед!.
К,унанбай катты сурланып алып, турул! турган еспстен алыстагы кек
адырга дадалып отырып, ернш жыбырлатты да, баяу гана бата дылды.
Зере жалын атып, зор куйшЕшпен курсшйп дойып, кесек-кесек жас
ыршытты.
Абайдыц ек! екпес! аузына тыгылгандай боп, тынысы бтп, ж у peri
датты согып кеттЕ
Баданастагы Ыргызбайдыц бул ауылдары Бежейдщ ел!м! туралы
айрыдша хабаршы келер деп куттЕ Агайын арасыныц ежели айнымас
зацы бойынша, жаназага шадырар деп ед!.
Эншейшде каншалык диян-кеск! араз боп журсе де, «тордалы той,
134
гопыракты смпм» дегенге келгенде, араздык, умытыла туратын. Эшресе
Бежейдей кклнщ ел!мшде жыласпаган, койыспаган агайын болу мумкш
емес. К,¥нанбай да, Зере, Улжан да осы сэскеге дешн хабаршы келме-
гешн Tycine алмай, аса дагдарган едк
Жана за га деп: саба, сойыс, уй дамдап, ез жолымен барудьщ жайын
да шолак-шолак сейлескен болатын. BipaK, кешке шейш тосса да хабаршы
келмедк Сумдык KepiHce де, кенбестерше шара жок,. Бежейдщ ел!мше
Кунанбайды шакырмапты. Эдей! алалап тастапты.
Бул не Бежейдщ елердег! есиетшен, немесе артына ие боп отырган
Байдалы, Байсал, Тусштердщ мшезшен. Кдйсысы болса да осал содкы
емес. Кеудесше араздыктьщ капы к,атк,ан агайын, енд! мше, ел!м екеш
ел1м1мен де ок атып кеткендей! Аталас жакын Олжай iuii былай турсын,
тшт! калыц Тобыкты шпнде, алые аталардыц арасында да дэл мынадай
алалау, кеудеге турту болган емес.
Кунанбай катты циналып, ацыр аягы ызага кеттк Кешпес катал
ызага кеттк Олкге шара жок. Эслресё, ис! Тобыктыдан 6epi гстелмсгеи
катыбас, жат сумдыкты шыгарып отырган Байдалы, Байсалдарга кшэе!
кеп.
BipaK сонымен катар енд! бупнге шейш келген эзтрлш, жаулыкка,
жулысуга беттеген эзгрлж езгеретш, !ркигетш болды. Оны Кунанбай
анык туйдк Сондыктан Баканастагы ауылдардыц басшы юс!лерше жэне
Улжан уйше:
— Жай, шаруаларьщды багып, тек тыныш тура берщдер!— дед! де,
oai Жумабайды ертйп, Байкошкар суыныц басына кеп конган Кункенщ
аулыиа кетт!.
Майдан болгалы турган ауылдардыц устшде енд! майдан болмайды
деген сез. «Аласапыран болар, элек-алкын жазы болар» деген бул жаз,
епд1, TinTi баскаша болатын тэр!здендк Кандай болар? Онысы анык мэл!м
емес. BipaK калайда мынандай елгм устшде ат Minin, аспап асынып
жулцысу жок болатын шыгар.
Жаназага, Бежейдщ жаназасына шакырылмаган Зере, Улжандар
елердей куйш, езгеше шерл) боп калган едк BipaK icTep шара жок.
Kinacii ек! мешрбан, жазыксыз ею жан Бежейге деген кез жастарын
уйлершде отырып теки. Бежейге арналган цурандарын, «тие берешш»
оз уйлершде, ез балаларына, Абай мен Вабитхандарга оцытты. Шелпек-
терш niciprin, дастаркандарын жайгызып, 6ip жен бойында ез уйлершде
аза кылып отырысты.
Бул кундерде К,аршыгалыдай кец копысца жайыла конган ЖИтек,
Бекеннп, Кеттбак атаулыныц сансыз кеп ауылдарыныц уст! калыц нешр,
кара нор едк
Ол елкеге Божейд! жоктап, ертендшкеш, кунд!з-тун! «бауырымдап»
ацыраган, андыздап, ат койып, агылып кеп, Terbiin Tycin, жыласып жаткан
эйел-еркек, жас-кэршщ ушы киыры жок.
Алыс-жакындагы Бежейдщ бастас, т!леулес агайындары белек-белек,
улкен-улкен уйлер! мен сойыстарын, сабаларын, кутушл еркек, эйелдерш
тугел алып кел!екен. Ол!м/ц кутудщ ерекше 6ip кептен 6epi болмаган
салтанаты туып едк
Алые жайлауга, кунанбай ауылдары жеткен epicKe бул олкенщ ел!
135
жете алмай калды. Ец болмаса Божейдщ жетшше шейш, немесе TinTi
кыркына шейш «жыласатын агайынды», «бата окырды» осы кец коныс —
шалкарда тоспак болды.
Бежей елген куннщ ертецшде Байсал, Байдалы, Tycin, Сушщцк боп,
ертемён байласкан байлау осы ед!. Сол жацагы адамдарга бешм ауыл-
аймактар Teric б!р-ак кун !ш!нде осы Кдршыгалыга кеп Божейдщ ауыл-
дарын айнала коршап, ортага алып коныскан-ды.
Божей узак ауырган жок- Жиыны 6ip-aK жума ауырды. BipaK катты
жыгылган бетшен 6epi карай алмады. Алгаш тосек тартып жатысымен-ак
денесш жер тарта бергендей болды да, бетш суыкка салды. Наукасыныц
уппнпп кушнде тыныштык, такат таба алмай, тынысы бтп, жанталасып,
оне бойы оттай куйш жатты.
6л!мд! коп корген Байсал: Божейдщ тамырын устап, унсгз, ауыр
куддктщ устшде отыр ед!. Кдстарында Байдалы, Tycin, Сушнджтер бар
болатын.
Азгана достарынан баска ботен жан жок- Божей осы сотте айтып
калгысы келд! ме? Ойтеу!р, 6ip орайда Байсал отырып:
— Наукасы сокпа гой! Сокпаныц осындай каткыл келетш! болушы
ед!, со гой! Bip тер шыкса, калыц тер шыкса, айыгар ед!! Буып турган
тер гой!— дегенде, Божей кабагын туйш, тктенш, бар кайратын жинап
алгандай болды.
К,аны кашкан, саргылт, жудеу жузше кокгшл тацбадай ашу келд!.
Эр сезш болш, б!рде катты, б!рде сыбырымен айтып, кылгынып, демшш
отырып:
— Сокпа! Сырттыц сокпасы ма? 1шт жеген жегшщ сокпасы ма?
Эйтеу!р... келд! гой толайым. К,унанбайдьщ жер! кещр!.. Мен... мен кошер-
мш бул дуниеден!.. Кетермш! Богет болмай кетермш!.. BipaK— кундерщ
не болар?— дед!.
Мынау отырган терт досыныц }шшде сыр берш жылаган — жалгыз
Суйшд!к. Анау yuieyi ун каткан жок. Тастай туйипп сазарысты да, жым-
жырт калды.
Божейдщ арыздасканы да, ти катып сейлегеш де сол. Осыдан кейш
6ip жанга 6ip ауыз соз айтдан жок. Арада тагы терт кун еткен соц
кайтыс болган.
Кунанбайга хабар берпзбеген Байдалы мен Байсал. Ел жатар кезде
Божейдщ тынысы 6iTTi де, тун ортасына дейш естершен айрылгандай
боп, барлык катын-калаш, бала-шагамен 6ipre жацагы улкендер де eKipin,
екс!п жыласып отырды. Байсал 6ip рет калыц жиын жылап кеп, жагалай
керккен кезде, турегеп турган калпынан тэлт!ректеп, жыгылып та кетт!.
Суйенш турган таяк та т!реу болмады. Талып кеткен уакты едь Осыны
корген соц Байдалы Tycin пен Суйшджп ертш, Байсалды жиыннан,
жылаган шудан оцаша алып шыгып, окшау барып отырып:
— Жылаганмен жаксы Божей кайта ма? Tipbiep болса, кущренген
дуние, топлген жас аз ба? Энеки,— дед}. Тун аспанын как жара шулап,
боздап, зарлап жаткан кыз-катын, ер-азамат жакка кол нускады.
Жалын атып, ah урып, курсшш алып:
— Ест} жи, Байсал! Белдд бекем бу, туге!— деп езгелерге де OMip,
136
буйрык сиякты соз тастап,— акыл косыцдар одан да! Хабаршы жонел-
тешк. Камга к!р!сей!к!— дед!.
К,алган жай борте де мэл!м ед!.
Бул улкендер осы тунде кырык-елудей жтт-желецд!, жоне 6ipep акыл-
шы KopiHi кастарына алып, ел!ктщ артын кутетш камга KipicTi.
Хабарды к!мге 6epin, юмге бермеуд! Байдалы оз! атаган. Сол ретте
Кунанбай ауылдарын катардан эдей! шыгартып тастаган-ды.
Отыз-кырык к!с!дей шапкыншы тун ортасы ауа бергенде, кос-кос
атпен оз!р болды. Жарау ат айгырды м!нш, калыц Тобыктымен корнплес
Керейдщ, Матайдыц, сонау, тшт! Каркаралы жагындагы Шор мен Бошан-
ныц басты-басты жерлерше де жат, суык хабарды алып, шашырай шауып
жонелген-д!.
Тун бойы уйыктамаган Байдалылар кун шыга бергенде, Бежейдщ ез
уйшщ жанына, осы елкедеп ец улкен уй Сушндштщ сепз канат аппак
уйш экелш т!кк!зген. Уй ттлш болысымен, imine бетен жасау-жабдык
юрпзбей, тек ес!ктен терге дейш к!лем гана жайгызды. Оц жакка улкен
суйек тесек юрпзд!. Устш кемкерумен кара кйеммен тегктеп болып,
сол тесекке Бежейдщ суйепн экеп салгызды. Жаназасын шыгарганша
ел1к осында болмак.
Бежейдщ ел!гш ез уйшен шыгарып, мынау уйге экеп кою каралы
Катындар мен Бежей кыздарыныц зарлауын катты удетш ед!. Байдалы
суйект! орпаластырып болысымен, сол ел1к устше тпскен ак уйдщ оц
жак белдеуше оз колымен экеп кара тшт!.
Бул жумыс ел!ктщ артын кутудщ улкен 6ip серт! ед!. Кара деген! —
узып найзаныц басына иплген ту. Егер Бежей жай кара казак емес,
тереден шыккан болса, сол терелердщ ездьез тукымыныц туларын т!гер
ед!. Ак тулы, кек тулы, ала тулы деген терелердщ тукым-тукымы, ж!к-
ж!г! осындайда кершетш. Ал, карадан Kici елее тудыц тус! елжтщ жасына
карай болады. Ол жендерге келгенде Байдалы еск!ге жуйрн< Суй!нд!кпен
гана акылдасты.
Сушнд!к жас Kici елее туы кызыл болатынын, кэр! елее, ак болатынын
айтып келд! де, «Божейдей орта жасты к!сшщ каралы туы — 6ip жагы
ак„ 6ip жагы кызыл болу керек» дегенд! айткан. Жацагы Байдалы экеп
т!ккен ту — кара деген! осы ед!.
Бежей елген куннщ ертецшде титлген осы кара Бежейдщ ел!м! езге
ел!мнен ерекше кутшетшш жариялады. Соныц шарты: Бежейге ас берыед!,
жыл бойы арты катты кут!лед! деген болатын. Кара т!ккен Байдалы
халык атынан Божейдей арысына ас берем деген ырымын жасады. Бул
эдеттщ екшш! б!р белые! тагы бар. Байдалы караны ririn, барлык жиылып
турган жанкуйер жацындармен бата кылган кезде, сол уйдщ ек! жак
босагасына ек! ат жетектелш келд!. Bipi — дога жал сем!з курец ат.
Ек!нш!с! — дом боп жарап калган, сартап болган суду кара кок
ат. Курец ат — Бежейдщ кыс мшет!н аты. Кара кокт! — осы жаз басынан
байлап жур ед!.
Божейдей азаматтарыныц ыстык козшдей болган ек! сер!к аты кел-
генде барлык улкендердщ ездер! де ец!реп-ец!реп ж!бер!ст!. Б!реудер
таягына суйешп, б!рнеше кэр!лер жер ripen жыласып:
— Арысым-ай, арыстаным, бауырым-ай!— десш, кущренш ед!.
137
©згеден бурын бойын жиып алган тагы Байдалы болды. Ол эуе/ii
оц жак, босагада турган курец атка кеп:
— Жануар-ай, иец кетш, тул калдыц гой сен бейбак,!— деп, жакындап
келд! де курец аттыц кекЬпн шорт кестк Содан цуйрыгынан алып, уыстап
турып, дэл прсегшен жогары келйре, калыц куйрыгын да борт-борт кесш
алды.
Кара кок атка да соны 1степ, тулдаган ек! атты барлык 'осы ощрдщ
озге жылкысынан белек туске к!рг!зш коя берд!. Кара т!ккен жерде
ас берудщ серт! айтылды. Мынау тулданган ек! ат келес! жылга шей!н
мпилмейдк Кол тимей сем!рш барып, жыл аскан соц иесшщ асына
сойылады.
Байдалы ек! аттыц артынан карап турып:
— Кара кокт!ц жал-куйрыгы кара гой. КаРалы ат осы болсын. Кошкен-
де ер!мн!ц каралы ер-турманы осыган ерттелсш, тулдаган кшмдер! осы
жануарга жабылсын!— дед!. Бул сез! байлау ед!.
Осыдан соц Байдалы бастаган улкендер кастарына Каршыгалыдагы
барлык басты ру, бай ауылдарыныц мал иелерш алып отырып, Бежейдщ
жаназасына, пщиясына байлайтын мал-мул!кт!ц эцпмесше KipicTi.
«Ол!м — бардыц малый шашар, жоктыц артын ашар», Божей бай
болмасын, б!рак жок емес. ©cipece агайын турганда, мынандай шеб!
бут!н тукымы турганда, неге жок болады? Tipine Tineyi 6ip туыскаи
ел!с!нде неге умытады? Бет топырагы жасырынбай турып кайтш умы-
та ды?
Осыны айтыспаса да ойламаган агайын жок,
Сондыктан олар Бежейдщ ез ушне салмак туслрген жок. Керек десе
6ip ладты да езшен шыгартпаска бек!ст!. Ертец бата окыры, конакасысы
аз болмайды. КаРа тжкен уй, scipece еткен-кеткеннщ бэрш шакырып
туратын уй болмак- Шаршаган мен шалдыккан болсын, аш-арык болсын,
алыс-жакынныц бегде жургшппс! болсын, баршасы да бул 6ip жылдыд
бойында, ылги гана Бежейдщ уйше тусет!н болады. Солардыц тме
берсш!, илек батасы Бежейге сауап. «Олгендердщ артын куту, аруагын
куту сол сауабын ойлауда» деп, молда, кожа кеп осиеттеген сездерд!
де Байдалылар еске алды.
Сонымен Бежейдщ ез уййпц шыгыны эл! алда жатыр. Ол санаусыз
коп. Ендеше мынадай кауырт шыгасыны ол уйдщ ез!не салмай, балш
эке ту шарт.
Жиылган агайын ынтымагы сарацдыкка бой урмады. Бул елкеде
талайдан болмаган бай пщия жэне де осы Бежейдж! болатын болды.
Бастыгы Сушндж, Байсалдар болып: «Азага салганым», «косканым»,
«аруагына арнаганым» деп шеттершен кос ат, шген, жамбы, тай туяк,
кой туяк сиякты буйымдар атасты. Суйтш, кецес аягында тдиясыныц
ез! талай тогыз болып саналды. Бас тогызы туйе, екшш! тогызы жылкы,
аягы кой, ешк! тогыздары жэне пшк-к!лем сиякты тогыздар ед!.
Осы тацертецде, дэл осы кецесте, мынау кара т!ккен ак уйге будан
былай мол жасау, каралы сэнд! жасау жиюдыц жайы да байланды.
Сушндж, Байсал, Байдалы бар-бэршщ уйлершде, тец, сандыктарында
жаткан каралы калы кыем, кымбат !ш!к, езгеше тон, тускшз сиякты
асыл буйымдар Teric осы уйге экелш жиылмак. Туске жакын ак уйдщ
138
imine эз!рше жасау кып 1лмесе де, ертец ел!к шыккан соц !летгн боп
барлык септщ жасауларын да экел!сш койысты.
Бул кезде Божейдщ ез уйшщ шпнде кара сур бэйбгше шаршысын
шорт байлаган. Кдра шашын таркатып, eici ишше жайып салган. К,ан-
еолден айрылып, сурланып талган жузшде кок тамырлары б!л!нед!. Ек!
бетшщ уштары жылап жыртцан тырнактыц табын сактап, жарадар
боп тур.
Божейдщ ек1 кызы да бастарындагы беркш тастап, кара салыны
шорт байласып алыпты. Булар экелер! ел!с!мен, кдйгылы, шерл!, 6ip
узак жоктаудыц сарынын тапкан екен. Бугш тацертецнен 6epi жаназа-
шыларга керккенде сол жоктауларын айтумен отыр.
Барлыд Шыцгыс сыртындагы ушы-киыры жок, ен елке, кец сала,
мол жайлау, куйкалы адыр, калыц таулардан журт агылды. Ацыраган
ел жер кайыскан калыц топыр боп кеп, б!рнеше кун жыласып, аза
салып болды да, акыры Божейдщ жаназасын шыгарды. Суйегш бул
жайлауга коймай, Шыцгысты кайта асырып, кыстауыныц устше апарып,
Тоцпамбетке койды. Бежейдей журт жоктаган жанга топырак салмай
калган жалгыз Кунанбай айналасы болды.
БЕЛ-БЕЛЕСТЕ
1
Кун туске жетпей-ак Баканас бойы кайнап, шыжып кетт!. Аспанда
тецгедей булт жок. Бул атырапта булт кершбегел! жэне б!р тамшы
жауын жаумагалы талай кун болды. Шыцгыс сыртыныц езге жайлауы
коцыр салкын, жауынды келсе, дэл осы Баканас суынан оцтустжке кара-
гач жак езгеше б!р бук, ыстык болушы ед!. Суы молдыгына жэне кок
шалгынымсн катар Караганды, кекпект!, ак от, кара отына карап коныс
етед!. Эйтпесе, мынау тергскейдеп калыц кара бшктщ аргы сыртынан
иртык жер жок.
Абай уй iniineii щиты аысынап тыска шыкканда, бул мацдагы жан
нее шщ 6;>pi де ыстыктап мез< боп куйзелш жур екен.
Улкен ак уйд!ц жанында жундес сары ала тебет типн салактатып,
аузын арандай ашып, катты солыктайды.
Бойдак жылкыныц бэр! жайылысты тастап, сонау бшк адырдыц басы-
па шыгып ап уйездеп тур.
0р!стен кайткан коралы кой да су мацына шубырып, бауырын сызга
тосеп, буй!р!н согып жатыр. Жайылысты ойлар емес. Кумаса су касынан
турар емес.
Сиыр атаулы Баканас суынан белшген кара су, шалшык суларга
Kipin, колбей-келбей жатып апты. Б!рен-саран окшау шыккан тайынша,
кунажын болса, сэйгелдщ кугынына ушырап, кутыргандай жосып жур.
К,уйрыгын шаншып алып, кос танауы делдиш, ек! коз! дэл б!р сойгалы
жаткандай аларып, еж!рейш ап, жындангандай жуйткид!.
Барлык журт туцл!ктер!н жауып, !ргенщ кобш белдеуге шейш шалки-
та кетерш, турш тастапты.
139
Абай кайда барарын б!лмей, б!ртурл! мец-зец боп, ecinen, iiui пысып
турды да озенге карай тартты. Мурныныц ушы тершш, басынан кун
©тнт, Баканастыц ыстыгына наразы боп, асыгып келедк Озен жагасына
келсе Оспан, Смагул бастаган кеп к!ш!леу балалар салкын, молд!р суда
асыр салып, шулап, ойнап, мэре-сэре боп жатыр екен. Абай булардыц
касынан окшауырак кетш, жалгыз шомыла бастады. Осы жазда малтып
уйренген. Баканастыц кец кара суын эрльберл! ек! жуз in оттк Бойы
катты ceprin, кощлденш ап енд! суцги бастады.
Озге балалардыц шуында Абайдыц жумысы жок-ты. BipaK анадайдан
Абайдыц суцНгенше кызыгып турган Оспан бар баланы ертш келд!.
Озш-ез! жалацаш санына шапалацтап Абайга айкайлап:
— СуцН, суцг!! Тагы суцг!! Солай!— деп буйырып келе жатып, 6ip
сэтте, жолындагы Смагулдыц аркасына ceKipin Minin алды. Смагул муны
лактырып, Tycipin тастаймын деп булцынып ед!.
— Иэ, жыгарсыц! Сен тупл кысырдыц асау тайы — ак тай да жыга
алмаган Оспанды. К,анша мецкшец де туспеймш!— деп, Смагулдыц мой-
ный кушактап кысып ап, ек! аягымен тепецдеп тебшш кояды.
Смагул Оспанныц зорлыгына ер!кс!з кон!п, жуг!р!п жортып, Абай
касына келд! де суга Оспанмен 6ipre шолп етш кулай кетт!.
Абай Оспанныц тентектдчнен мез! болатын. Осыдан 6ipep жыл бурын
бул !шс1мен ез! де ойнап, асыр сап кететш болса, биылдар беймаза
кер!п, шеттей беретш. Тшт! ыза кыла берсе, зекш урсып, куып ж!берет!н.
К,аз!рде де Оспандар шулап келгенде, Абай жактырмай, тайкып шыкты.
Кише бастады.
Оспан Абайдыц тунжырлыгын елеген жок-
— Абайша суцгимш?— деп, саяз жерге етпетшен жата калады да,
артын тоцкитып, мецкшен тайдай, ек! аягын шаншыта беред!.
Абай асыкпай кшнш боп, енд! уйге кайтпакка артына бурылып ед:.
Жар жагасына Тэкежан кеп тур екен. Сулу кгпнген эдем! бозбала Тэке-
жан ат устшде, колында каршыгасы бар. Астындагы жирен жал кула
донеш катты терлептк Кум!с жугеннщ ауыздыгын тютеп, эрльберл! кел-
бектеп, ет кызуын баса алмай тур.
Тэкежанныц канжыгасында б!р сары ала каз, ею уйрек бар екен.
Барлык бала соны коре сала:
— Ей, ага!..
— Эй, агатай, маган!..
— Маган!.. Маган берш!!— деп, Судан ырши-ырши жупркт!.
Тэкежан кус салып кайтканда, осындай алдынан шыгып жуНрген
балаларга кейде ац олжасын беретш. BipaK, балаларды шетшен зар как-
тырып, жалындырып, коп-коп суратып барып кана беретш.
Тез бермейтшш бипп, балалар да талмай сураушы ед!.
Тэкежан Абайга карап мактана кулд!. Озйпц жгпт болып каршыгага
Кус !лд!ретш!н Абайга эркашан булдаушы ед!. Оны эл! езшщ шерпчне де
татымайтын: бос, болбыр бала коретш. Уйткеш, Тэкежан осы жазда
кайнына да барып келд!. Оз!шц ж!г!т-желец жолдастары да бар. К,аз!рде,
тун сайын кыз ацдып, ауыл-ауылды шулатып та журед!. Абай ондайдыц
б!р!не жараган жок.
Оспан мен Смагул Тэкежан касыпа катар жалынып, жупрш барып
140
ед!. Тэкежан ол екеуше улкен Kiciine зш тастап, эуел! бодтап алды.
Лбайдан белек, 6ip улкенд1к белглс! тагы осындайында. Ол аса
бодтампаз. Кунанбайдыц алдында мысыдтай ундемей отырып, былай шыга
бере, бала-щага, малшы-жалшыны сыдпыртып бодтап журу оныц дагдысы
болган.
Оспан мен Смагулды жалындырып алды да, ек! уйрект) данжыгасынан
шешш 6epin жатып:
— Жаман енецд!... дос дара! Ертецдькеш суды ылайлаганша, тым
дурыса, булд!рген терсецдернп!— дед!.
— Булдзрген?
— К,ай булд!рген?
— Булд!рген дайда?
— Ей, агатай, айтшы!— деп, Оспан мен Смагул тагы жалынды.
Бала атаулыныц, жаз болады десе, ерекше сагынатыны — булд!рген.
Б!рад, Баданастыц ез оц!р!нде ол оспейд!. Озге дай жерде бар? П!ст!
ме, жод па? Онысынан да эл! хабар алысдан жод-ты.
Булд!рген дегенде Абай да елец ет!п, сурастыра бастады. Тэкежан
жаца ат устшде журш естштд Баданаспен датар агатын Жэшбек суы
бар. Соныц анау дара адырыныц ар жагында, Шыцгысда дараган бас
жагында булд!рген тунып тур деп естштг
Бугш-ертец ол арага Жийтек, Бекенш! кешш келед!. Ел келсе, мыналар
тере алмай далады. Ендеше асыгыс барып, терш дайту керек.
Тэкежан осыны айтданда, жацагы кеп бала алагызып:
— Жур, ендеше барайыд!
— Барып тер!п дайтайыд!
— Журщдер!
— Ал, ат устацдар!
— Иэ, сэт, булд!рген, булд!рген!— десш, бар бала ойнад салды.
Булд!ргенге баруга Тэкежанныц оз! де эз!р екен. Ол Абайга да:
«Жур!»— дед!. Абай ойланып, баяулап турды да, адырында тым дурыса
атк.а Minin ccprin кслмек боп доса кеидь
Сопымеи, 6ip шай дайпатым арасында Абай, Тэкежан бастаган барлыд
усад бала тай-дунапдарыпа Minin-Minin ап, желе шауып, шыга кел!ст!.
Лраларыпдагы улкендер! Абай мен Тэкежан.
Усад балалардыц Konniiniri жеке-жеке тайга Minin, б!рен-сарандары
ек!-ек!ден мшгесш алып, Абайларга месе шыдданда журттыц бэршщ
артында далган Оспан болды.
Ол биеш!лерд!ц: «Жуас тай мм» дегенше кенбестен, бугш гана уйре-
т!лген дысырдыц асау тайы — ад тайды тацдаган.
Ад тай соцгы уш-терт куннен 6epi Оспанныц есшен кетпейпн думары.
Дередей улкен, оз! жуп-жумыр ад тай — дысырдыц тайы. Енес! — асау
кек бие. Ад тай енеейпц асаулыгынан былтыр байлаибаган. Биыл арда
емед!. Шу асаудыц ез!. Соган жадында коз! тускен Оспан жас биеш!
Масадбайга жабысып журш, бугш тацертец биешц бас сауымыныц тусын-
да бугалыдтатып, шыцгыртып устатып алган.
Масадбай — осы жылдыдагы асау атаулыныц албастысы. Оспанныц жа-
лынганы ер!кс!з кенд!рш, Масадбай тацертецнен 6epi сол тайды уйрет-
кен-дд
141
Тайдыц асаулык кияцкылыгы сондай екен, 6ipece шапшып мецкш,
6ipece шыцгыра ту лап кетш, Масакбайды да ек! рет жыккан. BipaK
езге асаудан кормеген ызаны керш, ек! жыгылып алган Масакбай, ак
тайга катты ызаланып алган. К,улактан басып, бугалыкпен буындырып,
era езу!н шурайлап, тайды елердей жазалаган. Устше улкен жабу салып,
оны баскурмен шандып-шандып, каргып Minin алган. Баска-кезге тепелеп,
шапкылатып, кан серпа кып кеп, багана жел! басына байлап тастамак
болган.
Б1рак Масакбайдыц енерше кызыгып, ез! де кызып алган Оспан,
тай элс!реп келген кезде, журттыц: «Токта!» дегешне болмастан каргып
мшш алган-ды. Era езу! кан боп жыртылып калган тай эл! де елердей
кияцкы екен. Оспан мшген жерде тагы да кайтадан шапшып cerapin,
коп кияцкылык етт1
Оз! жец!л балага оцай кенгю! келмей, канша кырсык жасаса да
Оспан жыгылмай койган. Оныц багана Смагулга мактангаиы да сол.
К,аз1р жел! басында калганда, Оспанды бегеген сол ак тай болатын.
Тай ежелН асаулыкка салып, тагы мецюд!. BipaK Оспан жыгылып,
коркудыц орнына, кушырланып сабай беред! де, езу тартып кулш кояды.
Баланы жыга алмаган тай, акыр аягы, ала кашып, шаба женелген.
Оспанныц TUiereni сол. Ол ез! агызып келе жаткан тайды онан сайын
борбайлап, баска-кезге тепеп:
— Аруак! Аруак!— деп уран салып, жосытып отырып Абайларды
куып жетть
Ак тай Оспанныц ыркына эл! кешп болган жок екен. Агызган куйшде
сыцар езулеп, мойнын бурып, кырындай шауып кеп, бар денесшен Тэке-
жаннын кула бесткш койып кетт!.
Журттыц бэр! де ыгысып, бегелендеп калды. Оспан тайын бурып,
кептен сытыла бергенде, ак тай тура калып, мойнын imine алып, шыцгы-
рып ж!берш жаман моцгад!.
Абай Оспанды аяп: «Мерт бола ма? » деп корыкты. Жалгыз-ак Оспан-
ныц niuiinme кез! тускенде кайран болды. Баланыц улкен кездер{ от
шашып, ерттей жанып алыпты. Асаумен алыскан арпалысты жаны
суйгендей. К,оркыныштан биттей елее жок- Кдйта: «Тулай тус» деп, кызык-
кан сиякты. Тай будан кутылмак боп, нелер киястык жасаса, соныц
бэрше де сол секундта Оспан колма-кол тэс!л жасайды.
Бул кезде Оспанныц балалык жындылыгы, ур да жыктыгы б!ржолата
жогалгандай. Ол Абай кезшде — алыс-жулыстыц б!р балуаны сияцтанды.
Журттыц бэр! амалсыз Hipbiin тура калып, ак таймен Оспанныц
арпалыс майданына карады.
Тэкежан да тацдайын кагып, Оспанды боктай Tycin, суйспйп тур.
Тайдыц мецгагешнен сескенш, Оспанга болысайык деген ересек
балалар болып ед!.
Оспан асыгып айкайлап, шолак буйрык eTin:
— Тиме! Аулак!— дед!.
Осы кезде ак тай мойнын !пнне алып, басынан асырмак боп орткып
моцгадп Оспан ек! аягын тайдыц кос колтыгына тыгып ап, шалкалап
жатып алды.
Tycipe алмаган тай лезде ек! арткы аягын аспанга сермеп тепк!ленд!.
142
Онда Оспан тагы да тацымын жазбастан ецкейш ап, тайдыц мойный ду-
шадтап жатып алды.
Таты 6ip сэтте ад тай одыс шапшып дап, таласдан иттей дос аядтап
шаншылып ед!. Оспан мынау диМылга тшт! суйсшш Kerri битем. Ект
бетт дып-дызыл боп, дайратты шаштары уд!рей!п, жалт етш Абайларга
дарап сад-сак кулш жтбердт.
Жагалай унс!з турган журт та Teric суйсше кулда. Тэкежан ез басы
ом!р!нде мундай димыл жасап керген емес едт.
Оспанныц ерлтне дайран дап:
— Туу, сарамас. Мынау неткен кез жод бетбад ед!?—деп, дула
бест!ш дамшымен 6ip салды да, желш кетт!. Барлык балалар коса
дозгалган. Ад тай да дайтадан кенд!гш, шаба женелдк Оспан тагы да
дамшылап борбайлап:
— Аруад! Аруад! Масадбай!— деп, асаудыц албастысы — Масадбай
биетшш аруадтай сыйлайтынын керсетй. Баганадан 6epi Оспанныц шын
сыйынганы сол Масадбайдыц айла-тэстлдер! болатын.
Булд!рген Hici ацдыган, кек майса шалгыны бар, жасыл беткейде
балалар жем!с терш жатдалы кеп боп ед!. Кун екшдтге карай жакын-
дап, адыр-адырдыц колецкес! молайып, сай-сайларда доцыр салкын самал
сога бастаган.
Аттарын тусап-тусап тастаган балалар булд!ргеннщ дызыгына элт дан-
ган жод. Алгаш кеп тускен 6ip беттен жылжымаса да, сол алацныц езшщ
жем!с!н де мойыта алган жод. Жегеннен асданды тадия, тымад, дорба,
далталарга да сыдап жатыр.
Bip мезплде бар баланыц кулагына ап-айдын боп дурлтдеген долыц ун
келд!. Кдулаган орт, даптаган долдыц шабысы сиядты.
Балалар елец-елец eTicri. Араларындагы улкен! Тэкежан мен Абай
дарасты.
Абай бул дуб!рдщ мэнш уддандай, саспай гана Шыцгыс жадтагы
6ip белеске карап отыр екен. Сол белеет! ц ар жад децгейш жалбылап
келе жаткан далыц жылдыныц жоны коршд!. Кец сайга дарай тусш
келе жатыр. К,ылацы кеп, шубартдан жылды жш-жи! пысцыра тусш,
ж!т! басып келед!.
Араларында тай, дулындар клсшейд!. Озге жылдыдан озгындап шыгып,
ойнад салып шапдылаган дунан-денендер де кортндт. Балалардыц тайлары
бул дуб!рдд байдап, тепе алагыза бастаган екен. Тусауларымен каргып,
сол жылкыга карай тарткысы келгендер бар.
Тай-кунандар бастарын Teric кетерш, кос кулактарын калыц жылды
келе жатдан жакка карай кайшыландыра шаншып ап, ушреек унмен
шуркырай кгсшед!.
Бала атаулы Teric аттарына жупрдд. Елс!з ец!рде кершген кальщ
жылды — кешкен елдщ жылдысы екен.
Балалар аттарына MiHicin, беттерш ауыл жадда бурганда, жацагы
жылды асдан белден асып, ойга таман тус!п келе жатдан калыц кеш
коршд!. Он бес туйеш тдзген 6ip кеш езге непдрдщ алдын ала одшау
шыдты. Соган тдркес он туйел!, тагы он бес туйел!, сепз-тогыз туйел!
салдар-салдар кештер 6ipi артынан 6ipi шыгып, шубарыта, шубатылып
келед!.
143
Алгаш еткен жылдыныц артын ала кеп аттылар келед! екен. Крлда-
рына сойыл, шок, пар, баулы куры к устаган еркектер бар. 8ред1кте тома-
галы бурк1ттер1н балдагына дондырып алган ыцшам жтттер де коршедЕ
Бул топ Абайлар жацындаганша диыс ете бердЕ Соныц артынан
келе жатцан ец алдыцгы улкен кеш Абайдыц да, барлыд балалардыц
да кэздерш ергксзз тартты.
Бул кешт!ц айналасын цоршаган аттылар кеп, барлыгы да эйелдер.
Оцшец сэнд1 кишген цыз-келшшек пен егде тартдан бэйб1'шелер. Мгнген
аттары ылги семгз жоргалар мен кел!ст! бедеулер.
Эйелдердщ ер-турманы, тодым, дуйысдан, ем!лд!р1К, жугендер! Teric
жалпад кумкке малынган. Жарыд кунге шагылысып, жард-журд еткедЕ
Улкен кошт1ц алдында eciK пен тердей жерде аттарын катар бастырып
6ip топ дыз келедЕ Тап орталарында, ерттеул! куйде бос жетектелген,
кек!л! кузелген, дара кек ат бар. Сол топтан энтек кейш улкен коштщ
алдын бастап келе жатдан суп-сур жудеу бэйбппе екен. Басына жука
дара желек жамылыпты. Бул бастаган он бес туйел! кешт!ц сэш езгеше
кершдЕ Бар туйешц устше артылган жуктерд! жапдан ецшец дара кшем,
доцыр алаша, караала текемет кершедЕ Жукт! туйелердщ ею жагы сол
улкен дара ала жамылшылармен баяу гана желпше Tycin, езгеше 6ip ауыр
тыныс алып келе жатцан тэр!зд1.
Кешт1ц турше тацданып, ужйз тоцтап калган балалар тобы мынадай
салтанатты кер!шстщ алдын кесш ете алмады. Енд! амалсыз кош еткенше
дарап туратын болды.
Басында буларга кеш адамдарынан кез салган Kici жод едЕ
BipaK алдыцгы дыздар тобы енд! жадындап, цастарына кеп калган
екен. Солар гана езшше, б1ртурл: туйсшгендей болды б!лем. Аралары
азырад ауысып, азгана бегелкт! де, 6ip кезде 6ip топ дыздар ортасынан
ек1 цызды uirepipeic белш шыгарды.
Багапагы кекЬп кешлген дара кек ат сол ею цыздыц орталыгында
жетекте екен.
Оспан ацырып тацданып, Абайдыц дасына кеп:
— Булар Kim? Бул дандай кеш?— деп тадат таба алмай, агасын
дамшымен турткитеп, мазасызданып тур ед!.
K,asip exi дыз белжш алга шыцданда, олар,цыц кершкшдеп елден ерехше
6ip жайды байцап, Оспан цатты кулш ж(бердЕ
— Ойбай, Абай, анац кара! Тымадты дара!— Абай буган ашулы турмен
жалт дарап, цатты туртш цап:
— Тодта, дутырма!— дед!. Оспан Абайдан сескенш цап, аузын басып,
тайыныц жалын душацтап, унс!з кулш жатты.
Буган epci кершген сурет Абайдыц езщц де ем!рде ец алгаш керген
KepiHici.
Бул кош каралы кош екешн — Бежей кепи екешн Абай мен Тэкежан
багана-ад таныган болатын. Озге кештен белек болатыны мэл!м. BipaK,
даз!р мына eKi дыз гстеген ic сол белектщ 1ш!нде де 6ip езгеше болды.
Олары езге цыздан белшгенде байдалды. Бастарына еркектщ бас
ки1м1н киштк К,ара мацпалмен тыстаган жука кара елт!р! тымацтары бар.
К,ыз кимейтш бас кшмшц артын алдына келт!рш, Tepic киштЕ Енд!
гана анык коршдц орталарына жетекке алган тулдаган дара кок аттыц
144
ycTiHe Бежейдщ ерток,ымы ерттелшт!. Ер уст!не сол Бежейдщ осы
еткен кыста К^аркаралыга киш барган Кызыл курец irniri жабылыпты.
Ердщ касына камшысын шэншш, соган да Tepic даратып, Бежейдщ
кыскы ту лк! тымагын кипзштй
Eki кыз бол! не салысымен мына келденец карап турган аттыларды
KOpin, шыркай созып, каралы муцды дауыс айта женелген. Кош бойында,
ауыл устшен етсе, немесе богде жургшпплер жанынан етсе, каралы
квштщ кара жамылган осындай кыздары дауыс айтатын салты. К,ыздар
соны бастаган екен.
Bip кулш, жыны козып алган Оспан бундай жайдыц бэрш кайдан
уксын. Оз! ес бипел!, дэл оз уйлершен ол!м шыкпаган. 6л1мд1 булайша
кутудт кермеген бала, бул жерде уктырам десе де укпас едк Оган жацагы
кез алдынан еткен кершютщ 6api epci кор!нд! де соган кулд!. Абайдан
корыкканынан басын кетере алмады. BipaK тайыныц шоктыгына жабысып
жатып кезшщ киыгымен сыгалап карап кояды да, ек! шн! д!р!лдеп,
шек-с';лесл катады. Алгашкы eKi кыз киыс етш, дауыс бастасымен, кейшдеп
келе жаткан бес кыз да аттарыныц басын катарластырып ап, баяу басты-
рып отырып, анау екеушщ даусына каралы дауыс косты.
Абай буларга коз сала 6epin, окыстан елец етш, аласурап калды. К,амшы-
сыныц булд'щгесш саусагына !лген куйде, оц колын шугыл кетерш кап:
«Токтасац нетп?» дегендей, от!н!ш айткандай. BipaK,, ун ката алмады.
Журеп лупглдеп согып, оц! сурланып, элслз колын, шарасыз халде, кула
бестшщ жалына сылк туо'рдк
Orin бара жаткан бес кыздыц тап ортасында, ж!бек жал ак жорга
атка мшген Тогжан екен. Кектемнен соц кергеш осы.
Судыраган кара ж!бек бикасаптан эдем! жецит шапан киген. Басында
жап-жаца кара кэмшат 6opiK. Мойнында эсемдеп, кец ораган кубылма
туст! торгын шэлк К,улагында улкен алтын сыргасы ыргалып келе жаткан
Тогжан, мынау ат устшде, мынадай топ кыздыц тап ортасында, дэл коп
жулдыз арасындагы Шолпандай.
Ат уст! журш, шыркап айткан дауыс жэне курбы кыздары — Бежей
кыздарына жапы ашуы бар, баршасы Тогжанныц Kaaipri жузш 6ip турл!
магыналы нурга малгандай. Акмацдай, аппак жумыр мойнына, колац жлбек
шашыпа бетшщ улб!реген цызылы соншалык жарасып тур.
К,ара шапан сыртынан белш шымцай буган саргыш ж!бек белбеуге
оц колын суйеп, мыкынын таянган. Мацайга бурылып карамастан, шыркап
жылап, жоктау айтып келедй Абай icipniK кацпай кадалып, тыныстары
да тыйылып, Тогжан ун!н тыцдаумен тур. Топ етш кете бергенде, езге
терт кыз ушнщ !шшен Тогжанныц езгеше ж!бек талды, болекше унш
анык естш ацгаргандай болды. Шын Тогжан уш ме? Жок, баска кыздш!
ме? Биту киын болса да, Абайга мынандай топтан жырылган болекше
сулу ыргак Тогжан кемейшен гана угыгатындай.
Сырттап бара жаткан Тогжанныц арттан кершген му ci Hi де езгеше
екен. Атка отырысыныц езшде де 6ip нэзж-еркел1к пен соншалык биязы-
лык, мыктылык та бар сиякты. Жылтырап ершген жуан бурымдарыныц
ушында улкен шолпы ыргала Tycin, шылдырап барады. Сонау сагынышты
кектемде коц!л ертеген, одан 6epi де кезш жумса эрдайым кулагына
145
шылдырлай Tvcin, сылдыр erin: «Ес in де бармын ба!» деп кететгн осы
шолпыныц осы ун!.
Озгеше Kepinic, лезде булт сеплш, сулу айды жард етк!згендей болды.
Абайды естен тандыра билед! де, езгеше 6ip нур шугыласына бас ид!р-
гендей боп кетт!. Бграк, бул сез!м 6ip гана сэт ед!. Осымен цабат, жас
жтт кец!л!не, тагы талай алай-тулей уйтцып кеп, 6ip езгеше журек
куйынын содтыргандай болды.
Жылаган Тог.жан, жылаган Бежей кыздары, барлык каралы кош,
иес!з, тул кетш бара жатдан анау каралы ки!м, тул ат — баршасы осы
барлык, цауымпыц цайгысын да Абайга езгеше терец тус!нд!рд!. Жана-
зага шацырмай, К,унанбай цылмысын кешпей, жылау зарына араластыр-
май келе жатдан осыншалык мол кауым. Ортасында Тогжандай гаупары
бар кауым Абайларга: «Былай тур! Корме! Саган рукдат жод!» дегендей,
суыд, датал. Б!рац, эд!л ук!м айтып бара жатк.ан сиядты. Абай журение
бул серпу езгеше екшпп, ексж экелгендей.
Жылаган гашыгы, жылаган жадып бауыр, кауым ел, ол!п кеткен
кешегк Бежей — баршасы да Абайдыц ез басын да жазалагандай. «Мен
жазыдты ма ед!м!» дегендей болса да, налытып турып кшалагандай. Бул
ocipece, ауыр толцын. Абай унс!з мулгш, зарлы жодтауды бар жанымен
тыцдап турып, ез!н-ез! де, бар дуниеш де умытып кетштй
Б!р сэтте дасында турган бгреу туртш дап: «Журешк» дегендей болды.
Абай жаца оянгандай, алан, етш жалт карады. Тэкежан екен. Ол Абайдыц
TyciH корд! де, тыжырынып кекете кулш:
— Ой, неменеге сорацды агызып турсыц,— деп, тшт! зекшендей.
Абай цабагын датты туй!п, селт етш, бетш сипады. Жыладым деп
ойлаган жод-ты. Кезшен унс!з ауыр, ыстык, тамшылар агып кеткешн
байцамаган екен.
Улкен кеш етш кетштй Артцы коштермен ек! арасында узадтау
алац пайда болган екен. Тэкежанмен бгрге барлык топ козгала берд!.
Баганадан 6epi тайыныц жалын цушып турган Оспан, ыржадтап кулу-
ден эл! басылмаган. Енд! басын коирш ала сала, касындагы 6ip баланыц
тымагын жулып алып, тер!с киш ж!берш, сацылдап кул!п, ак тайды
тебшш кеп далды.
Кдлжац пен тентекпкке eci-дерт! кетш калган Оспан ад тайдыц асау
екенш умытып кетсе керек. Жайбарадат ерк!н отырып, тацымын да
цыспастан тебппп цалганда, ац тай ceKipin мецк!п кеп кетт!. Оспан
TisriniH де цымти алмай цалып ед!. Байцаусызда тулаган тай тентек
баланы оп-оцай ытдытып, топ ете тушрдд. Б!рак, Оспан жыгылса да,
есшен жацылган жоц. Тайыныц шылбыр-т!зг!шнен айырылмай, жабыса
турегелдй Тук кермегендей ыржадтап кулш, ек! бет! нарттай жанып тур.
Ац тайга ес жигызбастан кайта царгып мшш алды да, борбайлай камшы-
лап, куйгыта женелдк
Озге балалар да шаба женелкт!. Тэкежан мен Абай жай аяцдап
цозгалды. Тэкежан imcifie жацагыныц устше тагы да 6ip улкенд!к керсет-
пек болды.
— Баламысыц, жоц цатынбысыц? Сен ненщ ацысы деп жыладыц
осы?— дедй
Абай Тэкежанга енд! ыза болды. Кшэлай сейлеп, карсы урысты.
146
— Сенщ улкен боп, ес бшгешц со ма? Бауыр емес пе едг? Бежекеце
езхц неге жыламайсыц?
— Е, жыласатын не калып ед1? Жаназасына да шакырмай к,ойган
жок па? Соны да укпаймысыц?
— ¥ккан екенсщ, карык кыпсыц! Шакырмаган Tiptnep!
Сол ушш ол! Бежей жазыкты ма?
— Бежей экецмен араз болгандыктан шакыртпады!
— Босе, араздык— сол араздыкка кгм юнэлг? К!м жаулык.ты кеп
етт1? Соныц бэршщ ак-карасын сен айырып, танып болган шыгарсыц?
— Болайын, болмайын, мен экемнщ жагындамын!
— Бэсе, одан да соныцды айтсацшы! «Улкенмгн, акылым бар, Kicire
де акыл айтам» дейсщ! Бершщ артынан белтгргк акылды болгандыктан
еред! дейсщ гой.
— Ой, сен не сандалып келесш осы? Уйдег! алжыган эжецнщ акы-
лынан баска акыл жок деп алгансыц гой езщ TinTi.
— Ал, сен болсац, сол езщ костаган экеден де тук угып, тук
акыл алмайсыц!
— Е, мен! 6ip жайын ескен жабайы деп пе ец езщ? Епецдй..
— Бар «осттм» дегенде тапданыц осы боктытыц гой! Малшы-жалшы-
ны жазыксыз бодтап, мардамсыганнан баска тук улкендшцд! корсемшг!
— Бэлем, тура тур, осыныцньщ бэрш де экеме айтам!
— Антсац айта рой! Мен де сенщ жацагы «алжыган» деген сезгцд!
эжеме айтайын!— деп, Абай Тэкежанга кайсарлана карады.
Тэкежан бул жерге келгенде ерепстен амалсыз тайкып кетт!. Тегшде
улкен жанжалга тауаны жок, будырсыз болатын. Экеге шагым жеткгзу
алые та, киын. Айтканын макул кере коя ма, жок па? Онысы тагы
екиалай. Ал, мынау Абай суйенген «эже» деген — алдедайда катер жер.
Тегшде Зере кеп ашуланбайды. Ал, 6ipaK окта-текте катуланып Туни-
се, эл! кунге аса зэрлй Осы биылгы кектемнщ езгнде Тэкежан кернп
уйлердщ 6ip кексе катынын байкаусыз бодтап алып, жаман бэлеге калган.
Жазыксыз катып катты ренжш, жылап отырып, 3ej>e мен ¥лжанга бар-
гапда, iopi эже ашу шакырып, кущп кеп, Тэкежанды алдына дереу
шакыртып алып тергеуге салган.
Тэкежан эжесшщ аяздай суык ашуынан, катты туйиген кезшен кор-
кып, етгр!к айтпак, танбак боп жалтарып керген. Акыры Timi ант iinyre
де барып кап едк Сол арада ¥лжан мен Зере езгеше ашуланып кетш,
карг эже колындагы ак таядпен муны баска салып-салып кеткен болатын.
Сол уадига осы жацада гана Тэкежан «Жшт болдым, кайныма барам»
деп, эз!рленш журген куннщ езгнде болган. Осыныц бэр! жацагы eperic
аягында Тэкежанныц есгне туст! де, ендг осы бэленщ бэрш жуып-
шаймакшы болды.
— Ой, кетш! эрг енецдг...— деп, шгренгп турып 6ip боктады да, кула
бест(ш борбайлап шаба женелдц
Абай будан кутылганына ырза боп, кейгн калды. Акырын аяцдап
келе жатыр. Жацагы сезгмдергн, жацагы Тэкежанмен дау устшдег! ойла-
рын кайта есше келтгрш, соган терецдедк
Дау устшде, ойда жоктан тглгне оралса да, «Бергнгц артынан белть
ргк акылды болгандыктан ермейдг» деген сез муныц озше казгр 6ip
1-47
езгеше мэн! бар, оргст! ойдай кершд!. Жынысыныц шиырымен шубыру,
жымын басу к!мнщ долынан келмейд!? Жыртдыш хайуан екеш, о да
б!лед!. Бола алсац — ол болма, адам бол! Жалгыз келе жаткан Абайды
ендгп багындырган ойы осы. Дэл осы бетте бугш Абай ез тудымыныц
6ip жанымен дауга туей. Осынысы езше 6ip ажарлы, басдаша беттщ
басы тэр!зд! боп сез!лд!. Сондайлыд салдын сыишы ойлар арасына осы
жолда дайта-дайта Тогжан келбет! келед!. Сэт сайын оралып, гул ж!бсктей
буралып кеп, муны жадсы болуга ундейдк Minch таза махаббатда шадыр-
гандай, жан ашыр радымга шадыргандай болады. Бар дуние, бар адам-
затты коса суйизш, коса дымбат санататын аса 6ip дадгрл! игипкке
ымдап жетектегендей. Бул диялга мулгёгенде Абай Баданасда далай жет-
кешн байдамай да калды.
Бежей ауылдары Жэшбекке кешш келгешн Абайдан есткдмен, сол
куш тунде Зере мен Улжан Байдошдардагы кунанбайга Kici шаптырды.
— Дэл дасымызга келш донып отыр. Енд! аялдасад агайынньщ бетш
дайтш керем!з? Бата одырын калай жасасын	Жэне Байдошдар,
Баданастагы ек! ауыл досыла бара ма? Соны тез шешш, жен айтсын!—
дептд
Кунанбайдыц езшщ куткеш де осы кез сиякты екен. Ол дэл осы
туннщ езшде касына Кункен! алып, тагы он шадты дарт-дария, жтт-
желец алып Баданасда келд!. Сонымен Баданастагы барлыд жиырма
шадты ауыл ерте дамданып саба жиып, сойыс эз!рледд Эр ауылдыц апара-
тын шамасына лайыц — дой, дозы сойыстары, сол тацертецде сойылып,
асылып та далган.
Кунанбайдыц улкен уш уш саба, 6ip ту бие, 6ip тай сойыс апарады.
жэне азага салганым деп Зере мен Улжан туйе апаратын болды.
Осындай дамныц бэр! биенщ бас сауымына шейш тугел бгтт!. Калыц
топ — бата одыршы, шацдай тус кезшде сансыз кеп салтатты боп кун-
батыстагы Жэшбекке карай тартты. Барлыд жиын — елу каралы еркек,
отыз-дырыдтай датын. Араларында Абай, Тэкежан сиякты жастар, Оспан
сиякты балалардан да б!р топ бар.
Журттыц бэр! ат устшде. Тек Зере мен Улжан жэне сол екеушщ
касына м!нген Сары апац деген эйел мен ек! жас келшшек кана арбада.
Кунанбай бул арбаны езге журттан ерте дамдатып, бурын жург!з!п ж!бер-
ген.
Сол арба жарым жолга барды-ау деген кезде ездер! атанган-ды.
Баданас езеш мен Жэшбек езеншщ ек! арасы тай шаптырымдай-ад жер.
Кунанбай дасындагы кеп дошеметийнщ !шшде Ыргызбайдан: Май-
басар, Жадып, Ызгутты сиякты туыедандары. Жэне Кунанбай жагында
журген элденеше рулардыц аксакал, дарасадалы бар.
Ат устшдег! эйелдер белек топ боп кешшрек келе жатыр. Олардыц
ортасында Кунанбайдыц улкен эйел! Кунде, сонан соц Айгыз жэне
Калида сиядты абысын-ажын. Кэрщен — Тацшолпан сиядты шешелер
де бар ед!.
Аттылардыц далыц тобы осындай лек-лек боп, Кунанбай шогырын
алдына салып келе жаткан. Bip сэтте осы журт ек! доныстыц арасындагы
cap жазыдты айгай-шуга батырып, оц жадтагы би!к дара адырды бектер-
леп Жэшбекке дарай ат дойды.
148
Бул елдщ ежелй ырымы бойынша, ел!мге бата ок,и барудыц ец улкен
/нарты ссылай алыстан айцайлап: «Ойбай, бауырым!» деп, жылай шабу
болатын.
Сол шабысты ец оуелг улкендер бастамак керек. Баганадан далыц
топтар Кунанбай шогырына дарап келе жатыр ед!. К,азФ сол К,унанбайлар
оздер/ де ун салып, аттарын борбайлап, ецкейе шауып женелш берд!.
Арттагы еркек, эйел, бала-шара топтары да сол сэтте дурк жонелшй.
Абай орта 6ip топтыц 1ш!нде келе жатдан. Кдсында К,ункеден туган
агасы Кудайберд/, атшабар Жумагул, жорга Жумабай жэне Тэкежан,
Оспан сиядты агайшлер! болатын.
— Ойбай бауре-е-ем!
— Агаекем!
— Аскар бел/м!
— К,ут, берекем!— деп, Абай дасындагы кекселеу к!смер шырдап
жылап, ун салып келед!.
Атшабар Жумагул мен Тэкежан болса, аттарыныц ек! жагына кезек
дисайып, дулап кететш Kici тэр!здешп, ауытдып жосытады.
Сырт ажарлары шынымен ег!лген, есшен танып, бауыры езмген Kici-
лер тэр!здк Абай жай гана, тура шауып келе жатып, ана екеушщ
соншалык сырт кубылысына сенген жок-
Тартымды, 6ip цалыпты шапкан, 6ipaK шынымен «ой баурымдап»
шапкан Абай касындагы К,удайберд! сиякты. Абай тейнде аз айласып
журсе де, осы агасыныц шнезш унатушы ед!. К,а-дрде ез!н соныц шама-
сында устап, «сол гстегенд! !стесе макул болар» деп б/лдк Дуршрей
агылып, шулап шапкан топ Жэшбектщ кек майса кец саласында жыпыр-
лай конып отырган сансыз кеп ауылдардыц усйнен шыга келд!.
Зерелердщ арбасы да дэл осы кезде калыц ауылдардыц тап ортасын-
дагы улкен ак кумбез уйл! — Бежей аулына жеткен екен. Жапыр-жупыр
Kopicin жаткан сиякты. Ак уйдщ ез! езге уйлерден окшауырад, белдеу!нде
кара йгул! тур. Кдралы ауылды мына кейш шыдкан аттылардыц тануы
оцай болган.
Кеп ауылдыц сыртындагы cap жотага шыгып, барар бетт! тез ацгарып
алган шапцыншылар, еид1 ыра темен жосылды. К, о го шубар селдей боп
шулап, ацырап акты. Абай орта туста келе жатып, ак уйдщ сыртында
окшауырак жерде, узын-узын ак таяктарга тестер! мен кос колдарын
т!реп, буйлш турган отыз шамалы еркект! корд!, Бата одыршыларды
тосып, жылап турган жанкуйер жакындар. Шауып кеп тусе бере таныды.
Тап ортада Байдалы, Байсал, К,араша, Tycin бар екен. Шеттеу туста
Балагаз, Базаралы сиякты жас ж!йттер де ак таяктарга таянып erinin тур.
Шауып келген улкендердщ аттарын анадайдан жуйре-жуйре шыгып,
устап-устап алып, иелерш колтыктап Tycipin, еркектерге кер!ст!ргел!
жетектеп экетш жаткан кеп-кеп ыкшам жйнттер бар.
Барлык бата окыршыга сондай 6ip-6ip кутуш! тап келгендей, мол
жеткендей болды.
Жылаган Байдалы, Байсалдарды кергенде, Абайдыц сай суйей босап
кетт!. Аттан тусе бере, шын аяныш жас тейп, ещреп ж!берд].
Тыстагы еркектермен 6ip-6ip кушактасып, Kepicin болган улкендерд]
сол арада колма-кол ак уйге карай айкайлатып, жылатып экетш жатыр.
149
Жылаудыц улкен! сол уйдщ !ш!нде, катындар ортасында. Коп еркектщ
арасына Абай да к!рд!.
Улкен кумбез ак, уйдщ imi, оц жак, босагадан дэл тердщ ортасына
дешн цатар т!змш, мыкындарын кос колдарымен таянып, ацырап жылап
отырран катындарга толы екен.
Тап орта туста басына кара желек жамылран Бежейдщ бэйб!шес!
ацырап отыр. Кезшен шын жас, зар жасы 6ipciH-6ipciH атып жатыр.
Одан жогары, терт-бес кыз дауыс айтып отыр. Уйдщ imi бул кезде
тутас ацырап зарларан мол жылау едь
Отырран эйелдердщ алдына жылап келген еркектер тгзе буггп отыра
кетш, кушактасып Kepicin жылайды.
Абай Кудайбердшщ артында. Баганадан 6epi соныц гз!мен кезек алып
келе жаткан.
Жаралай отырган бар катынды адактау тым узак болар едг. Жэне
босагадан терге шейш бос отырган 6ip катын жок. Соны ацгарраи Кудай-
берд! тура Бежейдщ ез бэйбпнесше карай жылап барды. Сол Kici алдьщгы
кергсугшден босаган соц, кушактап ацырап:
— Агаекем, бауырым!— деп бас салды.
Абай да сол жерден бастап Kepicin, жогары отырган кыздар жакка
карай ауысты.
Уй imi осындай жаппай Kepic устшде б!ркатар жыласып ап, енд!
тепе ажырасып, жагалай отырысты. Еркектер бул кезде акырын жыласып
отыр да, эйелдщ де кеб! басылып калды. Тек Бежейдщ катыны мен бес
Кыз гана зарлап отыр. Арманын, жес!р калганын, ерте айрылганын айтып
бэйбгше жылап, журтты егглд!ре тустг де, акыры саябырлай барып ток-
тады.
Сонан соц улкен узак жоктаудыц сарынына тускен кыздар. Олардыц
езгеше 6ip суык зарлы жоктау ыргагы бар. Дауыстары куйып койгандай
дэл б!рдей шыгады. Жалгыз-ак бес кыз тутас узак айткан жок- Бэйбине
токтаган соц, езге кыздар да басылып, ею-ак кыз адацтап шыцты. Ол
Бежейдщ ек! бой жеткен кызы.
Булар бар сезш анык кып, анда-санда «ай» деп, жалын атып койып,
су и,кы л дап зарлап отыр.
«Экекем... жетшзбей кеттщ... арманда кеттщ... зармен кеттщ, жетш
бейбак 6i3 болдык-- пана юм?.. Неге ацыраттыц?» деген сиякты жерлерге
келгенде,барлык уйдщ imi кайта erwin, тыйыла алмай, туншыга жыласады.
Абайга да, шын жылаудыц ец ауыр кез! осы болды. Ол кез жасын тшт!
ipiee алмай койды. Буына жаздап, булыга жылап отыр.
Осымен б!раз барды да, ек! кыз экелершщ ем!рше, ем!ршдег! ерлш,
жаксылык !стер!не тусш кеп, 6ip сэтте дауыстыц мэшн аса 6ip тосын
жайга салды.
Бежейдщ ез!н койып, тустастарын айтып келш, эрк!мд! атай отырып,
уйдщ imi Teric жым-жырт тына калган уакытта, 6ip кезде Кунанбай
атын сап етшздь
Терде темен карап, тымагын кезше киш, тунжырап отырран Кунан-
байды мынау ею кыздыц катал даусы баска соккандай болды.
BipaK бул — дауыс. Намаз сиякты бузылмайтын жол-жора, Айтар
сез, тыяр тыйым, icTep шара жок.
150
Ек! кыз сездерш барган сайын катайтып, кадалып кеп:
Жау боп шыкты Ыргызбай
Айыпка бердщ 6ip кыздай-ай,—
деп 6ip Kerin жэне 6ip сэтте:
Оныц аты Кунанбай,
Жуйр1кт1л куландай.
Шубарлыгы жыландай...—
деп, жарып erri. Жалгыз к.озге дэлдеп турып камшы ургандай катал
жаза.
Кунанбай касындагы улкендер бэле шыгып кете ме дегендей кобалжи
бастады. Жетюрш, какырынып, козгалак какты. BipaK Кунанбай ткгтешп
ап, сыр бермей шыдап бердь Абай дэл бул кезде уялып кысылганнан
елердей боп отыр. Ол уй iiniMeri Kepicin кеп отырган соц байкады. Анау
6ip топ кыздыц ишнде Тогжан да отыр екен. BipaK, ол бетше салы
жамылып, сырт берщюреп, кырын отыр. Абайдыц ары, acipece сол
Тогжаннан уялгандай, енд! пншен: «Ойпырмай, мынаны кергенше жер
жарылып, жутып кетсенп б!здй»— деген 6ip ой ойлады.
Сейткенше, терде отырган б!реудщ катты тамсанган унш ecim. К,а-
раса — Сары апац екен. Ол ашулы туспен туйипп, кара шапанды басына
жамыла 6epin, журелей отырып ап, айцайлай женелд!.
Сезшщ басы Бежейд! мактау мен сол жаксыны жоктау едк Соныц
аягын шубыртып кеп:
Мына да карлар не дейд!?
Жаксыдан жаман кобейдн
Ескнпц асыл коз! ед!,
¥рлап та комдщ Бежейд!,—
деп, катты айкайлап, калт ток.тады.
Ек! жак та: «Айтамыз, жетк!зем!з» деген орайлы сездерш осы эйел-
дердщ ауыздарымен айтысты. Осыдан эр! кайталаган да, орпнген де сез
болган жок,- Кос кыздыц даусы тагы б!раз созылып барып токтап ед!.
Сол кезде Зсрснщ дэл касында отырган Еабитхан молда жугшш, жет-
ripin алды да, букар мацамымен тэбэрэкт! соза женелдк Уй imi Teric
жым-жырт. С!лей!п, катып, мулгш калды.
Кунанбайдыц Божейге жасаган бата окырыныц Typi осы боп едк
•Эйелдерд! осы уйге калдырып, еркектерд! белек оцаша уйге апарып,
царалы ауыл конак еттк Ауыл neci, к у ту mi болган Байдалы, Тусштер.
Бзрак шай, кымыз устшде де, ет устшде де, бата окыршылар мен ауыл
иелерйнц арасында шушркелескен сездер болган жок- Анда-санда Байда-
лы мен К,унанбай жауаптаскан уакытта, 6ipme 6ipi сыпайы гана сейлейд!.
Байдалы Кунанбайдыц шыпысын ез! эперш, шайына cap майды ез!
салып, бешл керсетш отыр. BipaK барлары сол гана. Сейлесейш десе,
сырттары сыпайы болысканы болмаса, айтысар жай жок сиякты.
Тек 6ipep кез, мал тойыны туралы, шепт!ц бул ец!рдеп биылгы
шыгымы туралы гана сездер! болды. Тагы 6ip рет, керпплес Керей мен
Найманныц осы жаздагы аттаныстарын, б!р-б!ршен барымта алысып,
шабысып калганын айтысты.
Кунанбайлар екшд! мен актам арасында аттанар кезге шейш дэнекер
151
болган осы эцпме гана. Бата окыршылар сол кеште унс!з, коцыр тартып,
жайлау-жайлауына кайтысты.
Bip царыздан кутылганыпа «yh» дегендей боп, Кункен! ертш, Бай-
кошкарга кайтты. Жол бойында бэйб!шес!не оныц айткан жалгыз сез!:
— Кутсец, Сары апацды кутсецдерил!— деген гана байлау едк
2
Куз келд!. Уш куннен 6epi сшбигеген ак жауын айыкпай тур. Жай-
лаудан кайтып, Шыцгыс асып, кыстау-кыстау устшде аз гана аял eTin,
шшен шапкызып болган ел енд! кузекке беттеп келе жаткан. Жидебай,
Мусакул, Кдрауыл, Шуйпн су сиякты niuieni шабылып алынган корык-
тарда жи! конып отырган ауылдар кеп. Шыцгыстыц улан-узак, мол кыс-
таулы бектер!мен Кыдыр, К,ызылшокы, Борлы сиякты балак таулары да,
адыр-катпарлары да ауыл-ауылга толы ед!,
Журт жазгы улкен уйлерд! коймаларга тастап, енд! к!ш!леу-к!ш!леу
коцыркай уйлер кетергскен. Жазгы кундей емес, каз!р жылы кшмдер
киюмен 6ipre, баспананы да от жагып, !шше ки!з тутып, ыкшамды кып
отыратын болу керек. Соган ыстан корыкпайтын ки!з! бут!н, б!рак коцыр-
кай к!ш!леу уйлер кажет. Эл! келгеншц бэрйпц гстеген шаралары осы.
Каз!рде кузеуге карай ауыскан ауылдардыц жаздан белек тагы 6ip
езгешелйл, енд! кой сауылмайды. Ересек тарткан козылар коралы коймен
6ipre жайылады.
Ат уст! мал карайтын, сез багатын еркектер де 6ip жацалык табысты.
Суык тун, лайсац кунге арнап саптама, калыц шекпен, елт!р! !ш!ктер
киюмен 6ipre, менппкт!, мшг!ш аттарын да ауыстырып келе жаткан. Жаз
жайлайтын аттардыц бул кезде еттер! ояздап болган. Енд! кыс суыгына
шейш коц жиып алсын деп, оларды б!ржола коя 6epin, осы Шыцгыс
асысымен куз миетш, цыс м!нет!н кур аттарды устаскан ед!.
Шаруаныц шагын ушнен бастап, нелер малды, элд! дегендердщ бэр-
бэр! осы кундерде калыц майлы кур аттарын салкын-салкын кездерде
м!не бастады. Аяцмен журш, кызыл май кылмай, жш-жщ суытып, окта-
текте тац асырып журген.
Бул уакытта б!реуден б!реу кызыккан аттарыныц майын сурап мшу,
сатып алу, айырбас жасау сиякты 1стер де кеп болатын.
«Куз, алды-салдысы кеп мазасыз болар-ау!» десе, не «тосын жур!с,
жолаушылык куз! болар» десе, сешмд! аттарга кызыгу, колка салу acipece
кеп болатын.
К,аз!р екшд! — акшам арасында, К,ызылшокыдагы К,улыншак аулына
Карай жауыннан ыктай Tycin, жедел бастырып келе жаткан Майбасар
мен К,удайберд! осындай 6ip ат жайынан туган сырт шаруамен келед!.
Кдстарында жорга Жумабай мен атшабар Жумагул бар.
Куздщ булыцгыр кундег! кеш! мезг!лд! анык болжатпайды. Сондык-
тан жарыкта барайык Деп катты жур!скен ед!.
К,улыншак аулы он шакты уй. Бугш осында К,унанбай жагынан келе-
Tin 6ip кел!ст! ерекше ацдып куткендей. Ауыл желкесшдег! такыр кызыл
кезецге терт атты катты желш шыкканда К,улыншак тебе басында, «бес
Каска» деген балаларыныц ортасында отыр ед!. Елец ет!п керд! де:
152
— Эне келе жатыр! Кунанбай кгасйпц алды осы!— дедн
— Жур!с! суык. екен!— деп, бес касканыч улкеш Турсынбай да кез
TIKTI.
— Жэ, енд! не отырыс бар? Eipeyin тез бар да, Пушарбайга хабар
айт! Алыска хабар етер жайым жок. Пушарбай барлык Кепбакка биццр-
cin!— деп, Кулыншак бастаганда:
— Е, Жшгтек, Бекенплге де солар жетшзедк
— К,еш!рш алуга жарайтын болса, жетсш тегк!
— Уэделер! шын болса, осы пйрде табылсын!— десш, К,улыншактыц
айналасын коршап отырган Турсынбай, Садырбай, Муцсызбай, Наданбай
сиякты терт улы костай коя бердг Бес касканыч 6ipine Манас косы-
латын. Ол бэршен жас. Тегшде К,улыншактыц 03 баласы емес, ерте ер
жеткен немере, анау Турсынбайдыц баласы ед!. Манас улкендердщ эмь
piri куткеш болмаса, ез! ун каткан жок-
Жацагы бэршщ айткан буйрыгы соган карай айтылып ед!. Пушарбай
аулына хабаршыга тез кететш болып, Манас тек кана мына келе жаткан
терт аттыныц кел!с!н куттк
Майбасарлар Кулыншак уй!шц сыртына кеп токтаганда тебе басын-
дагылар да жетш ед!.
Ек! топ акырын гана салкын амандасты.
Б!рак келгендерд! тыста бегемей, Турсынбай бастап:
— Уйге жур!вдер!— дед!. Teric ертш, улкен уйге к!рг!зд!.
Сол кезде Манас тыста жалгыз кап, шетк! отаудыц тасасында турган
борте атка Minin алып, Карауыл жакка карай душрлете женелдь «Келе
жаткан к!м екен?» деп тосьш ед!, пшнде Майбасардыц ез! барын керген
соц, енд! аялдайтын дэнеце жок-
Майбасар бул уйге ашулы шшшмен к!рдй Белш шешпей, кек елт!р!
тымактыц б!р кулагын жымырайта ки!п ап, камшысын кос буктеп, мыкы-
нына таянып отырып, К,улыншактарга ызгарлана карады. Tyci сурланып,
ек! танауы желб!рей тусш, тентек коздер! жирешш отын шашып отыр.
Отыра бере К,улыншаккд цадалып:
— Жэ, агайын, бу кайткешц, атшабарымды неге сабайсыц? Tepic
болса арыз айтар жер таппадыц ба? Тым курыса мырзаныц алдынан
6ip етсец нетт!? Оган да сенбей, оган да жоныцды корсетейш дед!ц
бе? Жуандыгыцды керсетейш дегешц бе? Кеше гана катарда колтыкта
журген туыскан емес пе ец? Жешцд! айт, бет!ме айтшы, кэне! «Сонысын
ез аузынан естш кел» деп ж!берд! мырза. Мына баласы К,удайберд!ш
эдей! косып отыр касыма,— дед!. Уй ортасында быкси жанып турган
сары кидыц отына шырт тук!рд! де, Майбасар К,улыншакка бурылып
алды.
Бес касканыч тертеу! темен карап томсарып, тук ест!мегендей жым-
жырт отыр. Муцсызбай мен Наданбай тшт! басылып отырган да жок.
Анадай жерде, аркаларын керегеге суйеп, журесшен отыр. Жондарын
сырткары каратып, тумсыктарын шекпен кушшц жагасына тыгып апты.
К,улыншак езшщ жер тесепнщ устшде отыр ед!. Соныц дэл касында,
темешрек отырган Садырбай гана Майбасардан кез алмай, суык карайды.
К,улыншак азырак кезш жумып отырды да:
— Атшабарыцныц сабалганын айтасын. Жарыктыгым Майбасар,
153
басыма сырык, малыма курык алтеген ез кылырыцды, осы Майбасар
кылыгын сен неге айтпайсыч? Мырза керсе, эуел! соны неге кермейдк
CeHi неге тергемейд!?— дед!.
— Tepic жайылма! Tepic кошпе, оцта кош, аксакал! Мен кшэласдалы,
арылгалы келд!м!...
— Tepic кешпе деймклц? Жок, мен кешкел! отырмын. Сенен ажырап,
ана жаны ашитын агайынньщ ортасына кешкел! отырмын!
— Оныца ырзалыгым, руксатым жок,! KeuineciH, кетпесш, угысамын
Торгаймен деп, сэлем айтты мырза.
— Сэлемет болсын! BipaK, енд! бакыл болсын, мен кешем!
— Неге, не кершд!, аксакал?!— деп, осы арада Кудайберд! сезге
Kipin.— «Бул кешу, нс! Торгайды маган жат кылам деген кешу гой.
Кшэлассын, айтысатынын айтсын, TinTi алмагын алсын, олкысын атасын.
BipaK кешуден тыйылсын, бармасын жауыма!» дед! мешц экем,— деп едд.
Майбасар Кулыншакты тоспай киш кетт!:
Кшэцды айтшы осы! Атшабарымды сабап отырган езщ емесш-
cin?
— Мына бес баламныц ортасында аягыныч жел! бар жалгыз-ак ат,
берте ат ед!. Сурадын,— бере алмайтынымды айттым. Уксач не етуш! ед!?
«Устап эпкел!» деп, атшабарыцды, ит!цд! бер!дей кып, ак адал малыма
шаптыратын не женщ бар, Майбасар?
— Атты суратдан мен емес! Мырза болатын. Мына бала, Кудайберд!
кызь’гып кец!л кылган сод: «Ат жалын тартып мшген! осы ед! Кудай-
бердшщ, Кулыншак 6ip еркелжке ренж!мес, кетерер» деп, мен ж!бергешм
рас.
— Еркелж! Не еткен еркел!к?!
— К!рмеге, кул-кутанга !стейтш зорлыктыц атын, алдарманга кел-
генде «еркел!к» койыпты!— деп, Турсынбай, Садырбай exeyi кекетш
койды.
Берте ат женшдеп дауда ек! жак угыспады. Тартыс сез уз!лш, б!раз
токырасып калып ед!. Аздан соц Майбасар Кулыншактыц бар Торгай
руын бастап, Ж!птек жагына кешемш дегенш мшед!. Соган шабуыл жасай
бастады.
Кудайберд! екеуш Кунанбай бупн ж!бергенде, тапсырган анык сэлем!
осы болатын. Осыдан бес кун бурын туган берте ат жайын, атшабар
сабалуын Майбасар эдей! жолдан косып отыр. Сол кылмыстарын ол
еске салып, ыктырып алам деген! ед!. Кулыншактар ол турада ездерш
кшэлы деп санар емес. Тшт! сол женде ызалы болгандыктан атшабарды
сабап алып, «Енд! б!зд! кеппрш алсын» деген сэлемд! Жттекке шындап
салып отыр. Осы екпенщ сыбысы бупн ертемен Кунанбайга жеткен
соц, ол оз колтыгынан Торгайдай жакын руды ж!беруд! корлык деп
б!лш ед!.
Бежей елген соц, жаздан 6epi ек! жак сыртпен кактыгыспаса да
iiuTen барды салып, ел тартысып, cuiKicin келе жаткан. Ею жагын б ip де й
кабындырып, кернеп алган араздык, енд! болымсыз 6ip !л!кке жете бере,
астац-кестец жарылатын сиякты.
Бежей барда Токпамбеттеп тебелестен ipi жанжал болган емес. BipaK
содан 6epi мыктап эз!рлешп, Кунанбайга карсы майдан беруд! Ж!г!тек,
154
Кепбак, Бекенпп боп к,атты ойлаушы едк Божей елд! де, тартыс сырттан
Караганда азырак !рк!лгендей болды. BipaK ол сырттан гана солай.
Шындап, !шке келгенде, Бежейдщ ел!м! кайта дерт-жараны nori катты
дамытып ж’1берд1. 0л!мн!ц ез!мен де Бежей Кунанбайга жауыгатын журт-
тыц шебш тутастырып, бурауын катайтып, шецберш шираткан сиякты.
Ocipece Бежейдщ узецН жолдастары Байдалы, Байсал, Кдратай Tycin,
Суйшд!ктер ерекше сызданып алган.
Сол кезде К,¥ианбайдыц Кулыншак аулынан атакты «борте атты»
суратканы тап болды. К,¥лыншак атты бермедй Байсал мен Пушарбайлар
Кулыншакты оцашада, купияда кептен шыргалап тартып, жита босастырып
журген. Торгай руына Ыргызбай кандай болса Кепбак, Байсалдар да
сондай жакын.
Берте атты баска уакыт болса К¥нан^айга Кулыншак берер ед!. Бер-
меске шарасы да болмас едк Ел таразысын жаксы ацгармайтын Майбасар:
— Бермейд! деген не сумдык? Торгайдан алмасак, кайратымыз камсы?
Окпелеп кайда кетупй ед!? Кете алатын куш! кайсы?— деп, оз-езшен
шабынып кеп жакында 6ip содырлык !стед!. Жацагы эцг!ме соныц
арты.
Енд!, м!не, екпегнц бетш б!ржолата ашып ап, айкын тузеп алган
Торгай, булардан кетпегш де айтып отыр.
Майбасар кешуден токтатам деп эр турл! сез айтты. К¥лыншак кебш-
ше жауап бермей, кур ундемей тартынуга Tycin едк Жарытымды жауап
алмаганына ыза болган Майбасар енд! Кулыншацтарды бурынгы кеудеге
салып коркытып, ыгырып ж!бермек болды.
— Уа, Кулыншак аксакал, кешпесш деген мырзацньщ сэлемш айт-
тым. Кешпе деп ез!м айтып отырмын. Жеке айттым, арыла айттым.
Енд! кешпешм деген сертщд! бер, кыскасы! Соныцды естимш де,
журемш!— дегенде Кулыншак катуланып, жалт карап:
— Ендеше менщ де сез!м кысда, Майбасар. Тойдым, болды! Кеше-
Miri!— деп, б!р-ак кест!.
Уй imi бул сездщ тусында, тепе ажырайысып, ацтарыла карасып кап
ед!.
Майбасар катты ажарга мшш, камшысыныц сабымен сырмакты сок-
кылап отырып:
— Кутыртып отыр гой! Барарыц к!м, б!лем!н! «Пана болуга жараймын,
жасканба» деп отыр гой! Б!рак, алып кереш !ргемнен кеп! Койны-колты-
гы кец неме екен гой Байдалы, Байсал. Ендеше кек тукылды, муздай
суцгш! сол мырзалардыц ез етше кадармын!—деп, калшылдап кетт!.
Кездершен от шашып, ойнакшыта карап:— Keineri Тоцпамбеттепдей, коц-
дарын тур!п койып, жалацаштап турып сазайын берем!н!— дед!.
Бес касканыц ец ызакор, оттысы Садырбай ед!. Ол ыргала тусш,
катты демпсп де:
— Кой, шырак, кой, мырза сол бэледен абырой тапканы аз ед! гой,
атамай-ак койсацшы!— дед!.
Дэл осы кезде касында ек! ж!ггт! бар Пушарбай кеп к!рдк
Бул Пушарбай былтыр Токдамбетте Бежейге ара тусем деп,
Кунанбайдан таяк жеген. Б!рак Байсал мен бар Кеэтбактыц Жпчтек
жагына шыгуына себеп болган Пушарбай. Калыц коцыр сакалды, мол
Г55
денел! Пушарбай ол ызасын умытпаган болатын.
- Осы Пушарбайлар уйге кеп KipiciMeH, бес дасцаныц 6opi де Teric
дозгалактап, элденеге эз!рленгендей, домданып далысты. Тыста да богде
юситердщ тыдыры бшнген сиядты. Жорга Жумабай шпнен:
«Бу не дылган журк? Элпеттер! далай ед1?»— деп, Майбасарга дарай
6epin ед1.
Сырттан 6ip датты з!лд! дауыс:
— Уа, уйде к!м бар!— дед!.
Пушарбай соган елец етш, сацд етш дауыстап:
— Уа, мен бар!— дед!.
Суйткенде, есгетен Манас бастаган он шадты ж!пт асыга-асыга Kipin
келд! де, торге дарай тап берд!. Баганадан осы сэтт! куткен Садырбай,
Муцсызбайлар жэне Пушарбай да Майбасарга тап берд!.
Майбасар:
— Тарт!— деп, адырып дап, отырган бонда дамшы ситей берш едд
Садырбай бас салып шалдасынан тус}рд} де, т}зерлеп алды.
Калган ушеуш езгелер де буктей тустд Атшабар емес сумдыд улкен}
енд! келд!.
Пушарбай, Садырбай, Муцсызбайлар боп, Майбасарга мыдтап дуре
содты. Озге жолдастары да соны кере бастап ед}. Жалгыз Кудайбердип
гана Кулыншак коргап дап,. ез дасына суйреп ап, басын етепмен жауып,
ургызбады. Майбасарды унс!з сабап журген Садырбайлар 6ip уадытта:
— Тысда алып шыд! Жур, алып шыд!— деп, тысда суйреп шыгарды.
Сол уакытта Садырбай айдайлап:
Бул жаца «доцдарыцды турш дойып сорлатам» деп, серт
берген. Байдалы, Байсалга соны ютемек болган. Ал мушм соз ед!. Кел,
6i3fliKi ic болсын! Шеш, сыпыр кшмш!— деп, тап берд! де, Майбасардыц
етш шалбарын тугел сыпырып, тырдай жалацаштап алды. Содан соц
сыртынан дойып ж!берш, етпетшен Tycipin, басып жатып:
— Сен не дылмадыц осы? Неден астыц эл! осы?— дед} туйплеп
отырып.— Масдара дып, дор еткенде, былай етешн мен сеш!— деп, Май-
басарды етпетшен т!зерлеп салды да,— кек суцп деп ец гой! Мэ, кок
суцг!!— деп Майбасардыц жалацаштанып турган дуйрыгыныц арасына
туйенщ датдан думалагын батырып-батырып ж!бердк
— Намысыц болса, ел осы дорлыдтан, ел осы мазадтан!— деп теуш
далды.
Кунанбайдыц inici мен баласын осылайша дсрлап, сабаган Кулыншак
аулы, дэл осы тунде уйлерш жыгып, коше женелдк Багана кештен
берл} Манас аркылы хабарланган далыц Ж!г!тек, Кепбад, бул ауыл-
дыц кепи жонелер кезде, лек-лек болып кеп, даумалап, дошеметтеп алып
кетт}. Сол тунде Кдрауыл суыныц ар жагына шыгарып, ездершщ то-
бына Торгайдыц талай аулын досып ап ед!.
Майбасарларды тек кеш женелш, узап кеткен соц гана босатцан.
Олар аттарын кун шыга тауып, Кунанбай алдына — Жидебайга туске
жакын гана жетт!. Кунанбайдыц бар ауылдары Жидебайда болатын.
Айналасы он шадырымдай Шидорыдта: Ыргызбай, Топай, Жуантаяк,
Кдрабатырдыц да далыц ауылдары шн Tipece отырган.
«Майбасар мен Кудайбердш! Ж!птек сабапты. Кулыншак аулын зор-
156
лыдпен тартып, Kemipin экетшт!» деген хабар бул елдерге лезде тарады.
Кунанбайдыц тыгыз берген буйрыгы бойынша, б!р шай дайнатым ара-
сында, жуз елудей ж!пт атда мшдй Кол басы — Ызгутты, Жадып жэне
Кунанбайдыц ез!.
Жттектщ кеш-донынан хабар алып отырган Кунанбай, дэл тус ке-
зшде мынау эз,р турган долга буйрык еттй Teric ат да дондырып:
— Шапдан жадсы болса, тартып алган жол болса, кез! кореш! Шап!
шауып, тиш алып келщдер буйрык, анау кетш бара жатдан Жоттек
кешш!— дед!. КалыЧ колын, Мусадул жадда диыс етш бара жатдан
бгр улкен кешке дарай даптатып ж!берд!.
Тутдиылдан тшекен дол бул кеш кшнщ кепи екешн ацгармаган.
Кунанбай да ашумен алды-артын ескермептк «Эйтеу!р Жттек кош! болса,
болды!» деген.
Кеш Ж!г!тект!к! екен! рас болды. Б!рад соныц !ш!ндег! каралы кош
Бежей кеш! боп шыкты.
Кунанбай долды даптатып ж!бер!п, ез! артта далган. Жасанып шапддн
дол кештег! еркектерд! сойылдап, быдпырт тегендей цып, дашырып
тоздырды да, жылды, сиыр атаулыны тиш алды. Б!рад, дэл коштщ
езш устап, бурып экетпек боп келгенде, Бежей кеш! екешн танып,
долдыц алдыцгы жагында келе жатдан Ызгутты мен Жадып тайцып
кетт!. Озге ж!г!ттер!н де типзбедй Тул атты жетектеген дос цыз м!з-
бадпай дауыс айтып тарта берд!. Бежейдщ бэйб!шес! дана атыныц басын
!рк!п, туйелерш тодтатып турып:
— Уай, дара бет! Керщде ек!р шетщнен, даралы кешке шапдан
дара бет!— дед!.
Бежей» кош! екешн Кунанбай б!л!с!мен:
— Ендеше кошт! шаппацдар! Б!рад сол турган жерге донсын, !лгер!
баспасын!— дед!.
Бежей кеш! ipKhnin и!р!лд! де, Мусадулга донып далды. Кунанбай
долы кайта сершлд!.
«Бежейдщ даралы кешше шауыпты! Ол! аруадты да дорлапты!» деген
хабар асы кун! ана жадтыц барлыд ауылдарына тарады. Кештен бастап,
тун бойы барлык еркек кшдйсг! аспап сайлап, атда донды. Жасадтыц
жиылатын ортасы Мусадул, дэл сол Бежей аулыныц уст! Кунанбайга
карсы белдесуге шыдап, дол жигызып отырган Байдалы, Байсал болды.
Осы тунде Кунанбай долы да дамылсыз агылып кеп, Жидебайга жиылып
жатты. Мусадул, Жидебай арасы уш-ад шадырым. Осы ек! дорыд улкен
майданныц орны белуга айналды. Кунанбай жакын мацдагы рулардан
басда, Кыдыр мен Шунай, Догалац сиядты тауларды мекен еткен Тогалад,
Энет, Бэкенд! не шадыртып, дос-дос атпен шапдыншылар ушыртдан.
Байдалы, Байсал болса: Ж!г!тек, Кеттбад, Бекешшш тугел атда м!нй-
зумен дабат, Каратайдыц ел! Кекшеге де, одан аргы бгр калыц ру — Мыр-
за, Мамайга да Kici шаптырган. Жасагына бул шадырганы Тобыдты
!ппнде алыстап барып туысатын агайын. Тобыдтыдан 6ipep ата 6epi
«Коцыр» деген шеше уранын шадырганда барып, мыналармен туысу-
шы ед!.
Байдалыныц бгр дамы осы болса, екйнш улкен ic! дэл осы тунде
Тусшт! КаРДаралыга женелту болды. Кдсына бес ж!г!т досып, далтала-
157
рына калыцдап акша салды. Кос-косардан сэйгулштер жетектеп, acipece
оз руларыныц мер иеш адамдарына морлерш бастырып, отыздан аса
«шргауар» жасатып, кунанбай устшен мыкты шагым сайлатып берд!.
Осыныц бэрш тыгыз эз!рлейп, Кунанбайды: «Ел бул/црд}, царалы
кошт! шапты. Тобыктыны калыц согыс кыргынга салып отыр!» дегчзш
козеп берд! де, Тусшй жедел жонелтй.
Байдалы мйадетг — енд! не де болса, кайыспай касарысу цайтпай
согысу.
Тац атысымен Кунанбайдыц Жидебайга жиылган калыц колы этой
берш, жуйткш жосып, шацдата шапты. Бул колдыц молдыгы epci екен.
Байдалы, Байсал, Сушндпстер де аттарына лезде Minin, ез колдарына
уран салды.
Бул жак та камоыз емес. Ат белдеуде, сойыл, шокпар эз!р болатын.
Кунанбай колына карсы булар да жасцанбай, таймай шапты.
Ек! жак шацдатып шулап, сойыл, найзаларын зор айдынмен кетершш,
бетпе-бет шабысып келдг де, жапыр-жупыр 6ip-6ip араласып, шарт-шарт
урысып erri.
«Мусакул согысы» деп ат алып, кейш Тобыктыныц талай заман
ecineH кетпейтш осы сотые екг жактан ец кемшде, мыц-мыцнан эскер
шыгарды. Kicire ден болмаган Кунанбай жагы талай рет каптаса да
тойтарылып кайта кайтьщ тур. Эрб!р шабуылдагы кактыгыста, оннан,
бестен кулап тускен жаралыларды ект жак жиып экейседк
Алгашцы кун кеп каржасса да, жецке алмаган колдар кешке жакын
кейш-кейш шегппей.
Келеш кун, тагы осындай, 6ipiH-6ipi кашыра алмаган, жецгее алмаган
шарпысумен етй.
Кептен буйтш насырга шауып кермеген улкен жойкын согыс, удлини
кунге карай кетш едк Дэл осы куншц тус кез!нде Кунанбай жуз елудей
атпал азаматка ец жуйрпс аттарды мшйзш, колдарына Teric сойылда-
рын тастатып, айбалта, найза берг!зд!. Ек! кундей жецггзбеген Жоттекке
Каны кайнап, oniirin оршелешп алган. Енд} кан шыгара соцтыкпак болды.
Колы катты, кей куши Кунанбай жецгенде осымен жецбек.
Эуел! сойыл, шокпарлы кшиерш кундепдей ж1берш, эдей! каша урыс
салдырып турды. Ана жактыц олермендерш екшещйрт, коздырып алмак.
Айткандай, Ж!йтек, Кейбактан екшелш шыгып, екпшдей куатын
айнымас топтар айкынданып калды. Оныц басы Балагаз, Кулыншактыц
«бес каскасы». Койбацтан Пушарбай, КаРеке дегендер. Осылар бгр рет
Кунанбай турган тебеге таман аса басымдап, етпеттеп келген кезде
баганадан тасада устап турган ipiKTi тобын Кунанбай каптатып кеп
цосып жгбердь Оз! де шауып ед!.
Айбалталы, найзалы топтыц басы ер Ызгутты болатын. Булар аралас-
ты да, Ж!г!тек жагын epiKci3 кашырып, бастыра жонёлдд. Куа согыс -
цанда он шакты ж!йтй шаншып тушрдк Ызгутты оз колындагы айбалта-
мен Пушарбайды кезей цуып ед!. Арадан, коргамак болган Кареке кеп
килгккепде, Ызгутты соны кулаштап кеп, бастан шапты. Жасканып калган
Карекешц дэл басына айбалта тимедт, 6ipaK мурнын шауып туей. Омы-
рауыныц бэрш агыл-теги кан жапкан Кареке Пушарбайдыц коз алдында
шауып келе жатып, жумарлана кулады. Жйттектер куткара да алмады.
158
Жасканып каша берд!. Жау каштыныц алды осы. Кунанбай енд! бас-
тырып омыраулап, «Бар Жштек колын кашырамын» деп, екшндеп келе
жатыр.
BipaK дэл осы кезде Жпттек колыныц арт жагындагы Ак адыр жактан
калыц будак шац шыкты. Шац гана емес, адырдыц кулай берклнен
селдей каптап, жосытып келе жаткан калыц кол екен.
Алдында, «Жттек К,°чырга kici шаптырыпты. Мамай коп жасагымен
келед! деп дэмелешп тур!» деген сыбысты Кунанбай жагы 6ip жансыздан
ес!ткен-дь Мамай келсе, Ж!г!тек жагы басымдап кеткел! тур. Бупнп
куннщ улкен кауш сол. Жаца гана Кунанбай айласы !ске асып, жауды
жыпыра бергенде, мына Мамайдьщ колы Kopinin калганы кугыншылардыц
журегш катты шайлыктырды. Ызгуттылар ер!кс!з ipKViin тартына берд!.
Уйткен! анау таудан агылган ношрдщ сан мелшер! де б!р бес жузден кем
емес.
Кунанбай колы тоцтап калды. Токтасымен кешн сырги берд.!. Б!рак
буган оран, Ж!г!тек те ершелешп кайта цумады.
Кызыл согысатын кезде ек! жак жай гана айырылысты. Кунанбай
бул кун! катты алданганын б!лген жок. Енлсе, ол жацагы каптаган бетзнде
Ж!г!тект! жецетш ед!.
Ушшш! кунг! согыста, Кунанбай тэс!л ойлаган кезде, Байдалы да
6ip есеп тапкан. Осы ушшш! кунд! ол да жещс кунше айиалдырам
деп ойлаган. Сонымен, 6ip жактан «Коцыр келед!!» деген дакбыртты
таратып жатып, екшппден, оздершщ жакын ауылдарыныц барлык туйесш
жигызып ап, кыргын сотые устшде, Акадырдан катты кудырып, кулата
айдаткан болатын. Жацагы Кунанбай жагын тайсалдырган калыц сел,
кол емес, сол туйелер екен.
Оны б!лген Кунанбай жок- Катты шабуылдан Кунанбайлардыц ездер!
!рк!л!п кайткан соц, оларды кайта кууга Жттек колында найза, айбалта
аз болган соц, Байдалы оз к!с!лер!н арандатпады.
Сонымен, ушшш! куннщ кешшде «Мусакул согысы» аякталды. Аяк-
таганда, Кунанбай жене алмай, Жттек болса карсыласуга, белдесуге
эбден жарайтынын керсетш аяктады. Кол кимылы унем! ем болмайтыны
коршд!. Карсысына шыккан елдщ мыкты шебшен Кунанбайдыц журен
шайлыгып калды.
Жулыскан майдан таркдды. BipaK ci<i жацтыц да гуидеген создер,
дакпырт-лакабы, кызу кецес, узак эцпмелерт «лау-лау» етш, атыраптыц
баршасына тарап жатты.
Дэл согыстыц басшылары — Ж!птек пен Кунанбай жагын алганда
Байдалылар басымдай сейлеп, шоктыктанып калгандай. Кунанбай айна-
ласы кебшше уншз. Суык ашумен томсарып, томырылган тэр!зд!. Осыныц
оз! де бул жактыц ойдагысы болмаганына айгак.
Ендщ! !стщ айласы не? Тулап шыгып, шаншып алыскан елд! калай
багындырмак керек? Кунанбай осы ойлардыц соцында.
Арада он кун отть Кимылсыз, карекетстз жым-жырт он кун. Ана жак:
«Кунанбайдыц тауы шагылды, тауаны кайтты» деп, масайрап, жамырасып
жатыр. Bip-6ipiHe конакка барыду, «аксарбас, коккаска» айтысып баталасу,
тамырласып достасу коп. Т!пт! осы косылыскан куаныш устшде, б!реумеи
6ipey куда болысу да кебейе бастаган.
159
Жптгек жагыныц бул куанышы текке кетпедь Тусштщ кеткенше
оныншы кун болды дегенде, Тобыкты imine, дэл Кунанбай аулына Кдрка-
ралыдан он бес казак орыс кеп тусть Солар Кунанбай аулына келгенде,
Tycin те Жтптек шине жеттк Ап-анык соныц арызымен Кунанбайды
тергеуге шыккан улык, жацагыдай карулы колмен кепть
Келген эскердщ басы Чернов деген шенеушк. Каркаралыдагы Май-
ырдыц тапсыруы бойынша, корыстен келген осы шенеушк ©3i шыгыпты.
¥лыкка арнап Жидебай, Мусакулдыц ею арасында он шакты уй
тшлдк
Сол улык уш кун жатып тергеу журпзди Келген беттен-ак сугын
Кадаганы Кунанбай. Ашып айтпаса да, буньщ ажары Кунанбайды ага
султан деп карамайды. Енд! тергелупй айыпкер деп багалагандай. Ыцгай
солай екешн уккан соц, Жпттек, Бекенпп, Борсак, Котгбак — баршасы
да Кунанбай устшен шагым айта бастады.
«Ерул^ге карулы» етш, Кунанбай ж а гы да, анау елдердщ басты адам-
дары н кшэлап: «Kici олт1рдЙ Ауыл шапты, жер ертед!, буаз кдтынньщ
баласын тушрдй» деп, неше алуан ойдан шыгарган сумдык жалаларды
жауып жатты. «Сол тентектермен алыскан Кунанбай ондайлык булгк
елдер кезшде кылмысты атанды, жау атанды» деп, Кунанбайды киялап
кеп актап жатты.
¥лык бул арада байлау жасаган жок* Ею жактыц арыздарын тыцдап,
Ti3in алды да, ушхшш кун кешке Кунанбайга:
— Каркаралыга б!збен 6ipre ертец ерте журесш, камдан,— дедх.
Бул, анык жаман белп. Кунанбай улыктан кайтысымен, осы тунде
ез!не тэн жакыннан он KiciHi шацырып, кецес курды.
Бул жиында Ызгутты, Жакып, Майбасар сиякты улкендер жэне бала-
дан Кудайберд!, Абай бар.
Кецестх Кунанбай ©3i жетелеп, алда 'турган улкен каунт айтты. Bi-
рен-саран, Ырсай сиякты босац карттар жылайын деп ед!, Кунанбай
зеюп:
— Корсетпе, туге, коз жасыцды! Колыцнан келер болса, акыл кос!
Комек айт!— дедь
Бул жиында шешендж сап, келелх соз сойлейтш орын жок- Тек
байлау айтып, ic камын ойлау кажет.
Соныц езшде де мынау оцшец тогышар, борке mik агайын жол нус кап,
жон корсете алмай ipK^in отыр. Кобжщ осындай ацгарын таныган Кунан-
бай' енд!й акылды ©3i айтып:
— 1с улыктыц тергеуше кетедь Ендхп бэле кагазда. Кагаз деген
абырой, атак, бак, беделге карай ма? Шамаларыц келсе, ана жактыц
арызын тый. Барды салып соны токтатып корщдер. Артымнан арыз
бармасын!— дед].
Муныц айласы не болатынын да мынау буйыгы, кер бала агайын
та ба а латы н емес. Ше mi л ген Kici шыга алмады.
Абай эке касындагы бул топтыц кысталацда соншалык татымсыз
екешн дэл осы кеште анык кердк
Акыл айтып, мэслихат беруден бурын тартынып келсе де, каз!р Абай
ойдагысын айтпак болды.
160
— Арыз бармас ушш, жауыгып отырган агайынныц кец!лш табу
керек кой!
Кунанбай буган суык карады, жацтырмады.
— Аягына жыгыл деймкйц?
— Жок. BipaK алганды кайта орайлап, есесш тугендеу керек. Сонымен
коц1Л1н тауып токтатпаса, арызды токтатар баска шара жок.!
Кунанбай муныц сезшщ терк!н!н укты да, езгелер не дер екен деген-
дей, ундемей тосып калды.
Абай акылы баскаларга да крнгандай болды. Бэр! де кум!лж!п, жага
латып сейлеп отырып, осыган сога берд!.
Аныктап айткан Ызгутты гана:
— Жптгектщ де, Бекенш!, Кет!бадтыц да ексш жер гой. Кыстау
гой. Сол женде еселесш токтау тауып керем!з де, кайтем!з!
Таратып, кеп айтуга келетш сез емес, бастан-аяк мэнш ойласа, бул
ез! Жпчтектен кеш!р!м сураган сез. Кысдасы, соган барды 6epin, жалыну
деген сез. Кунанбай корланып, куйш отырса да, осыган кенетш болды.
— Жермен, малмен тынатын кецип болса, жесш де тынсын! Кор
кылып, итпйлеген ем!р гой!— деп, токырап калды.
Осымен кепт! таратып ж!берд! де, Жакып пен Майбасар, Ызгуттыны
гана оцаша алып далып, енд!г! дэнекер болатын к!с!лерд! айтты.
Жауга жалынбад оцай емес, Байдалыныц ездерше тура бара ма?
Ол к!ппрейген устше, ерекше бататын корлыд. BipaK мынау акыл таппас
агайын, соган да барып калуга болады.
Сол жагын ескерген Кунанбай арага журет!н к!с!лерд! атап берд!...
Буныц 6ipi — Тогалад шпндеп мыкты, жас Байгулак. Екпншс! — Кунан-
байга араз болса да, кеше Ж!г!тект!ц жасагына келмей калган Кекше —
Каратай. Ара агайын деп осы екеуш алу керек. Байдалыга соларды
салу кажет. Байлау осы болды.
Тегшде бул екеушщ киыпы Каратай ед!. Оныц Кунанбайга дос боп
журш, катты епкелеп кеткен! бар. Сол Каратайга айт деп, Кунанбай
б!р сэлем жолдады. Сэлем!:
— Олмесек эл! талай кер!серм!з. Tipire т!р!шц ici тусетш кундср
болар. Kepicyre кун жаксы болсын! Айтарым сол-ак,— деген.
Келес! кун Кунанбай ауыл, ауданымен, бала-шагаларымен ундемей
кер!ст! де, улыктарга epin, атца мшдк Касына ерткен бес жйтп бар.
Соныц !шшдег! ец сешмдкй — Мырзахан. Бул бала куннен Кунанбайдыц
жшт! боп, дабысып кеткен адам. Аянар жаны жок- Тукымы Ескене
деген алые ру болса да, кысталацда Кунанбайдыц анык сенетш ж!гт осы.
Кунанбай ел !шшен журш кетт!. Улыдтар да Teric кетт!. Б!рак кешег!
осы елд!ц улыгы болган ага султанга, енд! не гстейтшш айтпай кетт!.
Tycipe ме, тшт! орнында калдыра ма? Онысын да сезд!рген жок,
Байдалылар барып салып, тым курыса осы жагын б!лмек ед!.
BipaKs эйтеу!р кеше ел шауып ыгыр кып отырган Кунанбай ез ыцтия-
рынсыз дуанга шакыртылып кетш отыр. Согыскан, белдескен куншде
жеце алмай калганы тагы бар.
Осыныц оз! де Ж!г!тек, Бекешшш катты куанткан. Каз!рг! кундер — ол
рулардыц уст! наурыз кушндей мэра-сэра. Айтшыласкан елдей ойнад
салу, бала-шага емес, улкендердщ ездерше де пайда болды.
161
Б:рлест кдрсылык, корсеткен уш ру ел б:ржолата койындасып, кушак-
таса араласып жатыр.
Осымен катар: «Кунанбайды елге кайтартпаймыз, айдатамыз, устшен
арызды айдап, су тубше б:ржолата кет!рем!з, Бежей кегш аламыз! 6лi
аруак, каргысын муныц басына жетюземиз!» деген ызгар, кайрат та кушт!.
Арыз, тргауарларын камдатып, тагы сол TycinTi женелтпек болысып
та жаткан.
BipaK осы кезде К,аратай, Байгулак кеп килжть Арлы-берл! кеп ыргап,
кеп кажап кеп, арыз дегенд! токтаттыратын болды. Жттек сезшщ
iieci Байдалы ед!.
Каратай соган ауыр салмак салып, асылып кеп:
— Тынбаймын дегенд! макулдамаймыз. Ара агайын б!з келш отыр-
мыз. Бул тынымсыздык Кунанбайды OKinpipin отыр, энекей! Одан жер
ал! Ececi кетш ойсырап калган елдерщшц кызылыи толтыр!— деген.
Осы сездер ею-уш кунге созылып, кеп ыргакка тусш журд! де,
акыры сол К,аратайдыц деген! болды.
Байдалы 6ipaK жер жагынан ойдагысын буйырды. Кунанбайдыц он
жыл бойында, ирнектеп журт тартып алган жерлершен дэл он бес
кыстау кайтып алды. Жпйтек, Кепбак, Бекенш!, Торгай — бэр! де, элде-
неше коныс, кыстаулардан алысты. Алганмен, сол терт рудыц ру басылары
жэне малды, жуан ауылдары алатын кыстаулар боп шыкты. «Кептщ
дерт!, кептщ жогы» деген «муныц» бэр!, токырау жерде сол Байдалы,
байсал, Суй!нд!ктерд!ц ездершщ кыстау басуымен аякталган. Оган орай
кепт! малмен, сойыспен, ат майы жэне тайынша-торпак, согыммен ырза-
лаган болысты. Бул ретте берметш мал-мул!кт! Ыргызбай тугел белюш
кете pre н.
Кунанбай кеткен соц, он шакты кун еткенде, бундагы елдщ арасы
осылай боп, езшше тыныштана бастады да, арттан куа кеткен арыз
болмады. Кыстау алып, мал алган ру басылар енд! елдерше осы жец!сте-
р!нщ ез!н де куаныш деп кайта таратты, мол таратты. Арада тагы да
элденеше кеккаска айтып, кунд!з-тун кел-кес!р кып мал сойып, калжыцга,
кулк! айгайга, эн, жырга беленш, узак кызык керш жатты.
3
Урыс-кагыс басылып, т!рш!л!к сабасына келгел! журт Жидебай, Муса-
кул сиякты кыстаулардан кетт, ойга карай !лгер!леп, кешт келе жаткан.
Эр ру, эр ауыл езд!-ез кузектерше конып жатыр. Жайлаудай, кыстау-
дай емес, енд!, тарап конысатын болган. Бул кезде, окта-текте болмаса,
калыц ауылдар азырак кездесед!.
Кунанбай ауылдары да б!р-б!ршен шанжау-шанжау болатын. Тобык-
тыныц кец epic, мол дала, кеп адырлары осы «бауыр» деген кузекте.
Кузектщ ак от, кара отын кыс туспей малга жаксылап жепзш, тойынта
тусу ушш, ауыл-ауылдар шашырай конганды т!лейд!.
Зеренщ аулы биылгы кузекке жылдагыдай узап кетпедд. Жидебайдан
уш кеш!п Есембайга жетт! де, «Куземд! осында алып, кыстауга ерте
кайтамыз» деп, журттыц бэршен кейшдеп калган.
Биылгы куз аса салкын. КаРа суык жел! де, булыцгыр жауыны да
162
ерте иектеп, мезгикйз бурсецдетш тур. К,ыс ызгары ерте бипнетш болса,
дыстауга жадын отырган артыд. Улжан кэр! eneci мен балаларыныц
жайын ойлап, эдей! осылай тартынып далган. Кастарында корил елден
уш дана шагын ауыл бар.
Абай экес! кеткел! уйден шыддан жод. Бфад Ж:птек жагыныц жел!-
пн, асыр-сауыгын, мэз -мерекесш естш журген. Ыргызбай жагынан тиген
он бес дыстауды азулы мыдтылар басданын 6ip eciTTi. Артынан тагы
да сол жуандардыц ездер!, пшн-ара эл! угыса алмай, енд! 6ipiHeH-6ipi
дызганысып, дырбайласып далып жур дегенд! де ешткен. Бундай хабар-
ларга Абай б!ртурл! сыншы улкен жанша дарап, наразы боп кулуш! ед!.
Бежей намысын дугандары шын болса, ол намыс, ол ар деген нэрселер
оцай ма ед!?
Сондай к!рс!з, шетш, ад нэрсен! жермен, дыстаумен емдеуге бола
ма екен? «Ел жылады... Елдщ бел! талды. Кеп дысылды» дегендер!
кэне? Абай осыны да коп ойлап, аса 6ip диналып, дысылушы едк Адыры
ол шерудщ барлыгы осы адамдардыц ез жемсауын тойдырса тыпа-тыныш
басыла далады екен.
Осындайларды дазып ойлап, Абай осы кузде бар улкеншщ шама-шардын
танып алды. Таныган сайын басын шайдап, дыжалданып дояды. Кеб!-
несе, тани тыцдап, мысдыл ете куледд Сол себептй «ЖгНтек масайрап,
шат-шадыман боп жатыр. Бгз мырзаныц артында жабырдап, уайым ойлап
отырганда, олар суйсшш, ойнад сап жатыр!»— деп Ыргызбай к!с!лер! дор-
ланган уадытта, южшш, куйген уадытта да Абай оншалыд ш!м!цкенбейт!н.
Ocipece кушк inerin, дызганбайды.
Кебшше ундемей, езу тарта бередк Осындай, 6ip од етпес сауыт
тауып кигендей. Кептен белек, езшше одшау, датац ecin келе жаткан
тэр!зд!.
Соцгы кундер кебшше домбыра алып, мелд!р куйлер, сулу эндер тарта
беруш! ед!. Бупн кеште де ат устшде б!раз журш кеп, шешелернпц уйше
Kipin, Бабитхан, Тэкежан, Оспан жэне б!рнеше малшылар отырган уадытта
домбыраны долга алды. Ширад тартып отырып, 6ip кезде, аса 6ip етклр
мысдылы бар, цызыд елец айтып шыдты.
Сез! унап далды б!лем. Улжан: «Бул юмшц елец! екен ез!?» деп
едк Абай жай, шындап дана:
— Байкекшешю! Сол айтыпты!— дед!.
Олец Байкекшешю емес, oainiKi болатын.
Осы куз бойы ocipece дыс тус!п, Жидебайга, тамга орныддан соц,
Абай домбырага датты зер салды. Б!ткепбай домбырашы, Тэтпмбет дом-
бырашы деген атадты куйнйлердщ тартысына салып, буган домбыра
уйрететш кэр! куйшглер табылды.
Bip жагынан домбыра уйрене журш, Абай осы кездерде Байкекше
айтты деген, элденеше мысдыл, эзи елецдер еспртш дойып журдЕ
К,ыстауга кел!с!мен, Еабитхан молда Оспан мен Смагулды дайта жиып
оду бастаган.
Абай солар дасында узад отырып, ютап одиды. Кейде Бабыр, Науаи,
Аллаяр сиядтыларды одып-одып кеп, ез! де дагаз, дарындаш алып, солар-
ша б!рдемелер жазып кетедЕ
163
«FanibiK, оты, магшука» деген сарындар жетектей бередь Оз! эл!
ем!р!нде сол кеп еспген магшукамен жуздесш, т!л катысып, лэззат алы-
сып кермесе де кецимен аса нэз!к сез!н!п, дем тартады. Умыттырмай,
айыкпай, леб! тартып жаткан 6ip ыстык жан бар. Ол — араздык, жаулык
ар жагында. Кешег! тебелес, алыс-жулыс атаулыныц ор, жырасыныц ар
жагында калып койган, алыстап турган — Тогжан. Соны кеп-кеп еске
алады. Биылгы кыс бойында кагазга жазган азды-кепт! елецшщ бэр!н,
корганшак, батылсыз журекпен соган арнайды. Осы кыста: «Олиф деп
ай юз!це гибрат етт!м» деген б!р ютапша сыпайы жыр жазды. «Ак
ет!ц аппак екен аткан тацдай» деген олецш енд! тугел аяктады. Кейде
Тэкежан, Рабитхандарга домбырага косылып, эндетш айтып беретш де
болды.
Окта-текте уйден шыкса, Абай кара ауыз сары тазыны ерт!п, коян
Куатын:
Bipep рет Шыцгыска, К,арашокыга барып, Кункешц аулында жатып,
Кудайберд! деген агасыныц касында болды. Кудайберд! ерте уйленген.
Осы кыста оныц уппнш! улы туыпты.
Кункешц аулы К,унанбай турасынан ертерек хабарланып турады.
Бурын ага султанныц кецсес! орнаган жер осы бэйб!шен!ц аулы болатын.
Шыцгыстыц бектер!мен, 6ip кабат !ш!нде кыстап отыратын Ыргызбай
да, езге калыц ел де молырак. Хабар-ошар кеп болатын себеб! де сол.
Эке хабарын уй imi сурастыра бергенде, Абай эдей! осында келш,
эр нэрсен! естш кайтатын. BipaK сол хабар уппн келумен 6ipre, Абай
Кункешц эр алуан, жайсыз мжезж де керупп едк
Кунанбай кеткел! Кунке Улжанга кшэ таккыштап, Абайдыц кезшше
де эртурл! сездер айтады. Соныц улкен!:
— Мырзаныц жайы не? Не куйде жур? Оны ойлап Улжан кысыл-
майды гой. К,ысылса, агайынды, елд! жиып улкен уйд! мырза бардагыдай
кан базар гып отырмас па ед!? Кешсе, журттан окшау кешед!. Кдласа,
Жидебайда жалгыз ауыл калады. Арттагы елге уйткы боп, асын берш,
ерппц т!леу!н титетш отырганныц орнына, ез тыныштыгын суйедй Бар
елдщ кут!м! де, шыгыны да б!зде. Таукымет б!зд!ц мойында!— деп
жазгыратын.
Улжанныц аткамшер атаулыны ез аулына жия бермейтш! рас. Шыц-
гыста, калыц ел ортасында болгандыктан, Кункешц казан асысы, конак
шогыры мол екен! де рас.
К,аз!р бул уйдщ сойысы Улжан уйшен кеп болганга Кунке ocipece
куйшед!. Ол да кундест!ктщ, бэсекенщ 6ip киын, шытырман жер! болатын.
Мал амалсыз сойылып, жги шыгындап жатыр. Сол шыгып ескен
сайын imi ауырып, ец ак,ыры осы кездерде Улжанды абысын-ажынга
да, агайын-жакын улкенге де, TinTi бала-шагага да жамандай берг!ш
боп ед!.
Абай бул шешес!мен дауласпайды. Айтканын ундемей, салкын гана
тыцдайды да, сол арада умытуга тырысады. Уйткеш ineineci Кунке
айтканды оныц баласы К,удайберд! айтпайды. Ол эркашан Абай келгенде
куанып карсы алып, аса катты бауыр тартады.
Кункешц сездерш Абай ез шешесше де жетюзген емес. BipaK Кара-
164
шодыга барып дайтдан сайын, уйдщ онашасын тауып, эжесше айтып,
сонымен адылдасатын. Эжес! Кунке сездерш тыцдап-тыцдап кеп:
— Елеме ол сезд!! К,ай уйдщ дай женмен журетппн сол б!лет!н
шыгар. Кундест1к деген сум мшездщ ызгары гой! Кунке мен Айгыздан
сондай быдсыд шыдпай журе ме? Шешеце айтпай-ад дой, ез!м тыямын!—
де ген.
Айтданындай Зере 6ip кун! Ызгуттыны шадырып ап, Кункеге эдей!
жумсап, жацагындай сездерден тыйылсын деген. «Одан да ундемей
шыдап, байыныц ельжуртын, донад-допсысын сыр бермей, сыпсыцдаймай
кутсш» дед!.
Кунанбайдыц ауылдары мен агайыныныц, жолаушыны куту! узадда
созылды. Бул жадтан алган он бес дыстауга Байдалы, Байсалдар таласа,
дырбайласа журш, элдедашан донып алган. Куз белпсгз етт!. К,ыстыц
да тец жартысы ауып барады. Кунанбай дайтпай жатыр. Тек ай сайын
гана дасындагы жотттерш кезек-кезек ж!берш мал алгызады. Уйлерше
эр шаруаныц женшен сэлем айтады. Амандыгын б!лд!ред!.
0з icineH аныд берген хабары: барысымен, ага султандыд орнынан
тус!пт!. Енд! соныц арты оцай айыга ма? Тексерумен дуан ж!бермей
жатыр деп, дысда гана бели бередк
Аныгында Кдрдаралыга жаца ага султан сайланган. Ол бурын 6ip
болып тус!п далган Б окей теренщ нэс!л! Кусбек. Бул дайта болысымен,
Кунанбайга жадсы дараган жод. 0ткен сайлаудан далган кег! бар. Жэне
тегшде Баймурын ардылы Бежей жагын устанып келген Kici.
Ага султандар ауысса да, Майыр ауыспаган. Ол да Кунанбайга оц
дарамаган юсшщ 6ipi болатын. Осы екеу! Кунанбай icin кузден 6epi
созып, астыртын шолад дагаздармен 6ipre Омбыга, кершске беттетш
жатдан. Тергеуд! Кунанбайдыц езше б!лд!рмей, солай ауыстырмад. Олай
экетсе, Кунанбайдыц айдалуы да гажап емес.
Осы жайын 6ipep айда аныд сезген Кунанбай Кдрдаралыдагы жана-
шыры Алшынбай сиядты ккллерд! !ске досты.
Арага Алшынбай к!р!скен соц, !стщ бетш Кусбек жещлге саймад
боп босацси бастады. Б!рад кетш далган азын-аулад дагаз бар. Омбыдан
келген шенеушк пен кемеш кец Майыр бар. Осылардыц бабын табуды
Алшынбайдыц езше тапсырган. Буныц арты адша, пара, улкен-улкен
жем деген сез. К,ыс тусш, мал арзандады. Сем!зш елден алгызуга жер
мойны дашыд. К,унанбай да, Алшынбай да адшадан дысылды. Сол кезде,
дыстыц орта ту сына жадындаганда, Семейдщ улкен сау дагер! Тпнбек
бай К,ардаралыга келд!. Кеп жэшжке тец-тец дып бул тиеп келген.
Кардаралы халдыныц барлык сотым тер!с!н 6ip ез! баурап, жиын алгыз-
бадда келштк
Т!н!бек Кунанбай мен Алшынбайды ел-елдщ !шшдег! ез саудасына
керек, мыдты т!рек деп сайайтын. Несиеге бул берш, дойын — торпад,
торпагын ег!з гып, дызыл елт!р!сш дунан дой дып елден жиып алу
ушш, бул саудагер сол елдщ жуандарына суйенбекке керек. Тартып та,
дордытып та алып беретш солар. Кунанбайга осы ретпен бешмдеуден
басда, былтыр Семейде Тш!бек дуда болайыд жадындасайыд деп те б!р
до л да салган.
Ол кезде Кунанбай даланыц саудагерше дыз беруд! намыс керд!.
165
Журттыц: «Аталы жерге бермед), булга берд!» деген eceri болар деп те
дорыдты. Жарытып жауап бермей, дур дэмеленд!рш дана кеткен.
K,a3ip адшадан дысылган Кунанбайга Тш!бек сол сез!н дайта салды.
Алшынбай арага журш, ем жагын дуда дылды. Кунанбай Мэю'ш деген ды-
зын Т1шбектщ баласына атастыратын болды.
Осыдан соц, адша сандыгыныц аузы ашылып, Майырдыц топсасы
да босай бастаган.
«Омбыдан келген Чернов деген шенеушк диын бола ма, сол алмай
журе ме?» деп, Кунанбай кудпс цып едт.
Алшынбай мен Каеда тымэш ек! кеш оцаша айналдырып, донад
дылды да, жадсы хабар экелдд Алшынбай кулш келш:
— Кузден 6epi осыны 6ip кднды дадпан Kepin жур ем. Т)'леущ 6eprip,
дулдын осышк! екен гой. Кезд! жумып дылги беретшшц e3i осы боп
шыдты. TinTi талгар да, тацдар да емес. Ылги дызыл бер деп, тагы
кершмейд!, дыл-дыбырды доса жутдызсац да е-е дер емес!— деген.
Сонымен Кунанбай ici пара ардылы ушталып болды да, ем-дем
штелш жетш, енд! дагаз атаулыныц тодталып жойылуы гана далып ед!.
Дэл осы кезде Омбыдан буйрыд сап еткен-дн Бурын ж!бер!лген болымсыз
цагаздар жешмен Kepnic Кунанбайды жэне оныц барлыд «жумысын»
Омбыга экел деп Майырга буйырыпты.
Кардаралыныц пара жеп дойган бул улыгы енд! датты дысылды.
Кунанбайдыц Омбыга журу! даусыз болды. Осы ортада Кунанбай ез
аулына тагы да Kici шаптырган. Ел iini Кунанбай Омбыга кетед! екен
дегенд! естшенде айдалды, жазаланды деп тусшдц Жштек, Бекенпплер:
«Кунанбай кесипп кетши. Ит жеккенге барады» деп 6ip сейлеп: «жод,
Тескен тауга, Тем1рхан шорага кетед!» деп 6ip лаулап, неше садда мшп-
зш жатты.
Кунанбай дэл езшщ уйлерше жэне 9cipece шешесше сэлем айтып:
„Корыдпасын! Bip сапар барып дайтсам да, туб! дайыр болар!» деген.
Жалгыз-ад, Кунанбай не десе де, осы хабардан соц, Зерешц курсип
кушейдк Ундемес уайымы, узад намазы кебейдд «Жалгыз... жалгыз-ад ед!
сорлы...» деп, кейде намаз арасында байдамай, «куб)'р» eTin дауыстап
сейлеп те дояды.
Алшынбай, Майыр, Чернов жэне Т!шбек — тертеу! Омбы буйрыгы
келген соц, ец эуел! Кунанбайды сол Омбыга женелту дажет деп тапты.
«Ж!берд!к» деп, Омбыга «ую'л! почта» женелтш, Майыр e3i де дагаз-
дарды алып !лесе шыдпад. Содан аргысыныц ece6i жолда табылмад.
Жолдан далса Омбыныц езшде бштек. Калай да осы Майыр ез! барып,
дутдарып дайтпадда серт етть
Сонымен Кунанбай журш кетт!. Келшш, жылы шанасын, жол азыгын,
дос аттарын шетшен ортан долдай дып сайлап алды. Койын-донышда
адшаны да сыдап алды. Кунанбай дасына уш ж!пт ертш, тартып кетт!.
Б!рад, не дегенмен Омбыга дарай беттегел! Кунанбай кеципнде куд!к
кеп. Qcipece дш! белек, сыры белек Майыр гой деп, параны кеп алса
да, кеп уэде берсе де, сол Майырдыц езше сенбейтш. Дэл кетершде
Алшынбай мен Т!щбекке:
— Соган, сол жагына уадып болыцдар. Эбден барды айтысып, ашыд
166
айтысып арылыцдар да, менщ артымнан шапкыншы ж!берш, хабар ет!ц-
дер!— деген.
Бул узде бойынша Алшынбайдыц пысык, ж!гт Кеккез дэл уш!шш
кун! Кунанбайды куып жеттй Кун аяз болганмен, ашык, жалтыр едь
шапкыншы кос атпен салт куып келштк Ек! куча айгырдыц калыц
жалдары тейлш, узын кек!л мен култе цуйрык — бэр! де кырауытып,
шацыта Tycin Kencin тур. Бауыр мен жондарынан бу буркырайды. Кап-кара
тер басыпты. Катты шабылган екен.
Кеккез Кунанбайды шанадан ез! Tycipin, колтыктап окшау шыгарып
алды да, кеп куб!рлесш, бар сэлемд! айтып берд!. Аздан4 соц бул ж!йт
он сапарды кеп-кеп т!леп кала 6epin, Кунанбайдыц журдек тройкасы
тагы да тарта женелд!.
Касындагы Мырзаханга Кунанбайдыц жалгыз айтканы:
— Майырды Керекуде тосыцдар! Тосып алып, содан эр! 6ipre тартыц-
дар!— дед!.
— Оз! эйтеу!р, азбай ма екен?— деп, Мырзахан кадалып ед!.
— Азбас! Азып сонша не бопты!— деп, б!раз отыра тусш,— б!рак,
эл! ез!м!з керсететш 6ip кайрат та бар. Дер кезшде айтармын. Белщд!
эрдайым бекем бугайсыц!— дед!.
Майырдыц ниет! дурыс болганда, осы Омбыга журпзгеш калай екешн
Мырзахан тусшбеунп едь
Оган Кунанбай:
— Солай гстелу керек! Kepnic алдында эм!рш о.рыидап, мен! журйз-
гегпн, ез! де шыкканын, айтцанды ек! кылмаганын таныту керек. Акталып
кайтатын болса, Kicire Омбы деген осы турган жер емес пе? Оны куд!к
керме!— деген.
Керекуде Кунанбай уш-терт кун аял кылганда, шапыраш Майыр куып
жетт!. Келген куш кешке ол Кунанбайды ез! тускен пэтерше шакыртыпты.
Кунанбай касына жалгыз Мырзаханды ертш барган.
Майыр Керекудеп езшщ жакын ашнасы Сергей деген казагуар кепес-
пине тускен.
Уй иелершен белек, оцаша сэнд! болмеде Майыр Кунанбай мен
Мырзаханды кабыл алды. Оз! Каркаралыда т!лмэш устаганмен, казакшага
ысылып калган болатын.
— Ал, Оскенбайыш мырза, енд! сен! айыптайтын кагаздарды кермек-
сщ гой, солай емес пе?— дед!.
— Керсет енд!! Тек 6ipin калдырмай, бэрш керсетш!!..
— О-о, мен керсетем! Мен сен! алдамаймын, Алшынбайга уэде бергем,
керсетем!— деп, ес!кт! беютш, жол сумкесш ашып койып, будак-будак
кагаздар шыгарды. Кат-кат кып, ютапша етш Tirin, йз!п тастапты. Bip
кушактай болды.
Осы кагаздарды шыгара берген кезде Кунанбай тоцган Kici тар!зденш,
калтырай Tycin, ем алаканын укалап:
— Майыр, осы уйщ суык па, тоцып отырмын! От жаккызшы!— дед!.
Майыр азырак ойлана карап турды да кутуш! малайды шакырып,
буйрык берд!.
Кызметш! уйге отын шрйзш, пештщ какпагын ащып, маздатып жагып
167
ж!берд!. Бул кезде Майыр ек! бетелке коньяк алып, закускасын шыгарып,
Кунанбайга усына тусш iine бастады.
Кунанбай Мырзаханга !шк!зш, ез! Майырга: «1ш-!ш» деп, усына тусш,
эцпмеш созып отырды. Аздан соц пештщ iuii лаулай жанып кызыл
шокка айналып келе жатыр екен. Бул уакытта Майыр коньякты кеб!рек
карбытып ж!берш, масая бастап ед!.
Кунанбай устел устшдеп кагаздарды 6ip турт!п койып:
— Майыр, екеумгз 6ipre де талай !стест!к. Дэм-тузымыз араласты
гой. Енд! мен! айыптайтын баска кагаздарыц болса, бэрш тугел шыгар!
Тугел корсет! Тамырлыгым сол болсын!— дед!. Майыр:
— Жок енд!! Эскепбайыш, кудай бар гой... бэр! осы! Bip де кагаз
калган жок!— дед!.
Кунанбай сол уакытта орнынан турып кеп, Майырды ту сыртынан
кушактап, кос колын сыртына топшыдан кайырып тура калды да, Мырза-
ханга катты буйрык етш, пешт! басымен нускап:
— Тур, Мырзахан! Сал, ерте ана кагаздардыц бэрш!— дед!.
Майыр масайып калып, ез мшдетш умытканнан ба, болмаса, Кунанбай
б!р езгеше жамандык еткел! жур деп сескенгеннен бе, эйтеу!р, булкы-
нып, алыспак тэр!зденд!. BipaK Кунанбай жасында улкен жауынгер, най-
загер болган. Эл! де катты, кайратты болатын. Майырды тыпыр етюзбедк
Мырзахан бул уакытт^ бар кагазды кушактап апарып, отка тогытып
жаткан. Майыр кутыла алмасын б!лд! де:
— Е, Эскенбайыш, койсацшы! Законды кайтесш, Эскенбайыш, кой-
сацшы!— дел, жалынган тэр!зденд). Мастык па, келпрл!к пе, айыру киын.
Окта-текте жулкынган боп:
— Осылай ма ед!? 0ртемей!к, жок кылмайык та бэрш! Мен кайте-
мш?— деп кояды.
BipaK осыныц бэр! оныц шыны емес. Кунанбайга ец жаксы септ!к
эрекетш эл! де булдай тусш, эл! де кымбатка сатпак. Бул ажарды
кептен сезген Кунанбай, тубшде орайы келгенде енд!г! соцгы кимылды
ез колымен !степ кермек боп, элдекашан байлаган.
Аздан соц кагаздыц бэр! лапылдап жанып, Teric ертенш, кап-кара
калыц кул боп б!тт!. Мырзахан мен Кунанбай осы уакытта пешт! жапты
да, 6ip-6ipine карасып, ундеспей кулкш койды. Майыр орындык устшде
уйыктап калган кгсшщ калпында, шалжиып, кезш жумып капты.
Кунанбайлар буган: «Кош, кош» дест! де, шыгып кетт!. Эзгеше конак-
тары кет!с!мен майыр аткып турды. 6з! де, козгалысы да шып-ширак
екен. Басын с!лкш, «д!р» етш, тагы б!раз коньякт! тецкерш ап, !ске
KipicTi.
Енд!г! cepiri осы уйдщ иес! Сергей, сол екеу! ертеден байлап койган
уэде бойынша корага шыгып, Сергейдщ 6ip к!ш!леу сарайын ертедй
Сарай !шшде Майыр мшш келген улкен шана, азын-аулак камыт-сайман
жэне сол шана imine тасталган кшз, азын-аулак жэгшк жэне аса кеп
еск! коксык кагаз жанды.
Бул icTi б!лген, кемектескен Сергейдщ пысык «дабернайы» Мишка
болатын.
Сергей ез корасында осындай ерт шыгарумен Майырдыц жеген пара-
сын жэне зацга карсы к'тегеи кылмысын жапты. Бул ic «ерулпе карулы».
168
Былтыр К,арк,аралыда цазынаныц пулын Сергей мыктап жеп барып, сынган
уакытта, Майыр осындай жалган ерт салып, ез! акт жасап, к,ол койып,
С’ергейд! цуткарып кеткен. Мынау — топас, арам айланыц бэр! соныц
орайы болып шыкты.
Осы туншц ертецшде Сергей, ез каласыныц белйл! жемцор дуан
басына, ездерше мэл!м жолмен куэл)'к жасатып, «к,а?аз ертенгенш» Май-
ырга акт цып, ныцтап бектп берд!.
Сонымен арада бес кун еткенде, Кунанбай б!р белек, Майыр б!р
белке боп, Омбыдагы кершске келд!.
Kepnic кецсес! Кунанбайды осы келгеннен он шакды кун шолац-шолак
тергед! де, акырында айыпсыз тауып, босатып шыгарды. Майыр бар icin
жым-жылас аяцтап алып, дуанына цайтты.
Сондай жолдармен ацталган Кунанбай Каркаралыга кайта келгенде.
«суйшш!» йлеген шапкыншы Тобыктыга карай уйтки шапкан. Кунанбай
ез! ауылга кайтуга асыкпай, Каркаралыда тагы да б!раз жатты.
Мырзахан Омбы сапарын Алшынбай аулына жэне баска сыр шашпай
тын тыеулестерге улкен ертей кып айтып журдк
Оныц эцймесшше, Майыр барынша кас едь Кагазды, зацды керсетш
Кунанбайга: «Мынамен куртам, мынамен жок кылам, мынамен кайтш
кутыласыц?» деп табалап, мацтанып, жайып салган боп шыкты. Майыр
сондай цастыгыныц устше ацымак., ацгал болып га эцгшеленейи, Онысы
на сенбейтш тыцдаушы болган жок.
«Тап солай» десш, бастарын шулги-шулги иланып ед!. Осымен цатар
Кунанбайдыц «журек жуткан ерлт, айла-тэс!л!» езшен-ез! атамай-ац
эййленш жатты.
Бул ертей алгашкы шапкыншымен Кунанбай ауылдарына неше цабат
улгайып, ерекпш жетй.
Майырмен жэне бар Каркаралы улыгымен цайта табыскан Кунанбай
кектемге шейш цайтпай жатып, енд! улыктыгын кайта куды.
Б!рац будан былайгысы ага султандык емес.
Кар кетш, кек алгаш тебшдеп шыгып, жер дегди бастаганда Кунанбай
Каркаралыдан шыгып, Тобыктыга кайтты. Енд!й кайтысында Тобыкты-
ныц старшыны Майбасарды орнынан Tycipin, соныц орнына ез! сайланып
кайтып келе жатыр.
Бул хабары да Кунанбай дуаннан шыкпай-ак ауыл-аймагына жеткен
болатын.
4
Осы кектемде Абай кец!л! бар дуниешц дырдуынан, бар адамныц
решш, куанышынан окшау кеткен, оцашаланып кеткен 6ip езгеше купия
сырдыц соцында ед!. Сол сырына Абай бар журеймен, бар циял сез!м!мен
шомган болатын. Домбырамен, хатпен де талай шыншыл жыр айтты.
Жыр емес, жас журектщ теб!ренш толкыган сырын айтты. Б!рак ол
гана емес, айтылган жыр аз гана. Айтканыныц бэр!, кец!лш!ц бары
емес. Элдекайда 6epi жатыр. Егер кеюрейн актарып, !ште барын керер,
тыцдар, ктгифат етер жар болса, айтылып болмас, йлмен жетпес эсем
саз, шерл! наз сонда жатушы ед!. Ойда барын жетшзе алмай, кеудеде
169
тыныс О1ткендей куста болган шагында, Абай катты сенделш киналып
кетш:
— Япырмау, кайтем енд!? Хат шоркак, т!л макау!— дейтш. Кеци
сезгенш, тым курса езгешц кезш иландырардай кып айта алмаганына
куйедк
Сол айтылган, жазылган жырлар эл! кунге Абайдыц езшде, ез бойын-
да. Аталган, арналган жерше 6ip де 6ipi жеткен жок. Умгг бар ма?
О да жок! Тек жалгыз шерленш, теб!ренед!. Тек жалгыз киял медеу!
кулакка кеп ап-айкын согып, 6ip жакындап, 6ip алыстап кететш шолпы
сылдыры. Аткан тацныц ак, Кызыл шапагындай, улб!реген ал кызыл шугы-
ласы. Кез алдынан сол жуз кетпейд!. Умыттырмайды, тастамайды.
Кун жылынып, кар кетуге айналып, мешр1мд1 анадай жаркыраган
жаксы кун келгенде, Абай такат кыла алмай, атын ерттеп Mine сап,
бет караган жакка таман жортып кететш. Болымсыз сылтауы сары тазы.
Ауылдан шыгып ап, кейде агызып, шауып женелелд)'. К,оянга тазынын ез!
!здеп журш кездеседк Абай оныц эрекетш ерберден соц умытып та кетед!.
Кейде сары тазыны жогалтып алып, анда-санда есше 6ip-aK Tycipin,
айкайлап шакырган болады. Тазысы калыц корык йшнен кей уакыт
коянды айдап шыгып жазыкка шыгарып, кесйлте куганда да, Абай ацырып,
тусшбегендей боп, шлейш карап турып калады.
Тагы 6ip кезде, кёз алдында коянды уйпалактап, жетш согып, тосып
турган тазыга карамастан, касынан салгырт ете беред!.
Эдетте neci тусе кап айырып алатын ед!, жеНзбейтш едк Сары тазы
енд! тац калып турып, акырында Абай узап кете бастаса, тынышсызданып,
уре бастайды. Оныц да ecepi болмайды. Тазы бул м!незд! титл тусшбей,
аласурып, мазасызданып иесше 6ip умтылып, коянга карай 6ip шауып,
ез ецбепшц соншалык кэд!рс13 болганына катты киналгандай болады.
Абай бул уакытта да 1шм1р1кпейдн Сонан соц сары тазы такуалыкты
Койып, несшей белшш калып, жацагы алган коянын талкан кып жеп, сыл-
Кия тойып алатын, аузы-мурны кан-кан боп, нес in куып жеткен жерде
гана Абай езшщ салгырттыгын байкайды.
BipaK кещлшдеп куйшщ желкш узбейдь Узак сулу энд! елти суйш
жырлагандай боп, усына бередк
Карсылай соккан коцыр жел былтырдан калган cap кедешц басын
изетш, буралып ессе, Абай тымагын алып, мацдайын тесеп, узак турады.
Шыцгыстан, Туйееркеш, Карауыл жактан соккан жел де бгр жакындык
леп экелгендей бола ма? Бейнс устшен согып еткен райыс, шафкат
желшдей ем!ренте ме? Рас, суйткендей болады.
Bip куш тагы да барлык пен булдыр арасындай, лрл!к пен киял
арасындай, 6ip тус толкыныныц кушагында жапа-жалгыз турганда касына
6ip салтатты желт келд!.
Жапан тузде окшау келген жолаушы Абайды селт етюзш, ояткандай
болды.
Байкаса, 6ip бегде адам. Жас жпчт. Абай esi корыктыц шетшде
6ip кыратка таман шыгып тур ед!. Жат жолаушыга суык карады. BipaK
анау жтт жымиып, таныгандай боп жылы ушырап келед!. Жете бере
Абайдыц атын атап амандасты. Абай енд! гана таныды. Тани сала, ек!
бет! ду eTin, кып-кызыл боп куанып кетт!.
170
Бул былтыргы Тогжан аулынан кайтарда Абай таныскдн Ербол екен.
6з!нщ кенет езгергешнен Абай кысылып кдлды.
BipaK, Ербол муныц езгеркш байкамаган екен.
— Ац аулап журмкщ? Итщ кайда?
— Ит осында... Жаца осы шиде жур ед!...— деп Абай инн енд!
гана eciHe алып, артына карады.
Сары тазы бул уакытта шиден шыгып, жортып келед! екен. Ербол
тазыныц тусше карай сала кулш ж!бердЕ
— Жарайды, ацшы-ак екенсщ! Осындай ток итпен ацга шыга ма екен?
— К,ой, ток емес-тй..
— Бэле, мынау не? Буй!р!н карашы! Жаным-ау, оз! не жеген? Жаца
гана жепт!?— деп, айнала кдрап турып, тесшдег! канды корд! де:— 0з!ц
итщнщ ац алганын да бЕтмепсщ гой. Мынау коян жепт! гой!— дед!.
Абай аздан соц тазыны сез кылганды л-.ъйып, F-рболды баска г>цг;мег«
экеттЕ Кдсынан ж!бермей кеп журю, узак сейлесш, жылы сейлесш
кеп, аулына шакырды.
Ерболдыц колы бос, жай, ауыл кыдырып жур екен. Абайга мейлшше
кецЕчдешп ердЕ
Осы кездескеннен бастап, Абай Ерболды бес кундей ж!бермей, ез
аулында конак еттЕ Неше алуан ойындар ойнады. Эцпмелер айтысты.
Кеш сайын эн салып, узак сауык курысты. Сол кундер !шшде Абай ез
елецдерш де айтты. Ербол енд!г! сырласы боп алды. 0м!р!нде алгаш
рет осы жштке Абай ез журегшщ сырын ашты. «Тогжанга б!лд!р»
деп ашты.
Ербол осыдан соц барлык Абай айткан елецдерд! жаттап ап, жас
ж!птт!ц жан сэлемш Тогжанга жетк!збек боп журш кетт!.
Арада айдай созылган уш кун еткенде, Ербол Жидебайга кайта кеп,
Абайды ертш алып Шыцгыска, Туйееркешке карай тартты.
Абайдыц жалгыз б!р гана оцашада жуз Kepicin сейлесу болатын.
Сол арманын Ербол апарып, эуел! Тогжанныц жецгесше, Асылбекпц
келшшепне айтыпты. Сэлемге айткан елецдерш айтып берштЕ Ол жецге
Тогжанмен барынша сырлас, тату болатын. 0м!ршде эл! кунге кайын
chpiici мен езге ж!г!тт!ц арасында делдал боп кермеген-дЕ Б!рак мынау
жол оган да езгеше кершштЕ Ербол да сезге жуйр!к, колкд-
сын етшзе б!летш отты, жугымды ж!г!т.
Эйтеу!р сол жецге мен Ербол екеулеп отырып, Тогжанга Абайдыц
бар елецш ест!ртшт! де, акырында, б!р жол жуз Kepicyre кенд!рштЕ
Такат, сабырдан айырылган Абай Туйееркешке калай жеткенш ац-
гарган да жок- Ымырт жабыла бере ек! ж!г;т тау !ш!ндег! Ербол аулына
келд!.
К!шкене кедей корада Ерболдыц ез уйшен баска уй жок екен. Бул
кыстау Кдрауыл суыныц бер жагында. Суй!нд!к корасы езеннщ ар жагын-
да 6ip шакырымдай жерде.
Мац тебеттер! ypin, муржаларынан тутшдер! будактап, карауытып,
мол дуниедей боп турган бай ауыл. Иелер! Абайга араз, ботен ауыл.
Онда Кунанбайдыц баласы баруга жол жок-
Ocipece мынау келген сапарынан, кастык пен каттылыгын аямайды.
171
Эдыбек, Асылбектер — бул ец!рд!ц намыскер, мыкты жМттерк Олар жау
улыныц ниетш б!лсе, елердей ертенедк
Соныц бэр!н есептеген ек! ж!пт, тун болганша езеншц осы жагында
калды.
Тун кел'ш, уэдел! уакыт еткен соц, Ербол мен Абай жаяулап кана
аргы жагага еттй Ауыл уйкыда, иттер де тыныш.
Мал кораныц eciriH Ербол ептеп ашты да, Абайды туйе кораныц
iuiiHe ештзш, ез! карацгыны сипалап жур!п кетт!.
Абай сол карацтыда тапжылмай, тынысын тартып турган такта, ез
журегшщ токтаусыз дурсипн естщк
Аз уакытта Ербол кайта кеп, муны колын алып, сыбырлап:
— Кудай берд!! Асылбек бугш уйде жок екен! К,аз!р соныц отауына
к!рем!з!— дед!.
Абай акырын сэлем бея!?Я, жасаулы отауга юргенде, аккуба жецге
тесек жанында тур екен де, Тогжан жерде керпе устшде отыр екен.
Табалдырыктан терге шешн жайылган эдем! алаша. Тамныц бар кабыр-
гасы тускигз, ж!бек к!леммен капталыпты. Ак ж!бек шымылдык би!к
суйек тесект! жартылай коршап апты.
Абай амандасып токтаганда, сыпайы жецге буган жакындап кеп,
тымагын алып, белш шешт!.
Тогжан алгашкы минуттерде катты кысылып, ете акырын амандасып,
езгеше кызарды. Bip кезде оныц жуз! агара бастап, сурланып кетед!.
Журек толкыны мен уялу аралас. Барлыгы да луп!л каккан шыншыл
канмен бет!не шыгып, сыр айтып кайтады. Ербол жастар кысылмасын
дегендей болып:
— Ал мен аргы жагага кайтып, атты эз!рлеп турамын!— дед!.
Абай ундемей басын изеп, руксат етт!.
Жецге де шай эз!рлемек боп тыска шыкты. Сол кеткеннен кайткан
жок.
Абай оцаша калганда, эуелде катты кысылды. BipaK байкап караса
Тогжан тшт! уялшак- Тшт! нэз!к, жазыксыз бала тэр!здк Оз! де басында
не дер!н б!лмей, сез таба алмай, аса киналган. Енд! ойласа, бул калыпта
екеу! ракат кешт! зая кып етюзетш тэр!зд!.
Аз уакыт Тогжанга nine карап отырып:
— Тогжан, менщ сэлемдер!мд! ес!тт!ц!з бе? Бар сез!м с!зге арналган,
с;зд! сагынудан туган сез ед!, (лтифат кып еледйцз бе?— дед!.
Тогжан !ш!нен: «ытифат кылмасам муным не?» дегендей. Б!рак акы-
рын жымиып кулд! де:
— Ес!тт!м, Абай! 0лец!ц!з жаксы екен!— дед!.
— Мен акын емес ем! Жалгыз-ак с!з мен!, былтыр 6ip кергеннен-ац,
катты толкынга салдыцыз. Содан 6epi б!р уакыт умыткан емесшн.
— Умытпадым дейс!з, б!рак, содан 6epi 6ip келмедпрз гой!
— К,айтш келем? Ел жашн б!лмейс!з бе? Б!р керудщ ез! зар бол-
мады ма?
— Рас!— деп, Тогжан кызара Tycin, коз!н темендетт! де,— с!зд! мен
б!р керд!м. Кеш женекей кердгм... байкадыцыз ба, бимеймш!
Абай !нпнен соншалык ырза боп, куана Tycin:
— Тогжан! Япырмау, жаксы айттыцыз-ау! Мен сонда: «Токташы, 6ip
172
сэтке токташы!» дей жаздап, зорга шыдап калып ем. Кермей, керсе
де елемей кетт! ме деп ем. Тогжан, с!зд! цайтш умытайын?— деп кеп,
Абай Тогжанныц эдем! аппак колын устады.
Тогжан колын тартыцкырап, уялды да, ыгысып калды.
Осы кеш ек! жасты б!р-б!р!не соншалык сушки, ынтык етть Екеу!
тек жуз кер!суден, сейлесуден баска ешб!р бетен т!лек ойламастай. Алгаш
керккендер! осы болса да, коп жайлардьг- айтысты. Шын сагынышты,
ынтык жандар боп угысты.
Тац жакындаган кезде гана жецге кайта оралды. Сол шай жасай
бастап, тыска тагы 6ip шыгып кеткенде Абай Тогжанга жакындап кеп,
ундемей гана бетшен суйдт. Тогжан оттай жанып, кып-кызыл боп кетш,
элс!з гана корганып, Абайдыц жузш ек! алаканымен кысып, кейш шег!н-
д!ре берд!. Кдрсылык емес, уялу ед!. Абай кайта умтылып, катты кушактап
кеп, Тогжанды оц кезшен узак суй!п турды. Бул сэтте Тогжанныц
элс!з карсылыгы да сезтлген жок-
Жтгтт суйш турганда, Тогжан акырын гана кымсынып, ыстык бетш
Абайдыц бетше басты, суйтт! де тез босап кетт!.
Абай:
— Сэулем!— деп барып, кушагын жазды.
Осы кезде жецге тыстан келш:
— Ойпырмай, кадкам Абай-ай, киын болмаса иг! ед!! Су Tycin кетшп!
Кдрауыл суы тусш кетшп! Атыц кайда ед!?— дед!.
Женгенщ уркш келген хабары мынау куйдщ устшде Абайды шошыта
алган жок. Б!рак Тогжан кысылып, киналып кетт!.
— Не дейд!? Судан кдлай етес!з, Абай, атыцыз кайда? Бул жакта
кайтш каласыз?— деп, суйген досыныц басына тускен киыншылыкты
жас кыз соншалык пксшш карсы алды.
Абай енд! ацгарды. Аты ар жакта, ез! жалгыз. Кдрауыл суы тентек.
Бул ауылда калуы тшт! мумкш емес. Енд! бегелсе колга тусед!. К,олга
туспесе де, езен бойында тац атысымен кезге тусед!. Ол да оцай емес.
Уйткен! бул ец!рде, acipece езеннщ бул жагында Абайды дос корер,
жакын тартар 6ip жан жок.
Осы жайды ацгарып, acipece, мынадай жаксы кабыл алган жас эйел-
дерд! каушке ушыратпайын деп, Абай тез кийпп, коштасты да, шыга
берд!.
Дэл кетер кезде, жецге шапан жамылып, ес!к ашып, алдынан шыга
берш ед!. Абай уйде калган Тогжанныц колын кысып турып:
— К,орыкпа, Тогжан! Б!рдеце кып етермш! Ал, ез!ц енд!г; бар хабарды
Ерболдан тос!— дед!.
Тогжан Абайдыц омырауына ак саусактарын салып, жабысыцкырап
турып.
— К,ош, умытпа!— дед!.
Сыпайы, майда мшезд! жаксы жецге Абайды карацгы кораныц !шшде
жетектеп ап, какпага экелд! де:
— Ал, калкам, жер тар, уакыт тыгыз болды. Б!рак тиеулес доста-
рыц бар екешн кердщ гой. Еске ала жур! Тек мына Судан байкап ет!
К,ош!— дед!.
Абай жецгенщ ек! колын кдпсыра устап турып:
173
— Жецешетай, умытпаспын! Олсем де умытпаспын осы жадсылы-
гынды!— деп доштасты да, юшкене echcri адырын ашып, жай салмакпен
басып журш кетть
Абай ойы жацагы ез;мен доштасдан газиз жандармен 6ipre болды.
Солардыц жуздер! кез алдында. KeKiperi толган нур сэуледей, шекс;з 6ip
дуаныш, аныд бадыт тынысы бар.
Алдынан датты гурыдеп соддан езгеше тасдын естипп жатса да,
оны елемеген.
Ендд мше, сол тасдынныц дасына келд!. Тау езен! бузылып, тентек
дула су шарасынан шыгыпты. Кейде тас сатырлап, кейде муз кут!рлеп
сусылдай тусш, жецкинп кетш жатыр.
Жагада бтраз турып, халд! ацгарды. Жалу етем деуге болатын емес.
Байдаса, тац дылацдап атып дапты. 0зенд! дулдап селд!р тогай imine
Kipin, арлы-берл! журш керд!. Табар айла жод. Бегелген сайын тац
шападтап атып, айнала айдын кершш келед!. Ел турып, тысда шыгысы-
мен, мынау езеннщ агысын кергел! келе бастайды. Эс;ресе мал-дорада
аз уйыдтайтын улкендер, еркектер алдымен келед;. Суйшдпс аулыныц мацы-
нан жаяу журген К,унанбай баласын тапса, cesiri б!реу-ад болады.
Абай сонда да дорыддан жод. Журегш кернеген дуаныш 6ip сотке
де муны тастап, Kayin астына батдан жод. Жас басына эл! кунге
мундай дысылшац хал тусш‘кермеген болса да, Абай ез-езше гажап болды.
TinTi кеп жур!с алып, ысылган к;с;дей саспайды, дымсынбайды.
Сирек талдыц арасына шала жасырынып, далдалап турып, Ербол
дыстауы жадда кез тастады. Байдаса, 6ipey аргы жагадан ербецдеп,
асыгып келед; екен. Бет; дисыдтау, жогары таман.
Абай дауыстап:— Ербол! Е-ей, Ербол!— деп ун датты.
Келе жатдан Ербол екен. Абайга дарай долын шлкш:«буд» деген-
дей белг; жасады. Абай буддан жод, тосып далды.
Кдрауыл суы датты тасып жатданмен, енс;з болатын. Ербол аргы
жагага дуп-ду боп, дордып жуНрш келд!. Osi ушыратдандай жаман ды-
сылган екен. Абай шошыды ма деп те диналган.
BipaK Абай муныц тусына таман кеп турып, адсия кулд; де:
— Ал дутдар енд;‘! Мына Кдрауыл долга тушрейш деп тур!— дед!.
Ербол жардыц бшк жершен б!р-ад ceKipin, езен жагасына жетт; де,
Абайга айдайлап:
— Сен осы талдыц !шщде тапжылмай тура тур. К,аз;р келем, дорыд-
па!— деп кайта женелд!.
Азадан соц Ербол ез ушнщ 6ip дэу кызыл епзш Minin келд!. Абай
оныц ат экелмегенше тац далды. Ербол келд! де, епзд| дамшылап кеп
суга туст;. 0ri3 музды сука басдысы келмей кеп тыртысып ед!, Ербол
ырыдка кенбедь Bip тусш алган соц, епз Lirepi баса берд!. Су терец
емес. BipaK, музы бар, агыны датты. Сол муз бен суга епз мыдты екен.
Ыдтамай, бет бурмай жай басса да, ;лгер! тура басып келед!. Жагага
жадындай бергенде Ербол ег!здщ бас ж;бш ладтырды. Абай жабыса
тусш, тарта берд; де, Ербол дамшылап отырып жиекке шыкты. Жанын
ортага салып, датерге басып, Абайга шын достыд керсетш шыкты. Ек;
ет;гш конышына шейш су басып кеткен екен. Абай Ерболды душадтай
алып:
174
— Ой, ат кайда? Опзщ не? Атпен неге келмедщ?— деп ед!.
— Ат болганда, сенщ атыцды экелмед!м. Анау ауыл к,аз!р турады.
Б!з еткенше керш койса, каптап кетед!. Ал, езгкпздна элс!з байтал.
Жэне сол курып кдлгыр тунде корадан шыгып, тауга жайылып кетшть
Баганадан бегелгешм сол емес пе?-— дед!.
Екеу! м!нгес!п ап, кызыл епзд! кайта бурып ед!. Енд! кесел кыцыр
епз баспай койды. К,атты эуремен жарым сагаттай етт!. Барынша капа
болган Ербол к,ызыл епздщ тукым-тугиянын, жетшс жет! ата-бабасын
санап, боктап-боктап дщкес! курыды да, б!р кезде ег!зд! тастап, тал
!шшен бойлап байкап атырапка карады. Бул уакытта куншыгыс кызарып
ап, бар дуние кунд!зпдей кершетш болган.
Bip Tayipi ауыл турмаган екен. Ербол мацайды болжап ап, жупре
женелд!.
Абай азгантай тоскан ед!, б!р сэтте Ербол элдекандай семгз кара
кек биеге мшш жетш келд!. Абай тац калды.
— Ой, буны кайдан алдыц?
— Ундеме, Суйшдштщ койшысыныц биес!. Мына жерде жайылып
жур екен.
— Е, койшысы кайтед!?
— Кдйткешнде не жумысын бар?
К,ойын кайтед!? Койшысы жаяу калады гой!
— Ой, тэй!р, койшысы туг!л, кутпаны жаяу калсын! Сен! жау
колына калдырушы ма ем? Не айтып турсыц? Кел, м!н!~ дец, б!р-ак
байлады да, Абайды аягынан алып кетерш, жайдак биеге мшпзд!.
Досыныц мына мшез, мына сез!не Абай аса куанып кетш, катты ырза боп:
— Ш!рк!н, Ербол! Неткен жаксы едщ? Дос жаксысы сен екенсщ гой...
Естен кетпес ic еттщ-ау!— дед!.
Суйткенше Ербол ез! кызыл епзге мшш ап, бас ж!б!н Абайга устата
берш:
— Абай, сезд! кой, тарт!— дед!.
Кек бие муз !ш!нде пыскырып, толкып, тайганактап отырса да, жы-
гылмады. Кызыл епз де кара тартып ерш отырып, аман шыкты.
Ек! жас ж!пт аргы жагага шыгысымен, епз бен биен! коя берд!
де, жарды жагалап бугып отырып, темендеп кетш, б!рталай жер узап
барып, кыратка шыкты. Содан Ерболдыц уйше келд!.
Кораныц алдына жете бере, Ербол Суйшдш кыстауыныц жанында,
тебе басына шыгып, биесш кездеп журген койшыны керд!.
— Ой, кек биенщ бупнп ецбеп жетедк Ол койга бугш бармайды. Бугш-
ше койыцды жаяу бак!— деп, кылжактай кулдк
Абай уйге к!рген жок- Далада турып, атын ерттетш алды. Ерболмен
соншалык ырзалыкпен, шын досша коштасты да, езенд! кулдап, желш
журш кетт!.
Кунанбай келген уакытта елдщ алды кыстаудан кшз уйге шыгып
калган. Эр кыстаудыц жанындагы такыр кегалдара аздаган ак уйлер,
коцыр уйлер кершетш. Кемшр-шалы бар уйлер тамнан тугел арылып
175
шыкцай, жастар жагы рана тынысы кец кшз уйлерш кетерген тэр)зд).
Жас козы, бота, бузаулар да эл) кораны жагалайды.
Жазгытургы ауыл колдан тулеткендей б)ртурл) 6ip жас и)ске, жас
OMipre толы. Эдем) рецд), элденеше туси балапан козылар, лактар кун-
шуакта ceKipin, дамылсыз мацырайды. Улшлдек жун, улкен кара кезд)
боталар кершед). Жылкы )шшде узын кулак, буйра жун, суйк)мд) кулыи-
дар кебейген. Ересек тарткан, тез шираган бузаулар да куйрырын шаншып
ап, тынымсыз без)п, орткып ойнайды. Осындай ep6in ескен бар жанды,
дуние т)рш)л)кт) даттайды.
«Онген, ескен жарастыгы б)з». «Жоктыктыц барлыдка ж)берген кел-
rini бгз» дегендей шаттана жайнайды.
Кунанбайдыц ею аулы да Жидебайга жиылган. Эр уйде кысыр сауы-
лып, жылтыр кара сабалар ертецдькеш курпшдеп, nicuiin жататын.
Жалгыз Кунанбайдыц ез ауылдары емес, nci Ыргызбайдыц, Топай,
Жуантаяктыц да кеп ауылдары Кунанбайды зор кошеметпен карсы алды.
Элденеше кун суйшш) т)лес)п шапкыласкан жакындар топ-топ болып
Кунанбайга келед). Сэлем 6epin, конак болып, калыц-калын жиындарды
ез ауылдарына ерт)п барып, ертецдькеш конак кылып жатты. Биылгы
кыс жайлы боп, жаксы еткен. Сур мол. Ппиенге байланган, Кунанбайга
сыбага деп арнаган семгз койлар, жунттай жабагылар, арда емген тайлар
да болатын.
Малды агайынныц б)рталайы сондайлардан сойып,, Кунанбайды барлык
шеше, бэйб)шелер)мен, бала-шага, туыскандарымен шакырады.
Баласына айткан кеккаскасын Зере сойган. Кункешц аулына апарып,
Кунанбай ез) айткан кеккасканы да сойды. бул ек) кунг) сойыс Кунанбай-
дыц ел жиып, ру-руды жакынга, жатка болш, екшеп алуына кажет
ед). Бейнет кешш келгенде алдынан шыккан к)м, шыкпай, куанбай калган
к)м? Соны айыру уппн керек.
Осындай жиында улкендьюшип рулардыц аткамшер, акасакал, кара-
сакалы араласып жатты.
Анау куздег) егйудай боп калган Кекше сиякты рудыц басшысы Кара-
тай, енд) Кунанбайдыц алдынан шыгып баурына Kipin алган. Кундгз-туш
т)зес) айрылмайды.
Кешелер: айдалды, жещлд), улыктык, бектжтен айрылды деген Кунан-,
бай, енд) осы аман кел)сщ ез)мен, старшын боп келумен бурынгы лакапты
жалганга шыгарган.
Сол жаймен катар Мырзахандар айтып келген ерл)к ертепс) де бул
ец)рд)ц жас баласына дей)н тугел жетт). Соныц бэржщ устше мынадай
кел-кес)р конагасы, узак жиын, жагалай сойылып жаткан аксарбас, кек-
каскалар кур гана кел)с куанышты емес. Буныц )ш)нде шеп жию, батамен
табысу, ыдыраганды кайта куру, курсауын бутшдеу — кыскасы, мерейш
тагы аспандатып асыру бар.
Осындай сыртка айбын, )шке медеу болган тойлар жарты айдай
айыкпады. Бул кезде ел-елдщ бэр) де кыстауларынан кеш)п кектемге,
ойга карай жецюлген. Ендьенд) гана ауыл-ауылдар арасы кузектег) сияк-
ты кашыктацкырап, бытырай кона бастаган.
176
Кунде yftiztin баса береты сэлемип, конактар да саябырлады. Сол
кезде Кунанбай уй imine, бала-шагасына емш-еркш тиетш болды.
Ортецнщ баурына койып отырган Улжан аулына Кунанбай ек!-уш
кундей конадтады. Кункешц аулы да осы арада жакын едь Абай осы
кундерде байкады: экесшщ сак.ал, шашындагы ак кебейш, бетшщ ажым-
дары да молая тускен екен.
Улжан уйппц туспгше Кунке, Кудайберд!, Айгыздар да жиылып
отыр ед!. Кунанбай Зереге карап отырып, осы барлык туысына арнап
аз сез айтты. Онысы — узак жолда кеципне коп келген муц-уайымныц
улкен! едк
Кунанбай ез басыныц жалгыздыгын осы жолы катты ацгарыпты.
Ага, пмде серйке жарар медеу жок. Баланы ойласа, бэр! де жас. Жэне
6ip eKinreui — кеп баланы уйлещцрш, немере суйетш шагына жетсе де,
сол кызыкты езше-ез! ipKin, кешецдетш кепть Енд! суйтш, балаларыныц
кызыгын кермек.
Буран Зере бастаган бар шеше куаныш айтканнан баска тук карсылык
б1лд!рген жок. Кызык керу дегеншц белпс! не, арты не? Ол ер жеткен
балаларды уйленд!ру, содан эр! немере сую. Толып жаткан, шекс!з
бакыт сиякты елестейд!.
Эцпме арасында Кунанбай: осы жолы кудайдан соцгы куатым куда-
ларым болды. Адал достыкты, шын бей!лд! солардан керд!м деген. Атап
айткандары: Алшынбай, Типбек. Онан соц Тобыкты !ш!нде, тергеуге кетш
бара жаткан жолында, Тасболат руыныц !ш!нде Байтас басынан катты
т!леулест!к кершт!.
Бурын уй !ппне мэл!м емес ед!. Оз! сол сапарда жалгыз байлаган
байлауын б!лд!рдк Байтастыц жас кызы бар екен. Соны Оспанга айттыр-
мак бопты. Суйтш, тентек Оспанга Байтастыц Еркежан деген кызы
калыцдык боп аталыпты. Уй inii ocipece шешелер кулш, мэз боп, Оспан-
пыц аягына тусау тускенш езше еспрту, тус!нд!ру жайын ойлап кул!с-
кен-д!.
Осы байлаумен катар, Кунанбай енд! Улжанныц баска ек! баласы
туралы да жацалык айтты. Оныц 6ipeyi — Тэкежан туралы. Былтыр урын
барып келген Тэкежан енд! осы жакында уйленбек. Кайны болса, бар
малый алган. Енд! несше созады? Соныц отауы туссш. Екшпй, acipece
осы отырган барлык уй imine шынымен улкен кам болатын нэрсе —
Абайды кайындату.
Кунанбай осы жолы Алшынбаймен уэделесш келштк Осы кектемге
байласыпты.
Рас, езге куданыц бэршен жолы белек Алшынбай. Оныц улкен
достыгынан баска, ез! Аргынга белил! Казыбек, Тиешшнщ Алшынбайы.
Бул атыраптагы казактыц одан улкен аруагы жок. Сондай ауылга бала
кайындату, acipece урын ж!беру осал кам емес. Мал-дуниешц барлы-
гынан да кеп улес, мол шыгын шыгару керек деген сез.
BipaK Кунанбайдыц бул байлауын да шешелер ак тиеумен кабыл
алды. Тек Зере гана:
— Ел жайлауга шыгып, арка-басы кецйен соц барган лайык болмау-
шы ма ед!?— деп ед!.
Оган Кунанбай:
177
— Оныц рас-ау, б!рак Алшынбайдыц жазгы жайлауы ары шалкып,
узап кетед!. Бару, келудщ жолы алыстап, мойны Кашыктаган соц, жур!с
ауыр болады. Айдаган мал да куйзелш жетед!. Кайындата баратын
улкендер бар, оган да ауыр. Жэне кыс жаксы бопты, мал тойынтам
дейтш емес, ажарлы мал осы кунде де бар. Ендеше, кудай буйырса,
осы 6ip бестьалтылы кун imitj/ie камданыцдар да, сапар шегщдер. Озщ
барасыц гой. Теркшще езщ бастап бар балацды!— деп, Улжанга буйырды.
Улжан буны да жаксы кабыл алды.
Осы эцпме шыккан соц, уй !шшщ барлык кецесц акыл, мэслихаты
сол Алшынбай аулына уялмай, орнына сай гып бару турасында болды.
Байлаган байлауын кеп ыргап, кеп копсгге бермейтш Кунанбай сол
жерде баратын к!с!лер жайын, апаратын аякты мал, жыртыс жайын
акша, пул, кумю кдзына жайын кесш-кесш, ез! айта бастады.
Уй !шш!ц бул жендег! сездер! калай да болса, аз болган жок,
узак болган. Уйткен!, жыртыс болсын, толып жаткан ырым, !лу болсын,
барлыгын да осы арада 6ip сейлескен соц, екшеп ашып алысу керек. Улжан
соныц бэрш атап айтып, аныктай бастаган.
Баратын кара малды айтканда: жетшс жылкы, отыз туйе аталды.
Кунанбайдыц куласы меи жирен! деп, журт ацыз кыла беред!. Алшынбай
аулынан аяры жок. Сол себепт! жылкыныц шине 6ip кула айгыр, 6ip
жирен айгырдыц yiiipi KipciH. Басы сол болсын дескен. Осыдан аргы улкен
эз!рл!кт! тиейтш — жыртыстыц бул-матасы.
Оган дэл осы тунде Семей каласына Ызгутты мен Кудайберд!
журетш болды. Калада Тппбекпен акылдасып отырып, терт куннен кал-
май, барды алып, кайта жетуге буйрык болды.
Улкендердщ осындай кецестершде бала атаулыдан жалгыз Кудай-
берд! гана бар-ды. Озге балалар кейш ес!тт!.
Эркайсысы ез басына арналган байлауды эртурл! карсы алган. Оспан-
га Айгыз бен Ызгутты екеу! келш отырып:
— Саган калындык айттырдык!— дегенде, ол басында укпай калып,
кайта сурап:
— Калыцдык деген не? Катын ба?—дед!.
Ызгутты буган угындырып кеп, калай керетшш сураганда, Оспан
бегелместен:
— Е, алам... экел! Маган катын... керек!— дед!.
Абай ез!не арналган хабарды унс!з гана ацырып турып тыцдады.
1ш! аса 6ip суык нэрсеге кактыккандай, т!кс!нш калды. Сол сэтте Тогжан
есше Tycin, оныц алдында кылмыс жасагалы тургандай сезшш ед!.
Абайга жаца хабарды айткан шешес! болатын. Улжан баласыныц мына
п!ш!нш жактырмады. Б!рак !ш!нен:
— Уялганы шыгар,— деп байлаган.
Абай б!рнеше кун катты толганып, жапа-жалгыз ойланып журд!.
Калыцдык деген мунда бар. Сол сиякты айттырган куйеу Тогжанда
да бар. Кайындамай, уйленбей калу мумкш емес. Ата мен ананыц эмь
ршде. Бармаймын деп айтарлык сылтауы жок. Бар журек, бар киялы
Тогжанмен туысып турса да, мынау тусауга конбеске шара жок. Осын-
дай ini! 6ip жакта, сырты 6ip куйде болган, аса б!р киын, енжар куйде Абай
кайнына аттанды.
178
0РДЕ
i
Кудасыныц аулына Улжан отыз такты кклмен келген. Алшынбай
булар келер карсацга, кец сулы, кец 6ip жазыкка кеп конган екен.
Казыбектщ ез1нен тараган ауылдар, корил туыскандары бар — барлыгы
кырык, шамзлы ауыл осы жерге cipece коныпты.
Конак. келет'ш болгандыктан, бул елке биелерш де жылдагыдан ерте
байлапты.
Дагды бойынша Улжан бастаган улкендер куданыц аулына куйеу-
лерден 6ip туст!к бурый келш тустк Улжан касына эйелден Каликаны,
кутуш! келшшек 'К.атшаны алган ед!. Еркектердщ улкен! — каз!рг! бас
куда — Ызгутты. Содан баска элденеше аксакал, эннп ж!пттер, атшылар
бар.
Абайдыц касындагы жас ж!г!ттер саны он ек!. Муныц кеппплш!
Ыргызбайдыц жастары жэне кулд!рп Мырзахан, атшабар Жумагул. Жа-
кын туысданнан Тэкежан бар. Осы топка Абай ез! шакырып Ерболды
косып алган. Жетьсеггз кундж жол бойында Абай мен Ербол унем!
жубы жазылмай, 6ipre болган.
Улжан Алшынбайдйине кеп казына экелдЕ Келген жылкы, туйеден
баска, жыртыстыц бул-матасыныц ез! ек! улкен атанга артылып келш
ед!. Оныц !ш!нде келшге жасау тптлетш батсайы, макбал, манат, дурня,
шаги бэлек салынган. Bipep сандык осы кымбаттарга толы болса, езге
тецдер! куда-кудагилар сыбагасы. Шапан, кемзал, кейлек, шаршы. Жэне
толып жаткан ырымда?» бойынша теленетш сый-сыяпат.
Калыцмал басы Алшынбайдыц езше арналган кесек кум!с бес!к
жамбы. Бул !лу деп аталып ед!.
Ек! жакка да магпм !лу китке орай.
Осыдан он жыл бурын Алшынбай аулына Кунанбай кеп куда Tycin,
Д!лдэн! Абайга айттырган уакытта, бас куда Кунанбайга кит деп, Алшын-
бай аулы кум!с тарткан. Ол кумютщ аты — тайтуяк, мына бес!к жам-
быдан кйш едк Тепнде есептесш келсе, эдет бойынша, !лу мен кит
кун жагынан каралас болатын. Б!рак, Кунанбай оны есептемей, Алшын-
байга ез бергеншщ дэл езш ж!бермептЕ
Куда, к,удаги келген кун! тунде-ак, барлык кец жазык сый кудалардыц
кандайлык мырзалыкпен келгенш биип калган. Сол тунн!ц езнтде Алшын-
байдыц барды аямай, мырзалыкка мырзалык орай erin кешлетпп мэл!м
болган. Куда™ мен куйеулерге арналып уш улкен аппак уй оцашарак
т!г!лген екен.
Сол уйлерд:|Ц конакасысы: кысырдыц сем!з тайынан, кунан кой, ту
койлардан, ушткен маркадан басталды. Алшынбай Улжан отырган уйдщ
eciriH аштырып, тыска сем!з асау кула тайды келденец устап турып,
конактардан бата тЕтеттЕ
Абайлар Алшынбай аулыныц тусына 6ip шакырымдай жер калганда,
и!р!ле токтасты. Енд! тобыныц !ш!нен Тэкежан, Мырзахан сиякты жасы
улкешрек жолдастар белшш, хабар айта кетт!. Абай мен Ербол жэне
уш ж!г!т аттарынан тусгп, карсы алушы кыз-кел!ншектерд! тосып калды.
179
Осыдан ссылай толып жатдан куйеу дэстур! басталатынын мойынга
алып Абай Ерболга:
— Осы уйлену деген ата-анага да, жастардыц езше де дуаныш дой.
Солай емес пе? Ал ендеше, сол дызыгына жетденше куйеу мен далыц-
дыдтыц жолына ырым-жырым, эдет-дэстур деп неше алуан дубыжыктар
доятыны Heci?— дед!. Ербол буган кулдд
— Рас айтасын, дубыжыд екен! рас. Дэл осы даз!р kim келед!?
дандай асау жецгелер екен, не буйырар екен деп, мен де уркектеп
турмын!
Куйеу дасында далган жптттердщ 6ipi — Жумагул атшабар. Ол оз!
элдедашан уйленген. Мундай диындыдтыц талайын корш еткен. Абай
мен Ербол жол керген 6ipey керек деп, муны ылги басшы боп отыруга
лайыдтап, ез дастарында устайтын боп ед!.
Жумагул ауыл жадда дарай тусш:
— Эл! тура тур, басында укщ жод деп дигылыд салады! Тымагыцды
кезще кимесец, жадтан да урады. Екеущ бе! Ербол екеущ талай дудайды
Kepecin. Не цыласыц, тек усына бер!
Басда уд! тагу — бар куйеудщ эдет!. Ол гана емес, дызыл манат
шапан мен би!к екше ет!к киш, елден ерекше узын тебе тымадда
уд! тагып алу бул ещрдщ бар куйеуше жол болатын.
Абайга ауылдан шыгар жерде Зере, Айгыз сондай кшмдерд! эз!рлет!п
усынган-ды. Кэр! эже эшейшде Абайдыц дегенше коне берсе де, бул
туста ырыд бермей, датты буйрыд еткен:
— Ата-бабац жолы осы! Барган ел!ц сен! кшэламайды. «Экес! — куйеу,
шешес! далыцдыд болмаган ба?» деп б!зд! м!нейд!. Ки!— деп, дэл аттанар
жерде Абайга жацагы куйеу ки!м!н!ц бэрш кипзд!.
Абай сол кун! ез!н!ц езгеше далпын бадсы-душнаштай керген. Оз
ауылдарынан шыгысымен, Улжанга кеп:
— Япырау, мен куйеу болсам, Бошанга куйеумш, Тобыдтыга, Тарад-
тыга куйеу емес ем гой. Жолдагы елдщ бэрше мен куйеу деп, жынды
к!с!ше жар шадыратыным не? Рудсат ет!щз, барар жерде киейш, эз!рше
ез кшм!ммен барам'!— деген.
Улжан муны тер!с керсе де, кенген-дь Сол Абай жацагы бадсы
мен салга удсататын куйеу кшмш эл! кимеген. Ykui! тымак, кызыл
шапан цоржында. Жумагулдыц жацагы айтданы сол. Арнаулы кшмд!
кимегенге ол ез! ырза емес-тк
Енд! Абайдыц сескенгешн эбден тусшген Жумагул тагы 6ip уакыт:
«К,урсаулы жаудан цорыдпаган журепм, дайынга барганда жецгелер-
ден цорыцты» деп, Барак айтцаны кайда? Кордарын цоркарсыц! Б!рад
эйтеу!р туб! кайыр. Менщ б!лет!шм сол-ад,— деп, Абайларды кулд!р!п
алды.
Ербол буган бурын айткан тиегш дайта айтып:
— Эйтеу!р кай жерде тэж!м ету керек, кай уакытта туру керек,
дай уадытта тымадты кезден алып, кец отыруга болады, бэрш озщ
айтып отыр!— деп етшш тур.
Абай Ерболдыц енд! басцаша мшдетке ауысданына дарап, ойланып
калды. Бугш Абаймен 6ipre куйеу ететш тар ес!к, тас босаганыц бэрш
бул да еткел! тур. Соган бар ынтасымен кеткен. Тшт! Абай ойламаган
180
жайдыц бэрш де Абай ушш бул ойлайды. Мунысы да достыгы. Абайга
бар ынтамен бер!лгеш. BipaK мынау Ербол мен анадагы Ербол дайда?
Бул каз!р ек! Kici сияктанып барады. Сонда кайсысы ыстык? Кдйсысы
кымбат?
Дэл осы кешке шейш Абайга тацдатса, анау Ербол, кызыл епзше
мшш, таскын Судан Абай ушш етш келген Ербол, аспанда тургандай
жогары.
Осы жолга ере шыккан кун} Ербол Абайга аса б!р езгеше сэлем
экелдь
Тогжан муныц Абай кайнына 6ipre баратынын естш отырып:
— Ай баткандай кылды да, адастырып кетт! гой! BipaK, сонда да
жолы болсын! Жаксы кызык керсш, сэлем айт!— депт! де, Ербол кете
бергенде орамалымен кезш басып, жылап капты.
Осыны есггкел! Абай жол бойында 6ip сейше алмады. Озш 6ip
буйрык куып, ер!ксгзд!к экеле жаткандай керетш. Осындай куйелерде
суйеулер тосып турганда, 6ip шакта, сам жактан кулю ест!лдЕ Эйелдер
кулк!сй Кел eci секундте кеп шолпыныц шылдыры да жеттЕ Куйеу алды-
нан шыккан кыз-келшшек екен. К,алыц топ. Ак жаулыкты келшшектер,
ук!л! кэмшат бер!кт! кыздар кершдЕ Айнала жупрген балалар да кеп.
Абайлар топталып тур. Жакындай бергенде, келшшектердщ алдыцгы
катарьшда, орта тусында келе жаткан Bipeyviepi:
— Абай кайсы?
— Куйеу кайсы бул!
— Бэршщ ки!м! 61'рдей Heci! Куйеуше неге кишбеген?—десш, жацын-
дап кеп, амандаса бастады.
Абай жацагы ундерд! естшенде, сескенш, кысылып калды. Енд! б!раз
бойын жинап, кулш:
— Кдйсымызды уйгарасыз, сонымыз Абай болсын!— дедЕ Келшшектер
кулдт де, Абайдыц езш дэл таныды. BipaK, тани сала, 6ip келшшек:
— К,ой, шырагым! Тобыкты тымагын аулыцда киерац. Б!зд!ц аулы-
мызда куйеу тымагымен жур!— деп буйрык берд!.
Осы жайды кулш етш, калжыцдай бастаган келшшек куйеу ки!м!н
гздеп, сурау салды. Жумгул шыдамады. Атыныц канжыгасынан коржы-
нын шеппп алып:
— Бэсе, ки десем 6ip кенбейдЕ Ал, Mine, уйретш алыцдар! Бар кшм!
мына менщ канжыгамда,— деп, келшшектерге берд!.
Осы кезде келшшектерге epin келген балалар, куйеу жНттердщ
аттарына ек!ден, уштен мшгесш ап, шаба-шаба женелкт!. Абайдыц Min-
ген!, ак жал, сары жорга ат. «Куйеу атымен кул тасы» дейтш эдет
бойынша, енд! ак жал аттыц кез! ашылмайтыпы мэл!м.
— Оз! жорга гой!
— Ойбай, ракат екен!— деп, мшгесш алган уш бала соктырып, тай-
палта жонелген. Алшынбай аулына куйеулер мен барлык кыз-келшшек
жаяулап келд!.
Куйеуге арналган уй езге уйлерден де ерекше шатырдай аппак екен.
1шшде жук, сандык кеп емес. Кец болсын деп, бос койыпты. Б!рак
уйдщ керегелер! кершбейдк Уыктыц кары на шейш жагалай тутылган,
ылги су жаца ж!бек кйпем. Ашык туст! бояулары да, усац шебер ернек-
181
Tepi де уйдщ imine кызыл, жасыл кер!к 6epin тур. Естктен терге шейш
жайылган такыр алаша, манат макпалмен оюлап сырган улкен-улкен
сырмактар. Соныц устшде кабат-кабат жаца керпе, кестел! жастыктар.
Улкен буйымынан — оц жакта эдем} суйек тесек тур. Он бес катардай
ж!бек кемкерудщ устше кус-тесек, улкен ак жастыктар, шаги керпелер
жиналыпты. Кекгшл-кызгылт epi бар, пплтер! шымылдык биж тесект!ц
жогаргы жагын перделеп тур.
Абай осы тесектщ алдына кеп отырганда, ек! жагынан Ерболдар
отырган жок. Балдыздар, курбы кыздар, кайынбикелер отырды.
Солардан жогары таман Ербол, Жумгулдар орналасты. Олар да 6ipip-
гай екшелш калмаган. Орталарына улкен сыргалы, кэмшат бер!кп кекселеу
кыздар араласып отырыскан екен.
Куйеулер осылайша орналаса бергенде, жацагы 6ipre келген келш-
шектщ yrneyi Kipin кеп:
— Шымылдык, шымылдык Tycip!—десть
Абай касындагы ак куба кыз атып турып, атлас шымылдыкты сусыл-
датып Tycipin ж!бердь Суйткенше, эли келшшектер eciKTi шалкасынан
ашып:
— К!рщ!з, шрнцздер!— деп, тыска дауыс берд! де, куйеулер жакка
карап:— Ал, балалар! Улкендер! Енелерщ келед!!— дед!.
Абай, Ербол, Жумагул жэне кастарындагы бар кыздар орындарынан
мезде турысты.
Шымылдык тушруль Уй imine уш улкен эйел к!рдк Ортадагысы Абай-
дыц улкен eneci — Алшынбайдыц эйел! сем!з, кара бэйб!ше. К,асыпдагы
орта жаста, ак сары эйел — Абайдыц оз eneci. Тусштщ катыны.
— Ал, шешелер, кер!мд!к!
— Кер!мд!к кэш!
— Болмаса, балаларыцды керсетпейм!з, беи уялады!— деп, алгашкы
келген келшшектер, кулген бойларында, шымылдыктыц шетш устады.
— Алыцдар! Кер!мд!к сендердпа! Б!рак б!зге баламыздыц жузш
керсетщдер, алыцдар!— деп, улкен бэйб!ше колына шашуын алды. Сол
сэтте атлас шымылдык шалкия ашылды. Куйеулер бул кезде темен
иийп, тэж!м кып тур екен. Улкен бэйбше:
— Ом!р-жасыц узак болсын! Алдыцнан жарылгасын, карагым!— деп
шашуын шашты. Лактырганы 6ip табак ерж, мешз, кэмпит.
Оздер! осы ауылдыц балалары болгандыктан шлмей, Абайларга куле
карап турган кыздар шашуды теруге тап 6epicri. Кулгсш, таласып алып
жатыр.
— Кадамыц кутты болсын! Кызыгыц узак болсын, карагым Абай!—
деп, Абайдыц ез eneci де илеуш айтты. Куйеулердщ жауап айтуы шарт
емес. Олар ундемей сызылып капа тур.
Сол кезде ек! ене жакындап кеп Абайдыц бетшен суйд! де, кеп
бегелмей шыгып кетп.
Абай бул кеште езшщ езгеше халше уйрене алмай, катты кысылу-
мен болды. Узын тымак та кезше Tycin, терлепп мазасын Keripin отыр.
Ocipece киыны: келген мен кеткен де, есжтен карагандар да, жабык-
182
тан сыгалагапдар да, мынау жагалай отырган кыз-келшшек те кайта-
Кайта Абайга карасып, коздерш алмайды.
— Куйеу кержп ме екен?
— Баламызга сай ма екен?
— Кайтш отыр екен?— деген, ылги 6ip бетен, кадалгыш кездер.
Жпггп ж!пт емес, келш еткендей, елден ала бетен кшм кишд!рш
койып, келденец тартып: «Mine, мынаны керхцдер!» деген сиякты.
Куйеулер уй! аз отырып шай !шкенше оншалык жазылып жадыраса
алмады. Жумагул, Ерболдар уй imine тугел жететш калжыц, эз!л айтпай,
тек, ездьез касындагы кыздармен гана акырын, сыпайы турде пл каты-
сып отыр.
Абай багана уйге юргеннен бер!, езшщ жогаргы жагында отырган
екьуш сэнд!, сулу кыздардыц пишите коз салып, 6ip нэрсеге кайран
болды. Бул кыздардыц nimini соншалык аппак, беттерппц ушы да дымырак
ашык кызыл рецдешп тур.
Абай бул жактыц эдетш б!лмеуш! ед!. Кдркаралы мацындагы Бошан-
ныц ер жеткен кыздары беттерше опа-далап жагатын.
Шайдан кешн куйеулер уйше Тэкежан, Мырзахан сиякты, багана
белшш кеткен улкешрек жтттер келд!. Солармен 6ipre эшшлер, сауыкша
жолдастар жэне осы ауылдыц ез жастары да коршалай кеп калды. Уй
iini бул топтар кел!с!мен куле жайнап, даурыга кебешп, эзий, кулккй мо-
лайып, жанданып кетп.
Куйеуд! коршаган кыз-келшшекте сан жок. Б!рак осындай шат-ша-
дыман думанныц тап ортасында боларлык Kici — калыцдык болса, ДЁлдэ
болса, ол эл! кершбед!..
Абайдыц бул кел!с!: урын келу деп, жыртыс сала келу деп, кейде
eciK кере келу, кол устау деп те аталады. Ец алгашкы кел!с осы. 0зге
келштердей емес, куйеу бул жолы алгашкы кундерде талай нэрсеге кенд!-
ге бтлу керек. Сол езгешелтктщ улкен! — калыцдыкты оцай керсетпеу.
Ек! жактан табыскан ата-ана эуел! осы келудщ улкен тойын жасау
керек. Той оцай емес. Кеп киын каммен, асыкпай ютеледь Сол тойдыц
артынан барып кана кол устау кеш! болады.
Суйт!п, Абай алгашкы кун кана емес, тагы ек! кун еткенше де ез
калыцдыгы кандай екенш, к!м екенш кере алган жок, бмген жок.
Булар келген куннщ ертецшде Ербол гана барып, Дглдэга амандасып,
жуз Kepicin кайтты. Кдлыцдыктыц тусш, отырысын Ербол айткысы
кеп ед}. Ол ез! Дглдэшц ажарына катты ырза боп, суйсшш келген.
BipaK Абай айткызбады. Сезд! баска жакка бурып кетт!.
Жастарды кутпрген той Абайлар келген соц ушшнп кунде болады. Бул
кун! Абай отырган уйге келш кеткен катындардыц саны айтып болгысыз,
мол ед!. Тацертецнен 6epi элденеше топ бэйб!шелер, кыз-келшшектер,
урыскак, тентек жецгелер етть Бэрше сызылып сэлем етуге Жумагул мен
Ербол жалыккан жок. Абайды унем!, кайта-кайта:
— Ал, тур!
— Ал, келш калды!
— Ойбай ана кюлерд! кара!— деп, ылги урктп тургызып, тэж!м
еткгзумен болды.
Куйеу уй! бул кун! уздйкиз шыркаган эн, мэз-мейрам кулк!, дамылсыз
183
шашу. Токтамай экелппп жаткан кымыз, шай, жиюсыз дастаркан болатын.
Мезил туске такай берш, жастар еттерш жеп болтан кезде, тыстан:
— Той! Той басталды!
— Атка, атка коныцдар!— дескен ундер келд!.
Абай мен барлык, осы уйдет! еркектер тыска шытысты. Куйеулер-
дщ аттары Teric ерттеул!, кермеде екен. Ат уст! ойын-сауыкты коп журтпен
6ipre керу куйеуге де руксат еплетш. К,ыз-кел!ншектер ауылда калып,
Абай ез жолдастарымен он-он бес Kici боп белек аттанып, эрльберл!
журген калып топтан окшауырак шытысты.
Куйеулер мен кудалар жаты ерте сайланып, ерте аттанган екен.
Абай Алшынбай аулынан сырткарырак, шыта 6epin, Ерболмен 6ipre оца-
шарак токтап, мынау кец жазыктагы ауылдардыц конак куткен Kepinicin
тамаша кылды.
Бул той, Алшынбайдыц улкен той етем деген 6ip мерекес! екен.
Жиылган конактардыц аттары топ-топ. YftipiM-yflipiM кара nenip боп
кершед!. Жалгыз сол аттардыц ез! де б!р кос жылкыдай. Ocipece улкен
бели — тойта т!плген уйлер. Солар саны елу-алпыс. Алшынбай аулынан
6ip шакырымдай жотары, калыц кек шалгынныц ортасына узыннан-узак
ек! катар боп пплшт!. Ac nicipren жер ол уйлердщ мацында емес,
жаца Абайлар шыккан ауылдыц шетшде. К,аз!р сол ас басынан анау
алыстаты конак уйлерге Карай кутупплер жосылып жатыр. Кутушшщ
бэр! де ат устшде. Бастарын ак шытпен керте байлап алган аспазшылар
жиырма шакты жтт.
Б!р езгеше салтанаты — осы ж!пттерд!ц бэр! де жорга мшшт!.
Аттары кан серпа болган, ецшец желкайыктай жылмацдаган жараулар.
Сол жиырма к!с!л!к кутупп, конак уйлерге карай Алшынбай аулынан
агыза женелшед!. К,олдарына кос табак алган жпчттер, пзгшдерш ауыз-
дарына тштеп алыпты. Арттарында егде тарткан жай шапкыншы сиякты
улкен кутупплер бар.
Олар табакшылардыц атын камшылап айдап, куып отырады. ЬГцгайлы,
шапшац табакшылар ат устшен кешлтш кеп, табактарыныц сорпа-туз-
дыгын текпестен усынып, конак уйлердщ алды-алдына тура-тура калы-
сады. Уй алдында турган нагыз кутупп аксакал, карасакалдар сол табак-
тарды шапшац алып, уй imine суцгтп жатыр.
Суйтш казаннан жаца тускен ет, 6ip колдан 6ip колга лып-лып
ет!п, салкындамай, тоцазымай лезде жетш тур.
К,онак уйлер дагды бойынша кеп жедк Сол уйлер мен ас уй арасында
жиырма табакшы б!р емес, ек! емес талай рет жоргаларын асыга тайпалт-
кан ед!. Бул сыйдыц басы Абайлар тыска шыкпай турып басталса,
енд! булар тыста кеп уакыт тосып турган кезде де аяктамай, б!тпей
жатты.
Конак уйлердщ !ш!нде, эр жерге орнатылган ем!з!ктеген сабаларды
бурап болып, жацагы табактарды кургаткан кезде гана тойшы халык
аттарына м!не бастады.
Тыстагы ойын: ат шабыс, кекпар, серке тарту, тенге алу, балуан
куреспру — баршасы да осы куш болды. Ойын б!т!п, кун бата, таркар
кезде, Алшынбайдыц тойынан кайткан кэр!лер:
— Тойы — той-ак болды!
184
— Экелген калыцмалына сай Алшынбай да кел-кесгр кылды!
— Куйеу келген той дэл 6ip астай болды, не кыл дейсщ?— десш,
мактасып кайткан.
Осы куш кешке Абай ец алгаш рет калындыгын керд!.
Куйеудщ уйше бул кеште халык сыймай, кернеп кеткен. К,аз!р
мунда Алшынбай, Улжан, Ызгутты бастаган ек! жактыц улкендер!, бас
кудалары лык толы. Абайлардыц алдына шымылдык тус!р!лш, улкен-
дерден жастар жагын белш тур.
Уй !ш!нде сейлесе де, кулсе де, ашык ун кататын, сол тердеп улкендер.
Шымылдык !ш!нде тек сыбыр мен акырын кулк! гана бар. Онда да ез
аулына еркш кыздар кулед!.
Осы жаймен б!раз отырган соц, естк жакта улкен козгалыс басталды.
Босагага жакын отырган келшшектер турегелш, шымылдыкты есткке
карай созып турган уакытта, тыстан б!р топ кыздар юрд!. Солардыц
ортасында басына кызыл ж!бек шапан жамылган, бетш тугел буркеп
алган — калыцдык бар.
Абайлар Дмдэшц бойын гана керд!. Ол кеб!сш шеппп жатканда сырт
сымбаты талдырмаш, б!рак аса суцгак бойлы, битк кершдй
Абайдыц теменг! жагынан орын босатылган-ды. К,алыцдык осы арага
келш, шапанын басынан алмай, куйеуге азырак сырт бер!цк!реп, кырындау
отырды.
Абай амандасармыз деп ойлап едк К,алыцдык бетш бурган жок- Сон-
дыктан екеу! амандаса да алмады.
Дглдэ келюмен ас жасалып, тер де, шымылдык !ш! де ас жед!.
б!рак куйеу мен калыцдык кеп дом таткан жок- Сол астыц артынан
терде отырган, тус! Абайга кершбейтш бгр молда неке окыды. Суык су
куйган 6ip кесе тердег! журтты жагалап кеп, Абайга усынылды. Абай
урттады да, Д!лдэга берд!.
Асыныц артынан ек! жецге акырын кул!с!п кеп, Абай мен Д!лдэн!ц
алдына карсы отырып, екеушщ де оц колдарын алып, б!рше-б!рш устат-
тырды.
Ек! колдыц арасында б!р кабат сусылдаган ж!бек жур. Сол аркылы
устатады екен. Абай Дглдэшц ж!ц!шке саусактарын кеб!рек устап кап
ед!. Алдында отырган 6ip жецге акырын мыскылдап, Абайдыц колын
тарта 6epin:
— Токта, жабысып капсыц гой! Бер! кел! Шаш сипа!— дед!. Жакын
отырган кыздар кулш ж!берд!. Жецге Абайдыц колын ез! кетерш апарып,
Дглдэшц аркасындагы кос бурымына типзд!. Эл! де Абай колыныц астын-
да жацагы ж!бек жур. Сол ж!бекпен Абай б!р-ек! рет сипап етт!.
К,ол устату, шаш сипату деген атакты ырымдар осы. Шаш сипардыц
алдында куйеу жактан бер!летш улкен сыйы болады. Жацагы Абайды
мыскылдаган ашык жецге сол шаш сипарды Улжаннан б!р сыбага гып
алган екен.
Некекияр мен той салтыныц бэр! еткен соц, улкендер Teric дауыстап
бата кылысты да, жалпыга айткандай боп:
— Кдйырлы болсын!
— ¥зак кызык берсш!
— К,утты, кутты болсын!— деси. Шымылдык аркылы Абай мен Д!л-
185
дэга айтк,ан ата-ананыц т!лектер! ед!. Осыдан соц барлык, улкендер кауырт
кетерипп, шыгып кетть
Олардыц артында, ipKbiin калган жастар да, бул кеште кеп отырмай,
ерте тарасты. Куйеу, калыцдыкты оцаша калдырудыц камы сиякты.
Абай эл! кунге Д!лдэмен т!л катыскан жок. Бгр-бгргнгц жуздергн де
жаксылап керккен жок- Жалгыз-ак естктен келш, шымылдык ш!не Kipin,
Абай касына отыра берерде гана Д!лдэ ез бет in ашпай, Абайды сыгалап
Kepin калган. Онда да oip-ак сетке керген.
Уй iini сейше бере, жацагы шаш сипарды алган жецге Абайга:
— Жэ, енд! б!з тесек жайлаймыз. Сен бтраз тыска шыгып, сей win
кел!— дедк
Абайга бул сез, б!ртурл! турпщей т'иген катты турпайылык сиякты
кершдк BipaK бегелген жок, атып турып, тыска шыгып кеттЕ Уй мацынан
барлык журт арылыпты. Куйеу жолдасы Ерболдар да кетш капты. Абай
жалгыз. Тун жарык емес, булты бар ма, тастай карацгы екен. Куйеу
ж(пт жапа-жалгыз аяцдап, узацкырап бара жатты.
Д!лдэ да жолдас кыздарынан арылган. Жацагы ек! жецгемен 6ipre
калган ед!. Оны 6ip жецгес! ертш, белек шыгып кетт! де, екшпп жецге
улкен тесект! бузып, шымылдыкты Tycipin, орын сайлай бастады. Д!лдэш
epTin шыккан ец жакын жецгесшщ 6ipi болатын. Ол калыцдыкты кушак-
тап ап:
— Ал, еркем, куйеу калай екен? Унаттыц ба?— деп сурады.
Дшдэ кымсынган жок:
•— К,айдан б!лейш? Bip жуан кара гой!— деп ап-ашык комсынгандай
сейледк
— К,ой, байкамагансыц гой. К,ара торыныц эдем!с! гой!— деп, жецгес:
жубаныш айтты.
Жалгыз кеткен Абайдыц кенЕгй кашрде б!ртурл! енжар. Журепн элде-
кандай рен!ш, екпйш баскандай. Оз!нен-ез! суык тартып, сулык Tycin,
жудецдеп барады.
Барлык осы куйеул!к жайын лезде кайта шолып еттЕ Мол дуниемен,
салтанат, некермен куда, куйеу боп келхтк Мунда да конак асы, кут!м,
той-жиын, сэн-салтанат олкы емес. Оцшец ынтымак. Мол илек, жагалай
бата. Бэр! де к!м ушш? Ек! жастыц багы, кызыгы ушш дейд!. BipaK
енд! барып караса, олар ушш емес. Сол улкендердщ ез ойларындагы
сыпайылык, сыйластык, дэстур ушш.
Ал Абай мен Д!лдэ болса, эл! Tiirri шппндерш де керхкен жок-
BipaK, улкендер упин ол тшт! ойландырар да ic емес. Куйеу мен калыцдык
ец алгаш б!л!скен, керккенде анау салынып жаткан тесекте гана бглгсу
керек.
Абайдыц окыган штабы кеп. Еашык дос, аСыл жар дегендер буныц эл!
кунге даксыз келген журегше соншалык 6ip бшк, пэк заттай коршетш.
Шугыласына тал бойын уйыткан, ой-киялын сондайлык мушюл еткен
Тогжан ез! каншалык алыста. Булт кушкандай, шарыктап елестемеуш!
ме ед!?
Енд!п буныц жары осыншалык селекет ырымдар, уйренпикт! дэстур-
лер цшнде буган соншалык арзанга келген! Heci? Екеуш малша табыс-
тырып турган колдар не деген селекет?
186
Неткен сез!мс!з, турпайы? Абай осы ойларра жеткенде кецЬп катты
жабыгып, !штег! кцял мекен! ойран-асыр боп, кулагандай кергнда. Журекте
де элдеб!р нэз!к сулу шырактар курс'ппп ешкендей болды. Аяры кайда
басканын байкамагандай екен. Сыбдыр есгттк К,араса, баганагы жецгенщ
6ipi 1здеп кепи.
Кулш, далжыц етш:
— Йемене, калыцдыгыца булданып журмтсщ? Неге сонша кутир-
д!ц?— дед! де, уйге карай алып журдк
Тосек салган жецге, жумысын б!т!р!п кетш цапты. Мынау Д!лдэш
ертш кеп, уй жанына койып, Абайды гздеп кеткен екен.
Абай уйге к!рдй Шымылдык, тус!р!лд!, тесек эз!р тур. Жецге Д'шдэш
ктрпзбей турып, Абайды шенпндгре бастады. Сырт khimih Абай оз: шешш
ед!. Жецгес! соны biin келш, дэл маси шешерде, ырымды ескертт!.
Etik тартар дейтш 6ip алым тары бар. Куйеудщ епгш жецге шешед:
де, тары акы алады. Абайдыц калтасына шешес: салып берген акта
бар-ды. 1шшен аса ыцгайсызданып отырып, Абай сол акшаны жецге-
ге тастады.
Шеппшсгмен Абай тесекке аткып шыгып, шаги керпен! оранып, жатып
калды. Д!лдэ уйге эл! кгрген жок.. Тыста анда-санда шылдыр еткен
шолпысы бипнедк Бу да жол болса керек. Тым курыса, шам барда да
шрген жок- Жецге Абайды жаткызып, шамды алып тыска шыкты да, ес!к
ашып, Д1лдэш к!рг!зд!.
Калыцдык карацрыны жамылып, ар уялар !ске жузш рана уялтып,
ез: басып келе жаткан сиякты. Абай осы куйдщ бэрше енд: ыза болып,
не кылсац о кыл дегендей тек жатты.
Б:рак Д1лдэн1ц бар козгалысын естш жатыр. Ол кемзалын шештк
MaciciH де тастады. Bip сэтте тесекке келд!. Соншалык жасканбай, тура
келд! де, керпен! аша 6epin, орнын сипады. Абай тесектщ шеи не жуык
жатыр екен. Куйеу ез: алгаш калай жатканын байкамаран. Кырылдац-
рырап шыккан каткыл дауыспен калыцдык:
— Ары жатшы!— дед!.
Талай куннен 6epi сан ырымды жасап, мэпелеп, аялап келген ек!
жардыц ец алгаш т!л катысканы осы ед:. Абай уркш калгандай катты
сершлш, ipre жакка б!р-ак аунады.
Каз!рде Абай кецип кандай салкын болса, Д!лдэ дэ сондай жалынсыз.
Одетте, жетекке ерген! болмаса, дэл журепнде ол да Абайды жатыркап
келген. Соныц устше, сен Кунанбайдыц баласы болсац, мен Алшынбайдыц
кызымын деген ер кец!л де болатын.
Элдек!мше жасканып, кылымсыган жок- Жецгелер не буйырса, соны
:стед!.
Осы туннен соц Абайлар Алшынбай аулында он бес кун жатты.
Улжан он кун еткен соц кайтып кетт! де, куйеулер бес кундей кейшдеп
барып аттанган.
Айрылысар кезде Абай мен Дшдэ бтр-б!р!не уйрешскен болатын.
окта-текте калжыцдап та отырысады. Д!лдэ Абайра суйюмд!, сулу кер!нд!.
Абайдыц п!ш!нше Д!лдэ да уйренд!. Б!рак !штей екеу! де б!р б!р!не
кабыспайды, салкын куйде калысты.
187
Улкендер зор межешц 6ipi деп быетш, ем1р бел: урын бару болса,
Абай содан асты. Бтрад жас журепне жалынды от досып дайтдан жод.
К,айта, 6ipдатар жарыдшад, адау салып, дещлмен элдедандай мосдал
тартдандай боп дайтты.
2
Абайлар келгенде, журт Teric Шыцгыс сыртында жайлауда екен.
6з ауылдарыныц шет! Доцгелек доныста отырган Кункешц аулы. Кунан-
бай сонда ед!. Ауылды дальщ жиын донад басып жатыр. Абайлар топ
шпнде отырган Кунанбайга кеп, сэлем бердд
Кунанбай Улжан келгенде, дарсы алып, барлыд жайга данган-ды.
Абайдан амандыдтан басда ботен жай сурамады.
Б1рад Кудайберд! Абайды бул кун ез аулынан жтберген жод. Бар
жолдастарымен донад етш, дурбыдай кутп. Tsyip керетш ш!с1шц ерже-
т!п, улкенге косылып, уйленуге айналганын бул ауылда жалгыз Кудай-
берд: дуаныш еткендей.
Ол Абай мен Ерболдан, Бошанныц салтын, эдет ырымдарын сурас-
тырып отырып, осындайдагы дагды бойынша дайын-журттан сардыт дып
экелген жаца эндер айтыцдар деп, долда салды.
Абай мен Ербол осы туш кеп эн айтты. Энге Kipicep жерде Абай:
— Кардаралы б!здщ елден энпп болады екен!— деп едк Кудайберд:
кулд: де:
— Кардаралы эннл ме, жод жаца ес:к керш дайтдан куйеудщ кец!л!
эннл ме? Кайныцныц эн! де ыстыд керше ме, к!м бгпсш?— дед!.
Уйдейлер Кудайберднп достал 6ipre кулдн Абай бурынгыдай емес,
бул жолы агасымен дауласдысы кеп:
— Эделетш айтам, Бэке!— дед!. Кудайбердм Абай «Бэке» дейтш.
— Жод, сен Кардаралыныц дауын айтпа, эшн айт!
— Рас, ол дурыс екен! Дауын эншц O3i айтсын! Кел, Ербол,— деп
Абай бастады да, Ербол ердд Бул екеу! эдем: досылып кеп, аса тамыл-
жыган, шырдау эн —«Топайкект!» айтып шыдты. Тобыдты ест^меген эн.
Абай оз эндершщ уйдейлерге эсер еткешн байдап:
— Мше, бул энд! не дейстз?—дед!.
Уйдейлердщ бэр! суйсшген екен. Солармен 6ipre К'/дайберд! де:
— Жадсы екен!— дедд
— Ендеше тагы тыцдацыз!— деп алып, Абай мен Ербол «Шырайлым»
деген жаца энд! де айтты. Кудайбердше бу да унады. Мадтай бастады.
Осы кезде Абай мен Ербол куб^рлесш алып:
— Енд: тупке садтаган энд! айтамыз!— дест! де, аса 6ip сэнд:, сал-
мадты, назды доцыр эн айтып шыдты. Эн —«Ад дайыц» болатын. Бул
эншц уш дайырмасы айтылды. Уйдщ imi М13 бадпай, ун шыгармай, далта
дарап, датып тыцдап далган екен. Абай домбыраны доцырлатып дагып
тодтады да:
— Ал, Бэке, буган не дейстз?— дед!.
Уш эншц ушеу!н де Абайлар КаРк.аралыдан экелген, буныц 6ip де
6ipiH Тобыдты эл! б!лмейдт.
Кудайберд! бар ынтасымен шын суйсшдт де :
188
— Сенщ сезщ дурыс па деп отырмын. Жадсы эн экепс^цдер!— дед:.
Абай осы орайда Тобыдтыдан ездер! салып барган: «Кекдаулан», -Мак,-
палдыз» сиядты эндердщ жарамсыз боп далганын айтты. Ол эннщ бэр!
К,ардаралыда мэл!м екен. Балага шейш б!лет!н, еск!рген эн. Жэне оныц
ез: де Тобыдты шйндегщен артыд орнекпен айтылатынын сейледк
Кецесе келе Абай, Тобыдтыныц ез! эн шыгара доймайтынын, эннщ
коб!н сол Кардаралы, Баян, Караеткелден алатынын жэне сол алганын
да оншалыд кел!ст!ре алмай, бурын, ыргадсыз гып экететшш айтты.
Кудайбердшщ алгашкы далжь!цын енд! тойтаргандай. Агасы Абайга 6ipa3
тацданьщдырай дарай отырып, сезшщ бэрш мэнд! керш:
— Озщ осы жолы сыншы боп дайтыпсыц гой!— деп, 6ip долымен
душадтап дойды.
Абай шынында бул жолда эр нэрсеге у pi ле дарайтын жэне кептен
кер! езгешерек дарайтын датдыл сыншы мшез досып алгандай.
К елее! куш ез шешесшщ аулына келд!. Мунда барлыд ел боп куанып
карсы алды. Кэр! эже эмсе узак игипк т!лед!. Жас !шлер сагынганын
керсетш, мойнынан душадтап, баурына оралып, мэз болысты.
Ауыл жайлаудыц аса 6ip кец кегалды, суду тебелт, мол сулы ко-
нысы — Ботадан ошагы деген жерде. Кеше Кункенщ аулында да ес!-
Tin ед!. Бугш ез ауылдарында Tiirri айдын б!лдк Тобыдтыныц барлыд
осы мацдагы далыц ел! бул кундерде 6ip улкен мерексн! кутш жур екен.
Баланыц да, жНт-желецнщ де, егде-мосдал улкеннщ де — барлыгы-
ньщ аузында 6ip жацалык, 6ip хабар. Ол — осы жадында болатын ас
туралы, Бежейдщ асы туралы.
Былтыр Бежей олген кундерде басына дара т!ккен агайын дыстан
6epi аска эзтрленш келген. Жазга салым, кой коздар кезде сауын айтыл-
ган. Сауын, астыц болатын ай, кунш, орнын жариялаган.
Сол сауын бойынша, дазгрде Ж!птек, Кеттбад, Бекенш!, Торгай был-
тырдан 6epi тобы-жшш садгап кеп, Шадпад, Кдзбала деген мол коныс -
тарга жиыла коныпты. Ас Казбалада болмад. Мунда улкен бэйге болады.
Соган лайыдтай ас беретш жердщ б!р жагы ат шабарлыд кец елкеге
таяу болуын ойласатын. Казбаладан, 6ip дабат дара адырды аса До-
сымбай, Балдыбек, Адирек жадтардагы кец далага шыгатын.
Бул ещрде Жгптек, Кот!бадда тшст! шагын коныстардьщ !ш!нде, осы
Казбаладан лайыдтысы жод. Сол Казбаланыц батыс жадгагы аягы Ул-
жан аулы отырган Ботадан ошагына жалгасады.
Абайдыц шешелер1н!Ц аулы аска эз!рлен!п жатдан калыц елдщ кунбе-
кунп дамдарын ертелыкеш сурастырып, естп отыратын.
Елд] сагынып келген Абай мен Ерболга енд! алдарынан шыддан
мыца хабар аса кещлд! кершдд
Ербол ез ауылдарыныц эз!рл!гш ести сала, дайтпакда асыдты. Абай
оган рудсат еттк Бград Ербол ек! кун гшшде дайта келш, тагы табысып,
6ipre болысуга уэде берд!. Абайдыц плеп солай.
Келген куннщ ертецшде Абай шешешмен узад эцг1мелес!п отырып,
ездер! кеткеннен 6epri ел шпндеп жацалыдтарды eciTTi.
Сол эцпмелерге Караганда, Кунанбай кектемнен 6epi дамылсыз жиын
жиып, тынымсыз димыл устшде екен. Алгаш келген кездеп кекдасда,
адсарбас сойылган топтардан басда, кешн де талай эцпме-дукен дурыпты.
189
Bipeyre сый 6epin, 6ipeyre серт, уэде 6epin, кейб!реулерд! салк,ын
ызгар, сэлем хатпен тартып, эйтеугр 6ip ай шамасында талай руды к,ай-
ырып, баурап апты. Сол ретте аныктап кеп колтыгына ктрген Каратай
сиякты белдшер бар. Бурын ара агайын боп, с у лык журген рудыц кебш
де жакынырак тарткан тэридк Кыскасы, ел сыртка шыгуга бет алып,
кыстау-кыстау тусынан кайтадан отер кезде, Кунанбай карсысында кал-
ган шоктай топ, белил! уш-терт кана ру бопты.
Олар болса, кыстан 6epi Божейдщ асына эз}рленем!з деп, куш-
кайраттыц, сез бен камныц бэрш соган салып жур екен. Сонымен, дэл
сыртка шыгар кезде, Кунанбай он бес кыстауды кайта жоктапты.
Байдалы, Байсалга куз бен кыста ез! уэде гып, агайыны колдан бер-
ген жерлердщ бэрш кайтадан кайтарып алатын бопты. Откен кыс сол
жерлерд! кыстап шыгып, меннйктенш калган ауылдардыц бэрше де сэлем
айтыпты да, «кузд!гуш бул кыстаудан дэме кылмасын! Коймаларын кой-
масын! Жатак калдырмасын! Кыстау ез!м13ге кайтады» деп, эр ауылга
окшау-окшау хабар айткан екен. Барлык сэлемшде дау айтып, кисын
айтпайды. Буйрык ж!бередг Суйтш он терт кыстауды кайтып алып,
жалгыз гана кыстауга келгенде, деген! болмайды. Ол — Шыцгыс !ш!нде,
Байсал алган кыстау екен.
Каз1р, м!не, осы ауыл Ботаканда отырган Байсалга Кунанбай жарлы-
гын апарган Каратай мен жорга Жумабай. Соларра Байсал эуелт жай
гана жен айтты. Айтканы:
— Мырзага сэлем айт, бала жастан 6ipre жасасып келем!з. Содан
6epi менщ кыстаусыз, жершз екен!мд, осы ел шпнде езшен артык бЬтетш
Kici жок. Кеше, Бежей кыстауы Токпамбетке шейш эперем демеп пе
ед!? Бупн маган бар кыстау тиген екен. Мырза жерс!з емес. Он бес кыс-
таудыц он терпи кайтып алыпты гой. Маран тигенд! калдырсын, орын
теуш, шыгындап калдым!— депп.
Сол сэлемш Кунанбайга экелгенде, ол ашу шацырып, кэрше Minin,
Каратай мен Жумабайды сол тунде кайта ж!берш: «Сезд! койып, кеш-
ciH>> деген буйрык жолдапты.
Байсал муны еспгенде катты бузылып, карсы кайрат керсетш:
— Жешмд! айтып ем, жiбiмeдi гой. Жерге тигечджтен шыкпайды,
жетеге тигенд!ктен шыгады жан ашуы. Мен! тек жатайын десем де,
суцплеп тургызайын деген гой! Сол жер деген боп, жепдей соцына
Tycin, кешег! кад!рл! Бежейд! де жутып ед!. Содан жаным ардацты емес.
Айтканымнан кайтпаймын! Осы кыстаудан кия баспаймын!— депп.
Бул жауапты Каратай тагы 6ip от шыгып кете ме деп, майда-
лап жеткгзбек екен. Б!рак Кунанбаи: «Байсал булай сейлемейдц деге-
нш дэл жетюз» деп, кадалып отырып апты да, Жумабай тугел айтып
бершт!.
Содан 6epi Кунанбай Байсал мен Байдалыга кайта к!жшул! екен.
Жалгыз-ак Божейдщ асы келе жаткандыктан, сырттан тартынып отыр-
ган коршедп Б!рак Улжан тугел биппт!. Шыцгыс асып жайлауга кеше
бастаганнан 6epi Байсал ауылдары мен Кунанбай ауылдары эр коныстыц
тусында иык.пен кагыскандай боп, ылги тайталаса келшт!. Барлыбай жазы-
гына бул ауыл конганда, Тоцашага Копбак койган екен. Малый кудыра
бершт! Кунанбай. Содан соц Байсал, Кеибак конысыныц Кунанбай аулы
190
жадтагы шетше удайы ез аулын дондырып, бул жак не icTece, соны
гстеп келштд
Кызылдайнар тусында, Жыландыда, Балашацпацта да Байсал ау-
лымен осы ауылдар ылги сыбайлас боп, Tipecin келген екен. Кунд!з-тун
Кепбац ж1Г1ттер! Байсал аулыныц айналасында болады дейд!.
Кунанбай аулы анау кершш, жер шегше iprecin кадап отыр. Болым-
сыз б!рдеце болса, от шыгып, ушцындап кететш сиядты. Кунанбай acipece
омырау гып, соган эдей! 1зденш жур. Осы жайды ацгарган Зере мына
Ботадан ошагына елден бурын кеп, Байсалга ез! керпп боп коныпты.
Онысы Кункешц аулынша тимей, малшы, цосшыны тыйып устамак,.
¥лжанныц эсересе дамыгатыны, мына келе жатдан Бежейдщ асына да
Кунанбай бул далыпта дырыс дарап, шырай беретш емес. Олшщ топы-
рагын кермесе, тым дурыса жыл еткенде ж!б!мес пе? Осыныц бэрш
кеп курсшш отырып айткан Улжан Абайга улкен ой салды. Ел imiiuq
мшезше, экешц тартысына баласыныц кещлш шындап турып, шуйлеп
салганы осы. Улкен icine араласатын кез! жегп дед! ме? Барынша ширы-
гып отырып, ашык сейледд
Абай езшщ датац ойларын сыртда шыгарган жод, кабак тушп шке
жиды. Осы кун куш бойы ешюммен жазылып сейлескен жод. Тун бойы
уйыдтай алмай, аунадшып шыкты.
Ертецшде туске жакын Ербол келш, ею жплт улкен уйде кымыз
iniin отыр ед!.
Тыста б!р нэрсеге датты ашуланып, адыра сейлеп, аттан Tycin келе
жатдан Кунанбай ун! ест!лд!. Жалгыз екен. Уйге юре бере бегел!п,
eciK алдында турып:
— Ей, Жумагул, Мырзахан! Кел берИ—деп, эм!р eni де, уйге к!рд!.
Ею ж!Нт Licce келд!. К¥нанбай торге шыгып отыра бере:
— Аулымныц ipreciHe erecin кеп конып отыр гой. Егескенд!ктен
жылдысын даптата жайып, 6epi ер!стетш отыр. Керейш меп Байсал-
дыц ызгары мен айбарын. Бар дереу, колдарыца шодпар, сойыл алыц-
дар. Анау жылцысын сойылдап-сойылдап, дэл Байсал аулыныц ар жагына
куып тастацдар! Булжытпай орында осы айтцанымды!— дед!.
Ек! ж!пт жалт бере женелдь Bip кезде сойылдарыныц дыбысы
естмш, кермеден ат шешш жатдандары бЬпндд Сол уакытта Абай уйден
шыгып, ек! ж!птке:
— Ей, тодтацдар!— деп, ун катты. Ана екеу! аттарына мшш ап,
тымадтарыньщ дулагын жымыра байлап жатыр екен.
Абай датарына келш:
— Сендер дайткел! турсыццар!— деп ед!, Жумагул сырт карап
жауап берд!.
— Бара жау тигендей етем!з! Heci бар?
— Тимейсщ олай, бе pi кара!
— Е-е, мырзаныц буйрыгын exi етунй ме ем?— деп, тебше бердк
Абай осы кезде датты булыгып жетш келд!:
— Кутырма! Тодта!— деп, ацырып калды. Ек! кез! данталап, ез!
суп-сур боп апты. Жудырыгы туюлд Ею ж!пт тодтай калды.
— Жылцыны думацдар! Сойылдама! Жай гана жылкышысына айтыц-
дар да, кайтыцдар!
191
— Е, буйрык ше?
— Буйрык осы! Айтылды! Осыдан тек жалгыз-ак бэле шыгарып
жур,. Жумагул, жазаныц улкешн сонда кересщ! Тап мына менен ке-
pecin!— дед!. Даусы соншалык з!лдЁ Сез! сондай салмакты.
Жумагулдар ер!кс!з кенд! де, аяцдап кетт!.
Абай уйге кеп экесше ажарлана карап отырып:
— Эке, осы гшлдешц кушнде, ен жайлауда, шеп деген тутып тур-
ган шакта, жер корыган, агайынга решш салган не кисынга сыяды?— дед!.
Кунанбай буган жалт ет!п, суык карады.
— Йемене, Байсалдыц дауын айтар т!л, жак жок деп пе ец? Кыс-
тауымды кайырмай, касарысып отырганын да костарсыц сен!?
Абай кайткан жок. Ун! каткыл шыкты.
— Кыстау — жайлау емес кой.
— К,ыстаудан жайлауга кешетш кекесш болмай ма екен?
— Ендеше туп-тушнд! айтады екем!з. Сонда кыстау жайындагы ашу-
дыц ез! эделет пе?
— Эделет, сенщ ойыцша, б!реудщ басына кун туса, соныц орнын
тартып алу гой?
— Тартып алгыштыц басы, шынга келеек, Байсал емес, ез!м!з гой.
Байсал алушы емес, алынушы боп келмеп пе ед! бул кунге шейш?
©м!р бойы б!р-ак кыстау сурап емшгеш езщ!з емес пе едпцз? Сол
б!р кыстаудыц зарынан кеше с!здщ касыцызга epin, колыцызды кос-
тап, т!пт! анау Бежейд! сабасуга да барганы кан!? Байсалга тиген б!р
кыстауды куган — зорлык. Содан ушцындап кеп, мына...— дей бергенде,
кунанбай Абайды токтата берд!. Б!рак алгашкы ашулы ун! бэсецдепт!.
— Жэ, суырылма!.. Мешмен жарыса туспек пе ец?— дед!. Абай буган
аз !рк!лд! де:
— ...Мына жайлауда, белшбеген 6ip елдщ кедес! ушш тус шайысу
тшт! жол емес!— деп токтады.
Бурын Абай экесше осындайлык ел жайындагы сездерд! айтканда,
кес!лш сейлей алмай, курмеле беруш! ед!. Т!л! де туткыр тарта беретш.
Кунанбай баласыныц бул жолгы унш езгешел!к керд!. Уй !шше
айнала карап, байкап ед!, Зере, Улжан да калт карап, кадала тыцдап
отыр екен. Жацагы сез жалгыз Абай сез! емес пе, элде? Кунанбайдыц
бетше батып айта алмаса да, сырттан бар жакын, бар туыскан осылай
десе ме екен? Осындай гып ойландырган сурактармен Кунанбай токырап,
унс!з отырып калды. Аздан соц, тынышсызданып козгаладтап барып,
келбей тустЁ Шынтацтап, жантая берд!. Абай бшк тесектен жастык эпер-
дё Кунанбай сол жастыкты колтыгына басып, Абайга сыртын 6epin, ойга
Tycin калып ед!.
Алгашкы сезше карсы дурсе коя берген ашуды кермеген соц, Абай
тагы б!р сез бастады.
— Уй imi болсын, бала, бауыр болсын, ез ойындагы макул дегенш
с!зге айтуы шарт кой. Айта алмай жасырып калса, лайык па? С!здщ
де естш, бглупцз лазым гой!
Дшдэр экеге ютапшылап сейлесе, парыз, уажш деген сияктыны еске
алуы мумк'ш. Бул есеб! дурыс болган сиякты. Кунанбай Абайга кырын-
дай карап, ендеше айт дегендей !лтифат жасады. Абай енд! бегелген жод.
192
— Тагы 6ip жайды айтуга руксат етгвдз. Ол мына Бежейдщ асы
туралы. Бул женде б!з ада кылмаган агайын мшдетг кеп. Жалгыз-ак,
енд! мынау ас жалгыз Жпчтекке сын емес. Б!рнеше дуанныц елше сауын
айтып отыр. Агайынмын, адаммын дегеннщ бэрше сын. 6л!м!нде окшау дап
ек, енд! тым курымаса, мынау асына ат салысайык,!— дед!.
Кунанбай еткен жылдыц ызасын еске Tycipin:
— Мен цайтейш! Кел демесе кимелеп барам ба? Барып турып, был-
тыргыдай кеудеге цактырам ба?— дед! де, бул сезд! жактырмаганын
сезд!рд!.
— Ендеше, с!з бармацыз. Б!рак, б!зге руксат етпцз. Б!з барамыз
да, араласамыз. Сол жетедь К,арсы болмасацыз, мен ез!м ада кылайын.
Тек касыма Ызгуттыны берщгз. Жэне азын-аулак мал-дуниенщ шыгынып
осы уйдщ, мына шешелер мен б!зд!ц ерк!м!зге берпцз!
Бул туста Абай кецийнде эз!рлеп алган байлау бар сиякты. Онысы
6ip езшен баска ешк!мге мэл!м емес. Улжан да каз!р баласыныц сезш
ойлана тыцдап капты.
Кунанбай басын кете pin, тымагын киш, туруга айналды. Уй inti жауап
кут!п, кадала карап отыр. Салмак салгандай. Соны жактырмаган Кунан-
бай кырыстанып:
— Мешлдерщ! Маган десе, аягына бас ур Байдалы мен Байсалдьщ!—
дед! де, шыгып кетт!.
Кенген! осы. Кай кец!л!мен кенд!. Киналып, кынжылып кене ме?
Кекесшмен кене ме? Оныц ар жагын Абай елеген жок. Тек карсы
алыспаса болды.
Енд! шешелер!мен оцаша отырып, ез ойынша калай араласатынын
ап-айкын кып, таратып-таратып айтып берд!. Байлауыныц бэр! де орын-
ды екен.
Зере мен Улжан осы !ске кемекнп болсын деп, Ызгуттыны шакыр-
тып, дэл осы кун! Абайга акылшы гып косып берген.
Абай ез агайындарыныц !шшен Кудайбердшщ болыспагын кажет деп
бглд!. Оган ез! барып, узак эцпмелесш, бар ниетш айтып, угысып кайтты.
Кудайберд! Абай керек еткен жэрдемшщ бэрш жетюзш турмак болды.
Осы кеште Ербол Бекенш! жакка кайтпак ед!. Атка мшер жерде
Абайды онашалап алып:
— Абай, бетен сез!м жок. Тек багана экецмен сейлескен сезщд!
ес!ткел! езще дэн ырза боп, достыгыма суйсшш ем. Барым сол гана
Енд! мен ана жакка барып кептщ !с!не колдан келген кеменмд! етейш!—
дед!.
Абай руксат етть Жалгыз-ак Ерболдыц ас женшде кереп болса, ша-
кыртып алмак болды.
Келес! кун! Абай атка мшд!. К,асына ерткенг — жорга Жумабай мен
Мырзахан. Бул ушеу! Кдзбаланы ерлеп, Кеттбак пен Жйтгектщ калыц
ауылдарын аралап отырып, сол елкешц орта тусындагы Бежей аулына
келд!. Бул ец!рдег! ел тутасымен астыц камында. Бежей аулыныц жогаргы
жагындагы кец 6ip тескейге сансыз кеп уйлер т!кк!зш жатыр. Астыц
кун! жакындап калган. Кдрбалас мол. Ер атаулы ат устшде. Асда Tirbi
ген уйлерд! арткан кештер т!збек-т!збек боп, дамылсыз агылып келш,
жацагы тескейге куйылып жатыр. Абайлар ец алдымен Бежейдщ каралы
193
yiiine Tycin, куран оклады. Белдеуше кара тймген, imine кымбат буйым
атаульадан сеп жиылган, карали тендер тгзглген улкен уй эл! сол калпында.
Бежейдщ жыл уагын кутш, азалы куйде тур. Тулдаган кшмдер де оц
жакта !лул! куйподе. Эсем тускигздщ устшен ышшт!.
Осы ауылдыц касында ас иелершщ жиыны тугел екен. Абайлар Бежей
уйшен кымыз ауыз rain, тыска шыгып, сол жиынга келд!. Кшплеу тебе-
нщ басында отырып, кейбф аттыларды шакырып алып, кейб!реулерш
шапкыза женелтш, эм!р таратып отырган осы жиын. Ортасындагы улкен-
дер! — Байдалы, Байсал, Суй!нд!к.
Байдалы былтыргыдан 6epi недэу!р картайып капты. Сакал-шашыныц
агы кебешп, бурылга жакындаган. Кдстарына Абай келш сэлем бер-
генде, бул улкендер бурынгыдай емес, оц шыраймен амандасты. Байдалы
мен Суйшд!к Зере мен Улжанныц амандык-саулыгын сурап, жас ж!птке
цастарынан орын беркт!. Осы улкендердщ буйрыгын кутш, кас-кабак-
тарына карап журген жас ж!пттердщ шпнде Ербол бар. Абайдыц бурын-
нан жаксы бметш 6ip танысы Жиренше де осында. Байсал К,унанбаймен
араздасып кеткел!, Абай мен Жиреншешц кездескен! осы.
Жиренше де Абайга енд! жылы ушырап амандасты. Жаца адам-
дар келген соц, улкендердщ езге icTepi мен сездер! бегелш тоцырап
калган. Азгана жиын б!раз ундемей отырысты.
Абай осы уакытта Байдалыга карап:
— Байдаш ага,— деп алып, сезше KipicTi.
Келген жумысын кыска айтты. BipaK орныкты, байыпты кып жетюздк
...Осы жиынга сэлем айткан Зередей аналары екен. Сол к!с!дей улкен-
дер жлбершть Бежекецнщ асына агайын боп ат салыспак- Бурынгы шакта
капы болса, енд! олай емес, калыспаймыз деген адал ниетпен келшт!.
Байдалы Абайды тыцдап алды да:
— Шырагым, бул сезще агайын ырза. Бетщнен жарылгасын. Енд!
калай к!р!сес!ц, ойлаганыцды езщ айт!— дед!.
Абай сонан соц кешег! шешелерше, Ызгуттыга, К,удайберд!ге ез!
айткан жобаларын айтып шыкты.
Крнакка т!г!л!п жаткан уйлердщ ортасынан Абай ез! т!кк!зетш уйлерге
белек орын т!лейд!. Он улкен уйд! осы бугш куннен калдырмай экелш т!гу-
д!ц мшдетш алады. Он уй — отыз-отыздан уш жуз Kici тусетш уй болмак.
Сол уйлерге арналган !шк! жасау, керпе жастык, ыдыс-аяк баршасы
уйлермен 6ipre келед!. Жэне он уйдщ ертец д!-кеш ас азыгы, бар сойысы,
барлык купм! ез!не белек. Ол Абайлардыц ез мойнында. Ас ошагын
да ездер! жайлайды. Аспазшы, кутуш!, даяршы ж!г!ттердщ бэрш де Абай
оз! камдайды. Улкендер осыган сенсш де, каз!р осы арада тапсырып,
байлап берсш. Сонан соцгы Абайдыц т!лейт!нк эр рудан, эр жактан келген
конакты осы мацдагы эр тап, эр ауыл мшдетше алып жатыр гой. Ас
келес! солай гой. Ендеше, Абай да мынау улкендердщ буган арнайтын
конактарды атап бермепн сурайды. Сонда жэне осы жиынга келепн ец
цад!рл!, ец сыйлы деген елдщ конагыныц! 6ipin 6epcin, соны етшед!.
Байдалы, Байсал, Суйшдпсгер Абайдыц ез!н енд!п акылдарыныц !ш!не
ала отырып сейлестк
Бул аска К,аркаралыныц Аргыны, Жет!судыц Жалайыры, Садыр-Ма-
194
тайы, Семгз-Найманы, Ылдидыц Уак,, Бурасы, Дагандыныц Керей! бар,
талай улкен рулар келмек. Бэр! де алыстан келед!. Б!рак осы топтардыц
гш!нде эс!ресе алабетен, жолы баска 6ip топ бар. Ол Найманнан келе-
тш Бежейдщ нагашылары. Сол елде ертеректе Бежей атты жаксы к!с!
болтан. Кецпрбай сонымен куда боп, езшщ Ералы деген баласына Бежей-
дщ кызын айттырган. Кейш сол Бежей кызынан туган немересшщ аты
нагашысындай болсын деп Бежей аталган екен. Байдалы кыстан бер!
соларга айрыдша хабар жолдаган. Жакында жауап кепть Бежейдщ сол
нагашы журты жиешшц асына келмекке эз!рлен!п жатыр екен.
К,аз!рп бар жиын Абайдыц мейлшше жаксы ойлаган камдарына сенген
сиякты. Осы Бежейдщ нагашыларын кут!п алу, езге конактан езгерек
ретт! т!лейд}. «Тапсырганда, соларды тапсырса кайтер ед!?»— деген сездер
шыга бастаганда, Абай:
— Ендеше, Байдаш ага, байлау сол болсын. Беж!кецнщ нагашысын
б!здщ куту!м!з жол екен! Б!зге берщдер!— дед!.
Жиын !рюлген жок. Кеше Кунанбай, Бежейдщ араздыгын, жаманатын
ес!т!п келген нагашы журт, енд! артын купскенд! керсе, керс!н! Лайыгы
сол екен дескен...
Бул жайды ашып айтыскан Kici жок. Б!рак салган жерден Абай калай
ашык тусшсе, езгелер де солай таныган.
Абай осы ауылдардыц езге камдарын, !шк! реттерш жаксы б!летш
кгс!лерден б!р уш ж!г!т бер!лу!н сурады. Оган Байдалы, Ерболды, Жирен-
шен!, Базаралыны этап берд!.
Бар сез шепилд!. Бар кам, барлык кимыл алда тур. Енд! б!р сэтке
де аял жок- Абай сол арада атын мшгел! орнынан тура бер!п ед!,
Суй!нд!к буган ырзалыкпен карады да:
— Жамандыктан жуккыш нэрсе бар ма? Оны тапкан акылды бол-
гандыктан таппайды. Жэне тапканымен карк болмайды. Шын тапкан деп,
жаксылык тапканды айтат та! Бетщ, ниетщ дурыс екен, балам! Тек,
жолыц болсын!— дед!.
Абай осы топтыц бетеш боп кершбей, ез адамы сиякты боп санал-
ганына !шшен куана тусш, ырза боп, атына карай басты. Оз! атка
мппс!мен жацагы буган сер!к болатын Жиренше, Базаралы, Ербол ушеу!н
ерт!п алып, уйлер т!г!л!п жаткан жерд! аралады. Оз уйлерш тйтетш
орынды акылдасып, сайлап алып, ас ошагын орнататын жерлерш де
белплед!. Ол орайда акыл айтып, орын керсеткен Жумабай болатын.
Барысымен уйлер кешарыед!. Мырзахан мен Ербол екеу! кешт! алды-
нан тосып алып, жайлап кондыруга мшдетт!. Абай ез! ол жактан келе-
тщ мал-дуниенщ бэр!н эбден сай гып женелткен соц гана келед!. Оган
шект!, мундагы !стерге Базаралы, Жиренше бэр!н!ц де бас-кез болуын
сурады. Байлауы шапшац, сез! де, ic! де жол керген мсвдей, орынды,
ширак.
Абай мен Жумагул женелш кеткенде, узын бойлы, сулу жузд! База-
ралы калгандарга карап:
— Япырмай, мынау ез! ер жетш, nicin капты-ау! Тек айтканы колы-
нан келсш,— дед!.
— К°лынан келгенде, мыктап келед}! Керерсщ!— деп, Ербол сешмд!
сейлед!.
195
— Ендеше, бетеннщ камы емес. Bip Бежекецнщ аруагы гой. Келщ-
дер, кемегшде болайык!— деп, Базаралы байлауын айтты.
Жиренше де, Ербол да шын бейымен куптады.
Абай К,азбалага журерде катты тапсырып кеткенджтен, Улжан аулын-
да улкен карбалас, эз!рл1к журш жатыр екен. Мундагы штщ басында
Улжанныц O3i жэне Ызгутты, Кудайберд! болатын.
Ботакан ошагына келюмен, конакка тгплетш он уй жыгылып, артыла
бастады. Уйлерд! жацагы yrneyi осы арадагы Ыргызбайдыц бар аулы-
нан тацдап турып атаган-ды. Абай сары жорга атпен сыдыртып журш,
бар уй/ii Tyriayi кушшде керш шыгып, 6ip-eKi коцыркай ysiri бар уйд!
алмай, орнына баска туыскандардыц аппак уйлерш жыктырды. Сонымен,
кешк! жылды суга келетш кезде, К,азбалага карай салкар кеш боп женелген
уйдщ 6api б4рдей улкен, шетшен аппак, келштг уйлер болатын.
Эр уйдщ imine усталатын шлем, тудкшз, сырмак, текемет, керпе-
жастыгы да 6ipre ж!бер1лд1. Кебшщ ыдыс-аягы да сай болган. Дастар-
кан, орамалдыц да олкы болмай, жаца болуын, таза болуын, Улжан
ез кез!мен аткарып, кадагалап ж>берткен.
Эр уйдщ Tiryinuiepi каз!р 6ipre кеткен жптттер. Кешн конак куте-
тш кутупплер де солар болмак.
Оцшец пысык, елгезек, сергек, жптттер екен. Борг де Бежей icine
бул ауылдардыц бет бергенш пптей шынымен макулдаган жастар сиякты.
Teric кещлденш аттанысты.
К,онак уйлер женелумен Абайлар ютейтш icrin басы гана басталды.
Улкен, ауыр жумыстар ат алда жатыр. Kenrri журпзш xi6epin, енда
кун батар шакта тыста улкен уйдщ алдында, Зереш ортасына алып
отырып, тертеу-бесеу! акылдасканда, калган штщ киынын Абай енд! тугел
тусшдп
— Не керек? К,айтпек керек?— дегенд! кезек-кезек айта бастаган
Улжан мен Ызгутты ед1.
К,аз!р енд! ас ошагыныц басына пгьлетш уйлердг де женелту керек.
Оган Абай 6ip-eKi уш жетер деп ойлап едк Жок, сойылатын малдьщ
eTi уйде болу керек екен. Ендеше, бес-алты уй керек.
Оныц бэрше ас nicipeTiH, отын-су камдайтын халык керек. Ец алды
мен сойыс не болады! Кунанбаймен акылдасуга болмайды. Не де болса,
оздер! шешедк BipaK кец колдык, шыгымдылык болса, осы жерде Kepi-
нед!. Оган Ызгутты ipKinin, еш нэрсе айта алмады. Абай эйтеу!р сарац
болмау керек дегеннен баска, не лайык екенш дэлдг бимейтш. Бул
арада Кудайберд! кемек етть
— Ендг сенщ бетщ (рюлмесш. Барган соц, баскаша боп бар! Он
уйге арнап, он сем1з байтал апарындар. Уй басы ем еркек кой бар-
сын!— дед!. Осы айтканы байлау болды.
Улжан ас ошагыныц басында улкен киындык барын, акыл керек
екенш айтып келш, ертец eai бармак болды. К,асына Айгызды, К,аликаны,
Сары апацды жэне б!рнеше кутупп катындарды ерте баратынын айтты.
Осы кеште ун, шай, тэттьдэмд! дегеннщ бэрш де бар ауылдан тыгыз
камдатты.
196
0зге жайдыц бэрш адылдасып, шешш келгенде, бэршен диыны кымыз
болды. Сауын биеш ол арага апарып байлауга болмайды. Жер тар, ел
тыгыз. К,ымызын анау басда кутупп ел де кунбе-кун жетюзш туриад.
Ботадан ошагынан К,азбалага дымызды мол дылып, калет дылмай, кеппк-
прмей жетмзш туру ушш б!р Абайлар емес, осы артта калган ауыл-
ауданныц, кэр!-жастыц бэрг кешл болуы шарт.
Ел жатканша, осы мандаты жиырма ауылдыр бар улкендерш Абай
мен Улжан Teric шакыртып ап, тагы кецес жасады. Астыц басы 6ip
баска. Осы ауылдын озшде калып, унем! айдаушы боп отыратын аса
мыдты Kici осында керек. Кудайберд! ол мшдетт! оз мойнына алды.
Оган Жадып, Жумагул, Ырсай сиякты улкен туысдандар айдайшы бол-
мак.
Ыргызбайдын осындай копшипН бас доскан кецесшде Зере сейледк
— Байлауын байладыц. Ендц туге, жат жиынныц алдында жас бала-
ларымныц жаксы талабын жер дылмацдар. Ол!ге еткен дызметтен баста-
рыц кшпреймес. Араз-куразды умытыцдар адам болсац! Tipiciнде алгыс
алмасац, енд! тым дурыса, ол! аруагынан царгыс алма. Балаларым мен
келшдер!м, сендер де тебецмен жур! Отымен мр, кул!мен шыд дсна-
гыныц! Ердщ сыны шабуыл мен шаптыгуда емес — кшппейдл, мешрде!
Шалдыдсац да кабак шытпа! Куанып, жардырап журш кут! Дабырайьш,
жел!пп те кетпецдер! Жым-жырт, момын журш купцдер! Болмаса мынау
агайынныц терт коз! тугел отыр гой, мше, ел де маган! Bipi дырт,
6ipi дарады, мактаншак, 6ipi ур да жыд, дацгой атанганда — осындай
кеп жиын устшде масайып, оспадарлык кылам деп, сондай атак алатын!—
дед}.
Соцгы айткан «мылжыц», «мактаншак», «дацгой», дегендер! осы арада
шынымен терт K63i тугел отыр ед!. Мылжыцы мынау — сары сакалды
жуман. Дацгойы анау — Майбасар. Мадтаншагын айтса — Кунанбайдыц
улыктыгын бу Kepin, осы Ыргызбай шетшен беспе болатын.
Зереге дау айтуга батылы бармаса да, Майбасар !шшен дыжалданып,
мойнын сырт кайырып отыр. Бар Ыргызбайдыц анасы. Оз!шц ашуы
эл! катты. Томырылып кетсе, TinTi Кунанбайды да дордыту колыиан
келед!! Оны Майбасар талай корген. Енд!, ыза болса да, амал жок.
Зере сезш бшргенде, Майбасар касындагы Улжан жецгесш туртш
койып, акырын куцшлдеп:
— Кап, мына тентек кемшр ме! Vici Ыргызбайдыц аксакал, цара-
сакалын жиып ап, дылып отырганын карашы. Енем1зд! эбден урды-ау,
маскара-ай! Дацгой дегеш гой, дэл мен, осыныц!— деп ед!. Касында
отырып, созш ecTiren журт кулш ж!бердь
Майбасар Улжанныц тасасына бугыцдырап отырып, куланып, козш
кысып:
— Эне 6ipey айтданы к!м екен десецпп, тагы буныц? Ана, «мыл-
жыц» дегенш айтам! Ондай да бар ма ед!?— деп, токтай кап, Жуманды
сезшщ астымен багып отыр.
Сагал кез, сары садал Жуман буныц мыскылын сезген жод, екен.
— Ой, сыгыр мундар, бшмей отырмысыц? Мылжыц деп, дырт цып,
жазган, мгш айггат та!— дегенде, журттыц бэр! ду кулдд. Енд! сез бггш,
журт кысыр кецеске кететш тэр!здд Абайлар кке асыгып, турып кет!ст!.
197
Топтан шыга бере, Абай Жуман мшездерш еске алып, кулш ж1берд1.
бул туысканныц кырттыгы, шынында, дау-дамайсыз-ак айкын. 0ткен кузде
б!реулер:
— Жидебай мен Мусакулдыц арасы канша шакырым келед! екен?—
десш отырса, осы Жуман:
Жидебай мен Мусакулдыц арасын мен айтайын. Былтыр айт нама-
зывай дайтып келе жатып, колдан санагам. Дэл 6ip мыц ею жуз отыз жет!
«Лэ илаЬа иллалла» болады екен!— депть
Абай осыны еске Tycipin, 1ш1нен Жуман уппн жаман уялды. Мырс етш:
— К,удай-ау, неткен кек мылжыц? «Иллалламен» жер елшеу неше
атасынан калды екен муныц. Оны эр! айтып, эр! санау неткен бей-
нет? Не деген мылжыц жуандылык?— деп ойлаган.
Осы тунд! тынымсыз карбаласпен етюзген улкен ауыл, тац саргайып
атысымен, тагы 6ip улкен кешт! женелттг Арасында улкен уйлер!, кос-
тары, урацкайлары бар — жиыны сепз уй, ас ошагыныц басына ппле-
тш боп кетт!. Ac niciprini еркектер мен катын да, отыншы, сушы цыз-
метшыер — баршасы да осы кешпен женелдк
Кун шыгып, ел турган соц, кец пэуескеш уш атка жекюзш,
цасына Айгыз, Сары апач, К,аликаларды алып Улжан да журд!. Артта
калган enfliri ic — сойыстыц малы. Соны тацдап устатып алып, К,азбалага
тез жетюзу бар. Абай мен Ызгутты кастарына уш-терт Ж1Пт алып,
сол шаруага калган.
Бойдак жылкыны ауыл касына ерте айдатып келш, Кудайбердц Ыз-
гутты, Абай — yrneyi ат устшен туспей журш, тундеп аталган он бай-
талды ipiKTen тацдады.
Эркайсысы эр айгырдыц ушршен белпленген. Бул байталдыц бэрг де,
OMipi жуген, курык тимеген шу асаулар. Кеп мыкты ж!птт! кашаган
кугыш бедеулер мен жуйр!к ат-айгырга мшпзш, колдарына узын курык,
мыкты бугалык 6epin, асауларды устауга юршпрдк
Жайын куландай безш кашкан байталдар оцай устаткан жок. Bip-
нешеу! жетюзбей жосып элек етсе, кейб!реулер! мойындарына тускен
курыктарды жулып экетш, бар жылкыны уркип. Ауыл устшен каш-
кандарын иттер куып, Ботакан бойы азан-казан болды.
Жлпттердщ кеб! астарындагы аттарын кан сорпа кып, ездер! де тал-
ган кезде, жетг байтал усталып болды. Енд! б!р жирен, ек! кула бай-
тал шыганга шыгып, мойындарындагы бугалыгымен босып жур.
Олардыц соцына Масакбай Tycin, сойылдап урып журш, коркытып
экеп, калыц жылкыныц imine тыкты. Сол кезде барлык аттылы-жаяу
турган жиын байталдардыц мойнында суйреплш журген аркандарга уш-
тен, терттен жабысып, табандап жатып алысты. Суйтш соцгы каша-
гандар да тег!с усталды. Шыцгырып булкынган жас асаулар, туздщ
тагысындай арпалысса да, бастарына тепе нокта киш, мойындарынан
косакталып, Кдзбалага карай кетт!.
Жиырма еркек кой да бул кезде жарым жолга барып капты.
Керепнщ бэр! тугелденген соц, Абай мен Ызгутты да жортып оты-
рып ас басына келд!.
Аталган жерлерге конак уйлер де, ас уйлер де тйтлген екен. IniTepi
де реттелшт!. Эр уйдщ кутупй жшттер! ез уйлер!нщ жанынан табыл-
k
198
ды. Уй басына екг босагага ем-ем улкен саба орнаган екен. Абайдыц
артын ала, trace келш жаткан цымызшылар улкен-улкен мес пен суйрет-
пелерд! толтырып экеп, жацагы сабаларды кезек-кезек курптлдетш nicin
жатыр.
Улжан да оз мшдетше сыбана KipicinTi. Ол ас ошагын Кдзбала-
ныц суына жакындатып каздырып, мал сойгызуга мргскен екен. Жиырма
шакты xirii биелерда ацтармалап сойып жатканда, Улжан тагы 6ip топ
жняттерда алып, жиырма койдыц он шактысын Кдзбаланыц жагасына апа-
рып, эр жерде калыц-калыц от жаккызып, уштюзш жатты. Мунысы
ас пен тойда коп конакка гстелмейтгй сый. BipaK Улжан семкз жылкы
еп мен жас койдыц етше ушткен койдыц дэмдг куйкасын да аралас-
тырмак бопты. Бейнет те болса, Абай уйл ерш щ ажарын арттыратын
болды. Дэл нагашылардыц 1шшдеН улкендергне арнап ем кебеже сур
де экелггзген. К,ыстан калган бар есм иге осы болатын. К,онактыц бэрше
жетмзе алмаса да, ец елеул! тобына езге астардыц дагдысынан белек,
сары ала тарткызбак.
Абай тгкмзген уйлер каз!рде бул елкедегг конакка арналган уйдщ
бэршен окшауырак. Тысы да, riiii де езгеше боп айдынды кершдй Ец
сый конактардыц тусуше арналган жарастыгы мол уй боп тур.
Сушндок пен Байдалы бул уйлердщ рет-ажарын керш, ас ошагыныц
басына келш, аттарынан тусш, Улжанмен амандасты. Елден ерек к-зм-
дарды да эбден танып, гштергнен ырза болыскан. Байдалы атына кайта
мшер кезде Улжан азырак токтатып, оцашалап алды да:
— Тамак пен купм! 6ip баска гой. Ертец ат шабады, балуан куреседЁ
Эр алуан бэйгелер бар. Туйе бастаткан тогыздан бэйге шыгарыпсыцдар.
Жаксы екен! Агайынныц аянып калатын жер! емес кой. Мешц балам
ол улестерщнен де калмаймын дейд!. Соныц акылымен, мына 6ip буйым-
ды экелш ем!— деп, калтасынан лабекке ораган 6ip кесек туйш алды да,
Байдалыга усынЫп турып:— Бэйгенщ 6ip тогызыныц басы осы болсын!—
деД1.
Бергеш улкен кесек кумю — «тайтуяк» болатын.
Осы куш малдар Teric сойылып болып, азык-тул!к ас уйлерге эбден
жайгаскан шакта, емндг кезшде, Кдзбалага калыц конактыц алды агы-
лып, жете бастады.
Байдалы, Сушндш, Ызгуттылар конак уйлердщ орталык жершдсп
бшкше тобешц басына шыгып, келупнлерд! тосьш тургалы б1рталай уацыт
брлган. К,онактар торт тараптыц бэршен кырык-елуден, жиырма-отыз-
дан, лек-лек болып, аттарын жай-жай бастырып, жылжып келе жатыр.
Эр топтыц алдынан керепп кутупплер шауып шыгып, сэлем берш, жоп-
дерш б>лш, улкендер турган тебеге карай бастайды. Дагды бойынша
шет елдщ сый конактары эуел! ас иелерже сэлемдесш, аска берег.е
т!леп барып, конак уйлерге тусу керек.
Кутупплер болса, эркайсысы ездьоз уйлерше алатын конактардыц ру-
руларын алдын ала бшетш.
Абай жтттерн Жиренше, Ербол, Базаралы, Мырзахандар да сол
конак тосушылардьщ тобында жур.
Абай оз! конак уйлершщ касында, цырык-отыз ж'птттермен Жет icy
жагыныц конактарын тосып турган.
199
Басында жуздеп келген конактар кун батар шадта мыцга жетш, одан
да асып барады. Ж!Нтек, Кепбак, Бекешшлер пккен уйлердщ б!рта-
лайы ез конактарын кабылдап, карсы алып жатыр.
Абайдыц конактары ымырт жабылар кезде гана кершд!.
Бежейдщ шешес1мен туыскан нагашы агасы аксакалды, келбетт! карт
екен. Соныц ез! кептк Ол тебе басында, езге коиактардан белекше
белг! жасап, атынан Tycin, барлык улкендермен кушактасып амандасты.
Кдсындагы жиыны мол. Жетюудан келе жаткан Сем!з, Найман, Жа-
лайыр, Матай, Сыбан да тепе осы юешщ мацында екен. Алды сол
нагашыныц тобы. Олар елу-алпыс Kici. Солардыц артынша, Найман ты-
макты калыц топтар, кауырт кер!не бастады.
Нагашы тобы мен арткы аттылардыц бэрiне жататын уйлерш кер-
сетпек боп Ызгутты, Суйшд!к алга туст!.
Нагашылар жакындасып келгенде, Абайлар барлык жтттермен сэлем
6epin, Tycipin алысты. Аксакал нагашыга Суйшдж Абайды таныс етш,
Кунанбайдыц баласы екешн айтты.
Абай «кош келдщ!з, цагашы» деп кол кусырып тагзыммен карсы ал-
ган. Барлык мол уйлерден мынау он уй езгеше, окшау турганын ко-
нак атаулы аттарынан туспей турып, ерте таныган едк Бул уйлерге
ездер! туспей, баска жерлерге орналаскан конактар: «Анау белек уйлер
юмге арналган? Онда им кабылдайды екен?» десш, сураса бастаган-ды.
Сол ретте ол уйлер Кунанбай баласы т!кк!зген, Бежейдщ нагашы жур-
тына арнап тжпрген уйлер екешн де 6Lnicin калган.
Аксакал нагашыны касындагы улкеюрек к!с!лермен ipiKTen отырып,
Абайлар дэл ортадагы, ец жасаулы уйге юрпздк Озге топтарын да дамыл
кермей карсы алысып, катар уйлерге юргЫп жаткан.
Нагашылар бэйгеге коскалы, 6ip баран, eici кылац жуйржтерш экептй
Куйрык-жалы сузулц устерше бала мшпзген, укин-тумарлы аттар ок-
шау байланды.
Алыс-жакыннан келген калыц топтардыц бэр-бэр! де эз!рше осылай
бэйгсперш жутындырып, келбек кацтырып, келш жатыр.
Алгашкы топ KeJiiciweH, езге конактар да !рк!лген жок. Кез бай-
ланганша он уйдщ алтауы толып калды. Эз!рге Жетюудыц алые руыныц
бэр! аталып жатыр. Енд! ымырт жабылар кезде Казбалага тегтлш жат-
кан топтардыц кшм улг!лерш болжау киын. Кай рулар екендер! мэл!м
емес. Тек кана кейб!рш!ц кылац аттысы кеп, кейб!ршщ баран аттыла-
ры кеп — улкен шогыр боп кершедь Сам жакка карай бурылса, кумш
ер-турман жаркылдайды. ©лкедеп калыц нешрд! кергел! жацада мп-плген
ушреек аттар кгсшейдк Абай уйлерше тусетш келупйлер саябырлап, аз-
гана толас болды. «Ендич Kicuiep ертец келер» десш, Абайлар алдыцгы
уйлерге кымыз тарта бастаган. Осы уакытта Ербол Абайга келш:
— Тагы 6ip калыц топ келдИ— деп, акырын хабар берд!. Бул жиын
Найманныц Тобыктыга жакып отыратын руы — Сыбан екен. Аргы шет! —
Аягез, Кочыршэул!, Акшэул! де, 6epri жагы осы Шыцгыстыц с!лемшде
болады. Тобыктымен сырмшез. BipaK бэсекеся де кеп, тайталас ру.
Абай жылдам басып, тыска шыгып, бар жпчттерш топтап турып,
тагы да жаксы карсы алды. Жер! жакын болгандыктан, езге Жет icy
елшщ бэршен Сыбандар мол келген екен. Абайга тиген конактыц арты
L2ю
осылар. Бос турган уш-терт уйге соларды Tycipin, Абай барлык конак-
тарын жайгастырды да, енд! тамам жтгггтермен оз! коса, сарп урып.журш
сыйлауга кгртстг. Эуел! кымыз. Содан соц шай... Содан opi атпен тарт-
кызган табак-табак ет! Алые жолдан шалдыгып келген, карыны ашып
келген конактарды тыцайтып, куйлен/цртп жатты.
Ет желшгеннен кейш, шаршап келген конактардыц алды жата бастады.
Byrinri жур!ске мукалмаган Сыбандар екен. Олардыц уйлерше еттен
соц тагы да кымыз сапырылып ед!.
Кеш бойы, кебшесе, нагашы жагыныц уйлерше айналып журген Абай
Сыбан конактарга енд! оралып келд!. Сыбан жиыныныц бул келгстеп
улкен! Кадырбай екен. Ол акын Кадырбай. Жас куншде эйггл! Садак
акынмен айтысып «Бала акын» деген ат алып, сол Садакты елец, сезде
муд!рткен осы Кадырбай болатын. Оныц кеп елецше Абай канык. Bip-
катарын жатка бглед!. Оз конагыныц тшгнде Кадырбай болганына Абай
дэн ырза болды.
Кадырбай болса, багана тусер жерден-ак, буларга арналган уй —
Кунанбай уйлер! екешн б!лген-д!. Арысы Тобыкты, 6epici Ыргызбай inri-
нщ катын-баласына дейш б!летш Сыбанныц б!рнеше созуар Kicuiep тек
отырган жок. Багана кештен 6epi тыска шыгып, кастарындагы кутупп
Ерболдармен сейлесш, осы он уйдщ жай-жапсарын кутупп иелерш де
Кадырбайларга мэл!м еткен.
Кадырбай ез! де келгеннен 6epri сары кымыздан, дастаркан мен
ыдыс-аяктан, шай уст!ндег! тэттрдэмдшщ молдыгынан эр жайды топ-
шылап отырган. Ocipece тур!лген жас казыныц катарында журген уй-
!ткен койдыц етшен — мынау уйдщ сыйын езге уйлердщ сыйынан бас-
каша деп багалаган. Ас атаулыныц бэршде болатын жалпы кургак сый-
дан белек жатыр.
Енд! осы сыйды баскарып журген Кунанбайдыц 6ip жас баласы
деген соц, Кадырбай сол бала ез кастарына келгенде иггифат жасады.
Абайга:
— Бер! кел! Отыр, балам!— деп шакырып ап, ез колынан кымыз
усынды.
Кызгылт коцыр сакалы бар, келбетт!, аксары Кадырбай Абайга аса
6ip кел!ст! Kici кершдк Бул конак Абайдан эке-шешелершщ саушылы-
гын сурастырды. Kepcerin жаткан сый-курметше алгыс айтты.
Абай ездшмен сейлемей, тек кана Кадырбайдыц сураган сездерше
жауап 6epin отыр едк Жауапты кыска болса да, байыпты, орныкты гып
айтады. Жас ж!г!тт!ц тус-тулгасын Кадырбай унатты бигем, тагы да
сойлеткгс! кеп:
— Осы Барлас акын маган б!р эцпме айтып ед!. Кунекецнщ окудан
кайткан 6ip жас баласы бар екен. Оз! елецкумар екен. Улжаннан туган,
Зеренщ колындагы баласы десе керек ед!. Сол элде сенб!с!ц?— дед!.
Абай уялыцкырап кулд! де:
— Барлас акынныц б!здщ уйге кеп азырак конак боп кеткен! бар
ед!,— деп, Кадырбайдыц жузше тура карады.
Кадырбай кул!мс!реп койып:
— Балам, ендеше сен кощлще алма, экецмен мен курдаспын. Сон-
дыктан еркш сейлей берем. Айтпагым: елец дегенд! аса б!р суймейтш
201
kici сенщ экец еда. Сен негып елец суйгнп боп журсщ? Осыныц женш
айтшы?— дед!.
Уй iiui К,адырбайдыц калжыцыпа куле бастады. Абай оз! уй iieci
болгаидыктан сыпайылык, жасап, аз сойлермш деген. BipaK, мына Сыбан-
дар шет елдщ адамдары сиякты емес. Тобыктыныц ез ауылдарыныц
адамындай кец отыр. Жауап айткысы да келедг. Айтар cesi де даяр
сиякты. Тек, конакка кеп отырган улкен к!с!мен жауаптасса, эдепщздж
болар ма екен?— деп ек! ойлы болды. 03i байкамастан тамсанып, басын
шайкап ед!. Кадырбай шалып калган екен.
— Кэне, б!рдеме айткалы отырсын гой. Уялма, айт!— дед}.
— Ендеше, Кадеке! Экест курдастыц баласы курдас дейд! гой. Огат
айтсам гафу етщтз! BipaK аса 6ip кецйп керец Kici болмаса, олецд!
суймейтш жан бола ма? Менщ экемнщ де суйетш елещ болар. Жал-
гыз-ак щздщ есщтзде калганы, эли 6ip «Шубарым, аргымагым, кер мара-
лым, оз зацынша болкендж жандаралым!«— деген олецд! жактырмай,
сынап сейлеген coai болмаса!— дед! де, акырын кулш койды.
Уйдщ iuji Teric елец етш, Абай жауабын баккан К,адырбай катты
каркылдап кулш ж4бердь
— Япырай, мына баланыц оз!ме согуын карай гер. Сен бул эцг!-
меш естшен екенсщ-ау, э?— деп, уй imine жагалай карады.— Мынаныц
айтып отырганын кордщдер ме? Бул менщ Солтабайга айткан олещмд!
нускап отыр. Кунекец соны естп-енде, маган: «Несше жалына берген-
сщ?»— деп, сын айтып едг Балам: Сен дауыцды тауып айттыц!— деп,
тагы кулд!.
Абай осыдан opi ундеген жок. Тегшде соцгы кезде барлык улкен-
дерге талас сезде соктыгыцкырап сойлегенд! катты унатушы ед!. 0з1
коймай сейлеткен соц, Кддырбайга айтканына да еюнген жок. Кайта
мундайдагы каткыл копий 6ip ырзалык таикандай болды.
Бул уйдеп конактар узак отырып, кеш жатты. Орындарын жайлас-
тырып, Teric жатцызып болып, туцлжтерш жапкызып, Абайлар ас оша-
гына карай кайтканда, жаздыц кыска тацы саргайып атып кeлeдi екен.
Казбаланыц тустге жагындагы улкен коцыр бшктер бозгыл тартыпты.
Жулдызы сиреген кокнпл аспанда Тезектщ карашокысы айкындап Kepi-
недг «Тац келедпп» бул атыраптыц катпарларына, уйкысы калыц ке-
лецкелл сай-саласына елдщ алдымен сол мэл!мдеп турган тэр!зд!.
Абай, Ербол, Ызгуттылар ас уйлерге жацындай 6epin, озара куц-
кщдесш:
— К,аз!р тац атады. Бугш уйкы бола коймас!
— Уйкыны кояйык!
— Отын-су ерте камдалсын!
— Кымыз! Кымыз кешжпесш! Бар уйдщ де сабалары саркылып калды!
— Уйкыны койып, тез кам кылайык!— десш, келещ куннщ камына
жумылды.
Келер кун ец ауыр куннщ 03i болды. Астыц дэл улкен кун! осы.
Абайга THicTi конактар бул кути туске шейш кешеп уйлершен козгалган
жок. Тацертецнен 6epi шай, кымызбен сыйлап келш, дэл туске такай
бергенде, барлыц он уйге ет тартылды. Абайдыц бул жолы жасаган
202
тэртгбт конактарды да, келденец дараган елдт де, ас иелерш де катты
с уйс iHflipfli.
Табак, тартуга ецшец жорга аттарды сайлапты. Барлык ат
кум’гс ер-токыммен ерттелген. Куту mi жшггтер бастарына Teric ж1бек
орамал байлапты. Ас ошагымен ек! арада булар кос табакган алып, катар
ызгытып женелгенде, елке бойы жайнап кеткендей болады. Нагашыларга
арналган кутгмшц капысы жок, окшау сый болды.
Астыц кундтзгг етш осы уйлер тугел жеп болган кезде, Байсал 6ip улкен
ак боз атка Minin, касына кырык-елудей топ ертш, колына улкен бип< агашка
орнаткан каракшыны алып, атой 6epin шыкты. Конактар атка мшсш, эзтр-
ленсш де ген бели. Енд! бэйге, курес, ат ycTi сауык басталмац. Астыц
калыц думай, кызу ордасы кайнады. Эцпме, дукен каракшы айналасында
болады. Байсалдыц хабарын кулактана салысымен, барлык журт аттарына
умтылды. Жал-куйрыгы сузшген бэйгелер де кшкше басып, ойкастап
шыкты. Аз уакытта калыц ел ат устшде эз!р болды.
Жиынын Абай теггс болжай алмады. Ол атка мшбеген, мшбекпл
де емес. Уйткеш, муныц сыбагасына тиген конактар алые елдщ адамдары
болгандыктан, бупн тарамайды. Ендеше кешк! сыйына тагы эзipлeнiп
туру керек. Сол себепт! Абай мен Ызгуттылар ез шаруасыныц карбаласын-
да жур. Мацындагы жтттер! де тапжылмай, кастарында калган. Абай
ешкайсысын босаткан жок. Тек жалгыз Ербол гана кептщ кызуына
елшш, шыдай алмай:
— Тым курыса сендерге хабаршы болайын. Не боп жатканын айтып
келешн,— деп тура женелш, шапкылап кетет те, тез оралып келш, тын
хабарлар айтады. Кешеден 6epi жиылган журттыц сан мелшергн битген Kici
жок ед}. Ербол «талай мыц бар екен» деп келдь
Абайдыц конактары аттарына Minin, белп кутш турганда, Байсал
уран салып, каракшысын аспандата кетерш, Тезектщ карашокысына карай
шапты. Соныц ар жагы кец, жазык. 1стщ 6api сонда болмак.
Каракшы жонел!с1мен, соныц бет in багып турган барлык топ-топ
аттылар да дуркгрей шауып, каптай женелдЕ Абайлар енд! керд!, келденец
етш, селдей агып жаткан халыктыц саны ушан-тещз екен. Бул кезде ас
уйлерден Улжан, Айгыздар да шыгып, барлык кутупп кызметпп атаулыныц
баршасы тамашалап, карап калысты.
Жер кайыстырып, агыла жуйткшен журттыц б!р шен осы ас уйлердщ
жаны болса, анау шет( кез ушында. Сол ек} арада кара неп!р кумырска-
дай кайнап кеттЕ Талай уакыт арылмай, кешкен булттай жецкЬн'п жатты.
Алые елдердщ конактары б!р capi болса, Тобыктыныц озшеп де ат
жалын тартып мшген еркектен 6ipfle-6ipey калмагандай.
Bip уакыт Ербол шабатын аттыц санын айтып келд!. Жиынын Байдалы
санатканда жуз елу ат бопты. Соныц iminen он атка бэйге аталыпты.
Бэйгешц бэр! де тогыз-тогыздан. Алдыцгы бэйге туйе бастаткан тогыз,
екшпп жамбы бастаткан тогыз. Ол жамбы — кешеп Улжан экелген кумю
едп Содан аргы тогыздар да тугел саналыпты.
Улкен астыц куресл де улкен. Балуандар бэйгесл де сондайлык тогыз-
тогыздан.
Абай осы хабарларды ecirin болып, ез (стерше кайта KipicTi.
Бупн тусте шешелер} Абайды шакырып алып, мсипм етш едк конактар
203
ертец тустешп аттанатын болса, ет аздык етедь ¥ялып калмас уппн
каз'фден кам ету керек. Абайдыц ас кызыгына бармай калганы сол болатын.
Ол Ызгутты мен Мырзаханды Ботакандагы К,удайбердйе шаптырды. Бегел-
мей, тез гана кысырдыц бес тайын устатып жтберсш деп тапсырды.
Сол сойысты куттг Жэне арттагы ауылдар ас 61тт1 екен деп салаксып
цалып, ертецгт кымыздан кур тастамасын. Озге журттыц дети кешке
тараса да, Абай конактары кайтпайды. Соны бтлд1р1п, кадагалау керек.
¥зд1кс!з кцындык,	отын-су	жагында.	Оныц	камы да Абай мойнында.
Суйтш астыц улы	дакпырты	болмаса,	киын	бейнет} болмаса, баска еш-
6ip кызыгын кермеген Абай осы кунд} жэне келер тунд} туп-тугел ты-
нымсыз карекетпен отюздк	К,онактар	кешке	жакын кайта кайтып кел-
генде, шацытып,	шелдеп,	тутгйп	келд}.	Алдарыпан дэл кешеп-
дей сыпайы, конагуар, жылпос жтттер кылац урып карсы алды.
Эуел} салцын сары кымызбен азын-аулак, шелдерш бастырып ап,
соныц артынан шай тартты. Ылги екьуш ж}г}т кетерген, ei<i шндер}-
нен бусана тусш тыныс алган сабадай-сабадай- cap самауырлар к}рдс
Kipfli де, бар конацтыц куйш келюйрш, кецЫн тапты.
Бул он уйдщ буйны бейи курмет! кешейсшен асып туспесе, кем
болган жок. Озге кеп уйлердщ конактары кун батарда аттанып кет-
кенд}ктен, Байдалы, Байсал, Сушндштер де осында келген. Оларды Улжан
мен Абай кеш бата эдешлеп шакыртып алып, нагашы конактардыц тобыныц
}ш}нде болсын, 6ipre отырып, ездер} де конак болсын деген. Осы кеште
Абай 1стеген сый-курметке, жаксы ретке олардыц ездершщ де кездер!
эбден жеткен.
Абай бул тунде де уйыктамады. Осымен уйкысыз, ауыр туншц ушш-
uiici отт1.
Келес! куш туск} асты ерте астырып, конактарга ерте берйзген.
Дэл осы астыц дастарканы жиыларда Найманнан келген кэр} нагашы
Абайды шакыртып алып, бешлдешп бата берш, улкен алгыс айтты.
Дэл сол ушшш} куннщ тус кезшде Абайдыц пшпшне кездер} тус-
кен Улжан, Ызгутты, Ерболдар жас жпггй катты мустркедь Абайдыц
жуз( кан-селден айрылып, наукастан тургандай. Ек! кез} канталап, к!р-
тшп, жактары солып, б}ртурл} жудеп, ypniiin капты.
Рас, Ызгутты мен Ербол да сондай алжа-алжа болган екен. Ушеу-
лер} 6ip-6ipiHin, ажарларын айтысып, кулкш алды. Ербол:
— Тура кешей ыстыкта бэйгеге шауып, жолшыбай болдырып кап,
тунде тагы тац асып шыккан К,арашаныц кек шокайындай боппыз, не
керек!— дед}.
— Eufliri бар арман — 6ip уйкы. Тек осы турган жерге кулай кет-
кендей боп турмын!— деп, Абай б}ржолата титыктаганын айтты. Сол
уакытта буларды Байдалы келш, Бежей уйше шакырды. Астыц эл} аякта-
маган арты бар. Онысы Бежейдщ тулдаган аттарын сою, уй йшпде
былтырдан жиылган септ} таркату, каралы тецд} бузу.
Бул 1стен жакын агайын шет кала алмайды. Бастыгы нагашылар
болып, барлык Тобыктыныц калыц журты енд} соган беттед}. Байда-
лылар Бежей уйшщ жанына келгенде, уй шшдей былтырдан 6epri каралы
эйелдер тыска шыкты. Содан соц, Байдалы белдеудей караны суырып
алып, Байсалга берд}. Ол ырымын (степ, караны жерге сулагты да,
204
табанымен басып, сындырып тастады. Ас отт). К,аралы жыл толды. Енд)
азалы кундер б)т-п дегеннщ белгю).
Байдалыныц тапсыруымен Суйшд!к калыц елдг бастап ац уйге кгрдт
де, каралы тецдерд) бузды. Бу да жацагыдай белг). Осы уакытта Бежей-
дщ эй ел) мен ек) кызы оц жакка Tepic карап отырып ап, дауыс айтты.
Уй пшндег) барлык жиын ундемей жыласты. Бежейдщ аруагына ар-
налган соцгы дауыс, соцгы кез жас осы. Енд) ец соцгы куран окылып
болган соц, жиын Teric тыска шыгып турганда, тулдаган ек) ат келд).
К,атты сем)рген курец мен кара кек асаусып кетшт).
Екеущ де Бежейдщ туыскандары жыласып турып жыкты да, Бай-
далыныц езше бауыздатты.
Жацагы караны жыккан Байсал, септ) бузган Суйшдж, енд) мынау
тул атты бауыздаган Байдалы — ушеу) де кешн «жол» алды. Булар осы
кауымныц epi улкен), epi Бежейдщ узецй жолдастары. Сондыктан ас
артынан болатын ырымныц ушеуш сол уш Kicire орындатудыц айрыкша
меш бар.
Бул аттыц етш жемей кетуге тагы болмайды. К,алги-шулги отырып,
сол еттщ шскешне Абай зорга жеткен.
Екшд) кезшде Бежей уйшен ет жеп болып, енд! улкендермен кошта-
сып, журуге руксат тмеп едй Сол уакытта Байсал Абайды касына ша-
кырып алып, мацдайынан шскед) де:
— Балам, мен осы шакка шейга сешмеп ти катысып, жылы ушырап
кергскен жок ем. BipaK барлык керген-сезгешм ес)мде. Ана 6ip жыл
К,аркаралыда сенщ ажарыцды унатып, мей)р) тусш кетш, Божшец бата
6epin ед}-ау! Сондагы cesi есщде болар. Сенен улкен деме гып, бата
берген ед}. Мен онда жактырмап ем. Агайынга еделет ойлап айткан
жаксы леб!зйцй eciTin журмш. Бугш мынау кундерде Бежжеце адал
(н) боп, бетщд! аштыц. Жаксы аганыц зор дэмесш емсе естш акта-
гайсыц! Актарсыц деп б1лемш! Актар-аксын, шырагым. Тек OMip деген ит,
жацсак бастырмаса екен! Opicin алда! Бет)ц дурыс! Дел осы бетщнен
жарылгасын!— деп бата берд!.
Байдалы, Суйшдж, К,улыншак та жаксы бешлмен костап, 6ipre бата
кылысты. Абай еш персе айтпады. Тек кана улкендерге epin бата кылып:
— Ракмет! Батацызга ракмет! Деген)щз келсш, Байсал ага!— дед). Осы-
дан соц уй пшмен коштасты да, Ерболды ертш атка мщд). Бул уакыт-
та Улжан да арбасына мшш, журш кеткен екен.
Абай мен Ербол желе жортып, ат журщше зорга шыдап отырып
Ботаканга жетт!. Улжан булардан бурын келш, конак уйд) оцашалап,
сонда екеуше де калыц тесек салгызып койган екен.
Абай келш улкен уйге к)рген жерде, ежес)мен амандаса сала, Улжан-
га карап:
— Уйкы, уйкы! Апа, жалгыз гана уйкы!— деп тердщ алдына жан-
тая кетт).
0Mip бойында Абайдыц ец алгаш рет уйкысыз тундер отшзш, кабагы
катып, кажыган жолы осы ед!. К,аз)р шешесшщ уй!не к)р)с)мен, дал ерке
баланыц куйше келд). Улжан Абай мен Ерболга 6ip-6ip кесе кымыз
!шк)зд) де, esi ертш барып, конак уйге жаткызып, устерш жауып салды.
Осы кезде жастыкка бас койган ек) жтт осыдан осылай уйыктап
,205
жарыскандай боп ситестк Келееi кун тусте 6ip оянып, кымыз iinin
алып, кешке шейш кайта уйыктады. Ымырт жамыла жэне 6ip оянып
алып, тагы калгып отырысып, елден бурын тагы уйкыга кеттЕ Екшпп
куннщ сэскесшде гана барып бул екеу! ел катарына Kipin, анык сер-
rin турды. EKi тун, 6ip кун уйыктаган Абай осы калыц уйкыныц уагын-
да езмц кандайлык абыройлы, атакты жаксы ж!г!т атымен оянганын
битген жок еда.
3
Бул кундерде бар жайлауларды кернеген жалгыз эцпме — Бежей асы
туралы. Ас берген ел, аска барган ел жэне уйде калса да, баргандар-
дан кеп эцймеге канган ел,— тутасымен 6ip жайды ацыз етедЕ Сол
лакап 6ip Тобыктыныц imi емес, алмс-жакындагы, ой мен кырдагы калыц
рулардыц баршасына да тарап, селдей жайылып кетш жатыр. Абай eai
ас ошагы мен конак уйлердщ арасында соншалык бейы салып, сарп
урып жургенджтен, бул астыц каншалык улангайыр уакига болтаный
байкамапты.
Аныгында, Бежейдщ асы 6ip Тобыкты емес, титл бул ещр, бул атырапта
талайдан болмаган ас делшда. Молшылык, сый-сыяпат, рет сыпайылык,
барлыгы да улп-енеге берерлж бопты.
Бугшп кун осындай гып, дакпыртын керген кэрькуртац, жЫт-желец,
катын-бала, эрине, бул уакиганы оцайлыкпен умытпайды. Эцг1ме етулер!
жаз бойы емес, кузге де, кыска да созылады. Дагды бойынша, мезги етш,
уакыт алыстаган сайын, бул астыц айналасына талай коспа эцпме, жацсак
жамаулар да жабысады. Суйтш келес! жылдарда осы аста жыккан балуан,
осы аста бэйгеден келген жуйрж, осы аста жаксы айтылган калжыц,
жаксы сезбен кершген шешен жандардыц аты окшаула-
нып, умытылмай ере журетш болады. Булай болатын себеп бар да,
себепин бар. Ол сол ас берунплерден шыгады. Ас елж уппн гана емес,
acipece Tipuiep ушш керек. Олар ел!мд! сылтау етш ездершщ абыройын,
атагын, мактанып, айдынын да асырады. Сондыктан асты юм болса сол
жасамайды, тек жуан, бай, кудфе-ri куштйер гана жасайды. Ом1рде
кедейдщ асы деген ас болмайтын ce6e6i де сол.
Ал атактыга, жуапга, мыктыга жасалган ас, сол елжтщ арткы тобын
тагы ныктап, мыктай туседЕ Сол ушш ас бергендер ез эрекетш жаца-
гыдай кепке эшкерелеуге ынтык болады.
Солардыц дацк берш дэрштеу! бойынша Тобыкты ортасы будан былай
осы жылдарда туган баласыныц жасын Бежейдщ асымен санайтын болады.
Ас жылы туган бала гана емес, астан 6ipep жыл бурын туган, 6ip-
неше жыл кейш туганды да сол астыц «ар жак-бер жаты» деп, аскар
белден бастагандай, межелейтш болады. Бежей асыныц атагы сондай.
Енда осы жыл тускен келш, осы жыл елген жас-кэр!, осы жыл бол-
тан кудалык, бала сундеттеу, куйеу келу де — баршасы да астыц жылы-
мен саналады. Тек адам жайы емес. Кейде, кейшдеп барып атак, ала-
тын бэйгелер болса, солар да Бежейге ас берген жылы тай ед!, кунан
еда, немесе, inrreri кулын ед! деп сейленетш болады.
¥лы дуб1р, улкен астыц осындай боп, уакыт елшеуше айналып кете-
206
Tiiri анык. Bipep буынга шейш умытылмастай есте калатыны бар. Ерте
кунде болган теренщ асы, Бопыныц асы дегендер дэл осындай боп,
умытылмай келген.
Тобыкты iiiriHin Kaaip мол дабыры да сондай боп, ен жайлаудын бар-
лык тау-cenripiH, ой-елкесш катты жангырыктырды.
Mine, осындай улы дуб!рдщ арасында сол аска жаксы кызмет етш,
жаксы атак алган жандардыц аттары да Kaaipri кунде кептен кеп айты-
лып, ауызга iainiri кетт!.
Асты жаксы баскарган Байдалы, Байсал, Суйшдштер 6ip тебе. BipaK
кеп аузына олардан да бурын шнген жас кана жшт — Абай аты бопты.
Айтушылар Абайды ен эуел! Кунанбаймен шайкастырады. Тоны ж!б!-
мейтш, 3api катты кырыс экен! Абай катты кшэлапты-мыс.
Талай мыц конактыч шпнде Абай куткен конактар езгеше 6ip естен
кетпес сый кершть
Барлык жиынныц мейр!мш Tycipin, Teric баталарын алыпты. Сондай
б ip журтка жаны ашитын, жаксылыкты кексейтш, акылы кемел 6ip
бала шыгыпты.
Б1рталай улкендер Зере мен Улжанга да кеп алгыс айтады екен.
«Бет нускайтын Зере. Ел анасы боп, к опт! и т!леуш, кептщ амандык,
тыныштыгын тшеуге тускен Kici гой. Немересш баулып отырган esi
екен. Б!рак ак cyri акталыпты»— десш 6ip койысатын. Баласына ез!
epin барып, жен-жосыкты унем! айтып, талмай енбек еткен улг!л! ана
Улжанды да мактасатын. Бул энпменщ бэр! де Абайлар уйыктап жат-
кан шактарда, Зеренщ аулына жан-жактан агылып келш жаткан-ды.
TinTi, Кепбак, Жшгтек, Бекеннп жайлауларынан келген бегде
киллер де осындайды айтып келд!. Кекшен! аралап, Баканасты бойлап
журш кайткан Кдратай да костап келд!. К,азбаланыц бойындагы Бежей-
дщ ез ауылдарынан тараган хабар да сондай екен. Баканас, Байкош-
кардын аяк жагын жайлайтын дуаны баска Керей де Teric солай ес-
Tirrri. Абай мен Ербол ушшип кун! турып ап, езен бойына барып, узак
жуынып, шешелер уйше шайра келген ед1’.
Зере немересш ез кдсына шакырып ап, катар отыргызып, алдына
шайын усынды да:
— Айналайын, коныр козым,— деп, аркасынан капли, мандайынан шске-
дЕ Улжан 6ip табакка салган тоназыган бас пен жамбасты Абайдыц
алдына койып:
— Мынау сенщ адам болганына арнап, шешелерщнщ этап сойган малы
ед!, жендер!— дед!.
Абай танданыцкырап сейлед!:
— Апа-ау, бу ненщ акысы?
— Сенщ кешег! кунп енбегще агайын-анжы ырзалык айтыпты. Уйкы
басып, не б!лд!м дейсщ екеущ! Журт мактап жатыр! Адам бопты дейд!.
Соньщ акысы!
— ТэшрЕ ецбек дейтш кай тауды кулатыппыз. Кеппен 6ipre конак
куткешм!з бе? BipaK, эйтеу!р, сорлы козынын ел!мше сылтау таусылган ба?
Ж ел! к, Ербол, кел?— деп, Абай етке rapicri.
Арада уш-терт кун еттЕ Бул уакытта Ербол тагы да ез ауылдарына
кетш ед!. Енд! бугш козы жамырап жаткан кезде, астындагы ак сур
207
атын терлетш, катты журш кеп, дец басында жалгыз журген Абайды
тапты.
Жолдасыныц асыгып келгенше Абай бул жолы жаксы ум!тпен карады.
Талайдан 6epi Тогжан жактан Абайга тэу!р сэлем экеле алмай жур-
ген Ербол, каз!рде соз бастамай турып, эуел! Абайдыц басындагы тыма-
гын жулып алды да:
— Шуйшпп!— дед!. Екеу! де !штер!мен танысып, кулгсш ж!берд1
— Жол болайын деп тур, не кыласын!— деп, Ербол демтп кулш
турып.— Суйшд!кт!ц i<imi баласы Эд!лбек бугш кайнына журдь ¥рын
кетт!. Касына Суйшдж, Асылбек — бэр! де ере кетшт!. Кептен 6ip сейлесе
алмай жур ем. Эдитбек сез!ктенш ап, мен! жактырмайтын болган соц,
Тогжанныц ез! туг!л, жецгесше де жолай алмадым гой. Ал бугш тусте
барып, Асылбек отауында кымыз imin отырып, жецгемен эбден кецес-
т!м. Тогжан сен! сагынып жур. К,айта-кайта аузына ала беред! дейд!.
Оныц устше жаксы атагыц елге жайылып, мактаушы журт екеум!зге
кеп болыскан б!лем. Осы ец!рд!ц жасында Абайга тец жшт жок кой
деп, жецге мен кайын сщл!с! коса мактасыпты. Енд!, елген де 6ip,
Tipbiren де 6ip. Дэл осы кундерде барып, кездерше б!р кершип. Соган
келд!м. Барлык жайды жолда сейлесем!з. Тез, ат алгыз да 6ipre жур!— дед!.
Байлау осы. Абай катты толкып, куанып кетт!. Екеу! ымырт жабыла
бергенде Бекенш! жайлауы — Жэшбекке тартты.
Абайдыц мшген! ак жал, сары жорга ат. Ерболд!к! ак сур. Екеуь
нщ шапан, тымактары да сургылт туст!. Жеркылац мшген кылацнан
киген ек! ж!ггг кешк! салкынмен ecin журш кеткенде, кер бетеге, боз
кедешц арасынан зорга кершгендей. Тустер! де, журктер! де кезге туспей,
урлана журуге бешмдеп апты.
К,ара адырдыц сыртымен журсе, жолшыбай ел калыц, кезге туседк
Ек! жас ж!г!ттщ мезг!лс!з, тунделетш журген! сез!кт! кершед!. Сондык-
тан булар Тезектщ Карашокысын бауырлап, жазыкцен тартты. Жол
кашацдау келетш болды. Б!рак оны есеп кылмай, асыга журш, ак жал
аттыц катты жоргасымен келед!.
Аздан соц ай туып, аса 6ip тынык, жым-жырт, жайлы туп жылжып
келд!. Ак дала, алые адырлар жец!л, кекш!л туманга батып, тун ж!бе-
г'ш орангандай. Момын, сургылт, елс!з дуние муцга бешм. Бшк кек
жапанда жалгыз жузген жудеу рецд! жарты айга карап, Абай курс!-
НШ КОЯДЫ.
Тогжанды ойласа, Абай кец!л! де бул шакта арылмас муцмен жудейд!.
TipmbiiK буны жпчт етш ecipin, жастык дэуреннщ тацы аткан шакта,
сол аспанныц асыл, эсем нуры бул ушш Тогжан боп танылып едь
К!рш!кс!з таза кецшдщ бар киялы осы гана. Б!рак екеушщ арасыиа
ем!рд!ц улкен бегеттер!, карсылыгы кеп тенд!. Алацсыз т!лек, аласыз кец!л
кол созып ед!. Болмады! Буныц аягында тусау, оныц басында нокта. Енд!
мше, екеуш как айырган ер!кс!зд!к устшде, булардыц журектер! гана
6ip-6ipiHe талпынып умтылады. Б!рак шынжырларын сезш, шерл! муцмен,
експс екшпппен умтылады.
Каркаралыдан кайткан соц, Тогжанга 6ip сэлем жолдап, керкпект!
т!леген. Соган Тогжан шыдамапты. Амалсыз регпшпен киналып отырып
шыдамапты:
208
— Кер!серл!к не бар? Нен! т!леп коркемгз?, 03i соны сезбей ме?—
деп, журегше тускен каяуын сезд!ршт!.
Соган Абай ем таба алмады.
Рас, Дглдэн! Абай суйш кайткан жок- BipaK ендт eMipre тагдырындай
кен!п кайтты. Тогжанныц да Мэмбетейде атастырган куйеу! бар. Жалгыз-
ак, ол бар екен деп, Тогжан да ынтыгып турган жок- Кайта Абайды суйгел!,
езшщ кайын журтын ойламауга тырысатын. Журеп уркш, жатыркап
журет'ш.
Абай 6ipaK кайындап кетт. Енда кайтып керсетпестей киын белден
асып кетт!. Тогжан сол кундерде оцашада коп жылаган, жудеп калган.
К,атты журген жйлттер ел жатар кезде Жэшбектщ тусына такады.
Жалгыз-ак, журт жатып калды, кер!суд!ц орны болмас десш екшш келе
жаткан.
Жэшбектщ кец шалгынды мол елкесшщ ею жагасы би!кше cap кабак
болатын. Соныц батыс жактагы 6ip белше кеп шыга бергенде, Абайдыц
кулагы алыстан талмаурап келген энд! шалып калды. Ербол да естштк Дэл
жотаныц езше шыгып, ек! жпчт аз токтаганда эн айкынырак жеттн Крсы-
лып салган эн екен.
Кузетпи эйелдердщ эн! сиякты. Жолаушылар тау басына бегелмей
ойга карай кулады, узак кец елкешц бойы жыпырлаган ауылдар. К,оралары-
ныц орталарында, уйр!.м-уйр!м кеб!ктей боп, калыц-калыц койлар жатыр.
Оттар ошкен, елсгз, жайын аралда катар-катар т!з!лген каз, уйректщ уяла-
рында, агарып децгеленш жататын жумырткалардай боп, ай астында мац-
киып, туцл!ктер! жабык боз уйлер тур. Алты-жет! уй 6ip уя. Он-он 6ip уй
6ip уя. Терттен-бестен 6ip уя жасап, доцгеленш турган ауылдар да бар.
Осы елкешц бойында, барлык уйкылы ауылдардыц устшен калкып эн
келед!. Жпчттер !лгер! баскан сайын, эн айкындап, шакырып тур.,Олкен!ц
дэл ортасын как жарып ететш кпикене езен бар. Соныц ею жагасы селд!р
бгткен аласа тогай Абайлар сол тогайды кулдап темен тартты.
Ербол енд! ацгарды, эн Суй!нд!к аулыныц тусынан шыгып жатыр екен.
Сол ауылдыц ар жагында Ерболдыц аулы. Булар эн айткан ауылдыц устшен
ететш болды. Жургстер! бэсецдесе де, эл! де акжал аттыц сумацдаган жол
жоргасымен келе жаткан.
Жалгызаяк жолмен кеп, еткелден етш, тогайдыц ар жагына шытысты.
Кешрек алац бар екен. Суйпад!к аулы кершд!. Эн енд! тшт! жакын естицц.
Шыркап ecTbiin жаткан «Топайкек» эн!.
Абай мен Ербол Бошаннан уйрешп келген жаца эн бул олкеге жайылып
калган екен. Нэз!к сулу дауысты эйелдер «Топайкокт!ц» кейб!р ыргагын
тер!с айтады.
Тогайдан ет!с!мен Ербол барлык жайды тез ацгарды:
— Бэрекелде, мына кызыкты кара! Мынау ауыл алтыбакан теуш жа-
тыр!— деп токтай калды да:— ойбай, жаксы болды! Тура барайык!— деп
ед!. Абай аттыц басын ipicin токтап кап:
— Тура тур!— дед!.
Оншалык араласы жок ауылга ойын !здеп келгендей, мезплшз баруды
Абай ыцгайсыз керш ед!.
— Барсак та атты тастап жаяу барайык- Кешшрек барайык. Эуел!
с!зд!ц ауылга тусегпк!— дед!.
209
Муны Ербол макул керген жод.
— Эдей! келген Kici болмаймыз. Есебш ез!м табам, жур!— деп, birepi
тарта берд!. Абай ек! ойлы болса да, Ерболга сешп, epin кетть
Алтыбакан Суйшдж аулынан дашацдау жерде, кец алацда екен. Ойынга
жиылган жастар калыц кершд!. Кэмшат берш, мадпал шапан, ж!бек шапан
киген кыздар кеп. Араларында кынай бел, эсем кемзал гана киген кыздар
да жур. Шолпылары токтаусыз шылдырлап, кеп унте салады. Ак шаршы,
кестел! кимешектерш эсем гып салган кулк!ш! келшшектер де кеп. Балалар
да мол екен. Ж!г!т жагы сиректеу кершдь
Мыдты гып курылган бшк алтыбаданда суцгад бойлы ек! дыз элпеншек
Teyin турып, жацагы «Топайкект!!» эл! шырдап жатыр. Абайлар тогай
!ипнен шыгып, сумацдаган аяцмен дэл кастарына жеткенше сауыкшы топ
байдамапты. Алтыбаканныц касына келе бере ем ж!г!т:
— Ойнар кебейсш!
— Сауыд молайсын!— десть Кыздар !рк!лш далды. Келшшектер ек!
жштке дарай жакындап келд!. Араларында Асылбекйц эйел! мен Супрдщ
келшдер! бар екен.
Барлыгы да Ерболды танып:
— Ербол! Ербол гой!
— К,айдан журсщдер?— деп, сонымен сейлесе бергенде, Асылбектщ
келшшег! Абайды танып:
— Абай!— деп, жаркын- жузбен амандасты.
Абай аты аталганда, элпеншек тодталып, эн де басылды.
Алысырад ауылдыц сыйлы ж!г!т! келгенде, бул топ бегелецдеп калган.
Алтыбакан Teyin турган Тогжан мен Супрдщ кызы Кер!мбала екен. Екеу!
де тадап келд!. Абайдыц кез! Тогжанды элдедашан танып турган. Топ
!шшде уялысдандай шолад кана амандасты. Бул жиында барлык журттан
еркж Кер!мбала екен. Бойы Тогжаннан аласарак- К,улагында улкен сыр-
гасы бар, ашык дауысты, кулегеш Кер1мбала Абаймен амандаса сала:
— Ал ойынымыздыц устше келшсщдер. Жатырдамацдар! Аттарыцнан
Tycin, алтыбакан тебщдер!— дед!.
Оздтмен сез бастауга ыгысып турган Асылбектщ келшшег! Кер!мбала-
ны тез достал:
— Ал тусщдер!— деп, кулю койды.
Абайлар эл1 де ipKuiin тур. Ербол эуел! ездерппц жайларын айтты.
Мундайда сезжппл келетш жпчттер болады.
Олар эр! кызганшад, epi жорымтал, ацдыгыш. Соларга ecTipTin:
— Мына Баданастагы Кекшеге бара жатыр ек. Жолшыбай Kemirin
кап, б!здщ ауылга конып аттанбад боп келем!з,— дед!.
— Енд! конатын болсацдар, не сез! бар? Ойынга да араласыцдар!
— Аттан тусщдер!
— Б!з бастацгы !степ жатырмыз.
— Тогжан уйшщ улкендер! журш кеткен соц, дурбылары жиылып
бастацгы !стетш жатыр. Эд!лбектщ токымдагары да осыныц !шшде.
К,ызыгымызга ортак болыцдар!— деп, б!рнеше кыз-келшшек шын
шадырды.
— Тусщдер, аттарыцды байлап тез келщдер!— деп, Тогжанныц жецгес!
соцгы созд! айтты.
210
Ербол осы СОЗД1 костап:
— Ал макул!— дей бердг. Кер1мбала 6ip жецгес! не суйенш турып,
ашык, у имен калжыцдап:
— Ал енд!, ойнымызды суытпай, тез оралыцдар. Кдйындарынан жаца
кайткан жнчттер той! Эндерш уйренем!з! Тамактарыцды кенеп келщдер!—
дед!. Журттыц бэр! муны жаксы костап, Teric кулд!. Кер!мбаланыц
ашыктыгын, еркелтн бар жастар тутас унаткан-ды.
Абайды коргел! ундемей, ойланып калган Тотжан кулген жок. Б!рак
одан коз алмай тур. Жас ж!птт!ц устшде желбегей киген жец!л суртылт
шапан бар. 1шшде ак кейлектщ сыртынан киген кара желеткес! кершед!.
Басында к окш! л суртылт ж!бекпен тыстатан жука кара елт!р! тыматы
байкалады. Айта карсы карап турган акшыл жузшде жудеул!к бар. ¥намды,
ыкшам ки!м ки!п, кум!с ер-токымды сулу ат мшта, ойда жокта келген эсем
ж!г!т каз!рде Тогжан кезше аса ыстык кершдь
Абай мен Ербол тез келмек боп бурыла берд!. Акжал ат бутан шейш
шыдамсызданып, оц аягымен жер тарпып, т!зг!нш соза Tycin, козгалактап
тур ед!. Kasip де 6ip рет колбец eTin, булац берд! де, сумацдй жонелд!. Устш-
дег! кум!с тур мандары айта карсы жарк етш барып, соне берд!. Акжал аттыц
култе куйрыгы да ай астында кум!с атын тег!лтендей жалт етт!. Енд!
ирецдей Tycin, булдырлап, узап барады. Тогжан алтыбаканныц б!р агашына
кеп унд,емей суйенш, жым-жырт турып капты.
К,айын сщлкйшц катты езгеркйн елден бурын сезген жецгес!. Ол сырт
козден ез сырларын жасырам деп, Тогжанды кушактап алды да, конакка
эз1рлейт!н ас жайын сейлеген болды. Такап келген келшшектерге ас жайын
акылдасып турмыз деп, токтата жауап 6epin, оз! Тогжанныц Кулагина
сыбырлап:
— Еркем, эн сал!.. Эйтпесе, мына журттыц соз! мен кез! саган кадал-
галы тур! Уакып бол!— дедь
Осы кезде Кер!мбала жупрш кеп, Тогжанды элпеншекке карай тарта
жонелш:
— Абай осы гой? Аныктап кергешм осы гана! Келген! жаксы болды
гой! Кдйныныц энш езше айткызып, жаксылап уйренш алайык, жарай
ма?— дед!. Тогжан ундемедь Кер!мбала жалт карап, аксия кулш:
— Сен немене? Уяламысыц? Ол 6ip егде Kici ме ед!, олгенше? Кой,
уялмаган буйырмаганды алады деген. К,айда ез!? К,аз!р-ак эшн айткызам,
тура турсын!— деп, элпеншекке Тогжанныц карсысына мшд! де, «Топайкек-
т!» кайта шыркай жонелд!.
Тогжан ipKuiin, косылмай калды. Кер!мбаланыц улкен суртылт кездер!,
эдем! кызыл жуз!, ерке кулк!с! ешб!р дуниеден именген жок., Шолпысы
сылдырай Tycin, сакылдап, ракаттанып кулш койып, энш жалгыз ез! айтты.
Кеткен беттен коп бегелмей Абайлар келд!.
Кел!с!мен Ербол ойынды мецгерш ез! бастап кеттк Кер!мбаланыц
жецгес! К,апа, Тогжанныц жецгес! жэне Ербол ушеу! алтыбакан тебу конак-
тыц жолы деп кеп, элпеншекке Абайды мшпзген.
К,ыз-келшшек тербетш турганда, ж!ггтт!ц карызы — эн салу. Абай енд!
элпеншект! теуш турып, !рк!лместен эдем! шыркау эн бастады. К,арсысына
мшген Кер!мбала болатын. Ол жацагы «Топайкект!» айтайык деп ез! т!ле-
211
ген. BipaK, косылганда Tepic айтты. Жалгыз кдйырмасы емес, орта тусында
бузып айтады екен.
Тыцдап турган кыз-келшшектер:
— Абайдыц айтуы баскарак!
— Кер!мбала Tepic айтады!
— Тентег1м, сен Tepic айтып жатырсыц!
— Уйрешп, epin айтсацшы!— десш, Кер!мбаланы к,ага берда. Кер!мбала
уялган жок,, кулш ж!берш, токтады да:
•— Ал, ендеше баска 6ipin айта гой! Тогжан! Ал, Тогжан, сен айт!—
деп, ерпске коймай Тогжанды жетектеп экеп, оз орнына м!нпзд!., Оз! жштщ
6ip жагын алып, Абайларды аспанга тербете бастады. Тогжанныц келгенш
езгелер де костады.
Кулаштап сермелгеи элпеншекке Абай мен Тогжан кезек-кезек бшктей
Tycin, тецселш турып эн шыр касты. Тогжан алгашцы 6ip-eKi ауыздыц тусын-
да Абайды тыцдап айтып кеп, уппшш ауызга келгенде, ерк!н сермеп косыл-
ды. Бурын жацылыс айтып келген жерлерд! Кер1мбаладай емес, оцай тузеп
алды. Ербол мен езге тыцдаушыныц бэр! де:
— Э-э, жаца тузелд!!
— Тогжан оцай уйрендй
— Эн жаца келгстй Айт, айтыцдар... пэлП— деп, Teric куптай женелдк
Жаксы жйт, сулу кыз соншалык 6ip ерекше жарастыкпен, жаксы
уйлестк Тогжан жуз! айга карсы келгенде Абай езгеше 6ip нур керд!. Бетше
жукалаган кызыл сэуле берш, iuiTeri терец сырдан, дос кегцлден белп етт!.
Сагынган суйгешшц жанына жаны умтылып, айрылмаска, кеткшеске серт
еткендей. K,a3ipri эсем энмен уйлескендерк бауырга Kipin, жабысып турып
кушканнан да жакынырак, куптрек сиякты. Ыргагы коп сез!мд! сулу энге
eKeyi де бар шындыгын тапсырып, бар сырларын белед!. Эн айткан жок,
ек! б!рдей ынтык жан, кдуышып табыскан шаттык айтты. Бар жиынга, бар
дуниеге, барлык жулдызды аспан, жаркын айга да: «Керш! б!зд!, кшэлап
керш!!» дегендей.
Мшс!з сырына шындап бершген Тогжан токтамай айта берд!. Абай 6ip
шакта, жас сулудыц жуз!н!ц бала куанышын керд!. Бакыт кулккйндей 6ip
ракат, ырзалык елее 6epin, Абайга кадала карап езу тартты. Келгешне,
тапканына суйсшш !ш!нен алгыс айткан тэр!зд!. К,арлыгаш канатыныц
ушындай боп, айдай сызылган жш-ж!ц!шке кастары кетерипп-жазылып,
Абайга езгеше 6ip ун каткандай болды.
Баганадан 6epi соншалык кеп, т!лс!з солем жолдаган Абай, енд! энн!ц
сезш езгертш алып, баскаша айтып кетт!. «...Сагындырган гашык жар,
ынтыгы !ште журген шерл! досын кшэлаудан токтар ма екен?.. Бар дуние,
бар сырын, барлык бакыт плегш 6ip езшщ шугласына курбан етем
деп келсе, не дер екен! Сол кунде де катты болса, кайта серпсе,
эд1лд!г!, ракымы кэш?.. Ол шакта ум!т бермей ертемес пе ед!? Кшэламай
жазаламас па ед!? Сондай каталдыкты керерл!к гашыгы канша гайыпты
ед!?» деген 6ip езгеше сыр кетт!.
Тогжан алгашкы 6ip аузына тыцдай гана ерд! де, токтап калды. Сез бул
ец!рдщ айтып журген белгш олещ емес. Мэшн, шынын жалгыз Тогжан
esi укты. Нурлы кара кездерш темен салып, унс!з мулгш тыцдады.
Абай жалгыз ез! торт ауыз елецдц сыры терец «Аккайыц» эшмен айтып
212
барды да, балу гана тодтады. Журег! барлыд буркеул! шынын да, ыстык
жалын сырын да осы энге, осы арадагы оз cosine салган. Ол акын боп, муцды
жар боп шепйлдь Осы эннщ тусындагы Абай Ерболдыц купце кер(п журген
жолдасы емес. Кез алдына езгеше боп ескелецдеп, самгап шыццандан
кершда. Эн басылды. Абай элпеншектен туст! де, шет!рек шыкты. Кдсына
Асылбектщ келшшег! кеп, энпп екенсщ гой дегендей мактау айтып тур едк
Кур эдеппен жымиганы болмаса, Абай оныц сезш ацгарган жок,-
Алтыбакан касындагы эн мен ойын тагы б!разга созылып барган соц,
Ербол тыц ойын бастады. Онысы —«аксуйек», содан кешн «серек кулак»
ед!. Жастар Teric катты даурыгып, шулап журш, улкен жсл!кпен ой-
нады.
Серек кулак ойнында каскыр болган Ерболдыц ез!. Ол «кой» алып
кашатын. Абай кеп кыздар мен келшшектердщ арасында калжыцдасып
отырып:
— Мен кой болам!— деген.
Ерболдыц коп ece6i бар екен. E6i шебер каскыр болды. Эуел! б!р-ек!
келшшект!, цыздарды алып кашып, далага тастап, содан кешн б!р кезде
Абайды алып кашты. Жуг!ртш экетш бара жатып жолда:
— Сен анау шок талдыц тубше барып, меш ацды! Аздан соц Тогжан-
ды альш кашам!— деда де, кайта салды.
Абай тал арасында турып, Тогжанныц «колды болуын» тосты. Кеп
куткен жок, Ербол алып кашты. BipaK, бул жолы «кой» алу оцай бол-
ган жок. Кеп пшнен, acipece, Кер!мбала катты айкайлап умтылды. Тог-
жанды Абай турган жактан баскарак 6ip агашка апарып, оган да 6ip-
деце айта салып, Ербол кайта шауып кетт!.
Абай бул кезде Тогжанныц жанына калай жеткенш б!лген жок. Екеу!
калыц агаштыц арасында, ай сэулес! узийп тусш турган б!р алацкайда
кездест!. Bip-6ipiHe умтылып келгенде, Тогжан жылап ж1берш, Абай-
дыц кушагына Kipe берда. Жаска толган кездерш суйген жттшщ тесше
басып турып капты. Ек! иыгы шошынып кысылгандай, д!р-д!р етт!.
Абай:
— Тогжан, жыламашы!— деп, шашынан гана суйш, катты кушактап
кысып турганда, Тогжан басын жогарырак кетерш:
— KepicejuKHii б!р! Сагындым!— дед!.
Дэл осы уакытта:
— Тогжа-а-н! Кдйдасын? Каскырга берер Тогжаным жок! Жур,—
деп айгайлап, кулш жуг!р!п келе жаткан Кер!мбаланыц даусы ест!лдк
Абай Тогжанды асыгып кысып, б!рак суйд!. К,ызарып толкыган ыстык,
бетшен суйд!. Кер!мбаланыц жакындап калган сыбдыры ест!лгенде, Тог-
жанныц беркш тузеп кинзд! де:
— Ертец тос! Есебш тауып керем!з! Келемш!— дед!. К,алыц жапы-
рак арасынан тускен ай сэулес!, тецгедей 6ip жарыгын Тогжанныц оц
к езше тус!рд!. Клршгшде улкен б!р тамшы жас ipicwin тур екен. К,аста-
рына Кер!мбала жуйрш келгенде, екеу! жай гана катар турган. Кер!м-
бала эдем! ак т!стерш аксита кулш, беркш шекесше салып, бар дене-
с!мен бурацдап, ойнай келш:
— Е-е, мунда ма едщдер? К,озымды каскыр жей ме десем, койдыц
213
ез!н!ц де жепс! келе ме, цалай?— деп, барынша шаттанып кулш, Тог-
жанныц иыгына бетш басты.
Жазыдсыз ерке кыздыц, кулк!с! сиякты. BipaK мынандай, ойдагысын
!р!кпейтш Кер!мбала, казтр айтканын кепке де айтуга мумкш.
Абай соны ойлап:
— Жала жаппацыз, Кер!мбала! Басымызга кун туып, колды болган соц,
б!зге не жазыц бар? Амал цане? Муцымыз б!р болгандыктан кезде-
cin турмыз!— деда.
Кер!мбала кулкюн тыйган жод:
— Эй, б!лмейм!н, кйлге салсад та, кулдыным таза дей алар ма екен-
с!з, Абай?— деп, сезйш айта бастады.
Мына сез! элпден де жайсыз. Тогжан ашумен тыймад болып:
— К,ойшы, Кер1мбала! Кулкшщ де орны бар гой. Не деп барасын
ез!ц?— деп, унатпай калды. Кер!мбала Тогжанга жалт eTin, ренжш карады.
Абай бул цызды ашумен тыймай, майда мшезбен тыймац.
— Кер!мбала, журт аузы жец!л гой! Ушдары далжыц дурбыца ауыр
тиш, жазыцсыз жаманат келт!ру! мумкш. Ондай сезге журт алдында
сад болу керек емес пе? — дед!.
Kepiмбaлa бул сезд! дурыс туспнпу дайта кулш ж!бердк К,аз!р уялып
кулгендей. Мшез! жаксы, журег! таза баланыц уялган кулюс! тэр!здк
«Тогжанды ренж!тт!м бе?» дегендей боп, душадтай алып, ерте 6epin:
— Ал, енд! ашуланба! .Енд!гэр! айтпай-ац цояйын!— деда.
Ушеу! де топка цайтты. Осыдан эр! кептщ ойыны созылса да Абай
мен Ербол бегелген жод. Ертец ерте журем!з деп, ауыл пелерше радмет
айтып, аска да карамай кетш калды.
Келесе кун! айткан сездерш адтагандай боп, ек! ж!г!т Баданасда кеттк
Кдратайдыц аулына барып тустенш, кеш батцанша сонда болды да, сол
куш ымырт жабылып, ел аягы басылган соц гана Жэшбекке цайтты.
Ацырын журш, дабырламай келд!. Жерцылац тустес жнчттерд! иттер
де байцамай капты. Ауылдыц шетшде отырган Ербол уйше жым-жырт
кеп тусп.
Осы тун ел эбден уйыцтаган кезде, Абай мен Ербол уй тонайтын
урыларша жасырынып бугып, ептеп басып кеп, Асылбек отауыныц eci-
г!не жеттк Екеу! де кшз ес!кт!. жамылып турып, !штег! агаш eciieri
ашудыц амалына к!р!ст!. Уй !ш!нде ояу жаткан эйел бар екен. Шолпы
сылдыры ест!лд!. Кэр! Kici болмау керек. Бул уйде шолпы тагарлыц
ек!-ац Kici болуга лайыц. Оныц б!р! — жецге, б!р! — Тогжан.
Ойлагандай жакын адам, жНттерге:
— Ацырын!— деп, сыбыр етт! де, ес!кт! ез! ашты. Уй imi царацгы.
Ж1г!ттер уйге юргенде, жацагы дауыс тагы сол сыбырмен:
— Абай...— деп, дыбыс берд!.
Абай колын созды. Кимешег! бар жецге екен. Абайды цолынан устап,
торге царай жетектей берд! де, артына шала бурылып Ерболга:
— Сен цайта бер! 03i бапар!— дед!.
Дурысы сол еда. Ербол ацырын басып, цайтадан шыгып кеттк
Абайдыц uirepi созып келе жаткан оц долы ж!бек шымылдыцца тиген
кезде, алдынан карсы цозгалып келе жаткан Тогжанныц ыстыц саусацтары
муныц бет!не тиш ед!. Екеу! де шапшац умтылысып кеп, датты душац-
214
тасты да, узад-узад cyfticin, унс!з жабысып турып далды. Д!р!лдеген
дем дер! косылып, ыстык ершдер! енд! айрылмастай табысдан-ды...
Тып-тыныш жаздыц таны cap кабактан баяу атып, турипп деле жат-
дан шадта Абай мен Ербол Жэшбектен женеле берд!.
Азгана жур!п, карсы дабадтан асты. Ай батдан, жулдыздар да си-
реп, б!р-б!рден сен!п жатыр. Боз кеденщ арасынан уркш ушдан тор-
гайлар аспандап ап, далыдтап турып сайрай бастады.
Абай журег! де сыр мен жырга толы. Жец!л тымацтыц б!р дула-
тын жымырайта киш, сары жорга аттыц жайлы 6ip жур!сше салып, Бота-
данга дарай беттеп келе жатып эн бастады.
Ауылдан б!рталай у зап кеткен соц, Абай барлыд ашыд сулу дау-
сымен аса 6ip сез!мд! ыргадда салып, доп жырлады. Журейн толтырган
дуаныш та, назды муц мен толдынды ыстыд ой да — барлыд пердес!з,
дЫтыдсыз шынын осы энге табыс етден. Сез де белек... К,айдан шыд-
дан? К,ашан айтылган? Кандам нэз!д жан осындай боп, бар шынымен
суйе бигген? Мэл!м емес., Шырдап делед!. Bip тодтамай, муд!рмей, сон-
шалык 6ip шебер жуйр!д йл тауып, жыр самгайды.
Кандай жолмен, данша жургенш де бымейд!. Bip шадта Ботадан
ошагында отырган ауылдардыц тебес! дерйзда. Абай сонда гана энш тод-
татып, Ерболга карады.
Жолдасы Абай куйш уддандай боп, жымиып дана кулш, суйсше
дарап келед! екен. Абай атыныц басын !рк!п, тоцтаццырап турып, Ербол-
ды ат устшен душадтады да:
— Ербол, сынама мен!! вм!рде атын гана ес!ткен!м болмаса, бадыт
деген не? , Шын шаттыц деген не? Дэл осы тунге шей!н соларды та-
ныган да, татцан да емес ем. Нес!н айтасын? Kepin келесш. Жайым,
барым сол емес пе?— дед!.
Осы куннен соц, аз уакыт !шшде, Жэшбек жадда Абай тагы барды.
Б!рак ез цызыгыньщ жаксы дэурен! б!ткен екен... Асылбек, Эд!лбектер
кайтып кепй.
Келйлмен Эд!лбек суык сез естш, сез!ктенген бе? Жаман булшш,
жецгелерш де, малшы-керш!лер!н де катты бурштд Аулына елердей сад
ацду дойып, элдек!мге ешйккенш айтыпты.
— Аягын Жэшбекке карай басып керсш! Tipi кетпейд!!— деп, кесе-
cinTi. Жол киындап, жарыд айды булт басты.
Онсыз да араздыгы кеп елдерд! енд! мынадай !спен еш!кт!ру, аямас-
тыд сиякты. Амал дурып, тагы да б!р айыцпас дайрет келд!.
Осы кезде ел жайлаудан кайтып, ауыл-ауылдыц аралары дашыктап
кетт!.
Абай ез!н-оз! не куйде, не деген делсалдык дерт устшде жургенш
ацгара алмай журдк Бар дуниеге гул! солган, шырагы сенген тулдырдай
карап, жудеп кетт!.
Эке-шеше ездер! уйгарып, буйырды да, муны тагы да кайнына жур-
пзетш болды. Жалыны да жок, т!лег! де жод сулыд кещлмен Абай
дене берд!. Айдалып кеткен к!с!дей К,ардаралыга кетт!.
Бул жолы ай жарым журш, Дьлдэш алып келд!.
Бул уакыт елд!ц кыстауга цонатын шагы. Оз ойыныц эурес!мен журш
жэне дайындап кет!п, Абай ел !шш!ц жайларынан одшау «далган екен.
215
Осы кузге К,унанбай тагы да 6ip топ жанды кырына алыпты. Енд5Н
кезек — Кдглыншак, аулышкк Анау кездеп «бэле басы сол» деп, «Kemin
кеттц жауга кеттЬ> деп, буларга коптен ticih басады екен.
Жер жагдайымен куэдшугн ез дыстауларына карай кошкенде, К,улын-
шак аулы Кунанбайдыц касына кептк Келгецде, былтыргы тобынан жыры-
лып, жалгыз ауыл боп кептк
Абай кайтып келгенде, Кунанбай сол Кулыншактыц Садырбай, Надан-
бай деген ек! баласын Жеисуга жер аударып ж!бер!п, Муцсызбайды
кепгпде болсын деп, Жакып аулыныц шетше кондырыпты. К,¥лыншак
Манаспенен жалгыз уй калган. «Баламды урдыц, 1шмд1 маскараладыц»
деп, малдарын да Ti3in алып, айып-анжыны да баса салыпты. Агайын
ес жиярлык мезпл бермей, ара тусердщ бэрше б!лд!рмей, б!р-ак куншц
{нпнде осыны етшт! де, баягысынша тук болмагандай, «аксарбасын»,
«кеккаскасын» айтып, ру басшыларын жиып, конакасысын кошртш журе
бершти.
Абай кайтып келгенде, жулыскан тартыс жок. BipaK ауыл уй, агайын
арасы тагы да томсарган наразылыкка, бггеу жарага толы екен.
ЦИЯДА
1
Абай уйленгел! б!рнеше жыл болды. Д!лдэ тускен жылдыц келес!
кектемшде булардыц улкен баласы Акылбай туды. Eki жыл откенде
Кулбадан деген кыз туды. Ол бугшде б!рден асты. Кдз!р Абай ушпшп
баланыц экес! болгалы жур.
Дшдэ екщабат уакытында б)рнеше айдай ауру адам сиякты болатын.
Ас батырмау, басы айнала беру, агарып, жудеп, тесекке жантая беру
муныц салты боп алган.
Аз жылдыц 1шшде 6ipHeme баланыц экес! болса да, Абай эл! оз!-
шц осы халше уйрешп болган жок. Оган уйлершдеп улкен шешелер де
себеп болды. Акылбайды Улжан оз! баурына салып, оз баласы кып
алды. Ti.ni шыгып калган Акылбай бул кунде Абайды экем екен деп
бымейдь Жай, анда-санда ас басында кор'шш кететш коп улкеншц 6ipi,
бегде таныстай кередк Абай да оны ыстык керш бой тарткан емес.
Уйткеш, ол бала муныц жастыгына зорлык еткендей боп, TinTi ерте туды.
Ец алгаш, 17 жаста Абай эке болды. Уйленудщ оз! 6ip тэ»цр КУД1-
ретшдей амалсыздык куш едЁ Соныц артынан ес жигызбай, иесе келген
эке.'пк, Tinri 6ip мазактай, катал зорлыктай кершген.
Алгаш Акылбай туган куш К,аликадай жецгелер:
— Балалы болдыц!
— Енд1, Mine, сен экесщ!
— Кдйырлы болсын!— десш, кулш камалаган болатын. Сонда Абай
6ip уялып, 6ip киналып, не кыларын бглмей, атына Minin, кетш калган.
Аулына уш-торт кун откенде 6ipaK оралып едк..
Клшкене Кулбаданды да Абай эл! танып болган жок. Ол да кун!
бойы шешелер уйшде, солардыц баурында болады.
216
Д!лдэ бейнелес, ак, сары, мазасыз кыз, кеш болганда гана отауга
келед!. Абайды экел!кке ер!кс!з кенд!рем дегендей боп, Кулбадан туш
бойы уйкы бермей жылайды. Сонысыныц оз!мен де, ол жас экемен
ек! арасын бтмс!з кып койды.
«Тыныш уйкыдан к!с!ш шаяндай шагып оятады» деп, Абай оны «Сары
шаян» дейтш.
Kasip сол Сары шаян тагы да жылап отыр. Кеш батып, уй imi
карацгы болса да, Дидэ от жакпапты. Оз! шымылдыкты Tycipin, би!к
тесектщ алдына корпе-жастык салып, жантайып жатыр. Кулбадан шеше-
лер уйшен жаца келш, тесекке жатпай, кигылык салып отыр екен.
Абай 6ip топ к!с!мен уйге к!рд!. Тыста боран. Булардыц устер! Teric
калыц кар, кырау... Уйге шубатыла Kipin, мол аяз алып келд!.
Тыстан к!рген суык пен кеп к!с!н!ц дабьгрынан тынышы кеткен Д!лдэ
басын кетердй..
Абай тымагы мен imirinin карын кагып жатып:
— Д!лдэ, жарык жаксацшы! Тыйсацшы мынау мазасызды!.. Болмаса
апарып тасташы анау уйге!— дед!.
— Д1лдэ жарык жагып, шымылдыкты турш койып, конактарга корпе
салды да, Кулбаданды колына алды.
Кутупй кызыл келшшек отауга Kipin, Дшдэмен сыбырласып алып,
конактардыц камына KipicTi.
Бул конактар Абайдыц каз!рп уакыттагы жолдастары, жас ж!пттер:
Ербол, Жиренше, Асылбек жэне Базаралы болатын.
Орталарындагы улкен! — Базаралы. Сол торге шыгып, шешшш отыра
берш:
— Жаным-ау, мына кудайдыц кун! кайтед!? Тагы боран! Эл! боран!
Жутатты-ау! Аксуйек кып жутатты-ау ел сорлыны!— деп, уайым айтып,
узын кара сакалын устап, ойланып калды.
Ецгезердей мол денел! болса да, аса сымбатты, нур жузд! База-
ралы каз!р отызга жаца !лшген. Ак елт!р! !ш!гш желбегей жамылып
отырып, тацдайын какты.
Д!лдэ доцгелек устелд!ц устше шам экеп койганда, ж!пттер айнала
отырды.
Бул кезде Абайдыц да денес! !р!леген. Жауырынды, суйект! боп
калган екен. Бойы ортадан бшктеу. Суйег! !р!леумен кабат, булшык еттер!
де толып, бар мус!ш балгын, кесек тартыпты. Бет niiuiHi де денесше
лайык доцгеленш, ipiaen калган.
Узынша кырлы мурны кетерщк!, улкен. Жазык бшк мацдайы шеке-
ciue таман келгенде децкшдене тусш, кец косигендей. К,ыс суыгынан
бет, мурны тотыкса да келбетт! мацдайы акшылданып, айкындап тур.
Отты сулу коздершщ ак, карасы эл! де тап-таза. Кезшщ сырткы шарасы
томпактау жэне узынша б!ткен. Жш-ж!ц!шке боп кец созылган узын
кастары мен ойшыл, отты кездер! Абайды езге журттыц !ппнен окшауырак
етш турады. Жаксы туыс белпс! сиякты.
Эл! узармаса да, теп-тег!с боп, тебшдеп шыгып келе жаткан коцыр-
кай мурты бар. Барлык тулгасы сай келген кара сур жптт, сонау сулу
болмаса да, унамды, суйк!мд!.
Оцаша отауга !р!ктелген жас ж!г!ттер бул кешт! коц!лд! отк!зсе керек
217
еда. Б!рак, жаца орныкпай жатып Базаралы айтк,ан уайым сез бэрш
де ойга салды.
Бул жиынныц Базаралыдан баскасы уш кун журген. Базаралы осы
кеште гана тау жацтан келген-дц К,алыц ел, коп цыстаулар сонда. Абай
сол журттыц жайын бимек боп:
— Йемене, жут оз! цауырт па? Жок, ойдым-ойдым ба? Колем: цан-
дай?— деп сурады.
Асылбек, Жиренше, Ерболдар да Базаралыга цадала карап, хабар
куттй
— Анык жут жаппай келмей ме? Бул соныц оз! гой! Ел дегенде
кепт! айтамыз да... коп кысылды гой!... Мына боран айыдпагалы, Mine,
уш кун болды. «Жыл мойны жадын ба» деп дэме дылысып ед!... Кекек
аядтап, мамырга да тацадык. BipaK адпан-кацтардай боп эл: кацап тур.
Енд: не калды?—деп, Базаралы туципп отыр.
— Кырылып жатцан кой гой. Ал мына ipi кара жагы калай?, Шыц-
гыста одан ухпт бар ма екен?— деп Жиренше тым курыса, озге мал-
ыц аман цалары болар ма екен деп ед:.
— Тобыцтыныц малы жылцы мен кой емес пе? Ipi кара дегенде
сиыр болса, ол кесел цойдан да жаман екен... Туйе де жутка осал неме
гой... эйтеу!р колдагы малдыц аманы болмас!..— дед: Базаралы.
Шай ycri мен барлык осы пррде жпчттердщ эцпмес! елдщ бупнп
цысталац хал! туралы болды. Мал жуты гана емес. Кепшипк, кедей
копшипктщ ашаршылыцца ушырай бастаганы да бипнштк Согымы тэу!р
ауцатты ауылдарга, Шыцгыс :шшде ас-су 1здеп шубыра бастаган нашар-
ларды да Базаралы коршт!.
Мундайлардыц алды осы Жидебайга, Абайдыц шешелершщ уйше
де келш жатцан. Bipep асым ет, бидай, тары болса сурастырып, комек
экетш жатцан кемшр-шалдар бар-ды.
«Жуттан аман цалар ел бар ма? К,аз!рде тыц туяц турган шмдер?»
дескен уадытта, Базаралы:
— Ат тебелшдей аз ауылдар аман болар. Ыргызбай, Кодабак, Жт-
тек, Ведении шпнде жаден кыстау алып, жерд! мол басцан ауылдар
03ip цысылган жоц,— дед:.
— Qcipece Ыргызбай iini аман. Кыстаулыц жер! сайлы. Кузден ал-
ган шшеш де бар,— деп, Ербол жацадан оз: корген жайларын айта
бастады.
Баганадан 6epi унс!з ойланып отырган Абай:
— Жалгыз Ыргызбайдыц амандагы к!мге медеу, юмге дор:?— дедй
Базаралы Абайдыц бул созш унатып калды.
— Эйтеу!р куш! бардыц куй! бар болады екен. Кунекец эперген жер
Ыргызбайды сацтайтын кершед! гой!
Абай дабагын туйш, жалт етш Базаралыга царап:
— Тэц!р-ай, тартып алып жетгскеншц нес! соз? Ыргызбайдыц иемде-
ни отырганы жер ме? Коршеу козд!ц жасы емес пе?
Асылбек пен Жиренше Абайдыц мынау ашык сынына катты суй-
с!н!п, кулш ж!бердц
— Япырай, Абайжан-ай, кептщ коципнде журсе де, аузы бармайтын
218
соз!н ©sin айттыц-ау!— деп, баганадан 6epi уайыммен отырган Базаралы
да жадырап далды.
Бул Ж1пттер Абайдыц эр жайдан шындасып сырласатын досы есеп-
tl Ocipece Ербол бес-алты жылдан 6epi Абайдан айырылмайтын узеИ-
ri жолдасы боп алган. Сол ардылы Жиренше, Асылбек те Абаймен
эбден жакындасып, кысы-жазы коп араласа беретш. Кунанбай болса,
Абайдыц дэл осы жйчттермен достыгын суймейтш. Сырттан бфнеше
рет датты сойлеп:
Ылги кешег! жау ауылдардыц болпржтерш жиып апты. Дос тап-
дан екен!— деп тыжыртып, жадтырмай журетш.
Б!рак Абай ез! эке мшездерш сынагыш болганнан 6epi, сол экеден
дорлыд керген елдщ дай-дайсысыныц болса да, соз угар деген адам-
дарымен сырласа сойлесе, эке мшездер!, ел куш, кептщ муцы сияд-
тыны толыд угынып, кец тусше бастаган.
Абайдан екьуш жастай улкен болса да Жиренше, Ербол, Асылбектер
бул кезде эбден жадын дурбы-дурдастай боп ап, оз мацдарындагы улкен-
нен, кэрьдуртацнан есггкен шер уайымды да !р!кпей айтып келе беретш.
Жалгыз-ад мундай бел uiemicin кецескен создерше Базаралы бурын
кеп араласдан жод-ты. Ол ез! осы жуттыц бул ец!рд!ц елше аса кат-
ты тиетш 6ip ce6e6i Кунанбайдан деп биетш. Жол бойы Kopin келд!.
Кунанбай оц дараган жуан ауылдар Ыргызбай imine малдарын айдап
апарып, сонда жан садтап жатыр. Ал Кунанбай адам деп санамайтын
аз ата, сансыз атсыз копш(л1к болса, малы кайда барарын, басы дайда
даларын б!лмей сецдей согылып жур.
Оз imine талай турл! ызалы, наразы ойлар жиса да, Базаралы эл!
ешюмге tic жарып айткан жод-ты.
Енд! Абайдан жацагы сезд! ешткен соц, шешшс туст!. Кеп ауыртпа-
лыдтыц туп тамырларын дазбалап кеп:
— КопшЬпк сорлы гой. Санда бар да, санатта жод. Егесте сойыл
согар, еседе кум кабар. Атаусыз, жоктаусыз кеткен! гой. Бугш, мше,
аппад суйек боп дырылгалы отыр. Кешег! «жадсы», «басшы» дегендердщ
дайсысыныц цабыргасы цайысар екен?.. Керерсщдер ертец! Kim дынжылар,
к!м болысар екен!— дед!.
Абай Базаралыныц езгеден белек мынандай ддмцор ойларына iini-
нен тац калды. Жалгыз журсе де, Базаралы ел дауын шешен кып айтып,
тукшрлеп ойлап журген сиякты. Оз! батыр бейнел!, оз! энш!, шешен
Базаралы улкендер сынынша б!р тентек, сотдар коршуш! ед!. Жалгыз
жайылган сыйымсыз. Аузыныц дуасы жок. Ащы т!лдщ тыйымсызы боп
аталатын. Каз!рде Абай байдаса, мына Базаралы ол емес.
Журт жайын ойлап жабыркау тартдан жастарга Базаралы:
— Ж!г!т болсац, ж!герщ болса, мынау шубырган елге пана болыцдар.
Малыц аманда жаныц сакта... Эншешнде есе бермесе, ец болмаса осын-
дай дысылган кунде артыгынан улессш... Жершен жайылыс берсш. Кыс-
тау дорыгынан пана берсш копке! Улеске салсын жиган корын. Елден
ерек аман далган Кунекец, Байсал, Байдалы, Суйшд!ктер мен тутас
Ыргызбай к!мге тулга болады? Бар ел жуген устап калып, аштан шубы-
ратын кун болса, тшт! оларды аман да отыргызбайды. Жер мекешне
219
босып кетуден бурын, ец эуел! осылардыц озшде барды уйпап кетпей
тура ма? Муны ап-аман койып, оз де pi ауган цояндай дур жосып кетсе,
оныц Tinri елднт дайсы? К,ысдасы, ел кетпейдП Кетсе, тек кетпей-
ДЙ— дедЕ
Бул создер! барлыд жиынды датты ойландырды. Асылбек, Базаралы
дауыныц кейб!р жер!н Tepic деп бглген.
— Жут деген кип туырлыдты дазадтьщ атам заманнан 6epri зэулзс!
емес пе? Жалгыз буг!нп куншц адамынан боп отыр ма? Сыцар езу
кетш, 6ip-aK жадда салмад сап отырсыц... Осыныц огат!— дед!.
Базаралы дауласайын деген ойда емес. Коцшшдег! ез! угынган пара-
зылыд бетшен дайтдан жод. Асылбектщ сездерш: «Экец Суйшджтен
келе жатдан жалтадтыд дой»! деп, жадтырмай тыцдады. Асылбекке ажы-
рая дарап, басын изеп доя салды.
Ж[г1ттерд1ц осы эцймес! аядтай бергенде, аязды тыстан уш Kici кеп
к!рд!. YcTepi дар, садал-мурттары cipey болган. Алдыцгы келген сен-
сеи тымад, коне тонды, узын бойлы жолаушыныц к!ршгше шейш дырау
турып дапты.
Бул келген Бекеннп Дэркембай мен соныц ек! кедей Kepmici екен.
Абай Дэркембайды танып:—, Шеппшцдер,— деп ед!. Дэркембайдыц жу-
pici тыгыз екен, шешшбед!.
Бул Дэркембай анау жылы Тодпамбетте Божей 'сабалатында Купан-
байды атам деп мылтыд одтаган Kici болатын. Сол тобелестен 6epi Тобыд-
ты imi болсын, ocipece Кунанбай айналасы болсын, оныц сондагы icisi
есггкен.
Барлыд Ыргызбай Дэркембайды содан бер! кезге тур™ гып, шетке
дагып, кырына ала беретш. Абай шаруасын сураган соц, Дэркембай
!рк1лген жод.
— Шырагым Абай, дарындасда дайырымы бар бала деп еступп ем. Сон-
дыдтан кеп отырмын. Болмаса, ана Тэкежандай десем, келмес ем... Басыма
кун туып кеп турмын. Мынау ек! коргшммен ушеум!зд!ц уйлер1м!зде
жиыны 20-30-дан туяд бар едд Сол азын-аулагымызбен 6ipre пана таба
алмай ыгып, 6ypicin кеп отырмыз... Жер!м!зде дылтанад жод. Койлары-
мыз буралып 6iTTi. Кдз!р, осы Мусадулга жеткенше, бес дой ycin ол-
дй— дед!.
— Эй, , Шыцгысда неге тартпадыц?.. Тым дурыса, тау панасы бар
гой!— деп, Асылбек сурай бастап ед!.
— Ойбай-ау, боран, Шыцгыстан согып тур. Оз! титыдтап турган мал
дарсы баса ала ма? Жэне, Шыцгыс кайда, б!реу дайда? Мынау Муса-
дул, Жидебай эр! ыдда дарай, эр! жакын жэне иелер! бешл берсе,
бул Мусакул, Жидебай, Барак сиякты уш дорык — талай кора дойка
пана емес пе? К,арын аршысам да елт!рем бе! , Шидщ imi донга пана
гой деп, бар ум!т цып келгешм осы едН— дед!.
Абай Дэркембайдыц жайын танып отыр.
— Дурыс кепсш! Ал жая бер!.. Енд! несш соз кып кеп турсын?
— Оныц рас-ау, карагым! Б!рад жаца кеш бата, сол Мусадулга зор-
га деп жетш ек. Алдымыздан Тэкежан шыгып, кайта дуды. К,асында
элп Жумагул дейтш даныпезер бар екен. Басымызга дамшы шред:.
Кет деп жатыр. Бар талшыгымды дырам ба осы мен? Кырар болсам,
220
тым курыса, сен б!лс!н, аш-арык, агайынныц опка Tycin жатканын сол
керс!н деп келд!м.
Абай Дэркембайдыц осыдан аргы сездерш токтатып, тез байлау жа-
сап, Ерболга карап:
— Ербол, жылы ки!н де, атка мш! Дэркембай, ерщдер мынаныц
касына! Осы арадан азык алып кетщдер! Дидэ, тур!— деп, Абай ке-
лшшепне буйрык етш:— Мына киллер ашыкпастай кып, ет, азык эз!рлете
бер!— дед!. Д!лдэ лезде турып, шыгып кетт!.
Абай Ерболдан Тэкежанга сэлем айтты. «Кумасын!.. К,азынасын же-
мейдй Мынаныц азгана малына жайылыс берсш жэне Ж у магу л ды тый-
сын!» дед!. Ербол тез кши!п алып, Дэркембайларды ертш журш кета.
Тэкежан бул кунде Мусакулды кыстайтын. Ол Абайдан бурын уй-
ленш, сол жылы еинп алып, белшш шыккан. К,аз!р ез! аса малкор
да жэне acipece жер корыгыш, кызганшак болатын. «Журт кезше тус-
пейтш жер болса, тшт! осы мына улкен шешелерппц оз аулынан жай-
ылган малды да куып тастап отырады» деп, барлык керш! малшылар
кайран болушы ед!. Абай Тэкежанныц сол м!нез!н биыл естш, катты
наразы боп журетш.
Kepicce, суык амандасатын.
Тунделетш, борандатып кеткен Ербол аз уакытта кырауланып, ыза-
га толып, кайтып келд!. К,ыскалау тыгыз кара сакалына кар тыгылып,
шал беттенд!рш апты. Улкен, жуан тумсыгы кызарган. К,оцыркай етк!р
кездер! жиренпп, решш сызын жасырмай б!лд!рш тур.
Тымагыныц бауын шешпей б ip т!зерлеп отырып, сакалыныц карын
аршып жатып:
— Тэкежаннан куткенше, тэшрден куткен жаксы гой! Мусакул, Жиде-
бай, Баракка мен мал тушртпеймш деп, Жумагулды кайта жумсады.
«Сабап-сабап айдап таста Дэркембайды» деп, кез!мше буйрык берд!.
Жумагул кудай урган, сол сезд! аркаланып, жаца мешмен иесе шауып
келш, эли Дэркембайдыц койын сойылдап куып жур!— дед!.
— Дэркембай ше? Ол енд! кайтед!?
— Тун !ш!нде мына боранда кайда барады?
-— Кугында елгенше, Жумагулдыц колында елсепп!..— деп, уйдег! ж!-
пттер жаман ширыкты. Ербол тагы б!р кергенш жетюзш:
— Жумагулдай ит болмас, каныпезер! Елд! кан каксатып журетш
атшабарлыкка жараткаи гой езш кэшрдщ. «Тым курыса, сен аял берсецш!,
тацга шейш токтасацшы!» деп ем, ез!ммен eperecin, аузына келгенш
айтты!— деп, токырап калды.
Ербол бар ecirin, бар кергенш айткан жок. Тэкежан Абай туралы
катты сейлеген. Жумагул Ерболдыц езш де сабамак боп умтылган.
Б!рак сол кезде Дэркембай каны кайнап, катты ашуланып: «Енд!
тек колыц тарт! Болмаса, екеум!зд!ц б!р!м!з канжоса боламыз!» деп,
арага Tycin барып, Ерболдан бетш кайтарган.
Бул жайларды Абайга айтса: «Ек! туыскан арасына от тастаган» боп
саналатыны бар. Оз басы ондай жанжалды суймейтш Ербол мундайда
тартыншак болушы ед!. Абайды ушкары !стерге арандатпаймын дейтш.
Ондайын артынан бинп, неге айтпадыц? деп, куйш сейлеген Абайга,
221
бул сыр ашпайтын., 0зшше, Абайдай жаксы досын, тэту жолдасын «сак-
таганым» деп битетш.
BipaK Kaaip оныц imine ipiKKen улкен ашуы Абайга ап-айкын боп 6ijri-
нш тур. Жолдасына сырмшез болгандыктан, Абай каз!р айт деп кыскан
жок. Тек жацагыныц ар жагында жаткан баска зш бар екенш таныды да,
аса катты долданып кетть Ек! бет! 6ip сурланып, 6ip карауытып, ту-
нерш алды. Азтантай уакыт шугыл ойланып, Ерболга октай кадалып,
KipniK кадпай туйтлш отырды да, б!р сэтте атып турды.
Базаралы, Асылбектер Абайдыц байлауын укпай ацтарыла калды.
Абай дем! д!р!лдеп, Tic те не сейлеп:
— Тур, Ербол: Мешмен 6ipre жур!'— дед! де, ез! шапшац кише бас-
тады. Жецш куш кие сап, шарт буынып, колына камшы алды да, есткт!
катты ашып, аткып женелдЕ Ербол артынан кетт!.
Кдмшы алганы уйдеплерге Абайдыц атка мшбек болганын б!лд!рдЕ
Тыста ею кек ат ерттеул! куйде бораннан ыктап, кораны жанасалап
тур екен. Абай ец жакын турган oipeyin memin жатый, жолдасына:
— Сен де мш!— дей салып, ез! лезде каргып мшдЕ Кек атда камшы
басып, ак борапныц imine куйыдтыра шауып, Kipin кетт!.
Бул кезде Жумагул Дэркембайларыц елу-алпыстай азгана койын шок,-
тай tiipin, т!рсекке сабап куып жур. 1штерше талай кунпен пэр тус-
пеген, бурсец койлар кашайьш десе де жупре алмай, уйлыгып, сыгы-
лыса бередЕ К,ойдыц жылдам баспаганына зыгыры цайнаган Жумагул
иесшен бастап боктык, астына алады. Артынан epin келе жаткан жаяу
шубырган Дэркембайларды б!рде-б!р кулакка !лмейдЕ
Кугынпан, бораннан жэне бугш кешю аш журштеп эбден титык-
таган терт-бес токты омаката жыгылып, тура алмай да калды. Дэр-
кембай капы кайнап, Жумагулды устайын деп умтылып ед!. Аты жарау,
ез! сыркынды Жумагул мацайлатпай жосып жур. К,ойдыц 6ip шстшен
екппш шетше карай омыраулап кеп тшскенде, атыныц пзестмен буаз
саулыктарды домалатып та кетедЕ Жазыксыз жаулык керген сорлы мал
т1лек титей битее, бул тунде мыпандай камалап турган кастык ортасында
ел!мнен басканы тйтеместей.
Жумагул батана келгеннен 6epi боктыктан тыйылган жок. Майбасар
старшындыктан тускен соц, Жумагул атшабарлыктан да калган болатын.
П!шт!р!лген соур!ктей боп, дщкес! курып журт едЕ
— Жанжал мен тебелес, кудайдан аксарбас айтып тЕлесе де колына тус-
пей, Жумагулдыц мысы курып жур!— деп, жорга Жумабай мыскыл ететш.
Б!рац осы соцгы ек! жылда Жумагул орнын тапты. Оны Тэкежан
жолдас кып алды. Рас, Тэкежан колында эм!р, куд!рет жок. Б!рак кыс
пен кузде жер коритын эдеттер! бар. Сонда мацайдагы малы азгана,
куш! кем, адамы момын ауылдарга Жумагул меп Тэкежан атшабар мен
старшыннан кем тимейдй Малшыларды сабайды, мал куады, ат устап
алады. Агайьшды кеп жалындырып, жалпетек ететш талай icrepi бар-ды.
©здерт оисыз да бэле т!леп журген Жумагулдарга Дэркембайларды
катал кудайы езд!гшен айдап кеп бергендей болды. Буларга кун! тусш
отырган там десецш!! Ол — эншейшде Тэкежан, Жумагулдыц тктерш
басып журетш Дэркембайы...
Жумгг-,/ЛдЫ аттандырар жерде Тэкежан дзуыстап турып:
222
— Дэркембайды колыма беред! екен! Ата душпаным Дэркембайды!—
деп, южшш калган.
Соны ес!не TycipreH сайын Жумагул арык койларды бастырмалатып,
домалатып кетедк
Осындай боп, айыкпас бораннан да бетер катты кэр гып журген
кезшде ак боранныц iminen шапкылап кеп шыккан ею кок атты керш-
дк К,ылац аттар боран imiг:де дэл жасырынып келгендей бопты. Жума-
гул бул уакытта аш койлар мен Дэркембайды боктаганын Mice кыд-
май, тшт! Дэркембайдыц аргы атасы сонау Бекешшден Tycin, соныц
атын этап кулдилатып журген. Боз аттылар келе бергенде, з!лш катай-
тып, тагы 6ip каткан койды кагып тубрдк
Асыгыс журген аттылар ун шыгармай, дыбыс бермей туп-тура коян-
колтык келд!. Не жен сурап, немесе ашу, айтып урыскан да жок- Тек
кана алдыцгы атты екпшдеп кеп, кой мен Жумагулдыц атыныц ею
арасынан кие берд! де, шылбырдан алды. Жумагул ашу шакырып, тебтне
Tycin, камшысын оцтайлай берin ед!.
Осы кезде Абай акырып ж!берш:
— Аш KO'iinfli, жауыз!— дед!.
Жумагул Абайды тани берд!. BipaK танысы жаудан бетер боп шыкты.
Yh катканша аял болган жок. Абай оц колындагы камшысын цулаштап
кайрып алып, Жумагулды какбастан тартып-тартып ж!берд!. Жумагул
тебшш кутылайын деп ед!, Шылбырын Абай сол колына орап апты,
тапжылтпады. Екеушде де ун жок.- Абай аямастан тагы да батырлатып
женелдг К,олы катты. К,амшысы сойылдай тиш барады. Бул корлыкты
коргенше, елш багайын дегендей боп, Жумагул Абайдыц оз!не умтыла
берд!. Б!рак дэл осы кезш баккан Ербол эз!р тур екен. Атын катты
тебшш ж!берш, кимелеп кеп, Жумагулды жауырыннан ала тусть
Бул уакытта:
— У а, кудай тыеущ берсш! Бэсе, 6ip адам баласы да бар шыгар-
ау! Жанпыц бэр! каскыр емес шыгар-ау! А, кудай-ай, 6epi экпеш!!— деп,
зар кагып жупрш кеп, Дэркембай да жети. Жумагулды жагадан алып,
б!р-ак жулкып, купсек кардыц устше доптай тус!рдк Абай сол арада:
«К,ойды кейш кайыр!» деп, катты эм!р берд!. Иелерше айдатып оты-
рып, корыкка кайта юрпздг
Жакын жерде турган улкен мая бар екен. Соган карай айда деп
буйырды. К,ой маяга жакындай бере, шубай жупрдй Дэркембай Кунан-
байдыц корыгына тусумен коймай, шшешне тагы ауыз салганнан кор-
кып:
— Кайыр! К,айтар!. ГПшенш жепзбе!— деп, ез юсиерше айкайлай
бастады.
Абай оган да зекш:
— Токта былай! Барсын!.. Жесш! Маяга жабыцдар, жарамсаксымай!—
деп акырды. К,ойлар тег!с маяга жетт! де, мол шшенге бас койды.
Жагалай жабысып, катып турып калды.
— Тац атканша осы маядан тапжылтпа! Боран айыкканша кыбыр
етюзбе! Бул жер, бул шоптщ Тэкежан иес! болса, мен де иес!м!н!—
деп, Абай 6ip жумысты жайгады да, енд! Дэркембайды касына шакырды.
— Дэркембай, сенщ ек! жолдасыц осы койдыц касында болсын. Айы-
223
рылмайды. Ал езщ дереу мынау атка, мына жер корыгыш Тэкежанныц
атына м!н де, каз!р шапкылап отырып осы мацдагы ез!цдей ауылдарга
хабар айт. Мен ж!берд! де!, Шьщгыска жете алмай, осы жакын мацда
койлары аштан буралып, кырылып жаткан ауылдар тепе журуге жарай-
тын койларын алып, азаматтарын сайлап, дэл осы уш корыкка, К,унан-
бай корыгына айдап келсш! Курек-шоттарын ала келсш! К,ойларын корык-
ка салып, кар аршып, жан саугаласын! Осы хабарды мына жакын жер-
дей — Торгай, Жпйтек, Кдрабатыр, Бекенш! барлыгына айт! Ендпл жутты
керсек, 6ipre керем!з! Бар!,Шап! Жиып кел тепе,— дед!.
Дэркембай сол буйрыкден атка мшгенде, Абай Жумагулдыц кеу-
десше ез атыныц тумсыгын т!реп турып:
— Сен антурганныц будан былай итаршы болганыцныц алды-арты
осы болсын! Б!лдщ бе? Ал Тэкежанга айт, шыдамаса — еле калсын!
Жуандыгы мен кэр! болса, жутап жаткан койга, аш-арык елге керсет-
пес!н, дэл маган керсетсш! Женел!.. Жаяу бар!..— деп, буйрык етт!.
Баганадан б!р ауыз ун катпаган Жумагул Тэкежан аулын жаяу !здеп
кеткенде, Абайлар Дэркембайды ез колдарынан женелтш ж!бер!п, ауылга
кайтты. Боран эл! бэсецдемепт!. Енд!, тшт!, ышкына согып, карсы алда-
рынан катты ыскырып, зэр тегш тур екен. Майда кар уйткып, жабы-
сып, кез аштырмайды. Желдщ согуына карап, Жидебайга беттерш ту-
зеп алып, ек! жцтг жарысып кетт!.
Тац атканда жел басылып, жауа бораган боран айыгыпты. Алыс-
тагы ак белден жаца кершген кун кып-кызыл екен. К,ысылып, киналып
шыккандай. Ек! жактагы сургылт булттарга кызгылт-сары рец берш,
кулактанып тур. Мацайда шацыт бар. Б!рнеше кун удайы соккан кат-
ты жел енд! бэсецдеп, аяктап келгенде, жаяу борасындап кояды., Шытыр-
лаган аяз бипнед!.
Дэркембай Абай тапсырган жумысты дурыс тусшген. Туннен бер!,
дэл тац атып, ел турганша тыным таппаган. «Озщдейлерге айт!» деген
сезд! ол анык унаткан. «Малы бардыц нес! курайды. К,олы узынныц
epici де кец. Сыйластыкпен, жегжаттыкпен, немесе, тшт!, азын-аулак
акы берумен де Ыргызбайга, Кунанбай, Байсалдарга сыйысып кетед!.
Бексе бастыны кергенде, кеп керед! гой. Азын-аулак талшыгынан айы-
рылса, шубырып, кор боп кететш де сол гой!» деп, Дэркембай ез! кеп-
тен айтып келе жаткан осы сездерш Базаралыга да айтканы бар.
Кептщ куйщ з!лд! кып айткан Базаралы да осындай кгсиердщ аузы-
нан анык жайларга мейлшше канган болатын. Сол Дэркембай Абайдыц
сэлемш ылги гана К,арабатыр, Торгай, Борсак, Жуантаяк, сиякты осы
мацайдагы жерс!з, малсыз елдерге таратты. Солардыц !ш!нде де 15—20
Койлы, 30—40 койлы элшздерге барды.
Мусакул, Жидебай, Барак сиякты уш улкен корыкты жагалай отыр-
ган саны кеп, дэрмен! азгана ауылдарды куншыгыс жактан бастап, кунба-
тыска шейш шарлап шыккан.
Аязды, боранды тунде асыгып кеп, терезе каккан жургшш! эдет-
тепдей суык хабар экелген жок. Ум!т хабарын жетюзген. Журт уш
куннен берг! боран туралы: «К,олда барды эп кетт!» деп койган, ышкы-
нып кеп шуылдай Tycin, терезеш дуб!рлетш, ycKipin соккан жел уйцы-
ны куган. Кэрькуртац жалбарынуда., Шару а иелер! курешуде. Ер-азамат,
224
катын-калаш бел шешуден калган. Кунд!з-туш дамыл алмай, мал кора-
ныц iiiriH шарлайтын.
Мацындагы тебенйктердщ боз караганы болса, шауып экеледй Жакын
жердей ши атаулыныц басын кузеп, колтыктап келген болады. Тшй
болмай бара жатканда, онсыз да жаман, жыртыц кораныц тебесшдей
камысын суырып берген болады. BipaK ол талшыктары карлыгаштыц
канаты экелейн тамшыдан да элйз де едк Арамза туган койына бере ме?
Суйн куткен б!рл!-жарым сиырына бере ме? Болмаса, жапа-жалгыз
туйесше асата ма? К,айсысына берсе де карык кылмайды. Тек, эйтеу!р
соцгы ецбейн, «озге елее де, осы калса екен» деген шаруа суйешшше
усынган болады.
Аукатты керип мен жер! жаксы сыбайластан ум!т ету бул елдер-
де жок.
Дэркембай мына тунде сол сенген умйй серите келд).
Сонымен дэл кун шыга бере, Кунанбайдыц уш корыгына карай жан-
жактан мал шубырды. Бул кезде Абай мен Ербол ат устшде болатын.
Узын корыкты жагалап, желе шауып отырып, эр ауылдыц шогырларын
карсы алып жур. Азын-аулак койлар мен тертй-беей ipi караныц айнала-
сында катын-калаш, карькуртац, ер-азамат кеп-кептен келед!.
Жарап, каткан койлардан ажар кеткен. Жундер! урпиш, уйысып калган.
Жамбастары сарала боп баттасып калгандары бар. Анда-санда шыдамсыз
ешкглер бакырып-бакырып турып, омакасып жыгылып та жатыр. Б!рнеше
ауылдыц оз кыстауларынан осы корыкка карай журген жолы кадау-кадау
бели калдырыпты. Ол белплер: ушып олген ешк!, лак, арык токтыныц ел!м-
Tiri. Ак кардыц устшде, кец жазыкта карауытып калып жатыр.
К,ой алты кун аштыкка шыдайды десупп едк Мынау турлерше Кара-
ганда, бул малдардыц аштыгы эбден шыцына жеткен кершедк Енд! екь
уш кун етсе, Teric жусайтын халде екен.
К,арды бузып журетш муршалары да жок. Сондыктан 6ipen-capaH
кетерем жылкы мен арык туйеш, немесе жалгыз-жарым сиырды кой-
дыц алдына салып, соган кар бузгызып келедг. Ашыккан койлар, алда-
рында эрец !лбш келе жаткан ат пен сиырдыц куйрыгын жалмап кояды.
Осындай тепе кем-кейк, д!мкас болып, ибтен, сорлы малдыц айна-
ласындагы адамдар да жудеп, салдырап бггкеп екен. К^артац жандардыц
беттершде ажым калыцдапты. Барлык жуздер куац тарткан. Белдер ж!-
цппкерш бугглген.
Кшмдер! жыртык, жудец. Бастарына еск!-кускы ораган эйелдер гана
емес, сакалды ерлер де бар. Аяктарында, кебшесе, сырган кшз...
К,орыктыц шетше иннерллшбесте, барлык журт курек, шоттарын омбы
карга салып, шидщ тубш, корык устш аршуга Kipice/d. Абайлар эр топ-
ты 6ip-6ipiHeH алысырац Tycipin, жер келемш кец!рек 6epin жур. Уш
корыктыц 6ip касией к.алыц шил! болушы ед!., Шецгел, итмурын сияк-
ты буталары да кеп. Омбы кар корыктыц шет-шейнде калыц болган-
мен, дэл шилердщ imine йргенде оншалык катты емес, купсек екен.
Жэне аршыган жердщ кай тусынан болса да, калыц шоп шыгып жатыр.
Осындай жерлерге жетуге жараган мал Teric талшык ала бастады.
Абай мен Ербол журттыц кебш орналастырып болган кезде тус болды.
К,орык,ка келген ауылдардыц жиын саны елуден асты. Тэкежан жал-
225
гыз сиырдан коритын корыкка, бупн тускен кой саны мыцнан асып
тур. Ipi дара кап емес. Неше куннен 6epi карды канша тепсе де, асты-
нан кур такыр керш келген азын-аулак аттар енд! соцгы куштергн елмес
камына салып жатыр.
Бургскен мал мен жудеген жандар баганадан 6epi Абайга улкен ауыр
ой салды. Жаз жайлауда, арка-бас кец шакта гана елдщ ipreci бутгн,
бел! бекем сиякты кершедг. Мынау жуттыц кундер! калыц кепйц сон-
шалык панасыздыгын, коргансыздыгын керсетй.
Жиырма-отыз койы бар, уш-терт корасы бар уй — калыц елдщ кеп-
шипй. Жыл он ек! айда iiuepi, MiHepi сол. Сояры, сатары да сол. Киер
ки!м!, бас панасы да сол айналдырган аз туяк. Аман турган куннщ
езшде бул кандай тапшылык. Ал, бугшйдей кысылган шагында, мынандай
апат, ауыртпалык керген шагында, каншалык олсгз, осал. Осы азын-
аулагынан айрылса, тгрл!к не болмак? Кешей «!ргел! ел» деген, «журагат,
журт» деген осы-ак болганы ма?
Жут деген жокшылык, кысталац, апат деген осындай боп как касына
келгенде, Абай ел йрлшшщ барлык кайгылы сорын керд!.
Оз ойыньщ ауыртпалыгы Абайга барлык йрлгкй соншалык татым-
сыз, жалган ейп керсетй...
Малдарын куресш кардыц арасына тыгып, коянньщ кеуейндей оптыц
iuiiH паналаган жандарга жаны ашыды.
Эрбгр ауылдыц улкендерше соцгы рет кайтадан согып:
— Тоцгандарыц мына тус-тусыцдагы ауылдарга барып, жылынып кай-
тыцдар. Bip-6ip мезйл ыстык гшщдер. Осы корыктарда отырган ауыл-
дардыц бэр! де агайын гой. Кумайды. Жасканбацдар!..— дед!.
Онсыз да малдары ушш Абайга алгыс айтып жаткан кэрглер енд! б!ржо-
лата жуттан кутылгандай кетерипп калды.
Абай осы бейнен аттан туспей жортып отырып, Уш корыктагы бар
кыстауды аралап шыкты. Эр ауылдыц Ызгутты сиякты улкендерш жэне,
acipece ас иес! кексе катындарын тыска шакыртып алып:
— Мынау апатпен алысып жаткан агайынга кайырым ейцдер! Ауылда
неше казан болса, соныц бэрше ыстык гстеп, кушне 6ip-6ip рет корек
берщдер!— деп, кадагалап,' тапсырып шыкты.
Осымен эр ауылдыц кутейн аш-арыгы белйленш, тус-тусындагы ту-
йндерд! меншжтеп алды.
Абай мен Ерболдыц ец соцгы келген! Мусакулдагы Тэкежан аулы.
Тэкежан ез! жок екен. Ол тунде Жумагулдыц хабарын есйймен Абайга
бармай, тура Карашокыга тартыпты: «Содыр, соткар» Абайдыц усйнен
Кунанбайга арыз, шагым экеткен.
Енд! Тэкежан корасыныц алдына келш, ез! аттан туспей турып,
Ерболды уйге ж!берд!. Кайнысыньщ шакыруымен тыска шыккан Тэке-
жанныц келшшег! Каражан йстешп, сурланып келед!. Узын бойлы, кесек
мурынды кара сур келшшек тегшде з!лд!, зэрлг болатын. Оз куйеуше
кыжал мшез керсетш, кысып-кымтап устаушы ед!. Жас та болса, кыты-
мырлыгы айкындап, ас пен дуниеге сарац бола бастаган. Ол мшез! куйеуше
сай келш, осы кезде бул уй тез байып келе жатыр. Улжан уйшщ
молколдыгын унатпай, ертерек сез шыгарып, еншш! тез алгызган да
осы Каражан.
226
Ол Абайдыц Тэкежаннан Kimi бола тура, жаксы атты жит боп
бара ж'атканын жактырмайды. К,ызганып жактырмайтын. Абай да жецгесг-
нщ сол imin бигедк Кдражан такап келсе де, Абай амандаскан жок.
Азгана тебше Tycin, кек аттыц тумсыгын тундей Жумагулдыц кеу-
десше лрегендей, буган да такап койды. Келген жумысына тура KipicTi.
— Куйеущ менщ устгмнен шагым экетштг гой. Мен ез жазамды
e3iM тартып жатармын. Ал каз!р саган мшдет тапсыра келд}м, соны
булжытпай орындайсыц, бидщ бе?
— Не мшдет?
— Мынау мацайдагы ел жутап, кырьглып жатыр. Бас аманда пгшенщ-
д! шабатын, кудыгыцды казатын, малыцды суаратын, барып-келще
журетш сол агайын болатын. К,аз!р кысылып, басына кун туып кеп
тур. Малдарына жайылыс бердж. , Оз кыстаулары алыста. Кун болса
суык. Осы мацдагы барлык ауылга Kici улеспрш бергп келем!з. Б1зд!ц
ауылда 40—50 жан болады! Орын жетпей жатыр. Жаца ездерше этап
тапсырдым. Сенщ аулыцныц тусында жиырма Kici бар. Терт ауылдыц
адамы. Соларга кушне 6ip мезлл ыстык (степ 6epin отыр...
—, Ой, шырак-ау, о не дегенщ?.. Бгздщ уйгмгзде 63iMi3 шерлпс азык-
тыц e3i жок?
—, 0TipiK айтпа! Энеу куш ак шомшыдан алгызган уш кап уныц
бар. Т!релш турган бес кап бидайыц бар. Сотым етщ бггпек ту пл, орта-
лаган да жок. Барыцды тугел санап кеп турмын... Бул жолы калжы-
цым жок, бар шыным. Улесесщ мынау аш-арык Журтпен! Кдрсылас-
сац жаксы болмаймыз.
— Е, 03iMi3 аш калсын дейсщ бе? — деп, Кдражан кырыстана бердк
Абай катты долданып, акырып жлбердс
— Аш калмак тупл, кырылып кал!.. Бересщ!.. Бермей кырыстанып
кер осыдан! Кунде кешке кеп тексерш турамын. Орындамасац, езщнен
кер! Meni тап осы ещрден айдатып ж!бермесе, сендпс эл!м бар. Маскара
кып турып кендгремгн! Б}лдщ бе!.. К,олымнан алатын Тэкежан жок. Ке-
зщд! ашып кара! Орындайсыц, сол!—деп, кадалып-Цйрап, ундемей турып
калды.
Оц колы узын камшысын кымтып устай бастаган екен... К,аражан
соны байкады да, жауап айткан жок. Тунде Тэкежан аулыныц устше
кеп орнаган Дэркембайлар. Абай жаца Дэркембайдыц езш ере жур деп
шакырган-ды. К,аз!р сол да кеп жеткен екен. Анадайдан кулак
салып, Абайдыц ашулы ушн ecTin келе жатыр.
Кдсына Дэркембай келгенде Абай Кдражанга тагы тушле карап турып:
— Mine, сенщ аулыцнан ас шетш кщстердг мына Дэркембай бастап
кеп турады. Жалгыз ез уйщ емес, осы ауылда неше тутш, неше казан
бар, соныц бэрш аскызып отыр. Бар аулыц кызмет етсш!— дед}. К,ара-
жанда aai де ун жок-
Абай атыныц басын бура берш, Дэркембайга:
— Сен бул ауылдыц куйеу! емессгн! Кумглжгме, бглдгц бе? Жумысыц-
нан келгенде, тура «ас бер!» де... Бермесе, бегесе менщ тап озгме к°лма-
кол кеп айтып тур. Осыдан айтпай, жасырып калсац, Дэркембай бол-
май, катын боп кал! ¥ктыц ба?— дед! де, Абай журш кетт!.
Тацертецнен тыным алмаган Абайлар Жидебайга екшдще жеттп Келсе,
227
шешелердщ ушнде Тэкежан мен жорга Жумабай тосып отыр екен. Тэкежан
тунделетш шауып отырып Кунанбайга жет’п, енд! К,арашок,ыдан Абайга
арнап буйрык, экелген.
Абай Улжанныц шакыртуымеи уйге келд!. Жолшыбай даланнаи, шоша-
ладан, ауыз уйден етш келе жатып, Абай бул ауылдыц неше алуан
к.амдарын корд!. Бар жерге казан асылып, ыстык ктелштй Уш жерге
улкен агаш келш! орнатып алып жумысшы катындар кел! согып, бидай
туйгп жатыр. ГПскен казандардан астау-астау коже мен азын-аулак ет
ту cipin, уй-уйлерге экетгсгп барады. Аш-арыкты кутуге Абайдыц uieineci
KipicKen кершедк Кектемде, азыц азайган кезде, 6ip уйден мол тамак
табу оцай емес. Куту де 6ip кун емес, б!рталайга баруга мумкш. Сон-
дыктан, бидай туйпзт, коже !стеуд! ошмд!рек корген тэр!зд!.
Карсы уйде 6ip кезек боп келген он бес-жиырмадай еркек-ургашы,
сол ыстыц асты iniin жатыр екен. Абай, астарын кымсынбай iincin деп,
ол уйге бармады. Улкен тамга к!рд!.
Келген жерде сэлем 6epin, жорга Жумабаймен амандасса да Тэке-
жанга караган жок. Ек! туыскан суык кездестк Аз отырган соц Жума-
бай Абайга экесшщ сэлемш айтты. Б!рак Тэкежан туйдет! булыцтыр-
ган ашу устшде кеп жайды ацгармапты. , Шагымын аз гана кып апа-
рыпты. Ол Дэркембайды гана сез кылган екен. Мына бугш тацнан 6epi
мацайдагы тамам елдщ келш, ошарылып жатканын жеткгзбепть Дэр-
кембайдыц оз!ч келиргенд! сумдык, керген Тэкежан, мынандай бэле болар,
деп, TinTi уйгармаган-ды. К,аз!рде осы ауылга кеп бгтгел!, б!ржолата
жарыла жаздап отырган.
Жумабайдыц айтуынша, Дэркембайды паналатканды К,унанбай тер!с
депть «Татымсызга еткен жаксылыктыц кайрымы жок. Дэркембай менщ
басыма 6ip кезде кас ойлаган адам болатын. Оныц амандыгы да езше
олжа. Абай жаксылык гстешм десе, доска icTecin. Мынаган ара тус-
necin! Кайтарсын!»— дептЙ Абай буган кенген жок. Жэне узак жауап
та айткан жок—
— Экем елге енеге айтар мусылманмын дейтш. Мусылманшылык каза
керген халыкка ракымшылык етуд! фарыз етедк Тэкежанныц дегешне
иланбасын. Мен мундагы халыкка уагда 6epin койдым... Асырап жатыр-
мын. Ренж!мей руксат етсш!— деп 6ip койды.
Тэкежан тырсиып, куйш отыр едк Урса женелд!:
— Ондай сопы болсац, басыца сэлде киш, Дэркембайга арнап кушыр
жисацшы!
— Кажет болса, кушыр да жиям. Халык кырылар болса, аманды-
гым садага!..
— Ендеше бар, эне, ел актап кет!..
— Оган кетуден бурын, эуел! езгмде бар мен сенде барды ортага
шыгарып, улеске салып кетемш.
— Онсыз да салыпсыц гой!.. Bip Дэркембай емес, кыруар елд! капта-
тыпсын! Сен 6ip езщ емес, бэр!м!зд! кара жерге отыртайын депс!ц!..
Ол, ол ма? Ец эуел! мына шешелерщдг де аштан елпрерсщ, буйте берсец!
— Шешелер!мнщ камын сен жемей-ак кой, быдщ бе? Менщ ана-
ларым шде жаткан суыр емес, анау сен!ц Каражан деген сарац катыныц
сиякты. Барын ортага сала бигедь Халык кергенд! бгрге корсе де, кабак
228
шытпайды. Мен осы ккйлердщ оздер! тапсырган сод 1степ отырмыи.
вз1нщ карынбайлыгын экеп мундагыларга пана кылмак дой/.. Уйдеген-
ше, осы аналардыц тэрбиесшен садага кетсещш Каражан екеущ!— деп,
Абай Тэкежанга датты дадала дарады. Соцгы сездер! экешц балага урыс-
данындай б!ртурл! ipi, салмадты.
Тэкежанныц будан аргы айтайын деген жауабын Улжан айтдызган жод.
— Жэ, жетт!! Болды енд! екеущнщ салысуыц!— деп, тодтатып койып,
ез! Жумабайга бурылды да:
— Сен енд! дайта бер! Абай бундагы аш-арыд агайынды шадырып
дойыпты. Б!з болсад, барымызды боле жермгз. Эз!р дысталац жод. Бгз
ушш дипалмасын ондагылар. Бергп жатданымыз оз сыбагамыз. Бала-
сыныц абыройын токпесгн, ек! айтдызбасын елге!— дед!.
Тэкежан урыстан тодтаса да, шеше соз!не кенген жод. Мойный
сырт дайырып, тымагын кид! де, шыгуга айналды. Муныц осы ажарына
дарап дойып Улжан датты сойлед!.
— Эй, сен ана Каражанга сэлем айт! Аулына барган аш-арыдты
цыцратдымай, оц шыраймен кутсгн, дутырмасын!.. Ол экелген мал жод!
Кезш ашып дарасын!— дед!.
Тэкежан мен жорга Жумабай кетш далды.
Булар уш дорыдты тугел аралап шыдты. Келген ауылдар мен бар-
лыд мал санын керш, санап алды да, К,арашодыга дайта тартты. Енд!г!
шагымдары тшт! улкен болатын.
К,ыруар мал мен дуй!м елд! булай жосылтып келтгру Абай мен шеше-
лерппц ici емес. Ондайды !стесе, жер-дуниешц иес! Кунанбай гана гстеуге
болар ед!.
Абайдыц буган жеткеш — экеш елемегеш. «Жер мул!кт!ц иес! ез!м»
деген. К¥нанбай Жидебайдагы !стер туралы Жумабай мен Тэкежан сез-
дерш тугел тыцдап алды да, Абайларга енд! ыза болды., Шынында, бул
мшез ырыктан шыгып, дурык экету.
Экесшщ ашуланган ппшнш байдап, Тэкежан ырза бола бастады.
Томырылган ашумен датты буйрыд айтар деп дэмелешп ед!. Б!рад Кунан-
бай муныц дезшше шешглген жод. Тек дана: «Тыю салу керек» дед!.
Суштт! де бул екеущ дойып, Жадыпты шадыртты. Тэкежанга: «Кайта
ер» деп буйрыд еттг. Келесг кун тацертец Жацып Жидебайга келш,
тагы да Зеренщ уйшде отырып, Абайга эке сэлемш айтты.
Эке жагынан екппш рет kici келшт! жэне жумыстар тусында, ауыр
буйрыдпен журетш Жадып келшт!. Осал белг! емес. Тепнде, ауыл-аймад
болсын, агайын ортасы болсын, Кунанбайдыц сэлемдерш эрцашан ж!бер-
ген ккйлерше карай, салмадтап танитын. Мысалы, «алып кел, айдап
кел!» дегендей буйрык болса, ол Карабас, Камысбай сиядты атшабар-
лар туршде келед!. «Айтып, б!лд!рш кел!» десе, Ызгутты, Майбасар боп
келед!. «Угындыр да багындыр!» десе, жорга Жумабай пшнндес болады.
Кейде, ондай сэлеммен Кудайберд!, Абай да журш коятын. «Коркытып,
ызгар тастап, yftipin кел!» десе, осы Жакып шыгады. Ол б!рак рулар
арасындагы келел! созге, !ргел! кецеске журет!н. Ал ic
тшт! улкен боп, кеп елмен каржасатын кез болса, ондайда Каратай
шыгады.
Мына жолы Жакып к епт!. Абай жацаныдай сэлемшшщ ауысуына
229
карап, Карашокыдан шыратын буйрыктыц саты-саты салмактана баста-
ганын еске алды. 1штей эзгрленш отыр.
Tyci салкын томсарган, ашулы сиякты. Жакыптыц жузше карамай,
Кырындау отырып, барлык сезд! киястана тыцдап отыр.
Кунанбайдыц буйрыгын айтудан бурын Жакып бгрнеше дэлел айтты.
Оз сез! кып айтса да, Абай теркшш танып отыр. Экесппц ойы мен
сез тэргзш бул кунде Абай оцай танитын болтан. Жакыптыц айтуынша,
эке бастайтын ic бар да, бала KipiceTin ic бар. Ек! арасын айыру керек.
Балата экешц ici де абырой эперед!. Экеден киташ кетт, ездтмен Kici-
лж !здеу балата бедел бипрмейд! екен.
Абай муны Mice кылган жок- Баласынын KiciniriH ойлап, абыройлы
болуын тстейтш эке мгнезг де болады. «Оз ыктиярын, ез aMipin бала-
сыныц мойнына, у нем! кескек кып татып отырмайтыны да болады» дед!.
Жакыптыц ек!нш! сез!: жер 6epin паналык етсе, кьгсылып отырган
малды-басты ауылдар бар, соган ету керек. Кундердщ куш керекке жарай-
ды. Мыналар ям? Булардыц бэрш жисац, тым курыса, 6ip аттыц сауырын,
6ip туйешц комын да бере алмайды деген ед!. Бул сездщ шетш Жумабай
да айткан.
Оган Абай тагы да кенген жок- Жакыптыц айтканын «Куда тамыр-
мен гстейтгн алык-бер!к» деп багалады. Оныц аты кайырым емес, жак,-
сылык емес. Кепке мэл!м сауда деп таныды.
Абай дау айтып болмады. Сонан соц, Жакып катайып алып, салмак
салды.
— Сен ез1ц мал иес!, жер иес! ме ед!ц осы? Сен тапкан не бар
ед!? Мынау 1с!цмен экецтйц жиган-тергешн шашкалы отырган жокпы-
сыц? Осы ауылдагы мал мен Тэкежан колындагы мал ертец коса жутай-
ды. Тым курыса, мына шешелерщнщ талшыгын аясацшы!— дедй
Бул да жаца сез емес. BipaK кеше Тэкежанга айткан сезд! Жа-
кыпка айтуга болмайды.
— Сезпцз дурыс. Мен Teri шешелердщ ырзыгын шашып, киянат етш
отырмын гой!— деп, кекетш койды. Зереге карап,— ал мына отырган
жалгыз менщ шешем емес. Экемшц де шешес!. Мал-дуниенщ шын neci
осы Kici. Ендеше бэр!м!з де эжемнщ терелпчне токтайык- Не дейд!
екен? Казгр ез аузынан естццз!— дед! де, Абай эжесшщ касына таман
сыргып келд!.
Эжесшщ бул кунде ец! куарып, катты жудеген. Ажым атаулысы
б!ртурл! молайып кеткен. Абай жакындаганда, ол кулагын турд!. Не-
Mepeci айкайлап сейлеп, барлык жайды айтып берд!. Кыска айтса да,
угымды айтты. Буйрык пен байлауды б!р езшен кутетппн бивдрд!.
Зере Kypcinin отырып, кабагын туйд! де, Жакыпка карап:
— Балама сэлем айт! Кеп ем!р!м калган жок! Зарлаган аш-арыктыц
кыргынын KepepiM калды ма? Жет!м-жесгр, кэрш-кэсердщ телегей-тещз
жасын керер!м калды ма? «Мен! енд} ал» деп тглеп отырмын жарат-
каннан. Жаназага жиылган журтты да ас 6epin асырайды гой. Тиме-
ciH, кумасын!— дед!.
Жакып буны еспгенде !рк!лш, ундей алмай калды.
Кэр! эжесш осындай зар тиекке жетквген мшездерге Абай куйш
кетш:
230
— Энеки, шешешц Камын жегендер!ц шын болса, жылатпасацдаршы!
Кугызбаймын!— деп, 6ip-aK байлады.
Жак,ып Зере сезшен сон кайтыцкырап цалса да, Абайга ызгар тастап
кетпек.
— Не деп отырсыц О31ц? Б!реудщ бетшен алайын дегенбктц? Созщ-
пщ ацгарын мен унаткам жок,- Типце уакып бол!— дед!.
Абай бул туста да ашуынан кайткан жок.
— Не деп отырганымды тусшш отырсыз. Мундагы журт кызыл карын
жас бала емес. Олмесш бьтетш болган. 0з камын ездерше ойлатсын
да, тыныш жатып, анау кызыгын керсш!— деп салды.
Бул кунге шейш Кунанбайга карсы мундайлык соз каткан Ыргыз-
байды Жакып керген жок-ты. Абайдыц туспалын укса да, каз!р ол
жас ждт аса тентек санады.
— Догар! Догар, шырагым, ендшшН Мына сознщ! мен айтып бар-
маспын? BipaK nci Ыргызбайдыц журепн шайлыктыратын суык сезд!
сенен eciTTiM деп кетерм!ч!.. Сол да жетер болды!— деп, аткып турып кеттк
Абайдыц жаца кейшдеп кеп айткан туспал созшде кеп мэн болатын.
Ол Кунанбайдыц осы кыс пшнде ктеген 6ip ерекше мшезш ауызга ал-
ган-ды.
Жацып кеткеннен кешн Жидебайга кайта оралган Kici болган жок.
Баска уакыт болса, сез аягы булай аякталмас едь Уншз, жым-жырт
калуына да сол Кунанбайдыц жацагы окшау юнщ esi себеп болды.
Teri, соцгы ек! айдан 6epi Абай мен Улжандар Кунанбайга екпелц
салкын болатын. Уйткеш Кунанбай осы кыста жасы алпыстыц inline
Kiprenine царамай, жас токал алган. Жидебайдагы ек! эйелк Улжан мен
Айгыз болса, Карашокыдагы бэйбшес! Кунке болса, солардыц устше
тертшш! катын етш Нурганым деген кызды алды.
Нурганымныц жасы Кунанбай туги, Абайдан да Kind. Сондайлыц
баласынан Kimi кызды аларып Кунанбай уй iuiiniH. ешкайсысына бидарген
жок- Бул жендег! эцпме, байлау КаРатаймен ек! арасында гана болган.
Жумыс басталганда да ок-ыс басталды. Бас себеб! КаРатай болатын.
0ткен жазда Караайдыц катыны елд! де, кэр! акылшы катынсыз
журдк Соган Кунанбай 6ip кун кездескенде:
— Катын алуды ойлаймысыц? Неге алмай журсщ?—деген.
Каратай бул жайды ез imineH ойлап, memin койган екен.
— Кунанжан-ау, ез!м катынмын, мен катынды кайтемш?!— деп ед!.
Кунанбай ол байлауын макул кермеген.
— Олай емес кой, Каратай. Жас кушцде жолыцдагыныц бэр! саган
катын. Кутхм керек, корж болатын так дэл осы кэрипк кой. Катын -
ныц шын Keperi осы шагыц,— деген.
Суйтш, Каратайга катын алгызды.
Сол Каратай ез! алган кун! Кунанбайга да козгау салып, «енд! айтка-
ныц шын болса, ез!ц де ал! Саган да сол айтканыц енд! керек. Бар-
дыц бэр! баламен, ез какымен кетт!. Саган енд! «езщ» деп отыратын
оцаша 6ip жас Hie керек» деген.
Осыныц артынан екеу! ацылдасты да, Кунанбай алатын кызды тапты.
Онысы Нурганым болган.
231
Нурганым Берд^кожа дейтш кожаныц кызы. Бердщожа Тобыкты imi
емес, Сыбан арасында, Аркат деген тауды мекен ететш. Ол бул Аркага
бер!де келген. Оуелде Кдратауга, Туркктаннан шыгып, кэп туыскан шо-
гырмен келш едь Кдратаудан Аркага кешкен узак жолында осы Нур-
ганым бес-алты жасар, кебежеге мшген бала болатын.
Bepi келе Бердщожаныц б!рталай туыскандары Турюстанга карай кайта
тартып кетть Арканы жерсшбей жэне «ак патшага бодам болган елде
турмаймыз» деп кетш ед!. 03i картайып, балалары жас болган Берд!кожа
азын-аулак уйлермен козгалмай калды. Сыбан мен Тобыкты imine бедел!
бар кожа болды.
Кунанбай, Кдратайлармен acipece сыйлас едк 03i б!рбеткей кыцыр
жэне ойдагысын ipiKneft сейлейтш каткыл мшезд! адам. Kepreni мен туй-
ген1 кеп. Дш жайына жеттк, молда Kici. Кунанбай сонысын унатып,
эрдайым эцпмелес, мэжипстес бола беретш. Сол Бердщожаныц Бура-
хан деген баласы ез аулына шакырып, б!рталай уакыт конак eTin те
ж!берет1н. Кдркаралыга барган 6ip сапарында, касындагы некерлершщ
imine косып, ертш те журген. Кунанбай тегшде жкгттщ денел!, бпчм-
дшпн унататын. Бурахан аса сулу жэне денел! жт едк Соныц тул-
гасын тамаша eTin, 6ip куш: «Bip уйдщ inline жуз Kici кем-кетжт! жиып,
соныц ортасына Бураханды Kipriain отыргызып койса, аналардыц кемдН
кезге керше ме?»— деген. Осындайлык бтм-тулгасын унататын жшь
тшщ 6ipi Базаралы. Жпзтекпен азгантай татулык шагы болса, Базара-
лыны да мактай беретш.
Сол Бураханныц Kimi карындасы Нурганымныц басы бос екен. 03i
жас та болса, кесек, ipi денел!, нур жузд! болатын. Ocipece, толкынды
кою кара шашы мен бет бтм! белек. Жузшдеп эдем! кызылымен катар,
бет тулгасы да сулу. Шошактау бкгкен улкен кара кездершде аса 6ip
кайратты ашудыц жэне естинктщ оты болатын.
Осы Нурганымды Кдратайдыц акылымен Кунанбай токалдыкка уй-
гарды да, Бердщожага Kici салды.
Кеп катын алу эйрше ез тукымына салт болмаган кожа эуелде
уркш кетт!. Жэне Нурганым муныц жаксы керетш баласы ед). 03i
ерке, тентек кыз болса да, кеп какпайтын. Кунанбай сэлемш есзткен
жерде, Берд!кожа томырылып калып:
— Е, мен баламды кэр! Кунанбайга кшплжке беруш! ме ем?!— дед!.
BipaK экенщ бул арынына Кожаныц езге балалары лабермедь Бастыгы
Бурахан боп салмак салып, екьуш кунде кенд!рш бердк
Кунанбай аулына жи! барып, ат мшш, ойын-сауык салып кайтып
журетш Бурахан, карындасын 6epin, туыскан болуды катты унатв;ан-ды.
Бердщожаныц кенген хабарын алысымен, К,унанбай калыц малды,
жыртысты 6ip-aK ж!берттк Суйтш, осы 6ip кыстыц шине Нурганымды
алып та койды. Улжан мен Айгыз жаца токал хабарын Кунке ж!бер-
ген сэлемпнден еспген. Улжанныц ез басы бай кызганайын деген ойда
болмайтын. Ер жеткен терт улы бар. Жэне немере суйе бастаган ток-
тамды ана. Кунанбайды бул кунде бай деп те санамайтын. Ол балала-
рыныц экес!. Кеп eMipi, кеп азабы, кеп машык муцы табыстырган жай гана
туысы сиякты. Содан баска сез^мдер суалгандай ед!.
BipaK сонда да ол Кунанбайдыц катын алганына карсы болды. Жор-
232
га Жумабайды шакыртып ап: «Б!здщ тшд! ом ip де 6ip ескеретш болса —
алмасын, решш туады. Балаларынан уялсын, олар ренжидЬ деген.
Улжан ез! есттген хабарды Абайга айткан ед!. Сонда Абай б!ртурл1 кат-
ты туршпчп, жиренш кеткен. Экес! туралы аса катал сейлеп, сынап кеп:
«Эке деп сый керуден калсын. Б!ржолата жат болсын деген мшез гой.
Осыншалык кыруар жанды адам курым санамаганы гой. Шешемен неге
акылдаспайды? ©м!р бойгы жолдасы — сендермен неге санаспайды? Гла-
дей Kimi кыз алып отырып, солар уялар-ау деп, б1зд! неге ойламайды?
Куптамаймын! Кайта кшэлаймын! Сен де макулдама!.. Эйтеу!р, бкзд!
адам санамаган жан гой. Отка туесе де, жалгыз оз! барып туссш. Рен-
жшп кеткенш 6iain кетеш! Айтып ж!бер!» деп, шешесше Жумабайды
ез! жетшзш берген.
К,унанбай Улжан сездерш есттен соц, Кункемен сейлесть Оган 6ipa3
жылы ушырап: «Озгелер акылсыз болды деп, сен желжпе! Сен акыл тап
та, менд^к бол!» деген.
Кунке эркашан букпа ссепке бегом туратын: Улжанныц балалары
кеп. Оларга болысып отыратын Зере де бар. Сол себеитл Жидебайдагы
ауылга Кунанбайдыц кырын карап жургенш эрдайым езше пайдалы кере-
тш. Эс1ресе, Улжанныц айналасындагы уб1рл!-шуб'1рл1 молдыкты, кецддкт!
суймейтш. «Тубшде солар кептейдьау!.. Артык улес, улкен сыбага экетедт-
ау!» деп, унем! кызганумен болатын.
Мынау улкен ic, байыньщ OMipi ушш, тпгп 03i yiuin де езгеше бола-
тынын Кунке бтледк Басында кенбейтш боп, наразылыкка беттеген.
BipaK сол наразылыгыныц устшде де Улжанды бакты. Егер бул тулап,
байды урк!т!п жургенде, Улжан кенит койса, жаман болады. Байдыц
суйешшшен б!ржолата айрылып калады. Сол себепт!, езшше кулык ойлап,
Улжан жагына турткт салган. Ол жактан ойдагыдай карсылык келд!.
Кунанбайды куйд!ргендей наразылык айтыпты. Енд! бул туста Улжан
аркылы келетш Кункеге деген кауш жок. Соны ойлады да, Кунанбаймен
шындасып келгенде, Улжанды жамандап шыга бердт. Озг кец акыл бол-
ган боп руксат етт!. Жэне «Нурганымды ез колыма экеп тустр! Меш-
мен 6ip болсын! Улжан кун керсетпес» деп, TinTi камкор боп та шыкты.
Сол Кункешц деген! болды да, Кунанбай Нурганымды Карашокыга кел-
т!рдк BipaK осыныц орайына ек! айдан 6epi Жидебайга катынаскан жок.
Суйтш, Жидебайга Жакып пен Жумабайларды келт!рш жаткан гстщ
кезшде, Кунанбаймен улкен аулы араздык халшде еда.
Жакыппен сейлескен сездщ аягында Абайдыц туспалдап, туйреп ет-
кен! осындай еск! жара болатын. Куйзелш жаткан керш! елдщ ауыр
куй! соган кеп косылган. 1штьтысты ек( жараныц уыты 6ipirin кеп,
Абайды осылай еткен.
Элденеше айга 6eprici3 боп созылган он бес кун erri. Шаруаларды
куйзелте бур!ст!рген ауыр кыстыц аягы осы болатын. Биылгы жутты
халык соцгы кардан, узак бораннан керд!. 9cipece осы кекек халык
пен мамыр арасында керд!. Кектем айы деп санайтын мамыр сонша-
лык сурапылдай тигенджтен, жуттыц атын «мамырдьщ жуты» деп, бурын-
гы жуттардан белек санады. Кейде «ак кардыц» жуты дейтш. Онысы
да мамыр шпнде жауган соцгы карларды атаганы.
Кедей кертшлер Жидейбайга кеп тыгылганга он бес кун еткен соц,
233
кун жылынды. Оцтустжтщ жылы жел!, ескеп секты. Осындан 6ip ай
бурын сокса, журт оны «жыл экелдг», «иг!л!к экелд!» деп, куанышпен
карсылар ед!. Биыл куанта алган жок. BipaK сонда да калганды кут-
кара келд!.
Абай мен Улжан Кунанбай буйрыгынан кутылган соц, бар ынтасын
копт! кутуге жумсаган. Солардыц малы мен ез бастары бул екеушщ
ерте-кешт! дамыл алмай ойлайтын м!ндет! боп алган. Абай кунузын ат
устшде жур!п, катты жудедь К,ап-кара боп, тотыгып кетт!.
Б!рад Дэркембайларга арналган ецбег! мен бей!л! текке кеткен жок.
Елу ауылдыц г.:ыц жарымдай койы мен барлык ip! карасы шетшен жан
сактап, аман калды.
2
Кектемнщ ескеп сога бастасымен, мацайдыц кары агыл-тепл тез кетт!.
Bip гана корык емес, адырлар, далалар да эр жершен ойылып, карауыта
бастады. Мезплшен асып, узак жатып калган кар енд! т!пт! асыга женел-
гендей болды. «Жер аягы кецшен» дегендей уакыт келд!.
Кун кез! де эбден жылынып, аспанда жазгытурдыц ак мамык булт-
тары жецк!лш кешт!. Жидебайга жиылган ел осы уакытта ез кыстауларына
жетуге асыкты. 1ш! аман калган саулыктардыц алды коздай бастаган.
©згеге пана такса да, ез телдер! бар мынау ауылдар жас козыларга
пана таба алмас ед!. К,ауырт шубап келген агайын, енд! б!р-ак кун
!1шнде сез байласты да, тезшен кайта сершлд!.
Кетер кезде барлык кэрьжастыц Зере мен Улжанга айткан алгысы
ушан-тещз болды.
Конактар сейипп болган кун!. Улжан кыскы согым мен сурдщ така
бпкенш айтты. Кэр! койшы Сатай да осы кун! бул ауылдыц ез шыгы-
нын есептеп кепт!.
Кеп койдыц курек аршуы ойдагыдай болмаган. Сондыктан дэл осы
он бес кун ек! жуз койды экетшт!. Абай атка мшген сайын, кыстау
мацында елген койлардыц саны молайып келе жатканын байкаса да,
ауылга айтып келмеуш! ед!.
Уш корыктыц иелер! боп отырган бес-алты ауылдыц !ш!нде мундай
шыгынды керген жалгыз осы Жидебайдагы ауыл. Тэкежан болса, кол-
дагы малынан жалгыз токты бермей, аман шыкты.
Жут келем!н халык атаулы тек кыстаудагы малдан айырмайды. Кар
эбден кетш, жер дегдшен кезде отардагы жылды кайтты. Анык сор керген
жануарлардыц ажары осы жылкыда болатын. Талай кун бойында !лбу-
мен гана журш, Жидебай тусына жеткен Кунанбай косы сан жагынан
б!рталай кемш капты. ©cipece шошытатын жылкыныц туск Иелер атпал
айгырлар мен сака биелерд!ц ез! де алты айлык аурудан тургандай
келецкес! гана калган. Жундер! узарып, урпиген. Аяктары жуандап, суйек-
суйег! адырайып кетшт!. Тарамыс, шандыр атаулысыньщ бэр! бглшш
тур.
Жылцы !шш!ц тагы б!р жат кершю! — арасында кулын жок. Аман
калды деген Кунанбай жылкысы мен барлык В1ргызбай костары жэне
б!рен-саран Суйшдйс, Байсал, Байдалы ауылдарыныц костары. Bipi арты-
234
нан 6ipi i лес in, жылжып, сыргып келш жатыр. Бэршщ хал! де мусыл-
ман кпаптары суреттейтш макшар куншдей. Адамзат елшеус!з узак За-
ман кер азабын шегш жатып, акырет кун! кебшдерш жамылып, келец-
кедей калт-култ етш бой керсетед! деуш! ед! рой. Мына жылкы тег!с
сондай екен.
Кунанбай мен Байсалдар осы костардыц аман калуына бар куштерш
салган. Атыраптагы жер! тэу!р, азгана руларга кыс бойы шапкыншы
айдап шыккан. Крстарын калыц кардан кашырып, 6ip кузектен екшш!
кузекке салып отырып, эйтеу!р ipi жагын аман сактап калыпты. Арык
та болса, колга жеттг К,ыс кетт!. Енд! кайтадан катарга юред!. Муныц
аты «амандык». Уйткеш, езгеге карау керек.
Баска рулардыц костары ез халдерш осылай деуге жараса, тшт! жут
кергем1з жок дер ед!. Шынында, кеп-кеп костар кез уялтарлык боп,
журдай боп келд!. К,ос деген Тобыкты !шшде мыц жылкыдай мелшерда
б!лд!ретш болса, Торгай, Жуантаяк, Топай, Ж!г!тек, Бекенш! сиякты
елдердщ б!р косынан кырык-елу, жетшс-сексен гана мшпш калганы бар...
Кеп елд! шошытып, жагасын устаткан, тацдайын кактырган сумдыц
апат содан бипнетш.
Эрк!м ез аулы, ез жайыныц кушгше кетт!. Bipeyre б!реуд!ц катынас
хабары да азайды. Кеп ауылды жайратып, уй жыгып кеткен дауыл-
дыц артындагы хал сиякты. Арык-турагын кутш, кектемнщ кара суы-
гынан аман алып калу шарасы жалпак елд! жаппай басты.
Жылкы камынан аман болган Жидебайдагы ауыл гана. К,остар кел!-
с!мен К,унанбай Шыцгыска айдатып алып, барлык енд!п кут!мдер!н ез!
баскарган.
Кун эбден жылынды. Кек те шыга бастады. Енд! Жидебайдагы кыс-
таудыц айналасындагы жемтгк шстенш барады. Кун аскан сайын со-
ныц ез! 6ip дерт экелетш сиякты. Улжан осыны ойлап, кшз уйге шы-
гып, кыстау басынан жылжып конайык деген.
Ертец тац атысымен жук шыгартуга буйырып ед!. Б!рак дэл осы
кун! кешке Зере сыркаттанды.
Кэр! эжешц сыркаты бипне салысымен кысып кеттк Басында ыцкылы
кушт! боп, тынысы ауырлап келш едк Келес! кун! дэрмен азайып, езд!-
г!мен козгала алмайтын болды. Абай мен Улжан катты сескенд! де,
Зерешц касын кузеттк Сусыны, тесеп, бар кут!м! екеушщ гана мой-
нында. 0зге жанды кеп к!рг!зген де жок. Журт аягын ауырлайды деп,
уй iinin оцаша устауга тырысты. Зере наукасыныц келес! кун! тунш-
де Улжан внесшей кудер узе бастаган болатын. Абайга айтпастан Улжан
К,арашокыга Kici журпзд!. Суйтш, тун бойы уйыктамай кузетш отыр-
ган келш! мен немересше Зере тац алдында ец соцгы рет кез салды.
Эжес! кезш ашканда Абай умггтенш калып, кадалыцкырай тустк Наукас
ана б!рдеме айтайын деген тэр!здк Ол ажарын Абай ез! таныган жок.
Улжан байкады. Екеу! де катар сыргып, жакындай тусш, тенш кел-
генде, Зере 6ip нэрсеш сыбырлай бастады.
Дене куш! бггсе де, ойы сап-сау. Тек ун! элс!з.
— Онегем... болса... т!рл!г!мде корсете алдым ба, жок па? 0сиет!м бол-
са... кулагым, т!л!м барында айтып болдым ба, жок па? К,айтей!н!.. Енд!
235
кайтешн!.. Бугш мынау эл!м бгткен шагымда, не дэме етесщ екеущ!..
Не кутш маган телм!ресщ?..— дед!. Осы сездерш кеп циналып, узак,
айтып ед!.
Сейлету зорлыц сияцты. Б!рдемеш айту да орынсыз. Абай ек! целый
тесше цойып, эжесше тагзым етт! де, басын ид!. Озшше: «Бар журе-
Нмнщ курмет!, эулиедей ана, саган арналган» деген!. Суйтш аз отырды да,
эжесшщ ек! цолын устап, к!шкентай алацандарына бетш басты. И!скеп
суйш отырганда б!рнеше ыстыц тамшылар да сол элс!з жудеу алацан-
дарга тамып ед!.
Эжес! тагы да сыбырлап:
— Карагым... жалгыз царашыгым!—деп, Улжан жацца царады да,—
ананды кут!— дед!.
Осыдан кейш тагы 6ip толастан сон:
— 11шмнен шыццан жалгыз ед! гой... Жалгызга топырагым буйыр-
сын!— дед!. Бул сезд! тшт! ап-ацыц айтты да, цайтып ундеген жоц.
Кез! тагы да жумылып кетт!. Жацагы айтцаны Кунанбай екешн Абай
да глезде тусшд!. Сол сезд! бастай бергенде, Улжан басын изеп: «тыныш
болыцыз, орындаймыз» дегендей белп еткен.
К,ад!рл! ана осы тацга жетпей цайтыс болды.
i Абай мен Улжан тац аппак атцанша ун цатцан жок, Зеренщ дана
жузше мулг!п, жудеп, цадалбш отырды. Екеу! де жаца гана цастарынан
гайып болган ана туралы йэз шер!мен, ез ойларымен болып, бар дуниеш
умытцан сияцты.
Абайдыц ез! ес б!лгел! шын жацын жанныц ел!мш кергеш осы. Кэр!
анасыныц цаз!рг! жуз! кекппл сургылт тартса да, б!ртурл! 6ip зор тыныш-
тыцца жеткен тэргзд!. Ол!м емес, циналу емес. Кайта кептен кексеген
арманына жеткендей. Соншалык ырза жэне мешр шафцат нурын тап-
цандай.
Кун шыга бергенде, барлыц ауыл хабарланып, бала атаулыга шейш
Teric жиылып келген ед!. Немерелер! мен келш-кепнпк унс!з жыласты.
Кергш-цолац, малшы атаулы да шын куйшш, ауыр-ауыр курсшд!.
Осы тацертецде КаРашоцыдагы, Шыцгыстагы коп туысцан да кеп
жеттг Алдымен келген Кунанбай, Кункелер болатын. Калган Ыргызбай
да осы кун! туске шейш тугел келд!.
Бул ел!мд! барлыц журт тепе ауыр алганмен, жыласцап жок, Унде-
мей кутть Келес! кун жаназасы болганда энеуп елу кедей керпплер
де тег!с келген екен. Кеп цауым боп, тугел ардацтап койды.
Кунанбай мен Кункелер Зеренщ жетюше шейш Жидебайда
цалды.
Эжесшщ артын кутетш кезде муншалыц кеп кара курыктыц бол-
ганын Абай ез! унатпаган. Бу кунде ешюммен сейлесюс! де келген
жоц. Зерен! цойып цайтцан куш кешке, эжесшщ тесепне отырып алып,
цуран аударуга к!р!ст!. Анасыныц аруагына арнайтын дагдылы цуран
хатымды молдага оцытпай, ез! оцитын болды.
Bip жума бойы сол куранды ек! аударып шыкты. Осы кундерде ас устш-
дег! 6ip эред!кте Кунанбай Абайга:
— Жай аударады екенещ!— деп ед!. Абай жауап айтдан жоц. Кунан-
бай мундайда уш-терт аударып тастайтын, сыдыртцыш молдаларды есше
алып айткан. Абай болса iwni себебш айткан жок. Ол да жылдам оки
биупп ед!.
Абай анасына сауап болсын деп, куранды езгеше ыкыласпен, асык-
пай, соншалык мулпп, мшажат кып окиды. К,уранныц кейб!р парасыныц
устшде узак отырып кап, жалгыз, жасырын ойлар да дйлайды.
Онысы — эжесшщ адамшылык, аналык касиеттерш жоктау едк Оз
зшшдег! адал алгысын багыштау да дугалык, тшек есепт! кершетш.
Осы жет! кун !шшде, уй оцаша калган 6ip шакта, Абай Улжанныц
6ip сезш улкен ыкыласпен тыцдады:
Шешес! кезше жас алып отырып, ез-азшен:
— Анац, ана-ак едьау, жарыктык! Осы юсшщ есиет!, тэрбиес! бол-
маса, мен де 6ip туйипп калган ку туйшдей ундемес катыбас болар ем.
Сен екеу!м!зде карызы бар ед!. Тым курыса аруагы ырза болсын. Артын
жаксы кутешк!— дед!.
Абай ез шешесшщ де картайып кйлганын байкады. Муныц да мей-
р!мд! жузшде ой ауырлап, уайым калывдапты. Айткан сезш куп алды
да, ундемстен бас ид!.
Зеренщ жетici толып, куран хатым болган соц, К,унанбайлар кайтып
кетттсы кутешк!— дед!.
Аз уакытта, жылдагы дагды бойынша, журт жайлауга кешть Абай
эжесшщ кыркына шейш, тыска шыдса, ертелькеш анасын жоктап, зар
елецдер айтады. Тау басына шыгып, даланы кезш журсе де, анасына
багышталган муцды ойлардыц каНрет жырлары орала беред!.
Ocipece Шыцгыс асып, кеп елд!ц куйш кергенде, б!ртурл! жат, жаца дерт
тапты. Байкаса, бурынгы кыруар елдер юппрейш, б!р-ак уыс болып кал-
ган. Олкеге сыймайтын малдыц орнына окта-текте кершетш, шашылып
жаткан бест!-онды гана кара бар. Малы аз болган соц, талай ауылдар
6ipirin кетшт!. Шыцгыс сыртыныц ен коныстары, мол адырлары, иен
жайлаулары кебшше кацырап тур. Сонымен катар ел пшнде куц!рену
кеп. Жок-ж!ти<, кайыршы кебейштк Абайдыц ез анасы елгенде, ел ана
да тесек тартып, дертке шалдыккан сиякты.
Осыны Kepin, ойлангап сайын Абай езгеше 6ip айыкпас зарга батты.
Каралы кецш ашылмастай боп ек! иыгынан басып алды. Устше киген
ки!мге, мшер атка, ппетш аска да бей!л1 жок. Кеп адаммен т!л де кат-
пай, унсгз боп барады. BipaK енд! ез анасы Зерен! ойлаумен 6ipre,
халык деген анапы катар ойлап кетедй Эрберден соц ек! шер 6ip косы-
лып, 6ip жырга, 6ip зарга айналды.
Абай эжесшщ кыркына жетт!. Жайлаудагы кеп ел жиылып, Зере-
Hi соцгы рет естерше алды.
Улжан Абайдыц осы уакытка шейш аса 6ip катты ойга тусш, азып
кеткенш байкап журген. Эжешц кыркын берш, журтты тараткан соц,
баласын онаша алып отырды да:
— Сен осы 6ip калыц шыцга батып кеттщ-ay! Жудеп кеткенщд! бай-
каймысын? Жас адам уайым ссцына сйтш сарылса, пайда таппайды.
Енд! токтал. Бойыцды жи. Ерболды шакыртып ал да атка мш, ел кыдыр.
Ceprin кайтшы!— дед!.
Ербол Абайга келгенде, Асылбектщ 6ip сэлемш ала келд!. Б!рталайдан
237
6epri сыйластык, бойынша Суйпццктщ Асылбег! Абайды конакка шак,ы-
рыпты.
— Шешес! кайтыс болгалы уйден шн клады гой. Бгздщ ауылга келш,
к,онак болып кайтсын!— дептк Сонымен ек! ж!пт Сушндгк аулына сый
конак боп келд!.
Баягы Жэшбекте, сол белил! эдем! кок езекте отырган ауылга Абайлар
жакындап келгенде, уй сыртына буларды карсы алып Асылбек, Эдшбек
шыкты. К,астарында Дэркембай да бар екен. К,онак жшттер эуел! Суйш-
д!ктщ улкен уйше Kipin, сондагы кэриерге сэлем берд!.
Бэйбшгес! мен Сушндж осыдан он такты кун бурын Зереге бата
окып кайткан. К,аз!рде Улжанныц денсаулыгын сурастырып, аз сейле-
cin, амандык б!л!сть Содан кейш: «Жастар кец отырсын, еркш сауык етсш»
деп, Асылбектщ отауын эз!рлетуге буйрык бер!ст!.
Отау онсыз да эз!р ед!. Абайлар сонда келд!. Тыста да, отауда да
Абайды керген улкен-Kiuii жылы сейлейд!. Сыйлагысы келгендей. Соныц
6ipi — Асылбектщ келшшег! К,арашаш. Улкен жагынан ocipece сондай жар-
кын жузбен карайтын Дэркембай. Ол Зеренщ аруагынан айналып, Улжанды
мактап, Абайдыц кппкене балаларыныц аттарын атап, амандыдтарын сурап,
оралып жур. Жазгытургы жуттан 6epi Абайды аса жаксы( б!лген Бор-
сак, Бекеннп бул ауылда б!рталай адам екен. Бэр! де Жидебай, Муса-
кулдыц конагы боп еткендер. Бэршщ де Kaaipri ажарында ырзалык пен
алгыс, курмет бар.
Борсактыц 6ip шалы:
— Шырагым, журт керген жуттан аманмын деп отырмын. Кдрыз-
дарым — 6ip кудай, содан соцгы — езщсщ!— дед!.
— Кудайга шуюр! Сауын мен акка ешшмнен олкы емесшз. Тшт!
сол он бес кун !ш!нде корыкка тыгылган елу ауылдыц бэрш байкадым...
Оздьез ортасында анык куйл! дэл солар бопты!— деп, Дэркембай да
шаттапып сейлед!.
Уй !ппнде Абайга сыпайы амандаскан Кдрашаш аса 6ip жакын жанныц
штифатын сезд!редк
Бурынырак 6ip кезде Абайга сырттан томырылып, ызалы боп журген
Од! л бе к те каз!р ол мшезш умыткан сиякты. Оз! журш, ес!к ашып,
Абайдыц камшысы мен тымагын кереге басына ез колынан ивд.
Бул ауылдагы осындай барлык бейгл, бар ажар Абайга дэл 6ip ез
туысыныц, жакын жаныныц уйше келгендей жылылык, достык белпсш
б!лд!рд!. Тегшде, Ж!г!тек, Кет!бак, сиякты езге жакын елдермен салыс-
тырганда, Абай Бекеншш! эрцашан артык керупп ед!. Бул ауылдардыц
адамында езгеше 6ip мшездипк пен адал момындык бар. Жэне жак-
сы керген адамынан колда барын аямайтын шыншыл бейип бар.
Кфнакшыл жастардыц жаксы отауында уш кун бойы эн салып,
сауык жасап жаткан кезшде Абай жацагы мшезд!, ocipece Асылбек
пен Кдрашаштан керд!.
Асылбект! Абай кептен 6epi «Асыл ага» дейтш. Сол Асылбек бул
кундерде Абайга аса б!р суй!кт!, жакын ага боп кеттк
Б!рак осы кундер бойында Абай эн салып, калжыц айтып, келел!
кецес те сейлеп жургенмен, ез пшнде жабыркау. Ол жайын езге жанга
сезд!рген жок.
238
Соншалык кад)рл), ыстык кершген Суйшдж аулы, Жэшбекке келе
берген кештщ езшде-ак Абайга 6ip толкын салган. «Арман!» деген аты
бар, орны толмас 6ip жара. Кеудеден ок етш кеткен жер сиякты еш-
пес, бй'пес уайым. Бэр) де 6ip Тогжанныц ардакты атымен, нур жYзiмeн,
шыншыл таза журепмен байланыскан муц болатын.
Абай ец алгаш келген куш Сушнднстщ уйше к)рген жерде сол «жарын»
жоктады. Бар дуние орнында. Бар адам сол халшде. Бул жерде, бул
мацда Тогжан жогын бглсе де, Абайга мынау ата-ананыц yfti каз)р экеп
Тогжанын да керсететш сияктанган. Есж ашылса, сол Kipin келетш сиякта-
нып, уйде отырган шагында, кулагына алыстан шылдырлаган толпы yui
келгендей болатын.
Асылбек отауына карай басып, ец алгаш табалдырыкган аттап Kipin
келгенде, Абайга осы отаудыц оц жагы тагы да 6ip бакыт шымылдыгын
кетерердей кершген. Сол ак ж!бек шымылдык, сол бшк суйек тесек,
сол жасау, Teric орнында. Сондагы достар колымен, мынау Кдрашаш,
Ербол колдарымен, тыкырсыз ашылган, бегетсгз достык eciri де мшекей.
Аса сырлас, нэзж жакын болып, Абайды кеп барлайтын Кдрашаш
та мше. BipaK бул кунде достыктыц осындайлык ыстык уясыныц 6api
де дэрменс)з. Абай ез) кандай шарасыз болса, олар да сондай. Тогжан жок.
0м)рде эсте умытылмас, кад)р) кем1мес жаксы Тогжан Абай журе-
гш осы кундерде тагы да 6ip езше тартты. Ендй) — сагыныш пен екппш.
Элдекайдан кабысканы белгкяз, 6ipaK жакында Абайды сондайлык жудет-
кен ана уайымы мынау жердей, мынау шактагы сагыныш уайымымен
жалгасып, б)рлескендей болды. Екеу) де жазыксыз тазалыгымен, адал
шындыгымен табысса керек.
Сыртымен эн салып, калжыц айтып койса да, Абай анык байкаган
кезге жш-жш жабыркай бередк Ундемей курешш калады... Бул уйде
жас жтттщ дэл осы куйш штей танып журген Кдрашаш кана. Ол
Абайдыц курс iiiyшде езгешелеу терец кушк бар екенш байкайды. Жас
жшгг кэриерше «ай-у 11» демейдк BipaK акырын курешгенмен, дем! д)р)л-
деп барып, кеудесшен лыксып шыккандай болады. Окспс сиякты, жалынды
леп бар. Кеп жылап киналганныц артынан келетш дэрменегз куреш
тэр!здь
Кдрашаш кейде Абайга кабак шытып карайды да, жаны ашиды.
Ушшпп куш уйдщ 6ip оцаша кезшде Кдрашаш ез тесегшщ жанында
турып, Абайга:
— Абай, калкам! Осы сен менщ Еркемд! умытпагансыц-ау! Жайлауынан
ел кеткендей, иес) кеткен журтка келгендей болдыц ба? Байкадым-ау,
мен соны!— деп, аз гана кызарды да, сыпайы жузбен куле карады.
— Жецеше, рас! Таныдыц, несш жасырам! Кещлщ сол кунде де жуйрзк
ед). Дос журегщ эл) орнында екен. Сондыктан таныдыц гой. Bip сэтш
умытсамшы! Барлык кергешм кез алдымда. Кец)л)мнен арылмайтын 6ip
ой бар... Тогжан Kipin келш маган деген екпе-назын айта женелетш
сияктанады да турады!— дед).
— Екеущнщ жолыц да, женщ де белек ед), кимаймын! Еркем сорлы
йен) айтпап ед) маган? Шын гашык ед) гой езще!.. Кетершде оц сапар
т)леген жок. 6л!м тглеп кетть Оз)ме сонысын да ашып айтты гой?—
деп, Кдрашаш 6ip сыр сейлед).
239
Екеу! де шарасыз ауыр муцга батып, ундемей жудеп калды.
Абайдыц кез алдына Тогжанмен ец соцгы айрылысар шагы сонша-
лык ап-ашык, айдай ай цы и боп келд!. К,ак цасында тургандай, жаца
гана болып еткен хал сиякты.
Тогжан сол 6ip желс!з, тыныш кеште, жым-жырт сайда ымырт жабы-
лар шакта Абайды ез! Ездеп келд!. «Жетсш!» деп шацырткан да ез!
болатын. Куйеу! соцгы рет келш, алып кетерппц алды. Бупн-ертец куда,
куйеу жетед! деп отырган кез болатын.
Бул кунге шейш соншалык арлы, уялшац болган, нэзнс цорганшац
болган Тогжан, дэл сол кеште б!ртурл! ecin, бекш келд!. Жалынды,
арманды сездерш шешен кып айтты. Кезшде жас, денес! д!р!лдей тусш
айтцан-ды. Эр кездеп уйрешшкт! ерке одет! бойынша, Абайдыц тесше
бетш басып турган-ды. Баурына Kipin, кушацтай турып, иелер айтпады?..
Екеу шщ суйгскен жылдары узак. Б!рац керюкен цызыгы, кездескен
рацат шацтары тшп аз екен. Тогжан сол ушш окшгенш катты куйш
назаланганын айткан eiwipre, тагдырга, зорлыц цу/иретке решили айткан.
Жылап, ексш назаланып келген кезшде, арман аскан шагында, сол кеште,
лагынат та айткан. Абай Тогжанды жубата алмай, ет журеп елж1реп
Кайткан. Кез алдында, жылап кетш бара жаткан Тогжан тур. Басына
жамылган кара ж!бек шапаны мен ак кэйлегппц eTeri де есшде. Шапан
астынан туншыга сылдыраган шолпысыныц да мелд!р унт кулакта тур.
Эл! ешкен жоц...
Абай тагы да 6ip курсшд! де:
— Ес in Тогжан, умытпаспын... умытпаспын!— дед!.
К^арашаш Абайды осы ауылдыц досы гана емес, аса 6ip ыстык куйеуш-
дей керш, цимады. Сондыктан, Асылбекке езшше 6ip оцшау акыл салды.
Муныц теркш!, Сыбан !ш!нде К,адырбай ацынныц аулы болатын. Солар
жакында Асылбек пен Кдрашашты шацыртцан екен. Абайларды аттандыр-
ган соц, бул отаудыц иелер! сонда журмек ед!.
Абайдыц басына Асылбектщ достыгы шын екенш таныган Кдрашаш,
сол езшщ теркппне Абайды ала барайык деген.
Асылбек бул сезд! есткямен макул керд! де, ар жагын ез! молайтып,
жаксы тусшш кеттЕ Абайга: К,ыдырып кайтайык. Онда да б!рталай жата-
мыз. К,адырбай кандай Kici екенш езщ де б!лес!ц... Осы сапар жаман
болмайды. Тура 6ipre барайык!» деген.
Абай Суйшдпс аулын ез!не езгеше б!р жакын керш, Асылбек К,ара-
шаштардан айрылгысы келмеп ед!. Оцай кендЕ
Тек, сол сездщ байлауы болып калган соц, б!р оцашада Ербол Абайга:
— Осынымыз лайык па екен ез!?.. Теркшдеп барган цатынга epin
журу калай болады? Екеумгзд! ел кулю етпес пе екен осы?— деп едЕ
Ербол муны ез басы ушш емес, Абайдыц абыройы ушш айткан.
Абайдай ел аузына !лш!п, жаксы аты шыгып келе жаткан ж!г!тке «Мунысы
нес!?» деп, 6ipey-Mipey куле ме? Epci кере ме? деген! едц
Абай оны елеген жоц. Ерболдыц иыгына 6ip колын салып кулд! де:
— Ой тэшр, Кдцырбайдыц мэжл!сшде боп устаздыгын керед! екемйз.
Оныц ез! кайда жатыр? Ал цасына ерд! десе, еретш!м!з kim? Сондай
жаксы, сондай умытылмас К,арашаш екен. Ол татымайды деп к!м айтты?
Клмнщ аузы барады екен?— дед!.
240
Cyirrin арада терт кун еткен соц, 6ip топ ажарлы жастар ортасына
Карашашты алып, Кадырбай аулына кеп тустк
Тобыктыдан келген жас конактарды бул ауыл жаксы карсы алды.
Кадырбайдыц уйше конактармен 6ipre !лесе керген улкендер де, бала-шага
да кеп. Бегде к!с1лерд1 тамашалап, елдершщ жайын биту, хабар-ошарын
eciTy улкен-шшшщ бэрше де карыз сиякты. Карашашты коршаган жецге-
лер мен кыздар да аз емес.
Кадырбай ез! уйде екен. Оны Бежей асынан соц, Абайдыц екшнп
керш отырганы осы. Акын картайып капты. Бурынгыдай, толык, кер-
нект! емес. Сак,ал-шашыныц агы кебейген. Ажымдары терецдеп, барлык
ажары куац тарткан жудеу. Тек кана, улкен жазык, мацдайы мен кел-
бетт) мурнында гана бурынгы кесек бшм белые! бар. Кадырбай эуел!
Асылбек, К,арашашпен амандасып алып, соныц артынан Абай мен Ербол
жайын сурады.
Абайды танымай капты. Оныц Кунанбай баласы екешн бшген соц
гана, ана жылгы коргендерш еске алды. Астаны б!рталай жайларды кеше
гана кергендей сез кылып кеп:
— Бежей асы бул ещрдщ улы дуб1р асыныц 6ipi боп едк К°нак
атаулы ырза боп, алгыс айтып аттанып ед1,— дед!.
Кадырбайдыц кобшше esi сейлеп, конактардан окта-текте гана жут
жайын, кэршер жайын сурастырды. Абай ездотмен жазылып сейлеген
жок. КаДЬ1рбайдыц сураган сездерше орныкты, кыска гана жауаптар
6epin, сыпайылык сактап отырды. BipaK уй иес!мен эцпмелесу, мэжик
куру мшдет! K,a3ipri халде Абай мойнында. Уйткеш, Асылбек бул ауылдыц
куйеу! болгандыктан, оншалык meiiwiin кете алмайды. КаДырбай да езь
шц сездерш, сурауларын Абайга карап айтады.
Кернплес ек i елдщ адамдары бас косса, биылгы жыл ец улкен эцг!-
Meci жут жайы болатын.
Byrinri кеш бойында Абайдан Кадырбайдыц сураганы да сол. «Мамыр-
дыц жуты» Тобыктыны каншалык куйзелттт? Катты жутаган кай рулар?
ЖецБт кутылган нм? Ашаршылык жок па? Ак жагы калай? Сауыны
тэу!р ел бар ма? Осыныц бэрш кадагалап сурайды. Бар Тобыктыныц
iuiin бурын жаксы б1лгенд!ктен, xasip де сол елдщ шетте журген
6ip азаматы сиякты, оцай танып, тез болжап отыр. Сураулары: суле
наукастыц тамырын устап отырып, соныц уйкысы, !шер асы, ауырган
жайы туралы сурак салып етырган емшшщ сураулары сиякты.
Абай Тобыкты !шшдеп алыс-жакын елдщ бэршщ жайын толык айтып
берд!. Куд!кс)з, бегетс!з айтады. Асылбек пен Ербол да жаца байкады.
Жас жолдастары, каз!рг! кунде, Тобыкты !шшде канша мал калды?
Клмде калды? Кай ру каншалык шыгын шыгарды, бурын Heci бар ед!?
Баршасын тура, хатка Tycipin алгандай б!лед! екен. Салыстырып
айткан сандары мен елдщ куйзеу халдер! Тобыкты жайын Кадырбайга
тугел танытты.
Кернплес, туыскан елдщ ауыр жайларын Кадырбай курсше Tycin,
киналып тыцдады. Жудеп, муцайып отыр. Басын шайкап, тацдайын кагады.
Оз ел! де солай. Мамырдыц кесек кары Сыбанды да туралатып кет-
кен. Осы Кадырбайдыц оз айналасы да каз:р «так-туктыц» устшде.
Акынньщ дэл уй! бурын да бай болган емес-т!. BipaK биылдан бурын,
241
КыМызы, сойысы жеткмпт болушы едг. Kaaip аман калган агайыннан
сурастырып, азгантай гана бйе сауып отыр екен. Бул жактыц куйзеу-
л!к халш К,адырбай да толык, айтты. 03 куйш де жасырган жок.
Кулак, есп-кен жердщ аманы жок екен. Мал баккан барлык сахара
Teric аш-арык, кетерем сиякты. Сол кеп уайымын кец шолып, шерлешп
кеп, Кадыр бай:
— Булац кердей булыксыган ел едщ. BipaK боран 6ypiciipfli де кетт!.
Енд!, мше, катты дауыл астында калт-култ еткен бутадай болдык та кал-
ды к, кой!— дедЕ
.Эцпме жалпак елдщ жайына кешкен кезде, Абай шешие тустЕ
Бул уакыттарда кешк! шай iiuijiin болып, тыста мал сойылып жат-
кан. Алгашкы кезде конактармен 6ipre мрген кергшлер Kaaip тарап кет-
кен болатын. Кдрашаш касында отырган кыздар да кеп едЕ К,аз!р шай-
дан соц олар да тарады. Енд! сол кеп кыздардыц 1шшен белшш кал-
ган 6ip гана узын бойлы, ак сары кыз бар. Сулу денелц ашык, нур
!жузд1 эсем бойжеткен. Жппшке кап-кара касы Абайга алдымен бай-
калды. Keft6ip юшкентай козралыстарымен Тогжанныц касын еске Tycip-
ген. Узынша боп б^ткен, улкендеу келген коцыркай коз де pi саналы сиякты.
Анда-санда куле карап, жалт етш кдлганда, элдекандай кеп шугылалы,
мол сэуле теккендей болады. Сопакша б!ткен сулу жузшде жукалац,
есем кызылы бар. Мурны мен мацдайы бул кыздыц Кддырбай кызы
екешн дэл танытады.
«Кддырбайдыц акын кызы» деп аталатын Куандык осы екен.
Ауыл уйдщ конагы тараганша, Куандык уй	узак шаруасына
алданып журдЕ Шай жасап, конактарды куткен де ез! болатын. Шеше-
сше болысып, тыста сойылып жаткан мал жакка да барып кайтады.
Конактар мен экеанщ эцпмес! узЕшцшреген кезде Куандык Кара-
шашпен сейлеседЕ Шай устшде барлык журтка ашык унмен тш катып:
— (нпщздер! 11шщздер... Аз штщз! Жеп шщдер!— деп, анык уй
иесшдей бейЕт керсеткен.
Эке алдында имешп, жасканып, уяц сейлейтш кыз емес. Шайдыц дастар-
каны жиылып болган кезде, мал да сойылып болып, ет асылган-ды.
Уй шпнщ карбалас жур;с! саябырлады да, барлык улкен-Kimi конактардыц
айналасына жиылды.
Каз!рде кеб!рек сейлеп отырган — Абай. Куандык Абайдыц атын бурын
да естшен болатын. 0зше жакынырак отырган К,арашаштан енд! анык-
тап тагы сурап алды.
Жшт конак эр сезш байыпты кып, шешен сейлейтш сиякты. Абай
биылгы жуттыц ауыртпалыгын бурынгы жуттармен байланыстырып, жел!-
леп сейлейд!. Кшз туырлыкты казактыц баягыдан 6epri айыкпас касы,
арылмас соры сол. Осыны еинщ 6ipi б!ледЕ BipaK атадан бала, баладан
нэсгл сол кергеннен снеге алары бар ма? Бул бэледен кутыларлык жол
бар ма? Сол туралы аргы-бергтде «ел камкоры» деп аталган жандар-
дыц, елге жаны ашып, жол айтканы, жен сиггегеш болды ма? Кадыр-
бай сонь! бые ме екен? Осыны сурады.
Кадырбайга бул сурактар тосын кершдЕ Ойланыцкырап отырып, так-
пактап, мэтелдеп кеттЕ «Баянсыз бак, турлаусыз т!ршийк... Бар дуниеде тоз-
242
бак, бар. Ис! ацкыган бэйшешегщ де куз! жетсе куарады... Эл-куатыц
кеткенде, алма бет те суалады» деп дуниенщ кезегш, баянсызын айтты.
Абай бул сездердщ шешенд!г!н багаласа да, !шк! нэр!н канагат каш-
тан жок. Казак деген калыц ел, !ргел! ел, оныц т!рл!гшщ де айны-
мас бер!к турагы болу керек. Бэйшешектщ т!рл!г! адам т!рл!г!не Mice,
мысал болмайды деп ед:. К,адырбай ел дегеннщ бэршщ тгрлйшде де
тураксыздык бар екенш айтып, казак т!рл!г! езгеден артык т!рл!к деп
багалады.
Абай буган да токтамады. Озге елде енер барын, онер деген тау-
сылмас азык, жутамас байлык екенш айтып кеп:
— Ойлап, байкап карасацыз, осы дуниедег! бар журтты б!здщ казак
шала б!ледк Bip елд! б!р ел жаксы б!лсе, жаксы енегесш де алар ед!.
Сонау адам-ата заманынан 6epi карай 6ip елдщ енегесше б!р ел ортак
боп келген. Соныц тапканын бойына жапсырып, улп етш, ерб!п ecin
келген. Б!з болсак, сол коп улпден кенде, кеп енерден кенже калгамыз.
Баягы заманнан 6epi айыкдаган жут — сондай артта калгандык сал-
дарынан,— дед!.
Кадырбай мен Куандык мына сездщ тусында б!р-б!рше карасты да,
iiuTCH угыскандай болды. Кадырбай езге экелердей емес.
Баласына акыл сала сейлейтщ жэне кыз бала демей Куандыкка да
суйенетзн тэр!здк
Бул кештег! узак эцпме мен кейб!р жарыссездер ылги гана сол
жацагы «ел», <-.елд!к» деген жайдан болды. Сонда кэр! акын жас ж!пт-
тен неше алуан соны сез ecrrin кеп, нитей катты толганып калды.
Эншейшде кандай улкендермен кездессе дс оцай угысатыи жайлар
бар ед!. Сол баягыда шешипп койгаи, «айдан айкын» деген сездщ бар-
лыгына мына ж!г!т баскаша карайды. Дау айтады. Айтканда, тауып айтып,
т!зе керсетш токыратып кетед!.
Келес! кун! кымыз устшдег! мэжл!стер!нде осы эцпмелер жэне де
сейленд!. Куандык дауга араласкан жок. BipaK бугш ол Абай создерш
кеб!рек костайтын болды. Экесшщ кейб!р дауларын кабыл алмай кулед! де:
— Эке, конактыц сез! утымды гой,— деп кояды.
Тагы б!р кезде «осы сезге токтау керек-ау!» деп те койды.
Бул тус Абайдыц кешеден 6epri эцпмеш екшеп кеп токыраткан жер!
болатын.
Бупнг! елдщ т!рл!гш, кэс!бш кеп сынаган Абайга Кадырбай жацагы
б!р кезде:
— Ендеше езщ не дейсщ? Елд! будан булай немен ел бол дейсщ?
Сынадыц, мшедщ гой! Ал енд! шыгар жолыц бар ма? Соныцды этап
керш!!— деген.
Абай осыган орай:
— Елге енер, бипм керек. Оку, тэрбие керек. Енд!п заман кец жайылыс,
узак ер!ске сешп, калыц уйкыны куат б!л!п жататын заман емес. Озге
енерл! елден окып, улп алудыц заманы,— деген.
Бул байлау Абайдыц осы дау устшде тапканы емес, коптен 6epri
оцаша ойларыныц саркып келген жер!. «Ел уппн сол керек жэне acipece
ез! ушш де жалгыз жол, дацгыл жол — сол!» деп б!лген болатын.
Кадырбай оку, тэрбие ата мен бабаныц тэрбиес!. Балага соны б!л-
243
мек, бэр!нен де асыл деп, дауласа бастап ед!, Куандык, сол туста жаца-
гы ез байлауын айтдан.
Осыдан кей!н Кддырбай ез! тодырап далып, дайта ойланды. Ойлаиып
кеп, ундемей отырып барып, адырында:
— Шынга бадсак, сенщ сезщ эд!л екен, балам. Бетщ де, арманыц
да кекешме донады. Енд!г! заман солай болса, болганы-ад! Сенщ айтып
отырганьщ осы ез буыньщ мен келер урпадтыц тип болар. Тек б!рад
к!мге барасыц? Улп-енегесш кайтып аласыц? Сол жолда заман адастыр-
маса болтаны да!— деп, сезш аядтады.
Карт ойшы кеп дарсыласты. Б!рад байыптап барып, шын мадулдады.
Осыдан кейшг! ек! кун, ек! тун бойындагы эцпмеде Абай КаДыР~
баймен дауласдан жод. Б!рад аса 6ip ыдыласты, угымтал тьщдаушы боп
отырып, ылги гана Кадырбай керген адындар жайын сурастырган.
Кадырбай бул мэжл!стер тусында дацгыл жолга тускендей боп, жазы-
лып кетт!. Кейде содтырып, елец айтып кетед!. 6з! жацылып умытыц-
дырап далган жерлер болса, жалт етш Куандыдда дарайды. Эр! сулу,
эр! майда мшезд! Куандыд экесшщ мущрген жерлерш тез айтып, есше
Tycipin ж!беред!.
Бурын талай еспген сездерш ол! де думарланып, cyiicinin тыцдаган
ажар керсетедд. Жалгыз айтыс-талас сездер емес, елдщ муцын-шерш
айтдан ойшыл адындардыц сездерш де Куандыд жаксы уддан екен.
Карт адын эр сезппц тусында элдеб!р ертепдей алые акын Садац-
да сота бередк Бала кезшде езше езге адындардан езгеше кершген
сол Садекец екен. «Корген! мен бдлген! ушан-тец!з. Ол ккшпц айтданы
мен жетк!згеншщ мыц да 6ipiH б!лмейм!з. Тегш емес, кеудесшен нур
саулаган адын сол ед!, жарыдтыд!»— деп сейлейд!.
Садад Кадырбайдыц айтуында жай адын емес. Эзшше 6ip кереген
жан сиядты.
Абай осы орайда Кадырбайдыц сол Сададпен айтыеданын сурап ед!.
«Садад пен баланыц айтысы» дейтш Ардага мэл!м айтыс. Сондагы бала
осы Кадырбай болатынын Абай жадсы б!лупп ед!. Б!рад Кадырбай ол
с езге кеп тодтаган жод.
— Б!здщ Садекецмен айтысар шамамыз кэне? Эншейш 6ip жалгыз
ауыз сездщ тусында болымсыз тосдауыл айтданым гой. «Айтысты, жец-
д!» дейтш сез емес. Тек дана Сыбанныц Шумек бастатдан он алты адынын
жещп отырган соц, мупдагы елдщ намыс етш, кетерш эпкеткен!...—
дед! де, басда эцпмелерге кешш кетт!.
Кадырбайда улкен мшезд!л!к, кецддк бар. 6з!мш!л емес. Мадтан кой-
леген «шыга шаппа» емес. Сонысы жэне жалгыз Кадырбайдыц езшде
емес. Осы кэр! адын есше алып отырган Сададта, Шумекте, Ьарласта
да бар сиядты. Кадырбай есиеттершщ тубше бойласац адындыд — дары-
ган куш, улкен дасиетт! жадсы адыннан далган айшыдты сез тегшде
заманныц дас!ретш айтады екен.
Керген! мен естшенше кез салып, кеп ойлап кеп топшылаганда, КаДыР-
бай осыны туйшт!.
— Сол сарынныц бэрше кейде акырын жатып, кулак салып байып-
тасам, 6ip шерге 6ip шер уласып, досылып жатады екен ез!. Кекей
кест! куй!н тыцда, кущренген жырын тыцдашы. Абай, сен кешелер б!р
244
орынды сез айттыц, балам. Осы елдщ еткенйпц б л pi де тегшде ез!
кешкен ем!рше суйсше алмай кеткен екен. Кеп сарынныц !ш!нде басым-
дап, ектеп келш жататын б!р сарын бар. Сонысы куаныш пен шат-
шадыман, мэре-сэре емес-ау! Кептен кебшше заман уайымы, заман дертьау.
Арыдагы арманын айт, кешеп осы елде болып еткен мамырдын жутын
айт. Бул туралы да осы кун! кеп акын зар тегедк.. Бэр-бэр! де шат болган
елд! аз коред!. Шацырагы куйреп жаткан куйзеул!кт! айтады гой. Сол текке
айтылыл жаткан жок. Сен айткандай панасыз, айласыз болгандыктан туып
жатыр. Жалын аткан кептщ дерт! айткызып жатыр гой!— деп, Кадырбай
6ip улкен туйш туйдй
Содан кейшл эцг!мелерде Абаймен екеу! жас-кэр! демей, аса жак-
сы угысып кетт!.
Аргы-берйден тагы да кеп сездерд! сурастырып кеп, Абай К,адырбайды
енд! анык, таныды. Сонау б!р жас кундершде Абайдыц аса жаксы кер-
ген акыны Барлас ед!. Бер!де Шежеш б!лд!. Балтаны керд!.
К,аз!р б!рнеше куннен берг! эцг!мелер тусында Абай Кддырбайды
солармен коп салыстыратын. Ойы дана, мшез! майда, жолы дацгыл карт
акын Абайдыц бурын керген акындарына кейде уксап, кейде уксамай
кететш сиякты. Енд! кеп екшегенде, солардыц бэр!мен Кадырбайдыц шын-
дап барып, терецдеп туысып жатканын укты.
Осыны уккан сайын, барлык осы кэр!лерд! жанындай жаксы кере
бастады. Оз халкыныц !шшде езгеше 6ip газиз, жаксы жандар осылар
сиякты.
Жаца К,адырбай айткандай аргыдан 6epi карай терсе, елдщ улкен
аркалыгы осылар сиякты. Bip сэтте мынау сулу картты Абай езпнц
экесчндей Tycinin, !штей тагзым етш, шындап турып бас ид!.
Жай эке емес. «Малыцды бак! Дэулетщд! асыр! Урпагыцды ecip!
Озгеге ектем бол!» дейтш эке емес. Ой-сананыц экес!. Таглым мен
таза жолга бастайтын эке сиякты.
Абай К,адырбайга алгыс айтты. Устаз алдынан алмаган азык алга-
нын айтты.
Б!рнеше кун осындай келел! кецеспен еткен ед!. Абай бул уакытта
Кадырбай касынан ек! ел! айрылган жок.
Б!рак енд! дэл Абайдыц ез! болмаса, Асылбек пен Ерболдар жэне,
ocipece Куандык, Карашаштар да баска ермек !здей бастаган. Олар:
«Отауга барайык,- Азырак сауык курып, кец!л сергйгешк» дескен.
Кадырбай ез! де жастарды ез мэжинсшен «азат» етуд! ойлаган екен.
Тертшш! кун кешке жакын колына домбыра алып отырып:
— Шырактарым, сендермен сейлесш оз!м де ceprin калдым. Б!рак
б!з от орнына шегш калган карт бурадай болдык. Канша айналып, кар-
мансак та, кэр! эженщ бала уаткан кей-гейшдей куй басады. Сендер
оган кашангы мулги бересщдер? Tbierin, талабыц алдыцда. Б!зд!ц ту болса,
жиырылып ойга тускен. Енд! дец басына да шыга алмайды. Сендерге
ол жол емес. Орлейт!н ер, киялайтын кияларыц алдыцда. Соган бас,
содан кайтпа!.. Унем! уайым ойлама!.. Сауык та кур! Шалкып кал! Кер-
мегенщнщ бэрш кер!.. Тек беттерщ кайтпасын!— деп, б!раз отырды да...—
Енд! сауык курыцдар! Мен сендерд! аз сезбен шыгарып салайын!— деп,
домбырасын кущренте тартып женелд!.
245
Жастар Teric телмпре карап, ун тыцдап кап ед!. Аздан соц Кадырбай
эндетш кетт!. Даусында аса 6ip кец тыныс бар екен. Боздаган нардай
улкен толкын шыгады. Жас шагында бул ацынныц ipi эннл болганы
сезипп тур. Byriin i сазында кешеден 6epi оз! айткан «кекей кест!» толгау
бар. Арман салкыны келед!.
Жастарга каз!рг! айткан сездер! «эз аганыц» титек батасы сиякты.
Жаксы балам, асыл !н!м, адам бол! Артыца онеге калдыр! Кысылган
халкыц, каумалаган карындасыц, бауырыцнан пана табар бэйтерек бо-
лыцдар!» деп сейледь
Коцыр кеште, осындай саналы б!р саз тарткан карт акынныц эн!
де езгеше болатын. Qcipece кайырмасы баска. Ол Кадырбайдыц кеп
жылдан 6epri тауып алган, аумас, айнымас кайырмасы,
Кущрене толкып, накыстап кеп, аида-санда: «Ел!м! Ел!м!.. Ел!мау-
ел!м!»— деп кайырады.
Абай осы кайырмадан катты эсер алды. Барлык улкен тулгалы Кадыр-
бай сол б!р кайырмадан танылганай. Озщщ асыл журегш анык ашкан-
дай. Касиетт! ата, халык атасы боп бшктеп шыгып, шарыктай туст!...
Абайдыц журеп алгыскд толы. Карт аганыц эти токтаганда, жас жтт
суп-сур боп, кдтты толкцшып калды. Осы халшен айыга алмай, Ка-
дырбайдыц жузше кадалып кдпты. Тамагына лыксып кеп турган шер
толкыны бар.
Абайдыц кдтты озгерген жайын Куандык бай кап отыр екен. Эке-
сшщ домбырасын ептеп сусытып алды да:
— Шыгарып салар этпщз «Сауык кур!» деп турган жок, Тагы да:
«Сарыла тус!»— дед! гой, эке! Дэл бул жолы сол т!лщд! алмаспыз. Б!з
енд! ойын ойиаймыз. БЬтдщ бе?— деп, кулш ж!берд!.
Осы м!нез! уй iuiin Teric коц!лденд!р!п, cepriTin экетт!. Абай да Куаидык-
тыц соншалык сергек, ерке кулк!сше тац калды. Шаттык пен сауыктыц
жаны да, сеибес шырагы да дэл осы еркш сулу, жас кыз сиякты.
Дэл осы сэтте, осы куцпрт кеште Куандык Абайга улкен б!р куат,
екпш суретш корсеткендей болды.
Мынандай жанныц мацында куцпрт кеш те, жабык кощл де бол-
мау керек. Оныц аты — улкен ум!т. Эр! сулу, эр! сетпмд!, мыкты ум!т.
Оныц бас иер куш! жок.
Отауга барган соц, конактар касына коп кыз, келшшек пен жас
ж!пттер жиылды. Ойын-сауык аса кызу боп басталып, тац аппак ат-
канша солгындаган жок. Бул тунде узак всем эн де шыркалды. «Орамал
тастау», «Хан жаксы ма», «Мыршым», «Белбеу сок», «Лэппай тутэлэ»
сиякты кулд!рп ойындар да Teric ойналды.
Эр ойынныц арасында кыздар мен ж!г!ттердщ кезек шыркаган айтыс-
тары, эн жарыстары да коп. Сыбан ойыншы, сауыкшы ел болатын.
Эс!ресе осы ауыл Кадырбайдыц экес! Ацтайлак заманынан 6epi карай
айтыс пен эншц кан базары. Клшкентай кушнен бер! сол калыц думай
ортасында оскен Куандык — мынадай ойын-кызыктыц жаны есепт!. Озше
сер!к, дос кыздары да кеп.
Сыбан мен Найманныц ескщен келе жаткан эдет! кыздарын жастай
узатпайтын. «Сыбан кызындай уйде кдртайтамысыц?» деген соз, озге
кернплес елдерге мэтел сиякты болган. Кадырбай ауылында, мынау
246
отауда сондай жетт отырган, жасы отызга такап калган кыздар 6ipey-
екеу емес, элденешеу. Соныц бэр! шетшен кдлжыцкой, ашык. Ойын-
сауыкка жаны кумар, шетшен энш!, елецнп, боп шыкты.
Бар жиынды бастап отырган Куандыктыц озь Оныц тамаша кул-
Kici эрдайым сыцгырлап шыгып, куйдей созылып, журттыц бэрш ел!к-
Tipin отыр. Куандык ойын устшде жтттерд; аямайды. Мэз болып кулш
отырып, кызара тусш, катты жазалайды.
Озше жаза тартатын жер келсе де саспайды. Кулшсшен жазбай,
м!з бакдай отырып, бар жазаны оп-оцай кетерш кетедк
Осы кеште Абай мен Куандык катар отырып, эз!лмен, энмен, айтыс-
пен де коп жарысты.
Ец алгашкы айтысты Куандык ез! бастаган.
Арнап сейлеген Kicici — Абай. Бурын айтыскд коп салынбаган Абай
эуел! эн жагына салмак салып, сездерш ойланыцкырап, бегелщюреп
айтып отырды. Сыбан !шше Арканыц кеп сулу эндер! жайылмаган екен.
Абай соларды айтумен жэне ыргак, накысын жаксы жеткгзумен Куандык
энш баса берд!.
Алгашкы бэр кагысулары осымен етш, ойын арасында айтыскд тагы
оралып келгенде, Куандык эн айтпай, термеге тустк Айтыстыц эн! емес,
сезш сарапка салайык деген!. Абайдыц кулак куй! сиякты 6ip жец!л,
жорытпа термес! болатын. Ол да соган тусш, енд! Куандыктыц езшдей,
жылдам шыгармага ауысты. Барган сайын Абай бойын кец салып, шешен
айтуга, шапшац айтуга оцай теселш барады. Ендш! айтысты ез! де т!ле-
гендей. Бойына ектнд! сергек 6ip жалын б!ткендей болды. Б!рш!ц сез!
6ipin жанып салып, ек! жасты анык шабытка шакырып отырды.
Куандыктыц ек! коз! кул!мс!реп, акша бет! балбул жанады. Жас
ж!г!тпен ез жарысын ракат деп бглген тэр!здк Бул жастардыц айтыс
сездер! сыпайы кдлжыцмен 6ip-6ipiH мактау. Ж!г!т сол эз!л курмет ара-
сына «махаббат», «гашык, от» дегеп сиякты жайларды араластырып,
туспалдай бередк Кыз болса: «Сыпайы куда, сый азамат, келген сапа-
рыцды курмет етем. Затыц жаксы, езщ жаксы. Эншейш 6ip элдеюм
емессщ. Екеум!зге де жарастыгы сыпайы сыйластык», деп бейнелейд!.
Кеп кезшше ашык айтыскдн эз!л курметтер! осы. Б!рак жай отырып,
акырын сейлескенде, сулу кыз бен мэнд! ж!пт осы кеште кеб!рек угы-
сып ед!.
Оган басшы болган Куандык. Журттыц дырду-думаны молайып, б!р
жерде эн шыркап, 6ip жерде кулю'-тартыс басымдап, кер!с боп жатканда
Куандык Абайга мойын бурып:— Олец байгус кеп орамга келе бермейд!.
Журт кезшше не дей!н, Абай? Кеципмнщ айтпагын эшм !ркш кап ед!.
Шын сейлессем, саган айтар сырым кеп!— деген. Осы сезйшц езш де
кулш отырып, журт кезшше сезжт! етпей айтты. Ашык сейлеп, батым
келш, Абайга езгеше кец!л белетшш биццрген. Екеу!нщ !штей угысулары
бул кеш емес, алдыцгы кундерде-ак мэл!м сиякты ед!.
Абай КУаиДЫК,тыц ак саусактарын катты кысып отырып, ек! б!рдей
журектщ жан тамырлары б!р сокканын сезд!.
— Екеум!зд!ц журег!м!з 6ip согады-ау! Керемкщ? Айтканыца куан-
дым. Мен! де езщдей кер!— деп калды.
Осыдан соц булардыц эрб!р кулкк!, эз!л сездер!, кабак кимылдары —
247
барлыгы да сондайлык 5ip тэттЬпк, куаиыш белпсш корсетш отырды.
Ойынды сылтау етш 6ip рет сушскенде, булардыц жуздер-i де шын лэз-
зэттан белы 6epin, 6ip-6ipine ып-ыстык, боп тшстк
Осы тгзнщ кылацдап аткан тацында, конактар тарай бастаган шак- .
та, Куандыд Абайды шетю уйге карай женелтн.
Журттыц бэрш таратып, жайгастырып болган соц, сол уйге оз! де
келген ед!. Шстк! уй оцаша екен. 1ш!нде 6ip гана тосек бар. Иес!
кардан эйел ерте турып кеткен сиякты. Ек! жас ыстык кумарлыкпен,
жалыкдап табысты. Тыгыз жерде, тар уакытта кездескенд!ктен екеу!
де унс!з ед!. Кдлткысыз келш, 1рк!лмей косылган кушактары буларды
сол унс!з, жым-жырт толкын !ш!не !лезде тартып экеттк
Осыдан соц тагы да б!рнеше кун ойын-сауык болды. Абай мен
К,уандык арасы тец жастардыц жаксы достыгына айналды. BipaK бары
сол гана. Екеу! !рк!лмей табысцанмен, жалындаган махаббат тумады.
Абайга К,уандык оцаша кездескеннен Kepi, журт кезшше кеп унайды.
Окшау жерде К,уандыктыц ашыктыгы элдекандай кексел!к сияктанып,
жптг журегше катац тиедк
Куандыктыц Керей !ш!нде кайын журты бар. Куйеу! б!рнеше рет
келш кеткен екен. взшщ бурын алган катыны бар. Кузндык соган токал
боп б армад Кдйындап келген кездершде калыцдык оны суйе алмады.
Эркашан салкын кдлатын. Сол муцдарын Абайга сейлеп кеп, сулу
кыз езгеше 6ip т!лек ойлаганын айтып ед!. Абай жауап айтпай ойга туст!.
Bipneuie баланыц анасы болган Д!лдэ бар. Рас, Куандык Абайдыц тец!.
Тэрбиешмеп, енер!мен, акыл парасатымен де езгеше жан. Сез жок.
Эл! кунге ез ем!р!нде кездескен эйелдердщ шпнде Абайдыц енерл!,
сулу, кайратты кыз керген! осы.
BipaK Кадырбайдыц решшшен аттап ету, Дищэшц балаларын умыту
оцай !стер емес. Осыныц бэрппц устше, Куандыкты акылы суйсе де,
журег! оншалык, бой тартпайды. Осы кундердщ езшде де Абайдыц кець
лшен Тогжан умытылган жок- Кайта, мынандай шешен, ашык, атакты
Куандыкпен тайталаскандай боп, коз алдына шын суйгегп елестей беред!.
Абайга ол экелген гашыктык, ол усынган журек, ол берген нэз!к лэззат
бул дуниеде кайта оралып келместей. Онымен тец жан тумастай, табыл-
мастай ед!.
Тогжан ecine туссе, Абай тар тесекте де Куапдыктан тартынып,
кушагын ipxe беред!.
Куандыктыц Абайды cyioi де ж!пт мшезше орай сиякты. Ыстык
оттай да курметтеген сыйластык кеп. BipaK сонда да К,уандык тме-
гшен кайткан жок,- Абай ез акылымен дэл байлауын айта алмады да,
Куандыктыц езше акылдасты.
Егер Куандык рукрат етсе, осы жайды Карашаш пен Асылбекке
айтып, солар нен! уйгарса, соган байласайык деп ед!. Куандык карсы
болган жок.
Карашаш пен Асылбекке Абай белек-белек сейлесш ед!. Баягыдап
Абай басына илеулестт кушт! Карашаш мына сезд! куанып тыцдады да,
тез костады.
BipaK бул канша макул керсе, Асылбек соншалык жатыркдп, карсы
шыкты.
248
— Бул ic болмайды. Колдан келмейдк Жазыгы жок Алшынбай цызын
Кунекец ренж5те алмайды. Алшынбайдан кеткем демесе, саган рудсат
етпейд!. Куандык кайын журтына жаман атты болады. Соныц бэр! жиылып
кеп кэр! Кадекеце дерт болады. Менсн басца iJci ecTiwciH. Осы арада
калсын!— деп, Абайга катты салмак салды.
Сондай сезд1 Куандыкка да esi айтты. Суйтш exi жас алгашкы сйлары-
нан басылып к,алды. BipaK айрылыеар куши соцгы кездескен сагатында
Абай мен Куандык келер куше ум1т артып далатыпдарын, эл! де ойланып
керетшдерш айтысты. Екеу! аса жаксы сыйластыдпен езгеше тэту дос
болысып, 6ip-6ipiH кимай айрылысты. Сергпеп кс-ricTi.
Кадырбай аулынан кайтып, Тобыдты жайлауына жеткснше арада ек!
кун етш ед!. Карт ацыпныц конакшыл досжар уясын Абай оцай кия
алмады. Жаксы мекеннен узаган сайын Куандыктыц да бар мшез! да-
д!рл! керппп, кымбат тартты.
3
Биылгы жайлау — жылдагы жайлау емес. Жаздыц ез! куздей жабыр-
дау, жудеу болды. Кун райынан емес, халыдтыц коцш шырайынан солай
болган. Кунанбай сиядты аткамшерлер ез ауылдарына жылдагыдай топ
жия бермейдй Бурын Ыргызбай iinin кернеп журетш кду-кер!к сездер,
уркеппе желжтер де саябыр. Коныс, epic ретшен таласатын жен жоц.
Ыргызбай ортасы сиякты, Байдалы, Байсал, Суйшдш, Каратай сиядты
азгана журт болмаса, кепшЫкте мал аз. Сырттыц калыц кепи аясын
ба! Тутып турган адтыгын аясын ба?
Соктыккыш жуандар, содырлы сайкалдар к!мге кеюрек керсш? Кайта
кепт!ц бэр! аш-арык боп мойып цалгандыктан, жацагы аман калгаиныц
барлыгы биыл тыныш, жым-жырт жургенд! тэс!л етшт!.
Кеп ушш кынжылган Kici бол. Коп алдында Kypcine Tycin, халыд-
тыц аман куши айтдыш бол. Сорпа-суыц мен быршыган !рк!тщнен, саумал-
шалабыцнан да дарайласдан боп жур. «Аш-арыгымды асырап журмш»
дей бер... Биылгыдай кепт! куйзелтш, топты томсартдан жылдарда сон-
дайлыд майысдад, маймад келсе жарайды. Кедей! меи момынын аман
кунде аунатып жеп, ауыр кунде осылайша алдаусырату керек.
Mine, кеп устшен жеген кебегендердщ, «сут устшде каймак» атан-
гандардыц енд!п e6i сол. Айланыц кшз к!табынан алган сабадтары осы
болатын.
Онысына орай, осы жыл кеп те белек. Калыц ел аса суык тусте.
Сез аз. BipaK дабацтан кеше, кияс айыкпайды.
Сондыцтан Тобыдты жайлау ла рында бул жазда 6ip де б ip той бол-
мады. Одетте, бул кезде талай рет атшабыс болушы едк Биыл тшт!
дунан да жарыспады. Келш туссе, кыз узатылса, бала сундеттелсе,—
бэр! де болымсыз гана жаяу желшпен, 6ipep табак етпен тардайды.
Дэл осындай ерекше сарылган тыныштыд ортасында, соцгы уацыттарда
6ip улкен дацпырт шыкты. Ол жау б!л'шу|', жылкы урлануы.
Жайлау кундер! аядтап, журт кузекке дарай бет ала бастаган бола-
тын. Bipep коныс кейшдеп те кешкен. Сол уадытта айналасы бес кун
1ш!нде Майбасар жылцысынан, Жадып пен Ырсай жылцысынан жэне
249
Кунанбайдыц ез! отырган аулынан жиырма шакты сем!з ат жок, бои
шыкты. Bip ауылдан б!р ауыл хабарланып, осы жогалган мал жайы
ей жайлауга тез тарап жатты. Азын-аулак талшыгы бар ауылдыц борт
де кузетш сакайтты.
BipaK урылардан ia-тоз жок- Бул сиякты кеп ел кулактанган кауырт
урлык узак жатпаушы ед!. Б!реудщ уйшде жас Tepi Kepiiiimi. Б!реуден
мезплшз сойылган ipi кдраныц кан соктасы керпппт!, боршасы байка-
лыпты десетш сыбыстар оп-оцай шыга кдлушы едк Кдз!р олай емес.
Суга баткандай жым-жылас.
Эуелде Кунанбай мен Жакыптар езара ойласкднда: «Бул жау керпплес
Керейден шыкты, немесе Найман, Сыбаннан келд!», деп топшылаган.
Ocipece коныс аралары узарып, жайлау-жайлаудан кайтысатын кез кел-
ген соц: «Эдей! осы уакытта !степ отыр. Мойынды кашыкка салып кете-
мгз деп ссылай ети» дескен.
Кунанбай кенп-конды бегеп отырып жацагы уш-терт рудыц барша-
сына да жокшылар женелтт!. Б1згутты, Майбасар, Ырсай бастаган топ-топ
Kicuiep урд!с жур|'п, ат сабылтып, талай жерлерд! аралады.
BipaK керш! елдщ ешкайсысынан дерек бипнбед!. Елс!з жерлердег!
карауыл бшктерге, киын-киын шаткдлдарга барып жер шалган Телеп-
берд!, Бурахан, Камысбай, Жумагул сиякты пысык, сергек жшггтер де
!з-тоз б!лген жок-
Кунанбайдыц кеп ауыл, кеп жтттер! осылайша ере турегелгеи кез-
дердщ езшде, дэл сол Ыргызбай !шшен тагы да бес жылкы жок болды.
Т!пт! жалгыз Ыргызбай емес, енд! Байсал, Суйшдпстен де терт бие
алынды. Аздан соц Кеибак, Бекенш! де жок карауга KipicTi.
Шебер урлык сонда да бипнген жок. Тек кдна, тун асса: «Алып
кетт!», «тагы экетт!» десед! де, кала бередс
Кунанбай ыза болып, ез! атка мшсе де, жауы к!м екенш б!ле алган
жок. Жокшыныц бэр! кайтып келд!. Карауыл бшктердщ басында кун
сайын сарылып кадалган шолгыншылар да кайтты. Бос кдйтты. Тек
кана енднп шара: тун кузетше сак болу ед!. Кунанбай барлык ауылда-
рын катар кондырып, б!рге Kemipin, шоктай кып, жиын устады. Суйтт!
де удере кеш!п тарта берд!.
Эрттен кашкандай боп асыгып женелд!. «Тым курыса, жаудыц бет!
баскага бурылар, бгзд! куа бермес. Сонымен толас керерм!з!»— деп ойлаган.
Каша кешу азын-аулак ем болганы рас. Соцгы кундер Ж1г!тек, Кет!-
бак iuiinen урланган малдардыц хабарын кеб!рек жетюзед!. Б!рак сонда да
Ыргызбай тугел аман калган жок- Ек! тай мен 6ip сем!з байтал тагы
жок боп шыкты. Осы кезге жеткенде Кунанбай: «Енд! б!лд!м, таны-
дым» дед!.
BipaK «б!лд!м» дегешмен, айыпкершщ атын атаган жок- Тек кана,
жауды: «Алыстыц жауы емес, 1штщ жауы» деп байлаган.
Байсал, Суйшд!ктерге мундай ой келген жок- Екеу! де эл! кунге кур
дагдарып, кур санын согып жур. Кунанбай оларга: «1здесш, !здей бер-
сш» деп сэлем айтты. Б!рак ез топшылауын б!лд!рмед!. Осы кезде керш!
руларга б!рнеше Kicirti жай гана жансыз ет!п аттандырган.
Ол к!с!лерге тапсыратын сездерш де 6ip ез! гана б!лд!. Осындай
буйрыктармен ж!берген адамдары да окшау Kicbiep. Ойда жок жандар.
250
Мысалы, XiriTeK imine, Карашаныц аулына ж!бергеш кэр} кемшр.
Сол ауылдагы 6ip жалгыз уй юрмемен суйек шатысы бар кемшр екен.
Кот!бак imine де сондайлык елеуаз кедей шалды ж1бердй Торгайга ж!бер-
геш де 6ip шал туйенп болатын. Бул кэрьлер эсте сурау салмайды.
TinTi мал жогалганын да бьлмейд!. Жай эшейш кудай деген жандар
гана болады. Жалгыз-ак барган ауылдарыныц уйдьуйлерше ертецдькеш
Kipin, !шкен-жегендерш байкайды. Барлык тапсырылган мшдет осы гана.
Сол шебер айланыц аркасында, аз уакыт !шшде К,унанбай жауын тапты.
Кеп жылкыны алатын алгыштардын уясын бмдь
Суйтш енд!п зы салмагы тусетш жер — тагы Жгптек. Оныц !шшде
Караша, Каумен айналасы болды.
Кунанбай бул жолы туспалмен, ой жотамен соктыккан жок. Бурын-
гыдай емес, дэл мынау туста Kinaci орынды болатын. Ж1г1тект1ц 6ip-
неше жпчттер! шын айыпкер ед!.
ЭцНме Балагаз бен Абылгазыдан басталган. Балагаз Базаралыныц
агасы. Жйчтек iminfleri намыскер, отты, пысык житц 6ipi. Абылгазы
Карашаныц баласы. Карашаныц O3i сиякты, коп балалары да шеттерь
нен соткар, кияс болатын. Ертерек кезде Кунанбай мен Божей ара-
сын ушкындырып ж!берген б!р' уакига осы Кдрашадан басталып ед}.
Оган Кауменнш де катынасы болган. Копке мэл!м Токпамбет тебелес!
эуел! осы Караша, Каумендердш ев атшабарды сабауынан басталган-
ды. Содан 6epi Мусакул тебелес! сиякты, Божейдщ асы сиякты улкен
жиындардын бэршде Караша мен Кауменнщ ер жеткен азамат бала-
лары кеп аузына йпнш, кезге тусе беретш. Шетшен намыскер, еркек!-
рек жэне мыкты, отты.
Осылар арасынан шыккан Базаралы болса, ол эр! сымбатты сулу,
api шешен жуйрж. Жпчтек ортасы мактан еткендей атпал азамат, атан
бтмд! жшгг едк Ерл!к пен мыктылыгы да сай.
BipaK биылгы мамырдыч жутынан кейш осы 6ip топ жйчт елден
ерекше жарым коц!л боп журдк
Калыц елмен 6ipre Жптгек Kenmwiri де катты жутаган. Жер аз
болган тапшылыктан жутады. Сол кептщ шпнде «ак сирак» боп кал-
ганныц 6ipi — осы Караша, Каумен ауылдары, Базаралы, Балагаз, Абыл-
газы, Эд!лхан сиякты жптгтерде тек кана 6ip-6ip ат калды.
Жаз бойы булар уйден шыккан жок. Аштыкты да, кемтарлыкты
да кэп корд!. Kicire барып, кез сузш сауын сурауга, жалпетек болуга
намыстары ж!бермедк Керек десе, Байдалыдай туысканга да барган жок.
Кэсш етейш десе, мынандай жутап калган елд!ц шпнде тук нэрсешц
орайы жок. Жалгыз айла — жалга журу.
BipaK ол 6ip гана ез бастарын асырау болмаса, катын-балага тал-
шык емес. Ом!р бойы жалшылыкта журсе де, Kocereci когерген койшы,
жылкышы, туйенп жок. Алатын акысы кур гана «iuiin-жем» болгандык-
тан, талай жандар атадан бала, баладан немереге шейш унем! Kici боса-
гысын тоздырумен от!п келед!.
Жпчттер жаз бойы коргенде, не керд!? Ашыккан баланы керд!. Кан-
шырдай каткан шеше мен жецгеш, катын-калашты керд!. Айнала курсшу
де куц!рену. Осы жайларга сол жияттер айла таппай, каргыс айтатын.
Жалгыз-ак томеннпктеп, жасып айтпайды. 1штеп ызамен, кыжылмен айта-
251
тын. Барлыгыныц сондай куйш Базаралы жаксы айтып берш едк Kip
кун кешке доц басында 6ip топ жтттщ ортасында отырып, ызалы мыс-
кылмен сейлед!.
— Ел еру болса, шацырагына жокшылык кеп шеру тартады. Kenii-
кон болса, эке-шешец, кдтын-балац актабан шубырындыга ушырайды.
Жалгыз сиырга арткан ашамайдыц уст! де арман бопты. К,удайдыц
б!зден аяган neci калды?..— деген.
Осы жазда, дэл осы ж!г!ттерге Базаралы коп-коп кушк айткан. Аман
калгаяныц TeTiri неде? Жутаганныц жайы неден? Эд!летс!зд!к кайсы? Ол
кандай тон киш, калайша Т1л катып келед!? Солар туралы тукшрлеп,
ойлаган ойларын айтатын.
Сондай эцпмелер тусында Балагаз бен Абылгазы тыным таппай a6irep
боп калушы ед!. Базаралыга кадалып кеп: «Акыл-айла тапшы, бет нус-
кап, жол керсетгш! 1стерл!к ic бар ма? Соны айтшы?» дей беретш.
BipaK Базаралы ол сурактарына жауап айта алмаган.
Акыры, ендй! OMip езгеше боп кетт!. Балагаз бен Абылгазы екеупйц тун-
делетш атка мшетшш Базаралы копке шейш биген жок. Ец алгашкы
кезекте Майбасар жылкысы жогалды. Одан кейш Жакыптан алынды.
Осыныц жаманат сиякты хабарын алып жатканмен, Базаралы елец кыл-
маган. YniiHini кезекте Ырсай жылкысы алынды. Дэл осы орайда База-
ралы 6ip тунде уйыктай алмай, аунакшып жатып, тацга жакын тыска
шыгып кетт!. Копке шейш уйге юрмей, далада болган.
Уй сыртындагы кегалга барып, тац салкынына тесш тесеп, жапа-
жалгыз ойланып отырып кап ед!. Жап-жакын жерде керш! ауыл бар-ды.
Кдрашага караган торт-бес уй болатын. Сол ауылдыц Актес дейтш 6ip
сак каншыгы болушы ед,!. Тац жаца гана сызып атып келе жатканда
Базаралы Актестщ ургенш естш, елец етш калды. Шабаланып турып,
окыс урд1. Анык, Kici коргенде уретш ypici.
— Бул не кылган богде Kici екен? Внешний,— деп ойлап, Базаралы
тосып калган. Аздан соц Карашаныц аулындагы шетк! уйддц тусына
ек! атты Kici келд!. Ол уй Абылгазыныц отауы болатын. Аттылардыц
6ipeyi сонда калды да, ек!нш!с! бер! журдй
Базаралы ец эуел! Ацкуйрык атты таныды. Балагаздыц жалгыз аты.
Белги! жуйрж Аккуйрык ат, бугш 6ip суыт журш керген сиякты. Ширыга
Tycin, сумацдап келед! екен. Эуелде Базаралы: «Булар бозбалалык кылып
жур екен-ay!» дед!.
BipaK оз! орнынан козгалмай, бой корсетпей отырып, байкаса олай
емес. Балагаз сойыл суйретш келед!. Базаралыныц журеп турнйгш кетт!.
Оц! суп-сур боп, кадала калды. Енд! кегалга жантайып жатып, б!лш-
бей бакыламак болды.
Дэл ауылга такай бергенде, Балагаз Аккуйрыктыц басын тартып,
акырын гана ибш келд!, тшт! жакындаган кезде атынан тусш, жаяу
жетектеп ап, ец эуел! колындагы сойылын ез отауыныц белдеуше шанышты.
Кундеп туратын орны сол болатын.
Осыдан кейш Аккуйрыкты жетектеп алып, ауыл касындагы б!р жык-
пыл жартастыц арасына карай тартты. Базаралы байкап отыр. Аккуй-
рык кан сорпа боп келген сиякты. Мезплшз журген. ж!г!т, ез жур!-
сш ез аулынан да жасырмак кершедй
252
Аздан соц атын тас арасына бектп тастап, жалгыз кайтып кеп,
yftine к!рдк Базаралы ел турганша уйыктаган жок-
К,араша аулыныц сыртында да циын тастар бар болатын. Соган апа-
рып бек!ткен Абылгазыныц атын да Kopin кайтты. Енд! Базаралыда такат
жок. luti толган ызалы, долы ашу. Уй imine ун катпай, сурлава бередй
Анда-санда д!р!лдей тусш, киналып калады.
Тус ауганша, б!рдецеш тоскандай болатын. Ойлагандай, тус кия бер-
ген кезде, корил ауылдан кайткан Кдумен тагы 6ip хабар окелд,'. Откен
тунде Ырсай жылкысы алыныпты.
Осы хабарды Базаралы есп-кен кезде, Балагаз да ауыр уйкыдан
турып, тыска шыгып жур екен. Базаралы белше белд!г!н буынып, б!р
жакка баратын Kici сиякты эз!рленш алды да, экесше келд!.
— Сойлесетш жай бар ед!. Тыска шыгайыкшы!— деп, экесш ертш
шыгып, доц басына карай бастады. Жолшыбай оз! дауыстап Балагазды
да шакырды.
Узын бойлы, капсагай денел!, кара сур жшт Балагаз да келд!.
Аздан соц Базаралы кабагын туйш ап, экесше суык карады. Эр-
кашан нурланып туратын кызгылт жуз! аппак сур болып, канын !ш!не
тартып апты. Улкен етк!р кездер! канталап, кызарып кетшт!. Дем! д!р!л-
деп, даусы катты шыкты.
— Эке, жыртык лашыктын да inyKipi бар. Кдракаска кедей болсам да,
кара ниет болмаспын деуш! ец. Жамандык сенщ жатыц. Кдсиетщ сол
ед!. Сен картайган шагывда б!зд! кара басайын дед! ме?..— деп, ун!
бузылып, токырап калды.
— Не дейд!? Мына ш!рк!н не деп отыр?!— деп, К,аумен уркш калып,
Балагазга карады. Балагазда ун жок- Базаралы !ле женелш:
— Оган карама, маган кара! Менен сура!.. Энеугунп Майбасар жыл-
кысы мен откен тунде алынган Ырсай жылкысыныц урысы табылды.
Урысы — тап мынау отырган сенщ улыц, Балагаз,— дед!. К,аумен шошып
кетт!.
— Не дейд!?.. Не дейс!ц?
— Солай... суйдеймш. Кэне, танып керш!!— деп, Базаралы енд! арасы-
на кадалды. Балагаз да ашулы ед!. К,оркак емес-ть Мынау жерде кысылса
да, ес!нен айырылган жок-
— Айт! Не кордщ, не б!лдщ? Не деп ширыгып отырсьщ? Жонщд}
айтшы!
— Тацертец Абылгазы екеущ урланып келгенде, мен тыста отыргам.
Аттарыц анау тастарда каз!р осы шакка шейш суып тур. Олсец де,
шыныцмен один, тым курмаса... Урладыц гой. Танба! Еркек болсац,
шыныцды айтшы!— дегепде, Балагаз жалтарган жок-
— Рас... Айтканыц рас!— дей берд!.
К,аумен ом!рде ест!меген сумдыгын кергендей, сескенш кетш:
— Балагаз, кудай тебецнен урсын! Уа, кудай тебецнен урсын, Бала-
газ!..— деп, зарлай берд!.
Кдрсысында отырган агасына Базаралы катты жирене карап кап,
б!р сэт калшылдап кайнап кетт! де, ун катпастан тап берд!. К,аумен-
нщ ек! улы да арыстай улкен, кабыландай кайратты болатын. Екеушщ
кол-дяктары, емен шокпарлармен кагыскандай сатыр-сутыр тшст!. Бала-
253
газ асыгыста орнынан тура алмай калып едк BipaK лезде ашу шакы-
рып, айла тауып, Базаралыны аядтан кагып калды. Inici сургне бер-
генде, сол бешмдеген жагына карай койып лаберш кулатардай боп ед!.
BipaK будан Kepi айлага басымырак келген Базаралы майыса берш, жалт
бурылды. Шашпацдыгы шалкыган жалындай боп, лап 6epin кеп, Бала-
газды бас салды. Жыга сала, сол колымен кевцрдектен буындырып жатып,
оц колын кынына сермеп, отюр сары пышакты жарк етюзш жулып
алды... Т!зерлеп жатып, даусы шыкпай, кырылдап турып:
— Бауыздаймын! Агам болмак тупл, экем бол!.. Жок кыламын!—
деп, сары пышакты Балагаздыц кевцрдегше такап калды. Жалгыз-ак,
Балагаздыц тыпыры мен сермелген колдары гана бегеп жатыр.
Агасынан Базаралыныц куип басымдап кетть Сыгымдап турып же-
min ап, енд! бауыздарманга келш едь Сол уакытта муныц оц колына
экесшщ кос колы кеп жабысып капты.
— Токтат! Ой, кет, ит! Не болды, eKi ит?! Тур былай!— деп кеп,
Каумен Базаралыны суйреп алды.
Балагаз шкяшц шецгелшен босап, басын котере берд!. BipaK ендг
алысуды ойлаган Kici емес. Ес жиып, баскаша куш тапкандай. База-
ралыга кшэлай карады да:
— Ой шйркгн! Ит те болсац, уяласымсыц. Kiini басыцмеи кеудеме
шыкканыцды не дейш! Киналсам да сол уяластыгыцды киям ба? Б!лген
акылыц со ма?— деп, соцгы сезш зекш, акырып айтты.
Базаралыда ун жок- Тушлш отырып капты. Балагаз енд! тузелш ап,
сатырлатып сойлеп, суырыла жонелд!.
Сен сурадыц, ipiKKCHiM жок! Сырымды аштым! Тансам, кайтш мойныма
салар едщ? ¥рыга мал аз ба? Мына турган Керейд! торып келд!м десем
не дер едщ. Кунанбай туг!л, кудай болсын, !з-тозын тауып керсшнп
кэне! Танытпайтын, таптырмайтын кып !стед!м. BipaK осы штегешм ур-
лык па? Сурасацшы, бисецпп! Басым ушш icTen отырмын ба? Аукымым
уппн !степ отырмын. Арамга жерп< боп icTen отыргам жок. Жирешп
icTefiiM. BipaK ктегешм штеген. Мен — жокпын, ол — бар. Менщ жок-
тыгым оган барлык боп жабыскан. Жер!м кайда? Кепм, есем кайда?
Оныц Heci куриды? Асып-теплш жаткан артыгы гана шашырайды. Ме-
нщ аш-арыгым ел!мнен калады. Бойыма жимаймын. Айналамды ажалдан
алып калам... Басым кетсш, маган десе. Бул жолымиап токтатпайсын... Бар-
дан алам, жокка берем. Жаман, сасык урыцды тапкан екенсш? Мен урысы
емеспш, онймш. Жок-жткке, элозге тисем, айтсацшы!..— дедй
Каумен Бйлагазбен салгыласкан жок. Айткан cosine бойлаган да жок-
Оныц шошынганы жалгыз-ак жай. Баласы не десе де, Каумен каза-
нына Kici асын салмайды. Сондыктан 6ip-aK туйш байлаганы — Бала-
газды ез касынан куу болды.
— Кош! Кеш! Касымнан кет!.. Кермеймш! Каз!р кеш!— деп, буйрык
берд!.
Базаралы ундеместен тушлд} де, цатып калды. Экел'1-балалы туыскандар
осы орнынан айрылыскан шагында, yineyi уш белек ойда. Eip-6ipiHen
шалгай болатын. Балагаз Кауменшц буйрыгын орындап, дэл осы кун
кепт де, Карашаныц аулына косылды.
Сонда барысымен торт-бес кун еткен соц, Кунанбайдыц дэл оз аулы-
254
кан бес жылкы алды. Балагазга cepiK болган ж!г!ттер аз гана болатын.
Оз!рше булар Абылгазы мен ЭдЁлхан гана. Осы yrueyi ез журтстерш
улкен есеппен, еппен ютеген.
Булар ец эуел! алыстагы Найман шц'нен дэл ездершДей уш-терт
ж!г!т cepiK тапты. Олар да жут пен жокшылык салдарынан атка mih-
гендер. Шетшен шешен, ер, ежет жпзттер болатын. Жаз ортасында
Аягездщ ар жагына жолаушы журш барып, Абылгазы сол жшттермен
соз байласып кайткан.
Ек! жагыныц да анык кесккен байлауы езднез ортасыныц мыктыла-
рын, калыц шогырларыи торымак. Элс!зге тимекпп емес. Сонымен, Сем13
Найман, Садыр, Матай пшндеп Кудайсупр, Кдптагай, Жумакан сиякты-
лардан аналар алады. Тобыкты !шшде Кунанбай, Ыргызбай, Каратай,
Сушндж сияктылардан мыналар алады. Булар ешуакытта калыц шогыр
боп журмейдь Жалгыз аяк, журпнш! сиякты гана болады. Тагы 6ip
тэсглдерк Тобыкты ж!г!ттер! Найман imine барганда, оз колдарымен мал
алмайды. Ондагы жолдастары кгмнен алуды, канша алуды ездер! memin,
ездер! шыгарып бередк Тобыкты шинде Балагаздар да суйтедг.
Ек! жагы да жол мен жерге аса жуйрпс Жолшыбай кай сулар
елс13, кандай даламен журпнш! аз журед!? Кандайлык елеуоз адырлар,
сай-салалар бар, баршасын жаттап алыскан. Ек! топтыц да ец улкен
айласы кугыншы мен жокшыны адастыруга жумсалады. Бул орайда бэрь
нен шебер Балагаз. Оз! тапкан айла-тэсипн бар жолдастарына ол унемг
уйретш отырады.
Суйтш айналдырган алты-жет! ж!пт, тура ек! дуан елд!ц жуан-жуан
жерлерше куйындай соктыкты. Оцшец ежет жандар, уялас бервдей тид!.
Кунанбай мен Байсалдардыц акылын тауыскап 6ip нэрсе: мал алушы
жаулардыц б!рде-б!р уакыт козге туспейтш тыгылгыштыгы болатын.
Эрдайым, тац ата, жылкы алынганы бипнкймен, жок караушылар
жабыла атка мшедн Еюден-уштен белшш ап, шапкылап отырып, айна-
ланыц бэр!н сузедн Керей, Найман, Каракесек жактарга кететш жау
болса, соларды ер!кс!з керсететш тургы-тургыныц бэрш алады. Куш
бойы тас-тастан карауыл карап отырады.
BipaK эркашан: «Ушкан шыбын, жоргалаган коцыз жок» деп кайтып
келед!. «1ште калады! Шыцгыс !ш!не тартады!» деп, ол жакты да арыл-
тады. Сонда да дерек болмайды.
Балагаз болса, ез айласын катерге суйеп, улкен ерл!кпен !стейтш.
Ол кадалган аулынан калаган малый алысымен каша женелмейдн Най-
манга да тез женелтпейд!. Кайта бес-алты кун еткенше, журт аягы
басылганша, Тобыктыныц ез !шшен тапжылтпайды. Алыска да экетпейд!.
Т!пт!, сол мал жогалткан ауылдыц дэл езшщ касында, кой ер!сшдей
гана жерде журед!. Сез!кт! болатын киындарга, карауыл бшктерге эсте
жоламайды. Бул жазда ол жерлерд! шалгыншылар гана кезетш. Bip
алганда, жылкыны бес-алтыдан артык алмайды. Сол топты, жылкы !шшен
шыгарып алысымен, Балагаз ез жтттерше тепе м!нг!зш кояды.
Жылкы алардыц алдында бул жолдастарын жаяу устайды. Оларда
жутен мен пппектен баска тук болмайды. Тун !шшде елеус!з 6ip адыр-
ларга соларды экеп тастайды да, Балагаз, Эддлхан, Абылгазылар жылкы
экеледЁ
255
Алынган жылкыны жптттер мшш алган соц, Балагаз eai эркашан
карауылда отырады. Аналар ойда жатып, муныц белгкскн тосып отырады.
Ауыл жактан шыккан кутыншы мен жай жургкнип кершсе, Балагаз сас-
пастан отырып, бетш багады. Жпчттертне буйрык етш аттарына мш-
пзш кояды да, анау кгсшердщ бетшен гана тайдырып отырады. Олар
эсте кашпайды, тек кана 6ip бел асып тусш, 6ip колаттан екппш колатка
гана ауысады. Суйтш, кей уакытта жокшылар мен бул жшттердщ ара-
сында бтр-ак кана далда, 6ip гана бел калып отырады. Малы алынып,
сабылып журген ауылдыц иегшщ астында болады.
Тыныгу керек болганда, кугыншылардыц жаца гана арылтып келген
жерлерше барып бекшедь Осындаймен бтрнеше кун еткгзед] де, жал-
гыз-ак туншц пшнде, жолдастарыныц бетш Найманга карай бтр-ак тузейдк
Карашаныц аулына К,¥нанбай жтберген кемшр бул айланыц 6ipin
де бы ген жок. Ол тук бьпмей-ак кайтушы едь Уйткеш Балагаздар ез
уйлерше мал соймайтын. Алган жылкыларын эсте мацайлатпаушы едь
Жалгыз-ак, бтр-ак жол гана Абылгазы ашкарактык гстепть Найман жпчт-
терш алыска узатып, кугыннан куткарып болган соц, елстз судыц басында
6ip семтз тай сойылып едь Соныц 6ip гана тел шее in Абылгазы ез ушне
эк епт i.
Осы ет ел жатар кезде, тунде асылып едь BipaK кемшрдщ мурны
жылкы етшщ нети 61лш капты. Ол ет шскенше, сырттан ацдып, дэл
табакка салып, Абылгазыныц алдына келген уакытта окыс Kipin келin,
телшеш керген. Тайдыц телшесг екенш де танып алган.
Кунанбай Байдалыга Kici салды. «Караша туысканын ез! каксын, сыбысы
шыкты. Айгагым бар. Тек арылып берсш. Егер Караша танатын бол-
са, Кауменд! кешлге етклзеш. Каумен сезетш болу керек. Жалганга
жанын бермейдь Сенсем, токтасам, соныц ар-иманына сенш кана токтай-
мын», депть
Байдалы Карашага салмак салган жок. Тупа-тура Кауменге жабысты.
Каумен езшщ Карашадан да, TinTi Балагаздан да безгешн айтты. Байдалы
болмады. «Не кара деп шык! Немесе актап кет. Кунанбай сенен жан
ал с а гана токтайды. Кезщ жетсе, адал болса, жан бергеннщ кунэс!
жок. Кайта агайыныц мен туысыцды накак жаладан куткарасыц» деген едь
Осы арага жеткенде Каумен сыр бердь «Тастай алмай журген жаным
жок, ак екен деп кешл болар жайым жок» дедь
«Каумен тайкып шыкты. Кешл болмаймын. Ак деп ара туспеймш деп,
аягын тартыпты. Карашаныц аулы айыпкер боп шыкты!» деп, Ыргызбай
iuii орекпи женелдь «Агайынмын деп отырып, жаттан бетер кастык
eTTi. Жазыгымыз не? Кешпейм}з, аямаймыз, шауып аламыз, уйелмеш'мен
ертейм1з» деп, Майбасар, Жакыптар лаулап кетть
«Азуыцды бас, аяма!» деп, Кунанбайга да салмак салды.
Кунанбай дэл булардай емес. Биылгы жылдыц ауыртпальиын ойлап,
inrreH сескенш кап едь Оныц устше каз!р Байдалымен шырайы Tayip
болатын. Урылар да жалгыз Ыргызбай емес, Кет1бак, Бекешшш коса
шыгындатып отыр. Байдалыныц езш де аман койган жок- Олай болса,
енд! сол Байдалыныц ез!мен пзе косып, ic icTey керек. Колдан келсе,
соныц езше жаулату кажет. Tinri болмаса, XiriTeKTi кшэга жыкпак.
Сонымен Майбасарлардыц алкынын басып:
256
— Орекшмей тура тур! Караша кайда барып кутылушы едл! Ец эуел!
сабыр тап!— дед! де, Жшггек imine кайта icKe жлбердк Женелткеш Жу-
мабай.
Ол эуел! Байдалыга барды. Алдыцгы сэлемд! орындап, Кауменд! ка-
гып бергеш ушш Кунанбай Байдалыга ырзалык, айтыпты. Соны жет-
кгздь Осыдан кейш Караша мен Абылгазыны Кунанбай ез алдына
шакырткан екен, осыны б>лд1рд1. Байдалы да Кунанбайдыц бул мшезш
кшэлаган жок-
— Агайынын ез! керсш! Оз аузымен арылсын! Мунысы макул. Кара-
шага жолдаган хабарын мен жетшзешн,— дед!.
BipaK шакырту жетсе де, Караша мен Абылгазы Кунанбай алдына
бармады. Байдалы з!л салып та Kepin ед!. Кещцре алмады. Суйтш
Карашалар: «Opi мал алады, epi жауап бермейд!» деген ек;шш турл!
айыпка тагы кез!кть Кунанбайдыц упайы кебейш келе жатты.
Ыргызбай iini енд! кунд!з-тун Карашаныц аулып баккан. Абылгазы,
Эд’шхан, Балагаз бар — 6api де ел ортасында жок. «Сусып, тайкып кетш-
тЬ, дескен хабар шыкты.
Сезш пен жорамалдыц келем! улгайды. Караша, Каумен ауылдарыныц
уйде жок Ж1ПТ1Н1Ц бэр! де уры атанды. Абылгазы жалгыз емес. Биылгы
кимыл аз ккпнщ де кимылы емес. Булар кеп. Енд! солардыц соцына
кеп ел болып тусу керек дескен дакпырт бар.
Бул сездер, кебшесе, Ыргызбай irnineH шыгып, кепке жайылып жйтады.
Сондай лакаптар Абылгазы катарына Балагаз бен Эдитханды да элде-
кашан коскан-ды. Алгашкы шакыртуына Абылгазы келмеген соц, Кунан-
бай тагы да Kici ж!берш, Балагаз бен Эдшханды шакыртты. Караша
мен КаУмен Балагазга сэлем айтып, барып кайтсын деп ед!.
Балагаз бармаймын дептЕ Жолдастарына бул жерде айткан дэлелк
— Кунанбай меш аяйын деп отырган жок- Кандай айламен кап цус-
тырсам деп, соны ойлап отыр. Ендеше, мен несше момакан боп, алдына
барам? Неден аянам? Одан да эуел! колына Tycipin керсш. Кулактан
басып, жыгып алсын да, кул ноктасын сонан соц кипзсш. Эйтеу!р сум
атанган екем. Оган жеткен соц «момын сум», «акылды сум», «кенг!ш
сум» деген жаксы атка куштар болар жайым жок- Олсем де, ол жа-
гыпа ектемей елем!— деген.
Балагаз бен Абылгазыныц ендпт кияс мшез! Кунанбайды дагдарта
бастады. Баягы дагдыга салып шауып алайын десе, мынадай аш-арык
боп, суык тартып журген елд!ц imineH ерт шыгарып алам ба деп корыдты.
Ойга келген 6ip шара — улыкка шагу ед!. Ец оцайы отряд шыгартып,
урядниктерге устатып, кгсеидеп тыю.
Б!рак осы туста зац езгерш кеттЕ Бурынгы ага султандык калып,
«белые» деген жацалык Kipreni жатыр. Тобыктыныц дуаны да езгердк
жаздан 6epi бул ел Семейге карайтын бопты. Жэне тугел Тобыкты бурын
6ip гана старшын ед!. Тобыкты енд! уш болыс ел боп белшетш кер!-
цедЕ Жаца дуан жаца улыктыц колында. Олармен жуз Kepicin, сырм!-
нез болган Кунанбай да жоц. Ертец сайлауы келед!. Сондай кездщ
карсацына ез елшщ !нпмен кагаздасып жату лайык емес.
Ец болмаса сайлау еткенше коя туру кджет.
Б!рак аял кылайын десе, Балагаздар асып барады. Ек! буйрыгын
257
орындамады. Енд!: «Б!ржолата к,урык, экеткен боп, тшт! дандайсып кете
ме?» деп, тагы кобалжиды. Осындай шарасыздык, устшде Кунанбай 6ip
топ мыкты Ж1П1Т1 аттандырып: «Тау шлиде жургенде устшен Tycin,
Teric устап экелщдер!»— деп, буйырып едк
Оган кенетш Балагаз емес екен. Мойынды кашыкка салып барды да,
б!рден-ек!ден бытырап кетт!. Титыгы курыган кугыншылар ел imine кайта
айналып келгенде, Балагаздар да 1лес орадды. Келе бере Кунанбай жыл-
кысынан тагы алды. BipaK кауырт алмай, б!ртшдеп, тай, байталдан алды.
Бул уакыт ел-елдщ кыстауга конып, актан ажырап. нагыз куйзеул!кке
тусетш шагы ед!. Ендот б!рен-саран усак караны аш-арыктыц сойысына
алып жаткан сиякты.
Аз кунде Тобыкты imine келетш болыстык сайлауын тосып отырып,
Кунанбай енд! Базаралыны шадыртты. Жпптектщ озге жп’ггтершдей емес,
Базаралы !рк!лген жок, тез келд!.
Кунанбай жас токдлыныц уй!нде екен. Тамга жаца KipiriTi. Уй жылы.
Жасау-жабдык жас ж!г!тт!ц отауындай. Толык денелц децгелек жузд!
Нурганым сулу да, сэнд! екен. Ocipece доцыркай келген, улкен етк!р
кездер! ерекше ажарлы. Жузшде жастык пен саулык, токтык, баршасы
да нурлана Tycin шырай бередг Ацаусыз бетшде мелд!реген тутас цызы-
лы бар. Ерге б!ткен кернект! мурныныц оц жагында кнпкене, томпакша
мец! бар екен. Нурлы кызыл жузше б1ткен кап-кара мец, езшше, катты
жарасып тур. Ол дагы Нурганымныц ерекшелш. Озге эйелге бппеген
нысанасы тэр!здь
Кунанбайдыц сез бастауын кут!п отырып, Базаралы Нурганымды эбден
болжады. 11шнен: «Япыр-ай, мына токалды калай тавдап, кайдан тауып
алган?» деп, тамашалай дызганды.
Нурганым б!ртурл! байыпты жэне еркш, батым коршдк Кунанбай
мен Базаралыга шай жасатып, соны дызметпй катынга дуйгызып 6epin
отырып, куйеуше де, копакка да кымсынбай карайды. Bipep усак шаруа-
ныц жайын да Кунанбайга еркш айтты. Kyiieyi муны «калмак» дейд!
екен. Шай аяктап келгенде:
— Калмак, шайыцды жигыз! Мына Базаралымен сез!м бар,— дед!.
Нурганым асыцпай отырып, буйрыгын орындады да, малшы катынга:
— Сен енд! журе бер!— дед!.
Оз! Кунанбайдан темешрек жерде малдас курып, отырып калды.
Кунанбай эцпме бастаганда, Базаралыга катты сойлеген жок. Бала-
газ бен Абылгазыны муныц езше шагып: «Сенщ де бетще ш!ркеу гой.
Адамшылыгыц да, арыц да бар едк Сол арьща салмак салгапы гой
олардыц. Адтамассыц, актамайсыц деп бтлем, не дейсщ?» деп ед!.
Базаралы бегелген жок- Кунанбайдыц жузше тура карап отырып,
диска жауап айтты. Бу да баяу бастап, сабырмеи, салмадпен айтты.
Шешеи сейлейтш тэр!з! бар. Айткан жайы: «Адтаймын деп келгем жод,
кшэлаймын. Кшэлагандыцтан аразбын. Атым туыскан, ал, жайылысы-
мыз белек. Керкпей кет!скен!м!зге кеп болды. Б!рак колымда эм!р ку-
д!рет!м жод. Сондыктан !стей алар шарам да жод...» деген ед!.
Жылы уйге келш, шай iiuin алганнан бер! Базаралыныц жузше жадсы
кундердепдей кур к!рген. Батыр тулгалы, ер сулудыц ойшыл сергек
кез! де, ак сур жуз! де ер!кс!з елеткендей. Бетшщ дызылы да бал-
258
кыгаидай боп, нурланып тур. Кец иык, зор кеудес! теменнпктеп, и!лмей-
да. Салалы келген аппак сулу саусактарына шейш езгеше. Бтмдк жаксы
туысты биццред!.
К,унанбай бул шакка шейш Тобыкты ишшц жасыида оз!мен буй-
тш еркш, тец сейлескен жанды кермеген. 1шшен Базаралыныц тулга-
сына да, жауабына да шын суйсгнд!.
BipaK суйте отырып, аз эцпменщ тусында Базаралымен ыргасып
кетт!. К,онак жттше Кунанбай салмак сала бастап: «Айыптайтын бол-
сац, тыю салуга комек ет!» деп ед!.
Осыган келгенде Базаралы:
— Айыптайтыным шын, жалган емес. Оны айттым. BipaK соларды
осындай кып ж!берген себеп не? Туп бэле неден? Ол кешеп жуттан,
бугшй жокшылыктан. Осы бэлелерге uiece журетш агайынга эйгий эддлет-
с!зд!к бар, содан. Bipey ага болды. Барды алды. Б!реу болса, кешл оты-
рып, кенде калды. KipMe болып, есесгз калган тагы кеп. Аягында, мине,
не болды? Бурынгы ага болган аман калды. Бурын мушзделш журген
кеп кер бала кущретцц де, ол калды. Осыны ойлар жан бар ма? Жаны
ашитын, киналып ойлайтын ел агасы бар ма? Мешц с!зге келгендеп
ез аузымнан сурамагым, бклмепм осы. еда?—деда.
Жацагы айтылган т!лекке жауап бермей, сезд! баскага бурып кет-
кен Базаралыны уй нес! жактырмай калды. К,ыжырта карап, дау айтып
кетт!. Сознпц салмагы — «кудай буйрыгы, тагдырдыц жазуы» дегендер.
«Жутты адам экелген жок. К!мнен кермск керек? Бардыц бэр! карай-
ласпай отыр ма? BipaK каншага жетпек? Ер азыгы цанагат. Тэшр буйры-
гына кенбек керек» деген болатын.
Базаралы сол «Буйрыктыц» езше де токтамады. «Кудай буйрыгы
калыц елд! кан каксатып койды. Ел камкорымын дегендер кемек ойласа,
нетуип ед!? Мынау акылдары коргенше коне бер деген гой. Олай болса,
кудай буйрыгы деп керге барып т!р!дей к!ре берсш бе?»— деген.
Кунанбай Базаралымен кеп салгыласуды енд! ез бойына мш кере
бастап, тусш суыкка салды. Дауды тужыртып, токыратып кеп:
— Сенен де арылганым осы. Енд! аяспайтынга кеткен екемгз. Жалгыз-
ак Балагаз, Абылгазы арандайды. Жаман арандайды... Кашан айтты де-
MeciH?— дед!.
Сездщ осымен б1ткен!н Базаралы тусппп, журуге камданып отырып,
дэл кетер жерде:
— Балагазда жумысым жок,- Не болса, о болсын! Б!рак кепт! айтсам
коркытамын деп, с!з ауре, уктырам деп, ел эуре. Келше алмас кун
екен. Керецармен кеткен!м!з де баягы,— деп тымагын кидк
Соцгы сез! жауапсыз калды. Базаралы асыкпай турегел!п, кош айтты
да, ешкке беттедк Нурганым мен К,унанбай будан коздерш алмай, карап
калды.
Ер ж!птт!ц сырт сымбаты да соншалык езгеше. Ор кещлд! батыр
бейнесшдей. Эр! байсал, opi мацгаз. Тш-пк бойы кымсынбай, кысыл-
май кетт!.
Кунанбай ес!ктен кез алмай ойланып кап ед!. Аздан соц Нурганымга
карап:
— IIIipKiH Базаралы! Бул ощрдщ жштне бггпеген сыртыц мен ну-
259
рыц бар. Тшщде жаткан тунык мелд!р сырыц да бар. Тек сорлы жаз-
ган, карымы шолак К,ауменнен несш тудыц екен?— дед!. К,ызыгып та,
кызганып та сейлеген сиякты.
Нурганым Базаралы дауларын улкен ынтамен тыцдаган. Куйеушщ
жацагы соз!, мынау сулу ж!птке муны эдей! кызыктырып сейлегендей
эсер етт!. К,ызганышын алган жок. К,ызыкканын алды. Жас эйелдщ
журеп элденеден ерекгпп, тулап калды.
4
Ел !ппне сайлау келд! деген хабар шыгып ед!. Жидебайда жаткан
Абайга К,унанбайдан шакырту келд!.
Абай куз бойы езшше 6ip окшау, жалгыз болган. Кеб!нше, дом-
быра тартып, куй кущренте беред!. Шешен коцыр домбыра биыл т!пт!
димэр болып алгандай. Кеп-кеп сырлар айтады. «Саймактыц сары езе-
нш» тартса да, «К,ос кыздыц жылаганын», «Боз торгайдыц шырлага-
нын» тыцдаса да баягы сарын кеп жайды баян ететш болды. Нелер
айтады? Желд! аяк желмаясын жосыткан Асан К,айгы да, ашты
куйш бебеулеткен Алшагыр да — барлыгы да тыным таппай безек
кагады. Ылги б!р кергешне кене алмай, ацсаганын ала алмай, зар-зар
шеккен куйшдиер. Бэршщ де касиет! — !здене талпынады, толгана
ширыгады.
Енд!п Абай ойыныц кеб!, осы жазда Кддырбайдан естшен, соган
ез! айткан улкен толгаулардыц жайы. Кддырбай сонда: «Откен заман.
талай шерш тастап кеткен» дейтш. «Ацынныц ацсауынан, энппнщ ырга-
гынан, куйппнщ кер толгауынан соны кер» дегендей болатын. Абай ез
ойына, сол еткен кундер Tunuici болган кэр! домбыраныц сырын жалгайды.
Бурынгы кызык, сауык дегеншц, жастык жур!с дегеннщ бэрш де
эз!рше умыткан тэр!зд!.
Осы жакын шакта Ербол келш, Абайды ертш экетпек болган. Ел!к-
Tipin, кызыкка салмак болатын. Кейб!р жур!стерд! еске салып, сулу
дыздардыц аттарын атап ед!.
Абай буган да салкын карады. Сол Ербол конып жаткан кундерде,
«Сап-сап, кеципм, сап, копшм» деген узак 6ip жыр жазды. Мунысы
Ербол усынган желжтерге езшше жатырак карай бастаган бет сиякты.
Ерболга айткан жауап та осы. Домбырага косылып, узак энмен айтып
бергенде, Ербол дауласа женелд!.
— Тэц!р, езщ жас дэуренге кош айтайын дегеннен аманбысыц? Жиырма
беске жасыц келмей жатып, бу неменец? Ондайыца кенетш к!с! жок!..—
деген.
Абай Ерболдыц наразылыгын тусшд! де, кулш койды. Оцаша кезде-
ршде бурынгыша домбырага косылып, кеп ойларын термелеп айта бере-
тш. Енд! б!рнеше кун бойынша, жалгыз куй! осы «Сап-сап, кец!л!м»
гана болды.
Ербол бул елецнщ тубш жактырмаса да сезш унатты. Сондыктан
кейде Абай энше косылып та кетед!. Осымен, дэл 6ip он кун бойына
ек! жас ж!пт ездер! кешш еткен ец алгашкы албырт жастыкка узак-
узак «кош-кошын» айткандай болды.
260
Суйтш жур!п, 6ip куш Ербол цайтатын мезплге жеткеиде, Абай тары
да сырласцандай боп:
— KopiniKTi шакырып жургешм жод, Ербол. Жастыгымды неге дияйын?
Дуниенщ оны айырбас етерлйс дай тэттш! бар. Мэл!м гой. Тед енд!
бала жастыд пен албырт жастыд орнына нэрл! жастыд !здеймш. Бул
жолда да душтарым доп. Ендпл кексегендер!мд! айтсам да, кегарепм
даре айрылады. Bip б!лерс!н... айтармын!— деген. Мунысы аныд сыры.
Кунанбайдыц шадыртуы осы эцпмелер -устше делген. Сол дун! Ербол
дайтып кетт! де, Абай Кдрашоцыга тартты.
Ел орынга отырар дезде Абай Карашоцыдагы дыстауга тадап ед!.
Тогайлы езедте, даосы алдынан деле жатдан жалгыз салтаттыны кердк
Бойы узын, era инн ес!ктей 6ipey еден. Жадындап делгенде, ез inici
Оспан боп шыдты. Кдрацгы деште енд! гана ацгарып, Абай тацданып
далды. Эншейшде дунде керш журген itiicin дэл мундай улден денел!
деп б!лмейт!н. К,аз!рде он сег!з, он тогызга деп далган Оспан тшт!
алпамсадай боп кетшть Абайдан эр! бшк, эр! суйедт!, ipi.
Оспан датты журш деп, Абайды таныды да, шугыл тодтады. Тод-
тай сала, куле сейлеп:
— Бугш экемнщ алдына бара дап ем. «Аузыц ораза ма? Бес уадыт
намаз одимысыц? Мусылмандыд парызын атдарамысыц?» деп, дэл б!р
Муцк!р-Нэцгардей тергеуге алганы. Шынымды айтып: сол атаганыцыздыц
бэршен осы жайын дулан дандай таза болса, мен де сондай тазамын
дегел! 6ip турдым да, бата алмадым. Шатад шыгатын. Сонан соц дай-
тейш? Е, бэр! де солай дегешм. Осыган ырза болып, ез!мд! мадтап,
кун! бойы дасында саргайтпасын ба кеп?! Амал жод, дэретс!з намаз
да одыдым. От!р!к ораза да болдым. Буйте берсе, шындыгына б!ржолата
кезш жетгазейш деп, ез!мен 6ipre ауыз да аштым. Жаца ауыз ашар-
га 1стеген барлык ыстыд тамагын сыпырып-сиырып жсп, уйге дайтып
келемш. Mine суйтш, экец!зд! алдап согып келе жатдан Оспан б!з бо-
ламыз,— деп дардылдап, узад кулд!.
Тшсйпц радат кулгасше ер!кс!з ел!г!п, Абай да кулд!.
Б!рад ойында мыедыл да бар едк
— Эй, ез!ц экеце шыныцды айтсац, мундай дуанбас ец. От!р!к деген
радат екен-ay ез!, э!.. Мэзсщ гой!— деп Абай кулген бойында тебшш
журе берд!.
Оспан оныц мысцылына жауап таба алмай ацырып дап, курец атты
6ip тартты да, жорта женелд!.
Карашокыдагы дыстауга келген соц, Абай ец эуел! экесше бармай,
Кункешц уйше гард!. Мунда Абайдыц ец жаксы коретш туысканы —
Кудайберд! кептен 6epi наудас болатын. Алдымен соган амандасып, жайын
бЁлмек.
К,удайберд! бшк тесек устшде жетелш жатыр екен. Абайдыц кел-
генше суйсшш далган сиядты. Аппак шелмектей боп жудеген жузше
жудалац дызгылт шыкты. Кап-кара сакалы каз!рде б!ртурл! узарып, ecin
кеткен екен. Суйек-суйег! адырайып, кек тамырлары керппп, салдырап
Капты.
Агасыныц падыр болган турше Абайдыц жаны катты ашыды. Алыста
турып, тез шешшд! де касына кеп, тесекке отырды.
261
Жецш алган наук.ас ецсерш экетш барады. Он бес кун бурын 6ip
келш кетш едк К,аз!р кеп темендеп капты. Кудайберд! Абайдыц колын
устап, кысып, сипап жатып:
— Жаксы келдщ гой!— дед!.
Аурудыц жудеу колын inici кос колымен устап, езше таман тартып
кеп, журепне басты. Екеушде де ун жок. BipaK адал туыскандардыц арман-
ды муцдарын журектер! айтысты. Б!рталайдан соц Кудайберд! элс!з гана
ун катты:
— Экеце к!рд!ц бе?—деп ед!.
— Эл! баргам жок- Эуел! с!зге келд:м!
Осы уакытта Абай келд! дегенд! естш, карсы уйден уш бала келш,
сэлем берд!. Ymeyi де Кудайбердшщ балалары. Улкен! он 6ip-on екщеи
Шэке, екшнпс! сепз жасар — Шубар, ушппш бул екеушен де к!ш!рек,
токалдыц баласы — Нуртаза.
Балалардыц бэрш де Абай касына шакырып алып, беттершен суйдк
Шэке мен Шубар оку оки бастаган. Абай келген сайын олардьщ сабак-
тарын сурастырып журетш. Балалар буган катты ушр ед!. К,аз!рде де бау-
рына Kipin кетт!.
Кудайберд! Абайга уйр!лген ез балаларын Kepin, кобалжып кетш, бетш
!рге жакка бурды.
Абай осы козгалысты байкап балаларды аз алдандырды да, уйден кайта
узатып салды. Наукастыц касына тагы кеп отырды.
Кудайберд! ес!кке кез!мен нускап:
— Адам бола ма?.. Болар ма? Тшлерщ мше. Kim боларын... не ке-
pepin кайдан... б!лейш?— дед!. К,оштасып жаткан сиякты.
1н!сшщ кезшен екьуш тамшы жас акты. Даусы да д!р!лдеп, жыла-
гандай шыкты.
— Кдрыздары мен болармын, Бэке! Эл-шамамныц жеткешнше койным
менен мойнымда, ебрермш!
Кудайберд! буган ез! токтау айтты:
— Жылама... Жыламашы!..
Екеу! тагы да унс!з гана, 6ip-6ipine кадалып, карасып калды. Аздан
соц Кудайберд! бойын жиып, оцалды да Абайга бетш берш, кырынан
жатты. Б!рак козгала бергенде тагы жетелген. Абай оныц керпесш иыгына
кетерш, кымтап койды.
Кудайберд! енд! баска сезге ауысты да, екеу! жай гана эцпмеле-
с!п кетт!.
— Экецнщ ceni неге шакырганын б!лем!с!ц, Абай?
— Жок, Бэке, эз!р бглгем жок.
— Ендеше, бугш сайлаушы тере кепт!. Экем Жакып аулына тус!-
р!пт!. Мына жаца орын — «болыс» деген бар дейдь Соган сен! с’айла-
мак. Уктыц ба? Не дейсш буган?
— Озщ!з не дейс!з? Маган не акыл айтар едщ!з?
— Менщ типмд! алсац,— деп Кудайберд! б!раз ойлады да,— болма!
Улыктык касиет емес екен. Кез!м!з жетт! гой. Бект!к бузады екен жэне
тубшен каныр шыкпайды, каргыс шыгады екен. Жас ем!рщд! зая кылма!
Абай ез жауабын ойлаган да жок.
— Айтканыцыздыц бэр! шын, Бэке!
262
— Тыенш журген кершед! гой экесшен. Анау Тэкежан-ак боп, пары? !
босын!— деп, Кудайберд! токтап калды.
Бул кеште, ел жатканша, Абай агасыпыц касынан кеткен жок,. Нау-
кастыц т Inert бойынша домбыра алгызып, кеп-кеп куйлер тартып отырды.
Енд! баганагы балалар да келген. Абай ауруды уйыктату уш'ш сол ба-
лаларга айткан боп, «Мыц 6ip тун хикаясыныц» 6ip тарауын да айтып
берд!. Балалар буныц касынан шыкдай, epTericin телм!ре тыцдасты. Эр!
домбырашы, эр! эцпмепп аганы ушеу! б!рдей жаксы кер!п, тесекке де
6ipre жатты. Нуртаза мен Шубар!
— Абай агам касына мен жатам!
— Жок, ез1м жатам!— десш, таласып кеп, ек! жагынан койнына
юрдк Кездер! уйкыга барганша, Абайды кезек тартып кушактап жатысты.
Сайлаушы торе кел!п, кешелер Кунанбаймен кеп сойлескен болатын.
Жаца болыс туралы муныц айтканынан шыгатын емес. «Жаца закон,
жаца сайлау болады» дегеннен 6epi Кунанбай ез! енд! улык болудан
токталмак.
Bip кезде Аргынныц 6ip дуан елш баскаратын ага султандык бар-ды.
Оган Кунанбай кызыгып барып, бастык болган. Содан келе, Kituipeiie
тус!п, Тобыктыныц старшыны болды. Б!рак не десе де, тугел Тобыкты
«ашса алаканында, жумса жумырыгында» болган.
Енд!, Mine, улык колы узарып келед!. Тутас Тобыкты да жок-
Уш белшетш бопты. Муныц б!р бел!гше улык болу сншалык мурат
емес.
Кайта, болыс болмай сыртырак отырса, бар Тобыктыга оз ом!р! мо-
лырак журмек. Ол — 6ip.
Екшнпден, ел арасы бугш киындап барады. Мынау Балагаздар сиякты
тынышсыздык шыкты. Онымен алысу керек. Б1рак алые пен тартыстыц
басы тагы ез! болса, баягы араздык кайтадан козданады. Озпйц тус-
тасы Бежейлермен алысканы 6ip сэр!. Енд! болыс болдым дсп Жй!тек-
т!ц жас-желец!мен, бала-шагасымен алысатын болса, ол бойга лайык
емес.
Кайта оларга колы батыл тиетш жасты салу керек. Оз тустасымен
ездер! алыссын. Балалар болса ер жетт!. Билжт! соларга артып ацылы
мен эм!рш ез! тыныш отырып журпзед!.
YiuiHiui, Кунанбайдыц жасы болса да жетшеке такап калды. Енд!
ер жеткен баланыц !ш!нен ез орнына к!с! камдайтын мезил жетт!.
Осыныц бэрш !штей ойлап, таразыга салып келш, жаца болыстыкка
Абайды лайыктаган. Оныц да 6ip ece6i бар.
Абай эке тэрбиесшен сырткары кетт!. Кайта бар мшез, бар журки оны
Кунанбайдыц касында отырган катал сыншысы ет!п барады. Соцгы жыл-
дар acipece солай боп келед!. Экес! Нурганымды токалдыкка алгалы,
Абай тшт! кашыктап жур. Ол женде Кунанбай !ш!нен Улжанды айыптай-
тын. «Балацды суык ес/рдщ» деп, биылгы жазда Улжанга кеп юнэ
таккан.
Б!рак алые журсе де, сол Абайда акыл мен кайрат, т!л мен тэл!м-
гпц мол екенш экес! танитын. Ендеше, мына туста осындай шалгай
кетш бара жаткан баланы улыктыкпен кайта тарту керек. Ел билеудщ
салмагы жас басына туссе, Абай экегпц шыргасына ер!кс!з келед!. Егер
263
экегпц ойындай боп, бет! тузелсе, езге жастыц колынан шала келетш
жумыс, Абайдыц колынан молынан келед!. Ол дайратына да Кунанбай
сенетш. Ендш байлаудьщ бэр! цат-цабат ойлардан тугаи.
Экес! турып, шай iniin болган кезде Абай келд!. Дастарцан жиыл-
ган, уй imi жаца сыпырылган, таза екен. Тэкежан Абайдан бурын келшт!.
Уцыпты шэмрттей боп анадай жерде жуйнш отыр. Кунанбай ек! баласы-
нан басца к!сш! уйден шыгарды да, сезге KipicTi...
Айтцан сез!шц бэр! де Абайга арналган сиякты. Озшщ кдртайгаиын
айтты. Жаксы-жаман ем!рд! алыс-жулыспен етк!згенш ескерттк К!м ушш
алыскан. Осы нэс!л, осы балалардыц алдыцгы т!леу! ушш алыскан. Енд!,
Mine, булар ер жетть Оз !стер!н ез колына алатын мезпл жетт!. Дос
тапса да, жау тапса да булар енд! ездершщ тустасынан табады. Оз
заманыныц т!лш де булар сырт буын кэрвден оцай угынады. Алыстыц
тэсийн де тез табады. Сондайга кезектеп к!р!сетш осы екеу!. Б!рак
бугш 6ipi болса, ертец екшнпс! болар. Жол жулдеге таласпасын. Эке-
Н1ц уйгаргаиы Абай. Соныц болуыи макул керед!.
Кунанбайдыц кептен 6epi Абайга узак, сез катканы осы.
Абай ойланган к!с! сияцтанып, аз ундемей отырып барып, адырында
тамагын кырыиып алды да:
— Эке, сенгешцгзге ракмет! Енд!г! мшдетт! б!зге арткаиыцыз орынды.
Арка-басыцызды будан былайгы ауыртпалыктан босату керек. Тыиыштык
ем!р тглейтш кез!ц!з болды. Жалгыз-ак жацагы сезщгз маган айтылса,
мен ез!м болыстык, улыктыктан бас тартам. Мез!рет!м емес. Эр! агалык
жолы бар, e6i де бар, усынган орныцызга мына Тэкежан лайык- Осы
болсын!— дед!.
Абай осы соцгы сездерш айта 6epin, Тэкежанга кез тастады. Молда
пиши, мулэшм боп отырса да, Тэкежан кып-кызыл боп куанып кетт!.
Жаназада, гндияны мол атаган жерде жымыцдап кетш, кыбылжып кала-
тын, мысык сопы каз!реттей коршд!.
Кунанбай Абайга кайта-кайта кадалды. Болмайтын себебш ек! кайтара
сурады.
Абай б!р рет цыска кайырып: «бола алмаймын» деген ед!. Б!рак экес!
екшш! рет салмак салганда, молырак дэлел айтты. Халыкты билеу ушш
адам ез! камелетке жету керек. Оган Абай езш эз!рмш дей алмайды.
ГПспеген адамныц колындагы бил!к, жас баланыц колындагы устара пышак
есепт!. Не оз! арандайды. Не езгеш арандатады. Абай езш аямаса да,
буган ер!кс!з кун! тусетш халыкты аяйды. Болмаганда, сондыктан болмайды.
Халык керегше жарайтын боп жете калса жэне елге пайдасы тиерше
кез! жетсе, ол кунде экес! уйгармай-ак ез! сурануга уагда береди Эз!рше
эке зорламасын... деген сездер.
Кунанбай бул туска келгенде шугыл езгерш, тез тайкып шыкты.
Сол арада Тэкежанга буйрык еттк Ол баласы оп-оцай «куп» дед!.
Осыдан кейш он бес кундей уакыт еткенде, Тэкежан болыстыкка
нык бекш, бетш тузеп алды. Акылшысы аз емес. Bip жагынан Кунанбай
болса, екшш! жацтан Майбасар, Жакыптар да оз сабацтарын Тэкежан-
ныц кулагына куйып журдь
Жаца болыс цалага да барып цайтцан. Ол жерде Кунанбай сэлем!
264
бойынша Тппбек бай жетекписл болды. Семей уезйнн улыгы Т1ш'бек-
пен ашына, сыйлас екен.
Сондай ипктер арцылы, Тэкежан алгаш барган жолыныц езшде де
б!рталай !ст?ц басын кайырып келд!. Сайлаушы тереге К,унанбай угынды-
рып ж1берген жайлар бар-ды. Соныц улкен! Балагаз, Абылгазылар ici
болатын.
Улык. болысымен, ец алдымен эм!рш елге танытпак, болган Тэкежан
бар купли Балагаздарга салыпты. Кдладан Тэкежан кайтцан орайда Семей
уезппц жаца пайда болган оязы Шыцгыс imine бес KicuiiK карулы
топ шыгарыпты. Тэкежан esi болыс болысымен 6ip атшабарга Жума-
гулды алган. Екпшпс! жас ж! пт — Кдрпыц.
Солдаттарды бастап келген Жумагул ел цулацтанбасын деп, болыс
кецсесше тун !ш!нде экелштк Тэкежан мен Майбасар осы тунде он
шакты жиш! отрядка косып, Жштек imine аттандырды.
Бурын окта-текте болмаса, Тобыкты imi карулы жасауылды кеп кер-
ген жок-ты. Ауылдарыныц устшен кек тем!рл!, кеп аттылар еткенде,
бала-шага, кэрьжас цатты туршйеп.
Кугыншы отряд Балагаз бен Абылгазыныц тобына Шыцгыс тауыныц
1Ш1нде оцай кездесй. Оцыс айцасып калган. Узак кугын болды. BipaK
каладан кеп шыкпаган, ел жайын, жер жайын жаксы бымейтш сол-
даттар бул кугында шоркактык гстедЕ Тау !шшде шаба алмай, ерлерь
шц касынан устап, бос ебектеп, кейшдей берген. Оздер! жэне оба атау-
лыныц барлыгын кубыжык санайды. Узын дурбглерш кайта-кайта суырып
ап, тесше карап, кунузын турып алады. Кдшкындардыц кдрасын таны-
ган Телепберд!, мына бегелштерге жаман куйетш. «Осыныц, дэл осы
6ip кешрдектей немесш цуртар ма ед!? Сойылмен перейш бе осы кеп!»
деп, Ticin кайрайды. BipaK амалы жок- Суйтш отряд шабан болды.
Соны байкаган Балагаз, б!раздан соц атын тежеп, артын болжаган.
Кугынныц алдында ектеп журген Ыргызбай жгпттер! екен. Телепберд!
мен соныц inici Елеушз жэне Жумагул кершдд. Кдшкын жтттер колга
туспейтгндерш уккан болатын.
Абылгазы мен Балагаз екеу! ез жолдастарын Шыцгыстыц 6ip тарлау
езейне салып, женелтш ж!бер!п, кастарына жалгыз Эд!лханды алып,
6ip тумсыктан тосып калды.
Жау алыста деп еркш шауып келе жатцан Телепбердшер узднс-создыц
келе жатцан. Балагаз цугыншыныц алдындагы Жумагул мен Елеуйзд!
i.'irepi еталзе 6epin, min кеп кетт!. Ей ж!йтке карсы булар ушеу
боп араласцан. К,айыц сойыл, кара шокпарлар екйуш-ак рет айкыш-уйкыш
THicTi. Эр! мыкты, эр! айлакер Балагаздар Жумагул мен Eлeyciздi мег-
детш кетт!. Ес жиып, айкай салуга да мурша бермедй Балагаздыц ез!
мен Абылгазы ана екеушщ сойылдарын ушырып-ушырып ж!бер!п, 6ip-
б!р-ак салып урып жыкты.
Екеушщ астындагы аттарын да !л!п алып, тартып кетт!.
Кугыншыныц алдын оп-оцай уйпап алып кеткен жауларга отряд енд!
беттей алмай калды. Барлыц топ уйлыгып турып-турып, сол арадан
кей!н кайтты.
BipaK тек кайтпады. Кдшкындар атшабардыц басын жарып, атын
алып кеткендштен, кайта журген сапарда бул отряд момын елд! шапты.
265
Жттек imine келш бейб!т отырган Бараша, К,аумен ауылдарыныц
ip! караларын куып кетт!. Жалгыз бул ауылдар емес, керпплес Урк!м-
бай, Каракандардан да мал алды. Эр уйдщ 6ip-6ip бут артарын, жапа-жал-
гыз сауындарын куып кетт!. Бундай icTep де бул кунге шейш болып
керген емес-тк Не керсе, айыпкердщ ез! керетш. «К,олы еткеннщ мойны
кетередЬ десетш. Тэкежан жаца сумдык бастап, кемп!р-шал мен кызыл
карын жас баланыц талшыгына да шецгел салды.
Кешке шейш осы хабарды Teric ест!ген Жзйтек ауылдары ypnnicin
калды. «Заман не боп барады? Кун райы калай бузылды? Ит ашуын
тырнадан алганы ма» деп йксшдь Сыбайлас Кейбак, Бекенш! де мынау
Кимылдарды унатпады. Эсзресе баткааы — жазыксыз Кдуменнщ жаза
шеккеш. Буныц Балагаздан безш шыкканын журттыц бэр! ес!ткен. Ал
Уркшбай, Кдракандар болса, тшт! жазыксыз.
К!мнен керерш, не деп керерш бшмесе де, калыц ел: «Тагы 6ip
бэле туй!лд!» деп, куцшлдеп калысты.
Болыстыц кецсесш Тэкежан Мусакулга экеп, ез кыстауына курган-ды.
Айналасында т!лмаш, старшин, атшабарлармен 6ipre, Майбасар, Жакып
сиякты акылшылары кеп. Топыры мол. Бул жиын Балагаздыц кылы-
гына кикше тусш, Ж!г!тек !ш!не !степ отыргандарын орынды сыбага деп
бглдг.
Осыдан уш кун еткен соц, отряд кайтып кетт!. Булар кешелер тагы шы-
гып, :здеп керсе де Балагаздарды кездеспре алмаган. Тегшде журтты
сескепд!рш, кашкындардыц журепн шайлыктыру ушш шыгарылган отряд
ед!.
Жаца улыктыц кокан-локысы !стелд!. Енд! цайтканына болыс та карсы
болмаган. Оларды женелтш ж!берш, каз!рде «niprayap» жиып, кагаздарын
мыгымдап калага шагым жолдагалы жатыр.
Тэкежанныц эскер экелгеншен Абай жиренген болатын. Кдлыц елд!
орекщткен соткар кылыктарын Жидебайга келуш! журттан eciTin, Абай
атка мшген-д!.
Мусакулга келсе, Базаралы да сонда екен. Ол Абай кезшше Тэке-
жанга салмак салды.
— Алыссац тентек деп б!збен алые. Онсыз да титыгына жетш отыр-
ган момында нец бар? Кдтын-баламызды аштан кырам демесец, алга-
ныцды кайтар! Жалгыз-жарым сауын мен Tipairi осы сен экеткен аз-
гана карада тур. Жайымызды ук, агайын...— деп ед!. Тэкежан оц сей-
леспей, ашуга басты: «Эл! тук керген жоксын. Балагаз, Абылгазыны
устамай басылмаймын. Елге эрекет салып отырган мен емес. Солар!»—
деген.
Базаралы ыза болды.
— Ендеше, Балагаз усталганша тамам елд! кегендеп, т!зем десецш!.
Тэкежан.буган царсы дурсе коя берд!.
— Эл! сен кайдан ара агайын боп шыктыц? Озщд! би ететш к!м
осы? Балагаз ушш айыпкер етпей, кешл етпей отырганымды неге
агайындык деп б!лмейс!ц? Шынга келсец, мен айтайын, Балагаз тыйыл-
майтын болса, енд!п отка сен куйесш. Кутылмайсын!
Бул зшнен Базаралы корыккан жок,-
— Ой, жараткан тэц!р, акыл иес! болган естиярмен сейлесш отыр
266
екем десем, жацылыппын рой. Сен де б!р атарман екесщ рой. Буйткенше,
атшабарыц Жумагулдан жауап алып, кайта беру1м екен рой!—
дед! де, турып кетт!.
Абай Тэкежанныц тер!ст!гш айтып, сейлесш кермек ед!. Арасы:«Ара-
ласпа, кил!кпе» деп катты cepinTi. Осы кецседе отырып, Абай бугш
0з!рлен!п жаткан кагаздарды байкады.
Барлык мер, niprayap, кол мен тацбалар Ждптек жтттершщ сорына
эз!рлешп жатыр екен. Сол кешке Семей каласына ук!л! почта жонелд!.
Оны да б!лд!.
Осы б!лгешн Базаралыга айтып кеп:
— Бул дулейлер тагы 6ip мол болен! шакырып отыр гой. Тагы да б!р
Токпамбет, Мусакул шатагын кермей тынбас! Тек ел жасымасын да,
корыкпасын, Базеке! ¥шык-ушык, эл! дауыл емес!..— дед!.
Базаралы езшщ амалсыз кёлгенш айтты. Малынан айрылган аш-арык
осыган кеп салмак салып, ец болмаса, барып арылып кел деген екен.
Абай Базаралыны токтатып койып, Майбасар, Жакып, Тэкежан —
ушеуш о наша шыгарып алды да, катты ашу айтты:
— Еркекпен еркекше алысудан жециесщ де, катын-балага батырси-
сыц. Кеше ез! жутап кап, ез! аштыкка ушырагалы отырган елдщ аузын-
дагы сусынын алып, не беттерщмен отырсыц?! Осымеи ец эуел! сот
алдында басыц кетпей ме? Тамам елд! дур с!лкшт!п отырсыц. Осыныц-
нан кайтпай, аман отырып керш!, коне?— деп, Тэкежанды коркытып
сейлед!.— Сендердщ берген акылыц осы ма? Тым курыса, сендер уял-
сац нетт!! Кайтартыцдар каз!р елдщ малый!— деп, Майбасарга буйыра
сейлед!.
Тэкежан Абайдыц бул буйрыгына !ш!нен ыза болды. Б!рак карсыла-
суга бата алмады. Экесшщ энеугун! Абайга болыс бол деп, кеп жабыс-
каны ecine тустк Егер мына жолда Тэкежан Tepic боп, Абайд!к! оц
боп шыкса — катер кеп. Кунанбай улыктыкты будан алып Абайга 6epin
коя ма, кайтеда? Тым курыса, окенщ бет! анык болса екен. Ал эз!рше,
ол жактан хабар жок. Жнчтекке ктегенд! макулдай ма, жок па, мэл!м
емес. Сол себепт! Абайга жауап катпады. Ойланган к!с! болды.
Калайда Абай салмагы осал тиген жок. Майбасар мен Тэкежан бол-
маса да, Жакып ойга туей. Бул езгелерге оцаша акыл салганда:
— Балагаз, Абылгазыны улыкка кугызгалы отырмыз. Солардьщ кага-
зын мыктап бол да, Семейге тез женелт! Тентек деген азды куайык!
Шыгара куайык! Мына малды кайтарайык!— деген. Осымен Базаралы
бул жолга келген жумысын тындырып, жазыксыз елдщ малдарын алып
кайтты. Б!рак Жттек !шше Тэкежаннан ест!ген корлык сездерш айта келд!.
Балагаздардыц устшен катты караз кеткенш де айткан.
Базаралыныц ез!мен тглдеспейтш. Балагаздар осы кундерде Кдрашаньщ
аулына кунд!з-тун Kici ж!берш, хабар-ошар алып туратын.
Арада уш кун еткенде, Шыцгыс inline 6ip тосын хабар тарады. «Се-
мейге Тэкежан болыс женелткен ук!л! почта таланыпты. Тобыкты жерш-
де емес. Уак жершде, Мукыр деген жардыц тусында ушырапты. Енд!
беле молайды деген лакаптар дуцк-дуцк шыгады.
Тэкежанныц Балагаздарды керсеткен калыц кагаздары анык укин
почтамен женелтглген. Ол почтасы уш салт атты. Ек! коржындары мен
267
мойындагы былгары семкелер! дагазга толы. Тымадтарыныц мацдайла-
рына укшц 6ip тал данатын жапсырган Жумагул, К,арпыд жэне 6ip
атшы ж!г!т Мусакулдан шыга сала, шапдылай женелген. Жол бойынан
лау мшгенде декб!рс!здешп: «У кип», «Удин почта» деп долды-аядда тур-
май, д!г!р салып мшетш.
Дэл осы шапдыншы 6ip кун, 6ip тун журш, енд! соцгы тун 1шшде
Семей тусемгз деп келе жатданда, Мудыр жырасына жеткен.
Сол уадытта дарсы алдарынан дара жолмен келе жатдан уш салт
атты кершдд Шауып келе жатдан атшабарларга аналар тупа-тура келд! де,
б!р-б!рден араларына сугылды. Суйтт! де 6ip сэтте Жумагулдарды жага-
дай сарт-сурт устай алып, аттан жулып-жулып тус!рд!. Алысады деген
ойда жод. Шапдыишылар бегде жолаушы деп селдос келе жатдан. Жэне
датты талып шаршагандыдтары да бар-ды. Енд! аттарынан далай ушып
тускендерш байдамай да далган.
Уш ж!птт! уш-ад жпчт алды. Беттерш дара шуберекпен тацып алган
жаулар 6ip ауыз ун датдан жод. Почтаныц бар доржынын, бар сем-
кесш тартып алды да, женеп берд!.
Бул димылды icTeren Эд!лхан болатын. 0з! тертбад делген айлакер,
мыкты Эд!лхан осы почтаны эдей! ацдыган-ды. Жумагулдардыц арттары-
нан дуып отырып, жаца кешде, аналар Куш!кбайга Tycin, шайга аялдаганда,
!лгер! етш кеткен. К,асындагы жолдастары Найманнан келген ек! ер
ж!г1т. Yineyi ез жумыстарын оп-оцай жайлады да, Шьщгысда дарай
дайта тартты.
Закон жагынан дараганда, бул !ст!ц арты жаман болатынын жэне
дашдындар халше пайдасы аз ic болатынын Эд!лхандар есептемеген.
Тэкежан шагым айдапты, почтасы бугш кеткел! жатыр дегенд! ез
аулына кеп ести сала, Эд! л хан ызаменен дайнап кетш, дуа женелген.
Т!пт! арттагы Балагаз, Абылгазыга да адыл салмаган.
Б!рад !стелер ic !стелш далды.
Шыцгыс сыртында Сыбан мен Тобыкты жайлауыныц жапсарында
жатадта жататын уш дедей аулы бар-ды. Балагаз бен Найман ж!г!т-
терппц 6ip мекен! сол. Бул ауылдар осы кузде Teric ашаршылыкда ушырап,
дадпан цурып, тышдан аулап, сорлап турган дез!нде Балагаздар айдасты.
Келд! де тодтыд экелд!. Сауын сиырлар мен мшер аттар да берген.
Осы ауылдыц шетк! б!р ушнде Балагаз, Абылгазылар жатданда Эдшхан
жеттк
ЖНттер Эдыханга мадтау айтып, екшбеске бекднд!. «Енд! болыс
' дала га тагы шабады. Малтыгып журш, энеугщей отряд шыгарады. Оган
шейш ит!м жатсын ба? Уш-терт кун ат тыныцтырып, азык камдап,
сайланып алайыд та, Найманга тартайыд. Аз кунде кар да бекидь Жаз
шыкканша Найман !шшен цайтпаймыз. Оган шект! жумыс та есюред!»
десш, байлау жасасты.
Б!рад Кунанбай есеб! булардан тадысырад екен. Ол Тэкежанмен коса
Ыргызбайдыц улкендерш жиган. Булар гана емес, Байсал, Суйшд!ктерд!
де шадыртып алды.
— Асдаи екен Балагаз! Жерге дадпай, тынбаспын! Енд! ара тусер
к!м бар екен? К,олымнан алып керсшнп! Сол цашцынныц бэрш де айдауда
268
цпр1тем! Осыны !стемесем, Кунанбай болмай кетейш!— деп, жаман дал-
шылдады.
Жиган журтца акыл салган жок. Байлауын айтуга, баталасуга ша-
дырыпты. Осы куш, дэл сол жиынга кез кылып, Тэкежанга «далага
шап дед!. Отряд экел, дыргын керсш бул тентек ел» деп буйырган-ды.
Журт тарап кетт!. Барлыд улкендер Балагаз ойлаганды ойлап, да-
ладан улыд пен отряд келетшш кутть Б1рад сыртда осындай ладап ша-
шып ж!бер!п, Кунанбай дэл осы тунде отыз к!с!л!к дол дамдады. Бул
тун Эд!лханныц Балагаздарга жаца жеткен тун!.
Отыз жпчттщ дастарына бес-алты тазы досып берш, даруларын !ште-
рше тыддызып, Кунанбай б!р-ад сагат !ш!нде Шыцгыстыц сыртына дарай
суыт жург!зш ж!бердд Балагаздыц жатагын Тэкежандар б!лмесе де, К,унан-
бай уйде жатып б:лш алган-ды.
Тек бул уадытда шейш тук сезбеген Kici боп жата беретш.
Кунанбайдыц сол женелткеи жшттер! тац аппад атып келе жатданда,
жан-жадтан саулап барып, уш дыстауды доршап алды.
Балагаздыц кузетке дойган жют! иек артпадан тазы ертш шыгып
жатдан аттылардыц барлыгын ацшылар екен деп ойлаган. Шыцгыс сыр-
тында кар беюгенше тулк! куып журетш ацшылар бола беруш! ед!.
Солар деп, селцос калды.
Суйтш бул кунге шейш ерл!к пен жырындылыдца ешк!мнен осал
содпайтын Балагаз, цапыда оп-оцайдан тузадда иинд!.
Кугыншы цолдыц басы Ызгутты. Улкен етк!р сапыны жалацаштап
ап, Балагаздар жаткан уйге бар ж!пт!мен б!р-ад каптады. Келсе, Бала-
газдыц коз! уйцыда жатыр екен. Бар ж!гш Teric бейкам. Жиыны он
адам.
Ызгутты сапыныц сыртымен боксеге урып оятцанда, Балагаз басын
тосектен жулып алып:
— Кап, сорлы дылган тэндр-ай, не кара басып ед!?!— дед!.
Барлыд сез! осымен б!тт1. Teric тутцын болды.
Тысца шыгарып, он ж!г!тт! екьекщен м!нгест!рш жатты. Эр тутдынга
уш-терт жтпттен кептк
Балагаздыц желкесше Ызгуттыныц ез сапысы уием! тенумен болды.
Кунанбай колы урд!с журш Шыцгысда тартты. Он ж!г!тт!ц !шшен
осы кун кешке жол бойында жалгыз Абылгазы гана кашып кутылды.
Ол езшщ артындагы жгитпен куб!рлесш, акылдасып ап, кешндей
берген. Касында датарда келе жатдан Кунанбай житт! кешеден 6epri
журщтен талып, далгып келед! екен. Шодпарын да колына устамай,
тадымына дыстырып дойыпты.
Жол 6ip буран сайга, тастад жерге жеткенде, Абылгазы жацагы
жптттщ шодпарын б!р-ад тартып алып, атынан жулдып ж!бер!п, тоцкере
тастап, оз атыныц устшен анау босаган атка жалгыз-ак каргыган.
Кулап тускен ж!г!т, енд! есш жиып, ек!нпп тутцынныц астындагы жа-
ман шабдардыц т!зг!ншен устай алды да, айгай салды.
Бул кезде Абылгазы аттыц басын кешн бурып ап, агыза жонелген.
Алдыцгылар хабарланып, шуласып журш, акыл тапканша, Абылгазы
узап кетт!. Кеш дарацгылыгы да цоюлап келе жатдан. Ызгутты: 6ipeyiH
269
дуамыз деп кеб шеи айрылармыз деп, birepi тарта берд!... Жалгыз-ак,
енд! долдыц артына ез! туей.
Барлык топты шодтай кып Hipin айдап отырып, Бекенш! асуынан
асырды. Карашодыдага Кунанбай кыстауыныц тусымен етпекш!. Сол
мацга жадындап келгенде, Телепбердш! Кунанбайга женелтй. Устап
экеле жаткан хабарды айтумен 6ipre, Кунанбай дашцындарды керем
дей ме екен? Алатын жауабы бар ма екен? Соны суратдан.
Кунанбай Телепберд! хабарын ес!тт! де, дысда гана буйрык берд!.
— Мусадулга апартыцдар. Тэкежан мен т!лмэшда айт, дэл осы буйнй
туннен далдырмай, Семейге женелтсш. Teric арбага м!нг!з!п, кузетш
мыдтап отырып, абадтыга апарып, б!р-ад табыс етсш. Айналсодтап,
жалтадтамасын! Сыбага сол!— дед!.
Тэкежан Семейге кетпеген-дк Кешей жиында Кунанбай журт кезшше
оган буйрык бергенмен, артынан: «Озщ барма, к!с! шаптыр» деген.
Кецсесше дашдындер кел!с!мен Тэкежан асыгыс димылдады. Кунан-
байдын айтданын дэл орындап, осы тун !ш!нде, барлыд ж!йттерд! Семей-
дщ абадтысына женелтй.
Сейтш ел-журт Балагаздардыц усталганы туралы аныд, толык хабар
алып болганша, тутдындар узап кетт!.
Бул кундерде Кунанбай мен жаца болыстыц м!нез!,— тырнагына
тышдан Ьпнген мысыктай. Гургадеп, айбар шейп, жота жун! урпиш,
тустсршен от шашып турган. Сейлесе, шеттершен далшылдап сейлейдк
Жазыдсыз тепк! керген, ыза шеккен Kici болады. Ею-уш куннен бер!
айналаныц барлыгына:
— Почта талапты Эдыхан!
— Не деген сумдыц! Неткен дастык?
— Аяспайтын жаулыд кой! Казынаныц дагазын жойып, Тэкежан басы
бэлеге ипнсш деген! гой!
— Шатадда ушырап, жод болсын деген!! Мундай сумдыкты керген
бар ма?— десш, дабыл кагып жатты.
Б!рад '1шк! сырга, шынга келгенде, сол ерекпулер каншалык бады-
рауыд дацгаза болса, солгурлым жалган болатын. Куйындатып, дара
борандатып келгендей, анык мадсат басдада жатыр. Бул кунге шейш
даншалыд дауласып жургенмен, бул елдщ ортасында 6ipeyre-6ipey абад-
тыга салгызу, жер аударту, каторйге айдату сиядты 1стерд! icTen кер-
меген.
Ертец ес жиганда, барлык агайынга сумдыд боп к ер шей н ic осы
екенш Кунанбайлар таниды. Сол жат дылыдтыц бетш буркеу ушш жацагы
жалган шуды басымдатып отыр.
Бурын ез тусында мундайлыд icTi !стемеген Кунанбай, Балагаздар
дарсысына келгенде, баска кырга мшд1. бйткен себеб!, Ж!йтекйц мына
жастары бастаган шйц тубшен ол аса датты сескенген.
Балагаздар iciH Кунанбай ез 1шшде урлыд деп багалаган жок, та-
мырлы, Ty6ipni наразылыд, карсылыд деп бшд'к Анада Базаралы айтып
кеткен сез бен Балагаздардыц дылыдтары астыртын астасып жатыр.
Кепке тимей жеке жерлерге тиетпй жэне, ocipece Ыргызбайдай одшау
топтарга содтыгатыны соны керсетй. Элйз бен кепке тимегещцктен,
далыц ел арасында суйсшупплер кебейш барады.
270
Ашаршылыд, жодшылыд дамауында отырган журт ещц осыган ден
дойып кетсе, не болмад? Мундай ойларга байлаиган сайын, К,унанбай
урке беретш. Балагаздарга барды салып, кэр теккен себептер! сондай-
дан туган. Ел журегш шайлыдтырам, тущлтем дейдЕ Bip жагын жаза,
6ip жагын кшэга суйеп отырып, урктп тыям дейдЕ
Б1рад осы сырды Кунанбай ез ойында дупия садтаганмен, ел !шшде
сезгендер де болды.
Кеппшпк Балагаздарга гстелген даттылыдты достаган да, адтаган да
жод. Айдатып, байлату сумдыд деп биген. Арада дел-салда далган
Байсал, Сушщцк сиядтылар бар. Булар ез малдары алынып, даза кер-
гендер. Сондыдтан Балагаздардьщ тентектгпн сол оз нысанасынан ба-
галады. Кепке де бой урмады. Болыстар iciH йптершен адтауга да бата
алмады. Белге соддандай болатын.
Кунанбайдыц бул кундерде астыртын дулад салып датты бадданы
Жнлтек inii, ocipece Байдалы.
Калыц Ж!г!тек айдын наразылыдда беттедЕ Болыс тутдындарды да-
лага женелтт! деген соц, Байдалы да бетш ашты. ©Kinin, датты дина-
лып отырып, ашу айтты.
— ¥ялар, ойлаиар шагы жод екен гой Кунанбайдыц! Оз долымен,
агайын аудымымен жазаласа, ара тусер Kici бар ма едЕ Елге, журтда
не дейд1? Касдырша ез кушЕгш e3i жегеш гой. Жттекйц енд!п жасына
да жендет боп шыцты гой тагы!— деген.
EciTce ecirciii деп айтты. Bip емес, бтрнеше рет айтдан. Кунанбай
осы куйд! бие сала, баспад болды. Енд! алдыцгыдап да улкен зэр жум-
сап, сонымен баспад.
— Жййек урлыдда жер(к боп, урыга cepiK болайын деген екен. Ендеше
дашдындарга муйга сырдырайтынныц 6api жаза шексш!— деп, Тэкежанга
жорга Жумабайдап сэлем айтып ж!бердЕ
Тэкежан, Майбасарлар сол сэлемнен соц, Жгптек (пинен он жптт
емес, отыз Kici тгздЕ КаРаша, Каумен, Урк!мбай, К,арадан бар. Анау
жолда малдарын айдап дайтданныц бэрш пркептЕ
Ол гана емес. Бул екеу! Базаралыны да кезеп берд!. Озара адыл-
дасданда Майбасар:
— Поштаныц таланганын ойлаймысыц? Есще алшы! Пошта журпзь
летш кун! Базаралы келш, барды б!л!п кеткен! кэне! Сол жолы ез елше
бара сала, Эдшханды аттандырган да сол. Кезбе-кез айтып кеткен дияс
сез! эл! ес!мнен кеткен жод! Осы бэленщ тап ортасында журген База-
ралыныц дэл езЕ Оныц сырты момын, imi ду!— деген.
Тэкежан езшщ де Базаралыдан элденеше рет керген т!зес!н еске
алды.
Сейлетпей, тапап кеткендей боп журетш омырауы бар. Балагаз айдалып
кетсе, ертец артынан жодшы боп шыгып, бул!к шыгаратын да сол. Сон-
дыдтан Майбасарды куптап:
— Адылыцыз кекешме эбден донады. Кадаганда нагыз катты дадайтын
сол!— деп, Базарылыны 6ipre керсеттЕ
«Жоттектен отыз Kici хатда тЕзЕтштИ» деген хабарды ешткенде, Бай-
далы ез аулына Базаралыны шадыртып алды. Екеу! оцаша отырып, кеп
сойлестЕ Байдалы кептен 6epi !шке жиып журген 6ip ойын ашты.
271
— Бала кушмнен 6epi карай, ылги гана капылыктан шеккен окппшт!
б!лем. Кунанбайдыц вртше тускенде, удайы опык, жеумен туспед!м бе?
Бугш, мше, тагы сол баягы сорым гой. Жаз бойы Кунанбай уры атан-
дырды деп, ез1м!з де Балагаздарды уры, кары санап, к,оса куып кел-
мед!к пе? Бупн ойлап, болжасам, сорлылар урлык емес, ежеттш бас-
тап жур екен гой. Ежели 6ip кеселге кекесш керсеткен екен. Аш-арык-
тыц imineH буларды маргаган 6ip жан кердщ бе? Уры демеймш! вктеп
шыккан оз тэн1м, ез бауырым деймш! Бупн соны Кунанбайдыц мынау
ici б!ржолата танытып отыр. К,аУмен, Урюмбайга шейш кврсетшт!. Тагы
к!м бар? К1мд! аман койды дейсщ? Елддктен кетпк пе? Тагы да кет!с-
кешмгз бе? Жок, жарым жолдан кайтара ма? Тэкежан, Майбасардыц
шалалыгын оз! де костай ма? Не дейда? Жпчтек сэлем! осы! Сен каз!р
атка мш де, Кунанбайга барып кел. Типц жетедг Кеудецдеп отыц да
жетедй IcTereniM гстеген дейт!н болса, аянба! Барды айтып кел!—
дедк
Байдалыныц бар мшез, бар сезш макул керш, Базаралы атка мшдк
BipaK эуел! КаРаш0К.ыга бармай, Мусакулга карай тартты. Уйткеш Жит-
тектен корсеплген отыз шшц к!м-к!м екенш бул жак эл! бглмейтш. Жал-
гыз гана КаУмен, Урк!мбайлар барын ем!с естгген.
Жолшыбай Базаралы болыс кецсесше барам деген ниетш езгертш,
Жидебайга сокты.
Абай уйде екен. Кешелер, Тэкежан мен. Майбасардыц жаца жел!к-
терш ес!тш:
— Жаман баксыныц жын шакырганындай тантырап, журт берекесш
кет!рд!-ау мыналар!— деп, коп кынжылган-ды.
Бупн Ерболды Мусакулга ж!берген. Т!з!мде к!мдер барын бглмек.
Базаралы жаца келш, оз! журген жайларын айтып отырганда, Ербол
кайтып келд!. Кап-кара боп тут!пп, решшпен келд!. Б!рак Абай жон
с ура ганда ipKuiin, богелш калды. Базаралыдан кымсынады, кершпг тур.
Абай салмак салып:
— Ес!ткен-б!лгенщшц бэрш айт, necin !ркес!ц?— деген. Содан соц
гана шегшлш:
— Мына Тэкежан, Майбасар ма!.. Куртар бул елд!, ортемей тынбас,—
деп алып, т!з!мде бар шсглерд! санай бастады. Урлыкка, урыга ем!р
бойы шныры цосылып кермеген талай кэрьчер мен жастар бар екен.
Абайга бэршен сумдык кершгеш Базаралы жайы.
— Не дейд!?! Не кокид! мынау эцп сокырлар?..— деп, катты ашу-
ланды.
Базаралыныц оз жайын естп отырганы осы болатын. Кеше, решштен
тук белй берген жок- Кайта сак-сак кулдь Абай мен Ербол тац калып,
муныц тусше карасканда, кекипл тартып сурланган ыза корд!.
— Bip ешшшт! Байдалыдан ecirin ем бупн. Енд1п екш!ш ез!ме кепп.
Тобынан жырылып жалгыз жорыткан кок каскырдай мешк! не эуре
десеццп? Тэкежандар уры атандырмасын деп, буккан боппын. Балагаз-
дар уры емес... бузык емес ед!, Абай. Бар кылыктарын естп, б!лш
журс!цдер. Журтка мэл!м, сумелек уры ма ед! солар? Айтыцдаршы...—
деп, Абайга карады.
172
— Уры емес.
— Бузык емес. Айтканыц рас!— деп, Абай мен Ербол катар костады.
— Ендеше солардыц тобында болмай, кеткепде 6ipre кетпей, мен
не сандалып журдгм...— деп, Базаралы токырап калды.
Ерболдыц да ез екшш бар. Бупн Тэкежандардыц турш корш, жол
бойы осыны ойлап келген.
— Эттец, Абай-ай, кеше экец болыс бол дегенде болмаймын деп,
бас тартканыцды кайтейш?! Тым курыса, елге жаныц ашыр едк Мынан-
дай сумдык 1стетпес едщ гой. Не керш, не болып отырмыз енд!, мше?
Уйде отырып, уялганнан жерге к!ресщ. К,олдан келген жаксылыгыц со ма?
Айтпай кайтш шыдайын?— дедк Базаралы Ербол eosin дурыс керген.
— Онысы рас. Тым курыса, адалыма ара тусер едщ гой!— дед!.
Абай ундеген жок. Болыс болмаганына акшейш деген жок-ты. Б!рак
ез басын эке салмагынан куткарам деп, Тэкежанга карсы болмаганына
екшдк
Б!р шешеден туган бауыр деп аталса да, каз!рде Тэкежан соншалык
суык, жаттай кершедь Будан бурын да талай кездестк Баскан сайын
угысу емес, аралары алыстап барады. Эл! де алдагы кунде кеп шай-
касатын кас-кайрат сол сиякты сез!лдк Соныц басы осы болар ма?
Будан былай буйыгып отыра алмайды. Базаралыны аяйды. Оныц айнала-
сындагы жазыксыздарды аяйды. Сол аяганы шын болса, бел uieuiin
араласып, тартысып керед'к К,аз!р де !штей байлаган байлауы осы. База-
ралыныц сезшен соц аз ундемей отырды да:
— Базеке, адалыца ара туспесем, азамат болам ба? Тэкежанныц куш!
елде емес, калада екен гой. Ендеше алдагы кунд! сол калада сынайык.
Мен ертец Семейге журем! Осы !стер!н аяктаганша жокшыныц 6ipi мен
боламын!— дед!.
Базаралы Абайга ырза боп, шын суйсше карады.
Бул ауылдан !здеген!н алган сиякты боп, кощлденш кетт!. К,олма-
кол журмек болды. Аска кара дегенге карамады. Тез аттанды да К,ара-
шокыга тартты.
Ел орынга отыра Кунанбай аулына келген-д!. Нурганым уйлер! ко-
наксыз оцаша екен. Б!рак Кунанбай Базаралы келд! деген хабарды ест!-
генде, оз уст!не юрпзген жок.
— Анау, карсы уйде болсын, ас-суын сонда берщдер!— деген.
Конак уйде жалгыз отырып, кызметш! катынныц колынан шай ium де,
Базаралы Кунанбайдыц аз уйше к!р!п келд!. Сыртцы ки!м! жок- Бешпет-
шец, жалацбас келген.
Нурганым ертекш! ед!. Кунанбай жас токалына ертек айткызып, аягын
сипатып отыр екен. Ж!пт сэлемш салкын алды.
Б!рак Базаралы бул кел!с!нде Кунанбайдыц кабагын багайын деп кел-
ген жок- Отыра сала, сезше KipicTi. Тусшде кымсыну жок- Агы — ак,
кызылы — кызыл боп, жайнап отыр. Ызасы мен адалдыгы буны жанып
салгандай. Жаркыраган жузше жатык шыккан саз! де сай.
Нурганым буныц жузше кадала карап отырып, б!р агарып, 6ip кы-
зарды. Базаралыныц эуелп айтканы Тэкежан кылыгы туралы. «Елдщ
жазыксыз кэр!с!н, жетпеген жасын косактап т!з!п, сорлаткалы жатыр.
Кунанбайды кэртайды, ест!мейд! дей ме, болмаса тугырдан тайды, эм!р
273
КУДырет! журмейд! дей ме? Осындай экен'щ коз! Tipici нде, сол Тэке-
жан, Майбасардыц соншалык, icKe батылы кайтш барады?» деп, сурау
салды.
Кунанбай жауаптасуга сарац. Тек кана «Тэкежанга бардыц ба, езь
мен сейлестщ бе?» деген.
Базаралы оган бармаганын, б!рак барлык жайга канып ап, ец алды-
мен осында келгешн айтты. Т!з!мдег! адамдарды санады. Байдалыныц
айт дегешн жетшздь «Тэкежан ез бауырын 03i жейтш 6opi» болгалы
отыр. Кеткеннщ бэр! ол:мте кетед!. Бул агайыннан кутылатынына
Тэкежанныц кеций сенсш. TinTi, жандарына кебшдерш де бектерш ж!бер-
с!н. Мунда аш-арык боп калатын панасыз бала-шаганыц керш де цазсын.
BipaK осындай аямастык жаулыктыц ораны болар деп ойлай ма, с!рэ,
жок па?» деп, 6ip токтады.
Кунанбай барлык сез ацгарын укты да, жацтырмады. «Куш айткалы
кепсш гой! Куш дегенд! Kici тымсн танытпайды. Кергенщ Тэкежан
екен, бар да сонымен сынас!» деген.
Айтыс кысцарган сиякты. Базаралы ец соцгы туб!рл! созш айтты да,
жумысын бтрдй Ол сез! кесесу болатын. «Тэкежан дегешне жетсш,
аямасын! Тепнде ниет те 6ip, гстеген ic те 6ip. Жалгыз-ак аямас к,ас~
тык,кд орай, айыкцас ешт!к балады. Болганда, айыпкер Жвдтек бол-
майды. Атадан нэситге кетер жаулык осы арадан басталды». Обал-сауабы
юмшц мойнында екен! кершдк Айтып, арылып шыкпагы осы гана... Оз
жанынан айтпайды. Уйелменд! ел Ж!г!тек бар. Сол айткызып отыр.
Осыны Кунанбайга жетки!п кетуге гана келшт!... Б!лд!ргеш осы.
Кунанбай тыцдап болды да:
— Жарайды, айтам деп экелгешц екен. Б!рталай жерге жетшзш айт-
тыц. Енд! осымен токталайык!— дед!.
Базаралы шыгып кетт!, Кунанбай жалгыз кез!н жумды да, кабагын
туй!п, ойланып калды. Эйелше каз!рг! тус! кыраулы цыстай, жат сез!лдн
Барлык жузшде жойылмас тацбадай боп, кэр!л!к табы айцындап тур.
Нурганымныц жаксы ертеггсш кайталаткан жок. Сипатып отырган
аягын да жиып алды. Озге Тобыктыга бермеген ерк!нд!к бер!п ед! Ба-
заралыга. К,аз!р содан катты т!зе Kepin калган сиякты. Жас ж!ггг,
адалдык актыгымен октеп тур. Шындап ойласа, Тэкежандардыц шектен
асып жаткан !стер! бар.
— Озгелер б!р тебе, Базаралы б!р тебе емес пе ед:? Аянышты б!лсе,
нетт! гщркшдер?— деп, курс!шп калды.
Жштекке арналган ашудыц 6ip ушыгы ез!нде жатданы рас. Б!рак
Базаралы сиякты адамдарды этап берген Кунанбай жоц болатын. К,аз!р
мына жштт!ц ез басын кимагандыктан, 6ip сэтке кынжылып калып
ед!. Артынан кайтадан катайып кетт!. Жацагы Базаралы ЖНтектщ тобы-
нан келд!. Сол топтыц ашуы мен кегш устанып капты. Ол жер осал
емес.
Кунанбай осымен ек! удай боп отыр. Астан кейш Базаралы карсы
уйге жалгыз жатты. Екьуш куннен 6epri ашуы Кунанбайга айткан сез-
дермен б!раз жецшейген сиякты. Алдыцгы кунде ызага толы, уйкысыз
тундер болатын. Сонымен тесекке басы тшимен уйыктап кетт!.
274
К,ай мезил екен! белгкпз. Б!рак кап-карацгы уйдip шпнде 6ip кезде
сескенш оянды. Байдаса, дэл дасына 6ipey кепи.
— Ой, бу Kim?— деп ед!.
— Сескенбе, менмш!— деген ун ecinri. Нурганымньщ уш екен.
— Бэпр-ау, мынау жынды негып жур?!— деп, Базаралы басын кетерш
алды. Нурганым сасдан жод. Салмадпен акырын гана кулш дойып:
— Тодта, саган менщ кеципм сен жогьщда досылган... Мырзаньщ
ез тип досдан!— дед! де, Базаралыны датты душадтап кеп, суйш алды.
Жшт те будан эр! ун датдан жод. Екеу! езгеше б!р ыстыд жалын-
мен уш дайтара суй!ст!. Содан кешн Нурганым тез турып кетуге айна-
лып ед!, Базаралы дня алмай, 6ipre турегеп:
— Жаным-ай, жай турган журепмд! астан-кестен еттщ гой. Енд!
несше кетесш?— деп, тагы душадтады. Б (рад Нурганым енд! будан тар-
тынып, босацдырап алып:
— К,айда журсец, аман жур! Жаным да, т!лег!м де б!р сенд!к, Базе-
кем!— деп, тагы 6ip рет асыгыс суйд! де, жалт 6epin журш кетт!. Кел-
ген! мен кеткеншщ арасы б!р гана сэт. Жалгыз-ад сол сэттщ !шшде
Базаралыга бар дуние тецкерйпп тускендей кершдд Нурганым да кеу-
десше сыймастай дуаныш экетт;. Ол дуанышы — ем!р!нде ец алгаш тат-
дан эйелд!к махаббаттыц дуанышы болатын.
К,унанбай энеугун! Базаралыныц сымбатын мадтап, туысына суйсшген
ед!. Бугш кешке, душпан коз! болса да, бундайлыд азаматда аяныш
керекти'ш айтты. Осы ек! кездщ екеушде де дырдылжыц карт ез аягы-
ныц даншалыд шалые басылганын, далайша жацсад кеткенш сезген жод
ед!.
5
Абай мен Ербол далага кеп жатдалы 6ip талай кун етт!. К,унан-
бай балалары далага келсе, Т!н!бек байдыц уй!нде жатушы ед!. Семейге
Абайдан бурын келген Тэкежан сол дуданыц уйше тускен екен. Кдсында
Майбасар мен тимэш, атшабарлары бар. Крршап журген топыры кеп.
Соны керш Абай мен Ербол Семей даласыныц ез !шшен пэтер алды.
Орталыд туста Кэр!м дейтш момындау саудагер бар ед!. Балалары жод,
ерльдатынды ек! бас. Уш белмес! бар екен. Сол уйге ту ст!.
К,ала арасы салт аттыга соншалыд долайлы емес. Бурын, баларад
кезшде, далада ескен Абай, сол даланыц ыцгайына икем, салт атты
дойды да, шана жегш журетш болды.
К,аз!р Ербол мш!п келген сем!з кек атда кэшаба шана жегш, ек!
ж!г!т катар отырып, cap желд!р!п келед!. Кун ашык болганмен, шыт-
кыл аяз екен. Кеше бойыныц шыныланып калган калыц дары, кек аттыц
тагасы тиген сайын сыдырлай Tycin, к!рш-к!рш етед!. Булар Семей дала-
сыныц дацдты адвокаты Адбас Андрейд!кше келед!. Алгаш келе жат-
цаны осы.
Ж!г!тек адамдарыныц icine Абай Семейге кел!с!мен белсене KipicTi.
Бул уадытта кала толган Тобыкты. Ocipece кугын керген Ж!г!тек пен
дугын салушы болыстар жагы каптан жур. Болыстар бурын керсети-
ген отыз к!сшщ жайындагы сездерш «раска шыгарамыз, барарына
275
баргызамыз» деп, сотка да, ояз бен «жандаралга» да кагаз тогытып жур
екен.
Ж!птек кюлершщ 03ipri бастыгы Бежейдщ баласы — Эды. BipaK оныц
031 де, адылшылары да кецсе тэрпб! мен кагаз тартысын бшмейдь Ерте
келсе де, жен таба алмапты. Абай ец алдымен солардыц icin тузу бет-
тетть Устауда жаткан Балагаз, Эдыхандардыц катын-баласы атынан
арыздар жолдады. Болыс кагаздары баратын жерлердщ бэрше енд! жарыса
тускен карсы сездер бар.
Тэкежан да еак-теспсп кеп бымейд!. Онысы Абайга мэл!м. BipaK
оган Kipic-шыгысты оцайлататын Kici — Тпибек. Абай жакын арада сол
Т1шбекке Kici салып:
— Тэкежан Кунанбай баласы болса, менщ де жои|'м сол. БГздщ болыс
осы жолы абырой алатын, жадсы ат табатын !спен келш отырган жок.
0зш де, экесш де жаман атка ушыратып, каргыс алатын icice басты.
Тпнбек орынды кезде болыскан. BipaK дэл бул жолы жалган намыс
дегенд! айтып, агайынныц обалына калгалы отырган Тэкежанга болыспа-
сын! Шын достык ойласа, кайта тытога себешш болсын!— деген.
Мунысы Тэкежан жагын элщретем деген ic. TiHi6ei< Абайга oii кеп
сейлесш, 6ipa3 ipKbiin калды.
Осымен катар Абай штеткен 6ip жумыс — адвокат жалдау. Облыс-
тыц улкен адвокаты Акбйс, каз!рде Балагаздардыц iciri алып, жоктау-
шылардан арыздар жиып, соны оз! ецдеп жазып, thicti" жерлерге бет-
тетш жаткан.
Абай мен Ербол EpTic жагасындагы жалгыз кабат тас уйдщ тере-
зесшщ алдына келш тоцтады да штке к!рдк
Акбасты булардыц алгаш керген! осы. Бет ажарында оншалык кэ-
рппк белые! болмаса да, шашы аппак, сакал-мурты бурыл Kici екен.
Бойы зор, бас бшм! ipi келген, келбеттй Tyci ойлы кгадей салкын.
Кез!лд!р!к аркылы кершген мелд!р кек кездер! салмадты сабырмен, бар-
лай карайды.
Бул уйде Акбастан баска кара мурт, тацкы мурын т!лмэш отыр
екен. Абаймен уакыт байласып, эдей! кеп тосып отырган. Ол мшез!
жещл, бипмге шолак адам. Б!рак облыс сотыныц тымэшы осы. Sip
тэу-ipi, орысшага жуйрж десед!.
Абай Акбаспен амандасып отыра берш, улкен белменщ !шшдеп к!тап-
тарга карады. Мол уйдщ терт кабыргасы б!рдей и!н суйесш турган
KepiKTi к!таптар. Барлык, эцпме бойында Абай осы керш!стен кез ала
алмай, кайта-кайта айналып карап отыр. Bip уйден, 6ip к!сшщ касы-
нан муншалык кеп кпап кергегн осы.
Акбаска Абай арыз усынды. Ерболмен eKeyi кол койып, Жлптек
KicLiepin актаган екен. Булардыц ocipece арашапайтыны — Базаралы, К,ау-
мен, Урюмбай сиякты жандар.
Тглмэш арыз жайын айтып болган соц, Акбас Абайдыц аты-женш
сурады. Жас жнтт езш Кунанбаевпын дегенде, адвокат жалт карап,
тацданыцдырады да, алдьщгы арыздарды колына алып, б!рдеменз !здей
бастады.
Оны тацдандырган нэрсе, болыс пен бул ж!пттщ ортак фамилиясы.
Осы женш айыра сурап кеп, Абайдыц Тэкежан болыспен туысцан еке-
276
нш б!лгенде, адвокат acipece гацыркай густ! — Сенщ туысканыц буларды
куып отырса, сен кеп актайсын да коргайсын! Бул калай?— дед!.
Абай тимаштан угынды да:
— Рас, болыс менщ 6ipre туган агам. Сондай жакын Kici болган-
дыктан касында отырып, жаман !стер!н анык Kopin, толык таныдым.
Журтка icrereH эд1’летс!з зорлык, киянатын керген соц, ундемей отыруга
шыдамадым. Адамшылык карызы осы деп, эдей! ез!м тшешп келд!м.
¥лык та емеспш, акы алган кугыншы да емеспш. Жауапкер К,ауме-
новпен б!рде-б!р глйк жалгасым да жок. Мына жолдасым Ербол да солай.
Екеум!з тура келденец, бегде к!сшщ куэлпш айтпакка келд!к. Арызымыз
соныц жайы. Егер улыктар, соттар барлык !стщ хакикатын быем десе,
осы б!з сиякты келденец, калыс агайыннан шындыкты сурау кажет деп
быем!з. Б!здщ арызымызда осы жайды аныктап, дэлелдеп жазуыцызды
етшем!з!— дед!.
Byrinri шаруаньщ улкен! осы. Абай сездерш Акбас жаксы угынды.
Угынды да Абайдыц жузше ырза боп карады. Адамшылык дейд!,
карыз дейд!. Кешпел!, жабайы халыктыц адамы болса да, муныц аузында
улкен сездер бар.
Акбас бипмдц tic каккан адам болганмен, казак арасына жацада
келген. Бул халыкты бммейтш. 0з! 6ip кезде «Петербор» тургыны бо-
латын. Сол жакта, жасырак кез!нде, патшалык ектемд!пне наразы бол-
ган кауымдарга азырак араласкан. Сондайдыц салдарынан Петерборда
тура алмайтын боп, жылжып кетт'. Бертш заманда алгашкы кауымынан
да ажырап, жалгыз калды.
Содан кейш шет!рек жерлерде адвокаттыгын кайта журпзуге руксат
алып, тыныш пршипкке кешкен. Кеп уакыт Ед!л бойында, Орал тау-
ларында журш, соцгы ек!-уш жылдыц !шшде Ci6ipre орналаскан. 0з! гылым-
га бей!м, окымысты адам болгандыктан, Акбас енд! казак сиякты ел-
д!ц эдет-гурпын, зац-дэстурш жиыстырып, тексерсем деп журетш. Шен
дэрежес! улкен болмаса да, бул шаЬардыц б!л!кт1, басты адамы
осы.
Жацагы арыз женшен Акбас берген б!рнеше сурауларга жауап айтып
болды да, Абай тагы ютаптарга кадалды. К,айран боп, суйсшш оты-
рып:
— НПркш, жасау мен жийаз асылы мынау екен гой. Жарастык кан-
дай, касиет цандай!— дед!.
Тшмэш Акбаска Абай сездерш аударып берд!.
Осы уакытта Абайдыц кез! жакын жердег! жаксы мукабалы 6ip топ
кггапка туст!.
— Мынау закон штабы ма екен? Не жайдагы кпаптар екен, э?..—
деп, ойлана сейлед!. Ол ютаптар Пушкиннщ томдары едк
Акбас эуелде угындырмак боп: «Ол закон емес, поэт жазган сез-
дер...» деп келд! де, артынан колын с!лкш:
— Сен бимейсш... оны бшу киын!— дед!.
Оз ойынша: «Поэт, «киргиз» сиякты елде жок болар, сондыктан ондай
угым да жок болар!» деп, созд! кыска кайырган.
Абай тшмэштан бкзмек болды. Ол «поэт» деген сездщ казакша не
екенш ойлап кермеген екен.
277
— Энш!... Энщ1 К1табы...— деп, Ацбас сиядты дысда кайырды.
Абай зшш деген сезге тог,тай алмай:
— К,алай дейс^з? Энш! дейс!з бе!— деп, тусше алмады. Тглмеш Абайды
керекс!з сезден тодтатпад болып:
— Сен бшмейсш, укпайсын деп айтады мына icici,— дедд
Абай намыстанып далып, мысдылдай кулдд
— Япырм-ай, бул i<ici болса, бйпмд! адам. Б!з де 6ip журттыц сез
угарлыд басы бар жастарымыз дейм!з. Адамга адамды жанастыратын
т!л-ау! Сол болмагандыдтан б!р!.м!зге 6ipiMi3 оп-оцай угындырарлыд жай-
ларды диын асудай Kepin стырганымызды дарашы! К,аз!рде eKi адам-
зат емес, eici мадлуд тер!зд!м!з. Мужыцтыц мэстеп мен сахараныц туйес!
кездесдендей ме, далай?— дед!.
Ербол кулш ж!бердд Абай сезш Адбастыц 6i.nrici келд!. Т!лмешда
Абайдыц ез1 де: «Осы сез!мд! жетызшЬ деген.
Адбас Абайдыц сезш тугел естш болды да, кулш хйбердд
— Рас, Бул дурыс айтады! Мэстек туйсден уркед!. Туйе де оган
жоламайды. Б!здщ хал солай еден! рас!..— деп, тагы кулд! де,— жал-
гыз-ад сен екеум!з гана сондай емесшз. К,аз!р Россия патшалыгыидагы
закон-тертш пен дыргыз сахарасыныц арасындагы барлыд тутас халдыц
ез! сондай. Сен жадсы айттыц!— дед}.
Осыдан кейш Адбас пен Абайдыц кездесулер! коп болды.
Уйткеш, дырдыц аласапыраны молайып кетштд ЖИтектен корсепл-
ген отыз мсшщ тагы 6ipHenieyi усталып кеп, абадтыга тусшт!. База-
ралы, К,араша болса, дашып жур десед!.
Елдеп эрекет асдындап кеткен соц, Байдалы да далага келген. Эр
жерге туртшш журш кеп, 6ip кун Абайга шынын айтты.
— Кдрагым Абай-ай, кешеде журсек атымыз уркш, даласына сый-
майды. Ушне беттесек, есшшен тон-кушлпз сыймайды. Жалтыраган тад-
тайынан кен ет!пм!зд!ц табаны тайганайды. Адамына тглдесешк десек,
сацырау мен мылдаудай боп, ымдасудан epi бара алмаймыз. Бул дыр
сорлыга дала деген дамау екен гой. Жалтыр музга айдап салган Kepi
туйедей, мугедек боп жургешм!з мшеки...— деген.
Отырган журт кулш тыцдады. BipaK, Байдалы кулд!рш айтса да, куш-
пн айтдан. Абай осыдан соц Ж!птек тобын ез} бастап, O3i басдарып
журдд
Енд! бар жацалыдты Адбаспен акыл косып, тауып жур.
Текежандар тыц адамдарды тогытып жатцанмен, !ст!ц бет! адвокат
к!рккел! дурыстыдка карай ойыса бастады.
Жадында адвокатца Абай шеипп берген 6ip туйш улкен курал боп,
барлык жумыстыц бетш езгертш келед!.
Узак ецпмешц б!р!нде Абай Акбасда Балагаздардыц ici урлык емес,
шабынды емес деп, кеп делел айтдан. Жершен айрылган, малынан ажыра-
ган, жутка ушыраган аш-арык халыцты айтты. Жуттыц кепшипкке не-
лхктен ауыр болып, аз гана топда нел!ктен жецы еткенш б!лд!рд!.
Балагаздардыц мал алганда, кедейден, кептен алмай, жуаннан, мык-
278
тыдан алганын жэне колдарына тускенд! кедейлерге, аштарга 6epin отыр-
ганын жетк13Д1. Эц!ме осыган келгенде, Акбас улкен ойга кеттк
Кеп елдердщ тарихынан, кггаптарынан хабары зор бипмпаз адам,
бурынгы замандардыц эцпмелерш ecine алды. Европа ескппгшен Робин
Гуд, Карл Моор, Жакерия, орыс эцпмесшен Владимир Дубровский, Со-
хатый... баршасы да ойына туси.
Осы эцпме болган кун! Абайды тун ортасына шейш ж!бермей, мей-
лшше сейлетп. Енд!п ацылды да баскаша айтты.
Сонымен абацтыда отырган Балагаз, Эдшхандар жауабы да жаца
арнага тусть Артынан куган цатын-бала да арыздарын 6ip сагага сар-
катын болды. Суйтш аз кун шшде Кдумен, Урммбай, Базаралы, К,ара-
кан сиякты айкын жаламен пзпчген адамдар адталып калды.
ЖИтек суйшпп илеп, Kici шаптырып жатты.
Тэкежан осы хабарды бшгсгмен, Абайга Kici салып: «Тыйылсын, бул
кай кастыгы!?» деп, ашу айткан екен. Абай:
—Bi3 ата-ананыц алдында туыскан болысуга жарасак, со да жетер.
Мынадай ажал аузына, кыл кешрдщ устше ел-журтты ез! айдап кел-
ген, соц, менен жен сурамасын!..— деген.
Осы жауабын келпрш, тагы да кеп шагым айтып, Тэкежан К,унан-
байга Kici шаптырып ед!. Экес! Абайга: «Тез цайтсын! Болыс болмай-
мын деген e3i болатын. Енд} Тэкежаиды аксатпасын! Аягын тартсын!»
деп сэлем айтыпты.
Б1рак бул сэлем Абайдыц барлык icri аяктап калган кезшде келд}.
Токтата алган жок-
Уезд бен облыстыц улыктары Акбаска барлык жумысты уттырмады.
Оз колдарымен ic кылмаган 6ip топты босатканмен, Балагаздар жагын,
Эд) л хан iciH катты устап калды. «Ашаршылык, жокшылыктан туган амал-
сыз кимыл» деген сайын, кдтая берд}.
Ресей пшндеп кеп жерден шыгып жаткан крестьян карсылыгы ояз
бен жандаралдыц кез алдына елестеген. Bip ойдан, бундай }ске барынша
катты жаза колданбак та болган: патшалыктыц зэрл! законы ондай жерге
барынша кадалмакка керек.
Тек кана ездерше сыры мэл1м емес сахара уакигасы болгандыктан
жэне !здеупп журт кебейш кеткендпстен барып, батыл кимылдай алмады.
Тайсала сокты. Б1рак соныц езшде де отыз шнщ ншнен он шакты
адамга жаза берд!. Басында ол жаза да сумдык болатын. Балагаз, Эд|'л-
хандар ем1рл}к каторгага буйырылады деп ед}.
Акбас пен Абайлар барды салып журш, кеп жец!лд!к тапты. Бала-
газдар каторгага бармайды. Урютке жер аударылатын болды.
Кдлада жаткан барлык агайын енд} Балагаздармен коштаскан уакытта
жылап айрылысты. BipaK кертспеймгз деген жок. «Аз жылдар еткен соц,
ел шгие ораласыцдар, келешцдер»— деп, алдагы кунге ум(т артып узатты.
Абай енд} елге кайтпак ед!. Соцгы рет Акбаспен кер!скел! келгенде,
карт адвокат Абайга акыл айтты:
— Сен жас болсац да акылды адамсыц. Халцыца жаныц ашиды екен..
Оныц зор касиет. Б!рак сол елщ мен езщнщ камыцды шын ойласац,
бинм жарыгына умтыл! Оку 1зде!— дед!.
279
Бул сездер Абайдыц ез арманыныц дэл устшен тускен создер.
— Окуга жаным кумар. BipaK кайтш окимын? Школга тусуге ул-
гайып кетт!м... Баск,а окудьщ жолы бар ма? Акыл айтыцызшы!— дегеи.
Адвокат коп мэслихат берд!. Ец эуел! улкейгендгк бегет емес екенш
айтты. Жасы кырыкка келш те бЕшм !здеп, ез-езшен !зденш, галым
болып шыккан кюлер бар екен. Солардыц аттарын атады. Жэне оку-
ды школга туспей окуга болатынын да айтты.
Абай тез уакытта кайта келмекке уэде берд!. Адвокат частный окы-
татын учитель тауып бермек болды. Жалгыз-ак, Абай ез! будан былай
ездшшен кеп !здешп, кажымай, кадалып окуга бекш келсш. Сонда бу-
ган б!л!м eciri оцай ашылатынын сейлед!.
Жас ж!г!т талайдан бер! кекейш тескен 6ip туйшшц шешуш тап-
кандай боп, куанып кетт!. Енд! ауылга барып, уй !шшен руксат алып,
пул камдап, тез уакытта кайта оралмак боп, елге кайтты. Кептен 6epi
жас кецмше жат боп кеткен, кетер!цк! кызу мен сергек жел!к тауып
кайтты.
Жидебайга келген соц, Абай кеп бегелген жок. ДЕтдэ мен шеше-
ав!ц руксатын оцай алды. Баска ккйлермен акылдаскан жок- Соцгы
кундер кала жакка Мырзаханды женелткен. Соятын согым ж!бердЕ ¥стау-
га пул керек. Соган арнап, мундагы согым термер! мен б!рен-саран
ip! кара айдатты.
Енд! ез! де жургел! отыр.
Осы жазда Дмдэгпц уипнш! баласы туган-ды. К!шкентай, ак сары-
лау келген Эбд!рахман каз!р кулуге, талпынуга жарап капты. Абайдыц
ец алгаш бешл бере бастаган баласы осы. Озшщ ет! де, тус! де ацшыл,
келген. Бет бтм! децгелек емес, сопактау жэне жукалац. К,асы, кез!
киылып тур. Бар тулгасында иэз!к келген бекзадалык бар.
ДЕтдэшц бар баласы, рец жагынан Абайга тартпай шешеге тартып
келед!. Бэр! де акшыл саргыш. Б!рак мына бала сонымен б!рге туысты,
суйюмдЕ Абай Дьтдэменен оцаша коштасты. Кеп сез айтыскан жок,. Тату-
лык, т!леулест!к аркасында кабакпен таныскан. Сезге сарац, сырга сырдац
Д!лдэ б!р-ак т!лек айтты:
— Кэр! шешец бар, жас балаларыц бар. Б!зд1 ойламасац да, соларды
ескер. Кеп саргайтпай келе жур!— деп кулгендЕ Оншалык курсшш, ки-
налып калатын емес. Ондайга Д!лдэ шоркак. 1шшде коп нэрсе журмейдЕ
Журер болса, каткыл мшез, катацдау упмен оп-оцай айтып калып огыра-
тын. Абай эйелше кеппргммен карап, иыгынан какты да:
— Мен жел!к !здеп бара жаткам жок- Адамшылык касиетш !здеп
барам!.. Соны уккайсыц!— дед!.
Эбд!рахманды ки!нд!рш турып, кетерш колына алып, шешесшщ уйше
келд!.
Бул шактарда недэу!р картайып калган Улжан, баласыныц жузшен
кез алмай, кеп карады.
Эбд!рахманды ез колына алып шскед! де, ДЕлдэга берд!. Азгана кур-
сшш калып Абайды да ез касына тартып, бетшен суйдЕ К,уац тарткан
жузшде ана журегшщ терец б!р толкыны сезЕтедЕ
280
— К,арагым, эжец маркум сеш жалгызым деуш! едь Айналасындагы
езге ерен-жараны 6ip тебе болганда, сен oran.6ip тебе едщ. Eciцде бар
ма, жок, па? Сыркаттанып жатдан шагыцда, зауал уадытында 6ip титек
айтып ед!. Осы дарагыма езгелердщ тас бауыр, датыбас мшезш бере
керме деген едт. Сол сездт айтдан апац да кетт!!..— де_п, тодталыцдырап
далды.
Эжес! айтдан жацагы сез Абайдыц есшде болатын. К,аз!рде ез шешест-
нщ бтраз езгертш айтданын да тусшдд Улжан тагы да ойланып отырып:
— Заман сетпкт, майдан сешкЕ Соларыцныц балуаны бол. К,ай жол-
мен журсец муратыц орындалады. Оны енд! бтзден де езщ артыд танитын
болдыц. Аягыца оралгы боламыз ба? Жолыц болсын!— дед!.
Абай анасын бала кундепдей душадтады да, ундемей доштасты. Ербол
exeyi тысда шыгып, атка мптерде, барлыд ауыл ере шыддан. Дэл женелер
кезде Улжан ат устшде турган Абайды езше дарай шадыртып алып:
— Абайжан, Тойгулыныц аулына бара кет. Экелерщ куда тусе кетштЕ
Осы ауыл тепе барсын деген екен. Мен дайдан суйретЕлш журейш.
BipaK сен бармасац тагы да бтзге ренжидЕ Жолшыбай аз аялдап кете
берерсш!— дед!.
Абай баруга уэде берд!. Сонымен барлыд журтпен тагы да узад-узак
дотптасып, журш кетт!.
Улжан айтдан Тойгулыныц аулы дэл жолда емес. Бул арадан дига-
шырад, Орда тауыныц бектершде. Б!рад Семей жадда Жидебайдан корт
KipicipeK.
Тойгулы Мамай руыныц улкен байы. Туб!рл1, шогырлы жердщ 6ip
шодысы ед!. Сонымен К,унанбай осы дыста дуда болатын бопты. К,ыс
жадсы, мал куйлт болгандыктан, Тойгулы дудаларга уакыт айтддн екен.
К,ыз алатын К,унанбай жагы. Енд! куда туспекке, донад, боп дайтпадда,
сол Тойгулы аулына Купанбайлар барыпты.
Абай мен Ербол да келд!. К,унанбай дасындагы ылги карт сер!ктер!:
бастыгы К,аратай, жорга Жумабай, Жакып сиядтылар. Тойгулыныц уш
тамы лык толы жиын. Кулк!, цызу дырду кеп. Абайлар К,унанбай отырган
уйге к!р!п, ундемей эцпме тыцдады. Сездщ кебш Кдратай бастап отыр.
Улкендердщ эцпмес! эр садка согып кеп, 6ip кезде заман мен заман
арасын салгастыруга ауысты. Кдратай ездерпнц жас кезш айтып, экелер
заманын еске алып кеп, бугшп заманныц азганын, бупнп адамныц ду-
нарсыз боп, жутац тартып бара жатцанын айтты.
Абай осы туста мырс берш кулд! де, дигаш сейледк
— Бурынгы заманныц жадсылыгы со ма, катар отырган 6ip туысдан
елдер 6ipiH-6ipi шауып, шаншып сойданнан арылмаушы ед!. Кемшр-шал,
датын-бала тыныштыцпен уйды уйыцтап, тугел!мен асын тше алмаушы ед!.
Осы турган Сыбан мен Тобыкты арасында, Тобыкты мен Семей арасында
жалгыз-жарым датынаса алмаушы ед!. Алып кетед!, жулып кетед! деп,
ылги гана жасанып журуш! ед!цдер... Сол заман да жадсы ма екен?—
де ген.
К,арттар кенген жок. Ол кундерден эртурл! дасиеттер тауып: барлык-
ты, байлыдты да санады. Бурынгы адамныц бйчмд! келетш, ipwirin де
айтты. Кепнплштщ сезше К,унанбай косылып кеп, тагы 6ip салмакты дэлел
тастады.
281
— Дэурен узаган сайын, адыр заман белые! айкындай бермек. Адам
дулды езгерш, азгындай тусед!. Бгздщ заманымыз езге езгеш дойганда,
пайгамбар заманына жадынырад. Bip табан жадын болса, 1лд1м артыд
та болар!...— деген.
Абай осы сезге гле жауап берд!. К,аз!рг! куйде буныц кецгл!, шабыты
делген адындай боп, шарпысуды, даржасуды тмеп отыр. Жайнап cepriren
ойы да диынга, бшкке мегзегендей болатын.
— Жадсылыд пен игипкке алыс-жадын жод. Алатаудыц басы дунге
жадын. Б;рад басында мэцп детпес муз жатады. Ал, бауырында неше
турл! гул, жем!с, неше алуан нэубеттер еседд Жан-жануарлардыц бар-
шасы содан дуат алады. Сездер пайгамбарга Абуталыптан жадын емес-
С13дер. Ол экес! едд Б!рад Абуталып кэшр болатын!— дед!.
Уй тола журт дуле 6epin, басылып далды. Кунанбай датты зек!п
далып:
— Жэ, тодтат!— дед!.
Абай тац далып, аладанын жайды да, ундеген жод.
К,арттыц бэр! ездерйпц датты жещлгешн сезд!. Уй iini осыдан соц
кулкщен де, бейпдч эцймеден де !рк!лш, томсарып далды. Абайга пшнен
суйсшген Kici К,аратай дасыпда отырган Жадыпты туртт! де, дуцк етш:
— Мынау ез! аттатар емес! Бас салып, дарап тур гой!— деп далды.
Аздан соц ет желшдд Абай мен Ербол енд! журмек боп кише бастады.
К,унанбай да тысда шыкты.
Шыгысымен Абайды шадырып алды да, жадын жердей тастад тебе-
нпкке кеп отырды. Эке мен бала оцаша. Кептен берй бетпе-бет кездесу-
лер! осы.
К,унанбай салдын жузбен, кшэлай дарады:
— Сен окыдыц да, бипм алдыц, устаз кердщ. Б!з надан ест!к. Б!рад
сол биимщ журт алдында ата сыйлауды неге б!лд!рмейд! саган? Кеп
кезшше таласып кеп, экецд! суршткенде не муратда жетпексщ?
Экес! жец!лген!н биппт!. Енд! суыд жуз! солгындап, улкен бойы басы-
лып, Kiinipeiiin далган. Элдедандай бала сиядты, кша тагып, екпе айтып
отыр. Улкен алдында жас дарызы, ата алдында бала дарызы — эдеп
пен сый екен! рас. Абай буган дауласдысы келмед!.
— Ол кшацыз орынды. Айып менде екен! рас. Рафу етщ!з!— дед!.
Осымен сез б!ткен шыгар деп ойлады. Б!рад экесшщ тагы да 6ip
айтпагы бар еден. Ол азырад богелш отырды да, дайта сейлед!.
— Орайы келгенде, айтармын деп жур ед!м. Сешц басыцнан уш
турл! мш керемш. Соны тыцда!— дед!.
Абай:
— Айтыныз, эке!— деп, Кунанбайдыц жузше тура дарады да, тосып
далды.
— Ец эуел!, арзап мен дымбаттыц пардын айырмайсыц. Озщдег!
барыцды арзан устайсыц. Булдай бглмеййц. Кеп кулк!ге, болымсыз ермек-
ке асылыцды шашасыц. Жайдадсыц! Жайдад суды ит те, дус та жалайды.
Екппш, дос пен касты сараптамайсыц. Досда досша, каска дасша дырыц
жод. 1ппцде жатдан сыр ушыгы жод. Журт бастайтын адам ондай бол-
282
майды. Басына ел уйрымейд!. Yniiimii, орысшылсыц. Солай дарай ден
койып барасыц. Дш, мусылман жат санайтынын ескермейсщ!— дедк
Бул создердщ тукшрш Абай оцай таныды. Жас жтттщ ез журепндеп
нэр1м мен барым деп жургендерше шабуыл жасалып отыр. Экеге ермей,
ез eMipiH езгеше беттетем дегендеп кеп сырлары осы арада болатын.
Баласыныц басындагы басдалыцты К,унанбай да танып, тауып айтты.
BipaK Абай ещцг! оз шпн дуниенщ дай кушше болса да кещцрмек
емес. Намыскер журектщ ызалы толдыны б!л!нд1. Жаца уйде отырган
шадта, пайда болган шабыт, дызу дайта келген едк Бул туста экесш аяп
дала алмайды. Сейлеп кетт!:
— Осы уш айтданыцыздыц ушеуше де дау айтам, эке. Оз1мдш дурыс
деп айтам. Ец эуел!, жайдад суга тецгердщгз. Крлында дуралы бар жалгыз-
жарымга гана пайдасы тиетш шыцыраудагы су болганша, дуралды, дурал-
сыз, кэр!, жасда тугел пайдасы тиетш жайдад су болганды артыд
санаймын. Екшнп, ел алатын тэшлд! айттыцыз. Ел билейт!ндерд1ц мшезш
айттыцыз. Менщ б!лу!мше, ел 6ip заманда дой сиядты болган. Б1р дора
дойды жалгыз дойшы «ай» десе ерпзш, «шайт» десе жусататын болган.
Бертш келе, ел туйе сиядты болды. Алдына тас ладтырып «шек» десец,
ацырып барып дана бурылады. Ал, даз!ргт ел бурынгы кербалалыдтан,
нашар, момындыдтан сей!л!п, кезш ашып келед!. Енд!п ел жылды сиядты
болды. Аяз бен боранда, жауын-шашында топ не керсе, соны коруге
шыдаган, жанын аямаган, дар тосенш, муз жастанган, етепн тесек, жецш
жастыд дылган бадташы гана бага алады... Жан ашыры бар, жадсылыд
пайдасы бар гана Kici багады... YniiHuii, орысты айттыцыз. Халык ушш де,
оз!м унии де дуниенщ ец асылы бипм-енер. Сол енер орыста. Мен
барлык т!рл!ктен ала алмаган асылды содан алатын болсам, ондай жер
жатым бола ма?.. Жатыркап, дашыдтауым надандыд болса болар, 6ipaK
дасиет болмас...— дедк
К,унанбай тыцдап болды да курсшш дойды. Шарасыздыд ажары б!лш-
дк Б!рад ун датдан жод. Сез осымен б!ткен едк Абай доштасты да,
журш кетт!.
Доц басында ауыр оймен жалгыз отырып далды. К,унанбай диналган
куйде. Тагы жещлдк Баладан гана жец*1лген жод. Енд!п eMip мецдеп
барады. «Элшредщ, тозарлыд шагыца жеттщ» деп тыдсырып кеп, шетке
кагып барады.
Оз баласыныц аузынан ест!ген ун, сол б!р — «дэуренщ еттЬ> деген
суык сарынныц датац леб1 едк
Абайдыц Адшодыга сога кететш жумысы бар-ды. Ордадан шыгып,
солай дисая журдк Жол жод. BipaK кар жука болатын. Ербол eKeyi
cap желш отырып, Есембайды бауырлап кеп, Тадырбулак тусындагы
жолга тустк
Bip шадта, каладагы одудан дайтып келе жатып, ауылды ацсап, асыгып
шапдан кек жазыгы осы ед!. К,аз!рде аппад суык кар басдан. Алыстагы
жоталар мен айналадагы елкелер де панасыз, жудеу. Айыдпас ауыр
муцга батдан. Бул кунде Абай кеципне панасыз, кемтар кершетш бар
сахарасыныц, бар халдыныц куй! де осы рецдес. Bip кезде нангыш,
таза бала журен, барлык радат, бадыт осы дырда, ауылда деп алас
283
урган болса, каз!р Абай кайта жортып келед!. Енд1, б!рак сондагыдай ум!т,
бакыт шейн кала дан i-здеп, соны ацсап келед!.
Бул уакытта Абайдыц жасы 24-ке шыккан-ды. Коз алдынан оз! шепп
еткен жылдардыц б!рталай куйлер! шубатылып оте берд!. Байкап карася,
ем1рдщ (нрталай кдт-цабатынан, шытырманынан, бел-белесшен от!пть Bip
шакта орге басып, енд! Mine кияга карай да ерлеп келе жаткан тэр!зд1
Осындай ез т!рл1гйпц буран жолын корд!.
Кияга кадам басканы рас. Bip кундерде жалац куздыц басындагы
такыр кум мен тастакты жарып, элс!з нэзтк шешек атып, жас шынар
пайда болган. Сондай 6ip ем!р гул шашдан. Енд! бул кунде сол шын,га шык-
кан жалгыз шынар ба л гы н тартып, жас цуатда толыпты. К,аз!р оган кыс
пен аяз да, тшт! тау дауылы да катер болудан калган едк
284