ҚАЗАҚ ССР ЖОҒАРЫ ЖӘНЕ ОРТА АРНАУЛЫ БІЛІМ МИНИСТРЛІП
С. М. ҚИРОВ АТЫНДАҒЫ ЕҢБЕҚ ҚЫЗЫЛ ТУ ОРДЕНДІ ҚАЗАҚ
МЕМЛЕҚЕТТІҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ӘБСАТТАР ДЕРБІСАЛИЕВ
ӘЛ-ФАРАБИДІҢ
ЭСТЕТИКАСЫ
(Оқу құралы)
А Л М А Т Ы— 1 9 8 0
ҚАЗАК ССР ІОҒАРЫ ІӘНВ ОРТА АРНАУЛЫ БШМ МИНИСТРДІГІ
С.М.КИРОВ АТЫНДАГЫ ВДБЕК ҚЫЗЫЛ ТУ 0РДБНДІ ҚАЗАҚ
МЕМЛЕКЕТТТК УНИВЕРСИТЕТІ
ӘБСАТТАР ДЕРБІСАЛИКВ
ӘЛ-ФАРАБВДІҢ ЭСТЕТИКАСЫ
/ Оқу қүралы /
АЛМАТЫ -І9Я0
Учөбяое пособие "Эстегикд аль-Фараби" издается по төмати-
ческому плану Минвуэа Казахской ССР ва 1980 год череэ головной
вуз - Каэахсклй ордена Трудовоги Красного Звамени гооударотвев-
ный унивврситет им. С.М.Кирова.
Учебноө пособие к спецсеминару оо творчөству аль-Фараби
ооновано на фактичөском материале. В нш испольэованы пер-
вонсточ іики на арабском, персидском, турецком языках. Значитель-
ноө место уделөнт расомотрению литературного наследня Абу Насра
дль-Фараби. В прилохөнии публиктются отрывки из оочинөяяй аль-
Фараби, перввөдвнные автором с арабского языка.
"Өл-Фарабвдің эстетикасы" атты эерттеудің бетааары Іспетті
қолдарыңнздагы кітапиа өлемге еигілі энциклопедист тлы гтламаның
өмірі мен творчествосы, араб шеніреиілерініп Отырар перэенті
хайлы хаэып халдырган естеліктері, Шыгыс ^рмстотеліиіц поэзия
жайлы айткан ттхырымдары тақылеттес тахырыптарды сөз етеді.
Научный редактор-
доктор филологических наук, проФессор
Х.І.СУЙНШАЛИЕВ
(£) Иэданин КазГУ, Т980
3
IX гасырцың соңы ыен X гасырцың ортасында еыір сүрген Отырер
пераенті энциклопедисТ улы галыы ӘОу Насыр Ьл=Фаребидің есімі қаэір
елеы іурмылыгына әйгілі: Көне қааад шаһары - Отырарца дтниеге кел=
ген Әоудың галыыдық втагы тіпті ХІ-ХіІ ғасырларцың өэінде»ақ бтжіл
жипанга жайылган оолатын.
Иә, ал=Фараби X гасырца Шыгыс пен оаіыс гылымының тоғысқан
іері - Багдат пен Дамаскіде кемеліне келіп, кемеңгер галым дәре-
лесіне көіерідці, өэінен кейінгі көпіеген оқымыстылерға устаацық
етті.соның нәтилесіаде Аристотелңцен кейінгі Еі інші Устаэ /"бл»
мугаллим ас=Свни”/ атаады.
Улы гуламаның толық аты=жөнІ - ӘОу Насыр Хухамыад Оян Мухаммад
оин Тархан оин Унлаг ел-Фараби . Ягни Фарабидің өз аты - Әоу Насы^,
әкесінің ныспысы Мухамыад, бабасының есіыі, - Іархан, аргы атасы
Ғалаг,
АраО, парсы шежІрешілерінің жазбаларына қарөганда Әл^Фараби
хиджыра жыл санауы Оойынша 309 жылы /аТО/ Арыс өзенінің Сырдарияға
қуяр сагасындагы Отырар қаласыңца дтниеге келген. Араотар Отырарцы
жаулап алганнан кейів оның атын өагертіп Фараб деп атаған. Міне,
осыган Оайланысіы Әбу Насыр өэ туган жерінің атауымен "Фараои’'
ягни "Фарабтық’* деп аталган.
Орта гасырларца Отырар - ФараО қаласы үлкен ыадениеттің
орталыгы ОолдыГ Дүние жтзіадегі ең оай Александрия кітапханасынан
кейінгі оай кітапхана осы шаһарца оолган. Қалада қоләнер, көркем
өнер, сөулет енері барыыпа даыыган Оолатын1/
ӘОу Насыр алгашқы Оілімді өэінің туган қаласы - Отырарца
алады. Кейів Хорасанга оарып Оілімін ыолықтырган. Бірақ Оуган
қанагаттаноай сол кеадегі арао мәцениетінің орталығы Оолган Ьчгл
қаласына аііанады. Фараои өмір стрген кез араб медениетінің, он-.ң
һпіаде адеОиетіің қулпырө гтдценш, нагыз дәуірлеген кеэеңіве деп
I/Акишев К.А..Бейпаков К.М., Ерзакович, Л.Б.Древний Отрар, Алма-
Ата, 1972, б-Оет.
14111
4
келеді Өйткені Ислөм туы асіына оагынгав ОІрва ел өэінің дәсттрх
ге сіңген салт=сана, тіддік ерекшелІктерін сақтөй отырып, рухани
бай төжіриоесімен халифат ыәдениетін еркендетуге өлшеусіэ үлес
қосты. Таау шыгыстагы Бағдат.Басра, Куфа, Каир, Халао сол кевдегі
!рі-!р! сауда мен қолөнер орталықтары оолуымен қатар, шогырлангав
мадени ошақтарга айналды. Бул кеаде арао мәдениеті екі агым:
Мутаэилиттер /енші алгандар/ мен Ортодокс-догматтарцың /сыңаржақ=
тарцың философинлық күресімен тыгыэ оайланысты өсіп, өржев жайған
оолатыв.
Сегіэінші гасырцың ортасынан Оастап,тогыэыншы гасырцың алгашқы
ш”пагІнә дейін әдеОиетте "жаңару қозгалысы" өріс адцы. Ол Оәдәуи
поээияларындегы кенерген дәстүрге жаңа леп акелді. Ақывдар саргай=
ген сарынды қойып, өмір ншавдарына толы жырлар жазды: ақ стйек=
төргө арвалган шыгарыаларцың тақырыоы танэ, Оөйнелілігі кеы, поэзин
лылыгы жутаң еді £нд| оны санси ктрескерлік әуевге бай жадааыл
жырлар алыастырцы. "Іаңару қоагалысы" арао адебиеті аспанында
жарыса тугаө жулдыэдарцы жарқырвіты1/
Ие, Багдад шыгыс халы ары мәдениет орталықтарывың Оірі Оолды.
Мувда гылымның сан саласын қемтыган ТМаыун академинсы", "Даналық"
тйі" "Багдат оОсерваторинсы" атты гылыыи орталықтар оарвды. Фараои
Багдадқа келген кеаде ыувдө эерцелі зерттеулерімен атақтары шыққан
Иуханна оин Хайлан, ӘОу Башр Матіа, ӘОу Бакір Оин Сираж сияқты
Оелгілі галымдар гумыр кешІП жатқан=ды. Заыандастарының өйтуыниа
Әл=Фараби дәрігерлік өнер ыен лоічканы осы Иухвнна бин Хайланнөн
ал, жаратылыстану галыыдары ыен грек іілін УОу Башр Ыаттадан
үйренеді. Ал, Әбу Бакір оин Сиражға аэі лотмканы үйретіп, одан
асіроноыинны үйренген.
Іііынында да арао шежірешісі Иов Халликанвың жаэуына қарагавда
"Әбу Насыр Багдвтқа келген кезде муңда мәшһүр философ ӘОу Б«р
I/ ильштинский И.М. АраОскан классическая литөратура. М., 1965.
5
Оин Йунис турв^ын-ды. Ол қарт еді, жаыагатқа логякадан дәріс оқитын,
өэі де осы пән бойынша көптеген өңбектөрдің авторы=тын. Ол Аристо-
тель |л| ыінің /эны түсіндіру женІнен/, эсІресе, логика саласының
ыаыаны-ды; Соадықтан ол кісінің ешқашанда бос уақыты болган емес.
Ол өте сыпайы және сабырлы адаы еді. Оа ойларын аса қарапайыы
эрі угынықты ттсівдіретін. Фараби соның осындай қасиетів бойына
сіңірді және түсіндірудің осывдай тәсілін ыеңгерцГ1^
Ибн Халликан совдай-ақ "Фареби Багдадта кеп турган жоқ"2/
дейді Расывда да Әбу Насыр біраа уақыт өткеннен кейін Ирактың
ОңттстIгівдегі Харран шаііарына аттанып бірер жыл дөріс алады да,
біліыін ыолықтырып, Багдатқа қайтып оралады. Аса аор қуштарлықпев
философинвы зерттейці. ӘуелІ философинга ттсініхтеыө жасай отырып,
эор ынтаыен Аристотель еңбөктерін оқңцы.
Фараби логика, ыуаыка, ыедкцина, аоіроноыми жвве басқа гылыы-
дар бойынша кептеген еңбектер жавды. Ол "аса ірі ыусылыан философ-
тарының бІрГ деген атақ алды. Оның жресіне ешкіы жеткен жоқ. Әбу
Әли ибн Сина өаінің туындылөрывда Әл-Фаребидің шыгарыаларын пайда-
ланганын, сол арқылы ыәштрлікке қолы жеткенін жи| еске алып отырган.
Фераби жиһанкевдікті жақсы керген. Арада біраа жылдар салып
барып Багдадтан Шаыга /Сирия/ келвді, бірақ ыувда унақ анлдаыас*
тан, Мысырга сапар шегеді
Әбу Насырцың Мысырға келуі Егмпетте 03&-946 жыдцар арасында
патшалық қурган еө жерлесі Мухаыыад ибн Тугуж ал-Ихвидтің кевіыен
туспа»тус болады. Мухаммад ибн Тугуж әл-Ихшид ттркілерцің әокери-
сеыьнсынан /Бл-Фараби синқты/ шыққае. 935 жылы Мысырцың басқагы
/әыіраісі/ болыі тагайывдалады да халифа ар-радидав ихшид^, атагын
’.вяөР*вдв а^ачтың ыаві айқывдалмаган, бірақ
!/ Ибн ХалликавЛса Ірі философ, (араб тілівен ауд. Ә Дербісалиев)
"Лениншіл лас", 1973, 3 янв.	у‘
2/ Сонда
3/ Кейбір деректер бойыыяа ихшид немеое ихшидит - "кннаь", "әмірлср"
дегек магына береді •
6
Мухаммад ибн Туғуждыц ета=оаоалары мекендегев Орта Ааидцагдца|І, Оул
сөз яоқ қурыетіі атақ. Мухаммад ион Тугуж Мысырда патшалық қурып
турган кезінце ал-ФараОиді жерлесі 4. тінде қонаққа шақырса керек,
ОІрақ ыл-Фаребицің Аысырца қанша уақыт болганы жайында араб тарих-
шылары ештеңе айтпаиды.
Фарабя бгкіл гылым салаларының ішінде әсіресе логиканы кеыел|=
н- жеткіэіп, оаршаға угчнықты етті. Соңцықтан да ол әаіне дейінгі
араб философы ел-Киңциден де /ЭОО-оТЦ/ асып ттсіі ойткені әл-
Фараби логиканың күрцелі мәселелерін шешіі Ал муны әл-Киңди
ІсЛбй алмаган еді
Фараби - біліыін өэдігінен оқып жеіідцірген галыы. Ол ең
алдымен грек ғылымын, оның ішінде философивсын, нақты айтсақ
әсіресе улы философ Арвстотельдің еңбектерін қыэыгып оқыган.
Араб тариюіыларының естеліктерінеу^арагаада фераби Аристотельцің
"Табжғат гармониясын" қырық рет, "Шан туралы" еңбегін лтэ рет,
ал "Риторикасын" екі жүз мәртебе оқыган. Міне осыңцай ыжцаһатіы-
лығының арқасывда гана АрисготельдІң гылыми мураларыв ерків Лңгер“
ген.
Ий., қажыыай=талмай еңбектенуінІң нәтижесінде ол каптегев
гылыми жаңалықіар ашып, атағы шыққан галым болды. Дүниө жүэ|
білімпаацарының арөсынан оқ оойы узап шықты.
Орте^асырларца өмір сүрген ареб тарипіылары сл-іарабид|ң
еіе қарепайым, аса қанагаішыл, жупыны гана киініп, той думьн,
ырцу=дырцудан бойын барынша аулақ усіағөн ид* ' болганын тептів=
іел жазады; Күңціэ ол көоінесе қаладагы бақшада кгэецлілік қыэмет
аіқарып, од&н іепқан ақшасыне сатыл алган шырақ жөрыгымен іүні
бойы кітап оқумен шуғылданган.
Фарабидің алғаш реі іилосоі» реіінде танылғанын айтіық. Оның
|>илософинлық еңбектерһіің Оасым кепі ілігі грек і алымд&рының,
7
әоіресе Аристотедқцің мурасын аерттеуге арналгав еді. Фареои Арис»
тотеладің "Категориа", "БІрІншІ >эне еківші Авалитика" сияқты
фылософиялық «әве логмкалық шыгарыаларына ттсініктемелөр жазган.
Соадай=ац ааі де "Кеыеңгерлік ыеруертГ, "Іагі қала тургын-
дарының көақаресы", "Маселелерцің ттп ыааыуны", "Ғылыыдарцың иыгуы",
"Бақытқа иету” сияқты т.О. каптеген трактатіар жаэга.!. Бул еңОек»
теріаде дтние, қогеы, меылекет жэне адаадардың өаара қарыи=қатынасы
туралы еа ааманы тшін озық ой=п!кірлер айтады. Орта гасырларцың
езівде-ақ ӘОу Насыр қанаусыэ, эорлықсыз оақытіы қргам орнату
жәвівде Оаіыл Оолжаы жасайды. Мувдай қогаывың тууын ол меылекет
Оасшысының ақылыва, Оіліыіве, адаыгерлілігіне оайланыстырган.
Фараби жаратылысгану гылымдарымен де кеа айвалысқав. Ол
гылыының философин, лоічка сияқты салаларының ірге тасыв қайта
қалап шықты, эр гылыы саласын жеке пэв ретівде оқыту мәселесін
көтөре отырып оларцың ыенін авықтап, ыааыунын ажыратып оеруге
тырысты. Ыуэыка жайлы да ктрцелі аерттөулөр жтргіаді, ыатеыатикада
тлкев жаңалықтар ааты, астроноыиа жайлы көсек еңоектер қаддырцы,
фиаика гылыыын тың ойларыев Оайытіы, ыөдкцина, хииив, ыивералоіча
төріадес жаратылыставу гылыыының аса ыаңыады салалары Оойынша
ктні бтгінге дейів ианін жогалтлаган өңОектер жаады. Көне грек
оқыыыстыларының пікІрлеріадегІ озық қагидаларцы таадады. ФераОи
ыетафивика, тіл ОІлІыІ, логчка, пскхолоіча, географин, өтика, т.о.
гылыы салаларыв қаытитыв жта елуге тарта трактаттар жаэган гулаыа.
Қңзіргі қоада Оөр ыәліыеттерге қарагавда, Фарабадің алпысқа жуық
еңбегі сақталып, біадің дәуіріыіаге жөткен. Соңгы он, ов оес жыл
іиівде соларцың кейбіреулері гана кейде толық, кейде тзіаді ітріаде
орыс, қааақ, тіадеріне аударыады1^
^Іарықбаев Қ. дл-Фераби. БиОлиографинлық көрсеткіш. Алыаты, 1977

ө
Сайр ед-Дауланың сарайында
кжпгж м СЕЕЯ== = ===е===±=а=^
Фареби өыірінің соңгы хыддарын Сирияның Халаб қаласына өткіэеді.
Сол хердің эыіриіс! СаЙф ад-Дауланың /945-967/ сарайывда турған,
көйбір хаэбаларга қарағавда дәрігері болганга уқсайды.
Ибв Халликав шехіресівде Әбу Насырцың осы өкіы сарейына алгаш
келген кевдегі Сайф ад-Даулаыев танысу хайлы қызықты деректер
келтірілгев. "Мысырцав қайтып оралгав бетівде Әл-Фареби Сайф ад-
Даула өаінің ханаптарыыен.* ыәхіліс қурып отырғав тстіне келеді.
Әбу Насырцыч кигеві өзівің улттық киіыі, ягви ттркі шапавы екен.
Ол кіріп келген сәтте Сайф-ад-Цаула "ОтырІ" деп әыір етеді. Әл-
Фараби: "ІДЙ херге отырайыв, сіз отырғав херге ме, әлде ө?|м
турган хөргө ые" деп сурайды. Совда Сайф ад-Даула: “Өэіңе қай
жер лайық дөп тапсаң, сол херге отыр", - дейді. ¥лы ғулаыа Сайф
ад-Даулага келіп, овы тагынан ыгыстырып хіберіп, орнына хайгасады.
Әыірпівің өзі хәве бірнеюе оққагары гана білетін қугтиа сарай тілI
бар еді Осы хасырын тілде ол оққагарларына: "Мына вал дерекі
екен. Ыен қааір бірер сурақ қояыыв, егер лайықты хауап айта алыөса,
хааалаңцар", - дейдН Совда әл-Фараси Сайф ад-Дауланың өаі хаңа
гава сөйлеген қупня тілде дереу: "0 Әыірііы, сәл сабыр ет. Әр
істің артын баққан хен болорі* деп хауац береді. Бугав қайран
болган султав: "Алырай, сіз бул тідді қайдан білесіз" деп сурвйды.
Соада өл-Фарабя: "Уэв хетпіскө хуық тілдерді білеыів" дегев.
Будав кейів Әбу Насыр Сайф ад-Даула хәне оның серайындагы
әнші, ақын, галыыдарыев өыерхөнівде сухбат қуреды.
"Сайф ед-Даула сарайга ыузыкантіар келсін деп харлық Оереді.
Муэыканттар аспаптарывда ойнаган кевде әл-Фараби оларцы тоқтатып
әлсін-әлсів ескерту, ттэетулер жөсап отырады. Совда Сайф ад-Даула:
"СІ8 бул енедці де вақсы оілетів бе едіңіз" - деп сурайды. Ол
9
"Иә" деп жауап Оереді де беліадегі кісесів выгарып, одав жіңіике
Оір аспапты алып, қулақ ктйів келтіріп алып, ойвауга кіріседі.
Яав рахат сьа шалқып^отыргандар жадырап ктле бастайды. Енд! әл-
Фөраои аспаптың қулақ ктйін басқава келтіріп ойнауга тагы .ріседі.
Аса мувды бір саз қуйылып,отырғаццар егіліп жылай бастайды. Ең
соңында ол аспаптың қулақ ктйін тагы да басқаиа келтіріп ойнауга
кіріседі, соңца Оароасы, тіпті Әмірцің окқагарларына дейів мтлгіп
уйықтап кетіпті. Оларцы сол уйықтагав қалпында қаадырған ӘОу Насыр
сарайдав выгып кетеді"1^
Иә, Сайф ад-Даула өа сарайыва сол өаыаадагы талант тарлав=
дарыв жиөай білген еді. Муңца Әбу Насыр сиіқты айрықша ыстық
ілтифатқа белевіп арабтың ақиық ақывы өл-Мутавабби /915-565/ де
езінің біраа жылдарыв аткізген.
Бул пікірці Ион Халликан да қуаттай ттседі: "Халифтарцав
кейів билік қурган О-ірде бір өкіы дал Сайф ад-Дауладай өа теңіре»
гіне поеаиа падйвалары мев гасыр вамшыреқтарыв топтастыргав
емео"2/ Парсы текті ареб адебиөтиісі, атақты "Китаб ал-аганид}ң "
авторы Абу л-Фаредж Исфаһани /097-967/ да осы Сайф ад-Даула сарайын
сагалап жтргев. Сол воқ жуддыадарцың Івінде жерлесіыіа әл-4араок
ерекие жарқырап көріведі. Ол тек гулама галымдыгымев гана өыес,
жыр пырагын ерттеп мівгев ақындыгымев де дараланады. Овың адеоиөт
пев тідцің өвекті мөселелөріве байланысты айтқав тужырыцдары топ
жаргав талайды тамсаадыргав.
Әл-Фарабк жәвө ел-Мутавабби
Іогарыца Сайф ад-Дауланың сарайында Әбу Насырыев бірге араб-
тың ақкық, сері ақыны әл-Мутаваббкдің де бірге гуыыр кевкевів
айттық. Ол кіы?
I/ Ибв Хдллисав. Аса ір! фылоооф...
2/ Совда
10
Араб әдебиетінің классигі ақын - Әл-Мутанаббид|ң шыгыс әде-
Сиеті ыен дтние жтаілік әдебиеттегі орны ерекае. КервектІ араб
әдебиетшісі-профессор Абц ал-Уаххво Аээам эерттеулерівдө әл-
Мутанаббя жайлы: "Ахмад әл-Мутанабби еэ поэзиясымен еагелер иыға
алмаган юыңға көтерідді. Ақыв өлевдерінің қуаттылығы. сонша, оғен
теңесер ақындар кеаде-кем. Тіпті, ІЪыерцің "Иллнадасы", "Фирцоуси*
дің "ШахнаыесГ, равдіктерцің "Эвеидасы", тадШктерцің "Махьб-
харатасы" ыев "Раманвасы" Мутанаббимен тзеңгі "қагыса алмайды"1/
"Кудіретті комединны" жаэгав Данте де Әл-Мутанаббяден темен тур"2//
дегев жолдар бар.
Батыстың кэрнекті шығыстанушы галымдары Силивестер де Саси,
Хаммер, Никольсон, Брокельман, Блашер, Франческо Габриеллплер
де осы ақынга ез аерттөулерін багыштады. Әл-Мутанаббвдің тустасм,
орта гасырлық тамаша таряхвы, ақын ері сыншы 1'асяф ан-Насиджи:
"Заманымыадың ақыадарывың бәрі жер басып жтрсе, тек қана эл-Му»
танабби гава өаіиің өроіл қудіретт1 поээинсымен аспавда қалықтау-
дь"3/ десе, марқум Ханва ал-Фахури өэ эерттеуівде: "Әл-Мутанаббадің
поээиасы өыірге келгөн ктннен бастап жтшбтгівге дейін гасырцав
ғасырга.таусылыас сапар шегіп, шеру тартып көледі"4/ деп осы шаяырга
0д!л бага береді.
Иә, өв замавының жулдызы, шыгыс өдебметі ыеа>мәдениет|»
вің майталыаны Әл-Мутавабби біадің жерлесіміэ Әбу Насыр өл-Фарем,
ыен атақты Сайф ад-Іаула’<ың сарайыада бірер жылыв біргө вткіэгөв.
БіадІң ФарабидІ эерттеуші галывдарымыа өлі ктвге дейів ояың емір-
банныв лаэгаңда, Әбу Насырцың Сайф ад-Даула спрайывда турғөвдыгы-
вав басқа ешіеңе өйіө алмьйды. Совдықтан да біэ араб та^яхшыларывың
жаэбаларыва стйене отырып Шыгыс пен адамзат мәдениетівің дамумва
I/ Тмряақаіага алран біэ - Ә~Ц.
2/ Ханна ал-Фехуря. Историн аребской литеретуры.М.,1961,т.2стр.110.
3/ Совда, ІЗО-бет.
4/ Совда, ІЗІ-бет.
II
үлвев тлес қосқав екі ыайталманвың ОІзге Оиыаглуы өткіаген жылдары=
на тңіліп, Оелгісіэ жейттерцің аа да оолса Оетін ашейық.
Әл-Мутанаоон 915 жылы Куфа қаласывда іарлы, су тасушының
семьясывда дтниеге келген. 923 жылы Оолашақ еқын сол кеадегі
мадениет ыайталыавдары ыен ақывдарцың стйікті қаласы - Бағдатқа
келеді. Осывда ол оөлгілі ақывдарцың өлең енерімен таныоөды. Төліы
ала хтріп, өзінің алгашқы Оэйтіерін жаэады. Аэ жылдың іш|аде=ақ
тек ьағдат қава еыес, іһавда, Мысырца жауыигер ақынның атегы шыга
оастайды.
Мутанаоои тек шайыр гана еыес, жауынгер ретівде де танылгав.
Ақын талай рет ттрлі жорықтарга қатывасып ерліктер кврсеткев.
946 хылдары ыайдавда Оірге оолган восы Бадр оин Аышарцың юақырхуы-
ыен Сиряядагы Антакия қаласына келеді. 948 жылы осы кіакене қалага
хорықтан қайтып келе жатқав Сайф ад-Даула тоқтайды. Ақынның әыір т
ыен танысуы да осы херце Оолады. Сайф ад-Даулага өр ыівеаді әл-
МутанаООи унап қалвды. Оны өа сарайына шақырвды. Осы кезде Сайф
вд-Даула сарайывда. Фараои де тургав-ды. Ол кеэде Фараои 73-ке,
ал әд Мутанаоои 33 хасқа шыққан кезі, Сарайдагы еқындар ыен философ»
тарцың уставы, арі атақтысы да Фарөои Оолгавдықтан әл-Мутанаоои
оны өаіне устаэ тутады. Фараои ыен әл-МутанаоОидіц кейоір мінеэ
ерекшелІктөрІ де өте уқсас оолган.
Арада көп уақыт өтпей=ақ оларцың атагы шыгыс әлемів шарлап
кетвді. Соныыен қатар оларцың оақталастары да көоейе ттседі.
Сондықтан да Сайф-дд-Даула сөрайывда ал-Мутаваооиге қашан да өзі-
нің қарсыластары ыен әдеОиетші әріптестерімен ктрес хтргіауге
тура келеді. Ол кагіВДІр Оір кеште хияалгавдарга өзінің ОІр өлеңін
оқиды:
"БІвдІ /ФараОи мен өзін өйтып отыр/ осывдарыларцын бэрі ОіледІ.
Әйткені ОІв Әмір сарайывдагы екі хтвді, хоргалап жтретівдерцен
44Ш
12
еыеспіа. Менің достарым - қас тулпар, қою ттн, кеңдала, алыас
қылыш, өткір вайэа, қалаы, қағаэ"1/ деп ктнвіл сарайдиң ақыв»
сыыақтарын лерге согады. Бақталастар онан сайыв кәОейе ттседі.
Онуң тстіне ктвшілдерцің өсегіне иланган Сайф ад-Даула ақынга
қырын қаоақ тавыта оастайды.
Осы туста айта кетер іәйт, Сайф ад-Даула ақын=әніпілерге,
лалпы-енер адамдарыяа жақын Оолганыен, негіэіаде ыейірімсіздеу
Оолгаи Мысалы, өэінің ең жақыв немере івісі, даңқты жауывгер,
атақты қолОасшы, оелгілі ақын ӘОу Фирас әл-Хаыцани кезекті оір
жорықта Хамданидтер династиясының ежелгі жауы-виэантиялықтарцың
қолына кттпегев жагдайда тутқынга ттсіпқалгвнда да қол увыв
оерыей, жауга тастап кетеді,
Әл-Мутанаоои өміроаянында ыынадай жәйттер айтылады: "Сайф
ад-Даула сарейында әл-Уутанаооиге дәйімі өэінің әдеоиетоі өріп-
тестеріве қарсы ктрес . жтргіауге тура келеді. Бір кегіждір кея-
те әміраі алдында Ион Халайвейх ал-МутанаоОиге сыв ескертпе
жасагавда ақынвың арқасы қоэик "Иэ, сен арао емессің, парсысың,
саган ареО тілін оілу қайда?!" - дейді. Марыла жаадаган Иов Хал-
айвейх ауыр кіліпен ал-Мутанаоовдің оасынан урады, ал жаежалдың
оасы=қасында оолган Сайф ад-Даула оқигага қырыв қаоақ ханытып,
колдамая хояды"^/ Міне, осыңдай келісімсіэдіктерці кере отыр®
Фараои қацы қапаланады, ланына жуоавыи іэдейді. эаыанывың оэық
ереві әл-Мутанаоои секілді оэкіртіне жасалган қивнаттар устаэы
Фареоаді торықтырадм. Ақыры өыір сарайыв тастап, Халаотая кетіп
қалады. Фараои кеткевнен кейін ел-Мутанаоои ол жайыңца кептеген
өлең жаэады. Тіпті ақынның ыыяа Оір сәадері тікелей ӘОу Насырға
арналгаңдай: "Қааір ақылды, /оқыыысты/ адаы ешқашан оақытты
Оола алмайды. Өйткені, ол дегөңце тагдырцың көэі соқыр!"
I/ Сонда, 102-0ет.
2/ Соңца, 94-0ет.
13
Арада жыл віпей-ақ /950 жылы/ декаорьдің екінші жартысында
/мусылманша раджао айында/ Сайф қд-Даула сарвйына ФареОвдің
қаавсы жайлы қвйгылы хаоар жетеді. Әл-МутанаОби қатты қапаланады.
Соңырақ ол да Сайф ад-Даула сарайыв талақ тастал Дамаскіге кетеді.
Көйінірек Палестинаның ар-Раыла қаласы арқылы Фустат /қааіргі Кажр/
қаласының әкімі Кафурдың шақыруымен Мысырга саларга шыгады.
Әбу Насыр эл-Фарабя 950 жылы қайтыс болғав. Өэінө дейівгі
дәуірцің оіыа тоыцық таряхын жазған втвқты тариты Абд ал-Хасан
эл-Байхаки: "Фараои қааасы туралы екі дерек оар. БіріншІсІндө,
галыыцар оны Даыаскіде қааа Оодцы десө, екін®Ісівде, Фараби қасы=
на бірнөве адаңцар ертіп, Асқалан қаласына баре жатқанда жол
торыган қарақныларцың қолынан қезе ізбады. Сайф ад-Даула қарақвы-
ларцың Оәрін тауып, дарга асқан", - дөйді. Бір теңқаларлыгы, арада
он бес жыл өткеннен кейін Әл-Мутаяаоои де дал осындөй жагдайда
қайгылы қааага увыраган. Әл-Мутаввбои қасына Оаласын ертіп Уасыт»
тан Багдатқа көле жатады. Кгн ыстық Оолса керек. Рахте қвласынав
ете Оере қырыққа жуық салт аттылы Фатих Оин Джахл ал-Асади деген-
вің Оастауыыен әл-МутанаООиге тосқауыл қоады. Айдалада тоқтатады.
Әл-Мутанаоои кейінгі жылдары жазган өлеңцерінің жаэОаларын қарап
келе латса керек. Айтылыыш қарақиы МутанаооңдІ қылчвпен шауып
ітсіреді. Ақынның қолындагы елеңцері қуцца шашыльп қалады. пдрақ-
шылар ақынның өлеңцері жазылгөн қагадцы оның қанына мальл, қыльл-
тарына ваншып, оелгісіа лаққа шауып кетеді.
дл-ФараОидің ақыңдыгы
сввцвиакхававжсввавввввн
1944 жылы Каирце едеоиетш |-галыы Махмуд АООас әл-Аккадтың
Әл^ФараОвани"атты зерттеуі жарыққа шықты. Автор онда жерлесі-
міадің философиялық толгаулары туралы айта келіп улагаті^ устаэ-
ды£_поа$имен да айвалысқанына Оаса нааар аударады. ' ЗаГф ад-^яула*
I/ Махмуд АООас ал-Аккад, әл-фараонани, Каир, 1944 /арао тілінде/.
14
н ; сарейына жизалган данылпан данагейлер мев ақиық ақыңцар аптаның
әр ктві адемі, эуеаді, ОулОулды Оаққа отырып, ытшайрага ттсетін
еді. ӘОу Насыр эл-Фараои дө оган жи| қатысатын. Ол еэгөлерцей еыес,
Сайф ад-Даулавың өаіыев Оірге келіп, өкімвің жавыңца отырөтын.
БІлІыпан оилеуиЦшыгысқа ойымен шугыла ісашқав ФараОидің филос-'‘'на-
лық тужырымдарын да, өлеңцерін де қатты унататын, стйсіне тыңцай-
тын. Мундай санаткерлік сывге арао^парсы ақындарының сайыпқырен>
дары гана қатысатыв"1/ дей келе, Отырарцав шыққдв ойшыддың иыңцық-
қа толы вынайы шумақтарын келтіреді:
Қдйтейів мев хекжиек көңілікці,
Келер ктвге тмітпен жол ашаыкй,
Қрс шелмекпен еткіадім еыірімді,
Севім артью тур соган Оодашагым.
Бір шелмекке көк сиа толып турса,
Ехіноііде шарап оар жайы малім.
Давалықты сивмев молықтырсам,
Шараппевев шерімвен айыгамыв^/
Будан тіроіліктің телегей теңіаін теоіоөве кеиіп, оолаяаққа
тлкен тміт артқан жерлесіміэдің тагдыры көз алдымызга келед!
Бара-оаре оны салтанатты сарайдың сәулеті де, дәулеті де
қыэықтырыайды. Кеңістікхе кетуге Оел Оайлайды. БІр жагывав әкім
айналасындагылардың оақталастыгы сынцагав жанына сыэат ттсіргеві
Оу.т оайлаыыва қамшы Оолады.
Қашықтасың туган жер, қалың елім.
Неоір жтйрік ооддырып жарау дөгев.
шаршадым ыев, қанатыы тадды мевің
Шаңыт жолга сарыльп қарауменен.
Кері оралыай жылдарыы жатыр ггып,
1/ Сонда, 93-0ет.
2/ Бул өлеңцерге поэзиялық ернек Оергев ақын Аян Нысаналин.
15
Қрсіретіің хасына кев куынар.
0 харетқав, ква ееткев ақыыагың,
Қум сиақты теа ысып, төа суывар...
Іақсылық аэ, эиялы аа тіршілікте
Әкімдікке еківдер хтгіреді,
Кекірекпев сеаівіп, ктрсівіп кеп,
Іаным мевің ттряігіп ттңіледі.
Ақыры султав сррайынан кетіп қалган Әоу һасыр, қьй лерце Оолсыв
аса қанагаткыл болыпты. Овың артыван Сайф ад-Даула жіоеріп турғав
терт дирхеыді өң аару қахетіве харатып, қа.іганын харлы-хақыбайларға
тлестіріп оіырған. Совымев қатар Ыахмуд Аббас оның елеңці араб
тілівев басқа парсьиа да хаәганын қадагалап айтады.
Фарабвдің повзин падияасы оолганы туралы ее аамавдастары да
стйсівдірер талай хайларцы алга тартады. Іогарыца аталган Әбу
л-Фарадх ал-Исф4һанвдІң "КитаО Әл-агени" деген кітабывда Сайф
ад-Даула сарейывда хасаган атақты ақын Әбу Фмрас ӘОу Насырге мына-
дай бага береді: "Ооаеия дөңгеленгев алтын ттйе, оның басы Әбу
Насыр Ыухаымадқа, өркеаі - Әбу Нуасқа, мыгы - Омар ибн Әбу Рабкага,
кеудесі - Әбу Тамыамга тиді, қалган ішек-қарывды екеуміа /ол сарай-
дың харапаэаншы кариысымев өңгімелесіп отыр/ бөлісіп отырыыв"1/ деп,
біаге өте қымбат та қыэгылықты хәйтті аіап керсетеді.
Атақты ақыв етаыывды арцақ тутқав Әбу Фмрас /932-96Ө/ арабтың
сер| әрі хауывгер ақывы, талаатыыев талайды тәвті еткев. Басқалар
кім? Олар хайывда да қысқаша айтып өткен хөв секідці Совда гана
фарабндің ақындық тулгасы асқақтай ттспек. Халифа һарун ар-Рашадтің
тургыласы Әбу Нуас "хаңару қоэгалысының" багытын устаган өлең өнері*
в!ң ІрІ екілі, хан-хақты білівдар оолса, Омар Иов Әбу Рабиа /644-
712/ арабтерцың айтуыноа ортагасырлық тевдесі хоқ мехаббат хароысы
Т/Аоу л-Фарадх ал-Исфаһани. Кктао ал-агави, Каар, 1922, тоы 19,
46 бет.
ыш
16
ІУ Са?’ІІ
17
атангав, шаралты жырлаған шайыр. Әбу Таыыаы /805-946/ ақывдығыыен
қатар араО поэаинсының автолопвясын жасауға көп еңОек сіңірген. Ал,
Өбу Фирастың сол уркврдаЯ топтав Әбу Насыр эл-Фарабиді бөле-жаркі
әспеттеуі, әриве, тегіннен тегін еыес. Бул қайткен ктаде е қулақ
асатыв салауатты, салыақты пікірге Ьайхаки /996-1077/ де жав бітірө
ттсірөді. "Ислацца Әбу Насырға тең кслер адаы тугав >оң, овың есі«
мів қастерлегевдер Еківші устаа деп дәріптеді. Дтниеде тзрт-ақ
гажап гелыы болған. Атап айтқавда екеуі Ислаыға дейін; Аристотель
ыен Алексавдр Афродеввйский; екеуі ислаыжн ғейін - Әбу Насыр ыен
Өбу Али ибв Сина"1/
Өбу Насырдың хиджравың 339 /950/ жылы раджаб айыада Даыасківің
ыаңывда қайтыс болганын айттық.Тарихшы Ибв Халдиканның депегі бойың
иа Даыескінің "Беб ас=Сағир" /Ківі дарбана/ зиратында жерленгев.
Фераби шыгарыаларының Оасыы кәпшілігі әлі араб тілівев аударыл
ыай, эерттелыей жатыр. АстроноыиЯ(логека,ыуаыка жайлы еңбектері
ктві бтгівгө дейін гылыының аерттеу об"ектісіне айналган жоқ. Ал
кеадейсоқ қолға алгав эерттеушілер болса, олар оны тек иет пушпақ-
тап қава қарап жтр. Әбу Насырцың кептеген туындылары дтвие жтэі
кітапханаларыада сақтаулы, бівге биыаглуы ктйде. Деыек, оларцы
іадестіру, табу, жарыққа шыгару, сейтіп халықтың игілігіве айвал«
дыру - болашақтың кезек ктттірыес ыівдеттерінің бірі.
Дтние жгэівің савдағав галыыдары Фарабндің өыірі ыев еңбегін
орта гасырларца-ақ аерттей бастаган. Мінө, ол күні бугінге деИіін
жалгастырылып келеді. Осы ретте араб және парсы тілдерінде жаагав
Ав=Надиы /995 ж./, әл=Байхақи, Ибв Саид әл=одфти /1248 ж/, Хаджи
Халифа /1657 ж./, латын тілівде жааган Венике /1484 ж./, Камерариус
/1638 ж./ тагы басқаларцың еңбектерів ерекше атап өткев жөн.
_____іусынан оастап Фарабвдің өыірі ыен творчес-
I/ М.Хайруллаев, Фараби Ташкевт, "Фен", 1975, 152-бет.
18
XIX гасырцың ортө тусынав Оастап Фараоицің өмірі мен творчесі"
восы көптөген Еаропа галыыдарывың назарыв ереяве езіне аудара оөстай*
ды. Фараби Іліыіыев жақсы таныс Оолган, одав кеп тйренгев Моисей,
Ыайыоннд, Спиноэа, Леонарцо де Вінчи, Роджер Бековдарцы оылай қой-
гаада, басқа да кептеген Батыс Европа галыыдары Ферабидің өыірі
ыен творчествосын арнайы эерттеген. Мэселен, 1844 жылы фравцуа
галыыы Хозегартен , 1902 жылы неыіс галыыы Зутер Фараои жөнівде
арнайы еңОектер жаацы. Неыістің еківиі Оір көрнекті галыыы Фридрих
Диетермци 1888-1904 жыдцарцың өзіаде-ақ "Әл-Фераоид Ің философиялық
трактаттары" деп аталатые жинақты жарыққа иыгарцы. Бул живаққа
Фарабидің Оірсыпыра философиялық жыгариаларнның араоша текстері
ыев оларцың неыіс тіліне аударылган вусқалары енгев. Үвіниі ОІр
неыіс гелыыы Карл Брокельыав 1886-1937 жылцарцың арасында "АраО
әдеоиетінің таркхы" деп аталатын көп тоыды бі Олиографиалық
еңОегІице Фарабж творчествосыва едөуір орын оерці. Сондай-ац
агылшын галыыы Гөорг Сартон /99? >./ ттрік галыыдары А.Сайылы ыен
Х.Үлкев /1950/ ФараОитану гылыыыыен арнайы иугылдавгав. 1950 жылы
Ттркиа журтоылыгы ӘОу Насыр Әл-Ферабидің қайтыс оолгавына 1000
жыл толуыв тлкев салтанатпен атап етті. Ттрік галыццары Фараои
ыураларының адәуір Оелегівің араОаа текстерів ттрікие, агылиыноа
аударыасыыөн қоса жариялады, гылыыи-аерттөу жуыыстарын жтргіаЦІ.
Нақтыреқ аіЙақ Анкаре унивірситеті 1950 жылы гулаыа галыыывың
қайтыс Оолганына 1000 жыл толуын кеңінөн атады. Согев оайланысты
эерттөулер живагы жаринлаңцы. Айтылмьв жинақіе. Әоу Насырцың адеОи
ыурасы жайында Ахыет Әтештің Оайқауларыва кең орын Оерілген. Ттріж-
тің айгілі адеоиетшісі жерлеоіміадің осы ктвге цейін ео жерце
жаринлөнбагая лырлары мен әңгіыелерін көпшілікке усынып, таадау
жасап, устаз еңОектерів тіаген.
Бул игілікті Істен Сташоул университеті де қалыс қалыай,
Фарабитануга өэіадік тлес қосқав. Осы орайда галыы Нафиа Давышпан-
19
ның "Фараои поааиксы" дегев оаавдамасы аааар аударерлық. Муада илі
Оіагв беіыаглуы хырлар оаріылық. Одан херлесіміадің жыр жашауын
желоіретіа, лыр тауына шыққаны байқалады.
Аыерикадагы ПимсОург унюерсятөтінің профессоры Николас Рөшср
квптен бері Фараои және оның шакірттерівің гылыми ыураларын зерт=
төуыев айналысьп желеді. Н.Реиер уааң іадевудің нәтилесівде 1962
жылы агылшын тілівде "Фарабядің аннотациаланган библиогрефнвсы"
деп аталатыв аса қуңцы еңбегів жаривлады. Мувда ыың лыл бойывда
ФареОв іенівде кім не жазды, Фераои шыгармелары қаи тілдерге
аударыдды деген проблеыага қатты вааар аударылгав. Француа галыыы
Рудольф Эрланже 1930-1932 хыдцары Фарабидің аса үлкев де терөң
шагывалы "Муаыкавың үлкен кітабы" атты трактатыв францув тіліне
аударцы. Муяың өаі Фареои ыураларын Іадестіріп таоу, аудару,
оаетыру, аерттөудө шетел галыыдарының да айтарвықтай еңбек сіңіріп
отырганының ейгагы Оолса керек. Бул сайып келгевде, Фарноидің
улылыгыв каве оның еңбектерівің күві ОҮгінге дейін иаңызыв когалт»
пагавдыгының тагы бір куәсі.
Соңры хыдцары совет ғалымдары Фараби иурасын хан^жақты аерттей
бастады. Маселев, Москваның шыгус эерттеуші галымдары Фараби еңбек-
терів орыс тіліве аудару жуыыстарыв тяянақты қрлга адды. Фараоидін
Евкляд "Негівдерівің" бірівші жэне бесімві кітаптарыва түсін!к=
теме", "Гылыңцарцың выгуы", "ІигІ қала тургывдарывың көақарас.'
"Мөсөлелерцің түпхі мвві" оекідді бірсыпыре еңбектері орыс тЮыде
жарық көрці. Фарабк ыураларыв аерттеу ісіве галымдар Г.Г.Гафуроь
Ю.Н.завадовохиЙ, Б.А.Роаенфелвд, С.Н.Грягорьан, М.Хайрулдаен,
гі.Гі.Зубов, А. Сагадеев.М.Әуеэов, д.Іарықбаев, Б.Ошвуович едауі>
үлес қосты.
Соңгы жылдары Кдаақстаңда да Фараби ыурасын жявеу, бастыру,
аөрттеу жумыстары ктйелі жүргівіле бастады. О.іөутіков, А.Қдсыы=
ы*и
20
*ынов, А.КеОесов тагы басқаларцың Оастамасыыен 1968 лылы Қаэақ ССР
Ғылым акадеыиасының лөнынан Фарабитаву тобы қурылды.
Содан Сергі хылларцың Іаінде ФараОитану тобының галымдары Әбу
Насырцың ғылыыи ыуреларын хинестыру, аудару іәне харыққа шыгаруда
едәуір тірлі іер атқарцы. Орыс хәне қазақ тілдерівде Фарабндің
фило офинлық, математикалық, санси^әлеуметтік, лопікалық т.О.
трактаттары аарық көрді "Біліы каве еңОек", "Мадениет іәне турмыс",
"Социалистік Қраақстан", "Лениншіл лас" "Қааа адебиеті" сияқты
гөает^хурвалдарцың беттеріндө іираби турелы қааақ, орыс тілдерівде
500-ге хуық ыеқвлалөр хариялавды.
21
II Т А Р А У
АРАБ ЮЕІІРКШІІЕРІ ІоНЕ ЗБУ НАДЫР аі-ФАР|ИЦ
Эбу Насыр әл-4арабмд1ң II00 жылдыд мтвелд! мерекесін 1975 жылы
бткіл өлем жтртвылығы кең ттрде атап өтті. Казак топырағынан выккан
осы ғтлама жаЯлы орта гасырдан бастап, біздің эаманымызга деіінгі
аралықта аталы сөзге мөн берген талая зиялы ғалымдардың еңбектері
жарык көрді дедік. ТіптІ Октябрь револоциясынан беог! кезеңнің өэін-
де-ак Эбу Насырдың өмірі мен творчествосын баяндайтын нд»ган зерт-
теулс-р оқувыларының ңолына тиді. БІрад соган каранасгчі өл! ктнге
деіін іііыгыс вамлырагының өмірбаяны жтйелі жазылыл біткен ^>к. Осы
ретте Әл-Фараби өмір стрген ғасырдан кейін ғтмыр кевкен арабтың жыл-
намашы, тарихшыларының Отырар перзенті жа <нда жазып далдыргандары
эерттеувілер твін аса багалы даэына. Араб тііінде жазылган бтл дтние-
лердің алғашды қаламгерлері X гасырда г.үн * мсе, ягни Өбу Насырмен
ттстас болса. кеяінгілері ХП-ХП гасырларда өзінің өдебиетімен, мө-
дениетімен дтниені дтр сілкіндірген араб топырагында дтниеге келген.
Сол өл-Фараби сынды дана жайлы жазган алгавқы тарихвылардың бірі -
Абд ал-Хасан өл-Байхаки /1169 ж./. Бтл кісінің "Татиммаи суван у-л-
хикма" /"Даналық сөэдерге толыктырма"/ деген еңбегі казірге дейін
қолжазба ктЯІнде Тегеран, БомбеЯ, Хайдарабад, Лондон кітапханаларын-
да сактаулы. Кеябір тэінділері ағылвын тіліне аударылып 60 л«>с. г ъ.ң
басында Индияда жарык көрді.
Өл-Баіхакм өз кылнамасында выгыстан выкқан озык оАлы
дврігерлер, астрономдар, өнер адамдары хакында, олардың өмірбаяны
мен еңбектері туралы өңгімелейді Кызыкты деректер к е л =
22
тіреді. Әл-Байхакидің бул кітабыңда Әп- фараби жайлы да жаэыл*'
ган тарву бар. Оңда ол ӘОу Насыр өмірінің әрттряі кееең-
нерів суреттеумен бірге ғалымның теорчествосына да тоқтала*-
ды. Бул қаламгер бткіл иығыс тарихвыпарының Іжівде Әп-Фарв”
бм өмір стргев деуірге таяу гасырда гумыр кевкевдіктен де аны
жаабаларыв Батыс, Шығыс, Совет оқвдыстыпвры бірцен^бір қунғ
ды аыгарыа ретівде санаВДы. Өкініике орай Оп-Байхаквдің
аталган выгармасы елі ктвге дейін қолыыыэга ттспей келвді.
Бівдің данышпая иерлесімів туралы багалы естеліктерін
қавдырган ХШ гасырдың орта кевівде емір стрген екінаі бір
араб тарихяысы Ибн Саид ал- Қифти. Бул авторцың "Ахбару
л- улама ои- ахоару д-хукама " /“Ғулжалар ыен ойкыддар
«аіли хаб-ірлар "/ деген еңбегінің қолжаэбасы 1908 жыпы Ка-
ирде басылып ныдты. Ыувда ол ал-варвбж өміріне байланысты
тың деректер келтіре отырып, Әоу Насырцың гыпасж еңбекте-
рінө бага береді, гылымга қосңан тлесін айңывдаҢаы. Улы ой-
шыпдың тустастары ыен шәкірттері жайлы да бурыв жавшша-
гаа терихж өңгіыелерді келтірвді. Совдайчщ ол Өи-фарабвдің
72 трактаттаревың атын атайды. Ибн Савд ап - Кжрядің оул
ығармасының "Әл- вараби" атты тарауія 1975 жылыбіа туң-
гш рет еа тіліміегө тәпжімалап "Білім жэне еңбек* журна-
лывда жариялвдцқ. Әл-»араби жайлы алі ктнге дейін б|аге
белгісіэ болыі келген деректерпі жогарыда аттары аталган
тарихаыларщан басқа ХШ гасыриа гуыыр кеиһлэн тагы бір араб
жнлндмаиысы Кбн Халликакның "Китаб ал-агиан анба абна аэааиан*
/"йш адамдардың қавасы"/ атты биографивдық ецбегінен овд-
мыа. Бул жаэба бірнеше дтркін Канрце, Бейдетте жаривданса,
соңыра бірнеше рет агылшьн, неміс,, француз тілдеріне вд-
дарылыа Батыста да машһур бодцы. Осы авторды Шыгыс әде-
23
биетін, тарихын, мәдениетін еерттеуиі Батас, Пығыс галымдары
да аса жогеры багалайды. Ибн Халликан тақу иыгыстагы
Муөарар Әкімнің қол астына оагынган Ирбіл қаласывда дт-
ниеге келген. Кейініреж Сирияның Халаб , Дамаск, ягни Фара-
ои.Хутанабои бслгая шаһарларывда өмір стреді. Ибн Халли-
кан әлемге эйгілі "Улы адамдардың цазасы" атты кітабыңда Ис-
ламга дейінгі жаве кейінгі гасырларца өыір стргек өдө*
Оиегиілар, ақывдар, тарихиыпар, халіфалар, әкіццер өмірі
жайлы қывыдты, таңгажайып деректер айтады. Ол әл - Фараои-
дің фараб /Ютырар / иаһарыңда туыиганын, ттркі текті
екевдігін айта келіп, жерлесіміадің өміроаянына оайланысты
ете қувды маглуматтар береді. Бул ефек осысшен де қыеық,
ері қшбат біадерге. Ибн Хахликаның ал- йараоиге байланыс-
ты аталган естелігін 1973 жылы біө бірінпі рет араб тіл|>
нен аударып "Лениншіж жас" гаеетівдө паи еттік. Совдай-ақ
тагы бір тармхшы Цухаммад Хусайни «е еңбегівде фараби
өміріне оайлавысты ОІаге белгісіа мына бір жөйтті ай-
твды: “Өя- фараби бірце Дамаскі / Сирия/ бааарын ералап
келе жаіып, терлеп-тешіп етік таөалап жжгқан жас балага
көэі ттседі. Улы галіш баланы аяп кетеді дө, өзіне ктн
сайын Сайр ад-Дцула жіберткіеіп туратын терт дирхамды
беріп турады. Кейінірек ол бада есе хеле Фар&бидің ең жақ-
сы нәкірттерінің бірінө айналоа керек".
Бірақ 8л- фараби жайлы ктллі араб тармхвыларының Ішінең
белгіяі галш, маиһтр дәрігер Иоя Аои Усайбиганың /лШ г/
"УДун ал- аяба фи т- табақа^ і- атиооа" /"Дәрігер топтары
жайлы жаңадықтардың ңайнар көеіУ атты дәрігердер хақывде
баявдайтын оиографиялыц ецбегі көрнекті орын алады. Бул жылна
ма бірвеше мәртебе Бейрутте, Кажрде жарың керці. Біе 1937
жыжы Ьейңгтте иывдан басыпымын паДмцщц. Осы вітептын
мш
24
"Шамнан шыңқан мәвһгр дәрігерлер тобы" дед аталатыя 15 тарцуы
Әоу Насыр 8я- Фарабимен басталады. Муңца ол өзгелер бурын
айтпаган жердесімізді ң дәрігерлік қырын айтады. Соңдай-ақ
Ибн Аби Усайбига Әп- фарабвдің Шамдагы /Сириадагы / гумы*
ры мен Халаб каһарыңцагы Хамданиттер әулетінен шыққан
белгілі жауынгер, эміриі Сай$ вд- Ддулакың сарайывда ет-
кіеілген бірае жыддары жайлы қыаыңты маглуматтнр береді.
Сонымен қатар елі де еш жерце кеадеспвЯ жүрген,аді де іадеуді,
еерттеуді, дәлелдеуді қажет ететін "Өбу Насырдың Мысырга
сапвры" жайы да сөе Оолады муңда. Ибн Абй Усайбига грек
филооофіясының ерте деуіряердегі жэй-жүйі хадывда кепхе
малім емөс тарихи деректерді айтады, фалсафа / философмц/
ілімінің Вк- Фараоиге дейінгі гасырларцагы ткрихына бай-
ыпты багдар жасайды. Овы булжытпас деречтермек дәйектейді.
ал-ферабвдің Аристотель мен Платонның филссофкялың еңбекте-
ріи ңалай меңгергенін де егжей- тегжейпі баявдаВДы. Сондай-
ад осывда оерілген Отырар первентініц 22 жол бәйіттврін
келтіреді. Ал оның 12 жолы бурын-совды кеадеспеген біадерге.
Ион Дбж Усайбига ецбегінің галщдар үяін тагы бір қун-
дыкігы сол, ол өе жылнамасывда улы устаадың 105 /бір жүі бес/
үракгатыныд атын атаады. Осы вгнге дейін біадің ыгыстану-
шы гелщдаршыз Оек Әл-Фараби мурасык эерттеукілердің
Выгыс АристотелІнІҢ қанша еңОек жаэганш, олароың нақты ат-
тарын деа оасыа айта алмай жүргенін ескерсек, Ион
АОи Усайбиганың Оул араб тілінен аударыіып
отырган естелігі сев жоқ галымдарды елең еткіеетін ері
жаңа, әрі қунцы да қызық деректер. Орта гасырларда гумыр
келкен араб тарихшысының бул еңоегі көпке дейін біэдіц
қолымызға түспвй-вд келді. ленинград, Москва, Алматыныц гы»
25
лши , кәпвілік кітапханаларынан сарсыла іадеп таппаганоыө.
Теі, 1975-1976 оқу жылдары Солттстік Африкадағы Марокко
араб меылекетініц астанасы гаоат шаһарындагы Мухашад Т
атывдагы университетте оқи жтріп, астанадагы кітапханадан
фояо көвірыесін аадық. МІне, жерлесімів жайлы, баявдайтын
оул еңбекті де осылай тауып, еа мурагерлерінің долына қа»
вавда сөйлетіп тебыс етіп отырыыа. Араб ғалшдарының Отырар
переентінің өыірбаянына байланысты жанбаларыв қазақ тіліне
теркіыыаушыадың оебеоі, кеаіаде бткіл дтние хгвіиде.есі-
ресе, Батыс еадеріаде Әл- Фараби жайпы тармхмғ фижология»
дық зерттеу еңбектердің барлыгы да осы Абд ал-Хасан Әп-
БаАхажи, Ион Саад и- Қифти, Ибн Халликан^ Ибн Аби Усайби*
га жаабаларына негіаделіп, солардың айтңаадарш бетке
устай отырып, дэйектеме оере жаэылып аді. Сол оеоепгі де
жогарада аттары аталган араб оқымыстыларыиың бул жаабшіары
Өл-Фарабадіц емірік, вворчестяосын аерттеуші біадің ға-
лщдарымыега зягіаер паадаоы эор
Ибн Хадликан
АСА. ІРІ ФИДОООФ
Абу Насыр Мухашад бин Цухаммад бин Тархан бин Уалаг
ел- фараби логика, цуэыка жөне басқа да гыиыадар бойжша
кептөген ецбектерцің авторы. Ол аса ірі мусылман фнлософ-
тарының / акбар фаласиф/ бірі. Солардың / ягни-ыусылман ға-
лщцарының /өақайсысы да оның ересіиө жетнен жоқ. Әбу Эди
ибя СМна ееінің вығарыаларын жаңу тстіаде оның ецбека
теріи па/даланганын, оол арқылы мәшһтрліпе қолы жегвенін
еске алады. Әя-Фараои ттркі еді, еэ еліаде Дтниеге келді,
26
сонда өст!, оның іуып=өокен шаһары хақында ,Алла ыурсат
Оерсе, осы мақаланың соңывда айтамыз. Әл- фарабн өэ елі-
нен шыгавдап.қапан Бағдатқа жеткенше саяхат шегеді. Бул
кеаде ол тгркі тілін ОІлуиі еді, араб тілін кейін гй-
реңді де, осы тіддің нагыз білгірі болып адды. Багдатқа кел-
ген соң, арада оіраз уақыт өткеннен кейін ол фялософия-
мея / ал- улум ал- хикма/ нугылдавды.
Фараби Багдатқа келген кеаде мувда мәшһтр философ Әоу
Бшвр матта бин Цунис 0 туратш , ол қарт еді, Хамагатқа
логикадан дәріс оқитыв, өзі осы пэн бойынша көптеген е^Зек-
тердің авторы болатын, Ол Аристотель іліыінің / оны ттсіңці-
ру жөнінен/ өсіресе, логека саласының маманы еді. Ктн
сайын оның дәрісіне логиканы тйреніп жтрген жтадеген
адам жиналувы еді. Ол Аристотеладің логигасык оқу тстіаде
шөкірттеріне ттсініктеме беріп отыратын. Абу Насыр Мат-
та бин Йунистің айтуы бойыниа 70 тоццық ттсініктеме жаады.
Ол кеаде логика / пәні/ өвері бойыжва Әбу Бивр Маттага тевде-=
сер еакім жоқ болатын. Осы устав өэ ыгц>мыарыада хаау
ерекоеліктерінің дадцігімен жане ттсіадірмесінің угынылық-
Абу Бивр Баглад иаьарында Ариототель немесе баоқа да кеие
грек философтарының мол мурасш иерттеуві христиая тект!
көптеген галиадар ааі.ан мектептің І^ухаяна бин Хайлаяяан
кейінгі устаадаадың бірі. Ол кебінесе Аристотеладің еңбек-
терін аударып қанв қоІЫаЯ, оган ггсіадігмелер де жезгвд.
0л- фарабвдің философмялың мектептен таглш алгавдыгш
арвб тарісснылары бірңуыадая қостаады. ӨйткенІ, Әбу Насыр-
дың философиялық туывдыларывда осы гыдш орцасщцагы
устаадардың есер! байңалады. Ал, Отырар первеятінің иы-
гаріаларының ықпалын оның бірінж! вәкірті Нахиа бия
Адидея / 972 жылы қайтыс болган / жөне атақты Ибн Сииа
трактаттарыная аңгарамыэ.
21
тыгьыен, совдай=ақ ктрделі нврсені қарапайщдмуымен ата=
гы шықты. Сондықтан да бір галыы мынаны айтыі еді маган :
мһтер Әбу Насыр жогарңца аталган Әбу Бипрцан таглым алма=
гавда абстрактылы вдеяларды ттсівдіруде, угуга жең*- термии*
дерді қодцана алмас еді. Өбу Насңр оның сабақтарынан әсте
қалган емес, қашаада оның шөкірттэрінің арасъгоіа жтретін."
фараби Б&гдадта көп тургак жоқ. Арада біраа } іыт әт=
кеннен кейін Харран Шаһарына кетті. Ол кеаде мувда
Христиан дівді жан-жақты оқшысты, лотик іфхенна бин
Хайлан 9 іуратын, Әбу Насыр содан лэгиканы паЦцаланудың
ерекше тәсілі жөнінен тагльы авды. Сэйтті де қайтадан
Багдадқа қайтып оравды. Осывда еор қуштарлықпен 4ялосо=
фіяны / улум ал- фалсафа / еерттеді. Аристотелвдің барлық
еңбектерімен танысып шықты.. Оның вдеяларын теа ттсінетін
қабілетке жетті. Есіуімше Әбу Яасыр Ол- фараби өа қолы=
мен : "Мен буһ кітапты жта рет оқып шықтшм деп Аристотель*
дің "Іан туралы" кітабына жааыпты. Совдай-еқ Армстотеледің
тагы бір " фиаика" кітабына : "Мен бул кітапты қырық рет
оқып вықтым^совда да қайта оралуға мәжбтрмін" деп жазган
көрінеді. Бірце қайсы бір аиялы адавдар Әбу Насырцан
"Сіа көп білесіа бе, жоқ адде Аристотель кеп біле ме?”
деп сураган екен. Совда ол былай деп жауап беріпті: "Егер
мен оның ааманывда еыір стрген болсам,итбәоіэ оның ең
Г8ДІК шакірттерінің бірі болган болар едім".
Философия пөні оойынша ол-Іараоңге үстаздЗк' іткейдерГПГбТрI -
Иутанна бин Хайлан еді Кейбір деректерде онын аты Джилад, Джилан,
Хилан болып келеді. Бүл кіоі Халиф ел-Ктқтадырдың ттсында Багдадта
шаьит болган.
Мысырлық өдебиетші Абд ар-Рахман ел-Бадауи өэінін жорамалдарын-
да "8л-Фараби өуелі Абу Бишр Маттаның тстазы болган Йуханна бин
Хайланнан таглым алады да, кейінірек Абу Биврдің гылыми бакталасы
болды" дейді. Бтл пікірдің растыгына Әбу Насырдың өмірі жайлы жа-
зыпган аоаб, парсы тарихшылапның енбектерін оқыганда көэіңіз кете*і
МПІ
20
Абу л- Қасым Савд бив Ахмад бмн Абд ар- Рахмаа бин
Савд фраубж / Кордоаскиі / евініц "Пипадар топмри"
/Табацазу л- фпма / дегев ецбегіцце бывай деЦд! :Таре-
бж нагыв мусылмав фадософы, ол әмірві ал- Муқтадирцің
дауірівде Багдатта йуханна оин Хайлаинав / бул кісі га»
вмктыц ваЬарывда^ №вдеВ адйттч/ логикавы гйревді. Оі
/ал- Фараби/ бул пев бойынва кгллі мусылмав фмоосфгарш
қуапжетті, сейтіп, логякаяы кемеліве жеткіеіп, барвага
ттоівіжті , уғыныцты етті. Оиың журтқа қупвд, бвыаглум жақ-
тарьиың оырын авты. Сондақтая да ол ал-Кввдв жеве басцаяар
орывдай алмагаа • таадау" / тахлвд/ мабелесівде ее ереі-
елігімен кәрівді. Ол ее кітаптарында қарапайым терымн-
дерді пайдапава отырып логвжавыц бес тесілін /вдууад
аж- ыанпщ / ггсівдірді. Осы бео тесівді пайдажаяа бідудіц
□аДдалы жадтарыв ыецэеді. Совдвдтав да оныц еціектері осы
пев оойъвва аса қавагаттаварвыц, онвд боймвда ерепе қа>
светтер бар. Кейівіра* ол ербір пввді кероете отіфм
гшвдды жіктейтів туывдысыв жааып бітірді. Бурыв дм
осшай етіп евкім еаиюрсе жам акмагав аді, сол сесеп-
«I де овыц бул вшчрыасы гыпшыен еуестеягевдер пів
таптырыао қурал аді". Осшев мбв Савдтіц айтвдвдары «•
мамдайлы. Ож жоғарвда жаагавдарывав бавех Өоу Насыдоц
кейбір ецбектерівіц, атвв атай отерып тадіфыбын да ай-
цывдаДкы.
Бавдад цаласывда Өоу Насыр ооы гшыюмв мівіц яамав-
дастарыпв овып кетвевівве айвалыцуыв тоқтатцан жоц. Осы
I. Өж-Мтлтадвр - Аббастыхтар еулетівев пвдаж халвф. Багдад
ваЬарывда 608- 982 ід. тпгалід цургав.
2. "ТЫвъитыц ваЬары" - Багдад цаласы.
29
аав бопыниа кеатеген кітаптарын жаада. Соцыра ол ДамскІ-
гв аттавды, бірақ мувда увақ аявдамастан Мысырга жол тар^
тадм. Әоу- Насыр " Аваыаттьқ саясат" / "ас- Сийаса ал- мада=
яийа" / атть ецбегівде бул кітахш Багдад ваһариңда бастап,
Мысырца аяқтагамын айтады, Кейінірек ол қайтадан Дамаскіге
оралып, оовда турып қаады. Осы жердегі белгілі еміраі
Сайф ад- Дкула ал - Хамданидіц сарайывда нтн кеваді. ӨйткевІ,
еміра! оны айрықоа сыйлаушы еді.
Бір жинақтан мывавы оқвдш: Мысырдая қайтап оралгав
бетівде Өп- Фараби Сайф ад-Даула сөзініц жаваптаршен мә«
жіліс пурып отырган гстіне неледі. Әбу Насырдыц кигені
өаінін улттыц киімі, яғни тгркі шапаны екен. Ол кіріп велген
сетте Сайр ад- Даула: "ОтырІ” деп өмір етеді. Өл-фараби :
Қай жерге отч»айын, сіа отырган жерге ме, елде өаім турган
жерге ме?" - деп сураДды. Совда Сайф ад- Даула :"Өаіц турган
жерге отір" депті. Өп- 35арабя Сайр ад - Даулага келіп, оны
ері ыгыстырьп жіберіп, орвына жайгасып алады. Әміраівіц
өаі жанө оірнеше оққагары гаыа білетів қупмя сарай тілі1
I. Француз галымы М. Канар 1934 жылы Аджир-Ларих калаларында
жарық корген "СайЛ ад-Даула" атты зерттеуініи 265 бетівде ад-фа-
рабвдіқ Сайф ад-Лауланың сараіында болгав кездег! Өыіраініц ез
Ъққагарларшен сойлескен ктпия тіліи ктрді лугаты болуы мтмкін
деген жораыал тсынады. Іыиыжда да тарихи деректерге тқілер болоақ
Саяф ад-даулавын оскерівде кептеген күрділор болгав деген фактіге
кездесеміз. Тіпті. оны айтпагаянын озівде сожетт!ң көрнекті ныгыс-
тдуты-арабисі, прбф.Ю. Н ЗавадовокмМ 1975 жмлы Москвада варыд
кыргвн "вл-Фаолби* атты малаласымың ооңыада берілген ескертулерін-
де /109 бет/ "Саіф ад-Лауланың езівде де ктрді қаны оанап ттруны
еді - деВДІ. Мтвда да бір белгілі нмндық бар секілжі. Өяткані.
СаМ4 ад-Дауламың окесі араб болгашен, иешесі кңж! тёкт! болатын.
бдаі болса овың озіне оккағар етіп ктрділерд! алум, олармен сож
тілде сеялесуі ктмен келтірмеяді,
30
бэр еді. Осы жас^рын тідце ол оққагарларына :Мына шал
дөреві екен. Мен қаэір оірер сурақ қоямын, егер лайықты
жауап айта алмаса масқаралаңдар дейді. Совда әл-фараби
СаіЦ) ад-Дауланың өэі жаңа га® сөйлеген қупия тідде
дереу жауап қатыптыі 0, әмір, сен сәл сабыр ет.Өр іс-
тің артын оаққан жөн болар".0л Оуган қайран болып: "Апыр«=ай,
сіа бул тілді қаідая Оілесіа ?" деп сурайпы. Сонда әл-
фараби : "Иә, мен 70-ве жуық тілді білемін" деген екен.
Ьудан кейін Әл- Фараби ғылымның ктллі маселелері ,'барлық
салалары жөніненыөжілістегілердіттгел тамсавдырады, қатысып
отырган галщцар ауэын жумып.оны жан-жақты галым, аса
ірі білімпаэ деп мойыңцайды. Оныц айтқавдарын жааып ала
бастаЦцы. Сайф ад - Дңула оәрін қайтарып жіберген соң Әоу
Насыр екеуі оңаша қалган кеаде: "Тамақ әкелсін ое?" деп
сураВДы. -"Іоқ".- Евдеше бірцеңе ішкіңіа келетія выгар?"."Іоқ".
-"Муаыка тывдагыңыа келэ ме?"- Иө! Сайф ад - Дқула сарай-
га цуэыканттар келсін деп жарлық береді. Олар аспаптарывда
ойнаган кеаде, Ол- фараби муаЫканттарцы тоқтатып, есхеріу,
ттэеіулер жасап отнрады. Совда Сайф ад-Даула : "Сіа бул енер-
ді де жақсы білетін ое едіңіа?" деп сураВДы. Ол :"Иә",-деп
жауап береді. Сөіітеді де оелівдегі сахитен кісені шығарып,
ішін ашады, одан бір жіңівпе сыбыэгы, сырнай таяқиаларцы
алып қулақ кгйін келтіріп ап, ойнауга хіріседі. Іан
рахңт бір саа шалқып. отыргавдар жадырап күле бастайды.Фа-
раби аспаптың қулақ ктйін оасқаша келтіріп, тагы ойнау-
га кірісіпті. Аса мувды Оір саз қуйылып, отыргавдар егіліп
жылай октайды. Ең ақырывда ол аспаптың қулақ ктйін тағы
да басқаиа келтіреді де, ойнауга кіріседі, совда оараасы,
тпіті, әмірцің оққагарларына дейін мтлгіп уіықтап кетіпті.
31
Оларды сол тйықтаған халпында цаллырып, ол сараядаі иыгып
кете барады." Есііуімше, осы " канун"^ деп аталатын ңуөыка
аспабын оның өэі хасаган көрінеді.
/Әбу Насыр / ешқашан көшілів арасықца бслмаған, лапа«
жалгын тірлік кешіп , өз шыгармаларын хаңумен ғаяа аугык**
данган.
Ол Дамаскіге келген кеаде, бқу івіңде, яки булақ
басывда ктн еткеріп, сондай херперце кітаптарын хөзыпты.
Ол дэптерге өте аэ хазады екен, еө ойларын кебінесе хеі.е
парақтарга ттсіретів болган. Совдықтан да онын көптеген
аыгармадары хогалып кеткен. Оның өа тйі болмаған, ол ешқаиан
өө қамш ктйттемеген. Саіф ад - Двула оган ктн сайш қаэы«
яадан 4 дирхам беріп туруды буйырган, өйткені /Фараби / осы
мөлоерді қанагат еткен. Ол өте қарапайш гана хан еді.Өле-
алгенше осылай ктн кешті де, хиджраның 339 жыпының раджаб
айывда Дамаскіде дтниеден қайтты. Алла тагаланың рахшы
ттссін оган. Сайф ад - Даула сөріктерімен бірге оны жерлеу-
ге келді. Осы кевде фараби ӨО хаста еді.Оны Даыаскі шаһа«
Д)
рының сыртындагы қорған "Баб ас- Сагирд^* Діві Қақ-
пада / херледі. Алла тагала иман байлыгын берсін оган.
I. Мунда айтылып отырган ,ягни ел-Фарабццің өэі ойлап шы-
гарып аді " делінген муэыкалық аспап хайлы агылшш аыгыста-
нушысы ЦГ. Лэйннің 1914 хылы Ловдснда ,1966 хылы Ныэ-Иорк-
те басылып шыққан еңбегінің 365-366 беттөрінен оқуга хәне
суретін көруге болады.
2. "Баб ас - Сагир" ншесе " кіші Қақпа" орта гасырлардан
бастап, күві бтгівге дейін сақтадган. Сйрия Араб респуо =
ликасышң астанасы Димашқ /Дамаскі / шаһарының оңттстік
хагын ала орналаскан осы қақпага таяу жерде ертеден ке=
ле хатқан зират бар. Араб тарихшысы Ибн Асакирдің айі^ш«
а атадган маааратқа Ыухаммад пайгшбарпың кейбір іөба-
саплары мен белгілі Халмф әл- Цугауйа херленген. Иіне, осш-
дад атышулы херге әл- фарабидің де херлеңуі аавды қубы=
лыс. Бірақ дәл сол жерден осы ктқпері әбу- Насңрдың мола-
сын іадегенмен табыла қооы екіталай. Өйткені, арвда он га-
сыр парағын судырлаггы емес пе?І
9~ЬИ1
32
Ибн Саид аі - Қурзуби өвінің " Дәрігер топтары" /Гав
оақат ал- Атибба/ деген еңбегівде "матта оин Иунис хал-
ифа ар - Радвдің / 934-941 / Б ігдад шаһарыңца оиліж қурып
турган тусьвда дтниеден қайтты",- деВДі.
Бір жинақтан өл - Фарабвдің адевдері еді деп соган
таңылған бәйіттерд! кеадестірцім, бірақ оның кын яки
жалган екеңцігіне ьепівдік бере алмаймынг
I.	Бауырш менің ктйкіліктен ңулақ қаж,
2.	Шывдыгы бар жерці мекен ет.
3.	Бул өмір бізге мәңгілік пана емес,
4.Тагдыр жаэмышынан тыс қалар адам жоқ жерце.
5. Бул / адам / көр-жерге бола ктвдеВДІ.
6. Тіпті қып=ңысқа сөе бслса да /? /
7. БІ8 сперыа / тамшысынан / басқа -'оншалықты кімбіе.
3.	Басынан бақилық сәтсіадік кетпеген.
9.	Аспан әлем! алгаш / жаратылған / қурылыстың бірі.
10.	Іер ортасы тшін өбігерге ттсетівдей не бовды?
Мея буд жовдарды / соңцай-ақ / белгісіа бір ал- Имадқа
байланысты хазылды целінген Багдадтық шайх Мухаммад бин
Абд ал - Малик ал- фараквдің "ал- Харвда" - сынңн оқвдш.
"Ал - Хараданың" авторы- ол кісімен 561 жылдың раджаб
айывда жума ктні /Щ май 1166 хыл / кеадескенін , кейі-
нірек оның қаРтыс сслғанын хабарлаВДы. Ол /сіп- фараки /
өаінің қолжаабасыңпа, "Тархак" деген сөаді " 3>рхан деп
емес "Таросан " деп оқу керектігін ,"Уалаг" сөэі "Уалиг"
емес "Уэлаг" деп оқылатынын айтвды. Бул ттркі есімқері »
ал ал- фараби есімі улы устаадың ныспысы Фараб ваһарына
байланысты алынган, қаэір оул Атрар деп аталады. /Отырар
болуы керек, араотар "Атрар деп жаэады және оқвды, өйт«:
кені оларца "0" әрпі жоқ,- Ә.Д./. ьул қала Шап шаһарының
33
арғы жагыада, портты қала Баласағунға таяу жерде аур. ТУр=
ғыңцарының барпыгы иафиғиттар маэахабы. Алла тағала риэа
бслсын оларға. Бул өаі ттркілерцің астана қалаларының
бірі. Парсы жерінің иекарасына таяу жатқан тагы біі сыртқы
фараб қаласынан айыру ппін бул шаһарды олар / ттркілер /
ішкі фараб деп атаған. Сайхун өзэнівің аргы :агын=
дагы Кашгар қаласына жақын жерпе, ягни ттркілерціц
шекарасына тақау ьаласагун шаһары оар. Ал, Қашгар, бул
Цин / Қытай / елімен шекаралық аралықга жатңэн тлкен
қалалардың бірі, әрине, қудіреті күнхі Алла тагалам муны
бівден артық білсе керек.
Ибн Савд әл -Қифти
Е=ХС= ЕХ К П	ЖЖ
ФАРАЬТАН ШҚҚАй ФіЛОСОФ
Цухаммад бин Таросан Әбу Насыр әл-фараби, Фараб ша-
һарынан выққан философ еді. Бул қала өөенніц арғы шеті-
нен басталатын ттркілөр еліеде жатыр. Мусылман жамигатында
ал -фараби көтерілген биікке жете алган фмлософ болган жоқ.
Ол өуелі Иракқа келген соң,Багдадта ттпкілікті турып қал«
ды. Халифа ал - Муқтадырцың /908- 932 / патшалық қтрып тур-
ган кеэіеде , тыныштық қаласыеда гумыр кешкен Иуханна оин
джиладтан фажсафа ілімінен даріс алды. Ол /Йуханна / ілім-
дер жайлы айтқан титтей де болса пнфіасы эор мәселелер-
ді санасына тоқи берці. Кейінірек әл- фараби де устааы-
на уқсап өэінің ойын өте уқыпты әрі жеңіл тгсіедіретін
дөрежеге жетті. Ол- Фараби көбіне логика жайлы түсінік»
теме жасады,оның қупия, журтқа бимағлуы жақтарына қатты
эер салып, жамигатқа угшықты етті. Лопіканы амме көпаі-
34
лік ттсінетіндей етіп тгсініктеме ж&адь. Од-фараби өэ
ойларын өвгелерге өте ківіпейілділікпеи жеткіеуві аді,
тіпті кеаівде өл-Кивди аяқтай илмаган мэселелерці шеиті.
Ол хеадө қазіргідей / ал- Қифти ХШ гасырцы айтып отыр-
Ә.Д/. гыльыды тавдау , жіктеп ггсівдііу адісі жоқ аді, ал
ел- фараож бояса буны біріиті оолып тудыдды. Логикаяың
бес едісін пайдаланв отырып, логикаға тгсініктеые жасады.
Совдай=ақ, оул бес адісті оасқа да пәвдерге қолдана біл-
ді. Ақыры, ол өе еңбектеріаде ойл&ган мақсатына жетті.
Улагатты галш оолып, эор қадір- қурметке оапевді.
Арада біраа уақыт өткен соң ол тагы да өәінің ”Ихса
ал-улум уа ат- тагриф Ои аградаха" ягни "Гыпымдарцы жік-
теу жене мақсатты айқывдау ” атты белгілі ецбегін жавды.
Бул саіада да / гылыццы жіктеудө / өл -фарзби біріниі еді,
өйткені, оган дейін гылыының ыувдай саласшен айналыс-
қан ещкім болган жоқ. Пондықтан да гылыымен, біяіымен
әуестенгевдер оның кітабын жетекіпіліх етпей, якн оның еңбек-
теріне соқпай өте алмқувы аді. Кейінірек оарлыгы да оиың
/ад- Фарабядің / Іаімен кетті.
8л- фараби өеінің " Платон мен Аристотеладің мақсаты”
атты хітабывда оларцың фклософия, права мен інжу-сй мяржан-
дарын сгаген сөа өнер: хақщдагы еңбектерінің ттпкі ой-
мақсатын жіті аңгарцы, оларга өэ тарепынан эор бага оерді.
Оз кітаптарывда гылыының беягісіа болып келген қупиясын
аоты, әрбір гылш саласының келтірөтін п&Дцесы жеве олардың
ара-қатынасы жайлы салиқалы ой айтты.
Сонан соң ол Платонның философиясын эерттей оастады,
оның еңбектергне лайықты атңулар бедці. Аристотелвдің $мло-
софиясын да солай етті. Ол Аристотелвдің фклссофыялық еңбегіне
35
атыпулы алгыгөэ жаэды. ^ристотеяь фнлософиясыв Оақайиагына
дейів эерттеп,/ журтқа / угынықты етті. Совав кейін оарып
йристотеладің логикасы мен жаратылыстаңу ілімі жайлы б|-
рінея соң оірі етіп кітаптар жаады.
Мен философияяы соншалықты жеріне жеткіэе талдап,
әркеэ өте уғынъқты етіп ттсівдірген ел-фараовдің кітабынан
басқа өэге еңзекті оілмеймін. Ол саналуан гшым.. жайлы жалпы
ойларыя айта келв, гылыының вр тгрлеріне де жете токталлы.
Әл- фараби болмаса, Аристотелцц| ң "Категориясының" мән-ма-
гынасыя , ойыя ттсіну қиын болар еді, тек әл-фараби арқылы
гана Аристотель еңбектерінің мәнчіагынасыя бажайладық.Бун-
дай жагдай гылым тарихыада болган бірінші қ/5ыпыс еді.
Соңыра ол қудіретті ілім / божественная наука/ мен циви-
лиэациялық Ілім / илм ал- мадани/ хақывда еңбектер жаады.
Екеуі де бага жетпес кітаптар. Біріншісі, "Қайырщцы аэамат-
тық жайлы" деліисе, ал екінвісі - "Қайырщцыяықтың белгілі <ду
пиясы" деп аталады. Бул еңбежтерівде ол Аристотеладің
ілімівдегі "Метафиэижаның" алатш аса еор мафаыя, соцдай^щ
оның алты рухани принципів сеэ етеді, дене матержясы,
оларцың сисгемасы жайлы эңгімелөйді» / Метафмэи аяьң/ оана-
мен ара-ңатынасыв екшейпі. Ол-фараби бул жітаптарыща адам*
ның / адавдық/ қасиетін, оның психологжялық ктвін сипат-
таДды. Хан мев философмяның арацатжасына тоқгалады.қайы-
рымцы және қайыршсые қала ттрдерів жіктей отырып, осы ва-
һарлардың муқтажы, оның патшалары жайлы эңгіыелейці.
Әбу Насыр ал- Фараби Өбу Бишр Матта бии Қунистің тус-
тасы аді. Әбу Насыр ояан жас жагынан віві болганмен, білім
жагынан тлкен еді. Әбу Биир Матта бин *Іунис лсшка іура-
сывда көп кітап жаады. Багдад оқьиыстылары, сондай-вқ осы
шаһарга таяу жатқан басқа да ыусылман шыгысының гуламалары
36
оның іліміне арқа стйеуші еді. Соңдықтан да оның ттсіндіру
шілері көп оолды.
Әбу Бишр Халифа ар - Радидің оилік қурган тусында Багдад
те қайтыс оолды. Осңдан кейін ӘОу иасыр ал- Фараби Халаб
қаласыңдагы Сайр ад - Даула Аои л- Хасан Али л- Хайдж: АОд
Аллах бин Хаыданга аттанвды. Ол жерде бірақ уэақ турган жоқ.
Әл- йараои сури ретіңде гумыр кешіп жатты. Оайр ад-Двула
оны қатты қурыет тутып, жогары багалвушы еді. Оның асқан
оқымысты екенін ттсіңді. КейінІрек әл- ФараОи СаЛр ад -
Даула турып жатқан Дамаск шаһарына көиті. Хңджраның 339
жылы соңда дгниеден қайтты.
Міне онын шығармаларының тівімі:
I/. Далел жайлы кітап
2/.Салысіыру жайлы кішкене кітап
З/.Орташа кітап
4/.Бәсеке жайлы кітап
5/. Кішкентай конспектіден туратьн кітап
б/.Үлкен коаспектіден туратын кітап
У/.Дәлел шарттары туралы кітап
8/.Яулдықцар жаилы кітап
9/.қуат жайлы кітапқа тгсіңцірые
10/. Бір және бірлік оуралы кітап.
Іі/.қайырьцды қала турғщдарының көэқарасы жайлы кітап
12/. Филосо^мяны оқудың қажеттілігі туралы кітап
ІЗ/."Категориңцағы" /Аристотелвдіц/ ттсікіксіа сөқдері жайлы
ттсіңдірме кітап
І4/.АристотелвдіҢ мақсатын айқыңдайтын кітал
15/. Үлес / сыбага/ жайлы кітап.
Іб/. Сана *айлы қітап
37
17/. Таластагы бәсекенің об"ектіс! жайлы кітап
ІӨ/.Іэйттерді тгсівдіретін кітап
19/.ПорфириЦцІҢ "Исагогін" тгсіадіретіи кітап
20/Гылщцар класснрикациясы зуралы кітап
21/лақал / өсіңдер/ жайлы кітап
22/.Тілвілерге жцуаптан туратын кітап
ЭУ.Джалиңу ске /?/ оерген хауаптан туратын кітап
25/.Ар-Рцуаадиге /?/ оерген жауаптан туратын кітап
2б/.Бақытқа жету жайлы кітап
2?/.Логиканы ттсівдіретін кітап
ЭӨ/.БірІнші Аналитика" жайлы кітап
29/.Салтаяатты уагда жайлы қысқа^а конспект- кітап
ЗО/.ПтоломеДціҢ " Алмагесін" ттсівдіретія кітап
ЗІ/./Аристотелвдіц/ "Тгсініктеые" кітабына ттсівдірые
32/.Риторыкага ттсівдірые кітап
33/./4ристотелвдің/"Софисп<ка" жайлы кітабына тгсівдірые кітап
34/./*ристотелвд1ң/ Тмторикасына" ттсіндірме жасалган глкен кітап
35/./Аристотелвдіц/"Категориясывдагы"тгсІніксІв сеадерге ттсівдірые
Зб/./Аристотелвд|ң/"Барирминийас" атты кітабына ттсініктеме
37/."Аристотелвдің/Тармониясына" тгсініктеме кіаіп
За/.ҚажеттІліктің об"ектілеріне жааыиган алғы севдедцеи тура-
тын кітап
39/./Аристотелвдің/ "Нану енері" атты кітаптың қайнар көві
40/.Апексавдр Афрсдоаеискийдің "Нан туралы" маңаласына тгсінік-
темеден туратын кітал
4І/./Арисготелвдің/ "Аспан әлеыі" мен " Злем" атты кітабына
тгсініктеме кітап
42/.Ыінез-қулық жайлы кітап
43/."Аспан денелерінің әсері" атты кітапқа ттсінікте е ~ітап
38
44/ Тгсініксіэ вріптер! бар кітапқа ттсініктеме
45/.Ддам органы жайлы кітеп
4б/.Ар-Раамге /?/ берген жауаптарцан іуратын кітап
47/.Алгысөмдер жайлы кітап
48/.Қудіретт1 ілім жайлы кітеп
49/.Философияның жөн-жосыгы жайлы кітап
50/.Эөрттеу / ову жайлң/ кітап
5І/.Аристотель мен Платон кеэқарастарының жақыңпасуы жайлы
кітап
б^.іщдар, оларцың турмысы мен гумыры жайлы кітап
53/Ыатерия жайлы кітап
54/.Филосо4яя жөне оның пайда ооду себептері жайлы кітап
55/. Аспан денелерінің есерлер! жайлы кітал
5б/.Қиял жайлы кітап
57/.Намыс жайлы кітап
5в/Логиканың пайда Оолуы жайлы кітап
59/." А&аматтық саясат" жайлы кітап
ОО/.Аспан алеміндег! жулдыңцар ңоагалысы жайлы кітап
бІ/.Эпика жайлы кітап /китао фи-риуаииа/
Істіц/ дело/ жіктелуі туралы кітап
бЗ/.Қолданылып жтрген метрика жайлы кітап
б4/.Платон мен Аристотелңці ң философиясы жайлы кітеп
65/.Аристотелдцің гыяш жасаудагы тесілі атты кітаптың
ттсініксіа жақтарына ттсініктемеден оуратын кітап
бб/.Риторика жайлы кітап
67/.Гылыңцар системасы жайлы кітап
бв/.Каллиграфия жайлы кітап
б9/.Софистика жайлы кітап
ТО/.Логикадағы қогамдар / қогаңцар логика кітаоы ттаін /
39
71/. "Бақытқа жеіу жайлы" деп аталатыя тракгат
72/.Әрттрлі об”ектілер жайлы хабарлар
ИБН АБИ УСАЖИҒА
Әбу Нагыр Цухаммад бин Ыухаммад оин Узлағ оин
Іархан Фараб / Отырар / шаһарыная швдқая аді. Бул қала
Хорасан жеріцде /I/, ттрвілер елікде жатыр. Әкесі онъң парсы
текті /1/ ескер долбасшысы болатън. Өбу Насыр бірав уадыт
Багдадта тургакмен, кейінірек Шамга /Сирияға / доныс аудар-
ды, совда ғумыр кеаіп, соңыра сол жерце ваһит болды. цл-Алла
тагаланың рахшы ттск!р=кеыел Іне келіх фвлоооф / файласу-
фан камилан/, мейірівді имам / имаман фадилан/,мусыли<ан хуху
қьның нагыэ оілгірі ретівде көрівді. математмка саласывда
/ал^лум ар-риадиа / да жетік Оілгір ретівде керівді. Өэі ақ
көңіл, салиқалы ойлы, жер тстінің уақ-ттйек ктйоеңін ктйтте-
мейтіи, азга қаяагат, барга теуоа ңыпган данафы. Ол ме-
дицина / синагаіу т-тыоо/ саласывда , әсіресе бтйрек ңу-
руының нагыэ білгірі еді... Сайф ад -Дин Абу л- Хасан Али
бив Абу Али ал -Амади бірпе маган : "Әл- фараби бірінві рет
Димадқ /Цамаск / оагының ктэегаісі оолган. Ол совда отырып
философия / фалсафа / гылшшен айналысты. /Таңертеңнөн кеи-
ке дейін/ соган ңарап шуқшиып отыратын. /Юсы пеннің / магы-
насының ттсіңуге ңиын жерлерін аиты. Тіпті, ол науңаста-
нып жатып та , ттн кеңцері болса да кітап оңитын, көңіл-ктй-
ін кітап оқумен ңулаушы еді. Ал, қиңцил / шамы/ таңга дейіи
жанып, оган ттнгі саңшвдай қызыет ететін. Осылай ктвдер өте
оерці. Ктвдердің ктнінде ол улы галым оолды. Тамаша шыгарма-
ларелен журт наэарын өзіне аударды.Оның маңывда жтретін
көптеген шәкірттері пайда бодды" деп еді./Щынында да/ ол өа
40
41
двуірін жеке дара жарып выццан адам-ды. Мтадая яжрсе оның
гасыры тжін таңгажаЯып галамат жвят еді. Аса катты қадырлеген-
діктея Эміраі Саяф ад-іаула Абу л-Хасан Али бин Абг Аллах бия
Хамдав ат-Таглиби1/ окы езіне жакын тартты. Өбу Насыр оның
сар&Яындагылардың ІвівдегІ тлылардың тлысы-тын. Әмір СаПф
ад-Даула /сондықтан да/ Әбу Насырдың ықпалында болды. Кеябір
оаЯхыларі "Өбу Насыр 336 жылы2 3 4/ Мысмрга сапар вегіп, соныра
Димавықка оралды да 339®/ жылдың раджаб айында, халиф ар-Ра-
дидіц 322-329*^ патаалыд дтрып тургак кезінде Саяф ад-Даула
Али бия Хамдаияың қолыяда каЯтыс болды" деп айтацы. "Саяф
ад-іаула азіае жақын, арнаулы ов бес иекерімея оның жаназасына
келеді. Өл-Фараби Самф ад-Дауланың сарайыв талақ тастап кетіп
цалгаада Өміраі оган кажетіяе жаратсім цеп казынадак белгев
4 ктміо дирхамнан ттратыв садацанм алмап еді ол” деп еске алу-
вы еді овы. Оиың тіі де, мекея-жаяыва ттсіп ттргав кіріс те
жоқ-ты. /Соадыктан дд/ ол евтемеві ктіттемеятів. Гаяхав исі
бар варап івіп, коэі/выя жтрегів дорек ететін. /КеЯбіреулер/
"Өбу Насыр алгав цади /даэы/ болып еді, оның билігівін еділ-
дігі соваа, кесімім моімвстжбаЯтыв кісі болгаи ежес. Ол
иені аітса да ажык, двл білетіи кырынак квріаді" леужі еді.
I. 945-947 жыддары Халаб мьарында балік дтргая араб еміраісі.
2. 949 жыл.
3. 950 кид.
4. 934-941 жмлдар
42
Сондаи-ақ /халык/ "ол өр кеи саяыи жатагынан шыгып, баққа
ктзетві ретінде барып, сонау таңга деяін кітап оқумен ит-
гылданатын" деятін-ді. Ол иузыка ілімін де хақсы білетін.
Оның /музыка жаялы/ жазган еңбегінің тиянақты, тыңгылыдты
жазылғандыгы соншама, оган досып алар еитеме де жод-Т’ Ол
керемет музыкалык аспап жасап иыгарды. Соның иінді жерінен
шығатын вуезді тыңдагаяда, немесе езі сол аспапта оЯнаганда
керемет тебіревуиі еді. Оның фалсафаны оқуына мына бір жағдая
себеп болды деседі. Бір адам Аристотель еңбектерінің Ішіиен
бірнеше кітапты садтаЯ ттруды етініп Өл-Фарабигё далдырып ке-
теді. Ол алып қалады да өуелі бірсыпыра қарап шыққан соң,
соңыра қтнығып оқи бастаЯды. Сонда од ^Ітаптардың магынасын
ттгел ттсініп болганша /кеяінірекке деяін/, нағыэ философ
болып шыдканша оқи берген көрінеді. Өл-Фарабидің "фнлософ
деген сездің магынасы кандая деген сауалға берген жауабын кел-
тіреяік. Ол былая дегені "Философия - грек сөзі, арабтар оны
взге тілден /грек тілінея/ кабыл алган, бтл сез арабтарда
/өуелі/ "фаяласуфиан" деп аталыл кетті. Осы сөздің - "даяалыдты"
стяемін" деген мағынасы бар. Бтл грек тілінде "фмл жөне суф"
деген екі сөэден ттрады. Фил - сто /махаббат/, суФиан - дана-
лык. Ал "фаЯласуф" /философ/ деген сөэдің өзі /жоғарыда аят-
канымыэдая /"фалсафа"/ /философия/ деген сөэцен шыкқан. Бтл
сөз грек тілінде "фаяласуфус" болып аятылады. Бтл сөздің эти-
мологиялык жагынан алғанда магынасы көп: "есер еткіи" деген
магынасы осы философияга жакын жатыр"... 0бу Насыр өл-Фараби
взінің "Философияның паяда болуы" деген еңбегінде "быдаЯ депт!
деген свз бар", - деЯді /жтрт/. Біз осы еңбектің біраэ жерін^
ен тзінді келтіре кетуді жөн көрдік.
43
Ол былаЯ деген» "Философтардыд философы /Аристотель/ грек
патшалары /иулук ал-иунанин/ ттсында иаиятр болып еді. Арис-
тотель каятыс болганмен өл-Искакдария /Александрия/ каласында
оның даңкы яасаЯ берді. Оиын ілімі еэ қалпыная еэгермея он
тіінв! падинанын билік ктрып ттрган кезіне деЯІн жетті. Сол
доуірде 12 дана бар еді. Сонын бірі атакты Бандриникус атты
кемеңгер болатын. Патма тагына еЯел келіп етырган ттста, ол
еяелді Римдік Агустус женіп, мерт етті де Астажуэ ӨмІрнІ бол-
ды. Ол такка отырып жарлыгын жтргіэе бастагаи сод, кітап коя-
иаларына да назарын аудара бастаЯды. Кітап жыгару Ісіне /чызы-
га/ карая жтріп Аристотель кітаптарынық бір нтскасын тауып
алады. Бтл табылган кітап /Аристотел дін/ кеэі тірі кеэіндегі
нтскаоы болатын. /Астахуэ/ Арястотель жаэбаларыныц ттсініксіз
жерлерінін кыры мен сырын анып отырган окытунылар /ол-мугал-
лимин/ жене философтармен /ол-фаласифа/ де тныраоады. Аристо-
тельдін оэі мен нокірттврінін коэі тіріоінде жарык керген
/ягни езі тауып алгаһ/ кітаптын кенірмесін ттсіруді бтяырады.
Ніяе, осылая /АристотельдIн/ ІлімІ овын осы табылгаи кітабы-
нен басталады. Ал өзге көптеген кітаптарды ол жок етуді
бтЯырды. Аристотельдід табылган кітабын акылды Андрмникуо
тертіпке келтірген сон /римдIктердIң/ патиасы осм нтсканы
•здерімен бірге Римге ала кетіп, коніриесін ол-Искандарияда
калдыруды бтіырады. СондаЯ-ак ол Акдрияикуске "ез оряына
баска бір окымыстыны калдыр да, менімен бірге Римге жтресін"
деп омір етеді. Аристотель ілімі мтнда /ол-Йскандарияда/
тзак уакыт оэгермеИ христиамдар келгенне кала берді. Хрис-
тиандар римдіктердін Ілімін ол-Иокандариядан аластады. Хрис-
тиандардын падишасы /оол кездегі/ гтламаларды жинаган сон
44
Аристотель Ілімін бүрынғы ктИінен азгертпея багзы қалпында
сақтауга, ягни жалгастыра беруге өмір етті. Себебі, христиан-
дар АристотельдІң логикалык /ал-мантык/ жөне баска да "бол-
м>«стыя ттрлерінен" /ел-аикал ал-уджудиЯа/ ттратын енбектерімен
таныса келе, олардың ешгімге келтіретін зияны жок екенін ттсін-
ді. Аристотель ІлІмІ, осылая, байыргы ктяінше өзгермея
Ислам /двуірі/ келгенве ктн кеиіп жатты. /Исламнан сон/ Арис-
тотель ілімі вл-Искандария ваьарыная Антакия Д^ирмяда/ даласына
көвірілд! де бтрынгысынша тзақ уадыт өмір стре берді. /Сол
кеэде онда брі тлкен/ гтлама бар ед!. Одан екі адам таглым
алып выкты. Біріниісі Харран1/ халдынан болса, екінпісі Мару2/
Діерв/ жтртвылыгынан болатын. Марудаи оыдкан /оЯвылдан/ екі
кіоіі Ибраьим өл-Марузи жвне Иуханна бин Хилан деріс алды.
Харраннан шыкқан /данадан/ Исраил вл-Аскафи мен Кауири /взге-
лерге/ таглым берді Ал, Иудавна бин Хилан болса ол да дін
мвселесімен аяналысты. Ибраьим вл-Марузи де Багдадка көиіп
келіп сонда ттрып калды. Өл-Марузмден сол уакыттары •болмысты"
тяреніп жтрген Матта бин Иунан деріс алды". ӘбуНасыр
I. Осы дөуірде Харран каласы гылыми орталыктардың бірі еді.
Өсірвсе жтлдыз зерттеувілердің двуірлеп ттрган ттсы. Сондыд-
тан да араб, парсы текті астроном галымдардың көпвілігі осы
каладан пыккан.
2. Мару - казіргі Туркменстандагы Иерв ваьары.
45
әл -Фареби өэі жайлы айга келе /Ар«стотелад1 ң / "Дәлел
жайлы кітабьж" /Китаб ал- Ьурһая/ Ңуханна оин Хиланнан жэ =
не Оасқалардан оқыганын айтеды. Бурьи білмей және араб
тіліңде оқшай турып=еқ " болмыстың " / кейбір/ ттрлерія кө=
регендікпен ашады. Содан кейін мусылыан мігалімімен /?/ /оқы=
мыстысшен / ақыадаса отырып, "болмыстың" кейбір ттрлері жаяла
окып оеруді одан сурады. Кейіинен өві де " болмыстың'
кейбір тгрлері туралы жааа бастады. Әоу Насыр соядай-ад өө
ге "Дәлел жаЛлы кітапты" да оқыгаңпыгын айтты.
Алла тагаланың рахшы ттскір Амми Ршпвд ад-Див Абу
л-Хясан Али оин Хали$а магаи еңгіыелеп аді :"Әл-Фараби
339 жылы радкаб айьвда СаА|: ад- Дңула бин Хамданның қо-
лывда қайтыо бодцы, ІліычЯл іцді халира әл- Цуқтвдирдың пат-
оалық қурып турган тусывда күн кешкен Иуханна оин Хмланная
Багдатта тйревді. Дел осы кеаеңцерце Абу л- Цубшвир Матта
омн Цунан да гумыр сүрці. Ол Әбу Насырцан жас жагынан га«
кея-тін. АОу Насыр 'яегіэінен оның сейлеу жене ойяңу те«
сідцерін қабыл адцы өаіне. Аоу л- Муоашир Матта Ибраьим
өл-Маруаиден оқццы да халмфа ар- Радидің тусшда хждхра
жыпьыен 323^ яки 329^ жылдары кеэ жуццы. Иухаяне бан Хи-
лан мен Ибр&һим ал - Маруаи Мкру елікен выққан кіоіден дэ-
ріс алгая"-
Шейх Аоу Сіулайман Цухаммад бин Тахмр бии Бахрам ал-
Сңцжистани өэінің ттсівдірллеріне /?/ Иахма бин Ади деген
кісінін өаіне Маттаның "Исаіудквді" Дісагогты/ әлдебір
христиан адамынан, ал “Бариртякас " пен "Категоряяяы" тагы
I. 934 жыл.
2. 940 жыл.
46
бір Рубил атты кісіден , ал "Салысшру жайлы кітапты"
м
/Китвб ал-ҚиЯас / Абу л- Иахиа ал- Маруаадев оқығаадығын
айтқан екен. Ал, Қади Самд бин Ахмад бин Самд болса "Улт
Дадық/ топтарын анықтайтын кітап" /"Китаб ат- таграр би
табақал* л- уыам" / агты кіталта :"Әл-Фараби логиганы хвли»
фа әл- Муқтадырцың өкімяілік қурып турған кевінде " тыниотық'
каһарывда /Багдад қаласы/ қайтыс болган Иуханна Хиланнан
тйревді. Өл-фарабидіц мувдагы мақсаты-/Армстотель/ еңбекте-
рів оқи отырып, оныц ттоініксів жерлеріне анықтама жасап,
улы даныипан іліыінің қупиясын амбеге угынықты еау ВДІ.
Өйткені, білімге сусагандар дел осындаЛ ттсіндірмеге муқтал»
ды. /9л- Бухарвдің / "Қутуб ас-Сахих"^ атты дтниесівдей тт»
сівдіріесі бар кітапжазуды одан /сй- Фарабвден/ өтіыген де
едІ.СебебІ, кевівде гылішга талдау хасап.онь журтқв угы»
нықты едуді / тіпті / ел-Кмвди де Істей алмаган-ды.ап-фараби
Аристотель сөвдерініц / ойларьэдң / қараңгы жерлерів адуда ло»
гиканың бес төсілін қслдана білді. Оның барвага тигі&ер
паВДасын да ттсівді. Сол бес төсілді қолдана білудің де
жолдарын пвВДалана алды. Әр цунге баиланысты саласгыңу "анало«
гия маселесін жете паЛывдвды. Ом өа, кітаптарывда еаіяің
алдына қойган мақсат- тілегіне жетті, соңыра даңқы «р
жарран галым болды. /БуелІ осц/ ееініц алгаоқы ецбектерінің бірі
"Ихса ал- улум" уа ат-тагриф бм- аградаха" /ІЪлывдарды жіктеу
және мақсатты айқывдау/ аияқта зуывдысының еаі-ақ оны ме^*
һтр етті. ӨйткенІ, оган девін мувдай кітап жаәгая еокім жоқ-
ты. Гылыммөн вуестенгөвдер осы кітапть басиылыққа алмай, бул
І.Қуранга салиқалы ттоівдірые жавган атақты араб оқшыстысы
47
кітапңа соқпай кете алмауиы еді. Олярдың ой=«рІстерін дамыту-
да аталган еңбектің атқарганы улан^ейыр.Оның /Әоу-Насырдьн/
эерттеу об"ектіс| болган / тагы бір / "Платон мен Арістотель
сыіды философтадпың мақсаты жайлы" деп аталатын кітабы бар.
Бул еңбегімея ол өвінің философия Ілімін қаншалықты жетік
меңгергенін дәлелдеп берді. Осылай ол гылш қупияларын
виа оерді, гылшның / адам баласына евелер/ пайдасын ттсін-
діраі. Әл- Фараби еуелі Платояның фмлософиясын верттеді, мақ=
сатын айқыңпады. Сосын бірте-бірте Аристотеледің фмлософжясы^
толық игере Оастады, оган таңқаларлық алгысөе жаэды.Сол
арқылы өэі де бірте-бірте /Аристотеледі/ және оның фялосо-
Змясын біле бастеды. философияны оақайяагына дейін талдап,
жіктеді. Аристотеледің мақсатын айқывдай отырып оның фияіка-
лық, логакалың еедектері хақыеда тгсіедірыесі бар бірінен ссң
оірі етіп кітаптар яаеды. Аристотеледің біаге біріниі реі
жеткеи 'ал- илму л-лахж” /Божественная наука.ягки ыатяфи-
анка А.Д./деп аталатын кітабының тгсініксіе жерлерін алты.
Өэінің осшдай тгсівдІрыелерлен туратын кітаптарыюң жалга-
сын /АрнстотеледІң/ * ал- илми т- табигн" "жаратшыстаңу гылшы"
атты еңоегіне ттсіедірие жаөумен аяқтады. Мен философнвдав
дәріс алуда осцпан артық пйВДа келтіретін өеге дтпюні
білмеймін, себебі тек әл-Фарабж гана бткіл гылшның магы-
насын, ерекіяелігін жақсы білгеадіктен, осыңлай туывдыпарды
тудыра алды. /Арістотеледіц/ "Категормясьж" тгсіңпірудің бу =
рын тәсілі жоқ еді, ал Әл-фарабм оолса буган да ттсінікте-
ме жасай отырып, гылымды қалай зерттеу /тйрену/ керек еке =
нін / өдісін / тудырып езгелерге енеге берці. цоңдай=ед
Әбу Насырдың / "МетаІмзмкасынан" басқа " ал- глцу л- маданм"
/Аэаматтық гьшым / атты кітабы бар. Булароен теедесер өаге
48
ештеме жоқ. Алгашқысы /"Нетарізикасы"/ қайрыңдылықты с&ө етее,
екіншісі аваматтық саясатти &ңгімелеҚді. Бірінші кітаоиңда од
Арістотелоді ң ”Ыета$йаивас.<аың" мән-иагіяасының Оетін аяты.
А^мстотеладің аліы моралодық прмнципке қурыпган теория»
сын, сондай^қ дене ыатериясш үйренуді, дене материясының
қурышсы,оның дәрігерліклен ара=ңатинаоын айқыңдады. Ол Арис=
іотель еңоектері арқылы адам категорияларш іенып біқді,
адамның психодогиялық күші және “сеңдіру" /внувекие/ мен фи-
лософиясының ара« қатынасын ашти. Қадірлі жане қадірсіа ва-
һарларды суреттоді, сол қалалардың күцделікті қажетінен Оас=
гап патшал□цдың тарихы мен пайгаыбарлардың қагидаларына веА-
ін оаяндады.
Ыынадаа Оір сөа бар; Әоу Насыр Әл- Фараби / филолог/ АОу
Бакр ибн Сирраджбен /316/ 928 хылы қаАтыс оолган/ кеөдесіа
хтріп / Эл-Фараби одан/ грамыатиканы үйренген.ал йон Сир»
радж одав лолдканы оқыса керек.
8в- фараби сондай-ақ өлең де жаэган. Бірде одан:"Әбу Насыр
/ даңқ жагынан / кім үлкен, сіа Ое, жоқ алде Аристотель ые?"
деп сурапты: Соңда ол; пЕгер ыен улы галшның заманында еыір
сүрген болсам, онын ең оэық шәкірттерінің бірі бодган болар
едім" деп жауал оеріпті. Сондай<ақ ол "Мен Аристотелодің
"ас-Сама"» сын / гермониясын/ қырық рет оқысам да, тагы да
қайта оралуге муқтажбын" деген екен... Ал, Баснт өлең алве^
мімен жаеылгея ӘОу насыр Әл-Фарабмдің одеңцері темеңдегіше
веледі;
Мундвй ессіэ дәуірді керсемаі,
Қоғамдардан да қыеық кетті.
8р бастақтың боКында көңілсіадік,
Әрбір баста бас ауруы оар.
49
Менің бәйіттерім қалиң журттың кадесіне жярады,
Одан нагыа қанагат табазыэ.
Өаім тапқан шарапты әлі ішудемін,
Менің ең жаңсы демалысым да осиңпа.ол сәуле сияқте
Бул шарапқа өкініш жоқ,
Бул шарап шыныларыада демалыс /та/ жоқ
Адамдарцың / қысыр / өңгімелері әбден меаі етті мені
Соада да бөрібір оларды / □араггтц/ ішіп тастада»
Әл-Ыутақараб алең алшемімен жаэдагая тагы бір елеңцеріне
былай депті:
'Бауираі меніңі Кгйкіліктен аулақ қаж,I. 2^
Шывдыгы бар жерці мекен ет.
Бул өмір біэге мәңгілік пака еыес,
Тагдыр жааыышынан тыс қалар адаы жоқ жерце.
Бул / адам / көр«ерге бола ктвдейді,
ТІптІ қып қысқа сөэ болса да /?/
Біө сперыа тамшисынан басқа сотоалықты кімбіа.
I. Әл -Фарабвдің бул бэйіттері софылық /суфн/ поавмясіяың
ықпалшен жаэылгаадыгын байқатады. Ол жайлы Е.8. Бертельстің
"Оуфиаы ж суфийская литература м., 1965 " атты ефегік
қараңыө.
2. Абу Насырдың осы өлеңі ..бн Халликанниң вежіресівдөгі
Әл-Фарабига арналган " Асв ірі философ" атте тарауывда да
берілген.
50
Басыван бақилық сәтсіадік кетпвген
Аспвн алемі адгав/каратылған / қурыльсіың бірі
Іер ортасы твін ебігерге ттсетівдей ае боддЫ?
Әбу Насыр Өл-Ферабм кітаптары темевдегідей:
I.	Птодомейдіц "Алмагест" атты кітабына ттсівдірме.
2.	Аристотеладің "Далел" атты кітабына ттсівдірмв.
3.	Арыетотелвдіц "Риторкка" атты кітабдеа ттсівдірме.
4.	ірмстотеладің "Диалектика" атты кітабшдагы екінші хане
сегіаіаві мақалаларға тгсівдірме.
5.	Аристотеладің "Софизм" атты кітабша ттсівдірме.
б.	Аристотелвдіц "Силлогеам" атты кітвбына ггсівдірые.
Бул өві тлкен ттсівдірме.
7.	Аристотелвдіц "Барирминиас" атты кітабша ттсіадірые хене
ескертулер.
8.	Армстотелвдің "Категория" атты кітабша тгсівдірме,
ескеріулер.
9.	Логика хайлы глкен коеспектіден туратш кітап.
ІО.	Діни догеат галщдардыц тесілі бойынша /хасалган/ логе-
ка хайлы кішкене конспектіден туратын кітцп.
II.	"Силлогиам" хайлы ортаяа конспектіден туратш кітап.
І2Логикага кірісоаден туратьн кітап.
ІЗ.Порфирцціц "Исагог" атты кітебша ттсівдірме. Қогам "Иса=
гог“- тың магынась хайлы.
І4	.Кіокентай "Силлогеам" хәне " болмыс".
15	. "Силлогиамнің" шарттарынан туратын кітап.
І6	."Далел" хайлы кітал
|7.*Диажекшка" хайлы кітал.
ІӨ.АристотелвдІц "Диалектика" атты кішбывдагы сегіаінаі ыа>
қаланың іаівдегі пән хайлы бөсеке
хақывдагы кітвп.
19	. "Софиям"-в|ң пөвдері іуралы кітап
20	. "Кіріспелерге" байланысты кітап.Бул өеі "Пәвдер" деп
аталады және өеі талдқу кітап. "Кіріспаде" "бопмыс" оен
"қажеттілік" ке оайланысты сөадер араласып кеткен.
2І	.Аристотелвдің " метафиаикасына" тгсіңцірмелерцен тура-
тын кітап.
22	.Ғальм *ристотадвдің Тарыонмя" ат<гы кітебына тгсівдір-
иелердеи ттратын кітап.
23	.Аристотельд!н "Аспаи денелерінід ескерткіштері" атты кітабыяа
жаөылган ттсівдірмеден туратья кітап.
24	.Алексаңдр АфродеэейскиЦдІн " Іан -уралы" деген мақала-
свда тгсініктеме.
25	.Аристотелвдің "Қулыдтар" /Нравы / атты кітебының қай-
нар кеаіне тгсініктеыө:
2б	."Эавдар" туралы кітап.
&.№іщдарцы жіктеу және онщ жтАвдері втты кітап.
2Ө.Екі философ Аристотель ыея Платон жайлы кітап.
29. Қараңгы, жартылай надан, қаіырщды, вдеалды иаһар-
лар туралы кітал. Бул кітабын /Әоу Насыр Зві-ФараОи/
Багдадта бастап, соңыра 330жылы Шаыга қоныс аударып,
ЗЗІ^ жылы Диыашқ қаласына келіп жайғасқаннан қейін таыам-
дап, журт қолына тигіаген. Осы кітапгің бір нусқасы алгав
дайын болган кеаде оны қайта қарал тарау- тарауга балген.
Кейбіреулер Әбу Насырпан осы кітапты белімдерге /Чусул/Ъаиу
I. 941 жыл.
2. 942 жыл.
жайлы өтінгевде ол, буны 33?9 жылдары Мысырца орывдага»
нын айтқан. Ол алты балектен турады.
30	. қайрывды қала көзқарасы жайлы кітап.
ЗІ	.Сөадер мен еріптер жайлы кітап.
32	.Уәаір Аби л- Джагфар Мухашад бин ал- Қасым ал-’ рхи-
дің өтініші бойынша жаеылган " Цуэыканың тлкен кітабы".
ЗЗ	.фғақтарцы /ритм/ жіктеу жайлы кітап.
34	.Муэыка жайлы сөаден туратен конспект.
Зб.философияның тараулары."философтар жайлы кітап" атты'
еңбектен.
Зб	.Адам ата жайлы кітап
ЗГ.Басқа магынвда, бірақ Ариетотелвдің сөадерінеы тура-
т«,Джалвду скө берген жауаптан қуралран кітап.
ЗӨ./Бөоекенің тәсілдері жайлы/ Ибн ар-^ауаңдиге берген
жауаптан туратып кітап.
З9	.иахиа ан- Нахауиге берген ж^аптан туратън кітап.
/Иахиа ан- Нахауидіц/ Аристотелвді хоққа оығаратывдыгын
жоққа шыгару.
4О	.Метафизика жайлы Ар-Рааиге берген жауап- кітап.
41	.Бір яен бірлік жайлы кітап/ бул кітап/ Сөэдерінің
ауқьмы глкен? арі қудіретті.
42	.Кімкектайларцың ақыпы іуралы кітап.
43Ллкевдерц1ң ақылы іуралы кітап
44.философтарцың есімдерінің магынасы жайлы тлкен сөа.
45.3аттың өагермелілігі туралы кітап.
4б."Дәладцің” шарттары жайлы кігап.
I. 948 жыл
47. &клмдт1ң бірінші және екінш! мақалаларына түсін-
дірмелерцен туратын цорытщцы сез.
4в.доград пен Платонның вөеқарастарын жақывдастыратын
қорытьдды сөаі.
49.Бақытқа жеіу жолдарьи /меңәейтін/ есгероулерден туратан
трактат.
бЗ.Балшектер мен балшектерге балінбейтіңцер жайлы сөа.
51 .филоссцмя сөвінің атңуы мен оның пайца болуы жайлы
сөа, / совдай«ақ/ улы даналарцың есіадері хақыңца.
52.1ыцдар жайлы сеэ.
53	.Материя жайлы сөа
54	.МаденметтІ аерттеу туралы кітап
55	.Аааматтық саясат жайлы және еыірце бар ваттнрцы та*>
нудыц принцмптерінің қажеттілігі іураль кітап.
бб.улт жайлы сөа, және мусылман хухуқының цмвилиаа-
цмясы туралы.
57	.Пайгамоар,Алла тагаланың аалагаты тгсіп денсаулың Оер-
гір, сөадерінің жинагы туралы сен және муңцагы логмка
жайына ипарат хақывда.
58	. “Ееиевдік өнер" жайлы тлкен кітап. Бул өві жжъфыа
том.
59	.Әслерцегі басоылық жайлы трактат.
60	./ тыкл/ Өмгр мен согыс жайлы свэ.
61	. "Аспан денелерініқ есері" хаЯіы кітап
62	. Философтарцың жулдывдар жайлы айтқвы ойлары /сез-
дері/ нің оағыггары жайлы мақала.
бЗ.Іиналу / кеадесу/ жайлы оәсекелерцІ /қамтитын/ бе-
ліццері бар кітап.
64."Күш" және"жаңцар" жайлы кітап.
54
бб	.Уйқастың дауыссыа дыЗыстары жайлы сөа.
бб.Ітңу өнері кайлы кітал.
67	.Ар<стотеЯһДІң "Далел" хайлы кітеоына ттсіңцірые.
/Өл-фараоццің оул өңоөгің/ оның иекірті Иорахжм бин Ади қа«
рап /еңцеп/ иыққан.
68	."Мөтефиаика" ауралы сөэ.
б9	.Аристотелвдің "Категория" атта вітабшың тгсініксіэ
жерперіне тгсіндірые. Муңпа ол /Эи-Фараби/ ттсіңцір«
ме адісін аса біяіццілікпен пайдаланган.
ТО.ХаҚуанаттардың дене мтаелөрі оуралы
7І.Логава хайлы кітаптардың хиынсэты туралы конспект-
кіткп.
72Логякага оастайтын / кірістіретін/ кітап.
73	.Аристотель мен Іхалинустыц ара-қатынасы хайлы кітап.
74	."Категорияныңм маңсата ауралы кітап.
75	.Поөзия мен уйцас хайлы сөв.
76	.Аристотелвдің "Ттсіңдірме беру /Книга об истолко-
ваяий / хайлы кітап" атты ёфегіне тгсіңдірме.
77	."Силлогиам" атты кітапқа ескерту.
78	."Кгптің" шектілігі мен шексіадігі ауралы кітап.
ТЭ.Іулдыадарга тгсініктеме.
ӨО.философияны оқып үйрену тшін адцын=ала білуге ке-
ректі нәрселер.Мунда /Өи-Фараби/ хавган алгысөэ бар.
81. Аристотелвдің ербір яки барлық кітаптарыңцагы
мақсаты хайлы кітап.
82.Қысқа крмтерйлер хайлы кітап.
83.Тынь&тық туралы кітап
Ө4.Тілдер хайлы кітап
85Ладениеттер хиынтығы хайлы кітап.
55
Өб. Аспан влеміндегі даяым қозгілыстар жаялы сез.
87. Тстаздың діншілдікке қарсы оыққандыгы жайлы сез.
ӨӨ. "Іжек-карын" /ауруы/ және баска жайлы сөэ.
89.	Философияның лауаіымдары каялы сеэ.
90.	Химия ілімінің қажеттілігі жөне ол жаялы страгандарга
/мтктаж болгандарға/ керекті макал».
91.	Аристотелъдің мақсаты жаялы мақала. Онкң кітабында і ербір
мақаласы еріптерыен белгіленген. 0л өэінің маңсатын "Гар-
мониядан соң орындады.
92.	Философия саласындагы Аристотельге таңылгач "Право" жайлы
кітап.
93.	"Шешендік сеэдерге" ттсініктеме.
94.	Өтіп бара жаткан /текущия/ қоғам жаялы сеэ. Одан "мвн",
"категормя" жөне "гарнония"-ның магыналары жайлы страса
керек.
95.	Саясат жаялы қтрастврылған қыскава кітап.
96.	Ариототельдің "Барирминияас" атты кітабы /жаялы/
97.	"Кеңіотік гармониясы" бастаятын /кірістіретін/ кысқаша
кітап.
98.	Арнстотельдің көзқарастарының қайнар көэіне /бастайтын/
кітап. Бтл еэ! 160 сауал. Берген жауаптары жиырма т« пенді
камтиды.
99.	Іөя заттардың категориялары жаялы кітап. Мтны ктрастырушы
"силлогизм" Іліміне байланысты ттрлі проблемаларга жіктеяді.
100.	Платонның "Заңдар" жайлы кітабы.
101.	Арфография жаялы сөэ.
102.	Дристотельдің "БІрІнв! Аналитикасына" ттсіндірме.
103.	МеңгІ-бакилыктың варттары жаялы кітап.
104.	Іан ттрлер! жаялы кітап.
105.	"Метафиэика" жайлы кітап.
ЭД-ФАРАБИ ЖӘНЕ ПОЭЗИЯ
Шыгыс ойьның алыоы Әоу Насыр ал -фараби "Өлең өнер!=
ніц қагидалары іуралы трактнт" жазғаны гылши ортада бі =
раадан бері белгілі оолатын. Көрнекті неміс шыгыс таңушысы
ШтейншнеВДер бул жайлы "Әл-фарабадің шыгарыалары мен өмірі"
атты енбегінің 60 оетівде атап әтеді, алаДца ол да, агыл =
шын араоис! профессор Марголқус та, "Екінші устав" қолжавба-
сының , соның ішівде аталмып трактаттың хогалып кеткеніне
қатты қыкжылыс білдірген. 1972 жылы СССҒ мемлекеттік Ленин
атщдағы кітапхананың Ааия хәне Африка халықтары едебиеті
катологыңдагы Италияның Шыгыстаңу хурналының қорын қарап
отырып, 1937 хылгы Игралия Шыгыстаку журналы "Ориэнте
модернода /"қааіргі Шығыс"/ араоист Артур Дж. Арберри
Иқцияга баргак сапарыңиа Үңцінің улттық кітапханасынан
/"Иңция оффиге лэйбрари” / Эл- Харабвдің "Өлең өнерінін қа«
гңцалары туралы трактатыяың" табылганын қуана хабарлаганын
кердік.Ол кісі қолжазЛаның ХҮІІ гасырца көшіріліп жаеыл»
ганын, сөйтіп, онын әлі ктн"е дейін Тңді улттық кітапхана-
сыңца Ғ3832 белгімен / 42в-45а беттер / сақтаулы екенін де
келтіреді.
Ояңу дауірівдегі Шыгыс ойшылдарыньң проолемасшен айна-
лысқан профессор Ііарголиус оелгілі арао философы Әл-Кивди
Иақуб ибн Исхақтьң да /Ө00- 874 / осыңдай тақырыппен трактат
жааганыіі, бірақ оның Іні жогья айтвды.
Әэірге бізге малім реннесансқа жататын еңоектерпің
ішінен Аристотель іліміке негізделіп, әзівдік қолтаңбасъмен
57
дара ерекшеленіп турган да осы әл-фарабңцің поээия туралы
тужьрывдары екеніне галым даусыэ мойын усынады. Өэіне
дейінгі өлең өнеріне оайлаяысты көптеген эерттеулерді
жинақтап, өэ табигатымен жіктеген Отырар пераентінің парасат-
ты пайщцаулары соншама уақыт өтсе де, қуньн жойган жоқ әжі
Шынында да, ол Аркстотель поэшкасына сілтей отырып,
жарыса тың. қорытыңцы жасайды, талғавды ттйін ттйеді.Поә-
аияның қастерлі өнер екеніне дау тугыэбайтын далелдер
келтіреді. Ол осысьыен де қызық.
Гулама ғалымның біэге беймәлім жаңа қырын шатыч жария-
ланып отырган еңбегіне фарабитаңушылар арнайы оралатын шы-
гар.Біэ жоғарада аталган журналда басылган Ол-Фарабвдіц
бул трактатын араб тілівдегі нусқасынан аударып қалың
көпшілікке таяыстыруды ганибет көрцік.
Әбу Насыр Ол-Фараби
ЙЛЕҢ ӨНЕРІНІҢ ҚАҒаддЛАРЫ ІУРАЛЫ ТРАКТАТ
Шапагаты мен мейірімі ктвті раббымнық атынан. бтл эерт-
теудегі біэціқ максатымыэ - тынық ой маржанын стэіп, онымен таиыс-
кандарға философтың^ поэзия туралы аяткандарын ттоінуге кол тмін
беру еді. Алайда біз аталмыш өнерге байланысты белгілі жайларды
оиырлап, төптіштеп жатпаймыз. Өиткені Философтық эзі де софистика
енері. өсіресе поээия өнері хақындагы ттжырыидарын аячтаган жок.
Бтның бір гана себебі бар, оның өзі софистика енері туралы толгам-
дариның соңында айтңандай, өэінен бтрынгылардан негізге алып, ка-
гидага айналдырып жтйемея өсіре багалайтын зкнөрсе таппаган. Сон-
дықтан да ооншама таудай талантымен
асхжшжкежгижпметегжшвмжті
I. Мтндагы философ деп керсетілген - Аристотель.
58
т>г
ҒЪтіҺ'і Салапі »] Рміту
3«7
•1А®* |кМ • уЩі ІЦ-	а ІЛ—>
□» >м>ея у»дя х_*и- з і_и-	«Ля
3» '-ЬЬ* □’ V* • сг-^3 о>— /Ъ СЛ^ Ц/Я '**• 3 «*-*
*о* еа* Зі • *-о	і/* >~д *»и— а5«іГ и
«^ы у-и іьмм ілі^ 3 □^&й «(і рШ м и^л/9 ід—л «і» і
и-»А о* ъА* с^Ь* *>	1 сЛ «м | аи>,	іди» 4
і-*и« 4 *-Ч}»Г уЗ з «/Л* и і^д*. і^ь-о 'и±** «х*-?Ъ * 'и*^лу
ц>им |з*ш гл / гН 1 'Ъ >*’ ’ ^1**0
с^я «• 4 4гч'и зі Л ц,	О. л>
у ьцгіл .ідил и» і і4? е^ ^г* иіЛ*Ч ^Ч
и «^а- и чл- Лл ішЬ, «ІЛ* а, ДЬ □ «.^
и цз- Зо“Ч Эіз^ м* и	о* ь ц^- і-^и, 'кЗ^
ЦгЧ ци* ач г-и	а -еЫ Ь чл- ^**> ‘М<
У» и £»Дмхи «л« ‘ііуьЛЛ ЗгЛ*^ о* *^*з •»*^* 4'-^* */ еЫ'—
3-ц Л >»4 (***) **4- р^'<)	л* |л-
ч^» Цг« сі» кИ ь ілі ім, Оо .з-і ИуАі зА Ал^**
ц,- «^> ^ццй и^1 лх -а,	или Ә* іА Ъ •'**•£
ч,-^» >-&і 3' е-и-л ыиц у» и*и м зииі	3/ 3*
зицісЛ*^^*^ ^9 ул >^и	*-*э* «А
а_а&> • з_ци « а-^ц •	•	и» і*4 і)*ал •
х—ил а—уі 4, >—цл лл •	и^ •	сдцьш •	Ц^/» ‘
еМ • с*Л " Ь* -
59
дарқан дарыны бола туриі философтардаң әзі де пиратш,
пісірмеген нәрсеиі төмәмдау талабы ақталар ма, сірәі БІв
тек қана осы енерці верттегевде септігі тиер-ау деген
қагвда, сагіа салиқалығын танытатын сөадедді атеп өтудің
дал қааір мүмківдігі туды деп есептейміа.
Іалпы айтқанда , сәадің магшалы, яки магшасыэ болмагы
шарт. Алгашқысының Ішівде кейі қарапайьм; баоқалары күрце-
лі келмекші. Күрцел! свадің хай айталуы да, іуспалыен
жетківіду! дө мүмкін, еуалгісінің кейбірі көкейден шы-
гады да, кейбірі олай емес; ой көрігінен соццалыі иыққан
сеадің шынайысы да, халгаяы да болады. Іалгая айтыігаяның
Ішівдегі кейбірі сөэ барысывда тьңдауиының эерцесівде
бейнеленіп, соншен тікелей туспалданса, басқалары бейне-
лейтів аатқа байланысты ойда еліктеу тугыаады: бул соң-
гысы жай поөтикалық қуаттың әсері.
Еліктеудің кейбірі жетілген, кейбірі түбегейлі жет!л=
ген. Екеуініц жігін ажыратып верттеу адындар ыен поеөил
білІмпаадарының мівдеті , көптеген тілдер мен диалектіде
бул хақшща өртүрлі шыгаріалар жааылган.
Буцан өрі еакім " софистяка" ыен " еліктеу" екеуін
төрківдес санамцуга тиіс. Керіоінше, олар кейбір ара қа*
тынаста ерекиеленед!. Кң аадымен олардың мүддесі өртүрлі:
софист тыңццушы санасщца болмыстан тыс, оган қайшы қаВДа=
гы бір иллюэия іугыэады; совдықтан ол бар нәрсе жоқ,жоқ
нәрсе бар деп ойлаВДы. Ал оған қарама-ңарсы еліктеуші тыңдау
шысына үйлеске орай ой түюге жетелейді, Оган оеэім шара =
патын тягіведі.
Ыаыыражай кұВДегІ адам кейде қиялга шсмып, мәселен,
серуеңдеп жүргевдей, жагадагы жапырлаган тииш-ушнлэрга қагд-
60
гавдай, немесе іерде турып, көктемгі Оулттардыц жөңкілген
көшін, қараоарқын аспавдагы ай мен жулдыадарды көргеңдей
ктй кешаді. Бірттрлі сеэівді сиқырлайтан болмыс соадай. Егер
адаы .інага, яки соган уқсас далтыр эатқа қараса, овда
оны сол затқа уқсас нәрсені көріп тургавдай әсер ете,
Хужырыццы да басқаша, келесідегідей бөлген ганиоет.Ол да
қуптарлықтай.ягни керісінше болуы мүмкія. Егөр пайвддау
діттеген жерден шығып жатса тйлесіңці , не оган кері 0о=
лады. Егер ол тйлесіцді Оолса, овда болмыстагцдай қисынды бол«
мақ. Егер қисывды болса, ол не қорытывды, не ел!ктеу.Епік=
теу дағдвдағвдай поэзия өнерівде қояданылады.Совдықтан
поәтакалық пайщдау дегеніміа еліктеудіц өаі.
Үйлестікті де, басқада топшылеу торіаді өз бетінше бө=
луге болады. Пайыңдау не толық шынайы, не толық жалган,не
көбінесе шынайы, оірақ ішіяара жалган, не керісінше шынайы
мен жалган Оара=бар келеді. Егер көбісі шыыайы болса,ол
ттгел баовд пайвддау да, шынайыпық пен жачгандық теое«
тең балса—даулы: көбісі жалган оолса көпірме, тслық жалган-
ның поэтикалық пайшдау, ые басвд , не дәлдемелІ,не көж
пірые. желбуаэ, не софистикалық болмайтынын көрсетеді. Сэйт-
се де ол силлогизмніқ, немесе пост - силлогиэмніқ ттрі деп есеп-
телінеді. /"Пост-смллогиэм" дегенді мен ттйікділік, бейнелілік,
ттйсік т.б. тйлестік секілді есер ктмі бар нерсені айтамын/1/
Біздіқ жаэбамыздық осы жеріне жеткенде, ақындық ттаіндеудіқ ер
алуаи ттрін белгілеу лезім. Ацындыд ттйіндеуді өлоеміне, якм маэ-
мтнына қарай топтау мтмкін. Өлмеміне қарая топтау еуенділікке,
немесе еклінге, ттжырымдау қая тілде екеніне баяланысты, сонымен
қатар муэыканық деқгеяіне де қатысты. Иазмтнына қараі гылыми тт-
жырымдау, г а м а - нарқынва тап ба=
I. Өбу Насырдың езі жазган ттсініктеме.
сып оолжау поэзия талдаушысының, поәтикалық мәңпі эерттеуаінің,
әртүрлі халық поээиясы меи оның эроір мектебін білетіадер»
Лің харекетіне кіреді. ♦ Оадай араб пен парсы поагиясын ог 
ге=члігесіне дейін білетін біліццарлар біэдің кеэіміаде де
өмір сүріп отыр. Кітап жаэып та жүр.Олар поэзияны, сати«
ра, поәтика, айтыс, газал, жумбақ тағы басқагй беледі. Сейтіп,
әлгілер өз кітаптарыада әртүрлі топты келтіреді, оған көз
жеткіэу онша қиын емес, демек біа мүлдем кең көсіліп, не=
гізгі нысанадан ауа жайылмай=ақ қоямыэ.
Басқа мысал келтіреміэ. Біа білетін қааіргі және ежелгі
халықтарцың көптеген ақыны фабула мен >элшем арасиг шекте»
мейді, сонымен қатар ақыадық тақирыпқа ерекше олшем қой=
мафш.Будан тек көне гректер гана тыс іур. Олар әрбір ақын=
дық тақырыпқа ерекше олшем қолданган. Олар да пэонның ал=
шемі сатира алшемінен, ал ол комадия алшемінен т.б. тіптен
өэгеше. Соган қарамастан басқа халықтар мен тайпалар пэон
үшін де сатирага т.б. қолданылатын алшем түрін қолданады;
сейтіп алшемнің көпшілігі жалпы болып есептелінаді; және
олар топты ежелгі гректер сияқты муқият сала «салага бөл=
мейді.
гҢці біэ грек поээиясының түрлеріяе тоқталагыэ. Фило=
софтардың поэаия өнеріне байланысты тужырьццарыада келтір=
ген топтцуына сәйкес оны өэ ретімен келтіре кеткен жөн.
Грек псээиясы мен сипаттагаадай, төмеадегі топқа балінеді:
Трагедия,ди£ирамб, комедия, ямб, драіла, эпос, диаграмма.сатира,
поэмата.эіюс.риторика, амЦигеноссос / космогония/.акустика.
Трагодия дегеніміз арнайы өлшемі бэр, бәріне: тыңцаушы=
ға һәм айтушыға да ләээат беретін псэзия тгрі. Он,Да елік*=
теуге турарлық, үлгі алар сраллы оқнга бар,снда билеушілер
62
мен паһар манаптары марапагталады. Орыңдаушылар әдетте оны
па.ша^аедалар алдыңца келістіріп аЯтип береді. Егер патиа
олар трагедияниң орнина кейбір әуен ңосып, марқуццы
жсқтайпь.
Дирирамб трагедаддан екі есе артық алшемі бар поэаия
түрі. Оңда да жалпы бекзаттар жайлы, марапаттарлық мінеэ,
адамзатқа тән іагі «айлар айтылады. Ди^ирамбыда да көбіне
қайсы бір патшаларцы мақтауга таппьиылынады.бірақ ыег1зі =
нен жалпы іагі істер тілге тмек етіледі.
Ксмедад болса, ерекше өэіндік алшемі бар поээад ттрі.
Оган кейіпсіз, колеңкесіэ жайлар арқау болып, жеке адім
Лнеа қулқының көлецкелі кәріыістер! шенеледі. КеЦце здам
і.сн хайуанга тән қулықтың, оонымен қатар сыртқы усқія=
сыз турпаттың нышандары келемецделеді.
Ямб - ерекше алшемі бар жыр ттрі. Оңца жалпыга малім
жагщцы, жнгымсыэ жайлар айтылады, ең бастысы, ол көшілік=
ке кеңінен аян болуы тиіс, мәселен, мақаддар. Іырцың бул тг=
рі егес-бәсек.е мен согыста, ащу мен ыеа гстінде қсшдакыла=>
ды.
Драмада алдыңгы ттр сияқты , тек оган жеке есіццерге
қатысты мақадцар мен қанатты соадер кіреді.
Әпос - мейлішю көркем, немесе адеттен тыс эмоциялық
кгшімен ләааәт беретін поэаия ттрі.
Диаграмма - заң шыгарушылар қолданатш поэаия ттрі.Оңда
адаццар жанын кттіп турган бақи бақытсыздық бейнелсніледі,
егер олар бейәдеп һәм шектен шыққан болса.
Эпика мен риторика - ежелгі басқару мен ааң форіадарын
жырлайтан поэзия ттрі. Бунца патшаларцың парасаты мен ер=
лігі, жорықтар мен бастан кешкен қызықты жәйттедці жырлап
63
отырады.
Сатира дегеніміе цуеыканттар ойлап тапқан поэаия ттрі,
осы өлвеңді олар әңдеріне пайдаланып сол арқылы жабайы қаЛ=
уаңдарга ңдеттегісінен уқсамайтын саналуан қимыл жасата*
ды.
Поамата - адемілік пен турпайылықты, жтйелілік пен Оей-
Оерекеттілікті жырлайтын поәаия ттрі. Осы орайпа, әр поә«
^кяның ттрі өэі жырлайтын эатқа - сулулық пен адімілікке,
гажайып пен усқынсыңдыққа сәйкес келеді.
Амригеноссос - жаратылыс гылщдарын баяңдайтын оқшысты»
лар ойлап тапқан поэзия ттрі. Поэзияіьң барлық ттрінен
алең өнеріне дәл келетін ең сеттісіосы.
Акустика - вәкіртті і^эыка өнеріне тйрететін поэаия ттрі:
оның пайпалалыгы ссімен шектеліп, өзгеге онла кажеті хоқ.
Поөаия білгірлерінен алып, Феиистияга багыіталган философ
Аристотелщің тужъірьццарыіан оқыганшызды, сонымен қатар бу»
рынгы жаэупылар мен олардаң еңОегін тгсіңціретіңцероен гүйге-
німізді топаылагаңца грек поәэиясының кейбір ттрлері мен
маңьаы осындай.Хәне бул түрлердің тіаіміне қатысіы тужырыцца»
рымыэга қосшва пайыцдцуларьмыэ да айтықды. Еңлі біэ оны
жөн санайыыэ ба, қалай, сол ктйіңде маемуңдап береміэ.
Ақьңдарда тш топқа балген абаал. Біріншісінің таоигж дары-
ны өлеңді хазып , келісті оқуга қабілеті бар: опар поезияның
көптеген ттріңде, не қайсы бір хеке ттріңде бейнелілікке,
тамзша теңеулер қуруга керемет оейім турңды.Бул ақыңдар қан=
дай болганда да. елең өнерінің сынж сыпатшен онша таныс
еыас, тек аса алғырлыгы мен бейіңділігі ерқасында хырлары
усщыр, хтрекке жыль тиіп жатады. Бул ақыіідаідьң тукндылары
мүдде кеыеліне келмегсңдікіен һам өнерце берік қ ні.” теп»
64
пегендіктен шын маніыдегі ені ой қорытндусынан үшінші қоры-
тънды туындататындар қатарына жатпайды; тек олардыц жалпы
поэаиямен айналысатынына қарап екі ой қорытындысыная ұш!н«
оі қорытынды туыңцататыңдарга қосқанның жөнчвосығы веледі.
Екінші топтагы ақындар - алец өнерімен толық таныс: қай
тэоідці , тацдамасын слар қагиданың да, бейіелеу қуралының
да қайсысына болоын жетік. бундайларды екі қорытщццдан
тшінші қорытщцы жасайтын ақындар тобына толық жатқызуга
болады.
Үшіншілерцің қатарына ақындар мен алғашқы екі топтагы-
ның шыгар арьна еліктейтіңдер жатады.Олар алгілерцің бей-
нелеу мен тецеуде івденістерін дамытып отырса да чоеаия
мен оның қагццаларына онша қанық емес. Осыңдай аңіждар іаіңце
қателіктер мен мглт кеіулер хмі болып турады.
Үш топқа жататын ақындар шығармалары табиғи дарыншен,
неиесе арнайы жаттығу жагдайыңда туыңддуы леаім.Мен айтар
едім, жоқтау жаауга икемделіп, төселген адамды, кей жағдай
сатлра, неыесе оасқа поәэия ттрлерін дэ жаауга мажбгр ете =
ді. Соңдай=ақ өнерді әерттеп, белгілі поэзия тгрін меңгеріп,
басқаларга нөмқурайды қарамайтын жаңды ерекое себептерге
оа^ланыеты ові білетін тгрце жаэуга сыртқы, не ішкі жагдай
итернелейді. Дегею..ен,гажаг> поэәия еркіңдікте турмақ.
Одан әрі ақыңцар өлец жазуга кеыелденгеңцігімен, не ба=
лаңдыгіі-іен айрықаалаңды; бул қубылыс иайыр ойынның әсері =
мен, не схжетпен , не өлең тақырыбына байланысты па.үда бола=
ды.Ал, алгашқидариен салыстиргаңаа ақын идеясы өте=ыөте
пайдалы, ке^це эалмди бодуы м-.ъкін, эАткені қажетті пси=
хологиялық шарт басщ, ке.^е тіпті жоқ оолмақ: деген.^ен
аталмыи тужырщца буган қатисть уақ=ттЛекке Іркілмеі ?пііііз
оо
дурыс; қалаА „лғавда да, бул этика мен фигиологиялық жай-
кігй.ониң жеке салдары туралы кітаптарца айңьн келтіріл»
ген. Задц, өлең тақырыбыйа сәл аялдагаңда, кейн- уқсас эат=
тарцы өзара теңгергееде уеақ оонарға тгсіп кетеміэ, ал басқа
жаВДа өэінен»езі көрініп тур гой. Бундай сәтте ақын кемел=
ділігі мен балавдыіығының критериі- ааттардың уқсастш^ы»
ның тгр тгсіне қатысы бар.
КеВДе қайдағы бір дгмбілеэ нагыэ шеберцің туыадысына
бөргісіа керемет адең иыгаруы таңқаларльц емес.Бірақ оның
себебі тек сәйкестік пен	кеадейсоқтық.ондайиы екі
қорытаедвдан поінші қорытывды жасайтывдарцың сапына жатқыңуғр
болмайды әсте.
Теңеу де өа көркеццік дәрежесімен ерекшеленеді. Бул аат-
тың, тақырыптың өеінен іуыедайды, теңеу дәл келе ме, жоқ
жуықтай ма, немесе бірчЯрімен тым алшақ екі аатты қосымюа
кейіптеу арңылы суреткерге төн тесілмен уқсастыру- эрбір
ақынның Фебертігіне байланысты болуы бөлкім.
Мәселен, ақш А мен В,В мен С-ны айқын көріп турғавдвй
салыстырады, ейтнені А мен В арнсывдагы уқсастық белгілері
сәйкестігі В мен С-ға бара бар. Сонымен А мен С бір=оір!нен
ссяшама алыс бола турса да, тывдаушы мен айтушьга оның уқ»
састық идвясын жьлКіаіп беретівдей етіп баяедаДпы.Дәл қун=
дай өсерці тек енер кемедцігі оақыра алатыны кәміл.Буган
уқсас мысалды қааіргі ақыедар тәжірюесінен мол упырас»
тырамыз. Олар жыр жолының соңіма уЛқ .с озэ қоярца, Яркес
авдига соцың кәчін ашатън сөэ тавдаВДы. Онысы шеиывда да
угыпалы сезімге бөлеВДІ.
Ееді осы өлең біл іктілерімен суреяві арьсщца кейбір сәйкес»
тік оар екенін еске сала кетеміа. Олардың қодцанган бейне*
66
леу қуралдары аасқа«<5асқа оолгакмен түр хагынан, қыает!
хагынан уқсас. Өлец өнері - сөэбен, ал хивопись / хаңцы
хазу/ енері боңумен қулпырады, олар осысшен гана балек,
ал іс хгэіңде екеуі де уқсас, екеуі де адам сеаімі мен
ойына еліктеудің көмегімен есер етеді.
Сокшен, өлең ілімінің хетістігін эерттеу үаін осыңцай
*алпы қагадаларцыц паадасы Оар. Буларцыц кебісін херіне
хеткіае талдауга да болар еді, тек ондай харакат аталмыш
өнерце басқа өнерцің есесінен бір түрыен бір хақты ма*
мандануга урыңдырады; сол себепті ол бул тухырымньң үлесіне
жатпаЦды.
Осымен, ӘОу Насыр Мухаммад мбн Мухаммад ибн Тарханның
"Йлең өнерінің қағңдалары ауралы" хаэған трактаты төмәц. I/
I. Бул холдар әл-4арабадіц қолхаабасш көаіруиі ортага
сьрлық хылнамшоы қаламынан туса керек.
М А 3 И Т Н Н
Бет
I	ТАРАУ. ОТНРАР ОИВНІН................................ 3
II	Т А Р А У. АРАБ ВЕІІРЕВІЛЕР! ІӘНЕ 0Л-ФАР БИ ....... 18
И Г А Р А У. ӨЛ-ФАРАБИ ІӨНЕ ПОЭЗИЯ ................... 9»
А. Дврбясалвв
Эотвтяка аіь-Фарабж
(Учвбнов пособив)
Рвдактор Р.М.Хакаяоеа
Формат 60хВ4 І/І6	Тараж 500 вкз. Обьвм 2,5 о.а.
Цвна 45коа.	Заказ мзш
г.Алма-Ата, КазГУ.уд.Клроаа,136,твж.62-01-17
Типографая олвратжвноб пачатк пронзвцдственного ооъөджнеяяя
аолиграі^ачөскях арадприятив"КІТАП' Государстввнного комятвта
Казахской ССР по двжам издатвльотв, пожжгра^жж  кнмжной торговяя
г. Алма-Ата, ,ул.К.Маркоа,І5/І