Similar

Ал-фараби Өркүндөгөндөр Сүйлөшүүсүндө Т.7

Yйipi жок, кекжал. Роман

Абай жолы: роман-эпопея

В.И. Ленин. Том 18. Материализм және эмпириокритицизм

Text 
                    

| МЭЛ1К ГАБДУЛЛИН

Казак,
халкъшын.
ауыз
адебиетт

ЖОБАРЫ ОКУ ОРЫНДАРЫНЫН СТУДЕНТТЕРШЕ
АРНАЛЕАН ОКУ К.УРАЛЫ

вндеяп, талыктырыдып уипнип басылуи

Кдзац ССР О>;у министрмгййц коллегиясы. бекйкен

АБТОРДАН

Окушыларга усынып отырган «Казак халкыныи ауыз эдебиет!»
атты ецбег5м1з 1958, 19G4 жылдары баеылып шыккан ед1. Содая
6epri жердс бул ютап туралы баспасез бетшде 6ipaa ши'флер ай-
тылды, «ецбект|н келеа басьтлуыяда еске алынсын> дегеи и'лектер,
нактылы усыныс, акыл-кедестер балды. Айтылгаи пййрлерд! ескере
отырып, ютаптын бурынгы басылгандарына мумгандйчне карай кей-
6ip е.чгертулер, косындылар ешчэд!к.

Бул а рада алдын ала 6ip-esi населен! ескерте де кетелпс Ал-
дарыцызеа усынып отырган кггапта советт!к лэу!рдеп казак ауыз
эдебиетшщ мэселелер! карастырылмады. Такырыбы, маэмуны, келе-
*ri, квркешйк ерекшслттер! жагынан аса мол дуиие болып табыла-
тын советик дэу1рдеп казак ауыз адебиетп! жеке Kiran келеабнде
баяндау кажет дсп ойлап, казак ауыз аде6нет1нщ революцияга де-
uiHri турлер'ше гана токтауды макул кердак.

Тагы 6ip ескерте к<тет!н1М13, (Из мунда ауыз эдебиет! улплерш
тур1не (жакрына) карай аадык. Ал Сол аталгвн турлердпс кайсысы
ерте, кайсысы кеш туды дегеп масслс, ягни тарихн даулрге карай ж!к-
теу жайы, ез алдына зерттеуд! керек ететш болгандыктап, бул кпап-
та терешнсн карастырылмады.

46-100	9(15-74

М404(07)—74

(С) «Мектеп», 1974.

АУЫЗ 8ДЕБМЕТ1 ТУРАЛЫ TYCIHIK

Казак халкынын ерте заманда жасаган мэдени мурасынын.
6ip тур! — халыктын ауыз эдебиеть

Жазу-сызу енер! болмаган ерте кезде-ак казак, халкы езш!к
турмыс-т1рш1л1п, когамдык ©Mipi, шаруашылыгы мен K3ci6i, куа-
вышы мен куйшип, дуние та нудагыкеэкарасы т. б. жайында не-
ше турл1 елен->$ыр, ертеп-эцпме, макал-мэтел, аныздар ой л ап.
шыгарран жэне оларды ауызею айту кушнде тудыртан. Сондык-
тан да буларды халыктын ауызша шыгаргаи керкем шыгарма-
сы, дакалык, cesi, «гни ауыз эдебиет! дед атаймыз. Будан,
эрине, ауыз эдебиетш кеп адам б1рлес!п отырып шыгарган деген
урым тумайды. Ауыз эдебиетшщ кандай улплерш болса да эуел
баста жене адамдар шыраргаи. Ирак ерте кезде, жазу енер!
болмагандыктан, ауыз эдебиетш шыгарушылардыц аттары хат-
ка туспеген, сакталмаган. Халык олардыц шыгармаларын сана
есше сактап жэне ауызша айтып, урпацтан урпакка жетвйзген,
сейтш, жеке авторлар шыта-рган эдеби туынды кейшнен ендел'ш,
сурыпталкан, оран коллектив болып творчестволык езгерштер ен-
пзш отырган, Бертш келе ондай шыгармалар кешшлштщ енбе-
гьне, hfhm халыктын ауызша шыгарган эдёбиетше айналып
кеткен.

Ауыз эдебиетш фольклор деп те атаймыз. Фольклор — агыл-
шын Соз!. Ол —халык творчествосы, халыктын ауызша тудыр-
ран керкем шырармасы, халык даиалыгы деген урымды бередй
Фольклор дуние жузшдеп халыдтардын бэржде бар. Ал халык-
тын. ауыз эдебиепн зерттейтш гылымды фольклористика деп
атайды.

Ауыз эдебиет! — ертеден келе жаткан мура. Бул женшде орыс
халкыяыц улы сыншысы В. Г. Белинский «Эдебиет деген сездщ
жалпы магынасы» туралы жазган ецбегшде ауыз эдебнет! мен
жазба эдебиетпц арасындагы айырмашылыктарды айта келш,
ауыз эдебиет! халыктын ерте замандагы ой-санасыныц жем!с1
деп керсегед!. «Халык немесе тайпа жазу енерш б>лмеу! мумкш,
бграк оныц поэзиясы болмауы мумюн емес — деп, Белинский
ауыз одебиетшщ тым ерте кезде, халыктын жазу-сызу env.pi бол-
маган заманда, тугзндырын дэлелдейдй Бул расыида да солай.
Кай халыкты алсак. та, оныц керкем эдебиет! эуыз эдебиетшен

1 В. Г. Белин ский. Избран Сочив., том 2, стр. 86, 1948.

басталады. Демек, ауыз эдебиет! болмаган, б!рден жазба эде-
биеттн. жасаиан халык бурын-сонды тарихта кездеспейд!.

Эдебиетт!к жагынан алганда, казактык ауыз эдебиет! де эр
алуан. Халыктын. турмыс-салтына, эдет-гурпына байланысты ту-
гаи шыгармалар, макал-мэтелдер, ацыз, ертеплер, батырлар
жыры, турмЫ'С-еалт жырлары, айтыс елечдер! т. б. казак ауыз
эдебиетнйц непзп тур! болып табылады. Эрине, ауыз эдебиет!-
н!ц барлык тур! б!р мезплде тумаган жане олардыч тууына се-
беп болгап жагдайлар да б!ркелк! емес, эркелки Б!рак бул мэсе-
ле, ягни казак ауыз эдебиет!нщ кай кезде кандай тур! туганды-
гы, гылымда ал! кунге дей!н дэлелденбей келед!. Эйткенмен
вткен кезде орыстын жэне шетелдерд!ч б!рсыпыра галым-
дары ауыз эдебиет!н!д шыгу жайыпа б!раз кец!л аударып, ар
турл! п!к!рлер айткан-ды. Олар ауыз эдебиет! калай туды, калай
дамыды деген мэселеш ездер!нше баяндап, ар алуан теориялар
шыгарган-ды. Бул теориялардын казак ауыз эдебиепне
пкелей катысы болмаса да, жалпы ауыз эдебиет!н зерттеуде ал-
ган орны да бар ед!. Соидыктан бул теориялардыц кейб!реулер!-
не шолу ретшде кыскаша токтай кетел!к.

вткен гасырдыч орта шен!нде Батые Европа да, Россияда
ауыз эдебиет!н зерттеген буржуазияшыл галымдар «мифт!к тео-
рия» дегенд! ойлап шыгарды. Бул теорияны XIX гасырдыч 50—
60-жылдарында орыстын Ф. И. Буслаев, О. Ф. Миллер,
А. Н. Афанасьев секьлд! галымдары колдап, ауыз эдебиет! д!нге,
д!ни угымдарга, эр турл! мифтергс байланысты туды жэие ауыз
эдебиет1нщ алгашкы кей!пкерлер! кудайлар болды деп карады?
Ауыз эдебиет!н жасауда адамдардыц саналы рол! болган жок,
ауыз эдебиет!п кудайлардын. ведер! тугызды, адам баласы ку-
да йлар жасаган мифтерд! ауыз эдебиет!не косушы гана болды
жэне оны езгертпей, берг! замапга алып келд! дести Сейт!п,
идеалиста кезкараска непзделген «мифт!к теория» ауыз эдебие-
т!нщ шыгу тег!н ашып бере алмады. Экономиканын, корам емь
ршщ 1'лгер!леп дамуына карай ертедеп мифт!к угымдар да, на-
ным-сешмдер де earepin, жанарып отыратынын жэне олардыч
жогалатынын «мифт!к теорияны» жактаушылар мойындамады
жэне мойындагысы келмеди

"Ауыз эдебиетЫц шыгуы жайында еткен гасырдын екппи!
жартысында батыста тагы 6ip теория пайда болды. Бул «ауысып
алу» («теория заимствования») теориясы деп аталды. Оны Рос-
сияда А, Н. Пыпин, В. В. Стасов, А. Н. Веселовский т. б. галым-
дар колдады. Булар орыс халкынын ауыз эдебиет!н баска елдер-
д!н ауыз эдебиет!мен мазмуны жагынан салыстыра зерттед!
жэне эр елдщ ауыз эдебиетшде уксас келет!н сюжеттерге ай-
рыкша кен!л аударды. Осыныч нэтижесшде, б!р елдщ ауыз эде-
биетшде кездесетш сюжеттер ек!нш! 6ip елдщ эдебиетшен ушы-
рай калса-ак болганы, оны олар б!р-б!ршен ауысып алган деп
есептед!. Мундай ауысып алулар эр турл! карым-катынас, сау-
да-саттык жолдарымен жасалган дейд!. Маселеи, Веселовский

орыстын батырлар жырынын сюжет! Батые Европадан алыньан
лесе, Пыпин оны тек Батые емес, Шырыс елдер1веп де келген
деп дэлелдевди. Орыс халды Шырыс елдср! ауыз эдебиепнен кеп
сюжет алган деген тнюрд! Стасов та, кейшиен Потанин де баса
керсетедь Орыстыц батырлар жырында Илья Муромецтш оз ба-
ласымен согысатыны айтылады. Муны «ауысып злу» теориясын
колдаушылар «Шахиамадан» келген сюжет деп карады. Сейтт,
олар ap6ip халыдтыц творчестволыд цабытепн жодца шырарады.
Олардыд ойынша, б1рде-б1р халыд ез тарапынан шырарма ту-
дыра алмак. емес, тек даяр сюжетке не болады, сол сюжетп ез
Т1л1нде жырлайды жэне олардын, мундай шыгармалары 6ip
елден еюнпп елге ауысып отырады, дыдырма, мекеш жод сю-
жетке айналады-мыс.

Ауыз эдебиетппд тууы, дамуы жайында «ауысып алу» теория-
сы гылыми Tepic, дэлелею жане кате теория едк Марксизм-ленин-
изм uiiMiHe суйенген советт!к ауыз эдебиеп рылымы (фолькло-
ристика) бул теорияны катты сынка алып, ap6ip халыдтыц ез!не
так творчестволык кабыелт барлырын дэлелдедь Ауыз эдебиетн
н!ц кандай тур1н, кандай сюжет!н болса да ap6ip халыд ез емй
pineH, турмыс-т1рШ1Л1'г1нен алатындыгын айдындады.

Ек!нш!деи, 6ip халыдтыц ауыз эдебиет1цде, айталык epTericiH-
де немесе батырлар жырында кейб!р сюжеттердщ баска 6ip ха-
лыдтыц ауыз адебиет!не уксас келет1ид!п болады. Мундай ук-
састыд ею халыдтыц, кейде б!рнеше халыдтыц, жацары сюжет-
терд] 6ip-6ipineH ауысып алгандырынан бола бермейдй Ондай
удеастыд экономнканыц, турмыс-т]рипл1кттц, цогамдыд ем!рдщ
уксастырынан туады. Bip-6ipiMeH ешкандай карым-катынас жа-
самаган, шалгай жатдан халыдтардыц ауыз эдебиепнде уксас
сюжеттердщ болу ce6c6i. Mine, осыгап байланысты. Буран ке31’н-
де Г. В. Плеханов та айрыдша кевдл аударган болатын. Ол esi-
шц «Адресс13 хат» дейт! и ецбеп'нде ауыз одебиетшдег! сюжет
удсастыдтарын халыдтардыц турмыс-т1рцпл!к, шаруашылык, до-
рамдыд жагдайларыныц уксастырынан 1здейд1 *.

1Осы ретте мысалга Манас пен Кобыланды батыр жайындагы
жырларды алайыд. Муцыц 6ipi—дыррыздыц, eidHuiici—казактыд
жыры. Осы ею батырдыц туысын жырлауда улкен удсастыд бар.
Моселен, Манастыц экес! Жадып баласыз адам болады. Кеп
уадыт оныц ел1не жау шабуылдап кун керсетпейдй Жадып ку-
дайдан бала т!лейдц жауга карсы куресепн, ел коргайтын ул
бер дейдй Ал Кобыландыныц акес! Токтарбай да осындай. Кы-
зылбастардан дысым кере берген Тодтарбай кудайдан баскын-
шылардап елд! доргай алатын бала бер деп жалбарынады.

Сырт дараранда 6ip-6ipiHe ете уксас келетгн бул сюжетт! ка-
зак адындары кыррыздан немесе кыргыз жыршылары дазадтан
алган сек!лд! болып кер1'нед!_ Шынында олай емес. Бул сюжет
осы ei<i халыдтыц ертедег! BMipiiieH алыиады. Тарихи деректерге

1 Г. В. П л е х а н о в. Искусство и литература, 1948.

Караганда, казак, пей кыргыз ел! кеп уакыт шетслд!к баскыншы-
лардыц шабуылын керген. Сондай жагдайда баскыншыларга
карей аттанып, жаудан ел-журтын коргап каларлык улды ка-
зак та, киргиз да арман еткен. Муны олар ездерЫц жырыпа да
коска и. Осы 6ip мысалдыц езьак сюжет уксастыгы «ауысып
алу» пэтижесшде тумайтындырын, ол халыктардыц турмыс-т!р-
uiiaiK, когамдык жайларыныц уксастыгына байланысты бола-
тындырын керсетедй

Рас, ерте заманнан бастап эр турл! шаруашылык, мэдени
карым-катынастар жасаган жэне кершЕлес отырган халыктар-
дыц 6ip-6ipine эдебиетт!к эсер ететпй болади, Мысалга казакпен
туне, агайындас киргиз, езбек, тур!кмен, каракалпак халыкта-
рын алайыц- Булардыц арасында туысцандык карым-катынас
ертеден келе жатыр. Олардыц эдебиет! 6ip-6ipine эсер еткен, ез
ара кейб1р сюжетт! «ауысып алган» жайы да бар. Буран карап,
аталран халыктардыц езпццк таланты, творчестволык, каб!лет1
жок, тек 6ip-6ipineit сюжет алып отырган, сол сюжеттерд! гана
жырлап еткен деуге болмайды. Олардыц эркайсысы улкен талант
иес!, ауыз эдебиетпйц неше алуан эдем! улг!лер!н тудырган жэне
ондай творчестволык ic колынан келетш халмцтар.

Откен гасырдыц адырынан бастап революцияга дей!нг! дэу!р-
де ауыз эдебиетш зерттеу женшде жогарыда аталгандардан бас-
ка тагы б!рнеше теориялар болды, Соныц !ш!нде ауыз эдебиет!-
Н1ц шыгу жайын тексеруде баска теорияларга Караганда аз да
болса гылыми пег!з! бары -— «тарих мектеб!» деп аталган ед!.
Оныц непз!н салушы орыс галимы В. Ф. Миллер — ауыз эде-
биет!н, эс!ресе орыстыц батырлар жырыв, кеб!рек зерттеген
адам. Кеп жылгы зерттеу ецбегййц корытындысы ет!п, ол 1897
жилы «Орыс ауыз эдебиет! жайыадагы очерктер» деген ютабын
шыгарды. Осы ецбег!цде В. Ф. Миллер орыстыц батырлар жи-
ры монгол баскыншыларыныц шабуылына байланысты туды деп
карайды. Бул п!к!р!н ол тарихи матерналдар, деректер келт!ре
отырып дэлелдейдй Батырлар жырын тарихта болган оцигалар-
дыц айнасы, соныц документ! деген корытынды жасайды.

Ауыз эдебиетш, соныц !шьнде батырлар жырын, зерттеуде
баска теорияларга Караганда «тарих мектебшщ» п!к!рлер!нше
ауыз эдебиет! халыктын. ем!р!не, тарихына байланысты туады
деу! бурый айтылмаган тыц пыйр болатьгн. Эйткенмен ауыз эде-
биет! н тугел!мен еткендеп тарих жэне оныц документ! деп кар а у
кате айтылган п!к!р едк Рас, халыктын тарихынан елеул! орын
алган окигалар эдебиетке эсер!н типзбей коймайды, кейде ол
эдеби шыгармалардыц тууьгна себепш! де болады. Б!рак та
ауыз эдебиет! тарихи окигаларды ез калпында, болган куйшде
жырлай бермейд!. Тарихи фаюнлерд! нспзге ала отырып, ояы
акындык киял аркылы кубылтып жырлайды, суреттеп керсете-
Д1, кейде асырыи, кейде эарелеп елестетед!, ауыз эдебиет! тари-
хи окигаларды сурет аркылы бейнелейдЁ Олай болса ауыз эде-
биетпз тарихтьщ ез!, соныц документ! деуге де болмайды.

Сейпп, ауыз адебиет'шщ туу, калыптасу жайын буржуазия-
тыл галымдар дуры с тус!пд!р!п бере алмады. Бул мэселен! тек
марксизм-ленинизм мпмгне суйенген советик ауыз эдебиет! гы-
лымы тана толыд шепйп берд!. Советтж гылым ауыз эдебиет!
адамдардын енбек, кэс!п ету!не, турмыс-тгршйппне, когамдык
ем!р!пе жэне оныц дамуына байланысты тугандыгьгп дэлелдедп
Ауыз эдебиет! халык. ем!р!мен тырыз байланыса отырып, оны
жан-жадты суреттейд!, эр турл! бейнелеу аркылы елсстетедт;
Эрине, будан ауыз эдебиет! б!рден дамыган деген угым тумайды.
Оныц кейб!р улг!лер! еск! дэутрде, рушылдык когамда тугаи;
бертпз коле — когамдык, экономика лык. жагдайлардын, адам
баласыныц дуние тапудагы ой-epicinin улгайып ecyiHe карай
ауыз эдебиет! де дамып отырган. Демек, халыктын когамдык
ешр!, турмыс-т!рш!л!г!, элеуметпк кезкарасы т. б. ауыз эдебие-
тнпц тууына жэне калыптасып дамуына эсер еткен, мазмуи
берген. Сопдыктан да ауыз эдебиет! езппц даму жолында талай
тарихи дэу!рлерд! басынан кеппргеп, талай таптык. когамдык
плектср мен кезкарастардыц слепней еткен. 9p6ip когамдык
курылыс, таптык ттлектер ауыз эдебиетплн идеялык багытына,
мазмунына ыкпал жасаган, аркайсысы ездер!нщ мудделертне
сэйкес ауыз эдебиет!и тудырган, оны пайдаланып отырган.

Казак ауыз эдебаетштц б!рнеше тур! бар. Со-
Ауыз эде«иет1и1ц ныц ;ш,Нде бастылары: халык арасында эр алуан
турлер. тадырыпка шыгарылган елецдер, макал-мэтел-
дер, ертегйпер, ацыз-эцпмелер, батырлар жыры, турмыс-салт
жырлары, айтыс елецдер! т. б.

Ауыз эдебиет!н!ц бул аталган турлер!, эрмнс, б!р мезплде
туып, б!рден калыптаскан жок- Эркайсысыныц шыгу, ecin-ep-
кендеу тарихы, узац уакытка созылгам даму жолдары бар.
Ауыз эдебиет1н!н Г. Белинский жогарыда аталган ецбепнде
жазба элебиеттен жэне «Эдебиетпц турлер!» дейт!н макаласында
айырмашылык- ауыз эдебиет! мен жазба эдебиетпц арасында
тары. елеул! айырмашылыктар барлыгын керсетед!.
Оныц антуынша: ец басты айырмашылык шыгарманыц авторы
белпл! болу-болмауында. Осыган байланысты, ауыз эдебиет!
мен жазба эдебиет!нщ айырмасы жетйнде В. Г. Белинскийдщ
мына 6ip niKtpiu келттрешк. Ол былай дейд!: «...Ауыз эдебиет!н
алатын болсак, оныц журтка аты белпл! авторы болмайды, ейт-
кен! катан да болса, ауыз эдебиетннц авторы халык болады. Ха-
лыктыц немесе б!р тайпаныц жас шагындагы !шк! жэне тыскы
TipuiunriH ешб!р боямасыз айкын керсетет'ш карапайым, уст!р-
т!н ацгал елец-жырларыи шыгарган к!мдер ед!, оны ешюм б!л-
мейд!... Ал эдебиетт! алсак, ол мулде басцаша болады: оныц
шыгарушысы халык емес, оныц авторлары — халык рухынын эр
алуан жактарын езнпц.акыл-ойы аркылы б!лд!рет!н жеке адам-
дар. Эдебиетте жеке адамдар эдебиеттег! ездершщ праволарын
толыц ез колы на алады, сейтш, эдебиет дэу!рлер! сол жеке
адамдардын аттарына байланысты болып белг!ленедЬ>.

Белинский бул niKi-pia «Эдебиетпц турлерЬ> жэне «Эдебиет
дегеп создщ жалпы магынасы» туралы жазган ецбектершде де
айтады. ¥лы сыншыныц niKipinuie ауыз эдебиеп мен керкем
эдебиетпн, арасындагы басты айырмашылыктыц 6ipi жеке ав-
торлардыц болу-болмауына байлаиысты. Жэне де ез K0yipiniii,
бук!л халыдтыц рухыи бьпуцреын жеке авторлардыц шыгуы
экономиканыц дамыган, когамдык ой-сананын улгайып ескен
кезшде болады; экономиканын, дамуы мэдениетпц, техниканыц
ecyine ыцпал жасайды, жазу enepiH шыгарады, ютап басу ici-
Н1ц тууына эсер етсд|; осыдан былай жеке авторлардыц шыгар-
малары журтца жазу улпанде, басив аркылы тарайтын болады
дейдЕ

Демск, жазба эдебиетпц кандай туындысын алсак та оныц
авторы белгып болады. Солан кося оныц олпрбаяны, шыгармала-
рыныц к.ашан, кандай такырыпка арналгандыгы, кай кезде бас-
па жузше жарияланганы т, б, кеппплшке Мэл!м болып отырады.

Ал ауыз эдебиетппц авторлары белпэдз болады. Будан, эри-
ие, ауыз эдебиепнде автор болмайды деген угым тумайды. Онда
автор болгаи. Мэселен, «Ер Теспк», «Кун астындагы Кушкой
кыз», «Алдар Кесе», «Кобыланды батыр» т. б. сиякты ертеп, эн-
гше, жьгрлардыц кайсысын бол.са да эуел баста жеке авторлар
шыгарган. Bipan ол кезде жазу-сызу онер! болмагаидыктаи
авторлардыц ейпрбаяны, аты-жеш сацталмаган. Ал шыгармала-
ры ауызша айту туршде туыи, ел арасына ауызша айту репмеи
таран кеткен. Олардын. авторы халыдтыц esi болгаи. Ауыз аде-
биепн халык. адебиет! деп атаушылыц, Mine, ссылай туган.

Ауыз эдебиет1шц жазба эдебиеттен колесi 6ip аяырмашылы-
гы — ауыз эдебиеп шыгармаларында варианттардын кеп бо-
луында.

Bip-dipine жалпы мазмуны, окига желкй, ксйткерлерйпц ат-
тары уксас келепн шыгармамарды dip шыгарманыц туынды ту-
pi, ягни варианты десек, бул ауыз эдебиепнде кеп кездеседЕ
Мысалга «Кобылаиды батыр» жырып алайык. Kaaipri купде бул
жырдыц 28 варианты бар. Олярдыц жалпы мазмуны, окига же-
Jiici, басты кей1пкерлер1Н1ц eciMflepi 6ip-6ipiHe уксас келедд Бэ-
р!яде айтылатын басты эцпме; Кобылавды батырдыц сырткы
жэие irnKj жауларга карсы Kypeci, осы жолда оныц жасаган ер-
лпегерЕ Бул окигалар жырдыц варианттарында эр турл! жырла-
нады, ал ол варианттарда ез ара улкендЕюшт айырмашылык-
тар болып отырады.

Мунымен катар ауыз эдебиепнде варианттардыц кеп болуын
шыгармаиыц ауызша шыгарылып, халыкка ауызша айту аркы-
лы тарауыиа байлаиысты деп б1‘лем1з. Мэселен, ертекпи ез1нщ
ертепн (немесе жыршы езтнщ жырып) кеппплшпц жииалган
жершде айтады. Сол арада тыцдаушы кепшыйкпц арасынан
жацагы ертепш’ц (немесе жырдыц) мазмунын, окигасын угып
а

алушылар табылады. Енд! олар сол ертепн! ек!н1Ш б!р жерде
езпиие эцпмелейд!, жацалап айтады, алгашкы эцпмелер!н1н
ксй жер!н кыскартып, кей жер!не тыцнан окига косып улгайта-
ды. Сейтш, ертепшц (немесе жырдын) екгнш! dip туынды тур!,
варианты шыгады.

Ал жазба эдебиетте мундай жагдай кездесе бермейдк Opdip
жазушы (не акын) шыгармасын ез атынан жариялайды, оны
екппщ dip автор иемденш кетпейдк Кай шыгармапы к1мнщ, ка-
ша н шыгарганы журтка белг!л1 болып отырады.

Ауыз эдебиетппц жазба эдебиеттен тары б!р айырмашылы-
гы бар. Ол; ауыз эдебиет! нде калыптаскап дардылы сездср мен
сейлемдердш, туракталгап уксастык пен уйкастардыц жи! кез-
десет!нд!г1нсп кергнедк Мыеалы, ертег!лерд!ц кепшьшп:

Ертек, ертек ерте екен,
Ешк1 жун! берте екен,
Кыррауыл жуш кызыл екен,
Куйрыц жун! узы.н екен,—

деп, немесе «Баягыда 6ip кедей болыпты, оныц уш баласы бо-
лыпты» деп басталады. Ертсг1лерд!ц булай басталуы дэстурге
айпалыи кеткен. Кептеген ертеНлердщ басталуы осыидай 6ip-
6ipine уксас келгешмен, одан кешн эцпмеленетп; окигалардыц
мазмуны, дамуы эр турл! болады. Ал жазба эдебиетте шыгар-
ма мундай калыптаскап дагдыга айналран соз 'пркестер!мен
басталмайды. Эр жазушы шыгармасын баска авторга уксатпай
ез!пше бастап, езпппс аяктайды.

Ауыз эдебиет! мен жазба эдебиетт!н арасындагы айырмашы-
лыкты керсстетш келеш 6ip бели деп ауыз эдебиетшде Сирнеше
енердщ б1рлес!п келуш айтамыз. (Муны, ярни 6ipnenie енердщ
б!рлесе KepinyiH, синкретизм депатайды.) Мэселен, жыршы акын
жырын кешшлгктщ живалган жершде шыгарран. Сонда ол дом-
быраныц (гармонь немесе кобыздьщ) суйемелдеу1мен эп (куй)
ауен1н келт|рш алып, жыр эцпмесш белил! dip сарынмен айта
бергеиу

Mine, осы арада б^рнеше енердщ б!рлес!п келгешн керешз.
Атап айтканда: акындык енер, эн (куй) эуен!, .кеппплжчтн ал-
дында (сахнала) жыр айтып отырган жыршы-акып, жырды тын-
даушы кауым бар. Олар б!рлесе кел1п, жана dip ерл!к жырдын
тууыяа себепкер болып отырганып байкаймыз. Бул сиякты
жагдай жазба эдебиетте кездеспейд!. Ол тек ауыз эдебиеттое
гана тэн ерекшел<к деп караймыз.

Сонымен, жогарыда айтылгандар ауыз эдебиет! мен керкем
адебиетпн арасындагы кейб1р айырмашылыктарды керсетедй
Эрипе, улгайыи ©екен, кемелше келген керкем эдебиет жэне оныц
теберлер! (акын, жазушылар) ауыз эдебиетшеп ардайым нор
алып отырады. Ен алдымен, керкем эдебиеттщ шеберлер! халык-
тын ауыз эдебиетшен т^л байлыгын уйренедй Халык тыпн мен-

гере, пайдалана отырып, эдеби т!л!м!зд! дамытады. М. Горький-
д!ц жазушыларга: «Ауыз эдебиет!н!ц т!л байлыгын пайдаланыц-
дар, одан уйрешцдер»— дейпш де осыдан. Мунымен катар,
керкем эдебиетпц шеберлер! халык ауыз эдебиепнщ кейб!р сю-
жеттер!н ездершщ ецбектер'шде пайдаланады. Осы непзде жаца
шыгармалар тудырады Халык ауыз эдебиет!н пайдалана оты-
рып, оныц таптык сипатын, когамдык сырын аша тусеп: Бугаи:
А. Пушкиннщ, М. Салтыков-Щедриннщ, М. Горькийд!ц, Абай-
дыц т. б. жазушылардыц ауыз эдебиепнш пл байлыгын, ауыз
адебиепшц сюжетш пайдалануы толык дэлел, А. Пушкин б!рне-
ше ертеп, поэмалардыц сюжепн халык ауыз эдебиепнен алган
М, Салтыков-Щедрин кейб!р ертектерпт халык ертегглер! улп-
с!пде жазып, когамдык мэселслерд!, патша эк!мдер!н, чиновннк-
терд! мыскылдап сыпаган. Мундай факплерд! казаксоветэде-
ипепнен де кездеспрелиз. Казак жазба эдебиетпйц шеберлер! де
ауыз эдебиепнен халыктыц тип байлыгын уйренумен келедк Со-
нымен 6ipre, олар ауыз эдебиетшщ кейб!р улг!лер!н, сюжеттерш
пайдалана отырып, сол непзде жана шыгармалар тудырады
Бул ретте Мухтардын. «К,обыланды батыр» жэне «Едл!к — Ке-
бек» пьесаларын, Рабиттщ «К,ыз Ж1беп» мен «Козы Керпеш —
Баян сулу», Сэбитпц «Сулушашын» т, б, атауга болады.

Таптык когамда туган ауыз эдебиет! улпле-
Ауыз здебиет1нщ рЩщ кайсысы болса да белпл! б!р таптыц идея-
Хсипаты.К сын, арман-муддес!н, элеуметпк кезкэрасып 61л-
Kipin отырады.

Вл. Бонч-Бруевич «Ленин поэзия туралы» деп жазган ецбе-
пнде улы кесем!м!зд!ц халык эдебиепн аса жогары багалаган-
дыгын айта келш, Лениншц ертеплер жешнде айткан мынадай
6ip micipin келпред!: «Ертеплерд! когамдыц-саяси тургыдан ка-
рал пайдалана отырып,— деид1 Ленин,-—халыктыц арман-муд-
дес!, т!леп жайында тамаша зерттеулер жазуга болар едь..
Бул — шын мэншдеп халык шыгармалары, халыктын психоло-
гнясын б!лужен!нде каз!рп кунде аса кажетп жэне аса мацыз-
ды материалдар»

Осы тургыдан алганда ауыз эдебиепшн. халыктыц сипаты,
ен алдымен, оныц «халык психологиясын», «халыктыц арман-
муддес!н, т!лсг!н» калай суреттеп керсеткендЩне байланысты
деп тус!ну!м!з керек,

Ауыз эдебиет!н!ц халыктык сипаты деген мэселен! б!з оныц
таптык сипаты деп угынамыз. Сондыцт-ан бул екеуш б!р-б!р!нен
белш карауга болмайды. Марксизм-ленинизм класснктер!: «Тап-
тык когамда таптан тысдары, когам ем!р!нен, таи куресшен
белек туратын эдебиет болмайды, эдебиет эркашан да белпл!
6ip таптын ндеясын, кезкарасын быщред!»,— деп уйрстед!.

В. И. Ленин «Партиялык уйым мен партиялык эдебиег»

1 Н. П, А и д р е е в т i ц «Русский фольклор» дсген хрестоматнясыпан
алынды, 29-бет, 1938.

дейтвн тамаша ецбепнде эдебиетпц таптык жэне партиялык, си-
патыи айта келе, таптык ковамда адебиетпн алатын орнын, эде-
биетпц тап куралы екецд!г!н айкындап берд!.

Эдебиеттщ таптык сипаты туралы марксизм-ленинизм клас-
сиктерпйн даналыкпен айткан п!к!рлер!н ауыз эдебиетше де
цолданамыз. Ойткеш ауыз эдебиеп Де белил! 6ip таптын тап-
тык Tijierin, муддес!н жырлайды жэне ован кызмет етедЁ

Ертеден келе жатка и ауыз здебиетнпц кандай тур!н алсак
та, онда белил! 6ip таптын идеяеы, кезкарасы жататындывып
ап-айцын керуге болады. Мэселен, ецбекпп халык езип’ц ауыз
эд ебнет! н да на ушыл а рва карсы журлзвен таптык Kypecinin ку-
ралы етп. Опда — ецбекпп халыд канаушы таптын зулымды-
вып, жауыздык !с-эрекеттер!и, езуш! тап ек!лдер!нщ мансап-
корлывын, баскыншылык шабуылдарып эшкерлеп отырады,
олардын жиренппт! образын жасайды. Халыдтыц ертегЬациме,
жырларында кездесепн Карабайлар, Мыстандар сол канаушы
таптын, хандар мен феодалдардыц ,ек!лдер! болып бейнелеиед!.
Олардын жауыздыц !с-эрекеттер!н сынва алады, ашкере етед!.
Сондай-ак, макалдардагы «Оленд! жерде эпз семгредь ел!мд!
жерде молда сем!ред!», «Сопы сумиаи шывады», «Тереве ерген
ертоцымын аркалар», «К,°йды куртан булд!редд елд! султан
булд!ред!» деген халыдтыц даналык. сэздер! ецбекпц буКараныц
канаушы тапты жек кервенд!г!н!ц айвавы. Бул келт!р!лген мы-
салдардыц цайсысы болса да ауыз адебиетйпц таптывын, тап-
тык т!лектен турандыгын керсетед!. Демек, енбекцц халык ту-
дырран ауыз эдебиеп калыц букараныц ковамдык-таптык кез-
карасып, сана-сез!м!н di.wpin отырады.

Мунымен катар, енбекш! букара тудырган ауыз эдебиет!и!ц
халыктыц сипаты-—халыдтыц турмыс-т1рш!л!в!н, когамдык
ewipiH, арман-муддес!н, дувие танудары кезкарасын т. б. сурет-
теушен де байкалады. Халыктыц адал енбект!, достык-татулыц-
ты, жаксы шат ем!рд! ацсап, арман еткенд!в! оиыц ауыз эдебие-
тпнц непзи тадырыбы, ндеялык нысанасы болып келед! жэне
бул жолда халыкка кызмет еткен карапайым енбек ада мда ры
ардацталады, олардын ici, мшез! суйк!мд! турде жырланады,
оларды устем тап нк!лдер!не карама-карсы койып энпмелейдй
Мысалга «Аяз би» ертепс!ы алайык. Бул ертегще халыц вз ор-
тасынан шыккан карапайым шаруа адамын, опыц акылын,
адамгерш!л!г!н, тапкырлык ic’m ардактайды жэне оны канаушы
тап адамдарына карсы кояды. Буки материалдык жэне рухани
байлыкты жасаушы Да, ковам eiwipin алва бастырушы нег!зг!
кущ те халыктыц ез! екенд!гш елестетедк

Бул айтылгандардан халыктыц ауыз адебиетшде ар турл!
кайшылыктар, терш увымдар, Tinri енбек адамыныц муддесше
жанаспайтын кезкарастар жок Деген увым тумайды. Б1р1нш!ден,
ауыз адебиет! ауызша айтылып тарагандыктан жэне эр дэу!рд!ц,
эрб!р ковамдык т!лектщ acepin кервендштен, онда эр турл! кай-
шылыцтардыц кездесет!в! де болады. Ек!нш!ден, экономикалык

жэне когамдык дамуларга адамныц cana-cesibii эркашан да !ле-
сс бермейд!, кейде сананыц кей!н калып коятыны да белпл!.
Муныц ез! ауыз эдебиет! tie ыкпал жасамай коймайды. Солай
бела турса да, халыктын ауыз эдебиет! жогарыда айтылган ха-
лыктык сипатын, оныц белплерш сантал отырады.

Эрине, ертедеи келе жаткан ауыз эдебиет! улг’лерийц бар-
лыгын халык тудырран жэне опын бэр!н халыктык шыгарма-
лар деуге болмайды. Олардыц !шшде устемд!к еткен капаушы
тап тудырган шыгармалар да бар. Сол шырармалары аркылы
капаушы тап езппц таптык идеясын, халыкка жат !с-эрекет!н,
кезкарасын б!лд!р!п отырган. Устем тап ез!н‘1ц ауыз эдебиетшде;
б!р!нш1ден, ел талауды, ецбекш'з мал табуды, халыкты ез!п ус-
тауды, ецбек адамдарын кемшп корлауды жырлайды жэне бул
желда «ерл!к» жасаган адамдарын улкен дорежете кетерш ар-
дактай суреттейд!.

Екпшпден, устем тап халыкка жат, кертартпа идеясын езйпц
шырармалары аркылы бейнелесе, сонымен катар, халыктык ор-
тада туган эдебиет улг!лер!н де ецдеп ез максатына пайдалан-
гандыры байкалады. Муныц мысалын батырлар жырынан керу-
ге болады.

Сондыктап еткендег! ауыз эдебиет!» тугел!нен халыктык ть
лекген туран жэне халыктык сипаты бар шыгармалар деп ка-
рауга болмайды. Б!з оларды таптык туррыдан багалаура ти!ст!-
м!з. Бул женпще В. И. Лениннш «... б!з эрб!р улттык мэдениет-

тен тек оныц демократиялыц жэне социали-ст!к тектерш аламыз,
оларды тек жэне сезс!з эрб!р улттыц буржуазиялык мэдениет!-
пе, буржуазиялык ултшылдыгыпа карсы кою унпн аламыз»1 де-
ген даналык niKipiHe суйсне отырып, ауыз здебиепшц !ш!нен
шын мошнде халыктык сипаты барларын, халыктыц букара-
шылдык, nporpecriK арман-муддесш керсететшдерш гама тан-
даи алуга тшст!м!з.

Ауыз эдебиет!
туралы К. Маркс
пен
Ф. Энгельспн
nixipi.

Ецбекпй халыктын кеп расыр бойына жасаган
ауыз эдебиетш Маркс пен Энгельс аса жо-
гары багалап, кунды ш'юрлер айткан. Ауыз эде-
биет! халыктыц когамдык ewipine, турмысына,
тарихи жагдайларына, таптык куресше байла-

нысты туатындыгын дэлелдедк Сонымен 6ipre ауыз эдебиет!
белпл! б!р таптыц куралы болып, таптык санаиы б!лд!рет!нд!г!н
жэне таптык тьпектен тыскары ауыз эдебиет! болмайтындыгыи
айтты.

Жалпы онердш, соныц !ш!нде ауыз эдебиет!в!ц когамем!р!н-
де алатын орны, даму кезецдер! кандай деген мэселелерге
К. Маркс айрыкша кендл белед!, енер экономикалык жэне ко-
гамдык дамудыц жем!с!, соныц нэтижес! деп карайды, Ол ауыз
эдебиетш’щ калыптасуына, ерксндсп есуьне экономиканыц. ко-
гамныц дамуы аса кип эсер етед! деп корсетед!. Сонымен катар,

1 В. И. Л е н и п. Шыгармалар, 20-том, 8-бет

когамныц дамуына, алга басуыма кей кезде онердщ де ыкпалы
болатындыгыи айтады.

«Саяси экопомияныц. сыныпа «Kipicne» атты ецбепнде
К. Маркс ауыз эдебиетше катысы бар курдел'1 уш маселеге ке-
шл аударады:

Бфпишден, когамныц дамуы темени сатыда турган кездщ
ез!пде де внердщ жокары дорежете кетерглген кезецг болады.
©нердщ белил! 64р кезендег! вркепдеу! догам дамуыныц дэреже-
с4не сай келмейд4, дайта сдан озык болады деп керсетед!. Бугаи
ол гректердщ ертедеп encpi догам дамуынан элдекайда 4лгер4
болгандыгын мысал етедк1

Ешншщен, Маркели, айтуылша енердщ барлык, тур! б4рден
калыптасып улгайып кетпейдй ©нердщ «аса курдел! мацызы бар
кейб1'р турлер! жалпы енер дамуыпыц дэрежес! темени' сатыда
туркан кезшде де болуы мумкш»,— дейд4. Буран ол гректсрдщ
эпосын мысалга алзды. Грек эпосы сол кездег! енердщ тамаша
6ip yarici екенд4ин айта келш, бул эпос мифологияга байланыс-
ты турапдыгын дэлелдейдё Ал мифологияны Маркс «мифтж тео-
рияны» шыгаркан идеалистерше тус!нд1рмейд4, оган материалис-
та аныктама береди «Мифтгк угымдардыц кандайы болса да
адамныц киялынан туады, табигат сырын туешбег-ен адамдар
сол сырды эр турл{ мифтер ардылы укыпбак, болады, бертш ке-
ле, адам баласы табигатты ез4пе багындырып алкан кезде, оиыи
сырына тус4нген Шадта еск4 мифы'к укымдар жойылады»,—
ДСЙД1.

Ушйншден, Маркс еск! грек енер4н, грек эпосын жогары ба-
галай отырып, ертеде тукан онер улплер4н4ц мэн4 зор екендшн,
эстетикалык эсер беретйшн айтады. «Ересек Kici кайтадан бала
бела алмайды, б4рак ол жас баланын адал, ацк.ау кылыкына
куанып, суйсппп отырады»,— дейдп Муны айтумен ол ертеде
жасалган енердщ кейб4р турлер4ве 6epri кезде, ягни котам емь
pi алга баскан, дамыкан кезде де кызыгып караушылык. бола-
тындыгын б!лд4ред4. ©нердщ еркендеп, жогары дэрежеге жету4
еск4 мэдениетт! багаламаука, оны жовда шыкаруга экеп сокпай-
ды деп кара иды.

Халыктыц ауыз эдебиет!не Ф. Энгельс те айрыкша кешл ау-
дарып, окан оте зор мэн береди Маркс сиякты, Ф. Энгельс те ауыз
эдебиет!шц халыктыц турмысына, кокам owipiHe, э^ономиканыц
дамуына байланысты турапдыгын айтады. «Ертедеп адамдар-
дыц табигат сырын, айпала коршаган жаратылыс дуниес'щ тусн
не алмай, олар жайыпда иеше турл! мифтгк угымдар тудыруы
жэне олардыц ауыз эдебиетшен орын алуы — экономикалык Да-
мудыц темени сатыда болгандыгынан»,— деп дэлелдекд!2.

Ф. Энгельс ауыз эдебиет! улплершен куралкан «Нем1ст1Ц
халык кггаптары» туралы жазган макаласында ауыз эдебиеты

К- Маркс, Ф. Энгельс. Об искусстве (орыс плшде), том I, стр. 135,
। 2 Сонда, 99—100-беттер.

но'н мэдени, тарихи, керкемдок мэнон айта келш, оны саяси-элеу-
метпк тургыдан карастырады. Халык кггаптарынын мшдето «ку-
ooi боны ауыр жумыс остеп, арып-талып кайткан шаруаныц кеш-
лж кетеру, ойып ояту, ауыр азабын умыттыру, стаи езошц тас-
так даласын 'Hici жупар анкыган гул бакопасы етоп керсету» 1
тана емес, оныц мондето халыктын сана-сез!м!н, ыкылас-жогерон,
отаига деген махаббатын ояту, езоноц куш-куатын, правосын,
бостандыгын ангарту екендопн айтады. Осыган байланысты,
ол халык арасында айтылып, пайдаланылып журген шыгарма-
лардыц барлыгы халыктык еместопн, оныц бэрше сын кез!меоо
Карау керектопн ескертед!.

Тарихты жасаушы, когамды алга бастырып

В. И. Ленин дамытушы ец непзп, ец белсендо жэне nieonynoi
твосы туралы." КУШ — халык деп этап етедо В. И. Ленин. К,огам-
ныц материалдык жэне рухани байлыктарын
жасайтын да халык екендопн айта келш, ол ецбекшо букараныц
творчестволык купли, таланты мен енерш аса жогары багалай-
ды. Адам баласыныц тарихынан айрыкша орын алган мэдени
муралардыц барлыгы да ецбекшо халыктын колымен жасалган-
дыгы.н айтады.

В. И. Ленин ецбекнп халыкты жэне оныц творчествосын аса
жогары багалаумен катар, оган эр уакытта камкорлык жасап
отырды. Совет екометонщ алгашкы жылдарында-ак, халыктын.
творчестволык купине айрыкша кешл беле келт: «Егер Октябрь
революциясына дейш уепмдок еткен канаушы тап халыктын
езон де, оныц творчествосын да багаламаса. Совет ек!мет! ецбек-
1ш халыктын творчестволык таланты мен eooepine, творчество-
лык купине ерекше мэн бередо, оларды дамыту iciH долга алып
дурыс жолга кояды»1 2 *,— дело. Осыган байланысты, пролетариат
мэдениетш жасау жолдарын керсетш берд'ц «Пролетарлык мэ-
дениет гайыптан пайда болган нэрсе емес, ездерш пролетарлык
мэденисттщ маманымыз дейтш адамдардыц ойлал шыгаргаоо
нэрсес! де емес. Оныц бэр! ецкей бос сез. Пролетарлык мэде-
ниет адам баласыныц капиталисток когамныц, помещикт!к ко-
гамныц, чиновникт!к когамныц езпешде жур!п жасап опыгарган
б!л!м корларыныц зацды дамуы болып табылуга тшс»8.

Пролетарлык мэдениетт! жасау уппн, В. И. Лениншц айту-
ынша, б!р!нппден, ертедег! мэдени мураны сын кез!мен кайта
карастырып пайдалану керек, еконппден, социалисток жаца мэ-
дсниеттоц туып, еркендсуоне камкорлык жасау керек. Лепин бул
ретте ертедего мэдени мураныц бэро халык толепне кабыса бер-
мейпндопн айтады. Сонымен борге В. И. Ленин еткен заманнын
мэдениетонде 6ip-6ipiHe карама-карсы ек! мэдениет болваньпо
этап керсетедо. Оныц боро халык толегонен туган болса, еконшоа,
халык муддесоне карсы, устем таптын санасын болдоретондопн,

1 Сонда, 2-том, 559-бет.

2 В. И. Л е н и н. Шыгармалар, 27-том, 199-бет.

я В. И. Л е и и и Шыгармалар, 20-том, 8-бет.

буларды таптык туртыдан, элеуметпк-саяси туртыдан карасты-
ра отырып, оныц птнен тек халыктык мэдени мараны таял ап
ала б)лу кажеттопн сскертедо *.

Мунымеи борте В. И. Ленин социалисток мэдениепо еркенде-
ту о’сонде халык творчествосыныц алатын орны зор екенд!пн
этап втедн Халык, творчествосыиа, оны жасаушыларга ерекше
назар аударады, оларга цамцорлыц жасап, басшылыц ету ка-
жетппн айтады.

Халыдтыц творчествосын, сонын о’ппнде ауыз эдебиетш,
жето'к б!лген В. И. Ленин, оны ете жотары баталап, зор ман
бередц Халыктыц ауыз эдебиейнде тарихи, элеуметйк-тзптык
мацызы бар мэселелер суреттелген, сдан канаушылэрта карсы
халыктыц жургозген курса, халыктыц армаи-муддесо кандай
екендшн 6iayre болады деп карайды. Бул ретте Ленинмен кыз-
меттес болтан Вл. Бонч-Бруевич халыктыц ауыз эдебиетш
Лснинион жетон болетондопн, оны суйсшоп окитындыгын айта ке-
лш, былай дейдн «Эцпмелпз халык эпосы туралы болды да, мен
отан (Ленинге) езомнон ютаооханамда батырлар жыры, халыктыц
елецдер! мен ертсго'леронен куралтаго жаксы жинактар барлытын
айттым. Ленин: «Сол жинактармен танысып шытута болар ма
екен»,-—деп сурады. Мен оныц бул етшошж зор куанышпен
орындадым. Сол купит кгпоонде-ак Ленинойц жапаты жинацтар-
ды зейон коя окута корососендогш кордом. Оларды оцып шыккан-
нан кейш В. И. Ленин: «Мына жипактарды кез жугорте карай
шыктым... Тек осылардыц бэрпо талдап, зсрттеп, саяси-алеумет-
ток туртыдан корытып оиыкса кандай жаксы болар едо. Булар-
га суйене отырып халмктыох арман-муддесо, толсто, психология-
сы ждйыоода тамаша зерттеулер жазута болар едо...»,— дедо’.

Будам В. И. Ленипно’к халык. творчествосына ерекше кещл
белоп, оны зерттеу 1соне камкорлык жасап отыртаны кершедо.
Ол муиымсн халык творчествосыныц ец асылдарын соян кезомен
кдйта екшеп отырып пайдалану жолдапын белплеп берген едо.

Ецбёкщо халыктыц ауыз эдебиетоне ерекше
аСызГэлебиет! кв1^л болген, оны аса жотары багалап, ол же-
туралы. Т нонде гылымдык мэ-но зор шкорлер айтып, ецбек-
тер жазтан адам—Алексей Максимович Горь-
кий. Оныц ауыз эдебией жайындагы кезкарасы орыс халкыныц
революцияшыл улы демократтары Белинский, Чернышевский,
Добролообовтыц жане марксизм-ленинизм классиктеронщ шюр-
леромеи уштасып жатады,

Революцияшыл улы демократтар енбекшо халык тудыртан
ауыз эдебиет!—когамдык, таптык сананыц жемосо, оотда енбек-
oui буцараошц турмыс-торошлого, дуниеге кезкарасы, таптык ку-
ресо суреттелед; дедк Халыктыц ауыз адсбието элеуметток тен-
создокке, кулдык еморге карсы куресуде ецбекшо букараньоц
сана сезомон оятута жэрдемдеседо. Ауыз эдебией аркылы халык-

1 В. И. Ленин. Шыгармалар, 20-том, 8-бет.

тыц откендей OMipiii, тарихын елестетуге болады доле Сондык-
тан да олар халыктыц ауыз эдебиейн таптык, тургыдан, канау-
шы тапка карсы куресу туррысынан багалауга айрыкша мэн
бердь Мунымен катар олар ауыз эдебиейнщ квркемдж касие-
йн жогары баралады.

Марксизм-ленинизм классиктер! мен революцияшыл улы де-
мокр аттардын, халык творчествосы жэне эдебиет жайында айт-
кан н!к!рлер!нс суйене отырып, М. Горький ауыз эдебнейи ба-
галау, жинау, зерттеу жешнде коп жумыстар журпзедь Жас ке-
3|'нде-ак халык ем!р!н жэне оныц ауыз здебиейн суйсше тындап,
жейк б!лген, одан нар алган Горький ецбекпл халыктыц ауыз эде-
биейн аса жогары багалайды. Ол дуниедег! барлык материалдык
жэне рухани байлыкты жасаушы — ецбекпн халык деп тус!иеД1,
ауыз эдебиет! н!ц ец тамаша улплерш тудырушы да халык екен-
fliriH айтады. Бул ретте ол, Октябрь революциясыпан бурынгы
кезде, буржуазияшыл еаяымдардын ауыз эдебией жайында айт-
Кап niKipnepiiie карсы шыгады. «Даралыктыц куйреу!» деген
ецбегшде буржуазияшыл галымдардыц ауыз эдебиейн тер!с ба-
галауын жэне олардыц «ецбекш! халык ауыз эдебиейн тудыра
алмайды, оны тек устем тан адамдары рана шыгарады» деген
Tepic п!к!рлер!н эшкерелейдц соган карсы куресед!. Ауыз эдебие-
т!и!ц ей асылдарын тугызушы халык, екенд!г!н дэлелдейд!.

Ауыз эдебией туралы жазган енбектершде, айткан п!к!рле-
р!нде М, Горький ауыз эдебиетппн. ец еск! турлершщ 03i шаруа
адамыныц кун керлс!не, ецбек ету npouecrepine байланысты ту-
рэндырын аныктайды. Жэне де берйн келе, котам ем!р!н!ц, эко-
помиканыц 1лгер!лсп дамуына сэйкес ауыз адебиейшц де ecin
отыратындырын, жада мазмун, тацырып, тур алатындыгын корсе -
тедь Ауыз эдебиепнщ халыктьж, таптык сипатын ашады.

М. Горький ауыз эдебиепн енбекш! халыктыц коллективйк
шыгармасы деп карайды. «Коллектив эр уакытта езтнщ шырар-
масын идеялык жэне керкемдж жарыпан жеплдгрш отырады,
мэнерлейд!, шырайландыра тусед!», — дейдь Буран од ауыз эде-
биетцще жасалран неше турл! тамаша образцарды мътсал етедг.
«КаЬармандардыц керкемдпе жарынан жеплгезн, ец терец, ен
айцын кей1птер! — ецбекш! халыктыц ауыз эдебиепнде жасал-
ды»1, — деп коллсктивтп! творчестволык куш’ы керсетейн факт!
рейиде келйредп

Горький сол одебиепт жинау жэне зерттеу керекйг!не де
кец!л аударады, камцорлык жасайды. Ол «социалисйк реализм»
туралы жазган макэласында жэне Жазушылардыц Бук!л одак-
тык б!р!нш! съезпге жасалган баяидамасында ауыз эдебиейн жи-
нау, зерттеу аса басты жумыстыц 6ipi екешйпн еекертед!. «Та-
ры да айтам; евз enepi ауыз эдебиейнен басталады. Ауыз эде-
биейн жинацдар, одан уйрешцдер, зерттецдер... Ауыз эдебиет!

1 М. Горький. Эдебиет туралы, Жазушылардын. Бук!л одактык, 6ipie-
uii еъез!не жасагаи баяндамасы, Алматы, 1954. 179-бет.

Совет Одагыныц жазушыларьша кеп материал беред!»,— дейд!.
Ол кандай материал деген сурауга Горький мынадай жауап
кайырады: «Ецбекнп халыктын ауыз эдебнетшен еткендсп та-
рихты, канаушыларга карсы ецбекнп л ердщ журпзген таптык
куресш, еткендеп улы ешрдщ жшркетшт! сикын, халыктын ар-
ман-муддес! кандай болгапын б!лём!з. Соидыцтан да еткен за-
манды иегурлым жаксы б!лсек, каз!рг! замаи !с!н!ц улы мацызын
солгурлым жешл, солгурлым терец тус!нсм!з». Халыктын еткен-
деп ауыз эдебиетш бупнг! кушпц тьлегшен, ертецг! улы !стер!м!з-
дщ тургысынан карастырын, сол тургыдан жипап, зерттеу кажет.
Оныц устше ауыз эдебиет! халыктын, т!л байлыгын пайдалануда
жазушыларга орасан кеп материал екендшш айтады, сол байлык,-
ты жинап пайдалана бшуге нускайды.

М. Горький — Сонет Одагындагы барлык хальиктардын ауыз
эдебиетш аса жогары багалаган адам. Ол Совет Жазушылары-
ныц Бук!л одактык б!р!ннп съезшде улт здебиеттерше айрыкша
кец!л беле келш, Дагыстан халкыныц кернект! жыршысы Сулей-
ман Ст алнекийд! XX расырдыц Гомер! деп атады. Сулейман се-
к!лд! адын, жыршыларга камкорлык жасау, олардыц шыгарма-
сын жинау, бастырьш шыгару, б!р т!лден екшш! ылге аудару ка-
жеттшш айтады. Горький казак халкыныц ауыз эдебиепмеи де
жет1'к таныс болган. Ол жазушы Сэбит Мукавовпен эцпмелес-
кеншде казак халкыныц ауыз эдебиет! ©те кеп алтын казыпа
екендшн ескерте отырып, сол мурапыц асылдарып ipiicren алу,
халыцтыц кереппе жарату кажет деп ацыл беред!'.

Казак, ауыз эдебиет! улплерппц жипалуы жэ-
Казац ауыз не зерттелу жайы к!таптыц келес! бел!мдер!цде,
Эж1шалуы.П ЭР жанрдыц ез тусында, сез болатыпдыцтан, б!з
бул жерде ол мэселен! жалпы шолу туршде га на

карастырмакпыз.

Эдебиетш! Б. Кенжебаевтыц зсрттсуше Караганда2 «Казак
ауыз эдебиетпйц улплер! ел арасынан XIX гасырда жинала бас-
таган. Бугаи себеп болган жагдайдын 6ipi Казакстанныц Россия
мемлекетше косылуы ед!», — дейд! ол. Патша уюмет! Россияга
цосылгап елдерд! билеу ушш, олардыц экономикасын, тарихын,
турмь[с-т!рш!л!г!и, эдет-гурпын т. б. б!луд! мацсат етедц Бул
уш!п ел арасына арнаулы экспедициялар шыгарады, оныц жу-
мысына орыстыц тарихшы, эдебиетш! галымдары да катысады.
Жэне де бул жумыека 1845 жылы Петербурга курылган жэне ез
кез!и!ц гылыми ортальшы болып танылатыи Россиялык геогра-
фия когамы да араласады. Осы когамныц бел!мшелер! Орын-
борда, Омбыда ашылады.

Россиялыц география когамыпыц арнаулы экспедициялары
жэне жеке адамдары казак ауылдарында б!рсыпыра гылыми жу-
мыстар журпзед!. Олар казак халкыныц шаруашылыгы, тари-

1 Сэбит М у к а и од ^су-|Дит>дясрым'Ыз; з4&Г-бет, Алматы, 1S60.

1 Казак эдебиетзшн	'23-беТ ISIS.

2—1453	'	‘	17

хы, цогамдык турмыс-т1рш!Л1г1, эдет-рурпы, мадениеттмеи таны-
сады, кептеген матермалдар жинайды. Мунымен катар, олар
ел арасыиан казак ауыз эдебнетпнц эр турлг улгшерш жинап,
жазып алады. Егер Россия мемлекетше косылганрэ деи1н казак
ауыз эдебистшщ улплер! жепд! жиналмаса, хатка туспесе, Рос-
сияга досылраннан Kefiinri жерде бул 1ске айрыкша кешл белше
бастайды. Ел арасынан ауыз эдебиет! улплерш жинап жазып алу
icinie белсепе араласушылар, оган басшылык етушьтер — Россия-
нин алдыцры катарлы эдебиетцплерк тарихшылары, ралымдары.
ярки Россиялык география когамыныц мушелерк Ауыз эдебиетш
укыптап жинау iciH сц алдымен солар долга алады.

Казак ауыз эдебнет! улплер1н жинауда кернекп ецбек еткеп-
дер — Россиялык география когамыныц мушелерк Ш. Уэлиха-
нов, В. Радлов, И. Березин, А. Васильев, А. Алектеров, Г. Пота-
нин, Н. Ильминский, Э. Диваев, А. Харузин, П. Мелиоранский,
В. Катаринский, Н. Пантусов т. б. Олар дазадтыц ауыз эдебист1Н
аса бай мура деп багалаумеп катар, сол мураны ел арасынан
кентеп жазып алура зер салады, жинаган материалдарын казак
(соЗ! дазакша, жазуы орысша) жэне орыс тиинде жеке кггапша
ет!п шыкарады, ек1 т1лде газет журналдарга бастырады. Казак
тиинде жазып алу мумюншп болмагаи жагдайда, жинаган ма-
териалдарыныц мазмунын орыс тмине аударып бастырып отыра-
ды. (Бул ЭД1СТ1 Г. Потанин кеб1рек колданган.) Булардын казак
ауыз эдебиет! улплерш Ж'инаудагы ипл!кт1 icrepi XIX гасырдыц
аяк кезшде кушейе тусе/ц жэне бул жумыюда О. Элжанов,
Б. Дауылбаев, Ж- Айманов, М. БекКов сиякты казак жастары
белсене араласады.

Ауыз эдебиетш жинап жазып алу iciHe Абай мен Ыбырай Ал-
тыпсарин де катысады. Халык эдебиетш жогары багалаган Абай
ез1Шц шэюрттерше, жолдастарыиа тапсырма 6epin, ел арасынан
асыл мэдени мураны жмнатып отырады, оны халыдка таратура
мэн береди Ыбырай Алтынсарин де осылай етедц ол ауыз эдебие-
т'мпц. ец жаксы улплерш вш!ц «Хрестоматиясына» снпзш, баспа
жузше шыгарады.

Жогарыда аталгап адамдардыц (ппнде казактыц ауыз эдебие-
Ti улплерш жинау, баспа жузше шыгару жешпде Шоданнын,
Раддов пен Потаниншц кызмет! ерекше едь Сондыдтан олардын
эркайсысына кыскаша токтап втелш.

Шокан Уэлиханов (1835—1865). Омбыдагы кадет корпусында
окып журген кезпцц взшде-ак Шокан казак халкыныц тарихы-
»а у Hi ле дарайды, халыктыц мэдени мурасына назар аударады.
Сол мэдени мураны жинап бастыру—-халыд упын жасалран ип-
лпсп icTfH 6ipi болмад деп тусшсдп Бул ретте Шокаппыц сушкД
досыныц 6ipi Г. Н. Потанин былай деп жазды: «Шокан ез халдып
шын пейыпмен суюпн едп.. Халкына жадсылыд жасау жэне онын
болашагына кызмет ету Шокапныц арманы ед'[».

Халкына адал ниепмен кызмет етудг арман еткен Шокан,
бул жешпде кеп жумыстар тстейдп Соныц 6ipi—казак халды-

нын. ауыз эдебиет! улплер!н жинап баспа жузше шыгару, оны
мэдениет! озык елдерге таны.стыру болады жэне бул Шоканнык
алдына койганзор максатынын 6ipiHen саналады. Казактын. ауыз
эдебиет in жинап бастыру iciwe ез!н!ц зор мэн 6epyin Шокан бы-
лай деп Tyeiwupeai: «Осы куигедешн Европада кешпел! елдерд!
аса катал, жен бйпмес тэты деп жалган турде туЫнуш!л!к устем
болып келед!. Кешпел! монгол немесе казактар жайыпдагы мун-
дай у гы мд ар оларды мал тар!зд1, туряайы тагылар деген пйпр-
мен тырыз байланысты. Шыпына келгенде, осы на дан, турпайы
деп каралган халыктардыц кебнпц жазбаша немесе ауызша шы-
гарраи эдебиет!, ацыз энпмелер! бар... ©лецге, acipece еленд! суы-
рып салма тур!нде шыгарып айтуга, бей1мд!л!к, барлык кешпел!
елдердш, сонын 1шгнде казактардын, ез1пе тэн ерекшелпсгер!
деуге болады» 1

Казак халкып корлап, кемотуге карсы шыккан Шокан казак-
тар жайында Европада срыв алып келген тус!н!ктерд!н жалгап
екенд!г!н эшкерелснд!. Сондыктан да ол казак халкынын. жа-
байы, тары емест!пн керсету ymin, оныц гасырлар бойына жаса-
ган ауыз эдебиет! жэне ауыз эдебиеп'шц неше алуан эдем! улг!-
лер! барлыгын, казак акындарыпыц acipece еленд! суырып салу
туршде шыгарута каб!лет! кушт! екенд!г!н мысал етед!. Европада
казактар жайында айтылып журген жалган тюрлерге намыстан-
ган жэне ол п!к!рлерге тойтарыс беруд! кездеген Шокан казак
халкынын ауыз эдебиет!н жинап бастыру жайын карастырады,
бул !ске оныц нз! бел сене араласады.

Омбыдагы кадет корпусын 1853 жылы бтргеннен кешн, Шо-
кан Казакстанпыц б!раз жерш: Кекшетау, Акмола, Баянауыл,
Семей, Меттсу жактарын аралайды. 1856 жылы Кыргыз ел!н
зерттеу максатымен шыккан экследицияга катысады, 1858 жыл-
дары Кашкарияда болады.

Шокан ез!н!н болтан жерлершде халыктыц ауыз эдебиетш
жинай журед!, кептеген жыршы-жырау, акындармеи тапысады.
Казактын сол кездеп* атакты акыидары: Жанак, Орынбай, Арыс-
танбай, Жумарул, тары баскаларымен танысып, олардыц жырла-
рын тыцдап кана коймай, жззып алып отырады. Кыргыз ел!не
барган сапарында кыргыздын атакты дастаны «Манастыц» б!раз
эцг!мес!и жазып алады. Бул «Манастыц» алгаш рет хатка тускен
б(р тур! ед(.

Шокан Кашкарияда болганда уйгыр типн уйренед! де, упгыр-
лардын. кептеген олецдерш жазып алады1 2. Бул жешнде Г. Н. По-
танин: «Шокаиныц жоднаган материалдары улкен 6ip портфеле^
болып ед!. Кейбтр жазгандарын ез!м де Kepin ед!м», — дейд! жэ-
не оныц кейб!реулер!н Шоканныцокыл та бергешн айтады. Б!рак
бул материалдар, Потанишпц айтуына Караганда, кей!пнен жога-
льщ кеткен.

1 Ч. Валиханов. Собрание сочинений, в пяти томах, т. 1. стр 390 1961.

2 Сопда, 403-бет.

Шокан казактын ауыз эдебиетЁн жинаушы рана емес, сонымен
катар оныц зерттеушЁсЁ де болды. Ол жалим казак халкынын
тарихы, этнографиясы, когамдыц емЁрЁ, элеуметтЁк турмысы ту-
ралы жазган ецбектерЁнде ауыз эдебиетЁн де сез етедЁ, ез кезЁ
ушЁн уздЁк, ал бугЁнгЁ кунде мэнён жогалтпаган гылыми нЁкЁрлер
айтады. Солардыц езЁнде ол цазактыц ауыз эдебиетЁн жогары
баралайды. Казактын аныз эцпмелерЁ, онын курылысы, ертегЁле-
рЁ мен жырлары, мифтерЁ халыктын еткендегЁ тарихып бЁлу ушЁн
мацызы зор материалдар деп карайды. МэселсН, кешпелЁ халык-
тардыц, соныц ЁшЁнде казактардыц, шыгу тарихын зерттеунплер
ушЁн ауыз эдебиетЁ бЁрсыпыра дерек болатындыгын айта келЁп,
Шокан былай дейдЁ: «Егер журттыц айтуынан Герадот жинаран
ГомсрдЁц елецдерЁ мен ацыздары-ныц аз да болса тарихи мэнё бар
Десек, егерде езгерЁлЁп мысал тэрЁздЁ болып кеткен ацыздардып
негЁзЁнде окита жэне щындык жатады десек, казактардыц тама-
хна жэне жуйелЁ турде айтылатыи, олардыц казЁргЁ турмыс-тЁршЁ-
-лёгён, эдет-гурпын, ата-бабаларынын. турмысы. я елестететгн
аныздарыныц да тарихи деректерге сэйкес келетЁндЁгЁве, тарихи
мацызы барлыгына шубэланбауымыз керек. Халыктын акыл-
ойынаи жэне когамдагы калыц буцараныц сана-сезЁмЁ, емЁрЁ меи
алга басуы непзЁвде туган бул шыгармалар ауызша айтылу ту-
рЁнде бЁрдеп бЁрге, содап букЁл халыкка жайылады, соидыцтан да
олардыц тарнхи, философиялык жэне психологиялыц мэнё жок
емес» *.

Шокан бул niKipiH «Шамандыцтыц казадтагы далдыцтары»,
«Улы жуз цазацтарыныц ертегЁлерЁ мен ацыздары», «Жоцгария
очерктерЁ», «ТэнЁрЁ» сеКЁлдЁ ецбектерЁнде де айтады. Казацтыц
ауыз эдебиетЁ халыктык еткендегЁ емЁрЁн елестететЁн, тарихи мэнё
бар материалдар екендЁгЁн керсетедЁ.

К-азактыц батырлар жыры жайында да Шокан азды-кептЁ ni-
кЁр айткан. Бул жырлар, Шоцанныц айтуынша, ногайлы дэуЁрЁн-
де, XIV, XV, XVI гасырлар шамасында туган. Онда: «Халыктын,
рухы, кезкарасы, эдетЁ, мёнез-цулцы, турмыс-тЁршЁлЁгЁ суреттел-
ген. Сондыктан бул жырлардын эдебиеттЁк жагынан болсын, та-
рихи жагынан болсын мацызы зор» 2.

Казактын, кейбЁр ертегЁлерЁ мен макал-мэтелдер! Европа ха-
лыктарыныц, эсЁресе -славян халыктарыныц, шыгармаларына
уксас келетЁндЁгЁне тандана отырып, Шокан бул уксастыктын
сырын ашпак болады. А. Афанасьев жинап бастырган «Орыстыц
халык ертегЁлерЁнЁц» ЁшЁнде тек алты ертепнЁц гана казак ертегЁ-
лерЁне уцсамайтындыгын антадь}. Ал мундай уцсастыцты казак-
тардыц славявдармен, эсЁресс орыс халцымен, царым-цатынас
жасау негЁзЁнде болгаидыгынан деп карайды.

Шокан езЁнЁц кептеген ецбектерЁнде казак халкыныц поэзия-
сын, ацывдардыц ацындыц енерЁн аса жогары багалаган. Бул рет-

1 Сеида, 388-бет.

5 Сонда, 419-бет.

те ол влети суырып салма турЁнде шыгарушылыкты акындык
енердЁц аскар шыйы деп 6ёлдё. Казактарды надан, тапы деп кемЁ-
тетЁн европалыктардыц топастырын керссте отырып, оларра кар-
сы ез шкЁрЁн дэделдейдЁ. ©лещи суырып салу ретЁмен айтушылык,
сол аркылы келемдЁ, керкем жырлар тудырушылык казак халды-
ныц паддодыгын керсетпейдЁ, ол оныц ертеден келе жаткан мэде-
ниетЁп бЁлдЁредЁ деп карайды. Соиымен катар, Шокан жыршы-
акыидардыц ЁшЁнде кейбЁр адындардын, азын-аулак акы алу упп'п
байлардын сезЁн сейлеп, акындык енерЁн кунсыз нэрсеге сатуына
ренжидЁ. «Мундай а-кында бет жок, ез касиетЁнЁц барасыи сезЁиу
де жок... Ол озёнён дарындылыгын кандай султапдардан болса да
асып тусетЁн касяет деп карамайды. Кайта акындык енер — ат-
шапан табуушш бЁтксненер деп карайды», — деп, жалдамалы,
бас пайдасын кездегЁш акындарды сынайды. Ал баяларды жак-
тамай, бейшаралык куйге туспей, халык, муддесЁн жырлаган
акындар «халык арасыяда Катты курметтеледЁ», — дейдЁ.

Кептеген акын, жыршылармен кездесЁп, сезЁн тыцдаган Шо-
кан, оларга акыл-кенес берЁп, сын да айтып отырган. ПотаниннЁн
сезЁпе Караганда, Шокан Жанадпен талай per кездескен жэне
дарынды акыпга эр турлЁ такырыптар усынгая. Бугаи жалгас
И. Ибрагимов бЁр жилы Шоканныц елге келгенш, оны ауыл
адамдарыныц зор курметпен карсы алганын айта келЁп, былай
дейдЁ: «ЭрЁ берЁден соц Шокан коштасты да уйге кЁрЁп кеттЁ- Окан
тЁгЁлген уйдЁц сыртындз чолында домбырасы, касында бЁраз ада-
мы бар эйгёлё Орынбай акып отыр едЁ. Шокан оны касына шакыр-
ды. Орынбай эдемЁ елекЁмеп Шокапга арналган кутты болсыныя
айтты. Сол жерде Шокан атакты акынра: казак тёлён татар сез-
дерЁмен шубарлама деп акыл бердЁ..,»1

Сонымеп, Шокан казактыц ауыз эдебиетЁп жинауда, оны
зерттеуде зор сцбек сЁщргеп галым болды. Оныц бул енбектерЁ
казак, халкыпьщ тарихыпан айрыкша орын алады, опы халкымыз
аса жогары багаиайды.

ТурЁк тектес елдердЁц жэне казак, халкылыц ауыз эдебиетЁп
жинау жолында аса зор екбек еткен галымныд 6ipi академик
В. В. Радлов (1837-—1918) болды. Ол шыгыс халыктарыныц
эдебиетЁп жинап, зерттеу маКсатымен бЁраз жердЁ, елдЁ мекендер-
дё аралайды, ете кеп материалдар жинайды. Сол жинаган мата-
рналдараи «ТурЁк руларыпыц халык эдебиетЁнЁц улттлерй- детей
агпен 1865—1904 жылдар арасында сегЁз том стёп бастырып шы-
гарады. ЭрбЁр томга орыс тЁлЁнде Kipicne сез жазады, содан
кейЁнгЁ материалдары эр халыктыц ез тёлёндс (эрпЁ орысша) бе-
рЁледЁ. ©з кезЁнде Радловтыц бул томдары немЁс, француз, атыл-
шын тЁлдерЁне аударылган.

Радловтыц ушЁнпй тоны (1870 ж.) казак ауыз эдебиетЁнЁц ул-
гЁлерЁнен куралган. Томга енгев мэтерналдардыц ЁшЁнде ацыз-
эцгЁмелер мен эр турлЁ жырлар, дастандар, турмыс-салт елендерЁ

1 С онда, IV том, 575-ост.

бар. Акындар айтысынан: Жанак пен Тубект1н> ¥лбике мен КуДе"
ршщ, Менек пен Оспаннын, Шортанбай мен Орынбайдыц айтыс-
тары; жырлардан: Ер Таргын, Ер Кокше, Козы Керпеш—Баян
суду т. б. жырлар еигеи. Бул матерпалдардын. бэр! казак тййнде
(эрп! орысша) берглген.

Казак ауыз эдебиет! улг!лер!нен куралган бул томга Радлов
кысдаша алгы сез жазады, опда казак халкыныц ауыз эдебиетке
бай екецд!г!н, scipece оныц елец шыгаруга каб!летт! келет1ншг1н
айтады. Осы ретте ол кыргыздарга Караганда, дазадтарда елен-
нщ усак турлер! кеп, ал батырлар жыры аз жэне ауыз эдебиет!н!ц
дамымаган тур! деген корытынды жасайды. Радловтыц батырлар
жыры жайында айткан бул п!к!р!не косылуга болмайды. бйткеш
батырлар жырын шыгаруда казактар керцплершен асып туспесс,
кем калган емес.

Жалпы алганда, Радловтын. казак ауыз эдебиет! улплерщ
жинап бастыруы, оны нем! с жэне француз т!лдер!пе аударып
шыгаруы мэдсни мацызы зор ецбектщ 6ipi ед!. Казак халкынын
эдебиенмсн баска елдерд! таныстыру зор игйнкт! ic ед!.

Казак ауыз эдебиетш жинау !с!не белсене катыскан галымнын
6ipi — Г. Н. Потанин (1836—1920). Ол жас кез!нде Шоцанмен
б!рге кадет корпусыида окыган, \екеу! аса тату дос, жадны жолдас
болтан. Кадет корпусын б!т!ргеннен кейш, Г. Н. Потанин Казак-
стапныц кеп жерш аралайды, Семей, Маркакел, Зайсан, Акмола,
Кекшетау жакдарыпда болады, Шоцанга epin оныц аулыиа бара-
ды, Журген жерлер!цдс казак ауыз эдебиетпдц улплерш жазып
алып отырады. Бул !ске ол гылыми мэн 6epin, халыктыц тарихын,
эдет-гурпын б!лу уш!н ауыз эдебиет! кеп материал беред! деп ка-
ранды. Осы ретте ол «Казак ауыз эдебиет! улг!лер!н жинау керек»
дегеп макала жазады 1 жэне бул 1ске баскалардыц да катысуын
кажет деп табады.

Потанин ез! жинаган материалдарын сол кезде Омбыда жэне
орталыцта шыгатын газет-журпалдарда бастырып отырады. Со-
ныц !ш!ндеоныц кеп жылдар бойыиа жинаган мол материалдары
«Казак-цайсак жэне Алтай халыктарынынертеттлер! меи ацыз-
дары» деген атпен 1916 жылы «Живая старина» (№ 2—3 журна-
лында басылып шыцты. Ол ауыз эдебиет! улплерш казак тиннде
жазып алмайды, тек шыгарманыц мазмунып гана жазып алады
жэне оны орысша эцпмелеп беред!. Егер Радлов ел арасынан жи-
наган материалдарын казакша жазып алып, айтушыныц стильд!к,
сезд!керекшел1ктер!н сактап отырса, Потанин олай етпейд!, жи-
нагандарын б!рден орысшага аударады. Мунын, мэн!с! казак ауыз
эдебиет!мен орыс кауымын таныстыруды коздегенд!ктен белу иг-
рек. Ал Радловда Караганда, ауыз эдебиетш жинауда Потаниннш
б!р ерекшелш бар. Ол жинаган материалдарын к!мнен жазып
алгандыгы, айтушыныц ем!рбаяны, оныц кандай шыгармаларды

1 «Дала уалаяты» газет!, № 29—31, 1894.

б!летшд!г!, оларды калам уйренгешцп т. 6. жайынан мэл!меттер
бередь Мунысы рылым ушш аса кажет материал ед1.

Казак ауыз оебиетшщ кептегсн улплерш жинаса да, Потанин
олар жайында арнаулы рылыми-зерттеу ецбек жазбараи. Б!рак
та ол езпбц баска ецбектершде казактын ауыз эдебиет!н аса жо-
гары багалайды. Ец алдымен ол казак халкыныц ауыз эдебиеткс
байлырын сез етед!, оныц керкемдж дэрежес! баска халыктардыц
шыгармасынан кем сокпайтындырын керсетедц Мзоелеп, «Евро-
па халыктарыиьщ орта еасыр эпосындары шырыстык мотивтер»
деген курдел! ецбегшде казак ауыз эдебиетш&н б!рнеше мысал-
дар келт!ред! де, «Козы Керпеш — Баян сулу» жьгрыпа айрыкша
тоцтапды. Ол бул жырды «Жер жузшдеп асыл муралардыц 6ipi»
деп карайды.

Откен гасырдыц 80-жылдарынан бастап казак ауыз эдебиетш
жинау, бастыру женшде кеп ецбек спйрушййц 6ipi Эбубэюр Ди-
ваев (1856—1932} болды. Ол Орынборда₽ы кадет корпусын бгпр-
геннен (1876 ж.) кей!н Туркстан генерал-губернаторлыгында
кызмет !стейд!. Thicti цызметш аткара журш, казак, халцыныц
тарихына катысы бар материалдарды, ауыз эдебиет! улплерш
жинау icine к!р!сед!. Вуларды ол сол кезде шыгатын газет-жур-
налдарда (eid т!лде) жариялап отырады.

Революцияга дей!н, одан кей!н де Обубэкгр жинаран ауыз
эдебиет1н!ц улплер! орасан кеп. Ел арасынан ауыз эдебиет! и ал-
ряш рет жинау icine к!р!скенде, Обубэк!р ею турл! максат кездей-
д1. Bi pi нш идеи, казак халкыныц мэдени мурасы.н келешектег! жас
урпац ушш, тарих ушш керект! дуние деп жинайды. Екппшден,
жинаран материалдарып орыс mine аударады, онымен орыс хал-
кып тапыстыруды максат етедй

Алдыпа осы сеюлд! иплшт! максат койган Обубэюр Ш. Уоли-
ханов, Г. Потанин, В. Радлов т. б. сеюлд! ауыз эдебиетш жинап.
бастыруда тамаша кызмет аткарады, келешек урпац уш!н асыл
мура цалдырды.

Октябрь рсволюциясына дешп Эбубэюрдщ жинаран матери-
алдары газет-журналдарда рана басылды да, ез алдына жеке
ютап келем!нде шыккандары аз ед!. Оныц жинаран материал-
дары тек советт!к заманда гана, этап айтцанда, батырлар жыры
жайында 1922-23 жылдары Ташкентте торыз штабы баспадап
шыкты. 1924 жылы турмыс-салт блендер! йен кураган «Тарту»
атты жинагы, ал 1926 жылы Кдязылордада «Балаларга тарту»
ат гы жннзры ба сылды. Обубэюр жинап, баспа жузше шыгаррап
материалдар казак халкыныц мэдени тарихы уппн аса керект!
асыл казыиа едк

Казак, ауыз эдебиет! улгьперпг жинау icine Октябрь револю-
цпясыиа деГпн жеке адамдар гана катысцан болса, ссветтпс дэучр-
де оран ук!меттарапынан айрыкша мэн берьледц Халыктыц ру-
хани банлыгын аса жогары баралагаи Совет ук!мет1, ауыз эде-
биетш укыптылыкпен жипау, бастыру, ец тацдаулыларын халык

игиппне айналдыру iciH долга алды. Бул жумыс б!зд!ц Кязак-
станда журпз!лд!. 20-жылдарда Кдзакстандагы елке тану когамы
б!рсыпыра жумыс icreni. 1933 жылы дазадтыд улт мэдениетшш
Былыми-зерттеу институты курылады. Ол ел арасынан ауыз зде-
биет!н уйымдаскан турде жинау мадсатымен, жср-жерге арнаулы
экспедициялар шыгарады. Ипституттын бул сек!лд! ипл1кт1 icine
дазад мэдениетшш кер пекл да пр аткерл epi: 1. Жансупров,
С. Сейфуллин, М. Эуезов.'С. Мука нов, С. Аманжолов, S. Турман-
жанов, I. Кенесбаев, Е. Исмайылов т. б. катысады. Институттыц
жинаган материалдары бойынша б!рнеше жипац («Казак сонет
фольклоры», «Жумбадтар», «Мадал-мателдер» т. б. ) жарык
керд1.

К,азад халкыныц ауыз эдебиетш жинау ici Казакстанда Бы-
лым академиясыныц филиалы (1946 жылдав бастап Казак ССР
Былым академиясы) дурылганиан кейш кушейе тусед!. Былым
академиясы жыл самый жер-жерге экспедициялар шыгарып,
халык, эдебиетЁп жинатып отырады. Жане де осы матсриалдар-
дан б!рнеше жинактар курастырып шыгарды. Мысалы: Мухтар
Зуезов атындагы Казак, ССР Былым академиясыныц Эдебиет
жане енер инетитутынын. колжазба корына жиналган ауыз эде-
биет! материалдарынан 1958—1973 жылдар арасында улкенд!-
К1ш!л1 23 том курастырылып жариялаиады. Булардыц !ш!нде:
«Батырлар жыры» (уш том жэне орысшасы б!р том), «Казак ер-
теплер!» (уш том жэне орысшасы уш том), «Айтыс» (уш том),
«Казактыц мадал-мателдер!», «Шешендш сездер» бар ед!. Жэ-
не буларга коса эрцайсысы (Ярнеше вариантымен «Кыз Ж!бек»
«Козы Кэрпеш — Баян сулу», «Камбар батыр», «Алиамыс»,
«Коругылы» сияцты жырлар т. б. жарык, кердк

Советт!к дэу!рде казак ауыз эдебиет! улг!лер!н!н жиналуы,
жариялануы жайынца тагы dip мысал келтЁрешк. ¥лы Отан со-
гысына дейш эпостык жырларымыздын баспа жузше шыкданы
он шадты гана ед! («Алпамыс», «Кобыланды», «Камбар», «Ер
Таргын», «Кыз Ж!бек», «Козы Керпеш — Баян сулу», «Айман—
Шолпан», «Бекет» т. б.). Осыган дарап «дазадтыц эпостыд
жырлары сан жагынан аз дуние екен» деупвлер де болды. Ал
Kaaipri кунде dip гана енер инетитутынын колжазба дорында
жуз сексеннен астам батырлар жыры, дырык шадты тарихи
жыр, елуден аса лиро-эпос садтаулы тур. Кейб!р жырдын, ва-
рианты да кеп. Мэселен, «Кобыландынын» 26, «Керутылынын»
30 варианты бар. Сондай-ад, жырлардын келем! де эр турл).
Кейб!р жыр бес жуз жолдыд болса, енд! б!реулер! он бес мын
жолга жетед!. («Кобыланды батырдыц» Мергенбай айтуындагы
нускасы мен Нурпешстщ жырлаган варианты эрцайсысы он
мын жолдан асады).

Бул келпрЁлгек факплер советт!к доу!рде казак ауыз эдебие-
Ti улплерш жинау, жариялау жумыстарыныц жемшт! турде
жург!з!л!п отырганын керсетед!.

Казак ауыз
эдебиет’ш'щ
зерттелуЬ

Казак, ауыз эдебнетЕн зерттеу ici шын мэнЕнде
советтЕк дэучрде колва алынып, вылыми жолва
койылды. Бул кезде ауыз адебиетЕн зерттейтш—
фольклористика деп аталатын — гылым калып-

тасты, фольклорист ралымдар катары ecin келедь Осынын на-
тнжссЕндс жалпы казак, ауыз эдебиетшЕц жэне оныц жеке
турлерЕнЕн. туу, цалыптасып даму тарпхы жайында газет-жур-
налдык макалалар, улкен вылыми зерттеулер (моноврафиялар,
кандидаттык, докторлык, диссертациялар, мектеп пен жовары
оку орындарына арналван окулыктар т. б.) жазылып, баспа
жузЕне жариялануда. Казак ССР Былым академиясы шыварван
«Казак эдебиетйпц тарихы» дейтЕн курделЕ екбектЕн бЕрЕнпи те-
мы (екЕ кЕтан) ауыз адебиетЕне арналады.

Эрине, казак ауыз адебиетЕн зерттеу ici советик дэуЕрде
жузеге асты деуЕмЕзбен бул сала да револгоциява дежн жургЕзЕл-
ген жумыстарды жокка шыгармаймыз. Революцияга дейЕн ка-
зак ауыз эдебиетЕ жайында жазылван монографиялык зерттеу-
лер болмаса да, бiрен-сарандап айтылван шкЕрлер болатын.
Бул жеиЕнде жоварыда атап еткешмЕздей, III. Уалихановтын,
В. Радлов пен Г. ПотаниннЕй, И. Фале-в пен П. Мелиоранскип-
дЕн т. б, гглымдар мен авартушылардыцжалпы казак, фольклоры
туралы жэне опыц кейбЕр жапрлары жайында айткапдары да
бар ед|. Муидай шкЕрлер, эрине, улкен вылыми зерттеу ецбекте-
piniii мЕидеттерЕи аткармаса да, казак фольклорынын тарихи
даму жолдарын, эдебисттЕк жэне когамдык мацызын, керкемдЕк
сипаты мои ерскшелЕпн тусЕиу, оныц сырын угыну жешнде ай-
гарлыктай мэндЕ екенш естен шывармаймыз. Жэне де бул ni-
кЕрлер советик дэуЕрде калыптаскаи казак. фольклористикэсы
ушЕи кымбат та кунды болванын бЕлемЕз.

Советик дэуЕрдеп казак фольклористикасыныц калыптасу,
даму, ©су жслын шаргты турде уш кезенге белш царастырува
болады.

Eipinmi кезец — 20—30-Жылдар арасы.

ЕкЕпшЕ кезец — совыс жылдары.

УшЕншЕ кезец — ¥лы Отан согысынан кейЕпгЕ жылдар.

20-жылдардыц бас ксзЕнде-ак казак халкыныц ауыз адебие-
тЕ жайында масел ел ер кетерЕлЕп, фольклор туралы газет-жур-
налдарда улкендЕ-кЕпплЕ макалалар жариялана бастайды. Бул
макалаларда казак фольклорын жинау, зерттеу, бавалау ха-
кында кептеген шкЕрлер айтылады. МуныН езЕ казак совет
фольклористикасыныц, пени ауыз эдебиетЕн зерттейтЕн вылымы-
нык тууына негЕз салады.

Алвашкы кадамы казак ауыз эдебиетЕ туралы жазылван кЕ-
шЕ-прЕм макала-заметкалардан басталван казак совет фельк.то-
ристикасы идеология майдандарында шиелешскен таптык курес
жагданында, фольклордыц тарихи жэне когамдык, ролЕ жайын-
да кетерЕлген мэселслерге белсене араласу негЕзЕнде дуннеге ке-
ледЕ. Идеологи ялы к курестердЕц иепзЕнде туып калыптаса бас-

таган казак, совет фольклористикасы 20-жылдардын. бас кез<н-
де-ак. ауыз эдебиет! женшде б1рнеше мэселелер кетереди Со-
лардыц шпнде оныц ерекше кендл белгеш: еск! мэдени мурапы
игеру жане ауыз эдебиетшin. тарихын зерттеу мэселес'1 болады.

Еск! мэдени мураны игеру туралы мэселе Казакстанда 20’
жылдардыц бас кезшде кетеригеди Жэне бул мэселсде 6ip-6ipi-
пе карама-карсы ек! багыттуады. Оныц 6ipinuiiciH алаш орда-
шылар, ултшыл, байшылдар, ал екшнпсш советик курылыс ушш
куресунплер колдайды.

Октябрь революциясыныц нэтижесшде Казакстанда орнаган
советик цурылыска карсы курес журпзген ултшыл байшылдар,
алаш ордашылар ертеден келе жаткан мэдени мураныц imineH
еск! еьнрд!, ескЫкт! дэрштейтш жэне хандык курылысты кор-
таган адамдарды мадактайтын шытармаларды кекке кетередй
Мундай шыгармаларды жаца советпк курылыска карсы курес-
тш куралы eTin пайдалануга тырысады.

Осы жагдайды еске ала келш, казак совет эдебиетпйц яепзш
салган Сзкен Сейфуллин былай дейдк «Олар (алаш ордашы-
лар. М. F.) казавугыц бурынгы батырлары туралы байлар кул-
кымен бурынгы айтылган елецдерд! жинап, оган тары да елдеп
елешшлерге жацадан блендер костырып ютаптар шыгарды.
Мэселен: «Аламаи», «Кенесары— Наурызбай»... т. б.»1 жэне де
«Олар... байлардыц санасын сарындаган керкем эдебиетт! суй-
пштед!» 1 2.

Сэкен ултшыл-байшылдардыц идеялык. максатын, советик
когамга карсылык эрекетш эшкерелеп кана коймайды, оларга
карсы курес уйымдастырады. Бул курест! жерплпсп партия
уйымы жэне Сабит Муканов, Амангали Сепзбаев, Бсйсенбай
Кенжебаев т. б. сиякты жас эдебиетш! коммунистер катты кол-
данды. Булар еск! эдеби муранын нес! устем тап емсс, ецбекш!
халык екенш дэлелдейд!. Осы ретте олар сол кезде «Ецбекнп
казак», «Кызыл Казак-стан», «Ленингшл жас» сиякты газет-
журиалдарга макалалар жазын, оздетршш кезкарасын б1лд!ре-
дг Мэселен, Сабит Муканов «Казак эдебиет, эм Ыбырай» детей
такырыпта мацала жазып, оны «Кызыл Казацстан», журналы-
ныц 1924 жылы шыккан 7—9 сандарында жариялайды. Сабит
осы мацаласында «Ауыз эдебиет! б!зде бай, эдем! эдебиет»3 дей
отырып, бул эдебиетт! шытарушы ултшыл, байшылдар айткан-
дай устем тап емес, ецбекнп халык, халык муддешн жырлатан
жыршы акындар екенш дэлелдейдй Ауыз эдебиетш, эн мен куйд,
халык арасынан шыккан, ецбексш халыктын турмыс TipiniairiH,
оныц oMipiH жаксы б^летн! адамдар тудырады дейди Осы ретте
Сэбит халык эдебиепнщ ец корнект! ош'лдер! деп Орымбай,
Шеже, Арыстанбай, Шал, Тотжан, Б1ржан, Нуркей, Акаи, Ыбы-

1 С. С е й ф у л л и и. Шыгармалар, 4-том, 379-бег, 1962.

2 Сонда, 381-бет.

® Сэбит Муканов. бсу жо.чдарымыз, 1960, 19-бет.

рай сиякты акын, жыршы, энпилерд! атайды, олардын. шыгарма-
ларын жинау, жарыкка шыгару жайлы мзселе кетередй

Ал Амангали Сепзбаев «Халык, пен эдебиет» дсйт!н мака-
ласында Бейсенбай Кенжебаев «Абай елецдер!нщ 1923 жылгы
басылуы туралы»1 2 дейтш мадаласында ауыз эдебиетшщ нег!з-
г! нeci ецбекпп халык, екенш айтады.

20-жылдардагы казак совет фольклористнкасы еск! мэдени
мураны игеру мэселес!н таптык туртыдан багалап баяндауга
ерекше мэн беред!. Осы ретте жалпы эдебиетт!, сонын !шшде
фольклорды, таптык туртыдан баралау, таптык т!лекке сэйкес
зерттеу мэселес! кетер!лед!. Еск! мэдени мурапыц бэр!н «халык-
тык» деп жарняламай, олардын шпнен ец асылдарын, ндеялык
жэне керкемд!к сапасы жогарыларын, енбекш! таптын муддес!-
не сай келетшдертн тандап алу мэселесше назар аударылады.

20-жылдардагы фольклористикамыздыц екпшй б!р кетерген
мэселес! — ауыз эдебиетппн тарихын зерттеу жайыпда болады.
Бул мэселеге зор кендл белген адам — бук!л совет эдебиетппн
аса корнект! кайратк-epi, академик-жазушы Мухтар Эуезов едп
(Оган кейппрек токтаймыз.)

Ал 30-жылдары казак совет фольклористнкасы такырып жа-
гынан болсын, зерттеулердщ рылымдык сапасы жагынан болсын
1лгер1леп дамырандыгын ацгартады. Осы кезде ауыз эдебиетше
арналран мацызды api келсмд! зерттеулер керше бастайды.

Аталган кездеп фольклористикамыз такырып жатынан ал-
ганда бгрнеше курдел! мэселелерд! кетередь Солардыц !ш!нен
бастылары мыналар:

1.	Окулыктар жасау мэселес!.

2.	Ауыз адебиетшен уйрену мэселес!.

3.	Ауыз эдебиет!н!ц халык ем!р!пе байлаиысы жэне халык
акындарыныц творчествосы туралы.

30-жылдары казак ауыз эдебиетшщ тарихын окулык келе-
мшде баяндау мэселейи тунгыш кетерген, оны долга алгаи Сэ-
кен Сейфуллин ед!. Бул !ске Kipicep алдында ол эдеби мураны
бшетшдсрге арнап 1929 жылы «Ецбекпп казак» газет! аркылы
ашык хат жазады3, казак эдебиетппн тарихы туралы ютап жазу
ойы барлыгын айтып, соган керект! материалдарды ел арасынан
жинап беруд! сурайды. Оныц «аса кажет» деген материалдары-
ныц кепшыпг! казак ауыз эдебиетшщ эр кездеп нускалары бо-
латын.

Аталган кпабып Сэкен ек! бел!м етш шыгарады. Оныц б!р!п-
niici, «Кззактыц еск! эдебиет нускалары» деген атпен, 1931 жы-
лы хрестоматия курастырып жарияланады. Ал ек!нш!с!, «Казак
адебиеть Билер дэу!р!н!ц эдебиет!» деп аталатып казак ауыз
эдебиетппн. тарихын баяндауга арналган гылыми зерттеу ецбек
1932 жылы жарык кередт Мунда Сэкен алдымен казак халцы-

1 «Кызыл Казакстан» журналы. № 2—3, 1922.

2 «Енбекип казак» газет!, № 359—360, 1925.

а С. С е п ф у л л и и. Шыгармалар, 4-том, 389-бет, 1962.

ныц тарихынан кыскаша мэл!мет беред! де, содан кеши ауыз
эдебиет1н жанрына карай жпстеп, б!рпеше салага бел!п баян-
дайды. Жэне де ол ауыз эдебиеттн ез!нд!к ерекшел!ктер!н, кер-
кемд1к касиетш керсетедй

Сэкеннщ казак, ауыз эдебиетш окулык колем in де зерттеуге
арналган бул енбег! ез кез! упйл а^а кажет жэне кунды енбектщ
6ipineH саналган-ды- Будап, эрине, сез болып отырран кгтаптыц
акауы, кате-кемшшп жок деген урым тумайды, ондай ксмпй-
Л1ктер1нщ бастысы — Сэкепнщ казак халкынын ауыз эдебиетш
тугелдей билер дэу1рш!к! дэушде. (Кейшнен Сэкен бул ппаршен
кайтты, оны бтебай Турманжановпен б!рлес!п жазган окулыгы-
нан керем!з.)

Сэкеннен кейш казак ауыз эдебиетш окулык келемшде зерт-
тен баяндау жешнде 30-жылдары кеп жумыс журпзшедп Бас-
тауыш жэне орталау мектептерге арналып, б!рнеше окулык,
хрестоматиялар баспа жуз!не шыгады. Оларды белгип эдебиет-
ш!лер!м1з М. Жолдыбаев, М. Эуезов, Э. Коцыратбаев, 6. Тур-
манжанов, М. Каратаев, С. Муканов, К- Бекхожин т. б. жазып
курастырады. 30-жылдары шыцдан бул окулыктар азды-кепт!
кемшипктерше карамастан, казак фольклористикасын дамыта
тусу жолында тагы 6ip iarepi баскапдыктыц. белые! болып ед!.

30-жылдары казак эдебиетш!лер!н!ц, сонын iuiinne фолъкло-
ристсрдщ, кенднен кетерген мэселесшщ dipi — керкемд!к шебер-
л!кке уйрену жайында болады. Рас, бул мэселе 20-жылдарда да
кетермген ед!- Bipax, 30-жылдардып бас кезшде оган жанаша
мэн бер!лед!. Казак совет жазушылары шеберлпсп орыс, Ба-
тые, Шырыс эдебиет! классиктер!нен жэне Абайдан уйрену ке-
рек деумен катар, оны халыктыц ауыз эдебиет! нен де уйрену
кажет деген ш'кфлер де козгайды.

Мэселен, Сэбит Муканов «Казактыц пролетариаттык эдебие-
т! туралы» (1931 жылы) жазган енбегшде’ социалист!к жаца
заманды, екшнд! курылысты, совет адамдарыныц ерл!к енбегш
шабыттана жырлау уш!н, еленнш оралымды да ушкыр тур; деп
казак, ауыз эдебиетшдеп «жыр» елшемш усынады- (Эйткен! ка-
зактыц «Кобылапды», «Алнамыс» сиякты жырларында батырдын
жорык-шабыс, айкае-тартыс, алыс-жулыстары, кез (леспес ерл!к
кимылдары «жыр» аркылы бер!лген. Сондыктан бупнп ерл!к
ем!рд!, екшнд! кимылды туйдектете жырлау уш!н елецнщ «жыр»
тур! ете манд! екенш, бул ретте «Кобыландыдагы» «жыр» тур!н
езше улг! ет!п жургешн дэлелденд!.

Сэбит «Поэзия мэселес!» атты макаласында халык поэзиясын-
дагы «жыр» тур!пе жэне сдан уйрену мэселесше кайта оралады:

«Маган казак еяенлнщ 4 аякты, 6 аяцты, 8 аякты турлер!
курдел! niKip айтуга колды байлайтын сыкылданды. Сондыцтап

1 С. Муканов. t)cy жолдарымыз (мацалалар жинагы), 122-бет, Алматы,

мен «Турмыс тулпары» дегеи олецнен бастап, халык эдебиет1Н1п
шубыртпалы турше бет алгандай болдым. Маган шубыртпалы
тур д in («Кобыланды», «Алпамыс») екпшц ирга гы 6 аяц, 8 аяк-
тардан куштг сыкылданды. Шубыртпалы турдщ кушагы niKip
кушактауга кен тэр1здепдь «Октябрьдщ ©ткелдер!» тагы сондай-
лар осы 13бен копт»1.

Халыктын, ауыз эдебиетшен уйрену керек деген населен» ке-
зшде Сэкен де, 1л и яс та, Мухтар да кетердц Бул жвш’нде олар-
дыц да айтцан, жазган ппбрлер! мол. Олар халыктын ил бай-
лыгын, саз eiiepin уйренуд! усынады, ауыз эдебиетшдеп кейб1р
сюжеттерд», фольклорлык образдарды пайдаланып, сол непзде
жада шыгармалар жазу мэселешне кетпл аударады. Сонын нэ-
тижесшде казак совет эдебиетгнде фольклорлык. тадырыпка жа-
зылган бйрнеше шыгармалар дуниеге келдн Бугаи Мухтардыц,
Сэбитт1Н, Бабитпн, тагы 6ipa3 акыи-жазушылардыц фольклор-
лык, сюжет нег131Вде жазган шырармалары дэлел.

30-жылдарда казак фольклористикасынын тары 6ip назар ау-
дарган мэселес‘1 — советпк дэу^рдеп халык творчествосы едь
Оган себеп: бул мэсеяенщ Бук!л Одак келем'шде долга алынуы,
оган партиямыз бен ук1мет1м1'здш ерекше мэн 6epyi, камкорлык
жасауы. Сондай-ак, Жазушылардыц Букш одактык 6ipiHiui съе-
зппц 1934 ж.) жэне А. М. Горькийдщ ез! бастап халык твор-
чествосы жайында орынды мэселе кетеру! — халык арасынан
шыккан енер нелерше барлык жерде кеидл белиц ерекше жаг-
дай тугызады.

Аталган кезде Казакстанныц да аудан, облыстарында енер
нелерше камкорлык жасалып, олардыд творчестволык жнында-
ры, слёттерц халык акьшдарынъщ айтыстары етгазшедь Халык
арасынан шыккан талаиттардыц творчестволык ецбектер! жога-
ры багаланады, олардыц жан-жакты еркендей беруше, творчест-
волык ©суше жагдай жасалады. Осы кезде халык поэзиясыныц
алыбы Жамбыл бастаган Нурпешс, Доскей, Шашубай т. б. жыр-
шы жыраулар ездершщ акындыц енерш советпк шат ем1рд!
жырлауга арнайды, кептеген жада да тын шыгармалар береди

Бул айтылгаидар казак фольклористикасынын алдына жада
мшдеттер кояды. Эдебиетпплер1м1з бен фольклористер1м1з со-
ветик халык ноэзиясын, оныц кернекп екшдершщ шыгармасын
зерттеу icine Kipiceni. Бул 1ске М. Эуезов, С. Муканов, М. Кара-
таев, Е. Исмайылов, Б. Кенжебаев, тагы баска эдебиетш1лер1М1з
белсене араласады, олар бугшп халык поэзиясы жэне оныц кэр-
некп ек1лдер! жайында зерттеулер жазады,

30-жылдардагы фольклористикамыз Советпк халык поэзия-
сын зерттеумен катар, казак халкыныц ертедеп ауыз эдебиетш
зерттеу icine кеп кецш белш отырды. Осы кезде М. Эуезовтщ
«Казак халкыныц эпосы мен фольклоры» (1939), С. Муканов-
тын «Батырлар жыры» (1939), К- Жумалиевтщ «Халык поэма-

1 Сон да, 156-бег.

лары» (1939), Э. Маргупанныц «Казак эпосын тудырган мотиб-
тер» (1939), Б. Кепжебаевтын «Казак эпосы туралы» (1939)
жазган ецбектер! жарияланады. Бул зерттеулердс казак ауыз
эдебиет! н in тарихы, оныц даму жолдары жайында, acipece
фольклордыц халыктыгы туралы мэселе кетер!л!п, ол маркспк-
ленинд!к шм непзшдс карастырылады.

Аталган кезде казак ауыз эдебиетш зерттеу жумысына т1л
!л!м!н!ц мамандары Кулайберген Жубанов, Сэрсен Аманжолов,
Шамгали Сарыбасв, 1смет Кецесбаев, Мэулен Балакаев, Ны-
гымет Сауранбаев т- б. катысады. Олар, acipece, ауыз одсбиет!-
н!н сезд1к байлыгына, т!лд1к ж:эне керкемдж ерекшелпстершс ко-
пил аударады, соларды тексеред!.

Казак фольклористикасы 40-жылдары, яти согыс жылдары-
ныц ез1'нде де 1лгер1лей ту се л.!. Бул жылдары согыс жагдайына
жэне б1раз фолыслористердш майданна кетуше карамастан,
казак ауыз здебиетш зерттеу саласында б!раз жумыс журпзнпе-
д5. Ец алдымен казак фольклористер! согыстыц алгашкы кун!-
ак партия кетергеп уранга ун косып, халыктыц патриоттык
рухын кетеру, баскыншы жауга карсы курес уйымдастыру 1сше
белсене араласады. Бул жешнде олар халыкты ерл1кке шакы-
ратын етк!р макалалар жазады. ЖергЬнкт! жерлерде халык
акындарыныц слёттерц айтыстары етк1з!ледй Олардыц кетергеп
такырыбы: фашистерд! жецу ушш куш аямау, майданга кемек-
Т1 кеп беру, oip.nec.in ецбек ету.

Согыс жылдарындагы фольклористикамыз, б^ршипден, ха-
лыктыц ерл!к, патриоттык дэстурш эерттеуд! басты мэселе етш
кетередй Сопымен катар ауыз одебиетшщ жанрларын моногра-
фиялык келемде зерттеу iciii колга алады. Бул ретте казактын
айтыс елецдер! туралы С. Мукановтыц, Т. Нуртазиншц, халык
акындарыныц, соныц 1шшде Жамбыл мен Нурпешс творчество-
сы туралы М. Эуезовт'ш, К- Жумалиев пен Е. Исмайловтыц ка-
зак халкыиыц эпостык жырлары туралы Э. Маргуланиыц,
Б. Кенжебаевтыц, шешенд!к сездер туралы Эмина Мэмстовалар-
дыц ецбектер! жарык кередк

Ек!нш!ден, согыс кезшдс жург!з!лген зерттеулерде казак
ауыз эдебиепгпц мэселелерц жеке жырлардыц шыгу, даму жол-
дары халкымыздыц тарнхына байланысты карастырылады. К,ай
кезде кандай шыгарма тугандыгы жэне оган кандай тарихи се-
бептер болганы 6ip кыдыру мол ашылады. Бул, мэселен, казак-
тыц эпостык жырларынын немесе айтыс елендершщ шыгу та-
рихы туралы жазылган ецбектерден орын алады.

Согыс жылдарында казак ауыз эдебиетшщ маселелер! орта
мектепке арналгап окулык, келемшде де баяндалады жэне он-
да, мумкш болганынша, казак фольклорыпыц непзп жанрлары
тугелдей камтылды деуге болатындай едй К- Жумалиев, Э. Мар-
гулан, Е. Исмайылов, С. Муканов пен К,. Бекхожин жазган оку-
лыктар меп курастыргаи хрестоматияларда казак ауыз эдебиет!-
н!ц неггзг! жанрлары жуйел! турде, окушыларга толык машмет,

туракты б!л!м беру максаты кезделдь Эрбор жанрдыц езшдок
ерекшел!г!, шыгармалардыц идеялык, керкемд'ок касиетц тарих-
к,а байланыстылыгы айтылды.

Алайда, казак ауыз эдебиет! женшде сотые кез1нде шыккан
кейбор евдектер азды-кепт! кемш!л!ктерден де кур алакан емес
ед!. Мэселен, халыктыц ерл!к дастур! жэне батырлар жыры жа-
йында жарияланган кейб!р зерттеулерден эпостык батырларды
майдапда нем!с-фашист баскыншыларра карсы Kypecin жаткан
совет жауынгерлерше рух беруш!, оларды ерлшке бастаушы куш
деп караушылык орын алтан. Рас, боз халкымыздын ерлок дэе-
турон де, батырлык жырларды да жотары баталаймыз. Б!рак
эпостык батырларды коммунисток партия тэрбиелеген совет
жастарына рух беруш! деп, улп деп караута болмайды.

Согыстан кей!нп' жылдары казак фольклористикасы эдебиет
тану тылымыныц басты бор саласына айналады. Отан борнеше
себептер болады. Боршшоден, бул кезде де коммунисток партия
эдебиет мэселесше, эдебиет тану рылымына, сонын. пшнде фольк-
лористиката зор камкорлык керсетед!, алдаты мшдеттерш белп-
леп береди Еоонппден, осы кезде Казак ССР Рылым академиясы
курылады. Эдебиет институты ашылады. Бул институт казак,
эдебиет! тарихын жан-жакты алып зерттеуд! жургозе бастайды,
борнеше зерттеулер жарияланады. Сонын келемд! бореу! «Казак
ауыз эдебиет! тарихыныц» боронил томы (еко котап) едо- Оны
жазу жэне баспа жузоне шыгару icine М. О. Эуезов пен М. К- Ка-
ратаев гылыми жетекшолок след!.

Сонымен, жотарыда келт!р!лген факт'олер советтш дэуорде
казак ауыз эдебиетш зерттейтш гылымиын. калыитасканын жэ-
не оныц зор келемде дамып келе жатканын далелдейдо. Алгаш-
кы кадамын Kiini-ripoM макала, заметкалардан бастаран бул ры-
лым, каз!рг! кунде ecin ер жетт!, ауыз эдебиетонщ мэселелерон
жан-жакты алып кец келемде зерттеу дарежесоне кетеролдо де-
сен, артык айткаоо болманмыз. Ал бул рылымнын калыптасып
дамуы жолында С. Сейфуллин, М. Эуезов, С. Муканов, К- Жу-
малиев, Э. Маррулан, Б. Кенжсбаев, Е. Исмайылов, Ы. Дуйсеор-
баев, т. б. галымдар кеп ецбек соцорд!. Булардыц ошонен М. Эуе-
зов, К- Жумалнев, Е. Исмайыловтыц ецбектероне шолу ретш.це
болса да, токтала кеткен жен.

Казаор ауыз эдебнето улголерон жинау, жариялау жэне зерт-
теу саласында аса кеп ецбек сонорген ралым Мухтар Омархан-
улы Эуезов (1897—1961) болды. Оныц фольклористок кызмет! ел
арасында ауызша айтылумен таралып журген адеби шыгарма-
ларды жазып алудан басталады. Сол кезде ауылда, Семей жа-
Рында кызметте журш ел арасынан халык эдебиетшоц улплерш
жинап, оларды «Тац» журналында жарнялап отырады1. Осыдап
былай ол халык эдебиет! пускаларын жинау ос'оне узбей арала-
сады. Ол Бухар жыраудын, Жаотактыц, Кекбайдыоо тары солар

1 Казак фольклористикасы, Алматы, 1972, 168-бет.

саякты Kfliirereti акын, жыршылзрдын шырармаларын жннзп,
баси a жуз те ши Fa руда айтарлыктан ецбек етсд!. Ал «Козы Кор-
пеш — Баян сулудын» Жапяц антк,ан варианты!! керей Уэйк
акыкяан жазып алып, 1936 жылы жеке кгганшз епп жарии-
лайды.

Ел арасыиан ауыз эдебиет! улплерш Калай жинау ксрек жэ-
не кан да йын жинау керек Деген мпселсгй М. Ууезол эр уакыттз
кемил бел]п отырады. Мысалы, ол халык. адсбиет! нускаларШ!
жннау максатымен йО-жылдары ¥лт мэдеияет! институты тара-
ны па а, бсртЕнде Казак ССР Былым академиясыиын Одебиет жэ-
не онер институты тарапынап облыстарта шыгарылтан арнаулы
экспелицпялардыц жумысына гыдымн кецес tiepin, басшылык
етедй Мунымеп катар ол казак ауыз эдё6нёт!п'щ гаадаулы улп-
л ер in орыс т!л!не яудары!1 жариялау ictiie лор ион б ер ед!, соран
ареласады. Оныц тйселей цатысуымен жэне Kipicne созЕмеи «Пес-
ни степей» агты жипак жарыц керед! «Казак ертегиер!» мем
«Казак за юсы цыц» црыс т!л!не аудлрылыи шыгу ина ат салысалы.

М. 9усзов казактын ауыз пдсбнстп! аерттсуге ЙО-жылдары tci-
р=сеД1. кептеген макалалар жазады, Солардыц iniinen оиыц «Ка-
зак эдебист[н!ц Knsipri дауЕр!» (1922), «Кдбылаиды батыр»
(1У25), «Казак вдсбпетпйн тарихы» (IQ27) сиякты ецбектер! еэ
xeai yniin тыяымн май! зор. елсул! зерттеулер едк Бул ецбскте-
р!идс ол, б!р!в1шден, казак ауыз эдебиетппн даму жолдярып
хэлкымыздыц тарихы ла сэйкес б а вида иды, Еюшшден. казак
ауыз здебиетш жапрта бол!п цараетырады жэне ар жанрдыц
из!нд!к ерек1пел1кт1ер[11 керсетед!. Уипйнмден, цаэактни. э посты к
жырларыиыц цай кезде туып, калай жэне кандай тарихи окига*
л ярды жырлау !тег!з1нде даиырандыгын иныктацды.

30-жылдардан Cepri жерде де М. Эусзов казактын ауыз эде-
биетЕн жекс-жекс жаирра белЁи зерттеуд! журпзе беред!- Казак-
тын. турмыс-салт Fwieiuiepi, ертсг1лерь батырлык жырлары, га-
шыктык (лиро-эпостык) жьфлары, жумбдктары, акындар айты-
сы, т. б, галымныц ун!ле тсксергеи такырыптары болады. Ол бул
такырыптзрды ewipinin сонгы кез!Нс дейт зертгегст! сцё Мупы-
мен катар ол халык, акындарыныц, ocipece Жамбыл шьн’ар-
мзлары жайында, соидай-ац кыррыздыц атакты эпосы «Мвпао
туралы нолемд! ецбектер жариялайды. «Казак халкынын, луна
эдебиет! мен зноен» дегси тацырыпта арпаулк зерттеу жазып,
овы орыс т1лГнде тыгарады,

М. йуезоы казак ауыз адебистш оз! рана зерттел кой га н жок,
ол бул 1ске баска да фольклористсрд'ц ocipece жастарды кзтыс-
тырыл отырады, оларра басшылык етедЕ, «К^зац эдебнетйпд тп’
«нхы» дсп аталатын коллектива ецбек дупиеге ссылай келсд!.
1упыц алрашкы казак эука эдебнстйтс арвалгап ск[ к!табы —
М. Эусзовтог катьтсуымеи, гылымн жетекшиПк сту!мен жнзыл-
гаи курдсл! зерттеу ецбек. Бул кЁтап М. Эусзовт1н казак ауыз

* Пкии степей, Моослв, IM0.

эдебиетш жинау, зерттеу жэне фольклористер дайындау жолып-
да кеп жыл бойына журпзген енбег!н!н корытындысы деп таныл-
ган ед!.

Казак ауыз эдебиетш зерттеуде елеул! ецбек еткен галым-
ныц oipi—Кажым Жумалиев (1907—1968) болды. Ол фольклор-
ист ретжде отызыишы жылдардын сонды кезшде таныла бас-
танды. Бутан оныц ауыз эдебиет! улг!лер!нен курастыртан «Ха-
лык поэмалары»* 1 деп аталатын жннагы дэлел. Бул жипакка:
«Исатай, Махамбет», «Бекет батыр», «Айман—Шолпан», «Б!р
жан мен Сараныц айтысы» енген жэне булардыц эркайсысына
Kipicne сез беи тус!н!к бершген.

К,. Жумалиевтш кыркыпшы жылдардап 6epri жерде журпз-
ген эдеби-зерттеу енбектерййц непзп 6ip саласы ауыз эдебиет!
ед!- Ол казак ауыз эдебиетшщ тарихына, керкемд!к касиет! мен
жанрлык ерекшел!ктер!ие кендл аударды. Буларды ол «Казак
эдебиет!» (селзшпп класка арналтан окулык) 2 жэне «Эдебиет
теориясы» 3 деп аталатын к!таптарында баяндайды.

Ал «Казак эпосы мен эдебиет тарихыныц мэселелер!»4 дейт!н
ею томдык зерттеулсршщ алгапщы к!табы казактын эпостык
жырларына арналтан. Балымныц бул ецбепнде казак эпосыныд
шыру, даму жолдары тарихи непзде зерттел!п, эпостыц халык-
тыгы, керкемдй!, стил!, дурылысы, образдары, тш т. б. мэселе-
лер баяндалады. Казак эпосын керш! халыктардыц жырлары-
мен салыстыра зерттеуд! усынады. Жэне ез!м!здеп жырлардын
варнанттарып ез ара салыстыра отырып, жырдын. туп нусцасын
аныцтауга болатындыгын керсетед!.

Казак эпосы к,ай кезде туа бастады? деген мэселеге К- Жу-
малиев ерекше кец!л белдк Ол тарихи деректерд! келпре оты-
рып, Шоканныц казак эпосыныц туа бастауы XIV гасырдын
!ш! дегеи п!к!р!н куаттайды жэне оныц содан кей!н калай дамы
рапдыгын баяндайды. Осыган орай ол «Кобыланды батыр», «Ал-
памыс батыр», «Ер Тарный», «Камбар батыр», «Козы Керпеш—
Баян суду», «Кыз Ж!бек», «Айман — Шолпан», т. б. эпостык
жырларна талдау жасайды, эрб!р жырдын ез!нд!к ерекшелМн
ашады.

Казак ауыз эдебиет! улплерш жинау, баспа жузше шынару
жэне зерттеу жешнде айтарлыцтай ецбек спирген галымныц
6ipi — Есманамбет Исмайылов (1911—1966). Ол ауыз эде-
биетш зерттеу icine отызыншы жылдардыц орта кез!нде к!р!седй
Бул женшдег! оныц алгашцы ецбектер! деп 1935—1938 жылда-
ры жазган: «Казактын ел эдебиет!, оган Фирдоукидщ эсер!»,
«Пушкин казактын халык, эдебиетшде», «Жамбыл — казактын

1 Халыц поэмалары, Алматы, 1939.

’ Казак эдебиет!, Алматы, 1941—1972.

а Эдебиет теориясы, Алматы, 1938, 1949, 1952. 1960.

1 К. Ж у мали ев. Казак зпосы мен эдебиет тарихыныц мэселелер!. Ал
маты, 1958.

улы халык акыны», «Казак ертектер! туралы» атты макалала-
рын атауга болады.

1939 жылдын январынан бастап OMipiHin акырына дейш Ка-
зак ССР Былым академиясында кызмет еткен белгш талым
Е. Исмайылов казак ауыз эдебиет! женшде гылыми коп мура
калдырды. Еалымиыц бул енбектерш1ц такырыптары непзшен
алтанда: а) халыктыц ертеплер! мен ацыздары, а) батырлар
жыры, б) тарихи жырлар, в) халык акындарынын творчество-
сы, г) совет фольклоры сиякты курдел! проблемалар. Бул проб-
лсмалар тарихи туртыдан баяндальш, нактылы факНлермен дэ-
лелденед!.’ Сонымен катар ол халык эдебиетппн керксм/йк жа-
гына да кендл аударды

Фольклорист ретшде Е. Исмайыловтыц зор кендл аудартаны
жэне коп жылдар бойына зерттегеш — халык акындарынын
творчествосы. Бул туртыдан алтанда оныц «Акындар», «Акын
жэне революция», «Акындык ем!р», «Эдебиет жайлы ойлар» дей-
тш ецбект-ершщ тарихи жэне гылыми Maili ерекше. Оныц бул
ецбектер! казак, фольклористикасын жаца белеске кетерген зерт-
теулер болатын.

Казак ауыз эдебиетш зерттеу icine, жогарыда аталган ата
буыи талымдармен катар, жастар белоене араласып келедн Бу-
rinri жас талымдар казак ауыз эдебие'пнщ тарихын, жанрлар-
дыц калынтасу-даму жолдарын, керкемдш ерекшелштерш, ха-
лык акындарынын творчествосын жан-жакты карастыруда. Бу-
тан Б. Адамбаев, Т. Сыдыков, С. Садырбаев, М. Fy марова,
О. Нурмагамбетова, М. Жолдасбсков, Б. Уахатов, Е. Турсынов,
К. Сейдеханов, С. Каскабасов сиякты галымдардыц зерттеулерг
дэлел.

Казак ауыз эдебиетЫц улплерш жинау, жария-
0₽Ыиыц ецбеНРЫ ла-¥’ зсРттеУ *с>не орыс талымдары еткен тасыр-

дыц езшде-ак ерекше май бергешн бмем!з. Бул
олардан калган жаксы дэстур едь Осы дастур совегпк жана
заманда birepbien дамып келедй Бул ретте М. П. Баталов.
А. С. Орлов, М. И. Фетисов, М. С. Сильченко, Н. С. Смирнова,
В. М. Сидельников, т. б. талымдар елеул! ецбек erri.

Казак, ауыз эдебиетш гылыми туртыдан зерттеу iciwe орыс
талымдары отызыншы жылдардан 6epi карай араласа бастайды.
(Одан аргы жерде тек газет-журналдарда жариялантан замет-
ка, макалалар гана болатын). Мэселен, 30-жылдардын бас ке-
зшде казацтын Абай атыидаты педагогии институтыныц доцен-
т") Михаил Павлович Баталов жэне кейшде Казак ССР Гылым
академиясыныц академии болтан Митрофан Семенович Силь-
ченко (1898—1970) казактыц жазба эдебиет! мен фольклоры
туралы ецбек (орыс тыпнде) жазып, мэдени кауымды казак эде-

’ Казак эдебнетииц гарихы, I том, 1948; Казак эдебиетшщ тарихы, 1 том,
1960; 1J том, 1964; «Акындар» (монография), 1965; Казак ертеплер!, I том.

Системен таныстырды. Бертш келе академик М. С. Сильченко
казак ауыз эдебиет! жэне революция га дейшп казак эдебиет!
тарихын зерттеумен айналысты. Оныц Абай таорчествосы жэ-
пе революнияга дейшг! казактын халык блендер! туралы жаз-
тан ецбектер! елеул! эерттеулердщ катарынан орын алады.

ССР Былым академиясыныц академии болган Александр
Сергеевич Орлов (1871—1947) 1945 жылы «Казахский героичес-
кий эпос» деп аталатын ецбепн жариялады. Бул ецбепнде ол
казак эпосыныц мазмунын орыс эпосымен саластырды. Кззак-
тыц эпостык мурасын дуние жузше танытуда оныц бул ецбег!-
нщ мацызы зор еде

Казак эдебиетш, халкымыздыц фольклорын, эсЕресе Жам-
был творчествосын зерттеуде кеп ецбек еткен галым Михаил
Иванович Фетисов (1907—1962) болды. Ол — казак фольклоры
женшде б!рсыпыра ецбек жазып, улкенд1-к1шйй монографиялар
берген галым. Солардыц !ш!нен оныц орыс эдебиет! мен казак
эдебиетшщ байланысы туралы жэне халык поэзиясыпыц алыбы
Жамбыл жайында жазган зерттеулер! кез'шде гылыми мэн! зор
ецбектер деп танылды.

Казак ауыз эдебиет! туралы коптен бер! ецбектенш келе жат-
кан галымныц 6ipi — П. Лумумба .атындагы халыцтар достыгы
унивсрситетшщ (Москва) нрофессоры Виктор Михайлович Си-
дельников. Ол казак фольклорын орыс т!л!пе жариялау, зерттеу
женшде айтарлыктай жумыстар журпзуде. Мэселен, ол сонгы
ек! жуз жил !ш!нде казак фольклоры жайында орыс тшшде
шыккан материалдардыц «Керсеткпшн» курастырып, они ек!
рет (1951, 1970) баспа жузше шыгарды. Бул «Кврсетюш» казак
фольклорьн зерттеу ушш аса кажет материал болып табылады.
Сондай-ак, профессор В. М. Сидельников «Казак ертеплерЕшн»
уш томдыгын орыс т!л!нде жариялауга цатысты, оган сез басни,
комментарий жазды.

Казак ауыз эдебиетЕн зерттеу жолында аса коп ецбек ci nip in
коле жатцан галымныц 6ip!— Казак ССР Былым академиясы-
ныц корреспондепг-мушес!, профессор Нина Сергеевна Смирно-
ва. Ол соц₽ы отыз жыл бойына казак ауыз эдебиетш зерттеумен
узджшз шугылданып келедн Бул жоншде оныц жазгандары да
ушан тенЕз. Озшщ б!раз ецбектершде ол халык акындарыныц,
соныц нишде Жамбыл творчествосын, XVIII гасырдагы халык
эдебиетш, казак фольклорыньщ дамуы жэне зерттелу! тарихын
т. б. баяндайды. Сондай-ак, ол «Казак эдебиетшщ тарихын» жа-
зуга белсене араласты. Ал бул томныц оры-сша басылымына
(1968) эр! автор, эр! редактор, эр! жетекия болды.

Мунымен катар профессор Н. С. Смирнова казак эпосын ек!
т!лде шыгару (научное издание) !сше басшылыц еттп Бул !ске
б!р топ казак фольклористерin катыстырып, ек! улкен жинак
(«Камбар», «Кыз Ж!бек») шыгарды. Сонымен б!рге ол казак
ауыз эдебиетш жинауда орасан коп цызмет аткарган В. Радлов,
Г. Потанин, Э. Днваев мураларын баспа жузше жариялау жо-

ншде кеп жумыс журпзд!. Сонын нэтижесшд-е олардын енбег!
жарык, кер др.

.	Халык ауыз эдебиетппц мэн! ете зор. Ец алдымен

эдебие-пшч ол халыктъщ еткендеп ewipi, турмыс пришил,
мэ«1. эдет-рурпы, салт-санасы, дуние танымы, арман-
муддес!» таптыд курес! т. 6. таныстырып кептеген мэл!мет бере-
ди Вуларды од адебиеттш суреттеу аркылы елестетедк

М. Горький Совет Жазушыларыныц Бук!л одактыц Eipinmi
съезшде жасаган баяидамасында: «Халыктыц ауыз эдебиетш
б!лмей!нше, ецбекпп' халыктыц нагыз тарихын б!лу мумк!н
емес»,—деген. Демек, ауыз эдебиет! еткен ем!рд!, «халыктыц
психологиясын», оный. «арман-муддес!н» б!лу!м!зге аса керект!
матсриалдын 6ipi болып табылады.

Халыктыц ертеплерц адыз эцпмелер!, макал-мэтелдер!, бас-
кынты жаудан ел цоргау жолында ерл!к жасаган батырлар
жайында шыгарган жырлары-—адал ецбектц халыкка кызмет
етуд;, халыктыц жауларына карсы куресудц езглгеп ецбекднге
болысып жэрдемдесуд! жырлайды. Бул жолда халыкка адал
ниепмен кызмет еткен адамдарды ардактайды, олардьщ icin
кешнг! урпакка улг!, енеге етш усынады. Ал жагымсыз мшез-
кулык, ic-эрекеттерд! халыктыц ауыз эдебиет! жиреш'шт! турде
суреттейд!, олардан безудц жек кере б!луд! уагыздайды.

Ауыз эдебиет! жалпы эдебиет тарихынан да елеул! орын
алады. Ол ез!нен кей'ш тугая керкем эдебиетке кеп эсер етт!.
Сюжет куру, образ жасау, т!л байлыгын пайдалана б!лу т. б.
женшде ауыз эдебиет! керкем эдебиетке иег!з салды. Бул ретге
де ауыз адебиетпйц мак! ете зор.

Эрине халыктыц ауыз эдебиетш ертеден келе жаткан мэде-
ни мура деп тани отырып, оны б!р жакты багалауга болмайды.
Eip кезде, б!зд!ц фольклористикамыздыц тарихында ауыз зде-
биет! ул г!л ер! не шац жуктырмай асыра мактаушылык та, Ленин-
шц еск! мэдени мураны сын кез!мен кайта карастырып «ак-
дзлану турасындагы цзнидасын бурмалаушылык та, фольклор-
ды таптык тургыдан багаламау да орын ал ран ед!. Сондай-ак,
буган карзма-карсы кезкарас та, ярни ауыз эдебиет! халыкка
жат, халыкка кереказ мура, ол халык шырармасы емес, устем
таптыц шырармасы, оны билеуш! тап шыгарран дейт!н п!к!рлер
де болган.

Ауыз эдебиет! жешндег! мундай кезкарастар мулле кате,
марксизм-ленинизмге жат ед!. Бул сеюлд! кезкарастардыц кате
де зиянды екещцгш б!зд!ц партиямыз эр уакытта керсетш, еск!
мэдени мураны налай пайдалану, зерттеу жолдарын айтып
басшылык, ет!п отырды. Партиямыздыц бул камкорлырын
Д. Бедныйдыц «Батырлар» атты пьесасы туралы «Правда» газе-
лнде (ноябрь, 1936 жыл) жарияланган макала дан, КПСС Ор-

1 Казахская народная поэзия, Алма-Ата, 1964; Казахский фольклор в соб-
рании j. Н. Потанина, Алма-Ата, 1972.

талык Комитет! мен Казадстан КП Орталыд Комитетшш 1946—
1951 жылдар арасында идеологиялыд мэселелер жайында ка-
былдаган даулыларынан, КПСС XXIV съезпин шеппмдершен
керем1з.

Сондыдтан ауыз эдебиетш зерттегенде, одытдапда б!з арка-
шан да партийный саясатына жэне В. И. Лениинщ еск! мэдени
мураны сын кез!мен дайта дарастыра отырып пайдалану ка-
жетпг! туралы дагидасына суйенуге, оларды басшылыдда алу-
та ти!ст!м!з. Тек осы непзде, осы тургыдан казак ауыз эдебиет!-
HiH мэсслелерп! баяндау басты м!ндет1м!з болып табылады.

I т a p а у.

ТУРМЫС-САЛТКА
БАЙЛАНЫСТЫ ТУГАН
ШЫГАРМАЛАР

Кай халыкты ал сак та оныц
eaine тан турмыс-т1ршЬпп,
KyHrKopici, эдтс-гурпы, салты болатындыгын бмелпз. Мупыц бэр!
сол халыкпен 6ipre жасасып, оныц тарихына езшше !лесе журе-
т!пд!пн б айкай мыз. Ко гам дык ем!рдщ, экономика лык жагдай-
лардын 1лгер|леп дамуына байланысты, халыктын турмыс-т!рш!-
лН, эдет-гурпы, салт-сапасы, сана-сез!м!, дуниеге кезкарасы, т. б.
езгерш отырады. Eip заманда туып, бертш келе. кеп уакыт бойы-
на калыптаскап. белпл! жуйеге тускен дагдыга айналган тур-
мыс-т1рипл1к, эдет-гурып, салт-сана, алгашкы мазмунын б!рт!н-
деп жогалта да бастайды. Булардыц орныяа когамдык-таптык
т1лек жагдайларыиа сэйкес жаца мазнул, тур туады. Демек, ко-
гамдык жэне экономикалык жагдайлар, олардыц дамуы ертеден
келе жаткан, калыптасып калган турмыс-иршиикке, эдет-гурып,
салтца ©з эсер!н типзедг, жана мазмунда езгеру!не, бурынгы
Калпын б!рт!ндеп жогалтуына ыкпал жасайды.

Бул айтылгандарды казак халкыныц тарихынан да кездест!-
руге болады. Казак, халкынь н экономикалык, жэне таптык, ко-
гамдык жагдайлары, олардыц дамуы, езгерш отыруы халыктын.
турмыс-т!рш!л!г!не, эдет-гурпы мен салт-санасыпа кептеген жа-
налыктар енпзд!. Белпл! 6ip дэу!рде дагдыга айналган жэне
сол кездеп адамдардыц ой-саиасын, оныц шама-шаркын б!лд!ре-
т!н эдет-гурып, турмыс-салты эр кезде эр турл! ретпен езгерт,
дамып отыргандыгыи керем!з, Муны б!з acipece халыктын ауыз
эдебиет!нен ацгараыыз,

 «Халыктын, еткендеп тарихын, турмыс-т!рнпл!г!н, эдет-гур-
пын жаксылап зерттейм!з десек,— дейд! М. Горький,—оны ду-
рыстап тус!нем!з десек, ауыз эдебиет!н б!луге ти!ст!м!з».

Казактын ауыз эдебиеДнде халкымыздыц еткендеп турмыс-
Т1рш1Л1ПН, эдет-гурып, салтын елестететп! шыгармалар ете кеп.
Б!рак олардыц кепиилш! ерте заманда ауызша туып, кепшыпкке
ауызша тарагандыктан, ез!шн эйтылу процесшде эр турл! езге-
picrepre ушырады, алгашкы туп нускасын таза оз куйшде сак-
тай алмай, жогалтып та алды. Сондыктан 613 халыктын турмыс-
салтына байланысты туган шыгармалардык кайсысы ерте, цай-
сысы кеш шыккандыгын белплей алмаймыз. Бул мэселе
гылымда эл1 аныкталмай, шенплмей келедн Оныц устше, казак

халкынын. турмыс-салтын баяндайтыи, кай кезде кандай эдет-
гурпы болгандыгын, олар калай дамыгандыгын, кай жерде дан-
дай турлер! тугандыгын керсететш зертгеулер жоктыц касы. Рас,
бул мэселелер жайында ILL Уэлнхановтыц, академик В. Бар-
тольдтыц б^разайткаи тгарлер! бар. Ирак олар казактын эдет-
гурпын, салтын тереш’неи тексерт, тарихи даму жолдарын, эдет-
гурыптыц кай кезде кандай тур! пайда болгандыгын жэне бутан
байланысты туган ауыз эдебиет! улплерш арнзйы зерттеме-
ген ед!.

Сондыктан да б!з гылымда шеш!лмеген, эл! аныкталмаган
мэселелерд! бул окулыкка еипзуд! кажет кермеднс Б!зд!ц мак-
сатымыз: турмыс-салтка байланысты туган жэне ауыз эдсбиеть
шн усак турлерше жагатын шыгармалардыц шыгу, даму тари-
хын баяндау емес. олардыц кейб!р басты турлер!мен таныс-

тыру.

Казактын Октябрь революциясына дейшг! ауыз эдебиетшде
халыктыц турмыс-салтына байланысты туган шыгармалардыц
б!риеше турлер! бар. Сонын пшнде бастылары мыналар:

I.	Терт тул!к мал. енбек-кэап жайындагы.

2.	Уилену салтына байланысты.

3.	Д!нн угымга байланысты.

4.	Кшцл-куйш б!лд!рет!н шыгармалар.

Шартты турде болса да, осындай терт салага белшген шыгар-
малардан казак халкынын ертедеп турмыс-салты, эдет-гурпы,
дши угымдары, армаи-муддес! кандай екендюн ангаруга бола-
ды. Осындай ецбектер! аркылы халык езппц еткендеп eiwipin
елестетед!, куанышы мен плепи, кайгысы мен муцын, басынан
кешкен турмыс куй!н суреттейд!; халыкка устемдш еткен, ексесш
TycipreH, езш канаган танка, оныц эдет-зацына, элаз турде бол-
са да. карсылык айтылады, соны сынап-мшеп отырады. Сонымен
катар, халык осы алуандас энпме-жыр, сртеплершде адал ец-
бект!, енбек етуд! мадактайды.

' ’	_ Казак халкы советтш заманга дей!н, непзшде.

Тврттул1к мал кешпел! жагданда болды да, мал шаруашылыгы-
шыг риал qp. мен кэс!п еттй Халыктыц кун Kepici, турмыс-т!р-
ш!л1Г1 терт тул!к малга байланысты ед!. Жесе —
язык, кисе — ки!м, мшсе— кел!к дегендей, кешпел! жагдайда

ем!р сурген, эконемиканын. баска iypi дамымаган казак халкы
ушш терт туляк мал т!рш!л!к Tiperi болды.

Оз!н!ц турмыс-т!рш!л1пнде осындай ерекше орып алган, пай-
дасы ти!п, кызмет! сщгеп терт тулпк мал жайында казак халкы
ерте заманда-ак неше турл! эцпме, жыр, елецдер шыгарган. Бу-
лардын бэршде де мал шаруашылыгымен каст егкен адамныц
терт тулпс жайындагы кезцарасы, ой-арманы, т!лек-муддес! кэ-
piHin отырады.

Ауыз эдебнепнде терт тул!к мал жайындагы шыгармалар-
дын кейб!р улплср! ете ерте заманда, адамдардын жаратылыс
сырын тус!не алмаган кезпин езшде-ак туа бастаган. Шокан Уэ-

лпханов «Шамандыктыц казацтардагы калдыгы» дейтш ецбепн-
де М. О. Эуезовтш «Казак ертектерЬ туралы жазган зерттеуш-
де 1 2 терт тул!к мал жайындагы шыгармалардын алгашкы улп-
лер! ертедеп адамдардыц ой-epici темен сатыда турган кезшде
шыккандыгын айтады. Жаратылыс сырын тус!не алмакан ол кез-
деп адамдар элем дуниес1ндег1 op6ip кубылыстарды езшше дол-
барлан жорыган, буларда жаратушы куш бар деп сенген, соган
табынган.

Терт тул(к мал жайындагы шыгармалардын алгашкы улпле-
pi осындай еск1 сешм-нанымдарга байлаиысты тугаи. Онда эр-
6ip тул1кт»1 жаратушы кудайы бар деп б!лген. Мэселен, казак-
та «Казыкурт тауы» дегсн энпме-жыр бар. Осы жырда халык
терт тул!к малдыц калай пайда болганын еск! дши угымдарга
байлапыстыра былай баяпдайды. Баягы 6ip замапда дуние жуз!н
топан-су каптап кетедй Тек капа Казыкурт тауы аман калады
жэне осы тзудыц ыгыпда Нук дейт!н эулиенщ кемес‘1 туралы.
Топан каптагап кезде жан-жануарлар осы кемеге тыгылады. Му-
ныц шп'нде терт тул1к малдыц эркайсысынан тукым болады. Ор-
6ip тулштен 6ip-6ip тукым аман калады да, кейшнен ол epoin
еседк Бул тулнсгерд! топаннан сактап калган олардын жарату-
шысы, иелер! болады. Жылкыныц нес! — Жылкышы-ата (кейдс
Камбар-ата деп те антылады), койдыц neci — Шопан-ата, туйе-
шц neci— Ойсыл-кара, сиырдыц neci— Зецп-баба, сшкпмн ne-
ci— Сексек-ата деп эркайсысыпа жекелей ат кояды. Эрб1‘р ту-
лпспц осы сек!лд! иелер’1 болгапдыгын, солардык аркасында
топан-судан аман калгандыгыи «Казыкурт тауы» дейт!н энпме-
жыр былай суреттейдг.

Казыкурттын басында коме калган,
Ол эулие болмаса неге калган?
Жет1М бота устшде жатып калып,
Ойсыл-кара жануар содан калган.

Будан api карай жыр баска тулжтер жайын сез етедк 9p6ip
тул)'кт1‘ц калай ербшендшш айтканда, елсцшн бастапцы ек1 жо-
лын кайталап отырады.

Халыктыц торт тул1к мал жайындагы, оныц калай ep6in ес-
кеиД1Т! жайындагы алгашкы кезкарасы, угым-тусппп ссылай
болып келед]. Терт тул!кпц ез алдыпа иелер} (Ойсыл-кара, Шо-
нан-ата, Жылкышы-ата, Сексек-ата, Зецп-баба) болуына, эркай-
сысыпа жекелей ат коюына Караганда, 613 мысалга алган елец
бертшде шыккап емес. Ол сонау ерте заманда, ягни кеп кудайга
табынган шамандык дзулрде, туган деуге болады. Олай дейтш
себеб!м!з мынадай:

Шокан Уэлихансв ислам flini жайын айта кел!п: «Казак ара-
сына ислам дни XIV гасырда ене бастады»,— дейД1 3. Ал акаде-

1 Ш. Уалиханов. Макалзлары мен хаттары, Алматы, 1917.

2 М. Эуезов. Казак epreri.qepi, Алматы, 1957.

3 Ч. Валиханов. Сочинения, стр. 109, 1904.

мик В. В. Бартольд былай деген: «Сырдария бойында, Хо-
резммен керш глее отырган кыпшактар XII гасырдьщ аягына де-
Й1Н мусылмая емес ед!, жалпы алганда монголдардын баскын-
шылык жорыгына дегпн ислам тур!ктерд!ц кепшнипшн дни емес
болатын» '. Ал казак, тарихын зерттеуш!лер казак арасына ис-
лам д!н! VIII гасырда ене бастады деп, б!рак ол XVI гасырга де
шн бук!л ел колданган тутас Д1н емесппи керсетед!1 2. Мунымен
катар, тарнхшылардын, бэр! де XIV гасырга дейш казактар кеп
кудайга табынып (шамандык кез) жургенш айтады. Ол кездеп
адамдар жаратылыс сырын тусше алмагандыктан, ой-epici те-
мепг! сатыда болгандыктан жокка сенген, дуниедеп ар турл! ку-
былыстарды кушт1 санап, кудай есеб!нде соган табынган. XVI га-
сырдан 6epri жерде де, ягни казак арасына ислам дни’ молынан
жайылган кезде де, ек! д!н (шамандык пен ислам) катарласа
журген.

Mine, бул айтылгапдардан терт тул!к мал жайында шыгарыл-
гаи елен, жырлардыц алгашкы нускалары ерте заманда, казак
арасына ислам д!ш еибестен бурын тугапдыгы байкалады. Ал
бертш келе, казак арасына ислам дпп тарзц, кегшйлнсп шырма-
ган дшге айналган кезде кои кудайга табынушылык б!рт!ндеп
жойыла бастайды. Ойткен! ислам дш!н!н шарты бойынша, жа-
ратушы 1кудай кеп емес, 6ipey гана деп айтылады.Иракказак-
тар-ислам Д1шнп( шартына жан-тэшмен бер!л!п кетпейдп Ш. Уэ-
лихановтыц айтуына Караганда, казактар ислам д!н1н, онын
шарттарын мойындаганмен де, пагыз дшдар халык болмаган.
Сондыктан олар бурынгы шамандыкты да, кейшнен енгеп лс-
ламды да б!рдей колданып журед!. Буган терт тул!к мал жа-
йында шыгарылган эцг!ме, жыр-елендер дэлел.

Дерт тул!к мал жайында шыгарылган эцпме, елец, жырлар-
дыц алгашкы улплер! ерте заманда туып, бертш келе дами бе-
ред!. Турмыс-т1ршйпп терт тул!кке байланысты болган шаруа
адамы мал баласын кад!рлеп, ардактай туссд!. Мал басынын
епмтал болуын плейдп Сондыктан да ол терт тулпспц нелерше
жалынып, жалбарынадьц «Малга ауру, шдет ж!берме, одан сак-
тай гер, малымызды ес!мтал ет»,— деп, терт тул!кт!ц нелерше
ткт катады, эркайсысына арнай т!лек етедп Мэселен, Жылкы-
шы атага арналган тыгек елецшде:

Шаруанын 6ip nipi, Жылкышы-ата,
Тгпегенде езщ бер актан бата.

Yftip-yHip жылкыны шуркыратып
Ойдан, кырдан аркансыз экеп мата,
ОзМ сайта ыскырган жел мен жаудан,
К.угын-сургш сабылткан тетеп лаудан.

1 В. В. В ар-гольд. История турецко-монгольских народов, стр. 15, Таш-
кент, 1928.

2 История Казахской ССР. том I, Алма-Ата, 1957 г., стр. 105, 187.

Шаруаны кештпе б!р!кт!рген.
Gain сак,та пэле.т циян даудан,—

деп келед! де, ендпт TUieri не екенш б!лд!ред!:

Тары 6ip т!лек т!лей1н,
Шын бергеш'ц б!лейш,
Онкен ала шубардан,
Жал-куйрыгы шубалган,
Айгырды бер байсалды,
Yuipi толган байталды.

Оцкей мама бие бер,
Сауган сайын тген,
Биес! бутын жнмасын,
Кенекке суп сыймасын,
¥зара берон жел!с!,
Кепи берсп! epici...—

Ал туйешц иес‘| Ойсыл-царага да шаруа адамы жалыпып,
жалбарынады Оган да т!лепн айгады, «ит-кус, пэле-жаладан
сактай гер, мал-басымды аман eTin цоргап жур» дейд! де:

Жэпе 6ip т!лек Блей!»,
Берген1НД1 бйлейш,
Котанга сыймас туйе бер,
Туне берсец, уйе бер,
Жатцаи жер! дал а дай.
Азу iici кал а дай,
Eki еркеш! баладай.

Каршылдаган бурасы,
Жалбыраран шудасы,
Ж!бектен болсын буйдасы...
Кез1 жарыц жулдыздай,
Мойны и!л кобыздай,
Куйрыгы узын камшыдан,
Шудасы бар жамшыдай...

Осындай жалбарыну ретшдеп т!лектер!н шаруа адамы Зец-
ri-бабага, Сексек-ата мен Шопан-атага.да айтады. Булардан т!-
лейтпп де, сурайтыны да: мал басын ес!мтал ет, турл! цауш-ца-
терден, уры-дарыдан, ит-кустан, бэле-жаладан, урыс-жанжалдан
сактай гер!..

Терт тул1к мал жайында шыгарылган бул елсцдерден ерте
кездсп шаруа адамынын психикасы, ой-арманы, т!лек-муддес!
айкын Kepinin отырады. Сондай-ак бул тектес шыгармаларда
кездесетш жидка напушылык, сокыр сез!мге салынушылык, ар
турл! иелерге табынушылык ертедеп адамдардын акыл-ой са-
пасы темен сатыда болгандыгын ацгартады. Муныц бэр! ерте-
дег! адамдардын хал-жайын, ой-санасын, дуниеге кезкарасын
тус!ну!м1зге кемектеседк

Жогарыда мысалга келт!р!лген шыгармаларды эдебиеттпс
жагынан алганда, олардыц ез!не тэн ерекшел!п барлыгын ан-
гару киын емес. Бул ерекшел!к-—терт тул!к малдыц кандай же-
келш касиет! барлыгын айкындауында. 6м!р! мал багып ескен,
мал сырын жаксы б1лгеи адам терт тул!кт!ц эркайсысына тэн
каснепн, характера анырган. Шаруа адамына сныр малы це-
лостен к.ад!рл!, жылкынын кызмет! немесе туйенщ пайдасы кан-
дай? Mine, бу.тарды жогарыда аталган елецдер айцындап беред!.

Сондай-ак, «Малдын баласын cyioi» дейтш елецде жанагы
айтылгап, терт тулпспц езше тэн тары 6ip снпатын аша тусе-
д!. Онда:

К,ой суйед! баласын, цоцырым, деп,
1штецен! б!лмеген, момыным, деп.
Сиыр суйед баласын, торпагым, деп,

Карангыга баспаган, цоркагым, деп,
Туйе суйед баласын, боташым, деп.
Жаудыраган кезМнен, тоташым, деп,
Ешм суйед баласын, лагым, деп,
Тастан таска сешрген, шунагым, деп.
Жылкы суйед баласын, кулыным, деп,
Тулпар болар жупрген, журыным, деп.—

Кун Kopici, турмыс-Дршйнп терт тулпске байланысты болган-
дыктан, адам баласы мал ecipyni непзп кэс1б! еткен. Бул реттс
тажфибес! мол кариялар айтты дылып, кешнп жастарга мал
бару жайын, кайтсе мал басын ecipyrc болатындыгын елец-жыр
аркылы бейнслеп керсеткеп. Мал багу жепшде гасырлар бойы-
па жинаган тэж1рибес!п халык: «Мал бака нга бДедЬ> деген да-
налык, макалымен корытындылайды. «Мал багып каст еткен
халык жастардын, жас балалардыц eciHe осы ойларын куя бер-
ген. Ондагы ойы: жалкау болма, енбек ет, мал ecip. Булай ет-
песен, азып кетеан деп, акыл-есиет5н айта келедп Муны:

Асык ойнагап азар,
Доп ойнаган тозар,
Бэр!нен де кой багып,
Куйрык жеген озар,—
дейтп! балаларга арналган елецнен керуге болады. Сол секши
балаларга арналган «Туйе, туйе, туйелер» деген еленде мал
басынын калай куралатындыгын, бул жеМнде не 1стеу керекДДн
керсетедп

Туйе, туйе, туйелер,
Тузыц кайда, туйелер?
Балкан таудын басында,
Балды коян касында...
Enin кетт!м ешске,
Койным толды желиске,
Жемшмд! жерге бсрд!м.

Жер жусанын бердЕ
Жусанын мен койга берд1М,
Кой маган кошаканын бердй..
Муз суын берд1,
Суын кара сиырга берд!м,
Кара сиыр сутш бердй.,—

деп т1збектей соза бередЕ Бул келДрьтген мысалдан шаруа
адамыныц мал куту, мал ecipy жайындагы ойы, тэж1рибес! керн
недЕ Эрине, мал багу, куту, ecipy онай ic емес. Ол ершбеген ен-
бект! керек етедй Сондыктан халык эдебиеД буган да кец1л ау-
дарады. Бул ретте халык эдебиет! «Терт тул!кт!ц кецес’1», «Ие-
ei мен сиырдыц айтысы», «Ешк, мен койдыц айтысы» сек!лд!
елецдер де шыгарган. Осы елецдер аркылы мал куДм!н жаксар-
ту yuiin адамдардыц ецбек етуц малга исерекД азык, цора-копсы
дайындаудыц кажеттшпн ескерткен. «Heci мен сиырдыц айты-
сында» бул жай айкынырац суреттелед!». Онда мал иеажц
жумыска селсок карагандыгы, малыпа кора-допсы жасамаган-
дыгы, шеп шауып язык дайындамагапдыгы айтылады. Осыныц
салдарыпал оныц малы арып, азады, кетеремге айналады.

Ашыккан сныр жем 1здеп керигге.н уйдпг корасына карай жун-
pefli. Сиырыныц бул кылыгын жаратпаган iicci, оган урсып:
«Кез1нд1 ойып аланы», согымга соямын»,-—дсп коркытады. Bi-
рак сныр буран дау айтады да, езйпц бул куйге Tycyi иеашц
жалцаулыгынан болганын б!ЛД1ред1.

Халыктын терт тул'ш жайында шыгарган елен, жырларында
мундай эцпмелер ете жш ушырайды. Оларда: мал басын кебей-
ту ушш ецбектену. малдыц камин ойлау, кора-копсысын, азы-
гын даярлау керек екендш! ацгартылады. Мал ездшшеп ecejji
дел жалкаулыщка салыпушыларды, бейкамдарды ажуа, сыцак,
етедй

Терт тул1’к жайында шыгарылгап елецдерде мал купмш су
реттеумен катар, малды багу жайы да сез болады. «Малды ecip-
riH келсе, оны бара бйп, ит-куска жем кылын алма, сак бел, мал-
шыны сайлап ал» дегендер осы алуандас елецдердщ непзп са-
рыны, басты мазмуны болып келедк «Каскирдын койшыларгз
айтканы» дейтш халык еленшде бакташылар жайы мына турде
суреттследй

Бала койшы.

Алыста ойнап кала койшы...
Eki койшы —

Ермек койшы...
Атты койшы -—
Ашуы катти койшы...

Туйел! койшы —
Typi-ан койшы...

Gri3fli койшы —
Олген койшы,
Жеп болганда керген койшы..

Бул мысалдаи койшыныц кандай болу керекпп ацгартыла-
ды. Баладан койшы койсан, алдындагы малым умытым, ойынра
салынады. Койшыныц Keairi епз не туйе болуы да колайсыз,
койга шапцап каскырра айбар корсете алмайды. Сондыктан
койшыга жаксы ат беру керек дегенд'1 шаруа адамы озше тэж!-
рибе етедй Осы жардайда ол алдындагы малый ит-куска жем
етпек емес деп топшылайды.

Казак, халкы терт тул'ш мал жайында шыгарган усак елец-
дсршде жылкы мен туйеге ерекше кещл белгеи. (Терт тул1'к жо-
ш'нде тек усак елецдер гана шыгарылгап емес. Ол ауыз эдебме-
тйпц барлык туршен орын алган. Оларга кейшп тарауда да
токтаймыз). Оныц себеб! осы аталран еш’ тулнепц казак. Tipmi.ii-
гшде аса мацызды орып алуына байланысты едн Жылкы ерте-
деп казак ушш кисе — кшмц жесе — ет1, iince —кымызы бар
мал болумсн катар, ол келш едй Ец басуы касиет! — жылкы ел
Коргау жолында зор пайда келт!ргеп малД

Тарихтыц айтуына Караганда, еткен заманда казак елше
шетелдш баскыншылар талай рет шабуыл жасап, ойран салган.
Баскыншы жауга карсы казак жНттер! эскери жасак курып ат-
танган, тойтарыс берген. Сонда олар ездерше керек тулпар атты
сайлап мшген. Мундай тулпарлар ел коргаган батырлардыц жа-
уынгер жолдасы, жэрдемцпе! болган. Сондыктан да халык эде-
биет! ел коргау 1сшде батырларга кызмет еткен сэйгулш, тулпар

аттарды суйс!не жырлап, езпин энные, жырына ноская. (Бул
жен!нде «Батырлар жыры» бел!м!н караныз).

Ал халыктыц туйен! ардактап, ауыз эд.ебиетше косуы оныц
адам уш!н ет1, суп, жун! пайдалы болгандыгында рана емес. Ен
бастысы — туйенщ купит, тез!мд! кел1к екещцгшде. Kemin-конып
журген жардайда казак халкына нег!зп' кел!к туйе болган ед!.
Туне жемге, шелге тез!мд! келедь Ол — 6ip-eid аптага дей!н жем
жемей, су !шпей еркеш майын корек епп журе берет!н >мал. Сои-
дыцтан да шаруа адамы туйе малый аса >кад!рлейт!и болган.
Туйешц ауыз эдебиепнде асыра макталып жырлаиуынъщ 6ip
себеб! осыдап. Буран — «Боз щген» eprerici дэлел.

Казак халкыныц ертедег! кун-Kopici, турмыс-прпнлш!, шаруа-
шылыры терт тулж малра байлаиысты болрандыры ауыз эдебие-
пнен белгый орын алды, ол кептеген шыгармаларра такырып,
мазмун болды десек, сонымен катар, халыктын психикасына.
ссз1м дуниссте, плгне де эсер етть Эдебиетш! ралым К,- Жума-
лиевпц айтуына Караганда; «Мал багып кун керген ертедег!
адамдар ез! жасаган ауыз эдебиепнде ен жаксы образ, тенеу-
лерд! эр турл! жануарлардыц ем!ршен алып отырган. «Бутан,—
дейд! К,- Жумалиев,— ек! себеп бар, б!ршш!ден, терт тул!к га-
сырлар бойы адамнын ой-санасынан унамды юрын алган; ек!н-
ш!ден, терт тул!ктщ кайсысы болса да кепке белпл!, сол белил!
нэрсе аркылы белг!с!з нэрсеш елестетксн» *. Осы шк!рд! казак
эдебиепн зерттеуш! галымнын б!р! Б. Кенжсбаев та айтады:
«Казак халкы,—дейд! Б. Кенжебаев,— малга сыр м!нез. Адам-
нын келбепн, тусш, сикын, жадсы-жаман мшезш, дылырын ай-
кындап корсету унии, оны малдын мушелер!не, м!нез!не салыс-
тырады, сейтш, эр турл! тенеулер жасайды» 1 2.

Казак баласын жаксы кергенде «кулыным», «дозым», «бо-
там» дейдл. Бул сездер эдебиетте образга айналтан. Ал сулу
кызга «Ботакез» деп эдем! тенеу тецейдь Кец!л-куй!н б!лд!руге
келгенде «ботадай боздады», «козыдай шулады» десед!. Адам
тулгасын сипаттаганда «ж!г!тпц нары екен», немесе бой жеткен
сулу кыздар жайын айтканда «жез буйдалы нар тайлактай» де-
сед!. Мунын бэр! ауыз эдебиепнде жасалгаи унамды, конымды
тенеу, метафора, салыстырулар болып табылады. Бэр!н!ц Де
огаштыгы жок, адам онына деп келген образды сездер. Олардын
кайсысы болса да, ерте заманнан бер! терт тул!кпен кэс!п еткен
халыктыц турмыс-прцплНне байлаиысты тугаи жэне адамдар-
дыц мал жайындагы ой-сез!м!н б!лд!ре шыккан. Сондыктан жо-
гарыда аталган тенеу, метафора, образга айналган сездер ка-
зактыц эдеби т!лш баныта тускен.

Терт тул!кке байлаиысты туган эдем! тенеу сездер казак хал-
кынын ертедсн-ак мал шаруашылыгымен айналысканына айгак

1 К- Ж у м а л и е в. Казак эдебиет!, Алматы, 1949.

2 Каза,; одебиетпйц тарихы, 1 том, 39-бет, Алматы, 1948.

сек!лд1. Сондай-ак, мал багып Kocin еткен халык Kici аттарын да
терт тул|'к жайынан копыл отырган. Казактагы Жылкыбай, Ту
йебай, Койшыбек сиякты Kici аттары да тегш 1койылмаган. Бул
да казак халкынын ертеден-ак терт тулшпек кэшп еткешне дэ-
лел. Осыган байланысты 6ip мэселен! атай кетел!к. К,ай халык-
тыц турмыс-ттрннлн-!, кун-Kepici не нэрсеге байланысты болса,
халык оны эдебиет!не кептеп eirrisin отырган. Епншыикпен не-
месе кус шаруашылыгымен ертеде Kacin еткен халыктарды ал-
сак, олардыц ауыз эдебиетЕнде бул тацырып басым келш отыра-
ды. Мэселен, орыс халкы мал еарумсн катар, епн салуды ерте
заманда-ак 61'лген. Орыстыц ауыз эдебиетшде erinmi туралы,
епниллшпен кэап еткен шаруа адамы жайындагы кесек шыкар-
малар ете мол. Мунын себебц орыс халкынын турмыс-т!рш!л!г!
егйгге байланысты болгандыгынан. Ал псазактыц ертедеп ауыз
эдебяетпще бул такырыпта туган шыгармалар ете аз. Оныц мэ-
iiici казактардыц ерте заманда епн erin, оны каст етпегеидшие
байланысты.

Сонымен, жогарыда айтылгандарды жинацтай келеек, казак
халкынын терт гул (к жайында шыгарган елец, энные, жырлары
ете мол екещцпн байкаймыз. Бул шыгармалар мал шаруашы-
лыгымен Kacin еткен халыктыц еткендеп турмыс-т!ршнпг!н, ой-
сез^лпн, дуниеге кезкарасын, армап-муддесш угынуымызга мол
материал беред!.

Казак халкы ерте заманда тек терт тутпк малды

Ацшылык ecipiii, соны TipniuriK Tiperi eTin койган жок. Ол
жайындагы мунымен катар ац аулауды да Kacin еткен. Ац-
елец-жырлар. нын ет1н, жун!н, Tepiciii турмысындагы керепне
жаражаи.

Ф. Энгельс «Семьянин, жеке менш'цепц жэне мемлекетпц
тууы» туралы жазган ецбепнде ацшылык адам баласыныц та-
рихында ерте кезде панда болгапын, ац аулап кун керу сол кез-
деп адамдардын непзп кэабппц 6ipi екенш, бул 1ске алгашкы
уакытта барлык кауым катысканын айтадыц Буран Караганда,
ерте кезде казактар да осы жзйды бзсынан етюзген тэр!зд!.
Бертш келе ац аулау icine буюл ауыл уй араласпай, оны жеке
адамдар, мерген жшттер, кус сырын бьлетш саятшылар кэс!п
еткен. Олар ац аулау уш!н керект! курал-сайманды, жуйр1к ат,
алгыр тазы, кыран кустарды (бурют, каршыга, туйгы», т. б.)
ездер‘1 даярлап, баптайтын болган. Аулайтын ацына карай эд!с-
айласын да эр тур-ni колданган: каскырды жуйргк атпен куып
сотый алган; бурютке тулю алдырган, каз, уйрекке каршыга
салган. Соцгы кездерде ац аулаушылардыц бурынгы эд!с-айла-
сы, курал-санмандары жацара бастаган, мылтыцты, какпан-
ды, т. б. пайдалангап. Осылан ете отырып, ацшы-мергендер,
саятшылар ерте кезде ездер!и!ц уйчштер'ш га на емес, бук!л
ауылдарын ацныц, кустыц епмен асырап жургеп. Муны олар
сол кездеп кун кору кэшбпнц 6ip тур!не айпалдыргап. Бертшь

ректе ан аулау, кус салуды ойын-сауык, бой жазу, йкызык керу,
дем алу ушш де пайдалангаи.

Ацшылык, мергендш туралы казак, халды ерте кездш езшде-
ак ар алуан усак олецдер, эцг!ме-жыр, ертеплер шыгаргац}
Булардыц кансысында болса да, ан аулап кэсш етуд! халык
жаксылык !с, енер деп тусшгеи жэне осы жолда ерл!к жасап, ел-
журтын ацпын, кустын ет!мен асыраган адамдарды ардактап
жырына коскан; оларды ер атандырып, батырлык тулга 6epin
суреттеген.

Ацшылыкты турмыска цажетт! кэсш деп тусшген халык, бул
такырыпта кесек шыгармалар да тудыргаи.л Непзп лдеясы ел
Коргау жайыи баяндайтып «К,амбар батыр» жырынын б!рсыпы-
ра энпмелер! ацшылыкты суреттейд!. Жырдын алгашкы бел!-
мшде алпыс уйл! аргыпды, токсан уйл! тобырды ацнын, кустик
епмен асырагап Камбар жайы суреттелед!. Камбар ац аулауды
кумарлы-к, кец!л кетеру yniin жасаган батыр емес. Ол -—муны
кэсш еткен ецбек адамы. Кдмбардып:

Кус етш 6epin багамыи,

Уйдет! ек! кэр!мд!.

Оган да назар саламын,
Кабатыма аламын —
Токсан уйл! тобыр мен
Алпыс уйл! аргынды,—

дейт! м! осыдан.

Карамагындагы кыруар жанды асырап-сактау ушш Камбар
ац аулап ецбек етед!. Кунше уйрск, казды, блока да ацдарды
жуздеп экелед!. Муны халык жыры Камбардыц ерлш ецбег!
деп, суйсше суреттейд!. Ацшылык Камбарга онайга туспейд! де.
Ол бул жолда бгрсылыра ерлштср жасайды, жырткыш ацдар-
мен арпалысады. Ацнын мыктысы саналган жолбарыспен айка-
сып, оны жецедк Муны жыр Камбардыц батырлык бсйнесш кор-
сету ушш келт!рген.

«Куламерген», «Жоямерген», «Жердей шыккан Жел!м ба-
тыр» ертеплерш алайык. Булардыц басты кешпкерлер! енбек
адамдарыпыц арасынан шыккан ацшы-мергендер болады. Bapi
де турмыс-т1ршыпг1 ушш ацшылыкты каап еткен ерлер, ел-жур-
тын асырап-сактагап адамдар бейнес'шде суреттелед!. Олардыц
бул жолдагы !стерш халык эдебиет! суйсше дэрштейд!, ецбек
адамдарынын ерл!к образын жасайды.

Халык ацшы-мергендермен катар, алгыр, кыран кустарды,
жуйрш тазыларды да езгш'ц ауыз адебиетше косып отырган.
Халыщтын влецдер!, ертеп-ацпмелер! неше турл! жуйр!к тазы-
ларды, кыран цустарды кызыга жырлап, ацызга айналдырып
ж!бергеп. Олардыц адам баласына келтзрген пайдасын, аткар-
ган кызмепн суйсше жыр еткен.

Казак арасына кец жайылган эцпме-жырдыц 6ipi — «Кок-

жридсг*- Мунди Кекжсидет Жаны гйятшынын сезЕмеи баянд.т-
лады. Хыр былай басггдадак

Кгнкжендсг, тугырыц алтын, жЕбгк баулы.
Бар ма ексн Цок^сндеттей цыран дшулы?
Ку nine отыз уйрек, кьтрык каз Lun,
Кеш болса отыругны ен, тояггаулы.

Кнкжеидет ацгЁмес! булан api карай да дани бсредЕ. Онда:
КекжскдеттЕн жакси кяршьтга гкевдйт, саятшыка «и ceria мыл
жолдас. ccpiK болкандыны баяндллады. Ол ете алгыр, содран
бепнен вдйпмйшн кырян кус боляды. Оныц «цал-уцрект! та-
иырлатып^ Елки! нс суйстген халык «Кякжевдет» деп ат коади.
Саятшы 6ip icyni Кекже вдета и вдоцд еалады, б ips к пл бул молы
neci не кянтпайды, кет1п калады. Саитгны еутн'кт! досы бодран
КекжспдетЁи сске тусьрЕн, жыи шьтрзриды, взамен он счгЕ.я жыл
жолдас Солгал кь1раи кусыак оныц. ал к ы улинян елге жыр етш
тар а талы.

«Квкжелдст» — ел арасылда сртедеп антылын келе жаткан
аде*и жыр. Мунда лпшылыкпен Kacin еткен саятшыпин супЕш-
utt, ой-ссзЕмЕ, icon жыл жолдас болаав кусина манта пывн.1 тяр-
Т1А1АДЦ eypcTreiicsi,

Квкжендег ущушы щи желдей rein,
Атушы ед тол™ щаэта жлпшИ! aeiuin.
Елгснде каз-уйреит1 топырлатып,
К«ягсн жап сукталушы ед «жендет» л.ссй1.и
КвЮйс1гДет, капды бзлац, mi pain карЕ.

Болар мз Квкжепдегтен одстын 6jpi.
Ауылды кус erini? каш кылтаи
llIipKiHHhi, не кылййыи, еттЕ пары,—

дегевдер Квкжепдстт! каз алдыпн слесте-тЕДк

Лшпылык -казак вмЕрЕвдс ертеден келе жатк.3 и кяагтп! oip
Typi рет?иде танылумен катар, ол ауыз эдебпетше курдслЕ такы-
рып белый та ендГ. Бул Жангкде халык ЗДебиетЕ эдсмЕ ОйгЕме-
жыр, ертеплер шыРаруымев бгрго, сод яцшылыкты елластететЕн-
лей адамЕ тексу, об раады сездер, эшггет, мета фора лар жаенлы.
X .1 ык. эдйбнетз жзгымды батырлар образып жасаганда, ОЛир-
дыц мы^ты. кушп екс!1{Д1П]|, сырт келбетлг айтклпдя ^арыстан-
дай», «жолбаристай» немесе орысталдай айбзтты», «жблба
ръ4г_тяй журсктт* дсп отырады. Ьерттд дьле. акынДЭр амтасгища,
айтыска ту окон арб ip акын nsin ялгыр вдран куска, акнык бур-
к;тке тсцейлЕ. Муныц 6api ауыз эдебиепнде образ жасау, жак-
сы тенеу табу, еалыстыру жасау yiniii .коядапылгап.

ьК,азак халкыпын турмыс-т1ршЕлЕн енкtpiвде, одет,
Ньурта -rjsswvH. садтыпдл (>леуЛ1 орын алкан хоне орте кезде ме-
влендер рекслеи втк!зстЕн жупшн 6ipi—Наурыз. бул кун
;кил сзйып март айынын 92-Де (ескВпе торызыппгы мзрттз)
мерекелскеТ1н волка и жэне они ж а на жылдын алкашцы куц! деп

есептегсн, Мулы даэацтар «¥лыс куш» дел те зтяйды. ОйЗЙ
атяу iidjtrfii — ертеде с Улис кущ» жаца жылдыи, Gipmtui куш
болып ссептелгеп. Марггыи 22-де кун мен ту» тснелсдЕ де, еидзи
кей!« кун узара бистайды. Соидыктап бул кугщЕ ертсдеИ адам-
лар ZidiliJ нсылдыи туган кун! дсп куапышПен Ларсы илгаА.
«V-'HJCTfJH улы куги* apoip умде бас ясклмп. казяи кетсрЕлгги,
Курт коже жяеалряи. Вул куш журт жуммс Естсней, уЙ ахыдырни
«тупи болсуи» айтысм», жада жылды куаныинн-п карсы ада
открыл, жарты нлек, жадыраскагн кенЕл {млдЕргеп. Сейпп,
«Улыстггч. улы *унк1» tua^ya ацаада^ы додерЕише ечбек. иертке-
cine апиалдыргагг^

Казак арасында улис кунЕнЕн к,урметнеп тон жасад черске-
леиуг, адебнетш! г^лимдэрдык ле]тгтеулер'и№ Караганда1 ii, ислам
дии' кабылданбистЗн бурый шыккан. Буд купдЕ каза^тардым. зон
курметпен кдрсы аду сс.бебЕ, сол ртздеп коише.л жагдяцди eiiip
сургеп лллыхтын турмысыця бамлаиыг.ты едЕ.

Koiiblcui жагдайда пршЕлгк еткен хвдьрт кыс айда рында яса
ка пы KVSbitniiwniiiR аалгсутырягап- Spi коря-дамсысн, ар дапр
лагал juooi жок адимдаргл саДЫлдатап сиры аязца мал агкрлу
онап Ес емес едЕ. Кыс кувдер? олар малыпа курек аишА, жем
тзумп бору niapacLiii карастырады; табигаттый дулей куштсрЕае
Карты зрпалиска туседЕ; одан мал-жятли амаи сантал калу
yitiiu жг>и тялася куресед*, кажчряы ецбек етеШ- Оснадий жаг-
лаГгда жургсл адзыдар кушиц жылыпуыи, нвктеы пгыгуын асыгз
кутсдЕ,

Март—кнжтем ащадыц басы. Бул кезде кул знлльегнлъ, кар
грн бастцйлы, синтем лсбЕ еселг. Кые боны йысыишылык жзт-
дайда болган адпмлар кун пгуягын, подтем лебЕи жэ дыра rail
жайдарылыднен карты алады, жада жыл басталды деп куаныса-
ды. Бул -HyriJibHribiH кун меи ту'янЕц тспелЕп, куй удара бастагая
черзЕъгде мерсиелер вдгкЬеа!. Ол кундЕ зчааа жкяиъта баетаяг^п
nyiii, ягни «Улысгын улы кунг» дсп тон жасанды. Сидап былзй
бул кун кязактзрдын турмые-тЕршЕлЕп'вде зор м<*пЕ бар «ерекеге
ийггаяып к отел Е.

^¥.'«ыс uyuiH куаиышпен мсрскесЕнс аГигаллырнап .халык, улкен
ощад-той, сауык адсайды. Осы тустя оркЕм saint и. ко щ л in де ri
ппшам-муддесЕн бЕлдЕреды Буларды олар 6ip-6ipiMCJi карЕскенде
аатятып болаДЬ], 6ip-6EpiHe жжсы тмск тЕлсйдЕ. К,ыстыц кысы-
мыпаи 4змаи ппадкалына луаниса отырып, ждпа -дылдам не «у-
TETiniu, нет тЕлейтЕшн апгартады} Муны олар олец, такпак ар-
кылы айтады. Моседен:

АмаНсыз ба,
¥лыс он бодсын.

1 Б. Кен ж ей.тпп. Казак адабнет!. I том, IS4-H; К. Жуй а л ко те. Казатг
йЯейииЕ, JP49; Щ. Хугяииоь hen Ы. Дуйсенбаев. «КязяД ауыз йдебне-

ii наис. ка<иа^ чАыида^иниат таатр'Лрзмальгк, алемивтсе?». К-’-зак. СсР Гы.
лым акад|’инпеынкщ. лайзрлары кнрке^виер сериясм, К» 78, ]Э5СГ Э. Марру,
л а и. Ka jsH, эдсбцеп, 1?Н1.

4!)

4-4d£3

А к мпл болсын,
Кайда барса,.	белейя1

¥лыс бзкытты болсын.
Торт ryJliit акты болсын,
¥лмс буреке берсЕи,
Ьолс-Жч^ла жсрге enciHl

Немесе:

Улыскуж на pi-жас.

Кушактасыл керкксн.

Жана ягиткаи козыдап,
Жамырасыгг ерккеп.
[Налдзр бата беркксн:
«Санта& гор.— деп,— терктсн».
Кел, та:? Л бак, н.вл jutcin.
Нем, TijHjK бер дес]П...

Бул рлендсрден ерте кездеп гпнруа адцмыпыц армяи-тктеп
елестейш. Сонымен катар, оныц плехтернгде жок. нарссге геку-
raijiiri, жярылвдушы куш бир леи, соган жЗлбарыпушылыры ич
кврйгедь Мунын eai ертедсг! адамдардык ой-epici, дуние тапу
Дарсжес! темени сатыда билгандыгын зпглртады.

¥лыс кун! п/аруа адамларыныц ецбек McpfiKeci 6n.nraiijuiti<,-
тан, они ойыл-сауык, думлнды кызык етшез лйналдыргпп, /Кас-
тар жлпы бул кунгз яэлыктьтц oij-cestmin, шлттыд куанышьтп
бй|д!ре елец айткан, эн [пырдаган. Олар оздершщ вЛен-андерЕн
де жада жил г я деген йлвктерпЕ айтумси кдбат, кец'иг-куйлсрЕн,
Жастык шактыц сыр-сезкйя коагаган.

Еск алды кара су байдараeilim,
Жалганиыц вдя.яыгыиа тоймаганым,
Кочiлеем де кстср мс пвкейЁмпеи,
Калакамчг-н улыс кунЁ ойпакаиым,—
лей т1п BjEciuicp ерте кезде улы с ку Hi м с рекел i куаныги болта и-
KMVViH EJ.CCTftTfcT.i.

Б«!к*ы>ы	халшыпын. ерте зимапиап келе жаткан

“|К	“* эдет-рурып сялтынин бэрг де оныц ауыз адебме-

тЕтюн орып алган, Муны ол сек! кезд:ц елгег ссебзпде Ereiffuri зкзе
уупаадка елей, нрцыяи ткйтПаг^в.	еж	еял-

тында елеул! орын алган нэрсслерДЁц iuriHeH аннз-инймс. елен-
Жъгрга цисылмаЕзны жоц деуге бодали. Адамныд тууынан 6SC-
тзт1, картййгапра лейпнт ем! pi, турчки-ындо кездескен. басыпян
еткен жайларыпык бчр1 де ауыз ;щебист£нде суреттелгелк Жана
тутан жас балата зрнап «шй1Дехаяа>, ллгат рст жолка нныкеэ
«токым кара?» Деген инолд! ырым.дар жасалган. Осыныц fiapi
ойын-сауык, елец тур|нде мткеп Ж1>ип олар казактын жалиыга
гйрдей езлтыил айналган. Осыпдай езлттан тугаЕТ ейеннщ 6i?
тур! — бес1К жыры.

Жас б длань] бес кке сил уды казактир кувныш стш, топлан
йтнёзгсн. MyEnj да ойып-сауыкка айна л дыр гаи, Онда айталгаи
нлеадерден жас Гнел л им ц aelii cay, ср-азамат болып ocyiii хялыд-
тыц Т1лентгщнй де wl^inin отырады. Keiiiiijiejj, бссЁктегЁ жаг би-
ла сын тербете отырып, акулы ала кец1л!цдег1 он-арманын, жак,-
гы Tifleriit СЁлд'ред!. Му ile халык гбссгк жыры» дсп ятайды,

йКеЫк жырында1* аианыц балагя дсгсн мсйЁрЁ. махаббаты
бсрьчедЁ. Мэселен:

Кэзёметёц агы, караси,
Журегиппц парасы,
Уайым, кангы ойтатлас,
Ко iiлёмwin савцсы-
Айплланыц, шырягым,
Кйлгс бЁткен цурагым.
Мандал даты куидызым,

АспвндаРы жул дышим
Элдн, балам,як балам.
Айкалайыет, балам-ай,
Днпалсын сеней ееняц-зй,
Олдплеп ceiri суйгепде,
А нанны к. коцё.тё болар жлй

БесЁк жиры ауыз аде б и стенде ертеден бар. Оны эуед-бадгя
ндгиндар шш-эргаЕ!, соиынан оны журт жвттяп а-тып, ай run
журетЁн белган, БесЁк жырында эйтылатын tulck, якдел-вспст-
терден халыктыц ntiii эцеяп. пел] някссгсндёл керЁнедЁ. БесЁк
жыры сЭлди, элдн, як бопем» деп бэсталзды дз, халыц ж?с бт-
ланЕ-лц болашакта кём болып еюуЁп, кандай кызмет атдаруып
калантындырьтн дня сезЁмеи бая1гдайды. Сопда;

Ку ры г е,1 цд и Ы а й и р ы 11,
Тунде жьыадтл каййрык,
Жаудзн жылкы FiitiJpidii.
Xifii Снмыр на екепсЁЦ?
Лйыр ка л пак киёсёе!.

Акырып жау а. тнёсёп,
Батыр болар tfa екеясЁц?
Ьа р м а и,та р e>i К м * йы СЫН.

Турл! ою ПЙЫС1ДП,
Уста болар ма екеисЁц..,

деЁЁдЁ. Осы 6ip узЁодЁден халык,тнец бала тэрбЕ1елсудеп ой-армз-
иы яйкъпг нерЁпедЁ. Халыктыц ойыгтша, жас бала осе келе. ер
жеткец соц c.’lejic лызмст етуге твпстЁ- Мал бак, коей! ет, ел-жур-
ты цды Ж а уда и кпргй деген ойьтн хлледк бссЁкте жатка п ж к'
иьлвтз яггдыл, плен ет!п Йлдтред! wonis niMJii врдпк^айты-лип! да
ацтартады. Халык шыгчргал бесЁк жырларыкда жас баляЕ-'З
жпрык жасаи е,т талзуга, барымта алука аттан детен оцппслер
№-‘8Д(?еггейдЁг Ойлколе мундяй парсе халыктыц муддееЁлс к^йшы
иелсдЁ, халык тЁлепш' карама-Есарсы. СопдыцтаЕ! да хялелёс зда.1
егдбектЁ арлаклайды. Муны ол жырларына цоеыи. жастарга улгЁ
ь’ТедЕ. Осел туртыдан Караганда, халык Елы^тртап йбесис жыр-
лярыЕ1ынь нэнё зор деп айтуга болады,

™	Казале халиыЕн.щ эдет-Е’урыег, езлтынан tvteiie

онып-сауыктзр ксзшдс елец, энпме-жыр лар
гана айтылып койгаи жок. Оиын-сауык уст!нде, жипллгяп журт-
тгя кулл!ру ушЁн, яуыз т?дебистЁн5ц Судан баска да усак, турлер!
аГпылгап, Сонын 6ipi — жацылтпаш,

Жа 4ылтплги айткзндя esd парсе ескерглстЁп сенЁлдг, bipi.r-
1111 ден, жиналган журтты кутдЁру: екЁнийсЁ — арбЁр снздё тез

шебер айтуга, ткч -устяртуга уйрету. Жзцыгтпаштыц сездер)
жацылдьтратыида i киын, кебЕиесе, уяц жэне катан дауыссыз
ды бастарда и куря лады. Егер жацылтпапт айтушы ядам ннии-
наи ц у рал г а и кырлы сездердЕ орамыиа келтЕрс алмасз, аздап
таиыц кетсе — оида кули боларлыд, тЕптЕ уятка согарлык жаг-
даш а экегвдЕ. Сонлыкгзее ол apfiip сездЕ жылдамдата гакипктву-
мен катар, Никишина ке,тпре. мулт жЕбермсй, оралымыи хаба
аптуга тшс. Жанылтпаттын сездерз кара сез турЕиде. кейде
елец сскЕлдЕ уйдасып кследЕ. Мыс алы:

Кара буркгт тпмнгасыи Tycippi,

Опы мен томаталанай кЕм томагалайды.

Оиы мен тома рала май кЕм том а рал а иди.

Немесе:

Ар жадтаги Кудияр кудам едЕ,
Ол мезо к уда л а малы,
Мен оньт кудзламадым,—’

деп, сонгы ск1 жолы кайталанып айтылады.

Ерте кезде оЕЕын-сауыктарда жацылтпаш айткыяу цаииктыц
галты болган. Жацылтнаш жилалгяи журтты кулдЕру, тзл уетир-
туды кездеумен катар, ол слои, эн бЕлмейин жастарга берЕлепн
жаза есебЕ’тде колданылтан. Казантип салты бойынша, ойыи-
саункка келген жастардып 6api дс эн салып, влед айтуга тин?.
Ал ондай онерЕ жодтарга ойынды баскарушы адам «жа(ра1лтпаш
айт» деп уйгзрган. жакылтпапгтын ензш оз! жаезлап антып бср-
ген. Соиан кеГйн оны шашпанддта кинталап айтуды жацагы
елс-н бкгмейтйг эдампан галэп стгсси. Егер ол адам жацылтпаш-
тыц создсрЕн орамына келтЕрш айта алмаса, булдЕрсе, журт оган
кулетЕл болган. Соидьыстан мундай кулкЕ етерлЕк жагдайга
туепес уигЕн жастар ап, елец уйрепуге, одарди бЕлуге тырыска'!.

___________ Казяхтын ертсдеп салты бойы ина, ойыи сауык
ксадирсиле яитылатын апеннщ бзр тур1 — ет!р1к
елец. Еул алу.чпдпе алецдер кулкЕлЕ, 'кызык скикеттсргг ку ри-
ла ды.

Oiipiic елендерд! айту она и бил г я ниме», шыгаруы окай емес.
Ол акыниин акьндык енердЕ талаи етумсн катар, фантазшшъщ
мол болуып кажет етедЕ, ©рткеж «тЕрЕк ачен. оныц сюжет! цлыи-
нан 1курастмрылуды, туймедей нэрceni туиедей стш, боямасл,
керЕсЕнше. туйедей нэргенЕ туй медей ели корсетудЕ тЕлендЕ. Бул
олеадердс сурсттелстЕн нарселердЕц бэрЕ адамлыц кез илдындл-
п,т заттпрдан, нахтылы шындыцтан, жадны га тусЕиЕктЕ керЕнЕе-
тсрден влынады. БЕ рак олардыц ici, царым-катынасы, аткарл
тын -кытметЕ шындыкка келыеГтп, адам сеибсйтш жагдяйда
суретт ayi керек. Сорда гана ол eiipjir елецдЕк дарежееше жс-
тсд|. ОтЕрЕк елецдер лртсашан да куткЕлЕ, кызыкты уакнтагл
курылады.

6ripij< елецдер айтдйын деген oiibut, сурсттейЕн деген Kepinie
терЕн тыцдаушыга эсЕрелеу, бейнелеу. шенде.стЕру аркылы жст-

KKjiil стан рады L Осы periEcii ал кеше турлЁ картнпаллр, образ-
дар жасайды.

Жогарыда антьтлгакдарга далел рстЕНде казактын сртгдсч
келс жаткнн fiiipiK елеилерЕпси окЕ-ytir мысал келтЁребЁк:

Б1р КОЯИДЫ нйщём де агпаита ушты-м,
EKirini'ie шыдамай жергетуелм.
Алты кувдей ак боран согьщ сдё,
Жалгыз ку ран туб!не йе кып iturtH
Дулиенщ ауыры ypi-Ru карма,
Жадгыз (»з:\1 кйтсрдтм соиыцбэрЁн.
Алты атанга уш тестсп ар-тип сдш,
Когере алмяй жтсгылды атанцарым;
Лспапга алты жердеи ripey койчым.
Той кылып ниц масаны сонда сойди к
Журепи fiipeyiriin гарт белш же1г.
На ига пьез ем Epi мде бЁр-<ж тснедьем.

Бул Kejmpjjireii мысалларда сурсттелггн кэрЁнiстерли! бярЁ
де aeipeaey, шспдсспру ретЕмсп берЁлгеН- tip яэрсеиЁ lkejiieiIchfo
салыстыра отырып адемЁ пбрэздар жасаган. Соиылен катар
:1зктылы шыядыктап алынган жаггды-жйпг.ыз деректердЁ тыц-
даушыга кызык. кулиЁлЁ турде жеткЁзгеч. Булнрдыц fkipui
жырнты-лкын ад зтынан, е.-йн катыстыра айта отырып, адам сен-
бестпс кулкЁлЁ акпыелер тулвтрган. 1Нак.тьзлы деректердЕ этол
шебсрлЕкпеи удгтен фянтпстдкялыц дарежеге жеткЁзу, адамныд
ОЙВ1НЯ келмейт!и «отЁрЕк» пксёмсеч1 айкалдыру казак, ауыз эае-
бястЁпдсг! frriptx влендер Typiflin не-iisri 6ip срскшгriiri болып
та был иды.

Г^яй зялыкты алгац та, оныц ертецен келс жаг-
кап здет-салты, ыпым-кэдесЁ Gap. Ссп:ыя 6ipi —
&лЛлзцис!и	узату, КСЛ1И Tycipy — ЖЛ стар ди уплешцругг-

туган елсадср. G л Гм а пысты тугаи. Мупдай салт казактя дэ бар
мане ил эрЕдеи Келе жатыр.

Казак халкы ерте кезде турыыс-тЕриплЁгЁиде орын ллгип сал-
тыкын кайсысатЕ болса да ойъиьсауьщ erin етк!зуге тигрыг-ндя-
Оныц бзрт нзёнщ лп-куСпмен, йлец-жырымсЕт есте калдырраи.
Муны уйлеку салты жайындп да керугс болзды,

!\з гшдтыц кыз уз ату, к ел Ён тусЁру — жастарды уйлендЁру
сЕЬТГЫиа бийллЕПзгеты туган ауыз лдебиетЁнщ усак турлсртп тич*
дя маггл ii бурЕдн, сп.т е*ллт туралы атдагяя дерсктгр бе ре к еткен
же ее. Ойткеи; мунлап нлепдердж кеп EUUli ri соя сскг а дет са.итыи
жапе пееы Енырарушылардын ндеясып б1лдЕргеп.

Аргы гпгдккя! уак,ытын, плктедлы туган мёзселён жагтс кай дн-
уЁрдЕЗ%Калай дймые г£ндьЕ1ЪШ дэлелдеп корсстс :i л мага Лиеп, Ок-
тябрь револю цп ясы на ден!н казакта у“ле|1У галгыпыц Gipiu-Ejrr
турЕ болгяЕгы мплём. Бул ретте прсн[>ессор Б. КенЖебйвв K&Eii.t

1 S, Щ зг1 а Б ле и. Каля к здеВИетйлц тарЗХЫ, I ТОМ, Ализ ты, 1!К8:

эударарлыктай бЁряз фаюплер келтЁрсл! lr Оныц айтуыцпз, ка-
зактардыц ертедел турмысындя куда билу, кыз уза тын, келш
тусЕру адет-сзлтС] халык ортчсында тугаи, Аул салтщ сел кез-
дсрде б ил hi еткен устем тап та панда лапин, оны ячеакалдык-
рушылцык жол-жпба за цы на айпалдырган, ездсрЁнис кинссрия-
тнитЕк 11деясы1Г к ос кан. Мундай эдст-салттыц казакга Октябрь
рсполюциясыиа ДеМнбасты уш турЕ болып келген. EipiiriEiici,Z&?/i
^y-tZa немесе ежекибыл деп аталрду. Бул одет-салт бойынии,
жастарлмЕ! зта-анллары бяляларын тумай турып атастырын
КЧ1НгЧ1з; fiipiiieti ул, скЁпинсгцен кыз туса, куда (нътзчыз де(1 уа-
делсскен; туяагап, ал! дуннеге кслмсген балаларына куда Tyciti,
ырьишарып жасаган; ил балялирдып не елц не Tipi бллзры'1
еске алмлгап. Мунын, мыса ли «Козье Корпегл  - Баян суду» жм-
рыЕ.зн инрЁдедк ЕкЁннпо, 6<?chc ъуда ден атилган, Бул здет-салт
бойывша, жастзрдиц ат а-а паля ры бзлаларып бесЕите жатдзя
не 31 нде- ак атастырыв, куда болган. Алысатын вс fa.pi еет in цз
лыц малдарын бслплесЁп, они телей бастагап. A.t иесЁкте жат-
чан бдлалярдыц ср ло?тёл, ес бЕлгеи Яйэждс 6iphJ-r>jpi унэтдтыям
не унатплётынымеп ата-аналар санаспэган. Л’шёпшёсё, k°P£W

Деи агалвап. МунДа кызы нс карындасы бар кЁсЕлгр бЁрЕпе-
Glpi кызе.1Н немесе к.зрыпдасын беретЁн билып куда туекен.

ЕнЕншЕ с&эбйн айткапда, ез ара адам айырбаеып жясаган.

Казактын сек! адст-гурпыпяп, салтыка н уетемдЕк еткен тап-
тын дкеакалдьг^руш/длдьгк	дцналд&грегн злниг.-.л!

ерте лепт жастардып бас е°ркЕ бо-тмасацдыры зйКЫн корЕнедЕ-
Сондыктаи ла Hcacwip тешнс гкосылыг, суйгенЕие бара алм.агэп.
Олардыц тагдырцн, жаркын умтн, болашнк owipiu адЁлстаз
эдет-гурып, ескЕлЁк ЗЯЕ1 fiKJjtjftii. Мупыц ycTiEic, ол заманда жяе-
тардиц, ocipccf; чсыз бялалар/тыц, багасы мал мен есептелгеп.
Кыздардьг зар лсылнтыя, милга сяткагг. цальгц мал а?ггяк, гитар-
га зррлык Естеп, sMipieJc-Кикешт жасайащ цартайган бэйлйр к,а-
лыц малдЕ* мэтап fiepin, жас цыздарды анслдЁЕСке элгаи. Кзлыц
мйлде-,111 neueiue pi де яр турлЕ болып ке.'Ц'щц. Кыздыц ата.-теЕ-ine.
туыскандаръЕЕНлц нл-аука i'iJna, турмысына кд ран калыцга т&лс-
Hetni малды е саны жетЕ, г и мгетЁ, жиырма жетЕ, ОтЬаз жетЕ. кы-
радк жетЕ болып бслЕалс1Егек. Кадык мадса тек ipi мал алншраи.

Булармеп Катар, еск! а а манда казак арасЕЛЛДа устем тан
niiiTFapraiE aMCHrepfliK, иссеЁрлп; деп аталатын эац бел Fa и. Ол
занЕп-.гн уйгарьЕмдяры, Gyrisiri куннЁн. тургысынап кара сак. вте
дзтвл, жан туршЁгерлЕк екендЕгЕп байкиймыз. Маселси, он бес—-
он ялтыдееры жас баланык кырыктаргд кслгеЕ! я Расы кайтыс
болса, ода it калган айслд1 жадзгы жас бал ее га косца н. Игер о л
бала тЕгпт жас болса, сила жецгесЁ оныц всЕн, ер зкстуЁп кутЕя
отырган, седан кейЁн оран туры иска и!Етдкан. Ал EWireii ёнёдсн
калган ЕсеЛЁнд! жасы улке11 ага яйсл с.тЕее еыегяет. Еулардын бар in
жогарыдп атздгаи змеЕ1гсрл1К, жесЁрлЁк за цы «сага елее, itii

1 tk К с н ж ей в с в. Казак адсВнетЕнЁц inpiixN, 1 там, Алматы. ItHB

В4

мура» деп атагап, муны сол кездЕц салтына сыйдырган. ЕрЕксЕз-
деп косылатын жсцге мен ЕнЕнЕц немесе ага мен келшшн жас
айырмашыльжтарыпа, oipin-Gipi суйер-суЕЕмесЕне карамагап,
онымеп сапаспагаи.

Сейтш, казактыц еск! турмысында орын алгаи, аргы непзЕ
халыктыц ортада тугаи уйлену салтыныц ксйбЕр бастыларын
сол кезде устемдЕк еткен билеуип тап пайдаланып, белплЕ жол-
жоба, зацга айпалдырган. Мундай зацдар жузеге асып турган
заманда жастарга, acipece кыздарга, шексЕз зорлык, кеп кия-
нат жасаган. Буран разы болмаган талай жастар eMipin екпйш-
пеп, кайгы-касЕрет тартып жылаумен еткЕзген, кейбЕреулерЕ мун-
дай халге шыдай алмай, езЕн-озЕ елпруге дейЕн барган. Жастар,
арине, о л кезде эдЕлетсЕздЕкке карсы курес жолын таба ал маран.
Олардыц осыпдай ауыр жасданын керген Абайдыц-

«ЕтЕмдЕ шал сипаган «.урт жесЕн деп,
Жартастап кыз кулапты терец суга» —

дейтЕш осыдан. Бул сол кездсгЕ эдЕлетсЕздЕкке, калын малга,
зорлык жасап жастарды жылатушылыкка карсы быщрмган
халык наразылыгыныц dip керЕнЕсЕ едЕ.

Казактыц кыз узату, келЕн тусЕру — жастарды уйлещцру—
салтына байлаиысты туган жэне соларды елестететЕн елендердщ
бЕрнешс усац турлерЕ бар. Олардын кайсысы болса да эр кездщ
жагдайыпа карай езгерЕп, дамып отырган. Сопымен катар, ол
елецдер аркылы 5елплЕ догам дык ортаныц, таптыц идеясы, каз-
карасы бЕлдЕрЕлген. Осы аталган елеадердЕн тобына жататын
«Той бастар», «Жар-жар», «Сыцсу», «Бет ашар» т. б. елендерЕ-
нЕц халыдтык жактары болумеи катар, халыктыц телепне кай-
шы келетЕн, керЕ тартпа сипаты барларын да есте устау керек.
Вуларды сын кезЕмен щарастырып талдау кажет.

Узатылган дыздыц тойында айтылатыи елецшн

ои астар. уса^ gjp ТурЕп той бастар деп атайды. Муныц
елецЕн шыеарушы, эдетте, акыпдар болтан. БЕрак той самый
той бастар елещн акыидар тана анта 6epyi шарт емес. Кейде,
ондак той ЕшЕпде ащынпын болмауы да мумкЕн. Сондыктан эуел-
де акындар щыгартан, кейЕннсн ел.ге таратап, журт жаттап ал-
Fa и той бастар влецЕн сезге edi бар, жылпос жггЕттер де айтып
журген.

Той бастардыц непзп максаты — той жасап отыртан уйдЕц
узатылатын кызына «кутты болсын» айту, жаксы тЕлек бЕлдЕру,
тойта жиналгап адамдарды кецЕлдендЕру. Сонымеп катар, ку-
йеуге узатылып бара жаткан, ел-журтын, ата-апасын, тутам-
туыстарын тастап кетудЕ кимай, диналып отыртан кызса демеу
беру, кецЕлЕн аулау, «ата-ананыц жолы осы» деп керсету. Осы
максаттан тугаи той бастар елецЕнЕц бЕр улгЕсЕ мы падай болып
келедЕ:

Абай. Толик, жипац. 180-бет, 1945.

Багылан серке, маркаска кой бастайды,
Кои алдында жануар ойкастайды.
Кутты тойта кез болтан жолды ж!г!т,
. Бурыигыиыц жолымеп той бастайды.

Кукан койыи шайлатып сойдырган уй.
Табак-табак; ет тартып тойдырран уй,
Cotti кун! сэрсенб! той кылыпсыз,
Кутты болсьш, тойыцыз, той кыдган уй.

Немесе:

Белпл! бул казакка т!лд!ц жел!,
Той цылдыц журт жиналгап мерекел!.
Сэрсенб! сэтт! кун! той кылыпсыз,
Тойыцыз тойра улассын берекел!.

Той бастар олен.!н!н ссылай б асталаты н улг!лер!шц кавсысын
алсак та, мазмуны жагынан 6ip-6ipiHe уксас келед!. «Сэрсенбг
н!ц сэтт! кун! той жасаган» адамга «кутты болсын» айтудан
басталран той бастар елендер! ез кез!ндеп адет-гурып. салт бо-
йынша, эцпмен! узатылатын кыз жары на карай да ауыстырады.
Кызга да айтары: «ата-ананын жолы осы», cofsh кеп, кец!л:це
кайгы алмай аттан деу} Той бастар олендерпйц барпще кездесе-
т!н жэне мадактап, мактау турпще айтылатын иег!зп идея ссы-
лай болып отырады. Мунымеп катар, той бастар елсндер!н!н
кейб!реулер!»де той uccinin, саи-салтанатшт, оныя-сауыгын, бай-
лык-бадытын жер-кекке сыйгызбай мантаушылык, ол адамды
бук!л ел-журты жарылцаушы есебшде керсетуш!л!к те кездесе-
д!. Муидай дэрштеулер, асыра мактаулар байлардыц т!лег!гген
туган. Соодыктан оларды той бастар елечдерпйц халыкка жат
тур! деп биту ксрек.

Той бастаушыныц ек!нш! б!р м!ндет! — «жаршылыц» кызме-
т!н аткару. Той бастар елецгн кейде арнаулы «жаршылар» да
айтдан. Олар: «Жарандар-ау, жарандар, кулагынды бер! сал...»
деп тойдын тэрт!б!н, емд'пт жерде кандай ойын-сауык, кызыктар
болатындыгын, той иеспнн немесе баскалардын. жариялайтын
кандай сездер! барлыгын хабарлап отырган.

Той бастардыц елецдер! терт жолды, он 6tp буынды, т!л! ха-
лыкка тус!н!кт!, б!реудеп б!реуд!ц жаттап алып айтып журу!пе
api Sienijv, эр! ьщгайлы болып келед!.

Жлр-жап Той бастардан кешн, узатылатын цыздыц тойын-
да айтылатын елецнщ егянпй б!р тур! — жар-жар.
Муны ойынга жиналгандар ек! жак болып, айтыс турнше орын-
дайды. Б!р жагы кыздар, ек!пш! жагы ж!пттер немесе кыз алу-
шы жэне кыз беруш! кудалар жагы болып екгге белннп айтыеда
тусед!. Сездг тойга келген акындар, болмаса «жар-жардын»
журтка мэл5м, жаттап алынтан елец!» б!лет!н жттгер бастай-
ды. Айтыстыц басты такырыбы, мазмуны узатылгалы отырган,
жарына косылатын кыз туралы, оныц жана жерге, жат журтка
бара жатцандыгы жайында болып келед!. Мунымен катар,

.кыздыц кещлш аулам отырып, оныц жада жерде жаксы турмыс
куруы, балалы-шагалы, аукатты болуы туралы сез козсалады.
жаксы •илек айтылады, Бэршен де кымбаты кыздыц жары
екендпт баса айтылмп, елецн!ц эрб!р жолы «жар-жар» деп ка-
пырылалы, «жар» деген сез кыздыц жулагыпа ку была бер!ле.'1!.

бастап айтады, Ол езпнц со-
кйцйт!н аулаудан, секемдс бзл-

Мушда эксы калды деп,
Кам жемешз, жар-жар-ау,
Жаксы болса кайын а тан,
Ориып басар, жар-жар-ау.

Канын атасы бар дейд! —
Осы казак, жар-жар-ау,
Айлалайын экемдей

Кандан болсыи, жар-жар-ау.

Эркашап да «жар-жарды» ж!г!т
зш узатылгалы отырган кыздыц
маудан бастайлы. Мэселен:
Жлглт: Алып келген базардан

Кара насар, жар-жар-ау.
Кара макпал соукеле
Шашан басар, жар-жар-ау.

Кыз: Есгк алды кара су

Майдан болсын, жар-жар-ау.
Ак, жуз! мд! кергендей,
Айшам болсын, жар-жар-ау.

Осы ретпен басталган «жар-жар» айтысы, будан эр! карай
соэыла берсд!. Сонда ж!г!т узатылралы отырган кыздыц акс-ше-
шес!м, туган-туысын, ата-1н!с!м, апа-с!цл!с!л, курбы-курдасын,
жецгелер!л елецге косьш т!з!п шыгады. Бул аталган адамдар-
дыц орнын кыздыц баргалы отырган калии журтындагы ага-
йык-туыстар басатынын айтады, шешец ориына кайын епец бар,
iiiin ориына кайын йпц бар деп дэлелдейд!. Ж!птт!ц бул сез!пе
кыз кезекпсн жауап кайырып, олардын б1рде-б!р! ез туыстарЫ;:-
дай емесппне мука яды, жылап жыр етед!, кещлшдег! капгы-
цас!рет!н шертедц туып-ескси жер, агайып-туыс, еркш жург-зн
кезш айтып коштасады.

Айтысца тускси кудалар тобы да кьгздыц кец!л!н аулап б!р-
щатар сездер айтады. Жат жерге кетпм деп жылама, катарыц-
нап калмайсыц, курбы-курдасыциан кем болмайсыц дей оты-
рып, болашак ем!р!н1н кызыкты етет!цд!г!н, жар суй!п. бала
керепндспп айтып жубатады. Кыз квцййн эз!л-оспакпен кетсру-
гс тырысады.

Бул айтылган жубату сезцерд'ш бар!не жауап рет’нгде. уза-
тылеялы отырган кыз жипалган кеппнлжке ез!н!н аянышты
хал!н. кещл!ндег! >кайры-кас]'рет!и шарып зар етедк Буыны бе-
Kin, бугзнасы цатпа ранды тын, жастык, кызык дэуреншен ай-
рылганын, малга сатылып, куйеуге ер!кс!з кет!п бара жатканып
б!лд!ред1. Мэселен:

Оке мелен шешегяц меГйр! катты,
Оз баласын кызы гы п малга сатты.
Байлап бер!п жат слге тапымаган,
Жетш балага ущсатып жаутацдатты.

Немесе:

Уылжыган акша бет, куарсайшы,
Молл!реген ек! кез, суалсайшы.

Б!р жаманга кор болып кеткешцше,
вл1п кана, кыз сорлы, уаисайшы.—
дейт!н елеадерден еткендег! казак кыздарыныц ауыр кайгысы,
ащы зары еспледк Суйгешне бара алмай, тец'те косила алмай,
арманда кеткеп, мал орнына сатылган кыздар «жар-жар» елец!
аркылы да кытымыр замапиыц эдппетыз эдет-зацына карсылык
б!лд!р!п, огап каррыс айтады. Бул сек!лд! халык елецдер! еткен
кезде устемд!к еткен таптыц, аксакалдык-рушылдык кауым
колданрап эдет-рурып зацынын жагымсыз кеск!н!н эшкерелейдц
оган халыктыц жирен!шт! кезкарасын суреттейдп Осы тургыдан
Караганда «жар-жар» елецдер! элеуметпк мэн! бар мэселелерд!
кетерген, acipece эйелдердщ хал-жайын, ерлермен тек праволы
болмагандыгып айкын керсеткен.

| Жар-жар елецдер! тек узатылган кыздыц тойында кана емес.
сонымен 6ipre ол жастардыц баскоскан ойын-сауык кештер!нде
де айтылган жэне арнайы ан! де болган. Муидай жагдайда бас
коскан жастар «жар-жардыц» елец-эшн, эз!л-оспагын кец!л ка-
теру, махаббат сырын шерту, ойнап-кул!су ушш пайдалангат.

Жар-жар елецдер!н!ц мэн! мунымеп рана б'ютейд!. Оныц бас-
ты ерекшел!г!н!ц 6ipi — казактын ауыз эдебиетшде «айтыс»
тур!н!ц шыгуына нег!з салуында (бул жеп!нде «айтыс» бел!м!и
карацыз). Ек’тппден, жар-жар айтуда театрлык элемснттер бар.
Ерте кезде казактын театры болтан жок. Б!рац оныц элемент-
тер! болды. Соныц 6ipi — осы «жар-жар». Оныц жипалран кеп-
ппл!кт!ц алдында айтыс тур!нде шыгуы, елец, эн, домбыра ара-
ласуы, журтты цызыктыруы жагынан алганда, «жар-жардыц»
орыпдалуы ерте кездег! казактар уш!н театр сахнасы есеб!нде
болган *.

Жар-жардыц елен курылысы ж-ет!-сепз буынды жыр, кейде,
он б!р буынды кара елец нег!з!нде келед!. Мунда журтка бел ri-
лц калыптаскан уйкастар, трафаретке айналган, кепш!л!кт!ц
жаттап алып б!рден-б!рге таратып айтуына ыцгайлы сездер кеп
ушырасады. блец! эзм-оспак, жец!л калжыц тур!нде де айты-
лып отырады.

с	Узатылатын кыздыц тойында жасалган ойын-

ксу' сауыктыц б!разы аякталгап кезде, кыздыц атта-
иар мезил! таяпган такта сыцсу айтылады. Бул — узатылатын
кыздыц аттанар алдында ел-журтымен, агайын-туыс, курдасы-
мен, туып ескеи жер!мен, жастыц-балальик ем!р!мен коштасу
рет!нде айтылатын елец!. Мунда узатылатын кыз ез!шд курбы-
курдас, жолдастарымен ауыл-уйд! аралай журш, белил! энге
сала сыцсуын айтады. (Сыцсудыц елецдер!н ацындар немесе
кыздардыц ездер! шыгарады).

Узатылып бара жаткан кыз сыцсу елецдер! аркылы журтка

1 Ш. Хусаинов пен Ы. Дуйсенбаев, жогарыда келт1р(лген ецбек-
терш карацыз. Бул niKipAi С. Мука иов пен Б. Кенжебаев жолдастар
да айтады.

ecTipre ез!н1ц муцын, 1к,айры-кас!рет!н шагады. «Мен елше вкп
л!» деп басталатын сыцсу елец'1нде:

Заманим етп басымнан,
Дэурен1м кетт! басымнан.
Бул не дсген ic болды,
Келшен кеткен кус болдым.
Булгацтап журген заманим,
Кандай да жерге тус болдым.
Ата-а нам ед! дэулечтм,
Мен журтыма жау ма сд!м,
Жат-журттык болып кеткен
сон,

Кетер-ау бастан сэулет!ы.
Ай налайын, ел-журтым,
Не болар мешц заманим!
Дэурешм Mellin еткен сон,
Буралкы иттей кеткен соц,
Еспле журер депаз бе,
Не болып журген хабарым.
Заманим киын болар-ау,
Кегарекке цайгы толар-ау,
Ел-журтым, сенен айрылып.
Сана мен жузш солар-ау..,—

дсп, узатылып бара жаткан кыз кен!л шер!н толгайды. Бул зап
кашнама ащы, аянышты болгапымен де, ecKi эдет-гурйп, эд!лет-
С13 зацга суйенген заманда, эйел муцы ескершмеген, аякка ба-
сылган. Солан бела турса да, сыцсу елецдер! ерте кездеп эйел-
дердЕц хал-жайын суреттейпн, ескиик жол-жобага каргыс
айткан, карсылык б!лд1рген шыгармалар болып табылады.

Жубату. Сыцсу анкталганнан кей!н, узатылып бара жаткан
кыз га акцл-есиет айтылган. Муны жубату деп атайды. Жу-
батуды, эдетте, ауыл агасы, беделд! адамдар айткан, Жубату
елецдер!, 6ip жагынан, узатылып бара жаткан кыздыц кец!л!н-
дег! |цайгы-зарды жуып-шаю мацсатын кездесе; еюнппден, кыз-
дыц жаца жерге барганда аткаратын м!ндет!, м!неззкулкы кан-
дан болу керекпг!н насихаттагап, жол-жоба керсеткен. Мэсе-
леи, жубату влец!шн б!р тур!:

Жылама, бнкем, жылама,
Кезпцпн ж а сын булама.
¥л боп тусан эуелден,
Сен! мундай кыла ма!

Кезд! жаспен бояма,
Б1з бермей!к десек те,
Мал берген!ц коя ма? —

деи басталады да, «ата-апаныц жолын», еск! адет-гурыпты ак-
та у Fa тырысады. Содан кешн, узатылгалы отырган кыздыц бо-
лашаг-ы, епдгп exiipi калай болу жайын упт репнде айтын

шыгады. Жарыца цосыласыц,
жеке уй боласыц, элдилеп бала
бататын есиеттер айтылады:

Т!леул!, кутты тойыцда,
Кеп жылауды койыцыз...
Жыламай кулак салыцыз,
Бул сез!мс наныныз,
Мен айтамын есиет—
Тыцдап угып алыцыз.

Мунан кеш!п кетерац,
деп келед! де, будан ары карай

мал-малданып, жан-жанданып
суйесщ дегеп сек!лд! кец!л жу-

Шып елще жетерс!ц,

Тен курбыц шыкса алдыцнан,
Ойып-кулк! етерс!ц,
Курбы келсе, кулгейс!ц,
Эдеппепсн жургейпн,
Салма1Кпснсн сез сейлеп,
Жаксы жауап бер re ficin,—

акыл-есиет созыла беред!. Онда

айтатыны: уй !ш!н, ата-анацмен, агайын арасымен тату-татт!,
эдеп-ri бол, улкенд! сын ла, салдыр-салак болма, мал-мулк'тд!
шашпа, тазалык, секта, окыс wines керсетпе, ет!р!к-есск айтпа,
жарлыларга кез кырынды салып жур, сараи болма! Белпл! дэс-
турге айналган жубату, ацыл-есиеттерде айтылатын непзп эн-
ri мел ер осы тор!зл! болып келед'1. Эрине, бул елендердщ халык-
тык сипаты барлыгын, халыктыц мшезжулык жайындагы ойып,
кезкарасын 61'лд1ретпщ1пн жокка шыгаруга болмайды. Уэаты-
лып бара жатка и кызга «жаксы бол» деп акыл анту, e.vip сок-
пагын керсету, болашагыида не !стеу керект!г!н тусшд!ру —
халык угымына цитат келмейлк Будан, арине, жубату еленде-
piHiii кайшылыгы жок деген угым тумайлы. Еск! эдет-гурыпты,
«ата-ана жолып» актауга тырысуы, эйелдердщ элеумстпх дэ-
режес! ерлермен б1рдей емес деп корсету! жубату елецдер!нй1
халык кабылдамайтын, халыктыц кезкарасына, ой-т!лег!ке ка-
рама-карсы келетш угымдар болып табылады. Муидай жат
угымдэрды устем таптыц коспасы дсп Tyciny кажет.

Бет	Жаца тусксп кел1ншект!ц тойында айтылатын

елецн!ц 6ip тур'щ бет ашар деп атайды. Бул
елешпц максаты — жас кел!ншекп жаца агайын-журтына, ка-
йын ата мен кайып eiiecine, жаца жауы.мга таныстыру, к!мн!ц
кандай екенддпи айту; муиымен катар, жацагы агайын-журтка
жас келщшек жайып тусп1д!ру, жатсынбай баурап ал, ол осы
1кауымныц б!р мушес! болды деп керсету.

Осындай ек! жалты 6ip-6ipiHe таныстыруды бет ашар дсп
атаган. Муныц ез!ие apiran шытарылган елен! болган. Ол елец-
д! той уст!нде, кеб!песе, ацындар айткан. Ертедеп салт бойын-
ша, бул елешн айту рет! былай: жас келшшекпн тусетшушне
журт жниалады. Олардыц уст!не кел!ншект! енпзгснде. бет!н
жеш’л желекпен буркеп экеледЁ Шокан Уэлихановтыц (жогары-
да аталган ецбепнде) айтуына (Караганда, жас келш уйдщ
босагасын алкаш рет аттап енгенде, отца май куйып ырым жа-
салган. «Мундай ырым,— дейд! Шокан,—ертедег! шамандык
дэу!р!нен калган, ол кездег! адамдардын отты жарылкаушы куш
есебшде тус!нгендшпеп туган».

Жацагыдан ырымдары жасалу уст!нде жыршы акын бет
ашардыц елешн айтута шршед'к «Кел!н, кел!н, кел!п тур!» — деп
бастайды да, жипалган журтка кслЁнд! таныстырады, келн: аты-
нан сэлсм беред!. Сэлем соцында, кел!нн!ц айтайын дегеи сэз!
деп apKiwre арнаулы т!лек б!лд!редц кер!мд!кке, einnire деп мал
сурайды.

Нар берсещз, мая бер,
Успне к!лем жая бер...
Жылцы берсец — биеден,
Кем болмасын туйеден...
Сиыр берсец, кызылдан,

Шубалац куйрык узыпнан...
К,ой берсец, улкен агыпаи,
Епз болсыи К03ЫСЫ,
Болмасын жалкы даты на и...—

деп, туйеден бастап сшкнлак,к.а ден!н терт тул!кт! этап шыгады.

Сез арасында жыршы акын терт тул!кт!н кайсысында кандай
касиет барлыгын да, кайсысыпа кел!нн1'ц кецл! толатьидыгып
да эз!лмен ескертш кояды.

Будан ары карай бет ашар епет'нш екшш! бел!м! «айт ке-
л!л» басталады. Бул жада тускен жас келшге арналган упт-
еснет сездер болып келед!. Онда кел!ннщ уй шаруасындагы Min-
дет!, аткаратын кызмет!, мшез-кулкы, жур1с-турысы, кандай
белу ксрект!г! айтылады; патриархалдык турмыстын, еск! здет-
гурыптыц салттарын булжытпай орыпдау шарт екевднтн ескер-
ТСД1.

«Ант кел!н» елендерпгде халыктык пйбрлер (ецбек ет, эдепт!
бол, PTipiK-есек айтпа, салдыр-салак болма) болумен катар, ха-
лык тЕлепне жат, консерватжтк жэне феодалдык кауымньш
кезкарасын б1лд!рет!н жацтары да бар. 9cipece, эйелдердщ пра-
восын темендетуц ерлермен тец емес деп корсету!, уй 1ш!н!ц
барлык ауыр салмагын аиелдерге жуктеу! феодалдык кауым ть
лепнен, соныц кезкарасынан, эдет-салтынан тугаи. Сондыктан
б1‘з буларды «айт кел!и» елецдерппц кайшылык, Kepi тартпалыц
жактары барлыгын тушну упн’н сез етем1з.

Джи угымдяргя Баска халыцтар секшд!, казак халкыныц да ер-
байланысты тедем келе жатвдв дгни угымдары, еск! наиым-
туган ceiiiMi болган. Мундай угымдар казак «арасый-
шыгармалар. да втс ерТеде> Шоканныц айтуынша, шамандык
дэу!рде, кеп кудайга сиынган кезде туган. Жаратылыс сырын
туфле алмагап, ой-epici, дуние тану шама-шаркы темени саты-
да турган ертедеп адамдар жаратылыста болатын эрб!р щубы-
лыстарды ражайып куш деп угынган. Сондыктан ол куштерге,
мэселен, Ай мен Кунге, от пен сука, т. б. табынып сиынган; жа-
ратушы, жарылкаушы деп те тусшген. Казактын жаца туран
айды кергеиде:

Ай кврд!м, аман керд'ш,
, Баягыдай заман керд1м,
Еск! айда ес!рке,
Жаца айда жарылка...—

деу! шамандык дэу1‘р!нен калган еск! угымныц eneci белу керек.
Мундагы Ай меи Кун еск! кезде жаратушы, жарылщаушы магы-
насында колданылеанын ацгартады. Казак халкыныц ислам
дш!П кабылдараннан кейш де, 6ip кудайга табынганнан Keiiiii
де аргы шамандык дэуЕрден калган ырымдарып салтка айнал-
дырып, беринге дешн алып келгенп) керсетедн

Мунымен катар,^М. Горькийдщ айтуына Караганда, ертедеп
карацгы адамдар турмыс-т!рш!л1п, кун Kepici жолында кездес-
кеи киыншылыктарды, жумыстыц ауыртпалыгын ар турл! ырым-
дар жасап жегилдетпек болган *, Бул уш!н олар ездер! снына-

' М. Горький. Жазушылардын I съезжде жасанаи баяндамасы, жега-
рыда аталгаи жппацты царацыз.

тын жаратылыстыц алуандаган кубылыстарыпа жалбарынып
пл кажан, т!лек плетен, кемек-жэрдсм сураган. Ертедег! адам-
дардыц осы сеюлд! эр турл! жатдайда жасаган эрекеттер! олар-
дын. ауыз эдебиепнен орын алтан. Осындай сиыну, жалбарыну
эрекеттер! казак арасында да 'колданылтан жэне олар соцгы
кезге деЙ1н турмыс-салттан орын алып келген.'

Берпн келе, казак арасына ислам дпн жэне оныц шарттары
таратан кезде ауыз эдебиепнде Д1ни угымдарды керсетепм
жаца шыгармалар туады. Мундай шыгармалардан бурынгыдай
жаратылыс цубылыстарынан туган кеп кудайлар басты орын
алмай, жеке кудай, ягнн ислам д! н! таратцап кудай, жайы айты-
лады. Дегснмен, б!р ;цудайга мойын усына турса да, халык ер-
теден келе жаткан кеп кудайлар жайындагы угымдарын, на-
ным-сешмдерм араластыра журедк

Д1пи утымдарга байлаиысты тугаи шыгармаларды сез етксн-
де б!з оларды ертеде карацтылык жагдайда болтан адамдардыц
oil-epici, дуние тану дарежес! кандай болтаный жэне ол казак
ауыз эдебиепнде кай турде сурсттелгежн б1лу жайын кездейм!з.

Бэдш АУРУ адамды немесе ауру малды емдеу упп'н ер-
теде арлаулы кеш етюзген. Муны казактар «бэ-
дж кеш!» деп атагап. Бул кешке журт, acipece жастар, жиналып,
ауруды ортага алып смдемек болтан. Адамта не малга ауру,
(идет Ж1берепи кудай бар деп тус!нген 1 халык, «бэд!к кевппде»
сол кудайта пл кату, ыкпал ету, елец аркылы етпнш жасау,
жалыньш-жалбарыну ырымын 1стегеп. Сол уийи «бэдж кенпне»
жиналган жгпттер мен кыз-кел!ншектер ек! жак болып айтыска
тусксн. Олар ездертц елецдер1меп ауру иелерше эсер етуд!
кездеген, ппп сезбен щоркытуга дегнн барган.

Бэдж елецдер! ауруды емдеп жазу уш!н, жабыскан кеселд!
аластап кеппру уш:н колдапылтандыктан, елец шумактары
«кеш, кеш!» дегев сездермен аякталып отырады. бленд! айтыс
туршде орындаушы ею жактын кайсысы болса да сезш «кеш»
деп бтред! жэне цайда кешуд!ц жолын да керсегед!. Мэселен:

Жлг1т: Ант дегепнсн айтамын-ау бэджи,
К,ара мацпал тоным бар барша эд!пт!.
От оттамай, су !шпей жата берсе,
Бэдж емей немене, б!р кэд!кп...

кеш, кеш!

Кыз: Бэдж кепп барады жатка тамап,
Жуген ала жупрд!м атка таман,
Кудай оцдап бэд!кп колта берсе,
Итере салар ед!м отка таман...

кеш, кеш!..

1 С. Муканов. Айтыс (жинак), Алматы, 1941, Сэбитпн айтуыпша, «Бэ-
д!к» дегев сез кудайдыд немесе ауруды ц аты болу керек.

Немесе:

Кешер болсац, эй бэдёк, жыланга кеш,
Куйрыгы жок, жалы жок куланга кеш.
Кеш айласын б!лмесец, мен айтайын,
/Керд! к жуз!н каптаган туманга кеш...

Осы ретпен басталран айтыс, ары карай удей отырып, бэд!к-
т!ц жайда кешу1н белп'лейдй «Аокар-аокар таута кеш. агыны
катты сура кеш, айкала соккан куйынга кеш, жылан мен шаяп-
ра кеш»,— т. б. деп, бэд!кке жол с!лтейд!.

Берт!я келе, «бэд!к кеш!» жэне онда айтылатын елецдер ал-
ганжы магынасын жогалта бастайды. Кешнде «бэдж кеш!»
жастардыц бас косатын ойын-сауырына, соныц жасалуы уш!л
керект! сылтаудыц 6ipine айналып кетед! жэне мунда айтыла-
тын елсндсрдщ мазмуны ауруды емдеу жайында емес, жастар-
дын эз!л-оснагы тур!нде келед!. Мысалы:

Ж1ггг: Каратауым дегенге Каратауым,
Тау басыиан согады кара дауыл,
Слздж уйде 6iр бодпс бар дегенге,
Каптай кешш келед! б!здщ ауыл.

К,ыз: Бэд!к Kerin калыпты таудан асып,
Таудан арры бултпенен араласып.
Инд! екеу!м!з бэд!кт! тауып алып,
Шын кумардан шыгалык сабаласып,—

дейд! де, жастар арасында болатын эз!л-оспак, калжьщ сездер-
ге айналдырып ж!бередп

Совет жазушыларыныц б!р!нш! сьезшде жасз-
ган баяндамасында Горький ертедег! адамдар
жаратылыс дулиеаи, табигат сырын бйчмегел-
д!ктен, эрб!р кушп нэрсен! жаратушы, жарыл-

каушы деп урынрандыгып дэлелдейд!. Сондай-ак ертедег! адам-
дар езше TyciHiKcia болган жаратылыс кубылыстарына эр турл!
сырлы сез, арбау, жалбарыиу аркылы эсер етпек болгандыгын,
муныц ез! халыктыц ауыз эдебиет!нен орын алгандыгын атап
айтады.

|Бул алуаидас елецдер казак ауыз эдебиепнен де кездесед!
жэне олар еск! заманнан келе жаткандыгын, т'шт! кептеген иус-
калары шамандык угымнан турапдыгын ацгартады. Ертедег!
адамдар жаратылыстын эр турл! купи! щубылыстарын, мэселен,
бултты, жауынды, дауылды, т. б. «кудай», «жаратушы» магына-
сында угынган, бастарына киыншылык тускен кезде сол «ташр-
лер!не» жалбарынып, жэрдем сурайтын болган. Муны казактын
«булт шакыру», «.кун жайлату» жайында шыгарган жалбарыиу
елецдершеп немесе жылан, буй!, каракурт шакканда айтатын
арбауларынан керуге болады. Эрине, булардыц бэр!—еск! ша-
мандык дэугрден калган шыгармалар. Ол кездет! адамдар езде-
р!шц табынган «иелернге» т!л датып, т!лек б!лд!ру уш!н олардыц

Арбау,
жалбарыиу
елецдер!.

жан жуйеон босататын сырлы сез деп елецд! пайдаланган. Ай-
тайып деген ойын шубаландатпай, оралымды турде жетк!зу
уш!н ыцгайлы деп елеад! колданган, «кудайларымен» елец ар-
кылы сейлеап журген. Аталган елеадер калай болса солай,
кез келген жерде айтыла бермеген. Олар белпл! 6ip киыншы-
лык, iKayin-катерл! жагдайларга байланысты айтылган жэпе
оган эр турл! ырымдар жасалган. Мундай жагдайда айтылатып
елен де, жасалатын ырым да касиетт! деп саналган.

Казак ауыз адебиет!нде еск! шамандык угымга байланысты
тугаи елендерд!н б!р тобы — «кун жайлату», «булт шакыру» деп
аталады. Бул елецдер жауын-шашын болмай, кургакшылык
жагдайга ушыраган кезде айтылган. Оларды айту унии белпл!
шарт, ырым жасалынган, кылац не ак боз мал сойылган. Еск!
ryciHiK бойынша, аталгап малдардын !ш!нде улкендш асыктай
Кызыл тас болады-мыс. Муны «жай тас» деп атаган. Сол тасты
алып, imine су 1куйылган б!р ыдыска салган, содан кешн жауын-
шашын ж1беретп< «кудайларга» жалбарыпган. Мундай жалба-
рынудыц сез!н дем алмай айту шарт болган, олай еплмесе. кун
жаумайды-мыс. Мысалга, Алматы жагында ерте заманда айты-
лып журген «булт шакыру» елешнен узшд! келт!рей!к:

Ат басындай, ак булт...
Кой басындай, кек булт...
Когалы келдер курыды,
Куба жондар шелдед!,
Колдан кара жауын бер!..

Жапдай досым, ак булт,
Омыраудан сок булт!..

Ескек желд!, сур булт,
Ер'пспрмей жете кер! —

дейд!. Болмасз, осындай жалбарыну елецнпц тагы 6ip тур!и
алайык. Бул еленде кек Tanipiciiie арнай:

Тасыркасац, тас жаудыр,
КаЬарлансац, кар жаудыр,
Буркансац, муз жаудыр,
Муздай тем!р курсандыр.
Кел, кел, булт, кел булт,
Eki енеге, тел булт!
Агысы катты сулардап,
Ширай согып, кел булт!
Шептщ басы жерлерден,

Жуире согып, кел булт,
Кайыц басын цайыра сок.
Арша басын айыра сок,
Тобылгы басын толгай сок,
Атан туне жыга сок,
Ат бауырынан ете сок,
Узеипш узе сок,
Теб!нг!н! тесе сок! —

дейд!.

Сондай-ак, ертедеп адамдар малды немесе адамды жылан,
буй!, каракурт, бэленг! шавданда эр турл! ырым жасап, арабу
елендер!н шыгарган. Арбау аркылы жыланныц пемесе кара-
курттыц. уытын кайыруга, оздер!п арбап алс!ретуге болады деп
туснтген. OpCip жэндпепн жаратушысы, кудайы болады деп
угынган адамдар оларга сез аркылы эсер етуд! ойлаган. Бул
уш!н арбау елендсрше ец кушт! деген заттардыц атын псосып, ар
турл! кудайлардыц атын антып, адамды нс малды шагатын
жанд!ктерд! коркыткан, урсып зеюген. Ceftrin, ертедеп адамдар

улы жонд!ктерд! ез!не барындыруды, уын кайыруды, элшретуд!
кездеген, шагылран малды нс адамды жазып алуды максат
еткен

Арбау елецдер!, кеб!несе, улы жэндштердщ немесе олардыц
жаратушы иелер!н!ц аттарынан цуралады жэне уренл!, жаи
турш1кт!рет1н, щоркыпыш енпзетп!, сескенд1рет1н сездермен ай-
тылган. Кейде адам туонбейтж, 6ipaiK жэндштер рана тусшед!
деген оймен айтылран сездер де арбаулардан орын алып отыр-
ран. Муньщ 6api ертедег! адамдардыц ойынша, улы жэпджтерд!
арбап отырып буындыратып, байлап тастантын, оларга цатты
эсер ет!п арбайтын сездер болады. Мысалга жылан шакканда
айтылатын арбаудыц 6ip тур!н келт1рей1к:

Кер, кер, кер жылан,
Кереге басты мер жылан,
Eip жылан бар — сум жылан,
Б ip жылан бар — сур жылан,
Dip жылан бар — жет! жылры
ту жылан

Куралай таудыц басыпан
Куып келген, ку жылан,
Пайгамбардыц демшен
Дегелек келд!, шык жылдам! —

дел, эм1р бере сейлейдй Болмаса, буй! шакканда айтылатын ар-
бауды алайык. Мунда былай делшедк

Буш, буй!, буй! шык,
Ь1згарыцды жаймай шык,
Отыз омырткадан шык,
Кырык кабыррадан шык!

Мешц атым Наймап-ды,
Ту биенш ет(не
Турап берсен тойман-ды
Ен/ii сеж койман-ды.

Ал каракурт шакканда айтылатын арбау сез! жогарыда мы-
салга келт1рген арбаулардан баскаша. Ец алдымен, муныц сез
саптасы езгеше. Бул арбау адам туешбейпн сезден цуралады.
Оныц ce6e6i арбауды каракурттыц тиинде сейлетуд! максат ет-

кенджтен болу керек. Мысалы:

Ай, кай мекр!, цан мекрц
Жылан мекр!, шаян мекрц
Куллц кулл!, кулл! мекен,
Кулл1 ер мурыт,

Эзгер, музгер,
Жия-жия, пара-пара...
Шык, тэшрщен парман
кслдП —

делшедь Осы узйщще келт1'р!лген сездер/цц бэрше жуыгы тус1-
шкс13. Арбаудыц бул сешлд!' тус1н!кс!з сездермен айтылуы
«каракурт т1Л1нде сейлед1‘м» дегеннен туган болу керек.

Казак арасында ертеде антылып келген арбаулар осы тэ-
р!здес. Кай арбауды алсак та, улы жэнджтерге зек’фу, коркыту,
буныра сейлеу басым келепш байцалады. Бэленг! шакканда
айтылатын арбауда:

Тас тебецнеп тусермш,
Тан ургандай кылармын,
Танауыцды т!лерм1н! —-

Дейд!.

1 Б. Кенжебаев. Казак адебиет!, I том, Алматы, 1948.

Сонымен корыта келгенде, казактын жалбарыиу, арбау
елецдер! ертедег! адамдардын ой-дуниес! кандай болгандыгын
ацгартады. Бул алуандас шыгармалар адам баласыньщ сана-
сез!м! темен сатыда турган кез!нде, карангылык пен надандыд
дэу!рлеп турган жагдайда тугандынян дэлелдейд!. Сондыкта.1
да бул шыгармалар кеп заман бойыпа казактын еск!Л1'кт! тур-
мыс-салтымен !лес!п келгепдтн б1*лд!ред!.

Баксы с п Казак эдебиет! тарихын зерттеуш!лерд!ц айтуы-
р ‘ на Караганда, «баксы» деген сез жэне оган бай-
ланысты угым ерте заманда, шамандык д!нте суйенгеп кезде
туган. Бул угым жалгыз казак арасында емес, тур!к тектес ел-
дер мен монголдарда болган. Олардыц бэр! де ерте кезде «бак-
сы» деп — оцытушы устазды, балшы-дэр!герд!, кобызшы-куй-
uuiHi, музыкантты, акынды атаган *. Мунымеп катар, ертедег!
адамдардын туспппнше, баксы кудайдыц аса жараткан адамы
болган; оныц эр! сикыры бар, эр! аруагы бар, журтты жарыл-
каушы деп б!л1геи, баксылардыц колынан келмейтпп, б!лмейт!-
Hi жок деп тусшген.

Ой-epici. сана-сез!м! теменп дэрежеде турган адамдар, мун-
дай угымдарга нанатып болган. Баксылардыц аруагы бар,
«жыны» бар, солар аркылы ездер!н!ц иелер!мен сейлесед!. ке-
мек-жэрдем алады деп сенген. Карангы халыктыц баксылар
турасындагы туспн’ктерп! ертеде устемд!к еткен тан кепнплпсп
ез1’не багындыру уш!н пайдаланган, баксылар айтатыи эр турл!
сешм-цанымдарды калыц журтты уысынан шыгармай устаудын
omci еткен.

Ерте кезде ездершщ кэс!п-кызмет!н аткару yuiin баксылар
поэзияны, эн-куйд! молынан пайдаланган. Осы непзде цазак-
тыц ауыз эдебиепнде «баксы сарыпы» деп аталатын влец-жыр,
куйлер туган. Олардыц б!разын сол баксылардыц ездер! шы-
гарган. Бул шыгармаларын олар, кебшесе, ауру адамды не ау-
ру малды емдемск болганда немесе, «кун жайлатып, булт
шакырганда» орындаган. «Баксы сарыйы» осындай жагдайда ай-
тылатындыктан, баксылар ездерп! «аруакты», «киел!» ет!п керсе-
ту уппн, жогарыдагы жаратушымен «п'лдесет'ш касиеттер!» ба-
рин б!лд!ру уш!н елец, куй аркылы «жындарын» шакырган.
Бул ретте олар эр турл! эд!стер колданган, жиналган журттыц
денесш турш!кт!р!п, коркыныш-урей салатын, зэресш ушыра-
тын кубылыстар жасаган, кездёрш алартып, тштерш шыкырла-
тып, аласурган. Мунымен катар, олар адамныц сезгм!не эсер
ететш куйлер тарткан, оздер!н!ц «жындарын» адам коркатын
жэндштер бейнесшде сурезтеп елецге коскан. Мэселен, ауруды
емдегенде:

1 Ш. У эл и ханов. «Шамандыктын казактагы калдыгы»; М. Эуезов
«Казак ауыз эдебиет!»; «Литературный критик» журналы, № 12, 1939; Э. М а р-
гулан. «Халык эпосын тудырудагы мотивтер», «Халык мугал1мЬ журналы.
№ 4, 1939; Б. Кенжебаев. Кдзак эдебиетшщ тарихы, I том, Алматы, 1948.

Кереге бойлы кер жылан,
Кершмей-ак, кел жылан.

Уй айкала сур жылан,
Сумандамай, жур жылан.

Алты жылан ат етш,
Eki жылан к,амшы етш,
Алты кулан,, ак жылан,
Белдемеден, сок жылан.

дейд, Осындагы жылапдардыц бэрш баксылар ездерпиц «жы-
ны», «киел! аруагы» деп керсетпек болады. Буларды атай, шакы-
ра отырып, адамеа кездескен кеселдц ауруды куып, жыланныц
ез! тупл, атынан коркатын адамдарга эсер етуге тырысады.

Баксы сарыны тыцдаушыга арналкандыктан, сез саптасы жа-
гыиан екшндц эсерл, болып келед,, кайтсе де тындаушысына
эсер етуд, кездейдь Сондыктан да баксылар ездершщ «жында-
рын» шакырканда эсерл, сез, тенеу табута тырысады. Бул ретте
олар ауыз эдебнетшде, acipece батырлар жырында, жасалеан
кушт, образдарды пайдаланады. Мэселен, «Досмырза баксыпыл
сарыны» дейтш сарында, баксы езшщ «жынын» жирен тулпар
бейнесшде алады да:

Терт аядты болатты,
Жал-куйрыты канатты,
Ады мы жерд, куырган,
Азуы шепт, суыртаи,
Киеан камыс кулактым,

От орнындай туяктым,
Узенпс! узбе алтын,
Тебшпс, терме алтын,
Куй исканы куйма алтын,
Жуген* бар туйме алтын....—

деп суреттейд,, сезш туйдектете, екпшдете айтады. Бул ретте
олар батырлар жырыныц жетьсепз буынды елея улпсш колда-
нады. Айтайын деген ойын туйдектете жеттазу ушш елецнщ ора-
лымды тур! — жырды пайдаланады.

Баксылар айтатын сарынныц кепшынп осы тэр,зд, болып ке-
ледк К,ай сарынды алсак та, баксылар ездершгя «жындарын»
адам угымындагы ец кушт, затъарка тенеп отыратындыкы бай-
цалады. Олар ездерппц «жынын» кейде «жецс1з берен кшнген,
лашын кустай тушлген» деп калыц жаура карсы шауып, камал
бузган батыр бейнесшде, кейде «Кызыл шубар айдаЪар», «кара
шубар жолбарыс», «азу Tici балеадай кара бура», «6ip муй,з1
жер TipereH, 6ip Myftisi кек т,реген кек бука», болмаса элем ду-
ниесш бурк-сарк етшзгсн кара булт, карлы дауыл бейнесшде
алады. 1\ейб,‘р узак айтылатып сарындарда баксыныц 6ip емес,
б!рнеше «жыны» суреттелед,, оларды адам угымындары ен кушт,
пэрселерге тецей, салыстыра отырып жырга косады, тыцдаушы-
иыц кез алдына елестетпек болады. Сейтш, тындаушыныц есшде
каларлыктай, эсер етерлштей образдар жасайды. Оздер,н,н
«жыны» тегш емес, opi кушт,, эр! «киел4» екенд'нтн, карацеы ха-
лыкты нандыру, жок нэрсеге сснд^ру жатыя кездейдк

Эрине, баксылар эсерл, кун,, туйдектете, екпшдете айтатын
елея-жыры аркылы ездерш,ц «аруактары» мен «жындарын»
шакырып кана коймайды, сонымен катар, олар ез кулкынын, ка-
мыя да ойлай журетпп кершедк Ауру адамды емдеу уппн «жи-
вы» шакырган баксы:

Мын а ауруды кер inis,
Етер буран ем бар ма?
Салар буран дем бар ма,
Айтатугын мал бар ма,
Шыгатугын жан бар ма? —
деп, журтты коркыта келед! де, ауруга 1стеген «ем!» ушш ала-
тын акысы кандай екенд1пн ангартады.

Баксы сарыны карангы казак арасында Октябрь революния-
сына дейш орын алып келдь Бул сарыиды баксы-балгерлер пай-
далана отырып, дш уггпн журпзу, халыкты'н басын айналдырып,
ecKi наным-сешмге табындыру жагын карастырды. Сондыктан да
613 бул сарындарды еткен кезде, адамдардыц дуние танудары
ой-epiciH, кезк^расын ангару ушш рана атап етем1з.

Казактыц еткен кезде дш салтына байлаяысты

Жарапазан. туган шыгармаларынын 6ip тур! жарапазан елец-
дер! деп аталады.

Жарапазан айту салты казак эрасына ислам flini енгепнен
кейш туган. Ислам д!Н1 бойынша, оны кабылдагандар унии жы-
лына отыз кун ораза устау, кушне бес рет намаз оку, сондай-ак
кайыр-садака беру, т, б. мшдет саналган. Олай етпесе, адам ел-
генде жумакка бармай, тамуктыц отына кушп жанады деп кор-
цыткан. Мше, муныц бэрш халыкка тусшпт етш, упт туршде
айту ушш дш иелср! поэзияны пайдаланран (ЭйткенЕ дш ceai
деп кожа-молдалар айтатын араб шш казактар тусшбеген. Сон-
дыктан да олар дш уптш халыкка угындыру ушш елецд! колай-
лы керген. Екшппден, казак халкыныц сауыкшыл, елешшл, елец
сезге кулак турпш келепндшш ескерген. Осы непзде жарапазан
елецдер! туган.

Жарапазан ораза кезшде айтылады. Муныц елецдерш акын-
дык енер: шамалылар немесе кайыр сураушылар жаттап алып
айткан. Бул елеадд айтушылар сезш бай уйлерге арнаган, солар-
дан кайыр-садака cyparaiij Мысалы:

Айтамын, байлар, с1зге жарапазан,
Молдалар ертец ерте айтар азан.
Айтканда жарапазан кайыр берсец,
Барганда акыретке болмас жазац,—

деп бастайды да, кайыр-садака берген Kici жумакка барады,
бермеген адам тамукка туседЕ азап шегед! деп коркытады. Бул,
эрине, тек кайыр сураушылардыц гана coai емес, ол ислам дшш
упттейтш, карангы халыкты сол дшнш айтканынан шыгармай,
оган табындыруды кездеген дш ислершщ, кожа-молдалардыц да
ceai болып табылады. Жарапазан аркылы айтылатын бул упт,
карацгы адамдарды коркыту туршде гана келмейдЕ Ол ислам-
ды, кудайды мактап, жарылкаушы деп керсету аркылы да дш

1 С. Муканов. Айтыс (жннак), Алматы, 1941. Б. Кенжебаев. Казак
эдебиетйнц тарнхы, 1 том, 1948.

угшн таратады. Муны жарапазанныц батасынан керуге болады.
Кдйыр-садака берген байга арналган бата-елендершде, «осы сз-
дакацныц есес!н кудай цайырады, жаксылык етед!, жарылкай-
ды; жумакка барасын; терт тулшке кепелесщ» сек!лд! сездер ай-
тылады; ислам днпнщ шарттарын орындаган адам «кудайдыц
суйген кулы» болады, оны кудай жарылкайды деген упгтерш
журп’зедь Сейпп, д!н иелер! царацры халыкты, бгршшщен, ал-
дау, коркыту арцылы дши угымдарга кевдйруд! коздесе, екшшь
ден, оларды мактау, дэрштеу аркылы дши угйтерш журпз!п
отырган.

Ораза кезшде айтылатын жарапазан елецдершен тек д!н ^Ti?i
гана кершш коймайды, сонымен катар, бул влендермен сол кезде
устем таптыц езуше ушыраган, каналган, кдйыршылык жагдай-
га дутар болган адамдардын да турмыс-куи!, ауыртпалык ем1р!
елестейд!. Жарапазанды айтушылардыц кепшипп ездершщ не-
лдсген садака сурауга тускешн, турмыс-т!рш!л!г!н!ц ауырлыгын
зар етед!, дайыр т!леп б!р елден екшгш елге кангып жургендйчн
ацгартады. Муны:

Ассалаумагалайкум, акт ан келд!к,
Ауылы аррын-найман жактан келд!к.
Жарапазан, айтумен ум!т кылып,
Балалардыц азыгы жоктан келдж,—
дегеннен керуге болады.

©лещцк жагынан алганда, жарапазан кара дурсшдеу айты-
лып, ажарсыз, айшыцсыз келед!. Мунда эдем! керкем сез, адам-
ды теб!рент!п эсер степь- тенеулер болмайды. Сондыктан мундай
елендерд! акындык енер! шала адамдар шыгарганга уксайды.

Казак халкыныц еткендей турмыс-салтына бай-
Кв>йл-к¥и!н ланысты туган тырармаларыныц енд! 6ip тур! —
шыгармалар. адамнын кец!л-куй1н, куанышы мен кайгысын,
!штей тарткан мун-шер!н, ауыр казага душар
болтаная гы куй!н!ш-куй!ктер!н б!лд!руге арналган лирикалы
елец жырлар. Бул елец-жырлары аркылы еткендег! адамдар
ауыр каза куйптн cepnin тастауды, оны жещлдетуд! кездеген.

Адамнын турмыс-прпплшнде, ем!р!нде шаттык, куаныш,
ойын-кулк! кандай елеул! болса, кайгы, муц-шер де сондай елеу-
л! орын алган. Бул екеуш де халык ез!н!н эдебиет!не косып бсй-
нелеген. Б!р1пде шаттык, куаныш жырын тексе; ек!нш!с!нде кай-
ты-кас!рет, куй!н!ш шер!н шерткен. Абайдыц:

Туранда дуние eciriH ашады елец,
блецмен жер койнына к!рер денен,—

дейт!Н1 осы жардайды кергецвдктен айтылган.

Адам бал асы кайгы-кас!рет, муц-шер, куйппш-кушк т. б. ту-
дыратын жайларра эр турл! жагдайда душар болган. Bipey ба-
ласынан не жан суйер жарынан, жан куйер жадывынан мезпл-

ci3 айрылса, болмаса ата мекен конысынан, к1нд1гш Kecin, KipiH
жуган жершен epincia ауса,— муныц 6api адам кеципне ауыр
кайгы тус!рген. Бул аталгандар халыктын ауыз эдебиетшен
орын алган, эр турл1‘ елен-жырлар тудырган.

Коштасу Казактын коштасу елецдер! такырып жанднан
алганда эр алуан болып келедп Туган ел-журты-
мен. ecin-енген жер-суымен, ата-ана, арайын-туысымен, еткен
ем1р1мен, жолдас еткен енер1мен коштасу—турмыс-трршыпкке,
салтка байланысты туган казак ауыз эдебиетшщ белгый тацы-
рыбынан саналады. Аталган такырыпка шыгарылгап шыгарма-
лардын б!разы букрл халыктын хал-жайын, соныц кец!л-куйш
брлдррсе, ендр 6ipeyaepi жеке адамныц кещ’л-кунш козгайды. Му-
нымен катар, коштасу елецдер! кейшпге арналган |акыл-есиет,
накыл туршде айтылады, Коштасудыц сез! айтуга жешл, угып,
жаттап алуга ынгайлы р^еледй

Тарихка белпл], 1723 жылы калмак шонжарлары казак елше
шабуыл жасап, согыс ашты. Олар казацтардыц кептеген жеррн,
ата мекен конысын тартып алды, халыкты канга бонды. Осы
жагдайда ата баладан, ага шщен, апа сщлщен айрылды, ел ба-
сына ауыр кара тунек орнады. Мундай жагдайга ер!кс1з душар
болган казактар амалсыздан бурынгы ата мекенш тастап шык-
ты. Бул халге катты кайгырып киналган халык бурынгы туып-
ескен жер1мен коштасып, оны ащы зар, мунга айналдырды, кош-
тасу елецдерш шыгарды. «Басынан Каратаудыц кеш келед!»
дейтш елец осы жагдайда туып, халыктын ауыр куйзел!с кезе-
ш'н, соган байланысты кайгылы кендл-куйш бпздретш шы-
гарма ед!.

Откен заманда, ру арасында дау-жанжал, кастасып, какты-
рысу дэу|'рлеген заманда, 6ip елдщ жерш еганш1с1 зорлыкпен
тартып алу, елден елдщ айрылып ауа кешу], ата мекенш лаж-
сыздан тастап кетулер] кеп болган. Ру басыларынын бакастыгы,
бас тал асы непзшде туган дау-жанжалдыц зардабы, ауыртпа-
лыгы бук'ш халыкка тускен, ата мекен жершен, шурайлы коны-
сынан айырган. Бул сеюлд] жагдайга катты куйшген халык ез-
дер! бурыннан мекен еткен жер-суымен коштаскан, кешл-куйш
зар ет1п коштасу елецдер! аркылы б!лд!рген, букьл халык уш!н
Мэн! бар мэселелерд! кетерген. «Жылау, жылау, жылау куй»
дейтш коштасулар осындай жагдайга байланысты туган.

Бул такырыпка шыгарылган коштасулардын кайсысы болса
да, туган жердщ жылы ушырап, езше тартып туратын касие-
тш, оныц кымбат екендшш епле жырлайды. Юндш Kecin, Kip
жуган жершщ, балалык-жастык шагыныц ец кызык кундерш ет-
юзген жершщ тауы да, тасы да, агашы мен iue6i де, езен! мен
кел} де адамга ыстык кержетшдшш сипаттайды. «Козы Кер-
пеш — Баян сулу» жырындагы Тансыктьщ:

Балталы, баганалы ел аман бол,
Бакалы балдырганды кел аман бол,

Tepymi ем ер!ккенде ермек етш,
Екпе жиде, алма араш, гул аман бол,—
деп бастайтын коштасуы буран дэлел.

Бул айтылгандармеп катар, коштасу елецдсрше басты такы-
рып ретнтде алынгапы жэне молырак жырланганы— адамныц
кен1л-кущ. Адамныц картайып тесек тарткан шагында, артында
калып бара жаткан урпагына, ел-журтына коштасу ретшде ай-
татын акыл-ecneTi, плен, еткен ем!р!мен т!лдесу! болады. Не-
месе, арман еткен максатына жете алмаган адамныц толкуга
тускен, куйшнпке ушыраран кез!, умгпмея коштасуы. Сол се-
юлд!, адамныц киып-кыспак жагдайга тусу! жэне одан кутыла
алмасыиа кез! жеткен соц, артындагы агайыи-туысына, халкы-
на арнаран аманаты, олармен коштасуы баяндалады. Бул атал-
рандардыц бэр! де адамныц кец!л-куй!н, itirreri шер!н козгайды,
оны коштасу аркылы шертедЁ

Казак арасына акындык аты шыккан Кемтрбай акын тесек
тартып жатканда, оныц кецнн'н сурай Эсет акын келед!. Сонда
Кемтрбай:

Кецппд! Эсет келд1 кетергел!,
Болмайды кеуде ццрюн жетелгел!.
Алып бер домбырамды ана турган,
Басымды жастыкпенен катер бер!.
Артыма б!р-ек! ауыз сез тастайын,
Конганын, елец ш!рк!н, бекер ме ед!? —

деп бастайды да, акындык енер жайын суреттейд!. Акындык та-
лантты кек ала уйрек бейнес!нде сипаттайды жэне ол «Ею жа-
сымда конып едц Дэу!т пайгамбардыц ез! 6epin ед!»,—- деп еск!
угымды да араластырады. (Эткендег! акындардыц кайсысы болса
да, акындык талантты осылай тусшетш, акындык енер б!рден-
6ipre дариды немесе !штен туа болады десетш. Кемтрбай да
осыны айтады. Ол:

Кеудемнен кек ала уйрек, «кош» деп ушты,
Сол ш!рк!н, кзр! жолдас, елец б!лем,—

деп камырады, акындык шабыты кемелше келген жас шарын, та-
лайды сезбен буран кездерш еске тушред!, «кэр! жолдасы» бол-
тан елец!мен доштасады. Содан кешн Эсет аркылы букьт ацын-
дарга арнаран аманатын айтады, ацынды, акындык енерд! ка-
д!рлецдер дейд!.

Ек!нш! мысал, аррыннан шыккан Тэт! деген Kici Кокан хан-
дарыныц колына Tycin, каза болады. 0лер алдында ол ел-жур-
тына арнаран «коштасуын» жолдайды, арайын-туысына, курбы-
курдастарына аманатын айтады. Сезйпн б!р жершде:

«Мен адаммын» дегендер,
Елдгц камын ойласын...
Мыц-миллион кетсе де,

Tepe алдына бармасын.
Жалынганша зэл!мге,
Жата жанын кармасын,—

дейд!.

Сейтш, коштасу елецдер!, б!р!ннпден, коштасушы к!с!шц ке-
ШЛ-куйш б!лд!ред!, коштасып отыррандары (ел-журт, агайын-
туыс, жер-су, еткенде керген кызыцтары т. б.) адам угшн ен
цымбат, цад!рл! екенд!г!н ацгартады; ек!нш!ден, коштасу елец-
дер! коштасушыныц артында калып бара жаткандарра арнаран
акыл-есие-ri туршде болып келед!.,

Казацтын ертедег! салты бойынша, адамныц,

Кеци*а&ту кейде бук!л елд!ц басына тускен ауыр цайгыны,
у‘ улкен казаны елец-жыр, энпме, куй аркылы ес-
т!ртет!н болгап. Б!реуд!ц жан ашыр туысы, не баласы, немесе
елд!н ардактайтын адамы мезг!лс!з казага ушыраса, оран еск!
салтка сэйкес ест!рту айтылтан.

Ауыр кайгыны, кец!лдег! куйзелшт! жешлдетепн де, солар-
дын к!р!н кет!рет!н де елец-жыр, музыка сазы деп туш’нген халык
ест!рту жэне кешл анту жайында эр турл! шыгармалар тудыр-
ган. Булардыц кайсысы болса да ауыр казаны, кайгылы куйд!
б!рден еспртпеген. Кайгыны еспртупп адам айтайын деген се-
sin, еспрткел! отырган хал!н жумбактап, ишаратпен, туспалмен
бастаган, кейде эр турл! салыстырулар жасагап. Куй аркылы
б!лд!р!лет!н ест!ртулер адамныц сез!м!не тиетшдей эсерл!, зарлы
ундерден басталган. Сейтш, ест!рту тындаушылардыц кец!л!н ау-
дарарлыктай даярлыцтар аркылы журпз!лген. Сонан кейш ба-
рып, болтан халд!, кездескен кайгыны ест!рткен.

Казак ауыз эдебиепнде есгтртудш кептеген улплер! сактал-
ган. Солардыц iuiineH екьуш мысал келт!рей!к:

Жиренше шешеншц жан суйер cepiri Карашаш. кайтыс бол-
ганда, бул казаны оган Жэшбек мына турде еспртшт! десед!:

Жэшбек: Жиреншем, атасы елген калай екен?

Жиренше: Аскар тауы кулады, бэйтерап сулады десейш!;
жайлауын жау алды, кыстауып ерт алды десейш!.

Жэшбек: Жиреншем, шешеС! елген кандай екен!

Жиренше: Агар булаты суалды десейш!...

Жэшбек: Агасы елген кандай екен?

Жиренше: Оц канатым уз!лд!, тас корганым бузылды де-
сейш!.

Жэшбек: Inici елген кандай екен?

Жиренше: Сол канатым кайрылды, болат кылышым май-
рылды десейш!.

Жэшбек: Баласы елген кандай екен?

Жиренше: Аузыма шок туст!, езепме ерт туст! десейш!.

Жэшбек: Е, Жиреншем, катыны елген кандай екен?

Жиренше: Уэ, дарига, Карашаш сулу елген екен той,— деп
камшысына таянып отыра кет!пт!.

Бул еспртуде айтылуга тшсп сез туЙ!Н1 осы сеюлд! ар тур*
л! сурау-салыстырулар аркылы жетюз1’лед1. Есйрткел! отырган
ауыр кайгы хабарыц б1рден айтпай, сатылай барып бывдредк
Мундай еспртулер куй аркылы да айтылады. Буран «Аксак ку-
лан» деген кущи мысалга алайык. Бул иуйдщ ел арасына тара-
ран 6ip энпмес! мынадай болып келедк

Шыцгыс хан бастаган монгол шапкыншылары XIII гасыр-
дыц басында казак ел!не жорык жасап, оныц кеп жерш тартып
алады. Бул жерлерд! Шыцрыс хан езппц баласы Жошыныц уле-
cine беред! жэне оны хан кетертедг Жошы катал, MeftipiMct3 хан
болады, карамагыпдагы елдерд! esin устайды. Bip куш Жошы-
ныц 14—15-ке келген баласы ацшыларга epin шыгады, жолда
Кашып келе жаткан аксак куланды керед! де, оны куа женеледй
Аксак кулан 6ip топ куланга косылып кетедк Баланыц астында-
гы тулпары да куландарга 1'лес!п, баланы жыгып кетедЁ Кулан-
ныц айгыры баланы шайнап елт1ред1‘. Баланыц кайтар мезп'л!
жеткежмен, хабарсыз болады. Сонда ацшыларра каЬарыи тек-
кен Жошы: «Баламды тауып бер1вдер,— деп буйырады жэне,—
баламды елд) деп еспртетш болсацдар, кулактарыца коргасын
куям»,— деп зглденедп Баланыц елгешн еспртсе Де, еспртпесе
де жазыкты болатынын 6iain, ацшылармен 6ipre ел сасады. Сон-
дыктан хан ордасьтна халык жиналып кслед! де, араларынан 6ip
аскан домбырашы-куйппш шыгарып, сол аркылы ханга баланыц
anirniH еспртедй Куй «Аксак кулан» аталады, онда баланыц кан-
дай жагдайда казига ушыраганын бейнелейдц Еспрту аяктал-
ган кезде, домбырашы ханныц алдына домбырасын тастай бе-
pin: «Баламды елд! деп еспрткен адамныц Кулагина коргасын
куям деген сез!ц1з бар едп Ест1рткен домбыра, енд! осыныц Ку-
лагина коргасын куйыныз»,— деген екен дейдь

«Аксак кулан» кушшц мэш ауыр казаны куй аркылы есп’р-
тушде гана емес. Мунымвн катар, оныц мэш •— катал ханныц
ауыр жазасынан халыктын тапкырлыкпен кутылуында жэне жа-
зыксыз жандарга ханныц каЬар керсету1нде деп карау керек.

Казак, салтывда орын алган осы сеюлд! ест5ртулер елец-жыр
аркылы да орындалган. Буган мысал епп, «Козы Керпештеп»
Сарыбайдыц ел1М!н Тазшаныц, Байшуактыц ол1м1н 1збастынын
елецмеп еспртулерш алуга болады.

Ест!ртуге арналган энные, куй, елец-жырлардыц бэр! де ко-
Н1л айту, жубатумен аякталып отырады, кепшыпк азалы уйдш
кайгысына ортактаса кещл б1лд!редг Казаныц ауыр екещйгш
ескертумен катар, жылап-сыктап кайгырмау, кажымау керект!-
пн, будан еш нэрсе енбейт1‘ид1пя, ел!мнен ешк1мшц де кашып ку-
тылмайтындыгын айтып жубатады.

СЁенрту, К9Ц1Л айту, жубату елевдер! такпак, жыр туршде де
келед'п Азалы адамныц кешлш аулай акыл айтады. Мэселен:

Аксункар ушты уядан,	Канаты бут!н сункар жок,

Кол жетпейт1н кпядан...	Туягы бут1п тулпар жок.

Тозбасты уста сокпайды,
0лмест! тэц!р жаратпайды.
Топырагы торка болсыи,
деп немесе: «Жетпест! кума,
айтады. I

Калганта ем!р берет!

©лгеншц соцынан елмек жок,
блген кайтып келмек жок...—

келмеске жылама»,— деп жубату

Жоктау.

I Казак халкынын ерте заманнан келе жаткам
салтында елген адамды еске туару, огап арнап

жоктау шыгару елеул! орын алган. Б!реудщ жан ашыр жакыны,
сушкт! баласы елее немесе халыктыц кад!рлейт!н адамы каза
болса, соларды жоктап елец-жыр шыгару салтка айпалган. Эдет-
те, жоктауды елген адамныц эйелц шешесц апасы не карындасы
айтатын болган жене олар жоктауын ездер! шыгарута тырыс-
кан. Мунымен катар, кейб!р жоктауларды белил! акындар шы-
гарган. Жоктауларда елген адамныц жаксы !стер!, цызмет!, суй-
к!мд!л!п, м!нез! еске алыпран. Бул ретте жоктау елецдер! елген
адамга жасалган есксрткш! есебшде болган.»

Казак ауыз адебиепнде жоктау елецдершш ертеден келе
жаткан нускалары ете кеп. Б!рак олардыц алрашкы улплер! кай
гасырда турапдыгын дэлелдеп айту киын. Ел арасында сакта-
лып, б!зд!ц замапымызга жеткен жоктау елецдер!н!ц мазмунына
Караганда, олардыц б!р мезплде туып, б!рден калыптаса койма-
гапын байкаймыз жэне халыктыц эр кезецдеп, тарихи даму про-
цесшдеп эр турл! кезкарасын, наным-сешмш жинай жургенд!г!
де керпкда. Сопдай-ак, жоктау елецдерппц кейб!р улплер! дис-
ка, шагын турде келсе, ек!нш! б!реулер!шц мол сюжетке куры-
лып, узак, айтылатын дастан келемгпе жеткешйпн байкаймыз.
Муныц бэр! — жоктаулардыц усак елендерден басталып, келем-
Д1 поэмага дешн кетер!лу! улкен даму, калыптасу процеш'нде
болта ндырын жэне ол та лай гасырмен 6ipre жасаскандыгын ац-
гартады. Алрашцы пусцалары кай гасырда тутандыгы белпс!з
жоктау елецдер! бертш келе халыктыц турмыс-т!рш!л!пндег!
салтынан елеул! орын алган.

Жоктаулардыц алгаш шыккан улплер! усак елендерден бас-
талатын сек!лдй Ертедег! адамдар ездершщ кайтыс болган жа-
кындарын еске тус!р!п, эр турл! жоктаулар шыгарган, кец!лде
ршдеп муц-шер кайгысын б!лд!ргеи. Бул ретте олар ездернпн
арман-муцын, жоктауын адамдарра гана ест!рт!п коймаган, ай-
кала коршаган элем дуниешне, терт тул!к малга да айткан, со-
лармен де муцдаскан, сушкт! адамына арнаган жоктауымен ке-
н!лп1дег! кушкт! таркатпак болган. Муны «Кумш жуген айшык-
ты» деп басталатын жоктаудап керем:з немесе елген кызына
арнаган «карт апаныц жоктауын алайык,- «Ак ешк! келе жатыр
лагына» деп басталатын бул жоктауда карт ана езппц гкайгы-
сын, жалгыз баласынан айрылганын муц етш ак ешгаге айтады,
сонымен мундасады.

Бертш келе, жоктау елецдер! елген адамныц казасы успнде
немесе еск! салт бойынша жасалатын жена, цыркы, жылы деп

аталатыц кездерде айтылган. Мундай жоктаулар аркылы елген
адамныц -приплате kim болгандыгы, кандай кызмет ажарган-
дыры, ел-журты, арайын-туысы ymin не Естеп, не «койгандыгы си-
патталган. Бул ретте кейбЕр узагынан айтылатын жоктауларда
елген адамныц жагымды образы жасалран, эдемЕ тенеулер мен
метафораларды кол дан ран. Масе чей, жогарыда аталган ТэтЕ жа-
йында шырарылран жоктауда, оныц eMipi, ici молынан суретте-
ледЕ. ТэтЕшц:

...Курама жиып, ел кылып,
Косын таза сактаган.

Т1Л1 шанпау тентейн,
Акылменен токтажан.

Келдеп акку дауысты,
адам екендЕйн бейнелейдк

Аксункар кустай дабысты,
Ерепскен душнанра
Айдайардай жабысты...
Ертей еткен азандай
Елдщ кямын ойларан,., —

Ел коргау жолында жаумен сорысып казага ушыраган dip ба-
тыр туралы шыгарылган жоктауда, оныц ел-журты унии жаса-
ран ерлЕк icTepi суреттеледЕ, оныц батырлык образы жасалады.
Бул жоктаудыц 6ip жерЕнде:

Алыстан душпан аттанса,
Кар жацбырдай бораран.
Жакыннан душпан аттанса,
Карт бурадай жараган...

Толарсактап саз келсе,
К.ажымай оран журенн.
Кабыргадан кан келсе,
Кажымай оран кулетЕн,-

деп, жанагы батырдыц срлш тулгасын кез алдына елестетедн
Оныц ел-журты yuiiH курескен айбынды батыр екендЕйн сурет-
тепдЕ.

Осы туррыдан алганда, казактагы кейбЕр батырлар жыры-
ныц бЕраз энймелерЕ жоктау нейзЕнде туган деп М. Эуезов
айткан нЕкЕрдЕ орынды деуге болады '. Буран мысал ретЕнде «К,о-
быланды батыр» жырып алаиык. Жырдыц бЕрсыпыра эцймелерЕ
«коштасу», «жоктау» аркылы баяндалады. Токтарбайдын., Ана-
лык пен Куртканыц жоктауларында Кобыланды батырдыц кЕм
екендЕгЕ, ел коргауда жасаган ерлЕк icrepi суреттеледЕ. Демек,
жоктау елецдерЕнЕц елген кЕсЕнЕ еске тусЕру ушЕн гана емес, ол
ауыз эдебиетЕнде адам образын жасау, acipece батырлар обра-
зын беру ушЕн де мэш бар деп караймыз.

Жоктау елецдерЕ казацтыц ертедей ауыз эдебиетшен рана
орын алып 'койган жок- Оныц берй эдебиетЕмЕзде де, тЕптЕ жаз-
ба эдебиетЕмЕзде де кездесетЕн эдеби турге айналганын бай-
каймыз. Буран мысал етЕп, халык эдебиетЕнЕц улйсЕиде Абай-
дыц, Мах мбеттЕц, Жамбылдыц шыгарран жоктауларын атауга
болады. Булардыц жоктауында ЭбдЕрахман, Исатай, Алрадай-
лардыц халык уппп Естеген ЕстерЕ суреттеледЕ, олардыц озык бей-
пелЕ образдары жасалады.

М. Эуезов. «Литературный критик» журналы, № 12, 1939.

Б1з жогарыда казак халкынын еткендеп турмыс-т!рш!л!г!не,
эдет-гурып салтына байланысты туган ауыз эдебиет! Hi ц усак тур-
лер!мен таиысып етт!к. Бул шыгармалардыц кайсысы болса да
езппц кеп заманга созылган калыптасу, даму проиесшде эр турл!
когамдык, таптык електсрдеи ет!п, солардыц кезкарастарын
бойына жинай жургснш де байкадык. Бул жагдай аталган шы-
гармалардыц идеясына, мазмунына эр турл! эсер еткенш, кейб!-
реулершде халык т!лег!не кигаш келетш кайшылыктар бар екен-
д!г!п ацгартады. Сондыцтан да б!з оларды окытканда, еск! мэде-
ниет туралы ленивддк !л!мге суйеие отырып, ауыз эдебиет!н!ц
кандай жагдайда тугандыгын, кай багытта жэне калай калып-
тасып дамыгандыгын ескертуге ти!ст!м!з. Ауыз эдебиет!н халык-
тыц тарихынан белш алмай, кайта, онымен байланыстыра <карау-
га, халыктыц эр кездеп материалдык-когамдык жагдайларымен
ушгастыра отырып баяндауга ти!ст!м!з.

II тарау
МАКАЛ-МаТЕЛ
ЖУМБАКТАР

Казак халды, баска халык-
тар секищк жазу-сызу ене-
pi болмаган кездщ езшде-ак ауыз эдебиетшщ эр турл! улплерш
тудырып, солар аркылы турмыс-т1ршипгш!ц эр алуан жактарын
суреттеген; кора мд ыц ©MipiH, дуниеге кезцарасын, таптык куре-
ciH, арман-муддесш, т. б. бейнелеп керсеткен. Осы непзде туган
жэне ауыз эдебиетшщ курдел! 6ip Typi деп халыктын макал-мэ-
тел, жумбактарын атаймыз.

 Макал-мэтел, жумбактар dip гасырдыц рана жем!с1 емес.
Олардыц алгашкы улплер! есте калмаган, ерте заманда туып,
езш!ц калыптасу, даму, осу процесшде талай расырмен 6ipre жа-
саскан, бул жолда эр турл! когамдыц, таптык т!лектерге сэйкес
earepin, жацарып отырган.

-Казактын мацал-мэтелдер! мен жумбактарыныц ел арасынан
жиналуы, хатка тусуЁ, баспа бетше шыгуы XIX гасырдыц екшпй
.жартысынан басталады. Булардыц кейб1р улплерш ертеректе ел
арасынан жинап жазып алгандар Ш. Уэлиханов, В. Радлон
болранын б1леМ13. Булардан кейш, революцияга дешн казактыц
макал-мэтелдерш, жумбактарын жинап, баспа жузше шыгаруда
айтарлыктай ецбек еткендер: Ш. Ибрагимов, А. В. Васильев,
П. М. Мелиоранский, Ф. Плотников, В. В. Катаринский, Э. Ди-
ваев, Сабыржан Садыков, Мейрам Ыскаков т. б. болды. Атал-
ган адамдар казактыц мацал-мэтелдер! мен жумбактарыныц
кейб!р улг1лер1Н жинап жазып алды да, сол кезде орталыкта
жэне Омбы, Орынбор калаларында шыватын ’азет-журналдарга
баетырды, жеке кггапша етш шыгарды. Мэселен, Ш. Ибрагимов
казактыц мацал-мэтелдер in 1874 жылы Орынборда, А. Василь-
ев 1892 жылы Орынборда, В. Катаринский 1899 жылы Орынбор-
да, Ф. Плотников Омбыда баетырды. П. Мелиоранский жина-
ган мацал-мэтелдер археология когамыныц Шыгыс бел!м!н1ц
ецбектершде (1893 ж.) жарияланды. М. Искаков жинаган ма-
кал-мзтелдер 1914 жылы Казан каласында ез алдына ютапша
болып шыцты, С. Садыковтыц «Жумбак» деген жинагы 1902 жы-
лы Казан каласында басылды. Э. Диваев жинаган мацал-мэтел-
дер «Туркестанские ведомства» дейт'ш газетте жит жарияланып
турды.

Казактыц мацал-мэтелдер!, жумбадтары советпк дэу!рде мол

жиналумен катар, баспа жузшде шыгын, ел арасына тарап отыр-
ды. Мэселен, «Мыц 6ip макал» дейтш жинак 1925 жылы басыл-
ды. 1935 жылы Отебай Турманжаков терт мыцнаи астам макал
мен мэтел енпз!п «Казактын макалдары мен мэтелдер!» деген
атпен улкен жинак шырарды. Бул казак макалдарынан курал-
ган келемд! жинактыц 6ipi болатын, 1950 жылы Казактын Бы-
лым академиясьшда казак макалдарынын Б. Акмуканова курас-
тырган жинагы жарык кердк Советпк дэу!рде казактын жум-
бактары да 61рнеше рет жинак болып басылды. Булардыц 1ш!нде
кещ'л аударарлык жинак 1940 жылы шыкты; оны курастырган
профессор С. Аманжолов, ал сез басын жазып, редакциясын бас-
карран профессор М. Эуезов ед!.

Сейт1п, казак халкынын макал-мэтелдер!, жумбактары ел
арасынан XIX гасырдыц еганпЯ жартысынан 6epri жерде Рана
жинала бастаранын керелпз. Ал оларды гылыми жолмен зерттеу
ici революцияга дешн де, онан кешн де ер1степ кетпегешн ес-
керту кажет. Рас, сонры жылдары бул 1ске 6ipaa кец!л аудары-
лып келед!; макал-мэтел, жумбактар жайында жазылран усак
макалалар, айтылган тшрлер бар. Б1рак олар монографиялык
келемде жазылган рылыми зерттеулер болып табылмак емес, тек
болашакта жазылатын улкен ецбектердщ алгашкы барлаушысы,
бастамасы деуге болады. Осы жагдайларды еске ала отырып,
б1зд!н бул енбекте алдымызга койган максатымыз:, казак хал-
кынын тарихында ерте заманнан келе жаткан макал-мэтелдер!-
мен, жумбактарымен шолу турпадс тапысу, олардыц халыктык
жэне адебиетпк сипатын байкау.

„	Ауыз эдебиет1Н1ц баска турлерше Караганда, ма-

аквл. .калдыц ез!не тэн ерекшелжтергмен езгешел!ктер!
бар. Ен алдымен, эдебиетпк жагынан алганда^макал улкен тол-
рау, образ аркылы бер!лген логикалык ой корытындысы болып
келед!. Ол адам ем1р!нде, турмыс-т!ршыпкте, когамдьЪк жагдай-
ларда кездесет1Н эр турл! кубылыстарга, тарихи мен! бар окига-
ларра бер!лген даналык бага, тужырымды туши есеб!нде колда-
нылады. М. Горькийдщ «Макал мен мэтел енбекпп халыктыц та-
рихын, элеуметпк, барлык ем!р таж!рибелерп< улгЬп, кыска
турде айтып беред!»,—деу! осыдан

Кандай макалды алсак та, оныц шыруына улкен уакира, мэн-
Д1 энг1ме себеп болган. Макал соларга бер!лген бага, жасалган
корытынды, ярни «токсан ауыз сездщ тобыктай туйпй» есебшде
журед! Халык аз сезге кеп магына сыйдыра отырып, езннк омь
р;нде кергендер!н, бастан кепйрген кезецдерш, алган тэж:рибе-
nepin макал аркылы айтып беред:. Бул жагынан алганда. кепте-
ген макалдар ацыл-есиет, накыл сез есебшде кызмет аткарады.

Макалды тудырушы — енбекип халык. Ол халык данышпан-
дыгыныц алтын казыналы мурасы болып табылады. Будан, Эри-
не, барлык ма-калды халык шыгарган деген угым тумайды. Ауыз

1 Казактын макал-мэтелдер), 8-бет, Алматы, 1950.

эдебиетппн баска турлер! сеюлд!, макал да таптык ой-санадан,
таптык кезкарастан туган.. Макалдарды устем тап та шыгарып,
оган таптык идеясын коскам, идеологиялык курал еткен. Мэсе-
лен, «Аузы кисык болса да, байдыц улы сейлесш», «Кум жиы-
лып тас болмас, кул жиылып бас болмас», «Алтын басты эйелден
бака басты бала артык» деген сиякты устем тап адамдары шы-
рарган макалдар халыктыц т!лепне, кезкарасына мулде жат,
жанаспайды. Сондыктан оларды ецбекпп’ халык кабылдамаган.

Макалдар халыктыц турмыс-прмплтне, когамдык ем!р!не,
ецбег! мен тэж!рибес!не байлаиысты тугандыктан, оныц такы-
рыбы да орасан кеп. Бул ретте макалга косылмаран нэрсе
жок деуге болады. Халыктыц турмыс-т!рш!л!г!, эдет-рурпы мен
салты, дуние танудагы кезкарасы, шаруашылыры мен кэс!б!.
Куанышы мен кайгысы, айтатын акыл-есиет!, уйрету’1 мен ук!-
М!, кыскасы халык ©MipiHiH барлык жактары — макалдардыц
басты такырыбы болып отырады.

м	Халык макалдарыныц такырыбы ете кеп. Солар-

такырыбыЫН «ьщ 1Ш1Нде ец курдел! 61 р саласы адам баласы-
ныц ецбек ету жайларына арналган. Бул тектес
макалдардан халыктыц ецбек жайындары кезкарасы байкала-
ды. Ецбек адамды максат-муратка жетюзушц абырой эперет1и
ic екендтн халык макалдары аркылы дэлелдеп керсеггедк «Ец-
6eri ба рдын — енбеп бар», «Ецбек туб! — мереке» деп, халык
адал ецбект! ардактайды. Дуние-байлык, шат ем!р ецбек аркы-
лы болатындыгын, адамды тек ецбек кана катарра косатынды-
рын суреттейд!.;Енбек етпеген адамды, жатып йпер жалкаулар-
ды халык езшщ макалы аркылы сынга алады, шенейд!. Буран:
«Ецбеп аздыц — енбеп аз», «Ершшек-пн ертеш таусылмас» де-
ген макалдарды келт!руге болады.

1 Ецбек такырыбына арналган макалдардыц кайсысы болса да
акыл-есиет туршде антылады., Енбек ету оцай емесппн, киын-
шылыгы мен бейнет!, ауыртпал'ыгы барлыгын ескертедп Осылар-
дыц бэр!н енбепмен жецген адам гана максатына жетет!нд!г!н
ацрартады. Муны «Бейнет, бейнет туб! зейнет», «Бейнетаз ракат
жок», «Эрекег болмай, берекет болмас», «Ецбек етсен — емер-
сщ» деген сеюлд! макалдардан кврем!з. Бул тектес макалдар
адамды ецбек-кэс!п етуге, жумыс icreyre ундейд!, тек ецбек кана
абырой атак эперед! деп корытынды жасайды.

Адал ецбект! ардактаган халык каст ет, жумыс !сте дегендз
ец алдымен мал багуды усынады. Оныц себеб! казак, халкыиьщ
ертедег! турмыс-т!рш!л!п, кун Kepici терт тул!к малга байланыс-
ты болгандыгынан.

 ©м!р боны мал багып т!рш!л!к еткен, оныц сырын жаксы б!л-
гем халык эрб!р тул!кт!ц кандай касиет! барлыгын, адам ем!р!н-
де кандай орын алып, кандай кызмет аткаратындыгын макал
аркылы да корсет!п отырады. «Туспк ем!р!ц болса, кепгпк мал
жнна» дей отырып, сол малдарыныц касиетш, кызметш айтады.
«Жылкы — малдыц патшасы, туйе — малдыц каскасы», «Туйе

жисац — пардан жи, сиыр жисац, — таргылдан жи», «Мал бак-
сан,, койдан бак., май кетпейдг шарадан» деп багалайды, терт ту-
.iiKTin TypMMc-TipuiiJiiKTe алатып орны кандай екевд1пн атайды.

Халык, езпнц макалдары аркылы мал багу, мал басын ecipy
жешнде гасырлар боны жинаран, жузеге асырган тэж1рибссш
антып беред!. «Тулш тел дед есед1» ден отырып, сол тулпсгсрд!
ecipy уцйн кажырлы ецбек керскпгш ескертедй «Жатканга жан
жуымас, жалкауга мал жуымасц «Ат шаппайды, бап шабады»,
«Мал жисац, копысын тап», х<Бакнасан мал кетед!» дсп ак,ыл ай-
тады. Адал ецбект! суйгея халык, мал басын ecipy уппн аянбай
жумыс 1сте, ерп!бей ецбек ет, сонда гана мал куралады дейдг
Ал ецбек етнсй, урлык немесе барымта жолымеи мал жинап баю-
ды кездеупплпсп халык катты сынга алады, шенейдк ¥рлык пен
барымта халыкка жат екещцпн, ол адамды такырга отыргыза-
тындыгын, булардан базу керскппн айтып, «Ак, журген адам аз-
бас» деп корыта ды жэне «¥рыга мал кутаймас», «¥рлык, урлык
туб! — корлык», «Барымтамен бас кетер», «Жортуылшынын ба-
сы жолда калады» деп сипаттайды.

Мал басыныц куралуы, ecin-ep6yi тек адал ецбекке байла-
нысты деп тус1нген халык бул жешнде кожа-молдалар айтатын
Л1ни угымдарга да карсылык кезкарасын б!лд!ред!. Егер д!н ие-
лер! мал басынын ecyiri кудайга байланысты, малды кудай бе-
ред! десе, ецбек адамы бул тус!1нкт! бекерге шыгарады да, «Мал
бакканга б!тедЬ> деп ез тужырымып айтады. «Тана пайда берме-
се, Tanipi пайда бермейдБ>, «Тогыз кабат торкадан, токтышагым-
пыц Tepici артык» деп адал енбепмсн жинаган малдарыц ардак-
тайды, «Ецбекс!з тапкан мал, есепс!з кетер» деп тушнген халык,
терт тул1кт1ц кайсысы болса да адал ецбекпен багу аркылы
куралатындыгын, сонда гана адам муратына жетет!нд!пн ескер-
тед1.

Терт тул!к жайында шыгарылган халык макалдарыныц бэр!
де мал баласыныц адам уппн аса кымбат, кад!рл'1 екешппн айта
отырып, булардыц !ш!нен жылкы мен туйсн! ерекше багалайды -
Тул1кт'щ баска турлер!не Караганда, туйе мен жылкы кешпел!
жагдайдагы шаруа адамы уппн зор кызмет аткарды, шелдесе—
сусыны, кисс — кн1м1, жесе — асы болды. Екншиден, туйе мен
мылки алые жолга тез! Mfli, эр! мыкты кол!к есебпще шаруа
адамына кеп пайдасын типзд!. Мунымен катар, халыктыц ел кор-
гау !с!нде ол елеул! орын алды, баскышиы жауга карсы аттан-
ган батырларга сен!мд! cepiK, жауынгер жолдас болды.-«Ер ка-
наты—ат» атанды. Сондыктан да адам баласыныц максат-му-
ратына жсту жолында жылкыныц алатын орны зор екешн
«Таяк тайга жетюзер, тай кунанга жстюзер, кунан атка жетк!-
зер, ат муратка жетш.чер» ден суреттед!.

< Халык макалдарыныц б1рсыпырасы егшшлмк каст жайына
арналады. Бул такырыптагы макалдардыц кеппилш кей!нг! кез-
де, шамамен айткаида, XIX гасырдыц iuiinfle туган сешлдк Олай
дейт1‘шм(з, тарихи деректерге карагапда, бупшт Цазакстанныц

оцтуст!к-батыс аудандарын мекендеген Kefi6ip рулар гана азда-
ган епн салып, ертерек Kacin еткен. Ал шаруашылыктыц бул ту-
ркмен бук!л казак халкынын айналысуы — XIX гасырдыц imi.
Бугаи басты себеп казак халкынын Россия мемлекет!не косылуы,
улы орыс халкымен араласуы, одан улг! алуы болган. Осыдан
былайгы жерде казак, ел! эр турл! дакылдан erin eriii, оны непз-
ri K3ci6iHin 6ipi не айналдырган. бзйнц турмыс-прнйлпчнен елеу-
Л1 орын алган ег!н шаруашылыгы жэне оныц адам баласына ксл-
Брер пайдасы жайында казак халкы 6ipa3 шыгармалар тудыр-
ган. Мунымен катар, епн кашбш макалдары аркылы да бей-
нслеп суреттеген.

Erin жайында шыгарылган макалдардыц кайсысы болса да,
ец алдым-ен eriii егу адамга пайдалы екен!н дэлелдейд1>Рас, бул
мажалдар егшд! эр турл! дакылга (арпа, бидай, сулы, тары
т. б.) бел!п керсетпейдц жалпы «епн» деген атиен атайды (оныц
мэн1сг казак араеына алгаш рет епнн'щ барлык тур! б'фден ен-
бегешнеи болу керек). Епн егу, епншынкпен Kacin ету — шаруа-
шылыкты еркендетед!, турмысты жаксартады деп тусшген ха-
лык езйпц макалдарында оган ерекше мэн береди-Erin езд!г1нен
еспейдц оны егу керек, ол упин епн шыгатын жерд! даярлау,
аянбай ецбек ету керек деген корытынды жасайды. кЖер—ырыс-
тыц кшдпт», «Жер— жомарт» деп, бар байлыктыц жерге байла-
нысты екежн б!лген халык енд! осы жерге епн егу керекттн
айтадьп «Ексен епн— ituecin тепн», «Жердщ сэн!— епн», «Erin
еккеннщ eoeci кэп», «Астыгы бар аш болмайды» дей отырып,
•ег1нш!Л1кт1 улп етед!, оны т!рш!л!к препшн 6ipi деп багалайды.
r К&з<М\ ма^алдарыныц кернекть та^ырыбыныц 6ipi — уйым-
шылдык,, ынтымак, б1рл1к жайын камтиды. Бул такырыптагы ма-
калдардыц непзше акыл-ойы сергек халыктыц аталган мэселе-
лер жен!ндеп данальж кезкарасы, ем!р тэж!рибес1пен алып, б!л-
прл!кпен жасаган цорытыпдысы жатады Турмыс талкысынан
туып, ap6ip тарихи кезецшц сындарынан еткен тус!шктер!н ма-
кал аркылы керсетпек болады. Yn Шнщ, ел-журттыц, бушл ко-
гампыц цуралуы уйымшылдык пен б!рл)кке байланысты деп б!-
лед1.',«Б!рл1к бар жерде т!рл!к бар», беркшген куш бар деп,ба-
галайды. Муны «Б!рл!к болмай т!рл!к болмас», «Sipairi жоктын
Tipjiiri жок», «Ырыс алды -—ынтымак» деген сеюлд! макалдар-
дан да керемгз..

Бул’ келт|'р1лген макалдардыц бэр! де ем1р шындыгына непз-
делтп тугандыгын, халык ынтымак пен б1рл1кт(, уйымшылдыкты
жактайтындыгын б!лд!ред1 Булар турган жерде халык алга ба-
сады, ныгайып кушейедц алынбас камалга айпалады деп туп-
нед|. Ал б!рл!к, ынтымак, уйымшылдык. жок жерде ыдырап то-
зудыц орын алатындыгын ангартады. Халыктыц «Алтау ала бол-
са, ауыздагы кетедц тертеу тугел болса, тебедеп келед!» деу!
осыдан.

Кандай icTin болса да белпл! 6ip нэтижеге жету! — адамдар-
дыц б!рл!к, ынтымак, уйымшылдыкка байланысты дей отырып,

халык макалдары бул жешндеп корытындысып акыл-есиет, на-
кыл сез ретшде кслт!редц «Саяк журсец, таяк жерсщ», «Жал-
гыздыц yni шыкпас, жаяудыц шацы шыкпас» деп, жекел!к пеп
даралыкты, кеппилштен белшш шыгушылыкты шенейд!. Барлык
куш-куат кепш1Л1’кте, халыкта екендшш дэлелдейдЕкКеп !с!нде—
береке», «Кептен шыккан кемушз калар», «Кеппе тентек болсац
да, кепке тентек болма», «Кудаига жазсац Да (Kiналы болсац
да деген магынада. М. F.), кепке жазба», «Кепке топырак шаш-
па», «Кеп коркытады, терец батырады» деп кепшшктщ, ягпи бу-
к'м халыктыц кунпн сипаттайды. Бул ретте халык ез!н когамда-
гы барлык материалдык жэне рухани байлыктарды жасаушы,
салт-сана, эдет-гурып, турмыс-прппл!к турлер!н калыптастыру-
шы, оларды эрб1'р тарихи жагдайларга, ewip т!лектер!не сэйкес
езгертупп, алга карай дамытушы непзп куш деп таниды. Ву-
ларды жасау, !ске асыру, жеке адамдардыц колы на н келмей-
т!пд!пн дэлелдейдЕ Сондыктап да халык макалдары адамдар-
дыц ынтымакты, уйымшылдык пен б!рл!кте болуын есиет, накыл
етед!.

• Казак ауыз эдебиет’шде халыктыц суйе тыцдап, суйсше жыр-
лаганы — кепш!л«к упп'н жасалгаи ерлис, батыр лык, [стер, ел к,ор-
гау эцпмелер! болатын. Бул такырыпта нешелеген эдем! эцп'ме,
ертег!, елец, жырлар тугаиын, оларда халыктыц батырлык, ер-
Л1к !стерд! жэне оны жасаушыларды ардактаганын б!лем!=. Ха-
лыкты суйс1НД1рген бул эцпмелер, оныц макалдарынан да орын
алган.

Ел коргау, батырлык-ерл1к !стер жайыида туган халык ма-
калдары халыктыц бул жешндеп ой-тытеп, арман-муддес!, пат-
риоттык cesiMi, улттык мацтанышы кандай екещцпн б!лд!р!п
отырады. Бул такырыптагы макалдар, ец алдымен, к!мге болса
да туган жер, ecin-енген ел—отан аса касиетт!, кад!рлЕ кымбат,
ыстык деп керсетед!. «Туган жерд'щ тауы ыстык», «Ел-журты
бардыц жутамы жок», «Ел 1ш1 — алтын бесш» деу!мен туган ел-
д! ардактайды, жогары багалайды. Кейбер макалдар тугаи ел-
д! баска елдермен салыстыра келш, эршмге ез ел!н!ц артык
екендтн ашартады. Муны халык «Kici елшде султан болгап-
ша, ез ел1цдс ултан бол», «Kici ел! — кум!с, ез елщ— алтын» де-
ген макалдары аркылы сипаттайды.

6з!шц макалдарында туган жер, ел-отаиды аса жогары бага-
лап ардактаган халык, енд! оларды коргау ap6ip ер-азаматтыц
басты борышы деп б'|ледЕ Ел талап, ойран салуды кездеген шап-
кыщлы жау болса, еган карсы аттану, цасыктай каны калган-
ша, актык дем! бпкенше алысу, сейтш, душпаннан отанды кор-
гап алу халцыц суйгеп эрб!р ер ж!птт!ц азаматтыц борышы бо-
латындыгын керсетед!. «Ер жшт ел! упйн туады, ел! уппн елед!»,
«Елш суйген ер болар», «Жукп нар кетерер, кайгыны ер кетс-
рер» деген макалдар жогарыда айтылган тк!рл!н айгагы.

Халык, макалдары ел коргау, баскыншы жауды талкандап
жену жолында ерл!к жасаган, кара кылды как жарган, киядан

тартып жол салган, жау камалын кираткан, табан т!рескен ан-
кастарда тайсалып тартынбаган ж!пттерд1 ардадтайды, абы-
ройлы атак, пен дацкка белейд!. Олардыц халык суйс1нген ер-
л!к iCTepiH кешнг! урпакка улп етед!.

Бул ретте халык макалдары мактаулы ерлерд! коян журек
коркактармен салыстырып, аз сезбен екеучнщ де образын жасай-
ды. Ерл!к, батырлык ic жасау тек отанын, ел-журтын, халкын
суйген адамдардыц рана кольта н келедц осындай адамдар тана
халык намысын коргайды, олар -кандай киыншылыктар кездессе
де урейленбей, мунаймай, ажалра карсы шабады деп сипаттай-
ды. Батырлардыц ерл!п куппнде емес, акылы мен айласында
ексндшп керсетедй Мунымен катар халык ici уплн кажымай ку-
pecin ерлш жасаган, ел суй!п батыр атантан адамдардыц м!нез'1н-
деп жаксы касиеттер! де макалдардан орын алады. Бул касиет-
тер: турашылдыК;, adijidiK, айтк,аи сезден ^айтпаушылык, Kiuti
ne.tiijtdiK, жолдастьщты са^таушылых,. досы уийн жан беруге ба-
рушылы1$, т. б. екещцпн ацгартады. Бугаи «Ердн! ею сейлеген!—
елгеш', еменжц И1лген! — сынганы», «Ердщ уялганы — е.тген!»,
«Ер ж!г!т — етек жец! кец жшт», «Батырда бакастык болмас»,
«К,оянды камыс, ерд! намыс елт!реД1'» деген макалдар мысал бо-
ла алады.

Халык макалдары колынан ic келмейтш тогышарлар мен
коян журек коркактардыц да образын жасайды. Оларды мазак-
тап эжуалайды, келекеетед!. «Коркак келецкесшен де коркады»,
«Ер oip рет, коркак мыц рет шлет'» деп, азсезбен цоркактардыц
жагымсыз бейнес'гн |Суреттейд1лК,ара басыныц гана камын ойла-
ган адам epaiK ic жасай алмайтындыгын корсетедь Мундай
адамдар урейпн'л келедц кейде олар кадык колрэ ipiTKi салады
деп, «Б(р коркак мыц колды ipirep, 6ip кумалак 6ip карын май-
ды Ш1‘р1тер» деп, коркак адам жайындагы халыктын турашыл
багасын беред!.

Казак макалдарында ел коргау ацпмеане байланысты ту-
ган такырыптыц 6ipi — кырагылык, сактыц жайы. Бул такырып-
тагы макалдардыц кайсысы болса да -кырагы болу, жайбара-
каттыкка салынып жата бермеу жагыи карастырады. «Жау кай-
да деме—-жар астында, 6epi кайда д-еме—берж астында», «Б1р
ел'1 ауызра — ек( ел! какпак», «Сактыкта кор лык. жок» деп ха-
лыцты кырагылыкка шакырады.

.Халык макалдарынан елеул! орын алган, мазмуны мол, келе-
Mi кеп такырыптыц 6ipi—^огамдьи^ царьш-^атынас, элеуметтиг-
таптын; маселелер. Бул такырыпты ауыз эдебиет!hih баска тур-
лер! сеюлд!, халыктыц макалдары да кец'тен камтып, терецнен
толгайды, кеп маселелердщ сырын anta отырып, халыктык ад!л
сын айтады. Корам ем!р!нде кездесетп! ионе халыкка жат жаг-
дайларды халык макалдары етк!р сезбен туйреп отырады. Жал-
тактауды б!лмейт!н, турасын айтатын халык езйпц осы аталган
такырыптары макалдарында аз сезбен магынасы терец, мэн! зор

мэселелерд! кетеред!, неше турл: эдем! образдар жасайды, естен
кетпейпн тецеулер тудырады.

Когамдык мэселелерд! халык макалдары таптык тургыдан
карастырады. Бул ретте халык макалдарында алдымен сез бола-
тыны ел билеу маселесц хан, би, султан, кожа-молдалар жайы.

¥лы Октябрь революциясына дешн казак халкы ауыр жаг-
дайда пршыи'к етп. Ковам ем1р(нде ецбекнп халыктыц правосы
болмады, ез|лш жаншылуда, каналып, цамалуда, элеуметпк тен-
С1зд1кте болды.. Казак ецбекш1лер1Н сол кезде устемд!к еткен би-
леуцл тап, оныц хандары мен билер!, болысы мен султаны, кожа-
молдасы, т. б. капаста устады, кун керсетпедп Осындай ауыр
жагдайда журсе де казак халкы езннц ауыз эдебиепн тудырып,
ез турмыс-кушн, арман-муддес!н бейнеледп Мунымен катар, ка-
наушы таптын. халыкка жасагая эд!летс!зд!ктер!н, зорлык-зом-
былыктарын, элеуметпк тецаздшт! эшкерелеп керсетп, халыкка
ж.ас адамдардын, жагымсыз образын жасады. Бул да халык ма-
калдарынан орын алды.

Халык макалдары канаушы тап ешлдершщ жауыздык ic-epe-
кетш, М1нез-кулкын, халыкка жат кылыктарын тайга тацба бас-
кандай епп ашкереледк «Хан акымац болса, халык куйзелер»,
«Бшц кылац болса, журтыц ылац болар», «Тереге ерген ер то-
Кымын аркалар», «Кансокта жеп нт сем!ред!, пара жеп би семн
редЬ>, «Койды куртац булд1ред1, елд! султан булд!ред1», «Бай ка-
сына барып, бакыр болмасац марая кел; хан касына барып,
басын жоймасац маран кел», «Тецгел! жерде тещйк жок» деген
макалдар тарихи шынднктыц сырын ашады.,Хан, би, торе, сул-
тан, т. б. халыктыц кас душпаны, елд! алдаушы, паракумар,
элеуметпк тецс!зд!кп тудырушылар екенд!ктер!н кврсетедг, олар
жайында халык ез!н!ц эд!п сынын, турашыл багасын, айтады,
таптык кезкарасын б!лд!ред!.

Эрине, ен.бекш! халык осындай тенс!зд!к, каналу жагдайын-
да журсе де, ол ез!н устем тап адамдарыпаи кем санаган емес.
Байлык, элеуметпк дэрежес! кем болганымен акыл-ойы, енбеп’
артыц екендшн макалдары аркылы да дэлелдеп керсетедп Му-
ны «Юлемге 6eprici3 алаша бар, хайга 6epricia Караша бар»,
«Карадан шыккан хан жаксы», «Данышпан айтса — ел айтканы,
елдщ камын жеп айтканы», «Бакпен озган патшадан, мимен оз-
ган кара артык» деген макалдардан керем1з. Сондай-ак, ецбекпи
халык ауыр ем!р талкысын кере тура, сары уайымга салынбай-
ды, муцайып тушлмейдп болашакта жаркын турмыска жетем!з
деген ойынан кулер узбейдк «Баткан куншц атар таны бар»,
«Уайым Ty6i сары алтын, саргайган жетер муратка» деп, жак-
сылыкты болашактан кутед!, соган жетепшне кэмьт сенедь

Халык макалдары когамдык мэселелерд! сез еткенде, к,оэка-
молдалар, дЬш угым жайын да карастырады; буган да кешл бе-
лю, сын-багасын 6epin отырады. Казак халкы Д1н жолын куган,
д!н уггпне мулде берюш кеткен халык емес. Казактар д!н сез'ш
еш жагдайда гапа ecine алатын сейлди. басына ауыртпалык

тусш, кысылган кез!нде немесе катты ауруга ушыраган кучпнде
кудай дегенд», д!н сез! легенд! аузьтна алады, баска тускен ка‘
уштен цутылу жолын !здеп карманады. Ал баска уакытта ка-
зактыц д!нш!л, кудайшыл болуы ете сирек кездесед!.

Диш сейм! осындай болган казактар кожа-молдалар анта-
тын, солар тарататын уптке онша кеп клана коймайды, оган
кейде сыкак, эжуа тур!нде карайды. Мунымен катар, кожа-мол-
далар, олар айтатын д!ни упттер ецбекш! халыктыц камыл емес,
канаушылардын пайдасын кнздейт!н!н, олардьщ устем тап адам-
дарымен б1рлесе отырып халыкты езет!нд!г!н макалдары аркы-
лы бейнеленд!. Осы рстте магыпасы терец халык макалдары ко-
жа-молдалардыц жагымсыз образын жасайды, оларды обырлар,
халыкты алдап басни айналдырушылар деп керсетедн «Сопы
сумнан шыгады», «К,исыц арба жол бузар, думше молда ел бу-
зар», «бленд! жерде епз семтред!, ел!мд! жерде молда сем!реш»,
«Анкау елге — арамза молда» деп д!н иелерш келекеге айнал-
дырады.

Кожа молдалар ездерипц уг!т сез!нде дуниедеп ец адал. ец
эдкп, ец турашыл — пер!ште десе, оган халык «Алтын керсе пе-
р!ште жолдан таяды» деп сын айтады, пер!ште жайындагы д!нн
угымды бекерге шыгарады. Дй1 уг!т! бойынша, эрб!р адам купо-
не бес рет намаз окуга, б!рнеше рет дарет алуга титст!; стай
еткен злам гана жумакка барады-мыс. Халык бул угымды да
сыкак етед!, «Дарет дамбал ш!р!тер», «Мыц жумактан б!р купи
т!рл1к артык» — деп корытынды жасайды. Сондыктан да хзлык
«Алладан ойбайым тыныш» деп, ез!не тус!шкс!з д!н сездер!не,
flin упттерже бой урмайды.

Эрине, д!н жайында шыгарылган макалдарда халыкты Д1Нн
угымдармен куресуге, оган карсылык керсетуге шакыратын улт-
тер жок- Ондай энпмелерд! халык ертеде ашык анта да алма-
ган. Б!рак халык д!нд!, д!ни угымдарды, оларды таратушы ко-
жа-молдаларды сынайды. Эжуа, келеке, мазак етед!. Мунын ез!
д!нге карсы ашык куреске такыру болмаса да, халыктыц дшге
кезкарасы кандай екенд!пн айкындайды.

• Халык мацалдарыныц когамдык мэш бар такырыптарыныц
6ipi—о^д-61л1м, тазалык^-тэрбие, м1нез-^улъ1^, гдет-гурып жайла-
ры. Булар жешпде халыктыц ойы, кезкарасы, шыгарар корытын-
дысы, айтар акыл-есиет! кандай екендш байкалады. Жаксы нэр-
сен! улг! ету, жлманнан жшркетнш тауып безд!ру— аталган та-
кырыптагы макалдардын басты мэселес!.

Опер-бЬнм, оку, гылым жайын сез кылганда, халык маканы
энпмен! булардын адам баласына типзетш пайдасы кеп екен-
дшн керсетуден бастайды. Жаксылыгы кеп жарык. дуние — оку-
гылым аркылы жасалады дей отырып, ойы карацгылык пен на-
дандыкка карама-карсы кояды, салыстыру жасап, тушнд! коры-
тынды шыгарады./<Оку — бййм булагы, б!л!м — ем!р шырагы»,
«Окыган — озады, оцымаган — тозады», «Б!лек сурнодре алма-
ганды—б!л!м сур!нд!ред!», «бнерл!ге ел!м жок», «Бьтект! б!рдг

жыгады, б1Л1Мд[ мыцды жыгады», «Б!л!мд!ге—дуние жарык, б!-
л!мс!зд!ц— туб! гарып», «Онерлшщ epici—узак» деген макал-
дарьшен халык енер-б!л4мд!, оку мен гылымды аса жогары ба-
галайды. Багасын бере отырып, акылын айтады: окы, уйрен, 6i-
л!мд! бол! — дейдЕ Эрине, оку, б!л!м алу жолы онай емесппн де
халык макалыпа косады. «Оку—инемен кудык казгандай» киын
екендтп ацгартады. Б!рак киыншылыктан коркып окымай ка-
луга болмайды, оки берсе, оган ынта-ж!гермен берме Kipicce,
адам баласы максатына жетед! деп керсетедЕ Халык «оку окы,
б!л!м ал» дегенд! текке айтпайды, б!л!м алган адам халыкка
кызмет етедЕ пайдасын типзедЕ халыктын мгермеп алга басуы-
на улкен улес косады деп туйедЕ Ал адам окымаса, оган умтыл-
маса карацгылык пен надандыктыц шырмауына тусед!, гарып-
тык халге ушырайды деп бмедЕ Сондыктан да халыктын бул
алуандас макалдары жас урпакка арналиан унт, акыл-есиет, на-
кыл сез болып отырады, ©Mip бойына оки бер, «окып болдым,
жеплдЕм» деуден сак бол дегенд! де ескертедй

Денсаулык,, тазалык,, тэрбие жайындагы макалдардан ха-
лыктын ерте заманнан келе жаткан жэне турмыс-т!рш!л!пнде сы-
налган таж!рибелер! орын алгандыгын байкаймыз. «Ауру — ас-
тан», «Саулык иепз!—тазалык», «Денсаулык—-зор байлык»,
«Кез!ц ауырса, колынды тый; iiuin ауырса, тамагынды тый», «Ау-
рудыц алдын ал», «Жасыцда салак болсац, бара-бара былык
боларсыц» сиякты макалдар халыктын денсаулык, тазалык жа-
йындагы угым-туспйпн керсетед'1, тазалык сактаган адам ауру-
сыркаудан аман болады деп бЕледЕ Мунысы— халыктыц буг!н-
п’дей дэрнерЕ емханасы болманан кезде жасаган тэж!рибес!,
содан шыгарган корытындысы, журттын улп алуы ушш айткан
накыл сез1.

Адамныц мшез-кулкы, халыктын эдет-гурпы да макалдардан
елеул! орын алады. Буларга халык кепшнпк будара тургысы-
нан карайды. Халыкка жаксы, жагымды кершетш, улп алуга
жарайтын м! нез-кул ыкты, сондай эдет-гурыпты макалга косады.
Халык алдында адал, турашыл, шывшыл, эд!л болу, халык жук-
теген м1ндетп абыроймен орындау, ет!р!к-есек айтпау, жалкау
болмай енбек-кэсш ету, Kimi пей1л болу, жолдастыкты сактау,
доска жэрдем-кемек беру, ашу шакырмай акылмен ic icrey т. б.
сиякты жаксы М1незд1 цад!рлеп улп етед!. Муны жол-жоба,
акыл-есиетке айналдырады. Халык угымында не нарсе жаксы
деп танылса. макалдар соны куптап отырады. Соцдай-ак, ертеден
келе жаткан эдег-гурыптыц !ш!нен халык ез муддесше, кепивл!к
т1‘лег!ие кабысатындарын гана алып, макалынан орын беред!. Ал
халык т!лег!не, кезкарасына жатпайтын эдет-гурыпты дэрште-
мейдЕ

Казак макалдарына жогарыда жасалган кыскаша шолу —
ауыз адебцетппц бул тур! — мазмуны жагынан болсын, такыры-
бы жагынан болсын орасан кеп дуние екенд!г!н керсетедЕ Ха-
лыктыц гасырлар бойына сактап келген жэне езипц т!рш!л!к-тур-

мысында, когамдык еыйршде колданган макалдары халыктыц
сипатын жоймай, б!зд!ц заманымызга жеткешн байкаймыз. Ха-
лыктыц арман-муддес!н, кезкарасын, эрб!р когамдык, таптык
жагдайларга бергсн багасын б!лд!рет!н, ацыл-есиет, пакыл сез
ретшде айтылатын бул макалдар бупнг! кунде де ез!шн
касиепн жойган жок.

Казак макалдарыныц ез!не тэн непзп 6ip ерек-
Л'ез?в^аэнЫЦ шел>г1—аз сезбен кеп магына берет! нд! ri нде. «Аз
ерекшсл1ктер|. сез — алтын, кеп сез — кем!р» дей отырып, ха-
лы'к езйнц макалдарында мазмунды эцпмешц
«тобыктай туШнп!» беред'!, oii-niKipiH, кезкарасын эр! терец, эр!
ашык айтады.

Макалдыц сез саралауы олпы-солпы болмайды, етек-жец! жи- •
накы, ыкшам келед!. Айтылатын niKip, жасалатын корытынды.
бер!лет!н бага толык дэлелденгеи, шыцдалып, шынаныланып жо-
нылып, етшрлешп келед!. Сондыктан да макал оралымды, етюр
болады. Макалда дэлелдеу мен корытынды niKip б!рдей жур^п
отырады.

1шк! курылысы жагынан алганда, макалдар ек! турлк 6ipiH-
Hiici — антайын деген ойын ашык етш б!рден, турасыпан б!лд!-
ред! («Жауды аяган жаралы калады», «Б!рл!п жоцтыц—т!рл!-
ri жок», т. б.). Екпшпс!—непзп ойды астарлап айтатын, иша-
ратпеи б1лд1ретЙ1 макалдар. Казак макалдарыныц б!разы осы
соцгы турге енед!.) Муныц мысалдарына «Жыгылсац нардап жы-
ры.®, «Сырын б!лмеген аттыц сыртынан журме» деген макалдар-
ды жаткызуга болады. Сырт Караганда бул макалдарда айты-
латын ой айкын, эркайсысы ез орнында турган сеюлдц Б!рак
олардыц тупк! магынасында баска эцпмелер жатадыЭ«Жыгыл-
сац нардап жыгыл» дегепде, нардап жыгылып кулауды айтып
отырган жок, нардай улкен 1ске умтыл, максатыца жете алма-
сац, ол айып емес деген ойды б!лд!ред!. «Сырын б!лмеген аттыц
сыртынан журме» деуде тура магына болумен катар, астарлап
айтылган жанама магына бар. Ол сырлас болмаган, сырын б!л-
меген адаммеп б!рдеп ашна-жай болудыц колайсыз жагдайга
душар ctctihih ацгартады. Сондай-ак, «Туйешн улкен! кешрден
танк жер», «Керек тастыц ауырлыгы жок», «Кыска ж!п курмеуге
келмес», «Аузы куйген ур!п !шер» деген тэр!зд! макалдарды ал-
сац, булардыц шпнде тура магынадан гер!, астарлап айтылган,
жанама турите беркпген магына, ой-п!к!р жаткапын байкаймыз.
Антайын деген непзп ойды осы сиякты жанама турде астарлап
айту макалдаргз тэн ерекшелш болып табылады.

Макалдарга тэп ерекшел!кт!ц 6ipi — оныц курылысыпда. Ма-
калдар, кебшесс, 6ip сейлемисн курылады («Кецестт ел — кемы
мсс», «Т!л — кылыштан етюр», «Ацыл жастан шыгады, асыл
тастан шыгады» т. б.). Осындай б!р сейлем аркылы-ак магыпасы
терец, мазмунды эцпмелерд! жетк!зе алады.

Макалдардыц курылысыпда дыбыс уцдестш!, б!р дыбысты не
6ip сезд! капталаушылык, сез уйкасымы айрыкша орын алады.

Макалды булай етш куру, оныц мазмунын терецдете тусумен ка-
тар, айтылатын neriari ойды кор кем дсп жетюзуге себепкер бо-
лады, соган кешл аударады. «Болтан icKe болаттай 6epix бол»,
«Ушт — узммес», «Ерл'ш — елдщ сыны», «Болтан Kici болдым
демес, болдым лесе, болтаны емес» дегендерден дыбыс кайта-
лаушылыдтын, дыбыс ундестшшц улплерш корем!з.

Мунымен катар, казак макалдары, кебшесе, елецшц жетьсе-
пз буынды жыр туршде жасалады. Непзп ойды аз сезбен ewip-
лен, жетюзе айтуды кездеумен 6ipre, оныц эдемц керкем жэне
уйкасымды болып келу жатый да карастырады. Бул ретте ке.йб1р
макалдар 6ip шумактан туратын елец сиякты. Бутан: «Ат басы-
на куц туса, ауыздыкпен су iuiep; ер басына кун туса, еппмен су
кешер», «Арык дегеи жамаи тай, жазта шытып ат болар; жаман-
дыгыц сезЕчсе, жакын Kici жат болар», «Жамандыкты кеп кусан,
кутылмас пэле жолытар, жадсылыдты кеп кусан, бак-дэулеыц
молыгар» дсген макалдар мысал бола алады. Мундай макал-
дар кейде терец матыналы толтау, накыл сез есебшде де ай-
тылады.

Мэтел Макал мен мэтел цурылысы, тур!, сез саптасы
жагынан 6ip-6ipine жакын жэне уксас келедЕ Bi-
рак ез ара айырмашылыты да бар. Басты айырмашылык—бу-
лардыц мазмупыпда.

Кай макалды алсак та, оныц мазмунывда емЕрде болтан елеу-
л! окита, эцпмелер жатады, макал соларта беркпген даналык
корытынды, тужырымды тун!н болып отырады. Ал мэтелдерде
бул секкпд) мазмунды, окигалы эцпмелер ете аз кездеседЕ Мэ-
телдер, кебшесе, сез айшыгы, керкем тецеу, сез образы («Кеппен
керген улы той», «Курыкка сырык жалгап», «Кызым саган ан-
там, келшм сен тында», «Т!лге тиек жасап», «Ханнан казык, би-
ден токпак», т. б.) ретшде колданылады. Егер макалда дэлелдеу
мен корытынды niKip 61'рдей келш отырса, мэтелде бул екеупиц
6ipi гана болады. Мэтел айтайын деген ойын турасынан бЕнд1р-
мей, жанама туршде, эр турл! салыстыру, тецеу аркылы жеткы
зед'ц ксйб!р сездерш тындаушыныц ез! ацгарып тусшер деген ой-
мел эдей1 калдырып кетедЕ Бул мэтелдщ езше тэн ерекшелш-
н1ц 6ipi болып табылады.

ж , Казак ауыз эдебиепнен орын алган жэне ерте
ум актар. заманиан бастап бупнп кунге деГпн даму, есу
устшде келе жаткан жанрдыц 6ipi — жумбактар. Ол — барлык
елд1ц ауыз эдебястше ортак жанр.

Халык шыгармасынын жумбак тур!н зерттеген галымдардын
антуына Караганда, жумбак ертедеп адамдардыц, бук!л кол-
лективен ецбек-кэсш ету, турмыс-т1рнпл1’к куру тэж^рибесшен
тугаиАлгашкы кезде адам бал-асына дуниедеп заттардын, жа-

1 М. Эуезов. Жумбактар туралы, 1940 («Жумбактар» жинагы);
А. А. Кайев. Русская литература, 1953; И М. К о л е с н и ц к а я. Загадки,
1954; («Русское народное поэтическое творчество», под ред. проф. П. Г. Бо-
гатырева); Э. Марг ул ап. Жумбак, 1960; (Казак эдебиетппн тарихы.
I том). _

ратылыс кубылыстэрыныц барлыгы, олардыц сыры, неден жаса-
латындыгы мэл!м болмаган, жумбак болган. Eipa'K адам баласы
сол жумбакты шешуге тырыскан, б!лу жолын карастырран, ай-
пала коршаган жаратылыс дупиеан, оныц кубылыстарын, ецбек-
Kacin куралдарын, эр турл! хайуапаттар жайын 6ip-6ipiHe салыс-
тыру аркылы та нуды кездеген. Ол ушш ездерше таныс 6ip
затты екпши 6ip бейтапыс затка салыстыра отырып немесе сол
заттардыц 6ip-6ipine уксас белплер!не карап, олардыц кандай
зат екенд1г1н, неден шыккандыгын аныктаган. Жумбактардыц
алгашкы улплер! ссылай шыккан.

Бертш келе, адам баласыныц ой-opict, дуние танымы, бЫм
колемi улгайган кезде, жаратылыс дуниеспи'ц жэне заттардыц
шыгу сырыи апыктап ангарган кезде жумбактар алгашкы кал-
пынан езгсрс бастайды. Бул кезде шыгарылгап жумбактарда
адамга таныс заттардыц немесе жаратылыс кубылыстарыныц
сыртцы белплер! гана алынады, соган карап жумбак шыгары-
лады. Жумбак заттын езш айтпай, оныц тур-тусш, сырткы бсл-
плерш, жумбак болып отырган затка уксас жацтарын сипаттай-
ды, ал заттын ез атын жасырын устанды. Сондыктан да ойга ал-
ган нзрсенщ езт айтпай, оныц сырт квр1н1стер1н, сыртцы белг1-
ле pin цысцаша сипаттауды, солар арцылы жумбац ет'мген затты
табфЗы жумбак деймз.

Жумбактыц алгашкы улплер! ертедеп адамдардын. турмыс-
Т1рш1л1ппе, енбек-Kocin ету жайларына байланысты туып, кшпн-
неп халык ем!р1мен б!те кайнаскан, талай гасырмен 6ipre жасас-
кан, езпиц калыптасу жэне даму процесшде жана мазмун, жа-
ца такырып алып отырган. Ауыз эдсэнстпнц баска турлерше
Караганда, жумбак—есу, улгаго устшде болган, эрб!р тарихи дэ-
узрлер тугызган жацалыктарды бойына жяпай келгел. Кай кез-
де болса да, жумбакты ецбекип халык оралымды ушкыр сез,
етк!рл1к, тапкырлык ретшде колданган. Мунымен катар, жум-
бактыц бйшм бсрерлш, бммегенд! бнпугс умтылдырарлык касие-
Ti барлыгын халык жаксы тусшген. Сондыктан да жумбак ха-
лыктын кундел1кт1 емзршен ерекше орын алган.

Жумбак айту — эр халыктын эр!дсн келе жаткан дэстурппц
6ipi. М. Эуезов жогарыда аталган ецбегшде, казактыц ертедеп
эдет-гурып салтыпда жумбактыц ерекше орын алгандыгып айта
келй1, былап деген: «Кейде буюл б!р ертек жумбактан туады. Эн-
пмел! всем жыр, дастап атаулыныц талайыныц жумбакка согып
кететтш болады. Ертеде ерд!н даналыгын, жуйршппн жумбак-
пен сынау машык болган». Бул — тарихи шындыкка неыздел-
ген niKip.

Казактын кептеген ертеплерше мазмун болган да немесе оп-
латы кеп эцг1мелерд1’ц тушит шешеттн де жумбак болганын 6i-
лем1з. Бугаи «Карттыц улына айткан есиет!», «Карт пен тапкыр
ж'1пт», «Аяз бидщ ертеплер!» дэлел. Сондай-ак, ерте заманда
куйеу тацдаган кыздар: «Жумбагымды шешкен жштке гана тк-
ем»,— деп, жумбакты енер салыстыру, ж!птт1ц акыл-онын сынау

ретшде колданган. Бертш келе жумбак акындар айтысынан орын
алган. Айтыска тускеп акындар б!р-б!р!шц ацыцдык енер'ш бай-
каумен катар, б!л!м келемдерш де сынаскан; ол уш!н 6ip-6ipiHe
жумбак 6epicin, енер салыстырган. Ал енд! кейб!р елдерде жум-
бак улкен эцпмел! жырлар тууына себепкер болган. Мэселен,
еск! грек журтыиыц Эдип патша жайындагы трагедиялы энп-
мсс! жумбактан (Сфинкстш «Тацертец терт аякты, тусте ею
аякты, кешке уш аякты бслатын не?» деген жумбагы) басталып.
кеп жагдайларды суреттеген.

М!не, муныц бэр! ауыз эдебиет!нде жумбактардыц мэн! зор
болгандыгын керсетедй

Жумбак — окушы балалар мен жастарга б!л!м берерлпг,
тарбиел!к мэн! бар куралдыц 6ipi.

Жумбактыц
такырыбы,
мазмуны.

Халык жумбактарыныц такырыбы ете кеп. Жа-
ратылыс дуниес!, табигат жайы, ецбек-кэсш ку-
ралдары, хайуанаттар мен ес!мд!ктер, адам жэне
оныц ем!р!, енер-б!л!м, техника т. б. жумбактар-

дыц басты такырыбы болумен катар, мазмуны да болады. Бул
такырыптардыц бэр! жумбак келемше енгенде, эркайсысы жал-
пылама турде алынбай, белшектене, жекелене алынады.

Аталган такырыптагы жумбактардыц кайсысы к,ай кезде ту-
гаидыгын керсету, толык хронологиясып беру киын нэрсе. Деген-
мен кейб!р такырыптагы жумбактардыц кашан тунандыгын
белплеуге болады. Мэселен, еиср-б!л!м, техника жайында шыга-
рылган жумбактар 6epri кезде, XIX гасырдыц !ш!нде туа баста-
ганын байкаймыз. «Аягы жок журед!, аузы жок сейлейд!» (хат),
«Оз! жана, ез! тес!к» (елеу!ш), «Ом!рд! елшейд!, ешюмнен сура-
май; плшд! алмайды, теппн бурамай» (сагат) дейт!н жумбак-
тардыц ерте заманда тууы мумкш емес. Ойткен! ертедег! адам-
дарга хат, елеу!ш, сагат дегендердш ез! тусш!кс!з болатын.
Сондыктан бул тсктес жумбактарды берп кезд!ц шыгармасы деп
карау керек.

Жумбактардыц мол такырыбыныц 6ipi адам баласыныц жа-
ратылыс дуниесш тану эрекетше байланысты туган деуге бола-
ды. Бул такырыптагы жумбактардан адамдардын дуние тануда-
гы ой-epici, тусш!п, табигат кубылыстары жайындагы угымда-
ры да кер!шп отырады. Олар Ай мен Кунд!, Жер мен кект!, от
пей суды, кыс пен жазды, кар мен жацбырды, жел мен куйынды,
т. б. жумбак еткевде, ездершш угым-тусгн!гше жацын нэрселер-
ге салыстырады.

Аспан элем! жумбак келемше енгенде кез жетпейтш дария,
улкен кек шатыр, кец сарай бейпесшде алынады. Кейде сол ас-
пан элемш мекендеупплер гамдер екенш жумбакка косады. Мэ-
селен:

Kepin ед!м б!р улкен дарияны,
Барша кыз мекен ет!п жатыр оны.
1шшде ерльбайлы ек! акку бар,
Жарыцтык жеп сарбас балалары,—

деп, аспанды — дарияка, жулдыздарды — дызга. Ай мен КунД1—
аккука, Жетпсаракшыны — балака тенейдй

Ай мен Кун, жулдыз, Жетгкаракшы, уркер, Шолпан унем!
парланып жумба-цталмайды, эрдапсысы ез алдына 6ip жумбак
болып та огырады. Сонда кунд! алма деп немесе кум(с табак, ак
сан дык деп бейнелейдк

Жулдыздар, Ksdinece, ак моншак, меруерт, шашылкан тары,
уса к тас немесе кыз бейнес1нде жумба-кка косылады («Уй устш-
де усад тас», «Там басына тары шаштым», «Такиям толран сек,
epTeiiricin дым да жок», т. б.).

Айды жумбак еткендс, кебшесе оныц уш мезпл! (жаца тукан
ай, айдыц жартысы, айдыц толкан кездер!) белшектене алына-
ды. Эр мезгыпне белек-белек бейне табады. («Кеп бауырсак
1Ш1нде 6ip калаш», «Жабыц астында жарты кулше», т. б.) Му-
нымен катар, Анды су бетше тускен келенкеамен де суреттеп
отырады. Мысалы:

Конактап кунде келер су бет!не,
Пар келмес rayhap затты келбетше.
Мекеш су жуз1нде кершед!,
Тамаша, карал турсам сурет1'не.—

Халык аспан элемнгеп Шолпан, уркер, Жстнсаракшы, кемшр-
косак, найзакайды да жумбакына енпзедБ Эркайсысыпа уксас
келетш сырткы бейне, сурет, сипат, белы табады. Шолпан, уркер,
Жеп'каракшыны, кебшесе, кус бейнесшде (Жетщаракшыны —
уйрек, уркерд! — балапан, Шэлпапды — тоты кус деп) сурст-
тейдй

Жаратылыс тацырыбына шырарылкан жумбактардыц 61‘рсы-
пырасы жерге байлаиысты айтылады. Бул ретте жумбак Келеме-
не енетшдер: жер, су, от, боран, кар, тау, тас, ес!мд1к, т. б. Жер-
fli жумбак еткенде елшеуаз ппшлген 6ip дуние, келемше кез
жетпейтш шлем туршде сипаттайды (мысалы: -«0лшеус1з iiini-
iiM, жшс13 тц<т1м», «Зер-зер Ki л ем, зер шлем, кетерейш десем
зор К1лем», т. б.). Суды жыланка тецейд! немесе акысымен ац-
картады («Жылт-жылт еткен, жырадан еткен», «0з1 ток, келен-
кеа жок»)- «Отка жанбас, сука батпас» деп музды, «Жер ту-
6ineH боз жорка ат келед!» деп боранды жумбак етедй

Жер элемш жумбакка енпзгенде окан жер бетше шыкатын
ес1мд‘1ктерд1 де косады. Бул ретте халыктын жумбактарынан
епн, шеп турлер! орын алады, эркайсысыныц шаруашылыкка
пайдасы кеп екенд1пн керсетедк «Аласа терек, алпыс бутак, бу-
так сайын уя, уя самый жумыртка» деп егшшц басын жумбак-
тайды. Кауын-карбызды кегенде жатып сем!рген кек ла>кка те-
цейдк «Кырка шлем жайдым» деп, жазкы жасыл жер KepiHicin
образдь турде бейнелейдк

Казак жумбактарыпыц курдел! 6ip такырыбы — терт тулж
мал, жалпы хайуанаттар жайыпа арналады. Мал ecipin кэап
еткен, оныц сырын жаксы бйпген халык терт тул'жт'щ езше тэн

Minc3i мен касиепн, адам баласы уш!н жасайтын кызметш, кел-
Tipep пайдасын айтып жумбдгына косады. Терт тул!кт! жум-
бак еткенде, эрб!р малдын аты айтылмайды, тек мушелер‘1 айты-
лады. Бул тадырыптагы жумбактар «Тесек астында терт бауыр-
сак» (сиырдыц емпгеп), «Ек! к!с! карауыл карады, 6ip idci шеп-
шек терд!» (туиешц еркеш!, ерн!) сеюлд! болып келед!. Кейде эр
тул!кт!ц неше айда телдейтпнн де жумбак аркылы б!лд!ред!.
«Он ек! туне, он жылкы, тогыз сиыр, бес ешк1» дегенде туйенщ
он ек! айда 6ip боталайтынын, жылкы он айда кулындайтынын,
сиыр тогыз айда бузаулайтынын, ешк! бес айда лактайтынын
керсетедй

Хайуанаттар дуниесптен жумбакка косылатыны: каскыр, ко-
ли, аю, жолбарыс, арыстан, тулк!, т. б. Вуларды жумбактаганда,
олар сырткы беннеамен, м!нез-кылыгымен алыпады. Кейде
жырткыш андар жумбак келевнне ездерыпц адам баласыпа, терт
тул!кке жасайтып кастыгымен енедй Мысалы:

Кклемнщ турлер!ндей жундер! бар,
Айбатты, жап шыдамас ундер! бар,
Шаршы бой, сулу кунрык, кыска кулак,
Кетет!н зияя кылып 6ip жер! бар,—

ден жолбарысты жумбактайды. Немесе:

Белестен шапкап бест! ат,
Булк!л келген жел!ст! ат,
Кузетйзд! !здейд'1,
Малдан кудер узбейдк—
деп каскырды сипаттайды.

Каскыр жайы жумбакка, кеб!несе, оныц уй малына жасай-
тыи кастыгымен алынады. Мэселен, «Кел!н1‘н!ц атасына айтка-
ны» дейл'н энпмеде каскыр гана жумба-кталмайды. Онымен б!р-
ге еск! ауылдыц эдет-гурпы да суреттелед!. Бул энпмеде кел!п!
атасына: «Саркыраманын. ар жагынла, сылдыраманьщ бер жа-
гында манырамапы улыма жен жатыр, кынамадан жапыманы
экелййз»,— деитй Мунда езен, камне, кой, каскыр, кынап, бэк!
жумбак тур!нде айтылады. Еск! салт бойынша, жас кел!ядер ау-
ылдагы улкен к!с!лерд!к атын атзмайтын болган, атай калса,
ол кунэлы саналган. Ал мына жумбак туршде айтылып отыр-
ган энпмеде icici а сына уксас келет!ндер! бар (бзенбай, Камыс-
бай, Каскырбай, Койшыбай, Бэк!бай болуы мумк!н). Сондык-
тан оларды дана кел!н эр! жумбак, api тус!п!кт! ет!п тапкыр-
лыкпен жетюзедк Б!р жагынан, кас’дырдыц малга келпрген
каскунемд1к зиянии айтса; ек!нш!деп, еск! салтка байланысты
угымды да жумбак етед!.

Хайуанаттармеи катар, казак жумбактарынан шыбып-ш!р-
кей, курт-кумырска, бака-шаян, т. б. кыскасы, барлык жэнд!к-
тер дуниес! орын алады. Булар ездер!п!д тус-туп, сырткы белп-
лер!мен, ар турл! т!рш!л!г!мен жумбакка енедй Бул такырыпта-

гы жумбактар «Ушканда еден айтады, конгацда жер казады»
(коцыз), «Юшкене гана кара тас, этап туйе тарта алмас» (ка-
ракурт), «Елек-елек тарым бар, кетере алсац бэр!н ал» (кумырс-
ка жэне илеу!), «Ат басты, аркар мушзд!, 6epi ксудел!, бекен
сайды» (шеп’ртке) сиякты болып келед!.

Жумбактардыц аса б!р мол такырыбы — ецбек-кзсйг курал-
дары жэне турмысца керектч жабдьиугар жайына арналады.
Бул такырыптагы жумбактар улкенд!-к!ш!л! <курал-саймандар-
дан бастап, ыдыс-аяк, ине-жшке дешн камтиды. Арба, шана, ка-
мыт-сайман, ер-турман, балга, балта, дыскасы, барлык шаруа
куралдары, уй жабдыктары, ки!м-кешек, ыдыс-аяк, ине-жш, т. б.
жумбак келем!ие енед!. Мысалы:

Jai бар, цадамы жок аягыиыц,
Тнмейд! ушы жерге аягынын.
Кос колды хайуанга арта салып,
Салады эуез!не баягыныц,—

деп, арбаны суреттейдь Немесе «©з! батыр, жасырынып жатыр»
(какпан), «Турса туйеден, жатса кояндай» (ер-токым), «Алдын
айпар, жапын жайпар» (шалгы), «Ерте турдым, ек! айыр жолга
тустш» (шалбар), «Ек! шей жудырыктай, ортасы кылдырыд-
тай» (туткыш), «К1’шкене гана тостаган, кетерш мен! тастаган»
(узецп), «Eip тыпгканда ек! куйрык.» (ине, ж!п), «К!шкене гана
ак кусшк, жупре-жупре буаз болды» (уршыц), «¥зын куйрык
сауыскан, б!р келдщ суын тауыскан» (кауга), «Отыз омыртка,
кырык кабырга, бэр!н устап турган— ауыз омыртка» (отызы —
уык, кыркы — кереге, ауыз омырткасы — шацырак), деп жум-
бак етедд

Казак жумбактарыныц такырыбы жане мазмуны жагынан
эр! курде-nici, эр! кебк o^y-6iAiM, енер, техника жайын сурет-
теуге арналады. Бул такырыптагы жумбактардыц б!разы казак
елпйц Россия мемлекет!не косылган кез!нде туган сек!лд!. Ал
басым Ksnmuiii б!зд1ц социалисток заманымызда, казак халцы-
ныц экономикасы мен мэдениет! еркендегсн советпк дэу!рде ту-
гандыгын байкаймыз.

Советик дэу!рде казак халкы экономикасы еркендегсн, мэде-
ниет! гулденген елге айналды, оку-б!л!м, техникага не болды.
Ертедег! казактардыц тубне енбеген, тек армапы болган мэде-
ниет ордалары, оку-б!л!м берет!н орындар, техника куралдары
кебейд!. Казак жастары окуга умтылды, эр турл! жогары ма-
мандыктар алды, техниканы мецгерд!. Казак аулыпыц турмысы-
на енген бул жацалыцтар халыктыц ауыз эдебиет’ше, сопыц
!ш!нде жумбактарга улкен эсер етт!; такырыбы мен мазмуны
жаца жумбактар тууына себепкер болды.

Аталган такырыптагы жумбактар енер-б!л!м, оку, техниканы
жалпылама турде алмайды, аркансысын ажырата, жекелеп
алады жэне нэтижесш айтады. Мысалы, оку окып, б!л!м алуга
керект! жабдыктар мен куралдарды сипаттау аркылы оку-бййм

жайы жумбакталады. Бул репе жумбакка енет1нлер: кагаз, ка-
рындаш, калам, spin, гатап. географиялык карта, дэптер т. б.
Жумбак калам мен карындашты жуйр!к жоргага, сия сауытты—
тастан согылган, суы таусылмайтын кудывда, эр1‘птерд!—-ага-
йындас адамдарга тенейдн К«тапты «жаны жок, болса да, акы-
лы адам icia 1стейд(» деп, немесе:

Б1р нэрсе б!лмегенд! бшпзедц
6з1цд1 карап турсац кулпзедк
Жалганда ацпмес! сондай кызык,
Жаныцды тывда й берсец гарпзед!,—

дсп сипаттайды. Географиялык картаны жумбак еткенде:

Жер керд[м кал асы бар,
Уйлер! жок мекендейтш.
Кел керд'1м, ©зек керд!м,
Сулары жок терецдейтш,—
деп бейнелейдк

Техника туралы шыгарылган жумбакгардын келемше ене-
1П!дер: кебшесе. автомашина, паровоз, поезд, телеграф, телефон,
радио, комбайн, трактор, элсктр, самолет т. б. Халыктыц жум-
бактарында паровозды алып кушп кара айгыр немесе бозда-
гап кара шген деп, поезды кеннп бара жаткан керуен деп сурет-
тейдГ Радиолы жансыз булбулга немесе аспап йлшдчш тенейд!.
Самолстт! аспан айдыныпда жузген жайын бейнесшде алады.
Электрд! «байласаныз журе бастайды, шешкенде турып калады»
деп корсетед). Телеграфты жумбак еткенде:

Бммеймш аяктарын неше мыциан,

Bip нэрсе аркасында жалгыз кылдан,
03iiiin иелер! эм!р кылса,

Жер жузш 6ip сагатта сайран кылган,—

деп сипаттайды.

внер-б(л1м жайында шыгарылган жумбактар 6ip жылда не-
ше ай, неше кун, неше жума бар екепдшш де суреттейдк Бул рет-
те жумбак жылды саму рык куска, 6ip жылдагы 365 кунд! жу-
мырткага, 12 айды уяга, 48 жуманы балапапга тецейдг Сейтш
бул жумбакты халык календарь есебшде айтады.

Халык жумбактарыныц кейб1реулер‘1 еткен замандагы байлар
мен din. иелергн кул/а, эжуа erin сипаттайды. «Ку агаштын ба-
сында кутырган адам айкайлайды» (мешгг, молда) деген жум-
бак та халыктыц дшге, азаншы молдага кезкарасы кандай
екенш б!лД1ред1. Дш ордасы деп молдалар айтатын меиптт! ку-
арган агашка, азапшыны кутырган адамга тенейд], мазак етед?.

Ауыз эдебиетшщ баска турлер! секйдЕ жумбак-
Жумбактардын тарЛЫц да езпге тэп ерекшел'1ктер1' бар. Ец алды-
ерекшм1ктер|. мен жумбактар тапкырлыцка курылалы. Жум-
бацтын ез! де, оныц шешу! де асцан тапкырлык-
пен курылуга thicti. Сонда тана ол жумбак болады.

Жумбацта фантазиядан да деректйнк, нактылык басым келе-
Д|. Ол жумбак келемше енетш нарселерд! алыстагы булдырдан
емес, адамныц кез алдындагы, кун сайын Kepin, бйпп отырган
нэрселерш жумбак етедп Бул нэрселерд! жалпылама тур1нде ал-
май, белшектеп, жекелеп алады, арб!р заттын белек-белек бел-
шсктсрше айрыкша кешл аударады. (Рас, жумбакта б'фиеше
нарсеьп 6ip-ax айтатын, жалпылама турде керсететш кездер! де
болады. Б!рак ол ете аз кездесед!.) Мэселен, жумбакка снырды
енпзгенде, оныц ез!н айтумеп кабат, мушз1н де, емшепн де, су-
пн де белек жумбак; етедй

Жумбак ез келемше енетш заттарды сырткы белые!, сырт-
кы кескш KepiHiciMeH сипаттайды («Караша тауым карлы бол-
ды, б^ржауса кетнейтурын зэрл! болды» шаштыц агаруы). Му-
пымен катар жумбак op6ip затты кулакка ссплетпг дыбыс бел-
liciMeH де бейнелейдн Мысалы: «Оуедеп куб! тусп, кубшщ туб1
тусп» деп куншц куршреуш жумбактайды.

Жумбактыц езше тэн 6ip ерекшел!п — жумбакка алынатын
нэрселерд! аткаратын кызметше карап керсетупще. Мэселен,
кулыпты жумбак еткенде:

Э, керемет б1р нт бар

Уй багады, урмейдц
Аяты жок журмейдЕ
Руксатсыз ол иттен
Ешк!м уйге к!рмейД1,—

деп келелй Жумбактардын кепш!л*1пнде осы ерекшелш айрыкша
кезге Tycin отырады.

Кейде жумбак sp6ip заттын неден !стелггн»н, теп кандай
екешн, кешннен, кандай куйге тускешн де сипаттайды. Мысал-
га уйге усталатын ши туралы жумбакты алайык. Онда:

Оз ел!мде шеп ед!м,
Желюлдегеп боз сд!м.
Колга туст1м, киылдым,
Он жер^мнен буылдым,—

делшедЁ Ал тузды «Судан шыгады, судам коркады» деп жумбак-
та иды.

Жумбактарда кеп кездесетш ерекшел1кт!ц 6ipi — заты жа-
кын заттарды парлап, косарлап айтуында. Ан мен Кун, Жер мен
кек, кыс пен жаз, кун мен тун, кол мен а як т. б. жубымен алы-
нып жумбакка косылады Бул ретте, мыс 1лы. Куп мел Ай мына
турде жумбак спледг

EipeyaiH 6ip улы бар жэне кызы,
Бйгед! ол екеу1н дуние жузй
Уйыктайды улы туиде, кызы кунд1з,
Жургенде б1л1нбейд1 баскак 131.

Жумбактыц кайсысы болса да непзп ойды образ, оралымды
ушдыр соз аркылы б1ЛД1ред1. Керкемдж суреттеу куралы болып
табылатын тецеу, метафора жумбакта коп колданылады. Bip
irapceni eriiimicitie тедеп, салыстыра отырып образ жасайды.
Мэселен, щепрткенк

Ат басты,

’	Аркар муй1зд1,

Bepi кеуделц

Бокеп санды,—

деп суреттейд! де, кез алдьща оный кескш-ш'шппн елестетедЕ
Казактын жумбадтары, езшц курылысы, сез айшыгы жагы-
нан макал мен мэтелге уксайды жэне кебшесе елец турпще келе-
Hi, уйкасым, ыргактарды сактап отырады. Мунымен катар, жум-
бактарда да дыбыс ундеепп, дыбыс кайталаунп лык, сейтш ба-
рып айтайын деген ойга тындаушыныц кеецлш белуннлек кеп
кездеседй Муны «Жаралганда жабыскан» (адамныц не заттыц
аты), «Ти десем тимейд‘1, типе десем тиед«» (ер!н), «Такиям тол-
сан тары» (жулдыз), «©леей де елмейдЕ елмесец де елмейд!»
(адамныц ес1м!) сиякты жумбащтардан керем!з.

Сонымен, казак хал1кыныц ерте заманда туып, буппп купге
деЙ1н осу, жанару успнде келе жаткан жумбактары мазмуны
социалист!^ Typi улттык мэдениет!м13Д1Ц кернекп 6ip тарауы
болып табылады. Оларды адам баласыныц ой-epici, дуние та-
нымы, 61Л1М келем‘1 ул₽ая 6epyine квмектесепн, тапкырлыкка,
бппмегенд! белуге, 1зденуге ой салатын, соган умтылдыратып, 6i-
л‘1мд1к, тэрбиел1к mohi бар халык шысармасы деп караймыз.

I Н т a $ э у
КРТЕПР5Р

Барлык. елдйя ауыз адсбнет!-
нси мол орин ajiF&it теме ка-
flEiLKtSaii Жззу-сызу enepi болмагип кезйцс ауызша ШЫ^аргап
курдел! шыраридеынъзн. 6ф rypi — ерггегйер.

EfrrerLijep квб'шссе, карз со.ч рей «де эйтылатыядыктаи, сны
халыктыц ерте замамдл шигарган керкем онги'мса' деп караЛ-
мыэ.

А'я;и£(Я одебр^тпкк ба of (я rfpAept оекстд/, ертегмер де адзм
бзлэсыньщ ецбек-кайп ету, турныс-тЁрЕШЯЁК куру Таж1рибг.с1яе
багета пустел тугаи. ЛКирдшдыс 'Нубьгл^сгярыа, га^ягят сырмя
ней к Gin метен, олардын нелжтен болатын ДырыН телик туешбе-
еен сртс'Дегг здэмд&р ар наргет ннрл еткен; аздарйля ауыр ся-
GciiiepiH жензлдету жайын кдрастыргаи. Бул здепшдап угцм-
TyrjjflHTL'pjjj, л^лы-’иы csjiijwiii зкгЁмелеи айт&тын болели.
Свйтётт epneri анйвшлердщ алгэшны yTriJM-pi тут ан.' (Халык 1ды-
тярыясынып бул тур! «ерК-ri» дед аталуыпыц озрак, онда эйты-
лагин ацпмелерхцк сете кал матан ер-вь дам айда туглнлыгын
лига рта ды.)

БертЁн келе, экономика нын. iflrepi дамуы, когамдык карым-
датъгпйетардын алга йасуы, адам балэсыныц дуние танммынын.
он-Bpkiiiin, сана-сснмЁшн, улгайып ecyi ясядны халык шытарма-
л а рыма, солык, itULitic ертепльрге кеп Эсер еткен. Осы не надо ер-
Tci bscpAiii а [га1пцы у.чплвр! эр турл! «эзгср!стергс ymtjpan. жаца
ертеплер туа бастаган ж one Рида адам бэдасыйын арман-муддс-
cir ойчйнясы, бскЯгниацтап кутетп! ywirf суреттелген. Осы ретте
туган ертсгЁлердсЕ! адам балпсыныд TyphiHC-Tipriri.’iiri, eiwipi, icl
баеты орын алады, к&тпмдык; мая! бар игзселелер гадгермед!.,Бу*
лардып бэрпт халык ертеплерЁ керкеыдеп сурсттеу, обрйзцар ар^
кьйгы бейггелстг.

Бул сек!лд! жагдайларды к а яй к ертегТлер! дс басынан кеи.пр-
тетг деуте балддь?. А лайда, кэзвх лртегмеряз счз етмелде. 6is
оныц ен алгашкы улйлер), олардын мазмуны, к&ркемдЁк дэре-
жест в»*ядай бодгэядыш жайын адыктан айтя алмлймыз. Ййт-
кем! ол е рте ri л ср алтаиты айтылу цалпып сацтай отырып, 6h-
д!ц jjayipi-uian? жетлен «?.мес. Ауыз здебиетинц баска тур! сегал-
д1, ертеплер де ауызша шытарылып, ауызша тарагандык.таи эр
тррлЁ asrepiстерте ушырагац, б!р ертейге б!рнсше ертсгйбн эц-

riwet'i косылын арЗЛасКЗИ. fiepri замаши туган сртеплер ерте
заманда шыккан кейбЕр сртеллерд'иг алгашкы улплер!и. плар-
дин икигдларын б ой ы на жинзй да ;курген.

Огыгая байланысты тагм бгр жайды ескергс кстйл/к, Назад
Г1л1нде ауызнтд антулкп келгсн ер-адплсрдщ барлыгын б] рдей
казак. халкы шыгаргап жсЛ. Казак ертег1лер!ш!1 пшндс агййын-
двс-арялаг, керш Елсрден, атап ннтКянда: орыс, кыргыз, езбсн,
туркмен, татар, Сашк.урт, каракализк хзлыктарынан альпшан,
fiiare cbikin и&тхвя, еэ!ыззд}д тед-тумамыз болган сргсплер Де
бар, Бул алуаидас ертеплер кездсйсок. турде один епбегсн. Ол
казак халкымен к&рхшлердщ арасында кал заманга сазылган
экон ом икал ЫК; а м йын -достык ка ры м -да ты дзет а рдыц негЕз! к де
енген. CfJfrrin, -каза-к, халкы бул ертаплердщ жадны мазмупын
алып, мансрлеп анпмслегев, езыннтумн шыгармасы епп жЕбер-
ген. Сонлыдтаи да 6sя олзрды казах, халцыныц ерте гЕ ci дед ка-
рпу га тшспмйз.

Казак ертсгглер|'нГк ел (тргсегнаижинзлыл. хйткд
с ”ч i-ycyi, басил жузгпе щыгуы XIX гясырдын скЕнпН
' лиивдуы Я жартысынаи басталады деугс болады.. Бул ретте*
доче зсрг«яу1- Шокан Узлиханов, Г. И. Псжянин, В. Б, Радяов,
Э. Дквдевтыц (булярдыц кызыетЗп Kipicnc бэлЕм-
дг айдкздбиз) бэокй (мрждас адзлздярдьщ айрылшп гнбек ciriip*
reiii байкалады. Олар А. Б. Алекторов, А. Васильев, Н. Панту-
COM, fiwuiT Дауылбпев, Тэ(па<ухп?йбст Сейфуллин, О. Элжяпоа,
Жагыияр Айманов, Б. Досымбекоп, М. Ибрагимов т. б.

Осы аталган адамдар сал кезде Срыпборда, Омбыда, Кйзап.
да, AcrpawiL йен Таптквдитс шыгатып газет-Журиалдар бетииле
казак ертегЕлсрш унсм! жяриялап отырады. Олар озлдр! жияа-
гаи ертеплсрД! не орысша, не Казактла бастырады, ней де б[р т1л-
де еадя кгыгарады, Ертегглерлг даляк тШнде шыр&ратын болел
(с&зЕ казак[1|з. эрп} орысша). озща *кыската щазмуиин орысшя
зударады. Вулэрдын ясцнагап матер и а л да ри етвди гзсырдыц
жетпкЕнш! Жылдарыпэп баегзп, «Дала уаяяяты» газейнде,
«Трргай облыстыц ведомоеындат*, «А'кмолл облътстык йедомь-
сыхщд», «Ортянбор глз₽т|яд£>, «Орылбор губ&рикадык ведомо-
сында», «Астрахань газейндс* т. б. узбек басылып ту рады. Ка-
зак ауыз здебиеттгнц, с^ньщ йшнде. е-ртвилсрдщ кептеген улг{-
лерй, acfpece, Омбы мен Орынбордв шыгатъш 1'Язсттерде молырак
жзринлапады.

Жснярыда лталган дпяыдардыц шпиен казак epTcrixeptH жн-
нап бастырУдЬ айтарлыктай ецбек еткецдер — А. Алекторов,
Н. Паш-усов, А. Васильев, В. Дауылбвев, М. Досымбековтар.
Бул ар ел лрасына’й жинягзн материя лдврын торт-бес газет*
бастырын отырган жэне жеке. жинак ет!ц тс шыгаргзл. Мысалы,
А. Ллекторовтъщ жинаган ертеплер! Омбы, Астрахань, Орынбор
га.четтср1ндс yiichii жариялашып келген Жане ол бЕр ертентп 6ip
гана жёрде бастар а тын болган. КсйЕпнен ол eat жнцавэп сртеН-

лсрТн iciTan er-п 1898 жылы «Киргизская хрестоматия» деген ат-
JTEii ек] T1J Де Орынборда тыгарган.

Казак ауыз эдебиеттщ упилсрп] ол арасынан жинау kine
белсепе аралзскян жэне бул женЕцде пекан уюлттылыи жаса-
ran адампын, 6ipl И, Пантусо в болды- Ол жстшспгш) жыл дар-
Дан бастап казак ел1н!ц кеп жерйг ярзлайды, Казак тЕлЕи уй-
рснод! жэне журген жерБьде ауыз эдебиет] нусияларын жазып
алып отырады; жмпзгап матерпалдзрын орыс. тёлЕне аудьрады.
Оаып иатериалдэры, кебшесе, «Двйа уалзяты» газет! к де (орыс-
тлэ аты лКиртпзск&н гтепм газета*) txi ттиде увбвй жарила-
ныи турады. КгйЕннен ол «сКазак-кыррыз т!л1н убрспупнлсрге ке-
мекгш материалдар* жэне «Казак халык вдебиетВпц улгтлер]*
Деген атЕтсп 1899—1909 жылдар арасыйдз (арнЕ орысша, сез! ка-
закшз) ж'в-п жнлак шырнрады. Олары Казан каласында ба-
сылады. Кул жиияктаргз дозяк, ертс.г1лерп[сн кеп материалдар
eneni.

Казак зуьтлдйрын кеп аралaran, ауыз эдебиет] улплерхи жи-
Fiair. баспа жузше шыгируда бфсыпыра енбек сЩЁргсн адйанык
6ipi — А. В и сильев. Оныц, жя наган мате риал дары «Дала уз л ая-
ты:» газет! мен «Торгам облыстык ведочосындэ* ек! Блде узбей
басылып туряды жэне «Казак ауыз эдебиетшщ улгТлер!» деген
атпен 1897 жылы йТоргай облыстын, редомлсыиыл» слу иакты
пнипршдс кептеген ергеплер басылащД. Васильев ЖйнагаП «1(л-
riwep* 1Е5& hlv«iw Орьмйзорд-л {ееа! *;зда;,ша, арй! Сфыеша) н:ек.е
вдтапшя болып шыгады. 1900 Жылы «Далз увлйнты» газ^нде
«Бозжпчт*, 1901 жилы «Козы Кнрпеш — Ваяц суду* жаррялан-
ди. Бул екеу1н де жинап, гз эстке б исторгав А. Васильев болды.

Казак epTCTMispin жинау, басни жуяЕие тыгяру жтнндв со-
ветт'к дву1рдс Гнрсыиыра жумыстар 5стслд|. Егер Октябрь рево-
лгпцпясыетл лей]и бул icri жеке адамдар гань жург!зсе, совет-
т)к даузрдс оган рылыми-зерттеу мскемслер! катысалы, миглекет
тирапыкал каржы tfeaiiiefli. Мунымеи катар, советпк дауЕпде ка-
зак ертсг!лср! орыс Tenure ауДарылып Oipneuie per жеке жннак
болып гиыкты. Бул жвшнде кэзакствндык жазушы Л. В. Макеев
пси профессор В. М. Спдельниковтын, еибектерш айрыкша атау-
га болиды

Октябрь репол io цня си па дей1п казик ертеплер!Н ел ари сыпан
экввди йлутмшчкр болев дв, он.12 гыдиМ’л	бв.яндайтъ'н

улкеидькйшл! ецбектер болмады. Бул ретте Пота инн, Васильев,
Лиеде и, Меллора 1ЕСКНЙ т. б. 6i рен-сара и гина мака лалар жазып,
ппбрлер айткан. О тар кобнгесе Казак ерте ri лер] ti жинау керск-
т1г!н сез стт].

Казак иртег’лср1Л гылыми тургыдан зерттеу icj соясгпк дэ-
уЕрде гана кол га алыиады. Ллгапиш кезде мэселс газег-

1 Л. Млкссе. Казахские народные скааци, Ллмя-Агд, 151-10, JSE2; В. Сн-
тл{1'1Дкыс ока^кп, М^гква, ISS2, Алми-Ата, 1058.

журззлдык чэкзлалар кэлемйда * орта жевтепке арналган оцу-
лыктдрдв2 ндеялык-керкекйк жагыяан алып караута ;се1йл
б&лЕнсдЗ. Казак ертеплсрЕн зерттеу жайы ссылай басгалады
да, кежпнен курдел! гылыми енбектер жазыпады. Дегенмен, ка-
зак ертегЕлерЕн зерттеу жолында кате-кемшкпктср дс ботмай
коГиац жок. Мупыц ед бастысы -ертеплердт барлыгыи хплык-
Ttdt; деп багллау, таптык жЕпп, когамдыц сырын зпщау, кай ср-
тег:, цзн таптын ндеясып керсететЕпдЕлн аныцтамау нелзЕнде
болып келдЕ. Осыпыц пэтижесЕндс екЕ моден пет туралы леннп-
дпс пЕм бурма.тапды. Бул катг-кемшЕлЕктсрдЕ тузете отырып,
халык сртеНлерЁн багалау, зерттеу жайында казак фолыслорис-
rcpi жаца ецбсктер, зерттеулер жаэды. Бул жешнде академик
М. ЭуеповтЕц енбеп и атауга болады3. М. Эуезов казак ертегг
лерЕ’пн ндеялык-кяркемдЕк ерекспелпстсрш, тарихи даму жолда-
рып зергтедЕ, ертеплердщ эдебиет тарихынан алатын орнмн
аныктайлы. КсйЕннсн ол казак ертегЕлерЕо зерттеу iciiie кайта
орзлады да, «Ертеплер» атты гылыми ецбепн жязады1. Онда
казак ертеплерт жан-жакты алып текоередЕ, мазмупына карай
такырыпка беледЕ, керкемдЕк срекшслЕктерЕп апыктайты.

Ертег'дан халыктыц ар кездеп турыыс-ттриплЕгЕ,
Ертсг11срд|ц когамдык вмЕрЕ, ой-арманы, дуние танины мен
К кезкарасы т. б. керЕнЕп отырады. Соидьжтан да

Белинский муны «Халык жапыиын айнасы^ дсген
болатын. Добролюбов псп Горький халык ертснлерЕн аса жога-
ры Сагалам кслЕп, ертеллер халыдтыц омЕрЕн, гурмыс куниц мй
нсз-арскеттерЕм бЕлу yinin аса керекп материал скенД1гн1 айта-
ды, ертеплерд! тулырушы да, сактаушы да халыд екендкм, дэ-
ле-тлейдк

Халык, езппн ертеплершде, цикл турЕиде болса да, корим ом1-
piwiii ляп те ген мэс^лслерЕи камтнды. Оларды халык, плеп, кеи-
wi.iix мудлес! туррысынан энпмелейд!. Ьртег1лерде айтылатын
анпмелерд|ц кайсысына болса да халык езЕннге корытынды жа-
сан. адЕл багасып бе pin отырады; ticui унатятындыгын, нсн! жен
керстшдгпн сурсттепд!. Мысллга казак халцыиын турмыс'-слл-
тыиэ байлаиысты тугаи ертеплерш алайык. Бул такырыптагы
ертегьтерде утпан-тещз маселелер кетср1лед1; уй шйпдЕк личме-
лсрдсн баста и, когамдьгк Moni бар жайларды б гида у га дей!я
барзды. Солардыц барЕнде халыктыц сьп ы да. Mini де, костауы
мен куптауы да т. б. антылады. Неше турлЕ жауыздык, зулым-
дык icrep жэне оны жасаушылар, ел арашн булд!р п журген ала
ляк кулар т. б. халык ертеплерпгде искренний турде орын ала-
ды. Оларга хялыц ез арасынан шыккан карапайым адамныц

1 Е. Исмайылов. Казак ертектер! туралы («Эдебиет жзне иеяусстпо»
журналы, № 1, 1540). Б. Кеи ж с бае н. Казак ертсллер! туралы, 19И,
(сСвЦ Каэакста I», № 119) 7. б.

* К. Ж у м алией. Казах ->ле5ист1 (окулык), 1949,

* К так <1Дебнет1|11Я тарихы, I том, 1948, 19G0.

* «Эдебиет жэне искусства* журпады h& 2, 3, Ллма nt, 19ь6.

аиылы мен канратып, кздшллш уш^н жэсагаа адал ецбепи кзра-
ми-карсы кояды да, улп етедк Муидай адамдардын атцарган
кызметше, ер.'йк (cine суйНнетпдопн ацгартады.

арине, ел арасында айтылып, сакталып келген ертсплердш
барлыгын халык тудырган жале олардыц 6api халык; Т1'лег1яе сай
туган шыгармалар деугс болмайды. Халык муддссше каГппы ice-
лет1н, устам тзптыц нлепсын бЬшретш ерте ri лор де бар. Оларды
халык ертеплержен апыру yruiii eld мадениет туралы ленишцх
i.iiMre, В. И. Лениншц: «Ерте ri Hi когамдык-силен тургыдан ка-
рий, халыктыц ирманы мен муддсН тургысынан зерттеу, жаау
керек»,— дсгеп даналык niKipine суйеиуге тиклтмш. Спида гана
ертеплсрдпс халыктыц сипаты немесе халык т'кчепне жвт май-
лары зйцындала, ашыла туседь

Ауыз адебиепищ баска эпостык, турлер! секьЧДК

Ертег1лердщ лртеплердщ де озшд!К курылысы, керкемдж
ктрыяысы. иреншел!ктерЕ бар. Кандай ертсгнй алсац та, ол
белпл! nip -сюжеткс курылады, oaiiinic басталуы, йякталуы
болады.

Ертеп ауызша айтылатын корнем ацг1мс болгаидыктап, of£H
apCip ертекпп айрыкша нон береди ацпм-ызн мниериея айту.
тыцдаушыпы кызыцтыра тусу жагыи ойлайды, кейде ертекип
эцпмссж:

Ертск-сртек сртс екен,
EuikS жуж борте екен,
Кыргауылы кызыл екен,

Куйрыц. жуш узым скоп,
Музга жыгылгэн скен,
Снрагъ: cuhf.hi екен,—

дсп, немесе:

Бар екен, жок екен,
Eepi бвкеугп екен,
ТулкЕ жасауыл екен...—

ден так.нацтий иаднеледк Осыдан api карай Hcrtari оцп'ме ецн
гасынл К1р1седЬ Ал цейде ертскнйлер айтятыи эцпмешне Cipieit
kipiceAi. ертсгне катысатыл басты кей1пкерлср1мен б^рден та-
ныстырады (сБаягыда бгр кедей болыпгы, оныц уш балясы бо-
лыпты»... т. б,). Ертеплерде айтылатын оцигаларды осы непзде
баяндау — ертегйпц курылысынд тап басты ерекшелМ бел и и
табыляды.

FptmiiI Ертеппщ оцтнисын тартымды eriti куру, б1р ?,н-
пыедсн CKiiimicii! тудыру ертекпнлердщ шеберл-
rine байланысты болады. Л1. Эуезоп (жогарыда аталган ецбепи-
де) пен Е- Исмайылоп1 казак сртекшЕлериКц айткыштык enepi-
не ерекшс мал бередд Олар ертскгпш! де улкен творчестнойын
адамы деп дарынды якынга тецейд,. Шынында да ертеп айту
epiKKCHFiin epweri емес, ол творчестполык енсрю, искан шебер-
л[кп керек етодк Нсше турл( гажайып окнгяга цурылгап ертеп-

1 Е Л с Mafiu л он. Акындар. Ллматк. 1956,

лерд] жЕпп бузбай ерЕстете айту, эрбЕр эпизодты арасынан кыл
«тнестей етш банланыстыру, сюжстЕя кызгылыкты етЕи баяидау,
ертегЕлердЕц opCip кеш л кер Ене лайыкты мЕнездсмслер беру, олар-
дып образдарын, кез алдына слестетсрлЕктей псртреттерЕн жа-
сау, аркайсъгсынын. ic-эрекеттер'пе карай сездЕк, тЕл таба бЕлу
т. б. ертегЕ айтушыдап мол енердЕ. шебер.йктЕ кепок етедЕ. Де-
мек, ертепшц та рты мд и болу-болмауы оныц айтуиысына байла-
нысты.

ЕртскгпЕ творчествомыц адамы балгандыктан, ол езЕнЕп ре-
иертуарына аса укыпты караган. Орыстъп халык ертеплерЕн
жиняп зерггеген А. Н. Афанасьев \ Н. Е. Ончуков1 2, Й. К. Аза-
довскнй 3 *, JO. М. Соколов d, тагы баскалары: «Халык арасынан
шыккан ipi ертекшЕлер сртегЕ айтуды улкен творчестволык ецбек
дел тусЕнгец жане олар ср reri айту yinifi квптеген даярлыктар
жасаран»,— дейдЕ. Бул жай казак ертекшЕлер ЕнЕц, дастурЕнде де
болтан. Мухтардыц «Абай» роман яядл, СабнтгЕц «<ЭмЕр мекге-
бЕнде» жэне Есмагамбетпн «Акындар» атты монографиясында
казак ергекшЕлсрЕнЕц творчестволык кызмстЕн керсетстЕн яса
кызыкты материалдар бср лген. Ел арасына атаня жайылган
айгкыш-сртекшЕлсрдт халык ете жогары кадЕрлегеп, оларды
жырпты, экынцармеи катар койгап. КейбЕр дарынды ертекшЕлер
ел аралан, журттык жиналгап жсрЕпде ертиЕ, ацгЕме айтатын
болган ж пне 6Ер ангЕмесЕн кайтатай Серией тын, бурын ел ecii-
меген жзна ертеплердЕ тугызган- Ол ушЕн, Cip жпгыпан, бурын-
сонды айтылыи журген ертеплсрдЕ ездсрЕмше ондсп мэнерлеген;
екЕншгдсн. сол халык ертегЕлсрЕлЕц пепз'шдс жаиадан таи сю-
жеттЕ ертегЕлер тугызран, Осынын пепэЕмде ксйбЕр ертекшЕлер
Гкр ертепсЕн GipHenie ку11 бойына айгцан жопе атдыш’ы айткан-
дирын кайталамай оныц жалгасын кслесЕ кувдерЕ узакка созгап,
сеитЕп, бЕр ертегкЕн келемЕ жагыиав повесть, роман дарежссЕне
жеткЕзгеи. Муны Абай айналасыпдагы ертекшьлердщ тнорчест-
’и:,-|ыц емЕрЕнеп бзйкауга болады.

ЕртекшЕлер сскЕден келе жаткан ертеплердЕ антушы, орьит-
даушы гана болып койган жок. Олар ертепиЕц халыктык Дос-
ту pin сакггай отырып, ковамдыц, таптык жагдайларра байланыс-
ты жаца сртегЕлер шыгаргяп. Халык муддесЕн каздегеп ертекшЕ-
лер ездерЕнЕц ертегЕлерЕ аркылы енбеки глерд! езупллердЕ, канау-
mij тан екЕлдерЕн, олардыц ждуьодык Ес-эрекеттерЕн эшкерелеп
суреттсген, булардыц жатымсыз образдарып жасаган. Оларга
халык арасынан шыккан каряпайым адамдарды карсы цойван.
едбек нелерЕп ардактап, жогары дарежеге котерген. (Муны
«Аяз би» ертегЕсЕнец айкын кс+pyi'e болады.) СвйтЕп. ертегЕ айту-
шылар ездсршЕн таптык козкарастарын бЕлдЕрЕп отырган.

1 Л, Н Афанасьев. Народные русские ска зли, [В55—18G4.

3 T-L Е, О и ч у к о к. Сев райе сиазии, 1Я08.

3 М. Е. А з а д о и с к н ft. Русская сказка, 10 J2

‘ Ю М, С о к о л о п. Русский фольклор, 1938.

Казак сртегитертн мазмуцыпя, ар алуан ерекшс-
рт»м«ДЯ л!ктср!ие карай б!рнешс турге бапеьиз. Солар-
диц ппшдс бастьтлары: а) киял-гзясяйып ертеп-
лер; э) хайуанаттар жайындагы сртсгшер; б) турмысча.тт ерте-
гьтср! жэне аиыздар.

Бул топка шрот in ертсгтлер mti заманда туып,
Юг и-гажяиьш содан бер! карай келе жаткандыгып апгартады.
ергг^ер/. Ертедег! адамдар табигаг жзле'ондгц кубььям-
тары туралы. адамныц енбен, TipinLiiK-kaciCi, куpec! жэйында,
дупие-жаратылыс, кас пен дос, неше турл! керсмст куттер ту-
ралы циял-гажайып ерта i-onriмолер тудирг ан. Ола]! оздер1мсн
алыскан жаулары жанында да, сол жауларды жену жолдары ту-
ралы да ар турл! сргсп'лер шынаргян. Оларды жалгыз кезд!
доу, жын-nepi, мыстап кемшр, жезтырнак, жет! басты айдаЬар,
абжылап т. б. бейнеешдс алкан. Булардыц 6api адам баласыня
кветыц жасиушылар, керсмст куш!, айла-амилы барлзр деп ту-
сйтген. Ол TyciniKTepi кебнгесе мнфпк угымга, булдыр ссзтмге,
ертедег! адамдардыц оздер! нланган кон кудзйларга байла-
чысты болады. ЕртеНлсрдщ «щигасы фантазнялыц турде ай-
тылады. Мундай гажайып ертсплердш туу собой!; «Тарихтан
бурынгы кезде экономика ли к. дамудни1 томен сатыда билганды-
гына байлаиысты*, -дейдт Ф- Энгельс.

Эконом икалык. дамудыц тнмепг! дэрежецс болуы себебтнсн
ертедег! адам балясы тэбигат смрып ноле оныц i упия кубы лыс-
тарын жст!к туе'ше алмаган. Сондыктан да бул кубылыстарда
аргыкша жзраптды куш бдр дел угынлам д.т, сагэрна изныл,
сенгеп. Сол купггерд! танып б!лу жпне мецгср!п али жайын да
Карастыргзн, оны киял еткен. Бул киялдары, зрманы ертсп’-он.-
гйиеге айналглн. <тБул ер-1ег!лсрл.щ,—дейд! М, Горьким,— ыаны-
пасы ертедег! жуыысты адамдардыц оз ецбспн оцайлатуна.
оныц ен!мд!л!пн кушсйтуге, гарт аякты жэне ек! анкты жзулар-
га карсы кплдануга талныпуда жтне де сел куш1 аркылы «дуа-
лну», Карбау» од!с! аркылы жаратылыстын сткхиялыц, адаыга
жду кубылыстарына леер етуде ед!. Соцгысы acipece мэцызды,
ойткен! адамныц взеозннц кушите калай катты сспгендцтн нер-
Cfrreni, ал бул сснтм адамдардыц элеуметттк ара катынастары
мен ецбек процессе pin упшмдастыратып свзд!ц айкын жане мей-
лшше пакты пзйдасин карсетед!»1.

Будин кейтп М Горький: «Ецбек процестср! арцасындя жз-
ве ерте замандагы адам баласыпыц олеуметт!к турмысы арка-
сында сезсм туган материалист ойдыц абдеи айцын белплертн
алгашкы ыадениеттйт тарнхшылары ыулдсм сез цылмагаи. Бул
белплерд! б!з ертеплер мен мнфгер туршде бтлемтз. бул сртс-
г!лер мен .мифтедцеп бйт хайуаядарды асырацды ету ушш кт«?л-
ген жумыстпц, емдеугс корпит! нюптерд! табу ушит, ецбек ку-

! М, Горьки н. Эдсбярт турллы. 173-бет, l&H.

ралдарын шыгару yniiii ёетелген жумыстын бслплерШ квре-
мЬ»1,— дейдё.

Демек, ’'нял-еажайып ертеплср ертедег! адамдардын бол-
ьше жайындагы сез! мшен, ар турл! кауш-кагерлерден кутылу,
Tipiiiiaiic ету, табигат сырын танин биту жэне оны каше багын-
дыру жайындагы армап-киялыняп туган, Сондыктан да бул ер-
тегиерде ертедег! адамдардын ецбек пронесшде ацезран армян-
муддес!, жд&ылыкты болашактая куту!, сштймиспк нездарлоы
да Kopintn отырады. Олар ауыр ецбект! жец!лдетсек екен, жаксы
шат еьбргс жетсек екен деп армян кылган, соны кексегеп. Ал
бугаи олар онпнц киялы аркылы гана жеткеп. Сол киялдарып
сртеп-одгЕмсге анналдыр! ан* Бул жениИде М. Горький
былай дейдк ^Тшт! атам заманил уакытгэ-зк адам баласы ауе-
дг ушу мумюнийлич жвшнде ойлигаа, муны... «.’Ушк.ыш илем»
туралы ертеп б!зге айкын керсетед!. Жер бетёндеп журшт!
жылдамдвту туралы да оплакан, муки «Журден ет!к? туралы
ертепдеп кнруге болады, ... езеп уейнде оныц агысыиад гвр;
жылдям журугс умтылгапдыктып аркясыида ескек пен жслксп-
Д| ойлап шыгяруга; жау мен хайуалды е.тпруге талпыну —
пращты, сад.чцты, садак огын ейлап шыгвруга турткё болды.
Xin Hipy жэне б!р тун iiuiiijie бйрталай кеэдемс току мумюнди !
туралы, 6ip тун ituiimc жаксы уй салу туралы, тёпт! «сарай» са-
лу туралы, ягнн жаулак коргайтыл пана салу турялы ийлап,
журт осипни арклсында енб^ктщ ен ерте замапгы куралдары-
кыц б!р! болган уршыкты, току уш'к жабайы кол станогып
сила и шыгардызЛ •

Эрнне, ертедеп адамдар злдына койган максатына. ойына
алган, цнял еткен дрман-мулдеЫне Орден жеткен жок. Олар
бул ж пл да талай кпыншылыктарды басынап кеппрген, Оны ср-
теплершде де сурсттеген. Глрак олар адам блласыныц кунни,
МЭПП жасяйтывыч б!лгец, ®з!ле душпан кунл‘ерд!н fop in де же-
Hin пп.ггатынъ1на сенген^Бул сен!м княл-гажайыц ертсплершеп
де мол орын алган.

Книл гажанып ертеллер!п!ц жагымды кей!пкерлер! карапа-
йым адамдар болып отырады. Олар алдыпд койгав максатына
жету yniiii, табигат сырын танып-б!лу, т!рипл!к ету. жауларын
жену yniiii куресед!. Коитегсп кимшпылыктарлы басынан кёш!-
ре отырып, акырыида, максэт-м у ратина жетед!. б!ртёндеп габп-
гат сырын угыпа бастайды, кандай жауллры болсз да талкан-
дан жецш журед[

ЕртедсН адамдардын дунне тану, енбск-кзс!п ету, т!рш!л!к
жаеау жайындагы сезём-туспиктершен туган киил-гажапып
ертеплср! oatnin, такырыбы, ицигасы жагынал ар турл! болып
келед.!. Жане ол когамдык экоиомикалык ламута, адам ой-сана-
сылыц ocyine байланысты езгерёп, улганын отырады, пкигала-

* Сон да, ! 73’ бет.

г М. Горький. Эдебиет туралы, [72-бет 1S54.

ры хурделепе, нактылана тусед!. Бул аталгандзрды казактын
кпял-гажайып ертсплершен де байкауга болады.

Казактын кйял-гажанып epterinepl есть калмагэн ерте за-
майда туып, талай г ясы рыси б;рге жасап б is д 1ц дэу!р!мЬге жет-
тг, Ол esiHLH калыптвсу, даму жолындв квптеген ендеу-езгерЗс-
тсрге де ушырады. Е!рак, солай Сола турса да, кпнл-гажнйын
ертегиерГ iierisi't тан.ырыбын жоймагапк, найти оны жеплдЗру,
ажярлап айту у-сппдс болтаны байкилады, s Мухтар ЭуезпвтЗц
зерттеулерЗнс Караганда, дазактагы киял-гажайып ертеплержщ
алгдщкгй такырыптарЫ адшы-Мергепцер. бактэюы-малшыляр
жайында болган1. Адам баласы fisiiiin куп Kepici жолыпда Ueiiie
туpjii жырткыш ацдарме.и цурескея, табнгатгын, стихмялын, кут-
тер! не карсы алыса отырып мал ecipy, эр турл! жауалармен Шай-
цасу, оларды жену — аская ерл!к болып такылгаи. Ол кездег!
адамдар ездерппц экеи1стерше шаттангак, ерл!к Жасaran ба-
тырлары жайында нщтме-ертеплср тпыгарган. Мундай адамдар-
цы жагымды бейнеде алып сурепсген жане олардын icTepiue
ражийын снпат Сергея*

Киял-гажайып Ертеплерпдц жагымды бейнеде алатыи бас-
та’ кей[пкерлер| хялыц арасынан игыккитг карапайым адамдар
болып недель Одарка kpmoktccetj'h, жардем берет!» дос-жол-
дастары с-себвнде алып каракус, тулпар ат журед!. Кейде жа-
гнмды ней in кер гс неше турл! таусогарлар, кел жу тар лар, жела-
яктар, еацдулактэр жолда*? болып, жаксылыц жасайды, басты
кен!вксрдщ максат-муратынд жстуше кемектесед!- Булармен
катар, жатымды кейшкергс неше турл! цару-жэрацтар: кмрык
кулаш ссысер, уш^ыш кблеы, тогатдк, кезд!к, казан, жузж, дас-
таркан т. б. ясордсм fiepin, зрекет етедй Ал булзрга карсы цпял-
рвжайып ерги!лер!н!ц uai-ыз жяуыядык, кара куш бсйнеилдс
алган кейшкерлср!: ж алтын квзд! жалмауыз, жст! басты жылан,
МЫстан кеыгнр, жезтырнак, айдаЬар, кпрцэу каскыр т. б. куре-
сед!. Сейтйк5!;мял“гажайып ерт-еплер!нщ жянды, жаисыэ ней in-
хёрлерпйц арясындя мол тартыс, куры? басталады, ^Кзуыадыя,
пен адглдзк, касты к пен досты к, жаксылык пен жамаишылык, ез
ара арбасып злыса тусед^'

Осындай арпэлыс, алыс-тартыс курестердс кастак жисаушы-
ларды тялкандан пгытатым, сейтгп, максат-муратына ннггетш
адам баласы болады. Коршаган» нуресетт жаулир каптнамз
мыкты болса ди, адам баласы оларды жецй( отырады. Будан,
М. Горький айткандай, ертсдег! адамдардъщ оэ купнпе артыцща
сенет1ид!п айкын кер!пед1; ецбек адамдарыкыц кажырлы цай-
рат, санады ерл!к домыл иелер!н1ц жецет1НДН’пте наиадтс, Соп-
цыктан олдрдын, ар турл! гажайып жагдайда жагагдн ictepi хз-
лыктыц сртсг!лер1Нен ерекше орын алады.

Ертсдег! княл-тажлйыл ертег!лерiи!н, жагымды кей!нкерлер!
ацшы мсргсидер, бакташы-малшылар десек, олардыц 6api ецбек

1 Жогарида атзлтан eaCeriu карацыз.

алякы биЛЫп сурсгНеледл.	хглы^ ертетЕсЁ. ак^и жнлг сы.,

зсцэн куцб бар Сатир етш бейныейдЁ. Ецрак. олардыц азДсрЕ де,
ерл1к icTLpi де «Батырлар жырыныцэ немесе. рцыз-сртетер/Бн
йдамына уксаманду. Оларды i жарятылысы да. Ёс-эрекетЁ де
басдаша, гажлйын жагдайда болады. Ец алцымсн, олар жсрдт
ye Tin рала мене п етпейдц княлдап туган дуписпЁ кез'п журедЕ:
кейдё же-ri кабат жер астыпа rycin кетсд!, кейдс алып каракус
немесе самурыютсн тогыз да б ат кек yc-rin аралайды. Олар, кси-
де адамзят балмеген от даринеыныц ар жашнда. бплмаса неше
Tfpxt сырлы аралдар 1ш:нде с&йран салата. УЕлскаси., жердщ
зсты устЕн эралап шыгады, тадай-таляй теща дунисси ке^слу
Соныд бнрЁнде алуал-алуан гажайып куйге у шы ранды. Б1риц
ол азЕшя акыл-айласы вне. pi, ерлЕк icTepiiurcii еарлыц щымсиы-
.тацтарды жсцёсц максатына жетЕп отырады-_Бул айтылгандар-
дыц мысалы рст?ндет «Ер Тостёк», «Кер пула атты Кеядебай^,
Жун асгындагы КунЕксй цыз» ертегмерш келтЕруте болады.

КннЛ-тажанып ерте тлсрпнц нншде iicuje турл!

«tp тети». , дилыц окнралардм суреттеугс дурылганЫ — «Ер
1ест|к», Epreriinn непзп тдаяен — аддм балясина цастыц тка-
саушы жауыздык куштерге карсы куресу» олйрды карйпзтЕын
дпахншц калайпта жецгеЕпн корсету.

«Ер Tpcrihs ертсгЁС! тертбвлЁмнсн кураладм. Eipiititii белшш-
д?- — Ер Т&етншц ат'йлар’ын тадСТ iwwyis КеижйкеАге уй*
денуЕ ж.тле Бекторыыея кезде-у жаплары; сюшш белЕмптс—Ер
Тйсг’кгЕц Баныхан пен Тем ip ха к ниц елдсрЁые баруы; ytniHitii бе-
лёмшдс—Ер TflciiKTiH Шойынцулакпен кур^сЕ; тнртЕннй белЬ
мйгдс—Ер ТпегтЕкт1ц lithic цайтып кслуЕ батщнлады’ Торт бе-
д!мнен кур ал тян бул ерте ЕЯц оцнга желЕстерЁ бЕр-б1ркмен гы-
гыз байлзнысын жатады, Мундаты — окж-алзр ертсплЕч бас
кей пкерт Ер ТостЕк пен Т^енжекей аркылы дамып, opicren
отырады

«Ер Тоспк» ерт&пс'тщ вдове тэн 6ip cpcKueJiiri — окагзляр-
дык гажайып халге» фангазияга курЕ.1луында, сртеНнЁн кейЕнкер
Jiepi жерд in. асты-ycTiH б^рдей ксз!п 'журедЁ; яр турл] кыз и к.
пни га л ар на ксздеслп отырады. Осы ретте бр алуан курдел! образ*
дар ж аса л яды. ЕртегЗнш, nei'isrl кдеясы кейШтссрлергид хал-
жайын. олардыц Ёс-ЯрексттерЕп суреттсу арцылЫ Дамиды.

F.p ToctIk ~* сртегии'ц басты ксйЕикерц Оныц образы ертегтде
эр турл Ж(5лмен жаеалады. БелсЕлЕ малшсрде Ер Т«“Нк бзтыр-
лзр жирыпыц кейЁпкерЕне, бзтырна удоап келсдЕ. Ол cpTeriHin,
аДрашцы бел)м1нде Жолдасы Да садац, азыгы да садак болган
ыыкты мерген батырдыц бейнесЁцде niapceTijteAi. Ашзршылыкца
утырагав акс-шегпес’и Ер Теспк кустЫН, ацныц етЕмен а сыр ай-
ди Муны лалык ертсгЕсЕ Ер Тест|ктщ срл1п', багырлигЫ Деп
ддлелвдйдц

Ер ТестЁк езТнЕц кацгып ксткен сепз нгасыц жадрыз идеи
шыгады. Бул жолда ол кеп цпынцыктЫ бэсынаи кеилрсдЕ де.

агаларьш тауыл акеледЁ. Ер Тест!кт1ц бул ict ертепде батырлык
интиме р етш те злынады.

Ер ТеспктЁн айдакарды, Шпкыикулакты жсцут оныц батыр-
Л1ДК. <№ЙЕ!&сш кенЁНен аша туседа.

Дупелей ец хуш-Н алып с а муры к к.ус капшаыд мыцты бол-
са да, жил сайын балапандарынан анрылыи кала бередя Оныц
балапандарып ийдабар жеп кетЁп отырады, Ыр канаты он кун-
дёк жерд! ал fan, у tu канда цапит имен дауыл тургызатын алып
карак.ус жанагы айдаЬарга карсы амал жасан алмзйды, одан
балапнндарып корган алмай журсЛ1- Сойткеп ай да барды Ер Твс-
т|к капа жешп шыгпды да, одан жас бзлииандарды цоргап ка-
лвлы.

Ер ТестЁкпен алысатыц Шойыпкулак— api айлэлы, эр; мык-
ты жау. Ол езЁнЁи жанын кайкы карагер елпстщ imine сактайды.
сопдьтцтап да они ein6ip жан жене алиайтып болады. Шойын-
кулактыц бул сырып Ер Твстйс б!ледЁ де, ен алдымсп, оныц елш-
TiH iininneri жайын нуртлды. Содаи кейЁн Шойыпкулактыц ээён
жснепЁ.

Cwiirin, ертегЁ Ер ТестЁктш псыадай срлш Ёстерщ суреттей
отырып, оныц батыр лык пбразык жасайды. Ер ТветЁкт! эр турл!
мауылдык, зорлык жасаушы кутптергс карсы курссуцп, жнбЁр-
лелуш1лердЁ ко рта уши етш керсегеде Бул женин де оныц кеп-
теген ерлпг icTepi фантазнялык турде берМ'П'ешы.'ВП, халыктыц
ойы, ярмгшы жауыздыкты жаксылыкка жецд’ру. Сопдыктан
хя.шк езпнц псы сиякты онларын фачтззнялыц ертепдер! арк,ы-
лы шебер бейнелеген.

.Халыктыц ертегЕг жырларыкда ерлермен катар ойедпердш дс
жагымды образдары жасалган, Жагымды турде ялынган анел
образыиан кеб1несе акылдый, бглпрлштщ defined ицеарылады,
эйелДердЕц де ордер тэрззд! халык алдыидэгы борышын абырой-
мен эткдри алатындыгы фуреттелед!. Муны Кенжексй обрязынзн
да б айкай мыз.

Кенжекен ертегьте &гцнщ зкылды, бЕлпрлЕк ктерЁмен, жарга
айны мае догтыгымец 1{«р1нвд|. Мунымеп катар, wt ертепде сез
болып, 6ipiMCH-61pi уштасып дамып отыратын ацпмйлсрд1Ц шы-
руыпа себепкср, силарга тиек ретЁнде алыпган.

( Кенжсксйдщ акылды, бЁлг!р эдэм ек.екц!п ертегЁпщ епе бо-
йында суреттеледЕ Ол Ер Твст1кке косылып, ел 1 ней аттанарда,
экесЁне Kici Ж|бередЁ де, ciniiichie Шялкунртдкты, Куба Ёнгевд5,
аксырмалы сауытты сурвтяды. ЬЁракэкес! кызыныц бул етЁпшин
кабыл алмайды- Спида Кеижекад о рынды дзлелдер акты и:
«Шалкуйрыкты сураганым — ерге лайык ат eni, ср мшин деп
едЁм, Куба щгеид! суратапым — ер цосын артеыц деп едгм,
ацсырмалы снуытты сураряиым — Ер ТестЁк ср едц спя ер
KHciii деп ед;м>, — дейдъ Сейттп, ол нкес8нек еншЁ каднйды. Ву-
ларды ол ез кара басы ушгн емес, боран де батырга лакыктм нар-
сел ер деп тауып. Ер TecTiicriH цажет-riri ушш алады.

Кеш in келе жаты п, Кешкекей езппц кяйып лтясы Ер па тар га:

«Сорцудыктын басына кешЁн кондырмасын»,—дегси акыл сала-
дм. Пул ацылды Ериачар цабыл алман, Соркудыкка келш конз-
ды, Кенжекейлгц анилин алмиган Ернаяар Keiitnneir цайгылы
жагдайга тап болады. Бул жердс халык ертегЁгл Ериазарды сы-
найды да. КеижекендЁЦ акылды екслдЁпн, батырга лайыцты жар,
жаддгг бода алитыидыгын бейпслсйдЁ.

Кспжексй озёнёц бЁлпрлЁгЁмец Ер ТистЁккс де якыл берЁп оти-
рали, ол шындыкты жасырмай. турасын айтялы. НелЕктен Ер
TacciKii аксеЁ жзлиауыз> а бермек болтаный, ci eyhihi кайла кал-
ганы» тура айгушы Кенжсксй болады.

Экесппи жалмауызга калдыргян creyiir Ёздсуге Ер ТостЁк ат-
танады, жылцыдан алты аякты ала атш ыёнсдё де, жстё аякты
жирен нтты жстегЁпе алады, БЁрак Кепжекей бул аттардын алые
жолга жарамайтынднгып. цдындык, бела калган жагдайда Ев
ТиСТЁккс жолдас бела алмайтындыгин оёлсдё де:

Алты аякты али атыц
Кулы к бис кулыны,
Табаныпак тас батея,
Мандайынап куп етсе,
Алты куигс жарамас.

Ж-стё аякты жнренЁц
Kapi бие кулыны,
Тябапынан тас багса,
Мапдайыиан кун -чтсе,
ЖетЁ кунге жарамас, —

деп, СЁлгЁрлЁк жасайды. Сонал кснён ол букЁл абэел, яйыл-турман,
с.аЁ'манымен камдагап Шалкуйрыкты ыЕнудЁ уеыияды. Ол Шал-
цуйрыктыд, батырга ссрЁк бона алатымдыгына сенедЁ. Шалцуй-
рыктып кандай цаснеттерЁ барлыгын ес.кертедЁ. Кенжскек бап-
тап, тарту еткен Шалкуйрык кстпннел Ер ТестЁкке кеп кызмег
етедЁ, батырдыц ссшмдё cppiri болады. Осылдяй ДЕналыктарымен
халык ертсгЁсЁ КенжеюейдЁи жагыыды образын жасап. Ер Тос-
тёктёц абнройын кетерген айнымас жары етЁп еуреттеп, Кенже-
кейдЁц образын толмктыра туседЁ.

Ер Тостзк кон жыл бойына жер астында журЁп кдлганда, оныц
ел-журты ешц Ер ТеетЁк келнсйдЕ, жалмауыздыц кдлында калды
дсп кудер учтен. БЁрак батырдыц купине cettreii акылды Кеиже-
кен гана Ер ТвстЁк келедЁ дсп умЁтгепЁи оны кутумен болады. Бул
оныц жнлдастыйка здалдыгып, кЕршЁксЁз махаббат weci екендЁгЁл
корсетсдЁ

Мал [наруашылырымсн кэсёп стёи, 6Ёр кеэдегЁ куп кпрЕсЁ соган
байланысты болган халык, йзёнён апгЁме-жырларыпп, сртеплерЕне
торг тулЁк ыалл.нц бнрЁн де ецггЗЕп отырган. Торт тулЁктЁц адпм
баласыип Ёстегсп цызметЁн, келтЁрген пайдасып суреттсйтЁн к&п-
теген эдемЁ сртегЁ жырлар туган, хнлыц ауы.г здебиетЁпде терт
тулгк мал адам бэлясына тнгЁзетЁп пандасымсн ардпктеля-
цы. Муны «Ер Тистёк» ертегЁсЁпеп де бапкаймыз. Бул -ертсгЁ кебЁ-
несс жылкы мен туйещ цасислтейдЁ. олардыц адам балаеыпа кел-
т.рстЁи пзйдасывыи, атцаратып кызметЁиЁн, орасап кеп скепдЕгЁн
сиз етедЁ. Осы непзде ертетЁдс Шалкуйрыкка зор мэп берЁледЁ.

ШалкуЙрык Ер ТистЁкке сспёмдё ссрЁк болган тулпар. Оныц
басты цаслгетЁ — жуйриснгЁнде, сап реттар жо.ч, тайгик кешулср-

дсп Ер ТестЕктт куткареакдыгында. Шэлкуйрмктын осындан на-
слепне суйсЕпгеп халык, езшЕн сртепавдс оган Tin GiTipvefti, адам-
ита сенлетедЕ. Ол Ер Теспкке акылшы рет]яде суреттелй), капдян
жатдайла не icrey юерскттн айтып отырады. Мысалы, EpTecriw
Жглмауыздвд налипла калган ereyin алура келгенде де, жер ас-
тынлтусцп калгаидз да оган акыл yiiperin, коме к кнрсетушЕ Шал-
КуЛрын; болиды. Те-мфхаянык Д^рлягя тлсталлн	тауып

акелушЕ де, Шойынкуляктын зынданында жаткан Ер ТестЕктз
кугкарып алушы да — Щалкуйрык.

кЕр Теснх» epTerieiHin кызыцты болып. княл-гажайып энпме-
лерге курылуы жакымсыз кейшкерлердЕц Seine де байлаиысты.
Ертепдег! фангястикалык апгЕмелердЕц кеб! осы жагымсыз нвйш-
керлердщ Е-с-арекеттер^нен, олардын жагдайларгакаи гуын оты-
рады.

Бул гоптягы сртеплердщ кайсысында болса да. жагммсыз
кейплсерлер идам балясина жасаган каскупемдЕк, жаумздыи, 1с
эрекеттер]. снкырли-жэдЕгс+йлЕк айлз-адн-терЕмен, алдамгпы-аяр-
лынлмеп кертнед]. Олар кеше турл! гажайып бейнсде суреттеледЕ.
Ец алды мен бул др езде-piHiH касты к ЕсЕн жузеге исыру ущ‘п са11
алуан турге ettiii, нубылып отырады, ар турл! айлз-амал жпсин,
идам баласымен жацындзеады; адамга дос болгзнсып журед! не-
ыесе адам баласыиыа аяушылык Giaftipyiil кездеп, сикырлыкпен
бейшлрдлтит. кялге туседЕ./Ертепнщ жатымсыз кеГнпкер] — мыс-
тзндяр идам балзсьтЕШ кестык асвсау ушид шырилдзгапжас бала
немесе кайыр сурагяи чорт кемтр болып келедк Олар кейдс су
устшде далкыган инне. йейносЕндс журедь Ал жагымсыз иейЕпкер-
лерд’щ eidHitii турлерЕ птысып-miркейдсн бастан. яр турл! жырт-
кыш ЯНН1.Щ СкпнссЕнде келедй Княл-гажайнп ертеплершin кейбЕр
ксМякерлер! илып денелЕ болиды, оларгл атсан ок. utaucaii кы-
лышетлейдЕ. ОйткенЕ булярдын жзиы ездертен бялек жерде сак-
талады. некирлигтд kiiiktEh немесе шурегей уйректщ гшЕндс. бол-
масэ адам баласы бара алмайтыл терец су губище жатады.

Жагымсмз кеншкерлердщ бул сек1лд| ксск1ндер1, жауыздык
(с-яре-юеттср! «Ер Tsctiks» ертегЕопде де суреттеледЕ. Мундагы
Бентеры, Тем^рхзн, Шопы «кулак, Мыстяндяр адам б ал асы на
кастык ткаеаушьтлар р&тптде. алынады да, булардыц образы
да рал а п Lin жас эл злы, ар кайсысы нын нздерЕне тан ic-эрекеттсрЕ,
амлд-амалдары дараланыл керсетЕчедЕ. Жагымсыз обраадаеы-
лардыц ic-apcKericpiH суретгей отырнп, халык оздерЕнтн ертсп-
aiiriwejiepujjie, жырларытгда сез ететЕп жатымды обрапяагы ке-
йгпкврлердтц бей нес i и артгыра туседЕ.

ЕргегЕдег! Векторы нундсстЕк псп бакталастыктъщ бсйиесЕи
елестетедг. Од — мыкты жду, оган Мы стан да. I Пой ын кулак та
барынышгы. Олардын иуш^{* зйлл-ямэлып Векторы ез максаты-
на, адам балясина кзетык жаг.иу максатына пайдаланып отырп-
ДЬ>. Енрзц Векторы кашпама купит болганымен, максатына гне-
те алмайды. ОйткспЕ адам баласыня костык жасаушылзр хэлык-
тнн ауыз эдебиеттнде еш уакытга дэ ез макеатмиа жсткеп емес.

Соидыдтаи да халыктыц княлынап туган Ер Теепн. сиякты ба-
тырлардан опии жаулары ар уацытта да жец!луге тщстч.

?Кер астыиыц ханы Тсшрхаи ек! жуздыйктщ, залымдыктык
бейнесшде алынады. Бапыныц аманатын айта баргап Ер Теспк-
т! TcMipxan жак.сы шыраймсн карта алады да, цыэымды к!мшц
eiicpi асса. сорви беремш деп уаде ereni. Осы ретте ол той жасай-
ды, Сойди, барлык тартыстз бэйгнп Ер Тпспк алып шыгады.
Ripa к солай бода турса да TuMipxan Баниса кызыц Серией, Ер
Теснит! елпру жнйын карастырады. Ирак Тсм!рхапньш айла-
арскеггершен сш нэтюкс шыкпайды. Тем!рхапнын бул ареке-si
оныц eici жуздмнпн, уодеде турман, жауюдык жасагандышп
кэрсстед!. Халык epTerici Темгрхан образин фаптастнкалык тур-
де жасагакымсн, ем!рде болган сопдам жауыз хандарды тусмал-
Дайды, олардыц жнынтык образы» беред!.

Ертеггдеп мыстаи мен Шонынкулэк. жзуыздыктыц, кара
куштт нес! болып суреттыед! де, адам биласына кеше турл!
кастыц жасайды жане олар Бекторы мел Темсрханныц awipiri
орнллаушы, кол шокпар ретзнде бейиеленед!.

«Ер Теепк» — ецбек адамыныц гажанып жаглайлврдя жа-
саган ср.т!к 1стер!н суреттеуге курылган ертегй Оны бул ретте
батырлык ертеп деуге болады. Ертепнщ окнрасы турыыс-салт
ацпмелершен басталып дайн беред! до, халык киялынан туган
сан алуан гажайын оцигаларды тЬбектси баяпдаЙды. Hip оки-
гадан eKiminci -туып, олар 6ip-6ipiMCH тыгыз байлаиысып
жатады.

Ертсг’ипц икигалары ьте mefiep хурылыи, баегы кейткерлер
ail! icTCpin Санндау жолымсц дамытылып отырады. Барлык ац-
пме-о:<игалар ертег|н1ц басты KeitiiiKepi Ер Тост1кт)й ic-орскет-
repi аркылы .суреттследI Мунымеп катар, ертспнщ коптеген оки-
галары Кеюкоксйге Сайлапысты вйтылады. Егер Кс'.ококей
болмасз. Ер Тнспк Бскторымсд, Напы жэне Тем!рхаимен. Шо-
ныпкулакнен кездеспес ед!. Кснжекей — Ер Тес-лк аркылы
баяндалатын окигалзрдыц тууынз бзеты себспке.р. Кеижскей
ертепдег! окнгалардын тууынз себепиер ретыще алынса. Ер
Тестпс сол окнгаларды дамытушн, жузеге асыругпы — басты
кейшкер.

Мунымеп катар, сртсг'шгц oHriweci диалог т\'р!нде курылзды.
Ертёгйнц кептеген анпмелср! ек! адамныц сой лесу г аркылы
«Рустен отырады. Кейде осы дналогтер аркылы курдсл! обратдар
да жзеалады, Теьпрхаиныц exine аттанган Ер Тсктткк® жолшы-
бай Тауеогар, Желаяк, Келжутар. Саццулак, Керсгеи кеадес!п,
жолдас болады. Булирдыц эр кайсысыпда кандай енср барлыгы
диалог аркылы сипатталады; олардыц сырт келбетш кнэ алдына
елсстетедЕ

V«Ep Тесттк»—кара сез жэне елец арал.те курылган, халык
тглгне ете бай ертепн’т 6ipi. Мунда адем! тецеулер, метафоралар,
евз айшыктары ете жн! ушырасады. Аз ензге кеп магына сыйды-
ра айту, туймеденд! туйедей ctin корсету, эр турл! зарслеу.

шеидестгру эдкггерш колдану — бул ертепнщ езше тон керкем-
д1к ерекшелш болып табылады. Хабарсыз кеткеи агаларын ia-
деп шыккан Ер Тестгк «Тем!р етштен тенгедей, тем!р таяктан
тебендсй калранда, алыстан сарым кетерген белге» кездеседк
Осы 6ip эдем!, эстрелеу туршде айтылган аз сезде канта кеп
магыма жатьтр! Будан Ер Тесиктщ сан киыншылыкты басынан
кеш1ргенд1‘п, арып-ашып максатына жеткендЛгт кез алдыца
елестейдЕ «Самурыцтыц улкенд!П сондай, жайып Ж1'бергенде
6ip канатыныц ез! айшылык жерд! алып кетедд» деп, курдел!
метафора аркылы улкен портрет жасайды. Желаяк жупргенде
«кустай ушып, куйындай уйтки» женеледц журтсше шан, !лвс-
пей калады. Мундай мысалдар «Ер Теспкте» ете кеп- Онын
6opi ертекшпйц халыктын. тёя байлыгын молыпан пайдалана
б1'лгеяд1пн дэлелдейдЕ

Казактыц киял-гажайып ертеплершде Ер Теспк сердлдд ер
жшптер, батыр мергендер жайы -— бьркелю молыпан энные
болган такырып. Солардын бэршде халык арасынан шыккан
карапайым адамдардыц ерлдк iCTepi, жауыздык пен жамандык-
ка карсы батырлык Kypeci ардакталады. Бул такырып «Кула-
Мертен», «Жердей шыккан Жел1'м Батыр», «Аламан менЖола-
мап» т. б. сеюлд! ертегглерден басты орын алады.

Бул ертеплерде суреттелетш Куламерген, Желдм батыр,
Аламан мен Жоламан куралайды кезге аткан мергендер, ел-
журтын аншылык кэс1б!мен асырап сактаган ер журек, ежет
жптгтер болып келедЕ EipaK. оларра карсы куресетш, андыскан
кас жаулары жалгыз кезд! жалмауыз, сырты момын, imi арам-
за мыстан кемшр бар. Булар алдамшы аяр немесе адам етше
жер!к жалмауыз пшлнде келш кастык жасайды. «Аламан мен
Жоламан» ертегмйнде ецбек адамына жауыздык штейтш хан
болады, ол езшщ каскунемдш эрекеттерш жузегс асыру ушш
мыстан KeMnipfli жумсайды, оны пайдаланады. Мыстан Аламан-
са жас бала болып жабысады, мергеншц кару-жарагын, кй!м-
кешегш сыпырып алады, мушю’л жагдайга туаредЕ BipaK бул
халден Аламаннын кутылып шыгуына мергеншц тулпары, га-
жайып алтын жузш! жэрдем етедЕ «Жерден шыккан Жел1м
батыр» epTerici де осындай окигара курылады. Мунда Жел!м
батырра кастык жасаушы жалгыз кезд! жалмауыз болады.

Адам баласына кастык. жасаушылар каншама кушт! айлалы
болса да, алдына койган максаттарына жете алмайды, жешле-
дЕ Оларды карапайым адамдар, ецбек ерлерг, ацшы-мергендер
талкан етедЕ Халык ерег1лер1ндеп' бул сешлд! эцимелер жа-
уыздыкты эркашан да жаксылык жецед! деген идея дан туган.
Бул идея неше турл! тартыс, шиеленккен оцигалар аркылы бей-
неленедг Сонымен катар, бул ертеплер жауыздык icri халык-
тыц душпандары гана жасайды, олар эр турл! айла-эдтс колда-
нады деген ойды да б!лд1редЕ содан сактаыдыруды жэне оран
Карсы цалай куреву, нендей амал колдану керекпг! жайыв ац-
гартады.

Халыктын. киял-гажайып ертеплершен ацшы ме.ргендер,
кайраты мол ер ж!г!ттермен катар ецбек адамдарыныц да ер-
листер! мол орын алады. Ецбек адамдарыныц неше турл! га
жайып жагдайда ?касаган ерлж icrepi суреттелед!. Бугаи мысал
ет!п «Керкула атты Кендебай» дейпн epTeriili алайык. Бул ерте-
г!н!д эцпмес! ск! бел!мнеп куралады. Б!р!нш! бел!м!нде Кендей-
байдыц тууы, халды ушш жасаган цызмет! айтылады. Екппш
бел!м!нде оиыц ерл!к icTepi баяндалады. Бул ертепнщ оцигасы
басты кейшкер — Кендебай аркылы дамып отырады.

Ертепнщ басты кейшкер! — Кендебай Казанцап деген кедей-
д'щ жалгыз баласы. Кендебайдыц экес! кус атып, балык аулап
кун керед!, шешес! ау токып, жамау жамайды. Кундерде б!р
кун Казанцаптыц эйел! жукт! болыпты, тогыз ай, тогыз кун
толганда эйел! толгатып, босаныпты, торсык шеке, аппак ул
туыпты. Ата-анасы куанып, тебелер! кеке жстштц баласына
Кендебай деп ат койынты.

Kapi ата-ананыц куанышы бола туган Кендебай ай сайын
емес, кун сайын есшт!, алты кунде кул!пт!, алпыс кунде журш-
Ti, алты жылда алпамсадай жпчт болыпты. Ер жетш, алып куш-
ке не болган Кендебай шаруашылыкпен айналысады, эке-шеше-
сше кемектеседй К,ару-жарац асынып, ац аулайды, ауыл-уй!не
аркар мен кшкт!, кулан мен маралды уй!п тастайды. «Кара су-
дыц бойында, кара уйл! кедейлерд! кар к кылады» деумен ертег!
Кендебайдыц халык уппн туган батыр екемдшш аша тусед!.

Кендебай — мыкты батыр. Оныц батырлык штер! ертепде
6ipnenie. гажайып эцпмелср аркылы дэлелденедк Ол жет! бас-
ты алып дэуд!, жалмауызды, арыстапды жецед!. Бул аталган-
дар халыктын мазасын алган жаулар болатын- Халыктын мал-
мулкш тонап, адам етше жер!к болып, елге шабуыл жасаушы
да солар. Mine, оларга карсы аттанган Кендебай барлыгын же-
Н1П шыгады.

Халык ертегк! Кендебайды хан балаларымен де салыстыра-
ды. Б!рак хан балаларынан Кендебайдыц акылы, адамгерншй-
п, батырлыгы артык болып шыгады. Хан балалары жылкы ку-
зет!не баргапда уйыдтап цалып, кад!рл! биесшщ алтын куйрык-
ты кулынын жыл сайын самурык куска алдыра беред!. Олар
акесше «бие кулыпдаган жок» деп ет!р!к айтумсн журедк Бу-
лардыц айтцандарыныц ет!р!к, шаруашылыкка орайы жок то-
гышар екснд!г!н журт алдында Кендебай эшкерс етедк

Сойтш, ертег! Кендебайдыц жагымды образын жасайды да,
Киял-гажайып ертепешде суйюмд! кейшкердщ б!р! етш бейне-
лендп

Кепдебайдыц ерлпс-батырлыц !стер! кеп жагдайда оныц су-
шкт! тулпары Керкулага байланысты болады.

Керкула «кезд! ашып-жумганша айшылык жерд! алты-ак
аттайтын» тулпар гана емес. Ол, ец алдымен, адам баласыныц
досы, жолдасы есебшде алынады. Сондыктан да оган халык ер-

8—«S3 ,

т-erici пл 6iripin, адамша сейлетед!. Кендебай жауларымен жал-
гыз алысканда, оран жэрдем бер'ш, жауларды калан жецуд!ц
pe-riii айтушы Ксркула болады.. Кендебай же-ri басты дэуд! Кер-
кулапыц рана кемепмен жецед'1.

Эрине, мундай эиг!мелер тек казак ертеплер'ше рана тэн
нэрсе емес. Оны орыс халкынын. киял-гажайып ертеплершен де
кездвст|рем!з. Орыс халкынын киял-гажайып ертеы'лерпгдеп
кекжал 6epi, тарлан кектер де Керкула сешлд! ездернпц иеле-
pine кызмет еткен, неше iypai кнын-кыстау жат-дайлардан кут-
карысып алган жануарлар болатын. Сондыктан да эрб(р халык
муидай жануарларды ездершщ ертеплерше жарымды бейнеде
косъш отырган.

«Керкула атты Кендебай» казак ертеплершщ !'шшде ез1ищ
т!л1 жагынан да, керкемд^к ерекшелш жагыпан да елеул! ерте-
гпйц 6ipi болып сяналады. Ертепнщ Wii—тартымды да кор-
нем. Мунда халык типнщ зор байлыгы толыгынан пайдаланыл-
гандыгы керщедн Ертепнщ тёл ерекшел1П— аз сезге кеп магы-
на сыпдыра айтып, сез аншыгын жасауында, бай ылмен керкем
образ жасауында деуге болады.

Кепдебайдыц ер жетш, халыкка кызмет еткен кезш ертеп:
«Ол мейлшше кайрымды болыпты, жылаганды жубатыпты, цы-
сылганга жэрдем берштг, ез!МД1К1 дегещй б1лмепт), жатсынуды
суймепт!, табысына бук!л ел ортак болыпты» деп суреттейдй
Мундай сейлемдер ертепде жи! ушырайды. Бул ертепнщ кеп
заман бойына калыптасып шыпайылангандыгын, эдебиетпк пл-
дщ дэрежесше кетер Ёлгендшш дэлелдейдн

Киял-гажайып ертеплершщ тагы 6ip такырыбы малшы-бак-
ташылар жайында болып келед!. Онда мал ecipin кэсш еткен
ецбек адамдарыныи iciH жагымды турде бейнелеп, ездерпйн,
адал сцбеп, акыл-eHepi аркасында максаттарыпа жеткен шаруа
адамдарыныц образин жасайды. Эрине, олар максаттарыпа 6ip-
ден жете койманды, кеп циыншылыктарды, турл! гажайып жаг-
данларды бастарыпан кепн'ред!. Содан кейш гана олар арман-
дарына жететш болады.

Мэселен, «Куп астындагы Куншей кыз» ертегкйнде карапа-
йым бакташы шаруаныц гажайып ерлжтерг суреттеледн Етеп-
нщ бас Kefiinnepi — койшы бала. Оныц ic'repi 6ip жакты алын-
бай, хан меп уэз1'рлерге карама-карсы кою ретшде жан-жакты
керсетёпедн Халык ез арасынан шыккан койшыны, оныц ацы-
лын, батылдык кимылдарып, ежет енерш жогары багалайды;
хан меп уэзсрден артык ексидшш айкыидайды. Ертепде айтыла-
тын эцпмелердщ 6api де койшы баланын тещрепне топтасты-
рылып, оныц ецбепн, ерлж icTepin пзбектеп баяндауга курылган.

К,ойшы бала ертеппщ алгашкы бел!м1нде мал багумен кэ-
cin еткен шаруа ек!л! болып кершедн Уй пцш, агайын-туыскан-
дарын адал ецбепмен асырайды. Сейтш журш ол алтын мушз-
Д« шубар KHiKTi ханга тарту етедь Мунысы ханнан сыйлык алу,
ханга жагымпаздану емес, хапды сынау ниетшен туады.

ИЗ

Баланыц тартуга экелген алтын мушзд! киптн алган хан
койшы балага разылык быццрудщ орнына,оны неше турл! к^ын-
кыстауга жумсайды. Хан: «Кшктщ астына коятын алтын так-
ты экел, эйтпесе басыцды алам»,— деп SMip етедЕ Бала мал-
мулкш сатып, ханныц эяпрш орындайды. Б!рац хан буран да
разы болмай, баланы тары да киын icrepre аттандырады.

Ертегшщ осыдан былайгы эцпмелер! койшы баланыц тап-
цырлык, ерл:к icrepin баяндаура курылады. Ол ханра алтын
агаптты да жетюзедк Ацырында, хан баланы кун астындары
Куншей цызды экелш беруге жумсайды. Бул ете киын сапар бо-
лады. Б)рац айласы мен акылына, батырлыц-ерлж кушше сен-
ген койшы бала Кушкей/и :здеуге аттанады. Ол бул жолда оз1-
не cepiK етш Таусогар дэуд1, Келжутарды, Желаяцты, Сакку-
лак тыншыны ертш алады. Солардыц жэрдем1мен ол барлык
гажайып богеттерд! жещ'п, кун астындагы Кушкей кызды алып
кайтады.

Халык epTerici адал ецбепмен кэсш еткен, килы-килы гажа-
йып жагдайда ерлш керсеткен койшы баланыц образын ете суй-
к!мд1 ет1п жасайды да, ерл^к icrepiH аса жогары багалайды.
Ертепнщ сонында алтын мушзд! кшктц алтын так пен алтын
агашты халык адал ецбектщ ней болган койшы баланыц езше
беред:, кун астындагы Кушкей цызды да косады. Сейтш, халык
epTerici койшы баланы максат, муддесше жетгазедк

«Кун астындары Кушкей кыз» ертепешде койшы баланыц
образы жарымды болып жасалса, оган карама-карсы хан мен
yoaipAin жексурындык 1С-эрекеттер1 суреттелед:. Хан да, уэз:р де
халыктын жаулары екендш: бейнеленед:.

Ертепдеп хан мен уэз!р образы 6ip бутшнщ ею жаты болып
келедц Eipaic ез ара айырмашылыктары да бар. Хан байлыкка
кез! тоймайтын озбырлыктыц бейнесшде алынады. Ал yasip —
аскан кунипл, пей:л: тар, кытымыр адам. Ханды азнырып, кой-
шы баланы эр турл1 циыншнлыктарра жумсайтын да осы уаз:'р-
Оныц образы аркылы ецбекпй халыкты, шаруа адамдарын жек
керетш канаушы тап еюлшщ жауыздык, жексурындык эрекет-
xepi суреттелген. Ертегшщ соцында хан мен уэз1рд[ ецбекнп'
адамга жауыздык жасай бергеш ушш жазага буйырады да,
ханды каскыр, yaaipfli тулю erin ж1беред:. Халык екеуш де
адамшылыд бейпеден арылдырып, ац етед:.

Казактыц киял-гажайып ертеплершде ертедеп адамдардыц
ецбек процесшде ацсаган арман-муддеш, жацсылыкты болашак-
тан кугу!, жалпы кэсш, турмыс жайындагы кезкарасы да кер:-
Hin отырады. Ертедеп ауыр енбект: жещлдету, жацадан кэсш
куралдарын ойлап шыгару жолдарын карастырады, бул жешн-
деп ойын, киялын ертег! аркылы болса да жузеге асыруга ты-
рысады. Осы непзде М. Горький айткандай, «¥шцыш кшем»,
«Журдек етпе», «Керемез дастаркан» т. б. туралы ертеплер туа-
ды. Бул ертеплерден халыктыц «бммегенд! б!леем, ауырды же-
114

цЕлдетсем, кездьашып жумганша элем дуниесЕн араласам^кус-
тай ушып самгасам, дуниенщ асты-устЕн араласам, улан-байтак
даланы гул-бакшага айналдырсам, жаксы шат емЕрге жетсем
екен...» дегендей шарыктаган цнялы, ой-арманы, тЕлеп керЕнедЕ-

Халыцтыд жазу-сызу енерЕ болмаган кезЕнде ауызша шыгар-
ран штабы — ертегЕлерЕндеп осы сиякты ой-арманыныц ез ке-
зЕнде айрыкша мэнЕ болганын айта келЕп, Ф. Энгельс «НемЕстЕн
халык кЕтаптары», аталатын енбегЕнде былай дейдЕ: «Халык «i-
таптарыныц ьпндетЕ куш бойы ауыр жумыс Естеп, арып-талып
кайткан шаруаныц кенЕлЕн кетеру, ойын ояту, ауыр азабын
умыттыру, оган езЕпЕи тастак даласын жупар анкыган гул бак-
шасы етЕп керсету болады. Халык кЕтаптарынын мЕндетЕ кол-
енершЕ устаныд Ес дукенЕн, жапа шегЕп журген уста шэкЕртЕнЕн
лашык уйЕн жумак етЕп, олардын жупыны эйелдерЕн тан-тама-
ша сулу етЕп, патта кызындай керсету болады. Соидай-ак халык
кЕтаптарынын мЕндетЕ... олардын сана-сезЕмЕн, ыкылас-жЕгерЕн,
правосын, бостандыгын ацгарту болады»1.

Демек, киял-гажайып ертегЕлерЕнЕц кепшЕлЕгЕ халыктыц жо-
гарыда айтылган киялынан, ацсаган арман-муддесЕнен ту₽ан.
Муны казактын «¥шцыш шлем», «Агаш ат», «Уш енерпаз»,
«ЖетЕ енерпаз» т- б. секЕлдЕ ертегЕлерЕнен керемЕз. Рас, казац-
тыц бул такырыптагы ертегЕлерЕшц бЕразы халкымыздын езЕн-
дЕк тумасы болса, кейбЕреулерЕ кершЕ елдерден, ocipece орыс
халкынан, ауьгскандыгы байкалады. Соцгылары казак халцы-
ныц кершЕ елдермен эр турлЕ саяси-шаруашылык, мэдени карым-
катынастар жасау негЕзЕнде енген деген академик М. Эуезов.
Эйткенмен, бЕз бул ертегЕлердЕн кайсысын болса да казактыц
ауыз эдебиетше ертеде косылган, сЕцЕсЕп кеткен, ез тумасы бо-
лып кеткен шырармалары деп караймыз.

Аталган такырыптагы казак ертегЕлерЕнде халыктыц ерте
кезде арман еткен киялы, кексегенЕ мен кездегенЕ суреттеледЕ,
осы жолда неше турлЕ кнышцылыктарды басынан кешЕрЕп, мац-
сатына жеткен енерпаз ерлер! улгЕ етЕледЕ. Олардын ертегЕсЕне
коса отырып, халык «солардай енерлЕ-ернпл бол, Ездеген таба-
ДЫ, куган жетедЕ» дейдЕ. Жэне осы топтагы ертегЕлердЕц жагым-
ды кейЕпкерлерЕ бЕр-бЕрЕнен впер асырып, алга умтылады. Олар
халыктыц киял еткен арманын орындаушы да болады. Мэселен,
«ЖетЕ енерпаз» деген ертегЕде ел-журттан енерЕ аскан енерпаз-
дардыцжайы айтылады. Эркайсысымыц журтты тацдандырган
гажайып енерЕ болады. БьрЕнпп енерпаз юшкене гана такиясына
мЕнЕп алып дуние жузЕн аралап шыгады; екЕнпйсЕ, кай жерде не
болып жатканынан хабар алып отырады; ушЕнпйсЕ, келде ба- 
лыктай .жузедЕ; тертЕнпнсЕ, квздЕ ашып-жумганща dip келдЕц
суын ешнпн келге куяды; бесЕнипсЕ, тау-тасты копарып тастап,
оныц ориына алтынная сарай орнатады; алтыншысы, кулазыган
даланы кальщ орман, гул-бакшага айналдырып жЕбередЕ; же-

1 К. Маркс и Ф. Энгельс. Об искусстве, тон 2, стр. 559, 1957.

TiHinici, кум жайлатады, кыс пен жаз мезплдер!н колдан жа-
сайды.

Бул ёртепнш анпмелер! халык киялынан туган болса да,
онык непзшде шаруа адамыныц ацсаган арманы жаткандыгы
айкын, «Жет! енерпаздай белу, соган талпыну керек деп ангар-
татыны да аяй- Ал осы тсктес кейбтр ертеплерде енерпаздардыц
енер жарысы жумбак туршде аядталатыны да бар. «Уш енер-
паз» деген ертепде енерл! уш ж!птт!ц гажайып icrepi эцпме-
ленедй Оныц 6ipiHniici — кереген, eKiHuiici — мерген, ушнзшкл —
ушкыш болады. Булар ездершщ еиер!н сынатпак болып б!р ел-
ге келсе, калыц журттыц абыржып отырган устпзен шыгады.
Муныц манш сурастыреа, б!р адамныц аяулы кызын алып кара-
кус аспзнга котерш экеткен екен. Осыган барлык ел-журт кай-
гыруда екен. Осыны ести сала жацагы уш енерпаз !ске Kipiceni.
Кереген алып каракустыц кай жерде ушып бара жатканын ай-
тып. Мергенгс жен шлтейдп Кврегеннщ с!лтеу!мен Мерген са-
дагын атып жгберед!; кызга типзбей алып каракусты как айы-
рады; кыз аспаннан темен карай кулдырып Tycin келе жатады.
Осы сэтте упинпц енерпаз аспанга уша кетерЫп, кызды жерге
тус!рмей кагып алады. Булар кызды амаи-есен аулына алып ке-
лед!. Жиналган журт зор кошемет корсетед!; б>рац бас бэйпн!
уш енерпаздыц кайсысына беруд! бппмей ац-тац болады. «Бас
бэйп маган лайык,— дейд! Кереген,— алып каракусты мен кер-
мбсём, оныц калай карай кет'ш бара жатканын айтпасам, кызды
euiKiM де айырып ала алмаган болар ед1». Сонда Мерген турып
былай дейдк «Керегеншц сез! дэлелд! емес. Егер алып каракус-
ты мен атып тус!рмесем, Керегеннщ кергеншен не пайда? Мен
болмасам, Керепен алып каракусты кергенмев, оган жете алмай,
кызды алып каракус экете берер ед!. Сондыктан бас бэйге маган
тшет!». Енд!г! сезд! уппнш! енерпаз айтады: «Кереген мен Мер-
геипен де менш енер!м артыц. Аспаннан кулап келе жатцан кыз-
ды ушып барып кагып алдым. Егер кызды мен кагып алмасам,
онда кыз тау-таска кулап, кулпаршасы шыгар ед!. Кызды кара-
кус акетт! не, ’Кулап елд! не, 6api 6ip—одан ел тгрщей айрыл-
ган болар ед!. Кыздыц аман-есен калуына мен себепкер болдым.
Ендеше бас байт! мешк!». Бас бэйпн! 6ip-6ipiiieH енерш асырган
уш ж!г!тт!ц кайсысына беруд! б!лмей журт ацтарылып калады.
Ертег!: «Бас бзйг! мен!к! деп уш енерпаз осы кунге дей!н тала-
суда, оны шздер кайсысына уйгарар едпйздер?»,— деп, соз сал-
магын тыцдаушы кепке тастайды. Бул ж!г!ттерд!ц енерше суй-
•сшген халык epTerici баскаларды да солардай енерл! болуга ун-
дегенден болады.

«Агаш ’ат» дейтш ертепде де бурынгы адамдардын аспанда
ушу мумк!нд!пн киял еткендш! экпме болады- Опда он саусагы-
нан енер тамган б!р шебер агаштан ат жасап, эр турл! курал-
дармен жабдыктайды. Агаш аттыц он дулагын бурап калса,
аспан элемше кетерше женелед!; сол кулагын бураса, жерге ту-
сед!; кезд! ашып-жумганша айшылык жерд! б!р-ак аттайды.

Сопдай-ак, «Ер Тесттк» пен «Куя астындагы Кушкей кыз»
ертеплершде айтылатын Таусогар, Желаяд, Келжутар, Садку-
лак. т. б. халык киялыныц. жем!с! болатып. Буларды ертег! еткен
халык осылардай енерл!, тау-тасты талдандайтын кушт! адам-
дар болса екен, кас кадканша алыстан хабар алдыратын немесе
алые жерге 6ip-an жеткгзетш курал болса екен деп киялдайды.
Эрине, мундай куралдардыц калай жасалатьшдыгын халык ep-
Terici ашып айта алмайды, тек арман етед!, ансайды, «болса
екен» дсп болжау айтады жэне сондай куралдыц болатындыгы-
на сешм б1лд!ред1. Ертеплердщ осы 6ip оптимисттк сипатын бай-
каган М. Горький «Такырыптар туралы» жазган епбепнде жэне
Жазушылардыц fiipiHini съезше жасаган баяндама-сында халык
Киялыныц техникалыц прогреске жетуге туртк! салганын ерек-
ше этап етед!.

Бул топтагы ертеплердщ де алгашкы улп-
Хайуанаттар ле,р| ете ерТС замацда туган. Ертедеп адамдар
^т“ы ездершщ кун Kepici ушш терт аякты хайуапдар-
ды пайдалану, оларды уйрету, асырау жайын ка-
растырган жэие де ap6ip хайуанат туралы, оныц дасиет! тура-
лы турл! мифтпе угым-туспнктер ойлап шыгарган. Табигат сы-
рын, жаратылыс кубы ли старый	тусше алмагатт ертедеп

адамдар эрбЗр хайуанаттын жаратушысы, ней бар деп ойлаган,
кейб^р хайуанаттарды керсмет тутып, оган табынатын болган.
Бул ретте К. Маркс был ай дейдй «Эрб!р мифология табигат
куштерш киял бойынша жецш, багындырып, дегепше журпзе-
дй сол аркылы баурайды, ал сол табигат куштерй! анык шы-
нымен женш алгаи заманда ол мифология жогалады»’.
у^Ертедеп адамдардыд хайуанатгар жайыпданл эр турл! миф-
ке байланысты туган cci<i угым-туеппктер!, бертш келе, эконо-
микалык дамудыц, когамдыд сана-ссз1м есушщ нэтижесшде
жогала бастайды. Адамдар хайуанаттарды ез! багындырыя ал-
ган кезде, ерте заманда мифтш угымдарга, киялга нензделш
туган жэне ертеп-эяпмелерше цосылнан угым-туспйктерй кез-
карастары азгере бастайды. Олар ездерййц ертеплершде хайуа-
иаттарды реалиепк турде алып, адам баласына келпрген пай-
да-зияпын, аткаратын кызметш керсетуге талпынады.

Бул айтылганларды хайуанаттар жайында шыгарылтан ка-
зак ертеплершен де керуге болады. Аталган такырыптагы ер-
теплердщ ерте кездеп мифтж угымдарга байланысты туган ул-
плерйще, кейб!р хайуанаттарды жаратушы, жарылкаушы, ке-
рейет куш бейнесшде алгапдыгы, ертедеп адамдардын. оларды
не тутып табынгандыгы байкалады. Муны «Ак каскыр», «Жь
тй пен каскыр», «Снкыршы», «Сырттандар» т. б. ертегшерден
корем1з.

«Ад каскыр» ертепа'нен ертедеп адамдардыд касдырды
жарылкаушы ис деп тусшгендш! кер!нед1. Бул туенпг'ш далел-

1 К. Маркс и Ф. Энгельс. Об искусстве, том I, стр., 135, 1957.

деу унии ертепнщ сюжет! турлйтурди ражайып окиганы бейне-
леуге курылады. Ертепшн окигасы мал ecipin кэсш еткен елдш
ту-рмысын, кыс кезшде кос шыгарып жылкыны далада багатын
жайын сурепеуден басталады. Осыдан былайгы окига фанта-
зия аралас дамп бередк

Кар кепи, кектем шыгады, жылкыныц дыскы тебшнен кай-
татын мезпл! ЖетедЁ BipaK жылкыданда, жылкышылардан да
хабар болмайды. Бугаи абыржыган журт жылкыны Ьдеуге 6ip-
неше Ж1пттерд1 аттандырады. Олар жылкышылардыц косына,
кыск.ы тебшге кез болады. Айнала жым-жырт, жылкы да, жыл-
Кышылар да жок.. Ещц 6ip сэтте олар елш калган жылкышылар
мен жылкылардыц ел!мтшне кездеседЁ Оларды мундай кыр-
FtiHFa ушыраткан касцыр екендтн ангар ады. Bip уакытта аяа-
дай жерде жайылып журген 6ip yftip жылкыны кередь ездершш
Жылкысы екен(н тапиды. Оган келсе, 6ip ту биет кекжал кас-
Кырдыц алкымдап жаткан устшен шыгады. Каскыр каша же-
нелед1, яппттер куып бередъ Кекжалга баска жштер жете ал-
май кешн калыл кояды, тек астында тулпары бар жылкы иес!
Kirir жетедЁ Ол кекжалды сойылмен согуга ыцгайлана берген
кезде, каскыр адамша сейлеп, ттл катады: «Меш елтарме, кы-
зымды берешн»,— дейдь Ж1г1т ан-тан болып турып калады.
Артыван келген жолдастарына касдырдын. сезш айтады. Буган
олар оенбейд! де: «Коркак екенсш, астындагы тулпарды б1зге
бер, каскырды согып аламыз»,— деп кайрайды. Жолдастарынын
шаншу сезтнен уялган ж!пт, каскырды тагы куады, тары шеп-
нсд1. Адырында каскырдын соцынан epin кете бередк 6ip тау-
дын. YKripiHe жеткен кезде кекжал каскыр аунап тусш адам
кейпше енсд1. Булардыц алдынан шыгып, жшггке карай умтыл-
ган касдырларга бастапкы кекжал: «Арсылдамацдар, кыстай-
гы жегендерщ — осы жтгпц жылкысы. Енд1 ол б!зге куйеу
болды. Атынан Tycipin, кызмет етщдер»,— дейдЁ

Ертепнщ будан былайгы эцпмеш каскырдын адам баласына
ктеген жаксылыктарын, жарылкауын суреттейдв Басында жыл-
кысын 1здеп шыккан Ж1пт, кекжал каскырдын, кызына уйлене-
д], кырыд куядей удпр шаще ем1р суред'ь Седан кейш ол кел^н-
шепн (ак каншык каскырды) epTin елше кайтады. JKypep
алдында ене каскыр акыл 6epin: «К,ырык кунге дейш келшше-
пншн кебппн шешпе. Сейткен кунде ол саган эр уакыт жаксы-
лык керсетепя, акыл-жэрдем беретш жар-жолдасыц болады»,—
дейдЁ Енесшш осы айтканын Ж1пт отыз торыз кунге дейш орын-
дап келедь Б1рак аганын-туыс, жора-жолдастарынын ащы эзвп,
ашу-вкпе cosine шыдамай, ж!пт енесше берген уодеш’н орында-
майды, кырыд кун толуга 6ip-aK кун калганда кел!вшегшщ
кебшш отка жагып Ж1беред1. Ак каскыр ай десе аузы, кун десе
коз! бар тамаша сулу келшшек келбетше туседЁ

Осы кезде дасына некерлерш ертш ац аулауга шыккан хан-
нын. каршыгасы ушып кетедд де, Ж1‘пттш есптне келш конады.
¥й 1нинде отырган келшшек каршыганы ханга алып бередк Ke-

ns

jiitiUieKTin сулулыгын Kepin, хан талып дал яды. Eci’h жиьш орда-
сына кайткан хан, келшшекке гашык болып калганын айтады.
Сонда бас уоз!р акыл 6epin, келшшекке калай уйлену жайын
тусшд!ред!. «Кел!ншект!н куйеуше колдан келмес тапсырма бе-
р1ндз де, алые сапарга жумсаныз, одан кайтып ж!г!т келмейд!,
елед!, сонан кейш келшшекке с!з уйленес!з»,— дейд! уэз1р. Бул
акыл ханга кона кегед! де, ж'чттп шацырып алып: «Баяяыда
бабамнын ад басыпдай алтыны жогалган, соны тауып окелеан,
эйтпесе басынды аламын»,—дейд!. Ханныц бул буйрыгын ест!-
ген ж!пт, капаланып уй!не кайтады, болган эцпмеш эйел!не мэ-
л!мдейд!. «Бул халдеи кутдарып аларлык куш менде жок,—
дейд! эйел!,—ейткеш сен енеце берген уэдецд! орындамадын,
кеб1'н!мд{ мезгыпнеп бурый шештщ. К,ырык кунге шыдаданында
мундай icrepre ез!м-ак кемек беретш ед!м. Енд!г! амалын енец-
яен сура, сол б!рдеме етпесе, басда лажы жок». Ж!пт епесше
келед!, болган одираны айтады. Енес! ж!г!тт! кырык. кунге шыда-
сан, барлык кемект! эйел!ц берген болар ед! деп сегед! де, хан-
иыц буйрыгын калай орындау жайын тус!нд!|ред!.

Енесшщ акылы бойынша, жпт'т ат басындай алтынды тауып
алады да, ханга апарып беред!. Будан кейш хан ж!птке тагы
да киын тапсырмалар жуктейдд Б!р!нде: «Ата-бабамныц кулан-
га косылып кеткен жылкыларын тауып экел»,— деп, екшпйсшде:
«Бабамнын. асына сойылган кек айгырды экеп бер»,— деп буйы-
рады. Жшт езшщ каецыр енесшщ кемег!мен ханныц барлык
буйрыктарын орындап шыгады да, акырында шпмнеи кутылып,
муратына жстед!.

К,ызык, гажайып халге курылган «Ак каскыр» ертепс! ерте*
дег! адамдардын касдырды жарылкаушы не деп тусшгендптн
кэрсетед!. Мундай эдп'мелер еск! заманда мифт!к угымга бай*
ланысты тукан орыс ертег!лер!вде жэне ертеде ацшылыкпен кэ-
cin еткен елдерде де кездесед!. Олардыц ертеплер! адамды
жарылкаушы бейнес!нде аюды суреттейд!1.

«Ж1г!т пен каскыр», «Сикыршы», «Кекжал» сек!лд! ертегь
лер де ертедег! адамдардын хайуанаттар жайындагы еск! паным-
сез!мдерщ елестетед!. Буларда да «Ак каскыр» ертегкпне уксас
келетш угымдар, булдыр туеппктер бер!лед!. Ал «Сырттандар»
дейтш ертепде сол еск! угым, тус!н!ктерд!я. жойыла бастаганы
кер!нед!.

«Сырттандар» ертег!с!нде каскырдыц, итпц, адамныц сырт-
таны, аттыц тулпары тартысады. Адамдардын тым ертедег! угы-
мында кыскыр жарылкаушы бейнесшде алыиса, бул ертепде
оныц каскунемд!п, адамга дос емес, жау екенд!г! айтылады.
Адамга жерж болган жалмауыз каскыр б!реуд!ц жалгыз бала-
сын андиды. Баланыд эке-шешес!, буюл ауыл-аймагы болып

1 Э. В. Померанцев. Сказки, см. Русское народное поэтическое твор-
чество, под ред. проф. П. Г. Богатырева, стр. 243, 1954.

катты сасады; каскырдын баланы Tipi коймасын бпледп Сол кез-
де бала ез!мен 6ip кунде туган тулпарына мшш, каскырдан
каша женеледк «К.утк,арам» деп тулпар тартады: «Кайда бар-
сан. да кутцармаймын, кайтсе де жеймш»,— деп жалмауыз кас-
кыр куады. Осы туста адамныц досы тулпар мен каскырдыц
сырттаны жарыска туседй Акырында бала адамныц сырттанына
келin жетедй Оныц сырттан ит1 бар екен. Сол жерде адамныц,
итт1Ц сырттандары жалмауыз касцырга карсы умтылады. Кат-
ты айкасу-алысудан кейш олар жалмауыз каскырды ел пред i.

Бул ертепде жалмауыз каскыр адам баласына кастык ой-
лаушы мол жауыздыктыц, кара куштщ бейнесшде алынады.
Каскыр жайында айтылып келген еск! мифтж угымдардыц енд!
езгере бастаганын керсетедй Ертегшщ езшше туйшдеген фило-
софиялык кезкарасы жёлт сырттанынын, мына 6ip се31мен
бершген болады; «Каскыр атаулы адам баласына кас едт Егер
ол осы алыста адам баласын жене калса, онда каскыр адамга
кожалык етет'ш ед1 Ырац 613 оны женд'ш. Будан былай кас-
Кырга кожалыцты адам баласы жасайтын болады»,— дейд! кб-
ит. Оныц бул сезшен адамдардыц каскыр жайындагы жаца
кезкарасы кершедн ЕнД1 адам каскырды бурынгыдай жарыл-
цаушы деп тусшбей, оны кастык, жауыздык weci деп угынганын
ацгартады.

Мунымен катар, бул ертепде нт пен жылкыны дэрштейтш-
д!к байцалады. Жылкы мен ит адам баласына жацсылыц жа-
сайды, кауш-катерден куткарысады, адамга пайда келпред!
деп керсетедн Оларды каскыр жайында ертеде туган мифт!к
угымдарды жокка шыгару ушш алган болады.

Сейпп, хайуанаттар жайында шыгарылган ертеплердщ ал-
ташкы улплер'шен ертедеп адамдардыц, «жанды-жансыз таби-
гат турасындагы булдыр туспнктерш байкаймыз. Ондай ертеп-
лер хайуанаттармен байланысты туган мифтш, дпцик тустк-
терд!, эр хайуанды гажайын сикырлы сыры бар деп тапыган
тотемдш туснбкп ацгартады» *. Ал берпн келе экономикалык,
когамдыд жагдайлардыц жэне сана-сез!мнщ дамуына байла-
нысты бурынгы булдыр тусшштердщ ыдырап, жойыла бастага-
нын керем1з.

Берг! заманда шыгарылгап халык ертеплершде хайуанаттар
бурынгы керемст бейнесшде алынбай, жаца кейште, реалнспк
болмыска байланысты алынады. Осы ретте хайуапаттар жайы
eKi турде алынып, казак ертеплерше косылады. Онда хайуанат-
тардыц 6ip тобы (терт тулш мал, ун хайуандары) шаруашылык-
ка келпретш пайдасы, аткаратын кызмепмен суреттеледн Хай-
уанаттардыц екшнп тобы (жыртцыш андар) адам баласына
жасаган жауыздыгы, каскунемдНмен бейнеленедь Бул сонгы-
сы, кейде, халыктык сатнрага айналады жэне сол аркылы ко-

1 М. Э у е з о в. жогарыда аталгаи сцбеп, 97-бет.

гамдык жайлар, устемдш еткен кауымнын жагымсыз кылыкта-
ры эцпмеленедц булар халыктыц ащы мысцылы, келеке-кулк!й
туршде к ел ед i; таптык. тартыс, курес жайы сез болады.

Терт тул^к мал жэне уй хайуамдары казак ертеплерйпн
келемше енгенде, ец алдымен, олардын, адам баласына келйрер
пайдасы, аткарар кызмет! кандай екендш! суреттеледй Ойтке-
111 булардыц шаруашылык ушш мэж, адам OMipiwie алатып ор-
ны аса зор еде Терт тул!к мал шаруа адамына, 6ip жагынан,
кел^к куш! болса, екшннден, !шетш тамак, киетш кшм едь Сон-
дыктан да халыд терт тулж малды, уй хайуапдарып ез!н!ц ср-
тепсше косканда, олардыц кызметш даралап керсетуге мэп
бередй Ертеп окигасын тартысы мол нактылы сюжетке курады;
фантазия мен реалисйк болмыс шыпдыгын шебер араластыра
отырып, журт кызыгып тыцдайтын кесек шыгармалар тудыра-
ды. Терт тул1к мал жайындагы казак ертеплершде халыктыи
ерекше корейш жылкы мен туйе. Оныц мэш осы ск! тулжтщ ха-
лык т^рмысында ерекше кызмет аткаргандыгында. Муны б!з
«Алтын сака», «Тепен кек», «Боз щген», «Жаксылык пен жа-
маидык» т. б. ертеплерден корем!з.

«Алтын сака» ертепеппц окигасы мал ecipin, касш еткен ха-
лыктыц eMipinc.fi алынган. Ертепнщ нейзп желкл — шаруа ада-
мына кастык жасаушы жалмауызды жену жолында пайдасын
типзген жануарлардыц кызметш суреттеуге курылган.

Ертепнщ 6ipinnii бел!мшде адам етше жер!к болган жалма-
уыздын к.аскунемд1к жайы айтылады. Шаруа адамына ол осал
жау смсс, api кушй, api айлалы жау. Жалмауыз екпе бейнесше
тушп, суда калкып журедТ Суатка келген жылкыларды уркггедь
Акырында ол мал иесшщ жага-сына жабысып, eHfliri жерде оныц
ел!мпен кутыла алмайтындыгын айтады. Жалмауыздан зэрес!
ушкан бан оган барлык малый усынады. Б1.рак жалмауыз оган
кенбейд!: «Жалгыз баланды бересщ, сонын етш жеймш, сонда
гана ел!мнен кутыла аласыц»,—дейдй Жалмауызга карсы ку -
ресуден корыккан бай жалгыз баласын ел!мге кияды да, оныц
сакасын ecici журтка тастап, ертещне жана журтка кеш in кетедн

Ертепнщ осыдан былайгы жершде жалмауызга карсы курес
суреттеледй Алтын сакасын 1здеп, еск! журтка келген бала жал-
мауызбен кездеседц жалмауыздан жердей сакасын алып беруд'1
сурайды. Бтрак жалмауыз: «Отырсам тура алмаймын, турсам
отыра алмаймын», — деп, саканы алып бермейдй Сонда тулпар
бетегеденбиж, жусаннап аласа бола калады, бала алтын сакасын
1ле женеледк Баланыц соцынан жалмауыз да тура умтылады.
Балага жете алмасын бгпген жалмауыз 6ip Ticin суырып алып,
тулпардыц оц жак арткы аягын атып туйредн Тулпар уш аяктап
шаба бередн Жалмауыз тагы 6ip йш'мен тулпардыц екшпм ая-
гын ушырады. Сол кезде улкен 6ip бэйтеректщ тубше жете, тул-
пар кулайды. Бала бэйтеректщ басына шыгып кетед!, артынша-
ак жалмауыз да келш жетедй Ол йстерш курек кылып бэйтерек-
тщ тубш опыра бастайды. Бала катты сасады. Осы кезде

балалыц ад сына карлыгаш келед!. Оган бала муцын айтып,
ушмдеп тебеттер!ме хабар бер, мен! жалмауыздан цутцарсын
дейд!. Карлыгаш тебеттерге баланыц сэлемш айтады. Тебетгер
келш жалмауыздыц быт-шытын шыгарып елт!ред! де, баланы
ел!мнен кутцарады.

«Алтын сака» — кызык окигага курылган халык eprerici.
Мунда адам етше жер!к болган, шаруа иесше кастык жасаушы
жалмауыздыц жексурын образы жасалган. Жалмауызга карсы
курес'п, оны жену жолында адамга пайдасы тиген жануарлар-
дыц кызмет! суреттелген. Жалмауыздан баланы цуткарътэкет-
кен тулпардыц жуйржйй, карлыгаштыц жэне тебеттердщ балага
деген досты гы тартымды турде бейнеленген. Ертег! бул жануар-
лардыц адамга пайдасы кеп екещцйн айта келе, оларды ecipy,
куту керект!г!н еске салады. Сейтт, халык eprerici шаруа адамы-
на пайдалы жануарлардыц iciH суйгамд! етш бейнелейд!.

Жануарлар жайында шыгарылган халыктык ертеплердщ ке-
б!нде жылкы малыныц шаруашылыкка тийзген пайдасы, атцар-
ган кызмеп мол энпме ет1ледк Муны «Тепец кек» дейтш ертеп-
ден керуге болады. Бул ертепде ашаршылыкка ушырап,
кайыршылык халпе жеткен агайынды уш жшггп ел!м тырнагьь
нан кутка рып алган тулпар жайы айтылады.

Жануарлар жайындагы ертейлерде жылкымен катар, туйешц
де мацызы зор. Кептеген ертеплердщ сюжет! туйешц
епбек адамы у ruin кызмет! молдыгын, шаруашылыкка колайлы
екенднтн керсетуге курылган. Туйеш Mince — кел!к, шелдесе —
су сын, кисе — KHiM дел тусшген халык оны нелер эдем; ертегЬэц-
пмелерше коскан. Муны «Боз 1цген> жайындагы ертепден айкын
керуге болады,

Ецбекпп халыктыц шаруашылыгында, турмыс-пршййпнде
терт тулпс малдыц баска турлерпмц де айрыкша мащлзы болган.
Сиыр, кой, ешю жайында да кептеген ертеНлер туган. Буган пи-
сал «Tin «Ек! жет!м* дейтш ертегш! алуга болады. Онда мынадай
анйме баяндалады. Баягыда 6ip байдыц эйел! елед! де, артында
-e«i баласы цалады. Оларга байдыц соцгы алган эйел! кун корсет-
нейдд кшм бермейд!, тамакка жарытпайды жэне оларды мал
соцына салып цояды. Б1р куш балалар кагрны ашып жылап отыр-
са, касына 6ip кек дош-кар келед! де: «Неге жылап отырсыц-
дар?» — дейд!. Балалар муцын айтады. Сонда кошцар: «Жыла-
мандар. Менщ тебемнен 6ip тал жунд! жулып алыддар, т!леген
тамактарыц дайын болады», —дейд!. Кошкардын айтканы раска
шыгады, балалар кун санап тоны на бастайды. Муны байдыц эйе-
л! 1б!лш кояды да, ет!р1к ауырады. «Кек кошкардын етш жесем,
жазыламын», — дейд!. Бай балаларды жумсап: «Кек кошкарды
соямын, алып кел!цдер», — деп жгбередй Балалар кошкарга ке-
лш, болган эцймен! айтады. Сонда цошцар: «Рензнмендер, менщ
епмнен сендерге олар еш нэрсе татырмайды. Сондыдтан суйейм-
Д1 жинап алып, белпл! 6ip жерге кемщдер. Кун сайын сол жерд1
ашып тамацтанывдар», — дейд!. Кошкар сойылады, оныц суйегш

балалар жинап алып кемедп Байдыц эйел! «ауруынан» жазыла-
ды да, балаларга тары да кун керсетпейд!, уратын, урсатын бола-
ды жэне: «Кешке дети Hipin экелес!ндер, эйтпесе менен жаксы-
лык кутпеидер»,— деп, 6ip кап жун беред!. «Енд! не клеймia?»
деп, жылап отырган балалардыц касына 6ip ала сиыр келед!. Ол
балалардыц хал-жайын бмед! де: «Жундерщд! маган бер!ндер,
мен оны жутамын да, Hipin кусамын», — дейдь Айтцандай-ак 6ip
кап жунд! ала сиыр заматта Hipin шыгарады. Сейтш, балалар
жазадаи кутылады.

Бул ертепде туган эке мен егей шешенщ ез балаларына жаса-
ган киянаты, керсеткен жэб!р! сынра алынады. Сонымен катар
адам баласына жаксылык жасап кемектескеш уппн сиыр мен
койды ардактайды.

Терт тул!к малды адам баласына багалы етш корсету ушш
халык epTerwiepi оларды артыкша бейнеде суреттейд!, адамша
сейлетш кояды: кейде оларды адамныц кайгысына ортактасатын,
куанышына шаттанатын eTin те эцпмелейдп Неше турл! тулпар-
лар, атан, желмаялар адамга дос, жэрдемпп ретшде ертепге ко-
сылады. Булардыц кызметш суйсше эцпме еткен халык оган
ертепл!к -сип ат беред!. Муныц ез! ертеп окигасыныц кызыкты бо-
лып курылуына непз салады. Осы женшде кай ертепш алсак та,
халыктын терт тулжт! ecipy, багу жайындагы кезкарасы айкын
KepiHin отырады.

Терт тулш малдап баска уй хайуандарыяыц !шшен халык ер-
TericiHe нт пен мысык енедк Булар да адам баласы ушш жасаган
эр алуан жаксылык, достык кызмепмен алынады. «Ж1пт пен си-
кыршы эйел» дейт!н ертепде суреттелетш Сарышолак ит озшщ
иесше тамаша кызмет аггкарады. Ол уры-карыга корадан мал
алдырмайтын болады жэне койшы орнына кой багады. Сонысы
ушш Сарышолакты буюл ел болып кад!рлейд1.

Уй хайуандары жайындагы ертеплердщ кейб!реулер! жещл,
кулкии эцпме туршде балаларга арналган. Мундай ертеплердщ
окига жел!с! балалардыц ездер! кун сайын керш журген нэрсе-
лерД! суреттейд!. Олардыц окига-энпмес! айтушыга да, тыцдау-
шыгадажешл, ыцгайлы, ыцшам келедь Буган мысал спи «К,о-
тььр торгай», «Макта кыз бен мысык», «Куйыршык», «Купйк пен
мысык» т. б. ертеплерд! а луг а болады.

«К,отыр торгай» ертепсшде котыр торгай «котырымды ауырт-
тыц» деп шекгелге ашуланады да, оныц устшен ешк!ге шагым
етедн «Шецгелд! жеп койшы,— дейдд. Б!рак ешк! оныц тшнал-
майды. Сонан кейш котыр торгай ешкпп каскырга айтады, кас-
кырды жылкышыга, жылкышыны байга, банды шешесше, шешен!
желге шарады. Акырында ертепнщ кейшкерлер! 6ip-6ipin куыса
бастайды, ennci келш шецгелд! жейдТ К,отыр торгайдыц кеп цай-
тады.

Осы секиш кулд!рп жай «Мацта цыз бен мысык» ертепсшде
де бар. Онда кыз жердей мешз тауыя алады да, мысыгып шакы-
рады. Мысык келмейд!, сонан сон, кыз мешзш ез1 жеп кояды. Мы-

сык келтп: «Неге шакырдыц?» — дейдт, кыз айтпайды. Сонда мы-
сик: «Катыгынды тегем», — дейдЁ Оган кыз; «Куйрыгынды кесш
алам», — деп жауап кайырады. Мысык куйрыгын сурап жалына-
ды, кыз; Катыгымды толе, — дейдЁ Мысык сиырга барып сут су-
райды. Сиыр: «Жапырак экелсец, сут берем», — дейдЁ Жапырак
су сурайды, сушы кыздар сагыз, дукеншт тукым (жумыртка),
тауык тары сурайды. Акырында мысык тышканнан тары экеп
тауыкка бередЁ Осыдан ертепнщ кейшкерлерт кайталап, ттзбек-
теледт де, мысык куйрыгын, кыз катыгын алады.

Уй хайуандары жайындагы ертеплердщ балаларга арналган
энпмелерт окиганы кебшесе ттзбектеп айтуга курылады. Бтр оки-
ганыц юлтш ектнштстнен тздеу, осы ретпен барлык эцпмеш кыска
турде ттзбектеп айту эдтсш колданады. Оны балаларга арналган
ертеплердщ озшдщ курылысы, ерекшелшт деуге болады дейд!
М. Эуезов. Бугаи жогарыда келтт'ртлген «Макта кыз бен мысык»,
«К,отыр торгам» ертегтлерт одига энпмесш баяндауда осы эдтсп
колдангандыгы дэлел. Мунын мэнкй окиганы ауырлатпай, бала-
ларга жещл, api кулю, api тустткп' етш эцпмелеудт ойлагаидык-
тан тугаи сетблдЁ Сондай-ак, балаларга арналган ертеплердщ
колем! шагын келедт, кейде елец, диалог тур in де де айтылып
отырады.

Хайуанаттар жайында шырарылган казак ертеплершщ екш-
uii тобы хайуаидарды ез бейнесйтде, нагыз хайуан кссктнптде
алады. Эркайсысыныц езтне тан мтнезт, кылыгы, ici суреттеледЁ
Бул ретте казак ертеттлерше жырткыш ацдардан молыракенгеш
арыстан, цаскыр, тулкт, аю болады. Халык ертепст булардын
аркайсысына лайыкты мйтездеме’бередк Арыстан—искан куштщ,
зорлыктыц, каскыр—комагайлык пен коркаулыктыц neci болып
кейштеледЁ Ал тулкт"—айда мен аярлыктыц, 6ipKi 6ipre согып,
пайдасын тауып журген ку, езшен басканыц барше душпандык
жасаушы, сырттай дос, 1штей кас болып келедЁ Айналаеындагы
ац атаулыпы алдаушы да, есек таратып кундеушт де, жок жерде
пэле бастаушы да—тулкЁ Булармеп катар, казак ертеплершде
ожарлык, ацкаулык кесктшмкн аю журедг Журттын. бэрше ма-
зак, кулк! реттнде маймыл катысады.

Бул топтагы ертеплердщ окига курылысына донекер жэне ер
тенге окыстан кзтысатын ацдардыц басын косил, окиганыц да-
муына себепкер болатын да — тулкт. Муны «Арыстан. каскыр,
тулкт жэне туйе», «Маймыл мен тулкт», «Тулкт, тасбака, кене»,
«Тулы, аю, койшы», «Тулш мен бедене» сектлдт ертеплерден кэ-
ремтз. Булардын кайсысын алсак та, ондагы окигала-рдын тууы-
на, дамуыиа себепкер тулкт екендши ацгарамыз.

«Арыстан, каскыр, тулю жэне туйе» дейпн ертепде аталган
ацдардыц оздерше тэн мшезц ici суреттеледЁ Бул ертепден тэ-
каппар, аскак кунт арыстанды, комагайлыгы жер каптыргап
каскырды, жауырыны жерге тимес айлакер, жанындагы жол-
дастарыныц барлыгын жардан кулаткан тулктнт, момындыгынан
каза тапкатг туйеш коремтз. «Маймыл мен тулкт» дейттн ертеп" де

осындай халд! суреттейд!. Онда баски ацдар жайын баяндай оты-
рьш, тулк!н!ц еб!н тауып, есеб!н кайырган кулык, айлаксрл!к icre-
pi айтылады. Айлалы тулк! маймылдан: «Патта болдыц» деп
сушнш! сурайды, алдап какпанга тус!ред! де.жемге салынган ба-
лыкты ез! жсйд! жэне дс ол маймылга «Ек! бак болады, 6ipi бас-
ка, б!р! аякка конады. Сен!ц аягына тепк!лесен кетпейт!н тем!р
бак конды»,— деп мазактайды, эжуа етед!. Тулюнщ осындай м!-
нез!н б!лген баска ацдар одан кауштенш те журед!, сондыктан
да олар «тулк!м-тулк!м» деп жагымпазданатын болады,

Тулк! каншама айлакер, ку болса да, утылып калатып, алда-
нып согылатын жерлер! бар. Бул ретте оны орга жыгатын коркак-
тыгы болады. Муны «Тулк!, тасбака, кене», «Тулк! мен бедене»
деген ертеплерден керем!з. Алгашкы ертепде тулк!, тасбака, кене
ушеу! косылып тары егед!. Тарысы шыгып, тус!мш жинаран кез-
де, тулкк «Жарысалык, улест! кай озганымыз алайык»,— Дейд!.
Жарыста кене озып келед!, тулк! зорлык, жасай бастаранда, тас-
бака ацшылардыц келе жатканын айтады, тулкппц зэрес! ушып
каша женелед! де, мазак, болып калады. Соцгы ертепде тулк! бе-
денен! устап алады да, пстеп турып: «Балапандарыцды шакыр,
жейм!н»,— дейдн Бедене оган кенед! де, балапандарынын касы-
на экелед!. «Мен!ц даусыма салып шакыр» — дейд! тулюге. «Не
деп шацыранын», — деген тулк!ге: «Мацгыт», — десен, балапанда-
рым келед! деп жауап беред!. Тулк!: «Мангыт», — деп аузын
ашып калганда, «Аузыца сацгыт»— деп бедене уша женелед! де,
тулкш! мазак етш кетед!.

Аталган такырыптары казак ертег!лер!н!ц барлыгы б!рдей,
ацдар мсп хануапдарды тура ез магынасында эцпмелеп койган
жок. Кейде казак ертег!лер!н!ц шпнде ан, хайуан кейшкерлер ар-
кылы жэне олардыц мшезц ici аркылы когамдьгк, таптык жай-
ларды суреттейтш! болады. Муныц ез! ертеплерде белпл! б!р
эд!ске айпалгапдырын байкатады. Бул женшде М. Горький жэне
казак ертеплерш зерттеген, п!к!р айткан М. Эуезов, С. Муканов,
К,- Жумалиев, Е. Исмайылов т. б. эдебиетпй-галымдар былай дей-
д!: еткен кезде, канаушылар устемд!к еткен заманда, ауыз аде-
биетш шыгарушылардыц кепш!л1г! ауыр халде, езьлуде, право-
сыз, цоррапсыз болды; олар каиаушылардыц халыкка жасаган
жауыздыктарын ездернпц шыгармаларында ашыктан-ашык су-
реттеп керсете алмады, олап етсе, жазаланатын ед!. Сондыктан
ауыз эдебиетш шыгарушылар эр турл! туспалдау, ишарат жасау
эдштерш колданады, осылар аркылы канаушылардыц жан тур-
ш!герл!к жагымсыз ic-эрекеттерш сипаттайды.

Осы непзде туган казак ертсплерппц кейшкерлер! арыстан,
каскыр, тулк! т. б. болып келгешмен, олардыц шын мэшпдеп
хайуандар емес, канаушы тап адамдары екепд!г!н ацгарамыз.
Бул тектес ертеплерде суреттелетш тулк! —- ел арасын булд!руш!,
журтты алдаушы, есекппл, кунш!л, кара басыныц дэрежес! уш!п
неше турл! айла-амал жасаушы ала аяк кулардьщ бейнесш елес-
тетед! жэне оны солардыц жинакталып бер!лген образы деуге

болады. Арыстан бейнесшев устем таптыц азулы, талайды дан
каксаткан, журтты жэб!рлеунй адамдарын, хандарды кереьйз.
Сондай-ак, ертеплерде суреттелетш жырткыш андар арасындагы
ала ауыздык, б!р-б!р!не кастык жасаушылык эрекетершен канау-
шылар арасындагы карым-катынасты, б!р-б!рше жасаран анды-
су, цаскунемдтктерд! байкаймыз жэне де, М. Эуезов анткацдай,
мундай ертеплер халыктык сатира, канаушы тап адамдарын
кулиге айналдырып сынау, жексурын кылыктарын шенеп-мшеу
туршде келед!. Бул айтылгандардыц мысалы eTin, «Каскырдыц
койдан цорыкканы», «Уш жшт», «Тули мен арыстан», «Туйе не-
ге артына карайды» сек!лд! ертеп'лерд! алуга болады.

Казак ертеплершщ цшнде такырыбы мен окига-
\ здрмыс-салт эцпмелершщ аса мол Typi турмыс пен салтка
-,ртег ле₽'	байланысты туган ертеплер.

Бул топка к!ретш ертеплерде еск! заманнан бастап, сонгы
кезге дей!нг! халык ем!р!шц эр алуан жактары камтылады.
Оларда халыктыц когамдык ем!р!, турмыс-т!рш!л!п, дуние тану-
дагы кезкарасы, таптык сана-сез!м!, арман-муддес! суреттелед!
де ертепнщ оцигасы реалистш болмыстан алынады./Егер киял-
гажайып немесе хайуанаттар жайындагы ертеплердё фантастика
басым келш отырса> турмыс-салт ертеплержде ол ете аз кезде-
сед!  Мунда адамны(( киялынан туган эцпмелерден repi ем!рде
болган, не болугаг тшст! окигалар басты орын алады. цСон-
дай-ак, турмыс-салт ертеплершщ кешпкерлер! жалгыз кезд! дэу,
мыстан, жет! басты жалмауыз, жезтырнак т. б. бейнесшде емес,
накты адам бейнесшде болады; сол карапайым адамдар жайы
айтылады

Л~урмыс-салт ертеплершщ окигасы ертепнщ басты кейшкер!
карапайым адамнын ем!рш, iciH, турмыс т!рш!л!гш, таптык, ко-
гамдык жайларын, элеуметпк кезкарасын суреттеуге курылады.
Булардыц бэр! халык ортасынан шыккан, ертепге басты кейш-
кер болып алынган ецбек адамы аркылы баярдалады. Неше тур-
л! киыншылык, кедерплерд!, ауыр халдерд! ацдыган, алыскан
жау амалдарын жецетш де, сейтш, максатына жететш де кара-
пайым адам болады. Будан, М. Горький айтцандай, халыктыц
когам ем!р!нде, ецбекте оз купине жэне сол куштщ женю шыга-
тывдыгына сенгендш! кер!нед!. Эрине, халык ертеплер!нде кара-
пайым адам айналасындагы ем!рден белек алынбайды, ол сол
ем!рдщ !шшде журед!, соган белсене араласып отырады; ол, ем!р
шындыгында кездесетшдей, б!рде жецш, б!рде жец!л!п те журед!.
Б!рак жеципсше налымайды, урейленш сары уайымга салынбай-
ды, кайта кайраттана тусед!, «бупн жешлсем, ертец жецем» деп
ершелене, талаптана тусед!. «Батар куннщ атар таны бар» деген-
дей, жадсылыкты болашактан кутед!, сол упйн куресед!. Сондык-
тан да халык ертеплер! осындай карапайым адамдарды жагым-
ды беинеде алып, оларды ардактап ецпме етед!.

Халыктыц турмыс-т!рплл!пне, салтына байланысты туган
ертеплер! б!р гасырдыц гана жем!с! емес. Ол талай гасырдын
126

жемЕсЁ Бул ертеплердщ Еипнде кене заманда, феодалдык ка-
рым-катыснастар кез!нде жэне соцгы дэуЕрде тугандары да бар.
Олардын бэрЕ ауызша айтылып, ауызша тарагандыктан кепте-
ген тарихи кезецдер, талай таптык, когамдык орта тудырган эр
турл! кезкарастарды, сан алуан угым-тусййктер/п бойына жинас-
тыра ке лгендер! де бел ri л!. Б!рак сол ай бела ту рея да, халык,-
тык ортада туган ертеплер езшщ халыктык сипатын жой₽ан
жок. Кайта, оны эрб!р жаца дауф, жаца кезен жагдайларына
карай еэгертш, шыцдап, жеттлд!рш отыргапын, етюрлепмэнер-
легежн де байканмыз.

Эрике, ауыз эдебиетппн баска турлер! сек|‘лд! турмыс-салт
ертеплер] де идеялык жагынан б!ркелк1 емес. Таза халыктык,
ецбек елшщ идеясын б!лд!рет!и ертеплермен катар, халыкка жат
кертартпалык сипаты бар ертеплер де кездеседЁ Мундай ертеп-
лер устемдж еткен ортада туган, сонын идеясын уагыздайды.
Сондыктан да б!з ондай ертеплерд! емес, халыктык ертеплерд!
сез етем!з.

Халыктыц турмыс-салтына байлаиысты тугаи ертеплершде
басты такырып ецбек адамдарыныц OMipi, ici болып келедЁ Бул
ретте карапайым адамдарды халык ертеплер! канаушы тапка
карсы бейнеде алады, олардын ici, акылы, енер!, адамгершЬпп
хандар мен байлардан элдекайда артык деп суреттейдд. Муны
б!з кептеген ертеплерден, соныц 1шшде api керкем, api терен
идеялысы «Аяз биден» керем!з.

«Аяз би» — казак халкына ертеден таныс, мазмунды, кер-
кем ертепнщ 6ipi. Ертепнщ неп’зг! идеясы — шаруа адамынын
ici мен акылын ардактау. Бул ертепден халыктыц иен! арман
еткешн, иен! кексегендЕгш керем!з. s

Ертепнщ оцигасы казак ewipiHin шындыгынан алынады да,
оны когамдык маш зор тартыстардыц тецьрегше курады. Канау-
шы мен езмген ецбек адамдарыныц арасындагы таптык карым-
катынастар, алыс-тартыс курестер суреттеледЁ Бул курестерге
халык атынан белсене араласатын, халыктыц саркылмас акыл-
ой даиалыгын керсететш Аяз бн болады. Канаушы таптын жэне
оныц устемд1'г!н журпзупг! хандар мен уэз!рлердщ жауыздыгын,
елдщ ецсесш Tycipin езгенд!пн халык ертеггс! эзшщ суй!кт!
кейшкер! Аяз би аркылы эшкере етед!./Халыктыц ойынша, ел
билеген эд счете ia, залым хандардыц, билер мен уэз!рлердщ ор-
нына ецбекпп букараныц екищер! болса, елд! осылар билесе,—
замай тузелмек, нлеумегпк тецаздш жойылмак, халыктаи шы-
гып «хан болгандар» енбек адамдарыныц мерейш устем етпек;
ЭД1Л, турашыл болмак. Бул ретте халык epTerici ецбекпп бука-
рага жшркенш карайтын, тшт! оны адам санына коспайтын
хандар мен уэз(рлерд!ц топастыгын эшкере ете отырып, оларга
царама-карсы ез адамын кояды, 6ip-6ipiHe салыстырулар жасай-
ды. Барлык сыннан муд!рмей еткен, акылы мен адамгерппл!п
ханнан да, оныц кунплл уэз!рлершен де асып тускен Аяз бид!
ардактайды.

] Ертепнщ окигасы адал ецбепмен косш еткен шаруа адамып
ардактау идеясынан туады. Ертепде айтылатын барлык энгше
осы идеяра багындырыла дамиды; жагымды, жагымсыз кешп-
керлер арасындагы тагртыстарды суреттеу аркылы улгая тусед!
жэне ол ертепнщ шарыктау шепне жеткенге дей!н уз!лмейд!.
Бул идеяны халык epTerici таптык тургыдан ашады, ек! таптыц
адамын салыстыра отырып, юмнш, артык, к!мнщ кем екенд!пн
керсетедё

5Мол сюжетке курылган жэне окиганы басты кейшкер аркы-
лы баяндауга непзделген «Аяз би» epTerici, салган беттен-ак
энпмеш таптык тургыдан цозгайды. Б1рден-ак ертепдеп ке-
ГнпкерлерД! exire б ел in, даралай суреттейд!. Ертегшщ окигасы
байлык дэрежесше, сан-салтанатына масатташ-ан, ецбекнп адам-
ды келеке-мазак етпек болган Мадан ханныц карамагындагы
кырык уэз!р1не шептщ, кустыц, адамныц жаманын тауып эке-
лщдер деп буйрык берушен басталады. К,аЬарлы ханныц буйры-
гын орындауга шыккан уэз!рлер шептщ жаманы деп шецгелдц
кустыц жаманы деп кыргауылды алады. Адам жаманын таба
алмай сандалган такта, 6ip таудын етепнде кой багып журген,
устшде жыртык тоны, басында Tepi тымагы бар, кол-аягы жа-
рылган, у-сцыисыз адамга кез болады. Уэз!рлер оган келген
шаруасын айтады да, «адам жаманы осы болар» деп жацагы
«жаманды» ертш алады. Жаман уэз!рлерге шецгел мен кырга-
уылды тастатады да, олардыц орнына кара кога мен сауыскан-
ды алдырады.

Ертегшщ осыдан былайгы нцпмес! хан мен уэз!рлер жаман
деп таныган адамныц жаман емесппн, ол акылдыц, адамгер-
шЬи’ктщ нес! екендшш керсетуге арналады. Бул жолда ол ха-
лык алдында аса кеп сындардан етед!. Жаманныц акылы ханнан
да, оныц уэз!рлер!нен де артык болып шыгады.

Уэз!рлер! экелген адамды «мунан жаман Kici дуниеде жок
шыгар» деп багалаган Мадан хан: «Адамныц жаманын дурыс
тауып экелгепдерщмен, кустыц, шептщ жаманын таба алмап-
сыцдар»,— деп ашуланады. Ханныц каЬарынан зэрес! ушкан
уэз!рлер кыргауыл мен шегелд! алдырмаган Жаман екенш айта-
ды. Сонда Мадан хан Жаманды шакырып алып, кыргауыл меп
шецгелд! алдырмау себебш сурайды.

вм!р боны ецбепмен кун керген жэне бул женшде ем!рден
алган тэж!рибесше суйенген Жаман, ханныц сурауына орынды
жауап кайырады. Кшм жыртатын, мал жемейтш шсцгелдщ
адамга пайдалы отын екендшш, кыргауыл сиыксыз болса да,
адал кус екендшш айтады. Бул екеуш жаман демей, жаксы деп
тусшетшдшш б!лд!ред!. Кустыц жаманы сауыскан деу себебш:
«Сауысканныц жуп! ала болганы сиякты ез! де ала, б!рл!г! жок,
екеу! Gipirin ушпаган, екеу! dipirin конбаган, адам пайдасына
аспайтын арам кус ед!»,— деп далелдейдк Ал шептщ жаманы
кара цога екендшш: «К,ара коганы алып отка жаксам, жан-

байты» ед|, урлесем, жалыпы меп шогы 6ipre сенш, кул’ буркы-
рап уйд! алып кететш едк Отка жапбаган соц, апарып малга
салсам, сиыр екеш, сиыр да мурнын шуй!р!п жемейпн. Сосын
каракога тшт! пайдага келмейтш шеп деп ойлаушы ед!м. Кара-
коганыц жамандырын содан б!лд!м»,— деп далелдейдй Сейтш,
бул эцпмед-е кус иен шептш жаманы жайында шаруа адамы-
ныц TyciHiri ецбекпен Kacin етпеген хан мен уэз!рлерд!н TyciHiri-
нен эр! артык, api шындык екенд!п айтылады.

Мадан хан Жаманды сынамак болып, тары б!рнеше сурау-
лар кояды. Ол езпмц тулпарын, rayhap тасын сынатады. Жаман
бул сындардан да муд!рмсй етед!, жиналган журт алдында акы-
лы аскан данышпан адам екеадшн танытады. Жаманныц жа-
уаптарына кец!л! толган хаи ендк «Оз!мд! сынашы, мен неше
атамнан 6epi хан екенмш»,— дейд!, ал бул сын Жаманга оцай
сокпайды, жамандыгын керсетед! деп ойлайды. Ырак. Жаман
оран да муд!рмейд1 жэне хан алдында турмын деп именбейд!,
«касыдтай канымды кешсешз, айтайын» деп жалтактап жалын-
байды, тайынбас кайсар, ежет етк!рл!г!н бодцред!; Маданныц
кандай хан екеядтн !рк!лмей айтып салады. «Мен жаман-жак-
сы болсам да, уй!ц!зге келген конак ед!м. Хапдардыц iinep асы
аузыцызра жал мен жая туспей, нан мен кеже rycin, мен! келг
с!мен асбазшыга ж!берд!ц!з... С!зД1Ц аталы хан емес екендшицз-
д! осыдан байкадым»— дейд!.

Осыдан былай бурынгы Жаман халык алдында хан мен
оныц уэз!рлер!нен акылы аскан, адамгерш!л!г! мол, ер ж!пт,
ежет азамат, б!лг!р данышпан атанады. Муны ол Менд! кыздыц
жумбагын, койшы шалдыц ханра айткан туспал сездерш шешу!-
меп дс аныктай тусед!.

Kip кезде хан мен уэз!рлер жаман деп таныран, кейшнен Аяз
би атанган Жаманныц абырой-атаны ел арасына жайыла бас-
тзйды, оны халык курметтеп кад!рлейт!н болады. Аяз бид!н.
мундай дэрежеге жеткешн кере алмаеан уаз!рлер оган кастык
ойлайды, ханга шагыстырып, осек таратады. Уэз!рлер!шн cosi-
ne елштеген хан, енд! Аяз бидщ козш куртып, Мецд!ш эйелдili-
ne алу жайын карастырады. Бул уш!н ол ет!р!к сылтау-ссбептер
айтып, Аяз бид! «барса -— келмеске» жумсайды. Ханпыц залым-
дыкпен жасаран бул ойын Меад! бшп калады да, царсы амал
колданады. Акырында, Мадан хап утылады да, айыбын мойны-
на алып, Аяз бид!ц алдына бас иедй BipaK уэз!рлерд!н. Аяз биге
деген кастыры токталмайды, кайтсе де кезден тандыру ниетшен
кзйтпайды. Эйткенмен, олардыц бул ойынан еш нэрсе шыкпай-
ды, журт алдында ездер! маскара болып, жендлш табады. Акыл-
ойы сергек Аяз би ханпыц уэз!рлер!н т!р!дей жерлейд!. Ол уэз!р-
лерге карал: «Ки!мдер!вд! алып отка жакканым — б!лд!рмей
жулраным, аттарывды сойганым — куйд!рмей nicipreniM, сендер-
д! алдыма салып жалацаш, жаяу-жалпы айдап экелгешм — кан
шырармай сойганым»,— дейдп Сейтш, ол жауыз уэз!рлерден
кек кайырады жэне оларды ел алдында маскара-мазак етедй

Аяз би б!лпр рана емес. Ол, сонымен катар, адамгернплт
куит, уадеге бер!к, серттен таймайтыи жан. Озшщ узд eci, сер-
т! ушш елуге бар, б!рак айтканынан бас тарту, катерден коркып
уреилену онда жок. Ол дарра асылып, дем! б!тш бара жаткан
кезде де сыр шашпайды, жан саура сурамайды, Мецд!ге берген
сертшен айнамайды. Тек Мендпнн ез! келш руксат еткенде
гана, ханга сырын айтады.

Сейт!п, халык epTerici Аяз бид! api акылды, api адамгершил-
ri жогары, турашыл, ер-азамат eTin керсетедй Халыкка тан да-
палыд, батылдык. эдьлдзк сиякты жаксы дасиеттердщ бэр! де
Аяз би аркылы бер!лед!. Акырында халык epTerici Аяз бид! хан-
дык дорежете кетеред!. Мунысы халыктыц ем!рд! тусшетш ка-
рапайым адамдар хан болса екен, елд! кеппйлпстщ ортасынан
шыккан адамдар оасдарса екен деген арман-муддесш керсетед!.
Аяз бид! хандык ддрежеге жетк!зе отырып, халык epTerici оган
калыц кепш!л!к атынан акыл-кен,есш бередп «Эд!л, турашыл
бод, баймын дед аспа, ханмын деп таспа»,— дейдй

Турмыс-салт ертеплершщ шлнде идеясы халыктык, мазмуны
мол окш-аиа курылгапы «Аяз би» десск, соган орай онын кер-
кемд!к дарежес! сай ексндшш байканмыз. Баска ертеплерге Ка-
раганда, «Аяз бидщ» оз!не тан ерекшелН окитаны жумбак ту-
ршде куруында деуге болады. Бул ад! с неп'зг! эцпмелерд! 6ip-
ден айтып салмай, тацдаушыны кызыктыра тусу, «енд! не болар
екен» дег!з!п ынтыктыру yuiin колданылран. Жамаппыц кырта-
уыл мен шецгелд! нелштен алдырмагапы немесе ханнын езш,
тулпарын, rayhap тасын б!лг!рл!кпен сынаган жаманнын, ез! к!м
екендп"! оцигалардын шарыктау шейне жеткен кезшде гана
ашылзды. Сондан-ак, Мешцшц жумбагыпда, цойшы шалдын
туспал сездершде кандай сыр жаткандыгын сртепш тыцдаушы
алгашыпда ацгармай да калады, олардын, мэш кейшпен баян-
далады.

Казактыц турмыс-салт ертеплер! карапайым шаруа адамын
ардактай отырып, ецбек-кэс!н ету жайына аса кец!л белец!.
«Жатып iurep жалдау болма, ершбей ецбек ет, ежеттен де, ерге
умтыл» деген сиякты халык, омы ертегйге косылады. Бул ретте
халыд epTerici акыл-есиет туршде келед! жэне оларды ем!р
жолыпа енд! тусе бастаган жастарта арнайды; оларды пайдалы
ецбек аркылы тэрбиелеп, дорамга керект! ер-азамат етш шыга-
ру жайын карастырады. Мундай сртеплерде халыдтыц гасыр-
лар бойына жиын-терген ewip тэж!рибес!, турмыетаи алган, шы-
рартан дорытындысы да айтылады. Соныц бэр!н ертепге айнал-
дырып, жастарта улг! боларлыктай тушндер жасайды.

Бул тадырыптагы ертеплер, М_ Оуезов айтдапдай, адамга
пайда келт!рстш ацыл-есиет туршде келед!. Оны жастарра айту-
шы кепт! кергсн, ем!р тэж!рибес! мол кэрия немесе карт эке бо-
лады жэне бул акыл-есиет кейде жумбак тур!нде айтылады.
Оны ол б!рден тус!не коймайды, тусшсе, xepic урынады. Содан
ол кептеген циыншылыц халге ушырайды, азабы мол. ауыртпа-
130

лыктарды басынан кеплредк Акырында, оныц кателер!н керсе-
Т1П, тузу жолга салатын да жацагы кэриялар, экелер болады.

«Карттыц улына айткан венет!» дейтш ертепде дуние салга-
лы жаткан карт эке баласын шацырып алып бакулдасады да,
елер алдындагы есиет-аманатын айтады. Ол улына: «К,ала
сайын уй салдыр, йнкен-жегешн жал мен жая, казы мен карта,
шекер мен бал болсын, жума сайын эйел ал»,— дейдк Карттын.
магынасы терец жэне туспал-жумбак турунде айткан бул есиепн
баласы тер!с тусшедь Ол экесше берген уэдесш орындамак. бо-
лып icKe к!р1'сед! де, кала сайын уй салдырады, ертецд!-кеш же-
ген! казы-карта, жал-жая болады, жума сайын эйел алады.
Акырында барлык мал-мулк!нен айрылып, цайыршылыц халге
ушырайды.

Турмыстаи алган тэж!рибес! жок, ем!р сокпагына жаца тусе
бастаган жас жнттт! осындай ауыр халдеи екшпп 6ip кэрпя
куткарады. Ол карт экешц жумбак туршде айткан есиет-амана-
тын шеш!п беред! жэне ж!г!тке былай дейдк «Экен акылды
адам екен, б!рак сен оныц есиетш repic тус!шпс!ц. Экецшн ка-
ла сайын уй салдыр дегеш — эр жерде жаксы керетш жолдасын.
болсын деген!; !шкен-жеген!ц жал-жая болсын деген! — енбек ет,
ецбекпен тапкан азыгыц жал-жаядай, шекер мен балдай кер!-
нед! деген!; жума сайын эйел ал деген! — баскага кез салма,
суйген келшшепцмен жаца косылгандай тату-тэтт! бол деген!».
Жумбак туршде айтылган жэне терец магынага курылган бул
ертегшщ оз кезшде жастарды тэрбиелеуде зор мэн! болганы
сезс!з.

Жогарыда мысалга алган ертепде жастарга акыл-нсиет ай-
татын туган эке болса, енд! б*р ертеплерде оны бегде адам айт-
кан болады. Муны «Уш ауыз сез» дейтш ертеп’ден керем!з. Бул
ертепде былай делшед!: баягыда 6ip байдыц жалгыз баласы
болады, ол жылкышы екен. Б!р кун! ол ж!г!тке ак сацалды шал
келед! де: «Уш ауыз сез уйретейш, б!рак акысына 6ip айгырдыц
yftipifi бересщ» — дейдк Ж'нч'т келшедй Шалдыц уш ауыз сез!
былай екен: «Журген жер!цде кастык кылма, такертецг! асты
тастама, оц цолыц урыс бастаса, сол цолыц арашашы болсын».
Ертецше ж!г!т уй!не келген соц болган окиганы экесше айтады.
Баласыныц бул icine карт эке катты ашуланады, «Малды шаш-
тыц» деп урсады, уйшен куып ж!беред!. Ждпт цакгып кете бара-
ды. Ол кеп жыл бойына шетте жур!п, талай киыншылыктарды
басынан келпред!. Кейб!р ауыр халдерден оиы баягы шалдыц
уйреткен уш ауыз сез! алып пгыгып отырады. Акырында, ж!пт
уй!не кайтып келш, муратына жетедй

Оцигасы турмыс-т!рш!л!ктен алынган, кейб!р энпмес! еск!
яанымга непзделген бул ертепде ерте кезд!ц кезцарасын б!лд!-
реп’н б!рнеше мэселе кетер!лед!. Жййтке уш ауыз сез уйреткен
кэрияныц эрб!р сез! мол эцпменщ жеке такырыптары ретшде
алынады жэне оларды турмыста кездесеп'н оцигалармен дэлел -
дейд!. Жацсы турмыс, ынтымагы жараскан семья куру ушш ец-

бек, адалдык, достыд керек деп корытынды жасайды. Буларды
ертепнщ кейшкер! жас ж!г!тт!ц басынан кепйрген халдерш су-
реттеу аркылы ем!р жолыпа жаца тусе бастаган жастарга акыл
ретшде ацгартдан болады.

Адыл-есиет туршде айтылатын ертеплердщ кейб!реулер! ко-
гамдыд, таптык жайларды карастырады. «Алпыска келгепнеп
акыл сура» дейпн ертепде халык канын судай агызган жауыз
ханныц жан турппгерлш icTepi эшкере болады. бзш жер усп-
нщ куданымып деп -есецтейтш бул хан, жасы алпыска келген-
дерд! кыру туралы буйрык беред!. Оны орындамагандарды дар-
га асып елпрепшн ескертед!. Хан жарлыгын еспген журттыц
eci кетедц ел басына кара тунек орнайды. Кейб!реулер алпыста-
гы ата-анасын алып, баска жакка кеш!п кетедк Озгелер! амал-
сыздан хан буйрыгын орындауга Ktpicefli. BipaK 6ip жас wirir
алпыстары экесш елпруге кимай, жасырып кояды. Осы кезде
бул ханга карсы екжнй 6ip хан жорык ашып, шабуыл жасайды.
Оган карсы аттангандардыц |шшде жацагы Ж1пт те болады, ол
ала епзге MiHrisin, капка салып экесш де ала шыгады. Катты
«огыста хан жещлш, сау калган эскерлер1мен шепне кашады.
Булар шолге кез десед!, судыц жоцтырынан адам да, ат та кыры-
ла бастайды. Бул халд! б!лген жшггтщ зкес! баласына ез тэж!-
рибесш айтып, су тауып бередд Кейшнен ол алтын жумыртда-
ныц келде емес, бэйтеректщ басында екенш айтады. Акырыпда,
суды, алтын жумыртцаны тауып берген алпыстары шал екенш
хан б1лед1 де, бурынгы буйрыгыныц TepicTiriH мойындап, оны
бузады жэне ж!г1ттщ экесшен KemipiM сурап, аягына жы-
рылады.

Бул ертепде, 6ip жарынан, ханныц жауыздык icTepi эшкере
ет!лсе; екпшнден, оран дарама-карсы шаруа адамынын бьчпрл!-
п ардакталады, ецбек адамынын елге тутда екснд!п керсспледЕ
Жауыз ханныц жагымсыз образын бере отырып, халык eprerici
канаушылардыц калыц букарага жасаран каскунемдйш бейне-
лейдЕ хан атаулыдан халыкка жаксылык жоктырын ацгартады.
Муныц ез! ецбекгш халыктыц таптык сана-сез!м! ояна бастага-
нын бшддредЕ

Тадырын жагынан алганда, казактын турмыс-салт ертеплер!
акылды ж!пт пен а-дылды кыз жайын эцпме еткеп,—дейд!
М. Эуезов.—Булай деудщ реп бар. Ойткеш, кай халыкты алсак
та, ол жастардап кеп умгг етедг, догам ©М1р1пде болсын, жеке
турмыста болсын жастардын аткаратын дызмет!, орыпдайтын
мшдеп орасан зор екендшш бьледЕ Ел коргайтын батыр да,
жойкын ецбек етш шаруашылыкты ретке келпруцц де, ел-журт-
ты асырап садтаушы да, енердщ ерше ерлеугш де — жастар.
Халыктыц «Асыл тастан, акыл жастан шыгады» дейтш! осыдан.
Солай болрандыдтаи халык жастарды ардажтамай, олар жайын-
да эдем! ертеп-эцпме шыгармай отыра алмайды.

Эрине, халыктыц турмыс-салтына байланысты шыгарган ер-
теп-эцпмесшде жас атаулыны шетшен ардадтай бермейдЕ Жас-

тардыц шйиеп зерек, акылы барлары, халык, уш!н ипл!кт1 icrep
жасагандары ертепге косылады; кейшп урнакка соларды улг!
етед!. Ал, одшш, турасын айтатын халык, езшщ ертег!с!не тек
жИттерд! гана емес, олармеп катар кыздарды да енп'зеД!. Бу-
лардын, кайсысы болса да, ездерпгщ акылдарымен, б!лг!рл!пмен
кер!недц халыкты суйсшд!рш отырады. Сондай-ак, кейб!р ерте-
плерде кыздар мен яйпттер жайы, олардын арасындагы дог-
тык, махаббат сыры суреттеледй Бул ретте акылды ж!пт, жак-
сы кыз 6ip-6ipine гашык болып косылады, муратына жетедь
бткен заманда, ж!лт суйген жарына немесе кыз унаткан ж!гш-
не кебшесе 'косыла алмайтын кезде, халык epTerici сол еск!
адет-гурыптан туган жол-жобага карсылык б!лд!ред!, жастар
тайне досылуы керек деген иденпы таратады.

Осы аталган такырыптагы ертеплердщ улпс! ретшде «Жак-
сы эйел», «К,арт пен тапкыр ж!пт», «Ханныц Kecip кызы мен таз-
ша», «Жаламдархан мен Сагат» т. б. ертеплерд! атауга болады.
«Жаксы эйел» деген ертепде кыздыц акылы, адамгершыйп га-
на суреттелЙ! коймайды, сонымен катар эйел цауымыныц ая-
нышты хал!, халык туп'л ез баласына киянат жасаран озбыр
хан суреттеледй Ертепде айтылатын хан 6i>p кун! шаныраккз
карал отырып, ушып бара жаткан каздарды керед! де, уэз!рле-
pin шакырып алып: «Алдыцгы каз соцгы казга не айтты, соны
б1лш бсродер»,—деп буйырады. Уэз1рлер сасады. Хан кызына
ездерщщ к.ысылып турганын айтады, тепген кау!птеп кугкар-
уын епнед!. Хан кызы: «Алдыцгы >каз соцгысыня: «Жаксы нчел
жаман еркекп тузейд!» деген ед!, б!рад «муны тапкан к1м?» деп
экем сурар, сонда «ез!м!з таптык» деп айтындар»,—дейдк Уоз!р-
лер ханга барып, алдынгы каздьщ соцгы казбен не деп сейлес-
кенш айтып бередй «Муны ездерщ таптындар ма, элде баска
6ipey уйретп ме»,—деп хан уэз!рлерд! тагы да кысады. Уаз!рлер
корыкканынан: «Муны б!зге уйреткен с!здщ кызыцыз»,— деп
айтып кояды. Хан awipnie карсы келген ез кызына да сол арада
мей!р!мс!зд!к жасап, адамныц жамапыиа куйеуге бер!п ж!бе-
рСД1.

Ертепнщ осыдан былайгы эцпмесшде кайырымсыз зкенщ
кайарына дутар болып, «ш!р!к жумыртка» аталган кыздыц жа-
ман адамды калай тэрбиелеген! айтылады. Sip кезде хан жэне
оныц уэз!рлер! жаман деп таныган, адам деген атынан айрылып
«жамап» саналган жиггл акылды, ежет кыз катарга коса и>1,
тец-курбысынан оперт арткызып, абырой-атакка не егедп

Бул ертепде де «Аяз биде» айтылатын халыктык сарын бар.
Ол — каналушы таптын., хан мен уаз!рлердщ ецбекш! халыкка
жнренгшпеп жаман деп карагандыгын, халыкка мей!р!мс!зд!гш
ошкере етушен кершед! жэне олардын. жамап дегею искан акыл-
ды, б!лг!р адамдар болып шыгады. Сопын 6ipi жаман деп эке
безгеп кыз болады. Бул ретте ол хан кызы деген аты болмаса,
хан кызы емес, халык кызы, «жамандардыц» акылды кызы бо-
лып кетад!. Екйпшден, ертепнщ халыктык сипзты — феодалдар

устемдш еткен заманда эйелдердщ аянышты халде болгандыгын
керсетушен байкалады. Феодалдык кауым эйелдерд! адам ка-
тарына коспаса, адам деп санамаса жапе айелдерден де ацыл-
ды, 6Lnrip адамдар шыгатынын мойьшдамаса, бутан халык кар-
сы екендшш бищ'федЕ Акылды, 6uirip адамдар -айелдерден де
шыгатынын осы ертепсшде де дэледейдЕ Сондай эйелдерд! ар-
да клан, мактан етедЕ

Осындан ертепнщ енд! б!реулер!нде акылды, бйлпр жшггтер
жайы эцпме епледЕ Олар кебшесе калын ортадан шыккан ка-
рапайым адамдар болады. Булардыц акылын, бЕлпрлшш кор-
сету аркылы ертеплерде халык даналыгы, халыктын гасырлар
боны жиып терген, ем!рде сыналган тайгагы жок таж1рибес1
жпнакталып берЕпедЕ Муны «Карт нен тапкыр жйп» epTerici-
иен керем^з. Онда жпйттщ ацылдылыгы б!рден ацрарылмайды,
жумбак туршде келедЕ Ллгаш кезшде ол акылы шолак> eci
ауыскан адам сеюлд! болып кершедЕ Ол ез!мен 6ipre салт келе
жаткан картда «Аркаласайык»,— ден т!л цатады. Жпттпц бул
созше тусшбеген карт: «Аркаласаиык дегсн! нес!, атты Kici ка-
лан аркаласады»,— деп ашуланады. Олар жолшыбай елген кЕ
ciiii кемш жаткан адамдарра кездеседЕ Одан аттана берш:
«Жацагы Kici елмеген екен»,—дейд! ж!пт. Бурая карт тары
ашуланады «Олген KiciHt ез колымыздан кемЕстж, оны бул ка-
лан елмед! деп айтады, Teri мынз жйгг жынданран адам болу
керек»,— деп ойланды. Енд1 dip мезплде булар erin жинап жат-
кан оракшыларра жолыгады, астыц eiiiMi мол-ац екен! Олардан
оте Gepin: «Епниллердщ енбеп зая кеткен екен, астыры желнйп
калыпты»,— дейдЕ Жшггпн бул сезше карт тагы да ренжидЕ
мундай адаммен жолдас болганына екшедЕ

Ж|птт|д кандай адам екенд'|Г1 карттын уйше келгенде мэл1м
болады. Карт езппн. кызыяа: «Мына жшггке ас-суыцды тез!рек
6epin женелт, ез! eci ауыскан акымак екен»,— дейдк Экесшш,
бул сезше кайрап калган кыз жшппен пл катысады, жшгг оган
да жолда кергсндерш жумбак етш айтып шыгады. Кыз да акыл-
ды, дана екен. Ол ж!пттщ жумбактап айткан сездершде терец
марына бар екенш, оныц «акымак, жынды» смесппн экесше ай-
тып тусшд!ред1 жэне ез! жш!тке тец жар болып косылады. Сей-
Tin, халык epTerici акылды ж!пт пен битпр цызды мактаныш
етедЕ «Ацыл жастан шыгады» деп корытыпды жасайды.

Халык арасынан шыккан айлакер, акылды, енерл! жастарды,
карапайым енбек адамдарын жэне олардыц iciH ел ертегкя сун-
cine эцпме еткенде, оларды ерцпл талап неф eTin суреттейд!.
Олар талай катал сындардан муд!рмей етш, бас бэйпш алын
журедЕ «Ханныц Kecip кызы мен Тазша» дейтш ертепде осы эц-
пме айтылады. Жасы отыздардан аскан хан кызы куйеу тацдай-
ды. Оган уйленем!з деп дэмеленген ыгай мен сыгай мырзалар кс-
ледЕ BipaK олардыц бэрше кыздыц цоятын dip гана шарты бар:
«Юмде-юм эцпме айтып, менщ басымды тесектен уш рет кетерсе,
соган тиемш»,— дейдЕ Кыздыц бул шартып ешшм орындай ал-

маиды. Сол кезде хан ордасына тазша Kiri? келш, кызбен плде-
сед». Kecip кыз оныц сезше жауап бермей жата беред!. Тазша
знпмес!н бастай женелед». EipiHmi эдгшесшде «араштан туйш
туйет!н шебер, зергер жэне молда yuieyi жолдас болады, шебер
агаштан кыздын бейнесш ж асады, зергер оны эдем»леп ки!нд!рд!,
молда жан б!т!рд!_ Соиан сон осы суду кызды «мен алам, мен
алам» деп ушеу! таласка туст'1, эркайсысы ез енерш дэлелдедп
«Енд! осы кызды жацагы ушеушщ цайсысы алуга тййгп?» — деп
сурайды тазша. Бул сурауга Kecip кыз жауап бермей, жата бе-
ред!. Сонда тазша турып: «Бул сураудьщ жауабын беру с!зге
киын болганмен бгзге онай. Кызды агаш шебер» алуы керек»,—
дейдп «Ой, адымак, соны да б!лмеген1ц бе, кызды жан бтрген
молда алуы керек»,— деп, Kecip к,ыз тесектен басын кетерш
алады. «Ханша, умытпаныз басынызды тесектен б!р рет кетер-
д!щз»,—• дейд! т-азша.

Тазша екшш! эцпмесшде уш еперпаздыц (кереген, мерген, ка-
тил алгыш) жайын айтады. «Алып каракустан цутцарылган кыз
осы уш енерпаздьщ кайсысына тшсп», — дейд! тазша. Kjecip кыз-
дан жауап болмаган соц: «Ол кызды мерген алуы керек», —деп
ез уйгарымын еспртед!. Сонда кес»р кыз: «Кагып -алгышка ла-
йыкды»,—деп еюнш! рет басын кетеред!. Тазша yinimrn энпме-
ci идеек! уры жайын ацпмелейд» де; «Осы екеунншкайсысы енер-
л1?» — дейд!. Kecip кыз, буган да жауап кайырмайды. «Бул су-
раудыц жауабын беру cisre киын болганымен (Язге онай. Б!зд!ц-
ше кунд1зп уры онерл!», —дей бергенде, кес!р кыз: «Тунг» уры-
пын, enepi артык,, ол иагыз ерл!к жасады», — деп тесектен басын
yuiinini рет кетеред!.

Казак ертеплершде еуйкпад бейнеде эцпмеленетш акылды,
айлакер тазша, ханныц Kecip цызын ссылай жепед! де, оган уйле-
нед!. Ол бул кызга гашык болган, оган уйленешз деп дзмеленгев
мырзалардан енерш асырып кетедп

Турмыс-салт ертег»лершен халыктыц дши угымы, нанымы мен
туслип де орын алады. Аталган такырыптагы ертеплерде даран-
гы адамдардын, дшге ceniMi, эр турл! мифке байланысты козка-
растары да айталады. Сонымен катар, бул такырыптагы ерте-
плердщ кепш1л!г! ащы мыскыл, етюр эжуа, мазак-кулк! туршде
келед!. Ондай ертеплерде д»н иелер» тарататын д!ни угымдар меп
Шни упттерге сын айтылады, олардыц шындыгына шубэланады
жэне бекерге шыгарып та отырады. Муны б!з «Адам ем»р»», «Кы-
дыр, бак, акыл», «Бака» дейтш ертеплерден керем1з. Вуларда,
6ip жатым ап, д!н иелер! айтатын ок»тмелерД! келеке, ажуа-мазак
ету, бекерге шыгару болса; ек1нш!ден, акылды, ецбек?! ардадтау-
шылык, жаксы ем!р, шат турмыс куру ецбекке, адамныц акыл-
ойына байланысты деп тус!нуш!л!к бар.

Д!н иелер!, дуниеш, жанды, жансыз табигатты, хайуандарды,
адамдыт. б. жаратушы кудай деп упт айтатын жэне олар
кудайдын. барлыгына шек келт»рмей, эр турл! адшпен журтты
иландырып, нандыруга тырысатын. Б!реуд!н, бадытгы, б!реуд»ц

бакытсыз болуы, б1реудщ аз, бгреудт кеп жасауы кудай татала-
ныц SMipine байлаиысты дейтш. К,ыскасы, емгрде болатын сап
алуан кубылыстардыц бар Ен олар 6ip кудайдыц буйрыгынан деп
дэлелдейтш. Д1Н иелерпйн бул cexinni уйтше казак халкы еткен
уакытта, карацры иадандык, жагдайда журген кездщ езшде де,
шын ыкыласымеп тугелдей сенш кете цойган жок,, Олардын ка-
рангы елд! алдау ушш шыгарган кейб1р упт-энлмелерше сын ай-
тып, кулвд-мазакка айналдырганы, бекерге шырарганы бар. Муны
ол ез;нщ ауыз эдебиепнде, сонын iin in де ертеплершде, суреттен
керсегкегпн б1'лем!з.

Халыктык сатира туршде айтылатын «Адам ©Mipi» дсйтш ер-
тепде кудайдыц азш кулк! етед1. Онда былай дел!недг. кудай
тагала eat жаратцан хайуандардьт жэне адамды такырып алып,
эркайсысыныд канша жил ©Mip жасайтындырын белг1лейд1.Ец
алдымен адам барады. Оган кудай отыз жыл eMip береттндтн
айтады. Кудаймен тяласура болмайтындыгын б(лгеи адам, баска-
ларга канша жылдан берер екен деп тура бередЕ Еюнш1 болып
есек барады, оган кудай кырык жыл ем[р беред: жэне де: «Адам-
Fa кызмет етесщ, адам не буйырса, соны орындайсын, урса шы-
дайсыц, езщ yniin керет1н цызыгык аз болады» —дейдЕ Кудай-
дыц бул yKiMiiie есек конбей, урыс шырарады: «Адам азабында
журсем, маган берген ем1р!ц кеп, жартысын кайтып ал», — дейдЕ
Есектщ Т1лепн кудай кабылдайды да, жиырма жылып щегередЕ
Сонда есектщ касына адам келш: «Куда ига кайырып берген
жиырма жылынды матан алып бер»,—деп етпшдЕ Есек кудайта
цайта барып, калган жиырма жылып адамра эпередЕ Буда»
кейл1 кудай алдына -ит барып, отыз жыл eMip алады.
Оран да: «Оз ракатын. аз, ада иг а кызмет ет&сш», — дейд1
кудай. Ит кудайдыц бул ук1м{пе дау айтып, озше берЕч-
ген отыз жылдыц он бес'ш шегертедн Иттен калган он
бес жылды адам тары суратып алады. Акырында, кудзйра май-
мыл барады. Кудай оран алпыс жыл OMip бер ед i жэпс: «Керкщ
сиыксыз болтаны сиякты, ©Mi-pin де сиыксыэ болады. Бала-шаг-а-
га кулк! болып журесщ», —дейдн Маймыл да кудаймен даула-
сып, отыз жылын шегертедЁ Муны Kepin турнап адам маймылды
кудайга жумсайды, маймылдап калган отыз жылды адам езше
цостырып алады.

Кулкш эцпмегс курылган бул ертегйпц езшше туйцп, шепйм!
де бар. Ертепнщ айтуынша, есектен, иттен, маймылдап алганда-
рын косканда адамныц жасы тоцсан баске келмюк. Муныц iinime
адамнын, алгашкы ©э жасы (отыз жыл) — жастык, яйгггпк кезш
керсетпек. Есектен калган жиырма жылда адам ецбек етед1, ка-
жымай жумыс штейдн иттен алган он бес жылда бурынгы жиган-
тергендерш корыраи, оны баск ал ар алып коймаса екеи деп ар-
к}ммсн урсысып-кагыскан кез! болады. Ал маймылдап алган отыз
жыл — бул адамныц цартайран. «Карга адым жер муц
болтан» кез1н корсетпек жэне опын ap6ip цылыгыпа бала-шага
кул1п карайтын шагын ангартпак дейд! ертсгк Сейпп, бул ертеп

цудай тагаланыц ез!н де, ол жайында дш иелерпнн айтатын угтн
де келеке-кулкке айналдырады.

Осы такырыптагы ертепнщ тэты 6ip улгк! ретшде «Кыдыр,
бак, акыл» жайындагы ертегш! алуга болады. Дш иелершщ ай-
туынша, адамныц бакытты не бакытсыз болуы да кудай тагала-
пыц буйрыгына, тагдырга байланысты; кудай тагала жарыл-
каймып деген адамына кыдыр дарытады, 'бак кондырады-мыс.
Акыл-ойы сергек халык бул угымга да сез!ктене,сен!мс!зджпен
карайды. Оны осы аталган сртепден де ацгаруга болады.

Бул ертепде кыдыр, бак, акыл ушеу! кайсысыньщ кушт! екен-
д!гш сынаспак болып келе жатса, алдарынан жер жыртып жат-
кан епнш! кездеседп Оган кыдыр дарып кетед! де, жырткан же-
piu алтын етш ж!беред!. Кеп алтынга не болган епнпп саудагер-
лер аркылы ханмен жакындасады, ханныц кызына уйленбек
болады. Осы кезде ханныц елше жау ти!сш, шабуыл жасайды,
журт согыска аттанады. Жауга карсы согыска шыккан eriinnke
тагы бак конады. ол алып дау кейпше тусед! де, жауды жец’ш
цайтады. Сонан кейш оган хан кызын 6epin, тойын етк!зедп Б!рак
жй!т хан кызын кунде сабай беред!. Буган ашуланган кыз океа-
не арыз айтады, хан жгптт! дарга асып елт!ру туралы буйрык бе-
ред!. Дарга асылып, цылгынып бара жаткан шакта ж!г!тке акыл
келед!. Акылдыц аркасында ж!г!т ел!мнен кутылып, муратына
жетедЁ

Ертепнщ айтайын деген ойы, идеясы — кыдыр мен бакты дэ-
рштеу емес, акылды ардактау. Будап кершетш халыктык ниса-
на: акылды, ест! адам гана муратына жетед!, кандай киыншы-
лык, кауш-катерден болсын, ел!мнен болсын адамды акыл гана
цуткарады; акылдыга азу да, тозу да жок, ал кыдыр мен бак
дейтшдер дш иелершщ ойлап шыгарганы, ондайлар болган кун-
де де адамды акыл сек!лд! абыройга жстюзбейд!; адам басына
ел!м цауш орнаган кезде, дарга асылып, дем! бтп бара жаткан
шакта, кыдыр мен бак, еш пэрсе де !стей алмады, тек акыл гана
арашашы болды, демек, сейт!п, ертег! бак пен кыдыр жайында-
гы д!ни угымды бекерге шыгарады.

Бул такырыптагы ертеплердщ кейб!реулершде еск! наным-
сен!мге иланудыц ез! ойдан жасалган бояма нэрсе екендкш эжуа-
лап керсететш! де бар. Буган «Бада» дейтш ертегш! алуга бола-
ды. Ертегшщ бас кейшкер! Бака атты шал— «керш кел, б!л!п
кел» касиет! жок адам. Б!рак, ол ойламагап жерде, кездейсок
жагдайларга байланысты баксы-балгерлж, эулиелж кызмет атка-
рады. Байдьщ уйше конып отырган Бака мушюл халге ушырайды,
саудагерлердщ жогалган кездемесш «урлаган сен, кайдан тап-
сац, оиан тап» деп бай кысады. Басына тускен паледен кутылмак
болган Бака урлапган нэрсен! таппак болып амалсыздан кенед!.
Сейтш ол тун !шшде далага шыкса, саудагердщ матасын урлап,
тыгып жаткан бай баласыныц устшен шыгады, жок табылады.
Осыдан былай Баканыц «аулиел!п» елге жайылады. Кездейсок
жагдайдыц аркасында ол бидщ жаксы керетш туйесш де тауып

беред!. Акырында ол осы «оулиелпт ушш елермен жагдайга кез‘1-
гед!, Б!рак одан Бака детей аты куткарып алады. Сейтш, api уа-
йым, эр! кулк! халге курылган «Бака» epTerici «Kepin кел, б!лш
кел! бар аулие» деген угымнын колдан жасалгандыгын эжуа
етедй

Турмыс салттан туган ертеплердщ тагы 6ip такырыптары —-
уйчшз, семья, жаксылык пен жамандык, уры мен аярлар жайын-
да болып келед!. Буларды ертепге айиалдырган халык езшщ
кандай кезкарасы барлыгын айкын турде ацгартып та отырады.
Уй inji, семья жайын ертел еткепде халыктыц кез дейтш! татулык
болады. Жараскан ынтымак, тэтп татулык бар жерде жаксы
семья курылады, ондайдык жогы табылып, ешкен! жанады дей-
дд Ал уй 1ш1нде, семьяда мундай жагдай болмаса урыс бастала-
ды, ырыс шайкалады,цайгы-калрет кебейедц бутин белшед! деп
туйшдейд!. Халыктыц осы ойы «Ж1пт пен сикыршы эйел»,
«Акылды етпсин» сек!лД1 ертеплерден керщедп Бул ертеплердщ
окигасыиа белг!л! мелшерде киял-гажайып эцпмелер де арала-
сады. Б]рац непзп окига турмыс-салтта кездесетж шындыцтар-
ды суреттеуге курылады.

Жаксылык пен жамапдык, кияпат пен зулымдык, комагайлык
пен сарацдык жайларына да казак ертеплер! кеидл беледй Жак-
сылыктан баскасынын борщ жшркешш сез!ммея суреттейдй
Адамдымуратка жетюзетш жаксылык деп бейнслейд! жэне де
жаксылык деген угымнын магынасы терец, мазмуны кеп екешйп,
сан алуандаган ертеплерде дэлелденедц Муны 613 «Жаксылык
пен жамандык», «Хан мен уэз!р» «Айлалы тазша» сеюлд1 ертеп-
лерден керем1з. Бул ертеплерде суреттелетпг жаманшылыкнеле-
pi, кияпат пен зулымдьщ, комагайлык пен сарацдык, жамандык
пен кастык каншама купит болса да, оларды жаксылык жених,
жазалап отырады.

Осы ретте халык ертеплершде алдампаз аярлар мен уры-ка-
ракшылар суреттеледц уры-каракшылар мен аярларды халык
epTerici жазага буйырады, ел алдында абыройын тени мазак
етедй Муны «Момыпбай мен жет! каракшы», «Уры мен аяр», «Уш
уры» дейтш ертеплердеп керемЕз.

«Момынбай мен жет! каракшы» деп аталатын ертепде уры-
каракшылардыц шаруа адамыпа жасаган кастыгы жэне сол ушш
олардыц ел алдында маскара болтаны эцпмеленед!. Уры-карак-
шылар каншама зымиян болса да, акырында жаза керсдь ецбек
адамы олардан ацыл-айласын асырып кетедс «Уш уры» epTerici
де осындай окигага курылады. Ондагы бау кеспелер жарлыныц
жалгызын урламак болып кеп эрекеттенелд, 6ip сэтте сол макса-
тыиа жеткен де болады. Bipan, кейшнен урлыктары эйпленш кеп
айып, ауыр жаза тартады. Сейтш, халыкepTerici «Урлыктуб! —
корлык» екендшш суреттей отырып, адал ецбек, Kacin ету керектт-
гш ескертед!. Адал ецбек абырой эперед! деген корытынды жа-
сайды.

Турмыс-салт ертеплершщ оцигасы, курылысы жагынан езш-

д!к ерекшелш! бар тур! — кулддрп ертеплер. Бул топтасы ертеп-
лер, — лейд) М. Эуезов, —- улкенге де, кшлге де 61 рдей
сртак, тандыр кулк!ге, кызыкты жешл туйшдерге курылеан эцп-
мелер. Алдымен мундай ертеплердщ аты, басты кешпкерлершш
в31 ерекше кулш болып келед!. Ертеплердщ «Кацбак шал», «¥р
токпак», «Ши бут, каганак бас, кыл тамад». «Тогыз тоцкылдак,
6ip шщюлдек» т. б. болып аталуыныц озьак кулкш жайларды
ангартады. Булармен катар, бул топтары ертегЕчер тазшаларра
арналады, олардыц тамаша кулкыи icrepiH суйсше звдзме етедЕ

Кулд!рп ертеплердщ езшдпе «рекшел!г! — окираны шындык
егШрден ала отырып, тапцырлыцка дуруында жэне оцирада
киыннаи киыстырып, ом!рде болгандай eTin фаитастикалыц эц-
пмелерд! шебер турде косуында. Сонда «Кулю окыстан туран,
келте кайрылган тар жердщ тэсш, уйкы-туйкысы тэр1зд1 бола-
ды,— дейд> М. Эуезов,— окигалы, тартысы кулю болгандай, ой-
да жок; кулю хал кэп цимыл эрекеттер турыза келш, 6ipiHiH
устше oipi кат-кабаттап утиле, жумарлана туссе, сонда кулк!
эцпме жетгсе тусш, кулюа, цызыры удей бередЬЕ

Окыстан туган, кызын окигалы, кыррын кулкип ертегЕчердщ
бэрше карапайым адам араласады; олардыц адам нанрысыз ic-
Tepi жэне котам ем!ршде кездесетш ар алуан жагымсыз кылыц-
тары, шайпау мшездер! жэне халык суймкйтш нэрселер сурет-
теледЕ Булардыц бэр! цыека турде кулкыи оцигара курылады.
Мунымен катар, киянат пен зорлыкты, жаманшылыцты жену,
жою туралы халык, арманы ертегшщ жагымды кейшкер! ретш-
де алынран карапайым адамдар аркылы ацгарылады.

«Кэнбак. шал» дейтш ертепде кацбактай цураеан балыкшы
шалга тулк; einireni де, дэулерд; жгберш елиртпек болады. Жел
урлесе ушып кеткел! турран шал, дэулер келгенде корыкканды-
тын быццрмей, культе, жасайды; ез!шц алып батыр екенд1пн ай-
тады. Жэне де; «Айкасып алыскан батырлык емес, жердщ ime-
пн шырарран, кара тастын. майын агызган батырлык»,— дейдЕ
Осыдан кейш олар енер салыстырады. Алдын ала айла-амал
жасаган Канбак шал, жердш itiieriH шырарады, кара тастын, ма-
йын аt-ызады. Мундай енер колынан келмегеп дэулер, шалдын.
алып батыр екещвпне кездер! жетш, онымен дос болады. Bipax
шал бул дэулерден мулде кутылу жайын ойлайды да, оларды
ертен, уй1ме келйщер деп конакка шакырады.

Ертешне даулер шалдыц лашыеына келедк Шалдыц кемшрц
icyneyiniH уйрету! бойынша, дэулер келгенде: «Буларга не аса-
мын»,— дёп сурайды. Сонда шал: «Жогарры дэудщ басын ас,
теменп дэудщ тосш ас, ортапшы дэудщ езш ас»,—дейдЕ Кем-
nip колына пышак алып умтыла бергенде, дэулердщ зэрес!
ушып, каша женелед!. Олардыц алдынан баягы тулк! шыга ке-
ледЕ Шалдыц кулык жасатанын айтып, дэулерд; кайтадан эке-
ле жатады. Осы кезде шал айкайлап; «Туюм-тушм, жаксы ет-
тщ, жаца бул дэулер кашып кетш едц кайтып экеле жатканыц
оцды болды»,— дейдЕ Муны естшен дэулер: «Б!зд! цурткалы

келе жатыр екенсЁн,— деп тулкЁш 6ip согып елпредЁ де, оздерЁ
каша жене л ед».

СейтЁп, кан.бактай шал адам баласыиа цастык ойлаушы
алып даулердЁ, алдампаз аяр тулкЁш жен'ш шыгады. Оларды
куппмен емес, акыл, айла-амалымен, тапкырлыгымен жецедЁ.
Кацбацтай шалдын адам нанбас ерлЁк жасап, алыптарды жену»,
кысылган жерде ебЁн тауып айла мен етЁрЁктЁ курал ету» ертеп
окпгасынын кулкЁлЁ курылысын катере туседЁ.

КулдЁрп ертеплерд1Е[ кейбЁреулерЁ жанеыз заттардыц ойда
жок жерде жасаган кызык эрекеттерЁн суреттеуге курылады.
Бул алуандас ертеплер кебЁнесе балаларга арналган. Муныц
мысалын «¥р тодпак», «Пёс казан» сеюлдЁ ертеплерден кере-
мёз. Алгашкы ертепде бар кедей шалдыц тузагына тусш калган
каз жайы айтылады. К,азды шал босатып жЁбередЁ, соиысы ушш
каз оган бЁрнеше сыйлык тартады. Сонын 6ipi— ур тодпак. Каз
берген сыйлыктарын шал жолшыбай урлатып алады. Ирак, ур
токпад кыргын-кызык эрекеттер жасап, оларды шалга тауып
бередЁ.

Казактыд кулдЁрп ертеплершщ ЁшЁнде еркешЁ биЁк, окшау
туратыны — тазшалар жайындагы эцпмелер. Бул ертеплерде
тазшаныц халык арасынан шыккан алгыр, акылды, айлалы,
тапкыр-талапкер, ер кецЁлдЁ ежет жпт екендЁгш ацгарамыз. Ол
езпйн. акыл-enepi, канраты аркасында нешелеген киын-кыстау
жагдайдан, ауыр халден аман-есен кутылып журедЁ, сан алуан
сындардан мудЁрмсй отёп, жулдеге не болады. (ЭзЁ жалгыз атты
кедей болса да, хан, уэзЁр, жендеттермен айкас, арпалыска ту-
седЁ, оларды ел алдында кулкЁ, эжуа, мазак етедЁ. Оныц осындай
ЁстерЁне суйсЁнген халык «Ку тазша», «Аки тды тазша», «Анла-
лы тазша» деп ертепсЁне косады.

Тазшалар жайыпда шыгарылган жэне мол кулкЁге курылгац
халык ертепсЁнЁц ен бЁр эдемЁсЁ деп «Тазшаныц кырык ауыз етЁ-
рггЁн» атауга болады. Бул ертегЁнЁЦ шеберлЁгЁ—-барлык окига-
ны киыннан киыстырып, етЁрЁк эцгЁмелерге кура бЁлуЙЕде. Хан-
ныц: «Кызымды мудЁрместен кырык ауыз етЁрЁк айткан егЁрЁк-
шЁге берем»,—деген хабарын есЁтЁп, талай байдыц хан кызынан
дэмелЁ мырззеы келедЁ, бЁрак бЁрде-бЁрЁ койылган шартты орын-
дай алмай, сол ушЁн жазага тартылады. Бул шартты тек тазша
бала гана орындайды. Ол эцпмесЁн: «Мен анамнын, курсагында
жаткаида, тумаган ту атамньщ жылкысып бактым»,— деп бас-
танды да, адамга таныс жанды-жансыз табигат дуниесЁн аралап
кетедЁ. Барлык ацгЁмесЁне бЁр ауыз шындык коспай, бЁр окига-
Дан екЁншЁсЁн тудыра, кисыны келЁскен етЁрЁк етЁп шыгарады
жэне де айтып отырган отЁрЁк энпмелерЁнде аскан тапцырлык,-
пен кулкЁлЁ халдердЁ суреттейдЁ. «Ьул эцгЁмелердЁ эдейЁ даяр-
лап окелгендЁктен, желЁсЁн бузбай айтып отыр» деп ойлаган хан,
Тазшаны мудЁртпек болып одыс сураулар да кояды. Ханныц:
«БэйтерегЁц кыска шыгар»,— деген сурауына: «Болса болар,
тубЁнен тацертец ушкан куйкентай басына кешке жетЁп конушы

ед1»,— дейдк «Кудыгын тайыз шыгар» легенде, «Болса болар,
ертемен тастаган тас тубше кешке эрец жететш ед1»,— дсп,
«Кун кыска шыгар» дегенде, «Болса болар, танертец кашкан
кашар, кешке бузаулаушы едЬ,— деп eTtpirin удепп Ж1бередь

Тазшанын кырык ауыз етьртш'н. езше тан ерекшелж касие-
Ti — адамга таныс нарселерд!, жавды-жансыз табигат KepiHic-
терш мол фантазинга кура отырып, кестеш' кел1скея, адам нан-
гысыз eripiK хал тугызуында. Муныц esi халык ертепш’нщ ше-
берлж дэрежесш гана корсет in коймайды, сонымен катар, кеп
жылдар бобина шыцдалып же-плгещцгш де ангартады.

Тазшалар жайындагы ертеплердщ енд! б’феулершде — хан
мен уэз1рлерд! эжуа, мазак ету аркылы олардан халык Kerin
кайырушылык эн.пмелер’1 де айтылады. Бул окигалардын, орта-
сында жу.ретш де тазша болады. Ол халык намысын коргаушы,
ез1!пц акыл-айла амалдарымен канаушыларга карсы куресуцд
бейнесшде суреттеледц «Айлалы тазша» дейтш ертепде хан ба-
ласы тазшага кастык жасайды, журт алдында тазшаны мазак
етш жамандауды коздейд!. Б1рац хан баласыныц бул цулыгын
61Л1П калган тазша, карсы амал жасап, ханныц баласын да, хан
мен баксыны да кулкпмазац erirr кетедй

Жалны тазшалар жайындагы ертеплерге тэн ерекшелнс—
«Айлалы тазшада» да бар. Ертеп окигасы оцыстан туган жэне
тапцырлыц эрекеттерге курылган. АйлаЛы-епт1 тазша журттын
бэрш кулиге батырып, дегенше жетш журедц Оныц кулккшде
ащы мыскыл да жатады. Ол ецбек адамына кастык жасамац
болган хан эулетш жэне оны колдаушыларды сол кулк1с!мен-ак
жерлеп отырады. Сондыцтан да осындай тазшаларды ардактап
халык ертепсше косады.

.	. Окигасын реалистж болмыстан, шындык ом!рден

’ алып ауызша шыгарган казак халцыныц корнем
шыгармаларыныц елеул! 6ip саласы — ацыз-эцп’мелер. Ацыз-
эцпмелердщ алгашкы улплер( халык ушш кизмет еткен жэне
тарихта болган адамдардын. iciH, oMipin эцпмелеу непзшде ту-
ган. Мундай адамдардын халыкка камцор болып, халык намы-
сын коргаганы, бул жолда жасаган ар алуан icrepi ел аузында.
ацыз-эцпмеге айналып, урпактаи-урпакка жеткен. Олардыц
аты, ici ерте кезде жазу-сызу онер; болмагандыктая хатка тус-
петен, тек халыктыц ацыз-анймелершде сакталган.

Сондыцтан да эуел басында тарихи шындыкка, нактылы
деректерге непзделш туган энпмелер кейшнен халыктыц ауыз-
ша айтатып ацыздарына айиалган. Бул энпмелер бертш келе эр
турл! когамдык жагдайларга, халык тшепне сэйкес earepin,
жанара берген, оган бери заманныд ем1‘р шындыгынан тугая
жаца окнгалар, кезкарастар цосылган. Солардыц баршде жа-
кагы адамдардын аттарын айнытпай сактай отырып, соцгы кез-
Д1’ц тыектерш керсететш ацыздар да туган. Мысалга, Алдар Ке-
се жайындагы казак ацыздарын алсак, оларда эр заманныц азС
жатканын байкаймыз. Онда хандар билеген заманныц да, бертш-

де байлар мен саудагерлер эк!мдп< еткен дэу1рдщ де елестер!
бар. Будан, 6ip жагынан, Алдар Кесеге байланысты ацыздардын
ерте заманда тугандыгын ацгарсак; екшшщсн, 6epri кездщ де
жан-жапсары суреттелгенш керем!з. Ел киялы ертедеп Алдар
KeceHi 6epri заманга алып келгенде, бурынгы ацыздардын ке-
шпкерлер! аркылы сонгы келдщ суретш oepyai максат еткен
деуге болады.

Ацыздардыц эцпмес! тарихта болып еткен адамдар жайынан
алынады дегешц 6i3 шартты турде (условно) айтамыз. Ойткеш
казактын аныздарында аталатын Алдар Кесе, Асан кайгы, Жи-
ренше туралы тарихи деректерден repi аныз-энпмелер кеп.
Олардыц кай гасырда жасаганын да дэлдеп айту киын. Б1рак
солардай адамдар тарихта болуы мумюн. Ерте кезде жазу-сы-
зуы болмаган халык жацагы адамдар жайында тек ацыздар
калдырган, онда тарихи адамдарды ауыз эдебиетшщ кейшкер!
eTin ибберген.

Ал а лесе Казак арасында туган ацыз-энпмелердщ 61’рсы-
д Р «се. пырасы Алдар Кесе жайында айтылады. Булар-
дыц бэршде ол халыктын, акылды-айлалы улы, тапкырлыгына
кулыгы сай, ер кецщдц ежет Kirin болып суреттеледЕ

Алдар Кесеге байланысты ацыз-эцпмелер тек казакта емес,
агайындас кыргыз, езбек, каракалпак, туршмен елдерщде де
бар. Осы елдерде айтылатын ацыздардын бэршде Алдар Кесе
халык улы, кепшьтш атынаи куреске шыккан, канаушы тап
адамдарымен алысып еткен азамат бейнесшде келедЕ

Казактыц ацыз-эцпмелершдеп Алдар Кесе де сондай ер
Ж1пт. Казак ацыздарыныц кайсысы болса да окиганы кулд^рп
халге, eTKip мыскыл, ащы эжуага курады, олардыц бэрше Ал-
дар Кесе халык exiai ретшде белсене араласып журедЕ Халык-
тыц эцпме-ацыздарыныц сушкт! кейшкер! болган Алдар Кесе
топас ханды, сараи банды, елд! жепдей жеп журген саудагердц
эр турл! дшдар адамдарды мазактап, кулю етедЕ олардыц жа-
гымсыз кылыктарын журт алдында жирешшп гып керсетедЕ
Осыган сэйкес адыз-эцпмелерде халыктык тургыдан оныц жа-
гымды образы жасалады; Алдар Кесеш калыц кепшйпк ортасы-
нан шыккан жэне сол кешшлштщ муддесг ушш курескен адам
ретшде бсйнелейдЕ

Алдар Кесе жайында казак арасында айтылатын ацыз-эц-
пмелердщ такырыбы, мазмуны эр алуан болып келедЕ Соныц
oapi енбекш! букараныц тургысынан айтылады. Муны 6'13 «Ал-
дар Кесе мен Алаша хап», «Алдар Кесе мен шык бермес Шы-
гайбай», «Алдар Кесе мен саудагер» т. б. ацыз-ертеплерден ке-
рем!з. Осы ацыздарда аталатын хан, бай, саудагерлерд! Алдар
Кесе езшш, тапкырлыгы, акыл-айласы аркасында алдап согады,
ел алдында мазак, кулю етедЕ Оларды Алдар Кесе кара басы-
ныц пайдасып кездеп алдамайды, халыктыц намысын коргау
ушш, ецбекгшлерд! езш келген канаушылардан кек цайыру
ушш алдайды.

Кулгал! сюжстке курылган «Алдар Кесе мен Алаша хан» дей-
т!н ацыз-энпмеде ел билеген хандардын. топастыгы мен кома-
рзйлыгы мыскылга алынады, «Алтын десе лрын сататын, Алаша
хан атты хан бар» дегенд! ест!п, оныц ушне Алдар Кесе келед!.
Ол ханта алтын erin ecipeTiH енер! барлыгын жэне биыл тукымы
жоктыдтан, егшге шыга алмай отыргандыгын айтады. Сопан
кею'н Алдар Кесе ханнан ат басындай алтын алады, оны erin
кузге карай ек! есе етш кайырып бермек болып, Kerin калады.

Куз де жетедд бтрад Алдар Кеседен хабар болмайды. Бутан
тынышсызданган хан Алдар Кесенщ ушне ж!гггтерш ж1беред!.
Олар келсе, Алдар Кесе ушнде жок, болып шыгады. «Атан, кай-
да кеткен?» — дейд! ж!пттер Алдар Кесенщ уйде отырган ка-
рындасына. (Б!рак олар кыз болып отырган Алдардыц ез! еке-
шн антармайды.) «Агамный еккен алтыны биыл ишкпай калып
ед!. Ханнан уятты болдым деп, агам алтын !здеп кетт!,—дейд!
кыз. Бул хабар ханга жетедЕ Хан жарлык 6epin Алдар Кесенщ
царындасын сарайына алдырады, Алдар Кесе, езгеден кетсе де,
карындасыиан кетпейдЕ Ол келгенше карындасы менщ ею кы-
зыма кызметкер бола турсын»,—дейдЕ Кыз туршде хан сара-
йына енген Алдар Кесе ханныц ею цызыиа кызметкер болып тура
бередЕ Ер!ккен хан кыздары: «Кудай тагала ушеу!м!зд!н 6ipeyi-
м!зд! ж!г!т етпеген екен»,— деп екшедЕ Сол-ак муц екен, Алдар
Кесенщ «карындасы» дура окиды хоне хан кыздарына: «ТЕпект!
кудай Сере кер ден бер!цдер»,— дейдЕ Онын дурасы кабыл бо-
лады...

Сол шакта керш! 6ip хан Алаша ханга icici лаберш, улкен
дызыи: «Балама берсш, куда болайык»,— дейдЕ Ол ханды Ала-
ша хан менсшбейд! екен. Сондыктая онын, баласына оз кызын
емес, Алдар Кесенщ карындасын 6epin Ж1бередй Кел1н болып
тускеи Алдар Кесенщ карындасы отыз кун ойын, кырык кун
тоны еткеннеи кей!н куйеуш алдап согады, онын, ат басындай ею
алтынын алып Алаша ханга кайтып келедй Ес!ктен xipe бере,
ханнан кеш!рш сурай: «Еккен алтыным биыл шыкпай калды,
cisre уятты болмайын деп алтын 13деп кетш ед!м, соны жаца ра-
на тауып экелд!м»,— дейдЕ Буран разы болтан хан: «Маран
ренж1месс1ц, сен! ез!ме санап, озщ жокта карындасынды куйе.у-
ге 6epin ж!берд!м, цутты жерше кондырдым»,—дейдЕ

Осы 6ip кезде куда ханныц елшен шапкыншы келед!: «Кызын
бэр!м!зд! масцара етш кащып кетт!»,— дейд! Алаша ханга. Бул
хабарды ecTiren Алдар Кнсе жер-кокт! басына котерш байбаллм
салады: «Менш карындасым ешкайда да кашып кеткен жок, оны
earipin тастады»,— деп enipin жылай бередЕ Алаша хан саса-
ды. Куда ханныц баласына улкен кызын бер!п разы етед!, ал
Алдар Кесе ханныц Kiini кызын жэне ол ез! экелген ат басындай
ею алтынды алып женшс кетедЕ

Кулюл! эцымелерге курылган бул ацызда да Алаша хан кат-
ты алданып калумен катар, журт алдында эжуа, мазак болады.

Бул ацыз, 6ip жагыная, феодалдык кауым шыгарган «Кырык,
Kicinin акылы хайда болар» деген нацылдыц TepicririH керсетсе;
екпшвден, хандардып. топас келетшдМн суреттейдб

Алдар Кесе жайында казак арасында шыгарылып, кепке та-
раган аныз-эцпменщ кур дел ici — «Алдар Кесе мен шык бермес
Шыгайбай». Бул ацыз да саран, цалтырауыц, пейый тар байдар
женщде халынтын, сыны, кезкарасы кандай екенщпн вйкыидай-
ды жэне де Шыгайбай аныз-эцпменщ жекелеп алган жексурын
кейшкер! гана емес, ол сонымен катар, O3i сек1лд! шетш иска,
киепн кй1мге жарымаган, стлкш саларга сырмагы жок, ертедег!
дазац байларыныц кескш-келбепн, олардыц epici тар, epeci ала-
са ой-жуйесш керсетедй

Ертедег! сасыц байлардын екып ретшде алынган Шыгайбай-
да, ец алдымен, адамгеришпк цаснет жок. Ол малмен epin,
малмен жусаган Tipi жан. Оныц адам детей аты болмаса, сол
атка сэйкес сан! де, салты да жоц; бар арманы: «1шпей, жемей
банысам екен».

03iHiH сарандыгы, пейип тарлыгы, цалтырауыц цасиет!мен
елге жек KepiHinrri болган Шыгайбайды халык анызы Алдар
Кесе аркылы онан spi маскаралай тусед'1. Шыгайбайдын кандай
жан екендшн ел эцпмесшен естш бьпген Алдар Кесе енд! оган
ез1 аттапады. Ол осыдан былайгы эцпмелерге араласа отырып,
Шыгайбай жайында ел арасында айтылып жургеи сездерд! рас-
тяп шыгушы гана емес, саран байдыц адамгерпилж цасиеттен
айрылып цалгандыгын айгацтаушы да болады.

Шыгайбайга келген Алдар Кесе жабыктан карася, байдын
ез] казы тийп, бойб1шен!ц нан илеп жатканын, кызы тырнаныц
жунй! жулып, токалы бас уйтт отырганын кередь «Осыдан дэм
татпасам, Алдар атым курысыи» деп ол уйге Kipin келгеиде, уй
нелер! колдарындагы нэрселерш астарына тыга кояды. Келген
адамга сыр б!лд1рмеуге тырьгсцан саран бай, «кулыгымды асы-
рам» деген оймен, эцпмеге Kipicefli- Алдардан: «Не кердщ, не
б!лдщ»,—- деп сурайды. «Еспген -— этзр!к, керген — шындыц»,—
деп Алдар, жаца гана езнпц кэргендерж туспалмен ацпмелейдц
жолда улкен сары жыланмен 'согысканын айтады. «Осы айтцан-
дарым OTipiK болса, байдыц астындагы казыдай плшенш, бэй-
б!шен1ц ианындай илеиейш, тырнадай жулынайып, бастай уйтЕ
лейш»,-— дейд!.

Осыдан былайгы энпмелер шык бермес Шыгайбайдын. са-
рацдыгын аша тусуге курылады да, ерктей, ерлей беред!. Ал-
дардан кулыгын асырмак болган Шыгайбай эр турл! эрекеттер
де жасайды. Б1рак олары оз сорына курылган тузак болып шы-
гады, ет орнына cipi жемд1, атынак жэне койнына тыккан наны
меп айранынан, кызыпан айрылады. Дуние цоцыз, сараи байды
Алдар Кесе ссылай алкал согады. Шыгайбай журт алдында
мазак-кулю болып калады, оны алдаган Алдар кессн! халык
О31'н1ц ацыз-оцпмелерше цосып ардактай тусед!.

Алдар Кесе елдд жегшей жеп жургеи саудагерлерд!, кожа-

молдалар таратцан дши угымдарды да мазак,, кулк! етш журе-
Д|. Олардыц да соракы кылыктарын маскаралайды. Мэселен,
6ip саудагер езппц барлык байлыгын байпге т!гш, журт алдын-
да Алдарга былай дейдк «Екеу!м!з бэйп Tirin алдасайык- Егер
алдасац, мен!ц бэнпге тшкен барлык, байлыгымды утк,аныц, ал-
дай ал масаи, утылганыц. Б!рак сен меп! алдай алмайсын, мен
алдатпаймын»,— дейдк Сонда Алдар Косе: «Рас, мен сен! бугш
алдай алмаймып, алдауыш таягым уйде калыпты. Оны барып
экелет!н кол!г!м жок»,— депт!. «Менщ жоргама мш де, алда-
уыш таягынды алып кеп»,—деп, саудагер атын беред!. Алдар
Косе саудагердщ атына Minin, олай 6ip, былай б!р шауып етед!
де, кайтып келш: «Алдады деген, wine, осы»,— дейд!. Менмеис!-
ген саудагер утылып, журт алдында кулк!, мазак болады.

Дш иелер! халыцты ыгыстырып, надандык, пен карансылык-
тын торында устау ушш эр турл! д!ни уг!т-эцп медер таратцан
болатын. Неше турл! жын-nepi, шайтандарды айта отырып, солар
аркылы адам баласын цоркыту жэне олардан кутылу уш!н
д!нге мулгу керектшш ескертетш. Дш иелер! айтатын осы угым-
дарды Алдар Косе бекерге шыгарады. Муны «Алдар Кесенщ
inайтаиды алдауы» деген аныздан кереаш.

Алдар Кесешц халык, улы, кегпшлгк мудд-ecin кездеген адам
екепд!пн канаушылар да б!лгеп. Олар ел алдында Алдар Косе-
шц абыройын Tycipy, халыкка жек кер!н!шт! адам етш корсету
жайын да карастыргап. Осы ретте «Алдар Кесе мен койшы»,
«Алдар Кесе мен епнпп» дейтш энпмелер туган. Бул ацыз-энг!-
мелер халыкка жат, феодалдык орта тудырган шыгармалар ед!.
Сондыктан да олар халык арасына кепген жайылып кете де кни-
га н жок.

Сонымен, халыктыц Алдар Кесе жайындагы ацыз-энпмелер!
таптык, когамдык карым-катынастарды, халыкка жат, жексурын
кылыктарды сынап-м!неу, эжуа-кулк! етуге курылады. Енбекин
буцараныц ортасынан шыккан айлакер, адылы сергек, мыскыл-
шы Алдар Косс аркылы халык энпмелер! ханды, байды сауда-
герд! г. б. жагымсыз турде бейнелейдп

Асаа цайгы Казак арасына ерте кезде таракан жэне рр турде
айтыпьнт келген аныз-эцг!мелерД1Н 6ip тобы Асан
кайгыга арналады. Халыктыц ацыз-эцпмелер! Асапды да елдщ
ер жнтт!, кеппшпк камын облагай акылды азаматы етш бейне-
лейд!

Асан кайгыны сез еткенде, кейбтр галымдар оны тарихта
болган адам1 жэне Жэшбек ханныц (XV гасыр) тусында ем!р
сурген десед!. Б!рац буган келт!рер тарихи дэлел, дерек аз. Сон-
дыктаи да б!з Алдар Косе сек!лд!, Асан кайгыны да ацыз-энп-
мелердщ жагымды кейшкер! деп аламыз.

1 К,азак ССР тарихы, 1957; М. Эуезовт!ц жога'рыда аталгаи ецбегш
карацыз. Ч. Валиханов. Соч., т. I, стр. 251,358; X. Суй!ншэлиев. Ка-
зак эдебиет пц калыптасу кезецдер!, 77-бет, Алматы, 1967; М. Магауин.
Кобыз сарыны, 19—30-беттер. Алматы, 1968,

Халыктыц анызоцпмелер! Асан кайгыны, ец алдымея, ел
ушш кызмет еткен, халык камын облагая ер-азамат, api энш!,
домбы-рашы, api талапкер, тапкыр, api куралайды кезге аткан
мерген erin иерсегед/)

Асан кайгы жайында шыгарылган аныз-эцг1мел1ер такырыбы
жагынан болсын, мазмуны жагынан болсын @р алуан жэне мол
дуние. Булардын !ш]нде халыктык ортада туганы да, оган кей1н-
пен феодалдык кауым косы л тар аткан дары да бар жэне бул
екеуш^ц Асанды беинелеу! де eKi турл1. Халыктыц ацыздарында
Асан ел -суйген, кешшлш камын облагая ер азамат болып келе-
дн Осы тургыдан окын, халык уш!н жасаган icrepi суреттеледй
«Асан мен Ежен хан» дейт!н аныз Асанныц жшгг кезш елестете-
дк Бул кезде ол энип, акын, домбырашы, api мерген атанган та-
лапкер Ж1пт. Ол езшш. эш, елендмен халыкты сергтп журедн
Ит жупртш, кус та салады, ац аулайды, кэсш етед!. Осы ic, Mi-
нездер{мен елге жагады. Осы кезде, бурый казацтыц кеп жерш
тартып алган калмак ханы Ежен 31лд1 жарлык шыгарыл, ка-
зактарра: «Жылкыларынды кшшетпецдер, мазамызды алдыр-
мацдар, бул буйрырымды орындамасакдар, катты жазалай-
мын»,—дейд]. Ел сасады, жылкыларды кайтш юс'шетпеу жолын
таба алмай дал болады. Сол уакытта Асан кысылран халыкты
«бул катерден куткарам» деп касына еш-уш жолдас алып Ежен-
нщ ел1ме тартады.

Еженшц елше ене бергенде, алдарынан ypin шыккан иттерд!
Асан цырып отырады. Бул хабар ханга жетедк Алдына келген
Асаннан: «Иттер1мд1 неге кырдыц?»,— деп сурайды хан. «Оныц
ce6e6i бар. Мен кон багып жур/цм, 6ip кун! алдымдагы койыма
каскыр шапты. Сол кезде мен айкайлап, ауылдагы иттерд! ша-
кырдым. Б!рак б1'рде-б1*р ит келмедй Сонан кейш ит атаулыга
еш болдым, кай жерде ит кершсе куртармын деп ез!ме-ез!м ант
берген ед!м. Слздщ елдщ иттерш де кыру себеб1м осы ед!» —
дейд! Асан. «Ей, ацымак, сенщ алты цырдыц астынан айцайла-
ган даусыцды иттер кайдап ecriciH»,— дейд! хан. «Я таксыр,
дурыс айтасыз. Алты кырдьщ астында отырган с!здщ елге бгз-
дщ жылкыларымыздьщ кГшнеген даусы калай жетсш?»—дейд!
Асан. Хан соз таба алмай, жецийп калады, сейтш Асан цаЬар-
лы ханнын жазасынан ел-журтын коргап калады.

Асан жайындагы халык ацыз-энпмелерйпц ец магыналы,
мацыздысы — оныц мал ocipin кэсш еткен ецбек ел!не шурайлы
жер, кец коныс !здеу!не байлаиысты туган. Бул ретте ол халык
камын ойлаган, шаруага жайлы жер гздеген адам болып эцп-
меге косылады. Желмавсына мшш алып, Асан казак жерш
шар лап шыгады. К,ай жердщ капдай касиеп барлыгын, кай ту-
лпске кай жер колайлы екенш акыл- ретшде айта, багалай оты-
рады. Нура езенш кер ген де; «Алты кунде ат семлртш, мшетш
жер екен»; Ш!дертш1 кергенде: «Мына пйркшшн топырагы асыл
еиен, алты ай арыцтатып М1нген ат 6ip айда майга б!тет1н жер
екен бос жылкы ппдерлеп койгандай токтайтын жылкынын. же-

pi екен»; Торрай езенш кергенде. «Ак шабары май татыган, агар
суы бал татыгац жер екен»; Кызыл тауды кергенде: «Тау-тасы
кеш болганда ыцыранып жатады екен, тоедысы да цысыр кал-
майтын койдыц жер1 екен»,— деп баралайды.

Ырак бул жсрлер каншама жаксы, терт тулпстщ жайылы-
мына колайлы болранымен Асанды канагаттандырмайды. Ол
«суы— сут, жагасы — балцаймак» езенд! ацсайды, шаруара
жай, жанра ракат жерд! тздейдд Осындай жерд! ол езшщ кия-
лымен гана тапцан болады. Ояын аты-—«ЖеР уйек». Асанныц
киялынан туган «жер уйек» — шаруа ушш аса кадырлы коныс,
кек орай шалгынды epic, мыцга мекен болатын жер деп таны-
лады.

Ол осындай жерд! киялы аркылы таба турса да, онын. шып-
дыгыида болмаганына екшедк «Жер уйектей» жер болса, ша-
руага ырыс б!тер ед! деп арман етедс Бул арманына ол кезде
жете алмайтындыгына кайрыланады, капаланады. Осыдан ба-
рып, оныц Асан атына «кайгы» деген сез жалганады да, «Асан
кайры» атанады1. Асанньщ кайгысы куйзелш кущренуден, сары
уайымга салынып тут'луден туран кайгы емес ед!. Онын кайгы-
сы — жаксы умЕт, болашактан куткен арман есебшде келед!.
«Жер уйектей» жер бугш табылмаса, ертец табылады деген ой-
дан туады. Бул ретте оныц кайгысын оптимист кайры деуге
бодады.

'Халыцтык ортада туран аныз-энпмелердщ бэршде Асан
жайы осылай баяндалады. Асанды ел цамкоры деп ардактайды.
Оныц алра дойган мацсатыпа жете алмауын халык секпейд!,
кайта Асанныц армады бугш болмаса, болашакта жузеге аса-
ды деп сен!м б!лд!ред1.

Асан жайындагы халыктыц ацыз-эцг!мелердщ мэнш канау-
шы тап та, кейшнен, ултшыл-байшылдар да темендетуге тырыс-
ты. Олар халыктыц ардацты азаматы болган Асанга жала жа-
бура дейш барады, Асанды хан сарайыныц жокшысы етпек те
болады жэне де олар «Асан кайгы айтыпты» деген атпен халык
муддесше жат энпмелер шыгарады. «Асанныц Жэшбек ханга
айтканы» дейт!н эцпмеде немесе Бухар жыраудыц толгауында
Асанды хандык курылысты коргаушы, соныц цаймагы бузыл-
мауын кексеупп, ягни ез адамы етш, керсетуш!л!к орын алады.
Асан жайында феодалдык ортада туган бул зцпмелерд! халык-
ка жат жэне канаушы таптыц коспасы деуге болады.

Сонымен, Асаи жайында 6ip-6ipiHe царама-карсы багытта
шыгарылган ацыз-эцпмелер бар екенш керем^з. Муныц !шшде
керкем! де, кур дел ici де халыктпб. Олай болса, 6i3 сол халык
шыгарган ацыздарды, халык ардацтаран Асанды аламыз.

Жнренше. Халыктыц тарихында ецбекпп букараныц орта-
сынан шырып, адал ниет, шын кецадмен халкына
кызмет еткен талай ер азаматтар, цол бастаган батырлар, сез

1 М. Эуезо в. Казак шгебиетйад тарихи, I тем. 1948.

бастаган шешендер болып еткен. Соныц 6ipi — Жиренте те-
шен.

_Жиреншещн кай кезде ewip сурген адам екешщтн айту киын.
Оныц аты, ici тек халыктын. ацыэ-ацпмелершде рана сакталгаи.
Сол ацыздардын айтуынша, ол екбекци халыктан шыккан адам,
оныц «сауып imepre малы жок, Teceri — тулак, yfti — кара ла-
шык болган». Ол ез1Н1Н. ерплл енер}, тапкырлыгы мен шешендт
аркасында, елдщ ер-азаматы этапная,

Жиренше жайындагы ацыз-аштмелер онын, акылын, тапкыр-
шешещцпн, ел дауын ei<i ауыз сезбен 6iTipren, тоцса! ауыз сез-
ден тобьщтай туш и жасаган адам екенд1'пн керсетуге курыла-
ды. Сондыктан да оны халык ацыздары ел баскарган ханмен
катар кояды Белпл} мелшерде ол ханга жолдас та болады. Bi-
рак халык акызы Жиреншея? ханмен жолдас еткенде, ханга
Кызмет ету, ханныц айтканын орындату ушш емес, ханныц за-
лымдыц, жауыздык icrepiH, акымацтынын, елге жасаган княна-
тын эшкерлеу ушш жолдас етедг Ол хан касында бела отырып,
ханга карсы алысады, журт алдында ханныц соракы кылыкта-
рын керсетед}, ханды акымак етш тпыгарадм. Муныц esi кенга-
нен улкен тартыска айна лады.

Хан мен Жиреншешц арасындагы тартыс, ел ацыздарыныц
айтуынша, «Ханныц Карашаш сулуга уйлеибек болуы» деген
аныздан басталады да, удеп, дами беред}. Sip кун},— дейд! жа-
нары эцп меде,—хан касына некерлерш ертш анга шыгады.
Жолшыбай 6ip ауылдыц касынан ете бертенде бие саугызып
турган кызды кередй Оныц кш екендцщ бглш кел дел, хан 6ip
jKtriTiH Ж1береД1. Ж|пт кызга тише сейлейд}, «Ак колтык катар
кердщ бе?» — дейдк «Баганагы эз}рде кер}п едгм. Артына ер-
ген кек букасы бар ед}, кашардыц журю Ширак едн Оган бу-
даныц жетер-жетпес! белпшз ед1»,—дейд} кыз. Бул сездерд}
жтт ханга айтып барады. Кыз сезшде ханды мазацтау барлы-
гын тусшед! де: «Сен кызды Тоцалдыкка алмасам, хан атым
курысын»,— деп ант етедй Ордасына келюмен «Куда болып
келщдер»,—деп, кыздыц уйше kici аттандырады.

Ханныц адамдары кыздыц аулына келедi. Кыздыц ата-ана-
сына жолыгып, ханныц сэлемщ айтады. Keinnip-шал катты са-
сады, жалгыз кызы Карашашты ханга тока л eiin беруге кика-
лады, бермейш десе, «гпауын экетеД!» деп ханнан коркады. Бул
}спц мэн-жайын бйпген Карашаш кудаларга жауапты ез} кайы-
рады: «Ханга сэлем айтыцыздар, мен оган тоцал болып баруга
разымын. Б}рак калыц мал санын оэ}м белплеймш. Осыган хан
разы болса, ертецнен калмай жауабын жетшзтаздер»,— дейдй
Карашаштыц жауабын естёген хан, катты куанады. «©si цалап
маган токал болшеы келёп отырган Карашаш калыц малды кеп
сурамас»,—деп ойлаган хан, разылыгын айтып Kici Ж1беред}.
Сонда Карашаш калыц малга: он бес лак-теке, жиырма бес ток-
ты-кошкар, отыз кунан-бука, цырык бес бестьайгыр, елу бес
бура, алпыс ат, жетше атан сурайды.

Карашашка унленбск болуды арман еткен хан оган керект!
калыц малды зорлыкпен елден жинай бастайды. Осы кезде ел
аралап кайткан Жиренше, хан ордасына бармастан, кара лашы-
рына келш жатып калады. Ол ею-уш кунге дейш ханмен хабар-
ласпайды да. Буран так калган хан Жиреншен! шакыртып алып,
мэн-жайын сурайды: «Бурын сен ел аралап кайтканында, алды-
мен маган келш амандасатын едпц корген-б!лген!цд! айтатын
едщ. Бул жолы олай етпеу себебщ не?»—Дейд!. Жиренше хан-
ныц бет[Не тура карал, тайсалмастан: «Кырык KiciHiH акылы
ханда болар» деген сез бекер екен. Сен нагыз акымак, акылсыз
хан екенеш. Карашашка уйленем деп, елден калыц мал жнна-
дыц да журтка мазак, кулю болдыц. Карашаштык кандай он-
мен калыц мал санын белплегенгч сен тусшбед!ц. Озгесш пы-
лай койганда, алпыс ат, жетш'с атан дегешнде не млн жатданып
б!лмед!ц. Онысы: Алпыска келгенде ат болдыц, жетшске келш
атан болдыц, сейте турып мен! калай аласыц деген! ед!»,—дей-
ni Жиренше. Хан ез!н!ц акымак болгандыгын сонда гана бнтед!
де, Карашашка уйленуден бас тартады.

Адыз-эцг!мелерд!ц айтуынша, Карашаштык аскан акылды,
6birip кыз екен!н байкаган халык, оны ез тек! деп Жиреншсге
косады. Осыдан былай ел эцпмелершде 6ipi халыктыц суй!кт!
улы, екшдйс! ардакты кызы болып суреттелед!. Булардыц акы-
лы, б!лг!рл!п ханнан асып жатады. Муны хан да туанедк Сон-
дыктан ол Жирепшешц кезш жойып, курту амалын царастыра-
ды. Жиреншеге неше турл! киын жумыстар тапсырады. Егер
оны орындай алмаса, Жиреишешц ел!м жазасына буйыры.та-
тынын да ескертед!. Сойт!п, хан мен Жиреншешц арасында ку-
рес басталады. Бул курес ек! адамныц бак таласы емес, ол .хан-
га карсы халыц наразылыгыпыц елее! сек!лд! болып отырады.

Ханга карсы халык атынан алысатын Жиренше бул ретте
халыктыц даналыгына жэне ез!н!ц суйген жары Карашашка
суйеиед! де, нелер киын-кыспак жагдайдан кутылып шыгады.
Жиреншен! курту максатымен хан оган он еркек кой 6epin:
«Осыларды кырык кунде коздатып бересщ»,-—деп буйырады.
Бул жарлыцты калай орындарын б!лмей кысылган Жиреншеге:
«С1’з будан саспацыз. Койларды алып кел де сой, азык ете бере-
л!к. Жауабын ханга кей!н ез!м берем»,— дейд! Карашаш. Бел-
пленген кырык кун толган кезде, Карашаш Жиреншен! тесекке
жаткызады да, уй -инне бакан курып кояды. Б1’р мезплде хан
келш, Карашаштан Жиреншенщ кайда екенш сурайды. Кара-
шаш Жиреншенц; жас босанып жатканын айтады. Сонда хан:
«Ол заманнан бул заман, еркек те туушы ма ед!?»—дейд!. «Я,
тацсыр, еркек тумайтын болса, еркек конды коздат деп неге
буйрык бердпиз?» — дейд! Карашаш. Хан не айтарын б!лмей,
сезден жешлш, журт алдында кулк! болады.

Жиреншеге еннккен хан, кайтсе де оны курту, ец болмаган-
да абыройын Tycipin маскаралау ниетшен танбайды. Бул уш!н
эр турл! айла-амал жасайды. Мэселен, 6ip куп! ханныц аспаз-

шылары nicipreff каз етш экеп ханныц алдына кояды. Сонда хан
Жиреншеге буйрык 6epin: «Казды ез!ме, ханымга, ек! балама
Жане взте бел, б'феуге артык ж!бермей, бгреуге кем жлбермей
тец бел in бер. Егер б!р!м!зге 6ip мыскал артык,, не кем белсец,
ез1НД! катты жазалаймын,— дейд!. Жиренше колына пышак
алады да: «Таксыр, шз б!зд!н. басымыз ед!ц!з»,—деп каздын ба-
сын ханга тартады, «Хан ханымсыз болмас, кус мойынсыз бол-
мас»,—деп, каздын мойный ханымга белед!, «Ек! балацыз с!з-
д!ц ек! канатыцы.з»,— деп, ек! канатик оларга белед!, «Мен
ез!м, бас та емес, аяк та емес, орташа гана адаммын, мына каз-
дыц орта денес! маган лайык»,— дейдЕ

Тары 6ip ретте хан айда журш, айдалада денгелсп бара жат-
кан кдчбакты керед! де, Жиреншен! сур!нд!ру максатымен:
«Жиренше, ана канбак кайда бара жатыр екен, б!лш келпи»—
деп буйырады. Жиренше кацбакты токтатып, касына азгантай
к!д!ред! де, ханга кайтып келед!. «Жиренше еурадыц ба, кацбац
не айтты? — дейд! хан. Сонда Жиренше муд!рместен: «Мен!ц
ушарымды жел бшед!, конарымды сай б!ледЕ Осыны сурай кел-
ген сен акымак па, сурата ж!берген хан акымак па?»,— деп айт-
ты дейд!. Бул сезден тосылнан хан журт алдында тары да масца-
ра болып калады.

Жиренше жайывдары халыктыц ацыз-эцг!мелерд!ц кепш!л!г!
мше осылай келш отырады. Булардыц кайсысы болса да Жи-
ренше мен хан арасындагы тартыстарга таптык сипат беред!.
Осындай шиелен!скен, кепке созылган айкасуларда Жиренше
жецш журед!. Оган бул жолда жэрдем берет!н, кемек керсете-
тш, т!пт! кептеген кау!п-катерден куткарып алатын Карашаш
болады. Сопдыктан да халык аиыздары Едрашашты да ардак-
тайды, онын акылы мен б!лг!рл1пн суйсше эцпме етед!. Будан
эйелдер жайындагы халыктыц турашыл, эд!л кезцарасы да ке-
ршед!.

Халык ацыздарында Жиренше мен Карашаш акылы, б!лпр-
л!п, адамгершыпп жагынан 6ip-6ipiHe тец, айнымас дос, сен!мд!
сер!к ретшде бейнеленедЕ Кей кезде Карашаштын. б!лнрл!г!
Жиреншеден асып та тусед!. Жауыз ханныц кастык ойын ан-
даушы да, акырында, ханга ез!н!ц емшек сут!н берш «бала сту-
пи» де, сейтш, кеп пэледен куткарушы да Карашаш болады.

Жиренше мен Карашаш жайындагы халык ыц аныз-эцпме-
лерш ецбскш! букараныц канаушыларга карсы колданган ку-
ралы деуге болады. Солар аркылы езуш! таптыц халыкка icre-
ген жауыздык, зулымдыц, каскунемд!к !с-эрекеттер! эшкере бо-
лып, сынга алынады. Сондыцтан да енбекш! халык осындай
адамдарын ардактап, ез!шц аныз-эшт’мелерше коскан жэне
оларди квпш!л!кт1ц сутки кейшкер! етт суреттеген дейм!з.

Жиренше мен Карашашка арналган ацыз-оцпмелердш кай-
сысы болса да магынасы терец, мэн! зор кыска сюжеттерге ку-
рылады. QnriMeui эр!ден бастамай, нацтылы тартыска, тапцыр-
лыкка курады. Дэлел!н келт!рш, корытындысын бгрден шыга-

рады жэне окиганы узак сонарга салып баяндамай, барар же-
pin нац айтады. Бул онын. езше тан ерекшелт болып табылады.

Б!з жогарыда, шолу туршде болса да, казак ер-

ЕртеплердГц тегЕпершщ эр алуаи турлер1мен танысып етпк.

Будан: ертеплердщ халык ем!рше, ецбек проце-
ссе байлаиысты тугандыгын, когамдык даму жагдайларына
сэйкес ecin улгайгандыгын, халыктыц арман-муддесш, дуние та-
нудагы ой-epicin, таптык кезкарасын, турмыс-приплш жэне ко-
гамдык салт-сана жайларын т. б. бейнелегендшн байкадык.
Булардын бэрш халык epTerLnepi эр алуаи окигаларды суреттеп
жэне басты кейшкерлер аркылы баяндаганын ацгардык.

Муныц S3i халык ертеплершщ мэш зор екенд!пн керсетедЕ
М, Горькийдщ «халыктыц еткендег! тарихын, турмыс-прппл!гш.
кезкарасын, ой-сана-сын бьлу1м!з упин ертег!лер кеп материал
бсредв» деу> осыдан.

Халыктыц жазу-сызу енер! болмаган кезде туран ертегтлер
мен эдем! ацыз-эцг1мелердщ эдебиет тарихынан алатын орны
да, мэн1 де улкен. Халык ертеплер} сюжет КУРУ, образ жасау,
т!л байлыгын колдану женшде жазба эдебиетшщ алгашкы ул-
плерше кеп эсер еттЕ Жазба эдебиетшщ шеберлер! осы кунде
де халык эдебиепнен пл байлыгын уйренепш, кейде оныц ск>-
жетш пайдалангандыгы белплЕ Будан халык ертегйяершщ эл!
де маш мол екен! кершедЕ

Казак халкыиыц ерте заманнан келе жаткан ертеплершщ
ец эдем!, эсерл> улплерц халыктыц турмыс-пршйпгш, арман-
муддесш, когамдык ©MipiH, таптык кезкарасын суреттейпн жо-
гаргы идеялы улгЕлер! — бупнп Typi улттык, мазмуны социа-
ЛНСТ1К мэдениепм1зге косылгаи мол казына болып табылады.

IV т а р а у
БАТЫРЛАР ЖЫРЫ

♦

Казак ауыз эдебиетшщ ер-
теден келе жаткан курдел!
саласыныц 6ipi — батырлар жыры. Бул жырлардыц кепшЁлЁп
халыктыц отанды сую, баскыншы жаудан ел коргау, халык ушш
ерлЁк ецбек ету идеясынаи туган. Баскыншы жаудыц шабуыл-
дарыпа карсы аттанган, сдан ел-журтын коргап калган багыр-
ларды, олардыц ерлпс icTepin ардактап халык ацыз-эцпме, жы-
рына коскап. Сопдай-ак, халык адал ецбектЁ, ецбек адамдары-
ныц кепшЁлЁк ушш жасаган ЁстсрЁн де жырлаган, оган да ерлш
сипат берген. Ецбек адамдарыныц ерл1к icin ел цоргаган батьгр-
лыктыц ЁсЁнен кем сапамаган. Сондыктан да бул екеу! халык-
тын ерлЁк ёстё суреттейтЁн батырлар жырыпыц непзп эцгЁмесЁне
айналган.

Эрине, батырлар жыры бЁр гасырдыц гана жемЁсЁ емес. Ол
халыктык ертедеп тумыс-тЁршйпгЁне, тарихына, когамдык ©Mi-
pine байланысты туып, солармен 6ipre жасасцан. Сондыктан да
батырлар жыры езЁнЁц калыптасып даму процесЁнде талай ко-
гамдык жэне таптык тЁлектерге сэйкес кептеген езгерЁстерге
ушыраган; gpGip тарихи кезецнщ, когамдык жэне таптык ой-са-
наныц, кезцарастардъщ алуандаган эеерЁн бойына жипай бер-
ген.чЭрб1р когамдык курылыс, эрбЁр тап батырлар жырын ез тё-
легЁне, ез муддесЁне сай етш езгертш те отырган, олар батырлар
жыры аркылы ездерЁнЁц когамдыд жэне таптык идеясын тара-
туга тырыскан.

Сондыктан да бЁздЁц мшдетЁмЁз— екЁ мэдеинет туралы
В. И. Ленин ЁлЁмЁне суйене отырып, талай гасырмен 6ipre жасас-
кан, езшщ калыптасып даму процесЁнде эр турлЁ когамдык жаг-
дайларга, таптык тЁлектерге сэйкес кептеген езгерштерге ушы-
раган батырлар жырын сын кезЁмен багалау; олардыц ЁшЁнен
халык тЁлепне сай келетЁндерЁн ЁрЁктеп ала бЁлу болып табы-
лады.

Казак ауыз эдебнетЁ улгЁлершЁц ел арасынан
Т^жтамум* ™луы еткен гасырдан басталады десек, му-
жане зерттелуй ны батырлар жыры женЁнде айтуга болады. Ба-
тырлар жыры да ел арасынан XIX гарырдыц
ЁшЁнде жазылып алыпа бастады. Бул женЁнде де зор ецбек ет-
кендер жогарыда аталган адамдар едЁ. Буган, ocipece, Ш. Уали-

хаповтыц, В. Радловтыц, Н. Ильминскийд'щ, Г. Потаниннщ,
А. Васнльевтщ, Э. Диваевтыц т. б. жинап бастырган батырлар
жыры дэлел. Дегепмен батырлар жырыныц молынан жиналган
кез! советт1к дэу!рде болды. Казак ССР Былым акедемиясынып
колжазба фондысында батырлар жырыныц, колем жавынан ва-
на алванда, алты мын баспа табактай материалы болуы — со-
вегпк дэу!рде ауыз эдебиет'ш жинау iciHe кеп кевил белппп
келе жаткандыгын сипаттайды.

Батырлар жырын зерттеу ici де советт!к дэу5рде колва алын-
ды. Батырлар жыры жайында газет, журналдык макалалардан
бастап, кандидаттык, докторлык диссертацияларга дешн енбек-
тер жазылды, орта мектепке арналган оку куралдары келемш-
де зерттелд'ь Совегпк дэу!рде казактын батырлар жырын зерт-
теуде С. Сейфуллин (Казак эдебиет!, 1932 ж.), М. Эуезов1,
С. Мукаиов1 2, К,. Жумалиев3, Э. Маргулан4, Б. Кенжебаев5,
А. С. Орлов6, Н. С. Смирнов7, Т. Сыдыков8 сек!лд! эдебиетшь
валымдар б!рсыпыра жумыстар жург1зд!. Булардыц ецбектер!
ipi-ii-ycaiKTBi кемш!л!ктер! бела турса да, батырлар жырын гылы-
ми туррыдаи зерттеудпр алвашкы бастамасы ед!.

Батырлар жырын зерттеуде кате-кемшьлштер де болмап
койган жок. Kefi6ip ецбектсрде батырлар жыры сын кез!меи ка-
ралмай, барлыгын б!рдей халыктык дсп багалау, асыра мактау
басым болды. Бертш келе батырлар жырыныц барлыгын 6ip,ueft
халыкка жаг деп керсету кейб!р эдебиетпп’лер мен тарихшьтлар-
дыц ецбектершеп орын алды.

Шыпына келгенде, батырлар жыры жайында орын алган бул
ек! кнзкарастыц екеу! де Topic, зияиды ед!. Батырлар жырыныц
барлыгын Kipmiri жок, таза халыктыц шыгармалар деп багалау
немесе олардыц бэр! де халыкка жат деп корсету — тарихка
жасалган улкен .кияпат болып табылады. Батырлар жырыныц
т!пт! жалпы ауыз эдебиетшщ ерте заманда, халыктыц жазу-сы-
зу онер! болмаган кезшде тувандыгын, олар ауызша туып, ел
арасына ауызша айтылу аркылы тарагандыгын, урпактан-ур-
пакка ауызша айту непзшдс жеткендшш, осыныц непзшдс ар
турл1‘ ковамдык, таптык т!лектерге сонкес талай-талай езгер!с-

1 М. Эуезов. «Эр жылдар ойлары», 1959; «Мысли разных лет», 1961.

* С. Мукаиов. Батырлар жыры (жииак), 1939. Казак, эдебиет! (хрес-

томатия), 1939.

4 К. Жумалиев. Казак, эдебиет! (окулык), 1949; Казак эпосы меи адс-
биет тарихыныц мэселелер!, 1958.

4 Э. Маргулан. Халык жырын тудырудагы мотив, «Халык муга.Дм!»
журналы, № 23—24, 1939; № 4, 1940. А. Маргулан. О характере и истори-
ческой обусловленности казахского эпоса, см. «Известия КазФАН», серия
историческая, № 2 (27), 1946.

Б. Кенжебаев. Халык эпосы туралы, «Эдебиет жэне искусство»
журналы, № 2, 1939; «Кобыланды батыр туралы» сол журнал, № 12, 1940.

А. С. Орлов. Казахский героический эпос. 1945.

в м ак эдеСиет'|,Ж тарихы, б!ршш1 том, 1960.

Атматы Ю72^Я У Л Л И Н’	Сыдыков. Казак халкынын батырлык жыры,

терге ушыраганын еске алсак, эрб!р жырдыц жай-куш ашыла
туспек. Кейб1р жырлардыц алгашкы нускасы халыктык ортада
туып, кейкшен оны устем таптын иемден!п кеткешн де ацгара-
мыз.

Сондыктан 613 батырлар жырын сез еткенде оныц туу, ел
арасына тарау жайын, кандай жагдайда жэне калай дамыган-
дыгыц еске алуга ти!ст!м!з. Жырды зерттегенде, окытцянда,
талдагапда ек! мэдепиет туралы ленмвддк iJiiwrre суйене отырып,
шын мэншдег! халыктык жырларды ала быу!м!з керек. Батыр-
лар жырыныц барлыгын таза халыктык, немесе бэр! де ха-
лыкка жат керекс1з мул! к деп караушылыктын зиянды екендь
rin еске туту кажет.

Казактыц ауыз эдебиет! халыктыц ертедег! тур-
Батырлар жыры- МЫс-т1рш1Л1г1не, тарихына байлаиысты туды де-
байлшмтаиыгы. сек" м¥ны батырлар жыры жайында да айтуга
болады. Батырлар жырыиын алгашкы усак улп-
лер! сонау ерте заманда, патриархтык-рулыц курылыс кез!нщ
езшде-ац туа бастаган. Сол кезде казактыц тарихта аттары
мал!м рулары: уйсш, кацлы, коцырат, керей, кыпшак т. б. езде-
р!нщ ру теуелшздшш сактап калу ушш куресксн. Мундан курес-
тер кез1нде эр рудыц батырлары ез руларын карсы жактыц ша-
буылдарынан коргап калу жолында ерл!к жасаган. Олардыц
бул жолдагы ерлж icrepi ру арасында елен-жырга, аныз-эцпме-
ге айналган.

Дегенмен, патриархтык-рулык курылыс кез'шде туган батыр-
лар жырыныц yjriaepi толыгынан сацталмаган. Оныц кейб!реу-
лер1, кейшпен, ауыз эдебиетш'щ баска турлер!мен цосылып, ара-
ласып кеткен. Сондыктан батырлар жырыныц алгашкы улпле-
р1н1н жалпы жайын, еипатын делелдеп айту ете циьга.

Казакта батырлар жырыныц коб!рек туган кез! XIV—XVIII
гасырлардыи, ар асы сек!лд!. Осы аталган кезендерде бупнг! ка-
зак халкыныц кене тарихында б!рнеше елеул! окигала-р болып
етт!. (Бул жерде 6ip жагдайды ескерте кетелнс. Тарихтыц айт-
уынша, XV гасырга дешн «Казак» Деген тутас халык болмаган,
жеке бытыраццы рулар болган. Олардын, бэр! «ногайлы» деген
жалпыга б!рдей атпен аталган. Кей!ннен, XV гасыр imiime, бул
рулардыц кепшшп б!р жерге косылып, содан былай казак хан-
дыгы курылган.) Булардын imiHea бастылары темендеплер еде
ХШ гасырдык басында монголдардыц Шынгыс хан баста-
ган шапкыншылары Казакстан мен Орта Азняра жорыц жасай-
ды. Эскери куш! мыгым курылган Шыцгыс хап жерплшт! ха-
лыктардыц канын судай агыза отырып, оларды ез!не кушпен
багындырып аладьп Монгол шапкыншылары мунымен канагат-
танбай, Иран мен Иракца, Кавказдык елдерге жэне Европавыц
оцтуепк шыгысына карай да шабуыл жасайды. Бул жерлерде
де олар ездер!не карсылык корсеткендерд! аяусыз кырып-
жойып, басып-жаншып отырады, зорлыкпен устемд!к журпзед!.
«Багынган» жерлерд! Шыцгыс хан ез балаларына, туган-туыс-

кинина, иояипзрмна бел in бередЁ. Олардыц эркайсыеып ясаке
улы с (мсмлскет) деп жарпялайды- 12-Ю жылы Жошнпын (Ж<»
пил LUlihfmc xairnum баласы} у лысы курылады Муны тарихта
Алтын Орда деп ятаган.

Шыпгысхандыктар (Алтынорлзлыктар) карами гы ндяе’ы сл-
дсрдг ауыр аз.зпка салып, корлык карсстедЁ. Ауыртпалыктын
niani сад мары ецбек си! халыкка туеед!. ЖергЁлЁкт! рулардыл
тонж арлары Алтимордалыктармен косылып алии, ецбектп! бу-
караиы кан кяксатады, капауки ьушейтсд!. Мунимси катар.
Алгыпирдалыктардыи ез арэларыпда дэ талас-тартыс, куростер
болып турады. Ояын зардэбы да халыкка тигуи. Шапкышды-
Л1.1КТ ел талйгшптык жпрыцтарын олар ездсршеи норий лес ел-
дерге, соныц йшвдс, орыс wcphic де жасайды. Мундай шапкии-
шылыкка tow алмяган орыс хэлкы, oginiu ер журек батыр улы
Дмглрий Иса!юг!нчт1п (Донскойлыд) бастауымен куреске шы-
гып, 5380 жылы сентябрь айылыц З-де Куликово даласыпда
Алтыппрдалыктарды талкэндяп женедк Осыдан былай Алтын
Орда ыдыряй бзстайлът-

Алтыи Орда ыдыраганнан кейтн, онын орныия уш хавдык
(Кирым, Казан, Астрахань хдндыдтары) курылалы. Булардыц
арасында да феодалдык тз л яе-'г артиста р, шабуыл жасап, ел та-
дэушыльтк эрекст-гер кушейс туседь Осындай тяллс-тартыстыц
сел маги мен ауыргпалыгы ецбекнп бу кара га катты батады. Bi
рак, бутан халык кецдн ш отырмя&ды, карсы курссадЁ- Mine бул
келпрЁлгсн тарихи флкплер батырлар жырыныц тууына эсер
С'Т-едГ

Казгкта батырлар жырыпын тууыка зор эсер еткен октин
tip жагдай болды. Од — казактар миг калмактардын (оларды
жицгзрлар деп тс атанды) арасындагы карьЕм-кэтыиастар, кеп
яяманга созьтлгян курсетер едв

Тарихи деректерге Караганда XVIT гасырдыц царсацында,
кезаккен керш [лес цалмактлр кушт! мемлекетке айппляды. 1(,эл-
мнцтыц inошкарлары, фсодалднры эсксри куштерш 6ipiKTipin,
ездер1меи кврийлее елдергс талай рет шабуыл жасайды. Олзр-
дын щабуылына ушырягаидардын 6fpi казак cni eAi. Калмактыц
шонжарлары казак ел! не шабуыл ж аса та идя, кэзактзраыц
шурайлы jKopin. ксц аднысып, мал-мулюи тартып алуды, казак
e.it!r ку л етуд[ максат етсд1г

Осы мяксатпен кал мак калыц колы 172," жылдыц коктемЕнде
казак слЕнс шабуыл жасайды. Олар Жст!суды. Талас, Карата уды
тартып алады да. Сырды орлей Аралтя дсГпи аттанады. Арканы
ярлидзйды. Калмак июижарлары жэне олардыц 1папкыишыла-
ры казиктарды кап каксатады, цырринга ушыратады, йуылдэр-
лы ертейдц жас бядаларды найзаиыц унгына туйреп отка лак-
тыради. Шаикыпшылярдынэрексттергнен ypcili ушкан казактар
бурынгы ата мексшп, конысые! тастап жор ауады; ата балодан,
ага карымдастан анрылады; халык басына кара гунек орнайды.

Бул 6ip кайгылм кезд1 казак халкы «Актабап шубырмнды Алка-
кел суламя» деп атайлы.

Ырак, казак халкы баски п тыл а рд ан бура бермейд!, куш б!-
piK'riptu жауга карсы курсске аттаиалы. эскери жасактар курады.
Бул ар ди адал ниетЁмен халдыи суйгеп ер журек батырлар бзс-
тайды. Казактар ял гаю рет калмак баскыпшыл арина Буланты
езеш'нщ (С.прысу изешмгн орта агысыныц батыс жагы) бойыпда
катты тойтарыс бер'ш, жауды женедн Бул жер «Калмак кырыл-
ган» атанады.

Буланты бойындагы жещс казак халкып рухтандыра туссдк
халыктыц купи бурынгысынан арта бастпйды. Баскыншы жаута
карсы узикка созылгая курестерде. шапкыпшылардак ел-журтып
коргауда казак. жЕгЕттер! тамаша ерлЕк-батырлык жасайды. ОзЕ-
Н1ц тэуслшздЕп yiuiii курескен казак халкы баскьпппыларды тал-
кяндап жсцед! де, 1729 жылы жауды казак жерЕнсн аластайды.

Аланда, казак халкы калма к басцыпшыларыпын кант ап пн
шабуылдау каунЕнеи мулде арылыи кстлейдЁ. Ссндыктан да ка-
зак халкы ез1не коргаи болатын кунгп ЁздейдЁ. Ол куш улы орыс
халкы болады. Казак халкы Россия мсмлекетшщ карамагынп
ене бастайды. Бул жагдай кеМпнси, казак сл!н далмэктардыц
шабуылдауыиан куткарып алады. Россиядай купит' мемлекеттш.
канат астына енген казак елш калмактар баса-коктсп шабуыд-
дауга батылы бнрмайды.

К,алмац ба еды и тыл ары и а карсы казак халкынын жургЁзтен
срл1К куресЁ ауыз эдебиетЕнен срекшс орын алды. Халык озйнн.
ауыз адебиетшде «Актабап шубырынды» жылдарын («Басынян
Каритяудыц кеш келед!») гана слсстетш койгап жок, ол басцын-
шыл.зрга карсы казак халкынын ерл!к kypecin, батырлык Kyuiin,
жецкЁн еурсггеп, жырыпа косты. Осы непзде халыктыц батыр-
лык тулгасын. срлЁк курссш сипаттайтын батырлар жыры тузды,

Мше, казактын ертедгеп батырлар жыры жогарыда айтылган
тарихи ксзецдердЁн, улы одигалардыи слеши беру нсгЫнде туып
калыптасадьг, Будан, арине, батырлар жыры тарихи документ
деген угым тумайды. Эдебистпк н1ыглрмалардыц кандайы болса
да, белгш оцигалардын тарихи документ! болып табылмайды.
Батырлар жыры да сондай. Олар еткендеп окигалардын сэуле-
cin елсстетунп, тарихи окнгаларды суреттеу непз1нде гутан коп-
нем шыгарми болып кана та ныл алы

Корыта келгенде, казакта батырлар жырыпыц тууыпа осы
аталган cxi жагдай улкен ;»сср erri деуге болады. Будзн, зрнне,
берг! заманда ягни XIX гасырдан Серп жерде батырлар жырын
шыгирматап деген угым тумдйды. Сокгы кезде батырлар жыры
туган, (Бшоларга да к<-й!н!рек токталамыз.)

Ертеде тугаи батырлар жырында ел коргаган ер-

•чердщ Елысэтып ж л ул ары не кызылбастзр не ме-
сс калмактар болып келед!. Б1р жырдьщ езЁнде
кызьтлбзе пен калмак аралас журед!. Муиын се-

бсб( не жэне олар к!мдср?

IjG

НСН KK.flMtLS.Tlip
туралы.

‘L'apaxTwn айтуыипга, жогарыда сез еткен Шыцгыс хинный
Жебе жэпе Субсде дегеП к.олСдсшыларЫ 1222—1224 жылддры
Ccifli-ycTiK Иран, Кавказ жш1е ОцтустЕк шыгыс Евроиага шзбуы.т
жцсап, олардын кййтсгск экерлерш вздерэие кар ат а ды 1231 —
123S жылдлр арасыида монголдар Кавказ, Азсрбаижэи елдер!ие
икчбуыл жасайды Осыьлзя баскыншылык шибуилдардын дати-
ж<>.сп!Де монгелдар буки! солтуст1к Иранды. Кавказ беп Азер-
бкйжлнпыц кга жерлерш ездерше каратып алады.

1256 жылдаи бастан буил Кавказдык еддер, Иран, Ирак жа-
ие Kimi Азияпиц, йгрсыиыря экерлер! Хул ару хан курган монгол
мемлеке11не (улысыиа) бзгчпады. Бул жерлерге уствмдЕк ету.
минголдык. тэртш ориату уцци Хулагу хан озш!ц карвмагына
ел у ялпис мыцлай аскер устнйды ,т. Кулагу ханнан кеййг бул жер-
лсрд[ монгол дарлиц Абара хак (1265—Е2&2 экылдары дамдык
курган, Ахмет Такудар (1282—1284), Аргун хан (I2S4—1291)
билеп турзды. Ал, 1295 жылдап 1304 жылга njeuiir Разак хая
(Калан хин) хзняын, курган. Хулагу кап басгагзЕ! Сул нкмлекет-
i'iu соцтел патшаеы А бу сайд (1316—1335) болтан.

Хулагу ханныц меклсхет! бункт Монголия дсрждвэсыпъщ 6ip
белел ссебГеде слинлгтш. Бул ар га Шыцтмс ханныц балзлары
(Жошы. Шягатай, кейЕн Ваги, Берке) кап экэрдсм. аекерн куш-
кймск Cepin отырган. Гярсыпырд упкытка денеи 3fccprwiiw.fi а л дер
Хула гул iKTCpre Ciai-ынбай. сонясын, алысумн! еткен. Хулакулш-
терпг багылбай, дяртылмд кайрат кардаиаадер
азербаймытдар жанс Кыишактар болтан 1 * * 4.

Ираиды, Кавказды жэне Азербяйжлпды ездернй цираткаи
монгол хвпдзры Хулагу глемлскстпа (улыгып) пыгайтуга куш
склады. Ол ушш Cyjtap екг улкен napceni эк узе Ге а си руг а тыры-
сады. EipiDUti: аскер куш in ныгзйту болады. Монголдар ездерБ
нщ .'icKf piiie Жерг1л1кт1 елдерцен де адам алзды. Монгол хандэры
атты ясксрдсц эк аса кт л р курады. Олар кайнесе ат устшде соеы-
еады. Осындой экагдинда жаударынаи оздерш айыру уш5н драп*
дык мон гола ар баста pi л и а кызыл oopiic кнедй Осыдан барып
оларды ^кызилбас* Деи эта ran десед! 5.

Базан хан жане одан кейЕнг! хандар да оздер) кургаи мейле-
кетт! ныгяйту максатымед ай нал асы нда гы елдерсе талай рет та-
бу ыл игаСдп отырган РптЕ келсе, сол жерл ер дсп ^лдерд! oaiite ба-
гыпдырын алуды itoaneren. Гязан ханныц асиерлерЕ Каспий retii-
niniH батысыиа, Дербент, Баку, Астрахань кэлаларына шсйЕк ле
жарык жасап келген. Олар ocipcce сел жерлерд! мекендсген кып-

1 Li Г рекой. А. Якубпвскпй. <3 плетня орда н се падение», 15Ё>П

5 Нриф. Пегрушевскпй II П. <H;i героической йнръйы Лзеибйцджяг-
ctoro кародд в XL] I—XIV иска?, Баку, 1941; История Грузии, ч. !. {с древней-
щ«х времен до иапилп XJX иг.кп). JJMIj.

* Крымский А. «История Персии и ее литературы», т. L11, Москпя,
И14.

4 История Грузин, ч. I, ISlt.

£ Стран!а ближнего л среднего востока. 19+4.

шаита-рдьц кец коны с, шу райлы жер л ер ш тартып ал уды кексе-
ген. бздерЕшн жер-су, копыстары yniiii кызылбастарга' карсы ку-
petiu. карсылык карсеткеи, срл(к жас а и еогыскан ел цыпшакгар
болган

Осындай сура г нт л аГщастар кея!иде эр жер деп кыпшак рула-
ри куш oipiHTfpiii, 6ip-6ipine жэрдем берген, сырт жауга карсы
аттвпган, Кыпшактыц эсверк жасактарыи ср журен, жауыпгер
батырлар б астата и, Олар на и май даН Да кас душпаныен сотысып,
елдертн кор сап отырган. Сырткы жаулармен йрпадыскан курес
жагдайтарында батырлар яскср жасактарыныц ба опись! есе Сни-
де улкен кызмет аткарган. Сондыктан да олардыц ел доргаудагы
ерлж icTepifi, батыряыктарын халык ардадтап эныр еткен.

Mine, ертеде шыккан жирларда казак (кыпшак) батырлары-
ныц алысатып ж а ул ары кызыл бастар болып келу) л;о г трЕдда кор-
сет Елген тарихи шындыктыц слес! сек! tai. Ал бертЕн келе, казак
xtepiite шябуыл жасаушылар кыз ыл б а стар емес, кал мац-тар би-
лады, Калмактаргэ карсы журесЕп, ел-журтыы доргап калган
батырлар жайында да кептеген ацыз-ертеплер, олец-жырлвр
тузды, v-члрдз ел цоргагэп батырлар дрдзктяладм. МуддаАжьгр-
л ар, б 1 pi itmi ден, жа цада н, тыдпа и шы гарыл с а, стб nin i дсп, ертеде-
гЕжырлар cohfh ксядщ оцигасын суреттеп корсе у уибн дейта ец-
деледк Бул жырларда , Sip жагынян, калмак баскыншыларына
карсы казак халкынын ерлгж куресш непзге алея; екЁнпн жаты-
лап, осы курит! керсету ушш ертедег! жырларды да пай дал а на-
лы. Халык арасында ертедеп айтылып келген кейбер батырлар
жырына жаца мазчун беред!. Осы аталган кезде тугаи жыр-
лардыц ксйбЕреулерЕнде казак батырлирыпыц алысатып жаула-
ры не кызы л бас, не калмак болып кслу! осы да ц белу керек.
Бул ретте И. А, Добрелюбовтыд мыня 6ip nixip'H секс алапык.

Добрил io бои былзй дейдк «Орыстыц батырлар жыры ерте за-
манда, кеп куданга табынып жургек нездЁц еэпще-ак тугзн. Бер
Tin келе олар у мыты л а бастаган. Ырак орыс жерше татар ба-с-
кышпылары! ыц шзбуыл жасаган кеззнде халык ертеде! i битыр-
лык жырларын, ерл!к салтык еске зла отырып, еря жырларды
кайтадап жондсген. Ертедег! жырларды кзйтадан, жацаша жыр
лаган, огэп со ины кеэдЁц ощ галарыи кос кан. Cwriii осы лепаде
батырлыч жана жырлар шыгарган, бул жыр тарда ертслеп жэне
соцгы кезде болган пцигалар араласып кетш те отырганз»1.

Добролюбоитыц бул iriKipi казактын. кейбтр батырлар жырын-
да кызылбастар меп калмацтардыц аралае келу себебш атпып
беред!. Казак халкынын калмак баскыншвтларына дарси ку₽ес’
берп кезде болды. Бугая Караганда, цалмз^ феодалдарынык
шапкыншылык ареке-пер Ене карсы ерлшпен курссш, ж аута той-
тарыс берген казак халкынын батырлыц -гулгасын кэрсету ушйд

' Мате риалы, )тцослщ кссй к истории Золотой орды, т. Ш.

3 Н. А. Добрали бои. Собрание сотннекнй,тьц I,< Остепени усистия
народности а развитии русской литературы», стр. 2В8—291,

жырпш акындар еткен заманда туган батырлар жырын да пайда-
ляппш сркёлдё, Ескё жырлярга сонгы кезд и окигаларын косит,
бЁраз жацярткан деуге болиды.

Дсмек, ерте заманда туган батырлар жыры жогарыдэ атал-
гзн тярнхи жягдайлярдыц neriainAe, соларды эдебиет аркылы эц-
пмелсу, жнрлау ретЁпдс шыкты. Бул окигаляр батырлар жыры-
нян орын алды. Аталгап окнгалар тек жырланып кана койган
жок, сонымен катар езЁиш бапзсын да, сынып да алып отырлы.
Эрине, ертеде тугая жырлардыц кяйсысыи алсак та, оныц шыгуы
белгыи 6ip максатты, таптык., когамдык идеяны кйрсегетЁнЁн бан-
цаймыз. Осы тургыдан Караганда, ертедеп батырлар жырыныц
озЁнде халыктык жэне халыкка жат нлеялардыц барлыгын кере-
мЕз. Etriiiun сезбен аЬтканда, аталган кезде тугаи жырлардын
6ip тобы халыктык ортадаг скпшп бЁреулерЁ, феодалдык
ортади туганын яцгарнмыз жэне eKeyinin, 6ip-6ipine алсЁз турде
бился да, карама-карсы експдЁпн сезЁпсмЁз. Будап батырлар жы
ры ерте кезд Ён. озЁпде-ак екЁ багытта тугандыгын, болган тарихи
жагдлпды, окигаларды ею багытта 6ai ялагиндыгын коремЁз.
Жырлардыц кгйб1реулсрп1ле халыктын армян-ойы, муддесЁ, кез-
карасы жатса; екЁинп бЁреулершде феодалдык тёлйктё жырлау-
шылыц басим болып отырады. Tinri халыктык, жырлардыц еэЁн-
Де дс халык тЁлегЁне кайшы кслетЁи энтЁмелсрдЁП орын алатыны
бар. Сондыктан да батырлар жырын гусЁну, багалау ушЁн олар-
ды -сын кезЁмсн, халык муддесЁ тургысыпан кзрэуга тиёстёмёз.

Ауыз эдебнетнйц, сонын ёшёндс батырлар жыры-
батырляр яиры- Нынт халыцтыгы дсген мэселенЁ oipitiwi болып ко-
ник хааыи_тин.	г

сипаты. тергендер орыс халкыныц революнияшыл улы
демонраттары Белинский, Добролюбов, Черны-
шевскпГтер едЁ. Булярдан кеГпн бул мэселеге гылыми мон бергеи
адам Л. Л4. Горький болды. Ол эдсбиеттзц халыцтыгы дсген ыэ-
селенЁ калай угынатынын батырлар жыры женшде жазган ец-
бектершдс баяпдады. М. Горький ауыз адебиетЁпЁн, соныц iuiinjie
батырлар жырыныц, «огам емЁрЁмен, халыкплц тарнхымеи, оныц
дуние танудагы кезкарасымеп байланысты гугаидыгып анта ке-
Л1п. ауыз эдебиетЁн тудырушы снбекшЁ халык дсп корытынды
жасадыУ Бул nixipiH ол Ф. Эпгельстщ, В. Й. Лсниннщ адсбиет
туралы айткан даиалык пгюрлерЁне суйсвс отырып долелдедЁ

Ак Горький ауыз адебкетнпн (соныц iiuitme батырлар нсыры-
нын} хзлыцтелгы дсген населен] XX гасырдыц бас кезшдс гылыми
дэрежеде потере бастяды. Бугаи сол кезде орыс эдебиетЁн зерттс-
гепкейбЁр буржуаэияшыл га.чымдардыц халык. лдебпетЁнс жала
жабуы ссбсл болды., Населен, В. Л1яллер, Овсяпико-Куликояскип,
В. А. Келтуяла дегевдер: «Ауыз эдебиетЁн, батырлар жырын ха-
лык тудыриан жок, оларды жогаргы тап, ягни устем тап тудыр-
ДЫ», — деп жазды. Буган В. А. Келтуялапыц мына созё дэлел:
«Орыстыц ертедеп улттык мэдениетЁн, орыстыц ертедеп эдебне-

1 Н К Пн к такой. Горъю1й и фольклор, 15Ж

Tin тудыргаи халык емес, оны сол халыктыц сн жотарш тобы.
билеуш» табы тудырды» Ceijrin олар ауыз эдебиет! п тудырушы
устем тап деи жариялады.

Буржуазняшыл галымдардыц мундай Tepic шшрше, тарихн
шындыкты бурмалауыпа катил соккы берген, оларды зшксрелси
сынаган, халык. эдебиет) уши» курескен ядам А. М. Горький бил-
ды. 1908 жылы Л. М. Горький «Даралыктыц кукреуг» («Разруше-
ние личности») дейтш тамаша ецбегш жазды. Бул •ен.бепнде ол
барлык материалдык жэне рухэин байлыкты ж&саушы ецбекш!
халык екешн рылыми тургыдан дэделдед!. М. Горький ауыз
адебкетпг тудырушы да ецбекпп халык ексшн анта кел!п, дуние
жуз!л1к ядебиеттс жасалган Прометей, Сатана, Геракл, Свитп-
гпр, Илья, Микула сек|лд) ец кутит» сбраздар халыктыц коллек-
тивт1к творчестпосыпын жем!с[ екендапн айтты.

М. Горький бул nlKipin кейшг! кезде жазтап ецбектер|нде,
ас’ресе Совет Жазушыларыпыц Бук1л одактык I сьез1не жаваган
бяйндамасыпда (1934). перейдете туст]. Ауыз эдебиетш, батыр-
лар жырып тудырушы халык, дей келпи халык одппц батырлар
жырында еткендеп когамдык ewipiH, турмыс-куйш, алеуметк
кезкарасын, жаксы болшиац упп'н ку реет, киллектнвтщ мол ку
инн, халыц букарасыныц арман-нуддесш корсете б!лд! дем ту-
жырыадайпы. Сейтш, ол ауыз эдебиетш in, батырлар жырыныц
шыгарушысы халык деп гылыми дуры с корытыпды жаоанды.
(Эрине, будан батырлар жырым тек халык кана тудырады, устем
таптыц оран катысы, кдбкчет! болмайды дегеи утым болмаска
тшс.)

Батырлар жырын тулырушы халык двоек, епд! сол жырлар-
дыц халыктык енпаттары кандай болмак? Бул сураудыц да
жаупбын марксизм-ленинизм класенктерпиц, орыс халкынын
революцияшыл уды демократтарынын. жаие А. М. .Горькнйдчц
ецбектерг'яен табаммз. .Олардыц антуынша, котам owipincH. ха-
лык. букарасыныц TypMlJc-Tipiiii.'iiriHeii окшау туратын батырлар
жыры болмайды Батырлар жыры цай кезде болса да белгЬи 6ip
таптыц идеясын. армян-муддеав, когамдык кезкарасын Cianipin
отырады. Батырлар жыры халыктыц турмысында, тарихында
болнан елеул! окнгаларды каркеы образ аркылы жшшктап бей
нелекд» жэне ол пкнталарды халык езчнтс багалайды, озэдн кеэ-
карасыи битл1ред», Котам еьпргнде матермалдыц нплжтерд». ру-
хаин мадсниетт!, тар яхты жасаушы, оларды алга бастырушы
негЕзп куш — халык ден уйретедЬ

Бул айтылгацдар батырлар ЖНрыныц халыктык сипатын угы-
нуымызгз толык мумк1ыд!к бередГ Оны мынадан банкауга била-
ды. Gia жорарыдз казактыц батырлар жыры еткендеп тарихи
оццраларды жырлау иепзчнде туды дедне/Эл окягаларды халык
жырыныц баралауы 6ip баска да. феодалдык, жырдыц топшы-

’ В. А. К е л ту вл л Краткий курс истории русской литературы для орг-Л'
них учебных заведений, ч, I, стр. ft- 9, 1912.

лауы, багалауы eiduiui турде. Лтялрди окигаларды феодалдык
жырлар устем тянтыц, халыкты езушЕлердЕнтургысынан баезлай-
ды. Феодалдар мен хандар ездерпнц хялыкты сэуЕн, тапкыншы-
лын, ел тндярыштьщ, кан кумарлык Ес-арексттсрЕн «ерлЕк» дед
жырлайлы. Сондай-ак,, феодалдык жырлар кобпгесе жеке адам-
д.ардын Screpiit суретгеугс, дяралыкты, жене мечпнЕктЕлЕктЕ дорЕп-
теуге кецЕл беледЕ. Жеке адамдарды дэрЕптегенде, олардыц кеп-
шЕлЕк упнта аткаргян кы.тмс-пн айтып д-рдактамайды, асса ат
•гебел1!|,тгй 'канаушылзрдыц, ка.чса олардыц кпра басыныц дан-
ный котеру yuiil! дэрЕптейдЕ. Осы жолда олардыц ел талаты’П-
тык, кап кумарлык, шанцыншылык жорыктарын «ерлЕк» деп
жирлайды, сейтЕтт, тарихи шындыкты бурналайлы. Буган «Ер
Сайын» жыры ыысал болады.

Ал халык, тудыргян батырлар жыры когамдык мзселслсрдЕ,
ен мацызды тарихи окигаларды капшЕлЕк буцзрасыньщ тургысы-
нан багалап жырляйды. Халыктык, жыр л ар аталган ыаселелерге
сын квзЕмен карай отырып. оган язЕшц таптык кезкарасы», багэ-
сын бЕллЕредЕ, Бул алу&ндас жырлар халык бука расы ниц куш-
куатын, армян муддссЕн, куресЕп бейнел-сугс мои бередЕ, тярнхи
шындыкты бурыаламай, оны сяцтауга тырысады, Халык жырла-
рындз жеке ядямдардын муддсанед repi колшЕлЕк муддесЕ, ха-
лык буцарясыныц армап-тЕдегЕ баса жырлаидды../Кекс адамдар
букара кошнЕдаитщ армян-муддесЕ yniin курссунп. соны жузеге
acijpyintj ретЕндн тана алынады., Олар халидты езуцилерге карсы
курес журтеди ецбек адамып аззнтан, цулдыктан. ауыр емЕр-
деи кутцару ушЕн, халыкты шаттык бацытца жеткЕзу уппн арс-
кет етедЕ, сол yiuiп злысады. Муныц мысалып «Кобыланды ба-
тыр* жырыныц Мергспбяй, НурнейЕс, БЕржап, Есмурат, Мурын,
Айса айткан варианттарынан, «Камбар батыр* жырынан анкын
керуге болады.

Халыктын. жырлярында халык букзрасынын ел корт-аудагы
армап-муддесЕ анкми суретгелсдЕ. Онда батырлардыц мЕндстЕ:
бетеп елдЕ тал ап алуга зрекст етпеу, еа елзнс баскыншылар шэ-
буыл жасяй калса, оган царсы зтгапу, адал енбек ету, халыкка
камкор болу сксидЕп кврс.ет(ЛедЕ. Халыктык жырлардагы батыр
ляр каря басынын дайны унпн смсс, наишЕлЕк yiuin, халык ушн»
кытмет аткярады. Халыктык, жырлар ел мен елдЕц арасында дос-
тык катынас ориауыи, тыиыппътн, болуын к&зЛейдЕ, соны а цепи
армяп етедЕ. Осы жолда ецбек еткен. сол ушЕн .куресксн батыр-
лармп ярдактайлы, ял буган керЕсЕнше зрекет жасагпндарды
сынайлы.

Бул айтылра1гдордыц 6api лялык тудыргап батырлар жыры-
пп тон кзенеттер, олардыц халыктык сипаты да осыларга байла-
ныеты.



IGI

Ауыз эдебиет Ене таи ерскшелЕктгц бЕрЕ —бЕр жыр
aj -рл р 6ipneuic иарпантга болып келетшдЕпн Kiptctie бя-
иаряпнггиры. Л’МДС айтканбыз. Шыгармалардыц Gip-Gipine
жадны мазмуны уксап кслетЕн туынды турлерЕн
вариант двсек, онын батырлар жырында да елсулЕ орын алган-
дытын байкаймыз. ОйткепЕ батырлар жыры да, ауыз адебистЕнщ
баска Ty-Tcpi секЕлдь- ауызша туады, оны жыршы акындар шыта-
рзды

Батырлар жырын шыгарушылдр ездерЕгйц ацгше-жырмн оку*
шыга емес, тыцдяушыга арнайды. Олар тыцдаушы кепнилнспн
ыкылас орайымен санасып отырады. Егер тындаушы кнгпиЕлЕк
жырды кызыра тындаса, онда жыршы акын 6ip айтканын капга-
лай бермей. акпмесЕн молынав, у.татынан айтуга тырысады. Бул
ретте батырлар жырын кап жырларан карт акыл Анса Бантабы-
новтын мыла Gip сезЕп келтЕрейЕк. •

— Меи жас кезЕмде кептеген акынньщ жырын тшщадым. Ол
акыплар жырын журттын жпналган жерЕпде кяншЕлЕкпц сурауы
Coin,пина айтатын едк Егер коишЕлЕк акынпын жырын суйсЕне,
кызыга тыцдпса жэ>.с жырды узарылан жыряауды етшсе, лида
адын жырын бЕрнеше «ул бойына айтатын едЕ. О.ч жырын кеш hi
асты Ешкекнсн нейти баста п. тац атканеа дейЕл жырлайтып, жыр-
дын. жалгасын келссЕ кунЕ та гы айтатын. Спида ол Gip шпЕмссЕн
канталамай, жацадан тын. энпмелер косын отыратын. Ал, тыц-
дзушы КОНШ1Л1К жырды шила ыкылястанып тындамаса, онда
жыршы йатырдыд fiip-ек! жорыгып гана айтып, ацгЕмесЕп дорд-

рлт ыи.

Бул пЕкЕрдЕ жалгыз Айса емес, батырлар жырын шырарган
акындардыц (ИуркейЕс, Мурын жырау, Шашубай т, б.) б.эрЕ де
айткаи. Оныц, дурыстырын казак эдебиет! тарнхын зерттеген аде-
бнетшЕ салымдар да (М. Оусзоя, С. Мукаиов, 3. Маргулан,
К.. Жумалиев. Е. Исмайылоп т. б.} вддерЕнЕц ецбскгерЕнде элде
лейте рет аныктаган болатын ,

Батырлар жыры халыктыц жазу епсрЕ болмаеан кезде туды.
Оны жыршы акындар шыгарып, ел арасына ауызша айту турЕн*
де тарптты. Жырдыц алгашкы улгЕлерЕн кейЕпгЕ акындар пайда-
лаии отырып, ины кешлЕлЕктЕц тЕлспне сан озгертедЕ, ендейдЕ.
ОрбЕр акын «здерЕпЕц жырын журттыц жиналган жерЕпде айт-
кзнда бурыннан такие зшЕмслердЕ дайталай бермей, тыддау-
шыны еуйсЕндЕрЕп кызыктыратьш жацгдан тын ацгЕмелср коса-
лы Егер тындаушы кепшийк акыннлн жырды узарынан лйту-
ды, батырдыц балалын, шагынан бастап, картайкапрд детпигЕ
вмЕрЕи, epjiiK ЕстерЕн молынаи жырлауды ётЕнсе, ппда халыктыц
бул тЕлегЕмсн акындар санасып ттлрган. Осы ретге олар жырын
Gipuiiiue купге сизин айтатын болтай'’

Эрине, жырды узагынан вйту. oip оцирадак скЕнтпЕсЕн туды-
ру, эцгЕмеиЕц жалпы жсдЕсЕн бузбай молыпан кзмтн жырлау,
эрбЕр акыпнап декан шсберлЕктЕ, акындык онердЕ керек етсд!л

Сондыктан да олар кышплЕк алдында жыр айту унии GF3E weir
даярлык жасаган, ертеден келе жаткан жппе бурын журтка
тапътс болган жир эцгЁмелершс клистиры п жаца сюжет косу
жайын кеп Езценген. .Ертеден келе жзтцак жыр сюжетгериг негЕз-
ге яла нтнрып, оны .ip6ip йкъеее озЁнше жырлаган, жацздан ре
дмщнвлагин. Мысал га 11 урпея^тЁц яйтуындагы -к Ко был ан цы
батырам* алу га болады. Еул жырды езжен бурый талий аздш-
дардии жырлзгзныи айта келш, адн кМсн жырдыц nciisri этч-
мел epin у гы л алдыы дз, они еэЕмгпе жырладьгм»,— дейдЁ

батырлар жырын айтатын нцыпдярдыц кнйсысы би.и’а да,
ер ТС ззманда ту; ли, ел а расы на таригаи жырлардын кабшссе
оката жслЕсЕи пайдалангаи. КейбЕр дарыцяы ацындар пндлй
жырлардыц иазмунын гана алып, сосни ездорЕ шыгярран, бурын-
гы айтылуъищагы стж-'iiit, сез саптасын, олецдЕк аллтемЁн сантал
отырган. Муцымсн катар, сцщай Epi айтцыш ацындар бЕр батыр
жайы ее да узятЕлнап янтылатын жэае батьгрдын барлыц рмЁрЁн,
Ес; и каы итын колемд! жыр utbtnipy yuiin, сод бятыр жяйында эр
жерде бурынцап айтылын журген жырларды жннзстырган, плзр-
ды кнььстырып редэкцнялатгШ. Cfn’iTiii, 6ip жырдыц ар турлЕ дй-
риапттарыня]! кур ап калеыдЕ узак жыр гудырган, Kip батыр
жзйывдэ тлундэц дад^мдц коп окдаг-алы, Ya6Vtal,a11 айтылятын
тут а с жырдыц тууы, М. Зуелон пен К- Жумалисвпц зерттеулер!-
не кар ананда, эпос жанрыныц есейген, жеплгеп кез Ей де бсиатыи
сек?лд|.

Батырлар жырып шыгаруты зкындар дссек, жырдыц эр гур-
ai вар па нтта ры болуы да соя ар га байлянысти. Жыршы акын-
дардыц кайсысы бпл-'а да б ip батыр жайын да уз атынан анты-
латин, мол сюжеткс кур ыл та я келемдт жырды бЗрдсн ты г ар га и
жок. Ец ауелЕ жырга батырдыц 6ip*eKi ерлЗк ici косылуы яум-
кЕн. Бул эдгЁмсдср журтца тяпыс болганнан кейЕн, тыцдаущы
кепшЕлiк акыннан «осы адпменщ жалглсын айт» деп тйпец б]л-
Aipyi ЫК.ТНМОЛ. Сол кезде apfiip лшршы жацагы журт калан
отыргин жэне бурыннан таныс болтан жырдыц «алды-артып*
шытаруга кЕрЕсстЕн секЕЛд!. Сойлн бнрып, жырлЕди алташцы
ОЕЦ'Емелерше жацздэн, тыцнан сюжет Есосылалгл Ал жырдыц ел
араення бурый таран коткен ал rani цы ацгзмелбр! до, соньнан
косългаидары да оркайсыеы оз алтына вариант есебЕнде asiTti-
лып журген. «КобылагЕДЫ батыр», *Вр Твргынл’ таг-ы баецз жыр-
лардыц варианттары ссылай тутяЕ! дсуте болады.'

Батырлар жырыцглц паризиттары эдебиет '.йрихынан аиры к-
ша орын алады. В ар инн стар nptfip жырдыц кал ой туып жэне
кай багыттз дамыгандирыЕг тустнуЁмстге коп материал болады.
Соны мен катар, ол жыршы ацындардыц тварчестпплык срскше-
лЕктарЁп, акындык шеберлЁктсрЁп жаие олардыц кязкарастарып
ашуга кямсктсселЁ*

, Батырлар жырыныц кайсысы болса да окпгага
жырыныц курылады, сюжетсЕз жыр болмайды. Жырдын
курылысы. сюжеттЕк курылысы жырдагы басты кейЕпкер
жайын, оныц агайып-журты, жолдас-жсралары
Жаке олардыц 6ip-6ipiMCH датысы. куаиышы мен куйЕпЕнп, алыс-
тартыс жорыдтары. жау адамдарынын, ic-opeKt-rrepi жайын су-
реттеудсн туады..

Казактын батырлар жырыныц курылысып сез еткендс, опын
кекшЕлЕгЕне тон ерекшелЕкпн 6ipE— жырдагы оцигалар басты
ксйЕпьерлер тетирепнде болатынл1|Ц’ында КейбЕр жырлардыц
окнгалары кебЕнесе басты кейЕпксрлергс байланысты алынады
да, солар аркылы дамиды. Бугаи мысал ретшде «Кобыланды
батыр* меп «Ер Таргын* ж^ырын келтфугс болады. (Бул женЕн-
де осы жырлардыц талдауын караныз.) Жырдын мундай куры-
лысы, ягни окиганы басты кейЕпкер аркылы дамыту — окиганы
т1збектеп жырлау адЕсЕ дсп аталады

Казактын. батырлар жырында сткягаиын басталугд ар турлЕ
болы'1 келед;. КейбЕр жырлар («Ер Таргын», «Камбар») зкгЕме-
iii басты кенЕпкердзц ер жетЕп. есейгсн кезЕнен, содан былайш
жерле жасаган ерлЕк icrepiii енпаттаудан бастайды. жырлыц
сюжстЕн ссылай курады. Ал ендЕ 6ip жырлзрда («Алпамыс»,
«Кобыланды батыр*) жырдын сюжетпк жслЕа арЕдеп, яр ни бас-
ты кен пкердЕц дуннеге келмей тур'ган ш.п-ынан, тартылпды.
Осыдац былай жырдыц эппмесЕ орЕсгей, сатылап орлей, дамп
берсдЕ. Сондай-ак кей-кейде батырлар жырыныц. окигасы басты
ксйЕлксрдЕц (мысалы, «Ер Таргынпыц ) бЕрден ic-арекетке Kipi-
суЕнец басталады, Жыршы акындар ездерЕнЕц жырыпдагы бас-
ты кейЕпкср жайын антпастан бурын, оныц him екепдЕгЕмен тыц-
даушыпы таныегырмай турын батырдын урыс устЕпде жасаган
ерлжтерЕн суреттейдЕ. Содан кеиЕн тапа акын батырга оралып.
жырдыц икнгасыя ЕлгерЕлете женеледЕ.

Батырлар жырыныц курылысы сюжеттЕк пнгЕмелсрдЕ кнып-
нан кпметырын айта бЕлу, арбхр окиганы т. р ыыды ет’ш сурет-
теу. негигЕ ойдыц жслЕсЕн бузбан, 6ip окигадан екЕншЕсЕн туды-
ру, орбЕр усак белшектЕц oaiii ситтаттац жырлау жыршы ацын-
дардыц шеберлЕгЕнс байланысты болып отырады. Кандай
керкем шыгарыа болса да, оиын сюжет «.урылысы шебсрлЕктЕ
керек ететЕндЕгЕн батырлар жыры да долелдейдЕ

Казактыц елец курылысы жайын зерттеушЕлер-

Батырлар л[ц1 айтуынз Караганда, Абайга дейЕп елсннЕя
^курылысьь'1 11 непзЕпде ек1-ак турЕ болган. Eipiimtici — он nip
буынды алец, екЕкшЕсЕ—жыр.

Батырлар жыры еледнЕн жеп-сепз буынды жыр турЕмен ай-
тылган. ОйткенЕ ерлЕк кимылды. кетсрЕнкг пафесты, атыс-ша-

1 К Жу*олвсв. Абзйга дешнг! казак поззиясм жэве Абап по?зия-

сынып т!л1, Алматы, 1948.

бы с, жорыктарды туйдектете, аскан шапшакдык шабытпен анту
yimii плени in оралымды Typi — жыр болган. Муныц устшс элен-
Д’ суырып салил (импровизация) айту уш!н де цолайлысы жир
ды: тянылгап. Жырла уйцасымнап repi буын еанына, иргак-ек-
niHre ерскше мэн бермгеа. Ал cn Gip буынды ялсц жорык, атта-
иыс, согыс картнпаларын беруде, оцнраны усп-устше туйдектете
айтуда жыр сек1лд! жец!л, орадынды-уцщыр келе бермеген. Он
6ip буынды <мец ойлаиып айтуды, уйкасымпыц упем! болып
отыруии керек еткен.

Эрине, батырлар жырыныц барлыгы жетт-сепз буынды жыр
т-урлде айтылган жок. KeiiGip жырлар елецшц, жыр турш сак-
таса, енд! Орсулершде он 6ip буынды елец де, т1пт! кара сез ле
кезлссед[. Оныц себсб!— жырдыц оцнгасына байланысты секкл-
Д1. Егер жырда ерл!к, аттаныс, жорык, курес жайы айтылатын
болса, онда яленшц жыр тур! цолданылатыны байцалады. Ал,
жырдыц оцигасы epaiti курес жайыяян ауысса, онда жыр он
6ip буынды елецыен немесе кара сезбен айтылады. Муныц мы-
салын «Алпзмыс» пен «Камбардап» керемез.

Оледшц жыр турше гэн непзп шарт — буын саны мен ыр-
гвц, екгпшжн 6ip цалыпта болуыпда ссшлдй Жыршы ацыддар-
дын, 6opi де осы шартты цатты ескерш отырады. жырдыц буын
доиын жетт-сепзден асырманды, ыргац псп екшнд! де сактайды.
Ал еленнщ унцасымы, жол саны жыр туршде эр турл! болып
к след!. Батырлар жырында белпл! 6ip шк!рд1 бЬтддретш, соны
туй!идсй-пн шумактыц саны кем легенде тертеу, асса 20—30
тармацца дей!и барады. ©лен. тармацтарыныц санына карай
уйцасымы да эр турл! кел!п отырады. Кейде елец жолдары ца-
тарынаи пемесе ер!кт!, аралас, шубыргиалы турлершде ункаса-
ды (булардыц мысалдарын жеке жырларта бер1лгек талдаоар-
дан карацыз).

Батырлар жырындд дыбыс кайталаудыц алатын ерны у.ткек.
Ол жырдагы пцираларды да мыта жэне кнрксыдеп анту yniiii
цилданылады. Мунымеп катар, жыршы акындар жырга косые
отырган оцнгасынын кай мезплде болиандырын ангару ymiit де
кейбнр дыбыстарды кайталайтындыгы байцалзлы. Жыршылар
дыбыстарды канта лагвлда адецжолдарып катары или 6ip дыбыс-
тал бастайлы. Кейде Сир тармакгагы барлык сездердД не днуыс-
ты (ассонанс), не дауыссыз (аллитерация) дыбыстан курасты-
рады. Kefi6ip жырларда Kici аттзрынын. eai Gip дыбыстан
басталатындыгы бар. (Мэселен, «Кобыланды батыр» жырында-
сы Kici аттары: царацыпшак Кобыланды, Киятулы Клраман,
Куртка, Карлыга, Казан болып келед!.) Бул аптылгандаряа 6ip-
еи! мысе л келт1рей!к.

Кобылапды батыр Алшагырдыц тутцынынан сл журтын кут-
карып алады. Осы б!р картипнны жыршы акын;

Юзладян цгирын кеп кыпиееш,
Крйдаи манырап Еиуылдан.
К,озыдай манырап дуылдап.

Кобыллнды tpre кпсьтлды;

Кабыл болды бул сапар.
Кобыл анды врд[ц Ti.Qeri\—

деп cyperreiuii. Жыршы идеи дзуыссыз дыбыстгрды кайталай
отырып, айтылгап аппмелердЗц, (кышнактардыц тутцыниап цут-
Карылуы) осы саьаття болпшдыяыя ацрартады.

Жыршьт акындар кяйталау рстшде дауысты дыбыстарды да
иандэланады. Муны олар кебЁяесе жырдягы адамдардыц порт-
рет жэсау унии, олардын еткен кезде к!м болгандырын баяп-
дау V’tiiit колдмнатын секзяд!. Даунсты дыбыстарды квйталауы-
мен жыршылир адамныц, сырт кслбетш еуреттетгдк Мэиелен,
Кобыланды батырдыц аллынан царей шыккан Казан батырды
Ыржэн акын:

Кара каска ат win геи.	АртыНа сауыт бектсргси.

Аг куйригып шз]п туйгец, Аламангя дем берген,
Алдына дабы.т •пиш.ерген, Азды кннке тец норген,—

лен Казанный откен кезде кандай батыр болгзндыгын бейгю-
лейдъ

1К“зак ауыз эдсбистнп'н поэзия туршде адам об-
жодэЕфыСау Рязы,т жасаудын ял ришцы улгкш с ал г ап батыр-
лар жыры деугс болады. Ел коргау жолыида ер-
л!к корсеткеп, ацдыган жау га карсы аттапга» батырлардыц об-
разин жасау ynnit жыршы ацындар Bipnenri! адйттер колдаиады^
Ец алдымен батырларды халык, угымыиа зса купзт! KepineTiu
жяратылыс кубылыстарынл салыстыралш. Батырдыц ясаумен
кездеснец wepiii суреттсгенде «кабзгынан кар жауып, Kipnirinc
муз катып... жауяр куплей куРк’Рет> Леп бейнелейдЕ, сртс кезд.е-
п мифпк уплмдарга, фантасгикага анарады. Нсмесс, батырды
«жилбарыстлй журекп, арыстандап айбатты> деп керсстедЕ. Ба-
тырдыц сырт тулгяеын, алып кунни псындай тенрулер аркылы
суреттЕн отырып. оныц, образин жасайды.

I Мупымен катар, жыршьз зкындар батыр образы» оныц (ба-
тырдыц) ез cesiiweiE жасайды Батырлардын монолог турищо яй-
татын сиздер! аркылы оныц бфсылыра ерлж icrepi сурепследЁ.
Бугпн Кобыландыныд, Таргыппын айтатын монолог сездерin
мнсал1-а адута болады. Мополог турЁнде кейде Сйр алдмиыц
емЁр тардхы, ерлЁк icrepi баяндалатын кездер! болады. ЛкжунЁс-
TiH монологыпан Карт |\ожэктыц (бес жасынап бастап алпыс
бес жнеца дейЁнг!) eMipi баян,та лады жанс онын батырлын об-
ризы жасалады.

Конде жыршы акындар батыр образы», опыц (батырдьнО
атайын туысгарыныц, жорз-жолдастарыныц свдё аркылы сурет-
теп отырады. Токтарбай, Аналык, К,¥]ггцалардын жоцтау сезг-

1 Ьвтирлар жыри, I33-6E7, 1039.

ней Кобыл я и дыни it батырлык, образы берхлед!. Карамзиным сй-
ai аркылы Алпамыстын батырлык тулгасы сурсттеледк

-Жыршы акыцдардыц адам образып жэсаудл ерте кездеп бе-
pi карай келдаштш ueriari □дЕс-амалдары осы синкти деуге
бол я ды. Мупы м с -1 Кя та р, ола р об разда рды Kyi п с йту уни i tT ктуй м е -
ДейдЕ тунедеп», немесе <'Мансыз1 а жан (итфгендей* етхн сурет-
теу yuiiti, ар турл! пиртреттер жасау ушпз елецдеп ос грел су, шел-
двстЕру, кейЕгхтеу, бейпелеулпрдЁ де молыпап пзйда лаиып оты-
ратындыгы байкилады. (Бул жощнде жеке жырларга бе pi л ген
тилдауларды карацыз.) Осылардыц бэр Ён жыршы акын дар об-
раздглц СЕ.тртцы келбеттн, ерлЕк стсрЕл, алые таргыс ну реете pin
сипатгЯу yuijn алады,.

Ал батырлар жырьшдэ адамныц, iiiisi ой лунный, психология-
гы, куяпыпты мен кайггасы. колья куш, кезкарасы т. б. толыгы-
нэн ашылмай'гыкдьпы байкмлады. Дегенмое, батырлар жыры-
нын бул жайлзрды аз да болса суреттеп кстетЕндЕгЕ болады.
Онда жыршылар адамныц пентод огня сына байланысты молент-
тердЕ табигаттагы ар турлЕ ку был истар мем немесе жануарлардв
болатым мЁпсздсрмсн байланыстырады1. Мэснлсп: Тяргыниыц
мерлккеидел куйзелхе!, психологиней те колей сурсттслмсй, оны
тусил пернелеу аркылы бЕлддрел'. «Анды, кундЕ булт к.оршайды,
кун жауярга укс.чйды, келце кулар шулаиды, кан туйгын туйЁл-
гепге уксахщю дегеи оскЕлдЕ параллель жасалынып барып,
адамныц кегпл куши бейпелейдЁ, Осындай параллель арк.ылы
Тяргышзьтц хал г з it ты лады-

Хзлыц адеб1!СТЕ мел жазба поэзняда образ хсасцу жолдары
мйзйында LJ. Г. Белинский былай дегек вдЕз

«Керкем поэзия (жазба ппэзня М Г.) зр'кашан дз пакты л ы
кадык 1тоэз1тягыпаЕ1 жогары сэтьтда турады Сонгысы лалыктын
ьэбплж доуЕрЕндегЕ былдырлагаи тати тёлё, карацгыда
цармангак туйспс, булцыр сезш дупиесЕнщ кэлгцкес! гаиа; халык,
цоззиясы антийътг| де_ег1 ойын дал eini берерлЕк создер таба
йлмеей, болжалдап анту здЁсЕпе, пернелеу, бей пел су.те ордайым
пек суйсп сны ряды; зл керкем позлил бул —ер жеткеп еананыц
узЕлдЕ-иееЕлдЁ coat, ту-pi мен мазмуиы тец тусксн нактылы шып-
дык Goj чыстыц келецкесп Керкем поэзия айтзнын дехен ойын
ар кезде дс дал, жардып, ндс-яг нт мен тец тусергпк, амкын образ-
Дзрмен айтып беред 1» а.

.Демен, халык поэзия™ барлык жатьнан шицдалып жетЕл-
геи образ жас а уда кнркем (жазба) олебиетген кем жатады^Эрн*
нс, бул хал ел д поэз(зясыт1ыц айыбы емес, ол халык пеэзиясыныц
кзй дарежеде болганын жэне обряэдярды калий жасаганды!'ын
Корсетед!.

1 Кажыи Жуыалиев. Кязак влек курилисы, т1лЕ iiraiiliuwri АйлЙ-
дуц жацплмц-тлри, «Майдан» журнал:-*!, №2, 1£М4.

а В. Г. Б с ли и ск н Й, epfip, сач, и трех гоиол, тон 2, 1М8

Батиплан ©шиш ед-журтын. халкын сунгси, олэрга жаи-тэ-
jKbipi'j ын. кань '“Мен CepiJie адал цызмет еткен жане бул жолдя
тамаша ерлЕк Естер жасаран батырлар жанычла
шыгарылрЕН жырлардыц халык адебист! тарнхынац алатын up-
ны улкен. Муны ней га сыр бойыпа халыктыц умытлзн с акта л
келушщ. суйе жырлан. сумоне тыцдауыныц взЬзк далелдей
тусед!,'

Алгашцы улплерЕ сете цалмаган сонау ерте заманда туган
батырлар жыры, бертш келе озЕтиц даму пронесшие шындалып,
жетЕлу устшдс болтагц Ол халыктыц эр кезде жасаран ерлЕк ic-
терЕн жырлау иеНзЕн/С; осЕп улгаЙЕзн. t)p6ip тарихи кезенде,
халыкка тенге» цзуЕп-катер кезшде аскап ерлЕк жасап, ел-жур-
тына цоррап болтан, бат(>1р.чардьщ кнЬармзндык icrepi халык-
тыц здебиетЕнсн де ирын алган. ity- Горькнйдщ: «Ауыз адсбиетЕ
тарнхца шпине тлеет итырады»,—/СейтгЯ! осыдан. Орине, батыр-
лар жыры тек кана жеке адамдардын ерлЕктсрЕп сурстгеп кой-
ган емес. Ол жеке обра.чдар аркылы букЕл халыктыц батырдык
ту.'насып. ерлЕк icin, сярцылиас куш-куатып елестстедц солар.ты
бейнелел кнрссгед’. Батырлар жырыныц баггы маш де оеытая
байланысты.

Хгпык йткси кезде батырлар жырын жастарды ел-отанды
суюгс, халыкка адал кЕ.1зхет «туте тарбяелейт’ш цуралдын Gipi
есебшдс пяйдиланран. Жырдвгы батырлардын ел корг-аудагы
ерлйс йтерш жастарга улгЁ, онеге еткен. Бул ретте ле батырлар
жырынын тарбиелЕк маш болган.

Чртеден келе жаткан батырлар ?кыры бЕздЕц севстпк замн-
пыйызда да халыктыц Manin жопган жок. ЕскЕ нэдени мураны
цад|рлей биетгн сонет халкы бул жырлардыц ен тзцдпулыскш.
идеялыц-КЕ1ркс.мд|ц сапасы жигарыларъш найдаламуда. .Буган
батырлар жырыныц ен танляу.чы улплерЁгин жинак белый oip-
jtcine рет бзенлуы, еылыми ецбекгер жазылуы, оку орындарында
оцытылуы, театр сахналарында жэне кнноларда корсетглу'! дл-
лел. Сондай-ак, патриоттык ерл(к icrcpni, Oratjiiu суюинлЕктЕ
сурепейтЕн батырлар жырын сонет халкы аса жогары багалай-
ды. ескЁден сацталган маденн мураныц ен жяцеы улплерЕ дел
таннды.

* * *

Казак, халкынын ертеден меле жатцзн батырлык жырлары
жайындагы азын-аулак жалпы шолуларымызды осьтмеп аяктап,
епдЕ сол шыгармгкчардын aaine ойыслакпыз. Бул ретте казак
халкыныц кептеген батырлар жырыпзн мысалга алатыиымыз
**Алпзмы£»т «Кобытанды батыр», «Ер Тарный», «1\аьшар» жыр-
лары. Алдын ала сскерте кетелне, казак халкынын блтырлык
жырлары бул нталганлар гана емес, ол бу.тан коЛуБЕз оцушы-
-чарды батырлар жырыныц улпс!мен таныстыру уГтцн осы торт
жырды гана алии итырыыз.

АППАКЫС

«Алпаыыс» деп аталатын жыр взбейте де, казакта да, кара-
калпяктя да бар. Лгайыпды уш елдш айтуындагы бул жыр маз-
муны жягыпан 6ip-6ipi»e уксас келед!. Ойткепмен ез аряайыр-
машылыгы да жок емес.' Оидай анырмяшылык басты-басты ext
□цпмеден кер!пед! дсуп болады. BipiHini, казактар мен кара-
каллактар айтатып жырда Вайбер! мен Езйсарыныц (кейдс
Сарыбай деп те аталады) араздасып кету! кекпарга байланыс-
ты делшсе, азбекте олай емес. (Эзбектердщ жырында Вайбер!
ел билсген хан оплады, пл карамагындагы халыктап алым-са-
лык, зекетт! кеп жинайды. Буран паразылык рстшде Бансары
калмак ел1не кешй1 кегед!. Ек!нп1!, казактар мен каракалпактар
айтатып жырдыц ек!нш! бел!м!, Бэйбгзрппц малып Тайшык хан-
ныи тартып экету! жайын суреттеудсн басталатын. Ал езбекпн
«Алпамысында» Алпайне Тайшыктыц ел! не ез!н!н малым ка-
йыру уш!н атганбайды. Ол Барщинный айгуы бойыпша, ханныц
хысымынан кайын атасы мен кайын снесш Путцару максатымен
аттанган болады.

Аг-айыпдпс уш халыктык айтуындагы «Алпамыс» жырыныц
ось ccjctjini оз ара аздаган айырмашыяыгы бела турса да, бул—
ар халыктыц из шыгармасы. тума жыры Сондыктан да ар ха-
лык бул жырдыц ертеден келе жаткан сюжет желюн сацтай
отырып, оны._рздер!шпе жырлаган жэне Cipneuic вариаигка ай-
иалдыргян. еАлпамысты:» зерттаген езбек талымдары X. Т. За-
рифов нсн 'М. И. Афзаловтын аитуына 'Караганда, жырдыц
езбекше он б!р варианты бар хер!над!,- Казак ССР Гылым аклде-
мнясыныц кызметкер!, белгии фолъкйорист Т. Сыдыков: «Алии-
мыстыц» казакша уш улкен тур! бар,— дейд!1. Каракалпак эде-
бнетшш] И. Т. Сагитов «Ллпамыстыкэ каракалнакша бес ва-
рианты барлыгын айтады.-

Булармен катар, татар, бзшкурт, алтай, елдсршде Алпамыс
жайында шыгарылгаи ертеплер де бар. Тзтарлардыц ертспс!
«Алпямша», башкурттард!к! «Алиамыш», алтяйлыктардиб
«Алып-Манаш» деп аталады. Бул ертеплерд!!! кейб!р эцпмелер!
езбек, казак, каракалпак айтатып жырдын алгашкы бол!м!ие
уксас келед!

«Алпамысты» жырлагал хялыктын кайсысы болса ди, оны
eaiwiiL тума шыгармасы деп каратап. Сондыктан дэ б!.з бул
жырдыц эр елдеп пуекаларыня токтамап, геК казакшасын гана
сез етпекшэ.

*Алпа«!дс» казак ел!не, acipece оцтусп'к казак-
Жырлыи жииа- тдрына, ертсдеп таныс, коп заман бопына ауызгнэ
л}ы, гкртселу aftTfJJIy аркылы тараган кене жырдыц 6ipi бела
турса да, тек нткеп гасырдыц анк ксзище гана хатка rycin, бас-
па жузше шыкты. Жырдык 6ip вэриантып алгаш рет Жусшбек

1 Кгзок .халкыиыц бвтырлык жыры, 3#-Аат, 1972

кожа Шейхулы Исламов деген Kici 1899 жылы Казан каласын-
да бастырып шыгарды. Содан кейш жырдыц осы варианты езге-
piccia 1901, 1905, 1907, 1910, 1912, 1914, 1916 жылдары кайта
басылды. Жырдыц бул вариантывда айтылатын непзп энпмелер
Алпамыстыц Гулбаршынга уйленуь Тайшык ханга аттануы,
¥лтанды жену! жайында болатын.

। Э. Диваев «Алпамыстыц» 6ip вариантын Жиенмурат Бекму-
хамедовтан жазып алып, «Бурынгы еткен заманда ЖиделЕБай-
сын деген жерде еткен Алпамыс батырдын хикаясы» деген атпен
1901 жылы бастырып шыгарды. Жырдын бул варианты Алпа-
мыстыц Гулбаршынга уйлену!мен аякталады.

/Октябрь революциясыпа дейш казак арасына баспа аркылы
тараган непзп нускалары осы екеуп

1922 жылы Э. Диваев «Алпамыс» жырын кайта бастырып
шыгарды' Ал 1939 жылы «Батырлар» атты жинак шыкты,0ныц
редакциясын баскарган, сез басын жазган Сэбит Мукан'бв едй
Ол «Алпамыс» жырын жаца жииакка енпзгенде, жырдыц ел
арасында айтылып келген жэне бурый баспа жузше шыккан
нускаларын шебер 6ipiKTipni де, тутас 6ip жырга айналдырды.
(Б1здщ талдауга алатынымыз да осы вариант.)

Мунымен катар Казак ССР Былым академиясы соцгы жыл-
дар 1тшнде «Алпамыс» жырыныц казак арасында айтылып кел-
ген б!рнеше варианттарын жинап алады. Солардъщ imiime кур-
дешО — атацты Майкет акыннын, Рацаттыц айтуындагы жыр-
лар. (Булар эз'фге баспа жузше шыкцан емес.) Жырдыц 6ip
вариаптын Еркшбек Аканбеков деген Kici кара сезбен ертеп
туршде айткан. Оныц баска жырлармен салыстырганда тыцнап
коскан 6ip жацалыгы бар. Ол мынадай: Байберппц малый ай-
дап кеткен Тайшык ханныц зынданына Алпамыс тусш калады.
Sip кундер! Алпамыс устшеп ет1п бара жаткан каздарга жа-
лынады, муцын айтады. Соцгы каздын канатына банлап, ка-
рындасы Карлыгашка хат жолдайды. «Дарындасым кус салушы
едл, соган табыс ете гер»,— дейдй Жолда каз долга Tycin кала-
ды, 6ipaK канатыпдагы хатты керген мергендер казды коя бере-
ди Каз хатты Карлыгашка тапсырады, агасыныц хал-жанын
Алпамыстыц Карабай дейтш досына айтады. Карябай Алпамыс-
ты 1здеп келедп Зындапга аркан тастап, Алпамысты шыгара
бастайды. Орта жерге келгенде Алпамыс «6ip кезде Карабай
осы жаксылыгын бет!ме салык кылар» деп ойлайды да, арцаи-
ды secin ж!бередц зындан ту 61 не жатый калады. Досыныц xani-
не кайгырып Карабай ел!ие кайтады.

Жырдын каэакша баска варианттарында кездеспейтш, Ер-
кшбекпц тыцнан коскан улкен 6ip эпизоды осындай. Будап
жыршылардыц кайсысы болса да «Алпамысты» ездсршше жыр-
лап, евдеп улгайтцандыгы байцалады.

Жалпы «Алпамыс» жайында советик дэу!рде жазылган гы-
лыми макалалар мен ецбектср б^рсыпыра деуге болады. Бул
жешнде академик А. С. Орлов, М. О. Эуезов, В. М. Жмрмуи-

скнй, А. К- Боровков, С. Муканов, К- Жумалиев, X. Т. Зарифов,
Q. X. Маргулан, Н. С. Смирнова, Т, Сыдыков, И. Т. Сагитов,
М. И. Афзалов, М. И. Богданова, Л. И. Климович тагы баска-
лары ецбектершде «Алпамыс» туралы кептеген гылыми nixipjiep
айтты. Олар эр елдщ «Алпамысын» арнайы талдап, жырдын
басты идеялык сарыны, халыктык сипаты, керкемдщ ерекшел!к-
Tepi т. б. кандай екендшщ ашуга умтылды. «Алламыс» Орта
Азия халыктарына ортак мура болгандыктан, жырдын кейб!р
мэселелерш аныктау максатымен 1956 жылдын кузшде Таш-
кентте эдебиетш! галымдардыц кец мэж!л!с! де етк!з!лд!. Бул
мэжипсте «Алпамыска» арналган ои бес гылыми баяндама жа-
салды. Осы баяндамаларда болсын жэне баска зерттеу ецбекте-
рщде болсын, эдебиетш! галымдардыц тужырымды корытынды-
сыныц нэтижесшде «Алпамыс» шын мэншдег! халыктык жыр
деп танылды.

• «Алпамысты» зерттеупйлердщ айтуына Караганда, бул—
бупнп Орта Азия халыктарыныц белпл! б!р мемлекетке айнал-
май, ру рет!нде журген кезшде туган жыр. Проф. В. М. Жир-
мунский мен X. Т. Зарифов «Алпамыс» женшде былай дейд!:
«взшщ шыгу Terine Караганда «Алпамыс» коцыраттардын. ру-
лык эпосы... Коцыраттардын. ру есебшде тарихка белпл! бола
бастауы монголдардыц жаулан алуымен (XII гасырдыц соны,
XIII гасырдыц бас кез!) байланысты»1. Бул шюрд! проф.
А. К. Боровков «Алпамыс» жырыныц туган кез! XII—XIV гасыр-
дыц арасы болуга керек,— дейд!1 2. Казак Былым академиясыныц
академии Э. X. Маргулан «Алпамыс» кыпшак заманында ту-
ган, содап калган жыр екендпчн айтады3. Ал жырдыц казакша
нускасын кеб!рек зерттеген галым Т. Сыдыков «Алпамысты»
рулык, тайпалык кезден келе жаткан мура,— дейд!4.

Демек, «Алпамыс» — Орта Азия халыктарыныц ерте замап-
да, ру болып журген кезшде туган шыгармасы. Бул жырдыц
Орта Азия халыктарына ортак болу себеб! де осыдан.

Жырдыц непзп идеясы — ру б!рл!пн сактаудан туган. Сон-
дыктан да жырда ру б!рл!пн коздегеи, эр рудыц арасында араз-
дык, шапкывшылык емес, татулык болуын максат еткен адам-
дардыц !с-орекет! ардакталады. Оларды рудыц камкоршысы
етш суреттейд!. Ал ру б!рл!г!н, ру плегш ойламай, ез кара басы-
нын камымен журетшдерд! жыр жагымсыз бейнеде сипаттайды.
Сейтш, «Алпамыс» — ез дэу!р!н!ц идеясын бейиелеген, оны кеп
гасыр бойына сактап келген халыктык жырдыц 6ipi.

Эрине, «Алпамыс» жырын багалауда Tepic кезцарастар да

1 В. М. Ж и р м у н с к и й, X. Т. 3 а р и ф о в. Узбекский народный герои-
ческий эпос, 69-бет, Москва, 1947.

2 А. К- Боровков. Героическая поэма об Алпамыше, см. сборник «Те-
зисы докладов и сообщений...», Ташкент, 1956.

8 Известия Казахского филиала АН СССР, серия историческая, № 2 (27),
стр. 81, 1946.

4 Т. Сыдыков, жогарыда аталган едбегЬ

болмай кой ран жок. Бул жырдын озбекше вариантам карастыр-
ган А. Абдунабиев пен А. Степанов «Алпамысты» халыкка жат,
зиянды шыгарма деп баралады1. Олардыц бул niKipi казактыц
кейб1р эдебиетпплер! мен тарихшыларына да эсер еттй Казак-
станда да «Алпамысты» феодалдар мен байлар тудырган, солар-
дыц муддесш б!лд1ретш жыр деп, жырдыц казакша варианты да
халыкка жат деп дэлелдеупплер болды. Олар жырдыц халыкка
жат болу себеб, ¥лтан образыныц жагымсыз турде жасалуынан
деп керсетт!. Шыгарманыц халыктык сипаты жеке образдарга
байланысты бола бермейтшдйш олар ескермедЕ

«Алпамысты» багалауда орын алган мундай пигилиспк кез-
карастардыц кате, Tepic екепд!г1 айкындалды, оларга катты
тойтарыс берйтдЕ Бул женшде Ташкентте етк1з!лген мэж1л!с
жэне эдебиетнп, тарихшы галымдардыц жаца зерттеулер! «Ал-
памыс» жыры халыктык шыгармалардыц катарына косылатын
дырын аныктады. Сондыктан да 6is «Алпамысты» казак халкы-
ныц да ертедеп келе жаткан мэдени мурасынын. 6ip ескертюип
деп таннмыз.

«Алпамыс» — халыктык жыр, халыктын идеясын, когамдык
кезкарасын б!лд1рген курдел! шырарманыц 6ipi. Жырдыц Э. Ди-
ваев, кейшде С. Сейфуллин, С. Муканов кайталап жариялаган
жэне б1з талдаука алып отырган сол вариантыныц халыктык
пдеясы жырдары образдар аркылы ашыла туседР.

Казактагы батырлар жырыныц ец ecKici, рулык кезшен кал-
ганы «Алпамыс» десек, батырлар жырында адам образын жа-
саудыц алгашкы улгшш салган да осы жыр деуге болады. Берн
кездеп батырлар жырында батыр образы улгайып ескен дэре-
жеге кетерЕчсе, ондагы батырлар кебшесе кек сауытты Kninin,
кок сунпш устаган бейнеде, кандай жау келсе дс оган карсы ат-
танып, ерлшпен курескен, ел-журтын коргап калган, алып тулга
туршде суреттелсе, «Алпамыс» жырында батырлык образ жа-
саудын бастамасы гана бар секЕлдЕ«Жагымды, жагымсыз кейш-
керлердщ образын. жасауда «Алпамыс» жыры ез кезшдеп ауыз
эдебиетшщ эр турл’1 улплерш пайдаланганы да байкалады.
Жырдагы кейб!р кейшкерлердщ ертеплерде ксздесетш персо-
наждарга уксау келу себеб! де осыдап болуга Tiiic.

Жырдыц басты кейшкер!—Алпамыс. Ол халык-
лпаммс. ру б1рлшш сактау идеясынан, руга камкор—
цорган болар батырды арман еткен киялынан туган образ. Сон-
дыктан жыр Алпамыстыц ic-эрекетше батырлык сипат бередЕ

Алпамыстыц батырлык гске бел байлаган сапары Гулбар-
шынды 1здеп шыгуынан басталады. бзше жар-жолдас — калын- 1 2

1 «Звезда Востока» журналы. № 2, 1952; «Литературная газета», 12 фев-
раль, 1952.

2 Жырдын кейбю образдарып, керкемдш ерекшел!ктерш талдауда К. Жу-
малиев, В. М. Ж и р м у и с к и й, X. Т. 3 а р и ф о в, Т С ы д ы К о в т б.
«Алпамыс» жайында жазган ецбектер! испзге алынды.

дык !здеп шыгу, бул жолда эр турл! ерл!к 1стер жасап, баУыр-
лык сыннан ету — дуние жузшдеп эпостык шыгармалардыц ке-
бшде кездесетш жай. Ондагы батырлардан Алпамыстыц dip
улкен айырмашылыгы бар: Алпамыс батырлык icxe тек Гулбар-
шын ушш гана аттанбайды. Ол dip кезде Байбер!ге екпелеп бе-
Л1ке кншкен, калмак ejiine кеткен Кдаырат руынын dip белели
1здеи те шыгады. Озше туыс болган рудыц dip белел жат журт-
ка кошт кету!, калмак ханына коксы бслуы, онын. зорлыц-зом-
былыгын керу!, Алпамыска катты бататын сиякты. Сондыктан
да халык жыры Алпамысты калмак елше аттандырады, ол екпе-
мен кешш кеткен ел-журтынын dip белели кайтару, оны ко-
цыраттарга кайта табыстыру, татуластыру мацсатын коздейдц
ру б!рл1г!н карастырады. Жыр ру арасында б!рл!к болса, елд!к
бар екенд!пн ацгартады. Байсарыныи калмак ханына кеиип
кету!н, ол жерде жат журттан корлык керуш суреттеу аркылы
жыр б!рсыпыра жайды елестеткендей болады. Ру б!рл!пн бузып
белше кошкеп адамдар осындай еюшшт! куйге ушырайды, сон-
дыктан б!рл!к сактау керек деген корытынды жасайды. Осы рет-
те ру б!рл!пн коргаушы батыр болуы керек деп таниды. Батыр
ру б!рл!пн коргаушы гана емес, ол сонымен катар руды 6ipiKTi-
pynii, батыры болмаган ру бытырап, тозып кетед! деп керсе-
тедй

Жырдыц dipiHmi бел!м1нде сез болатын басты идея, непзп
зцпме осындай, оны жузеге асыру упйн !ске к!р1сетш — Алпа-
мыс. Ол ©31н!ц калыцдыгын 1здеуд! дэлел ет!п, жат елге сапар
шегедк Гулбаршынды шдеп шыгу анпмес! жырдыц непзп идея-
сын айкындаудап туады.

Алпамыстыц бул сапарга аттануын халык жыры улкен ба-
тырлык, сорйн талаптанушылыц деп таниды. Оныц купит батыр
екендНн аша тусу унин жыр б!рнеше дэлелдер де келт!ред!.
Гулбаршынды 1здеп калмак елше баратындыгыц атасы Култай-
га айтып, Алпамыс одан мшуге ат беруш сурайды. Сонда К,ул-
тай:/«Кап жылкыны успцнен тогытып айдайын, сен dip тастьщ
тасйсында жат. Сешн цайратты ер жшгг екешцд! бйлешв, езще
арнаган атты устал ал, егер енппцд! танып устасац, колымнап
ерттеп берейш»,— денди Алпамыс бул шартты орындап шыга-
ды, езпйц еншгане арналган, жылцынын нары атанган Байшу-
барды курыксыз кур колмен устап алады. Муны халык жыры
Алпамыстыц мыктылыгын сипаттау унин кел-предк Сонан ке-
шн, Алпамыс касына жолдас алмай, жат елге жалгыз аттанады.
Муны да жыр Алпамыстыц батырлык ежеттт деп бейнелейдй

Алпамыстыц мыдты батыр екещцп алгаш рет Кдражанмен
кездескен жерде байцалады. Гулбаршынга таласкан хан да, К,а-
ражан да жас батырды кермей жатып, онын келе жаткан дубь
piiiiii ез1нен-ац катты сескенедй Бул дуб!рд! еспген Каражан:
«Тайшаныц эскер! де, метц эскер!м де кайтыцдар... Кырык мыц
кол келе жатыр, из болмаса кырык мыц колга татитын dipey
келе жатыр»,— деп жар салады. Талай камалды бузып, жол

салган Каражан осы туста цатты сасады. Оныц бул жай-кушн
астындагы тулпары да сезгендей болады. Сонда Каражан:

Жамапдатцыр, не керлдц?

Кара атым, ментц не кердтц?..
Алдыцда жолбарыс жатыр ма?
Келгендер б!здеп батыр ма?

•	Не кердщ, дара ат, не кердщ?

Ат шомылган тер ме екен?

Келгендер б!зден ер ме екен?
Батырыц дайгы жер ме екен?
Не кордщ, дара ат, не кердтц?,—

дейдн Оныц бул цауш расда келед!. Алпамыспеп кездескен сэт-
те ол куштиппн айтып дыр корсетедд Гулбаршынды оцайлыд-
пен бере доймайтындыгын бищредд Б!рац жекпе-жек куреске
келгендс Каражан жецьпш калады, бас саугалыд сурап, Алпа-
мыспен дос болады.

Каражан сек!лд! мыдтыны женген Алпамыс кейшнен тары
б!рнеше батырлыд енер керсетедд Тайша ханныц куреске шы-
гарган палуандарыпыц бэр!н жыгады. Буран намыстанган хан-
ныц бас yaaipi Кекеман Алпамысда од атып, пэле бастайды. Сол
кезде бастыгы Кекеман болып жабылран далмадтарра Алпамыс
урыс салып, бэр!н жец!п шыгады. Сейт'ш ол айбынды батыр
екендтпн бтлд!ред!.

Алпамыстын кушт! багыр екендтп’ Тайшык ханныц сез!мен
де сипатталады. Батырдыц елде жодтырын пайдаланып, оныц
малып калмак ханы Тайшык айдап зкетедд Буран датты ызэ
болтан Алпамыс зорлыдшыл калмак ханына карсы, оныц колы-
на тускен малдарын дайтару унпн аттанады. бзппн батырдыц
купине сенгеядтктен ол цасына жолдас ертней жат елге тары да
жалгыз тартады. Муны халык жыры Алпамыстын батырлык са-
пары, ерл1к шке аттануы деп суреттейдп Алпамыстын келе жат-
канын Тайшыд хан тус!нде бшедп Уйдысынан шошып оянран
хан;

Мен бтр бугтн тус кердт’м,
ТуНмде жамап 1с кердтм...
Курсаулы кара бура кеп,
Карсы карап шабынды.
Кез1мн1ц жасы ег!лд'1,

Кабыррам мент сег!лдг
Басымда тэж! дэулепм
Жерге метин тегтлдт.
Bip арыстан ез!ме
Шабатугын керптдй..—

дейд!. Ханнын осы туш" аркылы жыр Алпамысты халык угымын-
дагы кушплтк бейнес!н елестетепн курсаулы дара бурага неме-
се арыстанга тецейдп Осымен жыр батырдыц алып тулгасын,
ерлтк келбеттн сипаттайды.

Алпамыс — акыл-айласы, енерт бар, кандай жагдайда болса
да долынан ic кепетш батыр. Ол Тайшыд ханнын зынданында
жатып, тас дамаудан цутылу жайын карастырады. Бтрад зын-

даннан шыгу оцайга туспейд!. Батырды зынданнан алып шыга-
тын тек Байшубар гана. Ал Байшубарды долга Tycipy уппн хан
сарайына юретш адам керек. Ондай адам — хан кызы К,аракез-
айым. Осы жардайдыц бэр1не кез ж!берш, ойластырган Алпа-
мыс, Кейкуатка суйек, мушзден эр турл! аспаптар жасап беред!.
Солар аркылы Алпамыс Кдракезайыммен танысады. Оны хан
сарайына ж!берш, айламен Байшубарды алдырады. Сонан кейш
зынданнан кутцарылган Алпамыс жауын жецш кек кайырады.

Тайшыд ханды жецш, оныц орнына Кейкуатты хан етш та-
гайындаган Алпамыс, елше кайтпак болады. Осы кезде Кейдуат
Алпамыска: «Ci3 кеткен соц мына ел меп! б!р кун де Tipi коймай-
ды, елпрш тастайды»,— деп цаупш айтады. Бул кауштен калан
кутылудыц жайын уйретш, акыл беретш де Алпамыс болады.
Алпамыс елше кайтып келед!, жет! жыл йшнде ел'шщ кандай
халде болганын, к!мпщ дос, юмшц кас екетпн бйпу ушш тагы 6ip
ад!с колданады. Ол диуана болып, ел-журтын аралайды, ага-
йын-туысыныц, бала-шатасыныц хал-жайын ез кез!мен кередь

Осы сешлд! энпмелерд! пзбектей айта отырып, жыр Алпа-
мысты opi батыр, opi акыл-айласы, encpi, эр турл! эд!а бар адам
бейнесшде суреттейд}. Оныц батырлык образын толыцтьгра тусу
ушш халык угымындагы батырга тан кейб1р касиеттер де жыр-
га косылады. Соидай касиеттщ 6ipi ретшде Алпамыстыц ацгал-
дыгы, достыкты жогары багалайтындыгы алынады. Эл! сыр
алыспаган, достыгына кез! толык жетпеген К,аражанга Байшу-
барды 6epin Ж1беру1, тулиарыиыц нелжтен аксап келгеюн б!л-
мей жатып Каражанды кшэлауы, оны елпрмек болуы немесе
мыстан кемшрдщ тшше epin, Байшубарды шауып тастай жаз-
дауы — Алпамыстыц анкаулыгы деп, оны батырга тэп касиет
деп сипаттайды. Каражан мен Кейкуаттын достыгыч аса жогары
багалауы, олар ушш жан аямауы, улкен дэрежеге жетшзу! Ал-
памыстыц батырлык дацкын котерс туседт

Сейтш, жырда Алпамыс ез кезппц улп еткен суйммд! баты-
ры, елдщ epi болып суреттелген. Алпамыс образы аркылы ел 6ip-
Л1Г!Н кездепен халыктын батыр жайындагы кезкарасы, арман
еткен киялы жинакталып бер!лген деуге болады.

_ _ «Алпамыс» жырыныц жагымды кейшкер! етш
суреттеген адамныц oipi — Гулбаршын.

Жырдыц композидиялык жагын алнанда, кептеген эцпме-
лер Гулбаршынга байланысты дамып отырады. Байбер! мен
Байсарыныц куда болысуы, Тайша хан мен Каражанныц таласы
сеюлд! курдел1 окигалардыц непзп туйш! — Гулбаршын, Жыр-
дагы сюжет курылысында осындай айрыкша орын алган Гул-
баршынныц образын жасауга жыршылар улкен мэн беред!.

Гулбаршын аскан керкемдш, сулулыцтыц бейнес! гана емес.
Ец алдымен ол ел суйген батырга жар-жолдас, KipmiKcia таза,
айнымас дос тулгаеыида жырра косылады. Жырда Гулбаршын
аскан акылды, эд!с-айласы мол, досына сешмд! cepiK, адал ару
бейнесшде кезге тусед'|. Ол досыныц алдында болсын, душпан-

дарыныц алды ид а болсын езпид де, Алпамыстын да абырой ын
тусфмей, катере устайды. Нешелер дысылшац кезде, акылмен
жол тауып, теиш келген каудптен кутылып отырады.

Тайша хан мен Каражан кызды: «Мен алам, мен алам»,—
деп таласка тускен кезде, сез салмагы, тацдау кезеп Гулбар-
шынра бер i л геи болатын. Осы 6ip кезде Байсары мен Алтыншаш
катты сасады, Тайшадан да, Каражаннан да коркады. Б1рак
бул жагдайдан ата-анасын да, ез!н де алып шыккан Гулбаршын
болады. Хан мен Каражанныц ж!берген жаушыларына Гулбар-
шын:

Арада алты ай еткенде,
Арыры болса сем1рс1н,
Ссшзг болса таптасын...
Minin бедеу желгенге
Армансыз дэурен сургелге,
Кырык, купшь'пк байрактап.

Аты озып кслгенге,
Куй кызылбас демей mi н,
Бакыты кара Баршынмын,
Хан, караца айтып бар,
©siM соган тисмш,—

деп жауап кайырады. Таласка тускен хан мен батырдын ешкай-
сысына да уэде бермсй узын сонарра салады. ©зЫн суйген жа-
pi,i Алпамысты «келед!» дсп умптенгендпсген манаты жаудиты
кайырады. Алпамыспсн табысатыныиа катты сенедк Ол Алпамыс
келер мерз1М1н анык. бшмесе де, таласкап адамдарыи жшсв
байлап, уакытты отюзе беруд! кездейдЕ Кандай киып жагдайда
турса да Гулбаршын Алпамыстан кудер узбейд!, канта оран де-
ген махаббаты, сую сез!м! арта бередй Сондыктан да ол кал-
мактын. ханын да, батырын да меис1нбейдЕ суймейдд. Бул ретте
ол Алпамысты esiiiin суйген жары есебшде гана емес, букгл ко-
цырат журтыныд ардадты улы деп суйедЕ

Кысылшак жерде айла жасап, акылмен жол тапкан Гулбар-
шын Алпамыс келген кезде хан мен Каражанга Етгер1Де айткан
у эд eci йен тзйынбанды. «Айтканым айткан»,— деп,—«кырык кун-
щшк жерден аты озып келген Kicire тиемш»,— дегеп созшде ту-
рады. Байшубардын, озып келетшдшне сенедЕ Хан жары бул
шартты комсынып, палуан куресш усынатып болса, онда Алпа-
мыстын жецстпгднйне шубэ келтсрмейдЕ Сондыктан да Гулбар-
шын сезге сынык болмас ушш еркш сейлейдЕ Бурынры уэдеш
берн< екенлшш б1лд!редЕ Бул энпмелерд! халык жыры Гулбар-
шынныц жагымды образын жасау ушш киыстырнан.

Гулбаршын, баска жырлардагы батырлардыц эйел жолдас-
тары ссюлдЕ Алпамыска камкоршы дос, жэрдемпп жар болып
суреттеледЕ Б.аска жырларда батырга керект! кару-жаракты пе-
месе тулпарды дайыпдап беруш! — батырдыц. суйген жары бо-
латын. Мундай адамгерш1Л1к касиет Гулбаршында да бар. Онын
бул реттеп кызмет! терт аяты куп болып icin кеткен Байшубар-
ды емдеугмен керсепледд.

Байшубар аттай бедеуд^н, Кысып устап кышкышпен,
Аякка каккан шегесш,	Табандап суырып алады.

Арам канын аяктыц,
Кортыкпен сорып алады.
Зняцды канды коймайды,

Терт козыныц куйрыгыв
Казанга салып куйд!рш,
Аядца орап саяады,—

деп, жыр Гулбаршынныц Баншубарга жасаран ем!н суреттейд!.

Алпамыстыц жет! жыл бойына хабарсыз кету! бук!л коцы-
рат журтымен катар, Гулбаршынга да цатты баткан кез ед!. Бул
жылдар Гулбаршын yuiiH корлыры коп, азабы мен кайгысы мол
мсзг!л болатын. EipaK Алпамысты адал кецгл, ак ниет!мен сум-
ген Гулбаршын соныц бэрше шыдайды, жарын сагына кутед!.
Батырра деген адалдыгыи, idpunri жоц махаббатын басынан ая-
гына дейin сацтайды. Муны ол диуана кескшшде келген Алгга-
мыска айткаи сез!нде толык дэлелдейдк Жет! жыл бойында ойы-
нан Алпамыс шыцпаган, баска еш адамга кещл белмегешн
айта келш:

Осы Байсын белгьл!,	Сол кулыцныц свзше

Жер!м болсын.	Кулак салсам,

Жалгыз улым жаркырап	Экем келш некел!

Кер!м болсын.	Ер!м болсын,—

дейдк

Гулбаршынды жыр эр! акыл ды-айл алы, эр! сертте туррыш,
эр! адал адам етш суреттей отырып, оны Алпамыстыц сушкт!
жары, жордемш] косы етш бейнелейдь Сол ушш оны ез кезш’щ
улг!л! кызы деп жырга досады.

Ултая «Алпамыс» жырын сынап, оныц «халыктыц си-
паты жок» Деп «дэлелдегея» кейб!р эдебиетпллер
жырдагы ¥лтан образин мысалга алган болатын. Олар: «¥л-
тан ез!луш! халыктыц ек!л! ед!, ом!р!н жалшылыкнен егк!згеп
кул едк ¥лтан образын жексурын турде, унамсыз етш жасау-
шылыц жырдыц халык. т!легше жат екендй'Ш корсетед!»,— дест!.
Жырдыц непзг! идеясын аныктамай турып, оны б!рден халыкка
жат жыр деп дэлелдеушиик, оган тек ¥лтан образын рана мысал
етуш1л!к эдебиет зерттеу гылымында жасалган катенщ 6ipi ед!.
Шынына келгенде, ¥лтан — осы жырдагы ец жагымсыз кейш-
кер. Оныц унамсыз бейнсде алынуы, ¥лтанныц кул болганды-
гында емес, !с!нде. Tinri, жырдыц кай вариантып алсак та,
¥лтан шын мэншдег! кул да емее. Ол Алпамыстыц немерес!, Кул-
тайдан туран бала. ¥лтан осе келе, Алпамыс сешлд! ел цамкор-
шысы емес, ез дарежеспнд устем болуын кездейд!. Бул максаты-
на жету уш!н ¥лтан колыпан келген жэне ойына алган жауыз-
дык !стер жасайды. Ец алдымен, Алпамыстыц елде жоцтыгын
пайдаланып, езш-ез! хан катеред!; Алпамыстыц агайын-туыста-
рын азапка туыредц ел-журтты быт-шыт 'цылып булд!ред1.

Жауыздык ic-эрекет! кеп, халыкка зорлыкшыл бейнедс алын-
ран ¥лтан — жырдагы ец жексурын кейшкер. Озгеш былай
койганда, оныц сырт келбет! де кесапат. Салган беттен-ак жыр
¥лтанныц кескшш адам коркарлык етш еипаттайды.

Кеуделер! кепедей,

Мурындары тебедей,

Курек т-ici кетпендей,

Кевдрдеп жуйитлц кершдей,

Отырган орны алты канат уйдщ тершдей,

Кулактары калкандай,

Мурындары сыгымдалган талкандай,
Кездерт терец зындандай,
Баскам isi от орнындай,
Аузы ошактай.
Азу Tici пышактай,
Мурын Teciri уцпрдей,
Meri сецпрдей,—

деп, жырда ¥лтанныц кесюн niniiHi суреттеледь Мундай кесапат
кеск'ш мол жауыздык иес!не биед! дегецдей угым тудырады. Бул
ретте халык ертег!лер!нде кездеселн жэне неше турл! озбырлык
пен цаскунемдткпц бейнесш елестететш жалмауыздар, жалгыз
кезд! дэулер Ултанга тец келмей калады. Олардыц бэршен ¥л-
тан езш1ц Kici урейленерлш кесгашмен де, жауыздык ic-эреке-
л'мен де асып жатады.

Оз«н-ез1 хан кетерген ¥лтан ел басына ешреген куп тудыра-
ды. Агайын-журтты аздырып ж’1бередн Муны жырдын Алпамыс
келгеппен кейш:

Тозып кеткен журтыныц
Бэрш жиып алады,—

деушен ацгаруга болады. Ултанныц елге icTeren жауыздык ic-
тершщ аса 6ip жан турш1гсрл1к жер! кекпарга жел жасар Жэ-
flirepm" тарттыруымен кершедй Халыктын аргы-берг! тарихын-
да адам баласын кекпарга тарту болган емес. Б1рак муны
Ултан гана жасайды. Кекпарга тартатын мал бер деп келгенж!-
пттерге: «Менщ заманымда шздерге кермеген кызыкты керсе-
тей1н..., анау Алпамыстыц жел жасар баласы Жэд!герд1 тарт»,—
дейд! Ултан. EipaK, Ултанныц бул «мырзалыгын» eni6ip жан
колдамайды. Кайта оган журт Жэдиердщ сез'шен каргыс
айтады.

EciKTiH алды кара кыр,
Аш буплш жарагыр.
Желм калып сандалып,
Мендей болып жылагыр...
Eimi жасын жасагыр

Аярыцнап аксагыр.
Жет1м калып сандалып,
Курсау Tycin мойныца
Мендей болып кацсагыр

дейд! Жэд1гер. Буны Ултанга айткан Жэдмердщ гана каргысы
емес, бук1л рудын yxiMi деуге болады.

Алпамыстыц елде жоктырын пайдалапып, ез!н-ез1‘ хап кетер-
ген, журтца булш салган Ултан— каншама мыктысынса да кор-
как адам. Ол жел жасар Жэдкерден де катты кауттенедц сон-
дыктан да жас баланыц аяк-колына к1сен салып устайды. Ал
Алпамыс келген кезде, карсылык керсетуге жарай алмай, каша

женеледЕ Б!рак халык каргысына душар болган ¥лтан кашып
кутыла алмайды, жазага тартылады.

Халык жыры ¥лтак образын аса жирешигп етш жасай оты-
рып, ол аркылы киянатшыл, зорлык жасаняш жауыз адамныц
жагымсыз бейнесш елестетедЕ Ултанга деген ешпендЕшт ку-
шейте туседЕ оныц халыкка кызмет етуд! максат етпеген адам
екевдгпн, кайта кепш'ийкке кер цазушы болгандырын айкмндай-
ды. Егер ол, кейб1р эдебиетпплер айткандай, енбек адамыныц eid-
л! болып жырга еное, онда жыр ¥лтанды жагымды бейнеде алган
болар едЕ Жырдыц ¥лтанды «кул ед1» деп айткан 6ip ауыз сезЕ
оныц халык арасынан шырып, халык iei ушш курескен адам екен-
fliriiie дэлел бола алмайды. Эцпме онын 1сшде жатыр. Бул ретте
Ултанды Кейкуатпен салыстырсак, екеушщ арасында жер мен
кектей айырма барлыгын ангару киын емес. Жырда Кейкуат та
кул деп аталады. Емрак халык жыры Кейкуатты жагымды кейш-
кер етш суретгейдЕ Ойткен! Кейкуат кепшыпк ici yuiin курескен
Алпамыска кемектеседЕ батырдыц досы, жэрдемппс! бллады.
Сондыктан да Кейкуат зор дэрежеге кетер|'лед(. Ал Ултан олг-п
емес. Ултан халыкка кастык icrep жасаганы ушш жазага буйы-
рылады. Оныц образын жирешигп жасай отырып, халык жыры
ел муддесй! коргаган Алпамыс сеюлд! батырды ардактайды.

к	Жырдагы жагымды кейшкердщ 6ipi — Каражан.

Ол ел-журтын суйген, дэреже жэне адамгершЕзпс
жагынан ешшмпен де кем туспейтш батыр.

Казактагы батырлар жырыныц -кеппплшнде калмак батыр-
лары жагымсыз кешпкер болып суреттелепн. Олар керш! елдер-
ге ойран салушы, согыс ашып, жорык жасаушы, кан
кумар баскыншылар болып келетш. Ал «Алпамыстагы»
Каражан ондай адам емес. Каражан калмак батыры бола турса
да, унамды бейнеде суреттеледЕ Ойткегп Каражан — ел камын
ойлаган, жаттан жау тЕлемеген жэне жорык жасауды максат ет-
пеген батыр. Сонысы yuiin халык жыры Каражанды жагымды
кешпксрдш катарына косады.

Каражан — купт батыр. Гулбаршын ушш Тайша ханмен
тайсалмай таласка тусуЕ бак салыстыруы, ханнан имен'ш пзе
букпеу! — сол куштЕшктщ белпсЕ Ел алдында батырдыц кадыры
ханнан артык болмаса, кем ёместшш ацгартады.

Каражанныц батырлыгы ханмен таласка тусушен гана кер'ш-
бейдЕ Оныц нагыз айтулы батыр екендпй ел камын ойлауымеп
казге туседЕ Хан мен Каражанныц эскер! айцасып турган шакта:
«Кырык мыц кол келе жатыр, иэ болмаса, кырык мыц кол га та-
титын 6ipey келе жатыр», — деп, Каражан ек> жакка токтау сала-
ды. «Келе жаткан колдын» к!м екенш бйтмесе де эз!рл!к жасай-
ды. Егер ол келе жаткан жау болса, одан ел-журтын коргап алу-
ды ойлайды.

Ак сауытым киейш,	Каражан атым курымаса,

Ат куйрыгын туйейш,	Eip шстшен кигаштап

KiM де болса осы жау,	Аш борщей тиейш, —

деп, Каражан жол тосуга жалгыз агтанады.

Алпамыспен кездссш, алыска тускен Каражан жеципс таба
ды. Оны жырда Алпамыстыц д!н! купит болгандыгынан деп дэ-
лелдейд!. Бул 6epri заманныц коспасы болуга тшс. Жырдыц
идеялык. сарынына Караганда, Каражанныц Алпамыстан женим
Д1Н эцпмесше байланысты емес. Оныц баскаша мэн! бар деуге
болады. Оз ел!н!ц аман-саулырын ойлаган Каражан, Алпамыс-
тыц жау емесппн б!лед! де, онымен достыкка келед!. Алпамыс
калмак елше жаулык жолымен шапцыншылык жасау уппн емес,
калыцдыгын !здеп келед!. Алпамыстыц бул максатыиа жетпей
коймайтындыгын жэне калыадыгы уппн кандай !ске болса да
бара алатындыгын ацгарган Каражан адамгершипк жасайды;
Гулбаршынды тецше цосып абырой алуды, ею елдщ арасын
жауластырмауды кездейдЁ Ал булан етпесе, Алпамыспен алыска
туссе, оныц акыры кыргын согыс, кан.тепске айналып, ел-журт-
ка ауыр тиетшдшш Каражан жаксы тусшед!. Сондыктан да ол
Алпамыспен тес туй!скен дос болып, серт байласады; колынан
келген кызметш аямайды.

Ел-журтыныц тыныштыгын ойлаган Каражан Алпамыска
берген достык сертш булжытпай орындап отырады. Ол бул рет-
те, каншама ауыр болса да, жалгыз баласы Досмагамбетт! елт'1-
руге шей!н барады. Eip жагынан, журт алдында Алпамыстан
досыпыц абыройлы болуын кездесе; еюнппден, нзш!ц де батыр-
лык сертке бер!к екенднш б1лд!редп

Осы сек!лд! эцг!мелерД1 айта отырып, жыр Каражанды ел
камын ойлаган, кара бастыц муддесшен де кепшипк муддесш
жогары устаган батыр ет!п суреттейд!. Ек! елд!ц арасында тату-
лык, достык болуын максат еткен адам деп сипаттайды. Сондык-
тан да онын образы жырда жагымды ет!л!п жасалган.

Мыст «Алпамыс» казактагы батырлар жырыныц ец ес-
таи' Kici, оран кейб!р энг!мелер!н!ц ертеп туршде ай-
тылуы дэлел десек, оны жырдагы мыстан кемшр образынан да
керуге болады.

Жалпы халык эдебиетшде, мыстан кемшр кебшесе жауыз-
дыцтыц, 1циянатшылдык пен цастыцтыц бейнесш елестетед!. Мыс-
тан кемшрлер калыц кепшйпккс немесе сол кепшипк камы уппн
куресепн адамдарга кастык жасап журед! жэне олар хандар мен
уаз!рлерд!ц, халыкты езунилердщ кызметшде болады, соларга
болысады. «Куламерген», «Аламан мен Жоламан» т. б. сиякты
халык ертеплершде суреттелеттн мыстандар ецбек адамына, ха-
лыктыц сушки ул-кыздарыиа неше турл! кастык жасайды, олар
бул жешнде хандардыц жауыздык т!лепн орындаушы, соган ке-
мектесуш! болады. «Алпамыс» жьгрында суреттелетш мыстан
кемп!р де сондай.

Алпамыска кастык жасайтын мыстан осал жау емес. Ол мол
жауыздыктыц, зор кастыктыц иес! болып келед!. Оны жыр: «Ка-
багы тырыскан, кершгенмен урыскан... т!зес!не шекпеш жетпе-
ген, басынан жаманшылык кетпеген, б!р кез ширек боны бар,

адам таппас ойы бар», — деп сипаттайды. Ол езшщ кастыкка

толы !с-эрекеттср!н аскан айла-амалмен !ске асырып отырады,
Тайшык хан Алпамыстыц келе жатканын б1л1'п абыржып, барар-
га жср таба алмай саскан кезде, оган кемекке мыстан келед! де,
жэрдем-кемепн усынады. Бул ецбеп уппн ез!н!ц таз баласына
калындыкка ханныц кызын сурайды. Зэре-кугы калмай, урей!
ушып отырган хаи мыстаипыц тмегш беред'1. Содан кейш мыс-
тан !ске юрюед!, кырык кыз бен кырык отау алып, Алпамыстыц
алдынан шыгады. Эр турл! зд1с-айла жасап, ацгал батырды дол-
га тус!редц

Мыстан кемшр каншама айлалы болса да, халык жазасынан
кутылмайды. Сол каскупемдш icTepi ушш ол корлык ел!мге ду-
тар болады. Халыкка жэне оныц ардакты ул-кыздарына жаса-

ган жауыздыктары, акырында мыстанныц ез басына ажал огы
болып тиедк Мыстанды халык жыры жауыздыктыц, кастык пен
киянаттыц бейнесшде ала отырып, оны халыктын. жэне кепшыйк
ушш куресупплердщ жецетшш ацгартады.

Жырдыц композициялык курылысында, жырдагы тартыстар-
ды шиелегнспруде мыстан образынын айтарлыктай орны бар.
Scipece жырдыц еюнпп бел!мшдег! окига, тартыстардыц 6ip-6i-
pine уштасуы жэне дамуы мыстанга байланысып жатады.’Егер
мыстан кемшр болмаса, Алпамыс Тайшык ханга тура барып,
оны жецш кайтар ед!, жет! жыл бойына зыпданда жатпас едк
Сондыктан да жырдыц бул бел!мше мыстан образы кептеген
окигаларды 6ipiHeH-6ipiH тудыра, шиелешспрш баяндау ушш
еипз!лген сеюлд!. Муны ертедеп батырлар жырыныц сюжет ку-
рудагы ерекше 6ip ajici деп царау керек.

ж	Баска жырлармен салыстырганда «Алпамыстыц»

вз>не тэп Sip ерекшелш! — окиганы шепшснен
катар, диалог аркылы баяндауында. Баска жыр-
ларда сирек кездесетш бул эд!с «Алпамыстыц» композициялык
ерекшел!п болып табылады

Алпамыс» жырында бГр окиганы энпмелеп келе жатады да,
оны бшрместен екшппсше кешедй Осы ретпен жырдыц кептеген
эцпмелер! баяндалады. Кейде окиганыц неден тугандыгы, кан-
дай себептер! барлыгы б!рден айтылмайды, оган соцыпан орала-
ды Гулбаршынга таласкап хан мен Карйжан эцпмесш немесе
Алпамыстыц жет! жылдан кейш елше оралган жайын алайык.
Бул окигалардыц 6api шепшс аркылы эцпмелеиген. Жырдыц
жалпы жел1с!н бузбай, окиганы шепшс аркылы баяндаудыц
композициялык Mani ете зор. Жыршы-акын тыцдаушы кепшыпк-
Ti ез!не тартып, жыр окигасыиа кызыцтырып отыру ушш шепшс
ад!с!н эдей! жи! колданган сек!лд!. Белпл! б!р окиганы шарык-
тау шегше жсте бергенде уз!п тастап, ек!нш! энпмеге кешу ар-
кылы тыцдаушыны ынтыктыра тусед!, алгашкы окиганыц немен
аяцталарына кумарлыкты кушейтедг

«Алпамыста» жыр окшасы кебшесе диалог аркылы дамып
отыратындыгып жогарыда айттык. Диалог туршде кептеген окн-

галар, адамдардын кушшш-сушшштер! суреттеледЁ Жырдыц
екшпи бел1‘мшде баяндалатын одигалар тугелдей дерл!к (бала-
сынан айрылган ата-ана, сушки жар, аяулы дарындас зары т. б.)
диалог туршде курылган, диалог аркылы сипатталгап. Жыр оди-
гасын осылай баяндау — «Алпамыстыц» езше тэн ерекшелште-
piHin 6ipi.

^Алпамыс» —- тик елец дурылысы жагынан да б!рсыпыра ез-
гешел1ктер! бар жыр. Ец алдымен жырдыц сездцшде казхрг!
кунде магынасы ecxipren немесе долданудан шырыл бара жатдан
свздер кеп кездеседГ' «Апан сешц шырайыцнан айналсын»,
«Айналсын сенен шорыныз» болмаса, «Байсары байдыц уйгне
jKypic цылды» деген Т1ркестердег1 «шырайыцнан», «шорыцыз»,
«журш дылды» дегендер — каз/pri кунде есгарген сездер.

уАлпамыс» жыры елец курылысы жагынан б!ркелк1 емес.
Мунда окиганы 6ipece елец туршде, 6ipece дара сезбен жырлау
мол орын алады. Ал елец турппц ез! кейде жет!-сег1з буынды,
кейде on 6ip, кейде он буынды болып келедх' Баска жырларда
батырлык, ерл1'к icrep кебшесе елешпц жыр rypi аркылы сурет-
телсе, «Алпамыста» оны кара сезбен, не он-он 6ip буынды, кейде
жетисепз буынды елецмен баяндайды. Мупыц Manici —• «Алпа-
мыстыц» казак елец курылысына жыр турнпц еяушен бурый ту-
гандыгында болу керек. Екпшиден, «Алпамыс — б<рнеше халык-
ка ортак жыр. Муныц да жырдыц казак вариантына acepi тиген-
fliri сезс!з. бзбектщ елец курылысындагы он буынды еленшц
дазадтагы «Алпамыс» жырына эсер! тигендиЧн керем!з.

Корыта келгепде, «Алпамыс» жыры — халкы мыздын ерте-
ден келе жаткан мэдени мурасыныц 6ipi.

* * »

Б1з жогарыда казацтыц батырлык жыры, мелшермен алган-
да, кай кезде туа бастаеандышн жене калай дамыгандыгын ба-
яндадыд. Осыган орай эр кезде (эр дэу(рде) туган батырлык
жырдыц улпс! ретшде терт жырды жеке алып талдадыд. Будап,
эрине, дазадтагы эпостыд жырлардыц yarici осы тертеу! гана
екен — деген угым тумайды. Жыр саны будан элденеше есе кеп.
Мэселен, даз'фг! кунде Казак ССР Былым академиясыныц цол-
жазба цорыида батырлар жырыныц жуз сексендей нускасы бар.
Осы нускалардыц imiiieH тацдап алынган б1рсыпыра жыр 1958—
1964 жылдар арасында уш улкен том болып баспа жузшс шыд-
ты, Булардыц шинде: «Кобыланды батыр», «Алпамыс», «Ер Тар-
гын», «Камбар», «Козы Керпеш—Баян сулу», «Кыз Ж1бек», «Ай-
ман— Шолпан» сиякты ертеден таныс жырлармен катар, бурын
жарияланбаган (немесе аз -жарияланган): «Ер Косай», «Кара-
бек», «Дотан», «Ардалык», «Терехан», «Аджонасулы ер Кецес»,
«Манашулы Туякбай», «Карадец», «Жубаныш», «Суййпш», «Ер
Бепе», «Teric, Keric», «Тама», «Мунлык—-Зарлыд», «Сейшлмэ-
Л1к», «Куламерген, Жоямерген», «Кубыкул», «Кул мен кыз»,
«Айдос батыр» ceKLmi жырлар бар.

Эрине, бул аталган жырлардыц 6api XIV—XVIII гасыр ара-
сында туган жок. KenniLniri 6epri кезде, XIX—XX гасырларда
пайда болган сегалд! жэне осы «кешшлпй» деп отырган жырла-
рымыздьщ O3i дуниеге exi турл1 жолмен келгенге уксайды. Онын.
6ipiHuiici — ертедеп эпостык сюжеттердц берп заманнын т!лек-
талаптарына сэйкестгрш канта жырлаудан, ал екшнясг — тын
такырыпка, жаца жырлар шыгарудан байцалады.

Ертеде туып, талай гасыр бойына ауызша айтылумен тарал-
ган эпостык жырлар, Казакстапга капиталиста карым-цатынас
ене бастагаи кезде, 6ipa3 езгерштерге ушырайды-i Аталган кезде-
ri элеу метик. когамдык жагдайлар, таптык козкарастар есю
жырлардыц идеясына, такырыбы мен сюжетше елеул! жацалык-
тар еппзедй Булар exi багытта, этап айтканда: халыктык жэне
халык. муддесше жат кертартпа багытта енедй Муны 6i3, ец ал-
дымен, Казахстанныц Россияга косылуына байлаиысты журп-
31лген курестерд1ц халык одебиетше жасаган ыкпал-эсср!нен ке-
ре М13.

Казакстанныц Россия мемлекетше косылуы казак халкынын
болашагы, алга карай дамуы уппн аса манд! тарихи окига бо-
лып еде Аталган кездщ озшде-ак алдъщгы катарда болган Рос-
сия, казак халкыныц !лгер1леп дамуына, экопомикасы мен маде-
пиетппц жаца прогрести; багытта еркепдеуше кен'шеп жол ашты,
зор мумкшдж тугызды. Сон имен катар ол казактыц когамдык
©wiping де елул! езгерштер енпздй Муиыц бэрш казак халкы куп-
тап карсы алды.

Ал, феодалдык курылыстыц nperi болган жэне ол курылыс-
тыц каймагын бузбай сактап кзлуды кездеген хандар мен фео-
далдар, билер мен кожа-молдалар Россия мемлекетше карсы
куресуд! арман етед!. Олар бул максатын жузеге асыру ушш улы
орыс халкына карсы казак халкын айдап салуды кездейдк
Туыскандык карым-катынас жасай бастагаи era халыктыц ара-
сында улт араздыгын тудыруды кездейд!. Бул ушш олар эдебиет-
Ti, сонын 1гшнде ерте заманда туган жырларды унт куралы есе-
бшде пайдаланбак болады да, олардын идеясына, такырыбына,
мазмунына б!раз oarepicTep енпзуге тырысады. Мундан езгсрic-
тер: шапкыпшылык жолмен ел талауды, барымта алуды дэрштеу
жэне ислам дшш упттеу, сол аркылы улт араздыгын тудыру.
«Д!Ш баскаларды» жек корсету багытында болады.

Бул айтылгзп езгерштер, ен алдымсн, ертеде туган кейб!р
жырларга енедй Казактыц хандары мен феодалдары, байлары
ездершщ жалдамалы акындарына ерте кездщ жырларын кайта
жырлатып, халык арасына таратуга эрекет етедй Мысалы, осы
ретте «Орак— Мамай», «Казтуган», «Шора батыр», «Базар ба-
тыр» жырлары кайтадан оцделедп Ец алдымеп, аталган жырлар-
дыц батырларыи орыс халкына, Россия мемлекетше карсы куре-
cyniijiep етш бейпелейдн Маоелен, Орак пен Мамайды Россия
мемлекетше карсы шабуылга аттандырады да, Москвины, Омбы-
ны езде pi не каратып алдырады. Олар орыс халкына ойран са-

луымен коймай, орыс халкын зорлап отырып мусылман дшптеен-
пзедд. Осындай езгер!стерге «Базар батыр» жыры да ушырайды.
Бул жырдын алгашкы нускасына Базардьщ калмак баскыншы-
ларына карсы курсе! айтылса, соцгы оцделушде Базар Россия
мемлекетше карсы ашыктан-ашык куреске шыгады. Россия мем-
лекетше косылуга карсылык б!лд!ред! жэне ол Россия мемлекет!-
ие косылуды колдайтын казактарды да жазалайды. Улы орыс
халкымен достасуды, онымен ынтымактасып б!рлесуд! жактаган
казактарды «Базар батыр» жыры акымак-жындылар, дшнен без-
гендер деп суреттейд!. Буларды жирешпт турде жырлайды.

Есюден калган батырлар жырын хандык-феодалдык куры-
лысты жактаушылар гана пайдаланып койган жок. Ол жырлар-
ды ецбекш! халык та оз муддесше сэйкес пайдалана б!лдк

XIX гасырдап бастап ¥лы Октябрь революциясына дей!н ка-
зак енбекнплер! ертеден калган батырлар жырыныц шйнен ец
асылдарын, халык т!лепмен кабысатындарын халыктык кезка-
расты б1лд!ретп1дер!н пайдалапды. Сонымен катар, ертеден келе
жаткан халыктык жырлардыц идеясына, мазмуныпа жаца тарн-
хн дэу!рд!ц тургысынан тыц эцпмелер косып отырганы байка-
лады.

Е^ртеде туган батырлар жырыныц непзп идеясы баскыншы
жаудан ел коргау мэсслес! болатын. Ал, XIX гасырда, эпресе
оныц екшш! жартысынап 6epri жерде, казак елше шетелд!к бас-
кыншылар шабуыл жасаган жок. Бул жагдай ерте заманпан келе
жаткан халыктык, жырлардыц мазмупына б!раз езгерштер, тыц
эцпмелер енпзедг Аталган кездщ жагдайыпа байланысты ха-
лыктын ацын-жы'ршылары ецбекш! букараныц т!лепне оай етш
ертедеп жырларды кайта ецдейд!. Бурынгы жырлардагы батыр-
лардыц алыскан жаулары шетелдш баскыншылар — кызылбас-
тар болса, енд! олардыц орнына казак ецбекнилерш ез!п отырган
хандар мен феодалдарды, болыс пен билерд! енпзед!. Осы ретте
ертедеп жырлардыц батырлары казак елшдег! хандар мен фео-
далдарга, кыскасы, капаушы тапка карсы куресед!, солармен
алысады. Муны «Камбар», «Ер Таргын» жырларынан, «Кобылан-
ды батырдыц» Нурпешс Байганин жырлаган вариантынан керу-
ге болады.

Ал Казакстанныц Россия мемлекетше косылу ici аякталган
ксзден бастап Улы Октябрь революциясына дейшп дэу!рде де
батырлар жырын тудыру процес! токталмай, журш отырганды-
гын керем!з. Бул кезде, б!р жагынан, ертедеп еск! жырлар канта
ецделш жырлапса; екшш! жагынан, жаца такырыпты жырлар да
пайда бола бастайды. Мундай жаца жырлар таптык непзде, эр
тантыц кезкарасын бейнелеп корсету непз!нде туады.

Казак халкыныц реформа дэу!ршен берп жерде шыгарган
эпостык жырлары — такырыбы жагынан ар алуан, саны жагынан
кеп дуние. Б1рак олардыц кепшыиг! баспа жузше жарияланбаган.
тек колжазба куйшде сацталып келед!. Сондыктан олар жайын-
да жазылган зерттеулер де аз. Бул жешпде туцгыш ецбек жазган

филология гылымдарыныц кандидаты Малике Fyмарова бол-
ды Одан кейш осы жырлардын кейб!р мэселес!мен филология
гылымдарыныц кандидаты доцент Султангали Садырбаев айиа-
лысты 1 2.

Жогарыда аталган жане реформа дэугршен 6epri кезде туган
дейтш жырлардын такырыбы эр турл!. Соныц !шшде басты такы-
рыи: казак халкынын калмак, баскыншыларына карсы журпзген
курес!, шапкыншы жауды талкандап жену!. Бул такырып бойын-
ша шыгарылган жэне колем! жагынан улкенд!-к!ппл! кептеген
(мысалы: «Карабек», «Терехам», «Ер Кекше», «Ер Косай» т. б. )
жырлар бар. Сондай-ак, атацты жырау Мурын Сецпрбаевтыц
айтуындагы «Кырымпыц кырык батыры» ииклшдег!: «Карадэц
батырдын урпацтары» да аталган такырыпда жатады.

Эрине, казак халкынын калмак баскыншыларына карсы жур-
пзген ерл!к курес! казактын, XVII—XVHI гаеырлардагы эпосын-
да да жырланган-ды. Ал осы такырыптын соцгы кезде кайта
жырлануы — халкымыздын ерл!к дэстурш еске тус!руден туган
сиякты эр! халкымыздын. берг! тарихынан орын алган ерл!г< ку-
рестердпг умытылмай есте сакталуы— жаца жырлардын тууынз
оебеп болган сек!лдк Сондай-ак, бул такырыпта туган жаца жыр-
лардыц да ертеде калыптаецан батырлык жыр улпа’н, онын ер-
лит октаны жырлау эд!с! мен дэстурш сакд-ап келген! байкалады.

Казактын реформации кейшп дау!рде туган эпостык жырла-
рыныц келес! 6ip басты такырыбы: казак халкынын когамдык
eMipi, элеуметтгк жэне басынап кеппрген тарихи жагдайлары.
Бул такырыптын. ез! эр алуан салага белйип кстед!. Мысалы: Ка-
закстанныц Россияга косылуы, ру тартыстары, барымта, жес!р
дауы, таптык карым-катынастар т. б. жеке-жеке такырып болып
казак эпосынам орын алады. Бугаи мысал ет!п тарихка аттары
бслг!л!: Олжабай, Бегембай, Жидебай, Жои!бек, Сураншы сияк-
ты батырлардыц ел упин, когам ушш аткаргап кызмет! жайында
шыгарылган жырларды келттруге болады. Сондай-ак, ел арасына
ауызша тараган «Боран батыр», «Ермек батыр», «Аркалыц ба-
тыр», «Елконды батыр», «Жоламан батыр», «Наркыз» сиякты
жырлар да жогарыда аталган такырыпты эцпмелейд!.

Аталган жырлардыц кепшыштнде жыршы-акындардыц ерте
кезде калыптаскан жэне батырлык жырга тэн жыр» тур!п, жыр-
лау эд!с!н унем! колдана бермегещцг! байкалады. Олар ездер!-
н!ц жырына .айдар тагып, «батырлык жыр» деп ат койса да, жыр
окигасы кебшесе турмыс-салт, элеуметпк жагдайлар жайында
болады. Бул тектес жырлардыц энпмеш ертедег! «Алпамыс»,
«Кобыланды», «Ер Таргындарга» уксамайды. Егер Ер Таргын,
К,обыландылар шетелдпг басцыншыларга карсы курес!п, олардан
ел-журтын коргап журсе, Ермек, Аркалык сиякты батылар оз
елшдеп жауыздык пен зулымдыкка, эд!летс!зд!к пен езупилпгке.

1 Казак эдебиетшщ тарихы, 1 том, 429-бет, 1960.

2 С. Садырбаев. Казак эпосынын тутастагу мэселелер!, Алматы, 1965.

элеумегпк тецазднске карсы шыгады, осы жолда олар ел билеу-
uii хандар мен билерден кек кайырады. Будан ертеде туган ба-
тырлык жыр дэстурпн’ц бертгнде жаца сипат ала бастаганын ке-
рехпз.

Корыта келгенде, батырлык-ерл1к !стерд1 суреттейтш халык-
ты:; жырлар ертеден келе жаткан мэдени мураныц асылдарынан
сапалады. Ол жырлар халкымыздыц ертедег! ерл!к рухын, neni
коксеп, иен! арман еткешн бейнелейдй Будан, эрине, халыктык
жырлардыц барлыгы жогары идеялы, api керкем деген угым ту-
майды. Олардыц (нн'нде, жогарыда айтылгандагыдай, идеялык
кайшылыгы барлары да, керкемдж жагы элшздер! де кездеседЕ
Б1здЕц мшдет!м1з халыктык жыплардыц шн'нен ен асылдарынтац-
дап ала б1лу болып табылады.

КОБЫЛАНДЫ БАТЫР

Ертедег! ecKi мэдени мурамыздыц ескертюин есебшде ел ара-
сында сакталып, б1’зд!ц заманымызга жеткен кене жырдыц 6ipi —
«Каракыпшак Кобыланды батыр». Бул жырдыц ертеден келе
жаткандыгына жэне оны талай жыршы ацындардыц айтып етке-
Н1не осы жырды жырлаушыныц 6ipi Нурпейш Байганиннщ мыпа
6ip сез: дэлел. «Мен, — дейд! Hypnefiic, — «Кобыландыны» он же-
Ti жасымнан жырладым. Сол кезде тукымы жыршы Махует деген
акыннан осы «Кобыландыны» уйренд'ш. Махуетпц экес! Д1лма-
гамбет, Дшмагамбетпц экес! БЕтеген, Бхтегеннщ экес! Терл1кбай,
Тсрлшбайдыц экес! Бакы, Бакыньщ экес! Жаскелец, Жаскелецшц
экес! Текберген деген атакты жыраулар erirrri. Атадан балага
«Кобыландыныц» мен айтатып осы желкя калган екен. Мен
мазмунын бузбай, ертепегн сол куйшде жырладым. Ожырай де-
ген елден шыккан аскан акын Конакбергсн де, Кенжецара жыр-
шы да «Кобыландыны» ссылай жырлады»1.

Мундан дерект! «Кобыланды батырды» жырлаган Марабай,
Мергенбай, Б1ржан Толымбаев, Айса Байтабынов, Мурын жырау
Сенпрбаев, Есмурат Нурабыллаев (каракалпак акыны) сиякты
жыршылар да айтады. Эркайсысы бул жырды юмнен уйренгешн
айтады.

Б1з жогарыда ел арасынан казак ауыз эдебиетЬ
Жырдын Н;ц Kefl6ip улплер! XIX гасырдыц пшнде жинала
жиналуы. бастаганын жэне бул жепшде ецбек евдрген кЬ
шлерД! атап еткенб!з. Сол аталган адамдардыц ншнен «Кобы-
ланды батыр» жырын алгаш рет жинаган Ыбырай Алтынсарип
деуге болады. Буган келпрер дэлел!м1з темендепден.

Ыбырай Алтынсарин Орынбор каласында окып журген кезшде
(1850 жылдары) орыс халкыныц б!рнеше агартушы-галымдары-
мен танысады. Оган, acipece Н. И. Ильминский, В. В. Григорьев
сек!лд1 окымысты адамдар кеп жэрдем, кемек етед!; быйм алу,

1 Н. В а й г а н и н. «Кобыланды батыр». Казак ССР Рылым академиясы-
ныц Эдебиет жэне енер ннститутыныц колжазба фондысы.

халыкка кызмет ету жолдарын керсетедЕ Орысша окып бшм
алган, ой-epici кецейген Ыбырай ез халкына кызмет етуд! ка-
зак. ауылдарында оку-агарту жумысын журпзуден бастайды,
мектептер ашады. Окура казак жастарын тартады, оларга арнап
елец. зцгшелер ж азады, жастарды окуга, б1лшге шацырады.
Окушы балалар yniin оду куралдарын (сез1 казакша, apni орыс-
ша) жазады да, оларды жогарыда аталган жолдастарыныц ке-
мег!мен бастырып шыгарады. Бул кнаптарына Ыбырай б!рш-
шшен, озпнц шыгармаларын енпзсе; екйшвдеи, ел арасынан
халык эдебистйпц халыкты окура, енер-бйп’мге, ерлжке шакыра-
тын тавдамалы улплерш жинап енпзш отырады.

Н. Ильминскийге жазган 6ip хатында Ыбырай былай дейдЕ
«Мен ел арасынан кептеген эдебнеттпе материалдар жмнадым...
оны мумк1н болганынша с!зге ж5берш те отырмакпын» Ыбы-
райдын казак ауыз эдебиетш жинауга шршкендшш Н. Ильмин-
ский ете куптайды жэне оган жазган кептеген хаттарында казак
елшщ ауыз адебнетке ете бай екендшш, халыктын нелер тамаша
эдебнетпк ншгармала-ры ауызек! сакталып келе жаткандыгын,
соларды жинап, жазып алуга кендл белу керекппн айтады; бул
материалдарды казак балаларына арналган оку куралдарына
молырак енпзудпг мэш зор екенд’шш б'1лд!редЕ

Будан былайгы жерде де ауыз эдебиетшщ эр турл! улплерш
молырак жинау iciHe KipicKex Ыбырай, езшщ атасы Бал гожа би-
дн< (Балгожа да акын болган адам) аулына келш журетш ipi
акындармен танысып, олардыц жырларын кызыга тыцдайды жэ-
не нейбфеулерш жазып алады.

Казак ауыз эдебиетшщ улплерш жинап, жазып алу 6ip kicl-
ищ колынан келетш жумыс емес екендйтн Ыбырай жаксы ryci-
недЕ Сондыктан, ол бул шке ез!щц досы Н. И. Ильминскийдщ де
ат салысуын етшедЕ Ильминский Ыбырайдыц бул плени кабыл
алады да, халык эдебиетш жинауга Kipicefli, Ыбырай Н. Ильмин-
скпйд1 казак халкыныц oMipiMeH таныстырады жэне казак т!лш
унргенуше кэмектеседЕ

Н. Ильминский мен Ыбырай кеп уакыт казак ауылдарын
аралайды. Осындай ел аралап журпен кезшде Ыбырай оны Ма-
рабай а-кыимен таиыстырган сек1лдь Олар Марабайдын. кепте-
ген жырларын тыцдайды, кейб^реулерш жазып алады. Бул же-
ншде Н. Ильминский былай деп жазады.

«Мен 1859 жылдыц кысыныц бас кезшде, Батые Казакстанда
турушы суырып салма айткыш Марабай акынды Орынбор кала-
сына шакырып алдым... Марабай «Ер Таргын» эцпмесш жырлап
бердЕ Мен бул жырды татар эршмен жазып алдым... «Ер Тар-
гыпды» ез алдына кгтапша erin Казан каласында бастырып шы-
иардым...»1 2.

1 Н. Ильминский. Весп сминания об И. Ллтынсарине, Казань, 213 стр.
1891.

2 Сонда 32-бет.

Марабай акыннан Н. Ильминский жазып алган «Е>р Таргын»
жырыныц ез алдына жеке кггашиа болып шыгуын Ыбырай аса
зор куанышпен карсы алады, оган шын кешлмен куанады. Бул
жешнде Ыбырай 1862 жылы Н. Ильминскийге жазган 6ip хатын-
да: «Мен cis бастырып шыгарган «Ер Тарный» жырын окыдым.
Буран ете катты куанам... Казак т!лшде еш уакытта гатап басыл-
ран емес. Сондыктан казактар езшщ ана тиинде кггап шыкканы-
на ете катты куануда...» 1 — дейд! де, ел арасынан «Ер Таргын»
сешлд! борнеше жыр, ертеп-эцпмелерд! жинагандыгын хабар-
лайды жэне оларды баспа жузше шыгару yuiin Н. Ильминскийд1ц
комектесуш сурайды 1 2.

Н. Ильминскийден кешн Марабай акыннан Ыбырай «Кобы-
ланды батыр» жырын жазып алады. Жырдыц 6ip тарауын 1879
жылы (орынбор цаласында) шыккан «Киргизская хрестоматия»
деген ютабына енпзедг Ыбырайдыц хрестоматиясына енген бул
тарауда Тайбурылдыц жур1с1 («Эйт, жануар, шу! — дедт» деп
басталатын белгм) сурегтеледй Бул узшд1ш осы кун) журтшы-
лыкка таныс болган Марабай акын айтуындары «Кобыланды ба-
тыр» жырымеп салыстырсак, exeyi сезбе-сез кабысып, тура шы-
гады. Бул жырды Ыбырайдан бурын ел арасынан жинап жазып
алган жэне баспа жузше шыгарган адамды кездестлрмейм!з.

Мше, фсы секйии факплерге суйене отырып, б'1з Марабай
акынныц^Кобыланды батыр» жырын XIX гасырда жазып алып,
6ipiHuii рет баспа жузше шыгарган адам деп Ыбырай Алтынса-
рннд! атамадпыз. Ыбырай Марабайдан «Кобыланды батыр» жы-
рын толыгынан жазып алды ма, жок па, ол арасы эз!рге мэл1м
емес. EipaK Ыбырайдыц «Хрестоматиясындагы» узшд'1ге Караган-
да, ол бул жырды толыгы<нап жазып алгандыгы байкалады. Bi-
рак баслага жырдыц аса б!р керкем бел!мш гана тандап алып
шыгарган оекшдй

Алтынсариншц «Кобыланды батырды» Марабай акыннан
(6ip вариантын) жазып алып, оны пайдалануы кемшплерге улп
болады. Осыдан былай «Кобыланды батыр» жырыныц баска ва-
рианттарын жинап алу ici басталады. Мэселен, жырдыц 6ip к'шг-
кене ysiwiici «Торгай» газетшде (1901 жыл, № 15) басылады жэне
«Орынбор окымысты комиссиясынын. ецбектершде» (1910 ж.,
XXII том) 6ip узшд! енедй Будан кейш Махмут-Султан Туякба-
ев деген Kici «Кобыланды батыр» жырын бурынгы Костанай уезд
Карабалык болысыидагы жыршы акын Б1ржан Толымбаевтан
жазып алады да, ец алгаш рет ез алдына кгтапша eTin 1914 жылы
«Карацыпшак Кобыланды батыр» деген атпен бастырып шыга-
рады. Муны «Кобыланды батыр» жырыныц ец квлемдшд толык
айтылган rypi деуге болады. Мунда Кобыландыныц тууынан бас-
талып, картайганга дешнп ерлш icrepi жырланады.

Жырдыц Марабай акын айтуындагы вариантын 1922 жылы

1 Сонда, 213—214-бет.

2 Сонда, 229, 231 жэнв 238-беггер.
IS8

Э. Диваев бастырып шыгарды. Мунымеп катар, «Кобыланды ба-
тырды» Мергенбай, Hypnefiic, Мурыи, Айса сек!лд1 акындар да
жырлаган. Казак, ССР Былым академиясыныц Эдебиет жэне
енер институтына соцгы кездерде жырдын тагы б1рнеше ва-
ри а нттары туст!.

Буларды Елеманов (Гурьевтен), Аманкелд!улы Кунузак (Ка-
рагандыныц Нура ауданынан), Досжан акын (Актебеден) жыр-
лаган. Жырдыц жацадан уш вариантын Шапай Калмагамбетов
(Актебеден) тапсырган.

«Кобыланды батыр» жырын айтдан жыршы
айтушылар. акынныц 6ipi Марабай екендш! белпл! болса да,
онын эм!рбаяны квшшлпже таныс емес ед!. Сон-
гы жылдары Казак ССР Былым академиясыныц Эдебиет жэне
енер институты Батые Казакстан облысына 6ipHeme рет экспеди-
ция шыгарып, ел арасынан кептеген материалдар жинады. Сол
материалдардыц imiiuie Марабайдыц ем!рбаянын баяндайтын
малiметтер де бар екен. Ол мэл!меттер Марабай Женшде мына-
дай дерек беред!.

Марабай Кулбайулы 1841 жылдар шамасында бурынгы Ка-
рашытанац болысына карасты Кебен каш деген жерде туган.
(Бул жер каз!р Батые Казакстан облысы, Терек-ri ауданыныц
«Жаца цопыс» колхозы деп аталады.) Экеш Кулбай да, Мара-
байдыц ез! де кедей шаруа болган. Марабай 18——19 жасында-ак
аскан домбырашы атанады. Ауыл арасында елец айтып журед!
жэне елевди де ез! шыгарады. Сол кезде ол атакты акындардын
касына epin, олардыц жырын тындайды, саз енерш уйренед!,
Кейшнен Марабайдыц ез! акындар айтысына ар ал аса ды. Су-
rip, Кек!, Карабура Жумырбай, Базар, Шернияз сек!лд! акын-
дармен айтысца тусед!. Олармен айтысы сакталмаган. Карабура
Жумырбайга:

Экем аты Кулыбай,
Оз атымды сурасац,
Оралдан озган Марабай,
Сез айтпаймын Kicire
Жан-жагыма карамай...1 —

деген сез! сацталган. Марабайдыц ез!не устаз еткен акыны Шер-
нияз десед!. Б1рац бул ек! акынныц карым-катынасын керсететш
мэл!меттер жоцтыц касы. Шернияз (1816—1881) елуге келгенде,
Марабай жиырма бестеп жШт екен деседг.

Марабай 57 жасында (1898 жылы шамасында) кайтыс бол-
тан. Оныц моласы жогарыда айтылган «Жанадоныс» колхозын-
да. Марабайдыц: «Есжан, Досдай, Кулцай, 1збас, Итемген деген
бес улы болыпты, Марабайдыц немере-шеберелер! Батые
Казакстан облысыныц Тсрект!, Шыцгырлау аудандарында тура-
тан кершедк Тзбастыц баласы Салык Шыцгырлау ауданыныц

1 Эдебиет жэне енер институты НЫН колжазба фондысында.

TiKcaii ауыл совепнде председатель болып 1’стеген. Тогайбай де-
тей немерес! «Жацаконыста» колхозшы кершедй

Марабайдыц акындык атагы батырлар жырын айтумен шык-
кан. Ол кептеген батырлык жырлар шыгарган. Соныц (шшде
курдел1С1 жэне хатка тускеш — «Кобыланды батыр», «Ер Тар-
гын» жырлары. Марабай езшщ жырларын осы кунп Батые Ка-
захстан, Ацтебе, Костанай облыстарыныц кеп жерлерже барып,
ел аралап журш айткан. Кейде, жырларын сол кездеп шонжар-
лардыц б-пшш1мен де айтатын болган. Бул жагдай оныц идея-
лык-творчестволык багытына эсер еткен. Bip кездерде ол Ыбы-
рай Алтыноариинщ шакыруы бойынша &алкожаяьщ аулына
келш, айлап жатып, кептеген жырлар айткан екен ’.

Марабайдыц «Кобыланды батыры» 1922 жылы Ташкент ка-
ласында басылды, одан кейш 1932, 1939 жылдары Алматы кала-
сында «Батырлар жыры» деген жииактарда шыкты.

«Кобыланды батыр» жырын толык жырлаган акынныц 6ipi—
АЪергенбай жырау. Ол — Костанай, Актобе жацтарын кеп ара-
лап жыр айткан адам. Б1‘рак, Мергенбай женшде толык мате-
риалдар эз1рге колымызга туспедй Мергепбайдыц айтуындагы
«Кобыланды батыр» жыры Кобыландыныц туганынан бастап,
картайганга дейшп OMipin камтиды. Бул жырды Актебе кала-
сында турушы Шапай Калмагамбетов деген Kici 'Пл жэне эде-
биет инетитутына экеп тапсырган1 2, жэне ол институтка 1955—56
жылдары Мергенбай жырыныц жалгасын (онда Кобыландыныц
балалары Беюснбай мен Кшкбайдыц ерл!кт.ер1 айтылады) экеп
бередн

«Кобыланды батыр» жырын толык жырлаган акынныц 6ipi—
Б1ржан Толымбайулы. Ол—бурынгы Костанай уезшщ Караба-
лык болысыныц адамы. (Б1рак Б1ржан туралы да б!зд1ц колы-
мызда материал жок.) «Кобыланды батыр» жырын Б1ржаннан
Махмут-Султан Туякбаев деген Kici жазып алып, 1914 жылы
бастырып шыгарган. I

«Кобыланды батырды» жырлаган акынныц 6ipi — Мурын
Сецпрбайулы. Мурыц Сецпрбайулы 1860 жылы туган. Туып
ескси жер5 Kiini жуз 1шшде Адай ent, Жар деген рудан тараган,
OKeci Сецпрбай кеден болып, eMipi усталыкпен етсе керек. Му-
рып 18 жаска келгенде Адай 1шшдеп Нурым акынныц касына
epin, одан «кырымныц кырык батыры» жырын уйренген. Сол
кездершде рун Bepiin Мурат акыннан да батырлар жырын уй-
ренген, онан кешшрек Адай 11шндеп Кашаган акынмен 6ipre
журш жыр айткан, кырык жасына дейш ел аралап жыр айту-
мен болган. Ол 6ip шетт Бухар, 6ip жагы Хиуа, Мейрам ел! жак-
тарын да аралаган. Астрахань жагына да барып, жыр айтып
журген. Сол ел аралап журген уагында елдщ сушп айткызатып

1 Казак ССР Голым акадеыиясыныц Эдебиет жэне онер инстнтутыныд
колжазба фондысы.

2 Сол нпституттыц колжазба фон лысы.

Жырларыныц 6ipi «Кобыланды батыр» екен. Октябрь революция-
сыиан 6epri жерде де Мурын жырау кеп жыр айткан жэне ка-
зак эдебиетппн ертедег! улг!лер1н1ц кеб>н жадында сактаган.
Мурын жыраудыц айтуынан, 1942 жылы Казак ССР Рылым
академиясыныц Эдебиет жэне енер институтыныц «Кырымныц
кырык батыры» жырын жазып алды. Мунын 1шшде: «Кобылан-
ды, Ер Teric, Ер Keric, Телагыс, Ко-сай, Кекше батыр, Алау ба-
тыр тары басдалары бар1.

Мурын жырау Гурьев облысыныц Мацгыстау ауданында
1955 жылы кайтыс болган.

«Кобыланды батырды» жырлаган адыннын. 6ipi — Hypnefiic
Байганин. Ол 1860 жылы бурынгы Орал губерниясы, Тем1р уез1,
Калмаккырган болысында (каз!рг1 Актебе облысы, Байганин
аудапы) кедей шаруаныц семьясында туып ескен. Hypnefiic
жастайынан елец-энге кумар болады, он жасында акын ката-
рына косылады. Оныц улг! алран акындары: «Абыл, Шерпияз,
Махамбет, Нурым, Кашаган, Актан, Казакбан т. б. Ел арасында
елец-жыр айтып, oMip шындыгын, кедей шаруалардыц аяныш-
ты турмысын суреттейд!, байлардыц, болыстардыц елге !стегеп
киянатын эшкерелейД!.

Hypnefiic — курдел! сюжетке курылган эпикалык жырлар
шыгарган акын. Оныц !ш!нде ipLnepi: «Кобыланды батыр», «Ку-
быгул», «Терехап, Аккинже», «Наргыз», «Комиссар Пожарский».
«Акын», «Ер туралы жыр», «Жиырма бес» т. б.

HypnefiicTiri ецбеп тек советик дэу!рде жогары багаланды.
Оган ук(мет!м1з 1939 жылы «Онерге ецбег! сщген канраткер»
атагын берд!. «Курмет бедна’» орден! меп наградтады. Акыннын
шыгармалары жеке кггап болып б!рнеше рет басылды.

Н. Байганин узак ауырып, 1945 жылы кайтыс болды.

«Кобыланды батырды» жырлаган акыпныц 6ipi—Айса Бай-
табынов.

Айса Байтабынов 1875 жылы каз1рп Актебе облысындагы
Кобда ауданында, Отешсай аулында туган. Акыннын экес!
Байтабын ем!р боны Сейсенб! Тасбаев деген байдыц жылкысын
баккап. Экес! елгеннен кейш, семьяныд та у кы мет! жас Айсага
туседп Сондыктан Айса 1910 жылга дежи Сейсенб! байдыц
жылкысын багады. Бул уакыттардын !ипнде шыгер! еседь Айса
1918 жылдан 1922 жылга дейш партизан отрядтарында болып.
актардыц калдыцтарына карсы, Кобда, Елек, Ойыл езендершщ
бойында курестерге катысады.

1922 жылы Айса партия мушелггше етед!. Сол Жылдардан
бастап, казак ауылдарын советтевддру жумысына белсене ара-
ласады. 1922 жылдан 1931 жылга дешн ауылдык советтщ пред-
седател! болып кызмет аткарады. 1929—30 жылдарда бай-кулак-

1 Мурын С е ц г i р б а й у л ы. «Кырымныц цырык батыры». Казак
ССР Рылым академиясы, Эдебиет жэне енер институтыныц колжазба фоиды-
сы.

тарды тап репнде жою, кэмпескелеу жэне жацадан уйымдаскап
колхоздарды ныгайту уцпн де кеп ецбектер cinipeni.

жылдан 1935 жылга дей£н Айса езппн туган жершдеп
шаруалардан уйымдастырылган «бтешсай» колхозында предсе-
датель болады.

Айсаныц акындыкка бешмдипп 18 жастан, Сейсенбппц
ж ыл цы сын багып журген кезде-ац байцала бастайды. Сол кун-
дерд1ц езшде жас Айса халыцтыц асыл цазынасын жатца б(ле-
тш жыршыларга кеп кулак Т!пед1, жу мыстан колы бос уакыт-
тарында ауылдагы ойын-сауыцтарга катынасады. Ол apt дом-
бырашы, эр! энш1 болады, огап эн-куй суйпш жастар ел!ктейД1.
Сод уацыттардыц езшде Айса елецдер (кеппншп арнау) шыга-
рыи журед!, осымен катар халык, жырларын айтады.

Айса атакты Бпеген акынта барып, одан кеп жыр уйренедс
Содан бастап жыр айту соцына тусед!, халык поэзиясыныц улп-
лер! «Кобыланды», «Хан Эд(л», «Кубыгул», «Телагыс», «Ауаз»,
«Керуглы», «Алпамыс», «Кыз Ж1бек» тары баскаларын жырлай-
ды. Онымен катар ез!н1ц шыгармаларын да айтып журедп

Улы Октябрь революциясыиан кейш Айсаныц жыры жацадан
нар алады. Ол совет’к емгрд! жырына косады. Коллектив-ген ген
шаруашылыцтыц паидасын, бесжылдыктардыц табыстарып
жыр етедс

1941 жылы нем1с-фашист баскыншыларыныц б!зд1Н Отаны-
мызра капыда бас салуы совет халцымен 6ipre карт Айсаны да
ызаландырып, атка мшйзедй Колына домбырасын алып, жалын-
ды-етк!р жырымен акын халыкты жауга карсы майданга атта-
нуга, ерл1кке, кажымас ецбекке шацырады. Совет ек!мет! тусын-
дагы халкымыздын табыстарын жыр етедв

Соныстан кейш Айса халык шаруашылыгын еркендетуд! жы-
рына косады. Ол Совет Оданя батырларыныц Улы Отан «лы-
сы майданында жасаган ерлштерш суреттейтш «Казак кызы
О л ня», «Батыр Абдолла Жанузаков» деген колемд! жырлар шы-
гарады.

Айса езппн «Кобыланды батыр» жырын Казак ССР Былым
академиясына 1943 жылы экеп тапсырды. Бул жыр эл1 баспага
шыккан жоц1.

Октябрь революциясыла дейш де, слан кейш де
зертгелук «Кобыланды батыр» жайында улкепдБкшпл! 6i-
раз ецбектер жазылды. Бул жыр жешнде
В. В. Радловтан баска, алгащ рет орыс галымдарынан проср.
11. А. Фалев1 2 жэне Туземец деген Kici3 niKip айтып, жырдыц
ауыз эдебиетшея ерекше орын алатынын керсеткен. Б1рак олар
бул жырды эр жагынан алып толык зерттеген жок-

1 Эдебиет »эне енер икститчть пыц колжазба фондысы.

’ Записки Вост. отд. Русского археологического общества, том 24. выи-
3—4. 1916.

3 «Туркестанская ведомости» №№ 34, 35, 38. 42 за 1899 г. «Женщины по
киргизской былине «Крбланды».

«Кобыланды батыр» баска жырларга Караганда, советпк
дэу!рде 6ipa3 зерттелди «Кобыланды батыр» жыры женшде
Gipcbinbipa ецбектер жазган Мухтар Эуезов болды1. Сакен Сей-
фуллин де1 2 елеул j куады лшрлер айтты. Одан кей5н бул жырмен
Сабит Муканов3, академик А. С. Орлов4, Б. Кенжебаев5, К-Жу-
малисв6, Е. Исмайловтар7 айналысты. Булар «Кобыланды ба-
тыр» жайын газет-журналдык макала немесе оку куралдары ко-
лем шде зерттед}. Олар оздершщ ецбектерЁнде кебшесе жырдын
эдебиегпк жагына кеб!рек кендл белед1; жырдыц эдебиептк
манызын, керкемдж ерекшелгктерш талдады. Сонымен катар,
жырдагы эцпмелер кай кезде, кандай дэу!рге байланысты ту-
ды деген мэселеге кешл аударды.' Бул мэселе женшде алгаш
рет niKip айткан М. Эуезов: «Кобыланды батыр» жыры XVI га-
сырда туды , оган осы кунп Татар республикасыныц астанасы
Казан каласын орыс патшасы Иван Грозныйдыц 1552 жылы
езше багындырып алуы себеп болды,—деп керсеттн Буган жыр-
да Казан каласыныц аталуын дэлел етть

Кейшнен Л1ухтардыц бул nixipiH казак эдебиетшщ тарихын
зерттеуш! Сабит Муканов пен Калпжан Бекхожин® жэне Ка-
жым Жумалиев те костап шыкты.

«Кобыланды батыр» жырыныц кандай тарихи жагдайга бан-
лаиысты тугандыгы жайында кеп уакыт айтылып келген niKip
осындай болатын. Алайда бул шшрдщ Tepic еюенд1пн М. Эуе-
зов, С. Муканов, К- Жумалиевтщ ездер! жэне соцгы кезде жур-
пзшген зерттеулер аныктап бердн Ец алдымен, Кобыланды
жайындагы жырды Казан каласын Иван Грозныйдыц алуымен
байланысты туды деушыпк жэне буган жырда Казан каласыпыц
аталатындыгын гана дэлел етупилш тарихи шындыкка жатпай-
тыпдыгы ашылды.

Батырлар жырында кездесш отыратын жер-су, кала атта-
рына карап, белпл! 61 р тарихи дэу1рд! унем! белгией беруге
болмайды. Мундай жер-су, кала аттары, батырлар жырыныц
кандай элеуметтж-тарихи жагдайларга байланысты тугандыгын
кнраетерлж гылыми дэлел болмайтындыгы жэне ондай эд!с эде-
би мураларды тексерудщ арцашан да гылыми дурыс жолы емес-
Tiri мэ/iiM.

1 «Тац» журналы, № 1, 1925, Семей, журнал «Литература и искус-
ство Казахстана», № 8—9, Алма-Ата, 1939; журнал «Литературный критик»,
Москва, 1939 г. и № I. 1940.

1 Казак эдебиет!, Алматы, 1932.

а «Батырлар», Алматы, 1939; «Казак эдебиет!» (орта мектептщ 8-класыпа
арналган оку куралы жэне хрестоматия), 1938, 1939, 1940, 1944.

4 «Казахский героический эпос», Москва, 1945.

Б «Эдебиет жэне искусство» журналы, № 12, 1940.

s «Эдебиет теориясы» Алматы, £938. «Казак эдебиет!», 8-класка арналгаи

оку куралы, 1941; Казак эпосы меп эдебиет тарихыныц мэеелелер!, 1958.

7 «Акындар», Алматы, 1956.

в С. Муканов пен К- Бекхожнн. Эдебиет хрестоматиясы (орта мек-
тептщ 8-класына арналган), Алматы, 1939.

Шынында, батырлар жыры халыктыц тарихын, эяеуметпк
©MipiH сипзттайтын тарихи документ бола алмайды. Рас батыр-
лар жырыныц (жалпы керкем ндебиетпц) эцпмелер! ем!р шын-
дытынан алынады, бул шындыцты жыршылар топшылап жыр-
лайды, адебиетпк образдар жасайды. Сол образдар аркылы
ем!р шындытын елестетуге тырысады. Мунымен катар жыршы-
ацындар кея кезде тарихи факпдердщ орныи ауыстырып та ж'1-
беред]. Ерте кезде болтан окитаны сонры заманра алып келуш!-
л!к немесе сонты кезд!н факпан еткенде болтан ет!п керсетупп-
Л1к батырлар жырында кездесе бередй Мэселен, казакта «Козы
Керпеш — Баян сулуды» жырлаушыныц 6ipi —Жанак акын.
Жырдыц эцттмес! еск! кезден алынтан. Ал, Жанак бул жырды
айтцанда, жырдыц одитасы тарихи шындыктан алынтандытын
куэлсндыру уш1н ез! (Жанак) журген жерлершщ аттарын (Ая-
газ, Тацсык т. б.) жырта досады. Жырдыц зкпмеан 6epri заман-
та алып кетед!.

Бул мысал батырлар жырында анахронизм кеп кездесетпш-
г!н керсетед!, Сондыктан да батырлар жырында кездеселн жер-
су, кала аттарына суйен!п, халыктыц элеуметпк eMipin, тарихын
белплеуге унем! бола бермейд!. Жане жырдаты ацимелер тари-
хи документтермен эркашан да цзбысып стырмайды, Батырлар
жыры ен мыктаранда халыдтыц тарихында болтан белил! бтр
елеул! кезенд!, манд! одитаны хикая-анпме кел<ем!нде тана елес-
тету! мумк!н. Б!рад муны б!з тарихтыц документ! деп карамай,
сол тарихи факт1лерд!ц адебиеттеп сэулес! деп караута ти!сшз.

Жырдын экпмсс! кандай тарихи факт ire нег!здедген!н жз-
не жырда кай яездщ элеумегпк ем!р], тарихи пшндыты бейне-
леиетшш калай б!луге болады? Бул сураудыц жауабын ец ал-
дымен жырдын мазмуныиан !здеу керек. Кай жырды алсацыз
да онда жагымды батырлардыц к!мдерге карсы курескендА!,
елш к!мдерден ко pF ап «.а лгав дыры ацпмеленедч. Сол кездег!одет-
рурып, салт-сана, халыктыц дуниете кезкарасы цандай болгэн-
дытынан да азды-кепт! мэл!мет бередк Осыларды тарихи фак-
т!лермен салыстыра карасак, жацаты жыр кай кездег! тарихи
шындыктын. сэулес! екенд!п’н, жырдыц шытуы не иэрсеге бай-
ланысты болгандыгын айкни дауна мумкйадк туады.

«Кобыланды батыр» жырыныц барлык вариаяттарын маз-
мунына карай зерттегенде жэне оларда айтылатын эцпмелерд!
тарихи деректермен салыстыртанда, бул жырдын окиталары
кыпшыктар мен кызылбастардыц (кызылбастардыц к!м екепш-
г!н жогарыда айтцанбыз) арасындагы кеп заманта созылган
кары'М^катьшастарды, кызылбастардыц -кыпшажа'Рга керееткен
корлык-зорлытын, жауыздык эрекеттерш суреттеу непззнде ту-
тандыня байкалады. Жыр эцг!мелерйпн непзг! жел1с1 осындай
ерл!к курестерд! беинелеуге курылады. Жырдыц барлык вари-
анта рыв да Кобыландыныц согысатын жау л ары кызылбастар
(тек б!р вари алтын да калмактар) болып келед!. Жырда кызыл-
бастарыц баскыншылык, Ж'аулык шабуилдарьгна карсы цыпшак

батырларынын журпзген ерл!к !стер! сипатталады. Буран карап,
б!з жырдыц тууына себеп болган — кыпшацтар мен цызылбас-
тар арасындаты царым-цатынастар, жыр муны керкем суреттеу
аркылы елестеткен дей аламыз.

Бул niKipiMiajxi «Кобыланды батыр» жырыныц барлык, ва-
рианттары костай тусед!, Мэселен, Мергенбайдыц жырында Ко-
быландыра карсы куресетш кызылбас ел!н!ц мыкты батыры Ка-
зан болып суреттеледи Ол жешнде жырда:

Кызылбастыц елшеп.
Казан дегеп ер шыкты,
Жом б! л меген шер шыкты,
Ногайлыныц кеп елш
Олжалап шауып жаншыпты,
делшед!. Бтржан Толымбаев
Казан цаласына келгенде:
Сол уакытта алдынан
Кара каска ат м!нген,
Куйрык жалын шарт туйген,
Алдына дабыл ецгерген,
Артына сауыт бектерген,
Аламаыга дем берген,
Азды-кепт! тец, керген,
Кызыл берк! калпигап,
Кайратымеп мал жиган,
Мен сопдай деп дандирап,
Кыска кунде кырык шапкан,
Tepi тонды Topic арткан,
Казак десе ок аткан,
делшедь

Багыибаган адамын
Кырып-жойып таусыпты,
Жерш, малый олжалап
Катарынан асыпты.
Норайлы ел! кашыпты...—
айткан жырда Кобыланды батыр

Кабагына кар каткан,
KipniriHe муз каткан.
Он ек! кунде б!р жаткан,
О да айтулы ер ед!,
Кызылбастыц бел! еД1,
Кудайдан душпап сур асан,
Жау кермесе жыларан,
Найзасын устар жерше
Колыма жумсак болсын деп
Топтап баркыт ораган.
Шын каЬарына келгенде
Жауган кардай бораган...
Алдынан шыцты ер Казан,—

Бул келпрклген уз!нд!лерде аталган Казан ер кызылбастар-
дын ханы Базан (Казан) болуы мумкш. Базан ханныц жауын-
гер, урыншак, керш! елдерге шабуыл жасап, оларды езше ба-
гындырып алуды максат еткен адам екенд!г! тарихи документ-
терде толык айтылады'. Тарихи бул факт!ге жырдагы Казанныц
урыншактык эрекеттер!, керш! елдердщ «жер!н, малый олжа-
лап» ж!беру!, «казак лесе ок атуы» сан келед!. Демек, жырдагы
Казан ерд! Базан ханныц прототип! жэне ол аркылы бук!л кы-
зылбастардын жаулык эрекет! тошпыланып берыген деуге бо-

лады.

Тарихи факт!лерден байцалатындай, кызыл б астар дыц кысы-
мына карсы эр жердей кыпшак рулары бас косып манданта ат-
тангандыгы мэл!м. Бул тарихи фактшщ isi «Кобыланды батыр»
жырынан да кершедй Мэселен, Караман батыр Кобыландыга
кел!п: «Кызылбастыц Казан батыр бастаган калыц эскер! ел!-
м!зд! шандалы келе жатыр. Оларга карсы аттанайык. Соган

1 История Грузии, ч. 1, 1946.

сен!ц де б!рге журущд! сурап келд!м»,—дейд! (Б!ржан мен
Мергенбайдыц жырын ан). Будан кейш Кобыланды батыр эр
руд ан куралган кыпшац-кият жасацтарын бастап, баскыншы
жаупа карсы аттанады. Кыпшак жасащтарыныц эр рудан курал-
гандыгын жырда кездесетш ру аттарынан да ацгаруга болады.
Мысалы, Кобыланды батыр Каракыншак руынан шырады. Бы-
лайша каратанда, «Карацыпшак» деген сез эпитет (Ер Тарный,
Ер кекше т. б.) сек!лд!. BipaK, «Карацыпшак» эпитет ца«а емес,
ол кыпшактын б!р руыныц аты. Казак шеж!рес!н!ц айтуынша,
кыпшакта: Сары, Торы, Кара, Коныр, ¥зын, Келденец, Кият т. 6.
деген рулар болган. Олардыц эркайсысы эр жерде мекен етш
журген. Ал ел шетше баскыншы жау келгенде ар жердег! Кып-
шак рулары бас косып куш б!р!кт!ред!. Кыпшацтыц 6ip руын
Караман бастап келед!. Жырдыц бул эш!мелер! баскыншы жау-
га карсы куресте кыпша-к рулары куш Gipiicripin аттапган деген
тарихи фактшщ елее! сеюлд!.

Кобыланды батыр жайындагы жырдыц окигасы кызылбас-
тар мен кыпшактар арасындагы тарихи шындык непзшде туды
деген П1К1рд1 дшге байланысты эцпмелер де дэлелдейд!. Осы
аталган дэу!рде казак халды б!рнеше дшде болып келген. Ха-
лыктын. ceniMi, нанымы шамандык (кеп тэшрге табынушылык)
болган. Ал казак арасына ислам дш! Ш. Уэлихановтыц айтуын-
ша, XIV гасырда гана ене бастаган1. Ислам дшппц тарай бас-
тауы женшде академик В. В. Бартольд былай дейд!:

«Сырдария бойында, Хорезммеи керпплес отыратын кып-
шактар XII гасырдыц аягына дей!п мусылман емес ед!, жалпы
алганда, монголдардыц баскыншылыц жорыгына дей!н ислам
турпстердш кепш!л!г!н!ц д!ш емес болатын»1 2.

Демек, XIV гасырга дейьн ислам дшьн кепш.!л!к колдаиган
жок. Муны «Кобыланды батыр» жырыныц энпмесшен де бай-
кауга болады. Жырда ислам дшшщ эсер!нен де еск! шамандык
угымдар (молага тунеу, отца май кую т. б.) басым жатады.

! «Кобыланды батыр» жырыныц XVI гасырда тумагандыгынан
тары б!р мысал келт!рел!к. XIV гасырдыц орта кез!нде куралган
Алтын Орданы жэне оныц дэу!р!н елестететш б!рнеше эцг!ме-
жырлар бар. Сол эцпме-жырларда «ертеде Кобыланды деген
карт батыр болыпты». Немесе Алтын Орда тусыпда «Кобыланды
ете карт адам ед!» делшедь Буган Караганда, Кобыланды жа-
йындагы ацыз-эцпме, жырларыныц шыгуы Алтын Орда кезшен
бурын болган.

Жогарыда келт!р!лген факплерге Караганда «Кобыланды
батыр» жырыныц алгашкы эцпмелер! кыпшактар мен кызыл-
бастардыц арасындагы царым-цатынастарды суреттеу непзшде
туган. Олай болса, бул жырдыц тууына Иван Грозныйдыц 1552
жылы Казан каласын алуыныц катысы жок дейм!з.

1 III. Ш. У а л и х а н о в. Сочинения, стр. 109, 1904.

2 Бартольд В. В. «История турецко-монгольских народов», стр. 15.
Ташкент, 1928.

Осы айтылгандарга байланысты, Кобыланды батыр тарихта
болган адам ба, элде эдебиетпк образ ба деген сураудьщ да
жауабын бере кетелж.

«Кобыланды батыр» жыры туралы niKip айтушылар Кобылан-
дыны тарихта болган адам десед!. Оган дэлел етш «Каракып-
шак Кобыдандыда йен бар ед!, дулыным» деген аныз-эн.г!мен!
келКред! жэне Електен 40 шакырым жерде Кобыландынын мо-
ласы, Орыибордан Мацгыстауга карай баратын жолда Кобылан-
ды деп аталатын бекеттщ барлыгын айтады, Осыныц барже су-
йене отырып, олар Кобыланды батырды тарихта OMip сурген
адам ETin шыгарады.

Ел арасында «Карадыпшад Кобыландыда неи. бар ед!, ку-
таным» дейт!н елец бары рас. Бул елещпн шыгу себебш ел аны-
зы былай деп айтады. Эб!лхайыр ханныц (XV гасыр) тусында
Аргын руында Дайыр дожа деген (Ацжол атанган) би болады.
Оны Кобыланды батыр елт!рген екен дейдк Аргындар кун дау-
лайды, б!рак Эб!лхайыр Кобыландыдан батып кун алып бере ал-
майды. Сонда жадагы елген Дайыр кожаныц экесл Кыдан Тай-
шы (Кыдан адын) баласын жоктап:

Каракыпшак Кобландыда
Нен бар ед!, кулыным...
Сексен асып,
Таянганда тодсанга,
Турмастай бои
Уз!лд1 ме жулыным,
Адасканын жолга салдыц

Бул ногайлы елшж.
Аддан булад,
Жанган шырак,
Жалгыз кунде курыдын.
Каракыпшак Кобландыда
Нен бар ед!, кулыным...1

деген екен дейд!.

Бул аныздыц каншалыцты шындыдда дэл келет!н!н жане
осында аталган Кобыландынын Эбшхайыр ханнын тусында
болган-болмаганын аныктарлыд дерек жод. Тек аныз-эцпме га-
ка садталган. Ал бул аныз-ан,пме Кобыланды батырдыц тарихи
адам екенд!пн толыгынан дэлелдейттн дерек болмасда керек.

Ешннп, Елен мадында Кобыландынын моласы дейтш мола-
ныц, Орынбордан Мацгыстауга карай баратын жолда Кобылан-
ды деп аталатын бекетпн. бар екенд!г! рас. Б!рак, бул ескерт-
кшиер «Кобыланды батыр» жырындагы Кобыландыга арналып
салынган ба, муны дэлелдейт!н тарихи дерек эз!рге жок. Сон-
дыдтан оларды Кобыландыга арнап салынган ескертгаштер деп
айту киын. Олан деу!м!зге б!р себеп XII—XIV гасырда майдан-
да елген адамга согыс кездершде мола салу болмаган. Батыр
согыста елее, оныц донес! сол жерде кала берген. Бул жайды
«Кобыланды батыр» жырынан да (Есмурат акын айтуындагы-
сынан) байкауга болады. Мэселен, 6ip согыста Кобыландынын
жас жолдасы Ер Сайын елед!, онын, денес! кемушз далада ка-
лады. Екшпц 6ip мысал, Ер Кекше 6ip согыста каза болады.

1 С. Сейфуллин. Шыгармалар VI-том, 342-бет, 1964.

Кейшнен Ер Косай (Ер Кекшешц баласы) 1здеп келш, кеп ел!к-
тщ длинен ojoecinin денеон тауып алады. Ер Косай эквс1н'т су-
йепн кембей, далага тастайды да, «экемд! блт^рген жауды 1здеп
табам» деп кете бередк

Бутан Караганда, ерте заманда майданда жаумен согысып
елген адамныц денес!н кембей, далага тастап кету салт бел-
тайга уксайды. Оныц уставе согыс кезшде, эскер аттан туспей
унем1 шабуылда журген жагдайда майданда елген адамга ул-
ксн ескертк(ш орпату, бекеттер жасау мумкш де емес. Марко По-
лоныц айтуына Караганда, монгол эскерлер! кун-тун жорык, жа-
саганда ат уст! и де журш тамактанган, шелдесе, ат жалынан
кан сорып сусындайтын болган. Осыадай кызу жорык, шабуыл
кезшдс, согыс- устшде елген адамдарга ескерткгш орнату, ул-
кси молалар салу бола бермеген. Сондай-ак, жогарыда Кобы-
лапдыныц атымен байлаиысты ескерпбштер де бертш кезде со-
гылуы мумкш. Б!рак, оларды Каракыпшак Кобыланды батыр-
д!к! дейтш ацыздар болмаса, тарихи Дерек эз!рге кездеспейдй
ьБэлк1М, ол ескертшштер Каракыпшак Кобыланды батырд!к1
болмауы да мумкш. Олай деу ce6e6iini3 XVIII гасырда Kimi жуз-
де Кобыланды дегеп батыр болган! Оны халык бала Кобыланды
деп атаган, Жогарыда аталган ескертшнгтер осы соцгы Кобы-
ландыга арналуы да мумкш. Бграц, бул жешнде де ацыз-эщтме-
лер гана, тарихи дерек эз!рге жоц.

Муныц бэр! Кобыланды батырдыц тарихта болган адам екен-
airiu аныктайтын дерекгер жок екещцг'т, тек халыктыц ацыз-
эцпмелерг барлыгын керсетедб Сондыктан да 6i3 Кобыланды
батырды тарихи адам деп атаудан repi, эдебиетпк образ ретш-
де караймыз. Баскыншы жау дызылбастарга карсы курескен,
одан ел-журтын цоррап калган Кыпшац батырларыныц ерлпг
icTepi Кобыланды образы аркылы жинакталып бертген деуге
болады.

Казактагы батырлар жырыныц шпнде вариан-
Жырдыц ты K0gj — «Кобыланды батыр». Оныц эзгрге жи-
варианттары. налран вэриантыныц саны — он ек1. Ал жипал-
май, ел арасында ауызша айтылып жургендер! будан да кен.

«Кобыланды батырдыц» колда бар он екг вариантын маз-
мупына карай салыстыргаида, ек1 тацырыпца белуге болады.
Б1р!нш!с}нде, Кобыланды жас шагынан бастаи картайганга
дей1нп epjiiK eMipi, кызылбастармен куреш еуреттеледй Бул эц-
пмелер Марабай, Мергенбай, 1мржан айткан жырлардыц непз-
ri мазмуны болады. Екшпйсшде, батыр карамагындагы ел-жур-
тын хандардан, олардын зэб1р-зомбылыгынан 'коргап отырады;
Кобыланды батыр сол хандарга карсы куресед!. Муны 6ia Нур-
neftic, Айса, Муры и жьтрлары-нац керем1з.

Сейтш, жырдыц барлык варианттарында айтылатын окига-
лар осындай екг топка белше жырланады жэне ба pi н де Кобы-
ландыныц ерлгк icrepi, ел-журты, агайын-туысы, жолдастары,
алысатын жаулары суреттеледй

Жырдыц Марабай, Б!ржан, Мергенбай айтуындагы энп'ме-
лер! мазмун, тур жагынан б!р-б!р!не уксас. Булардыц жырында
Кобыландынын алысатын жаулары кызылбастар болып суретте-
лсД1. Буган Караганда, осы уш акынныц айтуындагы «1\обылан-
ды батырдын» окигасы ерте заманда туган сегалдй

Аталган уш акынныц айтуындагы жырдын ел арасына ерте-
рек тараканы —Марабай жыры. Онда айтылатын непзг! .эцпме-
лер: Кобыландыныц Казан батырмен, Кббпспмен согысы, Алша-
гырдан ел-журтыи кутцарып алуы болатын. Ал, Кобыландыныц
туысы, жастыц шагы, ата-анасы, Курткага уйленуц Караман
мен Естеместердщ к!м екенд!п, Тайбурылдыц кайдан пайда бол-
гандыгы, Казан жэне Кеб!кт!мен не уппн согысатындыгы, батыр
HMipi'iiiH сонгы кезендар!, Кебпсп'шн кызы Карлыганыц танды-
ры тагы сол сск!ЛД1 энпмелердщ сыры ашылмай калатын. (Бул
эцпмелер Мергенбай мен Б!ржан жырында узагынан айты-
лады.)	С

Марабай, Б!ржан, Мергенбай жырлаган («Кобыланды батыр»
мазмун жагынан уксас келгешмен ез ара-улкендьюппл! айыр-
машылыктары да бар. Бул айырмашылыктар эрб!р акынныц
жыр сюжетш куруынан, оны дамытуынан, образ жасау ерекше-
лжтергнен, окиганы мэнерлеп айту ерекшел1ктер.ьнен, ацындык
шеб.ерлгктершен кершедн Мыс алы, жыр сюжепн курганц/Б !р-
жан окан дгни эцгшелерд! араластырады. Кобыланды>нын'туысы
немесе батырдын жолы болу-болмауы длин угымдар аркылы
сипатталады. Мэселен, Кобыланды батыр Куртканын куйеу тац-
дал отыррэнын ecrin, Кеюлан кемшрлш (Куртканын imueci)
ел!нс келед!. Кейлл ан би1к бэйтеректщ басына алтын жамбы ко-
йыл: «Осы жэмбыны ивде-кшнщ д!н! кушт! болса, сол атын
тусгред! жэне сол жпттке кызымды берем!н»,—дейд!. Бул шарт-
ты б!рде-б!р жг!т орындай алмайды. Муны тек Кобыланды гана
орындайды, оны бул жолда бабалары колдаган болады/ Сонда
Кок!лан Кобылаидыга келш: «Мусылмаи екенсщ, дйбцнш куш-
типпнен алтын жамбыяы атйп тусйрдщ, енд! мен оенщ д!н!це
к!рд!м, кызымды саган берд!м»,— дейд!. Екгнш! б!р мысал: Ко-
быланды мен Кэб!кт! жет! кун алысады. Кобылаиды элс!рей
бастаган кезде, оны шрлер! колдаутэ келед!г Бфак Кобыланды
nipjiibpiH танымай, урсып касынан куып жгбйредп Буган п!рлер!
екпелеп Kerin калады. Содан кей!н Кобыланды женшп, Кеб!к-
т!н!ц камауына туоед!. Сол сек!лд!, Кобыландыныц Казан батыр-
ды жеку! де дгнн угымга байланысты суреттелсд!. Муныц бэр:
Б!ржанньщ д!ндар адам болгандыгын, д!ни угымдарды батыр-
лар жыры аркылы да таратута тырыоканын_кврсетед!. Эрине,
д!ни эцпмелер Марабай мен МертетгбгЕГжырында да кездесед!.
Б!рак, олар дш жайын Б1ржан сеш'лд! узагынан жырламайды.

Кейде жырдары уса'к детальд! эрб!р акын езшше ацпмелей-
д!. Мысалы, Кобыланды батыр Куртцага уйленген сапарында
оган кырык кулаш Кызыл Ер кездесед!. Ол Б!ржан жырында
Куртцага гашык болган дэудщ 6ipi болып суретгелеД!.

Бул эцп'ме Мергенбай жырында да айтылады. Кызыл Ер мен
Кобыланды алысады. Б!ржан жырында Кызыл Ерд! Кобыланды
езняц айлакер, тапкырлыгымен жецедн Ал Мергенбайдыц жы-
рында Кобыланды батыр Кызыл Ерд! курес устшде жецед!.
Мунда Кобыланды тайдай дэудщ аянлн байлайды да, оны уй!-
нен суйреп шыгарады. Жыршыныц ойынша, бул Кобыландынын
кушт! батыр екенд!гш ацгартпак. Екшпидеи, Мергенбай Кызыл
Ерд! ертсг!лерде кездесетш жалрыз кезд! дэу бейнесшде сурет-
тей отырып, огап менменсшген алып дэудш сипатып беред!. Он-
дай алып дэуд! жену Кобыландынын мыкты батыр екендшн
делел демек.

Марабай жырында Караманныц к!м екенд!п, Казанга иел!к-
тен аттангандыгы айтылмайтын. Бул жайды Б!ржап мен Мер-
генбай молынан камтып былай дейд!: Курткапы алып келгеннен
кейш, Кобыланды батыр малдарынын амандыгын б!лу ушш
жайлауга барады. жылкышыларымен кездессд!. Естемес екеу!
ит жупртш кус салады, ан аулайды. Сол уакытта Кыпшацтыд
Кият руыпан шыккан Сайымулы Караман (Мергенбайда Сей!л-
улы Караман делшед!) батыр касына кырык мыц эскер ертш
Кобыландыга келед!. Караман Кобыландымен курдас екен. Ка-
раманиыц касында Каракозы, Аккозы, Косдэулет, Акдэулет,
Карабокан жауырыншылар болады. Буларды Кобыланды карсы
алады. Караман Кобыландыга келген жайын айтады. «Кызыл-
бастыц елшен Казак деген ер шырып, ел!мн!н мазасын кет!р!п
тур. Кырлы кала, Сырлы кала деген кала салам деп кеп жер!-
м!зд! тартып алды. Казан кун сайын ел!м!зге шабуыл жасауда.
Сол Казанга карсы согыска аттанып барамын. Буган epin жу-
ру!нд! колкалык етем»,—дейд! Караман.

Марабай жырында Кобыландылардыц зынданга тускеп ке-
зшде Быршымбайдыц kim екенд!п айтылмайтын. Онын. жайы
Алшагыр тусында гана сез болатын. Бул женшдег! эцпмеш
Б!ржан мен Мергенбай толыцтырады. Б!ржанда: Карлыга ек!
батырды зынданга салганнан кейш езшш iHici Быршымбайга
келш: «Кобыланды мен Караманды экем устан алды. Ол екеу!
зынданда жатыр. Сен Алшагырга бар да осы хабарды айт. Шу-
HiHuiire Алшагыр саган Каныкей, Тыныкей атты ею карында-
сын берер. Алшагыр Курткага гашык ед!, енд! сэт! туст!»,—
дейд!. Быршымбан кетш калады, Алшагырга куйеу болып жата
беред!. Мергенбайдыц жырында бул сездерд! айтушы Кебшт!-
нщ ез! болады.

Б!ржяц мен Марабай жырында Карлыга зынданда жатка»
Кобыландыны кергеннен кейш-ак, оны езше тец тутып, б!рден
гашык болады. Мергенбай жырында бул энпме дамытыла сурет-
телед!. Онда: Кырлыга мусылманныц кызы ед!, онын шешесш
Ke6iKTi б!р шабуыл жасаганда олжалап экелпен ед!. Карлыга-
нын шешес! кызына: «Мусылманныц адамын кореец, етепнен
уста»,— деген. Карлыга зынданга келш Кобыландыны керген-

де-ак, онын мусылман екеиш бйцп, гашык болган жэне Кобылан-
дыларды зынданнан босатудын эрекетш жасаган ед1 дейдк

Марабай жырында Кобшпш калай елт!рудщ амалын Кобы-
лапдыга айтушы Карлыга болатын Ол: «Окемгпц устшдег! кек
сауытты ез!м токып ед!м, кшд(к тусынан уш кезш кем соккам,
сол арасынан ату керек»,— дейтгн. Муны Мергенбай да ссылай
айтады. Ал, Ыржаида бул эцйме баскашарак. Кебжтшш. кек
сауытыныц кшд!к тусындагы уш кезш Карлыганын иелгктен кем
сокканын дэлелдейдй Муны Б1ржан былай суреттейдй Карлыга
Кобыландыга келш: «Менш экеме атсац ок, шапсац кылыш ет-
пейдп Оныц устшдег! ак сауытты ез!М токыгам. Б!рак, сауыттын
KiwiiK тусынан уш кезш кем токып ем. Егер экем е31мн]ц суйген
адамыма бермсйтш болса, сауыттын жацагыкем кез(йен атып ел-
TipeMiH деп оплатам. «Балам, ыына жердщ шыгыршыгы кайда?»
дегенде жетпей калды дегем. Сол жершен кшднт бултйып шыгып
туратын ед!. Сол жерше атсан, елед:», — дейдк

Марабай жырында Алшатырдан ел-журтын босатып алуга
аттаиган Кобыландыга КйРлыга, Орак келш косылады. Орак-
тыц К1’м екенд1г1 Марабай жырында айтылмайтын. Орак Кыпшак
руынын батыры екегщтп Мергенбай жырында айтылады. Онда
Орактыц ineineci: «Кобыландыныц <елш Алшагыр тауып кетп.
Ол елд! жаудан куткар»,— дейдЁ Содан кешн Орак батыр кеп
аскер алып, Алшагырдын елше аттанады, жолда Караман мен
Карлыгага кез болады да, Кобыландыга косылады. Орактын
батырлык-epJiiK icrepi жырланады.

Марабайдьщ жырында, Алшагыр жагынан Аганас пен Тога-
нас дейтш ек'г батыр Кобыландыга карсы шыгатын. Бул екеушш
юм екендшгн Марабай айтпай кететш. Аганас пен Тоганастын
юм екендп-ш Б1ржан жырыпа косады. Онда: Аганас пен Тога-
кас — кырык кулаш Кызыл Ердгц балалары. Ол екеул каЭ1р ер
жетп, «Кобыландыдан акелпз ушш кек аламыз», — деп, Алша-
гырга келш косылган ед: дейдЁ

Бтржан жырында Шошай хан жайы 6ip-esi ауыз сезбек ай-
тылса, оны Мергенбай молынан суреттейдЁ Ец алдымен Шошай
Кебгктйпц жиеш екендН, ол Казан мен Алшагыр ушли Кобылан-
дыдап кек алуга келгенд!п айтылады. Шошай хан Кобыландыга
тун шн’нде тшседЁ Кобыланды Тайбурылга жайдак мше сала
Шошай ханга карсы аттанады, катты айкай салады. Кобдылан-
дыныц даусы айшылык жерге жетед’1, жаудыц зэресш ушырады.
Кобыланды Шошайга жетш келед!. Сонда Шошай: «Жекпе-жекке
дайындыгым аз ед!», —деп уш кунге руксат сурайды. Огап Ко-
быланды кенедй

Ыржан жырында Карлыганы устап экел деп Бекенбайга буй-
рык беретш Кобыланды болса, Мергенбайда Куртка болады. Ол:
«Экец уйде ашулы отыр. Экецищ кезше кершбе, кер1Нсец, мерт
стер. Мен саган Тайбурылды устап берейш, сен Карлыганы
осында алып кел», — дейд! баласына. Бул эпизодты Б1ржап 6ip-
еш сезбен айта салса, оны Мергенбай узак етш жырлайды.

Шолу туршде карастырранда, «Кобыланды батыр» жырыныц
Марабай, Мергенбай, Бтржан варианттарыньщ сюжетпк жел!а,
ез ара айырмашыяыцтары, Mine осымдай.

Ал енД1 жырдын Муры и жырау, Айса, Нурпей!с айтатын ва-
рианттарына кыскаша топтан етел!к. Булардыц жырындагы
басты эцпме Кобыланды батырдыц ел билеген хандарга карсы
куресш, халыкка камкор белу жайын суреттеуге курылады, Bi-
рак олардыц 6ip-6ipiHeH айырмашылыктары да бар. Бул айырма-
шылыктарды б1лу ушш салыстыра кетешк.

Мурып, Нурпейк, Айса айтатын «Кобыланды батыр» жыры,-
ныц 6ipiHini бел!м! сюжетпк жагынан 6ip-6ipine уксас келед!.

Мурынныц айтуындагы «Кобыланды батырлык» б!р!нш! бел!-
Мшде мынадай энпмелер суреттеледй токсан баулы нсгайлыда
Акшахан деген хан жэне оныц кол астында Кыдырбай деген бай
болады. Б!р кун! Акшахан билер мен бектерш жинап алады да:
«Кыдырбайды калай ejrripy керек, онын байлыгын кайтсем тар-
тып аламып. Соган акыл бер!кдер», — дейд!. Сонда отырган би-
лер: «Той жасадыз, Кыдырбай да сол той г а келер. Сон ан кеМн
онын. ретш табармыз», — дейдй Бул мажйн’сте Кыдырбайдын же-
т! атадан барып косылатын жакыны да болады.

Акшахан Кыдырбайды тойга шакыртады. Кыдырбай кептс-
ген сый-сыбага алып тойга келе жатады. Сонда онын алдынан
элп жакыны шыгады да, (бул .тойды Ацшаханныц Кыдырбайды
елпрш, мал-мулк1н тартып алу уппн жасап отырганып айтады.

Бул сеЗД1 с ст! ген Кыдырбай капаланып кейш кайтады. ©з!-
Н1Ц эйел! Акаруга Ацшаханныц цастыгын мук етш шагады. Со-
дан кейш ол кудайдан бала плен кетед!.' Эйел! Акару уйде кала-
ды. Кыдырбай 70 кундей жол журед!, кеп жерлерге барады, эр
молага 6ip тунейдй Т!леп кабыл болып, эйел! 6ip ул, б!р кыз та-
бады. Улдыц атын Кобыланды, кыздыц атын Хансулу деп кояды.

Кыдырбайдыц Бек деген 50 жаска келген жылкышысы бар
екен. Ол Кобыландыны ертш жылкы багуды уйретедк Осы кез-
де ар жактан айцай-шу дауыс ест!лед!. «Бул не?» — деп сурайды
Кобыланды. Бек: «Оны сонынан, аман болсац, бшереш», — деп
жауап беред!/ Б гран.’ Кобыланды жацагы дауыстын не екенш 61-
луге кумартады да, ала тайына мш!п, колына сур жебесш алып
жалгыз аттанады. Дауыс Tayin ханныц елшен шыккан екен. Тэ-
у in ханныц Куртка деген кызы куйеу тацдайды. «Юмде-юм кара
тасты как, айырса, соган тием!н»,— деген шартын ешб!р жш!т
орыидай алмаган екен. Ол шартты Кобыланды орындайды да,
Курткага уйленедп Tayin хан кызын Кобыландыга 6epin женел-
тедй

Кобыланды Куртканы ел!не алып келе жатады, жолда ез эке-
ci Кыдырбайдыц жылцысына кездеседй Жылкы !ш!цде жусап
турган кер биен! Куртца керед! де, оны атасынан кер!мд!кке су-
райды. Бграк, Кыдырбай бермейд!. «Кер биеден тулпар кулын
туады, оны Кобыланды мшее, баламнан айрылып калам»,—
деп корцады. Акару да, Хансулу да кер биен! Курткага беруд!

етшед!. Ацыры Кыдырбай кенед!, кер биеш Курткага беред!.
Одан туган кулынды Куртка ез! багады.

Кобыландыныц жолдастары ез ара куцкшдеп: «Осы Куртка
кулыпды неге батырдан жасырады, неге керсетпейд!. Шамасы
6ip жакын жпттше даярлап журген болар»—десед!. Бул сез-
дерге Кобыланды ашуланады да, Курткадан кулынды алады,
epcia, жугенс!з м!нед!. Сонда кулын Кобыландыны ала женелед!,
тешздец аттап етед!. Б!рак, алдындагы 6ip терт келден сегаре
алмай калады. Кобыланды кулынра ашуланып кайтып келед:.
Сонда Куртка айтады: «Кулында эл! кемш!л!к бар, бес жасына
дей!н ез!м баптап еарейш»,— дейд!.

Мурынныц жырындагы осы эцпмелер Айса мен Hypneftic
жырларында да айтылады. Айса мен Нурпейгс кенб!р усак жай-
ларды курдел! эцпмеге айналдыра жырлайды. Сонымен катар
ез ара айырмашылыктары да бар. Мэселен, Кыдырбайды елт!рш,
оныц мал-мулкш тартып алуды кездейтгн ханды Айса жыры Ал-
шагыр деп атайды. Ал Hypneiiic жырында Токтарбайдыц кудай-
дан бала т!леу! керш! б!р байдыц «ку бас» деп т!лдеген!нен туа-
ды. Мурында'. Ацшаханныц кастык. ойын Кыдырбай жет! ата
жацынынан естш тойга бармай кейш кайтса, Айса мен Нурпей!с-
те олай емес. Айсаныц айтуында, Кыдырбай тойра барады, сол
кезде оныц алдынан Алшагырдыц Эл!бек деген ж!г!п шыгып:
«Бул тойда улсыздарга орын жок, кызсыздарга кызык жок», —
деп плдейд!, буган Кыдырбай ызаланып кейш кайтады. Нур-
пешепц жырында: Токтарбай сексен нарга саба артып, .сексен
нарга алтын-кум!с артып сауынга барады, сонда оныц алдынан
ханныц 6ip yaaipi шыгады да. «Бул ку бастыц сауыны емес, ба-
ласы барлардыц сауыны»,—-дейд!. Токтарбай ашуланады да
уйше кайтады.

Ал Мурында: цудайдан бала плен жибан кез!п кетуш! Кы-
дырбайдыц ез! болса, Айсада: Ацмацдай болады. Нурпей!сте:
Токтарбай уйше келгеп соц, Аналык екеу! кудайдан бала ттлеуге
баратындыгын айтып, барлык мал-мулкш ел-журтына белш бе-
ред!. Сонан кейш екеу! жийан кезш кетедк Кудзйдан бала сурау-
шылардыц т!лег! кабыл болады. Ацмацдай — Акару — Аналык
6ip ул, б!р кыз табады, улдыц аты Кобыланды, кыздыц аты Хан-
сулу (Мурун мен Hypneftic) кояды. Айса Акмацдайдыц ек! кабат
кезш, айдаЬардыц журепн жеп жер!пн басканын молынан жыр-
лайды.

Куртка жайыи Айса жырында аксакалды шал айтады: «Кер-
ш! елде Кек!лан деген кемшр бар, оныц Куртка атты суду кызы
бар. Коюлан Куртканы куйеуге бермек болып той жасап жатыр,
айкайлаган дауыстар Куртканы алам деп таласкан жНттердш
даусы».— дейд!. Нурпей!сте: Куртканыц жайын Кобыланды
экесшен (Токтарбайдан) ecrin б!ледн Токтарбай айтады: «Дау-
Мама деген ханныц Куртка атты суду кызы бар, оган кеп ж!г:т-
тер гашык болып тала-сып жатыр. Дау-Маманыц ж!пттерге коя-
тын б!р гана шарты бар: к!мде-к!м шойыннан куйылган дщгект!

садактыц огымен как айырса, соган кызын бермек. Бул шартты
ешб!р Ж1п‘т орындай алмапты», — дейд!.

Куртканыц жайын естшен Кобыланды Коюлан кемшрдщ ел!-
не (Айсаныц жырында) аттанады. Куртканыц тойына: Карамая,
Ke6iKTi, Алшагыр, Быршымбайлар да барады. Куртка жиналган
жшттерге: К!мде-к!мн!ц енер! асса, соган тиемш», — дейд!. Сон-
да Кобыланды куреске тусед!. Кекеман деген калмак батырымен
жет! кун алысып, оны женед!; ат шабысында Кобыландынын аты
озып келед!, Куртка т!ккен алтын жамбыны Кобыланды гана
атып тус!ред!, баскалардан енерш асырады. Сонан кейш Куртка
Кобыландыга косылады. Нурпеййтш. айтуында: «Кобыланды
ата-анасынан руксат алып, Куртканын елше тартады. Куртканы
алмак болып таласып жаткан калмак батырларымен урыс ашып,
женед!. Муны Куртка б!лед! де, баскалардан Кобыландыныц ба-
тырлыгы, енер! артык екенш айтып, шешесше хат жазады, Кобы-
ландыда кен!л! барын б!лд!ред!. Кобыландыны Дау-Мама да уна-
тады. Сонан кей!н Куртканы кеп жасауымен Кобыландыга бе-
ред!.

Жырдын екшш! бел!м!нде Кобыландыныц алгашкы жорык-
тары айтылады. Бул такырыпты жырлауда Мурын, Hynefiic,
Айса жырларында б!рсыпыра айырмашылыктар бар. Кобылан-
дынын алгашкы жорыгын эр акын езшше жырлап, 6ip-6ipiHe
идеялык жагынан болмаса, мазмуны жагынан уксаспайтын эц-
пмелерд! снпзед!.

Айсаныц жырында Кобыландыныц алгашцы жорыктары мына
турде бер1лед!. Б!р кун! Кобыланды ез!н!ц туыстарынан Алшагыр
ханнын елге icrereii зорлыктарын естид!. Бугаи ол ызаланады да,
ез!н!ц жылкыларын Алшагырдыц шабындык жерше жайдырады.
Муны оныц ж!пттер! керш, Кобыландыныц жылкыларын айдап
экетед!, жылкышыларын сабап ж!бередк Содан кейш ол жерге
жылкысын Кобыландыныц ез! апарып салады. Сол жерде Ал-
шагыр мен Кобыланды кездеседк Кобыланды экесше, елше
Алшагырдыц жасаган жэб!р!н айтады, кек алатыпдыгын б!лдЬ
ред!. Алшагыр коркады да: «Тогыз у'лым бар, солармен жолдас
бол, кенже кызым Акбшект! калыцдык етш ал», — дейд! жэне
Кобыландыны аулына ертш апарып конак етед!, дос болайык
деп етшедк Буган Кобыланды разылык б!лд!ред!.

Арада б!раз кун етед!. Алшагыр Кобыландыны елт!ру жа- •
йын ойлайды да, бул ушш ол Кобыландыны алдап Казан батырга
аттандыру эрекетш жасайды. Казан мен Кеб!кт!ге Kici салады:

«Жакында Кобыландыны алдап ж!берем. Кезш куртыцдар,
эйтпесе Кобыланды мен! елпред!», — дейд!. Осыдан кейш Алша-
гыр той жасап, Кобыландыны шакырады. Кобыланды жолдас-
тарымен келед!. Той устшде Алшагыр езшщ кызы Ханбиб! аркы-
лы Кобыландыга сез салады. Онда: «Кебштшщ бала-сы Быршым-
бай б!зд! жаулап алуга келе жаткан кершедл. Мыкты батырлар
болса, оган карсы аттанар ед!, ал сен оган баруга коркасыц», —

деп каирайды. «К°ркасыц» деген сезге Кобыланды ыза болады
да: Мен барам»,—деп, аттана ж&неледй

Алшагырдыц Кобыландыны алдап ел!мге жлберш отырганын
Куртка мен Кобыландынын царындасы Акколад б!лед! де, Ко-
быландынын бул жорывда бармауын т^лейдн Б1рак., Кобыланды
бул сездерге кулак аспайды; «Ею сейлегежм елгешм», — деп
журт кетедп Казан мен Кеб!ктш!к елше жетедй Кобыландынын
алдынан Быршымбай бастаран к&п эскер шыгады, Быршымбай-
ды Кобыланды согыста жецедп Сонан кешн Казан каласына ба-
рады, жайылыц журген жылкыларды айдап жен ел ед!. Жылкы
лишен Кебжтшщ сары аты кал ат а кашып кетед!. Аттыи, кашып
келгешн Квб!кт!нш кызы Карлыга кередц «Елше жау шапты»,
деп экесше хабар беред!, Кобыланды жылдыны елше беттетш
еалып, уйыдтап калады. Сол кезде Квб!кп куып келед! де, уйык,-
тап жаткан Кобыландыны апарып зынданга салады.

Карлыганыц койын багатын Серкебай деген койшысы бар
екен. Ол койларын Кобыланды жаткан зынданнын уст!нен етклзе
бергенде, 6ip койы зынданга туши кетедЁ Оны Кобыланды шыга-
рып бермей, ез! жейд!. Буган койшы ашуланады да, Кобыланды-
ныцуспненбгр каратасты домалатып ж!бередь Каратасты Ко-
быланды кагып алып кыеданда, одан су тамшылап агады, оны
Кобыланды сусын етед1. Муны кер ген койшы Кобыландымен дос
болады. Кобыландыга койшы кун -сайын 6ip серке берш турады.
Олардыц суйектершеп Кобыланды карацгы уйге соуле тус!рет!н
тарак жасайды. Койшы тарацты Карлыгага керсетед!. «Муны
Кайдан алдын,?»—дейд! Карлыга. Койшы оныц кайда жасалга-
ныи, к!м жасаганын айтады. «Мен! сонда апар», — дейд! Карлы-
га. Карлыга Кобыландыга гашык болады. Оган Кобыланды
сенбейд! «манымнан кет» дейд!. Карлыга гашыдтыгын айтып
жалынады. Сонда Кобыланды: Торы атымды керсет»,—дейд!.
Карлыга Кебштшщ ерекше багушыларынын колында турган
атты Кобыландыга алып келед!.

Сонан кей!н Кобыланды шабуылга шыгады, Казан ханды ел-
т'фед!. Карлыга ез внес! Кеб!кт!ш елт!редп Кобыланды жаула-
рын жещп уйыцтап жатса, тус керед!. Тусшен елшщ шабылга-
нын б!лед! де, оны жаудан кутцарып алу упин, елше цайтады.
Елше келсе, тус!нде керген! раска шыгады. Елш шауып царатып
алган Алшагыр хан екен. Оны Кобыланды жец!п, ел-журтын бо-
сатып алады.

Кобыландынын ерл!к ici Айса жырында осы турде суреттеле-
дё Ал муны Муры'нныц «Кобыланды батырьгмен» салыстырсак,
уксас ыгы да жэне айырмасы да барлыгын байкаймыз. ¥ксас-
тыгы: «Шабындыгыма тустЬ?, — деп Алшагыр Кобыландынын
жылкысын айдатып алады. Б!рак Кобыландыдан кордады да,
eTipiK дос болады, соцынан Кобыландыны елт!ру жайын кез-
дейд’1.

Аиырмашылык,тары мынада: Алшагыр (Мурында) Кобылан-
дыны елт!ру ушш Байкасца, Кемлицаска деген батырларын кас-

тарына кеп эскер косып бергп карауылга аттаядырады. «Сеаде р
алыста карауыл карап журе бер!цдер. Men сендерге карсы Кобы-
ландыны аттандырам. Сонда бэр!ц жабылып Кобыландыны елп-
р!цдер»,—деп буйырады. Сонан кейш Алшагыр Кобыландыга
Kici салады да: «Ел!мд! жау коршап тур. Бупнертен жау шаб-
уыл жасамак. Шын досым болсац, менщ жауыма карсы аттан,
кутдар», — дейд:'. Кобыланды Алшагырдыц т!легш кабыл алады.
Алшагыр Кобыландыны Байкаскалар кеткен жакка с!лтеп ж!бе-
pefli. Кобыланды: «Жауыцды жецем, алпыс кунненкалман ора-
лып келем», — дейд!. Б!рнеше куннен кейш Кобыланды Байкаска
мен Кемпикаскага кездесед). Катты согысып оларды жецед!.
Жауларын жецген Кобыланды дем алып жатса, тус керед!, елшщ
шабылып калганын б!ледг Елш шауып алган Алшагырдан Кобы-
ла иды кек алады, оны жецед!.

Енд! HypnefiicTin жырына токталайык- Hypneiiic жырында:
Кобыланды ер жеткен кезде Карт Кожак бастаган кырык батыр
болады. Олар калмактын Алшагыр ханына шабуыл жасайды. Bi-
pam. оларды Алшагырдыц Ер Тэуке делен батыры устал алып
зынданга салады. Карт Кожактар одан кашып шыгып, Кобылап-
дыга келед! де мундарын айтады. «Алшагырдан кег!м!зд! опер»,—
дейд). Кобыланды кырык батырды ертш, Алшагырга шабуыл жа-
сайды. Ер Тэукеш елпредп Алшагырга комекке калмактардын
Карабек бастаган калыц колы келед!, оларды да Кобыланды же-
цедь Содан кейш Алшагыр жеюлгендшш айтып, Кобыландыны
достыкка шакырады. Екеу! достасады. Б!рак, Алшагыр Кобылан-
дымен сез жузшде дос болады. Кобыландыны елпрущ’ц амалын
ойлайды, би жэне уэз!рлер!мен акылдасады. Калмактардын ец
мыкты батыры Барсага хат жазады, муцын шагады. «Мен саган
Кобыландыны жтберемш, оны елт!р!п кепмд! эпер», — дейд!. Со-
нап кейш Алшагыр Кобыландыны конакдеа шакырады да: «Кал-
мацтыц Барсакелмес дейтш кушт! ханы менщ ата жауым ед!.
Егер шын дос болсац, содан кепмд! алып бер», — дейд!. Кобы-
ланды разылык б!лд!редй Кобыландыныц ата-аиасы, карындасы,
Курткалар батырдыц бул сапарга баруына карсы болады. Алша-
гырдын алдап ж!берш отырганын жэне Кобыланды кет! ci мен елд!
шабатынын айтады. Буган Кобыланды кулак аспайды, касына
Карт Кожак бастаган жолдастарын ертш, Барсага аттанады. Ко-
быландынын келетшш б!лш оныц жолын тосып журген Барсаныц
бас батыры Каршыганы ©лт!ред!. Калыц кол алып, Барсаныц ез!
шыгады. Он алты кунге созылган жекпе-жек согыста Кобыланды
Барсаны да жецед!. Сол кезде Кобыланды тус Kepin, елшщ ша-
былганын б!ледг Кобыланды кайтып келед! де, Алшагырдан ел-
журтын босатып алады жэне хайды жазалайды.

Кобыландыныц жорыктары жайында Мурын, Нурпейк, Айса
^жырлаган непзг! эцпмелер осындай. Жыршылардын барине ор-
так эцпменщ б!р!: Алшагырдыц (Акшаханныц) Кобыландымен
eTipiK дос болуы, батырды алдап ел!мге жумсауы, Кобыланды-
ныц жауларын жену!. Еюнш! ортак эцпме: ханныц зулымдык-

жауыздыгы, киянатшыл екендтп. Уцпншк Кобыландыныц Алша-
тырдан кек алып, ел-журтын азат cryi. Бул сешлд! ортак, уксас
эцпмелерд! эр акын эр турде жырлайды. Мурын мен Айса кыска
турде айтса, Hypnefiic молынац камтып, эрбгр усац жайлардыц
езЁн ултаптын экетед!.

Жогарыда «Кобыланды батыр» жырыныц варианттарын идея
жэне сюжет курылысы жагынан ей салага белшетшдагш ескер-
тш, сотам сэйкес б!раз талдаулар да жасадык. Бутан Караганда
жырдыц Мергенбайлар айтатын варианты ертеректетутандытын
ацтартатын секшдп Ал соцгы ацындар жырдыц есй сюжетш жа-
цалап айтканы, берп кездщ когамдык жатдайлары оларга кеп
эсер еткещцп байкалады. Олай дейтш себсб!м1з: Мурын, Айса,
Нурпей1стер советик дэуйрде таптык сапа-тсез1м’| оянган, халыкты
революциядан бурын хандар мен байлардыц канал, езш келген-
дшн тусшген акындар ед! жэне мундай канаудыц шет жатасын
ез квздерЗмен керген де сдк Сондыктан да олар Кобыланды ба-
тырды ерте замандаты басцмншы жаута карсы аттандырудан
repi, канаушыларга карсы куресДредн Олар жырдыц сюжет
жел1с1н 6epri кездщ тарихи шыпдырына карай, халыктыц есшен
кетпеген факплердщ тенлрелме курады. Сейтш, ecxi жыр таптык
туртыдан кайта жырлантан деуге боладыГ^

«Кобыланды батырды» жырлаган акындардыц

Жырдаты кайсысы болса да, адам образын жасауга ерек-
р	те мэн берсдь Халыктыц дос-душпаны кайсы

екенд!пн дэлелдеп керсету ушш жырдаты басты адамдардыц ic-
эрекетш сипаттайды, олардын жагымды, жагымсыз образын
даралап керсете отырып, бэрш есте каларлыцтай етш суреттеу-
гй тырысады-

/ Кобылам ы Кобыландыныц батырлыты женшде жыршы
L^ko а ды, ацындардын бэр! де (Марабайдан баскасы) эцп-
мен! арщен, баланыц тумай туртан кезшеи, Токтарбай мен Ана-
лыктыц 6ip перзентке зар болуынан бастайды, Будан, 6ipimui-
ден, шаруакор, адал ецбек ет’ш ел-журтын асырайтын; еюнипден,
1’шк1 жэне сырткы жаулардан халыкты кортап алатын батыр ул
болуын арман еткен халык киялы кершедь Осындай батыр улды
халык атынан 1здеп Токтарбай мен Аналыц дуние кезедк Эрине,
ондай улды тэщрден сураушылык— ерте кездеп’ адам баласы-
ныц ой-epici, дуние танымы темен сатыда болтан кез!н ацтарта-
ды. Bipax, энпменщ Hieriari идеясы — халыкка камцор болатын
батыр ул 13деуден туган.

Сондыктан халык угымында мундай адамныц жаратылысы
да, туысы да баскалардан ерекше болу керек. Ондай ерекшелге
фантазията, мнфке байланысып жатады.

Дуние жуз!л1к эпость ц кебшде батыр образы батырдыц есей-
ген кезшен басталса, Кобыландыныц болашакта аскан батыр
бслатындыгы оныц ана курсарында жаткан уагында-ак бйнне-
Д1. Мэселен, Кобыландыныц шешес! Кобыл ан дыра еш кабат ке-
31нде жерге асына не арыстанныц журепн, не айдайардыц етш

жейд1, немесе кара тасты шайнайды. Сойтш жершщ басады. Бул
жайды Мурын жырау:

Eip кундер! болганда,
Катыни жер!к болады,
Жер!п неге каиады.
Койдан кошкар сойдырды,
Жсрш! оган канбайды.

Туйеден бура сойдырды,
Mcpiri оган канбайды.
Сиырдан бука сойдырды,
Mepiri оган канбады.
Жылкыдан айгыр сойдырды,
Жер1г1 оран канбады.

деп суреттейд!. Содан кей!н Кобыландыныц nieineci жерш асына:

«АйдаЬардыц басын алдырды,
Аузына катын салдырды,
Жер1гш ceiiTin кандырды»,—
дейд!-

Ал, Айса Байтабыновтыц айтуындагы «Кобыланды батырда»
батырдыц шешес! жер!к айы кезшде:

Катыр-катыр кара тасты шаипады,

Азудам азу калмады,
Жаланаш карра аунады,
Аунап efli тоцбады,—

делшедЕ Акырында Кобыландыга ею кабат болган ана арыстан-
ныц журегш жеп кана жершш басады.

Бул жайды «Кобыландыныц» баска вариапттарынан да ке-
руге болады. Мэселен, Кобыланды жайындагы 6ip жырда:

Жерйтм менщ канар деп, Жер!пм менщ канар деп,
Шырадай ks3im жанар деп, Шырадай кез1м жанар деп,
Кацтардыц каткан муздарын АйдаЬар жылан басгарын
Тешздщ кара туздарын,	Бытырлатып шайнады,

Кашыр-кушыр шайнады,	Оган да жерщ канбады,—

Жерш оган канбады.

дейдн Ол жерж асына кара тасты да шайнайды, аюдыц етш
де жейдт Б1рак, оныц бэрше кемшрдщ жер!п канбайды. Акы-
рында арыстаннын журегш жеумен жераггн басады.

Алпыска келген ананыц жолбарыстыц (не арыстаннын) жу-
репне немесе аюдын етшс жерщ болуы, оныц курсагында жат-
кан баланыц кандай екенш сипаттап турган сеюлдь Булан
жырлаушылык болашакта елш коргай алатын, арыстандай ай-
батты, жолбарыстай журектт, тастай берш батыр адам болуын
ацсаган халыктын фантазиясынан туган.

Кобыланды жайындагы жы-рларда ананыц жер!к асынап ке-
йш оньщ толгагы, болашак батыр баланыц туысы айтылады.
Мунда ананыц толгагы ете катты болады, ана баласын туа ал-
май, 15 кундей толгатканы жырланады. Толгак кысканда кэр!

ана орден ойга, таудан сайга домалайды, cyfteyiHe емен сырык-
тар, устауыпа Ж1бек желбаулар жарамайды, не сынып кетедд
не узы1П калады. Осындай толгак киыншылыктарын кергеннен
кейш карт ана аман-есен босанады. Сонда:

«Кшдш кескеи эйелдщ

Осы туган жас бала
¥йытып колын тзлдырды».

(Нурпейштщ айтуынан.)

Болашак батыр Кобыландынын туысы осындай. Муныц ез>
Кобыландынын ер жеткен кезде ете кушп' батыр болатындыгын
алдын ала айтып тургандай.

Жаратылысы, туысы ерекше болган баланыи ecyi де, м!нез(
мен цылыгы да, акылы мен айлаеы да баскалардан ерекше ар-
тык болады. Кобыланды жайындагы жырлардын кеб1' оныц ба-
ла кезшдеп ecyine молырак кенлл боледй Елге корган болуга,
баскыншы жауга карсы баруга жарай алатын батырдыц келбе-
Ti бала кезшш еэшен-ак. керше бастайды. Кобыланды алты
жасца келгенде кару алып карауылга шыгады. Сонда:

Таулар куйш, тас ж анган,
Алты жасар баланыи
Елбецдегеи зарпына.

Кобыландынын бала кезшдеп ерекше ecyi оныц болагпакта
елше камкор керсетуге, халкынын жа улары на карсы куреске
жарайтын батыр екенш ангартады. Оныц царулы-кушт1 екендК
ri балалармен ойнагаяда, жылдыга барып ат устал мшгенде,
жалгыз ©3i кузетке шыккан кездершде кезге туседь Бул кезде
Кобыланды ел шетше шыгып царауыл царайтын, жылкышылар-
меи 6ipre кузетке баратын болады.

Кобыландынын шын магыиасындагы батыр атануы онын езЬ
не тец калындык 13Деушен басталады. Бул, эрине, тек «Кобылан-
ды батырда», казацтыц батырлар жырында гама кездесетш
ацйме емес. Ол кеп елдш батырлык жырыпа ортЖ’ эцпме. Олар-
да да JKiriTTiH мыцты батыр екенд1П — езше сешмд! cepiK, сушк-
T1 жар тауын алуына байланысты айтылады. Бул жолда батыр
Ж1г1т элденеше киыншылыцтарды басынан кенцредц кептеген
жаулафын жекедц б!ркатар сыннан етедц содан кейш барып
максатына жетедь

Кобыландынын да алгаш рет шын магынасындагы батыр ата-
нып, данкы шыгуы оныц Курткага уйленуше байланысты. JKiriT
болып ер жеткен Кобыланды езше лайык, тец, жар-жолдас 1з-
дейд1. Б1рак, ондай адам ез елшен (Кыпшак. руынан) табыл-
майды. Сондыцтан, жыршы акындар Кобыландыны Кеюлан
(кейде Кект1м) кемтрдщ елШе аттандырады. Ел угымыпда Ке-
юлан кемшр — ете куигп алып дэулерд! бнлеп отырган адам.
Кек1ланныц кызы Куртцада да б!лпрЛ1К, даналык каснет бар,
акыл жагынан шешесшен артык болмаса кем емес. Сейткен

Куртцага кептеген батыр жшттер гашыц болады, «аламын» деп
дэмеленедп Ол жшттерге Кек’1ланныц да, Куртканыц да коятын
6ip нзна шарты бар. Ол шартта: улкен бэйтерекгйц басына к,о-
йылнан жамбыны садакпен атып тус!рген адамга гана Куртка
тиед'1 дел!нгеи. Б1рак бул шартты Кобыландыдан баска ешб1р
ба.тыр орындай алмайды.

/?'~Сонымея жырдын барлык вариантында Кобыландыныц журт
алдында батыр атануы Куртцаны алуынан басталады. Садак-
тыц огымен жамбыны атын туа'ру батырлык емес, ол мерген-
д1к, булай ету Кобыландыныц образына олкы жаткан сеюлд!
болады. Сондыктан жырда, батырдыц куптлнтн керсету уппн,
оган жамбыны аткызбай, кара тас пен шойыннан куйылган д!н-
гект! как аныртады. Садактыц огымен кара тасты (не шонын
дщгект!) как аныруы Кобыландыны ете мыкты алып батыр
спп керсетпек.

Кобыланды Кекьланныц алып дэулер'ш де жарыста жекш шы-
гады. Blip келдщ суын б1р-ак урттай салатын, колдарына улкен-
улкен тауларды ойыншык етш устап журетш алып дэулерд! Ко-
быландыныц жену!, оныц жаратылысы ерекше, бойында аскан
куш! бар батыр екендиш керсету уннн келпршедй Мундай ба-
тыр ел шетше кандай жау келсе де, оган карсы туруга жарайды,
опдай жауларды жене алады, сейтш, елше камкор болады деген
iicriari идея жырга косылады.

Жыршы акындар Кобыландыныц туысын, балалык шагын,
Курткага уйлену жайын айта отырып, муныц бэр! батырлык К-ке
даярлык дегендей корытынды жасайды.

Будан аргы жерде жырдыц барлык вариантында Кобылан-
ды OMipiHiH екшш1 кезеш, Отанын коргагап, халыктын жаула-
рыпа карсы согыскан кездер! айтылады. Осы непзде Кобылан-
дыныц батырлык образы жасалады. Эрине, жыршы акындар
Кобыландыныц ел коргауда жасаган батырлык (стер'ш салгап
беттен сипаттап, толыгынан айтып тастамайды. Жыршы акын
ез1н’щ жырын, ец алдымен, усак эцпмелерден бастап, содан ке-
йш улкен окигаларды баяндауга i<iршедн

Осы тургыдан Караганда, жыршылар Кобыландыныц ел кор-
гаудагы батырлык образын да б1рден тугызбайды. Олар Кобы-
ландыныц ерлш icTepin эр энпмеде, эр жагдайда 6ip суреттей
отырып, халкына корган болган, баскыншы жауларга карсы ас-
кан ерлшпен согысып жауын жецген батырдыц образын жасай-
ды. Ец алдымен батырдыц не себепт! ерл!к керсетуге тийгп екен-
Zliri айтылады. Бул себеп батырдыц халкы, Отаны болады. Ко-
быланды езшщ елш, ата-анасын, туган-туыстарын жаксы кередк
шын ыкыласымен суйед!, езш олардыц корганы деп б!лед(. Сон-
дыктан да ол ез елше кандай жау келсе де карсы туруды, елш
жауд-ан коргап алуды максат егедн Буган жыршылар тыцдау-
шылардыц кешлш аударады.

Кобыландыиа Караман келш, Казаниын, жаугершипк жасап,
элденеше рет елдщ мазасын алгандынян жэне сол Казан тагы

да шабуыл Жасап келе жатканын естЁгенде, ол ашуы буркырап
намыстанады, халыктыц басына тенген каушке катты киналады,
тула бойын ыза кернейдЁ, кару-жарагын асыныл баскыншы
жау — Казанга. карсы аттанады, Елше Казанныц езЁ келш ша-
буыл жасауын кутЁп отырмайды, баскыншы жауды ез жерЁнде
талк'а-ндауды максат етедЁ. Бул сапарга бармауын етЁнген ага-
йын-туыстарыныц сезЁне Кобыланды кулак аспайды. КыпшакелЁ-
не ойран салу мадсатымен келе жаткан жаура карсы аттанбай,
уиде отырып калуды намыс кередЁ. Сондыктан да ол карындасы
Карлыгашка берген жауабында, езЁшн. халык ушЁн туган батыр
екенш, агайын-туыстан да, жеке карабасгыц амандыгынан да
халык намысы, ел муддесЁ артык екенш б'1лд'|реД1.

БэрЁнен де кымбаты ез Отаны, ез халкм деп бЁлген, оны бас-
кыншы жаудан коргап алу —халык yuiin туган батырдын басты
борышы екенш тусшген Кобыланды манданта аттанады. Осыдан
бастап, халык намысы ушш баскыншы жаура карсы аттанган
батырдын майданда жасаган ерлЁк icrepi жырдыц неп'зн эцпме-
сше айналады. Жыршы акындар Кобыландыныц жау батырла-
рымен куресш бЁрден жырлай салмайды. Ец алдымен, кас ба-
тырлардыц б1р-б'|р»мен калай кездескенЁ айтылады. Энпме
олардыц танысуынаи басталады, Екё батыр жекпе-жек согыска
кЁрЁспестен бурын, б!р-бЗрш сезбен сынасады, сезбен найзалап
алады. Эркансысы сез аркылы ездершЁн. куштЁлЁктерш бЁлдЁредп
Олардыц ез сездер! аркылы батырлык образдары жасалады.
Мэселен, Казан батыр езпйц мыцтылыгын, талай жауын женге-
нён айтып, Кобыландыныц согыспай багынуын, устшдеп кек
сауыт пен астындагы Тайбурылды бере коюын талап етед!. Ei-
рак, оган Кобыланды кенбейдЁ, Казаннан куштЁ болмаса, кем
еместЁгш, epericce, Казанды жецетЁнЁн ескертедс

Кобыланды мен Казан алгашкы кездесулершде 6ip-6ipin сез-
бен шенесЁп алганнан кейш, колма-кол урысда кЁрЁседс Сонда
екЁ батыр:

Ырган сапты суцпш,
Ыргай-ыргай салысды,
Найза канга майысты,
Кармак болып кайысты,
Итеркш турысты^,
Ат тЁзес’ш бупстЁ,
Бупсе, бупсе туристы,
Тебшпден тер акты,
Кабыргадан кан акты,

ТукЁргенде жын таггы,
Канжар калды кайысып
Сем сер калды майысып.
Ерлер жаннан туцЁлдЁ,
Аш кузендей бугЁлдЁ.
ЕкеуЁнЁц ак сауыт
Шыгыршыктан сеплдЁ...
Екеуппн. ак сауыт
ЕскЁ бездей жыртылды..

Осы ретпен олар кеп алысады. Акырында, Кобыланды Ка-
занды жецед]. Будан кейш ол КебштшЁ, Алшагырды, Шошай мен
Барсаны да жецедЁ. ОйткенЁ, Кобыланды эд Ёл ic ушш, халык
намысы ушЁн куреседЁ. Ал, жау батырлары канша мыкты болга-

1 БЁржаниын жырыиан.

вымен де женййс табады, ейткен! олар езпнц халцын коргау
уш!н, эд!л !с уш!н емес, баска елдерд! езше багындырып алу
ушш куресед!. Сондыктан да олардыц жолдары болмайды. Ко-
быландыдан жен!лш калады. Бул арада жыршы акындар жау
батырларыныц шапкыншы екенд!г!н, ондайлардыц жауыздык
арекетз ешкашан да 1ске аспайтынын, оны эд!лд!к жецетшш ду-
рыс кереетедн Сонымен катар, олар Кобыланды аркылы ад!л-
Д1к icTi суйг!ш, сол жолда кандай ерлхк болса да жасау цолынан
келетш халык кушш суреттейдй Екшпп сезбен айтканда, бул
жерде Кобыланды образы аркылы халыктыц цаЬарман купи
бейнеленедЁ

Кобыландынын батырлык образы оныц жау батырларымен
жекпе-жек согыстары аркылы тана ашылмайды. Бул онын ба-
тырлык образын жасаудыц 6ip жолы тана. Жыршы акындар
Кобыландыны жаудыц кеп эскер!мен де согыстырады.

Халык намысын коррау ушш туган Кобыланды баскыншы
жаудыц сан мыцдаган эскер!мен кездескенде, одан урейленш
зэрес! ушпайды, тайсалмайды, корку дегеши ес!не де алмайды.
Кайта жау аскерлерш кергенде, Кобыландынын куш-куаты арта
тусед!. Жау эскерлерше карсы шабады:

Ерд!н жаудан кашуы
Ар-намысца бурыс-ты,—

деп, этой салады. Жалгыз ез! жаудыц самсаган колын кырып
тастайды.

Кобыландынын осыншалыц ерл!к жасауы, жасанган жауды
жапыра кыруы — бул б!р адам аркылы бер!лген халык куипнщ
сипаты болмак. Кобыландыны ер л in !ске бастаган да, оны рух-
тандырган да халык, халыктыц намысы. «Елш сунген ер болар»
дегендей, Кобыландынын батыр атануы, ерл!к жасауы — онын
сл-журтын, халцын адал ниет, шын кецЫмен суйгендшшен. Кай-
да, кандай жагдайда журсе де Кобыландыныц есшен ел-журты
кетпейдй Ол жорыктан кайтып келе жатып елш!ц шабылып
калганын тус! аркылы бьлед!. Буран катты ызаланады:

Жау шауыпты ел!мд!,
Душпан басын бел!мд!
Kecin кетт! жел!мд!,—

дейд! Кобыланды Карлыгага.

Кобыланды ел!нщ журтына кез болады, «тан атканда кара-
са, журты жатыр, ел! жок» екешяе, халыктыц жау колында кет-
кенше цамыгып:

Алтын ерге суйенш,
Оксш-ексш жылайды.-—

Баскыншы жаудыц Кобыландынын ел-журтын шауып экету!,
халыкты зар жылатып Кызыл цанга бояганы батырга катты ба-

тады. Ел басына туган ауыр куйге Кобыланды ете кайгырады,
кезше канды жас алады да:

Шерменде болган халдыма
Типзейш пайда деп,—

жалгыз ез! тагы да майданга, елш Алшагырдан дутдарьш алуга
аттанады. Шерменде болган халдын жаудан кутдарып алу ушш
«шыбындай жанын шуберекке туйед!», бул жолда тагы да ер-
л!к icrep жасауга бел байлайды. Сондыктан да, жыршы адындар
Кобыландыны ел-журтын, халдын суйген патриот ул, шын батыр
ет!п жырлайды, оныц icin басдаларга улп етедн

Жыршы адындар Кобыландыныц патриот батыр екещцпн ха-
лык угымында дас батырга тэн касиеттер!мен де дэлелдеи тусе-
Д1. Ол дасиеттер: айткан сезде турушылык, намыскорлык, ац-
галдык, жолдастык-достыкты садтаушылык. Муныц 6opi халык
угымында батырлыдтыц белг1с! саналады. Бул дасиеттер Кобы-
ландыныц бойында да ба.р екендшш жыршы-акындар дэлелдеп
керсетедй

Алшагыр хан Кобыландымен ет!р!к дос болады да, батырды
алдап елт!ру жайын карастырады. Осы мадсатын жузеге асыру
уш!н Алшагыр Кобыландыдан: «Дос болсац, менщ жауларым-
нан кед опер»,— деп етшедк Бутан Кобыланды разылыд б!лдь
pin, жорыдда аттанады. Алшагырдыц залымдыдпен Кобыланды-
ны жорыдда аттандырып отырганын бшген Куртка батырдыц
бул- сапарга бармауын сурайды. Б!рад: «Ею сейлегешм елгенге
теп., айтканымнан дайтпаймын»,— ден Кобыланды Куртканыц
сезше кулак аспайды. Бул эцпмен! жыршылар Кобыландыныц
6ip сезд!, уздене тургыш, айтданынан кайтпайтын батыр екендь
пн керсету уппн келт!рген.

Халык угымында дас батырга тэн касиеттщ 6ipi — намыс-
дорлыд. Бул дасиет, намыс сез!м! Кобыландыда да бар. Мэсе-
лен: «Елшд! кызыл ба стык Казан батыр бастаган эскерлер! шан-
далы келе жатыр»,—дегенде, немесе; «Елщд! Алшагыр шауып
экетп»,— деген хабарды естшенде, Кобыланды батыр ©те катты
ашуланады, ызаланады. Жаудыц баса-кектсп келе жатданына
намыстанады, баскыншы жауга карсы аттанады. Бул тек кана
Кобыландыныц эз!нд!к намысы емес, ол халыдтыц намысы.
Халык ашуы, халыктын цайарлы намысы жырда Кобыланды
аркылы керсетытген. Мунымен катар, жырда Кобыландыныц
ез!нд!к намыстары да суреттеледй Муны жыршы акындар,
acipece, батырдыц жауга карсы жекне-жекке шыккан кездер!
тусында, немесе Кобыландыныц Кебшп кызы Карлыгага
айткан:

©шт! болган экеннен
©ш!мд! алмай мен кашпан,
Кект! болган экеннен
Кепмд! алмай мен кашпан,—

деген сездер!мен дэлелдейд!. Эрине, мундагы намыстанудыц не-

пзшде де халык кеп бар, 6ipan оны жыршылар Кобыландыныц
ез намысы есебшде келпредп Сейпп, жыршы акындар Кобылан-
дыны намыс батыры епп керсетедй Намыс ушш курескен батыр-
дыц образын жасайды.

Халык угымында кас батырга тэн касиетпц 6ipi— ацгалдык-
Шын батыр бала мшезд! аццау, ацгал болмак дегендд жыршы-
лар Кобыландыныц бойынан да табады. Мэселен, Кобыланды
Караманныц эзййне нанып калады да, Куртканы елпре жаздай-
ды. (Кейшнен, муны Кобыландыныц eai де мойындайды.) Жаца
t-ана таиысып дос болган Акшаханныц немеое Ханбибппц алдап
ел!мге ж!берш отырганын Кобыланды ацгармай, ацкаулык жа-
сайды. Жыршылар муныц бэрш Кобыландыныц батыр екендпш
керсетепн дэлел епп келпредн

Батырлар жырында кеп кездесспн эцпмешн 6ipi—батырлар-
дыц достык-жолдастыгы. Дос бола б1лу, оны шын кешлмен ка-
Д1рлеу, сол достык ушш керек жер'шде жан беруге дейнг бару —
батырлардыц Heriari шарты деп есептелген. К1мде-шм осы шарт-
ты булжытпай орындап отырса, оны халык батыр деп багалаган.
Кобыландыныц да осы шартты KipuiiKcia орындаранын жыршы-
лар молынан корсетедк Мэселен, Караман Кобыландыга келш,
курдастыгын айтады. Екеу! достасады. Содан былайгы жерде,
Караманныц плен бойынша, Кобыланды Казанныц Кырлы ка-
ласын алып бередц Кебштш! женедй оныц мал-мулшн жэне Кар-
диганы сауга сураган Караманга бередё Осыныц бэрш ол Ка-
раманныц жолдастык-курдастыры уппн 1стсйдн BipaK, Караман
муны багаламайды, Кобыландыны жау колыпа (Кеб(кпге) тас-
тап кетуге дейш барады. Кобыландыны умытып та кетедн Буран
Кобыланды кынжылмайды. Жыршы-ацындар осы туста да Ко-
быланды мен Караманды салыстыра келш, Кобыландыныц дос-
тык-жолдастыкты жогары багалаган батыр екенш, бул кас ба-
тырлыктьщ белгкй екенш ацгартады.

Мунымен катар, жыршы акындар Кобыланды образын оныц
агайын-туыстарыныц жэне жау адамдарыныц сез1мен де, акын-
дык сипаттау жолымен де толыктыра, улгайта туседй Кобылан-
дыны оган карсы куресетш жау адамдарымен салыстыра отырып
та, батырдыц батырлык образын бередй

Кобыландыныц халык ici ушш жан аямайтындыгын, баскын-
шы жауга карсы аскан ерлшпен куресуш, ел-Отанын, халк^ын
адал кец1л, шын ниепмен суйетшдйтн, халык намысы ушш ар-
уятымен кызмет еткен адам екен/цгш жан,е оныц ангырт-ацгал,
намыскор мшезш, жолдастык-достыгын, адампернйлшш жыршы-
акындар молынан суреттей отырып, халкына айбар болар ба-
тырлык образын жасайды.

Эрине, жыршы-акындар Кобыландыны жагымды бейнеде ала
отырып, оныц халык плегше жатпайтын кейб'гр штерше сын да
айтады. Кобыланды Караманныц сезше epin, олжа алу упнн Ке-
6iKTiHin елше аттанады. Муны халык жыры колдамайды, батыр-
дыц жагымсыз ici деп керсетед! де, Кобыландыны жау колына

Ат устшен бексеш

Тартып енд! карады,
Буран бексе болмады,
К,араман сэйтш сорлады,—
дейд! жыр. Бул арада жыршнлар Караман турасындагы мысды-
лын удепп Ж1беред1, мазак етедй

Караман — коркак адам. Ол ез кара басыиыц аман-саулы-
рын кездейдЁ Бул ретте ол жауына жалынып, KemipiM сурауга
дейн'н барады. Мэселен, Кебдагшщ колына тус!п калып, зындан-
да жаткан кезшде булардын касына Карлыга келед! де: «Тут-
кынпан босатсам, не дер ед^ндер»,— дейдк Сонда Караман:

Менщ ез1м нашармын,
Тупкпен ауыз ашармын,
Бул бейнеттен куткарсац,

Болайын озден тасаттык.
Карлыга, босат колымды
Бул шаЬардан кашамын,

деи жалынады. Ал Кобыланды Кеб!ктщеи еш алмай кетпейтш-
niriH б[лд1ред1. Осы арада жыршылар Кобыланды мен Караман-
ды тары да салыстырып етедк Сонда Караманнын жасык екешн,
ал Кобыландынын кайтпас кайсар, халыкты коррау жолында
кандай киыншылыкка болса да кенетТн, жауыпан алысып босан-
бай, жай б!реудщ комектесуч аркылы босанып кетуд[ езше ар
керетш батыр екснд!п'н аннартады.

Оз басыныц пайдасын ойлайтын жэне кысылган жерде жол-
дасын жауеа тастап кетудеп тайынбайтын, кеудесшде намыс оты
жок цорцак Караман барлык icir «эз1м рана тындырдым» деп
журед;, Кобыландыны ecine де алмайды. Кеб!кт!н1 жеюн, бар-
лык олжа ез колына тускенде, Караман улкен той жасайды. Bi-
рак оран Кобыландыны шакырмай, айдалада калдырып та ке-
тед’|. Мунысымен де ол жолдастык касиетк адамгерпплпт жок
адам екешн керсетедь

Жыршы-акындар Кар-аманнын. коркактытын, жолдастык ка-
снет1, адамгершшп жоктырын суреттеумен катар, оныц ман-
сапкор «екешйпн де керсетед!. Бул ретте ол кез! тойса да кещл!
тоймаган, кешл! тойса да кез; тоймаган адам бейнесшде алы-
нады. Казаннан тускен кеп олжага кез! тоймаган Караман Ке-
б1ктшщ елше бару жайын айтады. Ондагы максаты Кобыланды-
иыц куийн пайдаланып, тагы да кеп олжа тусгру болады.
Мунымен де турмай, ол унем! саура сурап журед!. Енрде Кобы-
ландыдан Карлыганы, екгннпсшде Карлыгадан Каныкей мен
Тыныкейд! саугага алады. Осы туста халык жыры Карлыганын.
сез i мен:

Келге б1тксн жекеясщ,
Bypuiiri жок TiKenciH..
Артык аскан багац жок,
деп шенеп етещ.

Кудайдан сурар шаман жок,
0зще б1ткен мал-жанды,
Саурадан жиран екенсш,—

Караманнын касиетс!з адам екенд!г1н Кобыланды да б!лед1.

Б!рац оган екпе, наз айтпайды. Оныц себебк Караманныц кур-
дастыгын ескергенд^ктен; екшшщен, мундай адам ашу-екпе, наз
айтуга турмайды деп тусшгендштен сек!лд!. Солай болса да;

Неше батыр болсац да.	Оз! тугдч алмаймын

Уйде калган Куртканыц	Сагынганда б>р ауыз

Сатса алмаймын езше,	«Калкамжан» деген сезше,—

дейд! Кобыланды Караманга.

Сейпп, халык жыры Караман образын жагымсыз бейнеде
сурегтей отырып, оныц !стер!н м!неп, мыскылдал мазак, етедь
Мундай адамдарды жыршылар ул ri ету ушш емес, одан журтты
жирещцру уппн жырга цоскан деуге болады.

„	Халыктык батырлар жырында суреттелетш эйел-

дер кебшесе батырдыц сушки жар-жолдасы, се-
ш’мд! cepiri, акылшы досы ретшде алынады. Халык эйелдер
жоншдеп эд!летп,турашыл кезкарасын ауыз эдебиетше енг!зген-
де, акылды, бьчпр, дана адамдар эйелдер арасынан да шыгатын-
дырын керсетедй Мундай эйелдерд! ерлермеп катар койып жы-
рына косады, олардыц жагымды образын жасайды.

Осы непзде туган керкем образдыц 6ipi — Куртка.

Халык жырында Кобыланды кандай ардакты болса, Куртка
да сондай. Егер халык жыры Кобыландыны ел коргаган, халкы-
на камцор болган батыр деп керсетсе, Куртканы акылды, бшпр,
дана адам деп жыр етедн

Курткапыц аса акылды, б!лг!р адам екендш! оныц Кобылан -
дыра керсеткен камкорлык !стер!мен суреттелсдй Бул ретте ха-
лыктыц Кобыландыга айтар акылы да, керсетер кемеп мен кам-
корлыры да осы Куртца аркылы бер!лген деуге болады. Курт-
каныц осындай акылды, б!лг!р адам екеид!г! Кобыландыга
керект! тулпарды, кару-жарацты даярлап берушеп басталады.
Муны ол батырдыц данкын кетеру ушш емес, ел камын ойла-
гандыцтап жасайды.

Осыдан былайгы энпмелерде Куртка бей нес! жырда айкын-
дала беред!. Ол кысылгаи жерде жол табатын, акылга салып ic
кылатын, жагдайды шолып, болашацты болжайтын 6inrip адам
бейнесшде жырга косылады.

Караман келш, Кобыландыныц Казанга карсы аттануын еп-
нед!. Кобыландыныц: «Бул сапарга барар-бармасымды уйдеп
Куртцам б!лед!»,— деген сезш есигенде, Караман оган пл тип-
зед!. Караманныц бул сезше катты ызаланган Кобыланды.
Куртканыц басын алмак болып аулына шаба женелед!. Осы 6ip
кысылшац шакта, Куртка: «Ацылмен ойлап, жол табады»,—
батырдыц алдынан бук!л кару-жарагын жэне Тайбурылды алып
шыгады. Сейпп батырдыц ашуын таркатады.

Казанга карсы аттанбац болып турган Кобыландыга Куртка
акыл айтады, Караманныц кандай адам екендшш сипаттап бе-
ред! жэне осы сапардан кашан ораларын, ел-журтынын кандай
куйге ушыраган кезшде кайтып келерш болжайды. Кешннен

Куртканыц сез! шынга айналады. Эрине, Куртканыц бул айт-
кандары аруацка, балгерл!кке суйенгенджтен туган емес. Ол сол
кез дан, шыидыгына нейзделген. Ол замам да ел мен ел ДЖ апа-
сыида эр турЛ1 айцасулар, 6ipiH-6ipi анду, торулар кеп болтан.
Елдш батыры тетке шыга калса-ак, оны ацдып журген жаула-
ры пайдаланып шабуыл жасаган, шауып экеткен. Ондай жау
Кобыландыда кеп болган. Куртка болжау айтканда, осыны
еске алады. Караман кемек сураганда, оныц батыр емес екендь
пн Куртка б1рдан-ац таниды. Касында кырык мыц эскер; бар
адамныц кемек сурауы коркактыктыц белггй деп бщед1 жэне
ондайлар ез кара басыяыц камын ойлайтындырын тусшед!. Му-
нын 6apiH халык жыры Куртканыц акылды, б]лпрлшш керсету
ушш кедпредд.

Куртка кандай куйге ушыраса да, Кобыландыны есшен шы-
гармайтын адал жар бейнесшде суреттеледр Ел-журтын Алша-
гыр шауып алып байлауга тускен кезде де, Куртка акылмен ic
1стейД1. Кобыландыныц келетшше сенед! де, 6ip кезде Тайбурыл
байланган алтын казыкты жэне кулге кемш язык тастап кетед1;
Жолшыбай тулпардыц жем1н шашып отырады. Буларга Кобы-
ланды кез болады да, ел-журтын кандай жаудыц калан карай
алып кеткенщ бщ.едТ Куртканыц бгппрлшпен (стеген осы б ip
цйшц кейшнен Кобыландыныц ел-журтын жау цолынан босатып
алуына кеп кемеп тиедь Алшагырдыц колына тусш, камауда
жаткан куншде де Куртка Кобыландыдан кудер узбейдц кайта
сагынышы арта бередй Кобыланды келш, Алшагырдыц корга-
нын калай алу жайын оЙлап турган шацта оныц алдыпап Курт-
ка шыгады, ол акыл-айласымен Алшагырды алдайды жэие Ко-
былаидыга корганды калай бузудын жояын айтады. Сейтш ол
бул жерде де батырга кеп жэрдем жасайды.

Куртка Кобыландыныц достары мен душпандарынын алдында
абыройы туспеуш де катты ойлайды. Алшагырдан ел-журтын бо-
сатуга келген кез in де, алдынан шыккан Куртцага Кобыланды са-
гыныш сез(м1н бшдтредп Батырдыц мунысы ацгалдык екешн 61л-
ген Куртка: «Эу>ел1 жау цолыиан ел-журтыады босатып ал, олай
етпей турып, менiмен болып кетсец —доска кулю, душпанга та-
ба боларсын, елш босатпай жатып, эйел!мен кетп деген сезте ца-
ларсыц»,—-деп акыл айтады. Журт алдына батырдын есек сез-
ге ипкпеуш, абыройы туспеуш ойлайды.

Тагы 6ip мысал: Мурын жыраудыц жырында Алшагыр хан
той жасап Кобыландыны конакка шакырады, тойда ат жарысы
болатындырын хабарлайды. Той га барар алдында Куртка Кобы-
ландыга мынадай акыл бередк «Алшагыр хан сеш сынамак, ре-
Т1Н таггса, сен'1 бала деп мазац етлек. Сен ез'щД1 ханнан кем уста-
ми, алдыниан кыз-келшшек, боз&алалар микса, оларга карами,
хан ордасына тура тарт та, Tepine отыр. Ат шабысы болса, бэйпге
Косатын тулпарыца езщ м[нбе, баска 6ip баланы м1нпз»,— дейдЕ

Жыршы акындар Куртканыц акылын, даналыгын, бьлпрлж
тстерш аса жогары багалайды, оны жастарга улп етед!. Куртка-

ныц 1стер1не суйсшген халык Кобыландынын. сез^мен «акылы
артык. Курткажан, хан белуга лайыцты» деп керсетедй Будан
халыктыц халыкка коргап болган ерлермен катар акылды, дана
зйелдерд! де ардактаганы кержедё

„	Егер жырда Куртка акылды, 6iarip, дана, адам

Карлыга. бейнесшде суреттелсе, Карлыга кек сауытты киш-
ген, кек суцгпп устаган батыр тулгасында алынады. Онын icre-
piiie батырлык сипат бередп

Жыршылардыц кайсысы болса да (Hypneftic пен Мурьгн жы-
рында Карлыга кездеспейд!) Карльшаны батыр, ежет кыз eTin
сурегтейдп Олар Карлыганыц батырлык ктер! ел коргау Слеп-
не байланысты еместптн, сны бугаи бастап журген махаббат ку-
пи, кыз намысы екеидп-ш керсетедк Муны эр акын езшше дэлел-
дейдй Марабай, Б1ржан, Айса жырларында Карлыга—KeoiKTi-
ден туган батыр кыз, онын. бар мандаты, арманы e3i сектлд! ба-
тырпа косылу—деп дэлелдепедк Бул максатьша жет у жолында
бэгеттердш, кеп екендшш Карлыга жаксы туошедй Ен dipintni
бегет ез 3Keci Кебйсп деп бмедп «Егер экем Кебшт! менш езш
суйгеп Ж1гтме бермейтш болса, онда мен экемд! елпрмекке бел
байл'ап ед1м, сол уппн онын устшдеп кек сауыттын. кшдш ту-
сындагы уш кезш кем токып ед]м, сол жершен аттырармын деи
ед1’м»,— дейд! Карлыга.

Мергенбай жырында Карлыганын анасы мусылман кызы еД1,
оны Кебшт! жауrepiniлiK кезшде тартып экелген ед! делшедй
Сол ана елер алдында Карлыгага 6ip улкен аманат тапсырады:
«Meili, Ke6iKTi зорлыкпен алды, жас emipiM корлыкпен еттй
Еши сен суйгешне цосыл, егер 6ip мусылманга кез болсац, одан
айрылма, етепнен уста», — дейдй Анасыиын осы аманатын есше
сацтаган Карлыга, езше тен жар-жолдасты мусылманнан 1здей-
дп Бул жолда кандай бегет болса да, оган кар=сы туруга, жену-
ге бел байлайды.

Сейтш, жыршы-акынцзр Кярлыганыц ерлш icrep жасауы,
батыр кыз атануы — оныц бас бостандыгы уппн куресушен, суй-
ген ж'1п*т1не косылу арманына жету максатынан туган деп сурет-
тейдй Осындай мадсатты алдына дойган Карлыга ойламаган
жердей Кобыландыга кездеседд оны б!рден-ак унатады, езше тец
тутады, гашык болады, Кобыланды жагьша шыгады, Сопдык-
тан да ол:

Арманым жок дуниеден
Кобыландымен бас косып,
Bipre журш елеем деп, —

ант етедй Оныц бар арманы да, т1леп де Кобыланды болады.
Кайткен кумде дс батырдыц кезше ryciri, оны шын жур^кпен су-
йетшдтн сез{мен емес, iciмен керсетупе тырысады. Ол Кобылан-
ды ушш колынан келген жэрдем-кем1епн <аямай'ДЫ, «шыбындай
жанын шуберекке» туй ед i. ©йткенй

Карлыга сынды сулудыц
Конья i катты суйед!,
Кобыландыдан баланы. —

Кобыландыга гашыц болтан Карлика, осы жолда жан цияр-
лык Гетер Гстейд!. Ел-журтын тастап Кобыландыга еред-i, ез экес!
Кеб!кт!нГ елтГр!суге кемектесед!, тукан iHici Быршымбайды елть
ред!. Мунын бэр1'н ол ез намысын цоргау ушш, суйтен адамына
досылу ушш жасайды. Осындай жан циярлык [стер жасаган
Карлыканы халык жыры батыр бейнесшде жырлакды.

Карлыганыд кушт! адам екенд!п жырда мол кершш отырады.
Мэселен, Кобмгг! Кобыланды мен Караманды устап акел-in, олар-
ды зынданта салуды Карлыгага тапсырады. Сонда Карлыга Ко-
быланды мен Караманды ек! колтыгына:

Богжамаша кысып ап
Акырьгн алып жонелд!.—

— деп оныц алып кушт! батыр екендЕгш суреттейд!. Алщагыр-
дан Кобыландыныц ел-журтын босатып алу жолында Карлыга
б!рсыпыра ерлжтер жасайды., жау батырларын найзамеи utin
тастап отырады. Кейшнен ол Кобыландыныц еа!н де ат уст!нен
туа'рт кетедL Мунын, бар! жырда Карлыганыц батырлык. об-
разын жасау уш!к алынады.

Карлыга тек батыр гана емес, ол ез!н!ц ацылы, адамгершшк
мшездергмен де сунглмд!. Кобыл ан дыл ар Кеб!кт!н! жецед! де,
оныц цурмет!не Караман той жасайды, Б!рак Караман буя тойга
Кобыландыны шацырмай, айдалада жалгыз цалдырады. Буган
Кобыланды капаланады, камыгады, сол кезде бул жайды б!л!п:

«Кобыланды жалгыз калган соц,
Карамандай жаманга,
Толып жаткан кеп цнят
Артыцша кур мет цылган соц,
Кыз да болса Карлыга...» —

келед!, Кобыланды Карлиганыц адамгериплпт Караманнан ар-
тык екенш 61Л1П, оган ез!н!ц тусш, ел!нщ шабылып цалганын,
бул жанына катты батып турганын айтады, Сонда Карлыга Ко-
быландыпыц кайгысына ортак екенш б!лд!ред!, кайгыланган ба-
тырды жубатып:

Ер де сасар болар ма,	Булшген елге жете кер,

Етепн баса-р болар ма...	Шабылган елге жете кер,..

Мундай !ске куанбай	Мен де артыцнан барайын...

Батыр катар болар ма.„

деп, Кобыландыга рух беред!, Кобыландыны шын суйгендштен
оган сез!мен де, ерл!к !с!мен де кемекгесед! Осы туста халык
жыры Караман мен Карлыганы салыстырып етед! де, Карлыга-
ныц жолдастыгы, адамгершшп Ка₽аманнан алдецайда жогары

екендНн ангартады. Кобыландыга кемек беруге Караман жара-
маса, Карлыга сезшде турып, Караманнан ерлпчн асырады. Ко-
быландыныц Алшагырдан ел-журтын кутцарып алуына болыса-
ды. Сондыктан да халык жыры Карлыганы «Кыз да болса ер ед!»
деп Кобыландылардьщ катарына кояды.

Кобыландыга гашыц болган Карлыга каншама срлжтер жа-
саса да, максатына жете алмайды, Оган Кобыланды ковдл аудар-
майды. Ол езппц ел-журтын Алшагырдан босатып алганнан кейш
Карлыганы умытып та кетедЕ Карльн-амен ешюмвщ жумысы да
болмайды. Бутан ызалапган Карлыга Караспан тауын жалгыз
мекендеп жата бередЕ Кобыланды ушЬн тагы да кайгы-дасзрет
тартады, 6ip кездеп куанышы куййпшке айналады, гашыктык
отымен айдалада калып цойган намысы туда бойын мецдете бере.
дЕ Осы туста ол Шошай хаппын Кобыландыга жасаган шабуы-
лын пайдаланады. Жау эскерше косылып, Кобыландыга карсы
аттанады. Кан майдан успнде батырга найза салып, аттан тусь
pin кетедЕ Eip кезде Кобыландыга деген сушспенпплгк, гашык-
тык, махаббат сез1М1 епд1 кекке айналады. Карлыга гашыктык
жолында езшщ туган-туыскандарын гана емес, енд1 сол гашык-
тыкты багаламаган Кобыландыны найзалауга дейш барады. Бу-
дан махаббат, гашыктык сез!м1 ерлж icrepre, ежеттшкке бас-
тайды, кандай !ске болса да бел байлаттырады, бэршен де ма-
хаббат ceaiMi куши деп жыршы-ацындар корытынды шыгарады.
Осы непзде олар Карлыга образын жасайды. Карлыгага аяу-
шылык б1лд1рп1, акырында, оны Кобыландыга досады.

ж	Казакгын батырлар жырын зерттен ецбектер

ау адамдары. H<a3FaH к_азкылг Жумалиевтщ айтуына Караган-
да, б1ршш1деи, жыршы-акындар батыр адамдар казакта гана
бар, баска елде жок деп тусшбеген. Батыр эр елде болатыидыгын
тарихи шындык тургьгсынэн жырлаган. Екшппден, жыршы-
акындар жагымды бейнеде алынган батырлардын мыкты екен-
д1пн керсету ушш олармен алысатын жау адамдарын кемыпей,
канта кушп етш суре теген, Жау адамдарын осылай сипаттай
отырып, жагымды батырлардын образын кушей-тжен1,

Жыршы-акындар батырлардын. ерл!к icrepiHe гана ерекше
кеш'л белш коймайды. Олардыц образын кушейтш жасауугшн
жау адамдарыныц мыкты екендштерйт -суреттейдЕ Олай етпей,
жау батырларын элс1з, осал етш керсетсе, онда жагымды кейш-
керлердщ ерлш icrepi, олардыц кушт£ бейneci шыцпаган да бо-
лар едй

Кобыландымеи алысатын Казан, Кебжт!, Алшагыр, Барса,
Быршымбайлар осал жау емес, олар — алыстан тоят 1здеген, бе-
тен елд( шауып алуды коздеген, «цайратымен мал жиган» кушп
батырлар. Ал жау батырларыныц максаты ез слш коргау емес,
Керни елдерге жорык жасау, согыс ашу, ел талап мал жито. Ал-
дарына осындай максат койган жау адамдары ездершщ кушше

1 Казак эдебиетшщ тарихы, I том, 1958.

сенедп Сондыщтан да жырда олардыц образы бейб!т елге жаса-
ран киянат-зорлыгымен, еркеюрек б31мпилд!п, тэкаппарлыгымен
алынады.

Жыршы-ацындар жау батырларыныц образын жасаганда, ен
алдымен, олардыц. сырт келбет'не кош’л аударады. Оларды ёрте-
riniH алып дэулерше тенейдц мифп'к сипат беред!. Мергенбай-
лардьщ жырындагы Казан, Кеб!кт1, Алшагыр т. б. жау батыр-
лары жаратылыстан тысцары денем, соган сай куш! бар алып-
тар бейнесшде суреттеледп Оларга атсац ок, шапюац цылыш
етпейдд денелер! шойыннан цуйылган болады. Сондай-ак, Нур-
иев»: жырында Кобыланды алысатын Барса хан да ертепшц
жалгыз кезд! дэу! секииц. Барсаныц ap6ip дене мушемнш ез!
ерекше жаралган керемет пэрсе туршде корсет! лед!. Барсанын
езш улкен тауга уцсатады.

... Будадтап тутш шыгады,	Айгайлаган даусымен

Мурныныц тыныс лебз екен... Кара тасты жарады.
Сыргауылдан кем емес,	Екшншсн тыныстын

Барсанын тарткан шылымы... Тастар ушып бараны,—

деп, Барсаныц сырт келбетш елестетед‘1 жэне оныц б!рден ек!
егтздщ етш, ею батпан нан жейтшдшш, сусынъша «к! келдщ
суын 1шетшд!пн айтады.

Дене курылыстарынын ерекше болуыгна карай, жау адамда-
рыныц куш! де, айла-амалы да, жауыздьик гс-^рекеттер! де кесек.
Олар алып куштерше еенед!. Карсы келген батырларды меншн-
бейдд оркейрекпк, тэкаппарлык жасайды, сезмз багынуып та-
лая етедп Мэселен, Кобыландыга карсы шыккан Казан батыр
озппц мыцтылыгын айтып;

Казан батыр мен деймш,
Калжыц [Сезге кенбеймш.
Ашуыма жолыкиай
Бурыл ат пен ак сауыт
Кол типзбей бер дейм!н, —

деп ектемдш жасайды. 6здер1н!ц куш-цайратына сенген жау
батырларыныц кайсысы болса да, айбат шегед!, свз!мен цоркы-
тады.

Жыршы-ацыпдар жау адамдарыныц образын осы турде жа-
сай келш, олардыц да кушт! батыр екпцпктерш жекпе-жек курес
усмиде керсетед!. Бул ретте олардыц куш! Кобылапдыда! кем
емест!гш сипаттайды. Кобыландынын алдынан шыккан Алша-
гырдын:

Колынд-агы найзасы,
Кара таска тигенде,
Карыс суйем бойлаган,—
деп, оныц мыктылыгын бейнелейдп Алшагыр кушт! болгандык-
тан да Кобылалдымен жетг кун алысады, барлык айла-.амалын

колданады. Будан жау батырларынын осал еместМ айкындала
туседЕ Алшагырга кемектескен Быршымбай кандай мыкты. Ол
Кобыландыларга этой салганда, эр батырды 6ip туйреп етедЕ
Оны Кобыландылар кушпен емес, айламен жедедЕ

Жырдагы жау адамдары канша мыкты болса да, акырында
жешлш табады, максаттарына жетпейдЕ Оныц MOHici -— олардыц
нале бастап, бейбы жаткан елге шабуыл жасауьшда, халыкка
зорлык,-зэб1рл1к керсету!нде. Сейтш, халык жыры мундай шап-
кыншылардыц эркашан да жолы болмайтындыгын, жендлетш-
fliriH тарихи шындыц тургысынан бейнелейдЕ

Ел кореау 1с!нде батырга жолдас болган тулпар-
V*—	' ларды ор халык езгш’н «батырлык жырыяа exi

жуйеде косканы байкалады. BipiHinici, батырдыц жаратылысы,
туысы кандай ерекше болса, оныц тулпары да сондай болып ке-
лед!. Кейде ол тулпарлар да батырмен 6ip кунде туган болады.
Буран жырда мифт1к, дшн мэн берйпедЕ Мэселен, кыррыз халкы-
ныц батыры Манас дуниеге келген куш оныц тулпары Аккула
туады. Ксйшнен ел коррау женшде ол Манаска кеп ецбек спи-
редЕ ЕкшцмсЕ тулпарды не батырдыц ез1 1здеп тауып алады пе-
мссе оларды батырдыц жацын жолдастары, агайын-туыстары
дайындап бередЕ Мэселен, Илья Муромецтщ мшуше керект! ат-
ты, батырдыц кару-жарагын оныц экесц Добрыняпын мшуше
керект! атты эке-uieineci тауып бередЕ

Эр халык батырлар жырында батыр мшетш тулпарларды
осы сек1лд! ею жуйеде косады да, буран ерекше мэн бередЕ Мун-
дай тулпарлар батырды эр турл! киын жардайдан куткарып
экетуш! куш немесе тар жол, тайгак кешулерде, кауш-катер ту-
гаи кездерще батырга акыл берегли Ginrip етш суреттейд!. Сон-
дыктан да халык жырында батырга жолдас болган тулпарларга
«Байшубар», «Кекше тулпар», «Жел анк». «Бозкасца», «Тарпан»,
«Каракаска» деген сек!лд! аттар койылады, батырдыц жауынгер
жолдасы, агайын-туысы есебшде жырланады.

Батырга жауынгер жолдас еоебгнде жырга цосылган тулпар-
дыц 6ipi — Тайбурыл. Жырда Тайбурылдыц ел коргаудагы кыз-
меы, Кобыландыга жауынгер cepiK болуы б!рден айтылмайды.
Жыршылар Кобылапдыныц образын оныц ана курсагында жат-
кап кезшен бастаса, Тайбурыл да сондай. Оныц болашакта ба-
тырга жолдас болатын тулпар екещцп кер биешц iininnc жаткан
кезшде-ак белпл! болады.

Кейпшеп Куртца сеюлд! дананын кут'шшде ескен Тайбурыл
Кобыландыга жауынгер жолдас болады. Батырмеп 6ipre ел кор-
гауга шыгады, халык киялы Кобыланды мен Таубурылды
6ip-6ipiH тусппскен жолдастай, ага мен п-идей сипаттайды. Тай-
бурылдын баска тулпарлардан .артык 6i.p насиет! адам т!л!н
бЕчетшдогшде, айткэнды тусшетвдигжде. Кырык, KynminiK Ка-
занга 6ip кунде жетшзуд! етшген Кобыландыга Тайбурыл «жет-
к!зем» деп узде етедЕ

Кобыланды тушнде Алшагырдыц келш, елш шауып кетке-

iiin б!лед1 де, катты капаланады. Бул жайды Тайбурыл да сезш
каигыланады, ыза кернегендштен аягы да аксайды. Кобыланды
ез елппн журтына келед; де, елш жау кай жакка экеткеш ; та-
ба алмай турады. Сонда ол жолды Тайбурыл тауып бередЁ
Осы сек!лд! эцпмелерд; акындар жырына коса отырып, Тайбу-
рылда адамнын ой-м!незш, тиш, адам сырын тус1нет;н ерекше
каси-ет бар деп керсетед]. Сондыктан да жыршы зацындар:

Жазыкы мал демесен,:
Тайбурылдын акылы
Адамзаттан артык-ты,—

деп ардактайды J

ТайбурыЛДБГц екшнп dip касиет! — жуйрштшшде. Батырлар

жырында кездесетщ тулпарлардыц 6api де жуйрж, Б1рак, Тай-
бурылдыц жуйрштН олардыц баршен асып жатады. Тайбурыл-
дыц жуйржтпз шапкан сайын удей тусед!, кызган сайын дамм
беред1, Кобыланды «Эйт, жануар, шу» дегенде:

Аршындай бурыл гулед;,
Табаны жерге тимед!,
Тау мен тасты ерледй..

Келденец жаткан кек тасты

Т1ктеп тиген туягы
Саз балшыцтай иледЁ
CeHrip, cenrip таулардан
CeKipin бурыл женелдЁ..

десе, тус кезшде Тайбурылдын журю онан сайын удеп кетедь

Атты; жолы казылды,
Бес жуз кулаш жазылды.
Омырау тер! кешрд!
Бурыл кокке сек;рдЁ..

Арапдай аузын ашады,
Аярын топ-топ басады,
Б1р тобенп; тозацын
Dip тебеге косады...—

Кажу, шаршауды б!лмеген Тайбурыл кешке карай журкгп
бурынгысынан да дамытып ж;бередЁ Сары садактык огындан
зымырайды, жулдыздай агады;

Кешке таман Тайбурыл
Жын какканра уксады,
Кулан менен буланды,

тк пенен коянды

Узатпан аддын тосады.
Кеккутан мен Карябай
Кетер1л1п ушканша
Бел;нен кесе басады...

к^К&ркемдш жагынан алганда, елецнщ аарелеу туршде жыр-
ланган «Тайбурылдын шабысы»— казактагы батырлар жыры-
ныц аса сулу, оте шебер -суреттелген аскар тыны деуге болады.

Мунымеп катар, «Тайбурылдын шабысыпда» халыктык ой-
арманы, киялы жатцаны да байкалады. Одан сецпр, cenrip тау-
лардан 61р-ак каррып ететш, алысты жакын ететш, кырык кун-
Ш1Л1К жерге dip кунде жететш кел!к болуды ансаган халык кия-
лы кершедЁ Ерте кезде Танбурылдай алысты б1р-ак аттайтын
тулпарларды сондай колпс болуын халыктыц арман етюепдЕп
ангарылады.

Екшш!, «Тайбурылдын шабысынан» баскыншы жауга карсы

кунындатып бара жаткан халык дайары да, халыктыц жауга
деген ызасы мен кеп де KepiHerin сек!лд1. Халык намысын ту
калып кетергеп Кобыланды басдыншы жа^мен дереу кездесудг,
оны талдандап жецуд; арман егедЕ Ол; «Елще жау келе жа-
тыр»,— дегенде немесе «Ел!яД1 жау шауып кегл»,— деген ха-
барды еепгеиде дабагынап кар жаумп, юршпне муз катады,
туда бойын ашулы кек пен ыза кернейдЕ Оны сол жауга дереу
жетюзетщ де Тайбурыл болмац. Ендешс, халкы ушйг кек алуга
аттзнган батырдын таскындаган куш!, найзагайдай жаркылда-
ган цайары, ызасы мен памысы «Тайбурылдыц шабысы» аркы-
лы да берыггешцп байкалады?!

л-	I ; Кобыланды бйтырдын» жыр куры лысый сез ет-

I моылысы Цкенде' ен злдымен, K©3ie тусетш 6ip ерекшелж —
I *р 1 L мунда айтылатын окигалардыц 6ip адамныц
(Кобыландынын) айиаласына дурылгандыгында. Жырдыц
непзп Tiperi — Кобыланды, оныц ерлпс icrepE Сондыктан да
жыршы акындар барлык оцпмен! Кобыланды аркылы баяндау-
га мэн беред!. Мэселен, Кобыландынын Курткага уйлепуЕ Казан,
Кебзит!, Алшагыр, Барса, Шошай хандармен согысы т. б. бэргде
Кобыландыга байланысты алыныл, мслынаи жырланады. Онын
себел! осы энпмелерге Кобыландынын, езг т!келей катыиьш отыр-
гандыгывда. Ал жырдагы энпмеге Кобыланды Т1ке«тен датыспа-
са, бграк эцпме Кобыланды жайында божа, онда да жыр 6ip-
кслМ толык, жырланады. (Буган Токтарбайдын, Аналыктыд,
Карлыгаш пен Куртдалардыц жоцтаулары дэлел.)

Егер жырда айтылатын энпмелер Кобыланды туралы болмай
баскалар жайында баяндаса онда жыр молынан жырланбайды,
кыскартылыи айтылзды. (Кейде «элхнсса» ендгп энпмеш пэлен
туралы ест!ц13 дей салады.) Мысалга Караман, Быршымбай,
Алшагыр жайындагы эцпмелерд! алайьик. Караман Кобыланды-
га екпелейд! де, казанг-а ез! аттанады. Караманнын бул кез-
деп ici, ойы толыгынан жырланбайды. Ойткеш' ол эцнмелерге
Кобыланды Мкелей цатыслайды жэне эцпме Кобыланды туралы
да болмайды. Екшш! мысал: Кебгкт! Кобыландынын долга тус-
кешн Быршымбай аркылы Алшагырга хабар етедй Будан кейш
Алшагырлар Кобыландынын ел1н шауып алады. Б!рак калай
шапты, не 1стед1 дегендер толыгынан жырланбайды. Ойткен! бул
окигага Кобыланды т! цел ей цатыспайды.

Жырдыц сюжет!н курудагы мундай ерекшелгк баска жыр-
ларда ете сирек кездеседн Мысалы, «Алпамыс» жырында сюжет-
тщ дамуы 6ip адамныц ерлштерш суреттеу аркылы болмайды.
Онда ap6ip одига ез алдына, «алхнсса, сндН хабарды пален ту-
ралы ecrini3» деп жырланады, сол хабардыц жайы айтылады. Ei-
рад ол хабарга Алпамыстыц тпгелей катысы болуы, болмауы, иэ
Алпамыс жайында айтылу, айтылмауы шарт емес. Ондай хабар-
Да Алпамысда катысы жок баска энпмелер де ез алдына айтыла
беред!. Мэселен, жырда, батырдын eai жодта елже зэб!р керсет-
кен ¥лтан, Тайша хандардыц жайы, олардыц шабуылы, ici, Ал-

иамыстыц туган-туыстарыныц хал-жайы ез алдына жырлана бе-
редг Ол жацагы айтылган хабар аркылы баяндалады.

Баска жырлармен салыстырганда, «Кобыланды батырдыц»
композициялык курылысыпдагы езше тэн ерекшел1ктщ 6ipi —
окиганы дамытуында. Жырдагы окигаларды кисынын келпре
пзбектеп айту, б!р окигадан екшийсш тудыра, ерютете жырлау,
iiieriHic жасамай удсте тусу — аталган жырдыц басты ерекшел!-
ri. Киыннан киыстырып сюжет куру, жырдын композициясын ол-
пы-солпы етпей жинактап устау— ap€ip акыннан аскан шебер-
л1кт1 керек етед!. Халык поэзиясында тек дарынды акындар ра-
на курдел! сюжет курып, кесек образдар жасай алатындыгын,
окигаларды шарыктау шегше жеткенге дейш дамыту туршде
алып жэне б!р-бр!мен шиелешсттре отырып, жыр жел!с!н узбей,
Tirici жатык улкен керкем шеберлш жасау улпсш «Кобыланды
батыр» кероетт! деп айта аламыз. Мше, осы непзде, Кобылаи-
дыпыц туысынан бастап, картайганга дейш ел коргау жолында
жасаган ерл!к icTepi суреттеледк Муны жыршы адындар дастан-
ныц непзп арнасы етш алады да, оны неше алуандаган жэне
6ip-6ipiMen шебер кабыскан окигаларды тарамдап жырлау ар-
кылы керсетедп Бул ретте олар жыр окигасын nierinic жасамай,
унем! удете, баяндау aaicin колданады.

Эрипе, жыршы акындар жырдагы окигаларды унем! суреттеу,
сипаттау непзшде баяндай бермейд!. Мунымен 6ipre, олар оки-
ганы дамыта айту ушш рет! келген жерде жэне. орынды турде
диалог пен монологты да колданады. Кобыланды мен Караман-
иыц, Куртканыц, Казанныц т. б. диалогтары жыр окигасын ке-
цейте жырлаудын б!р эд!с! есебшде алынады.

Жырдын Б!рж'ан, Марабай, Мергенбай, Нурпе-
0J1TixiVPi й’с айтатын варианттары басынан аягына дейш
елецшц жыр турш сактай отырып (тек Б!ржан-
ныц жырында аздаган кара соз кездесед!), батырдыц туысынан
бастап картайганга дейш жасаган ерл!к icrepiH суреттейд!. Олар
елецнщ буын саны 6ip калыпты келуше коп кец!л белед!, екпш
мен ыргакка айрыкша мэн беред!. Бул ушеуш б!рлште сактау-
ды елецдеп жыр туршш непзп шарты етш алады.

Жыршы акындардыц кайсысы болса да эр алуан алыс-тар-
тыс айкастарды, жекпе-жек курестердк шабуыл жорыктарды,
шугылынан жасалган цимыл-эрекеттерд! елецшц эр! оралымды,
ар! ушкыр тур! жыр аркылы суреттейд!. Тындаушыныц коз ал-
дына елестейтшдей эдем! картиналар жасайды. Кобыландыныц
жау батырларымен сонясы немесе Тайбурылдыц шабысы кан-
дай шапшац болса, оларды сондай етш елестетстш жыр да шап-
шац болуга керек. Сонда гана батырлар жыры эсерл! болады.
Мысалы, Кобыландыга Караман келш, Казанга карсы б!рге
аттануын сурайды. «Бул сапарга барар-бармасымды уйдеп
Курткам бкпед!»,— деген Кобыландыга Караман т!л типзед!.
Буган катты ашуланган Кобыланды ыза болып аулына шаба
женелед!. Осы 6ip ашуды жыр:

Сез суйектен еткен соц
Кобыландыдай батырдын
Tepi тамып иектен.
Туп шыгып б!лектен,
Жаны тулап журектен,
Тобылпя атда ер еалды.

Ад алмасты долга алды,
Камшы басып сауырга,
Екшю усап дауылга,
Тобыгы мецд1 торы атпен
Кобыланды шапты ауылга,—

дсп суреттейдй Егер осы эпизодтары халд! кара сезбен немесе
он 6ip буынды елецмен айтса, ол жыр сеюлд! эсер бермеген де
болар едЁ.

©лещин жыр тур!не неп'зп елшсучш буын, ыррак, екпш деген
шк1рд| «Кобыланды батыр» жыры да авыктай туседЕ Эрине, бу-
дан жырда елец уйкасымы болмайды, оган мэн бер1лмейд'1 деген
угым тумайды. Уйцасымсыз жыр болмайды, ол кенде epiKTi,
кейде шубыртпалы туршде келедЕ BipaK елец уйкасымы op6ip
шумакта унем! катарынап келе 6cpyi шарт емес. Мундай жаг-
дайда елец уйцасымыпыц орнын басатын, онын кызметш атка-
ратын ыррак пен екпш, буын болады.

Жел1 толган жылкымды,
Жасапган жаура тапсырдым.
Котан толган койымды

Аш берire тапсырдым.
Азу Tici балгадай,
Жас 6epire тапсырдым

дегенде, елецнщ жыр турше тон буын, ыргак, екпшмен катар,
кезектесш келген уйкасым да бар. Б1'рак батырлар жырында
мундай б£рлсст1К унем! кездесе бермейдЕ

«Кобыланды батыр» казак ауыз эдебиетшдеп керкем жыр-
дыц 6ipi дегенде, ец алдымен, оныц tui байлыгын еске аламыз.
Жыршы-акындар халыктыц т(л байлыгын, сездш корып молы-
нан пайдалапа отырып, эдем! картиналар, портреттер жасайды,
жыр окигасын эсерл! етш баяндайды. Батырдын ерлш куресш,
жекпе-жек урыстарын суреттегенде адамга эсер ететш аскацты
сездерд! колданады немесе «Эйт, жануар, шу дед!» дегенде, ат-
тыц жур!сш суреттеу ушш ушкыр, канатты сездерд! алады. Тай-
бурылмен цуйындатып бара жаткан Кобыланды емес, жырды
тыцдаушыныц eaj сиякты эсер калдырады. Жыр тойнш байлы-
гы неше тур.ти эдсм« тецеулер, метафорлар жасауымсн, дыбыс
цайталауларымен де кершш отырады.

Жогарыда айтылгандарды жинактай келгенде, «Кобыланды
батыр» жырын халыктык снпаты мол, ертеден келе жаткан кер-
кем жырдын б!рз деп багалаймызГ^

ЕР ТАРГЫН

Казактыц батырлар жырын зерттеген эдебиетшц талымдар
«Ер Таргын» жыры ногайлы дэу!ршде туды, ол белгып мелшер-
де, сол дэу)рд1 жэне онын когамдык карым-катынастарын елее-

тетед! дейдР. Ад жырдагы басты кейшкерлердш тарихта болган,
болмаганы туралы тарихи деректщ жоктыгынан, оларды эдеби-
еттж образ есебшде аламыз дегенд! айтады.

Бул гнк1рдщ дурыстыгын дэлелдеп жатудыц кажет) жок.
Екшшщен, 61зд1ц мацсатымыз ногайлы дэу|р!н)ц жалпы корам-
дык сипатын тарихи тургыдан карастырып, аныдтай тусу емес.
Б!зд!ц кездеп отырганымыз; ногайлы дэу!р!нен калган жэне ел
арасында б!рнеше гасыр бойына ауызша сакталыл келген, ур-
пактан урпакка жеткен «Ер Таргын» жырыныц эдебиетт!к жа-
йын карастыру.

Баска жырларга Караганда, «Ер Таргын» жы-
jivbi^aMeTcDT- Рынын- варианттары кеп емес. Жырдын ен не-
телу!. risri б!р нускасып Марабай акынныц айтуынан

Н. И. Ильмин-скип 1859 жылы жазып алып,
1862 жылы Казан каласында бастырып шыгарган. Бул вариант
1892. 1898, 1909, 1913 жылдары Казанда басылган. 1904 жылы
Николай Саркин деген Kici бурынгы Костанай уез!, Кецарал
болысы, 12-Ш1 ауылдыц казагы Оспан Кисыкулынан жырдын
6ip TypiH жазып алган (колжазба кушнде). Мунын Марабай
жырынан айырмасы жок,- Кейшнен Марабай вариантын О. Ди-
ваеа 1922 жылы Ташкентте бастырады. Окулыктарга енш жур-
reiii де, журттын пайдаланып журген! де осы вариант.

Мунымен катар, В. Б. Радлов «Ер Тарный» жырын езшш
ушшнл томына (жогарыда аталган) енп'зген жэне ол Кырым
елшен Ер Таргын туралы 6ip ертегш! жазып алган. Ол ертег!
Радловтыц жетншп томында жариялаиган.

Таргынг-а байланысты жырдын, аныз туршде айтылатын кыс-
каша 6ip варнантын Зсрдсбай Бекарыстанов (Гуръевтпс) деген
Kici 1939 жылы Казактыц Былым академиясына тапсыргап. Бул
ацыздыц кыскаша мазмуны мынадай: баягыда Корсы деген Ki-
ci болыпты. Оныц жалгыз тауыгы бар екен. Ол тауыгыныц жу-
мыртцасын жинап ха'нга сыйлыкка апарады. Хан бул сыйлык-
ты алып алгыс айтады жэне алтын беред!. Корсыныц баласы жок
екен. Eip кун! ол тус керед!. Тусшде колына 6ip кара бурк!т
конады, ол уш рет комданады да ушып кетед.1. Корсы тусш бал-
шы-бэлгерлерге жорытады, баласы болатынын битед!. Арада
бтраз уакыт етед!, Корсыныц эйел! ул бала табады. Агын Тар-
гын цояды. Ол батыр болады. Таргын уш рет жаумен согысады.
(Ертепде ол согыстар жайы айтылмайды.) Акырында Таргын
6ip Kiciaii елттрш, ез елшен Kerin калады деу!мен 3. Бекарыс-
тановтыц ертег! тектес ацызы аяцталады.

«Ер Таргын» жырыныц непзп вариантын (Марабай акын-
ныц айтуындагысы) акын Пеньковский орыс т!лше аударады.
Ол 1940 жылы «Песни степей» деген жинацта шыккан.

Композитор Е. Г. Брусиловский казактыц халык эндерш пай-

1 М. Эуезов, Э. Мар гул ан. К,- Жумалиев, А.С. Орлов,
С. Муканов, Б. Кенжебаев, Т. Сыдыков т. б. жогарыда аталган
енбектерш карацыз.

далана отырып, «Ер Таргын» агты опера жазды. Ол театр сах-
насында койылып келед!.

«1 р Таррын» жыры жайында Октябрь революциясына деш'н
жазылган гылыми енбектер болган жок едЕ Жырды багалау,
зерттеу ici советтгк доу1рде жург131лд1. Бул жешнде алгаш рет
зерттеу жазып, niKip айткан профессор М. Эуезов.* 1 Ол казактын
батырлар жырындагы батырларды ага батыр, Kimi батыр деп
ек! топка беледЕ Ага батырлар тобына еягендердш 6ipi erin Ер
Таррынды алады. Ер Таргыннын ара батыр атануы — ерлхк ic-
тер жасап, ел-журтын коррагандыктан деп керсетедЕ

Кейшнен «Ер Таргын» жыры жайында С. Муканов, Э. Мар-
гулан, Б. Кенжебаев б1р£ыпыра шшрлер айтты. Жырдын но-
райлы AayipiHHe тугандырын, керкемдш ерекшелштерш сез еттЕ
Ал бул жырра айрыкша кондл аударып, зерттеу ецбектер жазган
К- Жумалиев болды. Ол «Ер Таргын» жырын орта мектептерге
арналган окулык келемшде, казак эпосы жайында жазган мо-
нографиясында жэне «Казак эдебиетш!ц тарихы» (i том,
1960 ж.) атты штанка енген зерттеушде сез еттЕ Академик
А. Орлов «Казактын батырлар жыры» деп аталатын ецбегшде
(1945) «Ер Таррын» жырын орыстын батырлар жырымен салыс-
тыра отырып тексердЕ

Коп уакытка дейin эдебиетпп, галымдардын. кайсысы болса
да, «Ер Таррын» жырын казак ауыз эдебиетшдеп халыктык си-
паты бар, коркем шыгарманыц 6ipi деп багалап келдЕ Ырак.
1951 жылы, Казакстанда идеологиялык жумыстардыц кате-кеы-
шкиктер! ашылып, катан сынга алынган кезде, «Ер Таррын» жы-
рына карсы лпарлер айтыла басталды. Буган кейб(р эдебпетнп-
лер мен тарихшылар коптегегн айып такты2. Ен алдымен, олар
Таргывды кацгыбас, кезбе адам етш керсеттЕ Ешшшден, Тар-
гыннын. киген шп’мше, irnwen асына, м!нген атыиа жармасты.
Таррыпиыц жаксы хшм кию!, тулпар Miayi — оныц халык ара-
сынаи шыккан адам емсстптн, хандар мен феодалдардыц тукы-
мынан екенд|пн дэлелдейд! дед!.

Осындай себептерден «Ер Таргын» жыры 6ipa3 уакыт катар-
дан шыгып калды. «Ер Таргын» жыры халыктык, жыр емес де-
ген кезкарас басым болды. Театр сахнасында журш жаткан «Ер
Таррын» операсы дауылдыц артын кутш, уакытша болса да ха-
лыкка кереетЕлуден токталды. (Мундай жагдайга ол кезде тек
«Ер Таргын» емес, «Камбар батырдан» баска жырлардын 6api
де ушыраган болатын.)

1953 жытдыц апрель айыида Казак ССР Былым академпясы
мен Жазушылар одагы казактын эпостык жырларына арнап
гылми айтыс уйымдастыры, оган кернплес республика л ар дан,
А1осква мен Ленинградтан кептеген галымдар катысты. Айтыс-

1 М. Эуезов. «Тац», «Шолпан», «Литература и искусство Казахстана*.
«Литературный критик» журналдарынй жазган мякалалары мен «Песня сте-
пей» жим тына берген сез басын караныз.

1 «Казахстанская, правда» газет!, 1951 жыл, 10 октябрь.

-га батырлар жыры кецшен талдыланып, эр турл! сын, кезкарас-
тар айтылды. Осыныц нэтижесшде «Ер Таргын» халыктык, не-
Г1зде туган, халыктык сипаты бар керкем жырдыц 6ipi деп ба-
галанды жэне бул жыр жешнде соцгы кезде айтылган кейб!р
сыцдар терк деп танылды.

{«Ер Таргын» жырыныц халыктык сипаттары шыгарма деп та-
нылу себеён, б1рпшвден, бул жыр, аз да болса, халык угымында
батырдын догам ем1'ршде атцаратын кызмет!, алатын оряы кан-
дай екендшн ацгартады. Баскыншы жаура карсы аттаныгг, одан
ел-журтын коргаран адамды халык батыр деп таныган, Тарих-
шылардыц айтуына Караганда, ерте кезде батырлар баскыншы
жауга карсы шыкканда тек ез аулыныц рана муддесш емес,
бук!л рудыц, букгл хандыктыц карамагыидары елдердш камы-
сын коргаран. Мундай адамдарды халык бгр рудыц гана баты-
ры демей, букы халыктыц батыры дсп таныран. Оларды жыры-
на косып, оган халык батыры сипатын берген1.

Халыктыц батыр жайындагы бул туашп «Ер Таргын» жы-
рынан аз да болса орын алган.

Ешвппден, бул жырда хандардыц елге ктегеи жауыздык ic-
эрекеттер! сипатталады, оларды сыиап керсетедк Жырдыц ха-
лыктык сипатын аша тусетш жерппц 6ipi осы деуге болады.

Сонымен, 6ia «Ер Таргын» жырын ел Gipnirin коргау идеясы-
нан туган, халыктык сипаты бар, корнем жырдыц 6ipi деп ка-
раймыз. Бул идея жырдагы басты кейшкерлердщ к-зрекеттерш
суреттеу аркылы кершедк

Е _	Ерте кезде кек сауытты кижш, кек cynrim уста-

р аррын. ран, ел-журтын баскыншы жаудан коргау
ушш кол жинап ерл!к куреске бастагаи, жау карасып керш
урейленбеген, цайта этой салып оган карсы шапкан, жекпе-жек
урысца rycin журт алдында жауын жецген адамды халык ба-
тыр деп таныган. Халыктык: «Батыр — батыр емес, батырлар-
ды бастагаи — батыр»,—деу! осыдан. Ал, калыц колды баста-
маган, б!рак жасак арасынан шыгып жеке ерл!к керсеткеи
адамды халык ер деп атаган. Батыр мен ер деген угымнын. 6ip-
6ipiHe магынасы жакын болса да, оган халык осындай айырма
жасаган. (Бертш келе «батыр» деген сез кебшесе ел коргау, эс-
кери-согыс ктерше байлаиысты колданылган.)

Жырдагы Таргын калыц кол 6acraraiH батыр болып керш-
бейдь Ол — жеке урыстарда ерекше ерлш жасаган, сонысы ушш
ер атанган адам. Сондыктан да халык жыры оны ел коргау жо-
лында, жеке урыстарда жауын жецш кезге тускен ер деп ар-
дактайды. Таргын образы жырда осы тургыдан бейнеленедк

Таргын—6ip рудыц гана емес, бук!л ногайлы журтыныц ба-
тыры. Оган ногайлы атанган елдш алыстыгы жок, бэр! де жа-

1 Казак ССР таряхы, I том, 1957; Е. Б е к м а а а и о в, Батырлардын элеу-
меттйс жайы туралы; «Казак ССР Рылым академиясыныц хабаршысы», № 8,
1948.

кын, тума-туыс болып кершедР. Таргын баскыншы жаулардан
езЁнЁц ел журтыпыц елдЁпн коргауды жэне сол елдщ бЁрлЁпн
сактауды, оган кызмет етуд!, максат етед!. Таргыннын Акшахан
эскерлерше epin, торгауыттарды жецуде ерлЁк кесету! осы
максаттан туады.

Таргыннын ел камын ойлаган батыр екендш оныц Акшахан-
га берген жауабынан да кершедк «Сен, кешеп камалды бузган,
жауды кырган кайратывды тынышьщды алган журтыца керсет-
педщ бе?» — деп сураган Акшаханга: «Тек ез журтымды жьгла-
туды шаригат коспанды»,— деп Таргын жауап кайырады. Бул
жауаптыц улкен мэш бар. Таргын канша мыдты болганымен,
ол ез елше куш керсетуден бас тартады, оган азаматтык ар-
уяты бармайды. Елшде ханныц жаксы керетЁн 6ip биЁн елтЁр-
ген Таргын мунын арты неге апарып согарып жаксы тушнедц
ол уппн ханныц жазалайтынын, бул жазага езппц кенбейтш-
д!пн бЁледЁ; хан мен екеуппц арасында жанжал бастала кал-
ган кунде, оныц акыры тагы да кан топске экеп тЁрейтЁндЁпн
жэне будан халыкка кеп зиян тнетЁндЁгЁн ацгарады. Сондыктан
да ол ногайлыныц 6ip елiней шыгып, екшшъсше келедн Бул жер-
Д1 де Таргын ез елшдей туыс санап, оган кызмет етуге Kipiceni,
торгауыттарды талкандап же tin бередй

Таргыннын халык камын ойлауын, сол жолда ерл!к {стер
жасауын жыр ссылай бастайды да, юсйённсн оны дамытып эке-
тедЁ. Будан былайгы жерде жыр окигасы Таргыннын ерлЁкте-
piH суреттеуге курылады; жырдагы оцпмелердЁц непзп аркауы
Таргын болады. Жырда айтылатын барлык энпмелерге басты
кейпткерд! тЁкелей катыстыра отырып, жыр желгсш бузбай, 6ip
окигадан екЁншЁсЁн тудыра. Таргыннын. ерлтк icnepi баяндалады.
Осы непзде оныц ерлЁк образы жасалады.

Баска жырларда басты кейшкерлер жаны бЁрден айтылатын
болса, олардыц ерлЁк 1ске аттанулары бала кезшен-ак бастал-
са, бул жагдай «Ер Таргын» жырында жок. Жырдын, сюжет ку-
ру, образ жасауындагы непзп ерекшелЁктЁц 6ipi де осында.
Жыршы акын Таргынныц юм екендЁпн бЁрден айтып салмайды.
Тындаушысын кызыктыру уппн жэне кейшнен Таргынга кебЁ-
рек кецЕл аудару ушш, энгЁмен! Таргынга байланысы жок жай-
ды суреттеуден бастайды. Калыц кол алып, торгауыт елЁне ат-
танган Акшахан, оныц жевдлуц колдыц каша бастауы — басты
кейшкер Таргынды жыр эцпмесЁне енгЁзудЁи дайындыгы секЁл-
дё. Бурын журт бьлмеген жэне калыц колдыц 6ipi болып журген
Ер Таргын, ту жыгылып эскер каша бастаган кезде жау эскер-
лерЁн жалгыз езЁ жапыра жецш шыгады. Буган Акшаханныц
калыц колы секЁлдЁ, жырды тыцдаушы да кеп кенЁл аударады.
Жыршы акын Ер Таргын образыныц алгашкы улплерЁн осылай
бастайды. Кейшнен бул улп улкен шеберлЁкпен курделЁ образна

1 К- Жумалиев. Казак эдебиетшщ тарихи, I том, I960; К. Ж у м а л и-
ев. Казак, эдебиет! {окулыц), 1949.

апналады. Муны ол батырдыц эр кезецдегт ерлш icTepin сурет-
теу аркылы сипаттайды.

Жанында жолдастары жок, Таргын, Адшаханныц кызы Ак-
жун1ст1 алып кашады. Жалгыз езпмц осындай ic жасауын жыр
ерлж деп б1лсд1, соган сунсшедй Сонынан куып келген Карт
Кожакка Аджушсп калдырып кетупилпчн де халык жыры Тар-
гынныц epjiiri, «аганы сыйлагандыгы» деп керсетедй

Ацжун1ст1 алып кашуымен Акшаханныц елше сыйыса алмай-
тынын бОпен Таргын енд1 Ед1л бойындагы ногайлыга жол тар-
тады, оны да ез!не туыс санап келед:. Сондыктан да ол бул ел-
ДШ де жогын жоктасады, Шаган бойындагы цалмактардан кек
кайыруга аттанады.

Аттанбадым олжа унпн,
Аттанганым кэшрге
Ата-бабам ежелден
Есю кеп бар ytuiit,—

дейд! Таргын. Жыр бул арада калмак баскыншыларынын ногай-
лы атанган елдщ жер-су, копысын 6ip кезде. зорлыкпен тартып
алганын еске тус!ред1. Ата мекен конысынан, жер-суынан айры-
лып калу ногайлы журтына катты батады, кетпес кекке айнала-
ды. Mine сол жерлерд! дайтару унпн Таргын аттанады. Бул жол-
да ол кептеген ерлш г.'тер жасап, ел намысын коргап калады.
Муны халык жыры Таргынныц ел ушш туган ер екендшш кор-
сету ушш жырга косады.

Таргынныц батырлык бейпес:, халык ушш жасаган ерлш ic-
TepiMCH алынады да, жырдыц ец бойына суреттелш отырады.
Торга) ыттармен шанкасуы, Шатан бойындагы калмак басцын-
шыларымен алысы, олардын бор in жецуп Таргынныд ерлш дан-
ный кетере туседп Оны буюл ногайлы ел! ез батырына санап
журед'1, одан ерлш ic кутедц халыкты жауга бермейт’ш, корган
болатын батыр ул деп биледп Сондыктан да халык жыры Тар-
гынныц нагыз батыр екенш керсету уппн калмадтардын ед мык-
ты колбасшысы болган Домбауылмен кездесДредй Оган карсы
Таргын ез! аттапбайды, пале бастап ногайлы елше канды жорык,
жасаушы Домбауыл болады.

Калыц оскерше, эзипц батырлык, купине сенген Домбауыл
ногайлы елше шабуыл жасап, согыс ашады, елд! ауыр куйге
ушыратады. Осы кезде баскыншылардан ногайлы елш коргау
ушш Домбауылга карсы Таргын шыгады. Eip-6ipiHe кездесш
калган ei<i батыр ен алдымен сез аркылы арбасып, куш сьшаса-
ды. Жау батыры Домбауыл:

Алайын десем одайсын.,
Атанын десем толгайсыц,—

деп куш itepceTSfli, менмепд’ж жасап, токанпарлана тусед'п Тар-
гынныц согыснай бертле коюын талап етедп Тмрак жаудыд ко-

кан-лоцысынан Таррын корыкпайды, согыспай бершпейтшдЁпн
ескертед! де, Домбауылды жекпе-жек урыска шадырады.

Домбауыл мен Таррын он 6ip кун бойына алысады. Акырын-
да Домбауылды Таррын жецш шыгады, epairiH асырады. Сонан
кейш жаудыц тап берген калыц колымен согыс ып, оны да жеце-
Д1. Бул жерде халык жыры жау адамдарын, оныц батырларын
аса кунт етш суреттеу аркылы Таргыннын батырлык образын
улгайта тусед!. Жау батырлары канша мыкты жэне кеп болса
да Таргыннан жешлш калады. ©йткенЁ олар ад1летс1здш ic бас-
тады, шапкыншылык жасады, сондыцтап да ондайлардын жолы
болмак емес деп халык жыры корытынды жасайды. Ал Таргын-
нын жалгыз барып мыцдаган жауын женуш халык жыры онын
ад1л ic ушш курескендпЧнде, кашан да болсын зд!л ic жецедЁ деп
топшылайды. Жыр Таргын аркылы адйдшт! суйлш, бул киын
жолда кандай жагдайда болса да, ерлпс жасау колынан келе-
Tin халыкты, оныц саркылмас купли бейнелейдь Жырдын жа-
гьшды бас кейЁпкер‘1 аркылы халык купи жинакталып бергледк

Сейтш, халык жырында баскыншы жауларга карсы урыс
майдандарында ерл!к исасаган Таргыниыц батырлык бейнес!
жасалады. Таргын — халкын суйген, оган кызмет еткен, елдш
жауларымен алысып еткен, халык намысын коргаган айбынды
батыр. Таргын беииесппц халыктыгы да, куштинп де осынца.

Жырда Таргыннын бейнес! тек ел коррау жолында жасаган
ерл^к icTepin суреттеу аркылы гана жасалып коймайды. Онып
батырлык тулгасы, ерл^к ici, алып купи Таргыннын ез сез1мен
де, богде адамдардын (мэселен, Сыпыра жыраудыц) сипаттауы-
мен де SepLiin отырады. Таргынныц кандай батыр екендпт, оныц
Mepiirin андалада жаткап жерде айткан зарьгнан да кершедь
Домбауылдыч колымен кездескен жершде;

Алты кырлы а к мылтык,
Ата алмасам маган серт!
Козы жауырын ку жебе...
Тарта алмасам маган серт!..
Тауга салсам тас тескен
Кеудеге салсам бас кескен.

Алты аршын ак болат
Кынаптан алып суырып,
Шаба алмасам маган серт!
Жау пшнде жулынып,
Толгамасам маган серт!..

деп айтатын серттеу сездсршен Таргынныц купгп батыр екепд!-
гё елестсйдк

Дегенмен Таргын образынын алоз, осал жаты да жок, емес.
Мунысы, оныц Ханзадамен ымырага келушен кершед!. Gaine та-
лай рет опасыздык жасаран, алдап соккан Ханзадаг-а Таргын
ашу-екпе айгудан асып кете алмайды. «Атана налет аксуйек»,—
деп,— «домалатып басыцды алармын»,— деп отырса да, Ханза-
дага карсы куш керсетш урыс шыгармайды, еск1 эдет-гурыптын
шырмауыпда калыл кояды. Солай бола турса да, Таргын обра-
зы елдЁц ел коргау женЁпдеп арман-муддесш, халыктыц кандай
батырды ардактайтындырцн керсетет'ш жагымды бейнешн 6ipi.

Акжунк Батырдыц суй!кт! жары, сешмд! cepiri, акылшы
досы ретшде жырга цосылран жаплмды образ-
дыц бipi — Акжунш.

...Бет ажарын карасан,
Жазгы тускен сагымдай,
Ет ажарын царасац.
Кабытынан айырран

Арпа, бидай, ак ундай.
К,асы жайдай керЕлгеп,
Kipnix оцтай тЁзтлген,
Бел буралып буплген,-

деп, жыр салран беттен Акжушстщ портретш жасайды. Оз ту-
сында одан суду, одан акылды кыз болмарандырын айта кел'ш,
халык жыры оны Таррынмен кездсспредк

Таргыпнын ерЛ1к icTepin, адамгершЁл!пн, халык камын ой-
лаупты батыр екендЁгЁн б!рден багалаушы АкжунЁс болады.
Сондыктан да ол хан сарайын тастап, халыктын цалаулы улы
Таррынды суйедЁ де, халык жагына шыгады. Атастырып койган
адамына бармай, еск! эдст-гурыпца карсылык 6Ёлд!ред!.

Таррынра айткан 6ip сезшде: «Мен! б!р ханныц баласына
айттырура елш! келш жатыр. Экем мен! бермек болып, менен
руксат суратты. Мен хан баласына тацсыц емсспЁн, оз!м де хан
баласымын. Сулуга тацсыц емесшн, езЁм де сулумын. К!мн!ц
бакыты зор болса, сотая барам... Енд! мен! 6i реуте кор кылтан-
ша, батыр екенЁц рас болса, сен мен! ал да каш, меп саган тием,
сенен баска ешк!мге тимеймш, кец!л!м саган ауды, сен! суй-
д!м<» — дейд! Акжутс. Оныц бул сезтнен Акжушстщ хан бала-
сын емес, халык баласы н суйгендЁгЁ кершед!. Сондыктан да жыр
АкжунЁстш халык жагьина шыгуын, хан сарайын, ондары сэн-
салтанат, байлыкты тастауын ежептк деп бейнелейдй Акжун!ст!ц
Таргынга птытуы, 6ip жагынан, халык батырын багаларапдыгы
болса; еюншЁден, кыз намысын, бас бостандыгын коргауы, суй-
ген адамына ез еркЁмеи косылуыв максат еткендЁгш де байда-
тады.

Эйелдердщ бас ерк! болматан заманда, АкжутстЁц Таррынта
ез! барып сез салуы, хан ордасынан кашып шыгуы кыздыц ежет,
намыс иесЁ екендЁпн ацгартады. Оныц образын жасаганда, жыр-
шы-акын АкжушстЁн осы касиетш-е кощл болел!.

, Таргынга косылып, хан сарайынан цашып шыккан Акжушс
Судан былайгы жерде батырдыц сешмд! cepiri, cyfiiKTi жары,
акылшы досы, цайрат беруш! жолдасы ретЁнде суреттеледй Кы-
сылран жерде Кайрат берет!н, киын жерде акыл табатын да Ак-
жугйс. Таррын мертзгЁп, куййпп жаткан кезЁнде батырга суйешш
болган да, батырдыц намысына тие, кайрап куаттандыргап да
Акжунш. Талай тас цамауды бузран, талай жауын куйреткен ба-
тырдыц мертЁгЁп калганына капаланган Ацжушс: «Даццты ба-
тырым, дапксыз ел!мге душар болдыц-ау, айдаладагы карга-
кузгмнга жем болдыц-ау»,— деп намыстанады. Сондыктан ол
Таргыннын намысына тие:

Агаштан бшк мерт тауып,
К,орлыцпевен елген ер.—

дейлд, батырды api намыстандырады, api кайраттандырады. Жан
жолдасыныц бул сезше тусшген Таргын; «Агаштан >хулап елш
деген атакда калганы мша, мулде елейш»,— деп мертшкен белш
бар куцн'мен багып калганда, бел омырткасы орнына туседЕ Бу-
тан себепкер Ацжушс болады.

Мер'пккен бел! орнына тускен Таргынга ещцп бет алыстыц
калай болу керекп'пн айтып, акыл беруш! де Акжушс. Ол Тар-
гынгз: «Кеше мерт!г1п калган куиде сеш журтына тастап кеткен
ногайлыларга барып керш, белщшц жазылганын бЕпд1р. Олай
егпесец, Кырым халкынан, Акшаханныц кол астынан Таргын
деген 6ip батыр келш, 6tp омырткасы сынган сон, карга-цузгынга
жем болып, Булгыр таудыц койнауында ел in калды дер, сондай
жамвн атакка каларсын»,— деп акыл айтады. Батырдын. сезге
KipiiiTap болмауын, дас-душпаныныц алдында бедел! туспеуш
кездейдЕ Бул арада халык жыры Акжушстщ акылды, дана
адам екепдшн сипаттап, улп етед1.

Таргын мен Акжушстщ соцынан куып келген Карт Кожак
его жасда кысылшац сын кезш турызган болатын. BipaK одан
Акжушс кысылмай еткен-дЕ Карт батырды сез!мен токтатып,
жолын тосады, басындагы муцын айтады, ек! жакты жылатпа-
уын сурайды.

Жылап турган кез!м бар,
©Kcin турган жаным бар,
Эуре болган басым бар,
Алганымнан айырма!

Меш ез1це кайырма!..
ТЕпект! бермес болар ма,
С13 сыкылды асылдар,—

дейд). Ею жаска аяушылык б!лд1рген Карт Кожак, Акжушстщ
т1легш бередЕ

Сонымен, «Ер Таргын» жыры Акжушс образы аркылы ба-
тырга сен; мд! сер!к, акылшы дос, айнымас жолдас болган ежет
кыздыц, намыс нес!нщ бейнесш елестетедЕ Мундай кыздарды
халык жыры ез тусыпдагы жастарга улп ieresi-

к к	Жырда жагымды бейнеде алынган батырдын

цлр цожак< fjipi — Карт Кожак. Оныц ногайлы журтына дан-
кы шыккан, баскыншы жаударга карсы курестерде елше корган
болган айбынды батыр екендйтп халык жыры:

Кайнаган кара булттай...
Кайнап бпкен болаттай...
Сайд ан шыккан булактай.

Кабагы тлетай туй !л ген,
Лашын кустай шуйЕлген,
Жецйз берен кшшен,—

деп 'сипаттайды.

Карт Кожак, — копт! керген, талай урыстарга катыскан, та-
лий жауын талкандап жецген — ага батыр. Акшаханныц жар-
лыгы бойынша, Таргыннан АцжувЁст! айырмак болып аттанган
калин кол, б!раз жол жургеннен кейш акылга келедЕ «Ыз Тар-
гынды куып жеткешм!збен, одан кызды айырып ала алмаспыз,
кызды ол бермес те, кайары келсе бэр!м1зд! кырып та кетер»,—
деп Кейш кайтады. Б!рак сол кол шйнде жасы алпыс беске кел-

сен карт батыр алган бетпзен таймайды да, жалгыз тарта жене-
ледн Бул бурынгы цайратына сенген Карт Ко жад ОДД.

Жырда Карт Кожактыц бес жасынан бастап, алпыс беске
келгенге дейшл ewipi, ел коргау жолында жасаран ерлж гстер!
Акжушстщ сездсртмен баяндалады.

Отыз беске келгенде
Коныраулы найза долга алдын,
Коныр салцын теске алдын,,
Жауды кореец шуйЕлдщ,
Жецаз берен кшндщ,
Кексерке атты борбайлап,
Камалды буздын айдайлап...,—

дейд! Аджушс. Оныц бул создер! аркылы Карт Кожактыц об-
разы жасалады. Басдыншы жаумен кесюлескен урыстарда да-
мал бузган батырдын. тулгасын елестетедй

Карт Кожа к; — дайырымды батыр, жастарга аталыд MeitipiM
керсеткен, олардыц бакытты болуына тьлектестш б1лд1рген адам.
Оныц адамгершыпп Акшзханнан да асып жатады. Акшахан
631НЩ жалгыз баласы Аджушс жешнде даталдыд, мей1р1МС13Д1к
жасап, опы aniwre диады. «К1мде-к5м дызымды дуып жетсе, сол
алсын; дуып жетш ел-ripce, куны жок, болсын»,-—деп уклм шы-
гарады. Сулу кызды кушуга Карт Кожан та жел1гед.1, баягы
жастыд шагын ecine Tycipin, хан сарайын тастал дашдан ек!
жасты is деуге аттанады БЁрак Таргын мен АджунЁстЁц 6ip-6ipi-
не суйш досылган жгстар екенш бЁледЁ де, адгашкы ойынан тез
дайтады. Сондыктан да ол Таргынныц езш атпай, дорамсагын
агып тусЁрцдт, жас батырды елтЁрмейдЁ, *ес!ркейд1. «Таргынды
Аджун1ст{ц тец) жэне ногайлыныц мыдты батыры деп тусЁнгеи
Карт Кожак,—дейд! о дебитш i-галым К- Жумалиев,— Алгаш-
кы бетте «АджунЁсл аламын» ден кызумен шыгып далса да, тап
wiTipep жерге келгенде, екеуш дс аяйды, елт)руге кез! димайды.
бйткен! 6ipi — ногайлыныц найза устар батыры, eKiHinici — аяу-
лы аруы. Таргынныц ернына калмак, не баска 6ip жауларыныц
6ipi болса, Кожац огын емес, озш атдан болар едь Онда ол елш
жауга айырбастап, дара басынын камни ойлагям дызды amipin
кайтар ед!. Бул жерде де елдж идея айцын, тентек ул меп ерке
кыздыц эдетп аттауын ногайлыныц карт батыры кепиредн Ба-
гасын Gepin, оларга жол болсын айтады»1.

Карт Кожактыц жырга жагымды кейшкер ретшде косылуы-
ныц 6ip ce6e6t осындай. Бул ретте ол халык дад^рлеген жэне хан-
пан да артык саналган батыр болып жырланады.

Карт Кожадты жагымды кеГппкер бейнесшде ала отырып,
оныц кейб!р мшездерш халык жыры ашу-зпп жод эзш-оспакда.
айналдырады. Муны ол кекетш емес, карт адамныц мшезш кул-
Hipri ет!п керсету уннн алады. Мэселен, алпыс беске келген карт

1 К. Жумалиев, жогарны аталган окулыгн.

батырдыц кыз дегенде делебес! козуын, оныц Ацжуш'ске айтатын
еб! жок сездер!н жыр майда-шуак. кулк! Тур!нде келт!ред!. От
езййц сезшде: «Сен неге жылайсыц? Мен! карт деп жылаймы-
сыц? Иэ болмаса, жаман деп жылаймы.сыц?... Карт та болсам,
мен жек керет!н карт емен! Ешюмнен кем емесшнI Сеи буйтш
жылан берме, тур, жылама! Бетщд! аш! Маган керсет: бет!нд!,
бойьп ды да, цабагыцды да; жар аса, аламын. Егер де бгр жерщ
жарамаса, алмаймын»,—дейд! Аджужске. Карт Кож.акгыц осы
б!р сездер! оньщ батырлык бей нес! н кемшп тургаи жок, кайта
карт адамга тэн мшезд! з!л! жок кулк! ретшде ажуалап, оз'шдей-
д!. Мунымен оныц образы улгая туседц жаца бону табады.

Ханзада Жырдагы ец жагымсыз кейшкер—Ханзада. Ол
халыкка зулымдыц жасаушы, арамдык эрекетц
эд!летс1з ici шектен аскан хандардыц бейнейн елестетед!. Бул
ретте оны залымдык пен жауыздыктын, алдампаздыц цен кор-
даулыктыц, унты жок «к! жузд!л!кт!н жинактилган образы деуге
болады.

Ханзада ел талауды, бетен елдщ байлыгын долга туо!руд! кез-
дейдй Бул мадсаттарын жузеге асыру ушш Ханзада эр турл! ай-
ла-амал колданады. Ол анлакерл!кпен Таргынды да ез карма-
гына uiiKTipesi. Шаган бойыпдагы калмактардаи ата мекен!м!з-
,li кайырып апер легенде, оны ол халык камын ойларандьпктан
емес, ез камын кездегендштен айтады. Ханныц бул сезше тус!п
калган Таргын ацгырттык жасап, белпл! мелшерде ханныц ша-
барманына айналады.

Ханзадапыц ойы — kic! ецбегш, Kici куш!н пайдалану. 0з
талсырмасын орындатканнан кейш, оны орыидаушы к!с!лерд!н
келешеп, хал-жайы кандай болатынына Ханзаданын жумысы
болмайды. Ханзаданын тапсырмасын орындап келе жатып, Тар-
гын бел!нен шойырылады, мертшедк Б!рац айлалы хан жаралы
батырды осы туста мыктап алдайды: «Eip-ек! кунде кайтып келе-
м'ш», — деп Таргынды такыр журтыва тастап кетедц айткан уа-
десшде турмай, ек! жузд!л!к жасайды. Ханзаданын алдауына ту-
с!п калгандыгын Таргын соцынан рана тусшед!. Муны ол ызалы
куйзелюпен еске алып:

Атаца нэлет, ацсуйек,
Елемед! ез!мд!,
Сыйламады сез!мд!,
Жаудыратып кез!мд! —
Тастап кетт! журтына
Б!р мерплген бел унпн.
Бел!мнен баска жарам жок,

Ауызга жерге асым жок,
Bipey кайырылып келмейд!.
Не болраным б!лмейд!,
Ер Таргынды кормейд!.

Атаца налет, ацсуйек,
Ойлап-ойлап царасам,
Ханзада ханнан сарац жок, —

деп капаланады, ханга деген зыш кепн шертед!, езше осындай
опасыздыц жасаган ханга цаЬарын тегедц оган халык царгысын
айтады. Таргыннын осы сездср!мен жырда Ханзаданын суркия-
лык бейнес! ашыла тусед!.

Ханзада Таргынды 6ip емес, б!рнеше рет алдайды. Мерт!киен

бел! орнына туст. Тарный хан ордасына кайтып келгепде, Ханза-
да ар алуан зымияндыкка салынып, батырдан KeiuiptM сурайды.
айыбына дызын бермек те болады. Онын алдауына Таргын бул
жолы да тусЁп калады, ханмен келЁсЁмге келед!. Осы кезде ел ше-
Tiire жау Kipin, шабуыл жасайды. Оган карсы барарлыд батыр —
тек Таргын. Бул жайды ryciitin отырган Таргын ханнын емес, ха-
лыктын намысын коргамак болып, жаура карсы аттанады, жау-
ды жецш, ногайлы ел1н баскыншылардыц шабуылынан куткара-
ды. Осы арада Ханзада тагы да серин бузып, уадесЁнен танады.
Таргынга кызын бермек тупл батырды мазак етед!. «К,ожа мен
тере тегшен шыккан адам емес екенсщ, ендЁ саган кызымды бер-
меймш», — деп, Таргынды кемЁтедк ЕкеушЁц, арасында элеумет-
т!к тецдЁк жок екещцгш ескертедй

Ханнын. мундай корлыгыпа шыдай алмаган Таргын ашула-
нып, Kierin калады. Оныц бул кепйнен урейленген хан мен онын
сыбайластары катты сасады да, лол кезде жасы жузден аскан
Сыпыра жырауга сез салады, батыр мен ханды келЁспрудЁ етше-
Д1. Ханнын. apt акылшысы, api жыршы-жырауы болган Сыпыра
жырау Таргын мен Ханзаданы т.атуластырады. Сыпыра жырау,
6ip жагынан, ханын сынайды, етЁрЁкшЁлптн айтып бетше басады;
екшнпден, Таргынды да сынайды: «Bip кыз ушш ел-журтынды
тастап кетущ ер басына келгспейтЁн ic», — дейдЁ. Сейтш, ол хан
мен батырды ымыраластырып табыстырады. Бул арада, казак
эдебиетшщ тарихын зерттеупплер дэлелдегендей 1, Сыпыра жы-
рау хандык устемдЁкпц каймагы бузылмауын карасгырган адам
болып шыгады. Жыр Сыпыра жыраудыц да ез табыпыц макса-
тын кездегешн керсетедк

Ханзадамен табыса турса да, Таргын одан кетт калады. Хан-
нын касында калудан пайда жоктыгын ангарады. Оны Таргын-
ныц;

HipiMi жок суларга

И1р1лген шабак не табар?

Кайырымы жок султаига
Ерген некер не табар? —
деген сезшен керуге болады. Жалпы алганда жырда Таргын бЁр-
де ез елЁнЁц ханымен де, кейш Акшаханмен, одан сон Ханзадамен
де сырттай болмаса, iurreft жакындаскан адам болып суреттел-
мейдЁ. Хандардыц залымдык icrepiH бЁлЁсЁмен ак, Таргын ол.ар-
мен сыйысып тура алмайды, бойын аулак салады. Будан халык-
тын Таргын аркылы хандарга берген багаеы да, кезкарасы да
айкын керЁнедЁ.

_	Батырлар жыры ел коргау жолында батыр г а ке-

мекнп болган, кызмет еткен тулпарларды суйсше
жырлайтындыгын, «Ер канаты — ат» ексндйтн еткен тарауда
айтканбыз.

’ С. Муканов. Казактыц XVIII—XIX гасырдагы адеБиепнщ тарихыпан
очерктер, 1942; Айтыс (жикак), )942; Е. Исмайылов, Ацындар, 1956.

Батырлар мшетш тулпарларга бЕткен касиеттер Таргынныц
Тарлаиында да бар, Тарлан — батырга кептен жолдас болган
жэне оны батырдын озЕ барып, езЕ ecipren тулпар.

Кулын емдЕц, тай емдЕц,
Купан жаста арда емдЕц.
Дейен жаста уйреттЕм,
Алты цабат ала аркан
ЖЕбектен epin суйретпм...
Алты жаста актаттым,

Алшактаттым, ойнаттым.
Жеп жаска келгенде,
Арна, бидай асаттым.

Жер дуцкЕлдеп желгенде,
Душпан кезЕ дорыкты, —

дейд! Таргын. Кулыныиан ез долыпда ecipreH, esi уйреткен Тар-
лан батырдын сенЕмдЕ доен есебЕнде цызмет аткарады, батырмен
бЕрпе ел коргау iciue араласады, жорык жолдарыныц ауыртпалы-
гын иесЕмен бЕрдей кередЕ. Таргын мертагЕп, ауыр куйге тускенЕне
капалангап кезЕнде батыр кеп жылдар жолдас болган тулпары-
мен сырласады. Бул батырдын Тарлан секЕлдЕ тулпарын аса кат-
ты арда'ктаранын бЕлдЕредЕ- КейбЕр жагдайларда Тарлан бЕреудЕц
келе жатканын пыскыруымен, алкынып терге малынатын кезЕ
болса, тарпынуымен батырга сездЕрЕп те отырады. Тулпарына
сыр мни;.? болган Таргын Тарланды осынысы ушж де жогары ба-
галайды, опыч сырт сипатыпа да суйсЕнш карайды.

Qi-орнындай, туяктым,
Омыртдан бар отаудай...
Куйрыгына болайын:
Кынаптан шыккан канжардай!
Жалыца сенЕц болайын:
Култеленген жЕбектей!

Шыкшытыца болайын:
Орылып жаткан кебектей!
Кулагыца болайын:
Келге бЕткен кур актам!

Кабагына болайын:
Кара албасты цабактай!

Сагагына болайын:

ПЕскен алма сабактай!

ЕкЕ кезЕне болайын;

Корцыт жаккан шырактай!

Танауыца болайын:
ТубЕн алган шелектей!
Омырауыца болайын:
ЕдЕлдсн шыккан ацгардай! —

дел, жыр Тарланнын суретЕн кез алдына океледЕ. Мундай тул-
парга тек батыр емес, жырды тыадаушы да суйсше, кумарта ту-
седЕ. Тарлан секЕлдЕ тулпарлар ел коргау упйн гана емес, кунде-
Л1КТ1 турмыста да аса мацызды екенЕн ецгартады.

«Ер Таргын» — езЕнЕн курылысы, сюжетЕ, окиганы
Жырдын куры- баяндауы жагынан кэркем, кызыцты жыр. Жыр-
дын окигасы бас ксйЕпкер Таргыннын, ерлЕк Есте-
рЕн суреттеу аркылы дамып, асе, удей бередЕ. Жырдын окигала-
ры бЕрЕмеи-бЕрЕ тыгыз байланысып, шарыцтау шегЕпе жеткенге
дейЕн бЕрЕнен соц 6ipi тЕзбектеле айтылады, 6ip оцигадан екЕнгш-
ci туып отырады. Жырга косылатыи зцгЕмелсрдЕц бэрЕ де Тар-
гыннын ic-арекетшен байланысты алынады. Таргынныц
торгзуыттармен согысы, АкжунЕстЕ алып цашуы, Карт
Кожацпен кездесуЕ, калмак баакыи-шыларымен куресЕ т. б. жа-
йындагы эцгЕмелердЕн бэрЕ де Таргынга байланысты жырланады.

Окиганы осы ретпен баяндау жыр курылысындагы непзп б!р
ерекшелпс болып табылады.

«Ер Таргын» жырыныц курили сын, елецд!к цасиет! мен кер-
кемд!к тмин зсрттсген эдебиетш! галым К- Жумалиев бул жыр-
дын езше тэн ек! ерекшелш! барлыгын атап кэрсетедй «Баска
жырлармен салыстырганда,—дейд!. ол,— айтайын деген ойды,
суретгенш деген кубылысты аскан шеберлжпен беруде «Ер Тар-
гын» жыры, б1р1нш!деп, дамыту эд!с!н; ектшщен, шендеспруд!
мол колданады жэне шендест!руд!ц жан турш емес, улгайган,
курдел! тур!н жасайды» ’. Жырдын. бул ерекшелпсгер! адам об-
разын жасауынан, сез избегшей айкынырак байкалады. Мэсе-
лен, жыр Ацж!н!ст!н. келбетш:

...Кара жерге кар жауар,
Карды кер де еим кер.
Кар устшс кан тамар,
Канды кер де бет!м кер.,

деп суреттейд!, ар асы алшак, ек! нэрсен! шендесирумен, ушнпш
б!р угым тудырады. Акжунштщ Карт Кожакты сипаттауында да
шендест!ру эд!с! колданылады. Карт Кожактын бес жасынан
бастап, алпыс беске дейшг! ем!р жолына толу жасайды. Отыз
бес — Кожактын батырлык куш! кемеллне келген кез! болса, ал-
пыс бес — шал болган шаги. Жыр 6ip .адамныц жас мерз!мш
эр кезецге белу, оларды б!р-б!рше карама-карсы кою непзшде
шендеспрудщ курдел! ту-рин тудырады.

Таргыннын, Домбауылга жане оныц жкерлерше карсы ша-
буыл жасайтын жер!н суреттеуде немеет Тярланды сипэттагапда
неб!р эдем! тецеу, эпитет, метафора, эс!релеу т. б., кыскасы, кер-
кем т!лд!ц ор алуан турлер! жи! кездест отырады. Булардыц бэ-
ргн жыршы акын жыр окигасын дамыту, удете айту ушш колда-
нады. Осы ретпен Таргынныц урыска ему!, жауларымен алысуы,
Тарланнын шабысы, носерлеген журш! суреттеледт. Т!л байлыгын
жыршы ете шебер пайдаланады. Жауга карсы Таргынныц аттан-
ган кезшде, Тарланнын алгашкы жур!с!:

Оз!нен-ез! зырлаган,

Басын тартса, болмаган.
Кек айыл болып кешрее,
Алты басып аттауга —
Айшылыцты ойлаган,—

деп суреттеледк Он ек! кунге созылган урыс-жорыктардан кейш
Тарланнын;

Етектейш ершнен,
Ею елк! калыпты.
Киган камыс кулактан.

Б ip тутамы калыпты,
Жялбырагап жалынан,
Жалгыз карыс калыпты, —

1 К. Жумалиев. Казак эдебиет! (окулык), 1949, Казак эдебиетшщ та-
рифы, I том, 1960.

дегеш'не Караганда, тулпардыц сочны ixypici ancipen кеткендей
болып кер5иедк Шыныпда, олай емес. Бул арада элйреу жок,
эшрелеу туршде бер Ln ген даму, удеу бар. Етектейш ершнен ею
ел1с1 калыпты. жалбыраган жалынан жалгыз карыс к.алыпты
Деу! он ек! кун бойына ат кимылыныц оаапдай купт |болганды-
1-ын кез алдына елсстетсдй Жыршы-акын согыс уст! н деп ат к.и-
мылын ссылай суреттеп, шарыктау шепве жепбзед!.

Корыта келгенде, «Ер Таргын» — халыктык сипаты бар кер-
кем жыр. Ертеден келе жаткан мэдени мурамыздыц 6ipi.

КА ..БАР БА1Ь.Р

Казац елше кеп уакыт бойына шабуыл жасагапдар калмак
баекыншылары болгандыгы жогарыда айтылтан едп Шете л д! к
шап.къшшылардьщ капдь жорьикдарына карсы жж,ан ерлйшен ку-
pecin, одан ел-журтын коргаган, халкына айбар болган батырлар
жайында ел арасында талай эдем! эцйме-жырлар туган. Халык
бул алуапдас шыгармаларында езшкн батыр улдарын, олардыц
ерлш icTepiH ардацгап керсеткеп.

Осындай ел коргау, халыкка камкор болу жолында жасалгап
ерлш штерд) жырлау непзшде шыгарылган жэне халыктык снпа-
ты мол керкем жырдын 6ipi — «Кдмбар батыр». Бул жырдын
басты ндеясы — халыкка кызмет еткен батырды, оныц ерл!к !стс-
pin ардацтаудан тугап. Сондыктан да жырда одпмеищ осы жагы
баса айтылады, соган кеп кеш’л аударылады. Батырдын ец непзп
м!ндет1: шетелдш шапкыншылар шабуыл жасай калган кезде
жауга карсы аттану, оны талкандап жену, ел-журтын коргап алу
екендiri корсет!лед!. Екпишден, бейбггаплш кезде батырдыц м!н-
дет!: халкына адал ецбепмен кызмет ету, халыкты асырап-сак-
тау, жэрдем-комепн беру екендНн суреттейдй

«Камбар батыр» — казак елше ерте кездщ езш-
Жырдыц жина- де-ак тараган жыр. Оныц непзп' б!р нусцасын
луы, зерттелу!. ]5ектем(р деген жырау айткан. Б!зд!ц пайдала-
нып журген!м!з де жырдын. осы варианты.

«Камбар батыр» жыры алгаш рет 1888 жылы Казан каласын-
да басылып шыкты. Оны Ш. Хусаинов деген Kici бастырган. 1903
жылы бул жыр «Токсан уйл1 тобыр» деген ат.п&н Казанда, ага-
йынды Каримовтардыц баспасында, кайта басылып шыкты. Бу-
дан кешн 3. Диваев 1922 жылы Ташкентте бастырды. Содан бе-
pi «Камбар батыр» жыры 61'риеше рет (1932, 1939) баспа жузшде
жарияланды жэне оку хрестоматпяларына енш отырды.

Жырдыц журтка тапыс вариантын 1940 жылы Г. Владимир-
ский орыс Т[’л1Не аударды. Онысы «Песни степей» деген жинакта
жарияланды.

«Камбар батыр» жырыныц будан баска да ел арасына тара-
ган жэне осы кунге дейш ауызша айтылыи журген варианттары
бар. Мэселен, 1906 жылы сол кездеп талым В. Карлсон «Орен-
бургский кран» («Орынбор елкес!») газет'ше жазган мацаласын-

16—4453

24!

да 1 «Камбар батырды» жырлаган б1рнеше акылды атайды жэне
оныц iiniwie ец айтцышы Казацбай деген акыл ед! дейдЬ Жыр-
дыц тары 6tp варманттары эдебиет журналында 2 басылды. Ал
Шашубай ацил жырлаган варианты оныц «Сейле, Шашеке» s ат-
ты жинагына ендг. Журналга басылганы болсын, Шашубай ай-
татын варианты болсын, сюжет жагынан журтка таныс «Камбар
батырдан» алыстап кетпейдь

Казак ССР Рылым академиясыныц эдебиет институтыныд
цолжазба фондысында «Камбар батыр» жырыныц улкендЬюшь
Л1 бтрнеше варианты бар, Солардын, iniinen 1959 жылы «Камбар
батыр» деген атпен 6tp жилац цурастырылып жарыкца шыцты.

«Камбар батырдын» варианттарында ©з ара аздаган апырма-
шылыцтары болганымен, олар жырдыц непзп идеясына нуксан
келт1рмейт1ид1г1 байкалады. Еэршде де басты кешпкер Камбар-
дыц ел цоргаудагы ерл!к [стер!, карамарындары ел-журтын асы-
рап-сацтауы, оран адал цызмет ету! айтылады,

Революиияга дей!н «Камбар батыр» жырын зерттеуге арнап
жазылгам гылыми ецбектер болган емес. Тек советпк дэу!рде та-
на бул жыр жайында 6ipaa мацалалар, зерттеу ецбектерт жа-
зылды* *. Осылардын бэргнде «Камбар батыр» жыры нарыз ха-
лыктык, керкем жырдыц 6ipi деп бараланды.

„ g Жырдыц халыктыры, ец алдыыеи, жырдагы оки-
ам а₽' галардыц ецбекп i шаруаныц тургысынан баян-
далатындыгынан, басты кейшкерлердщ ic-эрекетшен кершедь
Егер баска жырларда батыр образы кебпгесе б1рден онын ку-
реске, аттанысца катысуып суреттеу аркылы жасалса, батыр
жырдыц ене бойына кек сауытты кипнп, кек суцпш устап жур-
се, олардаы Камбар образыныц елеул! 6ip айырмашыиыгы бар.
Жырда Камбар ен алдымен шаруа адамы, ецбек epi бейнесшде
алынады, Камбардыц ецбекш! халык ортасыпан шыккан ер-
азамат, патриот ул екендич ацгартылады. Ол — мыцды айдаган
байдыц мырзасы емес, езшщ ецбепмен Kacin еткен шаруаныц
©кип. Адал ецбепмен ер атанган, «ерл1кт1 елден асырган, енбек-
ке белд! байлаган» адам. Сондыктан да оны халык жыры ецбек-
mi халыкка цызмет еткен ецбек epi етш керсетедь Будан ецбек-
mi халыктыц ел коргаган батырды гана емес, ецбек адамдарын
да, халыцты асырап-сацтайтын ецбек ер лер ш де ардацтайтынды-
Fbi, олар жайында да батырлык, жырлар тудыргандыгы байка-
лады,

Халык жырыныц алгашцы бел1М1Нде Камбар «алпыс уйл!

1 В. Карлсон. 11ародные певцы-киргизы в архивной комиссии газ.
«Оренбургский край», № 62, 1906.

5 «Эдебиет майданы» № 12, 1935, «Эдебиет жепе искусство» журналы,
№ 7—8, 1940.

’Шашубай Кошкарбаеа. «Сейле, Шэшеке» (елекдер жвнагы!.
Алматы, 1942.

* М. Эуезов, С. Мукаиов, К-Жумалиев, Э. Маргулан,
Б. Кеажебаев, Т. Сыдыков т. б. жогарыда аталган ецбектерж ка-
рацыз.

аргыпды, токсан уйл! тобырды» асырап сактаган ецбек epi бей-
несшде алынады. Бушл ауыл-аймагы Камбардыц цолына карай-
ды, олардыц бас кетерер! де, сенгенц суйенгеш де Камбар бола-
ды. Муны тусшген Камбар езш!ц адал ецбеп'мен кэсш етед!, ац
аулайды. Карамагындагы ел-журтын баскыпшылык жолымен.
ботен елд| шауып алу жолымен емес, езшш адал ецбепмен, ан-
шылыкиен асырайды. Халык муны батырдыц ерл!кецбег! деп та-
пиды. Екшшщен, алпыс уйл! аргынды, токсан уйл! тобырды
асырап сактау Камбардыц ецбек ер! екенд!г!н керсетсс, неше
турл! жырткыш ацдарды, соныц iniirme жолбарысты жену!, Кам-
бардыц кушт! батырлыгы деп бейнелейдк Халык угымында жол-
барыс аскан кайраттыц, алып кушпц бейнесш (символын) б!л-
Д1ретш. Ендеше сол жолбарысты куйрыгынан устап лактыруы
Камбардыц аса мыкты батыр екендшш дэлелдемек.

Кайда журсе де «ец 6ipiHiui мшдепм халыкка кызмет ету,
карамарымдары ел-журтты асырау» деп тусшген Камбар жел
кещлддкке салынбайды. Ол кара бастыц муддесшен халык муд-
десш жогары кояды. Камбарга гашык болган Назым батырмен
сырласудыц жолын !здейд!. Б1рак, оган Камбар алданбайды,
кешл бел мейл!.

Осыган кедипм белшш,
¥мытып кетсем журтымды,
Кудайдыц, дед! ургапы...

дейд!. Муны ол Назымпыц езше де жасырмай айтады:

Кус ет!н берш багамын,
Уйдеп ек! кэр!мд!.

Оган да назар саламын,
Кабатыма аламын —
Алпыс уйл! аргынды.

Сешменен ойнасам,
Айналар iciM киынга.
Айыпка меш буйырма,
Айтамын, Намыз, зарымды!

Назымпыц гашык екендшш б)'лс турса да, карауындагы кеп-
ш!л!к жайын жэне оларды асырап-сацтап отырган ез! гана еке-
нш еске алгап Камбар кыздыц г!лепне кец!л коймайды. Будан,
эрине, Камбарда махаббат сез!м! жок дегеп угым тумайды. Он-
дай сез!м Камбарда бар. Ойткенмен, ол ер-азаматтыц 6ipinini
борышы халыкка кызмет ету деп тусшедй «Мен Назымга ке-
ц!л болin, оиымен болып кетсем, ел-журтымяыц хал-жайы, кун
Kepici киындайды. Магап алгыс айтудын оркына каргыс айта-
ды»,— деп б!лед!. Сондыктан да ол Назымпыц усыяысына бой
урмайды.

Екшццден, байлык, дэреже жагынан алганда, Камбар езшш.
Эз!мбай балаларымен тец емест!гш бшсдй Олардан ер-азамат-
тыгы, ж!птт!г!, адамгершйпп жогары турса да, злеу метик жен!-
нен б!рдей емес екенд!пн сезедц Камбарды Назым суйгешмен
де, Эз!мбайлар жек керетшдггш, олар «cinipi шыккан кедейге»
кызын теп'н бермейтшдшш ацгарады. Мундай элеуметпк тецш'з-

Д1к жагдайда Назымга косылу мумкш еместтн тусшеда. Сон-
дыктан Да ол Назымга айткан сезгнде;

Катаркта да раса к,
Мен емес тацдап тиерщ...
Кол устасып, кыз Назым,
Уэде кылсам, сешмен,
Eip жаман келш малы кеп —

Алып кетсе, айрылып,
Абыройым ашылар,
Кайгыменен басылар,
Ат басындай журепм,

дейд!. Сондыктан да ол Назымга алацдамай, царамагындагы
кошп1Л1ктщ камын ойлаумен болады. Муны халык жыры батыр-
дын бейб1тшйик кездеп басты ьпндетц халыкка адал кас»б1мен
кызмет еткендш! деп б!лед!.

Ал ел шетше жау келгенде, халык намысын коргау уш!н Кам-
бар ерлш шке бел байлайды. Калмак ханы Караманныц калыц
Колмен келш камап жатканын ногайлы ел! Камбарга Жэдпер
аркылы хабар етед!. Караманныц бул кылыгына ыза болган
Камбыр:

Камбар айтты: Жздшер...
Журт yuiin белд! буайын...
Асырып белден куайын,
Халкыцыз капа болмасын,
Есен барса жолбарысьщ

Сындырамын душпанды!
Эз1мбайдыц акымак,
Алты итще, екпелеп,
Жаманнын icis кылмайын,

дейд! де, басынган жауга карсы куреске аттанады. Бул сырг
Караганда, Камбардыц Эз1мбайды доргамак болып майданга ат-
тануы сеюлдд болып кершедй Шыныпда, олай емес. Ел дегенде
ершбей кызмет ететш Камбар ел-журтын калмак баскыпшылары
камап, дысымра алып жаткан такта, 6ip кезде Эз1мбай балала-
рыныц цорлап Т1л типзгенш де умытады. Камбар Эз1мбайды
емес, ел намысын коргау ушш аттанады. Жаудан елд! аман
алып калу— Оз1мбайлардыц колынан келмейтшдш, ол — халык-
тын гана колынан келетшдпт жырда ашык айтылады.

Камбар жауга плдескенде де адамгерпплш жасайды. Ол кал-
мак ханы Караманга:

Ci3 бенеи 6ia жауласып,
Жаманныц iciH кылмайык,
Калаца кайт, Караман...—

деп, текке кан тегудщ керек емаепгш сскертедп Камбардыц бул
сезш Караман кабыл алмайды. Сонда:

Камбар айтты: Караман,
Мыкты болсац, жеке кел...
Касыма таман жакында,
Кырги !лген торгайдай,

Мойныцды жулып алайып.
Кан агызып кезщнен
Басыца сауда салайын,—

деп, жекпе-жек урыска шакырады. Сол арада ек1 батыр алыска
туседн Халцыньщ намысы утшн баскыншы жауга карсы жекпе-

жек куреске шыккан Камбар Кара манды жецед!, кайраты мол
батыр ексндЁпн танытады.

Ел намысы уппн манданта аттантан Камбар басцыншы жау-
ларын киратыц жецед! де, халыктыц алтысын алады. Камбардыц
бул батырлыгына суйспгген халык сол жерде ЭзЁмбай сиякты ус-
тем тап еюлдерйиц колынап ештеце келмейтщсипн сыкактап,
халык арасынан шыккан Камбар сиякты батырды ерекше басым
етпт керсетедь Сейтш, байлыгына, дэрежесЁпе мастантан ЭзЁмбай
жэне оныц акымак балалары келшйпк алдында маскара болады
да, халык батыры Камбардыц аягына жытылады.

Жырда Камбардыц батырлык тултасы Алшыораздыц сезЁмен
де сипатталады. Ол езшщ акылсыз аталарына Камбар туралы
былай дейд!:

Алшыораз антты: аталар,
СуйЁнбе малдын кебше...
Ек! талай ic болып,

Ат кул а ты тсцессе,
Паналарсык тытылып,
Осыныц барып жец!н-е,—

Алшыораздыц бул сезшен Камбардыц ел цортау ici колынан
келетЁн мыцты батыр екендН гана кершбейд!. Мунымеп катар,
мундай ерл!и Ёскс ЭзЁмбайдын есерсок балалары бара алмайтын-
дыты да антартылады.

Жырда Камбар образы жау адамдарыныц ic-эрекст!, сез! ар
кылы да толыктырылып отырады. Караман мен Келмембеттщ
Камбардан сескенуЁ, коркуы, одан кауштену! батыр образын ул-
гайта тусед i.

Сейтш, жырда Камбар образы ете эсерл! болып жасалган.
Камбардыц ерлж ецбегЁн, ел коргаудагы батырлык Ёст&рЁн суйс!-
не жырлаган халык, бейбпшшк кезшде де, баскышны жау ша-
буылдаган кезде де журт унин аянбай куресеп'н ер-азаматы Кам-
бардам болуын арман сткендЁпн бЁлдЁредй Соны улп тутады.

Эз!мбай балаларыныц шинен белш алып, жыр-

Назым мен	дЫЦ жйе ымды кейшкер бейнесшде >суреттегенЁ -

г	Назым мен Алшыораз. Булардыц жагымды ке-

йшкер болуы — тоцсан уйл! тобыр арасынан шыккан Камбар-
дыц адамгерпгЁлшЁн, ел yinin жасаган ерлЁк Ёстерьн дурыс бага-
лай бмушде.

Алты аганын ортасында ерке ескен Назым езЁне тец жар-
жолдас !здегенде мыцды айдатан байдыц мырзасына кез сал-
майды. Ол журт мактап, халык кад!рлеген Камбарта кермей
турып гашык болады. Кек жоргамен жёгёт тобын аралагапда,
б!рде-б!р xiriT оган унамайды, Оныц ойы, cci-дертЁ— Камбар-
да. Жиналган жЁпттердЁц арасынан Камбарды кездест!ре алма-
ган Назым:

Жаксы керш жур ед!,
Мактауын естЁп б!лгел5,
Кандай турл! екен!н

Коз!мен керш б!лмедц

Сулу да кайтты ynine
Ер Камбар болып суйгенц—

дейдй Сондыктан да ол журт мацтауымен esi сырттай гашык

болган Камбарды кайтее де кездеепруд! lapMan етед!. Эр турл!
амал жасайды, б!рак оран Камбар кевдл аудармайды. Камбар-
дьщ мунысы езжен баска сулу, акылды кыз жок Деп бьлетш
Назымга катты батады, кумары арта тусед!. Камбармеп сойле-
су, оран косылып жар-жолдасы болу Назымныц, улкен арманы-
иа айналады. Халык жыры Назымныц бул эрекетш, Камбарды
суюш, кара басыныц камын ойлагандык немесе б ала лык дел
кшэламайды, кайта оны куптайды; халык ардактаган батырды
кад!рлегеид!к деп бгледн Бул ретте жыр Назымды оныц акыл-
сыз, даракы агаларына карсы кояды да, олардан Назымныц
акыл-ойы артык екендшн керсетед!.

Назымды жактаушы Алшыораз рана. Эзгмбай балаларыныц
1Ш1Нде акылы бар lec-Tici де, алды-артын байкайтыны да — осы
Ал ты ор аз. Жыр оны акылды, ежет, намыскор, белгыц мелшер-
де батырлык ici бар адам erin суреттейд! жэне оны Кабыршак,
Дараз, Кор аз, Карымсак секиш агаларына карсы кояды. Ка-
рымсактар Назымды Камбарга косу былай турсын, батырдыц
Назыммен сойлескенш де кере алмайды, оны «суйек сындырган-
дык, корлап басынгандык» деп бйтед! де;

Корлаганы емес пе,
Жалац аяк жарлынын
Журген! биге жакындап?..
Ак семсерд! колыца ап,
Мацдайын жарып, басын шал,

Жерге туссш мойыны,
Келед! к!ммен ойыны,
Кызга тацсык мырзанын
Кылышпенен кец!л!н тап,

десш айцай-сурец шыгарады. Мал мен байлыгынпц к&гитпме
мастанып, бац-дэулет! snip бойына иеттаейд! деп тусшетш ара-
ларыныц топастырын Алшыораз олардын бетше басады. «Ек!
талай кун туа калса, паналайтыныц Камбар»,— дейд! де, Кам-
бармен жакындасуды, оран ез!нщ теш деп Назымды косуды
уйгарады:

Карындасын кем болмас,
Батырдыц туссе жемше.
Агайыпмен ойласып,
Назым жанды косайык-
Каласа кудай тенше...,—

дейд: Алшыораз.

Калмак ханы Караман Эз!мбайга k!ci калып, Назымды су-
ратады: «Берсе, колынан, бермесе, жолынан»,— дегенд! айтып
куш керсетед!. Осы кезде бастыгы Эз!мбай жэне онын батыр-
сынып журетш акылсыз балалары жау аягына «кулдык» деп
жыгыла кеткен такта, Карамзина карсылык б!лд!рген тек Ал-
шыораз болады. Ол калмак ханынын басынгандырына намыс-
танады да, Караман ж!берген кудаларды соккыга жырып куып
Ж'беред!. Бул 1ст!ц ацыры насырга шабатынын жэне жалгыз ез!
Карамзина карсы кайрат кэрсете алмайтындынын были, акыл-
мен жол табады хал-жайын айтып, Камбарга Жэдиерд! аттан-

дырады, батырдаи куш-кемек сурайды. Муныц 6api Алшыораз-
лыц ацылы, намысы бар, ежет, ер ж)ггг екенд!пн сипаттайды.
Сондыктан да оны халык жыры осы ici уш)я де «намысты напга
сатпагав» ер азамат дсп цурметтейдд Кдмбар кел!п, Кдраманга
да-рсы куреске шыдцавда Алшыораз да ерлпс керсетедй Камбар-
₽а косылып, жау эскер л ерш куысады. Бул ретте де халык Ал-
шыораздыц ерл)г) бар, адылсыз агаларынан элдекайда артык
адам деп жырына досады.

g . « . Жырдагы жагымсыз кейгпкердщ б)р)— Эз1мбап.

Ол — Kici ецбепмен мал жинаран, соган масат-
танган, б!рад диыншылыд ic тускен кезде долынан еш нэрсе
келмейпн коркак адам.

Эз^мбай образы халык жырында ек) ту-рл) мэселенщ бстш
ашу ушш алыпган. Б)р)шшден, Эз)мбай аркылы халык жыры
esyiHi мен езмупйшц арасындагы таптык жайларды елестетуд),
оныц ерте заманнан келе жаткандыиын ацрартуды кездейтшдЕп
байцалады.

Баска жырларга Караганда, таптык дарым-катынас «Кам-
бар батыр» жырында ашыгырак кершедк Муны ол ец алдымен
Эз)мбай образы арцылы, оныц халыцты менсшбеушмнп мен тэ-
каппарлыгын суреттеу аркылы елестетедй Езуш) таптыц ек!л'1
ретшде алыпган Эз)мбай байлык, сэн-салтаиатына маеаттана-
ды, .ецбекнп халыцты менешбейд), оган жшркене карайды. Ол
Келмембетке айткан сезшде:

Ертелц кеш шубырып,	Кзлады,— дейд),-— сагынып;

Колады мейман агылып.	Отымпыц басын бермейд),

Кедейлер меш кермесе,	1здеген жогы табылып,—

деп, халыцты кемите, жамандай сейлейд!. Будан езуш) таптыц.
ецбекнп халыкка калай кар аг ан дыры айкын кершед).

Екшгшден, Эз1мбайды халыд жыры «ек) талай кун туганда»
елге дана болатын кш екендМн керсету уш)н алады. Эзтмбай-
лар байлыгына суйенш кушлдегешмеп де, ел басына циыншы-
лыц тускен кезде, баскыншы жау келш, дамауга алган шакта
цатты сасады, кайрат керсетш карсы турарлыц куш таба алмай-
ды. Кдйта, жаудыц аягына бас урып жалына бастайды, жан
саугалайды. Мундай жагдайда ерл)к жасайтын тек халыктык ез)
гана. К,андай Киыншылыктар болса да, кандай жау келсе де
оларга тетеп беретш, талцандап женетш халыц, оныц цаЬарлы
куш) екевддгш жыр тарихи шыпдык, тургысыиан баяндайды. Бул
ретте, жыр ецбекнп халыцты езуш) тапка царама-карсы койып,
салыстыру жасайды да, халыктык саркылмас купли, батырлык
бейнесш сипаттайды, догам Tiperi халыктык ез) деген корытын-
ды шыгарады, Эз)мбайлардыц долынан ондай ерл)к ic келмей-
тшдптн бейнелейдй

Караман мен «Камбар батыр» жырында яеггзг! жагымсыз ке-
Келмембет. ' Дшкер ретшде алынгандар—Караман мен Кел-
мембет. Булар ногайлы-казак, елше талай рет
шабуыл жасап, жорык ашдан, халыкка кан жуткызган калмак
баскыншыларынын екин ретшде суреттеледс

Караман мен Келмембет образын жасауда да жыршы акын
аскан шсберл!к керсетед!. Буларды жау адамдары ретшде ала
отырып, эркайсысыныц ез!не тэп !с-орекет1н, мшез-кулдын дара-
лап сипаттайды, 6ip-6ipiHe уксамайтын ерекшел!ктер! барлыгын
айкындайды.

Караман — api батыр, api >ел билеген хан. Ол керш! елдерге
куш керсетудд ыгыстырып устауды, зорлыкпеи багындырып
алуды максат етед!. Бул ретте Караман езш!н купине сенед!;
карсыласкан душпаиын «жундей тутемш» деп аскактап журед!.
Ошмбайдыц аулына куда болып. Назымды Караманга айттыру
ушш баркан Келмембет соккы керш кайтады. Буран Караман
катты ашуланады да:

Ерепскен к!с!н!ц...
Ет!н итке желзш,
Суйепн ертеп, жагайын...
Казыдтай жерге дагайын,—

деп кайарланады. Ол бул м!нез!н Камбарга да керсетед!. Кам-
барды да коркытып, коргалатпак болады. Камбарга айткан се-
зшде:

Олт!рей!н деп ед!м,

Кепйкоец, келмей осыдан,-—
дейдй Б!рак жекпе-жек урыска келгенде, купине, кушт!л!г!не
оеиген Караман Камбардан жец!л!п калады.

Сейтш, халык жыры Караман образы аркылы шапкыншы-
лыкты максат еткен, зорлык жасап дэрежеге жетуд! кездеген
баскыншы жаудыц !с-эрекет!н сипаттайды. Мундайлар каншама
мыкты Оолганымен, оларды эд!л !с уш!н курескен батырлар же-
нет1пд!гш ацгартады.

Караманмсн катар, жырда Келмембет суреттелед!. Ол Кара-
манныц атарман-шабарманы, кол шокпары ретшде алынады.
Келмембет карсы адамдарын кебшесе сезбен ыгыстырып алуды
.кездейдц куш кэрсете, айбат шеге сеилейд!. Б!рак ол мунысын
элс'шдерге жасайды, езшен куптлерден корыкканпа курдай
жоргалайды. Ол — ыгыстырар жерш де, ыгар жерш де ангара
бйтетш айлакер адам. Эзгмбайга аскактап келед!; Эз!мбайдын
ел коргау га жарамайтынын жэне К ар а манг а карсы куресе ал-
майтындыгын бйлед! де, пирене сейлейд!, шацыракка кобыз ой-
натуга тырысады. Ал Камбарга айтар сезш жетк!зе алмай, ба-
тырмен жуздесш сеплесуден коркып, тек ат уст!йен гана айбар
жасайды. Камбардыц кескшшде ашу барып ацгарган Келмем-
бет:

Келмембет коркып сасады,
Шапшац жур,—деп,— шырагым,
Кейш карап кашады.

Тапы да устап алар деп,
Децгелет!п жоргасын
Бауырлап дамшы басадьт.—

Камбармен дурыстап сейлесудеп коркып, зэрес! ушкан Кел-
мембет, Караманга дайтып келгенде, «Уш куниеп калмай Кам-
бар келетш болды»,— дсп trripiK согады. Оныц коркак, еттрткпН-
суайт адам екендшн халык жыры ащы кулк1, мазак туршде жы-
рына косып, Келмембеттш жагымсыз образын жасайды.

«Кобыланды батыр», «Ер Таргын» жырларымен
тпдЬ1' салыстырганда, «Камбар батырдын» компози-
циясындагы жырдыц езше. тэн басты ерекшел!-
ri — окиряны эр турл! шепше жасау аркылы жырлауында1.
Егер «Кобыланды батырда» окига басты кейшкердщ ерл!к ic-
терш баяндау аркылы узбей дамып отырса, «Камбар батыр»
жырында бул жагдай ете сирек кез десед i. «Камбар батырда»
жыршы акын oip окиганы айтып келе жатады да, оны бгнрмес-
ген узш тастап, екшш! эцпмесше кешед!. Оны аяктамай, ушш-
шйч'не ауысады. Жыр окиеасып ссылай баяндау белпл! 6ip
жуйеге айналады. Муныц мэп!с! жыр окигасын тыцдаушыга
кызыкты етш жетк!зу, алгашкы энпменш кейшнен немец аяк-
талгаиын бкпуге кумарттыру ниетшеп туган тэр!зд!. Солай бе-
ла турса да, жырды тыцдаушы болсын, окушы болсын жыр оки-
гасын тута сын ан кез алдына келт!рш, елестете алады.

«Камбар батыр»—пл! жагынан аса керкем жырдыц 6ipi.
9p6ip энпмен! женит ттлмен тус!н!кп, эр! тыцдаушыныц есшде
калатындай етш баяндайды, аз сезбен кеп магына 6epin отыра-
ды. Кейде- азгантай суретпен улкен картиналарды кез алдына
елестетш кояды. Мысалга, Камбардыц ац аулаука шыккан кезш
енпаттауын алайык Муны жыр:

Кумлстен тагып каргысын,
Соцына ертш тазысын,
Ау кылын Камбар шыгады.
Касындагы куманы
Тацынан тартып талайын
Тау текен! жыгады.

Тацы айрылып жыртылып,
Кшк пен жаткан куланы,
Ат бетше каратпай,

Ац бекендеп жосытып,
Айкайын салыгг куады.
Ашуменен аяман,
Тулпарга цамшы урады.
Пайзамеп ез! шабактап,
Тазысы жетш, тамактап,
Касап сойган ешюдей,
Кан сасытыи цырады,—

деп суреттейдй Бул картинадан казак халкынын ерте кездег!
турмыс-ripi’Ji.'iiri, кун Kepici ац аулауга байланысты болганды-
ры, ол ушш пешетурл! айла-амал колдангандыгы елестейдк Осы

1 Казак апебиетшщ тарихы, I том, 1948 жыл, 146-бет.

ретте, ацшылык оьпрд! суреттеу!, ан аулауды ерлйк деп жырлауы
аркылы «Камбар батыр» казактын батырлар жырына ез'шше
6ip улкен жана такырып экеп косты деуге болады.

Жырдыц керкем пл in сез еткенде, кезге тусетш 6ip ерекше-
airi — бейнелеу (символ),—дейд! проф. Кажым Жумалиев1.
Расында да баска жырларда курдел) окииавы белпл! б!р жуйе-
ге айналдырыц бейнелеу аркылы сипаттап баяндау кемдеу де-
сек, бул «Камбар батыр» жырында кеп кездесед!, окиганы ол
KsGinece, бейпелеу аркылы баяндап отырады. Мэселен, Жэд!гер
Караманныц калыц колмен келш, ел-журтты камап жатканын

Камбарга айтданда:

Ойда жок жерде 'ел кашып,
Конысымыз тарылды;

Кызуьша шыдамай
Журег!м!з жарылды.
Эртеп кегли барады,
бзеннщ буы цалыцды,

Шарпуы журтка тиедк
©пйрмесец жалынды...

Жердщ жузш сел алды,
Богетт! кайдан саласыц:'

Арысы жаман тегцздщ
Тоцтатып кайтып а л асы ц...—

деген бейнелеумен б!лд!ред!. Болмаса, Келмембетпц Эз!мбаймен
немесе Камбардыц Караманмен сейлескен сездерш алайыц.
Олар да 6ip-6ipiHe айтайын деген непзп ойын бейнелеу аркы-
лы б!лд!рген болады. Келмембет:

Саусагы алтын судцарра, Алтайы кызыл тулкще
1лд!рейЙ1 деп келд!м,	Косайын деп ойлап ем,

Келдег! уйрек, казьщды,	Кумай жуйр!к тазымды,—

деп Караманды — сункар, кумай тазы бейнесшде, Назымды —
уйрек, каз, кызыл тулк! бейнесшде кэрсетедь Камбар Караман-
ныц: «Неге кеш!гщ келдщ?» дегеп сурауына:

Сункардыц !лген казына
Б ip каракус таласып,
Жатыр екен erriirin,
Ажыратып екеу1н
Он ан бер! журш ем,
Кумай тазы куалап,

Алган екен ниетпен.

Б!р тебет ит айкасып
Кылыпты зорлык ecipin.

Ажыратып соларды
Жолымнан кал дым кепппп,—

дейд!. Мунда Камбар езш суцкарга, кумай тазыра, ал Кара-
мзины царакуска, тебет итке тецейд!, Свйпйп жыршы-акын бей-
нвлеуд! образ жасаудыц жэне окиганы баяндаудыц басты эд!с!
есебшде колданып отырады.

Жогарыда айтылрандарды корыта келгенде, «Камбар батыр-
ды» халкымыздыц суйсше тындап, суйе жырларан керкем шы-
гармасынын, 6ipi деп б!лем1з.

1 К. Жумалиев. Казак эпосы мен эдебиет тарихыяып мэселелер!,
154-бет, 1958.

V тарау
ЛИР0-ЗП0СТЫК
ЖЫРЛАР

Ертедег! казак поэзиясында
сюжет эвдймеге курылган
жырлардыц 6ip болен лиро-
эпос деп ат алады.

Егер батырлар жырыныц басты такырыбы, курделЁ эцгЁме-
ci — ел коргау жайы болса, лиро-эпостык жырлардыц одан Ci-
раз айырмашылыгы бар сиякты. Ец алдымен, бул алуандас
жырлардыц окигасы халыктыц ертедег! жалпы эдет- гурпына,
уйлену салтына байлаиысты туган. Онда кебЁнесе бйр-бЁрЁне
гашыц болкан жубайлар жайы, олардыц куаиышы мен арман-
муны кайгы-inepi суреттеледЁ. Жане де еткен замавда жастар-
дыц бас epKi болмагандыгы, олардыц арман-мудделерше жету),
суйгендерше косылуы жолында кептеген бепеттердЁц кездес-
ксндёп, ол бегеттердЁ жене алмай ауыр аза, зор касЁретке ушы-
рагаидары жырга косылады. Бул ретте халниепдк гаеглзде туган
лиро-эпос жырлары отмен заманиын жастарта жасагам озбыр-
лык эдет-гурпын эйгЁлсп сынга алады.

Батырлар жыры сиякты лиро-эпос жырлары да бЁр дэуЁрдЁц
жемЁсЁ емес. Бул да талай гасырмен 6ipre жасасып, ар турлЁ
жагдайлардыц, таптык, когамдык тЁлектердЁц ынгайына карай
езгерЁп отырган. Урпацтан урпакка ауызша айтылу туршде,
кептеген езгерЁстерге ушырау аркылы жеткен. Халыктык орта-
да туган жэне халыктыц кезкарасын, тЁлегЁн бйвдЁретан жыр-
лардыц ездерЁ де таза куйЁнде халыктык сипатын толыгынан
сацтаган емес. Халыктыц сипаты бар деп танылатын лиро-эпос
жырларыныц кайсысынан болса да эр килы кайшылыктар мен
кемшЁлЁктердЁц кездесуЁ осыдан. Сондай-ац, халыктыц лиро-
эпос жырларыц устем тап та ез муддесЁне пайдалзнган, жырдыц
халыктык идеясын бурмалап, ескЁ эдет гурыптыц халыкка жат
жактарын мактап керсетуге тырыскан.

К,азак ауыз эдебиетЁнде лиро-эпос жырларыныц ертеден келе
жаткан бЁрнеше улплерЁ бар. Солардын ЁшЁнде бастылары деп
«Козы Керпеш — Баян сулу», «Кыз ЖЁбек», «Кулше кыз — На-
зымбек», «Мацпал кыз», «Кул мен кыз», «Айман — Шолпан»
жырларын айтуга болады. Бул жырларда тек гашыктык, махаб-
бат эцгЁмелерЁ гана суреттелмендЁ. Солармен катар, халыктыц
ертедегЁ турмысы, салты, когамдык маш бар жайлары камтыла-

ды. Жырлардыц окигасы халыктын турмыс, салтынан туып да-
миды, кур дел! ацстмелер айтылады. Осыган орай бгз лиро-эпос-
тын. кейб!р улплерш мысалга ала талдап керел!к.

„КОЗЫ К0РПЕШ—БАЯН СУЛУ" ЖЫРЫ

Лиро-эпос жырларыныц шшде такырыбы, окигасы, курылы-
сы жагынан ерекше орын алатыны жэне халык арасына кеп та-
рарамы — Козы Керпеш пен Банн <сулу жайындагы жыр. Бул
жыр 6ip-6ipine гашык болган ек! жастын ем]р!н тана баяндаран
дастан емес. Ол сонымен катар, когамдык мэн! бар энпмелерд!
камтыран, халыктын еткендеп турмыс-салтын суреттеген жыр.

«Козы Керпеш— Баян сулу» жыры тек казак
арасында туып, казак елше гана тараган жыр
емес. Ол ерте кезде б1р-б!р!мен карым-цатынас
жасаган, кешш-конып керш!лес болган, турмыс-салты, Tipmuiiri
уксас казак, башкурт, барабын татарлары, уйгыр, алтай елде-.
ргаде айтылып журген жыр. Аталган халыктардыц кайсысы
бодса да бул жырды езш!ц тел шыгармасы деп таниды,

Q Сочры кезде «Козы Керпеш — Баян сулу» жыры жайында
6ip'aa ецбсктер жазылды. М. Эуезов, К- Жумалиев, Ы. Дуйсен-
баев, Э. Коныратбаев сиякты галымдар бул жырды арнайы
зерттеп, оныц казакта он алты варианты барлыгып апыктады.
Жэне де олар жырдыц казактагы варианттарын башкурт, уй-
гыр, барабын татарлары арасында, алтай елдершде айтылатын
эцпмелер!меп салыстыра зерттед!, кандай уксастыктары, айыр-
машылыктары барлыгын керсетп.

Казак арасында айтылып, ауызша тараган «Козы Керпеш —
Баян сулу» жырыныц он алты варианты бар дед!к. Оларды
зерттеген галымдардыц мэл!меттер!не Караганда1, бул жыр ел
арасынан еткен гасырдыц бэс кезцще-ак жинала бастаган. Бул
ретте иг!л!кт! жумыстар журпзген орыс галымдары болган. Ма-
селен, шыгыс эдебиет! мен араб т!лш зерттеупп орыс галымы
Саблуков жырдын б!р вариантын 1830 жылы бурынгы Семен
губерниясына карает^ Кекпектипк 6ip жыраудан жазып алган.
Омбыда, губернатордыц кецсесшде, ic журпзупН болып штеген
F. Дербшэлин 1834 жылы «Козы Керпеш — Баян сулудын» 6ip
улпсш хатка тус!рген. Бурынгы Аягез сырткы округам прика-
зынын т!лмашы Андрей Фролов дегетг кЬс! 1841 жылы казак
акындарыныц айтуынан жырдыц 6ip нускасын жазып алган.

1856 жылы Шокан Уолиханов «Коаы Керпеш — Баян сулу»
жырын атацты Жапак акыннан естшенш жэне жазып алганын
айтады1 2. Б!рац жырдыц Шокан жазуп алган бул варианты ез
кезшде баспа жузш кермегендштед эл1 кунпе дейш журтшылык-
ка мал!м болмай келед!.

1 Казак эдебиетшщ тарихы, I том, 511-бет; Ы. Дунсенбаев, «Турмыс-
салт жырлары» (орыс тшнде), 1955.

2 Ч. Валиханов. Сочинения, том I, стр. 200, 1961.

Орыс халкынын улы акыны А. С. Пушкин Пугачев козгалы-
сы туралы материал жинау максатымен Орынбор жагына келш,
сол мандагы казак ауылдарында да болады. Осы санарында ол
ел арасынан «Козы Керпеш — Баян сулу» эцпмесш естш, непз-
Г1 мазмунын жазып алады, кейшнен оны ез! поэма ет!п жазуды
ойлайды1.

М. Путинцев 1865 жылы «Козы Керпеш — Баян сулу» жы-
рыпыц б!р вариаитын жазып алып, оныц мазмунын орыс тЬипе
аударып бастырган1 2. Академик В. Радлов жырдын 6ip нускасып
казак арасынан жазып алады да, оны езшщ уплнш! томына
(1870 ж.) енпзед!.

Петербург университетшщ профессоры И. Н. Березин езЫн
«TypiK хрестоматиясы» дейтш кггабында (1876 ж.) «Козы Кер
пет — Баян сулу» жырыныц 6ip вариантам жариялайды. Тур-
кестан елкесшщ археологиясын зерттеген галым Н. Пандусов
1898 жылы Козы мен Баянным моласы дейтш ескертк!шт! зерт-
тейд!, ол осы жолда ел арасынан «Козы Керпеш — Баян сулу»
жырыныц 6ip нускасып жазып алады да, оны эуел! Ташкентте
кейшнен Казанда шыккан «Орта Азиянын, еск! замапы» дейтш
ютабьшда бастырган. Оренбург музейшщ баскарушысы болган
орыс тарихшысы И. А. Кастанье езшщ, «Казак даласы меп Орен-
бург елкеспн'н, еск! белплер!» (1910) дейтш кггабында «Козы
Кррпеш — Баян сулу» жырыныц он шакты нуавдсынан дерек
беред! жэпе сол ютабында жырдыц б!р улг!с!п орысша аударып
жариялайды. Кастанье бастырган бул нуска жайында мынадай
6ip мэл!мет келт!редк бурынгы Жетгсу облысыпыц губернаторы
Колпаковский Семейден Капалга бара жатып, жолда Козы
Керпеш пен Баян сулудыц моласын коред!, осы ек! гашык жа-
йындагы ацыз эцпмелерд! жинастыруды Лепе! уезйнщ началыни-
г!не тапсырады. JIenci уез! начальнипнщ айтуы бойынша, «Ко-
зы Корпеш — Баян сулу» жырыныц 6ip улпеш орман карауыл-
шысы Салагаев ел арасынан жинап тапсырады, ол орысшага ау-
дарылады да, Кастаньенщ колына тусед!. Бул кейшнен Кастань
ешн бастырган варианты болып кетед!.

Булармен катар, «Козы Керпеш — Баян «сулу» жырыныц кей-
б!р улплер!, узшдмер! 1877 жылы «Акмола облыстык ведомо-
сында» (№ 1, 3), «Нива» журналында (№2, 1899 ж., Е. 3. Бара-
нов нусцасы), «Дала уалаяты» газетшде (1894 жэне 1899 жыл-
дар), «Торгай газетшде» (А Васиельев нускасы, 1900 ж, № 6)
басылган. Жырдыц б!р варианты 1916 жылы Сей!товтыц кол-
жазбасы бойынша, «Орыс география когамыэыц батыс-сибирь-
Л1к бол!м!шц ецбектершде» жариялангап.

1878 жылы жырдыц б!р варианты «Хисса Козы Керпеш» де-
ген атпен Казанда Ш. Хусаиновтар бастырып, оны 1890, 1894,
1896, 1905 жылдары кайта бастырган.

1 «Каз правда» газен, 12 февраль, 1938.

2 М. Путинцев. От Семипалатинска до Копала, «Военный сборник»,
№ 12, 1865.

«Козы Керпеш— Баян сулу» жыры советтЁк дауЁрде бЁряеше
рет басылып шыкты. 1925 жылы Москвдцз баеылды. 1936 жылы
жырдыц Жанак айтуындагы нускасын М. Эуезов Алматыда шы-
гарды. Кейшнен ол 1939 жылы шыккан «Батырлар жыры» жи-
нагына ендЁ. Бул жырдан алынган узЁндЁлер оку орындарына
арналган хрестоматияларда жарияланып келедЁ. Г. Тверитин
дейтЁн акын жырдын бЁр вариантын езЁнше жырлап, орыс и а га
аударып (1928, 1941, 1949) бастырды жэне «Песни степей» атты
жинакта жарияланды, 1959 жылы Казак ССР Былым академия-
сы жырдыц алты варнантынан куралган (цурастырушы Ы. Дуй-
сенбаев) жинак шыгарды. Мунымен катар, «Кози Керпеш —
Баян сулу» жырыныц сюжетЁн пайдалапа отырып, жазушы Fa-
бит МусЁрепов пьеса жазды, кино-фильм де шыгарылды.

Огнен гасырдыц ©зЁпде-ак, «Козы Корпеш -— Баян

Жырдыц сулу» жырына талай fалы мдар кен.Ёл аударып,
еР “У  бЁрсыпыра ткЁрлер айткан болатын, Олар жыр-
дын езЁн рана сез кылып коймай, сонымен катар Козы Керпеш
пен Баянныц бейЁтЁн ескЁ дуниенЁц ескерткЁш белпсЁ ретЁнде
зерттеген едЁ. Мэселен, Г. Н, Потанин бул жырды аса жогары
багалап, дуние жузЁлЁк эпостык шыгармалардын цатарыца коя-
ды. «Бул жыр —дуние жузЁвдеп ец кымбат эдебиет муралары-
на жататын шыгарма»1,— дей отырып, Потанин оны Ромео мен
Джульеттага тецейдЁ. Оз тусыида Шокан да «Козы Керпеш»
жырын суйсЁне тындап, Жанактан жазып алганы мэлём. «Ал-
тын айдар Козы Керпеш пен сулу Баянныц суйЁспеншЁлЁп тура-
лы шыгарылран акындык ацыз»,—- деп багалайды ол1 2 *.

Академик Радлов пен профессор Березин де «Козы Керпеш—
Баян сулу» жырыныц ертеден келе жаткан эдебиеттЁк мура екен-
дёгён атап керсетедЁ. И. Безверхое «Казактыц еленшЁлерЁ мен
акындары» туралы жазган макаласында®» «Козы Керпеш» жы-
рын жогары багалап, казак халкыныц ерте заманда тугызган
акындык шыгармасы екендЁпн айтады да, ойы Арыстан акыя-
ныц калай жырлаганын ж азады. ТурЁк халыктарыныц ертедег!
елец курылысын зерттеген галым Ф. Корш «Козы Керпеш» жы-
рыныц керкемдЁгЁн ерекше сез етедЁ. Бул шын монЁндегЁ халык
жыры деп багалайды4.

«Козы Керпеш — Баян сулу» жыры жайыида пЁкЁр айткан
галымдардыц екЁншЁ тобы Козы мен Баянныц бейЁтЁн зерттеген.
Орыс талымдары Н. Абрамов, Н. Пантусов, И. Кастанье т. б.
еткен гасырдыц аяк кезЁнде бул бейЁттЁ зерттей келЁп, оны ерте
заманныц архитектуралык енерЁн керсететЁн белп деп карайды.

Сейтш, Октябрь революциясына дейЁн «Козы Керпеш—Баян

1 Г. Потанин. В юрте последнего киргизского царевича, жури. «Рус-
ское богатство», № 8 1896, «Восточные мотивы, 1899.

2 Ы. Дуйсеябаев, жогарыда аталган ецбегс

* «Акмола Облнстык ведомосы», Ns 16, 1893.

4 Записки вост, отд русского география. общества, том XIX, выл, II—III,
1909.

сулу» жырын кептеген галымдардын жогары багалагандыгын
керсм1з. Б!рац та олар бул жыр жайында азды-кепт! шк!рлер
айтканы болмаса, оны арнайы зерттеген жок ед!. Советик дэу!р-
де гана бул жыр зерттеле бастады.

Советик дэу!рде «Козы Керпеш — Баян сулу» жыры туралы
улкен келемд! гылыми зерттеулер б!рден туган жок. Ец алдымен,
ар турл! пшрлер айтылды. Мэселен, Сэкен Сейфуллин «Казак
эдебиет!» (1932 ж.) делен ютабында «Козы Керпеш» жырын тек
Радлов варианты бойынша токталады до, Козы мен Баянга бай-
лапысты жырлардыц барлыгын устем таптыц шыгармасы деп
керсетед!. Жэне де ол: «Козы Керпешп» тал ай окымыстылар
мактайтын ед!. Мен мактарлык ештемесш таба алмадым»,—
дейд!1 Сэбит Мукаиов «Батырлар жыры» туралы жазган енбе-
г!нде (1939 ж.) «Козы Керпсштщ» халыктык сипаттагы жыр
екендптн дэлелдейдй Революцияга дейш казак жастарынын,
acipece казак кыздарыныц, еск! эдет-гурып шырмауынан шыга
алмай, ауыр куйге тускеядерш бейнелейин жырдыц б!р! деп
багалайды. Осы пйирд! Кажым Жумалиев те езшщ «Казак эде-
биет]» деген окулыгында (1944), «Казак эпосы мен эдебиет та
рихыиыц мэселелер!» (1958) монографиясында, Элкей Маргулан
да (жогарыда аталган ецбегшде), Мусатай Акынжанов та2 ай-
тады. Олар жырдыц эр турл! варианттарын салыстыра отырып,
Козы меп Баян жайындагы эцпмелердщ Heriai халыктык ортада
тугандыгын аныктайды. 1

Берт!н келе, «Козы Керпеш — Баян сулу» жырына арналган
гылыми енбекгер жазылады. Бул ретте Мухтар Эуезов пен Ыс-
как Дуйюенбаевтыц зерттеулер!н атауга болады3. Мухтар «Козы
Керпеш — Баян сулу» жырыныц казак арасына тараган вари-
анттарын зерттейд!, жырдыц эдебиетпк жактарыпа толык тал-
дау беред!. Сонымен катар жырдыц шыгу мезгыпн мелшерлейд!
Ол б!рсыпыра деректер келпре отырып, жырдыц XV—XVI гасыр-
лар шамасында шыккапдыгын айтады. Содан бер! карай бул
жырдыц талай езгерштерге ушыраганын, жырды эр таптыц ез
тишине карай пайдалангапдыгын дэлелдеп керсетед!. Казактын
лиро-эиостык жырларын зерттеген Ы. Дуйсенбаев «Козы Кер-
пеш— Баян сулуды» арнай тексеред!. Ол бул жырдыц казак
арасында сакталган варианттарын башкурт, уйгыр, барабын та-
тарлары жэне алтай ел!нде айтылатын турлер!меи салыстыра
зерттейд!. Олардыц «Козы Керпешт!» калай жырлаганын, кан-
дай айырмашылык, ерекшелжтер! барлыгын керсетед!. Муны-
мен катар, ол Шокан мен Потаниннщ жэне баска да галымдар-
дыц шк1рлер!не суйеие отырып, жырдыц оцигасы халыктыц

1	С. Сейфуллин. Казак эдебиет!, 1 Kiran 226-бет, 1932.

s	М. А х инж ан о в. Проблема народности казахских социально-бытовых
поэм, 1953.

s	М. Эуезов. «Козы Керпеш—-Баян сулу», I93G; «Казак ССР тарихы»
(1943, 1957), «Казак эдебиетнпн тарихы», 1 том, 1960; Ы Дуйсепбаев.
Козы Кнрпеш —Баян сулу (жинак), 1959.

ацыз-эщтмелершен туган дейдЕ Козы мен Баян тарихи адамдар
емес, олар халыцтыц ацыз-ертеплер! жасаган кейшкерлер: деген
дорытынды жасайды.

«Козы Керпеш — Баян сулу» даза1ц халкыныц ерте заманда
шыгарган еск! жырыныц б!р!нен саналады. Бул жырды кептеген
акын-жыршылар айтып б!зд!ц заманымызга жетк!зген. Ол ез!н!ц
калыптасу, даму жолында талай таптык т!лектерД1Н елегшен
еткен. Жырдыц дай вариантын алсак та, эр турл! кезцарастар-
дыц барлыгын ацгартады. Мэселен, Шеже, Мукан айткан жырда
дли от шелер! басым келед-i, олар жырга д!н жайын, сок! наным-
семмдерд! кеб!рек еннзедЕ Радлов жинап бастырган жырда
устем тан адамдарын, эдет-гурып салтты дэр1птеуш!л!к орын
алады. Жырдыц Кастанье жариялаган нускасында кептеген эн-
ri где лер киял-гажайып ертег! туршде айтылады. Мунын, бэр!
жырды [ ap6ip ортапыц т!лег!не карай езгерш отырганын керсе-
тед!. Буган «Козы К&рпеш— Баян сулу» жырыныц барлык ва-
рианты халыкка жат деген угым туманды. Жырдын халык т!ле-
гше сай келетш, эр алуан кайшылыктарымен катар, халыктык
сипаты барлары да кеп. Бул ретте 613 Жанад вариантын мысал-
га аламыз.

Жанактыц ем!рбаянын, акындык кызметш баян-
жырыГЫЧ Дайтын деректер ете аз. Шодапнын айтуына Ка-
раганда, Жанад ipi акын жэне аскан добызшы
болган. Оныц елец, жырларын тыцдаган Шокан: «Жанак нагыз
акын, жыршы ед!»,— дейд!. Б!ржанмен айтысца тускен Сара да
осыны айтады, Жанактыц эр! цобызшы, эр! атакты алгыр акын
екещцгш еске тус!ред!.

Жанак акындар айтысы аркылы акындык атка ие болган, ол
ез кезшде кептеген адындармен айтыпда тус!п, талайды сезбен
буган акын. Оныц б!р-ек! айтысын Сэкен Сейфуллин «Казактын
еск! эдебиет нусцалары» (1931 ж.) деген кггабына енпзген. Со-
ныц 6ipi Жанактыц Тубек акынмен айтысы. Еама|Гамб1ет Исма-
йыловтьщ мэл!меттер!не Караганда, Тубек «XVIII гасырдыц .ады-
ры мен XIX гасырдыц басында жасаган»* 1.

Жанак ез кезшде Жет icy, Семей жактарын кеп аралаган,
сол мандаты акындармен айтыска тускен жэне улкен жырлар
айтып журген. Б!рак та оныц «Козы Керпеш — Баян сулудан»
баск,а тагы кандай жырлар айтканын аныктау киын. бйткен!
баска жырлары садталмаган сек!лд!.

Жаыацтыц айтуындагы «Козы Керпеш—-Баян сулу» жырын
ел арасынан жинап, 1936 жылы бастырган Мухтар Эуезов.
Мутардыц айтуына Караганда, Жанак бул жырын Сыбанныц
терес! Солтабай детеншн, уйшде жатып айтыпты деген сез бар
дейдр. Содан оны баска акын-жыршылар уйрешп -а.пыл, елге
таратыпты, кешнг! айтушы акындар Жанак нускасына бграз

1 Е. Ссыайылсв. Адындар, 100-бет, 1956.

1 «Козы Керпеш — Баян сулу», жинаган М. Эуезов, 5-бет, 1936.

езгеръстер де еипзед!, Козы мен Баянды арман-муддесше жет-
шз!п, олпрмей Tipi калдырады. Мунысы Жанак жырына косыл-
ган жамау сиякты дейд) Мухтар.

Жырдын Жанак, айтты дейтш варианты Жанактыц ез аузы-
нан емес, Бейсеибай деген жыршыныц айтуынан жазып алынган.
(Бгйсенбайдыц. айтуынша жырдын аяты осы делшедк) Жанак-
тан Шокап жазып алган вариант эл! кунге табылган емес. Сон-
дыктан, жырдыц Жанак вариаитына берп акындар кандай ез-
repicrep косканын аныктау киын. Б!рак та бул женгнде Мухтар
Эуезов iac-а орынды niicip айтады: «Ел арасына гарагаи Жанак
жырыныц 6ip туршде елетш Кесемсары емес, Козы Кврпештш
©31, онда жыр аягы кайгылы халмен б'ггепн ед!, ал жырдын
куанышпен аякталуы Бейсенбай акынныц цоспасы, езгерту! бо-
лып табылады»,— дейд!. Б1зд!цше, бул дурыс пййр, бйткеш жыр
окигасыныц дамуына карасак, Козыныц елмей Tipi калуы мум-
кш емес. Демек, 6epri айтушы акындар Жанак вариантын ец-
деп взгерткен.

Жанак жырлаган «Козы Керпеш — Баян сулу» — непзшде
халыктык жыр. Сюжет курылысы, окиганы дамытуы жагынан
болсын, керкемдш-шеберлш, образ жасау жагынан болсын,
бул — курдел! шыгарма. Мунда да жырдын басты такырыбы —
еск! эдет-гурып, турмыс-салттан алынады. Еск! рушылдык, фео-
далдык когамда туын белгйи праволыц нормага, дэстурге ай-
налган, зан болып калыптаскан салтты, ягни жастарды уйлендь
ру салтын, жырдыц басты такырыбы етед!. Жырдыц кайсысы
болса да бул салтка карсылык бишдрш шенемейд!, кайта оны
бузбай сацтау жагына кен>л бел ед!. Жанак жырында да осы
мотив басты орын алады. Карабай мен Сарыбай тес туй-icin куда
болысады, тумаган балаларын атасгырып кояды. Муны Жанак
табиги нэрсе, халыктыц салты осы деп тусшед!. Сол тусппгш
жырына цосады. Козы мен Баян арасындагы махаббат, суй!с-
пеншЫкпт де жыр осы салтка багындырады. Жастардыц кай
сысы болса да бул салтты бузбай, оны куптауга ти!сп екендгш
ескертед! жэне муны орындаган жастар Kipmiri жок таза махаб-
батка ие болады, ынтымагы жарасады деген туйш шыгарады.
Козы мен Баян арасындагы сушспешшлж, махаббат сез!мдерш
осыдан тудырады жэне олардыц кайгы-кааретке ушырауы да,
ел!мге душар болуы да есю’ салтты ездерше парыз ете шын
пейыимен берме орындагандыгынан деп керсетед!. Ал Карабай
мен Кодар жайына келгенде, жыр бул екеуш де унамсыз бейне-
де суреттсйдк Карабай еск! салтка карсы шыгып, бата бузады,
уэдесшен танады, жастардыц ажалына себеп болады. Сонысы
уш!н ол жырда жирешшт! бейнеде суреттелед!. Кодар да сондай,
ескйпк жолмен атастырып койган ею жастыц арасына т!кен
болып кадалады, озбырлык жасайды. Сондыктан жырда Кодар
да жауыздык бейне ретшде алынады.

Жырдыц Heriari идеясы осындай бола турса да, ол еск! заман-
ныц объективт! шындыгын айтпай кете алмайды. Рушылдык,

феодалдык когамда жастардыц бас ери болмагандыгын, олар
ездерппц суйген адамына косылуы жолында кептеген бегеттер-
ге ушырагандыгын жасыра алмайды. Бул Жанак айткан жырдан
да орын алады. Жырдыц халыктык сипаты да осыдан кершедк
Жырдыц басты вдеясы да, халыктык сипаты да ондагы образдар
аркылы бер1лед1.

Жырдыц бас кейinKepi Козы Керпеш юрпйкстз таза махаб-
баггтыц иеа болып бейнеленедн Ол Баян жайын, атастырып кой-
ган калындыгы екещцпн Айбастап естш б!ледЁ Баянный оз1не
тец екендшш, оныц Ай бас аркылы ж:берген сэлемдемелер!нен
ацгарады. Сондыцтан да ол Баянды кермей жатып гашык бола-
ды, кумары арта тусед{. Жатса да, турса да ойынан Баян шык-
пайды, гашык жарын керуге асыгады, оны 1здеп сапар шегуге
дайындалады. Бул сапардыц киыншылыцтарын айтып: «Оган
бармай-ац кой, кудер:цд1 уз, осы елден тацдаган кызыцды алып
беремен»,— деген шешесшщ сезше кулак аспайды. Eci-nepii
Баянга ауган Козы:

Алды мда неше катар турса да ок,
Тартынып бул сапардан калуым жок.
Сулуын дуниенщ жисацдагы,
Б!р жарымдай болмайды кецлгме ток, —

Дейд!.

Баян унйн шыбын жанын шуберекке туйген Козы ел-журтын
жэне артында калып бара жаткан карт анасын Тайлак биге тап-
сырып, алые сапарга жол тартады. Жолшыбай копте: ен киыншы-
лыктаркерш, Аягозге келедi. Баян уппн кандай кашретке де
шыдамак болып, Карабайдын, цойын баиады. Осындай ауыр
халде журсе де, eci-дерт! Баян болады, Ол езйне-ез! капрат
бер!п:

Сснен ба«ка хор кызы,
Болса да кещл салмаспын.
Шашы кумгс, басы алтын

Бол сад а гы алмаспын...
Сен! алмасам осы жол,
Tipi де жур!п оцбаспын,—

деп ант етед!. Сол сертше, мацсат еткен армянина жете берген
шакта, Козынын алдынан тагы да кеп бегет, киыншылыктар кез-
деседк Eip кедерпден еюшшеше жолыгады. Соныц :ш!нде басты
бегет —Карабай мен Кодар болады. Озгедеп кутылса да, Козы
бул екеушщ опасыздыгы мен жауыздыгынан кутила алмай, акы-
ры аянышгы ел:мге ушырайды. (Жырдыц Жанак вариантына
Бейсенбайдыц енпзген езгер!с!нде Козы бул бегеттерд! онай же-
ц!п шыгып отырады.)

Жырдыц баска варианттары секЁпд:, Жанацтыц «Козы Кер-
пеш — Баян сулуында» да Козыга ерл:к. батырлык сипят берьпе-
дЁ Белил: мелшерде ол кушт: батыр ж!г!т болып суреттелсдЁ
Ол Кодардыц батпандай балгасын асыкша уй:ред:, Кодарды ат-
тан аударып алып, кябыргасын куйретедЁ

Козыныц жаксы м:нездер1 де жырга цосылады. Ол—ак кондл,

эдЁл, ацгал, кулыгы жок, адамгерлплЁп мол жёлт. Кодар мен
Карябай Козины елтЁрмек болып, Сасан бипе акылдасады, свй-
Tin оны конакка шакырады. Бул шадыруды Козы карсы алады.

БЁрак мундай шакырудыц артында 6ip сумдыктыц барын Ба-
ян сезЁп,

Баян айтты: ал, калка м, капы калма,
Буларды дос болар дсп ойына алма.
Ептеп-септеп ниетЁ елтЁрмекте,
КаушсЁз уйлерЁне тёптё барма, —

дейд1. «Барамын» деп уэде еткен Кози вкё сейлегенЁн елЁмгетен
кередЬ Ол Карабайлардан жаксылык куткенджтен емес, журт
алдында езЁнЁц беделЁн тусЁрмеу ушш, «корыкты» деген сезге
ЁлЁкпеу ушш барады. «Козы досы тупл жауына да кастык ойла-
майды, жамапшылыд жолга туспейдк Не нэрсеге болса да ак
ниет, адал журепмен келедй»,—дейдЁ Мухтар. Кодармен сыйы-
са алмаган Кесемсары да Баянга гашык жптптц 6ipi болатын.
Бул ретте ол Козы кыц да бак таласы едЁ. БЁрак Кесемсарыны
Козы езйъе тартып, дос санайды, оныц Кодармен дактыгысуын
багалайды. Сондыктан да ол Кесемсары ушш Кодардан кек
алады. СейтЁп, жырда Козы образы суйкшдЁ болып жасалады,
жырды айтушыныц да, тыцдаушынъщ да бар тЁлегЁ арманына
жете алмай, казага ушыраган Козы жагында болып отырады.

Жырда Козы кандай суйкЁмдЁ болса, Баян да сондай. Жыр-
дагы барлык окига курылысы, тартыс-талас Баян жайынан бас-
талып, Баянмен аякталады. Козы сеюлдЁ Баян да — адал ннетп,
ак жаркын, кЁршЁксЁз таза махаббатты кексеген, езЁнЁц суйген
адамына косылуды арман еткен жан. Баян да Козыга гашык* Ол
езЁнщ Козыга атастырылып койганын жэне Козынын кём екендЁ-
riH апалары мен Айбастан бЁледЁ. Осыдан былай Козыга деген ку-
марлыгы, махаббат сезЁмЁ кушейе бередЁ, оны езшщ тенЁ деп тусЁ-
нед1. Ескё салтты орындауды парыз деп угынган Баян атастырып
койган жёгётён кермей, танысып бЁлЁспей-а®, гашык болады. Буган,
бЁрЁншЁден, Ан, Тацсык, Айбастардын сезЁ, олардыц Козины мак-
тауы себеп болса; екЁнппден, Карабай мен Кодардыц опасызды-
гы, жауыздыгы турткЁ салады. Озёнщ туган экесЁ дуниекор Ка-
рабайдыц бата бузуы, антынан тануы, адамгериплжтен безу!
жэне суймеген Кода р га зорл ап косам деуЁ Баянды ежеттендЁре,
ызаландыра туседЁ. Сондыктан да ол осындай ауыр халден кут-
карып алатын, кайгы-касЁреттен азат ететЁн адамды, ягни Кози-
ны, ЁздейдЁ, соны ацсайды. Бул ретте де ол Козыдан кеп умЁт ку-
тедЁ. Оныц Козыга гашык болуыныд екпшп бЁр себебЁ осыдан
туады.

Барлык болашагы, омЁрдегЁ кызык дэуреш Козымен гана
байланысты деп тусшген Баян оган деген махаббатына Kip жук-
тырмайды. Жатса да, турса да кез алдына Козы слестейдй Ол
Айбаска айтдан сезЁнде:

Салем де iHiniare !эдеп колеш,
Келмесе, сорлы Ваяй деген! олсш.
KeniaiM кетт! Козыга, жаным мунда,
Айткан сезд! !н!ц1з кабил керс!н, —

деп, Козыга деген суй!спенш!л!к сез!м!н б!лд!ред!, гашык жарын
керуге асыгады. Будан былай онын Козыга арнаган махаббаты
улгайып дами беред!. Бастыгы Кодар болып, товдан байдыц
мырзасы: «Мен алам»,—деп таласкан шацта, жас ем!р!не катер
тенген Баян уреилен! п саспайды, мырзалардыц б!рд.е 6ipine ке-
Н1л аудармайды, менш'нбейд!. Eci-дерт! тек Козы болады. Ак,
ниет, адал кецишен Козины суйет!нд!пн б!лд!ред!.

Баянныц Козыря деген махаббаты, адалдыгы, айткан серт,
берген уэдеш'нен танбайтындыгы, ocipece Козыныц ел!м! успнде,
айкындала туседе Карабай Козыныц елгенш еснр'нп, Баянга:
«Сен! Козыдан артыцка косамын»,— дейдЕ Экес!н!ц бул сез!не
каны кайнап, ыза болган Баян, кект! ашумен:

Етепмд! жел ашып журген емен,
Козыкедсн баскамен кулген емен,
Эке, йене кидаем енд! езщ ал,
Елден бура салгандай !цген емен,—

деп жауап кайырады, кара журек, опасыз экен! кайгылы, катал
сездергмен туйреп салады.

Ауыр цазага душар болган, суйген жарынан айрылгэн Баян
Козыныц ел!м! устпвде кайгы тартып отырып калмайды, Суйген
рашыгыныц ел!м! ерлгк, ежетпк тудырады. Капыда кеткен Козы
унпн кек алады. Ол айламен К°дарды кудыкка Tycipin, жарын
елпред!, канды цапмен жуады. Сейтш Баян Козины адал кешл,
шын нмет!мен суйгешнын б!лд!р!п, гашык жарыныц жас кабы-
рын кушактай ез! де влш кетед!. Жырдыц барлык вариантында
Баянныц бул эрекетш алс!зд!к, амалсыздын куш иен жасаган
кармануы деп суреттемейд!, оны ожеттшк, ерл!к, суйген жарына
шекс!з бер!лгенд!к деп бейнеленд!. Мунда суйген адамыцныц
ел!м!не кушвш жылаудан repi, опы елт!рген жаудан кек ал, юр-
никаз таза махаббатынды аяцка бастырма, жауыздыкка карсы
алысып ет, катал болып намысыцды кореа деген корытынды жа-
салады.

Ал Жанак вариантына Бейсенбай ентген коспа энпмеде бул
жай бурмалапып жырланады. Бейсенбай ею жасты вл!мге ду-
шар етпей, куанышка жетюзед!. Муныц ез! жырдыц. халыктык,
сипатын езгертш ж!бергеп!н ацгартады. Ол еткен заманда б!р-
б!р!не гашык болган жастар ешкандай киыншылыксыз, бегет-
cia арман-муддесше жеткен, ж!пт суйген кызын алган, кыз тан-
даган ж!1тт!не косыла берген домок болады. Карабай мен Кодар-
лар дэу!рлеген заманда ею жастыц ез ерк!мен досылуы мумюн
болмагандыгын жасыруга тырысады. Шынына келгенде, бул
олай болмаска керек. «Жырдын же.шеше, Карабай, Кодар

сиякты жандардыц кмянатына Караганда,— дейд! М. Эуезов,—
Баян заманыныц тым карацгы, мещреу, эд|летс13 болганы бай-
калады. Ол кезде, Баян сиякты, езппн суйгешне колы жетпей,
арманда еткен казак кыздары аз еыес-т!. Баян — осы адЕпетшз-
jukti'h, аталык, феодалдык кертартна салттын курбаны»1.

Жанак жырында аса айдыи суреттелген жанныц 6ipi — Ка-
рабай. Жырдын алрашкы эцг!мелершвд еэ1нен-ак Карабайдыц
саран, пейип тар, мал кумар, меЙ1р1мс!з жан екенд!пн ангара-
мыз. Бул ретте, ол дара бейнеде алынса да, ез! сиякты адамгер-
шииктеп айрылган сасык байлардын, жи!ркен!шт! кесюнпг, жа-
гымсыз мшез-кулык. ic-эр екеттерш, топастык, ой-санасын жинак-
тап керсеткендей болады.

Жыр оны:

Тодсан мын жылкы айдаган бай болса да,
Уйпзде алкш киер шапаны жок,—

деп суреттейдЕ Осынын езшен-ак Карабайдын. кандай жан екен-
Д!г! KepiHin тургандай. Ол мындаган малга не бола турып, eai-
не-еш сарацдык жасайды, irnep аска, киер тнмпе жарымайды.

Карабайдын, малдан баска арманы жок. Мал дегенде ар-уя-
тын, адамгернплптн аякка басуга дей1н барады. Оган бала-ша-
гасыпап да цымбат саналатыны—мал. Сексен беске юелгепше
бала кермеген Карабайдан Баян туады. Бул куаныш хабарды
айтып, суйшпш сурай келген эйелге сыйлык берудщ орнына,
Карабай айып тагып, сезоне кулак аспайды. Сонда эйел турып:

Картайганда Kepincia 6ip перзентт!,
Шьшыменен 6ip шапан бермейыз бе? —

дейд!. Мундай сезд! жактырмагаи К,арабйй жацагы эйелд! су-
йппш сурадыц деп жазалайды, сепз ерме бузау Tic камшыныц
астына алып, сабап, тэшн катты жаралайды. Бул Карабайдын
адамгерш!л!ктен айрылган, к!с!л!к ce3iMi жок жан екенД1г!н де
айкындай тусед!.

Карабайдын. мей1р!мс!зд1П токсин мын жылкысынан сойып
жерл(к мал таба алмагандай, Сарыбайга буаз маралды аткы-
зуыиан да кершедЕ «Буаз маралды ату обал гой, эйел1'м ею ка-
бат ед>, буаз маралды атуым кырсык болып жабысар»,—деген
Сарыбай сез1не Карабай кулак аспайды. «Буаз маралды атып
бермесец, кудалыктан кетемш»,— деп Карабай екпс сез!н айта-
ды. Кудасыныц кешлм кимаган Сарыбай маралды атады. Кара-
бай маралдыц елген, елмегенше карамастан irniH жарьш, ею бу-
зауын т‘1р1лей мещретт алып шыгады да: «Yfire апарып 6ip тоя
жей!н»,— деп тарта женелед!. Сол жерде т!л тартпай ел!п кет-
кен кудасы Сарыбайга да бурылмайды.

Карабай жиырма шапан, токсан саба кымыз алып, кудасы-
на бата кылуга шыгады. Б1рак ол Сарыбайдын уй!не б1рден ба-

К,амк эдебнетш1н тарихы, I том, 534—535-бст.

рып туспейд:, алдымен салт барып биш кайтады. Жергекте
жаткан Козины кере еалып:

Меш жутар жалмауыз туыпты деп,
Тантык шал Бака айгырга ине кашты.—

дейдк Осыдан кейш ол токсан еабасын пышакпен жарып тастай-
ды, акты тегед:, Сарыбамга берген антын бузады да: «Жет:м
улга кызымды бермеймш»,— деп кеше женелед:. Акты тегш ке-
сепаттык жасаса, антын бузып адамгерпплж ар-уяттан аиры-
лады.

Карабайдын мей1р:мс'1зд1п, цейш тарлыгы, кара журектййй
мунымен рана емес, езппц жалгыз баласы Баянга жасаган жа-
уыздыгымен де кершед:. Ол балам екен деп Баянга экелшжылы
мей1р б1’лд1рмейд1, кайта одан мал артык деп туанеда. Ел-жур-
тынан безш Козыдан каша же юл'ем К,арабай, жолда кеп киын-
шылык керед!, Бетпактыц шелше кезшед!, малы кырыла бастай-
ды. Осындай жардайда оран Кодар жолыгады. Ол:

Кареке-ау, :здеп еД1М, кез келесщ,
Кодар батыр мен ед:м, сен кересщ.
Мен шелдетпей Бетиактан алып шыксам,
Канекей, акысына не бересщ,—

дейд:. Буган куанган Карабай: «Калыц малсыз, борышсыз кыз
берей:н»,— деп айтып салады. Кодар: «Асыранды кыздарыцды
алмаймын, тек Баянды бсресщ»,— деп Карабаймен саудасын ше-
гелей туседп Рнбепне мал алмай, Баянды рана сурап отырганы-
на 1Штей KBHui толран жэне Баяннан да малды жадын керген
Карабай Кодарга жалгыз кызы Баянды бермек болып уэдеетедп
Ел-журтынан безген, адам баласын суймеген, мшез-кулкы,
к-эрекетт турпайы Карабайды жыршы акын аса айкын етш су-
реттейд!, оныц жиреишгп бейнесш em6ip алшретпей уеп-устгне
кушейте тусед:. Акыр аягында Карабай ек: жастын, елгмше се-
бепкер болып шыгады. Сондыктан да халык жыры Карабайды
осындай адамгершыпктен тыскары, азгындык кылыктары уппн
ауыр жазага буйырады, бул Карабай сняктыларды жек кергеп
халыктын он^санасын бодйред:.

«Козы Керпеш — Баян суду» жырыныц барлык варийнтта-
рында айрыкша орын алган жагымсыз кешпкердш 6ipi—Кодар.
Оныц там еканд!П эр турл! баяндалады. Мысалы, Шеже вариам-
тында; Аягез бойына кешш келген Карабайды ногайлыныц бш
Султангазы ерул!кке шакырады. Буган сол елдег! Шакшак Дей-
т’1н атакты байдыц мырзасы Кодар да келед:. Жиналган журт-
тын кез: Баянга туейп, оныц сулулыгына тан калысады. Осы
кезде:

Жалгызы Шакшак байдын. Кодар мырза,
Баянга терде отырган кез: тусп...

Терде отырган Баянга кез: туст:,

Шымылдыктан кере алмай куйт-шстё
Баянга ауызба-ауыз 6ip тъвдесу
Кодарга жумыс болды кекей тесть—

Осыдан былай Кодарга Баян катты унайды, кайда журсе де
есшен Баян кетпсйд!. Баянга калай уйленудщ жолын таба алмай
сандалады. Акырында, Карабайдыц мал кумар адам екевдшн
б!л!п, Кодар оран жалшылыкка турады. «Токсап мын малыцды
кандай жуттан болса да куткарып берем, ацыма мал алмаймын,
тек Баяпды бересщ»,— дейд! Кодар. Малыныц пгырын болмай-
тындырына жэне Кодардай карулы Ж1г1т ез! жалданып отырга-
нына, онын ецбепне мал сурамай, Баянды сурап отырганына,
Карабай куанады да: «Баяпды берем»,— деп уэде етед!.

Жырдыц Н. Палтусов, И. Касанье бастырган варианттары'н-
да Кодар калмак батыры ед! делшед!.

Жырдыц б!з талдап отырган Жанак вариантында Баянный
суяулырын Кодар естид! де, Баянды !здеп шыгады. Бул кезде
Карябай бурынгы ел-журтынан кешш кетедд Б!рак Кодар олар-
дын соцын а туседЕ

Аркадии цызы сулу бай кешт! деп,
Торгауыттан бедеумен Кодар салды,—

дейд!. Кодар Карбоайды шел далада кездаст!рёд! де: «Малывды
швлден аман алып шыгамын, акыма Баянды бересщ»,—дейдЕ
Малдан баска ойы жок Карабай Кодарга Баянды беруге уэде
етед! жэне кызынын айтгырын койган куйеу! бар екенш жасы-
рады. Карабайдыц Баяпды бермек болганына сенген жэне Баян-
ныц басы бос деп ойлаган Кодар катты алданады. Ол Баянга
косылу мак-сатымен колынан келген куш1н аямайды. Шел дала-
дап кудык казып, Карабайдыц токе ан мыц жылкысын каугамен
суарады.

Антурган, б!лд!рмейд! Кодар жасьш,
£)р жердей жуз к!сЕгш< кудык. аршып,
Су шыкканнан су пгыгар кудыгыныц
Суы жогын толтырар меспен тасып,—

дейд!. Боны он кез, жауырыны уш жарым кез, сыцар жудырыгы
кол агаштай болган алып Кодар Баянды аламын деп асыра ци-
мылдайды. Ол белгый мелшерге дей!н жырда кайраты мол, ка-
ра куш neci рет!нде корсет!лед1.

Козы сиякты Баянга гашык болып кол ссзган Кодардын ен-
беПн Карабай катты пайдаланады; оны узын аркан, кец тусау-
га тусгредЕ Баян упи'н Карабайдыц тузагына !л!ккев Кодар есек-
дэме болып журе береди Баянга уйлеием!н деген ойыван танбай-
ды, «Баян менеп асып к!мге барар дейс!ц, бай десе—шалкыган
байлырым бар, батыр десе—-алып купим бар»,—деп тасиды.
Кодардын Баянная.дэмел! болуын, сырттай тон шшуш жыршы
акын BTKip эжуа, мыскыл етед!. Кыс бойы Козымсн 6ipre жылкы

баклан Кодар кектем шыга ел шетше келед!. Сонда ол касында-
п.т жолдастарына мацтана отырып: «Ауылга барып, жсцгецвен
сендерге курт-май, ер!к-мей13 алып келей!н»,— дейд!. Ауылга
барган Кодар Баянмен сейлсспек тупл, онымен кездесе алмай,
коска кайтып келед!. Б!рац ол мунысын жасырады да: «Баян-
ныд сендерге берген сэлемдемес1н ауылда умыт калдырыппын»,—
деп бтгрц< айтады. Онын. бул сез!н Козы да, жылкышылар да ма-
зак етед!.

Кодар Баяпнан кудер узбейд!, оган езш теп. сапайды. Б!рак
Баян Кодарды жек кередц Козыдан баска eui6ip адамда кощл!
жоктыгын б!лд1ред1. Осыдан былайгы жерде: «Сен! эйелдшке
алмасам, дуннеде Tipi журмейш»,— деп серт еткен Кодар Баян-
ды коркытып та, жалынып та кередк Муныц б!рде-б!р! Баянга
эсер етпегеннеи кей!н, Кодар кектене, катулэна бастайды. Кози-
ны елт!ру жанын карастырады. Кодар каншама кушт! болса да,
ез!не бакталас болган Козины жекпе-жск урыска шацыруга ба-
тылы бармай, тайсалацтай беред!, коркактыкка салынады. Eip
сатте ол Козьшен кзгысып та калады. Козыга ал! жетпей Кодар
жещлед!, жан сауга сурайды, дос болайык деп жалынады. Keui-
лше еш жамапдык алмаган Козы: «Не.теЙ!н канын жуктеп осы
итт!ц,—деп, Кодарга,— плепн болсын»,—-дейд!. Bipaic Кодар
Карабай сиякты достык, антын бузады да, урланып келш Кози-
ны елттред!. Eki жастыа арасына -люендей кадалган Кодар олар-
га улкен киянат жасайды. Сонысы уппн оны халык жыры жшр-
кешшт! бейнеде алып суреттейд!, ауыр жазага гартады; жауыз-
дык. жасагандардыц жазасы осындай болмак деген халыктык
сананы ацгартады.

Жанак .айткан «Козы Керпеш — Баян супу» сюжет куруы,
окига жел!с!н т збектеи отырып баяндауы жэне адам образда-
рын айцын ет!п жасауы жагынан, ез! тектес баска жырлардан
эр! курдел!, эр! корнем екенш'пн байкаймыз. Жанак жырыныц
ен алдымен кезге тусет!н ерекшелМ — окиганы реалисток ем!р-
ден алуында. Егер жырдыц баска варианттарында ертепге тэн,
фантазиялык халге ку рыл ран эцпмелер басым келсе, Жанэцта
олай емес. Козы мен Баян да, Карабай мен Кодар да шындыкта
болган типт!к бейне болып суреттеледн Оларга киял-гажайып-
тыц силат бермей, реалиспк жагдайда бейнеленеди Жэне жыр-
дагы эрб!р кейшкердщ мшез-кулык, ic-эрекеттерще карай кез
алдыннан кетпсйтш портреттср жасайды, олардыц тус келбет!н,
itUKi сез!м дуниесш айцындарлыктам бояулар табады.

Жыр окигасын дамытуда, адам образын жасауда жыршы аз
кез'шдеп казак поэзиясынын эр турл! улплерш барынша мол
пайдалангандыгыи ацгартады. Ретше карай, ол елецшц айтыс
тур!н де, турмыс-салт елецдерпнн. ест!рту, жоктау, коштасу т. б.
турлерш де колданады. Жэне баска жырларга Караганда, мун-
дагы оэ!не тэн б!р ерекшел!к — окиганы диалог аркылы (мыса-
лы, Карабай мен Сарыбайдыц, Козы мен Ко&аРДык, Баян меп
Айбастыц т. б. диалогтары) дамытуъшда деуге болады. Бул диа-

логтар жыр окигасын алс!ретпей, кайта эцгшенщ жел!с!н узбей,
6ip-6ipiMen жалгастыра, удете тусед!,

Жанак жыры т!л керкемдш! жагынан да шебер жырдын 6ipi
болып табылады, (Буран ез кезшде Шокан да айрыкша кецгп
аударган болатын.) Мысалы:

Балталы, Баганалы ел аман бол,
Бакалы, балдырранды кел аман бол.
KipiM жуып, к!нд!пм кёскен жер!м,
Ойнап, кул!п, ер жеткен, жер аман бол,—
деп басталатын коштасу осы жырдыц аса б!р эсерл!, керкем ай-
тылган, акындык шабытнен суреттелген жер! болады. Акынныц
т!л байлыгы окиганы суреттеушен гана кершбейдь Ол, мунымеп
катар, ap6ip кейшкердщ м!нез-кулык, !с-эрекеттер!не карай тур-
л! бону таба б!лу!нен де байкалады. Карабай мен Кодар жайына
келгенде жырдыц бояуы да кунпрттене тусед!. Козы мен Баянды
айтцанда жырдын эрб!р cesi журекке жылы тиш, езше тартып
отырады.

Корыта келгенде, жауыздык пен эд!лет дуниесшпг тартысын
суреттеген «Козы Керпеш—Баян сулу» казак халкынын ерте-
ден келе жаткан керкем шыгармасы болып табылады,

КЫЗ Ж1БЕК

Лиро-эпос жырларынап ел арасына ауызша да, баспа аркы-
лы .да ерте твраганы — «Кыз Ж!бек».

М. Эуезовтщ айтуына Караганда. «Кыз Ж1бек» жырыныц 6ip
варианты еткен гасырдыц токсаныншы жылдарында Казанда
басылган1. Б1рак ол кун! бупнге дей!н долга тускен емес.
Ы. Дуйсенбаевтыц зерттеушде былай делшедг XIX гасырдыц
екшш! жартысында Зайсан жагында Валиолла Тухватуллин де-
ген мугал!м болыпты. Ол ел арасынан «Кыз Ж!бек» жырый жи-
найды да, 1894 жылы Казанда бастырады1 2 3». Кей н«вн бул вари-
ант 1896, 1897, 1905, 1911 жылдары кайта пштарылады. Жыр-
дын осы варианты 1925, 1933, 1939 жылдары да басылды, 1958
жылы «Казак эполы» деп аталатын жинакка енд1.

«Кыз Ж!бек» жыры казак елше кептен таныс жэне оны б!р-
неше акындар жырлагап. Мэселен, орыс галымы В. Карлсон осы
гасырдыц бас кез!нде жазган б!р макаласында «Кыз Ж!бек»
жырын Казакбай жэне Кепйлек деген ацындардыц айтып берге-
ньн хабар лайды3, Казактын халы-к акындары Нурпейгс, Мурын
жырау, Айса да жас шарыпда бул жырды айтып журген. Б!рак
олардыц цай колем де жэне кандай мазмунда жырлаганы.н айту
киын. Ойткеш олардыц айтуындагы «Кыз Ж!бек» жазылып

1 Казак, эдебиетниц тарихы, I том, 547-бет, I960.

2 Ы. Дуйсенбаев, жогарыда аталган ецбеп, 101-бет.

3 «Оренбургский край» газет!, № 62, 1906.

алы иб ар ан. Муны халык акыны Омар Шипин де жырлаган. Бул
женшде Ы. Дуйсенбаев жогарыда аталган ецбегшде мынадай
6ip дерек келп’ред». «Кыз Жлбект!»,— дейд! ол,— жас кезшде
Омар Шипин узак. жыр етш айткан екен. Кейшиен акын од жы-
рын умытцан кершедй Тек болганы:

Жаксыга 6ip сез айтсац, там алмайды,
Сез бабын жаман адам таба алмайды.
Жайыктыц e«i жагын б!рдей жайлап,
Отшт1 он мыц уйл! Жаталбайлы.

Ор койды жепм козы емеген-д!,
Ем айгыр касац байтал тебеген-д1.
Жамэгат, кулак салып тыцдаоацыз,
Айтайын елец кылып Телегенд!,—

деген шумацтары есшде калыпты1.

Бул дерекгерге Караганда, «Кыз Ж1бек» жыры ел арасына
61рнеше вариантта тараган. Солардын баспа жузше шыкканы
(1894 жылы) Валиолла жинаган варианты.

«Кыз Ж1бек» жырыныц Валиолла варианты орыс тийне де
аударылып басылган болатын («Песни степей», 1940) жэне жа-
зушы Fa бит Мусзреповтыц либреттосы бойынша, композитор
Е. Г. Брусиловский «Кыз Ж! бек» атты опера жазып, сахнага
шыгарды.

Октябрь революциясына дейш «Кыз Ждбек» жыры туралы
жазылгаы зерттеу ецбектер де, айтылган пшрлер де болган
емес. Мундай ецбектер де, гпюрлер де советпк дэу!рде туа бас-
тады. Бул жетнде Сакен Сейфуллин, Мухтар Эуезов, Сабит Му-
канов, Рабит MycipenoB, Кажым Жумалиев, Есмагамбет Исмай-
ылов, Мусатай Ацынжанов, Бейсенбай Кеижебаев, Ысцак
Дуйсенбаев т. б. б1рсыпыра пшрлер айтты. Олар жырдыц кай
дэугрд! суреттейтшд1г11Н, халыктык сипатын, кайшылыщтары мен
кемппллктерш, коркемдгк ерекшел!ктер1и сез етт1.

Сакеп Сейфуллин: «Кыз Ждбек» жыры ногайлы рул ары ыды-
рап, белшш кеткен заманды еуреттейд!»1 2,— денди Мухтар мен
Сабиттш айтуына Караганда, бул жыр он жетшнп гасырдыц ша-
масында туган секшд!3. вйткеш жырда яталатын рулар сол кез-
де Жайык, Кара тешз (онысы Каспий тевдз! ягии Атрау тешз!
болу г а керек) бойларын мекендеп, сол мацдз кош in журген.
Атраудан бастап, 6yrinri Магнитогорские дейш созылган жер-
лерд! Жагалбайлылардын цоныс сткеш аз емес дейдк Ал тарих-
шы Мусатай Акынжанов бул гак!рге досыл майды. Онын айтуын-
ша, «Кыз Жлбек» жыры Kimi -жузшц Россияга цосылуынан ке-
йш туган. Оган дэлел,— дейд! М. Акынжанов, —жырда аталатын
жерлерд! казактар Kiini жуздт Россияга косылганыма дейш ме-

1 Ы. Дуйсенбаев, жогарыда аталгап ецбеп, 102—103-бет.

2 С. С е й ф у л л и и. Казак одебиетё I к1тап, 1932.

е Казак эдебиет1н!ц тарихы, I том, 548-бет, I960; «Батырлар жиры*
(жинац), 1939.

кен еткен емес. Екшшшен. жырдагы Kici аттары, Базарбай, Те-
леген, К,орен калмак, Шеге т. б. детендер, бертшде панда болган.
Мунымен катар, жырдыц т!л! буг!нг! т!л!м!зге жацын, еск! сез-
дер жоктыц касы дейд!1.

Эдебиетци'лер мен тарихшылардын екшш! б!р кетергеп масс-
лес! «Кыз Ж1бек» жырыныц халыктык немесе халыкка жат шы-
гарма екенд!г!н аныцтау айналасында болады. Сэкеннщ айтуын-
ша, «Кыз Ждбек» байлардыц улдары мен кыздарык ардацтагаи,
соларды мадацтап суреттеген жыр болып табылады. Бул шк!рд!
Мусатай да костайды. «Жырдын журтка таныс вариантында,—
дейд! М. Акынжанпв,— халыктык элементтер ете аз. Жырдыц
идеялыд мазмуны жэне керкемдж тур! халыктык емес. Поэма-
нын. максаты— кешпел! турмысты, жерд! жеке менпйк ет!п пай-
далануга жэне адамды адам канауга непзделген патриархал-
дык-феодалдык карым-катынаетарды мадакдау; еок! вм!рд!,
кыздарды калын малга сату, сатып алуды жэне эмецгерлпсп
уагыздау. Сез жок, бул идея феодалдардыц муддеан керсетед!.
Поэмада озык ой-niKip жок, ецбекш! букараныц езуш!лерге кар-
сы курес! суреттелмейд!, поэма inrepi умтылуга шакырмайды»,—
дейд!1 2.

«Кыз Ж!бек» жайында niKip айткан (жогарыда аталган)
эдебиетш!, галымдардын ек!нш! тобы бул жырдыц халыктык
непзшде шыцкандыгып дэлелдейд!. Мухтар, Сабит, Кажым, Fa-
бит т. б. жырдын халыктык сипаты барлыгын, халык т!легше уй-
лесет1’нд1Т!н акта келш, жырга кептеген езгер!стер енгендшн,
жырды устем тап ез мацсатына пайдаланбак болып ецдегешн,
халыктык онпмслерд! феодалдардъщ муддесше карай бурмала-
гандыгын айтады.

Жогарыда келт!р!лген пшрлердш дурыс жары да, кисынга
келмейтш тер!с жагы да бар. Жырдын шыгуы, онда суреттеле-
т!н окигалардын болган кез! жайында Сакен, Мухтар, Сэбит ni-
Kip лер! б!р-б!р!нен алтац кетпейд! жэне дурыска уйлесетш се-
к!лд!. Ойткен!, тарихтыц айтуынша, XVI гасырдыц орта кезшде
нигайлы ыдырайды. Сол кезде каз!рп Казакстан жершде ку-
рылган уш жуздщ 6ipi Kimi жуз болады. Kimi жузд!н карама-
гына: жет! ру (Табын, Таза, Жагалбайлы, Кердер! т. б.), Эл!-
мулы (Шемскей, Кете, Терт кара, Карасацал т. б.), Байулы
(Адай, Тана, Шект!, Алшын, Шеркеш т. б.) сиякты рулар енед!
жэне олар Жайыц, Орал бойларын мекендеп, сол мацдардаке-
niin-конып журед!3. Он алтыншы гасырдыц аягынан 6epi карай
Kinii жуз пытая бастаиды.

Бул тарихи деректерге суйеясек, «Кыз Ж!бек» жырыныц эн-
т!мес! XVII гасырда туган сектлд! деген пшрд! цостауга болады.
Муныц успне жырда цалмацтардыц казак ел!не шабуыл жасау-

1 М. Ахинжанов. Проблема народности казахских социально-бытовых
поэм, стр., 11—12 1953.

s М. А д ы и ж а н о в, аталган ецбеп, 12-бет.

3 История Казахской ССР, 1 том, стр. 150. 1957.

ын керсету; де кездейсок. нэр.се емес. Тарнхтыц айтуынша, кал-
мак, басцыншылары сол XVII гасырда казак елдер1не кобгрек
шабуыл жасаган. Ал жырдагы к-ici аттары Kiwi жузддн, Россияга
косылгапынан соцгы уакытта пайда болды деупйлердщ еске
алатыны мынадай: Базарбай, Телеген, Сырлыйай, Шеге дегея
аттар Россиямен карым-катынас жасаудын. нэтижесшде туган,
базар, сыр, шеге сиякты угымдар осы кезде пайда болган дейд;.
Осыган карап, жыр эцпмесшщ шыгуын казак елшщ Россияга
косылуымен байланыстырады. Бул — арине, бал ашып болжау
жасагандай, жацсац айтылган niKip. Ерте кездщ езйгде-ац, ка-
зак эдеби етше эсер! тиген шыгыс эдебиет in былай конга ид а,
Орта Азия халыцтары тудырган шыгармаларды, Timi Кожа Ах-
мет Яссауига байланысты адыз-эдг1мелерд1 алайык. Осыларда
сыр, шеге, базар, кала, сауда-сатгык деген угымдар, этаулар
ете кеп кездесед). Кожа Ахметтщ мешт кандай сырмен боялга-
ны, кандай шегелер цагылганы, шеберлердщ ецбепне кандай те-
лем бер)лген) айтылады. Демек, жырдагы Kici аттарын 6epri
заманда пайда болды деу, соган карап жыр эцпмелер) соцгы
кезде туды деу шындыцца жаяаспайды.

«Кыз Ж)бек» жырыныц, идеялыц непздер! жайында Мухтар,
Кажым, Сэбит айткан птарлерД! дурыстыкка келед) деуге бола-
ды. Жырдын журтца таныс жэне талдау бергел! отырган ва-
риантында, acipece оныц GipiHiui бел)мшде, халыктык сипат
бар екендцт, жырдыц бул бел!м) халыктык ортада тугандыгы
байцалады. Еск! рушылдыц, феодалдык эдет-салтца наразы бол-
тан Телепеп жастардыц бас .босгандыгып инсайды, цалындыкты
ез) тандауды, суйгсн адамына ез ерк’мен уйленуд! кездейдп Б)-
рац ол макдатына жете алмай едемте душар болады. Бэлюм,
жырдыц халыктык ортада туган варианты осымеи, ягни Теле-
гсннщ ел1М1мен, аяцталуы да мумк!н. Бул эй болганда жырдын
халыктык сипаты айцын коршедп Онда жир жастардыц бас
бостандыгы болса екен деген халыктык идеяны б)лд)рген т!лек-
тен туса керек. Жэне де еск! эдет-гурып, рушылдыц-феодалдык
цурылыс тудырып белпл! зан.-жобага айналдыргаи салт журш
турган кезде бостандыкка умтылган жастардыц кептеген бегет-
терге жолыгатындыгын, максаттарына жете алмайтындыгын ре-
алисток тургыдан бейиелеген. Козы Керпеш пен Баян сиякты тра-
гедияга ушырайтындыгын жопе жастарды осындай куйге Tycip-
ген ecKi салтца, оны колдаушыларга халыктын, наразы екендтн
б]'лд1ргеН1н керем!з. «Кыз Ж1бек» жырыныц Sipinmi бел)mi ха-
лыктык ортада туган, алгашкы кезде ез алдына жеке турде ай-
тылган жыр болуы мумкш десек, ол элп айтылган халыктык
идеяны жыр етш тараткан болып шыгады.

Ырац жырдын. халыктык ортада туган жэне жеке вариант
болып тараган 6ipinnii бел1м)п кейшнен устем тап ез муддссше
сэйкес пайдаланган. Оган жаца бел)м цосып, Сансызбайды мак-
тай эцпме еткеп, феодалдык ортанын, идеясын бйшретш жыр
ет)п кайта жырлаган. Жырдын исылай енделгеш айцын кершедк

Онда жыр Телегенд! еск! салтты, ата жолык бузды деп бейне-
лейдц Телеген сиякты жастардыц бостандыкка умтылуын куат-
тамайды, кайта оидайларды жек керетшдйтн б!лд!ред!. Ал <ата
жолыи, еск! салтты зац erin убтаган Саисызбайга батырлык
тулга 6epin кетере жырлайды. Телегенге карсы цойыи жолыи
болтызады, муратына жетюэед!. Жэне де еск! салттын. халыкка
жат б!р тур! эмецгерлжт!, «ата елее, ini мура» деушйпкт! дэр'т-
тейд!. Сейтш, эуелде халыктык ортада туган «Кыз Жтбек» жы-
ры кейшнен катты ецдеуге ушырал, феодалдык-кертартпадык
сипат алган.

«Кыз Ж!бек» жырын осы сиякты аз-кем кайшылыктарына
карап, онын калай евделгенш, устем таптыц кандай турде ре-
дакциялаганын ескермей турып, б!рден халыкка жат жыр, ха-
лыцтык маш жок шыгарма деу киянат секитдп Мунымен катар,
жырдын. халыктык емеепгш далелдеу упйн жырда ецбекш! бу-
караиын езунплерге карсы журпзгеп таптык курес! суреттелмей-
д! деп багалаушылык кургак социология болып табылады. «Кыз
Ж!бект1» былай койганда, халыктык жыр деп танылган «Кам-
бар батырдын» езшде тап курес! айкын кершбейд!. Сондыктан
«Кыз Ж!бек» жырын кайшылык-кемш!л!ктер!мсн ала отырып
карауга ти!ст!м!з.

Bia талдауга алгалы отырган жэне кепке таныс болган «Кыз
Ж!бек» жыры ек! беипмнен кура л гаи. Б!р!нппшнде Телеген мен
Ж1бек жайы суреттелед!. Жыр эцг!мес! Телегеннш ел!м!мен
аякталады. Еюнш! бел!м! Сансызбайга арналады да, оныц !с-
терш суреттейд!. Ек! беипмнен турган бул жырдыц эцпмес! ха-
лыктыц эдет-гурып салтынан туады. Жырдыц алгашкы бэл!мь
н!ц нег!зг! идеясы — жастардыц бас ерк! болуын кеысегенд!ктен
шыгады, ecid мен жананын тартысын бейнелейд!. Еюнш! бел!
м!нде, я гни жырдыц халыктык сипаты жок бел!м!нде, еск! эдет-
гурып, салтты дэрштеушипк идеясы берытед!, icohh дэрштеп
непзп зан дел караушылык баяндалады. Жырдагы бул идея-
лар басты кейшкерлердщ мшез-кулкы, ic-эрекеттер! аркылы су-
реттелед!.

Жырдагы басты кешпкердщ 6ipi — Телеген. Ол оз! не тец
жар-жолдаска еск! салт бойынша, ата-ананын айттыруымен,
косылуды кездемейд!. Суйген жарын eai тацдап алуды макоат
етед!. Бул ойын ол Жайыкка алгаш аттанып бара жатып, ше-
шесше б!лд!редЕ

Ыр сулу алмай, шешеке-ау,
С1рэ да, кен1Л1М, тын ар ма.
Тал ап цылган !с!нен

Ат басын ерлер бурар ма,—

деп, езйпц ерк!н махаббат !здеген 6ip асыл жарга косылу жо-'
лында кандай !ске болса да шыдауга бел байлиган адам екен
д!пн айтады.

Ойына алган асыл жарды ез ел!нен таба алмаган Телеген

саудагерден Кыз Ж!бек жайын естш, оран сы-рттай гашык бо-
лады, «!здеген!м сол» дегендей ойра келед!. Осыдан былай оныц
Ж!бекке деген махаббаты арта тусед!, жас журегш гашыктык
сез1м! билейдп Телегенн!ц осы хал!н, кец!л кушн жыршы акын
апрелей суреттеп, удетш жхберед!. Кыз Жлбекке тез жетш ке-
ршуд!, угысып б1л!суД1 асыга ансаган Телеген:

Атына цамшы басады,	Ауыздыкты басады.

Тулпардан туган Кекжорга ат Алдындагы белестеи
Аузьшан кеб1к шашады,	Оргытып келш асяды.—

Жер тарпынып, жануар,

Сырттай гашык болып, алыстан адсап келген Телеген Кыз
Ж1бект! Kepin кен!л! толады. Ек! жас б!р-б!-р!н унатып косыла-
Ды да, аз уакыт кызык дэурен cypeai. Б!рак олардыц. еьнршде-
ri бул 6ip тэтт1 кез узакда созылмайды. Телеген дазага, Ждбек
кайгыга ушырайды.

Телеген шц isri максатына жете алмай, арманда кетуше жыр-
дын алгашцы бел!м!нде бхрнеше себептер келт1р1ледь Рушыл-
дык-феодалдыд курылыс заманында, еск! эдет-гурып дэу!рлеп
турган шацта, жастардыц еркш махаббат 1здеу!, бас бостанды-
гы болуын кездеу! жузеге аспайтын киял екенд!пн керсетед!.
Ондай жастардыц ewipi узакка бармайтынын, кайгы-кас!ретке
душар болатыпдыгын, каншама эрекет жасаса да, еск! салтты
жешп шыга алмайтындыгын суреттейдй Сол жастардыц, ек!л!
ретшде алынган Телеген ансаган арманына жету жолында Ко-
зы Керпеш сиякты кептеген кедерг!, бегеттерге кездеседп Ка-
багын каре жапкан катал аде, еск! салттыц кузеттше! болган
Бекежан, езпин жалгыздыгы, шел дала, алые жол — барлыгы
Телегенге кездескен кедерг!, мол бегет болып шыгады. Оларга
карсы алысарлык куш! жетпем Телеген каза табады. Осындай
ауыр халге душар болган Телегенге жыршы кешшлпспн. аяушы-
лык сез1мш б!лд!ре:

Айтып айтпай немене,	Ит пен куска жем болып,

Сол сек!лд! асылдар	Муратына жете алмай,

КебШ1 жок, кер! жок,	Арманда болып кетшт!,—

деп, жас JKirirriH ел!м!не ек!нед!.

Жырдын. халыктык neriai кейшнен феодалдык кауым т!лег!-
пе сэйкес езгертептен де, Телеген ата жолын аттап, тер!с бата
алгандыгынан ел!мге ушыраган адам болып кершедк Еск! дши
угымдарды дэлел -етед!. Tepic бата алган адамнын жолы бол-
майды, оган ешк!м де кемектеспейд!, кайта калын кырсыкка
жолырады дейдё Бугап б!рнеше мысалдар келт!редп Сонни б!-
pi Кекжорганыц Телегемге жэрдем :беруг.е жарай алмауы бола-
ды. Батырлар жырыныц барлыгынд-а да батыр га серж болган
тулпарлардын кызмет! зор болатын, батырмен б!рге жауга кар-
сы баратын, жау коршауынан батырды куткарып экететш.
Кейде ондай тулпарларга т!л бтп, батырга акылшы, жаудын

кайла екеидшш б!лд!рет!н. Ал Телегеннщ Кекжоргасы ондай
емес. Жау вдмап келгенде Кекжорга басын моерге салып, Теле-
гснд! куткарьгсуга жарамай калады. Мунымен жыршы те-
pic бата алган Телегеннщ нелштен жолы болмагандыгып кер-
CCTKici келед!.

Басында ерши махаббат 1здеп, суйген адамына косылуды
арман еткен жэне белпл! мелшерде еск! салтца карсылык б!л-
д!ре шыккан Телеген кешннен ез!нщ элс!зд!гш сезше бастайды,
еск! салтда мойын усынып, оны куптагандай болады. Осы туста
жыршы акын рупгылдык, феодалдык салттыц 6ip тур! эмецгер-
л!к, жес!рл!к дегенд! эщтмелеп, оган Телеген мен Ж!бекп кендь
pin те шыгады. Телеген ел!не кайтар алдында: «Олай-булай бе-
лый кетсем, артымнан !здеп шыгар ним Сансызбай бар, ол сен!
жылатпас, муратына жетюзер, сен! эмецгер eTin алар»,-—деген-
д! Ж!бекке ескертш кетед!. Жоне бул ойын ол Сансызбайга да
айтады:

Олай-булай бон кетсем,
Асыл туган Ж!бект!
Еш жаманга кор кылмай,
Оз!н б!р алып суйгейсщ,—

дейд!. Сейтш, жыршы акын Телегенд! де еск! салтты куптаган
адам етш бейнелейдЁ Мунысы феодалдык сананы дарштеген
акынныц «Кыз Ж1бек» жырынын халыктык пускасын буза оты-
рын, устем тап т!леттне карай пайдалангандыгын ацгартады.

Жырдагы ец басты кей!пкерд!ц 6!pi — Кыз Ж!бек. Телеген
сиякты, Жтбектщ де— ерекше м!нез! бар. Талай бандыц мыр-
засы айттырмак болгапда, Ж!бек оныц б!рде-б!р!не кец!л бел-
мейд!, суйген житие ез ершмен косылуды арман етед!. Ж!бек-
т!ц осындай мшез-сипатын эс!релеп керсету уппн жыршы акын
эр турл! эд!с колданады. Сырттяй гашык болып, алыстан !здеп
келген Телегенге ол Ж!бект! б!рден жолыктырмайды, бЬр-аз уа-
кыт кызды керсетпей, ж!г!тт! кызыктыра тусед!. Ж!бект!н баска
кыздардап артык екендйш байкатпак болып, Телегенд! калыц
кешке кездеспредп Эр кешт! бастап бара жаткан сулу кыздар
б!р!нен-б1р! етед!.

Кеш алдына карася,	Бей!штен шыгып келмесе,

Б ip кыз кетш барады.	Бул жалганда хор кызы.

Тан мезпл! болганда	Сондай-ак болып туар да

Шолпанныц туган жулдызы, Адамзаттыц б!р кызы,—
Киген! атлас кырмызы,

ден суреттесе, келсе! кыздар одан да эдем!, сулу кершедп Олар-
ды керпенде Тэлеген «Ж1бек осы болар» деп цалады. Б!рац ол
Ж!бек болмай шыгады. Кеш соцында Ж!бект!н inemeci келе
жатады, оныц сулулыгы алдынгы кыздардан да асып тусед!.
Буларды керген Телеген: «Жолдас кыздары мен шешес! мына-
дай сулу болганда, Ж1бект!ц ез! кандай екен»,— деп танданады.

Ж!бект! керуге асыгады, онын, осы сэттеп барлык, арман-мудде-
ci Кыз Ж1бек болады.

Телеген мен Каршыга Кыз Ж!бект!ц куймел! арбасыпа кез-
деседЕ Каршыга Ж!бекке: «Оз!не теп ер ж!г!т epTin келд!м»,—
дейд}. Бул сезге Ж!бек катты ашуланып, менмсндш б!лд!ред!,
пацдык керсетед1. «Бай тауып экел деген !м жок»,— деп Каршы-
гага тосын жауап кайырады. Б1рак Каршыганыц жаксылыктан
баска жамандык ниет! жоктыгын б!летш Ж!бек кад!рл! араныц
кецйин калдырмайын деген оймен куймесшен шыгып амандаса-
ды да, кайтадан куймесше ен!п кетсд!. ЖЮектщ сулулыгына
кез! тускен Телеген тацдана карайды, туда бойын махаббат се-
3iMi билеп экетедЕ Жыршы акын Телеген сиякты жшггтерд! кер-
мей жатый езше гашык еткен Кыз Ж!бектщ сулулыгын сурет-
тей келш:

Кътз Ж;бект1Ц актыгы
Наурыздыц акша карындай,
Ак бетшщ кызылы

Ак тауыктын канындай,

Ек! бетпн ажары
Жазгы тускен сагымдай,
Б!лег!нш мусш!

Айбалтанын сабындай...,

дейд!.

Ж! бек Телегеимен жуздесш сейлескен кезде де ipbiiK б!лдЕ
pin, тэкаппар мшез керсетед!. Жас ж!гггт! сыиау макоатымен
оган б!раз эзш-оспак, ащы сездер де айтады, езш жогары ус-
тап: «Мен де сеней кем емесшн, асылмыи, танысан, кол, таны-
масац, жолыц эне, журе бер»,— дейд!. Акындар айтысында
колданылатын, б!рак кеш!р!м еплетш турпайы сездерд! айту-
Fa дей!н барады. Ж!бект!ц сынау туршде айткандарын кецЁлше
алмаган Твлеген кыз сез!не орай жауап кайырады. Сезбен ка-
гыса отырып, ек! жас 6ip-6i.pin угыса бастайды, суйкшенпшйк
сез!м, угысу панда болады. Мунын, арты махаббат, гашыктык
ка ауысады.

Bip кездеп такаппар, пан, Ж!бек енд! Телегенд! кермесе, ту-
ра алмайтын болады. Басында кызга ж!гп гашык болса, енд!
ж!г!тке кыз гашык.

Уйден шыкты Кыз Ж!бек...
Аткан октай жылысып,
Ор кояндай ыгысып,
Кылац етш, кылт етш,

Сылац етш, сылт етш...

Буындары былкылдап,
Отауга карай женелд!,
Гашык жарын кермеккс,—

дейдЕ Еск! дастур бойынша кызды !здеп баратын жнтт болатын.
Ал Кыз Ж!бек бул салтты бузады да, онаша отауда жаткан Те-
легенге ез! барады. Мунымен жыршы Ж!бект!ц де Телегенге
гашык екендптн, асыл жарын кере алмаса, тура алмайтынды-
гын адрартпак.

Ж!бек Телегеннен бурын дэмел! болган талий жИттсрд! ес-
тшен де, керген де ед!. Б!рак олардын б!рде-б!р!пс Ж!бек сез
6epin, квц!л аудармаган-ды, кайсысын болса да езше тек ден
есептемейп'н, менсшбейтш-дЕ Ал Телегенге кездесш, алгаш рет

кагыса сынагамда-ак,, онын кандай ж!пт екендггш байкайды,
оган кецип толады, «ацсаган адамым осы» депендей болады.
Телегеннщ акыл, керкше тана емес, адамгершыйгше, ер л in ер
мшезшс суйсшед!. Жэне де менсшбеген жшптершщ кектешп
жаманшылык icrey цаупш тусшген Ж!бек сол кауш-катерден
куткарып алатнн, корган болатын тек Телеген деп б!лед!. Сон-
дыдгая да ол Телегенд! езше тен, жар-жолдас деп кол беред!,
енд1п 6Mip кызыгы Телегенге байланысты деп ад кен!л, адал
ниепмен, таза махаббатымен касылады. Телегенге айнымас
жар екендйш ceria жылдай куту!мен де керсетед!.

Ж!бект!ц Телегенмен етюзген аз кундер! аса б!р кызык
дэурен ед!, 6ip-6ipine cyfiicin косылган ек! жастыц ем1р!идег!
ец эдем! кез! болган сд!. Б!рак бул дэурен узакка созылмай,
акыры ауыр иайгыга экеп согады. Жау колыпан к.аза тауыл,
Телеген елгеннен кейш Ж!бект!ц басына 6ip кайгыдан сон екш-
ш!с! орнай бастайды. Суйген жары Телегеншц каза болуы Же
бекке катты батса, Бекежаннык жауыздыгы одан кем сокпай-
ды. Бекежаннан кутыла бергенде, кылышынан кан тамгап Ко-
рен келед!, ол шаныракка кобыз тарта, айбынды ызгарын
б!лд!ре, куш кереете келед!. Осындай жагдайда азалы Ж1бек
киын халге кил!гед!. Есше Телегенд! жэне онын коштэсарда
айткан сез!н тусгред!. Телегенд! жоктай отырып:

Тагы да бас косканым Жагалбайлы,
Жылкысын к6пт!гшен бага алмайды.
Сол елде cipa ж!пт жок па. rauipi-afi,
Жес!рш !здеп келш, неге алмайды,—
деп зарланады. Dip кезде еск! салтка карсылык б!лд!рген, суй-
ген адамына ез ерк!мен косылуды коздеген Ж!бек енд! сол
салтка бас нед!, куптаушысы болады Menipey дуниешц мейь
р1‘мс!з занына бой усыпа отырып, жас кайыны Сапсызбайдыц
эменгер! болып баруга ризалык б!лд!ред!: «Тагдырдыц жазуы
осы шыгар»,— деп кенд!ккен пей!л керсетед!. Бугаи жалгыз Кыз
Ж1бек емес, кытымыр заманда талай ж!бектердш осындай аза-
лы ауыр халге душар болгандыгы елестейд!. Олар каншама
карманып талпынса да, барар жер, басар тауы болмай, эдклет
таба алмай, ескйпк салтка багынады. Сонын 6ipi Кыз Ж!бек едт

Еск! салтка бае игеи Ж!бек енд! Сапсызбайдыц !здеп келуш,
оган эмецгер! болып баруын арман етед!. Осыдан былай жыр
эцпмес!н!ц екшгш бел!м! басталады. Мунда жыршы акын ру-
шылдык, феодалдык салтты дэрштей отырып, соны идеялык иы-
санага айпалдырады. Бул ретте Ы. Дуйсеибаевтыц жогарыда
аталган ецбегшде айткан: «Кыз Ж!бек пен Сансызбай жайы
жырдыц болек варианты болуга керек» деген nircipi дурыетыкка
келетш сиякты. Ждбекпц, эмецгерл!к салтты куптауын жыршы
мадактап, кетере жырлайды. Жэне бул ретте Ж!бекке ежетт!-
л!к, ерл!к мшез, кысылган жерде жол тапкыштык сицат беред!.
Басьшда жан-тэшмен Телегенд! суйген Ж!бек кейшнен:

Тулпардыц калган туягы,
Сансызбай !здеп кел'нтп;
ТЕлект! берсе кудайым.
Косылайып деп турмын
Басында коскан тепдме,—

дейдЕ Еск! эдет-гурыптан туган эменгерлшт! жыршы шенемей-
ДЪ оны белпл! зац, ата жолы деп карайды, Ж!бект! .сосан багын-
дыра сейлейдЕ Ж!бек бул салтка карсылык б!лд!рмеген, кайта
оны костаган адам етш бейнелейдЕ Сансызбай келген кезде Ж1-
бек эр! акылды-айлалы, эр! ер м!незд! сипатта кершедЕ Ол Сан-
сызбайга эмецгер болып косылу yiuiH алдымен жолда турган
кушт! жаудын. 6ipi кялмак ханы Кореннен кутылу жайын карас-
тырады. Акылмен айла жасайды, жецгес! аркылы Кореншн
тулпарын суратады. Б!рак: «Ж1бек макан тимеймгн деп айтады
рой, атымды бермеймш»,— дейд! хан. Сонда оран Ж1бектщ ез!
барып, Сандалкект! сурап алады. Ж^бекке Сандалкект! бере
турса да, хан сез!ктенед!, б1реумен кашып кетер деген ойга не-
леп! де, кыздыц соцынан epin шыгады. Бул арада Ж!бек ку-
лыгыи да асырып ж!бердЕ «Ей, таксыр, неше атацнан 6epi хан-
сыз? Хан болрап езодз бе, иэ арры атацнан бер! хансыз ба»,—
дед!. Корен: «Жет! атамнан бер! ханмын»,— дед!. Жгбек; «Сен
хаи болатын болсац, мен сен!ц эйелш болатын болсам, кул
койшыра уксап кеш женекей менщ касыма неге келесщ. Бул
жерде турмацыз, inrepi барып шатырыцызды Tirin жатыцыз,
б!з кешпен б!рге барамыз»,— дейд!. Хан алданып согылады,
Ж!бек айласын асырып, Сансызбаймен кете барады. Ж1бект!ц
бул !стер!н жыршы суйсше жырлап, мактан етед!.

Жырдыц Твлегенге карсы коя, жагымды кешпкер ретшде
суреттейтш! — Сансызбай. Ол рушылдыц-феодалдык, кауым ту-
дырган эдет-гурып салттыц корраушысы жэне |долдап куптау-
шысы болады. Сондыктан да оган батырлык тулга бер!лсд!.
Жайыц бойына екпшп рет аттанып бара жаткан Телеген:

Алтын балдак, ак семсер
Саган арнап соктырып,
Салдырып койдым кынапца
Аш белще !лгейс!н...

Бадана кезд! юреуке

Тогыз кабат кек сауыт,
Саган арнап соктырып.
Будырып кютт!м к!лемге
Оны уст!це кигейсщ,—

дейд! Сапсызбайга. Оган арналган тулпар да, кару-жарадтар
да баскыншы жаудап ел-журтын коргауы ушш емес, еск! салт-
ты колдауы ушш даярланган болады.

Еск! салтты жактаган, атадан бата алып шыккан, эмецгерш
!здеп аттанган. «ага елее, ini мура» дегенд! колдаган Сансыз-
байдын жолы болып отырады. Ол кездескен бегеттердщ бэр!н
женедЕ Коренмен кездескенде Сансызбай батырлык кимыл кер-
сетедЕ Коренмен жекпе-жекке шыгады, жасанган жауга карсы
барады. Озшщ ксзеп келгенде «корамсакка кол салып, сур жебе

деген од алып» Кореи ханды ушырып туаредй Сонда оныц аткан
огы:

Зырлауменен етедд
Б ip тебеге жетед!,
Уй орнындай 6ip жерд1
Тецкере тастап кетедп

Ок токтаган кезшде
Корен аттап кулады.
Туы поддан ушады.

Кейшнен ол Сырлыбайдын елше кайта оралып келед! де, жау
эскерлерш кырып-жойып, кайын журтын кутцарып алады. Сей-
пп, жыршы-акын Сансызбайга батырлык тулга бере, кетере
жырлайды. Есю салтка карсы келмей, опы колдаган, бата алган
адамдар Mine осындай кут жолды болады дегев фсодалдык-кер-
тартпалык кезкарасын бьтдтредй

«Кыз Жгбек» жырында унамсыз, жек Kepininrri бейнеде алын-
гандар — Бекежан мен Корен. Муныц 6ipeyi innd жау, екшнпс!
сырткы жау болып суреттеледЕ Олар 6ip бгрше гашык болган
жастарды зар жылатып аныруды рана кездеген жандар емес.
Сонымен катар, олар — ел журттыц мазасын алган, жауыздык-
зулымдык эрекеттер жасаган адамдар. Бул жагынан Бекежан
мен Корен йр-б!р!не уксас та келедЕ Бграк екеушщ мшез!, ici
ек1 турлЕ Бекежан—iiui тар кызганшак, пасык адам. Ол Ж1бек-
ке сырттай ынтык, кызга сырттай тон niniin езшдйс данаиды, бе-
тен адамга бермеймш дсп эрскеттенедй Кыздын, суймеан, тиме-
cin 61л пен Бекежан зорлык, киянат жасайды. Бак талас адамы
Телегенге карсы жекпе-жек куреске бара алмайды, каракшылык
эдгав колданады, 6ip курайды тасалап келш Телегенд! атып ел-
тгредь ек! жасты зар жылатады. Осындай жауыздык жасаган Бе-
кежанды:

Лтаца нал ст, кар а кшы,
Кудайым сен! каргасын,
Катын-балац зарласын,
Басина киын ic туссе,
Касыца досык бармасын! —

дел каргайды Ждбек. Осы жауыздыгы упин Бекежан ел1м жаза-
сына буйырылады. Будан жауыздык. каракшылык, киянат пен
зорлык жасаушыларды, канаушылыкты халыктык жек керет'ш-
дйп де ацгарылады.

Жау бола турса да калмак ханы Кореннщ мшеэц 1с-эрекет1
Бекежаннан баскаша. Ол алдына койган максатына жету ушш
Бекежан сиякты каракшы, коркак болмай, ашык куреске шыга-
ды; намысын кушпен коргаган батыр болып суреттеледЕ Жтбек-
пц Сансызбаймен кеткенш 6inin, Корен олардын. соцынан куадн;
Сапсызбайды жекпе-жек урысца шакырады жане батырлардын
дэстурш жасап алгашкы кезекп esi алады. Осы туста жыршы
акын Сапсызбайдыц да ер екещцпн айкындай тусу yinin Кореи-
Д1 кушт! батыр епп керсетед'п Корен мыкты болганымен де Сан
сызбайдан жешледк Бул арада зорлыкшыл, эдметаз жау кан-

шама куши болса да жен.! л ед! деген халык. санасы ацгарылады.

К,орен каншама ашушац, содыр, ожар м!незд! болганмен жол
б!лмейт!н тентек емес. Ждбек келш, Кореюнн тулпарын сурап
алады. Ертендне: «Тулпарымды берш ж!бер!цдер», — деп Корен
Сырлыбайга хабар .салады. «Тулпарыцды алган да, кергеи де
емесшз»,—деген жауапты еспгенде Корен катты ашуланады,
эскерж жинап алып, Сырлыбайдыц аулын шабура аттанады. Сон-
да онын алдынан Каршыга шырып:

Тулпардын сырын бкнесщ,
Б1ле тура эйелге
Тулнарды неге бересщ?
Gain 6epin атыцды,

Журттаи неге коресщ?
0з MiHinni ойламай,
Тентекттк цылып, куйеу жан,
Алмагын елдin. зэресш, —

дейд!. Бул сезден утылган Корен каЬарынан кайтады. Эйтке.ч-
мен Корен осал жау емес. Ол да — зорлыдшыл, киянат жасагыш
адам. 0з!н суймеген Ж!бект! кушпен аламын, кенбесе кенд1ре-
мш деп эрекеттенедк Жэне де Ж^бект! сырттай исмденш, езш-
д!к етш журед!. Кореннщ осы М1незш жырда кулк!, мазак, кыла-
ды, оны топас акымак адам етш суреттейдй Кыздыц ез! келш
тулпарды алуын жацсылыкка жорыган жэне Ж!бектщ мунысы:
«Мен! унатып, тимек болгандыгыныц белгтс!», —деп ойлагап Ко-
рен тулпармен сыргытып бара жатцан Ж1бекке цамкорлык, 6i.n
nipe:

Иэ, nipiM-ay, иа, п!р!м...
К.ексаидалды жупртер,
Кыз Ж1бек мен!ц, катыным.
Басы катты Сандалкек

Тястап кетш журмесш,
Айналайын, Ж!бек-ау,
Адырын шапшы, акырын, —

дейд!. Бул сездер Жлбектен дэмел! болган Коренд! кекету, мазак-
тау рет!нде айтылады.

«Кыз Ж!бек»—сюжет цурылысы, керкемдж шеберл!г!жагы-
нан да корнект! жырдын, 6ipi. Жырдын оз! не тэн врекшелжтерР
не айрыкхиа кец!л белш тексерген, б!рсыпыра кунды п!к!рлер
айткан Мухтар мен Кажым деуге болады. «Жыр окигасын ай-
тып беруде уш турл! эд!с аралас журед!, олар: хикаялау, сипат-
тау, сейлету», — дейд! Мухтар жогарыда аталган ецбегшде.

Такырыбы мен мазмуны еск! эдет-гурып салттан алынган
«Кыз Ж!бек» — 6ip окиганы екшипамен байланы-стыра баян-
дауы, оларды кептеген тартыстар аркылы суреттеу! жагынан spi
тартымды, эр! эсерл! жыр. Жэне де жыр окигасы желкйн узбей,
т!збектеле айтылады, эрб!р усак жайлардыц ез! кещнен жырла-
нып кетедй Жырда acipece окиганы сипаттау аркылы баяндау
эд!с! мол колданылады. Кеш картинасы, Ж!бект!н сулулыгы,
оныц отауга баргандагы келбет!, Саидалкект!и шабысы т. б.
сипаттау туршде бершед!. Сипаттау аркылы opi эдем!, эр! эсерл!
картнналар жасалады. Мэсел-ен, Ж1бек м!нген Кександалдын
шабысын жыршы акын:

Табан жолмен тартысып,
Ауыздыкпен алысып,
EkJ колы царысын,
Ушкан куспеи жарысып,
Маядай мойный созадя.

Тарта-тарта Ж!бект!ц
Алаканы тозады.

Томаша жерден сыргытып.

Ойпац жерден оргытып...

Уйткытып, заулап келед!,-

деп суреттейд!. Будан, М. Эуезов айткандай, Сандалкектщ ша-
бысы гана емес, Ж1бект!ц куанышы да елестеп бара жаткандай
болады. Ал Корен м!нген каз мойын кара тулпардыц шабысы
Сандалквктен де асып тусед!. Ж1бект!ц кетш калуына намыстап-
ган Корен хан Сансызбайларды куа аттанады. Осы туста жыр-
шы акын калмак ханыныц сырт пишнш, намыстан туган ашуы
мен атыпыц шабысын:

Женед! калмац, женедЕ
Шецбер урып келед!.
Кек кабыландай арсылдап,
Te6iHrici тарсылдап,
Куйысканы сартылдап,
Сауырынан аккан ац кеб!к
Омырауда балшылдап.

Каз мойын кара тулпарды,
Сауырга сипай цамшылап...
«Шу» десе калмак дауысы.
Тулек кустай шанкылдап,
Konip калмак женедЕ
Кайарланып келед Е—

деп суреттейд!, осы картинаны кез алдыца елестеткендей эсер
калдырады.

Жыршы-акын окиганы сипаттау аркылы баяндай отырып,
Кажым Жумалиев айткандай, курдел! бораздар жасайды. Эрб!р
кейшкердщ м!нез!, ic-эрекеттер! 6ip-6ipiHe уксастыгы жок бояу-
лармен безенедЕ эр тустес эдем! портреттер жасалады. Буран
мысал етш кеш бастап келе жаткан кыздарды алайык. Олардыц
бейнесш сипаттакапда жыршы-ацын б!р!нен-б!р!н асыра,
эдем!лей тусед!. 0p6ip кыз ез алдына 6ip портрет болып шыга-
ды. Бул акынныц шеберлнтн керсетед!.

Жыр окигасын айтып беруде жыршы акынныц колданган та-
гы 6ip aflici — сейлету. Окиганы акын унем! баяндау, сипаттау
аркылы емес, жырдагы кейшкерлерд! сейлету аркылы да дамы-
тып отырады. Кейшкерлердщ !шк! ойы, сез1м дуниесЕ куанышы
мен куйшши арманы мен т!лег! т. б. сейлету туршде, ярни о.тар-
дыц ез сездер!мен, монолог жэне диалогтар ретшде, баяндалады.
Сейлету эд!с!н окиганы сез!мге кура айтып берудщ 6ip тур! деу-
ге болады. Ж!бект1н туо!, Телегешин алты казга айтканы, Ж^бек-
т!ц жоктауы жыр эцг!месш б!рсыпыра дамыта тусумен катар,
олардыц сез!м дуниесш, арман-муцын б!лд!редЕ тыцдаушыны те-
б!рент1'п ег!лд!ргендей эсер калдырады. Мунымен катар, жыршы-
акын сейлету ад!сш колданганда ертедег! халык поэзиясыныц эр
алуан улг!лер!н (еепрту, жоктау, коштасу, жалбарыну, антыс
т. б.) рет!мен пайдаланып отырады. Солар аркылы да кейшкер-
лершщ хал-жайын аша тусед!.

«Кыз Ж1бек» — акындык т!л жагынан да эдем! жырдыц б!рЕ
Неше турл! эшрелеу, керштеу, кешптеулер, эдем! тецеулер, сез

айшыцтары жи! ушырайды. Жыршы-акын халыктын тм байлы-
рын пайдалана отырып, аз сезге кеп магыца сыйгыза бшед!. Жь
бектщ сулулыгын, тулпар л ар дыц шабысын немесе кейшкерлер-
ДШ кещл-куйш суреттегенде якын тйпнд эдеьнлйт де, байлыгы
да кершедь

Корыта келгенде, «Кыз Ж1бек» жыры казак ауыз эдебиетшщ
кернект! 6ip улпс! болып табылады. Жырдыц жогарыда кэрюе-
тыген кайшылыцтарымен катар, халыктык жацтары да бар екен-
д(г1 сезс1з. Сондыктан да оны сын кез!мен карай отырып, пайда-
данута тй!ст1м13.

АЙМАН ШОЛПАН

Казак халкыныц турмыс-салгына байланысты туган жырдын
6ipi — «Айман — Шолпан». Жырдыц ел арасынан жазып алын-
ган нускасы 1896 жылы Казак каласында басылып шьщты. Eipan
оны жырлаган акынныц аты-жеш куш бугшге дейш мэл!м емес.
Жырдыц кысцаша мазмуни 1901 жылы «Торгай газепнде»
(№ 17) басылды. Лл 1902 жылы «Торгай облыстык ведомосы»
(№62) жырды казак тшнде жариялады. Булардыц бэр! 1896
жылгы басылганын кайталады. Бул жыр 1939 жылы Кджым
Жумалиев курастырган «Халык яоэмалары» деген жинакка ендп
Жазушы М. Эуезов жырда айтылатын ацпмслерд! непзге ала
отырып, «Айман Шолпан» атты пьеса (1934 ж.) жазды, ол ал-
гашкы кезде казактыц Абай атындагы опера театрывда койыл-
ды, кейшнен облыстыщ театрдыц репертуарынан орын алды.

«Айман, Шолпан» жырыныц окигасы реалистж ом1рден алын-
ган. Жырдыц басты кейшкерлер! — Кет! б ар мен Арыстан — та-
рихта болган адамдар. Тарихи деректердщ айтуынша, Кет!бар
Берсеннен, Арыстан Тшалщен туган. Берсен мен Тшэл! 6ip Kici-
нщ баласы. Булардыц руы •— Шеки, оныц шйндеТшеуцабак, ме-
кен! — каз!рп Актобе облысынмц Шалкар ауданы. Кет1бар мен
Арыстан еткен гасырдыц ортасына дейш ем!р сурген *. Т. Шойга-
рнн: «Кет!бар Актвбе облысы, Шалкар ауданыныц он Oipifnin
аулында туган, урпацтары осы кунде де бар», — десе, Тыным Б1р-
манов: «Актебе облысыныц Ключевой ауданывда Кепбардын мо-
ласы бар. Кэт!барды бай-султандар, хан туцымдары Жанцаска
дегенге акша 6epin елттртед!. Оныц суйепн Арыстан мен Есет
сауыи айтып, эзер тауып алады»,— деп жазадыг. Ал жырдагы
Айман, Шолпан, Эл!бектер жайында тарихи мэл (меггер жок.

К. Жумалиев «Айман — Шолпан» жырыныц окигасы Исатай
мен Махамбет бастаган халык кетер!л!с!нен кейш туган3,—дей-
д1. Ал филология гылымдарыныц кандидаты Э. Коцыратбаев
«Казак эдебиетшщ тарихына» (1 том, 1948 ж., 207-бет) жазган

* Казак эдебиетшщ тарихы, I том, 207-бет, 1948.

Е Бул ек1 адамныц макаласы «Социалиста Казакстан» гаэетшде 1939 жы-
лы 6 апрельде № 79 (5085) басылды.

3 «Халык поэмалары», 134-бет, 1939.

снбепнде бул жырдыц XIX гасырдыц орта шешвде тугаидыгын
айтады. М. Акынжановтыц дэлслдсуше Караганда, бул жыр ет-
кен гасырдыц ек!нш! жартысыныц бас шеншде, якни Казакстан-
нып, Россияга досыл у ы аякталган кезде, туган '. Булардын цай-
сысы болса да жырдын нактылы шыккан мезгшн далдеп керсет-
пегенмен де, окигасы шындык оьпрдсн алынгандыгын аныктайды.

«Айман-—Шолпан» жырына талдау берместен бурым онын
мазмунымен кысцаша таныса кетелш. Онда былай делшедк Kimi
жуз 1Ш1нде шемекейдщ елген 6ip Kicicine улкен ас бертлед!. Оран
таманын бай адамы Мамаи келед!, ол сан-салтанатымен, ецшец
нарра артдан торыз саба кымызымен келед!. Шемекейл!ктер Ма-
мая банды курметпен карсы алып, алтындаган ак уйге енг!зед!.
Бул асца кант-шан алып жэне тогыз парга тодаш артып шектшщ
батыры Кот!бар да келед!. Онын. жадагай уйге кецш толмайды
да, Мамаи бай отырган уйд! бер деп цйренед!. Шемекейлпсгер са-
сады да, Кеыбарра жауапты ез!ц бер деп Маман байга барады.
Мам ан бай Кот!бардыц кедейл1г!н жэне ез!н1ц байлыгын айтады.
Осыдан кейш бай мен батыр ер-епсед!, Котлбар куш керсетед!:
«Елщд! шауып аламып»,— дейд!. Кот1бар езшщ iiiici Арыстан-
ныц: «Арындама», — деген акылына кулак аспайды.

Аста ат шабысы болады. Бзйгтден Кепбардыц курен аты озып
к ,1ед1. Буган масаттанган Кет!бар, Маманга алгашкы айткан
сез1н кайталайды да: «Ел!цд! шауып алам», — ден аттанып кете-
д!. Айтканындай-ак, Кет!бар жет! жуз жтт алып Урпекбас деген
жерде отырган Маманды шауып алады. Маманнын, Айман, Шол-
пан атты ек! кызын жайдак парта Miiiriain экетедк Жолшыбай
Айман езше 1<вт!бардан 6ip жорг-а сурап алады да, оны Шолпан-
га бередя Ек!нш! тулпарды Арыстаннан алады. Амман Кет(бар-
дын. ж!г!ттершен: «Шолпан екеу!м!зд!н. б!р!м!зд! елге кайырыцыз-
дар», — деп етшедк Бутан Кет!бар ундеменд!, Арыстан кел!с1м
б!лд;ред!, Шолпанды елше кайырады. Оны Арыстан бастаган ж1-
пттер елше шыгарып салады. Жэне де Айман елше кайтып бара
жаткан Шолпан аркылы вйнщ атастырган куйеу! Эл!бекке
солем жолдайды:«Алпыс куннен калмай, келш жетсш», — дейд!.

Кот!бар ел!не келед!. Оныц Тенге деген токалы бар екен. Оны
жптттер эз!л араластырып ашуландырып: «Сен! Айманпын. кер!м-
дМне берем13», — Дейд!. Буган намыстанган Тецге Айманмен как-
тыгысады жэне Аймэнныц алдынан ешб!р адамды шыгармаймын
деп уйше кайтады. Айткандай-ак Айманды карсы алган адам
болмайды. сонан соц ол Арыстаниыц аулына барып туседЕ Ай-
ман КоБбардыц улы Есетпеп танысып, оны бауырына тартады,
балага жаксы кшм-кешек Tirin беред!. Ол Есетке акыл уйретедй
«Экеце бар, кшмдер!це байгазы сура. Алпыс кунге дейш Айман-
га уйленбе, бсрер байгазыц осы болсын де», — дейд!. Есеттщ т!-
лепм К©т!бар орындамайды, сонда буган Арыстан араласып, ба-
ланын т!лепн кабылдаттырады. Айман Есеттен Кеыбардьщ ку-

1 М. А к ы н ж а н о в, жогарыда аталган енбеп, 27-бет.

Ш1 курен тулпарында екенш б!лед! жэне айламен тулпарды ко-
лына туаредь

Осы кезде 6ip мын. терт жуз жшт альш Эл1бек келед!. Онын.
алдынан курен тулпармен Айман шыгады. Эл!бек Айманды та-
нымай калып найза салады, Айман ез!н танытады. Эл!бек Шек-
Т! СЛ1Н шабуылдайды. Б!рак арашашы Айман болады, ол ек! жак-
ты татуластырады. Кет!бар ек!л ата болып, Айманды Эл!бекпен
аттандырады. Шолпанды Айман Арыстанга косады. Ек! жацтын
шабуылга тускен малы кайтарылады, ел арасында татулык ор-
найды. Жыр осымеп някталады.

«Айман — Шолпан» халыктык жыр жнне ол еткен гасырдыц
70 жылдарында шыгарылган сек1лд!. Жырдын окигасы осы кез-
деН казак елшщ турмысында, элеуметпк-когамдык ем!р!ндег!
болган жацалыктарды суреттеу идеясынан туган деуге болады.
Муныц б!рнеше себептер! бар.

Казакстанлын Россияга косылуы еткен гасырдыц 70 жылда-
рында аякталгап ед1. Б!ракбул косылу бук!л казак елшде б!и
мезгдпде басталган емес-т!. Эуелг Россия мемлекетгне Kind жуз
(1731 ж.),содан кейш Орта жуз (1740 ж.), еткен гасырдыц бас
кезшде Улы жуз косылды. Муныц нэтижесшде казак ел!н!ц тур-
мыс-т!ришпгше, когамдык ем!рше кептеген жаналыктар ене бас-
та ды, ел баска ру, ел бил су icTepi не б!рсыпыра езгер1стер енд!.
1822 жылы патта ук!мет1 Орта жуз квзактары жайында арнау-
лы устав шыгарды да, бурынгыдай хакдык жолымен ел билеу
тарт!б!н езгертт!. Орга жуз округтерге бел!нд!. 50—70 уйден б!р
эк!минл!к ауыл, 10-12 ауылдан б!р болыс (волость), 15—20 бо-
лыстан округ дурылды. Эрб!р ауылды уш жылдык мерз!мгс сай-
ланган старшиндер баскаратын болды, округтерд! болыстар сай-
лаган ага султандар басцарды1.

Берт!н келе бул устав та езгерд!. Патша ук!мет! 1865 жылы
арнаулы комиссия курып, оган казак ел!н билсу, баскару жа-
йннда «Уацытша жоба» (муны казактар «Жака низам» дейд!)
жасауды тапсырды. Комиссия жасаган жоба 1868 жылы 21 ок-
тябрьде кабылдаяды.

«Уакытша жоба» бойынша казак ел! облыстарга белшд!.
Орал мен Торгай облысы Орыибор генсрал-губернаторлыгына,
Акмола мен Семей Батыс-Сибирь геиерал-губернаторлыгына ка-
райтын болды. Ал Жетгсу мен Сырдария облыстары Туркстан
геиерал-губернаторлыгына багынт,ы. Эрб!р облысты губернатор
басцарды. O6j ыстар уездерге белшд!, уезд бастыктары болып
патша ук!мет!п!ц офнцерлерц ал олардын кемекппеше казак бай-
дары тагайындалды. Уездер болыска, болыстар ауылга белшд!.
Болыстар да, ауылдарды билейпн старшиндар да сайлау аркы-
лы белпленд!. Б!рак «сайлау» деген аты болмаса, оган катыса-
тын да, сайланатын да байдар ел!. Олар патша шпвдерше кеп-
теп пара бере отырып ездерш етк!зет!н.

’ История Казахской ССР, том I, стр. 303—304, IS57.

Ceftrin, ел баскару женшде ecKi тэртш жойылады, оныц ор-
нына «сайлау», жогарыдан «тагайыпдау» TOpTiSi колдапылады.
Бул ретте патша эюмдер! казактыц байларымен, пысыктарымен
санасып, б(рлесш отырады. Юмде-юм улыктарга жата б 1л се, па-
раны кеп берсе, бай болса, оларды патша эюмдер! дорежете жет-
юзетш болады. Жэне де мундай «сайлау» торт1б! ел арасыныц
ала ауыздыгын, бакастыры мен тартысып кушейте тусед!, елд!
ж1кке белу, араздастырып атыстыру кебейед!. Муныц арты аке-
лш дау-жанжалга, урыс-кагысца сорады. Осы жагдайларды ез
кез|’мен кергеи жэне терец тусшген Абай «Белые болдым, мше-
ки», «Маз болады болысыц» дейтш елецдершде тамаша етш су-
реттеген болатын. Муны казак халкыныц улы жазушысы Мух-
тар Эуезов те «Абай» романында жан-жвцты алып, реалист!к
тургыдан «сайлаудын» таптык сырын ашып керсеттй

Казактыц элеуметт!к турмысыпа, когамдык ем'фше енген ул-
кен жацалык ел билеу, ел баскару ic! рана емес едк Мундай ез-
геррс, жацалыктар казактыц экопомикалыц жэне мэдени OMipi-
не де енген едй Казац даласына калалар салына бастайды, eHai-
pic орындары жэне мектептер ашылады, сауда-саттык карым-
катынастар кушейед!. Булардыц казак халды ушш аса коп
прогрестш мэн! болды, халцымыздыц экономикасы мен мэдение-
тпйц дамуына, алра баса ерлеуше жардай жасады, эсер еттк

Казак елше капиталиста карым-катынастардыц ене баста-
уымыц да еск! феодалдык курылыспен салыстыргаида анарур-
лыи прогрестш мэш болды. В, И. Лепин «Россияда капитализм-
нщ дамуы» атты ецбепнде: «Реформадан кей:нг1 дэу!рд!н пшнде
кецшен жэне терецшен дамып келген, дамып отырран бул про-
цестердш бэр! капиталисток дамудыц кажетт! б!р саласы болып
табылады, эр! турмыстын. еск! турлерше Караганда, оныц терен
прогресшйшк мацызы бар»,— -дейд!1.

Капитализм элементтершш, казак елше ене бастауы, элеумет-
Т1’к турмыс пен когам еьпрше б1рсыпыра езгерштердщ icipyi ecxi
эдет-гурып, салтца да acepiH типздт Бул жешяде де кептеген
жацалыктар туды. Осындай esrepic, жацалыктарды жузеге асы-
ру, дамыта беру уппн патша уюмет!, оныц жерпл!КТ1 эк'шдер!
ескш! кексейтш адамдарды жактаган жок, жаца заманныц мэн-
жайын тусшген жэне соган кызмет етет1н жака адамдарды кол-
дай бастады, соларга арка суйедй Бул жайды казак, халкы да
тусшд!, ел баскару, ел билеу icine экономика меп мэдениеттш
жаца батытта дамуы жолында жанаша кызмет ететш адамдар
болу керект!гш урынды. Осындай адамдарды ардактады экэне
оларды еск'1Л1к ем1рд1, кертартпа дуниеш кездейт'ш, сол уппн
куресу ойынан кайтпаган адамдарга карсы коя бастады. Жэне
де мундай жаца адамдар ерлермен катар эйелдер арасынан ла
шыгады деп угынды. Халыктын осы угымы оныц эдебиетшен де
орын алды. Соныц 6iipi «Айман — Шолпан» жыры деуге болады.

1 В. И. Лени л. Шмгармалары, 3-том, 509-бет.

«Аймак — Шолпан» — реформа дау!ршен кейшп казак ау-
лындагы алеуметт1к дарым-датынастарды, корам einipiHe, тур-
мыс-салтка енгеи earepic, жаналыктарды суреттеу идеясынан ту-
кан жыр. Ол езпцц. осындай neriari идеясын жырдагы басты ке-
йшкерлердш мшезш, (с-арекеттсрш суреттеу аркылы керсетед!.
Бул ретте жырдыц кейшкерлер! еш топца белшедй Eipimuici —
ескЫк ем1рд1, бурынгы турмыс-еалтты жактайтындар. Ол—элеу-
мет сахнасынан Kerin бара жаткан феодалдык курылыстыц аюл-
дер! Кет/бар мен Маман. Екinuiici — жаца туып келе жаткан
капиталист кар ым-каты насты, догам емзршде сосан непздел-
гсн жацалыдты жацтаушы жастар. Олар: Айман, Арыстан, Эл!-
бек, Шолпан, Булар казак когамына ене басгаран жаца дэу1р-
Д1Ц екидер] реп'нде жырга косылады, олар бурынгы заманда
кездеспеген жацашыл ic-арекет!, мшез-цылыгымен алынады. Сон-
дыктан да олар бурынгы казак адебиетшде болмагап, жаца за-
манда тугаи жаца кеншкерлер болып табылады. Сейтш жырда
ecici мен жацаныц тартысы бейнеленед}, оцига сонын. TeHiperiH-
де курылады.

Жыр окигасы Маман мен Кет: бард ын уйге таласып кактыгы-
суынан басталады. Будан олардыц ездер! устемд^к етгп, эк1мд!к
журпзген замани сол калпында деп туш’нутшп кершсдй ол за-
мапкыц етш бара жатцандыгын, когамдык карым-цатынастар-
дыц езгере бастаганын мойыпдамаушылыкты адгартады.

Казак когамында кеп заман бойына ел билеу, ел баскару ici
хандар мен феодалдардыц, батырлардын колында болып келдй
OMipniici де, aKiMi де солар едп EipaK XIX гасырдыц бас кез'ш-
де-ак олар бул дэуреншен айрыла бастагаи болатын. Дегенмен
олар муны мойындамай: «Заман зл! де б1здш, барлык билп< ко-
лымызда, айдасац — журеспг, акырсак-—кепесш»,— дедк Ма-
ман мен Кепбар да сондай, бурынгы дэрсжес! буэылмаган, оз-
гермеген, баягы dip калпында деп тусшедп Сондыцтан да олар
уйге таласуды сылтау ете, ездершш куд^рет! колында, бурынгы-
дай куш ri екешцктерш журтка танытпак болады. Маман байлы-
гын айтып куш б!лд1ред1, Keri барды кекей сейлейдй Ол Keri-
барга:

Мамап айтты: дэулет! бар немедей,
Жур ед|' осы Шект! кез! келмей.

Уй тацдап б1'зд1н елден не кылады,
Су арткан Каратаудан кума кедей,—
дейд!. Ол Кеп’бардыц байлыгын 61'ле турса да, одан ез’ш мыцгы-
лау erin керсету ушш эдем! кедей дсп кемгтедп

Маманнын. бул созше ыза болган жэне оныц алтындаган ак
уйге тусуше, ондай уй езше тимегенше намыстанган Кепбар ел-
ге камшы yaipin калган адетше басады; ашу-жапжал шыгарады,
Маманды шауып алатындыгын б'1лд1редп Ол Маман байга:

Аулыца жет! жуз кол журггзбесем,
Шектш! тац сарщен тнпэбесем.

Kerioap мешц атым жерге к!р.с1н,—
Айманды жайдак нарга мшпзбесем,—

деп, ант етедк Ол артыпша-ак осы cepTiH орындайды да, Маман-
ды шауып алады, оныц ек! кызы Айман мен Шолпанды жайдак
нарга мшгвш экетедь

Белпл! мелшерде жыр Кет!барга батырлык, сипат та бередк
Оныц «батырлык» кимылы, нк м!нсзд! док!рЛ1г!, морттыгы, на-
мыстаиып ел шабуымеи коршгондей болады. Ол еск! эдеттерш
цолдайды, халыкка камшы уй1рген салтыка тартады, журттыц
бэр!н ызгармеа ыктырам деп ойлайды. Ат жарысыиа уш жуэдей
сайгул1ктер косылганын б!ле турып: «Бас бэйпмдг шаттпай
бер»,—деп менмепд!к Minei б!лд!ред1. Кет!бардыц осы сиякты
м!нездерш, ш-эрекеттер!н халык жыры дэрштеу ретшде емес, ку-
не еткен батырды мазак, кулю ету туршде суреттейд!.

Кет! бар ез!н-ез! жогары багалап, «мыктысынып» журсе де,
'онын. эл! Тецгеге де жетпей калады. Анмапдарды алып келе
жатып: «Мен барып, уйд!ц iniiH куантам»,—деп аулына карай
тарта женеледй Б!рац Кот!бар уй iniiH куанта алмайды. Тецге-
Н1‘ц каЬарына ушырайды. «Айманды алса, турмаймын, кете-
м!н»,— деп айкай салган, ашу шыгарган Тенге Кеттбарды кынк
етк!збсйд . Сейтш, «батырсынеан» Кепбар, ацырында, журт
алдында кулкие айналады.

Жыр Кет!бар мен Маманды дэуреш етш бара жаткан фео-
далдык курылыстыц еск! кез! етш -суреттейд!. Олардыц замапы
сслбргсн! сиякты, ездвр! де есюрген, тозгэн адам екендйш эц-
гартзды. Солай бола турса да, олар тозып, есюргендйтн мойын-
дамайтын, бурынгы кундерш жоктап соны кексейт!нд!г!н, тар-
тысып, таласып етет!нд!г!н б!лд!ред!, соган эрекет жасайды.
Олардыц мунысын халык жыры: «Эуренплпс, болмайтып ic»,—
деп багалайды жэне ажуа етедЁ Бул тек Кет!бар мен Маманды
ганз мазактау емес. Сонымен катар, олардыц кун! етш бара
жаткан заманын, еск! салтын, жака дэугрге уйлес! жок м!нез-
дер! мен ic-арекеттерш келеке, сыкак етедй Жыр булардык
казак хажыныи алга басуыиа шырмау болатындыгын, жаца
заман жагдайына кереп жок адамдар екецдшш ацгартады. Жа-
на т!лек, жаца жагдайлар тургысынаи карагап жыр Кет!бар
мен Маманды, солар аркылы еск! ем!рд!, оныц халыкка жат
салттарып сынайды.

Кет!бар мен Маманды еск! феодалдык дуниенщ кегртартпа
еюлдер! деп сипаттаган жэне олардыц будан былай ем1р жасай
алмасын тарихи шындык тургысынан суреттеген жыр енд!п
жерде жаца заманныц адамдарын керсетед!. Олар — жастар.
Жыр халыктыц жаца дэу!рдег! умтн актайтын жастар екендпчн
аирартады. Олардыц м!нез!н, !с!н унамды турде сурсттейдп Бул
ретте жырдь н. ерекше кешл белген! — Айман.

Айман — реформа дэу!ршеп кешнг! жерде казак котамына
енгеп озгерштер мен жаналыктарга сэйкес элеумст сахнасына

шыцкан жаца адамдардыц екый ретшде жырга косылады. Ол
жаца дэу1рдщ жаршысы бейнесшде алынады жэне оньщ ацылы,
MiHesi lei Келбар мен Маманга карсы койыла жырланады. Жа-
ца заманныц жаца адамы болган Аймапды халыктын ешиггпа-
насы, цамцоршысы, акылгеш дел керсетедц «Айман болар, елген-
де па нал ар ын» — дейд! жыр.

Айман — ез кезшдег! казак эдебиетше енген жаца кейшкер.
Будан казак эдебиетшде Айманка дейш жыр болган кыздар
жок деген уыям тумау керек. Ондай кыздар (Куртка, Назым,
Акжушс, Кыз Ж1бек т. б.) болган. Ырак олардан АйманныН
айырмасы -элеумстпк мэселелерге араласуында, жаца заман-
да ел баоцару icine ерлермен катар эпелдерд^ц де катысканын,
ел арасын шабуылдан куткарушы, арашашы, татулык орнатуния
екен in керсету! и де.

Айман — акылды, бглrip, болашакты болжагыш кыз. Kori-
бардыц елге шабуыл жасауы оган катты батса да, кайгысын
сыртка шыгармайды, дорменс1зд1к бьлд!рмсйд1. Кайта кара куш-
тщ нес! Кет1барра карсы шырып, оны акыл-айламен жену жагып
карастыреды. Бул ретте Айманныц 6ipiHUii жецш! Кет^бардан
жорра сурап алуы, оган жайдак нардыц устшде келе жаткан
Шолпанды MtHrisyi. Бграк Айманпыц оз1 де аянышты куйде,
нарга жайдак Minin келе жаткан-ды. Енд1 ол тагы 6ip жорраны
сурайды, Кет1бар бермейдй Сонда Айман:

Ку туйе ел шапкапга обалыц деп,
Ак Айман камшы мелен баска урады.—

Айманныц бул эрекет! тек туйен! рана емес, сонымен катар,
Кет1барды да баска урранга тец едн Осыдан былай Айман Ко-
т1бармен тартыска тусед!, сезге келш еркш сэнлесе, акылыл
асыра бастайды. Есебш тауып ол Шолпанды елше кайырады.
Бул оныц екшш! 6ip жешсше айналады.

Айман Шолпанды елше аттандырып, esinin суйген жары
Эл1бекке хабар салады. «Алпыс куннсн калмай келш жетеш»,—
дейд! жэне КотЕбардык ыркына бой бермейтшдшш, суйген жа-
рыиа адал екеидшш айтады. Муны ол езшш акыл-айласыпа сен-
генд!ктен, соган суйенш ic жасай алатындыгын бшгендштея ай-
тады.

Кот! барды жецу жайып карастырган Айман максатына жету
уппн ТенгеЯ! пайдаланады. Батырдыц Тецгеден асып кете ал-
масын бийп, оган карсы Тецген! салады. Тецгемен кездескенде:

Базарда Тенге болсац, пул боларсыц,
Колы на курык алсац, кул боларсыц.
Батырдыц айткан сез! рас болса,
Колыма су куятнш куц боларсыц,—

дейд!. Айман кулык жасап, Тецгешц намысына тиедт Тсцге ар-
кылы Кепбарды кынк етк!збеу жайын кездейд'1. Айманныц бул

ойы жузеге асады. Кеттбар Тецгенщ TereyipineH шыга алмай
калады. Сейпп ол тары 6ip кауштсн кутылады.

Ырак Кепбардыц: «Айманды токалдыкка алмасам, Кеттбао
атым курысын»,—де> ен сезш есшде устаган Айман, Кепбар бул
антынан танбайды деп тусшедн Сондыктан Айман таги 6ip амал
жасайды. Бул жолы Ecerri найдаланады.

Айман жырда болашакты болжагыш кыз болып та суретте-
ледп Кепбардын. Маманды шауып алмак. ниетшде айткан сертш
Айман есиген-дк Оныц бул ceprine жетпей коймасын б|лген
Айман алдын ала кам жасап, мал-мулштерш жан-жакка жа-
сыралы. Бул сырын ол Шолпапга айтады:

Кызыл кум eciK алды беткей бар-ды,
Кудайым салды баска кайгы-зарды.

1нп'нде уш жуз initK санап салкан,
Жалгыз шыбык тубшде терт тен. бар ды.

Кет1бар серт к.ып кетт! деген куш

Аралга айдап тастап ем бес жуз атты,—

дейд!. Айманнын мунысы да акылмен штелген ic болады. Жэне
де Кепбар Маманнан айдап алган малдарды касындагы жтт-
Tcpine улеспре бастаранда, Айман да одна сурайды. «бздерщ-
мен 6ipirin Маманды мен де шабыстым»,— Деп, олжага жуз нар
алады. Ондагы ойы айдауга тускен малынан аз да болса улес
алып к.алу сд!.

Жыршы-акын белпл! мелшерде Айманга ерл!к сипат бер ед i.
Ол Эл1бект!н келер мерзш! жакындагап кезде Кеп'бардыц ку-
рен тулпарын, кару-жараг-ын колына тусгред! де, суйген жары-
нын- алдынан шыгады. Жыр мунымеп Айман ез памысып адыл-
айласымен гана емес, керек болган жерде кару-жаракпен де
цоргап алуга жарайтын кыз екешилн ацгартпак жэне акылына
ерл1к м!нез| сай демек.

Айманныц бойындагы суша мдi касиеттщ 6ipi — оныц Эл1бек-
ке адалдыгы, кыз махаббатынын берш-ппмен де керсстытсдй Ко
пбардай кара куптн. колына тус!п тутцын болган, одан куты-
лын кету[ ек! талай жагдайга ушыраган Айман артында калган
асыл жары йтбектен кулер узбейдт К,ав1дай халге туссе де,
ес»нен Ол1бек шыкпайды, кайткен кунде де оган цосыламып деп
O3ine-G3i ант етедк Сол унйн куреседй Бул ойын ол Шолпаи
аркылы Эл1бект1ц езше де жетк!зед1’.

Кеиунме гашык оты болды уайым,
Венден ш кад!р ал л а б!лер жайын.
Ешшмге басим кеспей мен тимесшн.
Казаны жетюзбесе 6ip кудайым,—

дейдь Асыл жар, адал дос, туракты махаббат нес! екещйгш 61л-
дз'редн

Калыц колмен Эл1бек келш, Кеттбардын елше шабуыл жаса-

Airi -rineri де, yuni де жастар екендшш, булар жана зама^ын
бастаушысы болатындыгын ацгартады.

Жырда Эл! бе к пен Шолпан образы айкын турде суреттелме-
се де, олардын да жана заманнын жем!с! екевдшн сезшгендей
боламыз. Бул ретте. олар Айман мен Арыстан бейнесш толыкты-
ра тускен образ сек!лд!. Эйткенмен Эл1бек образына жырда аз-
гантай болса да кецьп белшедн Ол сауда-саттык icine араласа-
ды. казак арасына жацада Kipin келе жаткан капиталиста
элементтерд! куптаган Kici болып кершедн Зл!бек образынын
6ip кыдыру кезге тусетш жер! — оныц касына 1400 жшт алып,
Кепбарга шабуыл жасауы. Бул шабуыл Кот!бардан кек кайыру
рана емес, совымен катар, оны ecai салтка, барымтага, ел та-
лауга жэне буларды колдаушыларга карсы котсршген халык
куш! деуте болады.

«Айман — Шолпан» —- композициялыц курылысы, окиганы
баяядауы жагынан езшдш ерекшелит бар жырдыц 6ipi. Ж.ыр-
дыц басты ерекшелш! — окиганы шиеленшкен тартыска куруын-
да. Оныц кандай ацгшесш алсак та улкен тар1ысты керемтз.
Мунын, eai жыр окигасын api кызыкты, api accpai етед!. Кетбар
мои Маман, Айман мен Кет1бар, Тенге мен Айман арасындагы
тартыс, кактыгысуларды суреттеу аркылы жыр окигасы дами
туседь

Ек1нш:ден, жыршы акын жагымсыз ксйшкерлерд! суретте-
генде, олардын мшездертн, ш-эрекеттерйн кулш-мазак ете, сы-
кактай сипаттайды. хМаманныц байлыгын айтып пирену!, Кеть
бардыц «батырмын» деп кеудесш согуы-—жнпрда ащы мыскыл,
келексге айналады.

Корыта келгенде, «Айман — Шолпап» — реформа дэу!ршен
кеГпнп кезде казак когамына енген жацалык, езгерктерд: шын-
дык туртыдан бейнелеген халыктык жыр. Бул жыр жаца жат-
даига байлаиысты корам ем!р1нен орын алган талас-тартысты,
ecKiniH жец!лш, жацаныц жен!етшд!г!н бейпелейдй элеумет сах-
насынан ытыстырылыл бара жаткан жене ескмпкт! колдаушы
адамдарра жана заманнын жана адамдарын, жастарды карсы
юн отырып, соцтыларын ардактай жырлайды, улп етед!.

VI т а р а у

АЙТЫС 6ЛЕНДЕР1

♦	~А

Ертеде жазу енер1 болма-
ган кезде казак халкыныц
адебиетннц непзп dip са-
ласы айтыс елецдер! туды.

Казактыц айтыс елендер! жайында улкендЕюппл! зерттеу
ецбектер жазган С. Муканов, М. Эуезов, Е. Исмаиылов, К. Жу-
малиев, Т. Нуртазин1 тары баскалардын. айтуына Караганда, ай-
тыс деген сез б!рнеше магынада колданылган. Айтыс ек1 адам-
ныц сез цаплстыруы, сез жузшде тартысуы, дауласуы, жарысуы,
сынасуы, енер салыстыруы деген угымды камтыган. Айтыс
кара <сез туршде де, елец туршде де болган. Эдебиет келемше
есетшдер! жэне эд-ебиетпк жанрдыц 6ipi болып табылатыпы да—
осы елец туршде айтылган айтыстар.

Белинскнйдш жогарыда келпрьчген пшрше суйснгеп жэне
оны куаттаган казак эдебиетннлер!, айтыс елецдер! халыктын
жазу енер! болмаган кезшде тугандыгып дэлелдей туседн «Bip
кезде кешпел! турмыс курган елдерд5ц,— дейд! Сэбит Муканов
айтыс туралы жазган ецбепнде,— сауаты аз болды, окуы, мек-
теб! жсктын касы ед!; мектебд окуы жок елде акынныц купи
аузына тусш, баска жанрлар сыкылды, айтыс жапрын ауызша
тудырды, ауызша айту жолымен еркендетн».

Демек, казактыц айтыс елецдер! халыктын когамдык oMipi-
не, турмыс пршымгше байланысты жэне жазу eaepi болмаган
кезшде туып, калыптаскап. Оны тудыргандар да, дамытцап да
акындар болган. Бул жагдай тек казакта гана емес, ол казак-
пеи агайындас жэне 6ip кезде турмыс-Дриплш, шаруашылыгы,
когамдык eMi'pi уксас келетш кыргыз, туршпен, каракалпак
т. б. халыктарда да айтыс болган.

Эдебиеттгк жагынан алганда, айтыс еледдерш
Айтыстыц мазмуньпга, такырыбына карай ei<i турге белуге
турлерй болады. EipiHiuici—халыктын турмыс-ттршЬп ri-
не, эдет-гурып салтына байланысты туган айтыстар. Екншла—

1 С. М у к а н о в. Айтыс, Алматы, 1941; М. Эуезов; Айтыс влевдер! (ка-
зак эдебиетшщ тарихы, I том, 1960); «Жамбылдыц айтыстагы енер!» (изв.
АН КазССР, 6, 194В); Е. Исмайылов, Акындар, 1956; К. Ж у и а л и-
ев. Казак эдебиет!, 1949; Т. Нуртазин. Айтыс е.тепдер! (диссертация).

19-4453

289

шын мэнтндеп акындар айтысы. Сонгысы казак; айтыстарынын
ец курделма болып табылады.

Айтыс елендершщ алгашкы улплерг халыктыц турмыс-сал-
тына, эдет-гурпына байлаиысты туган. Жэне ол журттыц жи-
налган жершде, ойын-сауык уст!нде шыгарылган. Оларды шы-
гарушы да акындар ед!. Бул айтыстар жалпы айтыс елендершш,
алгашкы улплер! болгандыктан да езпге тан ерекшелштер! бар-
лыгын керсетед!. Ец алдымсп, ол ойын-сауык ретшде, халыкты
кегилденд1ру, кулд!ру непзшде тугандыгын ацгартады. Олен,!
журттыц жаттап алып, айта беруше лайыкталган болады. Мун-
да нагыз акындар айтысындагыдай тыннан козгалатын курде-
л! эцпмелер, окыстан туган окигалар, буырканып-бу|рсынып шы-
гатын сез тушндер! кездеспейдъ Кебшесе жешл-желш айтылгаи
Э31‘л-оспац туршде болып отырады. Еюншгден, бул айтыстарда
халыдтыц турмыс~т!рш!л!г!не, эдет-гурып салтына байлаиысты
туган эр турл! угым, тусниктер араласа журедь

Бул айтылгандар турмыс-т!рш!л!к, эдет-гурып салтка байлэ-
нысты ту] ан айтыс елецдершщ кемшшг! емес. Ол—айтыс елен-
дершщ калай туып, алгашкы калыптасу ретшде йен! сез етксн-
Д1пн ангартатын ерекшелштер! болуга Tuieri. Жэне осы айтыс-
тар кейшнен улкен айтыс олендериин, ягни акындар айтысынын,
шыгуына непз салды, сонын бастамасы болды деп тус!нем!з.

Казак халкыныц турмыс-т!рнпл!гше, эдет-гурып салтына
байлаиысты туган айтыстарды мазмунына карай б!рнеше такы-
рыитарга белем!з. Солардьщ 1шшде басгылары: «жар-жар»,
«бэд!к айтысы», «кыз бен жнчт айтысы», «д!н айтысы», «жум-
бак айтысы». Буларды талдаганда «жар-жар» мен «бэд!к» ай-
тысына токталып жатпаймыз. Ойткен! ол екеуш осы ктгаптыц
алгашкы тарауында карастырганбыз. Бул арада, кайталау ту-
ршде., «жар-жар» мен «бэдж»— айтыс елендершш ен еск!, ал-
гашкы улплер шен саналатындыгын ескертгектз.

Бул айтыс халыктыц эдет-гурып салтына байла-
- .К-.ыз ?ен нысты ойын-сауыдтар кезнще айтылган жэне ол

Ж1пт итысы. ойын-сауыкка жиналган журтты кешлденд!ру,
кулдгру, эн мен олсц кызыгына батыру непзшде туган. Мунын
алгашкы улплерш белил! акын кыздар мен Ж1пттер шыгар-
ган. Олардыц осы айтыстагы елецдерш кейшнен елец айтуга
икеш бар, б!рак вздершщ акындык енер! жок жастар жаттан
алып, ойын-сауык кез!нде айтып журепи болган. Бул айтысты
кебшесе кыздар мен липттер бастап, солар айтатындыктан,
халык оны «кыз бен жНт» айтысы деп атаган.

Кыз бен Ж1'г!т айтысы, эдетте, ек! жастын амандасуынаи
басталып, эзш-осиак, эдем! калжын ретшде айтыла бередс Он-
да акындар айтысындагыдай улкен энпмелер козгалмайды,
ойын-сауыкка лайыцты жец!л-желп! кулд!рп жайлар сез бола-
ды. Айтыстыц елец! ертеде шыгарылган жэне журтка таныс,
уйренплктц жаттамалы болгандыктан, оны ойын-сауык устшде

елен айтура икем! бар лапт пен кыздып кайсысы да орындай
берпсп. Бул айтыстын мысалы темендепдей:

Ж1г(т:

Кеплд1р!к, евдеше, кег1лд1р1к,
Кек денемте жарасар еьйлд^рж.

Осындай 6ipMe-6ipre кез келгенде,
Айта гер елещцц! теплд{рш.

Кыз:

Асыл кайрак, замандас, асыл кайрак,
Бау аташта турады булбул сайрап.
Кудай айдап осындай кез келгенде.
блецпш айта гер, royip сайлап1,—

деп, антыска тускен кыз бен лапт 6ip-6ipiw елекге шакырады.
Булардыц айтысы ссылай басталып, удей беред], журтты кулд1-
ру yiniH эр нэрсвш эдем! аз1л, калжынта айналдырады. Бул рет-
те айтысушылар 6ip-6ipiHin бойындары м1н-кемш!л1КтерД1 де
елецмен кулю ететш! болады. Мэселен:

Кызга барган ел б1лсш атагывды,
Тузетш ки мунан сон, шапаныцды.
Кыздан кевдш калмаган ку кеюрек,
Кыррызсацшы б1ркап жун сакалынды...
Сакалынды айнага корил карап.
Ту куйрыктан мацызды торт-бес кадак..
Аулындагы бакалра кузеп сатсац,
Алты сабын бер ед i, жет! та рак2,—

деп, даптпн каужиган сакалын кулк!ге айпалдырады. Б1рак
Ж1ГП‘ оган дау айтып—«Свзд'щ корю—макал.адамнын корь! —
сакал»,—дегенд! дэлелдейдь Жэне оз тарапынян кыздыц да Mi-
жн айтып, эзыт етедй

Айтыска тускен кыз бен Ж1Г1Т кейде кен!л сырын, 6ip-6ipiH
унагатындырын да 61лд1р1п отырады. «Будан былай таныс бо-
лып, Kepicin журел5к» — дегендерд! де еленге косады. Айтысып
отырран 6ip кыз ж!птке: «Кешке там ап козы кэраран Kici болып,
Keain-Kcrin жур»,— дейдк Огам Ж1Г1т:

...Козы карал, мезгймлз бара бсрсеы,
Итш косар ку экен сорым кайнап,—

дейдй Жшттщ бул ceaine кыз:

...Ит ryriai каскырдан цорыкпас ем,
Дэл ©31Ндей, дарига, болсам нппгг3,—

деп жауап кайырады да, жрггттщ намысына тие сейлейдй
«Кыз бен Ж1пт айтысы» ойын-сауыкка жиналгандарды ке-

1 «Айтыс» жинягы, I том, 52-бет, 1965.
'2 <Айтыс» жяпары, 58—59-беттер, 1941.

s Сеида, 57-бет.

m л дейд ip in кулдгру, кызыкка батыру п легшей тугандыдтан, ан-
ты ска катысушылар, 6ip-6ipiH жецу, жулде алу мацсатын кез-
демейтш секши. Ойыи-сауык, дукешн кыздыра беру ушш, олар
еленд] жанынан шыгарумен катар, ел арасында айтылып жур-
ген халык блендер 1нщ сездерш де пайдаланатындыгы байкала-
ды. Муны «Айтыс» атты жинакка енген «К,ыз бен жшт айтысы»
бел1м;нен кереьпз. Онда «К,аратаудыц басынан кеш келед!»,
«Каратау кейде карлы, кейде царсыз», немесе «Эуеде ай болма-
са, адасады» сиякты халык елецдер! де кыз бен ж!пт айтысына
айналгандыгын ацгарамыз.

«Кыз бен TKiriT айтысынын» елецдш курылысы квбшесе ха-
лыкка белил! он б:р буынды елен туршде келед!. Жэне казак
Елеплершщ .алгашкы турлершде кайталау тур) кебгрек кезде-
ceai. Ocipece, елешин бастапкы ек! жолын ийпт те, кыз да цай-
талай отырып, оздершщ айтайын деген непзп ойын елещиц
ушшнй тертппш тармагымен б1лд1ред1.

Ксэыта келгенде халыктык эдет-гурып ойьш-сауык салтына
байланысты туган «кыз бен лапт айтысы» казак ауыз эдебиетш-
де «айтыс» жанрыныц алгашкы улплершщ 6ipi болып табыла-
ды, Ол кейшнен улкен «айтыстыц» шыгуына непз салгап жанр-
дыд б1ршен саналады.

,J „. „ Тарихшылардыц айтуына Караганда1, XVI—XVII
гасырга дейш казак халкы тутасынаи 6ip дшде
болмаган, тек XVII гасырдан 6epi карай ислам дшш толык ка-
былдап алган. Осы кезден бастап ислам — казактардыц да не-
пзп дпнне айналган.

Д1'н нелерк кожа-мол цалар казак арасына ислам дшш упт-
теп жаю ушш поэзияны, соныц 1шшде айтыс елецдерш пайда-
ланган. Олар халыкка тушнйийз дш сездерш, дши шарттарды
кейб!р жал да малы акындар аркылы угындырмак болган, кешш-
Л1кке туенпкт! акындык тыгмеп дши энпме-упттерд! тараткан2.
Дш иелер! оздерпмц колына устаган ацындарына эдей1яеп тап-
сырып, журттыц жиналган жершде д!н упттерш айттырган, не
туралы жэне калан айтуды алдын ала ескертш те койган. Осы
непзде д!пи такырыпка арпалгаи айтыс елендер! туган.

Д1н айтысы ек! акынныц 6ip-6ipiHe берген сурау-жауабы ту-
ршде айтылады. Айтыстык непзп такырыбы дш эцпмелер!,
дш уп'т! болады, соларга карацгы халыцты иландыру, нандырып,
сенд1ру жары карастырылады. Бул ретте дш айтысы жаналыгы
жок, 6ip айтканып кайталай берепн елецге айналады. Дш ай-
тысыныц улпеш, мэселен, Болык пен Елентай дейтш ацындар-
дын мына 6ip айтысынян кнруге болады.

Болы.^:

Лцын ийпт атангая, Елентайым,
Онерпаздыц внерпаз 6inep жайын.

1	История Казахской ССР, том I, стр. 186, 1957.

s	С. М ука нов. «Айтыс», 8-бет, 1941.

Жауап бер, б!р азырак свз сурайын:
Эуел1 не жаратты 6ip кудайым?

Елентай:

Болык, маган белпл! сея!н сырын,
Б!здердеп артык емес айткан жырын..
Бурынгы даналардан ес!тем!н,
Жер менен кек жаралды елден бурын1.—

Осыдан ар! карай д!н эцпмелер! жацагы ек! акын айтысынын
непзп такырыбына айналады. Кудайдыц алгашцы жаратканы
жер мен кек болса, сол жерд! кетерш турган к!м деген сурауга:
«Кек епз»,— деп жауап цайырады Елептай. Кек ег!зд! катер in
турган балык, оны кетерш турган су, ал суды кетерш турган бу...
деп еледге коса, эцпмесш соза беред!.

Осы -сиякты дш айтыстарында сурау-жауап ретшде аспан
элем!, жерд)ч асты-устй табигат кер!шстер!, хайуаматтар дуние-
ci айтылады. Булардын барлыгын жаратушы б!р кудай екенд!-
г!н айтып, халыкты соган нандырмац болады. Сондай-ак, дш ай-
тыстарынан бес уацыт намаз оку, ораза устау, кайыр-садака.
уш!р-п!т!р беру жайы да орын алады. Вуларды да д!н а Мысы
халыктыц «кудай тагаланыц ам!рш орындау, кулшылык ету»
жагын кездеп эцпме етед!; намаз оцыган, ораза устаган, кайыр-
садака берген адам гана «жумактыц» тершен орын алады, ал
бул шарттарды орындамагандар «тамыкка» жанады деп коркы-
тады. Сейтш, д!н зйтыстары ар турл! д!ни угымдарды елге тара-
ту, караигы халыкты дш насихаттарыпа сезс!з багындырып ус-
тау мацсатын кездегеп кожа-молдалардын 6ip кезде упткуралы
ет!п пайдалангандыгын ацгарамыз. Бурая дшупттерш араб т!-
лшде халыкка угындыра алмайтындыгып, ил халыкка тусш!кс!з
болатындыгын б!лген кожа-молдалардын поэзияны дш насиха-
тыныц цуралы еткевддг! байкалады.

Ерте кезде дш айтысы казактын ауыз эдебиетшде белпл!
жанр болгандыгы да байкалады. Б!рак, бертш келе, халыктын
дуние танудагы козкарасы улгайган жэне дшнщ халыкка жат
скендшш тусше бастаган кезшде, дш айтыстарын бурынгьщай
куптап карсы алушылык жойыла беред!; дш аптыстары ез алды-
на эдебиетт!к жанр болудан кала бастайды. Будан, арине, кейшп
кездег! айтыс елендершде дшге байланысты угымдар, д!н упт-
TCpi мулде айтылмайтын болды деген тусйп'к тумайды. Ондай
д!ни энпмелер берг! кездег! акындар айтысынан да орын алган.
Мэселен, Шеже меи Кемшрбайдыц 6ip айтысында, Шеже эр
нэрсен! айта келш: «Уаттури лэззейтуни»,— деген аяттьщ магы-
насы не деп сурайды. Онысы еск! дш ацызы бойынша, Муса пай-
гамбардыц Син (Синай) тауына шыгып, кудаймен жауаптасцан
сездершде не айтыдганын шешш бер деген! едк Б!рац, д!ни 6i-
л!м! шала Кемшрбай бугаи жауап таба алмай, жендлш калады.

1 «Айтыс» жинагы, I том, 304-бет.

Бул мысал д!н эцп'мелершщ соцры кездеп акындар айтысынап
да с-рын алгандыгын ацгартады. Эйткенмен ол таза д!н айтысы
емес ед!, ейткен! бул кезде Д1‘н айтысы бурынгыдан, ез алдына
сакталган айтыс болмайтыи.

Д1‘н айтысы казактыц айтыс элецдерше, оцыцщалыптасып да-
мауына зор ыкпал-асер жасаган айтыс емес. Бул арада ддн ай-
тыстарын сез кылып отырган себеб!м!з казакта айтыс жанрыныц
алгашцы улплер! кандай екеидНн, онда не айтылганын карас-
тыру жайын кэздегенджтен. Ал, аленд!к жагынан алганда, Д1н
айтыстары уздЖ шыккан айтыс тобына жатпайды. Тек дш жа-
йын сез етстгн кара дурсшд! елецдер туриаде келед!.

/ Жумбак айтысы Казак халкыныц турмыс-пршшпне, эдет-сал-
1	тына байлаиысты туган айтыс елецдершщ тагы

6ip тур! — жумбак айтысы. Бул айтыс та ойын-сауык устшде,
кепшшктщ жиналган жерзиде айтылатын болган.

«Жумбац айтысы» букгп айтыс елецдершщ шпвдеп .ец киы-
ны сек!лд!. ©йткен! олтаикырлык пен бшгфлжкекурылады. Сон-
дыктан мундай айтыска тусу утшн акынньщ елецд! суырып са-
лын антуы жеткшкш'з. Буган коса акын тапкыр, б!лг!р жэне
тез ойлан, шапшац жауап беруге ти!с. Сонда гана ол езгмен ай-
тыска тусш отырган акыннын, сынау максатымен окыстан бер-
ген жумбарын дурыс шеше алатын болады. Бул упин жумбакты
берушпвц де, оны шешушгнщ де эр нэрседен хабардар, кеп мэ-
лшетп 6wyi шарт. «Жумбак айтысына» катысушылар жумбак
етепн нэрселерш кабшесе адамга таныс, дерект! заттардац ала-
ды, б!р затты екщццсше салыстыру аркылы жумбак шыгарады.
Бул ретте жумбак келемше к!рет!ндер: аспаи элем!, жаратылыс
дуниес!, хайуанаттар, адам, оку-б!л!м, ецбек-кас'ш курал-
дары т. б.

К азакта айтыска катыскан .акындар кеп .болезным i де,
олардан «Жумбак айтысына» араласкандары аз сиякты. Мунын
ез! «жумбак айтысынын» оцай емеепгш ацгартады. Дегенмен,
мундай айтыска Рысжан, Эсет, Шакей, Kyi'бала, Нуржаи, Са-
иаргали секши акындардыц катысканын б!лем!з. Олардыц жум-
бак туршдег! айтыстары аталган акындардыц акындык енер!-
мен катар; тапкыр, (Sijirip адамдар екенджтерш керсетед!. Мы-
салга, Рысжан мен Эсеттщ айтысын алайыц. Бул ексу! де ipi
айткыш, ел арасына атары жайылган акындар. Эсет— «айыр
немей, жез тандай, каусырма жак» атанган акын.

Олар 6ip-6ipiH сырттай бЬтгешмеп, де, жуздесш айтыспаган
екен. Hip жылы кеп елдш жиналган жершде (6ip деректерге
Караганда, олар бурынгы Доянды жэрмецкес'шде кездескен се-
К1лд!) Рысжан мен Эсеттщ кызу айтысы болады. Оны ел адам-
дары уйымдастырган десед!. Осы айтыста атакты ек! акын 6ip-
б!ршен акындык енер асырамыэ деп зор таргыска туседй
Б!рак жецгее алмайды. Сонда Эсеттщ б!лг!рл!к шама-шаркын
сынамак болып, Рысжан бгрнеше жумбак айтады. Окыстан бс
ргягеп жумбадтэрцы Эсет !рк!лместен табан аузында шепни

беред}. Эсет Рысжанныц OipiHini жумбагын шеше отырып, сол
замапдагы эюмдерд}, болыс-билерд} мейлшше ж а манда иды;
«Елубасы — кузгын, старшин -— канта тояттаган каршыга, он-
басылар — куйкснтай» деп керсетед}. Рысжанныц eKinwi жум-
багы - адамныц дене мушелерй Муны да Эсет эдемйлеп ineinin
беред}. Ал уцннгщ жумбагында:

Арыктап 61р туйе елд} жетш ажал,
Алты батпан булы бар, бсзбснге сал.
Cyfteri жерден, кектен табылмайды,
Б}лд}ц бе, муныц ез! кайда елген мал?—

дейд! Рысжан. Бул жумбакты Эсет:

Домбыра саган ерген булбул екен,
Рысжан кара сезге кыргын екен.
Арыктап оттай алмай елген туйец
Акылмен абаиласам 6ip жыл екен1,—

деп шешед} жене «алты батпан булы бар» деген} 6ip жылдары
алты ай жаз дейд}. Сейпп, ол кыздыц барлык жумбаныя табан
аузында шегпш шыгады, тез ойлап, шапшац жауап цайырады.

вз кезшде жумбак айтыстарыныц мэн! зор болган. Ол акын-
ныц кеп }здену}не, бшмегенд} 6uiyine талпындырган. Олай етпе-
се, айтыста жеш'лш калатыпдыгып б}лген. Муныц ез} кейшде
жастардыц б}л!мге умтылуына эсер еткен.

Казак халкынын ертеде туган айтыс елецдершщ турлер}
жогарыда аталгандар гана емес. Санаи берсек, бул алуандас
айтыстардыц турлер} ете кеп. Мэселен, ерте кезде Жепсу жа-
гында «Тау елен,», «Жер елец», деген айтыстар да болган. Онда
айтысца тусепн акындар ез елшдеп жэне ездер} б}летш тау,
жер, суларды атап, еленге ещтзген. «Тау елецпНч» айтысына
катысатын акындар ездер} б}летш тауларды атай отырып, олар-
дыц кандай артыцшылыгы, касиет}, пайдасы барлыгын керсет-
кен. «Жер елец}», «Су елец}» дейтш айтыстар да ссылай айтыл-
ган2. Мундай айтыстар акындардыц были шаркы-н байкайтын
сынга да айналган.

Сондай-ак ерте кезде «Мал мен иесниц айтысы», «Ол1к пен
TipiHiK айтысы» сиякты айтыстар да болган. «Мал мен иесшщ
айтысында» терт тулшп ecipy уппн оныц купмш жаюсарту, ко-
расын, жем-шебш даярлау Kepeiuriri сез «болады. Жэне ол эдетте
шаруага иксы} жок, салак, бейкам-адамдарга арналады. Мундай
адамдардыц малы багусыз, куйшз келетшдш} айтылады. Мысал-
га осы такырыптагы мына 6ip айтысты алайык:

Мал иеск

Негып журещ, ку жалгыз пюлак, сиыр.

! «Айтыс», 1 гом, 353—354-бепер.

г М. Эуезов. Казак эдебнетшщ тарихы, I том, 684-бет, 1960.

Сйырымен Айтактын болдыц yfiip.

Уй мацьшда кедеш жулып жатпай,
Сен хиолакка 6ip сойкан болды биыл.

Сиыр:

Жасаганныц жарльпы тастав капы,
Сумендетш арыттыц кер жорга атты.
Уй касында кодешц тук дэм! жок,
Кара елешин ка мыслен туб1 таттР,—

дейд!. Содан эр; карай 'иыр иссше кеп кшэлар тагады. «Жал-
кауланып, жазда шоп шаппадын, кыдырумен уакыт цтк1здщ, ме-
nin кыскы жем-шеб1мдй кора-копсымды камдамадьщ, акырында,
арыцтап, кертшлерге телмтрш олетш болдым»,— деп айыптайды.
«Мал мен иесшш, айтысы» кобшесе осы тэр!зд1 болып келед!.
Малы мен весш айтыстыру аркылы айтыс алецдер! шаруа ада-
мыныц камын карастырады, торт тулштт tycipy ершбей енбек
ступе байланысты екендпш ацгартады. Бул осы тацырыптагы
айтыстардыц neriari сарыны болады. Ал, эдебиеттш жагынан ал-
ганда, «мал мен иесшщ айтысы» кулкРсыкак туршде айтыла-
ды, малга карамайтын, шаруага кыры жок адамдарды сынга
алады. Мундай айтыстардыц ез кезшде манРмацыэы болтанды-
гы сезпз. Ол бул мэнin осы кунде де жойган емес.

Жогарыда аталган «©Л1К пен т!ршщ айтысы» да — казак-
тын аи-ыстарынан орын алган эдебиеттш турдш 6ipi. Б1рак бул
гактес айтыстар сан жанынан ал ганда кеп емес. Соныц (шшде
ауызгз аларымыз «Боздац пен Акбаланыц айтысы».

Казактын айтыс елецдер! жайынан жазган ецбепиде Сабит
Муканов ыынадац 6ip пшр айтады; «Ислам дшшщ зацында,-—
дейд! ол,— ол1к.ке дауы-с шыгарып жылау, acipece эйелге жылау,
«куиэ» болган. Б!рак бул «кунэны» казак халкы cm уакытта
тыцдаган емес, одан тыйылгаы да емесЕ 2». Расында да, казак хал-
кы нагыз дштшл, дш сезше жан-таи!мен берйшен халык, емес.
бткен кезде казактар кудайды басына киыншылык, ic тускен
жагдайда гана есше алган, сол циывшылыктан куткар деп жал-
барынган. Кейде олар dip куанышка не болса, соны кудай берд!
деп тусшген, куаныш успяде кудайды есше алып, шуюрцвлш
еткен. 7\л баска уакы'гтарда казактын кудайга сиыкуы да,
табынуы да гпамалы болган. Жэне де егер казактыц ici оцга
баспай жатса, ауыртпалык уст1не ауырлык, азап тусе берсе, он-
да кудайга жалбарынудыц орнына, сол кудайды ащы, ашулы
соз1мен тхлдеп те тастайтып болган.

Дш сезше опта сене коймаган казак исламнын зацдарын
мулт!кс13 орындзган да емес. Егер ислам д!н1шц зацы бойынша,
елген адамды жоктап жылауга болмайды делтнее, бул занды ка-
зактар бузган. ©лген адамын жоктап жылаган да жэне сол адам

1 Сакен С е ft ф у л л п и. Казак эдебиет!, 1 к!табы, 107-бет, 1932.

2 «Айтыс», 8-бет, 1S-11.

жайында эдем! энпме-жырлар шыгарып, есте калдырган. Мунц
ол айтыс елецдер i-не дс енп'зген. Бутан «Боздак ген Ац-баленын
айтысы» дэлел. Онда б!р-б!р!не гашык болтан, б!рак арманынэ
жете алмаган ек! жастыц сыры, кевдл-куш, ауыр кайгысы 6epi-
лед1. Буд айтыс суйген кызы Адбаладан айрылган Боздактыц
сез!мен басталады.

Воздан,:

Эуеде ызылдайды жасыл сона,
Калыпты жайлауында жалгыз мола.
Жайлауыц мен кеткенде Терек ед!,
Болмасын Акбала кыз, мацгаз бала.

Амбала:

Жайлауы ел!м!здш кум болады,
Базарга кой айдаса пул болады.
Кайгырып тусыма кеп елец айткан.
Ей, ж»пт, аты-женщ юм болады?1,—

деп басталган айтыс, ею жастын арасындагы махаббат сырын,
арманы мен мунын, кен!л-куй!н б!лдгред1, жарасдан жастык
кездерш еске туоредк Сейпп, бул айтыс «ел!к пен т!р!нщ айты-
сы» деп атала турса да, суй1кт! адамныц еш уацытта да естен
шыкпайтынын ацгартады.

Откендеп турмыс-пршыик, эдет-гурып салттарына байланыс-
ты туган «айтыс елецдерпйц» бастылары жогарыда аталгандар.
Булар цазацтагы айтыс елендер!н!н алгашкы улг1лер1, кейшп
кезде туган улкен айтыстардыц, ягни акындар айтысынын, бас-
тамасы еде

Айтыс елецдер!нщ !пшгде ец келемд!с1, такыры-
мен мазм¥ны жагынан ку рдел ici, керкемдйс
жагынан эдем!лер! — акындар айтысы.

Казактыц айтыс елецдер in зерттеген эдебиепп-галымдардыц
айтуына Караганда, шын мэшидеп улкен айтыс, ягни акындар
айтысы, мелшермен алганда он тогызыншы гасырда туган. Бу-
лан деудщ б!рнеше себеб! бар сешлдн Ец алдымен, XIX гасырга
дейшг! айтыс ацындары жайында ем!рбаяндык деректер де,
олардыц айтыс елецдер! де еакгалмаган. Timi XVHI гасырда
ем!р сурген кейб!р акындардыц (Бухар жырау, Кэтеш, Жанккп,
Шал акын т. б.) аттарын ест!гешм!з болмаса, айтыс елецдерin
толык б!лмейм!з. Олардыц кай турде, кандай келемде айтыскан-
дарын дэлелдеп айту да киып.

Ал он тогызыншы гасырда акындар айтысына катыскан адам-
дардыц аты-жеш белг!л!, кейб)р айтыс елецдер! де сакталган.
Буран Казактыц Еылым академиясында XIX гасырда акындар
айтысына араласкдп 6ip жуз елуден аса адам жайында ©Mip6a-
яндык материалдардыц болуы жэне олардыц айтыс елецдер!

1 «Айтыс», I том, 59-бет, 1965.

жилалуы дэлел. Бул материалдар еткен гасырда акындар айты-
сыныц мол дамырандыгын, оган кептеген адамдар цатысканын
керсетедг. Сонымен катар, ол акындардан калган айтыс елевдер
де мол дуние екенд!г!н б!лд!ред!.

Демек, айтыстыц кур дел!, келемд! Typi, ягни шын мэшндсг!
акындар айтысы, XIX гасырдыц бас кез!вде туып, бертш келе,
молайып дамыг-ан, халык эдебнетшдеп басты жаирдыц б!р!не
айналган. Буран кептеген акындар катысып, ездершш, акындык
енер/, цызмепмен зор улес коскан.

Октябрь револю ци ясы п а дей! и ж азу енер! бол мэр ан казак
сиякты елдерде акындар айтысыныц алган орны, атдарган кыз-
мет! ерекше ед!. Жазба эдебиет тумай турган кезде акынга
«акын» атагын эперетщ де осы «айтыс» болган жэне ол акын-
дар ушш улиен сын дсп есептелгсн. Сол -сыннан етш, кепш!л!к-
ке акындык енср!н танытцан адамды гана халык «акын» деп
бьтген.

Эрине, акындар айтысына ек! ауыз сездщ басын уйцастырып
елец шыгарушылардъщ барлыгы б!рдей катыскан емес. Акындар
айтысына акындык, бет! ашылган, б!раз даярлыктар жасап кел-
ген, ысылган адамдар рана араласкан, Бул жешнде Сэбит Му-
канов «Айтыс жэне акын» дейтш ецбегшде (1941 ж.), Жамбыл
шыгармаларынын толык жинагына жазган к!р!спес!нде
(1946 ж.), Мухтар Эуезов «айтыс елецдер!» жэне «/Камбылдын
айтыстагы енер!» туралы жазган зерггеушде (1948 ж.), Есма-
гамбет Исмайылов «Акындар» атты монографиясында (1956 ж.)
гылым ушш мэн! бар б!рнеше факт!лср келтгред!. Олар шын мэ-
ншдег! улкен айтысца тусуш!лерд!ц кайсысы болса да аса кеп
даярлык жасаганын айтады. Мэселен, жас кезшде акын болуды
максат еткен Жамбыл ауыл-уй арасында, к!ш!-г!р!м ойын са-
уыцтарда жанынан елец шыгарып журед!, б!рац онысымег улкен
«акын» танылмайды. Сондыктан ол езшщ акындык енерш сына-
ту жэне акыл-кенес алу, акындык енерге уйрену максатымен сол
кездег! атакты акын Сушнбайга келед!. Жамбылдын акындык
талантып таныган Суйшбай жас. акынга кеп акыл беред!, жаксы
акын болу ушш не !стеу керекппн айтады. Кеп уакыт Жамбыл
ага акынныц касында болып, одан сез енерпг уйревед!, улг! ала-
ды жэне Суйшбайды тэрбишшм, устазым деп тусшед!. Кейшнен
Жамбылдын акындык канаты каткан такта гана, Суйшбай оны
айтыска тус!п, акын атагын алуына руксат етедк Жамбылдын:

Метц п!р!м — Суйшбай,
Сез сеилсмеп сиынбай,
Сырлы сулу сездер!

Маган тарткан сыйындай.

деу! тегш емес. Жогарыда

Суйшбай деп сейлесем,
Сез келед! буркырал
Кара даун л куйындай’,—

айтылгандар Жамбылдын «акын»

1 Ж а м б ы 1. Толык шыгар маляры, 1946.

атагйш алу жолында кандай даярлыктар жасаганын, акындык
алгашкы адымы неден басталганын керсетсдь

Мундай акындык даярлыктарды жалгыз Жамбыл емес, ет-
кендеп ipi акындардыц барлыгы да жасаган. XIX гасырда казак
елше акындык аты шыккан Жанак, Шеже. Кемшрбай, Тогжан,
Орынбай, Балта, Б!ржан, Эсет, Рысжан, Майкет, Сабырбай,
Сара, Кешшмбай, Нурпей!с тагы солар сеюлд! жуздеген жуй-
piKTep «айтыс» аркылы, акындык улес сыннан ету аркылы акын
атанган. Булардыц бэр! де ездер! ушш улкен сын болып табыла-
тын акындар айтысыва б!рдеи тускен емес; олар кеп даярлыктар
жасай отырып, акындык енер! кемелше келген кезде гана айтыс-
ка араласкан,

Айтыс — адындар ушш сез таласы, сэз барымтаеы, сез май-
даны гана емес. Ол — акындык енер салыстыратын, жауаптаса
отырып, 6iaiM шаркын бзйк,ататын жер, Сондыктан да айтыска
тусетш apGip акын бул жайды жаксы угынып, мол дайыпдыкпен
келетш болган. Бул ретте айтыска тусепн акынды С. Муканов
бэйпге косылатын тулпарга тенейдк М. Эуезов «Жамбылдыц
айтыстагы енер!» турачы жазган ецбегшде шапшан айткыш,
суырып салма акынды: «Кынантап кылыш суыргандай жалт ет-
кпп, етк!р енер ней»,— дейдн Жэне: «Шабыты келген акпа акын
бабындагы кыранга мензес, томагасын тартканда алгыр кыран
бар ец!рд! сэтте Kepin, шолып eiin кммыл еткен шеп басын, кы-
быр еткеп тышкан »ypicin, кылт еткен тулк! тупн лезде шалып
калгандэй, айтыс агымындагы акпа акын да сондай кемескшг
керпш, булдырды б1лг!ш болмак шарт. Бул касиет оцай орна-
майды, ол шын акпа акын енерше бешм болган кунде де узак
сонар жол Kemin, сан айтыста с!лк!се журш, сан рет жага жыр-
тып, тон тоздырып барып келед!»,—дейд!1. «Айтыска тусетш
акындардыц мундай акындык дэрежеге жету! улкен даярлык,
кеп 1зденуд1и нэтижешнде болмак,— дейд! Е. Исмайылов «Акын-
дар» атты ецбепнде.

Айтыска акындардыц коп даярлыкпен келужш еюний 6ip се-
6e6i бар. Айтыс халыктын, жиналган жершде етк(31лед1 жэне ай-
тыс не туралы, кандай такырыпта болатындыгы акындарга ал-
дын ала белпшз болады. Айтыстын такырыбы сол айтыс устшде
туады. Сондыктан эрб!р акын гхймен антысатын акындарды
кай ретпен жену, неден сур!нд!ру жайын карастыра, согап даяр-
лана, ойлана колец!.

Эдетте, айтыс ек! акынныц амандасып кэршушен басталады
да, содан opi карай удей беред!, кептеген мэселелердл. кетеретш
болады, 6ip такырыптан екшипсше ауысып отырады, Мэселен,
Бал га акын Шежемен айтысканда сез!н:

Шеже акын, сен де шешен, мен де шешен,
Салганда кара алдына мен 6ip кесем.

1 М. Эуезов. «Жамбы.тдын айтыстагы енер!», Е. Исмайыловтык
«Акындар» атты ютабынан алынды, 23—24-беттер, 1956.

Екеу!м!з «кт жактыц жуйр!г!м!з

Куйлц жайлы журм!сщ аман, есен?1—

деп бастайды.

Dip як, айтыска тускен акындардыц кепиплпч айтысты аман-
дык-саулык сурасудан бастай беруд! дэстур етпейдй Кебшесе
олар, жекпс-жек урыска шыккан батырлардай 6ip-6ipiHe айбар
шеге, куш керсете келед!. Эркайсысы ездершщ мыктылытын ай-
тып, 6ip-6ipiw ыгыстыра. урейленд!рш коркыта сейлейд!, сескен-
Kipiii урютпек болады. Мэселен, Шэршжамалмен айтыска тус-
кен Эжек акын: «Мен саган биге б!лсец, келген тажал»,—деп
кыр керсетед!. Эсет акын Рысжанга:

Айыр кемей, жез тацдай каусырма жак,

Алты арыска б!лшген экец мевмш1 2,—
дейд!. Ирак Эсеттщ айбарынан кымсынбаган Рысжан эз'нйцде
осал ацын еместиш айтып:

Акынныц тура келмей данасына,

Соцтыктым жанып турпан шаласына3,—
дейд! де Эсетп кем!те сейлейд!. Кемтрбай акын Шежеге:

Жолыкпай дур акынга жур екенс'т,
Берешн сыбагацды элдекайдан4,—

деп аскактайды. Шежеден ез1п1н акындык енер! артыктыгын ай-
тып (кэркытпак, урейлакормек болады. Ал .белил! Жанак акын
Тубек акынмеп катысцанда, салеан беттен:

Бвдерд! «шу» дегенде елец басты,
©леи айтсак, аруагын. сети. кашты.
Сен!мен он сег!з кун тарпысармып,
Одан .ары жан маган шыдамак-ты5,—
деп ойкастайды.

Кейде айтыска тускен акындар ездернпц мыктылыгын рана
айтып коймады. Сонымеп катар, келген жер!н!н, ел-журтыныц,
шыккан ортасыныц да мыктылыгын б!лд!р!п кыр керсетед!. Ву-
ларды айтуымен де айтысып отыртан акынды коркытып, кобал-
жыту, ырыстырып алу жарын карастырады.

Осы рстпен айтыска idpiciceH акындар узак арпалысады; дау-
ласа, салгыласа отырып, эр алуан эцпмелерд! ортата салады.
Бул ретте олар эшейшде айтпайтып турпаны сездерд! айту г а
дейш барады. Глрак кызу айтыс уст!нде ондай сездерге кеш!р!м
сплели болады. Сонымен катар, айтыска тускен акындар кенде
6ip-6ipiH жену максатымеп эркайсысыныц бойындагы м!к, кем-

1 С. Сейфуллин. Казактыц есю эдебиет нускалары, 130-бег.

- «Айтыс», 1 том, 343-бет, 1965.

а «Айтыс», 1 том, 344 бет.

4 С. Сейфуллин, аталган кгтабы, 134-бет.

5 Бул да сонда, 138-бет.

нилштерш де казбалайды. Мэселен, Шежемен айтыскан ак.ын-
дардыц барлыгы да оны жасытьш жаскандырмак болып, Шеже-
н!ц сокырлыгына ти!сед!. Балта акын Шожеге:

©з созщ дэл ез!це жен де, сокыр,
Ел кемггш журущ жен бе, сокыр?
Караеткел, Кекшетауды жеген, сокыр,
Ел тузеупп, тергеупп сен бе, сокыр 1 —

дендк Б!рак будан Шеже кымсынып кысылмайды да. Сондай-
ак, айтыс устпда Б!ржан Сараныц баргалы отырган куйеу!
/Кненкулды кортык Деп кем!тед!, эшейшде айтиайтын соз!н айта-
ды. Омаркул Тэбинра айттырып койган куйеуш: «Жвдлген
таз», — деп мыскылдайды. Муныц бэр! карсы айтысып отырган
акындарды жецу унии колданылган айла-амал, курылган тузак
сешлд! болса да, олар одан муд!ре коймайды. Жалпы ал ганда,
айтыска тускен акындар мундай нэрселерден немесе елец шы-
тара алмагандыктан жецыгмейдк Олар ек! мэселеден жешлгс та-
бады. EipiHinici, акынныц б!л!м колем! тайыз келсс, эр пэрседен
мал!мет!, хабары болмаса, айтыс устшде окыстан кой ыл г ан
сурауларга табан аузында жауап кайыра алмай калса, онда
акын жещледЕ Акын ез!н!н жениггендпш мойындап, сезд! дога-
ратын болады. Ек!нш!с!, акын элеуметпк маш бар моселелердеп
жешлед!. Айтыска тускен кейб!р акындар ез елжщ байлыгын,
байларын, би! мен болысын, д!н нелерш, ел баскарган адамда-
рын мактап, дэрштей келед!. Буран карсы акын дэлелд! дау
айтады, жацагы макталган адамдарды катты сынга алады,
олардыц халыкка жасаган жауыздык iCTCpin эшкерелейд!. Ал-
гашкы акын бул сынга карсылык б!лд!ре алмаса, жейДлген бо-
лыц шыгады. Ол каншама дауласам дегсшмен шындыктан асып
кете алмайды. Бул ретте Жамбылдын, Кулмамбетпен, Досма-
гамбетпен айтысын алайык-

Жамбыл мен Кулмамбеттщ айтысы 1881 жылдар шамасында
болган. Кулмамбет сезге жуйр!к, алгыр акын екен. Сондыктан
да ол «куланаяк Кулмамбет» аталынты. Ол озёнщ эдет! бойын-
ша бул жолы да Албап руындагы байларды i атыпап сейлеп,
оларды мейлппне мактайды. Мундай байлар sceiiiH, елтдс жок
деп, Жамбылды муката сейлейдЕ EipaK Жамбыл ез!н байлардын
сойылып согып, солардын сезш сейлеп журген акын емест!г!н
есксртед! де, халык акыны, халыктыц жыршысы екендгш
айтады. Сонан кейш жаца вана Кулмамбет мактаран байлардын,
жексурындык сипатын жнреншгн турде icyperren беред!. Бул
байлар енбекш! халыкты езу, канау аркылы байырандыгын айта
кел!п:

Адамдыкты айт, ерл!кт! амт, батырлыкты айт,
Ел б!рл!г!н сактаран татулыкты айт,

1 Сонда, 131-бет.

Карынбайдам сарацдар толып жатыр.

Оны мацтап эуре болмай жен'гце цайт| 1 —

Дейд!. /Кане сол Каринбайлардын шашбауын кетерш, соз!и свй-
леп отырган Кулмамбеттщ аузын ашырмай, жецш шыгады.
Ацыннын м!ндет! байлардыц жыршысы болу емес, халыктын жы-
рын жырлаушы болу екенш, адамдыцты, ерлпсп, халык ici ушш
курескен адамдарды жырлау екевдцгш керсетш беред!. Жам-
былдыц орыиды сезше жауап цайыра алмаган Кулмамбет жеш-
л!п цалады.

Жамбыл Досмагамбетпен айтысцанда да халыцты канаушы
бай, молдалардыц ецбекш! елге !стеи отырган оз б ыр лык, обыр-
лык !стер!н эшкере етед!. Сол канаушы таптыц сезш сойлеп отыр-
ган Досмагамбетт! де сынга алады. Досмагамбетпц молдалык
курып, елд! алдап жургенш Жамбыл былай суреттейд!:

Молда емесшн, сокырсыц
3i«ip айтып зарлаган,
Жаназа окып елгенге,
Педин алып жал маган.
Шар иг ат жолы мыяау деп,
Каранны надан халыцты

Кезд! жумып алдаган.
Кедей елее уйше,
Кушренш барм аг ан.
Атта на шауып бай елее,
Кирагаттап дуранды,
Кущ-туш сарна.ган2,—

дейд!. Халык атынан айтылган бул шындыкка Досмагамбет
жауап цайыра алмай жешледй

Айтысца тускен ацындардын жену-жешлу!, непзшде, жога-
рыда аталган ек! жагдайга байланысты дей отырып, кейде кей-
6ip алгыр ацындардын болмашы нарседен жешлш калатынды-
гы барлыгын байкаймыз. Мэселен, 6ip ретте Жанак акын ката-
рынаи он алты акынды жен!п шыгады. Ырак ол он жетшпп
болып айтысканбала акын Сарыбайдан жешлш табады. Сондай-
ак, жацагы Сарыбай акын узак жылдар бойына акын кыз Той-
баламен айтысып, тартысып журедк Шац ьдеспес алгыр акын
атанган бул екеу! 6ip-6ipin жешее алмай андьку, капысыи та-
уып мурттай увтыру жайын царастырып журед!, бграк жешее
алмайды. Ацырьгпда Сарыбай Тойбалага турпайы б!р цалжыч
антам деп калиактай тусед!, женллед!.

Айтыста жешлген акын «жен!лд!м» деп ашу шигармаган.
Жешлгенлш! ушш ашулапу ацынга лапыцсыз, ол жамандык-
тыц белпс! деп тусшген. Жэне де жец!лг.ен ацындар кейшнеЕг
кандай жагдайда, к!мнен жеи!лгенд!пн ездер! айтып та журген.
Ж'анак Сабырбайдан, Кемшрбай Шежеден, Суйьнбай Кунбала-
дан цалай жешлгендпгтерш урпакка мэл!м етш, жырлап бер-
ген. Мэселен, Кемшрбай Шожедви калан жешлгепдшш.

Келш ем осы тонга октемделш,
Журуш! ем ку сокырдан сектемделш.

1 Жамбыл, Толык жииак, 1946.
г Сонда.

Багасы жок сокырмен айтысам деп,
Жыры л дым терт аягым кектеп желт1.—

дейдк Мундай мойындаулардыц ез кезшде жас акындар ушш
мои! де болган. Олар акындардыц нсден жец£лстшд!пн, кай рет-
те «идеи утылатыпдыгын ескс алып, одан вздер! ушш корытын-
ды жасап отырган. Бул ретте кептеген айтыс елецдер! сол жеюл-
ген акындардыц айтуымен сакталган сеюлдь

Жогарыда айтыс олендершш, такырыбы ете кеп жэне айтыс
устпще туатындыгын ескерткенбгз. Шынындада, айтыска тусе-
Tin акындардыц алдын ала белгйп 6ip такырыпты даярлап экеле-
тшдер! аз сеюлдй ©йткеш, болашак айтыета Ki мши не туралы ай-
тысары, кандай мэселешц тещрегшдс сез козгайтындары кун1
бурын мэл1м болмайды. Айтыстыц кызыктылыгы да осында.
Егер айтысатын акындар алдагы тартыс такырыптарын алдын
ала б!лет!н болса, онда айтыс кезектесш елец айтумен Gip бо-
лар едп BipaK айтыета мундай жагдай болмайды. Айтыстыц
такырыбы ею акынныц жауаптасып, кагысуынан туады, улкен
эцпмелер тосыннан, туткиылдан шыгады да, api карай бграцп-
меден еюнняс! туып, дами береди Айтыска тускен акын-
дар уоац туйек калжыцдардан бастап курдел! сезге кел'претш;
дау тудырып айтысатын, кыздыра, урлей тусстж жайларга де-
йш барысады. Бул ретте олардыц кеб1рек кецгл белетшц уните
карая, актара жырлайтыны ру мен ру арасындагы карым-каты-
настар жайы болады.

Октябрь революциясына дейш устемлш еткен казактыц бай-
лары мен белые, билер! ел билеу ichme халыкка жат саясатты
катты колдап. соны жузеге асырып келди Олар казак кауымын
руга белш ж(ктеу, ру намысын коргаган болып, ел арасында
урыс-жанжал гпыгару, 6ip руды еюнппеше айдап салу, араздас-
тыру, шапкыншылык жолымен барымта алдыру т. б. аркылы
ез дарежелерш котере тусуд! коздед!, пайда табуды максат етти
Халыкка жат бул саясатты журпзу, ру тартысында сез -сойылын
соктыру ушш, айтыс акындарып да кол шокпар етуге тырыс-
ты; Keii6ip акындарга азын-аулак акы 6epin, сез барымташысы
ретшде пайдалану эрекетш жасады. Ондай жалдамалы акын-
дарыпа олар ездершш руларын, байларын, белд! деген адамда-
рын мактатыл, карсы жакты жамаддатып отырды. Бул ретте
К- Маркс пен Ф. Энгельсти: «Буржуазия... дэршердй юрист!,
священники, акынды, гылым адамын езшщ акылы жалдама
кызметкерлерше айналдырды»1 2,—деген сез! казак байлирына
да арналып антылган деуге болады.

Б1рак айтыс акындарынын шинен бтрен-сараны болмаса, кеп-
ininiri казак байларыныц сойылын согып, солардыц ру намысын

1 С э к е н Сейфуллин. Казактыц еск! эдебиет нускалары, 137-бет.
1931.	

2 К. М арк с пен Ф. Энгельс. Коммуниста партиннын манифеа, 50-бет,
1946, Алматы.

коргаушысы болган емес. Рас айтыска тускен акындардын pv
мэселесше соцпай келепш жок. Эцпме ру мэселссш айтыска
косуда емес, оны калан жэне кай тургыдан косуда гой. Б!здщ
байкауымызша, ру жайын соз кылган акындардын Keniuiairi бул
мэселен! халыктык тургыдан козгайды; рудыц белд1 адамдарын,
болыс-билергн, байларын зор дэрежеге кетерш мацтай бермей-
fli; кайта олардыц жауыздык ic-эрекеттерш, Ж|агымсыз цылыцта-
рын атын айтады, баса айтады, оны ел алдында эшкере <етедк
Буган мысал етш (жогарыда талданган Жамбыл айтыстарын
коспаганда) Кеннпмбай мен Ацсулудыц, Шеже мен Балтанын,
ААайкет пен Кулмамбетпц, Сушнбайдын т. б. айтысын алуга бо-
лады.

Кеипимбай Ацсулумеп айтысцанда ез елшдеп Мырцы, Нуре-
ке, Жусшбек, Эл! секйш байларын, болыс-бил epi и жср-кекке
сыйгызбай мактап сейлейдн BipaK оныц мактап отырган адамда-
рын Аксулу мына турде эшкере етедг:

Жаппасым, мактай берме Мыркыцызды,
Алдымеп Мыркы бузган шыркыцызды.
Байлыкпен бар адамып элек кылып,
Неше жыл булпшрген журтыцызды.
Нуреке, Жусшбек пен Эл4м болыс,
Б'1здерге ynieyi де мэл!м болыс.
Cyrip меп Батырбайды устал берген,
Ары жок адамдыктан зшпм болыс...
Жаппастын штаты бар жэне кызык
Штатка жнналады оцшец бузык.
Bipcyi-6ipeyiHe пэле салып,
Жатцаны куш-туш кагаз сызын.
Патшага м.ацтан банка устап берер,
Айдатып азаматын койдай т1зш...1

Сездеп утылмаудыц камын ойлаган Кеннпмбай Ацсулудыц
елшде де «цылыгып кудай суймеген» жауыз адамдардын. бар
екешн айтады. Ол:

Патшага Капай болыс устап берген,
Кшэсыз Боранцулдыц бес баласын...
Б1лемгн Дербкэлк Есдожацды
Шендерш ер кунъша сатыи алган...1 2

дейд!. Дайан, Дерб1сэл), Ескожа сиякты болысвардын халыкты
кысып отырганын, олар патшадан шен аламыз дсп, елдщ ер ул-
дарып асып, атданын, айдауга ж!бергешн эшкере етедс Сейтш,
айтыска тускен ею акын, eici жацтыц байлары мен эюмдерш ха-
лык алдында жамандап шыгады.

Немесе Шеже мен Балтанын айтысын алайык. Бул айтыс ка-

1 «Айтыс», 1 том, 331, 334-бет 1 ер, 1965.

2 Сонда.

ракесек Шаншар дегеи ккппц асында айтылады. Аска кеп жер-
дей Kici келген екен, 1шшде атадты акын, анпнлер де болыпты
дейдГ Аска келген ага султан Кунаибай Шеже мен Балта акын-
ды айтыстырады. Сол жерде Балта Шежеге туткиылдан тшсш,
айтыс бастайды; Шожешц сокырлы ына жармасады. Б1рак айы-
лын жимаган азулы акын Шеже Балтага карсы шабуыл
жасай отырып, оныц езшс де жане колдап отырган Кунан-
бай мен Алшынбайга да б1раз mih тагады. Кунанбайдыц да со-
кырлыгьгн, Алшынбайдыц паракорлыгыт, Балтанын уры екан-
fliriH айтып салады. Жане де Шежешц сскырлыгын айтып койма-
ган Балтага:

Жалгыз сокыр халкына тиышсыз болса,
Кутылсайшы мына отырган Кунанбайдан, —

денд1 Шеже. Азуы алты карыс Кунанбайды журт алдында ма-
занка айналднрып, келеке етедЁ Кунанбан мен Алшынбайды же-
М1т иелер!, жеб1рлер деп, жырткыш кустарга, кузгындарга те-
цейд1 жэне:

Уры, niipKiH корка ма 6ip кудайдан,
Kici етпес пара жеуге Алшынбайдан, —

дейдЕ

Шежеш’ц бул сездерше шыдай алмаган Алшынбай азулы
акынга камшы жумсайды. Камшымен жуасытып алмак болады.
Б:рак Шеже алган бетшен кантпайды да, Алшынбайга карап:

Япырмай, бул пемене тарсылдаган?
Капшык емес, тебет кой арсылдаган,
Тенкйшй бер, сабай бер — ел прмессж,
Ашуынды бас, 6iрак сен калшылдаган.
Ад cepxeci Бошанныц, Алшынбай таз,
Жаз гшлдеде ушады ит ала каз.
Eki сездщ 6ipinae сокыр дейс’ш,
Касиетщ бар болса, басыцды жаз!1 —

дейд!, аты ашудап шыккан сынын бурынгыдан бетер удетш жЬ
бередп 6здер1н ел «агасы», ел «жаксысы^ деп бшетш Кунанбай
мен Алшынбайды Шеже акын халык алдында маскара етш
шыгады, ел ецсес!н тус5рш отырган эшмдерге деген халыктын
api турашыл, api ызалы сез!н есыртедп

Айтыстарда халык акындарыпын. ел билеген бай, болыс, то-
ре. султан, эшмдердщ ецбекпй елге жасаган зорлык-зомбылы-
гын, паракорлыгын эшкере етш сынаудыц мысалы жогарыда
ататгандар рана емес. Мундай сын Суйшбай акынныц Тезек
тэремен айтысында да орын алганын керем!з. Бук'1л Жет5су
елкесш билеген Тезек торе аса айбарлы, катты, залым жане
журтты коргалатын, ыгыстырып устаган адам болыпты. Муньпт

Казак оясбнет!я|ц тарихы, 1 том, 702-бег.

устже онын карамагьшда уры-карылары бар екен. Тезок торе
сол урыларын аттандырып, эр жердей мал урла.тып алдырып
отырады екен. Bip кун! терешц найманга аттандырган ею' ж!ггт!
жылцы ала алмай танк, жен кайтып келшт!. Олардыц api олжа-
сыз, api соадыга жыгылып кайткалына ашуланнан тере урыла-
рына урсып-зек1рт жаткан уст!не Суйшбай акын Kipin келед!.
Суйпгбайдыц руксат сурамай, уйге Kipin келгепше тере катты
ашуланады. Тере тукымдарыныд зады бойынша, сураусыз к!р-
ген адамныц ат-тоны айыпца алынады екен. Тезек тере осы жа-
заны Суйшбайга да колдану туралы ж!пттер!не буйрык бере-
Д1, олар адынды шеппщйре бастайды. Сонда Суйшбай:

Ассалаумагалайкум, Тезек тере,
Елден жылкы цоймаган, кезеп тере,—

дея сезш бастайды да:

Терек! келш ,ед!м керейш деп,
Сэлсмш пайгамбардыц берешн деп,
Аттандырган урысы долга тус in,
Хан нем отыр екен елейш деп —

денди Тезек терешц елге icreren жауыздыцтарын актара айтып,
кыза тусед!. Тереден awipnii эюм екен деп именбеген, кайта одан
ез!н жогары санаган Суйшбай халыктыц ызалы ашу-кег-ш тас
кындатып Ж1беред1'. Елге «кезеп» аты жайылган тереш цыпкын-
дыра жерлейдй

Бул келт!р1лген мыеалдардын барлыгы нагыз халык акында-
рыиыц ецбекпп ел намысын, сонын. жырып жырлаганып, муны
айтыстары аркылы да б!лд!ргеп1н керсетед!. Олар байлар мен
болыс-билердщ, султан, терелердщ сойылын соцкан кейб^р жал-
дака акындар секыд! шындыцты жасырмайды, турасын айтады.
Enceci туст ез!лген хадьж,тын атынан сейлеп, .калыц кепш!л!к-
т!ц кезкарасын б!лд!ред{.

Акындар айтысына ж^гтттермен катар акын кыздар да катыс-
кан. Тонбала, Куцбала, Тогжан, Сара, Аксулу, Даме, Акбала,
Манат, Шокей, Ажар, Тэбня, Айдын, Хадиша, Рысжан. Шэр'ш-
жамал, ¥лбике сиякты акын кыздар сан жуйрштермен салгыла-
са отырып, журт алдында акындык енерш таныткан. Олардыц
KUt6ipcyj[epi ездер[мен айтыска тускен акын жшптерден акын-
дык енерш асырып та Пурген, жптерд! жундей тутш, сезбен
буган кездер! де болган.

Ж’тттермен катарласа айтыска тускен акын кыздар ездерш
epitin устайды, ес!ле сейлейд!. Олар соз майданына шыккан
шакта жасадпшацтык жасамай, жаркылдай келед!. Айтыскалы
отырган ж!г!ттерд1 урейлендтре, цоркыта сейлсп, акындык ене-
р1н!ц кушт!л!г!н айта, айбат шегедй Ыржанмен айтыскан Сара,
Кенинмбаймен арпалыскан Аксулу, Эсетпен соз кагыстырган

1 Бул да сонда, 704-бет.

Рысжан т. б. осы эд!ст! колдапады, ж!пттерд! баса-коктеп'жуи1
сытыд ал мац болады.

Акын кыздардыц акындык енерш халыдпен б!рге ацын акгглзт
тер де жогары багалаган. Шэршжамалмен айтысатыи Ожек
акын: «Дацкты сен сыкылды болмасам да», — деп акын кыздыц
енер! артыктыгын мойындайды. Рысжанмен айтыскаип:<Эсвт
акын:

Сезшщ кайран калдым Kipin таппай,
Кепедеи леб!з!шн м!н!н таппай,
Жуйр!к ем жеке шансам жан салмайтын,
Адастым айтар созд!ц 6ipi« таппай —

деп, Рысжанды суйсше ардактайды. Ал Кении мб ай АксулушЖ
акындык енерш сырттай естш кумартады, кеп елге даккй тны^
кап акын кызбен кор!суд!, айтысуды арман етедь

Акын жнтттердщ кайеысы болса да, акын кызлардй'-кем'ё!1
iiin мукатпайды, оларды ез катарлы енер neci деп баг^айды’.
Солай бола тура, ж!пт акындар сез майданында акын кы^дардй
жену уш!н эр алуан эд!с колданады. Сояын. 1шшде ец баСт'ысьТ—
кыздыц баргалы отырган куйеушщ жамапдыры, атакты акын
кызга тен. смест!г!. Калын малы алынып, суймсген Gipeyre атас-
тырылып койган кыз «мыкты болсац, жаман куйеуге барма» де-
ген сезден тосылады. Будан кейш акын кыз айтысын: отырган
акын ж!гггке дау айтпай, муцын шарады, ел алдында
rt кайгы-шер!н зар етедд Кыз цайгысына акын ж!г!т 1ге>?ортак-
таса отырып. аяушылык б}лд1ред1. Атакты эний, алгыр акын
кыздардыц суйген жйшяе бара алмай, тен!не косыла алмай
арманда болып отыргавын акын ж!г!гтер де теб!рене жыр етедк
Мундай аяулы, ардацты кыздардыц бацытыпа тусау болган еск!
эдет-гурып, калын. мал екендшш катты сынря алады жэне булар-
ды зорлыкпен цолдаушыларды жерлей тарпнды. Осы ретте ка-
зактын акындар айтысында ез алдына курдел! такырып болып
эйел тецдй! масел ее! кетер!лед!. Бул такырыптын «Б!ржан мен
Сараныц», «Омаркул мен Табияныц» айтыстарынан басты орын
алгапдыгын байкаймыз.

Акындардын. айтысын сез еткенде жогарыда айтылгандарга
коса тиры б!р-ек! моселeni карастыра кетелш. Акындар гйты-
сы тек акындар уш!н гана манд!, мацызды болган емес. Ол ка-
зак халкынын мэдениет! тарихынан елеул! орын алады. казак
поэзиясыныц калыптасып даму тарихын, керкемд1к дзрежес! кай
кезде кандай болгандыгын б!лд!рет!п керсетк!шт!ц 6ipi болып
табылатындыгын «айтьс» жанрын зерттеу пил ер дщ барлыгы да
айтады. Идзацтагы акындар айтысы, — дейд! олар,— эуел кез-
де туре айтыс, сонан кейш соре (суре) айтыс туршде туды. Ек!
акынныц кезектесш 6ip шум акты елецмен жауаптасуын туре
айтыс дегеи. Ал, ек! акынныц коп энпмел! камти, дамыта жэне

1 «Айтыст>, 523-бет, [941.

б;рнеше шумакпен узагынан сейлеп кететш жауаптасуларын су-
ре айтыс деп атагаи. Мунда акын айтайын деген ойын кецшен
толгап жырлайтын болган. Суре айтыс адындар айтысынын. ос-
келен дэрежеге жеткен кезшде туган Эдебиетш тур жагынан
алганда, туре айтыс пен суре айтыс — жалпы айтыс жанрынын
калыптасу, есу-ерлеу кезецдерш, тарихын баяндайтын керсет-
KiiUTiH 6ipi.

Айтыс елендер!н1н идеялык багыты б1ркелк! болмауы сияк-
ты, оныц керксмдш дэрежеа де эр турлк Айтыс елецдср^пш
iuiinje олпы-солпы курала салгандары, керксмдп томендер! де
бар. Буган карап оларды селен емес» деуге де болмайды, олар
да клен., халык адебиепнде ауызша шыгарылган елец улплерй
Мунымен катар, айтыс олецдерпцц шйнде нагыз акындык ша-
быттан туган асылдары, эсерльэдемшер!, жазба поэзияга бара-
бар келет1ндер1 бар. Кемшрбайдын Эсетке айткаыы, Б1ржан мен
Сараныц айтысында жш кездесетш айшыкты, маржандай т!з1л-
ген эдем! шумадтар муныц мысалы бола алады. Оларды шын
мэншдеп керкем, нагыз шебердщ акындык киялынан шыккан
асыл казына деп карай мыз.

Б1РЖАН МЕН САРАНЫН АЙТЫСЫ

Казактагы айтыс елецдерпиц (шшде айрыкша орын алаты-
ны, к&ркемдж дэрежеш жогарыиы Б1ржая мен Саранын, айтысы.
Жане ол казак, елше ертеден таныс, кеп тараган айтыстыц 6ipineH
саналады. Бул айтыстыц идеясында аздаган кайшылык-кемшБ
Л1ктер бола турса да, революцияга дейшп казак поэзиясыныц
ек суду, асылдарыныц 6ipi.

Октябрь революциясына дейш казак ацындарынын айтыс
елендер! нег1з1нде ауызша сакталып келдй EipeH-сарандаган ай-
тыстар болмаса, кеппплш баспа жузш керген емес-т1. Сол кез-
де ез алдына Kiran етш басылып шыккан ы Бгржаи мен Сарайын
айтысы (1900 жэне 1912 жылдар басылга-н). Ал советпк дэугрде
бул айтыс 6ipnenie рет басылып шыкты да, халыкка кептеп та-
рады.

Б1ржан мен Сараныц айтысына талдау берместен бурын,
кыскаша турде осы eid акынныц kim екендшн баяндай кетелш

Б1ржап Кожагулулы Кокшетау облыдыма царасты Енбек-
ий.тдср ауданындагы Жокей та.чшш жагасында—Kasipri Степняк
жершде 1834 жылый туган. (Жокейге куятын кеп булактын 6ipi
«Кожагул булаты» деп аталады.) Ол Ыржаинын. аталарыпын.
канысы болган.

Ыржаняыц экес1 Турлыбай (К,ожагул Ыржаннын. атасы) ке-
дей шаруа екен. Бгржанныц «Мыц ж-арым жылкы бтекен Кожа-

1 М. Э у е з о в, С. М у к а н о в, Е. И с м а й ы л о в. К- Ж у м а л п е в,
Т. Н у р т а з я н т. б. жоварыда аталган ецбектерш карацыз.

2 Б1ржан сал Колсавулулы, влецдер (Kipicne сезш Е. Исмайылов
жззгаи), Алматы, IS67.

гулга» деу! акындык шалку уст!нде айтылган сэз, анырында К,о-
жагул да, Турлыбай да алдьаукатты кдшлер болмапты. Турлы-
байдыц Ержан, Нуржан, Б1ржан атты уш баласы бар екен.

Алдында агаларц болгандыктан, Ыржан шаруашылыкпен
айналыспайды, шаруа жайын Ержан мен Нуржан баскарады.
Б1ржан жас кезшен-ак елец мен энге уй!р болады. Кайда сйын-
сауыц болса, ол соган катысады; аскан omni, елецнл, домбыра-
шы атанады. Ол кай жерде де халыктыц, ocipcce жастардыц,
курметтейт|‘н, сагыныц кутетш адамы болады. Ол энд1 де, елец-
Д1 дс ез1 шырарып журедй влецшен repi эшшлН, ан шыгаргыш-
тыры басым келед!. Эк мен елешп суйпш, соган кумар жастар
осыдан былай Бгржанды ага тутады, атакты эигш, api компози-
тор, api акын Б1ржапнан жас енерпаздар коп улг1, ©неге алып
отырады. Сол кездерде елге атагы шыккан Ацансерц Жарылгап-
берд!, Култума, Иман Жусш, Моди, Балуан Шолак, A'lyca сиякты
онш!, акындар Б!ржап ийналасына жинала бастайды.

БЕржанныц оншыпк, ацындык дацкы казак ел in с жаныла,
тарай беред!.. Ол енд! ак,ын Б1ржан, энш! Енржан, сал Биржам,
цыскасы, барлык онер бойына жиналган енерпаз атанады. Ол ел
аралап, жер таниды, журген жершщ бэрйтде онын, енерше суй-
ciurcH халыктыц алгысын алып отырады. Bip кезде ол Абайдыц
аулында болып, улы акынмен дидарласады. Керкем енерд! ар-
тыкша тусшетш Абай Б1ржанныц енерш аса жогары багалайды,
eKeyi айнымас дос болып кетедь Жэне Абай Б1ржанга достык ке-
цЕлмен кептеген акыл-кецес бередЕ Б1ржан творчествосынын. жа-
на багытта дамуын, халык т!лег1н орындай беру ушш не icreyi
керектптн айтады. Осыган орай ол ез творчествосына аскан
укыптылык, жауэптылыкпен карап, 6ip эгннен екшнисш асыра
шыгаруга, халыктыц эстетикалык плени орындай беруге ум-
тыл ад ы.

Ел ардакдаган, халык кашрлеген Б1ржанды казактыц бай-
лары, кожа-молдалары, болыс ашмдер! коре алмай, кундейпн
болады. Б1рак оларды Б!ржан адам екен деп тс есептсмейдЕ ха-
лык арасында журш, барлык enepi.ii халыкка арпайды. Буган
ызаланган болыстар мен отпмдер Б1ржанныц сарай акыны, сарай
энппс! болмай, халыц жагына шыгып кетуш корлык деп есеп-
теп журедЕ Сондыктан да олар ездершщ кушплшн б1лд1рш,
Б^ржанды жуасытып алу жаг-ын карастырады. Бул ойдын !ске
асатын can тусе кетедй Bip жылы 6ip улкен ас бер1’л’н! оган кеп
ел жиналады. К,асына ыгай мен сыгайларын, эшмдерш ертш, ис-
ка Жапбота, Азынабай сиякты болыстар да келед!. Жиналган
ел ituinc Б!ржан да барады, ол аскактаган эдем) эндертмен ха-
лыкты cyficiimipin отырады. Осы кезде Азынабайдыц почтовойы
болыстардыц намысын цоргамак болып, Б1рЖ1анды тсамшымен
сабап, домбырасын тартып алады, ардапер энппнщ ушн енйрмек
болады. Елден аскан бул дылыкка шыдамаган Б1ржан табан ау-
зында ез1н!ц ызалы энш шыгарады.

Жанбота, осы ма ед! елген жер!м,
Кекшетау боктыгына кейген жерin.?
KiciciH 6ip болыстыц б!реу сабап,
Бар ма ед! статьяда керген жерin, —
деидь В!ржанныц бул эн!, кейншен «Жанбота» атанып, елге та-
рап кетед!.

Осы сиякты, Б!ржаиньщ «Лэйл!м» дейтш эншщ де шыгу та-
рихы бар. Ол былай. Жанбай, Келбай дейтш агайынды байлар
болыпты, жас жагынан олар Б!ржанм-ен курдас екен. Байлык
дареж-еыне суйенген Жанбай мен Келбай Б!ржанды монсгибей,
оздершен кем тутып журед!. Жэне олар Б!ржанды есектеп, сез
де таратады. Муныц бэршен хабары бар Б!ржан б!р кун! жаке-
ты ек! байдыц аулына келед!. Б!ржанныц келе жатканын керш,
уиатпатан Жанбай мен Келбай уйлершен кетш калады. Б1ржан
баска б!реуд!ц уйше барып тусед!. Ол менменш'ген ек! байды
есшен кетпестей етш масдаралаудыц жайын карастырады, ка-
лай тиюерш б!лмей аласурады. Ертедше атксюшысы аттарына
кетед!, Б!ржап ес!к алдына шыгып дарап турса, Жанбай мен
Келбайдын карындасы Лэйл!м су экеле жатады, о да Ыржанмен
салкын гана амандасады. Осы кезде Б!ржанныц аткосшысы ке-
лш, атыныц шщер! жогалганыи б!лд!редЕ Ж&нбай мен Келбай-
га калай тжсу амалын таба алмай турган Б!ржанды бул хабар
Катты куантады. Сол жерде Б!ржан Лэйл!мге тес!ле карай тшсе
кетед!, ш!дер!мд! урладыц деп жабыса тусед!. Шыркалган энге
ел жиналып калады, Келбай мен Жанбай да келед!. Сонда Bip-
жан ол екеуше карап:

Ар жакта отыратын Келбай, Жанбай,
Ш!дер!мд! к!м алды Лэйл!м алмай?
Балагы ш!дер!мн!ц алтын ед!,
Асыгыстан барамын сурай алмай...

дейд!. Лэйл!мге де гшеед!, ппдер энпмее! сулу кызга тйпдесудш
тиеп болады. Келбай мен Жанбай Б!ржанныц аярына жырылып,
KemipiM сурайды. Бул эн «Лэйл!м» атанып елге тарайды.

Б!ржаннын, шыгарган эндер! булар гана емес. Ол—энд! кеп
шьп-арган композитор. Онын «Кекшетау», «Жамбас сипар» «Айт-
бай», «Адаскак» «Тентек» тары б!рнеше эндер! бар. Ол онде-
р!не текст!к «ленд! де ез! шырарган.

Барлык композиторлык, акындык талантын халыкка арна-
ган Б!ржан ем!р!н!н соцгы кезшде калын кашрет-кангыга душар
болады: «Жынданды, ес!яен яуысты», — деген есек-энпмелер
кебейед!. Соныц салдарынан агайын-туыстары Б!ржанды уйден
шыгармай цол-аярын байлан таотайды. Осындай ауыр куйге тус-
кен Б!ржан курбы-курдас, жолдастарына арнап;

Ал, дуние етер!цд! бййп ед!м,
Б!лд!рмей сер!л!кпен журш ед!м.
Бул кунде арык койдан багам кейш
Уш жузд! сайран кылган Б>ржап ед!м, —

дсп зарланады, кеншнден кайгы-муцып шагым етед!. Teuip-
тас, Асыл, Лкыц атты езшен тугаи балаларына:

Темтртас, Асыл, Лкык балдан тэтт!,
Кинауга салады екен адамзатты.
Укшей желп!нд!рген каращтарым,
Шешсенпп, бдтепме аркан батты...,—

деп муцьгн айтып, кемек сурайды. Осындай ауыр кашретке ушы-
раган, уш жыл бойына цол-аягы байлангаи, казак халкыныц
улы эншЬакыны Б!ржан, алпыс уш жасында 1897 жылы азаппен
кайтыс болады. Оныц денес! езппц туган жерше, атасы К,ожа-
гулдыц касына койылады.

Ал Бгржанмен айтыска тускен Сара жайында баспа жузше
шыккан еьпрбаяндык, материалдар онша коп емес, тек ацпмеле-
pi бар. Олардыц айтуына Караганда, Сара opi энш!, эр! алгыр
акын, сан айтыстарга катысып жулде алган жуйр!к атанган. Са-
раны 1911 жылдар шамасында кайтыс болган десед!.

Бгржан мен Сарайын атакты акын екендштерш олардыц ай-
тысы керсетец!. Б!рац бул айтыс жайында элх гылымда дэлел-
денбеген, тек ел ауэында журген 6ip эцпме де бар. Оган кулак,
туроек — Б!ржан мен Сара айтыслапты, оны Эр1п Тэшрберге-
нов деген акын шыгарыпты-мыс, £Эр!ит!ц белпл! акын екен! рас,
оныц Биржам мен Сара айтысын есту!, бкпуi де мумкш. Эйткенмен
Зр!пт!ц осы айтыска катыеы кандай, ол жинаушы немесе баспага
даярлап беруш! ретшде катысты ма, ол арасыи айту киын. Сон-
дыктан б1з муны Б1ржан мен Сараныц шыгарган айтысы деп ка-
раймыз. Сондай-ак бул айтыс алгашкы калпын сакъарая ба, ке-
й!нплерд!ц коская, (ждется жер! жок па дегенд! -айта алмаймыз.
Ойткеп!, еткен заманда акындар >айтысы табан аузыяда жазы-
лып алынбаган. Айтыстардыц кай-кайсысы да акындардыц кейш-
нен ез айтуымен тараган, кейде айтыс кезшде болып естнендер,
оны у сын алушылар таратцап. Ал «Б!ржан мен Сара айтысы*
айтыстыц болып еткен кезшен кеп кешн 1827 жылы Сараныц
ез аузынан жазылып алынган.

«Б!ржан мен Сара айтысын» зерттеупйлердщ кай-кайсысы
да, бул айтыстыц шынында да болгандыгын дэлелдейд!. Ол бы-
лай: Найман — Матайда (каз!рп Талдыкорган мацынца) Сара
дейтгн эр! эншц ар! атакты .акын кыздыц бар екенш, оныц сан
жуйр1ктерд! сезбен бугандыгын Б!ржан естид!. Ал Еиржан жа-
йын, оныц кандай энш!, акын екепд!г!:н Сара даестидк Булер б!р-
6iрш Kopin oinicnece де, сырттай таныс, дидарласып коргсуд! ар-
ман етш журед1... Bip жылы касына б1рнеше жолдастарып ертш,
Сараныц елше Ыржан келед!, ондагы ойы: атакты акын кызбен
танысу, опер салыстырыи айтысу, ак,ындык-энш!л!к куш байкасу.
Ыржап келсе, Сара уншдс жок екен. Б!ржанныц алдынан Сара-
ныц ш-ешес! мен сшлтс! шыгады, олармен fiip-eKi ауыз сез ка-
гыстырады. Олар Саранын кажы аулына кеткспш айтады. Са-
раны !здеп сол ауыдга Ыржан да гартады.

Бул кезде Сара жиналган кепшшктщ алдында, кажы атасы-
на:

...Ci3 мен! айып етпе зарлаганга,
Тунгиык сырым терен бар лаганга.
Мшеки он жеттге биыл келд!м,
Сан жуйр!к 1’лескен жок. самгаганда...
Кажеке, сгзге айтарлык арызым сол,
Капамын бастан бил!к алмаганга..., —

деп, мунын шагып отыр екен. Осы тутса Б!ржан келш: «Бул уй-
ди Сара бар ма, шыксыи 6epi»,—деп хабар салады, журт жи-
налып калады, ек! акынныц айтысы басталып кетед!. Еиржаннын:

Адымым куш буг!н калыбыпда,
Ек! жыл отыз беске келгешме, —

деу!не Караганда, Б!ржап Сарамеи отыз жетт жасында айтыс-
цан. Е. Исманыловтыц айтуынша, бул айтыс 80-жылдары болган.

Б1ржац мен Сара эцпмен! амандасып кер!суден бастан, узак
айтысады. Екеу! де елге атасы шыккан алгыр, азулы акын екен-
д!пн таныта, б!р-б!р!н коркыта, урейлеадрс сейлейд!:

Б1ржан:

; / ...Кырандай аснапдаймын желд! кунг!,
Даусымнын кетер!лер шыкса тер!.
Болжаган жер шарасын майталманмын,
Жасымнан маган мэл!м кыз не дер!.
Алтын менен кумштщ накысындай,
Mini жок б!зден шыгар сез бедер!...
Ак иык музбалакпын жерге туспес,
Кек колтык аргымакпын алкымы icnec, —

деп, езш некие самгаган кек дауылпаз кыранга немесе алгыр
агынды ак иыкка тецейд!. Енд! б!р сэтте «аккумен аспандагы»
ан косады, тагы да шарыктап жогары кетер!лед!, «капды кез,
май жен алгыш ак иыктай» суылдайды. Ол ез енерш. акындык-
анш!л!к куштмигш ссылай суреттей отырып, Сараныц адымып
аттагпай, аузын ашырмай апшысып куырмак болады, акын кыз-
ды сескешцре сойлейдй Б1рак Сара Б1ржаннык айбарынан урей-
ленбсйд!, одан ез!н!к, акындык-эншыик енерш артык болмаса
кем деп б!лмейд|. Сарамеи айтьгскалы отырган жалгыз Б!ржан
емес. Ол будан бурым да талай акындармен: «Бзйг!мд! шалпай
бер», — деп ipiniK корсете келген сан жунр!ктермен кездескен бо-
латын. Солардыц барш есЬнея калмастай erin жедген де efli. Муны
еске алган Сара:

Арыстан, сал Ниязбек !здеп ксл!п,
Шошынган жупрктен танбаганга...
Жанак та кобызбенен тук кылган жок,
Оцай ма сендей сорлы бншарага.

Орынбай 1здг.п iKCJiin, кеткен кацтып,
Жвнгея жок Кеипймбайын о да .андыл,—
дейд!. Айтыста осынша акындарды жецген Сара Б^ржанга да
куштип'к б!лд!ред1. «Келгенщ жаксы болды, эйтпесе ез^м iaaeii
баргалы отыр ед1м», — дегени' ескерте келш:

...Найманда eKi жузд! нар кескеимш,
Желкевин кнмак уппн койган саптап.
Тозацын апда-савда бурк-бурк стер,
Сабасам бейт'л т1лд( ек1 жактап...
Жалынмын жанып турган несерге ешпес,
Болатпын esi жузд! алмас кеспес,—

дейд! Сара.

Айтыс майдаиыпда 6ip-6ipiH ссылай шошытпак болып сез
бастаган ек! акын, айтыс дэсгур! бойы-нша, енд! 6ip сэтте эркай-
сысы ез елшдеп бай меп болыстарды, эк!мдерд1 мадактайды.
Оларды халык камни ойлаган адамдар eriii керсетуге тырысады.
Бул, эрине, тарихи шындыкты бурмалаушылык,, канауты тап
аирмдарып ракымшыл, халыкка жаны ашнтьшдар ет1п керсету-
ге тырысушылыд. Айтыста аталган: Муса, Шормаи, Кунанбай,
Кенжекул, Байтокы тагы баскалары устем тап ек1лдер1‘ болатын.
Букарды мактап, дарштеу «Лмржан мен Сара айтысынын» басты
кайшылыгы — кемгшлпч едк Осы аталган адамдардын касына
Абайды апарып косулары айтыстын. тагы 6ip кемщЬпп деп угы-
ну керек. Рас, алдыцрыларына Караганда, Б!ржан Абайды белга
алады. Ол Абайды:

...Ыбырай жас жолбарыс журектенгеи,
Дуспанга арыстандай б'шсктенгсн...

Ей, Сара, ki’cih бар ма сган жетер,
Онерш керген жанныц eci жетер...
Орта жуз Абай койды атын батпай,
Уй1не ояз к!рмсс жауап катпай...
Зешш тупс!з дарня кезщ жетпес...
Дос керген олар заЬит галымдарды,
Момынга 3a6ip, жапа кыласын деп,
Ж^бсрген жер аударып залымдарды,—
деп ардактайды. Лбайдыц халык улы, елдш ер-азаматы екендНп
суреттейдй Улы акыннын адамгсршшпп, акылын, б!л1М1н, халык
камын ойлап кызмет етупплтн мактан етедё

Айтыска тускен e«i акын 6ipiH-6.ipi жену, муД1рт1п, мерт ету
макса гымен коп алысады, орай шауып оза тартады. 9р жерде
гунреп, шабуыл жасайды. Б!рак тал бойларынан мш, сездершеи
сыныд тзбылмайды, 6ip-6ipiHe акыядык-апш^лй; опер! барабар
келедс Сараныд сулулыгына, акындык-отпшл1К encpinc Keni.ii
толып, оны жогары багалаган Б]ржан:

Жарайды, жаным Сара, осы сезщ,
Тас тулек турымтайдай ei<i кез!н...

Шфюи-ай, мундай жуйргк туармысыц,
Сейлейсщ алтындай гып сездщ жез!н.
К.ЙНЭТЫН кун шалмаган ак туйгынньш
Жапалак иемденер баскан iain...

Кемпер душпан ниркш кай жершд!,
Адамзат озар емес 6ip басыннан, —

деп суйане мактайды.

Б1ржан Сараны ардактай, мактай отырып, осындай орел! ене-
pi бар акын кызды агайын-журтынын калай багалайтынын, esi
сешлд! тонине берген-бермегегпн б!лу мадсатымен улкен dip ан-
пмен! бастан кетед!. Елден ерей шыккан ардацты С !ра,ны ага-
йын-журты кандай адамга куйеуге бергел! отырганын айкында-
мак болады. Б'фжанньш мунысы Сараны мукатып жену yuiin
емес, онын агайын-туысын сыпау ойынан тугаи болады. Осы
максатпен ол Сарана:

Шакыртып, осыада алдырт куйеущд!,
Керейй! тавдап коскан сыцарыцды,—

дейдй Сан жуйр!кп сезбен буган Саранын кауштеггетш жер! де
осы ед!. «КуйеуЕчд! алдырт»,—деген Б(ржан саз! Сарага атылган
октан кем тимей, жауап создан госылып калады. Сараиын а₽а-
йын туысгары.калыц малДы матан алып, Сараны Жи-енкул дейт!н
6ip жаманга атастырып кояды. Буган Сара аса наразы, ез ба-
сындатендш жоктыктая суймеген кортыюка бзйлаулы болганына
ызаланып журеп'н, КуР'бы-курдастарымен эзЁлдескенде де, акьш-
дармен аигысканда да, Сара сол Жиеикулдан корлана беретш.
«Kyireyiimi алдырт, агайын-туыстарынныц тацдал атастырган
адамын керсет», — дегенде Сара кайгыга ушырайды да, езш
малга саткан, тенше коспаган туыстарына карал, ызамен;

Кажеке, кун! курсын ургашынык,
Бил(г1 болмаган сод 6ip басынын.
Берген соц терьтерсек ит те алады,
Пулыпдай берекес1з арбашывыц.--
Адамга жол бермеген ес1л тШм,
Кун отпей желш'п ушкан кызыл ryaiw
С!здерден уялганнан журунй ед1м,
Есекке коса ктаулы етп куш'м.

03i бЁлер деуцн ед!м жаксылардын,
Акыры кайгы болды енд! муным...
С1'здерге сенетугын сорлы басим,
Келгенде Жиепкулга шыкпайды уш'м...
Жиылган Кантагайдыц жаксылары,
Олжама айырып бер ез басымды, —

деп, катты камыгады, басына тецдпс 6epyiH сурайды. Бул жалгыз
Сараныц гана муны-inepi, кайгы-ззры, Tineni емес едк Ол сол
кездеп калыц малга сатылган казак кызларыныц Kacipeii efli-

Сараныц, аянышты халше Бгржан да кегцл аударып, аяушы-
JIUK б1лд!редЬ Сараныц кайты-зары оран да катты батады; елге
лацды шыккан, акылойы озат, ацындык-зншыпк енер! аскан Са-
раныц теидне бара алмай, б£р жаманга косакталып отырганыпа
Б1ржан да ауыр куйшедь Сондыктан да ол Сараныц кайгысына
ортактаса отырып:

Обалын Ес1мбек пен Турысбекке,
Куйеу!ц жаман екен, ей, бишара,—
деп аяушылык, бйццредь Сарайын ауыр куйзел!ске тусю отыр-
ганын бьягеи сез!мтал Б!ржан жыгьлган устше жудырык бол-
масын деген оймен: «Жиенцулды алдырма, Сараныц тырнаты-
иан садага кетаи»,— дейдй Жане ол Ecimobk пен Турысбекке.
«Сараны жылатпай, тец1не косыцдар»,—- ардацгы акынныц оба-
лына калмацдар деп акыл айтады.

Сейтш, «Юржан мен Сара айтысы» атакты ею акынныц енер
жарысы, сез шарпысуы гана болмай, бук1л казак, ауыз эдеби-
етшде элеумстпк мэш бар тын такырыпты, ягни эйел тенд1п мэ-
селеи'н кетерген айтыс болды. Бул айтыста казак кыздарыныц
аянышты ауыр хал!, суйгенше бара алмай жас oMipin цайгы-
зармен, жылаумен етюзгенц еск! эдет-гурыптыц курбаны болга-
пы суреттелед!. Олардыц мундай ауыр халге тусушс феодалдар,
банлзр, кзжылар кшэлы, оган. Ес!мбек, Турысбек сиякты
жуаядар айыпты еке-нд1пш .керйет.едс

Айтыста Сара сезден утылып, акындык опсрден жешлген
жок, Б!ржан да оны жец!п шыктым демейдё Бул айтыста жешл-
гендер — Сараныц агайын-туьютары. Сара сиякты сацлакты
малга саткан, тецнзе бермей 6ip жаманга кор кылган Еамбек,
Турысбектер жещлдй Айтыста соларга деген халык каргысы ай-
тылады. Казак кыздарыныц бас бостандытына тусау болган, сор
болып жабыскан калыц мал екендМ жи1ркен1шт1 турде эшкере
е'пледй Айтыстыц элеуметтш мзнЕ де осында. Сондыктан да 613
«Б1ржан мен Сара айтысып», аздаган цайшылыгы бола турса
да, халыктык сипаты мол керкем айтыстыц 6ipi деп караймыз.

Акындар айтысыныц iniiHfle ец керкемц акындик

Айтыстыц Т1лге байы, сулуы да «Б1ржан мен Сараныц ай-
квдкемдю, тыСы». Бул жагынан алганда, ол шын мзшндеп
керкем шыгарманыц 6ipiHeH саналады. Айтыска катыскан ею
акынныц кайсысы болса да халыктыц пл байлытын молыпан
пайдалана отырып, неше турл! одем! тецеу, сез образдарын жа-
сайды, айтайыц деген ойын spi ашык, api терец магыналы eTin
жстк1зед1.

Бул айтыстац узд!к тецеу, адем[ сез айшыцтары, эпитет, ме-
тафоралар жш ушырасып отырады:

А к иык музбалакпыи жерге ту с пес,
Кен, колтык яргымакпын алкымы icnec,—
немесе:

Кыравдай желд! кунп аспандаймын,—
дейпндер эдем! эпитет, метафора болып табылады. Мунда акын
«31н «желд! кунп кыранра», «кец колтык, аргымакца» балан
отырып, узд!к эпитет, эдем! метафора жасайды. Бул ретте онын
©3ine тэн 6ip ерекшсл!г! курдел! метафора, ярни метафоранын
улгайган тур!н жасауында1. Мэселен:

РЖоррамын шаршы топта самрайтурын,
Бэйн аттай cepnimmi шалмайтугын,
Эшмд1 он ек! звод ж!берейш,
Еспщеи еле-елгснше калмайтугыя.
Ежелден кулаш мойын кок айылмын,
Ылаура алты кунге талмайтутын.
Болатпын eKi жузд!, жетем курыш
Шапса да кара таска таймайтурын...
Ой желке, дамыс кулак, кара кекшн,
Туныктан жузш iinneft канбайтугын,— /

деп, Бгржан эр! курдел!, api улгайган метафора тудырады. Мун-
дай узд!к метафоралар, сез образдары, тецеулер Сараныц сез-
дершен де орын алады. Сара ез!н силаттаганда;

Тамагым жас баланыи б!легшдей,
Иыгым TiK сандалдын, тлрегшдей.
Бет алдым кеудесйщсй коцыр каздыц,
Тал бойым жолбарыстыц журепндей,—
дейд!.

Бхржан мен Сараныц акындык тыпндег! ерекшел!к бул рана
емес. Олар акындык т!лд(ц б!р тур! болып табылатын ирония
мен сарказмды да орынды жэне эдем! колданады1 2. Мэселен, осы
ирония, сарказм аркылы Жиенкул бейнес! шебер суреттеледн
Мысалы, Б!ржан: «Жиенкулды шакырт»,— дегенде, Сараныц
айткан сез! ирония мен сарказмге курылады. Онда Сара:

Kepinciii Б1ржан салга ай сешлд!,
Ак куйрык канал ашар шан сешлд!.
Усынса кол жетпейтш, аргымагым,
Б!ржанра баламаймыи тай сек!лд!...
Асылым, кудай берген оз барыма,
Тецелмес ткет! Б1ржан тырнагыпа.
Наймапда улы дария саяткер!м,
Балык бон !л!нгем!н кармарына,—

дейд!. Бул yaimiiде, сырт Караганда, Сара Жиенкулды мактап
отырган сиякты. Б!рак ол мактау емес. Жиенкулды кекетш,
шенеу, ирония аркылы онын xecKin-niniinjH эжуа етед!. Ироння-

1 К. Жу мал пев. Казак адебаст!, 1949 ж., 125-бет.

2 К. Жумалиев, жогарыда аталган к:табын жэне Абайдын акындык
Tini туралы моногркфинсын карацыз.

ныц ез! 6ip HupceiiiH жаман екещцгш мацтау аркылы 51лд1рет1н
курал болады. Ал сарказм олай емес. Муида ой ашык, турасы-
нан айтылады. Сара Жиенкулды жаны суймейтшд{пн, жек ка-
рет! нд: г in жасырмайды, ашнп айтады:

Кунжиып м1нер куда жорта барса,
Келе алмас, ол niipiriii. коргаласа.
Рас, б1зд! масцяра кылар сонда
Корс стт, «бармаймын» деп уйде калса.
Kici емес ел намысын уккавдай-ак,
Ербиер ecia таура шыккандай-ак,
Жиенцул куж1ре?пп келер ме екен.

Он мата арцасына тыццандай-ак,—

дсп, Жненкулдьщ к!м екещцгш сарказм аркылы ашнп айтады.

Корыта келгенде, «Б1ржан мен Сара айтысы» айтыс олецде-
piHin шпнде елеул! орын алатын курделр керкем айтыстыц 6ipi
болып табылады.

Казактыц айтыс е лен, дер in де эйел тещцп жэне калин, мал
мэселес1п 6ipiHmi рет «Б1ржан мен Сараныц айтысы» кетерсе,
кейшен баска акындардыц да кецЁл аударган, .сез еткен такы-
рыбына айналады. Буран 6ip мысал eTin Омаркул мен Тэбияныц
айтысын айтуга болады.

Сабит Муканов акындар айтысы туралы жазган макаласын-
да: «Омаркул Итацулы бурынгы Кастек (Kasipri Жамбыл ау-
даны, Алматы облысы) ауданында туган, руы Шапырашты 1шш-
де Жолсейгг, ал Тэбия Казыбеккызы каз1рп Каскелен ауданына
(Алматы облысы) карасты Шамалган деген жерде туып ес-
кен»,—дейд!1. Омаркул мен Тэбия ел арасында ацын Ж1ггт, акын
кыз атанады. Жас шагыпда олар 6ipiH-6ipi суйсдк Б1рак, Омар-
кулдыц калыц малра тапейтш малы жок, сондыктан цызга бер-
геп уэдесга орыпдай алмайды. Акырында Тэбияны агайын-туыс-
тары малы кеп, аганынды тогыз таз жйтпщ 6ipiHe бермек бола-
ды. Тэбияцан кудер узген Омаркул 6ip пушыц кызга уйлешп
кала бередя

Булардыц айтысы Тэбияныц куйеуге аттанар тойында бола-
ды. Тойга келген Омаркул Табияга кутты болсын айта отырып,
екеушн арасында жастьгц шацтагы 61раз жайды еске rycipefli;
6ip-6ipiHe бер1ск«н уэделерше жете алмай, арманда калганын
сез етед]. Бул армапдарыныц орындалмауы, сушскен ек! жастъш
косылыся алмауы —- калып маляа байланысты, opi талай жаска
обал жасаган да калыц мал деп, соны йнзлайды. 0з1л-оспак
эцгшеден басталран бул айтыста ек! жас кегйл сырып шертедь
Тэбия баргалы отырган куйеу1не кец1л1 толмайтындырын, амал-
сыздыц кугинен бара жатданын Cbiflipefli.

«Эдебиет майданы» журналы. Кг 1. 136-бет, 1S39.

Жаман ба деп ойлаимь в сол гшркЕндЕ,
ЭйтеуЕр кешл!м осыган 6ip тол манды1,—

деп муцайгап Табияга Омаркул есЕркеу айтады. «Bip жаманга
тнмеймш деп бЕр апац арканга асылып елген ед!, сен оныц жо-
лын ку'шпа»,— дейдЕ. Оныц мэшсш аныктагысы келш, Тобин
Омаркулды ашык сейлеуге шацырады. Сонда Омаркул Тэбия-
ныц бара жатцан куйеул басынан ipiiu аккан жидЕме таз екендь
пн жэне ол торыз агайынды таз екенш айтады. Бул сездсн шо-
шынган Тобин:

Курт жайлап, ол ипркЕндЕ кудай алса,
Ашылар ма екен деймЕн ек! кезЕм1 2,—

деп, куйеуше агам тЕлейдЕ. Буран Омаркул:

Тым асып сез сейлеме, замандасым,
Алпыска елмей жасыв, аман барсын;

1нЕ елее ара мура, еле берсЕн

Таз бастын, тогызын да тамамдарсыц3,—

деп, Тэбняны шошындыра туседЕ. БЕрак басына тускен бул кай-
рыдан Куты л а алмасын б1лген жане сезден женллудЕ намыс кер-
ген Тэбия Омаркулга карсы дау айтады:

ЖурегЕм айны ран дай кусык болды,
Аузыма секем алып, ушык болды;
Багыма мешц кудай тазды жазды,
Катынын сенЕц неге нушык бо 1ды!4—

дейдЕ де, Омаркулдыц алып отырган эйелЕнЕн. пушыктыгын мыс-
кыддайды. Жэне: «Меп эйел болгандыктап курылган тузакты
узе алмадым, ал сен жЕпт басыцмен уэдеиде турмадиц, коркып
бугып калдыц»,— деп дау салады. Буган Омаркул:

СекЕлдЕ тауга бЕткен жалгыз арша,
Таэдарга жарар едЕ нушык барса,
Менде жок саган жетер калыц дэулет,
Сонда да сен жок маган, амал к.анша5,—

деп жауап кайырады. ЕкЕ жастыц косыла алмай ар манда кет-
yiwe (калмн мал кЕнйлы деп жалтарады.

Осыдан былай карай, айтыска тускен cki акын кедейаЕк,
кырсык жешнде сез козгайды. Тэбияныц ойынша, ецбек етпеген
жалка у адам гана кедейлЕк пен кырсыкца жолынады, соидык-
тап онын айтары: ецбек ет, мал тан. Бул сезЕн ол Омаркулга
емес, жастарга арнайды. СуйгенЕн алып, тенЕне косылу калыц
мал дэуЕрлеп турган «опасыз жалганда» мумкЕм еместЕпн ескер-
тедЕ. К,алыц малсыз кыз алатын, жЕгЕт пен кыз ез еркЕмен суйЕп

1 Айтыс жила гы, I том, 363-бет, 1965.

2, в, * Айтыс жвнагы, I том, 366, 367. 368-беттер, 1965.

5 Сснда.

косылар замай болар ма екен деп ацсайды, .арман етедГ Бул
ретте «Омаркул мен Тэбня айтысы» Б!ржан мен Сарага ун ко-
сады. Eapi де калыц малды сынай, оган лагынет айта отырып,
жастардыц бас бостандыгы 'болуын кексейдц есзд эдет-гу рынка
карсылык б!лд;ред!.

Сонымен, жалпы айтыс елецдер! жайында жогарыда айтыл-
₽ан п!к1рлерд1 корыта келгенде, оныц казак эдебиет! тарихынан
зор орын алатынын К0рем!з. Ол алгашкы улплершен бастан
берп кездеп акындар айтысына дейш даму, осу устшде болады.
Эрб!р кезешпц тарихи, когамдык жагдайларына, тигектерше
байланысты езгерш, жацарып отырды. Революцияга дей!нг! ка*
зактыц кептеген акындары осы айтыс аркылы ecin жет!лд! жэне
олар еэдерщщ айтыс ел сидер !нде сан алуан алеумегпк мэселе-
лерд! кетердп Сондыктан да ертедеп 'айтыс елецдер! советпк
дэутрдеп казак мэдениетппц алтын корына косылган мол дуние
болып табылады.

МАЗМУНЫ

Автордаи ..........................

Kipicne .	. .

Ауыз эдебиеп туралы гусппк

Ауыз эдйбпспнщ турлер!
Ауыз эдебиетш in жазба эдебиеттев

айырмашылыдтары	.	. — Баксы сарычы

Ауыз эдебиетшщ халыктыц сипаты . Ю Жарапазан

Ауыз эдебиет! туралы К- Маркс пен
Ф. Энгельстщ niKipi .	.	.	.

В, И. Ленин халыц творчествосы ту-
ралы ...........................

М. Горький ауыз эдебиет! туралы
Казак ауыз нДебиетшщ жиналуы
Казак ауыз эдебиетшщ эерттелу!
Орыс гальшдарынып еабеп
Ауыз эдебиетшщ чан!

I т а р а у. Турмыс-салтка
байланысты тутам шыгармалар

Терт ту;!к мал жайындагы шктар-
малар ......

Апшылык ж а выплаты елен-жырлар .
Наурыз туралы елецдер

Бес!к жыры .	.	.

Жацылтпаш

бпрйк елецдер . .	.	.

Уйлену салтына байлаиысты туган
елецдер ...

Той бастар ..................

Жар-жар ........................

2	Сыпеу ...................

3	Бет ашар

Дши утыидзрта байлаиысты
иютармалзр

7 Бэд1к

Арбау, жалбарыну елецдер!

. 58

- . ео

TVF3H

: . «1

. 62

63
‘66

6fi

Кедй-кушя б!лд!ретш шытармалар . 69
12 Коштасу........................ 76

Еспрту. Кандл айту	...	72

14 Жоктау	.............74

!£	11 тарау Макал-мэтел,

2^	жумбактар

34 Макал	.	.............74

36 Мацалдирдын, такырыбы .	79

Мацалдардын. ез!не таи ерей шел ii<Tepi 87

Мэтел ..........................Pg

Жумбацтар .......................—

Жумбактыц такырыбы, мазмуны . до
ЗУ Жумбактардыи. ваше тан ереишел!к-
46 repi	.	.	.95

4 о
50 J J 1 т а р а у. Ертеплер

51 Казак ертег1лер!н!ц жииалуы жале

52 зсртгелу! .	... 98

Ертеплердщ халыктыц сипаты	.	. 100

53..Ертеплердщ цуфылысы .	101

5ч Ертекпя .....	. —

56 Ертеплердщ турлер! .... 103

Киял-тажайыи ертег!лер	.	.Карлыга

«Ер Теепк»  -	106 Жау адамдары .	; . . .

Хайуанаттар жаьыкдаты ертеллер - -И 7 Такбурыл

1ур*иыс-салт ертеплер!	. . ’26 Жырдын курылысы

Аныз-энпмелер V . .	-т . 141 Й-чсц турь ТШ .............  .

Алдар кесе ✓.....................142 Е ~

Асан к.айгы .	.................145 Та!’™н	.

Жиренше ц/........................1^7 ^'•ЫРЛЫ'1 жиналуы юане зерттелу!

Ертеплердщ мэн! ..................151 г Тарный ......................

IV' та pay, Батырлар жыры Карт Кожац .............................

Хаизада .......................

Батырлар жырыныц жиналуы жэне Тарлан
зерттелу!.........................152 Жырдын курылысы, т!л!

Батырлар жырыныц тарихца байла-
ныетылыгы .....................154	Камбар„батыр

,219
.221
.223
.225
.226

227

228
. 230
-234
-235
• 237
 238
 232

Кызылбастар мен калмактар туралы 156 Жырдын жипалуы, зерттелу!

Батырлар жырыныц халыктык. сипа- Камбар.....................

ты ............................159	Назым мен Алшыораз

Батырлар
Батырлар
Батырлар

жырыныц варианттары
жырыныц курылысы .

жырыныц елец курылысы

Образ жасау жоллары
Батырлар жырыныц мйЫ

Алпамыс -

Жырдын жипалуы
Алпамыс

зерттелу!

•-Тулбаршын
¥лтая	....

Каражан

Мыстан	....

Жырдэд курылысы, пл!

Кобыланды батыр

 Жырдыц жипалуы
Жырды айтугаылар
Жырдыц зерттелу!
Жырдыц парианттары '
Жырдагы образца р
Кобыланды . . . .
Карзлан

Куртка ...

. 162 Эз!мбай......................

. 1б<1 Караман мен Келмембет

. — Жырдын. куры лысы, тот!

166

•	les V тара у. Лиро-эяостыц жырлар

’ «Козы Керпеш — Баян суду» жыры
j 72 Жырдын ваРиант1аРи

•	175 Жырдыц зерттелу!	....

177 Жанацтыц жыры	....

; Кыз Ж1бец .	.	-	•	

•	180-А#ная —- Шоаиаи	....

-161

-	186 VI т а р а у. Айтыс елецдер!

’ |L"t.	Айгыстын турлер!

'	Кыз бен JKirir айтысы

	Ли айтысы	....

207	^7мбак а^™си	....

. _ Акындар айтысы

-215 Б1ржав мен Сараныц айтысы

 217 Айтыстьщ icepKOMfiiri

 241

 242

• 215

• 247
2’8

249

252

254

256

265

278

259
.280
.292
.234
.297
,308
.315

М Габдуллин

ФОЛЬКЛОР КАЗАХСКОГО НАРОДА

Учебник для филологических факультетов ву.чпв

Редактор С. Жумабаева.

Техн. ред. Н. Мельник.

Корректор Н. Ирысканава

Сазио в набор 241Х-73 г. Подиясяно к печати 24/1-74 г.
Бум. типогр. № 3, Формат б0Х907ц. Объем 20,0 р. л. Уч.-изд: л. 21.919.

Тираж 9100 «кз. Цена £9 кап. УГ02316.

г. Алма-Ата, изд во «Мектеп*. ул, Карла Маркса, 99а.

Заказ Д 4453. Тиисгрвфия № 10 Главполтрафпрома Госкомитета Совета
Министров КаэССР по делам издательств, полнграфнп и книжной торговли.

г. Алма-Ата, ул, Утепонн, 23.