/
Text
CORPVS CHRISTIANORVM Serits Latina XXIX
CORPVS CHRISTIANORVM Series Latina XXIX AVRELII AVGVSTINI OPERA PARS II, 2 TVRNHOLTI TYPOGRAPHI BREPOLS EDITORES PONTIFICII MCMLXX
SANCTI AVRELII AVGVSTINI CONTRA ACADEMICOS DE BEATA VITA DE ORDINE DE MAGISTRO DE LIBERO ARBITRIO TVRNHOLTI TYPOGRAPHI BREPOLS EDITORES PONTIFICII MCMLXX
SVMPTIBVS SVPPEDITANTE Svpremo Belgarvm Magistratv PVBLICAE INSTITVTIONI atqve Optimis Artibvs Praeposito EDITVM
CONTRA ACADEMICOS DE BEATA VITA DE ORDINE CVRA ET STVDIO W.M. GREEN
PREFACE This volume contains the earliest works of Augustine which have survived. They were written in the fall of 386, after he had resigned from his place as professor of rhetoric in Milan. Along with his mother, his brother, his son, and a cluster of friends, he withdrew from the city to a farm which had been placed at his disposal by his friend Verecun- dus. There they occupied their time partly in farm work, but chiefly in conversation on philosophical topics. Their words, we are told, were taken down by a notarius, or short- hand reporter, and then worked up by Augustine into the form of three treatises : Against the Academics, On the Happy Life, and On Order. These are dialogues in the manner of Cicero, each being dedicated to a friend of the author. The three books Against the Academics Augustine sent to his fellow-townsman Romanianus, a man of wealth who had helped him in his school days. He was now in Milan, troubled with business difficulties. The treatise On the Happy Life is dedicated to Manlius Theodorus, a cultured Neo- platonist of Milan, perhaps the one who supplied Augustine with certain books which were instrumental in his conversion to a Neoplatonic outlook. The dialogue On Order is addressed to Zenobius, a young man who had already engaged in discussions with Augustine on cosmic order, discussions never yet brought to a satisfactory conclusion. So, in response to a letter in verse from Zenobius which called for a full reply, Augustine sends this dialogue to him. Since the manuscripts of these works have twice been described in modem editions (by Knoll in CSEL 63, 1922 and by Green in Stromata Patristica et Mediaevdlia, II, 1956), I shall here be content to summarize the facts. Manuscripts older than the twelfth century are few; those of the twelfth century and later seldom contribute any readings of value not found in the older witnesses. The dialogues Contra Academicos and De Or dine are usually found together, while the De Beata Vita has an independent tradition. For the former there are two families of manuscripts, one (a) re- presented by P H R, manuscripts of the ninth century, and M, of the eleventh; the other (£) represented by T, of the eleventh century and S, of the twelfth, and also by a tenth- century corrector of R. For De Ordine there exists also a ninth century manuscript, A, which affords a third witness for the /3 text. All of these I have collated from photographic repro- ductions, and in the hope of achieving the greatest accuracy, I have rechecked my collations against those of Knoll. For dating and provenience, where reliable printed descriptions are lacking I have relied on the judgment of Dr. Bernhard
VIII PREFACE Bischoff of Munich, and hereby acknowledge my indebtedness to him. For the early existence of the /3 text there is a valuable witness in Eugippius, abbot of Lucullum, near Naples (c. 455- 535). In his huge collection of excerpts from Augustine there is one of considerable length from the De Or dine (2, 24-27), showing remarkable agreement with the 0 manuscripts. For establishing the text the testimony of the two fa- milies seems to be of about equal weight. There are obvious interpolations here and there in the 0 family, but these are insufficient to prove the general superiority of the rival text. In such a case the editor must rely on the context and on familiarity with the author’s usage. Such was the practice of the seventeenth century Benedictine editors, and I fre- quently find myself in agreement with them against later editors.
CONTRA ACADEMICOS LIBRI TRES
CONSPECTVS SIGLORVM H codex Harleianus 3039, saec. IX1 M codex Monacensis 14330, saec. XI P codex Parisinus 13369, saec. IX1 R codex Remensis 382, saec. IX2 Ra corrector eius, saec. X2 S codex Trecensis 40, vol. 1, saec. ХП T codex Trecensis 1085, saec. XI a consensus codicum H M P R fl consensus codicum S T, cui fere ubique consentit Rz /4 editio Maurinorum к editio Academiae Vindobonensis a Pio Knoll curata
CONTRA ACADEMICOS LIBRI TRES LIBER PRIMVS I. !♦ О utinam, Romaniane, hominem sibi aptum ita uicissim p. 249 uirtus fortunae repugnanti posset auferre, ut ab ea sibi auferri PL neminem patitur, iam tibi profecto iniecisset manus, suique 905 iuris te esse proclamans, et in bonorum certissimorum posses- v 3 5 sionem traducens ne prosperis quidem casibus seruire permit- teret. Sed quoniam ita comparatum est siue pro meritis nostris siue pro necessitate naturae, ut diuinum animum mortalibus inhaerentem nequaquam sapientiae portus accipiat, ubi neque aduersante fortunae flatu neque secundante moueatur, nisi eo 10 ilium ipsa uel secunda uel quasi aduersa perducat, nihil pro te nobis aliud quam uota restant, quibus ab illo cui haec curae sunt deo, si possumus, impetremus, ut te tibi reddat — ita enim facile reddet et nobis — sinatque mentem illam tuam, quae respirationem iam diu parturit, aliquando in auras uerae 15 libertatis emergere. Etenim fortasse quae uulgo fortuna nomi- natur occulto quodam ordine regitur nihilque aliud in rebus casum uocamus, nisi cuius ratio et causa secreta est, nihilque seu commodi seu incommodi contingit in parte, quod non con- PL ueniat et congruat uniuerso. Quam sententiam uberrimarum 906 20 doctrinarum oraculis editam remotamque longissime ab intel- lectu profanorum se demonstraturam ueris amatoribus suis ad quam te inuito philosophia pollicetur. Quam ob rem cum tibi v 4 tuo animo indigna multa accidunt, ne te ipse contemnas. Nam si diuina prouidentia pertenditur usque ad nos, quod minime 25 dubitandum est, mihi crede, sic tecum agi oportet, ut agitur. Nam cum tanta quantam semper admiror indole tua ab ineun- te adulescentia adhuc infirmo rationis atque lapsante uestigio humanam uitam errorum omnium plenissimam ingredereris, excepit te circumfluentia diuitiarum, quae illam aetatem atque 250 3° animum, quae pulchra et honesta uidebantur, auide sequen- I, 6/8 cf. Aug., Retract. i, i, 3. 9 cf. Cicero, Tusc. Disp. 5,2,5; Off. 2, 6,19. 11 cf. Verg., Aen. 6,128; cf. G. Pfligersdorfer, in La ciudad de Dios, 176, p. 128. 15/17 cf. Aug., Retract. 1,1, 2 ; Cicero, Acad. 1, 7, 29. 17/19 cf. Plotinus, Enn. 3, 2, 3. 23/25 cf. Aug., Ciu. Dei 10, 14; Plotinus, Enn. 3, 2, 13 ; Cicero, Nat. 2, 21,56. 29/30 cf. Verg., Georg. 1,124; cf. G. Pfligersdorfer, a.c., p. 466. Tit. : contra achadetnicos M T, achademicorum HP R, de achademicis J (cfr Retract. I, i, 1 : contra academicos uel de academicis') I, 3 manum Г p. 8 sapientiae] philosophiae Retract. 10 ipsa fortuna fl, fortuna ipsa ft 19 iam et fl 21 monstraturam fl
4 CONTRA ACADEMICOS I, i, 1-3 tem inlecebrosis coeperat absorbere gurgitibus, nisi inde te for- tunae illi flatus, qui putantur aduersi, eripuissent paene mer- gentem. 2* An uero si edentem te munera ursorum et numquam ibi 35 antea uisa spectacula ciuibus nostris theatricus plausus sem- per prosperrimus accepisset, si stultorum hominum, quorum inmensa turba est, conflatis et consentientibus uocibus ferreris ad caelum, si nemo tibi esse auderet inimicus, si municipales tabulae te non solum ciuium sed etiam uicinorum patronum PL 40 aere signarent, conlocarentur statuae, influerent honores, adde- 907 rentur etiam potestates, quae municipalem habitum super- crescerent, conuiuiis cotidianis mensae opimae struerentur, quod cuique esset necesse, quod cuiusque etiam deliciae siti- rent, indubitanter peteret, indubitanter hauriret, multa etiam 45 non petentibus funderentur, resque ipsa familiaris diligenter a tuis fideliterque administrata idoneam se tantis sumptibus paratamque praeberet, tu interea uiueres in aedificiorum ex- quisitissimis molibus, in nitore balnearum, in tesseris, quas honestas non respuit, in uenatibus, in conuiuiis, in ore clien- 50 tium, in ore ciuium, in ore denique populorum humanissimus liberalissimus mundissimus fortunatissimus iactareris, quis- quam tibi, Romaniane, beatae alterius uitae, quae sola beata V 5 est, quisquam quaeso mentionem facere auderet ? quisquam tibi persuadere posset non solum te felicem non esse sed eo 55 maxime miserum, quo tibi minime uidereris ? Nunc uero quam te breuiter admonendum tot et tanta quae pertulisti aduersa fecerunt. Non enim tibi alienis exemplis persuadendum est, quam fluxa et fragilia et plena calamitatum sint omnia, quae bona mortales putant, cum ita expertus sis, ut ex te ceteris 60 persuadere possimus. 3. Illud ergo, illud tuum, quo semper decora et honesta desi- ц 25 derasti, quo te liberalem magis quam diuitem esse maluisti, quo numquam concupisti esse potentior quam iustior, num- quam aduersitatibus improbitatibusque cessisti, illud ipsum, 65 inquam, quod in te diuinum nescio quo uitae huius somno utemoque sopitum est, uariis illis durisque iactationibus secre- ta prouidentia excitare decreuit. Euigila, euigila, oro te ; mul- tum, mihi crede, gratulaberis, qjiid paene nullis prosperitati- bus, quibus tenentur incauti, mundi huius tibi dona blandita 70 sunt, quae me ipsum capere moliebantur cotidie ista cantan- tem, nisi me pectoris dolor uentosam professionem abicere et 70/71 cf. Aug., Beata uita 4; Conf. 9, 2, 4; 9, 5, 13. 46 sumtibus P1 к 51 ut suesti fortunatissimus Д R2, fortunatissimus ut fuisti p. 59 ita ex aliqua parte bene Д p. 63/64 pisti esse usque improbitatibusque ces] от. a per bomoiotel.
CONTRA ACADEMICOS I, i, 3-ii, 5 5 in philosophiae gremium confugere coegisset. Ipsa me nunc in otio, quod uehementer optauimus, nutrit ac fouet, ipsa me penitus ab ilia superstitione, in quam te mecum praecipitem 75 dederam, liberauit. Ipsa enim docet et uere docet nihil omnino colendum esse totumque contemni oportere, quicquid morta- libus oculis cemitur, quicquid ullus sensus attingit. Ipsa ueris- simum et secretissimum deum perspicue se demonstraturam promittit et iam iamque quasi per lucidas nubes ostentare 80 dignatur. 4. In hac mecum studiosissime uiuit noster Licentius; ad earn totus a iuuenalibus inlecebris uoluptatibusque conuersus PL est ita, ut eum non temere patri audeam imitandum proponere. 908 Philosophia est enim, a cuius uberibus se nulla aetas queretur V 6 85 excludi. Ad quam auiudius retinendam et hauriendam quo te incitarem, quamuis tuam sitim bene nouerim, gustum tamen mittere uolui. Quod tibi suauissimum et, ut ita dicam, inducto- rium fore peto, ne frustra sperauerim. Nam disputationem, quam inter se Trygetius et Licentius habuerunt, relatam in 90 litteras tibi misi. Ilium enim quoque adulescentem quasi ad detergendum fastidium disciplinarum aliquantum sibi usur- passet militia, ita nobis magnarum honestarumque artium ardentissimum edacissimumque restituit. Pauculis igitur die- bus transactis posteaquam in agro uiuere coepimus, cum eos 95 ad studia hortans atque animans ultra quam optaueram para- tos et prorsus inhiantes uiderem, uolui temptare pro aetate quid possent, praesertim cum Hortensius liber Ciceronis iam eos ex magna parte conciliasse philosophiae uideretur. Ad- hibito itaque notario, ne aurae laborem nostrum discerperent, 100 nihil perire permisi. Sane in hoc libro res et sententias iUorum, mea uero et Alypii etiam uerba lecturus es. II. 5. Cum igitur omnes hortatu meo unum in locum ad hoc congregati essemus, ubi oportunum uisum est: Numquidnam dubitatis, inquam, uerum nos scire oportere ? — Minime, ait Trygetius ceterique se uultu ipso approbasse significauerunt.— 5 Quid, si, inquam, etiam non conprehenso uero beati esse pos- sumus, necessariam ueri conprehensionem arbitramini ? — Hie Alypius : Huius quaestionis, inquit, iudicem me tutius puto, cum enim iter mihi in urbem sit constitutum, oportet me onere alicuius suscipiendae partis releuari, simul quod facilius 10 iudicis partes quam cuiusquam defensionis cuipiam delegare V 7 possum. Quare dehinc pro alterutra parte ne a me quicquam 75/77 cf. Aug., Retract. i, i, 4. 98/99 cf. Verg., Aen. 9, 312. 79 contemni oportere] abiciendum Retract. quidquid p. к П, 10 defensoris p 11 quidquam д к
6 CONTRA ACADEMICOS I, ii, 5-iii, 7 expectetis. — Quod ei cum concessum esset ab omnibus et ego м 252 rogationem repetissem : Beati cevte, inquit Trygetius, esse ztolwmus, et si ad hanc rem possumus absque ueritate perue- 15 nire, quaerenda nobis ueritas non est. — Quid hoc ipsum ? inquam ; existimatisne beatos nos esse posse etiam non inuenta ueritate ? — Tunc Licentius : Possumus, inquit, si uerum quaeramus. — Hie cum ego ceterorum sententiam nutu flagi- tassem : Mouet me, inquit Nauigius, quod a Licentio dictum 20 est. Potest enim fortasse hoc ipsum esse beate uiuere, in ueri- tatis inquisitione uiuere. — Defini ergo, ait Trygetius, quid sit beata uita, ut ex eo colligam quid respondere conueniat. — Quid censes, inquam, esse aliud beate uiuere nisi secundum id quod in homine optimum est uiuere ? — Temere, inquit, uerba 25 non fundam; nam id ipsum optimum quid sit, definiendum mihi abs te puto. — Quis, inquam, dubitauerit nihil esse aliud hominis optimum quam earn partem animi, cui dominanti optemperare conuenit cetera quaeque in homine sunt ? Haec PL autem, ne aliam postules definitionem, mens aut ratio dici 909 30 potest. Quod si tibi non uidetur, quaere quomodo ipse definias uel beatam uitam uel hominis optimum. — Adsentior, inquit. 6. Quid ergo ? ut ad propositum, inquam, redeamus, uide- turne tibi non inuento uero beate posse uiui, si tantum quaera- tur ? — Repeto, inquit, sententiam illam meam : minime uide- 35 tur. — Vos, inquam, quid opinamini ? — Turn Licentius : Mihi prorsus, inquit, uidetur, nam maiores nostri, quos sapientes beatosque accepimus, eo solo, quod uerum quaerebant, bene beateque uixerunt. — Ago gratias, inquam, quod cum Alypio me iudicem fecistis, cui, fateor, inuidere iam coeperam. Quo- v 8 40 niam igitur alteri uestrum uidetur beatam uitam sola inuesti- gatione ueritatis, alteri non nisi inuentione posse contingere, Nauigius autem paulo ante ostendit in tuam, Licenti, partem se uelle transire, magnopere specto, quales sententiarum ues- trarum patroni esse possitis. Res enim magna est et diligenti 45 discussione dignissima. — Si res magna est, ait Licentius, magnos uiros desiderat. — Noli quaerere, inquam, praesertim in hac uilla, quod ubiuis gentium reperire difficile es, et potius explica, cur id quod abs te non temere, ut opinor, prolatum est et qua tibi ratione uideatur. Narfi et maximae res cum a paruis 50 quaeruntur, magnos eos solent efficere. III. 7. Quoniam te, inquit, uideo magno opere nos urgere, ut aduersum inuicem disputemus, quod te utiliter uelle confido, II, 13/14 Cicero, Ног/, frg. 36 Muller; cf. Aug., Trin. 13, 4, 7. 23/30 cf. Aug., Retract, i, i, 5. 43 magno opere P к expecto Д, exspecto p.
CONTRA ACADEMICOS I, in, 7-8 7 quaero, cur beatus esse non possit qui uerum quaerit, etiamsi minime inueniat. — Quia beatum, inquit Trygetius, uolumus 5 esse perfectum in omnibus sapientem. Qui autem adhuc quae- rit, perfectus non est. Hunc igitur quomodo asseras beatum, omnino non uideo. — Et ille : Potest apud te uiuere, inquit, auctoritas maiorum ? — Non omnium, inquit Trygetius. — Quorum tandem ? — Ille : Eorum scilicet, qui sapientes fue- 10 runt. — Turn Licentius : Cameades, inquit, tibi sapiens non uidetur ? — Ego, ait, Graecus non sum ; nescio Cameades iste qui fuerit. — Quid, inquit Licentius, de illo nostro Cicerone quid tandem existimas ? — Hie cum diu tacuisset : Sapiens fuit, inquit. — Et ille : Ergo eius de hac re sententia habet м 253 15 apud te aliquid ponderis ? — Habet, inquit. — Accipe igitur quae sit; nam earn tibi excidsse arbitror. Placuit enim Ciceroni nostro beatum esse, qui ueritatem inuestigat, etiamsi ad eius inuentionem non ualeat peruenire. — Vbi hoc, inquit, Cicero dixit ? — Et Licentius: Quis ignorat eum adfirmasse uehemen- 20 ter nihil ab homine percipi posse nihilque remanere sapienti V 9 nisi diligentissimam inquisitionem ueritatis, propterea quia, si incertis rebus esset assensus, etiamsi fortasse uerae forent, liberari errore non posset, quae maxima est culpa sapientis ? Quam ob rem si et sapientem necessario beatum esse creden- 25 dum est et ueritatis sola inquisitio perfectum sapientiae munus PL est, quid dubitamus existimare beatam uitam etiam per se ipsa 910 inuestigatione ueritatis posse contingere ? 8. Turn ille : Licetne tandem ad ea, quae temere concessa sunt, rursum redire ? — Hie ego: Illi hoc non solent concedere, 30 inquam, quos ad disputandum non inueniendi ueri cupiditas sed ingenii iactantia puerilis inpellit. Itaque apud me, praeser- tim cum adhuc nutriendi educandique sitis, non solum concedi- tur sed etiam in praeceptis habeatis uolo ad ea uos discutienda redire oportere, quae concesseritis incautius. — Et Licentius : 35 Non paruum in philosophia profectum puto, inquit, cum in conparatione recti uerique inueniendi contemnitur a disputan- te uictoria. Itaque libenter obsequor praeceptis et sententiae tuae et Trygetium ad id, quod temere se concessisse arbitratur — res enim mei iuris est — redire permitto. — Turn Alypius : 40 Suscepti a me officii nondum partes esse uosmetipsi mecum recognoscitis. Sed quoniam iam dudum disposita profectio interrumpere me conpellit, pro meo quoque munere gemina- III, 3/4 cf. Aug., Beata uita 4, 25 ; Stoicorum Veterum Fragmenta Ш, 151 frg. 572. 16/23 Cicero, Hart. frg. 101 Muller. 37/39 cf. Cicero, Hort. frg. 60. Ш, 7 uiuere] uincere 0 23 ab errore M S p. 41 id iam Д R* д
8 CONTRA ACADEMICOS I, iii, 8-9 tam sibi potestatem particeps mecum iudicii non renuet usque in reditum meum ; uideo enim hoc uestrum certamen longius 45 progressurum. — Et cum discessit : Quid, inquit Licentius, temere concesseras ? profer. — Et ille : Temere dedi, inquit, Ciceronem fuisse sapientem. — Ergone Cicero sapiens non fuit, a quo in latina lingua philosophia et inchoata est et perfecta ? — Etsi concedam, inquit, esse sapientem, non omnia tamen 50 eius probo. — Atqui oportet multa eius alia refellas, ut non V10 inpudenter hoc, de quo agitur, improbare uidearis. — Quid, si hoc solum non recte ilium sensisse adfirmare paratus sum ? Vestra, ut opinor, nihil interest, nisi cuius ponderis ad id quod uolo adserendum rationes adferam. — Perge, inquit ille. — 55 Quid enim, inquit, audeam contra eum, qui se Ciceronis aduer- sarium profitetur ? 9. Hie Trygetius : Volo attendas, ait, tu iudex noster, quern ad modum superius beatam uitam definieris ; dixisti namque eum beatum esse, qui secundum earn partem animi uiuit, quam 60 ceteris conuenit imperare. Tu autem, Licenti, uolo uel nunc mihi concedas — iam enim libertate, in quam maxime nos uin- dicaturam se philosophia pollicetur, iugum illud auctoritatis excussi — perfectum non esse, qui adhuc ueritatem requirat. — Turn ille post diuturnum silentium: Non concedo, inquit. — 65 Et Trygetius : Cur quaeso ? explica. Istic sum enim et aueo audire, quo pacto possit et perfectus homo esse et adhuc quae- rere ueritatem. — Hie ille : Qui ad finem, inquit, non peruenit, fateor, quod perfectus non sit. Veritatem autem illam solum deum nosse arbitror aut forte hominis animam, cum hoc cor- 254 70 pus, hoc est tenebrosum carcerem, dereliquerit. Hominis au- tem finis est perfecte quaerere ueritatem; perfectum enim quaerimus, sed tamen hominem. — Et Trygetius : Non igitur potest beatus esse homo. Quomodo enim, cum id quod magno- pere concupiscit adsequi nequeat ? Potest autem homo beate PL 75 uiuere, si quidem potest secundum earn partem animi uiuere, 9” quam dominari in homine fas est. Potest igitur uerum inue- nire. Aut colligat se et non concupiscat uerum, ne, cum id ad- sequi non potuerit, necessario miser sit. — At hoc ipsum est beatum hominis, ait ille, perfecte quaerere ueritatem; hoc enim 80 est peruenire ad finem, ultra ^uem non potest progredi. Quis- quis ergo minus instanter quam oportet ueritatem quaerit, is ad finem hominis non peruenit; quisquis autem tantum, quan- tum homo potest ac debet, dat operam inueniendae ueritati, V и 70 cf. Verg., Aen. 6, 734. 76/76 cf. Cicero, Rep. 1, 60. 43 43 rennuet H P1 R к 46 discessisset Д M2 Ra p 48 incoata P1 Г1 к 51 inprobare H2 к, probare H1 P1 R1 65 et1] от. а к abeo R, habeo HMPS, adeo Г 73/74 magno opere P к 83 ueritatis a is etiamsi fl p
CONTRA ACADEMICOS I, iii, 9-iv, 11 9 etiamsi earn non inueniat, beatus est; totum enim facit, quod 85 ut faciat, ita natus est. Inuentio autem si defuerit, id deerit quod natura non dedit. Postremo cum hominem necesse sit aut beatum esse aut miserum, nonne dementis est eum, qui dies noctesque quantum potest instat inuestigandae ueritati, mise- rum dicere ? Beatus igitur erit. Deinde ilia definitio mihi, ut 90 arbitror, uberius suffragatur ; nam si beatus est, sicuti est, qui secundum earn partem animi uiuit, quam regnare ceteris con- uenit, et haec pars ratio dicitur, quaero, utrum non secundum rationem uiuat qui quaerit perfecte ueritatem. Quod si absur- dum est, quid dubitamus beatum hominem dicere sola ipsa 95 inquisitione ueritatis ? IV. 10. Mihi, ait ille, nec secundum rationem uiuere nec beatus omnino quisquis errat uidetur. Errat autem omnis, qui semper quaerit nec inuenit. Vnde tibi unum e duobus mon- strandum est, aut errantem beatum esse posse aut eum, qui 5 quod quaerit numquam inuenit, non errare. — Hie ille: Beatus errare non potest. Et cum diu siluisset: Non autem errat, in- quit, cum quaerit, quia ut non erret quaerit. — Et Trygetius : Vt non erret quidem, inquit, quaerit, sed errat, cum minime inuenit. Ita autem tibi profuturum putasti, quod errare non 10 uult, quasi nemo erret inuitus aut quisquam omnino erret nisi inuitus. — Turn ego, cum ille diu cunctaretur quid responde- ret : Definiendum uobis est, inquam, quid sit error; facilius enim eius fines potestis uidere, in quern iam penitus ingressi estis. — Ego, inquit Licentius, definire aliquid idoneus non 15 sum, quamuis errorem definire sit facilius quam finire. — Ego, ait ille, definiam, quod mihi facillimum est non ingenio, sed causa optima. Nam errare est utique semper quaerere, num- quam inuenire. — Ego, inquit Licentius, si uel istam definitio- nem facile possem refellere, iam dudum causae meae non de- 20 fuissem. Sed quoniam aut res ipsa per se ardua est aut ita mihi apparet, peto a uobis, ut usque in crastinam lucem quaes- tio differatur, si nihil hodie quod respondeam reperire potuero, V12 cum id sedulo mecum ipse uoluam. — Quod cum concedendum putarem non renuentibus ceteris, deambulatum ire surreximus 25 nobisque inter nos multa uariaque sermocinantibus ille in cogitatione defixus fuit. Quod cum frustra esse sensisset, rela- xare animum maluit et nostro se miscere sermoni. Postea cum aduesperasceret, in eundem conflictum redierant; sed modumPL9i2 imposui persuasique, ut in alium diem differri paterentur. /* 255 jo Inde ad balneas. 11. Postridie autem cum consedissemus : Proferte, inquam, quod heri coeperatis. — Turn Licentius : Distuleramus, inquit, IV, 3 unum iam 0 /4 9/10 non uult] ille non uult 0 /4 24 rennuentibus H P1 R к 21 cum iam Д ц XXIX
10 CONTRA ACADEMICOS I, iv, 11-12 disputationem, nisi fallor, rogatu meo, cum erroris definitio dif- ficillima mihi esset. — Hie plane, inquam, non erras, quod ut 55 tibi omen sit ad reliqua, libenter optauerim. — Audi ergo in- quit, quod heri etiam, nisi intercessisses, protulissem. Error mihi uidetur esse falsi pro uero approbatio. In quern nullo pacto incidit, qui ueritatem quaerendam semper existimat; falsum enim probare non potest, qui probat nihil; non igitur 40 potest errare. Beatus autem esse facillime potest; nam ne lon- gius abeam, si nobis ipsis, ut heri licuit, cotidie uiuere liceret, nihil mihi occurrit, cur nos beatos appellare dubitaremus. Viximus enim magna mentis tranquillitate ab omni corporis labe animum uindicantes et a cupiditatium facibus longissime 45 remoti, dantes, quantum homini licet, operam rationi, hoc est secundum diuinam illam partem animi uiuentes, quam beatam esse uitam hesterna inter nos definitione conuenit; atqui, ut opinor, nihil inuenimus, sed tantummodo quaesiuimus uerita- tem. Potest igitur sola inquisitione ueritatis, etiamsi earn in- 50 uenire minime possit, homini beata uita contingere. Nam V15 definitio tua uide quanta facilitate excludatur notione com- muni. Etenim errare esse dixisti semper quaerere et numquam inuenire. Quid, si quisquam nihil quaerat et interrogatus uerbi gratia, utrumnam modo dies sit, temere statimque noctem esse 55 opinetur atque respondeat, nonne tibi uidetur errare ? Hoc igitur erroris genus uel immanissimum non conplexa est defini- tio tua. Quid, si etiam non errantes conplexa est, potestne definitio ulla esse uitiosior ? Nam si quis Alexandriam quaerat et ad earn recto pergat itinere, non opinor potes eum errantem 60 uocare. Quid, si eandem uiam uariis impeditus causis longo agat tempore et in ea morte praeueniatur, nonne et semper quaesiuit et numquam inuenit nec errauit tamen ? — Non, inquit ille, semper quaesiuit. 12. Recte dicis, ait Licentius, et bene admones. Inde enim 65 prorsus nihil ad rem pertinet definitio tua ; non enim ego bea- tum esse dixi, qui semper quaerat ueritatem. Quod ne fieri qui- dem potest, primo quia non semper homo est, deinde quia non ex quo tempore incipit esse homo, ex eo iam potest aetate im- pediente uerum quaerere. Aut si semper id putas dicendum, si 70 nihil temporis, quo iam quaefere potest, perire patitur, rursus tibi Alexandriam redeundum est. Fac enim quemquam, ex quo tempore iter agere uel aetate uel negotio sinitur, pergere occipere illam uiam atque, ut supra dixi, cum deuiet nusquam, IV, 34/35 cf. Aug., Retract. i, 1,6. 36/37 cf. Cicero, Acad. 2, 20, 66. 43/ 44 cf. Verg., Aen. 6, 746. 44/45 cf. Cicero, Tusc. 1, 4, 4. 44 cupiditatum f! M p. 47 atque H p 57 potest ft P к 60 impeditus] im- pediments HP R к, impediment M 68 ex] от. P к 73 accipere ДНМ P2
CONTRA ACADEMICOS I, iv, 12-v, 14 11 antequam perueniat, tamen uita excedere, multum profecto 75 errabis, si tibi errasse iste uidebitur, quamuis omni quo potuit tempore nec quaerere desierit nec inuenire potuerit quo perge- bat. Quam ob rem si et mea descriptio uera et secundum earn non errat ille, qui perfecte quaerit, quamuis non inueniat ueri- PL tatem, beatusque est ob earn rem, quod secundum rationem 913 80 uiuit, tua uero definitio et frustrata est et, si non esset, nihil earn curare deberem, si ex eo solum, quod ego definiui, satis V14 causa firmata est, cur quaeso nondum est ista inter nos quaes- tio dissoluta ? V. 13. Hie Trygetius : Dasne, inquit, sapientiam rectam uiam esse uitae ? — Do, inquit, sine dubio; sed tamen uolo mihi sapientiam definias, ut sciam, utrum quae mihi eadem tibi ц 256 esse uideatur. — Et ille : Parum tibi, ait, uidetur definita hoc 5 ipso, quod nunc interrogatus es ? etiam quod uolui concessisti. Si enim non fallor, recta uia uitae sapientia nominatur. — Turn Licentius : Nihil mihi tarn ridiculum quam ista definitio uide- tur, inquit. — Fortasse, ait ille ; pedetemtim tamen quaeso, ut ratio praeueniat risum tuum ; nihil enim est foedius risu inri- josione dignissimo. — Quid enim, ait ille, nonne fateris uitae mortem esse contrariam ? — Fateor, ait. — Mihi igitur, inquit ille, uia uitae nulla magis uidetur quam ea, qua quisque pergit, ne in mortem incidat. — Adsentiebatur Trygetius. — Ergo si uiator quispiam deuerticulum uitans, quod a latronibus obsi- 15 deri audierit, recta ire pergat atque ita euadat interitum, nonne et uiam uitae et rectam secutus est ? Et earn sapientiam nomin at nemo ? Quomodo igitur omnis recta uitae uia sapientia est ? — Concessi enim esse, sed non solam. — Defi- nitio autem nihil conplecti debuit, quod esset alienum. Itaque 20 rursus defini, si placet : quid tibi uidetur esse sapientia ? 14. Diu ille tacuit; deinde : En, inquit, iterum definio, si hoc tu numquam finire statuisti. Sapientia est uia recta, quae ad ueritatem ducat. — Similiter et hoc, inquit ille, refellitur; nam cum apud Vergilium Aeneae dictum est a matre : 25 perge modo et, qua te ducit uia, dirige gressum, sequens hanc uiam ad id, quod dictum erat, id est ad uerum, peruenit. Contende, si placet, ubi pedem ille incedens posuit, sapientiam posse dici; quamquam stulte prorsus istam des- V15 criptionem tuam conor effringere; nam causam meam nulla 30 plus adiuuat. Etenim sapientiam non ipsam ueritatem, sed uiam, quae ad earn ducat, esse dixisti. Quisquis ergo hac utitur V, 1/2 cf. Cicero, Tusc. 1, 1,1. 28 cf. Verg., Aen. 1, 401. 81 solo fl M V, 6 nisi enim fallor non falso 0 R2 20 uideatur 0 R2
12 CONTRA ACADEMICOS I, v, 14-vi, 16 uia, sapisntia profecto utitur, et qui sapientia utitur, sapiens sit necesse est; sapiens igitur erit ille, qui perfecte quaesierit ueritaten, etiamsi ad earn nondum peruenerit. Nam uia, quae 35 ducit adueritatem, nulla, uti opinior, intellegitur melius quam diligens inquisitio ueritatis. Нас igitur sola uia utens iam iste sapiens erit. Et nemo sapiens miser; omnis autem homo aut miser aut beatus : beatum igitur faciet non tantum inuentio, sed ipsa per se inuestigatio ueritatis. 40 15. Turn ille arridens : Merit© mihi, inquit, ista contingunt, dum aduersario in re non necessaria fidenter assentior ; quasi uero ego sim magnus definitor aut quicquam in disputando magis superuacaneum puto. Quis enim modus erit, si ego rur- sus uelim definiri abs te aliquid et rursus eiusdem definitionis 45 uerba et consequentium item singillatim omnia fingens, quod PL nihil intdlegam, definiri flagitem ? Nam quid planissimum non 9*4 meo iure definiri cogam, si iure a me sapientiae definitio postu- latur ? Ciius enim uerbi in animis nostris apertiorem notionem natura esse uoluit quam sapientiae ? Sed nescio quo modo, 50 cum mentis nostrae ueluti portum notio ipsa reliquerit et uer- borum sibi quasi uela tetenderit, occurrent statim calumnia- rum mill? naufragia. Quam ob rem aut definitio sapientiae ne requirattr aut iudex noster in eius patrocinium dignetur des- cendere. — Turn ego, cum iam stilum nox impediret et quasi 55 de integn magnum quiddam disserendum uiderem oboriri, in alium dbm distuli. Nam disputare coeperamus sole iam in occasum declinante diesque paene totus cum in rebus rusticis ordinandis turn in recensione primi libri Vergilii peractus fuit. VI. 16 Deinde mox ut inluxit — ita enim res erant pridie 257 constitute, ut largum esset otium — statim peragendum ne- v 16 gotium sisceptum est. Turn ego : Heri postulasti, inquam, Trygeti, it a iudicis munere ad sapientiae patrocinium descen- 5 derem, qiasi uero quemquam in sermone uestro aduersarium sapientia pateretur aut ullo defendente ita laboraret, ut maius imploran deberet auxilium. Nam neque inter uos aliud quae- rendum latum est quam quid sit sapientia — in quo earn uestrum leuter oppugnat, quia uterque desiderat — neque si 10 tu in deftiienda sapientia defecisse te putas, propterea reliqua defensiore sententiae tuae tibi, deserenda est. Itaque a me nihil alitd habebis quam definitionem sapientiae, quae nec mea nec noua est, sed et priscorum hominum et quam uos miror non recordari. Non enim nunc primo auditis sapientiam 15 esse rerun humanarum diuinarumque scientiam. VI, 14/18 Cicero, Off. 2, 2, 5 ; Tusc. 4, 26, 57. 35 uti] ut 37 et] at 0 R2 42 sum P к quidquam ц к VI, 3 poiulastis H M P к в ullo] te earn 0
CONTRA ACADEMICOS I, vi, 17-18 13 17. Hie Licentius, quem post istam definitionem diua puta- bam quaesiturum esse quod diceret, subiecit statim : Cur ergo non, quaeso, sapientem uocamus flagitiosissimum ilium homi- nem, quem ipsi bene nouimus per innumera scorta solere dis- 20 solui, Albicerium dico ilium, qui apud Karthaginem multos annos consulentibus mira quaedam et certa respondit ? Innu- merabilia commemorare possem, nisi et apud eos loquerer, qui experti sunt, et paucis nunc satis sit ad id quod uolo. Nonne cochlearium — mihi autem dicebat — cum domi non inuenire- 25 tur, tuo iussu percontatus non solum quid quaereretur uerum etiam nominatim, cuius res esset et ubi lateret, citissime ueris- simeque respondit ? Item me praesente — omitto illud, quod in eo quod rogabatur nihil omnino falsus est, sed cum puer, qui nummos ferebat, certam eorum partem, cum ad eum per- 30 geremus, furatus esset, omnes sibi numerari iussit coegitque ilium ante oculos nostros quos abstulerat reddere, priusquam V17 omnino ipse aut eosdem nummos uidisset aut quantum sibi allatum fuerit audisset e nobis. 18. Quid, quod doctissimum et clarissimum uirum Flaccia- PL 35 num mirari solitum esse abs te accepimus, qui cum de fundo 915 emendo esset locutus, ad ilium diuinum rem ita detulit, ut quid egisset, si potis esset, ediceret ? Atque ille statim non modo negotii genus sed etiam, in quo ille uehementer clamabat ad- mirans, ipsum fundi nomen pronuntiauit, cum ita esset absur- 40 dum, ut uix eius Flaccianus ipse meminisset. Iam illud sine stupore animi non queo dicere, quod amico nostro, discipulo tuo, sese uolenti exagitare flagitantique insolenter, ut diceret, quid secum ipse tacitus uolueret, Vergilii uersum eum cogitare respondit. Cum ille obstupefactus negare non posset, perrexit 45 quaerere, quisnam uersus esset; nec Albicerius, qui gramma- tici scholam uix transiens uidisset aliquando, uersum ipsum securus et garrulus canere dubitauit. Num igitur aut res huma- nae non erant, de quibus ille consulebatur, aut sine rerum diuinarum scientia tarn certa consulentibus et uera respondit ? 50 At utrumque absurdum est. Nam et humanae res nihil sunt aliud quam res hominum, ut argentum nummi fundus pos- tremo ipsa etiam cogitatio, et res diuinas quis non recte arbi- tretur esse, per quas homini diuinatio ipsa contingit ? Sapiens м 258 ergo fuit Albicerius, si sapientiam rerum humanarum diuina- 5 5 rumque scientiam ilia definitione concedimus. 34 cf. Aug., Ciu. Dei 18, 23. 20 carthaginem HR 23 sit] sit uti /3 33 e] a H2 M 38 uehementius fi 46 scolam codd. 47 non dubitauit a
14 CONTRA ACADEMICOS I, vii, 19-20 VII. 19. Hie ille : Primo, inquit, ego scientiam non appello, in qua ille, qui earn profitetur, aliquando fallitur. Scientia enim non solum conprehensis sed ita conprehensis rebus constat, ut neque in ea quisquam errare nec quibuslibet aduersantibus in- 5 pulsus nutare debeat. Vnde uerissime a quibusdam philosophis dicitur in nullo earn posse nisi in sapiente inueniri, qui non mo- do perfectum habere debet id, quod tuetur ac sequitur, uerum etiam inconcussum tenere. Scimus autem ilium, quern comme- V18 morasti, multa saepe false dixisse, quod non solum aliis mihi 10 referentibus comperi sed praesens aliquando ipse percepi. Eumne igitur scientem uocem, cum saepe falsa dlxerit, quern non uocarem, si cunctanter uera dixisset ? Hoc me de aruspici- bus et de auguribus et de his omnibus, qui sidera consulunt, et de coniectoribus dixisse putatote aut aliquem ex hoc genere 15 hominum proferte, si potestis, qui consultus numquam de responsis suis dubitauerit, numquam postremo falsa responde- nt. Nam de uatibus nihil mihi puto esse laborandum, qui men- te loquuntur aliena. 20. Deinde res humanas esse ut concedam res hominum, 20 quidquam tu existimas nostrum esse, quod nobis uel dare uel PL eripere casus potest ? Aut cum rerum humanarum scientia 916 dicitur, ea dicitur, qua quisque nouit uel quot uel quales fun- dos habeamus, quid auri, quid argenti, quid denique alienorum carminum cogitemus ? Illa est humanarum rerum scientia, 25 quae nouit lumen prudentiae, temperantiae decus, fortitudinis robur, iustitiae sanctitatem. Haec enim sunt, quae nullarn fortunam metuentes uere nostra dicere audemus; quae si Albicerius ille didicisset, numquam, mihi crede, tam luxuriose deformiterque uixisset. Quod autem dixit, quern uersum uolue- 30 ret animo ille, a quo consulebatur, neque hoc puto inter res nostras esse numerandam, non quo negem honestissimas disci- plinas ad possessionem quandam nostri animi pertinere, sed quia uersum alienum etiam inperitissimis canere ac pronun- tiare concessum est. Ideo talia cum in memoriam nostrum 35 incurrerint, non mirum, si sentiri possunt ab huius aeris ani- malibus quibusdam uilissimis, quos daemonas uocant, a quibus nos superari acumine ac subtilitate sensuum posse concedo, ratione autem nego, atque id fieh nescio quo modo secretissimo atque a nostris sensibus remotissimo. Non enim, si miramur 40 apiculam melle posito nescio qua sagacitate, qua hominem VII, 7 cf. Cicero, Acad. 2, 9, 27. VII, 1 hie ego pritno inquam 0 R2 4 quis umquam 0 R2 g 7 perceptum Д R2 д 14 coniectoribus somniorum Д R2 p 30 a quo] quo M P R к
CONTRA ACADEMICOS I, vii, 21-viii, 22 15 uincit, undeunde aduolare, ideo earn nobis praeponere aut V19 saltern comparare debemus. 21. Itaque uellem magis iste Albicerius ab eo, qui discere cu~ peret, interrogatus ipsa metra docuisset uel coactus a quopiam 45 consultorum de re sibi statim proposita uersus proprios ceci- nisset. Quod eundem Flaccianum saepe dixisse soles comme- morare, cum illud diuinationis genus magna mentis altitudine derideret atque despiceret idque nescio cui abiectissimae ani- mulae — sic enim dicebat — tribueret, quo ille quasi spiritu 50 admonitus uel inflatus haec respondere solitus esset. Quaere- bat enim uir ille doctissimus ab his, qui talia mirarentur, num ц 259 grammaticam uel musicam uel geometricam posset Albicerius docere. Quis autem ilium nosset et non istorum omnium impe- ritissimum fateretur ? Quam ob rem ad extremum hortabatur, 55 ut animos suos hi, qui talia didicissent, illi diuinationi sine dubitatione praeferrent darentque operam his disciplinis in- struere atque adminiculare suam mentem, quibus aeriam istam inuisibilium animantium naturam transilire et earn super- euolare contingeret. VIII. 22. Iam res diuinae cum omnibus concedentibus melio- res augustioresque multo quam humanae sint, quo pacto eas ille adsequi poterat, qui quid esset ipse nesciebat, nisi forte existimans sidera, quae cotidie contemplamur, magnum quid- 5 dam esse in comparatione uerissimi et secretissimi dei, quem raro fortasse intellectus, sensus autem nullus attingit ? Haec autem praesto sunt oculis nostris. Nec ista igitur sunt ilia diuina, qualia se sola scire sapientia profitetur; cetera autem, quibus isti nescio qui diuinantes ueladuanamiactantiamuelad 10 quaestum abutuntur, prae sideribus profecto uiliora sunt. Non PL igitur Albicerius rerum humanarum ac diuinarum scientiae 917 particeps fuit frutraque abs te isto modo definitio nostra temp- V 20 tata est. Postremo cum quicquid praeter res humanas atque diuinas est, nos uilissimum ducere et omnino contemnere opor- 15 teat, quaero, in quibus rebus quaerat tuus ille sapiens uerita- tem. — In diuinis, ait ille ; nam uirtus etiam in homine sine dubitatione diuina est. — Has igitur Albicerius iam sciebat, quas tuus sapiens semper inquiret ? — Turn Licentius : Diui- nas, ait, et ille nouerat, sed non eas, quae sa sapiente quaeren- 20 dae sunt. Quis enim non euertat omnem loquendi consuetudi- nem, si ei diuinationem concedat, adimat res diuinas, e quibus diuinatio nominata est ? Quare ilia uestra definitio, nisi fallor, nescio quid aliud, quod ad sapientiam non pertineret, inclusit. 41 unde a 52 geometriam p Parisians 16725 VIU, 4 existimas Д R2 д 5 conparatione P к
i6 CONTRA ACADEMICOS I, viii, 23-ix, 24 23. Turn Trygetius : Defmitionem istam, inquit, defendet, si 25 libebit, ille qui protulit. Nunc mihi tu responde, ut tandem ad id quod agitur ueniamus. — Istic sum, inquit ille. — Dasne, ait, Albicerium scisse uerum ? — Do, inquit. — Melior igitur tuo sapiente. — Nulio modo, ait ille; nam quod genus veri sapiens requirit, non solum ille delirus ariolus sed ne ipse qui- 30 dem sapiens, dum in hoc corpore uiuit, adsequitur. Quod ta- men tantum est, ut multo sit praestabilius hoc semper quae- rere quam illud aliquando inuenire. — Necesse est, ait Tryge- tius, ut mihi in angustiis definitio ilia subueniat. Quae si prop- terea tibi uitiosa uisa est, quia complexa est eum, quern non 35 possumus uocare sapientem, quaero, utrum earn probes, si sapientiam rerum humanarum diuinarumque scientiam dica- mus, sed earum, quae ad beatam uitam pertineant. — Est, inquit ille, et ista sapientia sed non sola. Vnde superior defini- tio inuasit alienum, haec autem proprium deseruit; quare ilia 4° auaritiae, ista stultitiae coargui potest. Etenim ut iam ipse explicem definitione quod sentio, sapientia mihi uidetur esse rerum humanarum et diuinarum, quae ad beatam uitam per- tineant, non scientia solum sed etiam diligens inquisitio. Quam V 21 descriptionem si partiri uelis, prima pars, quae scientiam tenet, 45 dei est, haec autem, quae inquisitione contenta est, hominis. Illa igitur deus, hac autem homo beatus est. — Turn ille : 260 Miror, inquit, sapientem tuum quomodo asseris frustra operam consumere. — Quomodo, inquit Licentius, frustra, cum tanta mercede conquirat ? nam hoc ipso, quo quaerit, sapiens est, et 50 quo sapiens, eo beatus, cum ab omnibus inuolucris corporis mentem quantum potest euoluit et se ipsum in semet ipsum colligit, cum se non permittit cupiditatibus laniandum, sed in se atque in deum semper tranquillus intenditur, ut et hie, quod beatum esse supra inter nos conuenit, ratione perfruatur et 55 extremo die uitae ad id quod concupiuit adipiscendum repe- riatur paratus fruaturque merito diuina beatitudine, qui hu- mana sit ante perfruitus. IX. 24. Turn ego, cum Trygetius quid sibi esset responden- PL dum diu quaereret : Non puto, inquam, Licenti, etiam huic 918 argumenta defutura, si eum otiose quaerere permittamus. Quid enim ei quouis loco defuit ad respondendum ? Nam 5 primo ipse intulit, quoniam de beata uita quaestio nata est et beatum solum necesse est esse sapientem, si quidem stultitia etiam stultorum iudicio misera est, perfectum sapientem esse 26 responde] uolo respondeas Д p 38 sed] et M P R к 40 ista stultitiae] от. a 48 frustra operam consumere P R p к 48/49 tantam mercedem Parisi- nus 16725 p in marg. 67 perfructus H2 R T p IX, 1 sibi esset] sit H R к
CONTRA ACADEMICOS I, ix, 24-25 17 debere, non autem perfectum esse qui adhuc uerum quid sit inquirit, unde ne beatum quidem. Cui loco tu cum molem auc- 10 toritatis obiceres, modeste aliquantum Ciceronis nomine per- turbatus tamen se statim erexit et generosa quadam contu- macia in uerticem libertatis exsiluit rursumque arripuit quod erat de manibus uiolenter excussum quaesiuitque abs te, utrum tibi perfectus qui adhuc quaereret uideretur, ut, si fate- 15 reris non esse perfectum, ad caput recurreret demonstraretque, si posset, per illam definitionem perfectum esse hominem, qui secundum legem mentis uitam gubemaret, ac per hoc beatum V 22 nisi perfectum esse non posse. Quo te laqueo cum expedisses cautius, quam putabam, et perfectum hominem esse diceres 20 inquisitorem diligentissimum ueritatis ipsaque ilia definitione, qua beatam uitam illam demum esse dixeramus, quae secun- dum rationem ageretur, tu praefidentius apertiusque pugnas- ses, ille tibi plane reposuit; nam occupauit praesidium tuum, unde pulsus omnino summam rerum amiseras, ni te indutiae 25 reparassent. Vbi enim arcem locauerunt Academici, quorum tueris sententiam, nisi in erroris definitione ? Quae tibi nisi noctu fortasse per somnium rediret in mentem, iam quid res- ponderes non habebas, cum in exponenda Ciceronis sententia id ipsum tu ipse ante commemoraueris. Deinde uentum est ad 30 definitionem sapientiae, quam cum tanta calliditate labefac- tare conareris, ut tua furta nec ipse auxiliator tuus Albice- rius fortasse comprehenderet, quanta tibi uigilantia, quantis uiribus restitit, quam te paene inuoluit atque depressit, nisi te postremo tua definitione noua tutareris diceresque humanam 35 esse sapientiam inquisitionem ueritatis, ex qua propter animi tranquillitatem beata uita contingeret! Huie iste sententiae non respondebit, praesertim si in proroganda diei uel parte, quae restat, reddi sibi gratiam postulabit. 25. Sed, ne longum faciamus, iam, si placet, sermo iste clau- 40 datur, in quo immorari etiam superfluum puto. Tractata enim res est pro suscepto negotio satis; quae post pauca omnino /* 261 posset uerba finiri, nisi exercere uos uellem neruosque uestros et studia, quae mihi magna cura est, explorare. Nam cum insti- tuissem uos ad quaerendam ueritatem magnopere hortari, 45 coeperam ex uobis quaerere, quantum in ea momenti poneretis; omnes autem posuistis tantum, ut plus non desiderem. Nam cum beati esse cupiamus, siue id fieri non potest nisi inuenta V 23 siue non nisi diligenter quaesita ueritate, postpositis ceteris PL omnibus rebus nobis, si beati esse uolumus, perquirenda est. 919 50 Quam ob rem iam istam, ut dixi, disputationem terminemus IX, 26/28 cf. supra, I, iv, n, 1. 31/37. 18 a quo Д R2 /4 31/32 furta usque Abbicerius] от. a
i8 CONTRA ACADEMICOS I, ix, 25-II, i, 1 et relatam in litteras mittamus, Licenti, potissimum patri tuo, д 262 cuius erga philosophiam iam prorsus animum teneo. Sed adhuc quae admittat quaero fortunam. Incendi autem in haec studia uehementius poterit, cum te ipsum iam mecum sic uiuere non PL 55 audiendo solum uerum etiam legendo ista cognouerit. Tibi 920 autem, si, ut sentio, Academici placent, uires ad eos defenden- dos ualidiores para; nam iHos ego accusare decreui. — Quae cum essent dicta, prandium paratum esse nuntiatum est atque surreximus. LIBER SECVNDVS 1.1. Si quam necesse est disciplina atque scientia sapientiae ц 261 uacuum esse non posse sapientem, tarn earn necesse esset inue- PL nire, dum quaeritur, omnis profecto Academicorum uel calum- 919 nia uel pertinacia uel peruicacia uel, ut ego interdum arbitror, 5 congrua illi tempori ratio simul cum ipso tempore et cum ipsius Cameadis Ciceronisque corporibus sepulta foret. Sed quia siue uitae huius multis uariisque iactationibus, Romaniane, ut in eodem te probas, siue ingeniorum quodam stupore uel socordia uel tarditate torpentium siue desperatione inueniendi — quia 10 non quam facile oculis ista lux, tarn facile mentibus sapientiae sidus oboritur — siue etiam, qui error omnino populorum est, falsa opinione inuentae a se ueritatis nec diligenter homines quaerunt, si qui quaerunt, et a quaerendi uoluntate auertun- tur, euenit, ut scientia raro paucisque proueniat, eoque fit, ut 15 Academicorum arma, quando cum eis ad manus uenitur, nec mediocribus uiris sed acutis et bene eruditis inuicta et quasi V 24 Vulcania uideantur. Quam ob rem contra illos fluctus procel- lasque fortunae cum obnitendum remis qualiumcumque uirtu- tum turn in primis diuinum auxilium omni deuotione atque 20 pietate implorandum est, ut intentio constantissima bonorum studiorum teneat cursum suum, a quo earn nullus casus excu- tiat, quominus illam philosophiae tutissimus iucundissimus- que portus accipiat. Haec prima tua causa est; hinc tibi metuo, hinc te cupio liberari, hinc, si modo dignus sim, qui 25 impetrem, cotidianis uotis auras tibi prosperas orare non ces- so; oro autem ipsam summi dei uirtutem atque sapientiam. Quid est enim aliud, quem mysteria nobis tradunt dei filium ? I, 3/4 cf. Cicero, Acad. 2, 20, 6j. 16/17 cf. Verg., Aen. 8, 53$. 26 cf. I Cor. 1, 24. 57 accusare] reos citare 0 R2 p. 58/59 prandium usque atque] от. а к 1,11 omnino] omnium 0 R2 p. 13 et a] et ea M P R1, ea H 24 sum P к
CONTRA ACADEMICOS II, i, 2-ii, 3 19 2. Multum me autem adiuuabis pro te deprecantem, si non nos exaudiri posse desperes nitarisque nobiscum et tu, non 30 solum uotis sed etiam uoluntate atque ilia tua naturali mentis altitudine, propter quam te quaero, qua singulariter delector, quam semper admiror, quae in te — pro nefas ! — illis rerum domesticarum nubibus quasi fulmen inuoluitur et multos ac 262 paene omnes latet, me autem et alium uel tertium familiarissi- 35 mos tuos latere non potest, qui saepe non solum attente audi- uimus murmura tua sed etiam nonnulla fulgora fulminibus PL propiora conspeximus. Quis enim, ut cetera pro tempore ta- 920 ceam et unum commemorem, quis, inquam, tarn subito um- quam tantum intonuit tantumque lumine mentis emicuit, ut 40 sub uno fremitu rationis et quodam coruscamine temperantiae uno die ilia pridie saeuissima penitus libido moreretur ? Er- gone non erumpet aliquando ista uirtus et multorum despe- rantium risus in horrorem stuporemque conuertet et locuta in terris quasi quaedam futurorum signa rursus proiecto totius 45 corporis onere recurret in caelum ? Ergone Augustinus de Romanian© frustra ista dixit ? Non sinet ille, cui me totum dedi, quem nunc recognoscere aliquantum coepi. II. 3. Ergo adgredere mecum philosophiam ; hie est quicquid V 25 te anxium saepe atque dubitantem mirabiliter solet mouere. Non enim metuo aut a socordia morum aut a tarditate ingenio tuo. Quis te, quando aliquantum respirare concessum est, in 5 sermonibus nostris uigilantior, quis acutior apparuit ? Egone tibi gratiam non repensabo ? An fortasse paululum debeo ? Tu me adulescentulum pauperem ad studia pergentem et domo et sumptu et, quod plus est, animo excepisti; tu patre orbatum amicitia consolatus es, hortatione animasti, ope adiuuisti; tu 10 in nostro ipso municipio fauore familiaritate communicatione domus tuae paene tecum clarum primatemque fecisti; tu Karthaginem inlustrios professionis gratia remeantem, cum tibi et meorum nulli consilium meum spemque aperuissem, quamuis aliquantum illo tibi insito — quia ibi iam docebam 15 — patriae amore cunctatus es, tamen ubi euincere adulescentis cupiditatem ad ea quae uidebantur meliora tendentis nequi- uisti, ex dehortatore in adiutorem mira beniuolentiae modera- tione conuersus es. Tu necessariis omnibus iter adminiculasti meum ; tu ibidem rursus, qui cunabula et quasi nidum studio- 263 II, 6/7 cf. Aug., Conf. 2, 3, 11/12 cf. Aug., Conf. 4, 7, 12. 29 tu] от. P к 41/42 ergone non] ergo non Pl к, ergone 0 П, 2 mirabiliter] admirabiliter 0, от. M 3/4 ingenii tui H2 M p. 5 egone] ego P1 к, ergone /3 M p 7 peregrina studia Д R2 13 tibi soli Д R2 /*
20 CONTRA ACADEMICOS II, ii, 3-5 20 rum meorum foueras, iam uolare audentis sustentasti rudi- menta ; tu etiam, cum te absente atque ignorante nauigassem, nihil suscensens, quod non tecum communicassem, ut solerem, pl atque aliud quiduis quam contumaciam suspicans mansisti 9^ inconcussus in amicitia nec plus ante oculos tuos liberi deserti 25 a magistro quam nostrae mentis penetralia puritasque uer- sata est. 4. Postremo quidquid de otio meo modo gaudeo, quod a superfluarum cupiditatium uinculis euolaui, quod depositis oneribus mortuarum curarum respiro resipisco redeo ad me, V 26 30 quod quaero intentissimus ueritatem, quod inuenire iam ingre- dior, quod me ad summum ipsum modum peruenturum esse confido, tu animasti, tu inpulisti, tu fecisti. Cuius autem minister fueris, plus adhuc fide concepi quam ratione conpre- hendi. Nam cum praesens praesenti tibi exposuissem interio- 35 res motus animi mei uehementerque ac saepius assererem nul- lam mihi uideri prosperam fortunam, nisi quae otium philoso- phandi daret, nullam beatam uitam, nisi qua in philosophia uiueretur, sed me tanto meorum onere, quorum ex officio meo uita penderet, multisque necessitatibus uel pudoris uel 40 ineptae meorum miseriae refrenari, tarn magno es elatus gau- dio, tarn sancto huius uitae inflammatus ardore, ut te diceres, si tu ab illarum importunarum litium uinculis aliquo modo eximereris, omnia mea uincula etiam patrimonii tui mecum participatione rupturum. 45 5. Itaque cum admoto nobis fomite discessisses, numquam cessauimus inhiantes in philosophiam atque illam uitam, quae inter nos placuit atque conuenit, prorsus nihil aliud cogitare atque id constanter quidem, sed minus acriter agebamus, puta- bamus tamen satis nos agere. Et quoniam nondum aderat ea jo flamma, quae summa nos arreptura erat, illam qua lenta aestuabamus arbitrabamur esse uel maximam, cum ecce tibi libri quidam pleni, ut ait Celsinus, bonas res Arabicas ubi exhalarunt in nos, ubi illi flammulae instillarunt pretiosissimi unguenti guttas paucissimas, incredibile, Romaniane, incre- 55 dibile et ultra quam de me fortasse et tu credis — quid am- plius dicam ? — etiam mihi ipsi de me ipso incredibile incen- dium concitarunt. Quis me tuqp honor, quae hominum pompa, quae inanis famae cupiditas, quod denique huius mortalis V 27 21 cf. Aug., Conf. 5, 8, 14. 29 cf. Aug., Conf. 7, 10, 16 ; Plotinus, E««. 1, 6, 9. 31 cf. infra, I, iii, 9,1. 62 ; Aug., Beata uita 4, 34. 42/44 cf. Aug., Conf. 6, 14, 24. 52 cf. Aug., Beata uita 1, 4; Conf. 7, 9, 13. 22 nonnihil а к 35 metus а к 39 pudoris] pudoris uani mei Д R2, pudoris mei uani H2 M p. 45 admoto Мцк, amoto fl HR, amato P a nobis Д 50 qua lenta] qualem а к
CONTRA ACADEMICOS II, ii, 5-iii, 7 21 uitae fomentum atque retinaculum commouebat ? Prorsus 60 totus in me cursim redibam. Respexi tamen, confiteor, quasi de itinere in illam religionem, quae pueris nobis insita est et medullitus inplicata ; uerum autem ipsa ad se nescientem ra- PL piebat. Itaque titubans properans haesitans arripio apostolum 922 Paulum. Neque enim uere, inquam, isti tanta potuissent uixis- 65 sentque ita, ut eos uixisse manifestum est, si eorum litterae at- que rationes huic tanto bono aduersarentur. Perlegi totum intentissime atque castissime. 6. Tunc uero quantulocumque iam lumine asperso tanta se p 264 mihi philosophiae facies aperuit, ut non dicam tibi, qui eius 70 incognitae fame semper arsisti, sed si ipsi aduersario tuo, a quo nescio utrum plus exercearis quam inpediaris, earn demon- strare potuissem, ne ille et Baias et amoena pomeria et delicata nitidaque conuiuia et domesticos histriones, postremo quid- quid eum acriter commouet in quascumque delicias abiciens et 75 relinquens ad huius pulchritudinem blandus amator et sanctus mirans anhelans aestuans aduolaret. Habet enim et ille, quod confitendum est, quoddam decus animi uel potius decoris quasi sementem, quod erumpere in ueram pulchritudinem nitens tortuose ac deformiter inter scabra uitiorum et inter 80 opinionum fallacium dumeta frondescit; tamen non cessat frondescere et paucis acute ac diligenter in densa intuentibus, quantum sinitur, eminere. Inde est ilia hospitalitas, inde in conuiuiis multa humanitatis condimenta, inde ipsa elegantia nitor mundissima facies rerum omnium et undique cuncta 85 perfundens adumbratae uenustatis urbanitas. III. 7. Philocalia ista uulgo dicitur. Ne contemnas nomen V 28 hoc ex uulgi nomine. Nam philocalia et philosophia prope simi- liter cognominatae sunt et quasi gentiles inter se uideri uolunt et sunt. Quid est enim philosophia ? amor sapientiae. Quid 5 philocalia ? amor pulchritudinis. Quaere de Graecis. Quid ergo sapientia ? nonne ipsa uera est pulchritudo ? Germanae igitur istae prorsus et eodem parente procreatae ; sed ilia uisco libi- dinis detracta caelo suo et inclusa cauea populari uiciniam tamen nominis tenuit ad commonendum aucupem, ne illam locontemnat. Hanc igitur sine pennis sordidatam et egentem uolitans libere soror saepe agnoscit, sed raro liberat; non enim philocalia ista unde genus ducat, agnoscit nisi philosophia. 03/64 cf. Aug., Conf. 7, 21, 27. Ill, 6/7 cf. Aug., Retract. i, i, 7. 60 confitebor H P R1 к 62 ipsa] ipsa me 0 p. 67 cautissime Д p 70 fame P p.K, famae H M R1, fama Д R2 70/71 a quo] quo а к 72 ne] пае /4, nonne pomaria p Ill, 7 istae sunt Д p 9 illam] se Д R2
22 CONTRA ACADEMICOS II, iii, 7-9 Quam totam fabulam — nam subito Aesopus factus sum — Licentius tibi carmine suauius indicabit; poeta est enim paene 15 perfectus. Ergo ille, si ueram pulchritudinem, cuius falsae amator est, sanatis renudatisque paululum oculis posset intue- ri, quanta uoluptate philosophiae gremio se inuolueret ? quo- modo ibi te cognitum sicut uerum fratrem amplecteretur ? Miraris haec et forsitan rides. Quid, si haec explicarem, ut 20 uolebam ? quid, si saltern uox, si adhuc facies uideri a te non PL potest, ipsius philosophiae posset audiri ? Mirareris profecto, 923. sed non rideres, non desperares. Crede mihi, de nullo desperan- dum est, de talibus autem minime; omnino sunt exempla. Facile euadit, facile reuolat hoc genus auium multis inclusis 25 multum mirantibus. 8. Sed ad nos redeamus, nos, inquam, Romaniane, philoso- phemur ; reddam tibi gratiam, filius tuus coepit philosophari. Ego eum reprimo, ut discipulis necessariis prius excultus ui- gentior et firmior insurgat. Quarum te ne metuas expertem, si 30 bene te noui, auras tibi liberas tantum opto. Nam de indole quid dicam ? Vtinam non tam rara esset in hominibus, quam V 29 certa est in te ! Restant duo uitia et impedimenta inueniendae ueritatis, a quibus tibi non multum timeo ; timeo tamen, ne te м 263 contemnas atque inuenturum esse desperes, aut certe, ne in- 35 uenisse te credas. Quorum primum si tamen inest, ista tibi for- tasse disputatio detrahet. Saepius enim suscensuisti Academi- cis eo quidem grauius, quo minus eruditus esses, eo libentius, quod ueritatis amore inliciebaris. Itaque iam cum Alypio te fautore confligam et tibi facile persuadebo quod uolo, proba- 40 biliter tamen ; nam ipsum uerum non uidebis, nisi in philoso- phiam totus intraueris. Illud autem alterum, quod te fortasse aliquid inuenisse praesumis, quamuis a nobis iam quaerens dubitansque discesseris, tamen, si quid superstitionis in ani- mum reuolutum est, eicietur profecto, uel cum tibi aliquam 45 inter nos disputationem de religione misero uel cum praesens tecum multa contulero. 9. Ego enim nunc aliud nihil ago, quam me ipse purgo a uanis pemiciosisque opinionibus. Itaque non dubito melius mihi esse quam tibi. Vnum tantum est, unde inuideam fortu- 50 пае tuae, quod solus frueris fmciliano meo. An et tu inuides, quia dixi ‘meo’ ? Sed quid dixi aliud quam tuo et omnium, qui- cumque unum sumus ? De quo tamen ut subuenias desiderio meo, quid te rogem ? aut te ipse promereor ? Tantum seis, 44/46 cf. Aug., Vera relig. 7, 12; Epist. 15. 16 possit H P R1 к 26 redeam а к 27 iam filius J3 R2 37 sed eo libentius Д R2 p 53 aut] tu 0 P p promereor] pro me roga 0 R p tantum] quantum Д R M
CONTRA ACADEMICOS II, iii, 9-iv, 10 23 quia debes. Sed nunc ambobus dico : cauete, ne quid uos nosse yy arbitremini, nisi quod ita didiceritis saltern, ut nostis unum duo tria quattuor simul collecta in summam fieri decem. Sed item cauete, ne uos in philosophia ueritatem aut non cognitu- ros aut nullo modo ita posse cognosci arbitremini. Nam mihi credite, uel potius illi credite, qui ait : quaerite et inuenietis, 60 nec cognitionem desperandam esse et manifestiorem futuram, quam sunt illi numeri. Nunc ad propositum ueniamus. Iam v 30 enim sero coepi metuere, ne hoc principium modum excederet, et non est leue. Nam modus procul dubio diuinus est, sed fefel- lerit, cum dulciter ducit. Его cautior, cum sapiens fuero. IV. 10. Post pristinum sermonem, quern in primum librum PL contulimus, septem fere diebus a disputando fuimus otiosi, 924 cum tres tamen Vergilii libros post primum recenseremus at- que, ut in tempore congruere uidebatur, tractaremus. Quo 5 tamen opere Licentius in poeticae studium sic inflammatus est, ut aliquantum mihi etiam reprimendus uideretur. Ita enim ab hac intentione ad nullam se rem deuocari libenter ferebat. Tandem tamen ad retractandam quam distuleramus de Acade- micis quaestionem cum a me, quantum potui, lumen philo- 10 sophiae laudaretur, non inuitus accessit. Et forte dies ita serenus effulserat, ut nulli prorsus rei magis quam serenandis animis nostris congruere uideretur. Maturius itaque solito lectos reliquimus paululumque cum rusticis egimus quod tern- pus urgebat. — Turn Alypius : Antequam uos, inquit, audiam 15 de Academicis disputantes, uolo mihi legatur sermo ille uester, quem dicitis me absente perfectum ; non enim possum aliter, cum inde huius disceptationis occasio nata sit, in audiendis uobis non aut errare aut certe laborare. — Quod cum factum esset et in eo paene totum antemeridianum tempus consump- 20 turn uideremus, redire ab agro, qui deambulantes nos accepe- rat, domum instituimus. — Et Licentius : Quaeso, inquit, ante prandium mihi breuiter totam Academicorum sententiam ex- ц 266 ponendo repetere ne graueris, ne quid in ea me fugiat, quod pro partibus meis sit. — Faciam, inquam, et eo libentius, quo 25 de hac re cogitans parum prandeas. — Ne, inquit ille, istinc securus sis; nam et multos et maxime patrem meum saepe animaduerti eo edaciorem, quo refertior curis esset. Deinde tu quoque de istis metris cogitantem non sic expertus es, ut cura mea mensa secura sit. Quod quidem apud me ipsum mirari V 31 69 cf. Matth. 7, 7. 56 summa HP к 57 in] от, P к 59 credite] от. ц к uel potius ille credite] от. к IV, 6 ita] iam P цк 24 quo] quod Д
24 CONTRA ACADEMICOS II, iv, io-v, 12 50 soleo ; quid enim sibi unit, quod tunc primum pertinacius appe- timus, cum in aliud intendimus animum ? aut quis est, qui manibus et dentibus nostris occupatis nobis nimis imperiosus fit ? — Audi potius, inquam, de Academicis quod rogaueras, ne te metra ista uoluentem non solum in epulis sine metro sed 35 etiam in quaestionibus patiar. Si quid autem pro mea parte occultabo, prodet Alypius. — Bona fide tua opus est, inquit Alypius; nam si metuendum est, ne aliquid occultes, a me deprehendi posse difficile arbitror eum, a quo me ista didicisse nullus qui me nouit ignorat, praesertim cum in prodendo uero 40 non magis uictoriae quam animo tuo consulturus sis. V. 11. Agam, inquam, bona fide, quoniam de iure praescri- bis. Nam et Academicis placuit nec homini scientiam posse contingere earum dumtaxat rerum, quae ad philosophiam per- tinent — nam cetera curare se Carneades negabat — et tamen 5 hominem posse esse sapientem sapientisque totum munus, ut abs te quoque, Licenti, illo sermone dissertum est, in conqui- PL sitione ueri explicari; ex quo confici, ut nulli etiam rei sapiens 925 adsentiatur ; erret enim necesse est, quod sapienti nefas est, si adsentiatur rebus incertis. Et omnia incerta esse non dicebant 10 solum uerum etiam copiosissimis rationibus adfirmabant. Sed uerum non posse comprehend! ex ilia Stoici Zenonis definitione arripuisse uidebantur, qui ait id uerum percipi posse, quod ita esset animo inpressum ex eo, unde esset, ut esse non posset ex eo, unde non esset. Quod breuius planiusque sic dicitur, his 15 signis uerum posse conprehendi, quae signa non potest habere quod falsum est. Hoc prorsus non posse inueniri uehementissi- me ut conuincerent incubuerunt. Inde dissensiones philoso- phorum, inde sensuum fallaciae, inde somnia furoresque, inde pseudomenoe et soritae in illius causae patrocinio uiguerunt. V 32 20 Et cum ab eodem Zenone accepissent nihil esse turpius quam opinari, confecerunt callidissime, ut, si nihil percipi posset et esset opinatio turpissima, nihil umquam sapiens approbaret. 12. Hinc eis inuidia magna conflata est; uidebatur enim esse consequens, ut nihil ageret qui nihil adprobaret. Vnde dor- 25 mientem semper et officiorum omnium desertorem sapientem tuum Academici describere uidebantur, quem nihil approbate censebant. Hie illi inducto quddam probabili, quod etiam ueri simile nominabant, nullo modo cessare sapientem ab officiis V, 11 cf. Cicero, Acad. 2, 6, 18; Stoicorum Veterum fragmenia I, 17 frg. 59. 17/18 cf. Cicero, Acad. 2, 48, 147. 20/22 cf. Cicero, Acad. 1, 12, 45 ; 2,18, 59. 24 cf. Cicero, Acad. 2, 12, 39. 27/28 cf. Cicero, Acad. 2, 31, 99. 30 primum] cibum Д R2 p 31/32 animum usque dentibus] от. a V, 26 tuum] suum Д R2 p
CONTRA ACADEMICOS II, v, 12-vi, 14 25 asserebant, cum haberet quid sequeretur, ueritas autem siue 30 propter naturae tenebras quasdam siue propter similitudinem rerum uel obruta uel confusa latitaret, quamuis et ipsam refrenationem et quasi suspensionem assensionis magnam prorsus actionem sapientis esse dicebant. Videor mihi breuiter totum, ut uoluisti, exposuisse nihilque recessisse a praescrip- 35 tione, Alypi, tua, id est egisse, ut dicitur, bona fide. Si enim у 267 aliquid uel non ita, ut est, dixi uel forte non dixi, nihil uolun- tate a me factum est. Bona ergo fides est ex animi sententia. Homini enim homo falsus docendus, fallax cauendus debet uideri, quorum prius magistrum bonum, posterius discipulum 40 cautum desiderat. 13. Turn Alypius : Gratum, inquit, habeo, cum et Licentio a te satisfactum est et me onere inposito releuasti. Non enim magis tibi uerendum erat, ne quid explorandi mei causa minus a te diceretur — nam alio modo qui fieri poterat ? — quam 45 mihi, si in quoquam te prodere fuisset necesse. Quare faxis, ut illud quod deest non tam percontationi quam ipsi percontanti de differentia nouae ac ueteris Academiae ne te pigeat expo- nere. — Prorsus, inquam, fateor, piget. Quare beneficium dederis — nam hoc quod commemoras ad rem maxime perti- V 33 50 nere negare non possum — si me paululum conquiescente apud me distinguere ista nomina et causam nouae Academiae ape- rire uolueris. — Crederem, inquit, me quoque a prandio te auocare uoluisse, ni et magis te a Licentio territum dudum putarem et eius postulatio ita nobis praescripsisset, ut ei ante PL 55 prandium quidquid huius inuolutionis esset expediretur. — 926 Et cum reliqua dicere tenderet, mater nostra — nam domi iam eramus — ita nos trudere in prandium coepit, ut uerba faciendi locus non esset. VI. 14. Deinde, cum tantum alimentorum accepissemus, quantum compescendae fami satis esset, ad pratum regressis nobis Alypius: Paream, inquit, sententiae tuae nec ausim recu- sare. Si enim nihil me fugerit, gratabor cum doctrinae tuae 5 turn etiam memoriae meae. At si in quoquam fortasse aberra- uero, recurabis id, ut deinceps huius modi delegationem non pertimescam. Nouae Academiae discidium non tam contra ueterem conceptum quam contra Stoicos arbitror esse com- motum. Nec uero discidium putandum, si quidem a Zenone 10 inlatam nouam quaestionem dissolui discutique oportebat. Nam de non percipiendo quamuis nullis conflictationibus agi- 31/33 cf. Cicero, Acad. 2, 34, 108. VI, 7/9 cf. infra, III, xvin, 41,1. 29/32 ; Cicero, Acad. 1, 12, 44/46. 32/33 prorsus magnam P1 к S3 et] от. T2 у te] от. а к 3 XXIX
26 CONTRA ACADEMICOS II, vi, 14-vii, 16 tata, incolens tamen etiam ueterum Academicorum mentes sententia non inpudenter existimata est. Quod etiam ipsius Socratis Platonisque ac reliquorum ueterum auctoritate pro- 15 batu facile est, qui se hactenus crediderunt posse ab errore defendi, si se assensioni non temere commisissent, quamuis propriam de hac re disputationem in scholas suas non introdu- xerint nec ab illis enucleate aliquando quaesitum sit, percipi necne ueritas possit. Quod cum Zeno rude ac nouum 20 intulisset contenderetque nihil percipi posse, nisi quod uerum ita esset, ut dissimilibus notis a falso discerneretur, neque opinationem subeundam esse sapienti atque id Arcesilas au- diret, negauit huius modi quicquam posse ab homine reperiri neque illi opinionis naufragio sapientis committendam esse V 34 25 uitam. Vnde etiam conclusit nulli rei esse adsentiendum. 15. Verum cum ita res se habeat, ut uetus Academia magis aucta quam oppugnata uideretur, extitit Philonis auditor An- tiochus, qui, ut nonnullis uisus est, gloriae cupidior quam ueritatis in simultatem adduxit Academiae utriusque senten- 30 tias. Dicebat enim rem insolitam et ab opinione ueterum remo- tissimam Academicos nouos conatos inducere. In quam rem 268 ueterum physicorum aliorumque magnorum philosophorum implorabat fidem ipsos etiam Academicos oppugnans, qui se ueri simile contenderent sequi, cum ipsum uerum se ignorare 35 faterentur, multaque argumenta collegerat, quibus nunc su- persedendum arbitror, nihil tamen magis defendebat quam percipere posse sapientem. Hanc puto inter Academicos nouos ac ueteres controuersiam fuisse. Quae si secus se habet, ut Licentium plenissime informes pro utroque postulauerim. Si 40 uero ita est, ut dicere potui, susceptam disputationem peragite. VII. 16. Turn ego : Quamdiu, inquam, Licenti, in isto nostro longiore quam putabam sermone conquiescis ? audisti, qui sint Academici tui ? — At ille uerecunde adridens et aliquantum PL hac compellatione turbatior : Paenitet me, inquit, tantopere 927 5 adfirmasse contra Trygetium beatam uitam in ueritatis inqui- sitione consistere. Nam me ista quaestio ita perturbat, ut uix non miser sim, qui certe uobis, si quid humanitatis geritis, uideor miserandus. Sed quid me ipse ineptus crucio ? aut quid exhorreo tanta causae bonitat© subnixus ? Prorsus non cedam 10 nisi ueritati. — Placentne, inquam, tibi noui Academici ? — Plurimum, inquit. — Ergo uerum tibi uidentur dicere ? — Turn ille cum iam esset assensurus arrisione Alypii cautior factus haesit aliquantum et deinde : Repete, inquit, rogatiun- culam. — Verumne, inquam, tibi uidentur Academici dicere ? 27 cf. Cicero, Acad. 2, 22, 70. VI, 26 haberet Д p.
CONTRA ACADEMICOS II, vii, 16-18 27 15 — Et rursus cum diu tacuisset: Vtrum, ait, uerum sit, nescio ; V 35 probabile est tamen. Neque enim plus uideo quod sequar. — Probabile, inquam, scisne ab ipsis etiam ueri simile nominari ? — Ita, inquit, uidetur. — Ergo, inquam, ueri similis est Acade- micorum sententia. — Ita, inquit. — Quaeso attende, inquam, 20 diligentius. Si quisquam fratrem tuum uisum patris tui simi- lem esse affirmet ipsumque tuum patrem non nouerit, nonne tibi insanus aut ineptus uidebitur ? — Et hie diu tacuit; turn ait : Non mihi hoc uidetur absurdum. 17. Cui ego cum respondere coepissem : Expecta, inquit, 25 quaeso paululum. Ac post arridens : Die mihi, ait, oro te, iamne certus es de uictoria tua ? — Turn ego : Fac me, inquam, cer- tum esse; non ideo tamen tu causam tuam debes deserere, praesertim cum haec inter nosdisputatiosusceptasitexercendi tui causa et ad elimandum animum prouocandi. — Numquid- 30 nam, inquit, aut Academicos legi aut tot disciplinis eruditus sum, quibus tu ad me instructus aduentas ? — Academicos, inquam, nec illi Igerant, a quibus primo sententia ista defensa est. Eruditio autem disciplinarumque copia si te deficit, non usque adeo tamen ingenium tuum esse debet inualidum, ut 35 nullo facto impetu paucissimus uerbis meis rogationibusque succumbas. Illud enim iam uereri coepi, ne tibi citius quam uolo succedat Alypius, quo aduersario non ita securus deam- bulabo. — Ergo utinam, inquit ille, iam uincar, ut aliquando uos audiam disserentes et, quod plus est, uideam, quo mihi 40 spectaculo nihil potest felicius exhiberi. Nam quoniam placuit uobis ista fundere potius quam effundere, si quidem ore pro- rumpentia stilo excipitis nec in terram, ut dicitur, cadere sinitis, legere etiam uos licebit; sed nescio quo modo, cum admouentur oculis idem ipsi, quos inter sermo caeditur, bona 45 disputatio si non utilius, at certe laetius perfundit animum. 18. Gratum habemus, inquam ; sed repentina ista gaudia tua 269 temere illam sententiam euadere coegerunt, qua dixisti nullum V 36 tibi spectaculum exhiberi posse felicius. Quid, si enim patrem ilium tuum, quo profecto nemo philosophiam est post tarn lon- 50 gam sitim hausturus ardentius, nobiscum ista quaerentem ac PL disserentem uidebis, cum ego me fortunatiorem numquam 928 putabo, quid te tandem sentire ac dicere conuenit ? — Hie uero ille aliquantum lacrimauit et, ubi loqui potuit, porrecta manu caelum suspicions : Et quando ego, inquit, deus, hoc 55 uidebo ? sed nihil est de te desperandum. — Hie cum paene omnes ab intentione disputationis remitti in lacrimas coepis- semus, obluctans mecum et uix me colligens : Age potius, in- VII, 43/44 cf. Terentius, Heaut. 242. VII, 66 dimitti а к
28 CONTRA ACADEMICOS II, vii, 18-viii, 20 quam, et in uires tuas redi, quas ut congereres undeunde pos- ses patronus Academiae futurus, longe ante monueram, non 60 opinor ideo, ut modo ante tubam tremor occufiet artus aut ut uisendae alienae pugnae desiderio tam cito te optes esse captiuum. — Hie Trygetius, ubi satis attendit iam uultus nos- tros serenatos: Quidni iste optet, inquit, homo tam sanctus, ut 65 hoc ei deus ante uota concesserit ? Crede iam, Licenti; nam qui non inuenis quid respondeas, et adhuc ut uincare optas, paruae fidei mihi uideris. — Arrisimus. — Turn Licentius : Loquere beatus, inquit, non inueniendo uerum, sed certe non quaerendo. 70 19. Qua hilaritate adulescentulorum cum essemus laetiores : Attende, inquam, rogationem et in uiam firmior et ualentior redi, si potes. — En adsum, inquit, quantum possum. Quid enim, si ille fratris mei uisor fama compertum habeat eum esse similem patris, potest insanus aut ineptus esse, si credit ? — 75 Stultusne, inquam, saltern dici potest ? — Non continuo, in- quit, nisi se id scire contenderit. Nam si ut probabile sequitur V 37 quod crebra fama iactauit, nullius temeritatis argui potest. — Turn ego : Rem ipsam paulisper consideremus et quasi ante oculos constituamus. Ecce fac ilium nescio quem hominem, 80 quem describimus, esse praesentem; aduenit alicunde frater tuus. Ibi iste : cuius hie puer filius ? Respondetur : cuiusdam Romanian!. At hie : quam patris similis est! quam non temere hoc ad me fama detulerat! Hie tu uel quis alius .* nosti enim Romanianum, bone homo ? Non noui, inquit; tamen similis 85 eius mihi uidetur. Poteritne quisquam risum tenere ? — Nullo modo, inquit. — Ergo, inquam, quid sequatur uides. — Iam dudum, inquit, uideo. Sed tamen ipsam conclusionem abs te audire uolo; oportet enim alere incipias quem cepisti. — Quidni, inquam, concludam ? Ipsa res clamat similiter riden- 90 dos esse Academicos tuos, qui se in uita ueri similitudinem sequi dicunt, cum ipsum uerum quid sit ignorent. VIII. 20. Turn Trygetius : Longe mihi, inquit, uidetur dissi- milis Academicorum cautio ab huius quem descripsisti ineptia. Illi enim rationibus assequuntur quod dicunt esse ueri simile, iste autem ineptus famam sectftus est, cuius auctoritate nihil 5 est uilius. — Quasi uero, inquam, non esset ineptior, si diceret: patrem quidem eius minime noui nec fama comperi, quam sit similis patris, et mihi tamen similis uidetur. — Ineptior certe 61 Verg., Aen. 11, 424. 91 quod P R к УШ, 2 descripsistis Д P R к 7’patris et] patri sed Д P2 R2 к
CONTRA ACADEMICOS II, viii, 20-ix, 22 29 inquit. Sed quorsum ista ? — Quia tales, inquam, sunt qui di- pl cunt: uerum quidem non nouimus, sed hoc quod uidemus eius 929 10 quod non nouimus simile est. — Probabile, inquit, illi dicunt. /* 270 — Cui ego : Quomodo istuc dicis ? an negas eos ueri simile di- cere ? — Et ille: Ego, inquit, ob hoc dicere uolui, ut illam simi- litudinem excluderem. Videbatur enim mihi fama inprobe in- ruisse in quaestionem uestram, cum Academici ne oculis qui- V 38 15 dem credant humanis, nedum famae mille quidem, ut poetae fingunt, sed monstrosis tamen luminibus. Nam quis ego tan- dem sum Academiae defensor ? an in quaestione ista inuidetis securitati meae ? En habes Alypium, cuius aduentus nobis quaeso ferias dederit, quem te iam dudum non frustra formi- 20 dare arbitramur. 21. Turn facto silentio oculos ambo in Alypium contulerunt. Turn ille : Vellem quidem, inquit, ut meae uires patiuntur, auxiliari aliquatenus partibus uestris, nisi mihi omen ues- trum terrori esset. Sed hanc formidinem, ni me spes fefellerit, 25 facile fugem. Simul enim solatur me, quod praesens Academi- corum oppugnator onus Trygetii uicti paene subierit, et nunc eum uictorem uestra confessione probabile est. Illud magis uereor, ne et deserti officii neglegentiam et inuasi inpudentiam deuitare non possim. Non enim uos oblitos credo iudicis mihi 30 munus fuisse delatum. — Hie Trygetius : Illud, inquit, aliud, hoc autem aliud est; quare quaesumus, ut te aliquando pa- tiare priuatum. — Ne renuerim, ait, ne, cum inpudentiam uel neglegentiam uitare cupio, in superbiae, quo uitio nihil est inmanius, laqueos incidam, si honorem mihi a uobis conces- 35 sum diutius quam permittitis teneam. IX. 22. Proinde uelim mihi exponas, bone accusator Acade- micorum, officium tuum, id est, in quorum defensione hos oppugnes. Metuo enim, ne Acdemicos refellens Academicum te probare uelis. — Accusatorum, inquam, ut opinor, duo 5 genera esse bene nosti. Non enim si a Cicerone modestissime dictum est ita eum esse Verris accusatorem, ut Siculorum de- fensor esset, propterea necesse est eum, qui aliquem accuset, habere alterum, quem defendat. — Et ille : saltern habesne tu quidquam, in quo sententia tua iam fundata constiterit ? — 10 Facile est, inquam, huic rogationi respondere mihi praesertim, cui repentina non est; iam hoc totum mecum egi et diu mul- V39 tumque uersaui animo. Quam ob rem audi, Alypi, quod, ut VIII, 15/16 cf. Verg., Aen. 4, 173-183. IX, 6/6 cf. Cicero, Verr. 2, 21; 5, 82. 20 arbitremur а к IX, 5 non enim si] si enim a к
30 CONTRA ACADEMICOS II, ix, 22-x, 24 arbitror, iam optime seis: non ego istam disputationem dispu- tandi gratia susceptam uolo. Satis sit quod cum istis adulescen- 15 tibus prolusimus, ubi libenter nobiscum philosophia quasi iocata est. Quare auferantur de manibus nostris fabellae pue- riles. De uita nostra de moribus de animo res agitur, qui se superaturum inimicitias omnium fallaciarum et ueritate con- prehensa quasi in regionem suae originis rediens triumphatu- 20 rum de libidinibus atque ita temperantia uelut coniuge accepta PL regnaturum esse praesumit securior rediturus in caelum. Vides 930 quid dicam. Tollamus iam cuncta ista de medio arma acri facienda uiro ; nec quicquam minus semper optaui quam inter eos, qui secum 25 multum uixerunt multumque sermocinati sunt, oriri aliquid, unde nouus quasi conflictus exsurgat. Sed propter memoriam, quae infida custos est excogitatorum, referri in litteras uolui, quod inter nos saepe pertractauimus, simul ut isti adulescentes et in haec attendere discerent et aggredi ac subire temptarent. 30 23. Tune ergo nescis nihil me certum adhuc habere quod p- 271 sentiam, sed ab eo quaerendo Academicorum argumentis atque disputationibus impediri ? Nescio quo enim modo fecerunt in animo quandam probabilitatem — ut ab eorum uerbo nondum recedam — quod homo uerum inuenire non possit; unde piger 35 et prorsus segnis effectus eram nec quaerere audebam, quod acutissimis ac doctissimis uiris inuenire non licuit. Nisi ergo prius tarn mihi persuasero uerum posse inueniri, quam sibi illi non posse persuaserunt, non audebo quaerere nec habeo ali- quid, quod defendam. Itaque istam interrogationem remoue, V 40 40 si placet; potius discutiamus inter nos, quam sagaciter possu- mus, utrumnam possit uerum inueniri. Et pro parte mea ui- deor mihi habere iam multa, quibus contra rationem Acade- micorum niti molior; inter quos et me modo interim nihil distat, nisi quod illis probabile uisum est non posse inueniri 45 ueritatem, mihi autem inueniri posse probabile est. Nam igno- ratio ueri aut mihi, si illi fingebant, peculiaris est aut certe utrisque communis. X. 24. Turn Alypius : Iam, inquit, securus incedam; uideo enim te non tarn accusatorem quam adiutorem fore. Itaque ne longius abeamus, uideamus quagso prius, ne per hanc quaestio- nem, in qua successisse uideor his, qui tibi cesserunt, in uerbi 21 cf. Aug., Retract. 1, 1, 8; Porphyrius, apud Aug., Ciu. Dei, 12, 27. 23 Verg., Aen. 8, 439-441. X, 4/6 cf. Cicero, de Orat. i, 47. 28 tractauimus 0 M 29 temtarent P1 к 36 ac doctissimis] от. к 42 quibus] ea sunt autem quibus /3 rationes 0
CONTRA ACADEMICOS II, x, 24-xi, 25 31 5 controuersiam decidamus, quod te ipso insinuante et auctori- tate ilia Tulliana turpissimum esse saepe confessi sumus. Cum enim, ni fallor, Licentius placuisse sibi diceret de probabilitate Academicorum sententiam, subiecisti, quod ille haud dubie confirmauit, sciretne hanc ab eisdem etiam ueri similitudinem 10 nominari. Et bene noui, si quidem ex te mihi nota sunt, non absque te esse Academicorum placita. Quae cum, ut dixi, animo tuo infixa sint, quid uerba secteris ignoro. — Non est ista, inquam, mihi crede, uerborum, sed rerum ipsarum magna controuersia ; non enim eos illos uiros fuisse arbitror, qui rebus PL 15 nescirent nomina imponere, sed mihi haec uocabula uidentur 951 elegisse et ad occultandam tardioribus et ad significandum uigilantioribus sententiam suam. Quod quare et quomodo mihi uideatur exponam, cum prius ilia discussero, quae ab eis tam- quam cognitionis humanae inimicis dicta homines putant. 20 Itaque perlibenter habeo hue usque hodie nostrum processisse sermonem, ut satis quid inter nos quaereretur aperteque con- staret. Nam illi mihi uidentur graues omnino ac prudentes uiri fuisse. Si quid est autem, quod nunc disputabimus, aduersus V 41 eos erit, qui Academicos inuentioni ueritatis aduersos fuisse 25 crediderunt. Et ne me territum putes, etiam contra eos ipsos non inuitus armabor, si non occultandae sententiae suae causa, ne ab eis temere pollutis mentibus et quasi profanis quaedam ueritatis sacra proderentur, sed ex animo ilia, quae in eorum libris legimus, defenderunt. Quod hodie facerem, nisi nos solis 30 occasus iam domum redire compelleret. — Hactenus illo die disputatum est. XI. 25. Postridie autem, quamuis non minus blandus tran- quillusque dies inluxisset, uix tamen domesticis negotiis euolu- ti sumus. Nam magnam eius partem in epistolarum maxime scriptione consumpseramus et, cum iam duae horae uix reli- 5 quae forent, ad pratum processimus. Nam inuitabat caeli p. 272 nimia serenitas placuitque, ut ne ipsum quidem quod restite- rat tempus perire pateremur. Itaque cum ad arborem solitam uentum esset et mansissemus loco : Velim uos, inquam, adu- lescentuli, quoniam non est hodie magna res aggredienda, in 10 memoriam mihi reuocetis, quomodo hesterno die rogatiun- culae, quae uos turbauit, Alypius responderit. — Hie Licen- tius : Tam breue est, inquit, ut nihil negotii sit hoc recordari; quam leue sit autem, tu uideris. Nam, ut opinor, uetuit te, res cum constaret, de uerbis mouere quaestionem. — Et ego : 16/17 cf. infra, Ш, xvii, 38,1.51/52 ; Cicero, Acad. 2, 18, 60. X, 27 ne] saltern ne /9 XI, 2 a domesticis 0 R2 6 nimia] mira Д R2
32 CONTRA ACADEMICOS II, xi, 25-xii, 27 15 Hoc ipsum, inquam, quid sit quamue habeat uim, satis ani- maduertistis ? — Videor, inquit, mihi uidere quid sit; sed quaeso tu id paulisper exponas. Nam saepe abs te audiui turpe esse disputantibus in uerborum quaestione inmorari, cum cer- tamen nullum de rebus remanserit. Sed hoc subtilius est, 20 quam ut explicandum a me debeat flagitari. 26. Audite ergo, inquam, quid sit, uos. Id probabile uel ueri simile Academici uocant, quod nos ad agendum sine adsen- sione potest inuitare. Sine adsensione autem dico, ut id quod agimus non opinemur uerum esse aut non id scire arbitremur, V 42 25 agamus tamen : ut uerbi causa, utrum hestema nocte tam liquida ac pura hodie tam laetus sol exorturus esset, si nos quispiam rogaret, credo, quod nos id scire negaremus, dicere- mus tamen ita uideri. Talia, inquit Academicus, mihi uidentur omnia, quae probdbilia uel ueri similia putaui nominanda ; 30 quae tu si alio nomine uis uocare, nihil repugno. Satis enim mihi est te iam bene accepisse, quid dicam, id est quibus rebus haec PL nomina inponam. Non enim uocdbulorum opificem, sed rerum 932 inquisitorem decet esse sapientem. Satisne intellexistis, quomodo mihi ludicra ilia, quibus uos agitabam, de manibus excussa 35 sint ? — Hie cum ambo se intellexisse respondissent uultuque ipso responsionem postularent meam : Quid putatis, inquam, Ciceronem, cuius haec uerba sunt, inopem fuisse latinae lin- guae, ut minus apta rebus, quas sentiebat, nomina imponeret? XII. 27. Turn Trygetius : Iam, inquit, placet nobis, cum res nota sit, de uerbis nullas calumnias commouere. Quare uide potius, quid huic respondeas, qui nos liberauit, in quos tu im- pulsus temptas iterum inruere. — Et Licentius : Mane, ait, 5 quaeso ; nam mihi sublucet nescio quid, quod uideam non tibi tam facile tantum argumentum eripi debuisse. Et cum defixus in cogitatione siluisset aliquantum : Rogo, inquit, nihil esse uidetur absurdius quam dicere se ueri simile sequi eum, qui uerum quid sit ignoret; nec ilia me tua similitude conturbat. 10 Nam recte ego interrogatus, utrum ex ista temperie caeli nulla in crastinum pluuia cogatur, respondeo esse ueri simile, qui me non nego nosse aliquid ueri. Nam scio arborem istam modo argenteam fieri non posse multaque talia uere non inpudenter me scire dico, quorum uideo esse similia ea, quae ueri similia 15 nomino. Tu uero, Cameades, ftel quae alia Graeca pestis, ut nostris parcam — quid enim dubitem in hanc partem transire ad eum, cui captiuus debeor iure uictoriae ? — tu ergo, cum te XI, 28/33 Cicero, Acad. frg. 19 Muller. 21 quid istuc sit 0 R2 uos] от. ft R2 24 non] nos 0 30 pugno P1 к XII, 5 quod] quo 0 p 7 nihil] nihil mihi Д p 13 uera Д R2 p
CONTRA ACADEMICOS II, xii, 27-xiii, 29 33 nihil ueri scire dicas, unde hoc ueri simile sequeris ? At enim V 43 non ei potui aliud nomen inponere. Quid ergo nobis disputan- 20 dum est cum eo, qui nec loqui potest ? 28. Non ego, inquit Alypius, perfugas metuam; quanto ц 273 minus ille Cameades, in quem nescio utrum iuuenali an puerili leuitate commotus maledicta potius quam aliquod telum pu- tasti esse iaciendum. Nam illi quidem ad roborandam senten- 25 tiam suam, quae semper tenus probabili fundata fuit, hoc interim aduersum te facile suffecerit, ita nos a ueri inuentione procul esse positos, ut tu tibi ipse magno argumento esse pos- sis, qui ita una interrogatiuncula loco motus es, ut ubi tibi standum esset penitus ignorares. Sed haec atque scientiam tuam, quam tibi inpressam de hac arbore paulo ante confessus 30 es, in aliud tempus differamus. Quamuis enim iam alias partes delegeris, tamen sedulo docendus es, quid paulo ante dixerim. Nondum, ut opinor, in earn quaestionem, qua utrum inueniri uerum possit quaeritur, progress! fueramus, sed illud tantum in ipso uestibulo defensionis meae praescribendum putaui, in 35 quo te lassum prostratumque prospexeram, hoc est utrum ueri simile an probabile an alio si quo nomine appellari potest, quod sibi Academici sat esse dicant, quaerendum non esse. Nam si tu optimus iam inuentor ueritatis tibi uideris, nihil ad me. Postea si ingratus non fueris huic patrocinio meo, eadem PL 40 fortasse me docebis. 933 XIII. 29. Hie ego, cum uerecunde Licentius Alypiiimpetum formidaret : Omnia potius, inquam, Alypi, loqui maluisti quam quem ad modum nobis cum his, qui loqui nesciant, dis- putandum sit. — Et ille : Quoniam olim cum mihi turn omni- 5 bus notum est et nunc tua professione satis indicas te loquendi peritum esse, uelim explices utilitatem primo huius inquisitio- V 44 nis suae, quae aut superflua est, ut opinor, et ei multo magis respondere superfluum est aut, si commoda uisa fuerit et a me explicari nequiuerit, precario abs te impetrem, ut magistri 10 officium ne grauere. — Meministi, inquam, heri me esse polli- citum de istis uocabulis post acturum. Et nunc ille sol ad- monet, ut quae ludicra pueris proposui redigam in cistas, praesertim cum ea ornandi iam potius quam uendendi gratia м 274 proponam. Nunc antequam stilum nostrum tenebrae occupent, 15 quae patronae Academicorum solent esse, uolo inter nos hodie plenissime constet, ad quam quaestionem nobis explicandam mane surgendum sit. Itaque responde quaeso, utrum tibi uideantur Academici habuisse certain de ueritate sententiam et earn temere ignotis uel non purgatis animis prodere noluisse, 20 an uero ita senserint, ut eorum se disputationes habent. 37 quod sibi Boston 09.331 ц к, quod si a, si quod sibi Д XIII, 7 tuae Д R2
34 CONTRA ACADEMICOS II, xiii, 30-III, i, 1 30. Turn ille : Quid illis animi fuerit, inquit, non temere con- PL firmabo. Nam quantum ex libris colligi datur, tu melius nosti, 934 quae in uerba sententiam suam promere soleant; me autem de me ipso si consulis, inuentum nondum esse uerum puto. Addo 25 etiam, quod de Academicis flagitabas, nec posse inueniri me putare non solum inolita quam semper fere animaduertisti opi- nione mea sed etiam auctoritate magnorum excellentiorumque philosophorum, quibus nos praebere colla siue inbecillitas nos- tra siue sagacitas ipsorum, ultra quam nihil iam inueniri posse 30 credendum est, nescio quo modo compellit. — Hoc est, in- quam, quod uolui. Nam uerebar, ne, cum tibi quoque id uide- retur quod mihi, disputatio nostra manca remaneret nullo exis- tente, qui ex altera parte rem uenire in manus cogeret, ut diligenter quantum possumus uersaretur. Itaque si id euenis- 35 set, paratus eram te rogare, ut Academicorum partes ita susciperes, quasi tibi non solum disputasse sed etiam sensisse uiderentur uerum non posse comprehendi. Quaeriter ergo inter nos, utrum illorum argumentis probabile sit nihil percipi posse V 45 ac nulli rei esse assentiendum. Quod si optinueris, cedam 40 libenter ; si autem demonstrare potuero multo esse probabilius et posse ad ueritatem peruenire sapientem et adsensionem non semper esse cohibendam, nihil habebis, ut opinor, cur non te in meam sententiam transire patiaris. — Quod cum illi placuisset et eis qui aderant, iam uespere obumbrati domum reuertimus. LIBER TERTIVS 1.1. Cum post ilium sermonem, quem secundus liber conti- p. 273 net, alio die consedissemus in balneis — nam erat tristior, PL quam ut ad pratum liberet descendere — sic exorsus sum : 933 Arbritror uos iam satis animo aduertisse, qua de re inter nos 5 discutienda quaestio constituta sit. Sed antequam ad partes meas ueniam, quae ad earn pertinent explicandam, pauca quaeso de spe de uita de instituto nostro non ab re abhorrentia libenter audiatis. Negotium nostrum non leue aut superfluum, sed necessarium ac summum esse arbitror, magnopere quae- 10 rere ueritatem. Hoc inter me atque Alypium conuenit. Nam et ceteri philosophi sapientem suum earn inuenisse putauerunt et Academici sapienti suo summo conatu inueniendam esse pro- /* 274 fessi sunt idque ilium agere sedulo, sed quoniam uel lateret obruta uel confusa non emineret, ad agendam uitam id eum 15 sequi, quod probabile ac ueri simile occurreret. Id etiam uestra 26 de] H p. к, ab ft M R2, om. PR* 1 44 eis] ceteris 0 R2 I, 4 animaduertisse Д p.
CONTRA ACADEMICOS III, i, i-ii, 3 35 pristina disceptatione confectum est. Nam cum alter inuenta ueritate beatum fieri asseruerit hominem, alter uero tantum PL diligenter quaesita, nulli nostrum dubium est nihil esse a nobis 934 huic negotio praeponendum. Quam ob rem qualem uobis V 46 20 quaeso hestemum diem uidemur duxisse ? Vobis quidem in studiis uestris uiuere licuit. Nam et tu, Trygeti, Vergilii te carminibus oblectasti et Licentius fingendis uersibus uacauit, quorum amore ita perculsus est, ut propter eum maxime mihi istum sermonem inferendum putarem, quo in eius animo 25 philosophia — nunc enim tempus est — maiorem partem non p. 275 modo quam poetica sed quaeuis alia disciplina sibi usurpet ac uindicet. II. 2. Sed quaeso uos, nonne miserati nos estis, cum pridie ita cubitum issemus, ut ad dilatam quaestionem et prorsus ad nihil aliud surgeretur, quod tanta de re familiari necessario per- agenda extiterunt, ut his penitus occupati uix duas extre- 5 mas diei horas in nosmet ipsos respirare possemus ? Quare semper fuit sententia mea sapienti iam homini nihil opus esse ; PL ut autem sapiens fiat, plurimum necessariam esse fortunam, 935 nisi quid aliud uidetur Alypio. — Turn ille : Quantum iuris, inquit, fortunae tribuas, nondum bene noui. Nam si ad con- 10 temnendam fortunam fortuna ipsa opus esse arbitraris, me quoque comitem in hanc sententiam do tibi. Sin fortunae nihil aliud concedis quam ea, quae corporis necessitati non possunt nisi ipsa uolente suppetere, non ita sentio. Aut enim licet ea- dem repugnante atque inuita nondum sapienti, cupido tamen 15 sapientiae ea sumere, quae uitae necessaria confitemur, aut concedendum est etiam in omni sapientis uita earn dominari, cum et ipse sapiens his, quae corpori necessaria sunt, non indi- gere non possit. 3. Dicis ergo, inquam, fortunam esse necessariam studioso 20 sapientiae, sapienti uero negas. — Non ab re est eadem repe- tere, inquit. Itaque nunc etiam abs te quaero, utrum fortunam ad se ipsam contemnendam aliquid iuuare aestimes. Quod si arbitraris, dico sapientiae cupidum magnopere indigere for- tuna. — Arbitror, inquam, si quidem per illam erit talis, qualis 25 earn possit contemnere. Nec absurdum est; nam sic etiam V 47 paruis nobis ubera necessaria sunt, quibus efficitur, ut sine his postea uiuere ac ualere possimus. — Sententias, ait, nostras, si animi conceptio non dissonat, concordare mihi liquet, nisi II, 7 cf. Aug., Retract. 1,1,2; Cicero, Tusc. 5, 9, 25. 16/17 inuenta ueritate} ea inuenta 0 22 uacuit a II, 1 nos] nostri a fi 16 est] от. Pl к
зб CONTRA ACADEMICOS III, ii, 3-iii, 5 forte disserendum cuiquam uidetur, quod fortunae uel uberum 50 non ipsa ubera seu fortuna, sed alia res quaedam nos faciat contemtores. — Nihil magnum est, inquam, alio simili uti. Nam ut sine naui uel quolibet uehiculo aut omnino, ne uel ipsum Daedalum timeam, sine ullis ad hanc rem accommoda- tis instrumentis aut aliqua occultiore potentia Aegeum mare 35 nemo transmittit, quamuis nihil aliud quam peruenire propo- nat, quod cum ei euenerit, ilia omnia, quibus aduectus est, paratus sit abicere atque contemnere, ita quisquis ad sapien- tiae portum et quasi firmissimum et quietissimum solum per- uenire uoluerit — quoniam, ut alia omittam, si caecus ac 40 surdus fuerit, non potest, quod positum est in potestate for- tunae — necessariam mihi uidetur ad id quod concupiuit habere fortunam. Quod cum obtinuerit, quamuis putetur in- digere quibusdam rebus ad corporis ualitudinem pertinentibus, illud tamen constat, non his opus esse, ut sapiens sit, sed ut 45 inter homines uiuat. — Immo, ait ille, si caecus ac surdus sit, et sapientiam adipiscendam et ipsam uitam, propter quam sapientia quaeritur, mea sententia iure contemnet. 4. Tamen, inquam, cum ipsa uita nostra, cum hie uiuimus, sit in potestate fortunae nec nisi uiuens quisque sapiens fieri 5° possit, nonne fatendum est opus esse eius fauore, quo ad sapientiam peruehamur ? — Sed cum sapientia, inquit, non nisi uiuentibus necessaria sit remotaque uita nulla sit indigen- tia sapientiae, nihil in propaganda uita pertimesco fortunam. Etenim quia uiuo, propterea uolo sapientiam, non quod sapien- PL 936 55 tiam desidero, uolo uitam. Vnde fortuna si mihi abstulerit м 276 uitam, auferet causam quaerendae sapientiae. Nihil igitur habeo, cur ut fiam sapiens aut fauorem optem fortunae aut impedimenta formidem, nisi alia fortasse protuleris. — Turn ego : Non igitur censes sapientiae studiosum posse fortuna, ne V 48 60 ad sapientiam perueniat, impediri, etiamsi ei non auferat uitam ? — Non arbitror, inquit. III. 5. Volo, inquam, mihi paululum aperias, quid tibi inter sapientem et philosophum distare uideatur. — Sapientem ab studioso, ait, nulla re differe arbitror, nisi quod quarum rerum in sapiente quidam habitus inest, earum est in studioso sola 5 flagrantia. — Quae sunt tandem istae res ? inquam; nam mihi nihil aliud uidetur interesse, nisi quod alter scit sapien- 32/33 cf. Plotinus, Enn. i, 6, 8 ; cf. P. Courcelle, in Rev. des etudes ano., 46, p. 66-73. 29 discemendum Д R2 p. fortunae] uel fortunae Д p. 48 alt. cum] quam T, qua J R2 p, 69 a fortuna /3 R2 p Ill, 4 sapiente] R2, sapienti J T, sapientia a
CONTRA ACADEMICOS III, iii, 5-6 37 tiam, alter scire desiderat. — Si scientiam, inquit, modesto fine determinas, ipsam rem planius elocutus es. — Quoquo modo, inquam, earn determinem, illud omnibus placuit scien- 10 tiam falsarum rerum esse non posse. — In hoc mihi, inquit ille, uisa fuit obicienda praescriptio, ne inconsiderata consensione mea facile in principalis illius quaestionis campis tua equitaret oratio. — Plane mihi, inquam, nihil ubi equitare possem reli- quisti. Nam, nisi fallor, quod iam dudum molior, ad ipsum 15 finem peruenimus. Si enim, ut subtiliter uereque dixisti, nihil inter sapientiae studiosum et sapientem interest, nisi quod iste amat, ille autem habet sapientiae disciplinam, — unde etiam nomen ipsum, id est habitum quendam exprimere non cuncta- tus es — nemo autem habere disciplinam potest in animo, qui 20 nihil didicit, nihil autem didicit, qui nihil nouit, et nosse fal- sum nemo potest, nouit igitur sapiens ueritatem, quern disci- plinam sapientiae habere in animo, id est habitum iam ipse confessus es. — Nescio, inquit, cuius impudentiae sim, si habitum inquisitionis diuinarum humanarumque rerum esse in 25 sapiente confessum me negare uoluero. Sed qui tibi uideatur inuentorum probabilium habitus non esse, non uideo. — Con- cedis, inquam, mihi falsa neminem scire ? — Facile quidem, inquit. Die iam, si potes, inquam, sapientem nescire sapien- tiam. — Quid enim ? ait, hoc limite uniuersa concludis, ut 30 uideri sibi non possit comprehendisse se sapientiam ? — Da, inquam, dexteram. Nam, si meministi, hoc est quod heri me V 49 dixi effecturum, quod nunc non a me conclusum, sed a te ultro mihi oblatum esse gaudeo. Nam cum inter me et Academicos hoc interesse dixissem, quod illis probabile uisum est ueritatem 35 non posse comprehendi, mihi autem nondum quidem a me inuentam, inueniri tamen posse a sapiente uideatur, nunc, cum mea interrogatione urgereris, utrum sapiens nesciat sa- pientiam, ‘uidetur sibi scire’ dixisti. — Quod turn postea ? inquit. — Quia, si uidetur sibi, inquam, scire sapientiam, non 4° ei uidetur nihil scire posse sapientem; aut, si sapientia nihil est, uolo affirmes. 6. Crederem uere, inquit, ad ealeem nos finemque uenisse, PL sed repente, cum dexteras interposuisti, disiunctissimos nos 937 esse et in longum progresses uideo, uidelicet quod hestemo die 45 a nobis nulla alia quaestio constituta uidebatur, nisi quod sapientem ad comprehensionem ueri peruenire posse affirman- te te ego negaueram, nunc uero nihil aliud me opinor conces- sisse tibi quam uideri posse sapienti probabilium rerum se Ш, 12/13 cf. Cicero, Acad. 2, 35, 112. 27 facile] facile id 0 p 36 nunc] nunc tu 0 R2 /4 42 finemque] finesque H P R1 к, in finemque 0 47 aliud] от. a p к
38 CONTRA ACADEMICOS III, iii, 6-iv, 7 consecutum esse sapientiam; quam tamen sapientiam in in- 50 uestigatione diuinarum humnarumque rerum me constituisse nulli nostrum arbitror dubium. — Non, inquam, ideo, quia ц 277 inuoluis, euolueris ; uideris enim iam mihi exercendi tui causa disputare et, quia bene nosti istos adulescentulos uix adhuc posse discemere, quae acute ac subtiliter disseruntur, tam- 55 quam iudicum abuteris ignorantia, ut tibi quantum libet loqui nullo liceat reclmante. Nam paulo ante dixisti, cum quaere- rem, utrum sciret sapiens sapientiam, scire sibi uideri. Cui ergo uidetur sapientem scire sapientiam, non utique uidetur nihil scire sapientem. Hoc enim contendi non potest, nisi quis- 60 quam dicere audeat nihil esse sapientiam. Ex quo fit, ut hoc tibi, quod etiam mihi, uideatur, nam mihi uidetur sapientem non nihil scire et tibi, opinor, cui placet uideri sapienti sapien- tem scire sapientiam. — Turn ille : Non magis me ingenium V 50 exercere uelle quam te arbitror et id miror ; non enim tibi ulla 65 in hac re exercitatione opus est. Nam mihi adhuc fortasse caeco uidetur interesse inter uideri sibi scire et scire et inter sapientiam, quae in inuestigatione posita est, et ueritatem. Quae a nobis cum alterutra dicantur, sibi quem ad modum quadrent non inuenio. — Turn ego, cum iam ad prandium 70 uocaremur : Non, inquam, mihi quod tantum reniteris dis- plicet; aut enim ambo nescimus, quid loquamur, et danda est opera, ne tam turpes simus, aut unus nostrum, quod item relinquere atque neglegere non minus turpe est. Sed postmeri- dianis horis rediemus ad inuicem. Mihi enim, cum uideretur 75 iam nos ad calcem peruenisse, pugnos etiam miscuisti. — Hie cum arrisissent, discessimus. IV. 7. Et cum redissemus, inuenimus Licentium, cui num- quam sitienti Helicon subuenisset, excogitandis uersibus inhi- antem. Nam de medio paene prandio, quamuis nostri prandii idem initium qui finis fuit, clam surrexerat nihilque biberat. 5 Cui ego : Opto quidem, inquam, tibi, ut istam poeticam, quam concupisti, conplectaris aliquando, non quod me nimis delectat ista perfectio, sed quod uideo te tantum exarsisse, ut nisi fasti- dio euadere ab hoc amore non possis, quod euenire post per- fectionem facile solet. Deinde cum sis bene canorus, malim 10 auribus nostris inculces tuos uersus quam ut in illis Graecis tragoediis more auicularum, quas in caueis inclusas uidemus, 75 cf. Tacitus, Dial. 42. 62/53 inuoluis usque quia] от. a 61 nam mihi uidetur] от. a 65 hanc rem Д p. 73/74 postmeridianis] scripsi, promeridianis codd., pomeridianis /х к IV, 2 helicon] 0 p, helicoo a, helico к 6 non quo a
CONTRA ACADEMICOS III, iv, 7-9 39 uerba quae non intellegis cantes. Ammoneo tamen, ut pergas potum, si uoles, et ad scholam redeas nostram, si tamen aliquid iam de te Hortensius et philosophia meretur, cui dulcissimas 15 primitias iam uestro illo sermone libasti, qui te uehementius PL quam ista poetica incenderat ad magnarum et uere fructuosa- 938 rum rerum scientiam. Sed dum ad istarum disciplinarum, qui- bus excoluntur animi, circulum reuocare uos cupio, metuo, ne V 51 uobis labyrinthus fiat, et prope me paenitet ab illo te impetu 20 repressisse. — Erubuit ille discessitque, ut biberet. Nam et multum sitiebat et occasio dabatur euitandi me plura fortasse atque asperiora dicturum. 8. Et cum redisset, intentis omnibus sic coepi : Itane est, Alypi, ut inter nos de re iam, ut mihi uidetur, manifestissima 25 non conueniat ? — Non mirum est, inquit, si quod tibi in promptu esse asseris mihi obscurum sit, si quidem pleraque manifesta possunt aliis manifestiora et item obscura quaedam nonnullis obscuriora esse. Nam si et hoc tibi uere manifestum est, mihi crede esse alium quemquam, cui et hoc manifestum 30 tuum manifestius sit, et item alium, cui meum obscurum sit 278 obscurius. Sed ne me perpugnacem diutius putes, obsecraue- rim, ut hoc manifestum manifestius edisseras. — Attende, inquam, quaeso diligenter et quasi seposita paululum respon- dendi cura. Si enim bene me atque te noui, facile data opera 35 clarebit quod dico et alter alteri cito persuadebit. Dixistine tandem an fortasse obsurdueram, uideri sapienti se scire sapientiam ? — Annuit. — Omittamus, inquam, paululum istum sapientem. Tu ipse sapiens es an non ? — Nihil, inquit, minus. — Volo tamen, inquam, respondeas mihi, quid ipse 40 sentias de sapiente Academico, utrumnam tibi uideatur scire sapientiam ? — Vtrum sibi, inquit, scire uideatur an sciat, unumne an diuersum putas ? Metuo enim, ne haec confusio cuiquam nostrum suffugium praebeat. 9. Hoc est, inquam, Tuscum illud iurgium, quod dici solet, 45 cum quaestioni intentatae non eius solutio, sed alterius ob- iectio uidetur mederi. Quod etiam poeta noster — ut me ali- quantum Licentii auribus dedam — decenter in Bucolico car- mine hoc rusticanum et plane pastoricium esse iudicauit, cum alter alterum interrogat, ubi caeli spatium non amplius quam 50 tres ulnas pateat, ille autem quibus in terris inscrifiti nomina regum nascantur ft ores. Quod quaeso, Alypi, ne in uilla nobis licere arbitreris, certe uel V 52 istae balneolae aliquam decoris gymnasiorum faciant recorda- tionem ; ad id, si placet, quod rogo, responde : uidetume tibi IV, 47/51 cf. Verg., Ecl. 3, 104-107. 13 sc*olam P, scolam’w//. 18 circum /3 p. 27 possint НМц
40 CONTRA ACADEMICOS III, iv, 9-10 55 sapiens Academicorum scire sapientiam ? — Ne uerba uerbis referendo, inquit, in longum eamus, uidetur uideri sibi scire. — Videtur ergo, inquam, tibi nescire ? Non enim ego quaero, quid tibi uideatur uideri sapienti, sed utrum tibi uideatur sapiens scire sapientiam. Potes, ut opinor, hie aut aiere aut 60 negare. — О utinam, inquit, aut ita mihi facile esset ut tibi aut ita tibi difficile ut mihi, nec tam molestus esses nec in his quic- quam sperares. Nam cum me interrogares, quid mihi de Aca- demic© sapiente uideatur, respondi uideri mihi, quod uideatur PL sibi scire sapientiam, ne aut temere me scire affirmarem aut 939 65 ilium non minus temere scire dicerem. — Pro magno, inquam, beneficio mihi obsecro concedas primo, ut ad id quod ego, non ad id quod tute interrogas respondere digneris, deinde ut spem meam, quam tibi non minus curae quam tuam esse scio, nunc paululum omittas — certe si me ista interrogatione decepero, 7° cito transibo in tuam partem controuersiamque finiemus — postremo ut pulsa nescio qua sollicitudine, qua te tangi uideo, diligentius animaduertas, quo facile intellegas, quid mihi abs te responderi uelim. Dixisti enim ideo te non aut aiere aut negare — quod utique faciendum est ad id quod rogo — ne 75 temere te scire dicas quod nescis; quasi uero ego quid scias quaesierim et non quid tibi uideatur. Itaque nunc idem planius — si tamen planius dici potest — interrogo : uideturne tibi scire sapientiam sapiens an non uidetur ? — Si inueniri, inquit, sapiens, qualem ratio prodit, queat, potest uideri mihi scire 80 sapientiam. — Ratio igitur, inquam, talem tibi prodit esse sapientem, qui sapientiam non ignoret; et recte istuc. Non enim aliter decebat uideri tibi. 10. Quaero ergo iam, utrum possit sapiens inueniri. Si enim potest, potest etiam scire sapientiam omnisque inter nos 85 quaestio dissoluta est. Si autem non posse dicis, iam non quae- V 53 retur, utrum sapiens aliquid sciat, sed utrum sapiens quisquam 279 esse possit. Quo constitute iam recedendum erit ab Academicis et tecum ista quaestio, quantum ualemus, diligenter cauteque uersanda. Nam illis placuit uel potius uisum est et esse posse 9ohominem sapientem et tamen in hominem scientiam cadere non posse — quare illi sapientem nihil scire adfirmarunt — tibi autem uidetur scire sapientiam, quod non est utique nihil scire. Simul enim placuit inter nos, quod etiam inter omnes ueteres interque ipsos Academicos, scire falsa neminem posse ; 95 unde illud iam restat, ut aut contendas nihil esse sapientiam aut talem sapientem ab Academicis describi, qualem ratio non habet, fatearis et his omissis consentias, ut quaeramus, utrum 94 cf. Cicero, Acad. 2, 13, 40. 68 esse] esse certo 0 R2 ц 94 falli a
CONTRA ACADEMICOS III, iv, io-v, 12 41 possit homini talis prouenire sapientia, qualem prodit ratio. Non enim aliam debemus aut possumus recte uocare sapien- 100 tiam. V. 11. Etsi concedam, inquit, quod te magnopere niti uideo, sciri a sapiente sapientiam et aliquid inter nos deprehensum, quod sapiens possit percipere, tamen nequaquam mihi occurrit Academicorum labefactata omnis intentio. Prospicio enim de- 5 fensionis eis locum non minimum reseruatum nec illam assen- sionis suspensionem esse praecisam, cum hoc ipso causae suae deese non possint, quo conuictos putas. Dicent enim usque adeo nihil conprehendi nullique rei assensionem praebendam, ut etiam hoc de nihilo percipiendo, quod tota sibi paene uita 10 usque ad te probabiliter persuaserant, nunc ista conclusione sibi extortum sit, ut, siue tunc huius argument! uis tarditate ingenii mei siue re uera suo robore inuicta sit, eos loco mouere PL non possit, cum audacter affirmare adhuc ualeant ne nunc 940 quidem ulli rei consentiendum esse. Forte enim aliquando 15 contra hoc quoque nonnihil uel a se uel a quopiam reperiri posse, quod acute probabiliterque dicatur, suamque imaginem V 54 et quasi speculum quoddam in Proteo illo animaduerti opor- tere, qui traditur eo solere capi, quo minime caperetur, inuesti- gatoresque eius numquam eundem tenuisse nisi indice alicuius 20 modi numine. Quod si assit et illam nobis ueritatem, quae tan- tum curae est, demonstrare dignetur I Ego quoque uel ipsis inuitis, quod minime reor, illos superatos esse confitebor. 12. Bene habet, inquam, prorsus nihil amplius optaui. Nam uidete quaeso, bona mihi quot et quanta prouenerint. Primum 25 est, quod Academici iam sic conuicti esse dicuntur, ut nihil eis restet ad defensionem, nisi quod fieri non potest. Quis enim hoc aut intellegere ullo modo aut credere ualeat eum, qui uictus sit, eo ipso, quo uictus est, uictorem se esse gloriari ? Deinde si quid iam remanet cum his conflictionis, non ex eo est, 50 quod dicunt nihil sciri posse, sed ex eo, quod nulli rei assen- tiendum esse contendunt. Nunc itaque Concordes sumus. Nam ut mihi, ita etiam illis uidetur sapientem scire sapientiam. Sed tamen ab assensione illi temperandum monent. Videri enim sibi tantum dicunt, scire autem nullo modo ; quasi ego me scire и profitear. Mihi quoque uideri istuc dico ; sum enim stultus ut etiam ipsi, si nesciunt sapientiam. Approbare autem nos debere aliquid puto, id est ueritatem. De quo eos consul©, utrum negent, id est utrum eis placeat ueritati assentiendum non esse. Numquam hoc dicent, sed earn non inueniri asseuerabunt. V, 17 cf. Verg., Georg. 4, 388-414. V, 11 tunc] к, nunc codd., tunc siue nunc ц 17 protheo codd. 20 si] от. P к 4 XXIX
42 CONTRA ACADEMICOS III, v, 12-vii, 14 4° Ergo et hie ex nonnulla parte socium me tenent, quod utrisque non displicet atque adeo necessario placet consentiendum esse м 280 ueritati. Sed quis earn demonstrabit ? inquiunt. Vbi ego cum illis non curabo certare; satis mihi est, quod iam non est probabile nihil scire sapientem, ne rem absurdissimam dicere 45 cogantur, aut nihil esse sapientiam aut sapientiam nescire sapientem. VI. 13. Quis autem uerum possit ostendere, abs te, Alypi, V 55 dictum est, a quo ne dissentiam magnopere mihi laborandum est. Etenim numen aliquod aisti solum posse ostendere homi- ni, quid sit uerum, cum breuiter turn etiam pie. Nihil itaque in 5 hoc sermone nostro libentius audiui, nihil grauius, nihil proba- bilius et, si id numen, ut confido, assit, nihil uerius. Nam et Proteus ille — quanta abs te mentis altitudine commemoratus, quanta intentione in optimum philosophiae genus ! — Proteus enim ille, ut uos adulescentes non penitus poetas a philosophia 10 contemnendos esse uideatis, in imaginem ueritatis inducitur ; ueritatis, inquam, Proteus in carminibus ostentat sustinetque personam, quam obtinere nemo potest, si falsis imaginibus de- ceptus comprehensionis nodos uel laxauerit uel dimiserit. Sunt PL enim istae imagines, quae consuetudine rerum corporalium per 941 15 istos, quibus ad necessaria huius uitae utimur, sensus nos, etiam cum ueritas tenetur et quasi habetur in manibus, deci- pere atque inludere moliuntur. Hoc ergo tertium bonum mihi accidit, quod non inuenio quanti aestimem. Mecum enim fami- liarissimus amicus meus non solum de probabilitate humanae 20 uitae uerum etiam de ipsa religione concordat, quod est ueri amici manifestissimum indicium, si quidem amicitia rectissime atque sanctissime definita est rerum humanarum et diuinarum cum beniuolentia et caritate consensio. VII. 14. Tamen ne aut Academicorum argumenta quasdam nebulas uideantur offundere aut doctissimorum uirorum aucto- ritati, inter quos maxime Tullius non mouere nos non potest, superbe nonnullis resistere uideamur, si uobis placet, prius 5 pauca contra eos disseram, quibus uidentur disputationes illae aduersari ueritati, deinde, ut mihi uidetur, ostendam, quae causa fuerit Academicis occultandae sententiae suae. Itaque, Alypi, quamuis te totum in^meis partibus uideam, tamen suscipe pro his paululum mihique responde. — Quoniam hodie, V 56 10 inquit, auspicato, ut aiunt, processisti, non impediam plenissi- mam uictoriam tuam et partes illas iam securius, quo abs te VI, 22/23 Cicero, Lael. 20. VI, 20 uerum] uel a VII, 9/10 inquit hodie P к
CONTRA ACADEMICOS III, vii, 14-16 43 imponuntur, temptabo suscipere, si tamen hoc, quod interro- gationibus te acturum esse significas, in orationem perpetuam, si tibi commodum est, malis conuertere, ne uere ut pertinax 15 aduersarius, quod a tua humanitate longissimum est, minutis illis telis abs te iam captiuus excrucier. 15. Atque ego, cum et illos hoc expectare animaduerterem, quasi aliud ingressus exordium : Morem, inquam, uobis geram et, quamuis post ilium laborem scholae rhetoricae in hac me 20 leui armatura nonnihil requieturum esse praesumseram, ut in- terrogando ista potius agerem quam dicendo, tamen quia et paucissimi sumus, ut clamare mihi contra ualitudinem meam non sit necesse, et istum stilum causa eiusdem salutis quasi aurigam moderatoremque sermonis mei esse uolui, ne concita- 25 tius rapiar animo, quam cura corporis poscit, perpetua, ut uul- tis, oratione audite quid sentiam. Sed primo illud uideamus quale sit, unde amatores Academicorum gloriari nimium so- м 281 lent. Nam est in libris Ciceronis, quos in huius causae patroci- nium scripsit, locus quidam, ut mihi uidetur, mira urbanitae 30 conditus, ut nonnullis autem, etiam firmitate roboratus. Dif- ficile est prorsus, ut quemquam non moueat quod ibi dictum est: Academico sajnenti ab omnibus ceterarum sectarum, qui sibi sapientes uidentur, secundas partes dari, cum primas sibi quem- que uindicare necesse sit. Ex quo posse probabiliter confici eum 35 rede primum esse iudicio suo, qui omnium ceterorum iudicio sit secundus. 16. Fac enim uerbi causa Stoicum adesse sapientem ; nam V 57 contra eos potissimum Academicorum exarsit ingenium. Ergo PL Zeno uel Chrysippus si interrogetur, qui sit sapiens, respondebit 942 40 eum esse, quern ipse descri/pserit. Contra Epicurus uel quis alius aduersariorum negabit suumque potius peritissimum uoluptatum aucupem sapientem esse contendet. Inde ad iurgium. Clamat Zeno et tota ilia porticus tumultuatur hominem natum ad nihil esse aliud quam honestatem ; ipsam suo spiendore in se animos 45 ducere nullo prorsus commodo extrinsecus posito et quasi lenoci- nante mercede, uoluptatemque illam Epicuri solis inter se pecori- bus esse communem, in quorum societatem et hominem et sapien- tem trudere nefas esse. Contra ille conuocata de hortulis in auxi- lium quasi Liber turba temulentorum, quaerentium tamen, quern 50 incomptis unguibus bacchantes asperoque ore discerpant, uolup- tatis nomen, suauitatem, quietem teste populo exaggerans instat acriter, ut nisi ea beatus nemo esse posse uideatur. In quorum VII, 13/14 cf. Cicero, Fin. 1, 8, 28-29. 32/65 Cicero, Acad. frg. 20 Muller. 16 captus Д 19 scolae rethoricae codd. 21 docendo Д 39 crysippus H P R, crisippus M interrogentur a 49 libera Д R2 p.
44 CONTRA ACADEMICOS III, vii, 16-viii, 17 rixam si Academicus incurrerit, utrosque audiet trahentes se ad suas partes, sed si in illos aut in istos concesserit, db eis, quos 55 deseret, insanus imperitus temerariusque clamabitur. Itaque cum et hac et iliac aurem diligenter admouerit, interrogatus, quid ei uideatur, dubitare se dicet. Roga nunc Stoicum, qui sit melior, Epicurusne, qui delirare ilium clamat, an Academicus, qui sibi N 58 adhuc de re tanta deliberandum esse pronuntiat : nemo dubitat 60 A cademicum praelatum iri. Rursus te ad ilium conuerte et quaere, quem magis amet, Zenonem, a quo bestia nominatur, an Arcesi- lan, a quo audit: ‘tu fortasse uerum dicis, sed requiram diligen- tius': nonne apertum est totam illam porticum insanam, Acade- micos autem prae illis modestos cautosque homines uideri Epi- 65 euro ? Ita peraeque prope de omnibus sectis copiosissime Cicero iucundissimum legentibus quasi spectaculum praebet uelut ostendens nullum illorum esse, qui non, cum sibi primas partes dederit, quod necesse est, secundas ei dicat dare, quem non repugnare sed dubitare conspexerit. In quo ego nihil aduersa- 70 bor nec eis ullam auferam gloriam. VIII. 17. Videatur sane quibuslibet Cicero hie non iocatus sed inania et uentosa quaedam — quod ab ipsorum Graecu- lorum leuitate abhorreret — sequi et colligere uoluisse. Quid enim me impedit, quin, si huic uanitati resistere uelim, facile 5 ostendam, quanto minus malum sit indoctum esse quam indo- cilem ? Vnde fit, ut, cum se ille Academicus iactanticulus quasi discipulum singulis dederit nemoque illi quod se scire putat persuadere potuerit, magna illorum postea consensione ridea- tur. Iam enim quisque alium quemlibet aduersariorum suorum 10 nihil didicisse, hunc uero nihil posse discere iudicabit. Ex quo deinceps de omnium scholis non ferulis, quod esset deformius p. 282 quam molestius, sed illorum palliatorum clauis et fustibus pro- icietur. Non enim magnum negotium erit contra communem PL pestem uelut Herculea quaedam postulare auxilia Cynicorum. 943 15 Si autem ista uilissima gloria cum his certare libeat, quod phi- losophanti mihi iam quidem sed nondum sapienti faciliore V 59 uenia concedendum est, quid habebunt, quod possint refellere? Ecce enim faciamus me atque Academicum in illas lites philo- sophorum inruisse; omnes prorsus assint, exponant breuiter 20 pro tempore sententias suas. Quaeratur de Cameade, quid censeat. Dubitare se dicet. Itaque ilium singuli praeferent cete- ris, ergo omnes omnibus, magna nimirum atque altissima gloria. Quis istum nolit imitari ? Et ego itaque interrogatus idem respondebo ; par erit laus. Ea igitur gloria gaudet sapiens, 56 deserit T1 R1 p. VIII, 1 uidetur Д M 3 abhorret Boston 09.331 p 4 quin Д, qui a 6/6 indocibilem /3
CONTRA ACADEMICOS III, viii, 17-ix, 19 45 25 in qua illi stultus aequatur. Quid, si eum etiam facile superat ? nihilne agit pudor ? Nam istum Academicum iam de iudicio discedentem tenebo; quippe auidior huius modi uictoriae stultitia est. Ergo eo retento prodam iudicibus quod ignorant et dicam : ego, uiri optimi, hoc cum isto commune habeo, quod 50 dubitat, quis uestrum uerum sequatur. Sed habemus etiam proprias sententias, de quibus peto iudicetis. Nam mihi incer- tum est quidem, quamuis audierim decreta uestra, ubi sit uerum, sed ideo, quod qui sit in uobis sapiens ignoro. Iste autem etiam ipsum sapientem negat aliquid scire, ne ipsam 35 quidem unde sapiens dicitur sapientiam. Quis non uideat, palma ilia cuius sit ? Nam si hoc aduersarius meus dixerit, uincam gloria ; si autem erubescens confessus fuerit sapientem scire sapientiam, uincam sententia. IX. 18. Sed ab hoc iam litigioso tribunal! secedamus in ali- quem locum, ubi nobis nulla turba molesta sit, atque utinam in ipsam scholam Platonis, quae nomen ex eo dicitur accepisse, quod a populo sit secreta. Hie iam non de gloria, quod ]eue ac 5 puerile est, sed de ipsa uita et de aliqua spe animi beati, quan- tum inter nos possumus, disseramus. Negant Academici sciri aliquid posse. Vnde hoc uobis placuit, studiosissimi homines atque doctissimi ? Monuit nos, inquiunt, definitio Zenonis. Cur quaeso ? Nam si uera est, nonnihil ueri nouit qui uel ipsam V 60 10 nouit, sin falsa, non debuit constantissimos commouere. Sed uideamus quid ait Zeno : tale scilicet uisum comprehendi et percipi posse, quale cum falso non haberet signa communia. Hocine te mouit, homo Platonice, ut omnibus uiribus ab spe discendi studiosos retraheres, ut totum negotium philosophan- 15 di adiuuante quodam etiam mentis ingemiscendo torpore desererent ? 19. Sed quomodo ilium non permoueret, si et nihil tale inue- niri potest et, nisi quod tale est, percipi non potest ? Hoc si ita est, dicendum potius erat non posse in hominem cadere sapien- 20 tiam quam sapientem nescire, cur uiuat, nescire, quem ad mo- dum uiuat, nescire, utrum uiuat, postremo, quo peruersius magisque delirum et insanum dici nihil potest, simul et sapien- tem esse et ignorare sapientiam. Quid enim est durius, homi- nem non posse esse sapientem an sapientem nescire sapien- 25 tiam ? Nihil hinc disputandum est, si res ipsa ita posita satis PL non est ad diiudicandum. Sed illud forte si diceretur, penitus 944 homines a philosophando auerterentur ; nunc uero inducendi sunt sapientiae dulcissimo et sanctissimo nomine, ut, cum con- IX, 3 Diog. Laert. De uiris illustr. 3, 8. 11/12 cf. Cicero, Acad. 2, 11, 34. IX, 8 mouit p M2 ц
46 CONTRA ACADEMICOS III, ix, 20-21 trita aetate nihil didicerint, postea te summis execrationibus ц 285 30 prosequantur, quem relictis saltern uoluptatibus corporis ad animi tormenta secuti sunt. 20. Sed uideamus, per quem potius a philosophia deterrean- tur, per eumne, qui cfixerit: audi, amice, philosophia non ipsa sapientia, sed studium sapientiae uocatur ; ad quam te si con- 35 tuleris, non quidem, dum hie uiuis, sapiens eris — est enim apud deum sapientia nec prouenire homini potest — sed cum te tali studio satis exercueris atque mundaueris, animus tuus ea post hanc uitam, id est cum homo esse desieris, facile per- fruetur, an per eum, qui dixerit: uenite, mortales, ad philoso- 40 phiam ! magnus hie fructus est; quid enim homini sapientia carius ? uenite igitur, ut sapientes sitis et sapientiam nesciatis! ‘Non’, inquit, ‘a me ita dicetur’. Hoc est decipere ; nam nihil aliud apud te inuenietur. Ita fit, ut, si hoc dixeris, fugiant V 61 tamquam insanum, si alio modo ad hoc adduxeris, facias 45 insanos. Sed credamus propter utramque sententiam aeque homines nolle philosophari. Si aliquid philosophiae pemicio- sum Zenonis definitio dicere cogebat, mi homo, idne homini dicendum fuit, unde se doleret, an id, unde te derideret ? 21. Tamen quod Zeno definiuit, quantum stulti possumus, 50 discutiamus. Id uisum ait posse comprehend!, quod sic appa- reret, ut falsum apparere non posset. Manifestum est nihil aliud in perceptionem uenire. Hoc et ego, inquit Arcesilas, uideo et hoc ipso doceo nihil percipi. Non enim tale aliquid inueniri potest. Fortasse abs te atque ab aliis stultis; at a 55 sapiente cur non potest ? Quamquam et ipsi stulto nihil res- ponded posse arbitror, si tibi dicat, ut illo memorabili acumine tuo hanc ipsam Zenonis definitionem refellas et ostendas earn etiam falsam esse posse; quod si non potueris, hanc ipsam quam percipias habes, si autem refelleris, unde a percipiendo 60 impediaris non habes. Ego earn refelli posse non uideo et om- nino uerissimam uidico. Itaque cum earn scio, quamuis sim stultus, nonnihil scio. Sed fac illam uersutiae tuae cedere. Vtar complexione securissima. Aut enim uera est aut falsa. Si uera, bene teneo; si falsa, potest aliquid percipi, etiamsi habeat 65 communia signa cum falso. Vnde, inquit, potest ? Verissime igitur Zeno definiuit nec ei quisquis uel in hoc consensit, erra- uit. An paruae laudis et sinceritatis definitionem putabimus, quae contra eos, qui erant aduersum perceptionem multa dicturi, cum designaret quale esset quod percipi posset, se 70 ipsam talem esse monstrauit ? Ita comprehensibilibus rebus et definitio est et exemplum. Vtrum, ait, etiam ipsa uera sit nescio; sed quia est probabilis, ideo earn sequens ostendo V 62 70 conprehendibilibus H P R к
CONTRA ACADEMICOS III, ix, 19-x, 22 47 nihil esse tale, quale ilia expressit posse comprehendi. Ostendis fortasse praeter ipsam et uides, ut arbitror, quid sequatur. 75 Quodsi etiam eius incerti sumus, nec ita nos deserit scientia. Scimus enim aut ueram esse aut falsam; non igitur nihil PL scimus. Quamquam numquam efficiet, ut ingratus sim, prorsus 945 ego illam definitionem uerissimam iudico. Aut enim possunt pericipi et falsa, quod uehementius Academici timent et re 80 uera absurdum est, aut nec ea possunt, quae sunt falsis simillima; unde ilia definitio uera est. Sed iam cetera uideamus. X. 22. Quamuis haec, nisi fallor, possint ad uictoriam satis esse, non tamen fortasse ad uictoriae satietatem. Duo sunt, quae ab Academicis dicuntur, contra quae, ut ualemus, uenire insti- 284 tuimus : nihil posse percipi et nulli rei debere assentiri. De as- 5 sentiendo mox ; nunc alia pauca de perceptione dicemus. Nihil- ne prorsus dicitis posse comprehendi ? Hie euigilauit Carnea- des — nam nemo istorum minus alte quam ille dormiuit — et circumspexit rerum euidentiam. Itaque credo secum ipse, ut fit, loquens : ergone, ait, Carneade, dicturus es nescire te, 10 utrum homo sis an formica ? aut de te Chrysippus triumpha- bit ? Dicamus ea nos nescire, quae inter philosophos inquirun- tur, cetera ad nos non pertinere, ut si in luce titubauero coti- diana et uulgari, ad illas imperitorum tenebras prouocem, ubi soli quidam diuini oculi uident, qui me, etiamsi palpitantem 15 atque cadentem aspexerint, caecis prodere nequeant praeser- tim arrogantibus et quos doceri aliquid pudeat. Laute quidem, о Graeca industria, succincta et parata procedis, sed non respicis illam definitionem et inuentum esse philosophi et in uestibulo philosophiae fixam atque fundatam. Quam si succi- 20 dere temtabis, rediet bipennis in crura; ilia enim labefactata non solum potest aliquid percipi sed etiam id potest, quod simillimum falso est, si earn non audebis euertere. Est enim V63 latibulum tuum, unde in incautos transire cupientes uehemens erumpis atque exilis ; aliquis te Hercules in tua spelunca tam- 25 quam semihominem suffocabit et eiusdem molibus opprimet docens aliquid esse in philosophia, quod tamquam simile falso incertum abs te fieri non possit. Certe ad alia properabam ; hoc quisquis urget, te ipsum, Carneade, magna afficit contumelia, quern a me uel mortuum putat ubicumque aut undecumque 30 posse superari. Si autem non putat, immisericors est, qui me passim deserere praesidia et tecum in campo certare cogit; in quem descendere cum coepissem, solo tuo nomine territus pedem retuli et de superiore loco nescio quid iaculatus sum, quod utrum ad te peruenerit uel quid egerit, uiderint, sub 35 quorum examine dimicamus. Sed quid metuo ineptus ? Si X, 10 an] aut a 10/11 triumphauit a 20 labefacta P R к 33 rettuli P1 к
48 CONTRA ACADEMICOS III, x, 22-xi, 24 bene memini, mortuus es nec iam pro sepulchro tuo iure pugnat Alypius ; facile me contra umbram tuam deus adiu- uabit. 23. Nihil ais in philosophia posse percipi et, ut orationem 40 tuam large lateque diffundas, arripis rixas dissensionesque phi- losophorum et eas tibi contra illos arma ministrare arbitraris. Quomodo enim inter Democritum et superiores physicos de uno mundo et innumerabilibus litem diiudicabimus, cum inter ipsum heredemque eius Epicurum concordia manere nequi- PL 45 uerit ? Nam iste luxuriosus cum atomos quasi ancillulas suas, 946 id est corpuscula, quae in tenebris laetus amplectitur, non tenere uiam suam sed in alienos limites passim sponte declinare permittit, totum patrimonium etiam per iurgia dissipauit. Hoc uero nihil ad me attinet. Si enim ad sapientiam pertinet horum 50 aliquid scire, id non potest latere sapientem. Si autem aliud quiddam est, sapientiam illam scit sapiens, ista contemnit. Tamen ego, qui longe adhuc absum uel a uicinitate sapientis, in V 64 istis physicis nonnihil scio. Certum enim habeo aut unum esse mundum aut non unum ; et si non unum, aut finiti numeri aut 55 infiniti. Istam sententiam Cameades falsae esse similem doceat. Item scio mundum istum nostrum aut natura corporum aut aliqua prouidentia sic esse dispositum eumque aut semper fuisse et fore aut coepisse esse minime desiturum aut ortum ex 285 tempore non habere, sed habiturum esse finem aut et manere 60 coepisse et non perpetuo esse mansurum et innumerabilia physica hoc modo noui. Vera enim sunt ista disiuncta nec similitudine aliqua falsi ea quisquam potest confundere. Sed adsume aliquid, ait Academicus. Nolo; nam hoc est dicere : relinque quod seis, die quod nescis. Sed pendet sententia. 65 Melius certe pendet quam cadit; nempe plana est; nempe iam potest aut falsa aut uera nominari. Hanc ego me scire dico. Tu, qui nec ad philosophiam pertinere ista negas et eorum sciri nihil posse asseris, ostende me ista nescire ; die istas disiunc- tiones aut falsas esse aut aliquid commune habere cum falso, 7° per quod discemi omnino non possint. XI. 24. Vnde, inquit, seis esse istum mundum, si sensus fal- luntur ? Numquam rationes uestrae ita uim sensuum refellere potuerunt, ut conuinceretis nobfe nihil uideri, nec omnino ausi estis aliquando ista temtare, sed posse aliud esse ac uidetur 5 uehementer persuadere incubuistis. Ego itaque hoc totum, qualecumque es, quod nos continet atque alit, hoc, inquam, X, 36/37 cf. Verg., Aen. 8, 194-261. 42/43 cf. Cicero, Acad. 2, 17, 55. 46/47 cf. Cicero, Fin. 1, 6, 19. 61/62 cf. Cicero, Acad. 2, 30, 97. 61 sapientia Д p. 68 minime] etpraem. p 62 falsis HP R 65 plena а к
CONTRA ACADEMICOS III, xi, 24-26 49 quod oculis meis apparet a meque sentitur habere terram et caelum aut quasi terram et quasi caelum, mundum uoco. Si dicis nihil mihi uideri, numquam errabo. Is enim errat, qui 10 quod sibi uidetur temere probat. Posse enim falsum uideri a sentientibus dicitis, nihil uideri non dicitis. Prorsus enim omnis V 65 disputationis causa tolletur, ubi regnare uos libet, si non solum nihil scimus, sed etiam nil nobis uidetur. Si autem hoc, quod mihi uidetur, negas mundum esse, de nomine controuersiam 15 facis, cum id a me dixerim mundum uocari. 25. Etiamne, inquies, si dormis, mundus est iste quem uides? Iam dictum est, quidquid tale mihi uidetur, mundum appello. Sed si eum solum placet mundum uocare, qui uidetur a uigilan- tibus uel etiam a sanis, illud contende, si potes, eos, qui dormi- 20 unt ac furiunt, non in mundo furere atque dormire. Quam ob PL rem hoc dico, istam totam corporum molem atque machinam, 947 in qua sumus siue dormientes siue furentes siue uigilantes siue sani, aut unam esse aut non esse unam. Edissere, quomodo ista possit falsa esse sententia. Si enim dormio, fieri potest, ut nihil 25 dixerim ; aut si etiam ore dormientis uerba, ut solet, euaserunt, potest fieri, ut non hie, non ita sedens, non istis audientibus dixerim; ut autem hoc falsum sit, non potest. Nec ego me illud percepisse dico, quod uigilem. Potes enim dicere hoc mihi etiam dormienti uideri potuisse, ideoque hoc potest esse falso 30 simillimum. Si autem unus et sex mundi sunt, septem mundos esse, quoquo modo affectus sim, manifestum est et id me scire non impudenter affirmo. Quare uel hanc conexionem uel illas superius disiunctiones doce somno aut furore aut uanitate sensuum posse esse falsas et me, si expergefactus ista memi- 35 nero, uictum esse concedam. Credo enim iam satis liquere, quae per somnum et dementiam falsa uideantur, ea scilicet quae ad corporis sensus pertinent; nam ter tema nouem esse et quadratum intellegibilium numerorum necesse est uel gene- re humano stertente sit uerum. Quamquam etiam pro ipsis 4° sensibus multa uideo posse dici, quae ab Academicis repre- hensa non inuenimus. Credo enim sensus non accusari, uel quod imaginationes falsas furentes patiuntur uel quod falsa 286 in somnis uidemus. Si enim uera uigilantibus sanisque renun- V 66 tiarunt, nihil ad eos, quid sibi animus dormientis insanientis- 45 que confingat. 26. Restat, ut quaeratur, utrum cum ipsi renuntiant uerum renuntient. Age, si dicat Epicureus quispiam; ‘nihil habeo quod de sensibus conquerar ; iniustum est enim ab eis exigere plus quam possunt; quidquid autem possunt uidere oculi, XI, 16/19 cf. Cicero, Acad. 2, 15, 47-48. XI, 36 somnium P S ц к
50 CONTRA ACADEMICOS III, xi, 26-xii, 27 50 uerum uident’, ergone uerum est quod de remo in aqua uident? prorsus uerum. Nam causa accedente, quare ita uideretur, si demersus unda remus rectus appareret, magis oculos meos fal- sae renuntiationis arguerem. Non enim uiderent, quod talibus existentibus causis uidendum fuit. Quid multis opus est ? Hoc 55 de turrium motu, hoc de pinnulis auium, hoc de ceteris in- numerabilibus dici potest. ‘Ego tamen fallor, si adsentiar’, ait quispiam. Noli plus assentiri, quam ut ita tibi apparere per- suadeas, et nulla deceptio est. Non enim uideo, quomodo refel- lat Academicus eum qui dicit: hoc mihi candidum uideri scio, 60 hoc auditum meum delectari scio, hoc mihi iucunde olere scio, hoc mihi sapere dulciter scio, hoc mihi esse frigidum scio. Die potius, utrum per se amarae sint oleastri frondes, quas caper tarn pertinaciter appetit. О hominem inprobum 1 nonne est caper ipse modestior ? Nescio, quales pecori sint, mihi tamen 65 amarae sunt. Quid quaeris amplius ? Sed est fortasse aliquis etiam hominum, cui non sint amarae. Tendisne in molestiam ? numquidnam ego amaras esse omnibus hominibus diui ? Mihi dixi et hoc non semper affirmo. Quid, si enim alias alia causa PL nunc dulce quippiam, nunc amarum in ore sentiatur ? Illud 948 70 dico, posse hominem, cum aliquid gustat, bona fide iurare se scire palato suo illud suaue esse uel contra nec ulla calumnia Graeca ab ista scientia posse deduci. Quis enim tarn inpudens sit, qui mihi cum delectatione aliquid ligurrienti dicat : for- tasse non gustas, sed hoc somnium est ? numquidnam resisto ? 75 Sed me tamen illud in somnis etiam delectaret. Quare illud, V 67 quod me scire dixi, nulla confundit similitude falsorum et Epicureus uel Cyrenaici et alia multa fortasse pro sensibus dicant, contra quae nihil dictum esse ab Academicis accepi. Sed quid ad me ? Si uolunt ista et si possunt, etiam me fauente 80 rescindant. Quicquid enim contra sensus ab eis disputatur, non contra omnes philosophos ualet. Sunt enim qui omnia ista, quae corporis sensu accipit animus, opinionem posse gignere confitentur, scientiam uero negant, quam tamen uolunt intel- legentia contineri remotamque a sensibus in mente uiuere. 85 Et forte in eorum numero est sapiens ille, quem quaerimus. Sed de hoc alias. Nunc ad reliqua pergamus, quae propter ista, quae iam dicta sunt, paucis, nisF fallor, explicabimus. XII. 27. Quid enim de moribus inquirentem uel iuuat uel impedit corporis sensus ? Nisi uero illos ipsos, qui summum 50 cf. Cicero, Acad. 2, 7, 19; 2, 25, 79. 57/58 cf. Cicero, Acad. 2, 32, 105. 71/72 cf. Cicero, Acad. 2, 5, 14. 81/84 cf. Cicero, Acad. 1, 8, 31-32. XII, 2/6 cf. Cicero, Acad. 2, 25, 79. 67 hominibus] от. Boston 09.331 p. к 72 tam] от. a
CONTRA ACADEMICOS III, xii, 27-xiii, 29 51 hominis bonum in uoluptate posuerunt, nihil impedit aut Co- lumbae collum aut uox incerta aut graue pondus homini, quod 5 camelis leue est, aut alia sescenta, quominus dicant eo, quo delectantur, delectari se scire uel eo, quo offenduntur, offendi, quod refelli posse non uideo. Eum commouebunt, qui finem boni mente complectitur ? Quid horum tu eligis ? Si quid mihi uideatur quaeris, in mente arbitror esse summum hominis 10 bonum. Sed nunc de scientia quaerimus. Ergo interroga sapien- tem, qui non potest ignorare sapientiam ; mihi tamen tardo illi ц 287 atque stulto licet interim scire boni humani finem, in quo in- habitet beata uita, aut nullum esse aut in animo esse aut in corpore aut in utroque. Hoc me, si potes, nescire conuince, 15 quod notissimae illae uestrae rationes nullo modo faciunt. Quod si non potes — non enim reperies, cui falso simile sit — egone concludere dubitabo recte mihi uideri scire sapientem quicquid in philosophia uerum est, cum ego inde tam multa uera cognouerim ? 20 28. Sed metuit fortasse, ne summum bonum eligat dormiens. Nihil pericli est; cum euigilauerit, repudiabit, si displicet, tenebit, si placet. Quis enim eum recte uituperabit, quod fal- V 68 sum uidit in somnis ? aut fortasse illud formidabis, ne dor- miens amittat sapientiam, si pro ueris falsa probauerit ? Hoc 25 iam ne dormiens quidem audet somniare, ut sapientem uigilan- tem uocet, neget, si dormiat. Haec etiam de furore dici pos- sunt ; sed in alia festinat ©ratio. Haec tamen sine conclusione securissima non relinquo. Aut enim amittitur furore sapientia et iam non erit sapiens, quern uerum ignorare clamatis, aut 30 scientia eius manet in intellectu, etiamsi pars animi cetera PL id, quod accepit a sensibus, uelut in somnis imaginetur. 949 XIII. 29. Restat dialectica, quam certe sapiens bene nouit, nec falsum scire quisquam potest. Si uero earn nescit, non per- tinet ad sapientiam eius cognitio, sine qua esse sapiens potuit, et superfluo utrum uera sit possitue percipi quaerimus. Hie 5 fortassis mihi aliquis dicat: ‘soles prodere tu stulte, quid noue- ris, an de dialectica nihil scire potuisti ?’ ego uero plura quam de quauis parte philosophiae. Nam primo illas omnes proposi- tiones, quibus supra usus sum, ueras esse ista me docuit. Deinde per istam noui alia multa uera. Sed quam multa sint, 10 numerate, si potestis : si quattuor in mundo elementa sunt, non sunt quinque ; si sol unus est, non sunt duo ; non potest una anima et mori et esse inmortalis ; non potest homo simul 8/10 cf. Aug., Retract, i, i, 9. 20/21 cf. Cicero, Acad. 2, 16, 51. XIII, 1 cf. Cicero, Acad. 2, 28, 91-2, 30, 98; Top. 54-57. XII, 3 bonum] uerum praem. а к 17 sapienti a 23 formidabit Д ц
52 CONTRA ACADEMICOS III, xiii, 29-xiv, 30 et beatus et miser esse ; non hie et sol lucet et nox est; aut uigilamus nunc aut dormimus; aut corpus est, quod mihi 15 uidere uideor, aut non est corpus. Haec et alia multa, quae commemorare longissimum est, per istam didici uera esse, quoquo modo se habeant sensus nostri, in se ipsa uera. Docuit me, si cuius eorum, quae per conexionem modo proposui, pars antecedens assumpta fuerit, trahere necessario id, quod an- 20 nexum est, ea uero, quae per repugnantiam uel disiunctionem a me sunt enuntiata, hanc habere naturam, ut, cum aufe- runtur cetera, siue unum siue plura sint, restet aliquid, quod eorum ablatione firmetur. Docuit etiam me, cum de re constat, propter quam uerba dicuntur, de uerbis non debere contendi, V 69 25 et quisquis id faciat, si imperitia faciat, docendum esse, si malitia, deserendum, si doceri non potest, monendum, ut aliquid aliud potius agat, quam tempus in superfluis operam- que consumat, si non obtemperat, neglegendum. De captiosis autem atque fallacibus ratiunculis breue praeceptum est: si 30 male concedendo inferuntur, ad ea quae concessa sunt esse redeundum; si uerum falsumque in una conclusione confli- gunt, accipiendum inde quod intellegitur, quod explicari non potest relinquendum ; si autem modus in aliquibus rebus latet penitus hominem, scientiam eius non esse quaerendam. Haec 288 35 quidem habeo a dialectica et alia multa, quae commemorare non est necesse ; neque enim debeo ingratus exsistere. Verum ille sapiens aut haec neglegit aut, si perfecta dialectica ipsa scientia ueritatis est, sic illam nouit, ut isotrum mendacissi- mam calumniam : si uerum est, falsum est, si falsum est, 40 uerum est, contemnendo et non miserando fame necet. Haec de perceptione satis esse propterea puto, quia de assentiendo cum dicere coepero, tota ibi rursum causa uersabitur. XIV. 30. Iam ergo ad earn partem ueniamus, in qua dubi- tare adhuc uidetur Alypius, et primo id ipsum perspiciamus PL quale sit, quod te acutissime atque cautissime mouet. Nam si 950 tot tantisque rationibus roboratam — hoc enim dixisti — Aca- 5 demicorum sententiam, qua eis placuit nihil scire sapientem, hoc tuum labefactat inuentum, quo cogimur confiteri multo esse probabilius sapientem scire Sapientiam, magis est assensio cohibenda. Hoc ipso enim ostenditur nihil quamlibet copiosis- simis subtilissimisque argumentis posse suaderi, cui non ex 10 parte contraria, si assit ingenium, non minus acriter uel for- tasse acrius resistatur. Eo fit, ut, cum sit uictus Academicus, uicerit. О utinam uincatur ! numquam efficiet quauis arte Pe- lasga, ut simul a me uictus uictorque discedat. Certe nihil aliud V 70 XIV, 12/13 cf. Verg., Aen. 2, 152. XIII, 17 sese ц к 38/39 mendicissimam ЛР P к
CONTRA ACADEMICOS III, xiv, 30-31 53 inueniatur, quod aduersum ista dici possit, et ultro me uictum 15 esse profiteer. Non enim de gloria comparanda, sed de inue- nienda ueritate tractamus. Mihi satis est quoquo modo molem istam transcendere, quae intrantibus ad philosophiam sese opponit et nescio quibus receptaculis tenebras tegens talem esse philosophiam totam minatur nihilque in ea lucis inuentum 20 iri sperare permittit. Quid autem amplius desiderem, nihil habeo, si iam probabile est nonnihil scire sapientem. Non enim alia causa ueri simile uidebatur eum assensionem sustinere debere, nisi quia erat ueri simile nihil posse conprehendi. Quo sublato — percipit enim sapiens uel ipsam, ut iam conceditur, 2 5 sapientiam — nulla iam causa remanebit, cur non assentiatur sapiens uel ipsi sapientiae. Est enim sine dubitatione monstro- sius sapientem non approbare sapientiam quam sapientem nescire sapientiam. 31. Nam quaeso paululum quasi ante oculos tale spectacu- 30 lum constituamus, si possumus, rixam quandam sapientis et sapientiae. Quid aliud dicit sapientia quam se esse sapientiam? At contra iste : non credo, inquit. Quis ait sapientiae : non credo esse sapientiam ? quis, nisi is, cum quo ilia loqui potuit et in quo habitare dignata est, scilicet sapiens ? Ite nunc et me 35 quaerite, qui cum Academicis pugnem; habetis iam nouum certamen : sapiens et sapientia secum pugnant. Sapiens non uult consentire sapientiae. Ego uobiscum securus exspecto. Quis enim non credat inuictam esse sapientiam ? Tamen nos aliqua complexione muniamus. Aut enim in hoc certamine 4° Academicus uincet sapientiam et a me uincetur, quia non erit sapiens, aut ab ea superabitur et sapientem sapientiae consen- tire docebimus. Aut igitur sapiens Academicus non est aut nonnulli rei sapiens assentietur, nisi forte, quem dicere puduit sapientem nescire sapientiam, sapientem non consentire sa- 45 pientiae dicere non pudebit. At si iam ueri simile est cadere in p. 289 sapientem uel ipsius sapientiae perceptionem et nulla causa est, cur non ei quod potest percipi assentiatur, uideo quod V 71 uolebam esse ueri simile, sapientem scilicet assensurum esse sapientiae. Si quaeres, ubi inueniat ipsam sapientiam, respon- se debo : in semet ipso. Si dicis eum nescire quod habeat, redis ad illud absurdum, sapientem nescire sapientiam. Si sapientem PL ipsum negas posse inueniri, non iam cum Academicis sed 951 tecum, quisquis hoc sentis, sermone alio disseremus. Illi enim cum haec disputant, de sapiente profecto disputant. Clamat 55 Cicero se ipsum magnum esse opinatorem, sed de sapiente se quaerere. Quod si adhuc uos, adulescentes, ignotum habetis, 16/18 cf. Aug., Beata uita i, 3. 54/56 cf. Cicero, Acad. 2, 20, 66. XIV, 18 tenebrascens 0 /* 51 si] от. a
54 CONTRA ACADEMICOS III, xiv, 31-xv, 34 certe in Hortensio legistis : si igitur nec certi est quidquam nec opinari saftientis est, nihil umquam sapiens approbabit. Vnde manifestum est eos de sapiente illis suis disputationibus, 60 contra quas nitimur, quaerere. 32. Ergo arbitror ego sapienti certain esse sapientiam, id est sapientem percepisse sapientiam et ob hoc eum non opinari, cum assentitur sapientiae ; assentitur enim ei rei, quam si non percepisset, sapiens non esset. Nec isti quemquam non debere 65 assentiri nisi rebus, quae non possunt percipi, affirmant; non autem sapientia nihil est : cum igitur et scit sapientiam et assentitur sapientiae, neque nihil scit neque nulli rei sapiens assentitur. Quid amplius uultis ? An de illo errore aliquid quaerimus, quem dicunt penitus euitari, si in nullam rem 70 animum declinet assensio ? Errat enim, inquiunt, quisquis non solum rem falsam sed etiam dubiam, quamuis uera sit, appro- bat. Nihil autem quod dubium non sit inuenio. At inuenit sapiens ipsam, ut dicebamus, sapientiam. XV. 33. Sed hinc iam uultis me fortasse discedere. Non sunt facile securissima relinquanda; cum uersutissimis hominibus agimus; morem tamen uobis geram. Sed quid hie dicam ? quid ? quidnam ? Illud nimirum uetus dicendum est, ubi et 5 ipsi habent quod dicant. Quid enim faciam, quem de castris meis foras truditis ? Num implorabo auxilia doctorum, cum V 72 quibus si superare nequeo, minus pudebit fortasse superari ? laciam igitur quibus uiribus possum fumosum quidem iam et scabrum sed, nisi fallor, ualidissimum telum: qui nihil appro- 10 bat, nihil agit. О hominem rusticum! Et ubi est probabile ? ubi est ueri simile ? Hoc uolebatis. Auditisne, ut sonent scuta Graecanica ? Exceptum est quod robustissimum quidem, sed qua manu iaculati sumus I Et nihil mihi potentius isti mei sug- gerunt nec aliquid, ut uideo, uulneris fecimus. Conuertam me 15 ad ea, quae uilla et ager ministrat; onerant me potius maiora quam praeparant. 34. Nam cum otiosus diu cogitassem in isto rure, quonam modo possit istuc probabile aut ueri simile actus nostros ab er- rore defendere, primo uisum est mihi, ut solet uideri, cum ista 20 uendebam, belle tectum et munitum, deinde ubi totum cautius circumspexi, uisus sum mihi uidisse unum aditum, qua in se- cures error inrueret. Non solum enim puto eum errare, qui fal- sam uiam sequitur, sed etiam eum, qui ueram non sequitur. Faciamus enim duos uiatores ad unum locum tendentes, quo- 25 rum alter instituerit nulli credere, alter nimis credulus sit.f м 290 Ventum est ad aliquod biuium. Hie ille credulus pastori, quit PL ( 952 67/58 Cicero, Ног/, frg. 100 Muller. XV, 9/10 cf. Cicero, Acad. 2, 8, 25. 19/20 cf. Aug., Conf. 4, 2, 2.
CONTRA ACADEMICOS III, xv, 34-xvi, 35 55 aderat, uel cuipiam rusticano : salue, frugi homo ! die quaeso, qua bene in ilium locum pergatur. Respondetur : si hac ibis, nihil errabis. Et ille ad comitem : uerum dicit, hac eamus. 30 Ridet uir cautissimus et tarn cito assensum facetissime inludit atque interea illo discedente in biuio figitur. Et iam incipit uideri turpe cessare, cum ecce ex alio uiae cornu lautus quidam et urbanus equo insidens eminet et propinquare occipit. Gra- tulatur iste, turn aduenienti et salutato indicat propositum, 35 quaerit uiam, dicit etiam remansionis suae causam, quo beni- uolentiorem reddat pastori eum praeferens. Ille autem casu planus erat de his, quos samardocos iam uulgus uocat. Tenuit suum morem homo pessimus etiam gratis. Нас perge, ait; nam ego inde uenio. Decepit atque abiit. Sed quando iste V 73 40 deciperetur ? Non enim monstrationem istam tamquam ueram, inquit, approbo, sed quia est ueri similis, et hie otiosum esse nec honestum nec utile est; hac earn. Interea ille, qui assen- tiendo errauit tarn cito existimans uera esse uerba pastoris, in loco illo, quo tendebant, iam se reficiebat, iste autem non 45 errans, si quidem probabile sequitur, circumiit siluas nescio quas nec iam cui locus ille notus sit, ad quem uenire proposue- rat, inuenit. Vere uobis dicam, cum ista cogitarem, risum tene- re non potui, fieri per Academicorum uerba nescio quo modo, ut erret ille, qui ueram uiam uel casu tenet, ille autem, qui 50 per auios montes probabiliter ductus est nec petitam regionem inuenit, non uideatur errare. Vt enim temerariam consensio- nem iure condemnem, facilius ambo errant, quam iste non errat. Hinc iam aduersum ista uerba uigilantior ipsa facta hominum et mores considerare coepi. Turn uero tarn multa 55 mihi et tarn capitalia in istos uenerunt in mentem, ut iam non riderem sed partim stomacharer partim dolerem homines doc- tissimos et acutissimos in tanta scelera sententiarum et flagi- tia deuolutos. XVI. 35. Certe enim non fortasse omnis, qui errat, peccat, omnis tamen, qui peccat, aut errare conceditur aut aliquid peius. Quid, si ergo aliquis adulescentium, cum hos audierit dicentes: ‘turpe est errare et ideo nulli rei consentire debemus ; 5 sed tamen, cum agit quisque, quod ei uidetur probabile, nec cessat nec errat, illud tantum meminerit, quidquid occurrit uel animo uel sensibus, non pro uero esse approbandum’ — id igitur audiens adulescens insidiabitur pudicitiae uxoris alie- nae ? Te, te consul©, Marce Tulli; de adulescentium moribus 10 uitaque tractamus, cui educandae atque instituendae omnes illae litterae tuae uigilauerunt. Quid aliud dicturus es quam XV, 37 planus] seductot praem. T, seductor unus J XVI, 10 educendae а к
56 CONTRA ACADEMICOS III, xvi, 35-36 non tibi esse probabile, ut id faciat adulescens ? At illi proba- PL bile est. Nam si ex alieno probabili uiuimus, nec tu debuisti 953 amministrare rem publicam, quia Epicuro uisum est non esse 15 faciendum. Adulterabit igitur ille iuuenis coniugem alienam ; V 74 qui deprehensus si fuerit, ubi te inueniet, a quo defendatur ? quamquam etiamsi inueniat, quid dicturus es ? Negabis pro- fecto. Quid, si tam clarum est, ut frustra infitiere ? Persuade- bis nimirum tamquam in gymnasio Cumano atque adeo Nea- 20 politano nihil eum peccasse, immo etiam nec errasse quidem. Non enim faciendum esse adulterium pro uero sibi persuasit; 291 probabile occurrit, secutus est, fecit; aut fortasse non fecit, sed fecisse sibi uisus est. Iste autem maritus, homo fatuus, perturbat omnia litibus pro uxoris castitate proclamans, cum 25 qua forte nunc dormit et nescit. Hoc illi iudices si intellexerint, aut neglegent Academicos et tamquam crimen uerissimum punient aut eisdem obtemperantes uerisimiliter hominem pro- babiliterque damnabunt, ut iam quid agat iste patronus pror- sus ignoret. Cui enim succenseat non habebit, cum omnes se 30 nihil errasse dicant, quando non assentientes id quod uisum est probabile fecerint. Ponet igitur personam patroni et philo- sophi consolatoris suscipiet; ita facile adulescenti, qui iam tantum in Academia profecerit, persuadebit, ut se tamquam in somnis putet esse damnatum. Sed uos me iocari arbitramini. 35 Liquet deierare per omne diuinum nescire me prorsus, quo- modo iste peccauerit, si quisquis id egerit quod probabile uidetur non peccat, nisi forte in totum aliud esse dicunt errare, aliud peccare seque illis praeceptis egisse, ne erremus, peccare autem nihil magnum esse duxisse. 4° 36. Taceo de homicidiis parricidiis sacrilegiis omnibusque omnino quae fieri aut cogitari possunt flagitiis ac facinoribus, quae paucis verbis et, quod est grauius, apud sapientissimos iudices defenduntur : nihil consensi et ideo non erraui; quo- modo autem non facerem quod probabile uisum est ? Qui 45 autem non putant ista probabiliter posse persuaderi, legant orationem Catilinae, qua patriae parricidium, quo uno conti- V 75 nentur omnia scelera, persuasit. Iam illud quis non ridet ? Ipsi dicunt nihil se in agendo sequi nisi probabile et quaerunt magnopere ueritatem, cum eis sit probabile non posse inueniri. 50 О mirum monstrum ! Sed hoc omittamus ; minus id ad nos, minus ad uitae nostrae discrimen, minus ad fortunarum peri- culum pertinet. Illud est capitale, illud formidolosum, illud optimo cuique metuendum, quod nefas omne, si haec ratio XVI, 36 cf. Terentius, Еип. 331 ; cf. Aug., Retract. i, i, io. 46 cf. Sallustius, Cat. 20. 18/19 persuadere uis H2 R к 20 nec] ne Д
CONTRA ACADEMICOS III, xvi, 36-xvii, 38 57 probabilis erit — cum probabile cuiquam uisum fuerit esse 55 faciendum, tantum nulli quasi uero assentiatur — non solum sine sceleris sed etiam sine erroris uituperatione committat. Quid ergo ? haec illi non uiderunt ? Immo sollertissime pru- PL dentissimeque uiderunt, nec mihi ullo pacto tantum adrogaue- 954 rim, ut Marcum Tullium aliqua ex parte sequar industria uigi- 60 lantia ingenio doctrina ; cui tamen asserenti nihil scire posse hominem si hoc solum diceretur : ’scio ita uideri mihi’, unde id refelleret non haberet. XVII. 37. Quid igitur placuit tantis uiris perpetuis et perti- nacibus contentionibus agere, ne in quemquam cadere ueri scientia uideretur ? Audite iam paulo attentius non quid sciam sed quid existimem ; hoc enim ad ultimum reseruabam, ut ex- 5 plicarem, si possem, quale mihi esse uideatur totum Academi- corum consilium. Plato, uir sapientissimus et eruditissimus temporum suorum, qui et ita locutus est, ut quaecumque dice- ret magna fierent, et ea locutus est, ut quomodocumque dice- ret, parua non fierent, dicitur post mortem Socratis magistri 10 sui, quem singulariter dilexerat, a Pythagoreis etiam multa didicisse. Pythagoras autem Graeca philosophia non contentus, quae tunc aut paene nulla erat aut certe occultissima, post- д 292 quam commotus Pherecydae cuiusdam Syri disputationibus immortalem esse animum credidit, multos sapientes etiam 15 longe lateque peregrinatus audierat. Igitur Plato adiciens le- V 76 pori subtililitatique Socraticae, quam in moralibus habuit, naturalium diuinarumque rerum peritiam, quam ab eis quos memoraui diligenter acceperat, subiungensque quasi formatri- cem illarum partium iudicemque dialecticam, quae aut ipsa 20 esset aut sine qua omnino sapientia esse non posset, perfectam dicitur composuisse philosophiae disciplinam, de qua nunc disserere temporis non est. Sat est enim ad id, quod uolo, Platonem sensisse duos esse mundos, unum intellegibilem, in quo ipsa ueritas habitaret, istum autem sensibilem, quem 25 manifestum est nos uisu tactuque sentire ; itaque ilium uerum, hunc ueri similem et ad illius imaginem factum, et ideo de illo in ea quae se cognosceret anima uelut expoliri et quasi serenari ueritatem, de hoc autem in stultorum animis non scientiam sed opnionem posse generari; quidquid tamen ageretur in hoc 30 mundo per eas uirtutes, quas ciuiles uocabat, aliarum uerarum uirtutum similes, quae nisi paucis sapientibus ignotae essent, non posse nisi ueri simile nominari. 38. Haec et alia huius modi mihi uidentur inter successores eius, quantum poterant, esse seruata et pro mysteriis custodita. 35 Non enim aut facile ista percipiuntur nisi ab eis, qui se ab om- XVII, 6 cf. Aug., Retract, i, r, 12. 13/14 cf. Cicero, Tusc. 1, 16, 38. 30 cf. Plotinus, E»«. 1, 2, 1. 5 XXIX
58 CONTRA ACADEMICOS III, xvii, 38-xviii, 40 nibus uitiis mundantes in aliam quandam plus quam humanam consuetudinem uindicarint, aut non grauiter peccat, quisquis ea sciens quoslibet homines docere uoluerit. Itaque Zenonem principem Stoicorum, cum iam quibusdam auditis et creditis 40 in scholam relictam a Platone uenisset, quam tunc Polemo retinebat, suspectum habitum suspicor nec talem uisum, cui Platonica ilia uelut sacrosancta decreta facile prodi commit- tique deberent, priusquam dedidicisset ea, quae in illam scho- lam ab aliis accepta detulerat. Moritur Polemo, succedit ei PL 45 Arcesilas, Zenonis quidem condiscipulus, sed sub Polemonis 955 magisterio. Quam ob rem cum Zeno sua quadam de mundo et maxime de anima, propter quam uera philosophia uigilat, sen- V 77 tentia delectaretur dicens earn esse mortalem nec quicquam esse praeter hunc sensibilem mundum nihilque in eo agi nisi 50 corpore — nam et deum ipsum ignem putabat — prudentis- sime atque utilissime mihi uidetur Arcesilas, cum illud late serperet malum, occultasse penitus Academiae sententiam et quasi aurum inueniendum quandoque posteris obruisse. Quare cum in falsas opiniones ruere turba sit pronior et consuetudine 55 corporum omnia esse corporea facillime sed noxie credatur, instituit uir acutissimus atque humanissimus dedocere potius quos patiebatur male doctos quam docere quos dociles non arbitrabatur. Inde ilia omnia nata sunt, quae nouae Academiae tribuuntur, quia eorum necessitatem ueteres non habebant. 60 39. Quodsi Zeno expergefactus esset aliquando et uidisset neque quicquam comprehendi posse nisi quale ipse definiebat neque tale aliquid in corporibus posse inueniri, quibus ille tri- buebat omnia, olim prorsus hoc genus disputationum, quod magna necessitate flagrauerat, fuisset extinctum. Sed Zeno 293 65 imagine constantiae deceptus, ut ipsis Academicis uidebatur nec mihi etiam non uidetur, pertinax fuit fidesque ilia corpo- rum perniciosa, quoquo modo potuit, peruixit in Chrysippum, qui ei — nam maxime poterat — magnas uires latius se diffun- dendi dabat, nisi ex ilia parte Cameades acrior et uigilantior 70 superioribus ceteris ita restitisset, ut mirer illam opinionem aliquid etiam postea ualuisse. Namque Cameades primo illam uelut calumniandi impudentiam, qua uidebat Arcesilam non mediocriter infamatum, deposuit, ne contra omnia uelle dicere quasi ostentationis causa uideretur, sed ipsos proprie sibi Stoi- 75 cos atque Chrysippum conuellendos euertendosque proposuit. XVIII. 40. Deinde cum undique premeretur, si nulli rei esset assensus, nihil acturum esse sapientem — о hominem mirum 46/48 cf. Stoicorum Veterumfragmenta 1,40 frg. 146. 49/60 cf. Stoicorum Veterum fragmmta I, 42 frg. 157. 61 cf. Cicero, Acad. 2, 18, 60. XVII, 43 didicisset ft M P R
CONTRA ACADEMICOS III, xviii, 40-41 59 atque adeo non mirum ! ab ipsis enim Platonis fontibus pro- fluebat — attendit sapienter, quales illi actiones probarent, 5 easque nescio quarum uerarum similes uidens id, quod in hoc V 78 mundo ad agendum sequeretur, ueri simile nominauit. Cui enim esset simile, et perite norat et prudenter tegebat idque etiam probabile appellabat. Probat enim bene imaginem, quis- quis eius intuetur exemplum. Quomodo enim approbat sapiens 10 aut quomodo simile sequitur ueri, cum ipsum uerum quid sit ignoret ? Ergo illi norant et approabant falsa, in quibus imita- tionem laudabilem rerum uerarum aduertebant. Sed quia hoc tamquam profanis nec fas nec facile erat ostendere, reliquerunt posteris et quibus illo tempore potuerunt signum quoddam 15 sententiae suae, illos autem bene dialecticos de uerbis mouere PL quaestionem insultantes inridentesque prohibebant. Ob haec 956 dicitur Cameades etiam tertiae Academiae princeps atque auctor fuisse. 41. Deinde in nostrum Tullium conflictio ista durauit iam 20 plane saucia et ultimo spiritu Latinas litteras inflatura. Nam nihil mihi uidetur inflatius quam tam multa copiosissime atque omatissime dicere non ita sentientem. Quibus tamen uentis faeneus ille Platonicus Antiochus satis, ut mihi uidetur, dissi- patus atque dispersus est. Nam Epicureorum greges in animis 25 deliciosorum populorum aprica stabula posuerunt. Quippe Antiochus, Philonis auditor, hominis, quantum arbitror, cir- cumspectissimi, qui iam ueluti aperire cedentibus hostibus por- tas coeperat et ad Platonis auctoritatem Academiam legesque reuocare — quamquam et Metrodorus id antea facere tempta- 30 uerat, qui primus dicitur esse confessus non decreto placuisse Academicis nihil posse conprehendi, sed necessario contra Stoicos huius modi eos arma sumpsisse — igitur Antiochus, ut institueram dicere, auditis Philone Academic© et Mnesarcho Stoico in Academiam ueterem quasi uacuam defensoribus et 35 quasi nullo hoste securam uelut adiutor et ciuis inrepserat nescio quid inferens mali de Stoicorum cineribus, quod Plato- nis adyta uiolaret. Sed huic arreptis iterum illis armis et Philo V 79 restitit, donee moreretur, et omnes eius reliquias Tullius noster oppressit se uiuo impatiens labefactari uel contaminari quid- 40 quid amauisset. Adeo post ilia tempora non longo interuallo м 294 omni peruicacia pertinaciaque demortua os illud Platonis, quod in philosophia purgatissimum est et lucidissimum, dimo- XVIll, 11 cf. Aug., Retract. 1, 1, 11. 24/25 cf. Horatius, Epist. i, 4, 16. XVIH, 6 ad] 0, in a 9 enim] ergo nihil Д R2 10 quod H P R1 к 12 animaduertebant Д R2 /* 30 decreto] Д /4, derecto a, directo к 37 adyta] H, adita cett.
6o CONTRA ACADEMICOS III, xviii, 41-xx, 43 tis nubibus erroris emicuit mauime in Plotino, qui Platonicus philosophus ita eius similis iudicatus est, ut simul eos uixisse, 45 tantum autem interest temporis, ut in hoc ille reuixisse putan- dus sit. XIX. 42. Itaque nunc philosophos non fere uidemus nisi aut Cynicos aut Peripateticos aut Platonicos, et Cynicos qui- dem, quia eos uitae quaedam delectat libertas atque licentia. Quod autem ad eruditionem doctrinamque attinet et mores, 5 quibus consulitur animae, quia non defuerunt acutissimi et sol- lertissimi uiri, qui docerent disputationibus suis Aristotelem ac Platonem ita sibi concinere, ut imperitis minusque attentis dissentire uideantur, multis quidem saeculis multisque conten- tionibus, sed tamen eliquata est, ut opinor, una uerissimae 10 philosophiae disciplina. Non enim est ista huius mundi philo- sophia, quam sacra nostra meritissime detestantur, sed alte- rius intellegibilis, cui animas multiformibus erroris tenebris caecatas et altissimis a corpore sordibus oblitas numquam ista ratio subtilissima reuocaret, nisi summus deus popular! qua- 15 dam dementia diuini intellectus auctoritatem usque ad ipsum corpus humanum declinaret atque summitteret, cuius non solum praeceptis sed etiam factis excitatae animae redire in semet ipsas et resipiscere patriam etiam sine disputationum PL concertatione potuissent. 957 XX. 43. Hoc mihi de Academicis interim probabiliter, ut potui, persuasi. Quod si falsum est, nihil ad me, cui satis est iam non arbitrari non posse ab homine inueniri ueritatem. Quisquis autem putat hoc sensisse Academicos, ipsum Cicero- 5 nem audiat. Ait enim illis morem fuisse occultandi sententiam suam nec earn cuiquam, nisi qui secum ad senectutem usque V 80 uixisset, aperire consuesse. Quae si autem ista, deus uiderit; earn tamen arbitror Platonis fuisse. Sed ut breuiter accipiatis omne propositum meum, quoquo modo se habeat humana 10 sapientia, earn me uideo nondum percepisse. Sed cum tricensi- mum et tertium aetatis annum agam, non me arbitror despe- rare debere earn me quandoque adepturum. Contemptis tamen ceteris omnibus, quae bona mortales putant, huic inuestigan- dae inseruire proposui. A quo me negotio quoniam rationes 15 Academicorum non leuiter deterfebant, satis, ut arbitror, con- tra eas ista disputatione munitus sum. Nulli autem dubium est gemino pondere nos impelli ad discendum auctoritatis atque XIX, 6/7 cf. Cicero, Nat. Deorum i, 7, 16. XX, 5/7 cf. Cicero, Acad. frg. 21 Muller. XIX, 12 multiformis Д XX, 7 uixissent а к
CONTRA ACADEMICOS III, xx, 43-45 61 rationis. Mihi ergo certum est nusquam prorsus a Christi auctoritate discedere; non enim reperio ualentiorem. Quod 20 autem subtilissima ratione persequendum est — ita enim iam sum affectus, ut quid sit uerum non credendo solum sed etiam intellegendo apprehendere impatienter desiderem — apud Platonicos me interim, quod sacris nostris non repugnet, reperturum esse confido. 25 44. Hie postquam sermonis finem me fecisse aspexerunt, PL quamquam iam erat nox et aliquid etiam lucema inlata scrip- 958 turn erat, tamen illi adulescentes intentissime exspectabant, utrum Alypius uel alio die se responsurum esse promitteret. Turn ille : Nihil mihi aliquando, inquit, tarn ex sententia pro- м 295 30 uenisse affirmare paratus sum, quam quod hodierna disputa- tione discedo superatus. Nec istam meam tantum puto debere esse laetitiam. Communicabo ergo earn uobiscum, concerta- tores mei uel iudices nostri, quando quidem isto se pacto a suis posteris uinci ipsi etiam fortasse Academici optarunt. Quid 35 enim nobis hoc sermonis lepore iucundius, quid sententiarum grauitate perpensius, quid beniuolentia promptius, quid doc- trina peritius uideri aut exhiberi potest ? Prorsus nequaquam digne ammirari possum, quod tarn facete aspera, tam fortiter desperata, tam moderate conuicta, tam dilucide obscura trac- V 81 40 tata sunt. Quare iam, socii mei, exspectationem uestram, qua me ad respondendum prouocabatis, certiore spe mecum ad discendum conuertite. Habemus ducem, qui nos in ipsa ueri- tatis arcana deo iam monstrante perducat. м 296 45. Hie ego, cum illi puerili quodam studio, quod Alypius 45 responsurus non uidebatur, quasi fraudatos se uultu ostende- rent : Inuidetis, inquam arridens, laudibus meis ? Sed quo- niam de Alypii Constantia iam securus nihil eum timeo, ut uos quoque mihi gratias agatis, instruo uos aduersus ilium, qui tantam intentionem uestrae exspectationis offendit. Legite 50 Academicos et, cum ibi uictorem — quid enim facilius ? — istarum nugarum Ciceronem inueneritis, cogatur ista a uobis hunc nostrum sermonem contra ilia inuicta defendere. Hanc tibi, Alypi, duram mercedem pro mea falsa laude restituo. — Hie cum arrisissent, finem tantae conflictionis — utrum fir- 55 missimum nescio — modestius tamen et citius, quam spera- ueram, fecimus. 51 cf. Aug., Retractationes i, i, 13. 37 potest] Д R2, posse H P R1, possit M, posset g
DE BEATA VITA
CONSPECTVS SIGLORVM A codex Ambrosianus M 67 sup., saec. IX2 L codex Londinensis Addit. 10940, saec. X M codex Monacensis 14330, saec. XI S codex Trecensis 40, vol. 1, saec. ХП a consensus codicum A S P consensus codicum L. M p. editio Maurinorum к editio Academiae Vindobonensis a Pio Knoll curata
DE BEATA VITA I. 1. Si ad philosophiae portum, e quo iam in beatae uitae /* 297 regionem solumque proceditur, uir humanissime atque magne PL Theodore, ratione institutus cursus et uoluntas ipsa perduce- 959 ret, nescio, utrum temere dixerimmultominorisnumeri homines V 89 5 ad eum peruenturos fuisse, quamuis nunc quoque, ut uidemus, rari admodum paucique perueniant. Cum enim in hunc mun- dum siue deus siue natura siue necessitas siue uoluntas nostra siue coniuncta horum aliqua siue simul omnia — res enim multum obscura est, sed tamen a te iam inlustranda suscepta 10 — uelut in quoddam procellosum salum nos quasi temere pas- simque proiecerit, quotusquisque cognosceret, quo sibi niten- dum esset quaue redeundum, nisi aliquando et inuitos contra- que obnitentes aliqua tempestas, quae stultis uidetur aduersa, in optatissimam terram nescientes errantesque conpingeret ? 15 2. Igitur hominum, quos philosophia potest accipere, tria quasi nauigantium genera mihi uideor uidere. Vnum est eorum, quos ubi aetas compos rationis adsumpserit, paruo impetu pul- suque remorum de proximo fugiunt seseque condunt in ilia tranquillitate, unde ceteris ciuibus, quibus possunt, quo admo- 20 niti conentur ad se, lucidissimum signum sui alicuius operis erigunt. Alterum uero est eorum superiorique contrarium, qui fallacissima facie maris decepti elegerunt in medium progredi longeque a sua patria peregrinari audent et eius sape obliuis- cuntur. Hos si nescio quo et nimis latente modo a puppi uen- 25 tus, quem prosperum putant, fuerit prosecutus, penetrant in altissima miseriarum elati atque gaudentes, quod eis usque quaque fallacissima serenitas uoluptatum honorumque blan- ditur. His profecto quid aliud optandum est quam quaedam in illis rebus, a quibus laeti excipiuntur, inprospera et, si parum V 90 jo est, saeuiens omnino tempestas contrarieque flans uentus, qui eos ad certa et solida gaudia uel flentes gementesque perdu- PL cat ? Huius generis tamen plerique nondum longius euagati 960 quibusdam non ita grauibus molestiis reducuntur. Hi sunt homines, quos cum uel lacrimabiles tragoediae fortunarum 35 suarum uel inanium negotiorum anxiae difficultates quasi nihil aliud habentes, quod agant, in libros doctorum sapientissimo- ц 298 rumque hominum truserint, in ipso quodam modo portu euigi- lant, unde illos nulla maris illius promissa nimium falso riden- tis excludant. Est autem genus inter haec tertium eorum, qui 4® uel in ipso adulescentiae limine uel iam diu multumque iactati tamen quaedam signa respiciunt et suae dulcissimae patriae quamuis in ipsis fluctibus recordantur et aut recto cursu in 1,1 e] a L? A, de ц 10 quasi] от. ft 12 et] от, ft
66 DE BEATA VITA I, 2-4 nullo falsi et nihil morati earn repetunt aut plerumque uel inter nubila deuiantes uel mergentia contuentes sidera uel 45 nonnullis inlecebris capti bonae nauigationis tempora differen- tes errant diutius, saepe etiam periclitantur. Quos item saepe nonnulla in fluxis fortunis calamitas, quasi conatibus eorum aduersa tempestas, in optatissimam uitam quietamque com- pellit. 50 3. His autem omnibus, qui quocumque modo ad beatae uitae regionem feruntur, unus inmanissimus mons ante ipsum por- tum constitutus, qui etiam magnas ingredientibus gignit an- gustias, uehementissime formidandus cautissimeque uitandus est. Nam ita fulget, ita mentiente ilia luce uestitur, ut non 55 solum peruenientibus nondumque ingressis incolendum se of- ferat et eorum uoluntati pro ipsa beata terra satisfacturum polliceatur sed plerumque de ipso portu ad sese homines in- uitet, eosque nonnumquam detineat ipsa altitudine delectatos, unde ceteros despicere libeat. Hi tamen admonent saepe ue- 60 nientes, ne aut occultis subter scopulis decipiantur aut ad se ascendere facile putent, et qua sine periculo ingrediantur propter illius terrae uicinitatem, beniuolentissime docent. Ita V 91 cum eis inuident uanissimam gloriam, locum securitatis osten- dunt. Nam quem montem alium uult inteHegi ratio propin- 65 quantibus ad philosophiam ingressisue metuendum nisi super- bum studium inanissimae gloriae, quod ita nihil intus plenum PL atque solidum habet, ut inflates sibi superambulantes sub- 961 crepante fragili solo demergat ac sorbeat eisque in tenebras reuolutis eripiat luculentam domum, quam paene iam uide- 70 rant ? 4. Quae cum ita sint, accipe, mi Theodore — namque ad id, quod desidero, te unum intueor teque aptissimum semper ad- miror — accipe, inquam, et quod illorum trium genus homi- num me tibi dederit et quo loco mihi esse uidear et abs te 75 cuius modi auxilium certus expectem. Ego ab usque undeuice- p. 299 simo anno aetatis meae, postquam in schola rhetoris librum ilium Ciceronis, qui Hortensius uocatur, accepi, tanto amore philosophiae succensus sum, ut statim ad earn me ferre medi- tarer. Sed neque mihi nebulae defderunt, quibus confunderetur 80 cursus meus, et diu, fateor, quibus in errorem ducerer, labentia in Oceanum astra suspexi. Nam et superstitio quaedam pueri- I, 51/52 cf. Aug., c. Acad. 3, 14, 50. 58 cf. Lucretius, de Natura rerum 2, 9. 72 cf. Aug., detract. 1, 2, 2. 76/77 cf. Cicero, Hort. frg. 9 Muller; Aug., Conf. 3,4, 7. 80/81 cf. Cicero, Na/. dear. 2, 104; Aug., Vtil. cred. 1, 2 ; uide P. Cour- celle, Recherches sur les Confessions, p. 64. 48 uitam] patriam S p 52 qui Boston 09.331 ц, quo cett. к 57/58 inuitat Д ц 58 detineat] S, detinet cett. delectando S 75/76 undeuicensimo А1 к 76 schola A, scola cett. rethoris codd.
DE BEATA VITA I, 4-5 67 lis me ab ipsa inquisitione terrebat et, ubi factus erectior illam caliginem dispuli mihique persuasi docentibus potius quam iubentibus esse cedendum, incidi in homines, quibus lux ista, 85 quae oculis cernitur, inter summe diuina colenda uideretur. Non adsentiebar sed putabam eos magnum aliquid tegere illis inuolucris, quod essent aliquando aperturi. At ubi discussos eos euasi maxime traiecto isto mari, diu gubemacula mea repugnantia omnibus uentis in mediis fluctibus Academici 90 tenuerunt. Deinde ueni in has terras ; hie septentrionem cui V 92 me crederem didici. Animaduerti enim et saepe in sacerdotis nostri et aliquando in sermonibus tuis, cum de deo cogitaretur, nihil omnino corporis esse cogitandum, neque cum de anima ; nam id est unum in rebus proximum deo. Sed ne in philoso- 95 phiae gremium celeriter aduolarem, fateor, uxoris honirisque inlecebra detinebar, ut, cum haec essem consecutus, turn de- mum, me quod paucis felicissimis licuit, totis uelis, omnibus remis in ilium sinum raperem ibique conquiescerem. Lectis autem Plotini paucissimis libris, cuius te esse studiosissimum 100 accepi, conlataque cum eis, quantum potui, etiam illorum auctoritate, qui diuina mysteria tradiderunt, sic exarsi, ut omnes illas uellem ancoras rumpere, nisi me nonnullorum hominum existimatio commoueret. Quid ergo restabat aliud, nisi ut inmoranti mihi superfluis tempestas, quae putatur 105 aduersa, succurreret ? Itaque tantus me arripuit pectoris dolor, ut illius professionis onus sustinere non ualens, qua mihi ueli- ficabam fortasse ad Sirenas, abicerem omnia et optate tran- quillitati uel quassatam nauem fessamque perducerem. 5. Ergo uides, in qua philosophia quasi in portu nauigem. no Sed etiam ipse late patet; eiusque magnitude quamuis iam minus periculosum non tamen penitus excludit errorem. Nam cui parti terrae, quae profecto una beata est, me admoueam PL eamque contingam, prorsus ignoro. Quid enim solidum tenui, 962 cui adhuc de anima quaestio nutat et fluctuat ? Quare obsecro 115 te per uirtutem tuam, per humanitatem, per animarum inter se uinculum atque conmercium, ut dexteram porrigas, hoc 84cf. Aug. ,Conf. 3,6,10 ; CouRCELLE,o.r.,p. 67. 89/90 cf. Aug., Vtil. cred. 8, 20; Conf. 5, 7, 12. 90/91 cf. Cicero, Acad. 2, 20, 66; 2V<7/. dear. 2, 41, 104-106. 91/92 cf. Aug., Conf. 5, 13, 23 ; 6, 3, 4. 96/96 cf. Aug., Conf. 6, 6, 9. 98/99 cf. Aug., Conf. 7, 9, 13 ; 8, 2, 3 ; c. Acad. 3, 18, 41 ;uide P. Henry, Plotin etl’Occi- dent,p. 79-89. 105 cf. Aug., c. Acad. 1,1, 3 ; Ord. 1, 2, 5 ; Conf. 9, 2,4; 9, 5, 13. 107 cf. Gellius, Nodes Att. 16, 3,16 ; Epictetus, 2, 23, 36-41 ; uide P. Courcelle, Rev. des dudes ant., 46, p. 73-88. 84 credendum M p 85 summe a, summa et /3 99 platonis M S p 102 ancoras А к, anchoras cett. 105 tantum А к 108 nauim Д 110 eiusque] eius А1 к 113 eamque] atque Д p
68 DE BEATA VITA I, 5-II, 7 autem est, ut me ames et a me uicissim te amari credas carum- que haberi. Quod si impetrauero, ad ipsam beatam uitam, cui te iam haerere praesumo, paruo conatu facillime accedam. 120 Quid autem agam quoue modo ad istum portum necessarios V 95 meos congregem ut cognoscas et ex eo animum meum — neque enim alia signa inuenio, quibus me ostendam — plenius intel- legas, disputationum mearum quod mihi uidetur religiosius euasisse atque tuo titulo dignius, ad te scribendum putaui et 300- 125 ipso tuo nomine dedicandum. Aptissime sane ; nam de beata uita quaesiuimus inter nos nihilque aliud uideo, quod magis dei donum uocandum sit. Eloquentia tua territus non sum. Quid- quid enim amo, quamuis non adsequar, timere non possum; fortunae uero sublimitatem multo minus. Apud te enim uere, 130 quamuis sit magna, secunda est; nam quibus dominatur, eos- dem ipsos secundos facit. Sed iam quid adferam, quaeso adtende. 6. Idibus Nouembribus mihi natalis dies erat. Post tam tenue prandium, ut ab eo nihil iiigeniorum inpediretur, omnes, 135 qui simul non modo illo die sed cottidie conuiuabamur, in balneas ad consedendum uocaui; nam is tempori aptus locus secretus occurrerat. Erant autem — non enim uereor eos sin- gular! benignitati tuae notos interim nominibus facere — in primis nostra mater, cuius meriti credo esse omne, quod uouiuo, Nauigius frater meus, Trygetius et Licentius ciues et discipuli mei; nec Lartidianum et Rusticum consobrinos meos, quamuis nullum uel grammaticum passi sint, deesse uolui ipsumque eorum sensum communem ad rem, quam moliebar, necessarium putaui. Erat etiam nobiscum aetate minimus 145 omnium, sed cuius ingenium, si amore non fallor, magnum quiddam pollicetur, Adeodatus filius meus. Quibus adtentis sic coepi. II. 7. Manifestum uobis uidetur ex anima et corpore nos PL esse compositos ? — Cum omnes consentirent, Nauigius se 963 ignorare respondit. — Cui ego : Nihilne omnino seis, inquam, an inter aliqua, quae ignoras, etiam hoc numerandum est ? — V 94 5 Non puto me, inquit, omnia nescire. — Potesne nobis dicere aliquid eorum, quae nosti ? — Possum, inquit. — Nisi moles- tum est, inquam, profer aliquid. — Et cum dubitaret: Scisne, inquam, saltern te uiuere ? — Scio, inquit. — Seis ergo habere te uitam, si quidem uiuere nemo nisi uita potest. — Et hoc, 129 cf. Aug., Retract. i, 2, 3. П, 1/2 cf. Aug., Mor. eccl. 1, 4, 6; Conf. 10, 6, 9; Serm. 150, 4-5. 122 plenius] plenius ut M, ut plenius p. 131 quaeso] quaeso te M p 133 nouembris 5* p 141 lastidianum p.
DE BEATA VITA II, 7-8 69 10 inquit, scio. — Seis etiam corpus te habere ? — Adsentiebatur. — Ergo iam seis te constare ex corpore et uita. — Scio interim, sed utrum haec sola sint incertus sum. — Ergo duo ista, inquam, esse non dubitas, corpus et animam, sed incertus es, utrum sit aliud, quod ad conplendum ac perficiendum homi- 15 nem ualet. — Ita, inquit. — Hoc quale sit, alias, si possumus, quaeremus, inquam. Nunc illud iam ex omnibus quaero, cum fateamur cuncti neque sine corpore neque sine anima esse posse hominem, cibos propter quid horum appetamus. — Propter corpus, inquit Licentius. — Ceteri autem cunctaban- .20 tur uarioque sermone inter se agebant, quomodo posset prop- ter corpus cibus necessarius uideri, cum appeteretur propter uitam et uita non nisi ad animam pertineret. — Turn ego : Videtur, inquam, uobis ad earn partem cibum pertinere, quam cibo crescere robustioremque fieri uidemus ? — Adsentieban- .25 tur praeter Trygetium. Ait enim : Cur ego non pro edacitate mea creui ? — Modum, inquam, suum a natura constitutum habent omnia corpora, ultra quam mensuram progredi ne- queant. Tamen ea mensura minora essent, si eis alimenta defuissent; quod et in pecoribus facilius animaduertimus et 30 nemo dubitat cibis subtractis omnium animantium corpora p 301 macescere. — Macescere, inquit Licentius, non decrescere. — Satis est mihi, inquam, ad id quod uolo. Etenim quaestio est, utrum ad corpus cibus pertineat. Pertinet autem, cum eo sub- ducto ad maciem deducitur. — Omnes ita esse censuerunt. 35 8. Quid ergo anima ? inquam ; nullane habet alimenta pro- V 95 pria ? an eius esca scientia uobis uidetur ? — Plane, inquit mater, nulla re alia credo ali animam quam intellectu rerum atque scientia. — De qua sententia cum Trygetius dubium se ostenderet : Hodie, inquit ilia, tu ipse nonne docuisti, unde 40 aut ubi anima pascatur ? Nam post aliquantam prandii par- tem te dixisti aduertisse, quo uasculo uteremur, quod alia nescio quae cogitasses, nec tamen ab ipsa ciborum parte abstinueras manus atque morsus. Vbi igitur erat animus tuus, quo tempore illud te uescente non adtendebat ? Inde, mihi 45 crede, et talibus epulis animus pascitur, id est theoriis et cogitationibus suis, si per eas aliquid percipere possit. — De qua re cum dubitanter streperent: Nonne, inquam, conceditis hominum doctissimorum animos multo esse quam imperito- rum quasi in suo genere pleniores atque maiores ? — Mani- PL 50 festum esse dixerunt. — Recte igitur dicimus eorum animos, 964 qui nullis disciplinis eruditi sunt nihilque bonarum artium II, 16 quaeramus 0 20 possit А к 25 ego] ergo M p, ergo ego S 31 pr. marcescere M S, macrescere 35 nullumne habet alimen proprium J ; efr Gloss. IV, 487, 7 41 non aduertisse p 42 nescio qua A L к 45 theoriis] curis A2 S к, caris A1
?o DE BEATA VITA II, 8-10 hauserunt, ieiunos et quasi famelicos esse. — Plenos, inquit Trygetius, et illorum animos esse arbitror, sed uitiis atque nequitia. — Ista ipsa est, inquam, mihi crede, quaedam steri- 55 litas et quasi fames animorum. Nam quem ad modum corpus detracto cibo plerumque morbis atque scabie repletur, quae in eo uitia indicant famem, ita et illorum animi pleni sunt morbis, quibus sua ieiunia confitentur. Etenim ipsam nequi- tiam matrem omnium uitiorum ex eo, quod nec quicquam sit, 60 id est ex eo, quod nihil sit, ueteres dictam esse uoluerunt. Cui uitio quae contraria uirtus est, frugalitas nominatur. Vt igitur haec a fruge, id est a fructu propter quandam animorum fecunditatem, ita ilia ab sterilitate, hoc est a nihilo nequitia nominata est; nihil est enim omne, quod fluit, quod soluitur, 65 quod liquescit et quasi semper perit. Ideo tales homines etiam V 96 perditos dicimus. Est autem aliquid, si manet, si constat, si semper tale est, ut est uirtus. Cuius magna pars est atque pul- cherrima, quae temperantia et frugalitas dicitur. Sed si hoc obs- curius est, quam ut id iam uos uidere possitis, certe illud con- 70 ceditis, quia, si animi inperitorum etiam ipsi pleni sunt, ut corporum, ita animorum duo alimentorum genera inueniun- tur, unum salubre atque utile, alterum morbidum atque pestiferum. 9. Quae cum ita sint, arbitror die natali meo, quoniam duo 75 quaedam esse in homine conuenit inter nos, id est corpus et animam, non me prandium paulo lautius corporibus nostris solum sed animis etiam exhibere debere. Quod autem hoc sit prandium, si esuritis, prof eram. Nam si uos inuitos et fastidien- tes aiere conabor, frustra operam insumam magisque uota fa- 80 cienda sunt, ut tales epulas potius quam illas corporis desidere- tis. Quod eueniet, si sani animi uestri fuerint; aegri enim, sicut in morbis ipsius corporis uidemus, cibos suos recusant et respuunt. — Omnes se uultu ipso et consentiente uoce quid- quid praeparassem iam sumere ac uorare uelle dixerunt. 85 10. Atque ego rursus exordiens : Beatos nos esse uolumus, in- quam. — Vix hoc effuderam, occurrerunt una uoce consen- 30г tientes. — Videtume uobis, inquam, beatus esse, qui quod uult non habet ? — NegauerunU — Quid ? omnis, qui quod uult habet, beatus est ? — Turn mater: Si bona, inquit, uelit et 90 habeat, beatus est, si autem mala uelit, quamuis habeat, miser est. — Cui ego arridens atque gestiens : Ipsam, inquam, pror- 68/69 cf. Cicero, Tusc. 3, 8, 18. 64/65 cf. Cicero, Tim. 3 ; Acad. 1, 8, 31 ; Plot., Ew«. 1, 8, 3. 85 Cicero, Hort. frg. 36; cf. Aug., Trin. 13, 4, 7. 59 nequicquam А к 67 huius А к magna] maxima J ; cfr infra IV, 31,1. 68/69 obscurius S ц, obscurum cetf. 75 et] atque A edd. 89 bona] mala et non bona Arsenal 354 89/96 et habeat usque uelit] от. M Arsenal 354
DE BEATA VITA П, io-ii 71 sus, mater, arcem philosophiae tenuisti. Nam tibi procul dubio uerba defuerunt, ut non sicut Tullius te modo panderes, cuius de hac sententia uerba ista sunt. Nam in Hortensio, quem de 95 laude ac defensione philosophiae librum fecit: Ecce autem, ait, V 97 non philosophi quidem, sed prompti tamen ad disputandum om- nes aiunt esse beatos, qui uiuant ut ipsi uelint. Falsum id qui- dem ; uelle enim quod non deceat, id est ipsum miserrimum. Nec tarn miserum est non adipisci quod uelis, quam adipisci uelle 100 quod non oporteat. Plus enim mali prauiias uoluntatis adfert quam fortuna cuiquam boni. — In quibus uerbis ilia sic excla- PL mabat, ut obliti penitus sexus eius magnum aliquem uirum 965 considere nobiscum crederemus me interim, quantum pote- ram, intellegente, ex quo ilia et quam diuino fonte manarent. 105 — Et Licentius : Sed dicendum, inquit, tibi est, ut beatus sit quisque, quid uelle debeat et quarum rerum eum oporteat habere desiderium. — Inuita me, inquam, natali tuo, quando dignaberis ; quidquid apposueris libenter sumam. Qua conditione hodie apud me ut epuleris, peto nec flagites, quod no fostasse non est paratum. — Quem cum modestae ac uerecun- dae commonitionis suae paeniteret : Ergo illud, inquam, con- uenit inter nos, neque quemquam beatum esse posse, qui quod uult non habet, neque omnem, qui quod uult habet, beatum esse? — Dederunt. 11511. Quid illud ? inquam, conceditis omnem, qui beatus non sit, miserum esse ? — Non dubitauerunt. — Omnis igitur, in- quam, qui quod uult non habet, miser est. — Placuit omnibus. — Quid ergo sibi homo conparare debet, ut beatus sit ? in- quam ; forte enim etiam hoc isti nostro conuiuio subministra- 120 bitur, ne Licentii auiditas neglegatur; nam id, opinor, ei conparandum est, quod cum uult habet. — Manifestum esse dixerunt. — Id ergo, inquam, semper manens nec ex fortuna pendulum nec ullis subiectum casibus esse debet. Nam quid- V 98 quid mortale et caducum est, non potest a nobis, quando uolu- 125 mus et quamdiu uolumus, haberi. — Adsentiebantur omnes. Sed Trygetius : Sunt, inquit, multi fortunati, qui eas ipsas res fragiles casibusque subiectas tamen iucundas pro hac uita cumulate largeque possideant nec quicquam illis eorum quae uolunt desit. — Cui ego : Qui timet, inquam, uidetume tibi 130 beatus esse ? — Non uidetur, inquit. — Ergo quod amat quis- que si amittere potest, potestne non timere ? — Non potest, inquit. — Amitti autem possunt ilia fortuita. Non igitur hoc qui amat et possidet, potest ullo modo beatus esse. — Nihil 95/101 Cicero, Harf. frg. $9; cf. Aug., Trin. 13, 5, 8. 98 promt! Л к 108 dignaberis] Arsenal 354 edd.,di^axatas cett. 118 homo] boni S 120 licenti А1 к 125 et quamdiu uolumus] от. ft
72 DE BEATA VITA II, 11-13 repugnauit. Hoc loco autem mater : Etiamsi securus sit, in- 135 quit, ea se omnia non esse amissurum, tamen talibus satiari non poterit. Ergo et eo miser, quo semper est indiguus. — Cui ego : Quid, si, inquam, his omnibus abundans rebus atque circumfluens cupiendi modum sibi statuat eisque contentus decenter iucundeque perfruatur, nonne tibi uidetur beatus ? 140— Non ergo, inquit, illis rebus, sed animi sui moderatione beatus est. — Optime, inquam, nec huic interrogationi aliud nec abs te aliud debuit responderi. Ergo nullo modo dubita- mus, si quis beatus esse statuit, id eum sibi conparare debere, p- 303 quod semper manet nec ulla saeuiente fortuna eripi potest. 145 — Hoc, inquit Trygetius, iam dudum consensimus. — Deus, inquam, uobis aetemus et semper manens uidetur ? — Hoc quidem, inquit Licentius, ita certum est, ut interrogatione non egeat, ceterique omnes pia deuotione concinuerunt. — Deum igitur, inquam, qui habet, beatus est. 150 12. Quod cum gaudentes libentissime acciperent : Nihil ergo, inquam, nobis iam quarendum arbitror esse nisi, quis hominum habeat deum ; beatus enim profecto is erit. De quo quaero, quid uobis uideatur. — Hie Licentius : Deum habet, v 99 qui bene uiuit. — Trygetius : Deum habet, inquit, qui facit PL 155 quae deus uult fieri. — In cuius sententiam Lartidianus con- 966 cessit. Puer autem ille minimus omnium : Is habet deum, ait, qui spiritum inmundum non habet. — Mater uero omnia, sed hoc maxime adprobauit. Nauigius tacebat. Quem cum inter- rogassem quid sentiret, illud ultimum sibi placere respondit. 160 Nec Rusticum percontari uisum est neglegendum, quaenam esset de re tanta eius sententia ; qui mihi uidebatur non delibe- ratione magis quam pudore inpeditus silere. Trygetio consen- sit. 13. Turn ego : Teneo, inquam, omnium placita de re magna 165 sane et ultra quam nec quaeri quicquam oportet nec inueniri potest, si modo earn, ut coepimus, serenissime ac sincerissime inuestigemus. Quod hodie quia longum est et habent in epulis suis et animi quandam luxuriem, si ultra modum in eas et uora- citer inruant — ita enim male quodam modo digerunt; unde 170 ualetudini mentium non minus qftam ab ilia ipsa fame metuen- dum est — melius nos haec quaestio eras esurientes, si uidetur, accipiet. Illud modo libenter ligurriatis uolo, quod subito mihi ministratori uestro in mentem suggestum est inferendum, et est, ni fallor — qualia solent ultima adponi — quasi scholastic© 175 melle confectum atque conditum. — Quo audito sese omnes quasi in elatum ferculum tetenderunt coegeruntque, ut dicere properarem, quidnam id esset. — Quid, inquam, putatis nisi 140 et semper manens] ee*manens A, esse semper manens к 155 sententiam 5 edd., sententia cett. 109 irruunt M S 176 cogitaueruntque А к
DE BEATA VITA II, 13-15 73 cum Academicis totum, quod susceperamus, confectum esse negotium ? — Quo accepto nomine tres illi, quibus res nota 180 erat, sese erexerunt alacrius et uelut porrectis, ut fit, manibus inferentem ministrum adiuuerunt quibus potuerunt uerbis, nihil se iucundius audituros esse monstrantes. 14. Turn ego ita rem posui: Si manifestum est, inquam, bea- V100 turn non esse, qui quod uult non habet — quod paulo ante 185 ratio demonstrauit — nemo autem quaerit, quod inuenire non uult, et quaerunt illi semper ueritatem — uolunt ergo inuenire, uolunt igitur habere inuentionem ueritatis — at non inueniunt, sequitur eos non habere quod uolunt, et ex eo sequitur etiam beatos non esse. At nemo sapiens nisi beatus : sapiens igitur 190 Academicus non est. •— Hie repente illi quasi totum rapientes exclamauerunt. Sed Licentius attentius et cautius aduertens timuit adsensionem atque subiecit : Rapui quidem uobiscum, si quidem exclamaui ilia conclusione commotus. Sed nihil hinc admittam in uiscera et partem meam seruabo Alypio; 195 nam aut simul earn mecum lambet aut admonebit, cur non oporteat adtingere. — Dulcia, inquam, magis metuere Naui- gius deberet splene uitioso. — Hie ille arridens : Plane me, inquit, talia sanabunt. Nam nescio quo modo contortum hoc 304 et aculeatum, quod posuisti, ut ait ille de melle Hymetio, 200 acriter dulce est nihilque inflat uiscera. Quare totum etiam palato aliquantum remorso tamen, ut possum, libentissime in medullas traicio. Non enim uideo, quomodo redargui possit ista conclusio. — Prorsus nullo modo potest, inquit Trygetius; quare gaudeo iam diu cum illis me inimicitias suscepisse. Nam PL 205 nescio qua inpellente natura uel, ut uerius dicam, deo etiam 967 nesciens, quomodo refellendi essent, tamen eis nimis aduer- sabar. 15. Hie Licentius: Ego, inquit, illos nondum desero. — Ergo, ait Trygetius, dissentis a nobis ? — Numquidnam, ille inquit, 210 uos ab Alypio dissentitis ? — Cui ego : Non dubito, inquam, quin, si adesset Alypius, huic ratiunculae cederet. Non enim V101 tam absurde sentire poterat, ut aut beatus illi uideretur, qui tantum bonum animi, quod ardentissime habere uellet, non haberet, aut illos nolle inuenire ueritatem aut eum, qui beatus 215 non sit, esse sapientem ; nam his tribus quasi melle farre atque nuculeis illud quod metuis gustare confectum est. — Illene huic tam paruae puerorum inlecebrae cederet Academicorum tanta ubertate deserta, qua inundante hoc nescio quid breue 198/199 cf. Cicero, Acad. 2, 24, 75 ; Hort. frg. 89. 183 proposui Boston 09.331 p. 199 melle ymetico Д S, melles metio A 206 qua nescio к 206 eis nimis Д, animis a, animo eis nimis coni, к 212 ille M p. 216 nucleis Af 3‘ p. 217 paruae] prauae к 6 XXIX
74 DE BEATA VITA II, 15-III, 17 aut obruetur aut pertrahetur ? — Quasi uero, inquam, longum 220 aliquid nos quaeramus praesertim aduersus Alypium; nam non mediocriter parua ista esse fortia et utilia satis sibi ipse de suo corpore argumentatur. Tu autem, qui elegisti de absentis auctoritate pendere, quid horum non probas ? utrum beatum non esse, qui quod uult non habet ? an illos negas uelle habere 225 inuentam ueritatem, quam uehementer inquirunt ? an uidetur tibi quisquam sapiens non beatus ? — Prorsus beatus est, inquit, qui quod uult non habet, quasi stomachanter arridens. Quod cum iuberem ut seriberetur: Non dixi, inquit exclamans. Quod item cum annuerem scribi : Dixi, inquit. Atque ego 230 semel praeceperam, ut nullum uerbum praeter litteras funderet. Ita adulescentem inter uerecundiam atque constantiam exagi- tatum tenebam. 16. Sed cum his uerbis eum iocantes quasi ad uescendam particulam suam prouocamus, animaduerti ceteros rei totius 235 ignaros et scire cupientes, quid inter nos solos tam iucunde ageretur, sine risu nos intueri. Qui mihi prorsus similes uisi sunt — quod plerumque solet — his, qui cum epulantur inter auidissimos rapacissimosque conuiuas, a rapiendo uel graui- tate sese abstinent uel pudore terrentur. Et quia ego inuita- 240 ueram et magni cuiusdam hominis personam atque, ut totum explicem, ueri hominis etiam in illis epulis inuitatorem susti- V102 nere docuisti, commouit me ilia inaequalitas mensae nostrae et discrepantia. Adrisi matri. Atque ilia liberrime, quod minus habebant, quasi de suo cellario promendum imperans : Iam 245 die nobis, inquit, et redde, qui sint isti Academici et quid sibi uelint. — Cui breuiter cum exposuissem aperteque ita, ut nemo illorum ignarus abscederet : Isti homines, inquit, caducarii sunt — quo nomine uulgo apud nos uocantur, quos comitialis morbus subuertit — et simul surrexit, ut abiret. Atque hie 250 omnes laeti ac ridentes interposito fine discessimus. III. 17. Postridie autem, cum item post prandium sed ali- PL quanto quam pridie serius idem ibidemque consedissemus : 968 Tarde, inquam, uenistis ad conuiuium ; quod uobis non crudi- ц 305 tate accidisse arbitror, sed paucitatis ferculorum securitate, 5 quod non tam mature adgrediefidum uisum est, quod cito uos peresuros putastis. Non multum enim reliquiarum credendum erat remansisse, ubi die ipso atque sollemnitate tam exiguum repertum erat. Fortasse recte. Sed quid uobis praeparatum sit, ego quoque uobiscum nescio. Alius est enim, qui omnibus 10 cum omnes turn maxime tales epulas praebere non cessat, sed 222 suoj tuo А к 228 dixit ft A 234 prouocaremus Boston 09.331 p. 235 et] sed n 241/242 inuitatorem sustinere docuisti] sustinebam docti S III, 1 post tridie a 7 tam от. а к
DE BEATA VITA III, 17-19 75 nos ab edendo uel inbecillitate uel saturitate uel negotio plerum- que cessamus; quem manentem in hominibus beatos eos facere inter nos heri, nisi fallor, pie constanterque conuenerat. Nam cum ratio demonstrasset eum beatum esse, qui deum haberet, 15 nec huic quisquam uestrum sententiae restitisset, quaesitum est, quinam uobis uideretur deum habere. De qua re, si bene memini, tres sententiae dictae sunt. Nam partim placuit deum habere ilium, qui ea faceret quae deus uellet; quidam autem dixerunt quod is deum haberet, qui bene uiueret; reliquis uero V103 20 in eis deus esse uisus est, in quibus inmundus qui appellatur spiritus non est. 18. Sed fortasse omnes diuersis uerbis unum idemque sen- sistis. Nam, si duo prima consideremus, et omnis, qui bene uiuit, ea facit, quae uult deus, et omnis, qui ea facit, quae uult 25 deus, bene uiuit nec quicquam est aliud bene uiuere quam ea facere, quae deo placeant, nisi quid uobis aliud uidetur. — Ad- sentiebantur. — Tertium uero illud paulo diligentius conside- randum est propterea, quod ritu castissimorum sacrorum spi- ritus inmundus, quantum intellego, duobus modis appellari 30 solet, uel ille, qui extrinsecus animam inuadit sensusque con- turbat et quendam hominibus infert furorem, cui excludendo qui praesunt, manum inponere uel exorcizare dicuntur, hoc est per diuina eum adiurando expellere ; aliter autem dicitur spiritus inmundus omnis omnino anima inmunda, quod nihil 35 est aliud quam uitiis et erroribus inquinata. Itaque abs te quaero, tu puer, qui fortasse aliquanto sereniore ac purgatiore spiritu istam sententiam protulisti, qui tibi uideatur inmun- dum spiritum non habere, illene, qui daemonem non habet, quo uesani homines fieri solent, an ille, qui animam suam iam 4° a uitiis omnibus peccatisque mundauit ? — Is mihi uidetur, inquit, spiritum inmundum non habere, qui caste uiuit. — Sed castum, inquam, quem uocas ? eumne, qui nihil peccat, an eum tantum, qui ab inlicito concubitu temperat ? - Quomo- do, inquit, castus potest esse, qui ab inlicito tantum concubitu PL 45 sese abstinens ceteris peccatis non desinit inquinari ? Ille est 969 uere castus, qui deum adtendit et ad ipsum solum se tenet. — Quae uerba pueri sicut dicta erant cum conscribi mihi placuis- set : Is ergo, inquam, necesse est bene uiuat et qui bene uiuit, V104 necessario talis est, nisi quid tibi aliud uidetur. — Concessit 5° cum ceteris. — Ergo una est hie, inquam, dicta sententia. 19. Sed illud a uobis paululum quaero, uelitne deus, ut homo deum quaerat. — Dederunt. — Item quaero : numquidnam 13 ni Boston 09.331 p 16 quinam L S, quisnam M p., quid А к 17 parti S p. 35 abs] ex А к 37 quis Boston 09.331 p. 39 iam] от. ft p. 43 qui] si А к 47/48 placuisset] placuisset haec ultima a 48 is] S, his A, от. ft
76 DE BEATA VITA III, 19-21 possumus dicere ilium, qui deum quaerit, male uiuere ? — Nullo modo, dixerunt. — Etiam hoc tertium respondete : spi- 55 ritus inmundus potestne deum qrtarere ? — Negabant ali- quantum dubitante Nauigio, qui postea ceterorum uocibus p 306 cessit. — Si igitur, inquam, qui deum quaerit, id facit, quod deus uult, et bene uiuit et spiritum imundum non habet, qui autem quaerit deum, nondum habet deum, non igitur quisquis 60 aut bene uiuit aut quod uult deus facit aut spiritum inmundum non habet, continuo deum habere dicendus est. — Hie cum se ceteri concessionibus suis deceptos riderent, postulauit mater, cum diu stupida fuisset, ut ei hoc ipsum, quod conclusionis necessitate intorte dixeram, explicando relaxarem atque sol- 65 uerem. Quod cum factum esset: Sed nemo, inquit, potest per- uenire ad deum, nisi deum quaesierit. — Optime, inquam; tamen qui adhuc quaerit, nondum ad deum peruenit et iam bene uiuit. Non igitur quisquis bene uiuit, deum habet. — Mi- hi, inquit, uidetur deum nemo non habere, sed eum qui bene 70 uiuunt, habent propitium, qui male, infestum. — Male igitur, inquam, hestemo die concessimus eum beatum esse, qui deum habet, si quidem omnis homo habet deum nec tamen omnis homo beatus est. — Adde ergo, inquit, propitium. 20. Saltim, inquam, hoc inter nos satis constat, eum beatum 75 esse, qui habet propitium deum ? —• Vellem, inquit Nauigius, consentire, sed ilium uereor, qui adhuc quaerit, praesertim ne concludas beatum esse Academicum, qui hesterno sermone uulgari quidem et male Latino, sed aptissimo sane, ut mihi uidetur, uerbo caducarius nominatus est. Non enim possum 80 dicere homini deum quaerenti aduersum deum esse. Quod si dici nefas est, propitius erit, et qui propitium deum habet, V105 beatus est. Beatus ergo erit ille, qui quaerit; omnis autem quaerens nondum habet quod uult : erit igitur beatus homo, qui quod uult non habet, quod heri omnibus nobis uidebatur 85 absurdum, unde credebamus Academicorum tenebras esse dis- cussas. Quare iam de nobis Licentius triumphabit mihique ilia dulcia, quae contra ualitudinem meam temere accepi, has de me poenas exigere quasi prudens medicus admonebit. 21. Hie, cum etiam mater adrisjsset: Ego, inquit Trygetius, 90 non concedo continuo deum aduersari, cui non sit propitius, sed esse aliquid medium puto. — Cui ego : Istum tamen homi- nem, inquam, medium, cui nec propitius deus est nec infestus, deum quoquo modo habere concedis ? — Hie, cum ille cuncta- retur : Aliud est, inquit mater, deum habere, aliud non esse PL 95 sine deo. — Quid ergo, inquam, melius est, utrum habere deum 970 an non esse sine deo ? — Quantum possum, inquit, intellegere, 61 credendus M p 67 et iam] etiam si M S p 12 deum habet MS ц 79 possumus P 81 erit] от. P
DE BEATA VITA III, 21-IV, 23 77 ista est sententia mea : qui bene uiuit, habet deum, sed propi- tium, qui male, habet deum, sed aduersum, qui autem adhuc quaerit nondumque inuenit, neque propitium neque aduersum, 100 sed non est sine deo. — Haecine, inquam, uestra etiam senten- tia est ? — Hanc esse dixerunt. — Dicite mihi, quaeso, in- quam, non uobis uidetur esse homini deus propitius, cui fauet ? — Esse confessi sunt. — Non ergo, inquam, fauet deus quae- renti sese homini ? — Responderunt fauere. — Habet igitur, 105 inquam, qui deum quaerit, deum propitium et omnis, qui habet deum propitium, beatus est. Beatus est ergo et ille, qui quaerit. Qui autem quaerit, nondum habet quod uult. Erit igitur beatus, qui quod uult non habet. — Prorsus, inquit mater, non mihi uidetur beatus esse, qui quod uult non habet. 110 — Ergo, inquam, non omnis, qui habet deum propitium, bea- ? 307 tus est. — Si hoc cogit ratio, inquit, non possum negare. — Ista igitur, inquam, distributio erit, ut omnis, qui iam deum inuenit, et propitium deum habeat et beatus sit, omnis autem, qui deum quaerit, propitium deum habeat sed nondum sit V106 115 beatus, iam uero quisquis uitiis atque peccatis a deo se alienat, non modo beatus non sit sed ne deo quidem uiuat propitio. 22. Quod cum placuisset omnibus : Bene habet, inquam, sed adhuc illud uereor, ne uos moueat quod iam superius conces- seramus, miserum esse quisquis beatus non esset; qui conse- 120 quens erit esse miserum hominem, qui ****** aliquem beatum. An uero, quod ait Tullius, multorum in terris praediorum domi- nos diuites appellamus, omnium uirtutum possessors pauperes nominabimus ? Sed illud uidete, utrum, quomodo uerum est, quod omnis egens miser sit, ita sit uerum, quod omnis miser 125 egeat. Ita enim erit uerum nihil esse aliud miseriam quam egestatem, quod me nunc, cum diceretur, laudare sensistis. Hoc autem hodie longum est, ut quaeramus ; quare peto, ne fastidio uobis sit ad istam mensam eras etiam conuenire. — Quod cum omnes se libentissime habere dixissent, surreximus. IV. 23. Tertius autem dies disputationis nostrae matutinus nubes, quae nos cogebant in balneas, dissipauit tempusque postmeridianum candidissimum reddidit. Placuit ergo in pra- tuli propinqua descendere atque omnibus nobis, ubi commo- 5 dum uisum est, considentibus reliquus ita sermo peractus est: III, 121/123 Cicero, in Hortensio sec. Usener, Gott. gel. Anz., 1892, p. 381-382. 106 alt. est] от. fl 117 placuisset] placuit А1 к 119 esset] sit M ц 120 qui pro tem aliquem beatum A, aliquem beatum S, qui pro te et ibi sic habet aliquem beatum /?, qui beatus non est Boston 09.331 ; hie lacunam indicat к cuius mentionem fecit Aug., Retract. 1, 2, 4 127 est] от. А1 к IV, 1 matutinas S p 3 promeridianum codd. 5 peractus] L, paratus a, protractus M
78 DE BEATA VITA IV, 23-25 Omnia paene, inquam, quae interroganti mihi concedi a uobis uolui, habeo ac teneo ; quare hodierno die, quo possimus tan- dem hoc nostrum conuiuium aliquo interuallo dierum distin- guere, aut nihil aut non multum erit, ut opinor, quod mihi uos PL 10 respondere necesse sit. Dictum enim erat a matre nihil esse 971 aliud miseriam quam egestatem conuenitque inter nos omnes V107 qui egeant miseros esse. Sed utrum omnes etiam miseri egeant, nonnulla quaestio est, quam hestemo die non potuimus expli- care. Hoc autem ita se habere si ratio demonstrauerit, perfec- 15 tissime inuentum est, qui sit beatus; erit enim ille, qui non eget. Omnis enim non miser beatus est; ergo beatus est, qui egestate caret, si quam dicimus egestatem eandem miseriam esse constiterit. 24. Quid enim ? ait Trygetius, non potest ex eo iam confici 20 omnem non egentem beatum esse, quo manifestum est omnem, qui egeat, esse miserum ? Nam concessisse nos memini nihil esse medium inter miserum et beatum. — Aliquidne, inquam, inter mortuum et uiuum tibi medium uidetur esse ? Nonne omnis homo aut uiuus aut mortuus est ? — Fateor, inquit, 2j neque hie esse aliquid medium ; sed quorsum istuc ? — Quia, inquam, etiam illud te fateri credo, omnem, qui ante annum sepultus est, esse mortuum. — Non negabat. — Quid ? omnis, qui ante annum sepultus non est, uiuit ? — Non, ait, sequitur. — Ergo, inquam, non sequitur, ut, si omnis qui eget miser est, 30 omnis qui non eget sit beatus, quamuis inter miserum et bea- tum ut inter uiuum et mortuum medium nihil inueniri queat. 25. Quod cum aliqui eorum paulo tardius intellexissent me id quibus potui uerbis ad eorum sensum adcommodatis ape- /* 308 riente atque uersante: Ergo, inquam, miserum esse omnem 35 qui egeat, dubitat nemo nec nos terrent quaedam sapientium corpori necessaria. Non enim eis eget ipse animus, in quo po- sita est beata uita. Ipse enim perfectus est; nullus autem per- fectus aliquo eget et, quod uidetur corpori necessarium, sumet, si adfuerit, si non adfuerit, non eum istarum rerum franget 40 inopia. Omnis namque sapiens fortis est, nullus autem fortis aliquid metuit: non igitur metuit sapiens aut mortem corporis aut dolores, quibus pellendis uel uitandis uel differendis sunt necessaria ilia, quorum ei potest eontingere inopia. Sed tamen v 108 non desinit eis bene uti, si ipsa non desunt. Verissima est enim 45 ilia sententia : nam tu quod uitare ftossis, stultum admittere est. IV, 36/37 cf. Aug., Retract. 1,2,4; Stoicorum Veterum fragmenta III, 151 frg. 572. 46 Terentius, Еля. 761. 7 possumus А к 11 omnes] от. а к 21 consensisse /3 36 enim] от. Ак 39 frangit a 46 uitare] cauere Terentius
DE BEATA VITA IV, 25-26 79 Vitabit ergo mortem ac dolorem, quantum potest et quantum decet, ne, si minime uitauerit, non ex eo miser sit, quia haec accidunt, sed quia uitare cum posset, noluit, quod manifestum 50 stultitiae signum est. Erit ergo ista non uitans non earum re- rum perpessione, sed stultitia miser. Si autem non ualuerit euitare, cum id sedulo ac decenter egerit, non eum ista inruen- tia miserum facient. Etenim et ilia eiusdem comici sententia non minus uera est : 5 5 quoniam non potest id fieri, quod uis, id uelis, quod possis. Quomodo erit miser, cui nihil accidit praeter uoluntatem, quia, quod sibi uidet non posse prouenire, non potest uelle ? Habet enim rerum certissimarum uoluntatem, id est ut quicquid agit PL non agat nisi ex uirtutis quodam praescipto et diuina lege 972 60 sapientiae, quae nullo ab eo pacto eripi possunt. 26. Iam nunc uidete, utrum etiam omnis, qui miser est, egeat. Nam huic sententiae concedendae difficultatem ilia res facit, quod multis in magna fortuitarum rerum copia constitu- tis, quibus ita facilia sunt omnia, ut ad eorum nutum praesto 65 sit quidquid cupiditas poscit, difficilis quidem ista uita est. Sed fingamus aliquem tamen, qualem Tullius fuisse dicit Oratam. Quis enim facile dicat Oratam egestate laborasse, hominem ditissimum amoenissimum deliciosissimum, cui neque ad uoluptatem quicquam defuit neque ad gratiam neque ad v 108 70 bonam integramque ualetudinem ? Nam et praediis quaestuo- sissimis et amicis iucundissimis, quantum libuit, abundauit et illis omnibus aptissime ad salutem corporis usus est eiusque, ut breuiter totum explicem, omne institutum uoluntatemque om- nem successio prospera consecuta est. Sed fortasse inquiet 75 aliquis uestrum plus ilium, quam habebat, habere uoluisse. Hoc ignoramus. Sed, quod satis est quaestioni, faciamus eum non desiderasse amplius, quam tenebat; uideturne uobis eguisse ? — Etiamsi concedam, inquit Licentius, nihil eum plus desiderasse, quod in homine non sapiente nescio quomodo 80 accipiam, metuebat tamen — erat enim, ut dicitur, ingenii non mali — ne ilia omnia sibi uel uno aduerso impetu raperentur. Non enim magnum erat intellegere talia cuncta, quantacum- que essent, esse sub casibus constituta. — Turn ego arridens : Vides, inquam, Licenti, fortunatissimum istum hominem a 85 beata uita ingenii bonitate inpeditum. Quo enim erat acutior, 55 Terentius, Andria 305 ; cf. Aug., Trin. 13, 7, 10. 67 cf. Cicero, Hort. frg. 76. 63 multis] S к, multi cett. 63/64 constitutis] J к, constituti A, constituti sunt cett. 66 tamen] talem Boston 09.331 67 oratum 0 69 uoluntatem A M 71 et amicis iucundissimis] от. ft 72 eisque 0 86 enim uir M p 83 tunc 0
8o DE BEATA VITA IV, 26-28 eo uidebat ilia omnia se posse amittere ; quo metu frangebatur illudque uulgare satis asserebat infidum hominem malo suo esse cordatum. 27. Hie cum et ille et ceteri adrisissent : Illud tamen, in- ц 309 90 quam, diligentius adtendamus, quia, etsi timuit iste, non eguit, unde quaestio est. Egere est enim in non habendo, non in timore amittendi quae habeas. Erat autem iste miser, quia metuebat, quamuis non egeret. Non igitur omnis, qui miser est, eget. — Quod cum adprobauisset cum ceteris etiam ipsa, 95 cuius sententiam defendebam, aliquantum tamen addubitans : Nescio, inquit, tamen et nondum plane intellego, quomodo ab egestate possit miseria aut egestas a miseria separari. Nam et iste, qui diues et locuples erat et nihil, ut dicitis, amplius desiderabat, tamen, quia metuebat ne amitteret, egebat sa- 100 pientia. Ergone hunc egentem diceremus, si egeret argento et pecunia, cum egeret sapientia, non dicemus ? — Vbi cum omnes mirando exclamassent me ipso etiam non mediocriter v no alacri atque laeto, quod ab ea potissimum dictum esset, quod pro magno de philosophorum libris atque ultimum proferre 105 paraueram : Videtisne, inquam, aliud esse multas uariasque doctrinas, aliud animum adtentissimum in deum ? nam unde ista, quae miramur, nisi inde procedunt ? — Hie Licentius PL laetus exclamans : Prorsus, inquit, nihil uerius, nihil diuinius 973 dici potuit. Nam et maior ac miserabilior egestas nulla est no quam egere sapientia et, qui sapientia non eget, nulla re omnino egere potest. 28. Est ergo animi egestas, inquam, nihil aliud, quam stul- titia. Haec est enim contraria sapientiae et ita contraria, ut mors uitae, ut beata uita miserae, hoc est sine aliquo medio. 115 Nam ut omnis non beatus homo miser est omnisque homo non mortuus uiuit, sic omnem non stultum manifestum est esse sapientem. Ex quo et illud iam licet uidere, non ex eo tantum Sergium Oratam fuisse miserum, quod timebat, ne fortunae ilia munera amitteret, sed quia stultus erat. Quo fit, ut mise- 120 rior esset, si tam pendulis nutantibusque his, quae bona puta- bat, nihil omnino metuisset. Esset enim non fortitudinis ex- cubiis sed mentis sopore securior'fet altiore stultitia demersius miser. At si omnis, qui caret sapientia, magnam patitur egesta- tem omnisque compos sapientiae nihilo eget, sequitur, ut 125 stultitia sit egestas. Vt autem omnis stultus miser, ita omnis 87/88 prouerbium originis incerii ; cf. Sonny, Arcb. f. Lai. Lexicogr. VIII, 1893, />• 487- 87 infidem A L, diuitem S 95 dependebam 0 101 diceremus M /4 114 miseriae /? 120 esset] fuisset L 122 demersus Boston 09.331 ц
DE BEATA VITA IV, 28-30 81 miser stultus est. Ergo ut omnis egestas miseria, ita omnis miseria egestas esse conuincitur. 29. Quam conclusionem Trygetius cum se parum intellexisse diceret : Quid, inquam, inter nos ratione conuenit ? — Eum 130 egere, inquit, qui sapientiam non habeat. — Quid est ergo, in- quam, egere ? — Sapientiam, inquit, non habere. — Quid est, inquam, sapientiam non habere ? Hie cum taceret: Nonne hoc est, inquam, habere stultitiam ? — Hoc, inquit. — Nihil est ergo aliud, inquam, habere egestatem quam habere stultitiam ; 135 ex quo iam necesse est egestatem alio uerbo nominari, quando stultitia nominator; quamquam nescio quomodo dicamus : V ш ‘habet egestatem’ aut ‘habet stultitiam’. Tale est enim, ac si locum aliquem, qui lumine careat, dicamus habere tenebras, quod nihil est aliud quam lumen non habere. Non enim tene- 140 brae quasi ueniunt aut recedunt, sed carere lumine, hoc ipsum est iam tenebrosum esse, ut carere ueste, hoc est esse nudum. Non enim ueste accedente ueluti aliqua res mobilis nuditas fugit. Sic ergo dicimus aliquem habere egestatem, quasi dica- mus habere nuditatem. Egestas enim uerbum est non habendi. 145 Quam ob rem, ut quod uolo explicem, sicut possum, ita dicitur ‘habet egestatem’, quasi dicatur ‘habet non habere’. Itaque si /* 310 stultitiam ipsam ueram et certam egestatem esse monstratum est, uide iam quaestionem quam susceperamus, utrum soluta sit. Dubitabatur enim inter nos, utrum, cum appellaremus 150 miseriam, nihil aliud quam egestatem nominaremus. Dedimus autem rationem recte stultitiam uocari egestatem. Sicut ergo et omnis stultus miser et omnis miser stultus est, ita necesse est non solum omnem, qui egeat, miserum, sed etiam omnem, qui miser sit, egentem esse fateamur. At si ex eo, quod et omnis 155 stultus miser est et omnis miser stultus est, conficitur stulti- tiam esse miseriam, cur non ex eo, quod et quisquis eget miser et quisquis miser est eget, nihil aliud miseriam quam egesta- tem esse conficimus ? 30. Quod cum omnes ita esse faterentur : Illud iam, inquam, PL 160 sequitur, ut uideamus, quis non egeat; is enim erit sapiens et 974 beatus. Egestas autem stultitia est egestatisque nomen; hoc autem uerbum sterilitatem quandam et inopiam solet signifi- care. Adtendite quaeso altius, quanta cura priscorum homi- num siue omnia siue, quod manifestum est, quaedam uerba 165 creata sunt earum rerum maxime, quarum erat notitia perne- cessaria. Iam enim conceditis omnem stultum egere et omnem qui egeat stultum esse; credo uos etiam concedere animum stultum esse uitiosum omniaque animi uitia uno stultitiae no- 131 inquit] от. А к 134 inquam] от. ft alt. habere] от. ft ц 138 lumi- nari S 144 uerbum] nomen S 147 et certam] certam А к, от. S 149 appellaremus] appellarem M, appellamus к 163 quaeso] ergo А к, от. S
82 DE BEATA VITA IV, 30-31 mine includi. Primo autem die huius disputationis nostrae 170 nequitiam dixeramus esse ab eo dictam, quod nec quicquam V 112 sit, cui contrariam frugalitatem a fruge fuisse nominatam. Ergo in his duobus contrariis, hoc est frugalitate atque nequi- tia, ilia duo uidentur eminere, esse et non esse. Egestati autem, de qua quaestio est, quid putamus esse contrarium ? — Hie, 175 cum aliquantum cunctarentur : Si dicam, inquit Trygetius, diuitias, uideo his paupertatem esse contrariam. — Est qui- dem, inquam, uicinum ; nam paupertas et egestas unum atque idem accipi solet. Tamen aliud uerbum inueniendum est, ne meliori parti desit unum uocabulum, ut, cum ilia pars pauper- 180 tatis et egestatis nomine abundet, ex hac parte solum oppona- tur diuitiarum nomen. Nihil enim absurdius, quam ut hie sit egestas uocabuli, ubi est contraria pars egestati. — Plenitudo, inquit Licentius, si dici potest, uidetur mihi recte opponi egestati. 185 31. Postea, inquam, de uerbo quaeremus fortasse diligen- tius; non enim hoc curandum est in conquisitione ueritatis. Quamuis enim Sallustius, lectissimus pensator uerborum, eges- tati opposuerit opulentiam, tamen accipio istam plenitudinem. Non enim nec hie grammaticorum formidine liberabimur aut 190 metuendum est, ne ab eis castigemur, quod incuriose utimur uerbis, qui res suas nobis ad utendum dederunt. — Vbi cum adrisissent : Ergo quia mentes uestras, inquam, cum intenti estis in deum, uelut quaedam oracula non contemnere statui, uideamus, quid sibi uelit hoc nomen ; nam nullum adcommo- 195 datius esse arbitror ueritati. Plenitudo igitur et egestas con- traria sunt; at etiam hie similiter, ut in nequitia et frugalitate, apparent ilia duo, esse et non esse, et, si egestas est ipsa stultitia, plenitudo erit sapientia. Merito etiam uirtutum om- nium matrem multi frugalitatem esse dixerunt. Quibus consen- 200 tiens Tullius etiam in populari oratione ait : ut uolet quisque accipiat ; ego tamen frugalitatem, id est modestiam et temper an- д. 511 tiam, uirtutem maximam iudico : prorsus doctissime ac decen-v 113 tissime; considerauit enim frugem, id est illud, quod esse dicimus, cui est non esse contrarium. Sed propter uulgarem 205 loquendi consuetudinem, qua frugalitas quasi parsimonia dici solet, duobus consequentibus quid senserit inlustrauit subi- 169/170 cf. supra, П, 8, 1. 58/59. 187 cf. Sallustius, Cat. 52, 22. 198/199 cf. Vai. Max., Dicta et facta memorabilia 2, 5, 6; Cicero, Tusc. 3, 8, 16. 200/202 Cicero, Deiot. 26. 170 nequaquam M1, ne quicquam ЛР, necquicquam к 178 solent Д p 186 inquisitione J p 189 пес] от. ft S p laboramus S, laborabimus p 202 uirtutem] uirtutem esse Cicero p, uirtutum S 204 utique] antique S, от. M
DE BEATA VITA IV, 31-33 83 ciendo modestiam et temperantiam; et haec duo uerba diii- pl gentius adtendamus. 975 32. Modestia utique dicta est a modo et a temperie tempe- jziorantia. Vbi autem modus est atque temperies, nec plus est quicquam nec minus. Ipsa est igitur plenitudo, quam egestati contrariam posueramus, multo melius, quam si abundantiam poneremus. In abundantia enim intellegitur affluentia et quasi rei nimium exuberantis effusio. Quod cum euenit ultra quam 215 satis est, etiam ibi desideratur modus et res, quae nimia est, modo eget. Ergo nec ab ipsa redundantia egestas aliena est, a modo autem et plus et minus aliena sunt. Ipsam etiam opulen- tiam si discutias, inuenies earn nihil aliud tenere quam modum. Nam non nisi ab ope dicta est opulentia. Quomodo autem 220 opitulatur, quod nimium est, cum incommodius sit saepe quam parum ? Quidquid igitur uel parum uel nimium est, quia modo eget, obnoxium est egestati. Modus ergo animi sapientia est. Etenim sapientia contraria stultitiae non negatur et stul- titia egestas, egestati autem contraria plenitudo : sapientia 225 igitur plenitudo. In plenitudine autem modus : modus igitur animo in sapientia est. Vnde illud praeclarum est et non inmerito diffamatur : hoc primum in uita esse utile, ut ne quid nimis. 33. Dixeramus autem in exordio hodiemae disputationis 230 nostrae, quod, si inueniremus nihil esse aliud miseriam quam egestatem, eum beatum esse fateremur, qui non egeret. Est autem inuentum. Ergo beatum esse nihil est aliud quam non v 114 egere, hoc est esse sapientem. Si autem quaeritis, quid sit sapientia, iam et ipsam ratio, quantum in praesentia potuit, 235 euoluit atque eruit; nihil est enim aliud quam modus animi, hoc est quo sese animus librat, ut neque excurrat in nimium neque infra quam plenum est coartetur. Excurrit autem in luxurias dominationes superbias ceteraque id genus, quibus inmoderatorum miserorumque animi sibi laetitias atque po- 240 tentias conparari putant. Coartatur autem sordibus timoribus maerore cupiditate atque aliis, quaecumque sunt, quibus ho- mines miseros etiam miseri confitentur. Cum uero sapientiam contemplatur inuentam cumque, ut huius pueri uerbo utar, ad ipsam se tenet nec se ad simulacrorum fallaciam, quorum -245 pondus amplexus a deo suo cadere atque demergi solet, ulla commotus inanitate conuertit, nihil inmoderationis et ideo 228 Terentius, Andria 61. 229 cf. supra, IV, 23,1. 8/9. 243 cf. supra, 1П, 18, 1. 45/46. 218 inuenias 0 226 animi L.2 S ц 227 diffamatus A\ diffamatum Аг к 228 hoc primum] adprime Terentius 234 iam] nam L ju. 236 quo] a quo a
84 DE BEATA VITA IV, 33-35 nihil egestatis, nihil igitur miseriae pertimescit. Habet ergo modum suum, id est sapientiam, quisquis beatus est. 34. Quae est autem dicenda sapientia nisi quae dei sapientia 250 est ? Accepimus autem etiam auctoritate diuina dei filium nihil esse aliud quam dei sapientiam, et est dei filius profecto deus. Deum habet igitur quisquis beatus est; quod omnibus nobis ц 312 iam ante placuit, cum hoc conuiuium ingressi sumus. Sed quid putatis esse sapientiam nisi ueritatem ? Etiam hoc enim dic- 255 turn est: ego sum ueritas. Veritas autem ut sit, fit per aliquem summum modum, a quo procedit et in quem se perfecta con- uertit. Ipsi autem summo modo nullus alius modus inponitur ; PL si enim summus modus per summum modum modus est, per se 976 ipsum modus est. Sed etiam summus modus necesse est, ut 260 uerus modus sit. Vt igitur ueritas modo gignitur, ita modus ueritate cognoscitur. Neque igitur ueritas sine modo neque modus sine ueritate umquam fuit. Quis est dei filius ? dictum est: ueritas. Quis est, qui non habet patrem ? quis alius quam summus modus ? Quisquis igitur ad summum modum per 265 ueritatem uenerit, beatus est. Hoc est animis deum habere, V115 id est deo perfrui. Cetera enim quamuis a deo habeantur, non habent deum. 35. Admonitio autem quaedam, quae nobiscum agit, ut deum recordemur, ut eum quaeramus, ut eum pulso omni fas- 270 tidio sitiamus, de ipso ad nos fonte ueritatis emanat. Hoc interioribus luminibus nostris iubar sol ille secretus infundit. Huius est uerum omne, quod loquimur, etiam quando adhuc uel minus sanis uel repente apertis oculis audacter conuerti et totum intueri trepidamus, nihilque aliud etiam hoc apparet 275 esse quam deum nulla degeneratione inpediente perfectum. Nam ibi totum atque omne perfectum est simulque est omni- potentissimus deus. Sed tamen quamdiu quaerimus, nondum ipso fonte atque, ut illo uerbo utar, plenitudine saturati non- dum ad nostrum modum nos peruenisse fateamur et ideo 280 quamuis iam deo adiuuante nondum tamen sapientes ac beati sumus. Illa est igitur plena satietas animorum, hoc est beata uita, pie perfecteque cognoscere, a quo inducaris in ueritatem, qua ueritate perfruaris, per quid conectaris summo modo. Quae tria unum deum deum inteHegentibus unamque substan- 285 tiam exclusis uanitatibus uariae superstitionis ostendunt. — 260 cf. I Cor. 1, 24; Aug., f. Acad. 2, 1, 1. 255 loh. 14, 6. 255/264 cf. Plot., Enn. 1, 2, 2 ; 1, 8, 2. 270/271 cf. Aug., Solil. 1, 8, 15 ; de magistro 11,38; Ciu. Dei 10, 2. 273/274 cf. Aug., Conf. 7, 10, 16; 7, 7, 17; 7, 20, 26. 250 autem] от. S etiam] от. ft 265 animi 0 266 frui Boston 09.331 p 269 omni] somni a 270 ueritatis] от. ft 272 uerum] uerbum 0
DE BEATA VITA IV, 35-36 85 Hie mater recognitis uerbis, quae suae memoriae penitus in- haerebant, et quasi euigilans in fidem suam uersum ilium sacerdotis nostri : foue precantes, trinitas, 290 laeta effudit atque subiecit : Haec est nullo ambigente beata uita, quae uita perfecta est, ad quam nos festinantes posse perduci solida fide alacri spe flagranti caritate praesumendum est. 36. Ergo, inquam, quoniam modus ipse nos admonet et con- 295 uiuium aliquo interuallo dierum distinguere, quantas pro uiri- bus possum, gratias ago summo et uero deo patri, domino liberatori animarum, deinde uobis, qui concorditer inuitati multis etiam me cumulastis muneribus. Nam tantum in nos- v 116 trum sermonem contulistis, ut me negare non possim ab 500 inuitatis meis esse satiatum. — Hie omnibus gaudentibus et laudantibus deum : Quam uellem, inquit Trygetius, hoc modo nos cotidie pasceres. — Modus, inquam, ille ubique seruandus est, ubique amandus, si uobis cordi est ad deum reditus noster. — His dictis facto disputationis fine discessimus. 289 Ambrosius, Hymn. 2, 32. 296 cf. supra, IV, 23, L 7. 202 nos] от. ft
84 DE BEATA VITA IV, 33-35 nihil egestatis, nihil igitur miseriae pertimescit. Habet ergo modum suum, id est sapientiam, quisquis beatus est. 34. Quae est autem dicenda sapientia nisi quae dei sapientia 250 est ? Accepimus autem etiam auctoritate diuina dei filium nihil esse aliud quam dei sapientiam, et est dei filius profecto deus. Deum habet igitur quisquis beatus est; quod omnibus nobis /x 312 iam ante placuit, cum hoc conuiuium ingressi sumus. Sed quid putatis esse sapientiam nisi ueritatem ? Etiam hoc enim dic- 255 turn est: ego sum ueritas. Veritas autem ut sit, fit per aliquem summum modum, a quo procedit et in quem se perfecta con- uertit. Ipsi autem summo modo nullus alius modus inponitur ; PL si enim summus modus per summum modum modus est, per se 976 ipsum modus est. Sed etiam summus modus necesse est, ut 260 uerus modus sit. Vt igitur ueritas modo gignitur, ita modus ueritate cognoscitur. Neque igitur ueritas sine modo neque modus sine ueritate umquam fuit. Quis est dei filius ? dictum est: ueritas. Quis est, qui non habet patrem ? quis alius quam summus modus ? Quisquis igitur ad summum modum per 265 ueritatem uenerit, beatus est. Hoc est animis deum habere, V115 id est deo perfrui. Cetera enim quamuis a deo habeantur, non habent deum. 35. Admonitio autem quaedam, quae nobiscum agit, ut deum recordemur, ut eum quaeramus, ut eum pulso omni fas- 270 tidio sitiamus, de ipso ad nos fonte ueritatis emanat. Hoc interioribus luminibus nostris iubar sol ille secretus infundit. Huius est uerum omne, quod loquimur, etiam quando adhuc uel minus sanis uel repente apertis oculis audacter conuerti et totum intueri trepidamus, nihilque aliud etiam hoc apparet 275 esse quam deum nulla degeneratione inpediente perfectum. Nam ibi totum atque omne perfectum est simulque est omni- potentissimus deus. Sed tamen quamdiu quaerimus, nondum ipso fonte atque, ut illo uerbo utar, plenitudine saturati non- dum ad nostrum modum nos peruenisse fateamur et ideo 280 quamuis iam deo adiuuante nondum tamen sapientes ac beati sumus. Illa est igitur plena satietas animorum, hoc est beata uita, pie perfecteque cognoscere, a quo inducaris in ueritatem, qua ueritate perfruaris, per quid conectaris summo modo. Quae tria unum deum deum intellegentibus unamque substan- 285 tiam exclusis uanitatibus uariae superstitionis ostendunt. — 250 cf. I Cor. r, 24; Aug., c. Acad. 2, 1, 1. 255 loh. 14, 6. 255/204 cf. Plot., E««. 1, 2, 2 ; 1, 8, 2. 270/271 cf. Aug., Solil. 1, 8, 15 ; de magistro 11, j8 ; Ciu. Dei 10, 2. 273/274 cf. Aug., Conf. 7, 10, 16; 7, 7, 17; 7, 20, 26. 250 autem] от. S etiam] от. ft 265 animi Д 266 frui Boston 09.331 p 269 omni] sornni a 270 ueritatis] от. ft 272 uerum] uerbum 0
DE BEATA VITA IV, 35-36 85 Hie mater recognitis uerbis, quae suae memoriae penitus in- haerebant, et quasi euigilans in fidem suam uersum ilium sacerdotis nostri : foue 'precantes, trinitas, 290 laeta effudit atque subiecit : Haec est nullo ambigente beata uita, quae uita perfecta est, ad quam nos festinantes posse perduci solida fide alacri spe flagranti caritate praesumendum est. 36. Ergo, inquam, quoniam modus ipse nos admonet et con- 295 uiuium aliquo interuallo dierum distinguere, quantas pro uiri- bus possum, gratias ago summo et uero deo patri, domino liberator! animarum, deinde uobis, qui concorditer inuitati multis etiam me cumulastis muneribus. Nam tantum in nos- v 116 trum sermonem contulistis, ut me negare non possim ab 300 inuitatis meis esse satiatum. — Hie omnibus gaudentibus et laudantibus deum : Quam uellem, inquit Trygetius, hoc modo nos cotidie pasceres. — Modus, inquam, ille ubique seruandus est, ubique amandus, si uobis cordi est ad deum reditus noster. — His dictis facto disputationis fine discessimus. 289 Ambrosius, Hymn. 2, 32. 296 cf. supra, IV, 23, 1. 7. 302 nos] от. fl
DE ORDINE LIBRI DVO
CONSPECTVS SIGLORVM A codex Andegauensis 166, saec. IX H codex Harleianus 3039, saec. IX1 M codex Monacensis 14330, saec. XI P codex Parisinus 13369, saec. IX1 R codex Remensis 382, saec. 1Хг 5 codex Trecensis 40, vol. 1, saec. XII T codex Trecensis 1085, saec. XI a consensus codicum H M P R P consensus codicum A S T ц editio Maurinorum к editio Academiae Vindobonensis a Pio Knoll curata
DE ORDINE LIBER PRIMVS I. 1. Ordinem rerum, Zenobi, cum sequi ac tenere cuique PL proprium turn uero uniuersitatis, quo cohercetur hie mundus 977 et regitur, uel uidere uel pandere difficillimum hominibus at-V121 que rarissimum est. Hue accedit, quod, etiamsi quis haec pos- 5 sit, non illud quoque ualet efficere, ut dignum auditorem tam diuinis obscurisque rebus uel uitae merito uel habitu quodam eruditionis inueniat. Nec tamen quicquam est, quod magis auide expetant quaeque optima ingenia magisque audire ac discere studeant, qui scopulos uitae huius et procellas uelut 10 erecto, quantum licet, capite inspiciunt, quam quomodo fiat, PL ut et deus humana curet et tanta in humanis rebus peruersitas 978 usque quaque diffusa sit, ut non diuinae sed ne seruili quidem cuipiam procuration!, si ei tanta potestas daretur, tribuenda esse uideatur. Quam ob rem illud quasi necessarium his, quibus 15 talia curae sunt, credendum dimittitur, aut diuinam prouiden- tiam non usque in haec ultima et ima pertendi aut certe mala omnia dei uoluntate committi, utrumque impium, sed magis posterius. Quamquam enim desertum deo quicquam credere cum imperitissimum turn etiam periculosissimum animo sit, 20 tamen in ipsis hominibus nemo quemquam non potuisse ali-V122 quid criminatus est. Neglegentiae uero uituperatio multo est PL quam malitiae crudelitatisque purgatior. Itaque uelut conpel- 979 litur ratio tenere non inmemor pietatis aut ista terrena non posse a diuinis amministrari aut neglegi atque contemni potius 25 quam ita gubernari, ut omnis de deo sit mitis atque inculpanda conquestio. 2. Sed quis tam caecus est mente, ut quicquam in mouendis corporibus rationis quod praeter humanam dispositionem ac uoluntatem est, diuinae potentiae moderationique dare dubi- 30 tet ? Nisi forte aut casibus tam rata subtilique dimensione uel minutissimorum quorumque animalium membra figurantur м 316 aut, quod casu quis negat, possit nisi ratione factum fateri aut uero per uniuersam naturam, quod in singulis quibusque rebus nihil arte humana satagente ordinatum miramur, alienare a 35 secretissimo maiestatis arbitrio ullis nugis uanae opinionis audebimus. At enim hoc ipsum est plenius quaestionum, quod membra pulicis disposita mire atque distincte sunt, cum inte- rea humana uita innumerabilium perturbationum inconstan- I, 1 ordinem usque tenere] de ordine rerum mi Zenobi M cum sequi] con- sequi А p., turn sequi J' 8 expectent 0 quae optima H1 P, quae obtima R, optima quaeque M 13 cuipiam /3, cuilibet M, cui H P R к 37 distincta 0 p. 7 XXIX
90 DE ORDINE I, i, 2-ii, 4 tia nersetur et fluctuet. Sed hoc pacto, si quis tam minutum 40 cerneret, ut in uermiculato pauimento nihil ultra unius tessel- lae modulum acies eius ualeret ambire, uituperaret artificem uelut ordinationis et compositionis ignarum eo, quod uarie- tatem lapillorum perturbatam putaret, a quo ilia emblemata in unius pulchritudinis faciem congruentia simul cerni con- 45 lustrarique non possent. Nihil enim aliud minus eruditis hominibus accidit, qui uniuersam rerum coaptationem atque concentum inbecilla mente conplecti et considerare non ualen- tes, si quid eos offenderit, quia suae cogitationi magnum est, magnam rebus putant inharere foeditatem. 50 3. Cuius erroris maxima causa est, quod homo sibi ipse est incognitus. Qui tamen ut se noscat, magna opus habet consue- tudine recedendi a sensibus et animum in se ipsum colligendi V123 atque in se ipso retinendi. Quod hi tantum adsecuntur, qui plagas quasdam opinionum, quas uitae cotidianae cursus infli- 55 git, aut solitudine inurunt aut liberalibus medicant disciplinis. II. Ita enim sibi animus redditus, quae sit pulchritudo uni- uersitatis, intellegit, quae profecto ab uno cognominata est idcircoque illam uidere non licet animae, quae in multa proce- dit sectaturque auiditate pauperiem, quam nescit sola segre- 5 gatione multitudinis posse uitari. Multitudinem autem non hominum dico sed omnium, quae sensus attingit. Nec mirere, quod eo egestatem patitur magis, qui magis appetit plura con- plecti. Vt enim in circulo quantumuis amplo unum est medium, /*317 quo cuncta conuergunt, quod Kevrpov geometrae uocant, et PL 10 quamuis totius ambitus partes innumerabiliter secari queant, 980 nihil tamen est praeter illud unum, quo cetera pariliter dime- tiantur et quod omnibus quasi quodam aequalitatis iure domi- netur, hinc uero in quamlibet partem si egredi uelis, eo amit- tuntur omnia, quo in plurima pergitur, sic animus a se ipse 15 fusus inmensitate quadam diuerberatur et uera mendicitate conteritur, cum eum natura sua cogit ubique unum quaerere et multitude inuenire non sinit. 4. Sed et haec, quae dixi, qualia sint et quae causa extet er- roris animarum quoque modo et in unum congruant atque 20 perfecta sint cuncta et tamen peccata fugienda sint, assequeris profecto, mi Zenobi — sic enim mihi notum est ingenium tuum et pulchritudinis omnimodae amator animus sine libidinis I, 62 cf. Aug., Retract, i, 3, 3 ; Plotinus, Enn. 5, 3, 4. П, 9 cf. Cicero, Tusc. 1, 17, 40. 19/20 cf. Plotinus, Enn. 3, 2, 2. 47 conceptual а к 53 hii Д, ii /x П, 2 intelligit /? p. 9 centrum S /x, centron cett. geometrae] mathematici Д 11/12 demetiantur HRS T 14 ipso A MR ц 18 pr. et] от. ft alt. et] от. a
DE ORDINE I, ii, 4-iii, 6 91 inmoderatione atque sordibus, quod signum in te futurae sapientiae pemiciosis cupiditatibus diuino iure praescribit, ne 25 tuam causam deseras falsis uoluptatibus inlectus, qua praeua-V124 ricatione nihil turpius et periculosius inueniri potest — asse- queris ergo ista, mihi crede, cum eruditioni operam dederis, qua purgatur et excolitur animus nullo modo ante idoneus, cui diuina semina committantur. Quod totum ciuus modi sit et 30 quem flagitet ordinem quidue studiosis et bonis ratio promit- tat qualemque uitam nos uiuamus, carissimi tui, et quem fructum de liberali otio carpamus, hi te libri satis, ut opinor, edocebunt nomine tuo nobis quam nostra elaboratione dul- ciores, praesertim si te in ipsum ordinem, de quo ad te scribo, 35 meliora eligens inserere atque coaptare uolueris. 5. Nam cum stomachi dolor scholam me deserere coegisset, qui iam, ut seis, etiam sine ulla tali necessitate in philosophiam confugere moliebar, statim me contuli ad uillam familiarissimi nostri Verecundi. Quid dicam eo libente ? Nosti optime homi- 40 nis cum in omnes turn uero in nos beniuolentiam singularem. Ibi disserebamus inter nos, quaecumque uidebantur utilia ad- hibito sane stilo, quo cuncta exciperentur, quod uidebam con- ducere ualetudini meae. Cum enim nonnulla loquendi cura detinerer, nulla inter disputandum inrepebat immoderata 4j contentio; simul etiam, ut, si quid nostrum litteris mandare placuisset, nec aliter dicendi necessitas nec labor recordationis esset. Agebant autem ista mecum Alypius et Nauigius, frater meus, et Licentius repente admirabiliter poeticae deditus; Trygetium item nobis militia reddiderat, qui tamquam uetera- 50 nus adamauit historiam; et iam in libris nonnihil habebamus. III. 6. Sed nocte quadam, cum euigilassem de more mecum- PL que ipse tacitus agitarem, quae in irientem nescio unde uenie- 981 bant — nam id mihi amore inueniendi ueri iam in consuetudi- nem uerterat, ut aut primam, si tales curae inerant, aut certe 5 ultimam, dimidiam tamen fere noctis partem peruigil quod- cumque cogitarem, nec me patiebar adulescentium Iucubra-Vi2 5 tionibus a me ipso auocari, quia et illi per totum diem tantum agebant, ut nimium mihi uideretur, si aliquid etiam noctium in studiorum laborem usurparent, et id a me ipsi quoque 10 praeceptum habebant, ut aliquid et praeter codices secum agerent et apud sese habitare consuefacerent animum — ergo, ut dixi, uigilabam, cum ecce aquae sonus pone balneas, quae praeterfluebat, eduxit me in aures et animaduersus est solito adtentius. Mirum admodum mihi uidebatur, quod nunc clarius /»318 15 nunc pressius eadem aqua strepebat silicibus inruens. Coepi a 36 scolarn codd. 50 etiam к, ut etiam A III, 4 ut aut] ita ut 0 p. 11 apud] от. а. к
92 DE ORDINE I, iii, 6-8 me quaerere, quaenam causa esset. Fateor, nihil occurrebat, cum Licentius lecto suo inportunos percusso iuxta ligno sori- ces terruit seseque uigilantem hoc modo indicauit. Cui ego : Animaduertisti, inquam, Licenti —• nam uideo tibi Musam 20 tuam lumen ad lucubrandum accendisse — quomodo canalis iste inconstanter sonet ? — Iam, inquit, mihi hoc non est nouum. Nam desiderio serenitatis cum expergefactus aliquan- do aurem admouissem, ne imber ingrueret, hoc agebat aqua ista, quod nunc. — Approbauit Trygetius. Nam et ipse in 2 у eodem conclaui lecto suo Cubans uigilabat nobis nescientibus — erant enim tenebrae — quod in Italia etiam pecuniosis prope necesse est. 7. Ergo ubi uidi scholam nostram, quantacumque aderat — nam et Alypius et Nauigius in urbem ierant — etiam illis horis 30 non sopitam, et me cursus ille aquarum aliquid de se dicere ad- monebat : Quidnam uobis, inquam, uidetur esse causae, quod sic altemat hie sonus ? Non enim quemquam putamus his horis uel transitu uel re aliqua lauanda totiens ilium meatum interpellare. — Quid putas, inquit Licentius, nisi alicubi folia 35 cuiuscemodi, quae autumno perpetuo copioseque decidunt, angustiis canalis intertrusa uinci aliquando atque cedere, ubi autem unda, quae urgebat, pertransierit, rursum colligi atque stipari aut aliquid aliud uario casu foliorum natantium fieri, V126 quod ad ilium fluxum nunc refrenandum nunc emittendum 40 similiter ualeat ? — Visum est mihi probabile aliud non haben- ti confessusque sum laudans ingenium eius nihil me inuenisse, cum diu quaesissem, cur ita esset. 8. Turn interposito modico silentio : Merito, inquam, tu nihil mirabaris et apud Calliopam te intus tenebas. — Merito, inquit 45 ille, sed modo plane dedisti mihi magnum mirari. — Quidnam hoc est ? inquam. — Quod tu, inquit, ista miratus es. — Vnde enim solet, inquam, oboriri admiratio aut quae huius uitii mater est nisi res insolita praeter manifestum causarum ordi- nem ? — Et ille : ‘Praeter manifestum’ inquit, accipio ; nam 50 praeter ordinem nihil mihi fieri uidetur. — Hie ego erectior PL spe alacriore, quam soleo esse, cum aliquid ab his requiro, 982 quod rem tantam et tam subito heri paene ad ista conuersus adulescentis animus concepisset nulla umquam de his rebus inter nos antea quaestione agitata : Bene, inquam, bene ; sed 55 prorsus bene multum sensisti, multum ausus es. Hoc, mihi crede, longo interuallo transcendit Heliconem, ad cuius uerti- III, 47/48 cf. Aug., Retract, r, 3, 6. 49/60 cf. Plotinus, Enn. 3, 2, 4. 19 animaduertis P к 26 in pecuniosis domibus S Paris 16725 33 transitu] haustu coni. Fucbs, Hermes, 68, p. 349 35 perpetua HPRk, perpetue M 36 euinci (ip. 43 tunc T, cum a 56 transcendis А и
DE ORDIN E I, iii, 8-iv, io 93 cem tamquam ad caelum peruenire conaris. Sed peruellem ades- ses huic sententiae ; nam earn labefactare temptabo. — Sine, inquit, modo me mihi, quaeso te; nam ualde in aliud intendi 60 animum. — Hie ego nonnihil metuens, ne studio poeticae penitus prouolutus a philosophia longe raperetur: Inritor, inquam, abs te uersus istos tuos omni metrorum genere can- tando et ululando insectari, qui inter te atque ueritatem inmaniorem murum quam inter amantes tuos conantur eri- 65 gere ; nam in se illi uel inolita rimula respirabant. Pyramum enim ille turn canere instituerat. 9» Quod cum seueriore quam putabat uoce dixissem, sub- V127 ticuit aliquantum. Et ego iam reliqueram coepta et ad me redieram, ne frustra accupare praeoccupatum atque inepte 70 uellem ; turn ille : Egomet meo indicio quasi sorex, inquit, non dictum est commodius apud Terentium quam nunc dici a me de me potest; sed sane illud ultimum fortasse in con- /*519 trarium uertetur ; quod enim ait ille : 75 hodie perii, ego forte hodie inueniar. Nam si non contemnitis, quod super- stitiosi solent, etiam de muribus augurari, si ego ilium murem uel soricem, qui me tibi uigilantem detulit, strepitu meo com- monui, si quid sapit, redire in cubile suum secumque conquie- eoscere, cur non ego ipse isto strepitu uocis tuae commonear philosophari potius quam cantare ? Nam ilia est, ut tibi cotidie probanti iam coepi credere, uera et inconcussa nostra habitatio. Quare, si tibi molestum non est atque id fieri debere arbitraris, roga quod uis ; defendam, quantum possum, ordinem rerum 85 nihilque praeter ordinem fieri posse asseram. Tantum enim eum animo imbibi atque hausi, ut, etiamsi me quisquam in hac disputatione superarit, etiam hoc nulli temeritati sed rerum ordini tribuam. Neque enim res ipsa, sed Licentius superabitur. IV. 10. Ego rursum gaudens eis me restitui. Turn Trygetio : Quid, inquam, tibi uidetur ? — Faueo quidem, inquit, ordini plurimum, sed incertus sum tamen et rem tantam diligentis- sime discuti cupio. — Fauorem, inquam, tuum ilia ergo pars 5 habeat; nam quod incertus es, etiam cum Licentio ac me ipso 63/65 cf. Ouidius, Met. 4, 65-67. 71/75 cf. Terentius, Eun. 1024 ; uide Donat., commentum in Ter. Eun., ad locum. 78 cf. Cicero, Diu. 1, 44, 99 ; 2, 25, 59. 62/63 canendo /? 64/65 eligere a 65 inolita rimula A Boston 09.331 quibuscum fortasseconsentitP, molitarimulaMRST 68 coeptam P к 71 quasi] miser quasi p Terentius 80 isto] от. a
94 DE ORDINE I, iv, io-ii tibi puto esse commune. — Prorsus, ait Licentius, ego huius sententiae certus sum. Quid enim dubitem parietem, cuius mentionem fecisti, antequam plane se erexit, diruere ? Non enim uere poetica tantum me auertere a philosophia potest, V128 10 quantum inueniendi ueri diffidentia. — Turn Trygetius gau- pl dentibus uerbis : Habemus, inquit, iam, quod plus est, Licen- 983 tium non Academicum. Eos enim ille studiosissime defendere solebat. — Haec modo, inquit, omitte quaeso, ne me hoc ua- frum quiddam et captatorium a nescio qua diuina re, quae 15 mihi se ostentare coepit et cui me inhiantem suspend©, detor- queat atque disrumpat. — Hie ego multo uberius cernens ab undare laetitias meas, quam uel optare aliquando ausus sum, uersum istum gestiens effudi: sic 'pater ille deus faciat I 20 Perducet enim ipse, si sequimur, quo nos ire iubet atque ubi ponere sedem, qui dat modo augurium nostrisque inlabitur animis. Nec enim altus Apollo est, qui in speluncis in monti- bus in nemoribus nidore turis pecudumque calamitate conci- tatus inplet insanos, sed alius profecto est, alius ille altus 25 ueridicus atque ipsa — quid enim uerbis ambiam ? — ueritas, cuius uates sunt, quicumque possunt esse sapientes. Ergo adgrediamur, Licenti, freti pietate cultores, et uestigiis nostris ignem perniciosum fumosarum cupiditatum opprimamus. 11, Iam, inquit, interroga, oro te, si possim hoc tantum nes- 30 cio quid explicare et uerbis et meis. — Hoc ipsum, inquam, mihi responde, primo unde tibi uideatur aqua ista non temere sic sed ordine influere. Nam quod ligneolis canalibus superla- bitur et ducitur usque in usus nostros, potest ad ordinem pertinere. Factum est enim ab hominibus ratione utentibus, 35 ut uno eius itinere simul et biberent et lauarent, et pro loco- rum oportunitatibus consequens erat, ut ita fieret. Quod uero v 129 ilia, ut dicis, folia sic inciderunt, ut hoc, quod ammirati sumus, euenerit, quo tandem rerum ordine ac non casu potius factum putabimus ? — Quasi uero, inquit ille, aliter, atque cediderunt, 40 debuisse aut potuisse cadere cuiquam uideri potest serenissime ^320 intuenti nihil posse fieri sine causa. Quid ? iam uis persequar situs arborum atque ramorum ipsumque pondus, quantum natura foliis imposuit ? Quid ? aeris uel mobilitatem, qua uolitant, uel mollitiam, qua descedunt, uariosque lapsus pro 45 affectione caeli pro onere pro figuris suis ceterisque innumera- IV, 1» Verg., Aen. io, 875. 21 cf. Verg., Aen. 3, 89. IV , 6 communem a 19 deum Vergilius p faciat] faciat sic altus apollo incipias j8 p 21 quid admodo a 27 adgrediemur P к et] от. HPRk 32 quod] quod ilia 0 p 44 molliciem Д M, mollitiem p
DE ORDINE I, iv, ii-v, 13 95 bilibus atque obscurioribus causis quid me attinet quaerere ? Latent ista sensus nostros, penitus latent; illud tamen, quod adgressae quaestioni satis est, nescio quo modo animum non latet, nihil fieri sine causa. Potest enim odiosus percontator 50 pergere quaerere : quae causa erat, ut ibi arbores ponerentur ? Respondebo secutos esse homines uber terrae. Quid, si fructuo- sae arbores non sunt ac temere natae sunt ? Et hie respondebo nos parum uidere ; nam temerariam quae illas genuit nequa- quam esse naturam. Quid plura ? Aut aliquid sine causa 55 fieri docear aut nihil fieri nisi certo causarum ordine credite. V. 12. Cui ego : Licet, inquam, me odiosum percontato- PL rem uoces — uix enim possum non esse, qui expugnaui, ne cum 984 Pyramo et Thisbe conloquereris — pergam tamen quaerere abs te. Natura ista, quam uis uideri ordinatam, cui bono — ut de 5 ceteris rebus innumerabilibus taceam — istas ipsas arbores, quae fructus non afferunt, procreauit ? —At illo cogitante, quid diceret, ait Trygetius : Numquidnam usus arbustorum in solis fructibus praebetur hominibus ? quanta sunt alia, quae umbra, quae lignis, postremo quae ipsis frondibus seu foliis fiant ? — 10 Noli obsecro, inquit ille, interrogationibus eius haec reddere. Innumerabilia sunt enim, quae proferri possunt, ex quibus V150 nulla est hominibus utilitas aut certe ita latet uel inbecilla est, ut ab hominibus, praesertim nobis, erui defendiue non possit. Ipse potius nos doceat, quomodo aliquid fiat, quod non causa 15 praecesserit. — Post, inquam, ista uidebimus. Non enim iam me necesse est esse doctorem, cum tu, qui iam tantae rei te cer- tum esse professus es, adhuc me nihil docueris nimium discere cupientem et propter hoc solum dies noctesque uigilantem. 13. Quo me mittis ? inquit; an quia leuius te sequor quam 20 ilia folia uentos, quibus in profluentem iaciuntur, ut eis cadere parum sit, nisi etiam trahantur ? Nam quid aliud erit, cum Licentius et Augustinum et ea quae sunt in media philosophia docet ? — Noli obsecro, inquam, aut te tantum abicere aut me extollere. Nam et ego in philosophia puer sum et non nimis 25 euro, cum interrogo, per quem mihi ille respondeat, qui me cotidie querulum accipit, cuius te quidem credo quandoque uatem futurum ; neque hoc ‘quandoque’ forsitan longum est. Sed tamen alii quoque multum sepositi ab huius modi studiis docere aliquid possunt, cum disserentium societati quasi uin- 30 culis interrogationum coartantur. Idem autem aliquid non est nihil. An non uides — tuo enim simili utar libentius — ilia ipsa folia, quae feruntur uentis, quae undis innatant, resistere ali- quantum praecipitanti se flumini et de rerum ordine homines commonere, si tamen hoc, quod abs te defenditur, uerum est ? V, 1 ot iosum a. 9 postremo] quamuis postremo а к alt. quae] от. P к 19 te leuis P к 20 profluentem aquam /3
96 DE ORDINE I, v, 14-vi, 15 35 14. Hie ille lecto etiam exiliens prae laetitia : Quis neget, deus magne, inquit, te cuncta ordine administrate ? Quam se omnia tenent! quam ratis successionibus in nodos suos urgen- tur ! quanta et quam multa facta sunt, ut haec loqueremur ! ц 321 quanta hunt, ut te inueniamus ! Vnde enim hoc ipsum nisi ex 40 return ordine manat et ducitur, quod euigilauimus, quod ilium sonum aduertisti, quod quaesisti tecum causam, quod tu cau- sam tantillae rei non inuenisti ? Sorex etiam prodit, ut ego uigilans prodar. Postremo tuus etiam ipse sermo te fortasse V131 id non agente — non enim cuiquam in potestate est, quid ue- 45 niat in mentem — sic nescio quo modo circumagitur, ut me ipse doceat, quid tibi debeam respondere. Namque oro te, si haec, quae a nobis dicta sunt, litteris, ut instituisti, mandata perua- gentur paulo latius ad hominum famam, nonne ita res magna uidetur, ut de ilia consultus aliqui uates magnus aut Chaideus 50 respondere debuerit, multo antequam euenit ? Quod si respon- pl disset, ita diuinus diceretur, ita efferetur laudibus omnium, ut 985 tamen ex eo nemo quaereret, cur folium ex arbore ceciderit aut utrum mus oberrans iacenti homini molestus fuerit. Numquid- nam enim talia futura quisquam illorum aut per se dixit ali- 55 quando aut a consultore coactus est dicere ? Atqui si futurum quendam librum non ignobilem diceret et id necessario euen- turum uideret — non enim posset aliter diuinare — profecto quicquid uolitatio foliorum in agro, quidquid uilissima bestiola in domo facit, tam sunt in rerum ordine necessaria quam illae 60 litterae. His enim uerbis hunt, quae sine illis praecedentibus uilissimis rebus nec in mentem uenire possent nec ore proce- dere posterisque mandari. Quare iam, rogo, nemo ex me quae- rat, cur quidque fiat. Satis est nihil fieri, nihil gigni, quod non aliqua causa genuerit ac mouerit. VI. 15. Apparet te, inquam, nescire, adulescens, quam multa et a qualibus uiris contra diuinationem dicta sint. Sed respon- de nunc, non utrum fiat aliquid sine causa — nam id iam uideo te nolle respondere — sed orbo iste susceptus tuus bonumne 5 quicquam an malum tibi esse uideatur. — Et ille submorans : Non, inquit, sic rogasti, ut unum e duobus queam respondere. Video hie enim quandam medietatem. Nam ordo mihi nec bonum nec malum uidetur. — Quid saltern censes, inquam, ordini esse contrarium ? — Nihil, ait ille ; nam quomodo esse V132 10 quicquam contrarium potest ei rei, quae totum occupauit, totum obtinuit ? Quod enim erit ordini contrarium, necesse erit esse praeter ordinem; nihil autem esse praeter ordinem 42 prodiit Д 49 uidebitur 0 jli 62 quaereret] quaerere auderet Д /x. 58 uolutatio P1 к VI, 1 apparet] hie apparet Д ц 5 submurmurans /? /* в e] de P к
DE ORDINE I, vi, 15-vii, 18 97 uideo : nihil igitur ordini oportet putare esse contrarium. — Ergone, ait Trygetius, contrarius ordini error non est ? — 15 Nullo modo, inquit; nam neminem uideo errare sine causa; causarum autem series ordine includitur et error ipse non solum gignitur causa sed etiam gignit aliquid, cui e causa fit. Quam ob rem quo extra ordinem non est, eo non potest ordini esse contrarius. 20 16. Et cum tacuisset Trygetius egoque me ipsum non cape- rem gaudio, quod uidebam adulescentem, carissimi amici fi- lium, etiam meum fieri, nec solum, uerum in amicum quoque iam mihi surgere atque grandescere et, cuius studium uel in mediocres litteras desperaueram, quasi rspecta possessione sua 25 toto impetu in mediam uenire philosophiam — quod dum taci- tus miror et exaestuo in gratulatione, subito ille quasi mente quadam correptus exclamat : О si possem dicere quod uolo ! rogo, ubiubi estis, uerba, succurrite. Et bona et mala in ordine м 322 sunt. Credite, si uultis ; nam quomodo id explicem nescio. VII. 17. Ego mirabar et tacebam. Trygetius autem ubi uidit hominem paululum quasi digesta ebrietate affabilem factum PL redditumque conloquio : Absurdum, inquit, mihi uidetur, Li- 986 centi, et plane alienum a ueritate quod dicis; sed quaeso 5 patiare me paululum nec proturbes clamitando. — Die quod uis, ait ille ; non enim metuo, ne me auferas ab eo, quod uideo ac paene teneo. — Vtinam, inquit, ab eo quem defendis ordine deuius non sis ! Non tanta in deum feraris, ut mitius loquar, incuria. Quid enim potuit dici magis impium quam etiam mala 10 ordine contineri ? Certe enim deus amat ordinem. — Vere amat, ait ille ; ab ipso manat, et cum ipso est, et si quid potest de re tantum alta conuenientius dici, cogita quaeso ipse tecum. V133 Nec enim sum idoneus, qui te ista nunc doceam. — Quid cogitem ? inquit Trygetius ; accipio prorsus quod dicis satisque 15 mihi est in eo, quod intellego. Certe enim et mala dixisti ordine contineri et ipsum ordinem manare a summo deo atque ab eo diligi. Ex quo sequitur, ut et mala sint a summo deo et mala deus diligat. 18. In qua conclusione timui Licentio. At ille ingemescens difficultate uerborum nec omnino quaerens, quid responderet, sed quem ad modum quod respondendum erat promeret: Non 20 diligit deus mala, inquit, nec ob aliud, nisi quia ordinis non est, ut et deus mala diligat; et ordinem ideo multum diligit, quia per eum non diligit mala. At uero ipsa mala qui possunt non VI, 16/17 cf. Ciceto, Diu. i, 55, 125 ; Fat. 9, 20. 13 putare esse] putari Д, putari esse M VII, 10 uero P1 H к 11 pr. et] от. к a 23 pr. et] от. p M ц
98 DE ORDINE I, vii, 18-20 25 esse in ordine, cum deus ilia non diligat ? Nam iste ipse est malorum ordo, ut non diligantur a deo. An paruus rerum ordo tibi uidetur, ut et bona deus diligat et non diligat mala ? Ita nec praeter ordinem sunt mala, quae non diligit deus, et ipsum tamen ordinem diligit; hoc ipsum enim diligit, diligere bona et 30 non diligere mala, quod est magni ordinis et diuinae disposi- tionis. Qui ordo atque dispositio quia uniuersitatis congr uen- tiam ipsa distinctione custodit, fit, ut mala etiam esse necesse sit. Ita quasi ex antithetis quodam modo, quod nobis etiam in oratione iucundum est, ex contrariis, omnium simul rerum 35 pulchritudo figuratur. 19. Post hoc intersiluit modice et repente sese erigens, qua Trygetius lectum habebat: Nam quaero ex te, quaeso, inquit, iustusne sit deus. — Tacebat ille nimis, ut postea retulit, am- mirans et horrens subito condiscipuli et familiaris sui afflatum 4° noua inspiratione sermonem. Quo tacente ille ita secutus est: Si enim deum iustum non esse responderis, tu uideris quid agas, qui me dudum impietatis arguebas. Si autem, ut nobis tradi- tur nosque ipsius ordinis necessitate sentimus, iustus est deus, sua cuique distribuendo utique iustus est. Quae autem distri- 45 butio dici potest, ubi distinctio nulla est ? Aut quae distinctio, si bona sunt omnia ? Quidue praeter ordinem reperiri potest, V134 si dei iustitia bonorum malorumque meritis sua cuique red- duntur ? Iustum autem deum omnes fatemur : totum igi- tur ordine includitur. — Quibus dictis resilit e strato et iam solenior uoce, cum ei uerbum nemo faceret : Nihilne mihi, inquit, uel tu, qui conpulisti ad ista, respondes ? 20. Cui ego : Noua nunc veligio istaec in te incessit, cedo, , |M323 inquam. Sed quod uidebitur, per diem respondebo, qui mihic pl h iam uidetur redire, nisi lunae est ille qui fenestris fulgor indui-( 987 tur. Simul et tacendum est, ne tanta bona tua, Licenti, absor- beat obliuio. Quando enim nostrae litterae non sibi haec man- dari flagitent ? Dicam plane tibi quod sentio. Disputabo ad- uersus te, quantum possum; non enim mihi, si me uiceris, 60 maior triumphus dari potest. Si autem uel calliditati uel acuto cuidam errori hominum, quorum partes suscipere temptabo, cesserit inbecillitas tua, quae minus pasta eruditione discipli- narum tantum deum fortasse sustinere non poterit, res te ipsa commonebit, quantae tibi uires, ut in eum firmior redeas, VII, 33/35 cf. Plotinus, Enn. 3, 2,16-17. 43 cf. Plotinus, Enn. 3, 2,17. 53 Terentius, Andria 730. 34 ex] id est ex 0 /4 49 relisit se а к 56 tacendum] agendum А Тг ц 63 tantum deum] tantam uim A
DE ORDINE I, vii, 20-viii, 22 99 65 parandae sint, simul quia et istam disputationem nostram elimatius uolo prouenire ; non enim grossis auribus earn debeo. Nam Zenobius noster multa mecum saepe de rerum ordine contulit, cui alta percontanti numquam satisfacere potui seu propter obscuritatem rerum seu propter temporum angustias. 70 Crebrarum autem ille procrastinationum usque adeo fuit in- patiens, ut me, quo diligentius et copiosius respondere cogerer, etiam carmine prouocaret. Et bono carmine, unde ilium magis ames. Sed neque tunc tibi legi potuit ab istarum rerum studio remotissimo neque nunc potest. Nam profectio eius tam repen- 75 tina et perturbata fuit tumultu illo, ut nihil istorum uenire nobis in mentem potuerit; nam id relinquere mihi responsuro statuerat et multa concurrunt, cur ei sermo iste mittatur. Pri- V 155 mum est, quia debetur, deinde, quia, cuius modi nunc uitam ducamus, etiam sic indicari eius in nos beniuolentiae decet, 80 postremo, quod in gaudio de spe tua nemini cedit. Nam et cum praesens esset, pro familiaritate patris tui uel potius omnium nostrum multum sollicitus erat, ne ingenii tui quaedam scintil- lae, quas diligenter animaduertebat, non tam conflarentur cura mea quam tua extinguerentur incuria; et cum te poeticae 85 quoque studiosum esse cognouerit, sic gratulabitur, ut eum mihi gestientem uidere iam uidear. VIII. 21. Nihil mihi quidem gratius facies, inquit; sed siue mobilitatem meam et puerilem leuitatem ridebitis siue aliquo uere diuino nutu et ordine fit in nobis, non uobis dubitem dicere : pigrior sum ad ilia metra subito effectus ; alia, longe 5 alia nescio quid mihi nunc luce resplenduit. Pulchrior est philosophia, fateor, quam Thisbe, quam Pyramus, quam ilia Venus et Cupido talesque omnimodi amores. — Et cum sus- pirio gratias Christo agebat. Accepi ego haec, quid dicam libenter aut quid non dicam ? Accipiat quisque, ut uolet, nihil 10 euro, nisi quod forte inmodice gaudebam. 22. Interea post paululum dies sese aperuit. Surrexerunt illi et ego inlacrimans multa oraui, cum audio Licentium succinen- tem illud propheticum laete atque garrule: Deus uirtutum, con- uerte nos et ostende faciem tuam, et salui erimus. Quod pridie 15 post cenam cum ad requisita naturae foras exisset, paulo PL clarius cecinit, quam ut mater nostra ferre posset, quod illo 988 loco talia continue repetita canerentur. Nihil enim aliud dice- bat, quoniam ipsum cantilenae modum nuper hauserat et amabat, ut fit, melos inusitatum. Obiurgauit eum religiossima, 20 ut seis, femina ob hoc ipsum, quod inconueniens locus cantico esset. Tunc ille dixerat iocans : Quasi uero, si quis hie me 67/75 cf. infra, I, ix, 27, I. 17/18 ; cf. Aug., Solil. 2, 14, 26. VIH, 13/14 Ps. 79, 8.
100 DE ORDINE I, viii, 22-24 inimicus includeret, non erat deus exauditurus uocem meam. 23, Ergo mane cum regressus esset solus — nam uterque ob м 324 eandem causam processerat — accessit ad lectulum meum : V 136 25 Verum mihi die, inquit, ita fiat nobis quod uis, quid de me existimes. — Atque ego adulescentis dexteram adprehendens: Quid, inquam, existimem, sentis credis intellegis. Neque enim arbitror te frustra heri tam diu cecinisse, ut uirtutum deus con- uerso tibi se ostendat. — At ille cum admiratione recordatus : 30 Magnum, inquit, dicis et uerum. Non enim me ipsum parum mouet, quod modo tam aegre auocabar a nugis illis carminis mei, et iam redire ad eas piget et pudet; ita totus in quaedam magna et mira subuehor. Nonne hoc est uere in deum con- uerti ? Simul et illud gaudeo, quod frustra mihi scrupulus 35 superstitionis iniectus est, quod tali loco talia cantitabam. — Mihi, inquam, neque hoc displicet et ad ilium ordinem puto pertinere, ut etiam hinc aliquid diceremus. Nam illi cantico et locum ipsum, quo ilia offensa est, et noctem congruere uideo. A quibus enim rebus putas nos orare ut conuertamur ad deum 40 eiusque faciem uideamus, nisi a quodam ceno corporis atque sordibus et item tenebris, quibus nos error inuoluit ? Aut quid est aliud conuerti nisi ab immoderatione uitiorum uirtute ac temperantia in sese attolli ? Quidue aliud est dei facies quam ipsa, cui suspiramus et cui nos amatae mundos pulchrosque 45 reddimus, ueritas ? — Melius dici non potest, inquit excla- mans ; deinde suppressius quasi ad aurem : Vide quaeso, quan- ta occurrerunt, ut credam erga nos aliquid iam prosperiore ordine fieri. 24. Si ordinem, inquam, curas, redeundum tibi est ad illos 50 uersus. Nam eruditio disciplinarum liberalium modesta sane atque succincta et alacriores et perseuerantiores et comptiores exhibet amatores amplectendae ueritati, ut et ardentius appe- tant et constantius insequantur et inhaereant postremo dul- V 137 eius, quae uocatur, Licenti, beata uita. Qua nominata omnes 55 sese erigunt et quasi adtendunt in manus, utrum habeas, quod dare possis egentibus uariisque morbis impeditis. Quibus sa- pientia cum praecipere coeperit, ut medicum perferant seque cum aliqua patientia curari sinant, in pannos suos recidunt, quorum concalefactione tabificati scabiem uoluptatum aerum- 60 nosarum scalpunt libentius, quam ut monita medici paulum dura et morbis oneraosa perpetiendo atque subeundo ualetu- dini sanorum lucique reddantur. Itaque illo summi dei nomine ac sensu tamquam stipe contenti uiuunt miseri, uiuunt tamen. 60 cf. Aug., Retract, i, 3, 4. 58/59 cf. Aug., Conf. 9, 1, 1. VIII, 25 die mihi 0 p. 40 ceno A T 41 a tenebris 0 R p. 51 comtiores к, commodores A T 52 et] от. P к 60 paululum Д p. к
DE ORDINE I, viii, 24-26 101 Alios autem uitros uel, ut uerius loquamur, alias animas, dum 65 hoc corpus agunt, iam thalamo suo dignas coniunx ille optimus PL ac pulcherrimus quaerit, quibus non uiuere sed beate uiuere 989 satis est. Vade ergo interim ad illas Musas. Verum tamen seis, quid te facere uelim ? — lube, ait, quod placet. — Vbi se, in- quam, Pyramus et ilia eius super inuicem, ut cantaturus es, 70 interemerint, in dolore ipso, quo tuum carmen uehementius inflammari decet, habes commodissimam oportunitatem. Ar- ripe illius foedae libidinis et incendiorum uenenatorum execra- tionem, quibus miseranda ilia contingunt, deinde totus adtol- lere in laudem puri et sinceri amoris, quo animae dotatae 75 disciplinis et uirtute formosae copulantur intellectui per philo- sophiam et non solum mortem fugiunt uerum etiam uita bea- tissima perfruuntur. — Hie ille tacitus ac diu consideratione nutans motato capite abscessit. 25. Deinde ego quoque surrexi redditisque deo cotidianis 80 uotis ire coeperamus in balneas — ille enim locus nobis, cum /* 325 caelo tristi in agro esse minime poteramus, aptus ad disputan- dum et familiaris fuit — cum ecce ante fores aduertimus gallos gallinatios ineuntes pugnam nimis acrem. Libuit attendere. V138 Quid enim non ambiunt, qua non peragrant oculi amantum, 85 ne quid undeunde innuat pulchritudo rationis cuncta scientia et nescientia modificantis et gubernantis, quae inhiantes sibi sectatores suos trahit quacumque atque ubique se quaeri iubet ? Nam unde aut ubi non potest signum dare ? Vt in eis- dem ipsis gallis erat uidere intenta proiectius capita, inflatas 90 comas, uehementes ictus, cautissimas euitationes et in omni motu animalium rationis expertium nihil non decorum quippe alia ratione desuper omnia moderante ; postremo legem ipsam uictoris, superbum cantum et membra in unum quasi orbem collecta uelut in fastum dominationis; signum autem uicti, 95 elatas a ceruice pennulas et in uoce atque motu deforme totum et eo ipso naturae legibus nescio quo modo concinnum et pulchrum. 26. Multa quaerebamus, cur sic omnes, cur propter domina- tionem in subiectas sibi feminas, cur deinde nos ipsa pugnae 100 facies aliquantum et praeter altiorem istam considerationem duceret in uoluptatem spectaculi, quid in nobis esset, quod a sensibus remota multa quaereret, quid rursum, quod ipsorum sensuum inuitatione caperetur. Dicebamus nobis ipsis : ubi non lex ? ubi non meliori debitum imperium ? ubi non umbra 67 cf. Aug., Retract, i, 3, 5. 65 coniux H P1 к 67 sit Д p ras. M2), supra seminecem p. monsae HP1 к 85 unde a 68 id quod /9 69 super inuicem codd. к (super 74 dotatae] dotae H1, doctae M P1 к 75 for- 87 ubicumque M S2 p 95 pinnulas H P1 к
102 DE ORDINE I, viii, 26-ix, 27 105 constantiae ? ubi non imitatio uerissimae illius pulchritudi- nis ? ubi non modus ? Atque inde ammoniti, ut spectandi modus esset, perreximus, quo propositum erat, atque ibi, ut potuimus, sane diligenter — nam et recentes res erant et quan- do poterant tam insignita trium studiosorum memoriam effu- 110 gere ? — omnia nostrae lucubrationis opuscula in hanc libelli partem contulimus nihilque a me aliud actum est illo die, ut ualetudini parcerem, nisi quod ante cenam cum ipsis dimi- dium uolumen Vergili audire cotidie solitus eram, nihil nobis ubique aliud quam rerum modum considerantibus, quem non v 139 115 probare nemo potest, sentire autem, cum quisque aliquid PL studiose agit, difficillimum atque rarissimum. 990 IX. 27. Deinde postridie bene mane alacres ad solitum locum conuenimus in eoque consedimus. Et ego attentis in me am- bobus : Hie esto, inquam, Licenti, quantum potes, et tu qui- dem, Trygeti; nec enim parua res agitur: de ordine quaerimus. 5 Quid ego nunc quasi in schola ilia, unde me quoquo modo euasisse gaudeo, constitutus copiose atque ornate uobis ordi- nem laudem ? Accipite, si uultis — immo facite ut uelitis — quo neque quicquam de huius laude breuius neque, ut mihi uidetur, uerius dici potest. Ordo est, quem si tenuerimus in 10 uita, perducet ad deum, et quem nisi tenuerimus in uita, non perueniemus ad deum. Peruenturos autem nos iam, nisi me animus de uobis fallit, praesumimus et speramus. Diligentis- sime igitur inter nos ista quaestio uersari debet atque dissolui. Vellem adessent ceteri, qui nobiscum his negotiis solent inte- 15 resse; uellem, si fieri posset, non istos tantum, sed omnes saltern familiares nostros, quorum semper admiror ingenium, nunc mecum habere quam uos estis intentos, aut certe ipsum tantum Zenobium, quem de hac re tanta molientem numquam pro eius magnitudine otiosus accepi. Sed quia id non euenit, /*326 20 legent litteras nostras, quoniam instituimus iam de istis rebus uerba non perdere resque ipsas a memoria fugaces scriptorum quasi uinculo, quo reducantur, innectere. Et sic fortasse ordo ipse poscebat, qui eorum procurauit absentiam. Nam et uos profecto in rem tantam, quia solis perferenda inponitur nobis, 25 erectiore animo insurgitis et cum illi legerint, qui nobis maxi- ma cura sunt, si quid eos mouerit ad contradicendum, alias nobis disputationes disputatio ista procreabit seque ipsa suc- cessio sermonum in ordinem inseret disciplinae. Sed nunc, ut IX, 5 cf. Aug., Conf. % 2, 4. Ill factum est P к 112 cenam] M S, caenam cett. IX, 1 post tridie codd. 2 attentis in me] /?, attentissime а в ordinate M P к 15 potest H P R к
DE ORDINE I, ix, 27-x, 29 103 promiseram, Licentio, quantum res patitur, aduersabor, qui 30 totam causam iam paene confecit, si possit earn defensionis muro stabiliter firmeque uallare. X. 28. Hie, ubi eos silentio uultu oculis suspensione atque V140 immobilitate membrorum et rei magnitudine satis commotos et audiendi desiderio inflammatos esse conspexi: Ergo, in- quam, Licenti, si tibi uidetur, collige in te quidquid uirium 5 potes, elima quidquid habes acuminis et ordo iste quid sit definitione conplectere. — Turn ille ubi se ad definiendum cogi audiuit, quasi aqua frigida adspersus exhorruit et turbatiore uultu me intuens atque, ut fit, ipsa trepidatione subridens : Quid hoc est rei ? Quid quasi tibi uideor, inquit, annuere ? 10 Nescio, quo aduenticio spiritu me credis inflatum. — Statim- que sese animans : Aut fortasse, ait, aliquid mecum est ? — Paululumque siluit, ut in definitionem, quidquid illi de ordine notionis erat, conduceretur, deinde erectior : Ordo est, inquit, PL per quem aguntur omnia, quae deus constituit. 991 4 29. Quid ? ipse deus, inquam, non tibi uidetur agi ordine ? — Prorsus, inquit, uidetur. — Ergo agitur deus ? ait Tryge- tius. — Et ille : Quid enim ? inquit : Christum deum negas, qui et ordine ad nos uenit et a patre deo missum esse se dicit ? Si igitur deus Christum ordine ad nos misit et deum Christum 20 esse non negamus, non solum agit omnia sed agitur etiam deus ordine. — Hie Trygetius addubitans: Nescio, inquit, quo- modo istuc accipiam. Deum enim quando nominamus, non quasi mentibus ipse Christus occurrit, sed pater. Ille autem tunc occurrit, quando dei filium nominamus. — Bellam rem 25 facis, inquit Licentius. Negabimus ergo dei filium deum esse ? — Hie ille, cum ei respondere periculosum uideretur, tamen se coegit atque ait : Et hie quidem deus est, sed tamen proprie patrem deum dicimus. — Cui ego : Cohibe te potius, inquam ; non enim filius improprie deus dicitur. — At ille religione 30 commotus cum etiam uerba sua scripta esse nollet, urgebat Licentius, ut manerent, puerorum scilicet more uel potius V141 hominum — pro nefas ! paene omnium, quasi uero gloriandi causa inter nos illud ageretur. Cuius motum animi cum obiur- garem grauioribus uerbis, erubuit. Qua eius perturbatione 35 animaduerti ridentem laetantemque Trygetium et ambobus : Itane agitis ? inquam; nonne uos mouet, quibus uitiorum molibus atque imperitiae tenebris premamur et cooperiamur ? haecine est ilia paulo ante uestra, de qua ineptus laetabar, attentio et in deum ueritatemque surrectio ? О si uideritis uel X, 18 cf. loh. 3, 17 et passim. X, 30 urguebat H P1 к
104 DE ORDINE I, x, 29-30 40 tam lippientibus oculis quam ego, in quibus periculis iacea- mus, cuius morbi dementiam risus iste indicet! о si uideretis ! quam cito, quam statim quantoque productius eum uerteretis p. 327 in fletus I Miseri, nescitis ubi simus ? Demersos quidem esse animos omnium stultorum indoctorumque commune est, sed 45 non uno atque eodem modo demersis opem sapientia et manum porrigit. Alii sunt, credite, alii sunt, qui sursum uocan- tur, alii, qui in profunda laxantur. Nolite, obsecro uos, gemi- nare mihi miserias. Satis mihi sint uulnera mea, quae ut sanen- tur, paene cotidianis fletibus deum rogans indigniorem tamen 50 esse me, qui tam cito saner, quam uolo, saepe memet ipse conuinco. Nolite, obsecro, si quid mihi amoris, si quid necessi- tudinis debetis, si intellegitis, quantum uos diligam, quanti faciam, quantum me cura exagitet morum uestrorum, si dignus sum, quem non neglegatis, si denique deo teste non mentior, 55 nihil me plus mihi optare quam uobis, rependite mihi bene- ficium, et si me magistrum libenter uocatis, reddite mihi mercedem : boni estote ! 30. Hie ubi, ne plura dicerem, lacrimae mihi modum impo- suerunt, Licentius molestissime ferens, quod omnia scribeban- 60 tur : Quid enim, ait, fecimus, oro te ? — Adhuc, inquam, nec fateris saltern peccatum tuum ? Tu nescis in ilia schola gra- uiter me stomachari solitum, quod usque adeo pueri non utilitate ac decore disciplinarum sed inanissimae laudis amore V142 ducerentur, ut quosdam etiam aliena uerba recitare non puderet PL 65 exciperentque plausus — о ingemescendum malum 1 — ab eis- 992 dem ipsis, quorum erant ilia, quae recitabant. Ita uos, quam- uis nihil umquam, ut opinor, tale feceritis, tamen et in philo- sophiam et in earn uitam, quam me tandem occupasse laetor, aemulationis tabificae atque inanis iactantiae ultimam sed 70 nocentiorem ceteris omnibus pestem introducere ac prosemi- nare conamini et fortasse, quia uos ab ista uanitate morboque deterreo, pigriores eritis ad studia doctrinae et ab ardore uentosae famae repercussi in torporem inertiae congelabitis. Me miserum, si necesse erit tales etiam nunc perpeti, a quibus 75 uitia decedere sine aliorum uitiorum successione non possint! — Probabis, ait Licentius, quam purgatiores futuri simus. Modo illud obsecramus per omnia, quae diligis, ut ignotum nobis uelis atque ilia omnia deleri iubeas, simul ut parcas etiam tabulis, quas iam non habemus. Non enim aliquid in 80 libros translatum est eorum, quae a nobis multa disserta sunt. — Prorsus, inquit Trygetius, maneat nostra poena, ut ea ipsa quae nos inlicit fama flagello proprio a suo amore deterreat. Vt enim solis amicis et familiaribus nostris litterae istae inno- tescant, non parum desudabimus. — Assensus est ille. 40 periculosis P к 69 iactantiam Д
DE ORDINE I, xi, 31-32 105 XI. 81. Atque interea mater ingressa est quaesiuitque a nobis, quid promouissemus ; nam et ei quaestio nota erat. Cuius et ingressum et rogationem cum scribi nostro more iussissem: Quid agitis ? inquit;; numquidnam in illis quos legitis 5 libris etiam feminas umquam audiui in hoc genus disputationis inductas ? — Cui ego : Non ualde euro, inquam, superborum imperitorumque iudicia, qui similiter in legendos libros atque in salutandos homines inruunt. Non enim cogitant, quales ipsi, sed qualibus induti uestibus sint et quanta pompa rerum for- 10 tunaeque praefulgeant. Isti enim in litteris non multum atten- dunt, aut unde sit quaestio aut quo peruenire disserentes moli- antur quidue ab eis explicatum atque confectum sit. In quibus tamen quia nonnulli reperiuntur, quorum animi contemnendi V143 non sunt — aspersi sunt enim quibusdam condimentis huma- м328 15 nitatis et facile per aureas depictasque ianuas ad sacrosancta philosophiae penetralia perducuntur — satis eis fecerunt et maiores nostri, quorum libros tibi nobis legentibus notos esse uideo, et his temporibus — ut omittam ceteros — uir et ingenio et eloquentia et ipsis insignibus muneribusque fortunae et, 20 quod ante omnia est, mente praestantissimus Theodorus, quem bene ipsa nosti, id agit, ut et nunc et apud posteros nullum genus hominum de litteris nostrorum temporum iure conque- ratur. Mei autem libri si quorum forte manus tetigerint lecto- que meo nomine non dixerint : ‘iste quis est ?’ codicemque 25 proiecerint, sed uel curiosi uel nimium studiosi contempta uili- tate liminis intrare perrexerint, me tecum philosophantem non moleste ferent nec quemquam istorum, quorum meis lit- teris sermo miscetur, fortasse contemnent. Sunt enim non solum liberi, quod cuiuis disciplinae liberali, nedum philoso- PL 30 phiae satis est, sed summo apud suos loco nati. Doctissimorum 993 autem hominum litterae etiam sutores philosophatos et multo uiliora fortunarum genera continent, qui tamen tanta ingenii uirtutisque luce fulserunt, ut bona sua cum qualibet huiusce modi nobilitate nullo modo uellent, etiamsi possent, ulla con- 35 dicione mutare. Nec deerit, mihi crede, tale hominum genus, cui plus placeat hoc ipsum, quia mecum philosopharis, quam si quid hie aliud aut iucunditatis aut grauitatis inuenerit. Nam et feminae sunt apud ueteres philosophatae et philosophia tua mihi plurimum placet. 4° 32. Nam ne quid, mater, ignores, hoc Graecum uerbum, quo philosophia nominatur, Latine amor sapientiae dicitur. Vnde etiam diuinae scripturae, quas uehementer amplecteris, XI, 18/23 cf. Aug., Beata uita 1, 4. 32/33 cf. Aug., Retract. 1, 3, 7. XI, 5 disputationes P1 к 25 contempta] /3 /4, contenta a, contemta к 34/35 conditione A M P1 ц к 8 XXIX
io6 DE ORDINE I, xi, 32-II, i, 1 non omnino philosophos, sed philosophos huius mundi euitan- dos atque inridendos esse praecipiunt. Esse autem alium mun- 45 dum ab istis oculis remotissimum, quem paucorum sanorum V144 intellectus intuetur, satis ipse Christus significat, qui non dicit: ‘regnum meum non est de mundo’, sed : regnum meum non est de hoc mundo. Nam quisquis omnem philosophiam fugiendam putat, nihil nos uult aliud quam non amare sapientiam. Con- pl 50 temnerem te igitur in his litteris meis, si sapientiam non ama- 994 res, non autem contemnerem, si earn mediocriter amares, multo minus, si tantum, quantum ego, amares sapientiam. Nunc uero cum earn multo plus quam me ipsum diligas et nouerim, quantum me diligas, cumque in ea tantum profeceris, 55 ut iam nec cuiusuis incommodi fortuiti nec ipsius mortis, quod uiris doctissimis difficillimum est, horrore terrearis, quam sum- mam philosophiae arcem omnes esse confitentur, egone me non libenter tibi etiam discipulum dabo ? 33. Hie ilia cum blande ac religiose numquam me tantum 60 mentitum esse dixisset et uiderem tam multa nos uerba fudisse, ut neque scribenda non essent et iam libri modus esset neque tabulae reliquae forent, placuit quaestionem differri, simul ut meo stomacho parcerem. Nam eum plus, quam uel- lem, commouerant ea, quae mihi euomenda in illos adulescen- 65 tes necessario uisa sunt. Sed cum abire coepissemus: Memento, inquit Licentius, quam multa et quam necessaria nobis abs te accipienda per occultissimum ilium diuinumque ordinem etiam te nesciente subministrentur. — Video, inquam, et ingratus deo non sum uosque ipsos, qui haec aduertitis, ob id ipsum 70 praesumo fore meliores. — Hoc fuit tantum illo die negotium meum. LIBER SECVNDVS fg 529 PL 993 locis hieme poterat, blanda temperies in pratum descendere, V 145 quo saepius et familiarius utebamur. Nobiscum erat etiam 5 mater nostra, cuius ingenium atque in res diuinas inflamma- tum animum cum antea conuictu diuturno et diligenti consi- deratione perspexeram turn uero in quadam disputatione non paruae rei, quam die natali meo cum conuiuis habui atque in libellum contuli, tanta mihi mens eius apparuerat, ut nihil 10 aptius uerae philosophiae uideretur. Itaque institueram, cum 43 cf. Col. 2, 8. 47/48 cf. Aug., Retract. 1, 3, 8 ; lob. 18, 36. 43/44 uitandos P к 46 christus ipse AH MR
DE ORDINE II, i, 1-3 107 abundaret otio, agere, ut conloquio nostro non deesset. Quod in primo etiam huius operis libro abs te cognitum est. 2. Cum igitur memorato in loco, ut commode potuimus, consedissemus, ego illis duobus adulescentibus : Quamuis 15 uobis, inquam, suscensuerim pueriliter de magnis rebus agen- tibus, tamen mihi uidetur non sine ordine propitio deo acci- disse, quod in sermone, quo uos ab ista leuitate detrahebam, tempus ita consumptum est, ut res tanta ad Alypii aduentum dilata uideatur. Quapropter quoniam ei iam quaestionem no- 20 tissimam feci et quantum in ea processerimus ostendi, para- tusne es, Licenti, causam, quam suscepisti, ex ilia tua defini- tione defendere ? Nam meminisse me arbitror te ordinem esse PL dixisse, per quem deus ageret omnia. — Paratus sum, inquit, 994 quantum ualeo. — Quomodo ergo, inquam, agit ordine om- 25 nia deus ? itane, ut etiam se ordine agat ? an praeter eum or- dine ab eo cetera gubernantur ? — Vbi omnia bona sunt, V 146 inquit, ordo non est. Est enim summa aequalitas, quae ordi- nem nihil desiderat. — Negas, inquam, apud deum omnia bona esse? — Non nego, inquit. — Conficitur, inquam, neque 30 deum neque ilia, quae apud deum sunt, ordine administrari. — Concedebat. — Numquidnam, inquam, omnia bona nihil tibi uidentur esse ? — Immo, ait, ipsa uere sunt. — Vbi ergo est, inquam, illud tuum, quod dixisti, omnia quae sunt ordine administrari nihilque omnino esse, quod ab ordine separatum 35 sit ? — Sed sunt, inquit, etiam mala, per quae factum est, ut et bona ordo concludat; nam sola bona non ordine reguntur sed simul bona et mala. Cum autem dicimus : ‘omnia quae sunt’, non sola utique bona dicimus. Ex quo fit, ut omnia simul, quae deus administrat, ordine administrentur. 40 3. Cui ego : Quae administrantur et aguntur, uidentur tibi moueri an immobilia putas esse ? — Ista, inquit, quae in hoc mundo hunt, fateor moueri. — Reliqua, inquam, negas ? — Quae sunt cum deo, inquit, non mouentur ; reliqua omnia moueri arbitror. — Cum igitur ea, quae cum deo sunt, inquam, 45 non moueri putas, cetera autem concedis moueri, ostendis ц 330 omnia, quae mouentur, non esse cum deo. — Repete hoc ipsum inquit, paulo planius. — Quod non mihi uisus est diffi- PL cultate intellegendi fieri uoluisse, sed quaerendi spatium, quo 995 inueniret quid responderet. — Dixisti, inquam, ea quae cum 50 deo sunt non moueri, cetera autem moueri. Si ergo haec, quae mouentur, non mouerentur, si essent cum deo, quoniam om- nia, quae sunt cum deo, negas moueri, restat, ut praeter deum sint quae mouentur. — Quibus dictis adhuc tacebat, cum tan- dem : Videtur mihi, inquit, quod et in hoc mundo si qua non I, 11 quod] quod et H P R к
io8 DE ORDINE II, i, 3-ii, 5 55 mouentur, cum deo sunt. — Nihil hoc ad me, inquam ; fateris enim, ut opinor, non omnia, quae in hie mundo sunt, non moueri. Ex quo conficitur non omnia mundi huius esse cum deo. — Fateor, inquit, non omnia. — Ergo est aliquid sine deo ? — Non, inquit. — Cum deo sunt igitur omnia. — Hie 60 cunctabundus : Quaeso, inquit, illud non dixerim, quod sine deo nihil sit; nam prorsus omnia, quae mouentur, non mihi uidentur esse cum deo. — Sine deo est, inquam, igitur caelum v 147 hoc, quod moueri nemo ambigit. — Non est, inquit, sine deo caelum. — Ergo est aliquid cum deo, quod moueatur ? — Non 65 possum, inquit, ut uolo, explicare quod sentio; tamen quid moliar dicere, peto, ut, non expectatis uerbis meis, sagacissime, si potestis, intellegatis. Nam et sine deo mihi nihil uidetur esse et, quod cum deo est, rursum uidetur inconcussum ma- nere ; caelum autem dicere sine deo esse non possum, non 70 solum quod nihil sine deo esse arbitror sed quod caelum putem habere aliquid, quod non mouetur, quod uero aut deus est aut cum deo, quamuis ipsum caelum non dubitem uerti ac moueri. II. 4. Defini ergo, inquam, si placet, quid sit esse cum deo et quid sit non esse sine deo. Si enim de uerbis inter nos contro- uersia est, facile contemnetur, dummodo rem ipsam, quam concepisti mente, uideamus. — Odi ego, inquit, definire. — 5 Quid ergo faciemus ? inquam. — Tu, inquit, defini quaeso. Nam facilius est mihi uidere in alterius definitione, quid non probem, quam quicquam bene definiendo explicare. — Gcram tibi morem, inquam. Videtur tibi id esse cum deo, quod ab eo regitur atque administratur ? — Non ait, ille, hoc animo con- 10 ceperam, cum dicebam ea quae non mouentur esse cum deo. — Vide ergo, inquam, utrum haec tibi saltern definitio placeat : cum deo est quidquid intellegit deum. — Concedo, inquit. — Quid ergo ? inquam; sapiens deum tibi intellegere non uide- tur ? — Videtur, inquit. — Cum ergo sapientes non solum 15 in una domo aut urbe sed etiam per inmensa regionum pere- grinando nauigandoque moueantur, quomodo erit uerum quid- quid cum deo est non moueri ? — Risum mihi, inquit, mouisti, quasi ego quod sapiens facit dixerim esse cum deo. Cum deo /1331 est, sed illud quod nouit. — Non nouit, inquam, sapiens 20 codicem suum pallium tunicam supellectilem, si quam habet, ceteraque id genus, quae stulti etiam bene nouerunt ? — Fateor, inquit, nosse tunicam et nosse pallium non esse cum deo. 5. Hoc ergo, inquam, dicis, non omne, quod nouit sapiens, v 148 25 esse cum deo, sed tamen quidquid sapientis cum deo est, id pl nosse sapientem. — Optime, inquit; nam quidquid sensu isto 996 (Mt expcctatisj /}, expectctis a, exspectatis р к 71 uere /3 p
DE ORDINE II, ii, 5-6 109 corporis nouit, non est cum deo, sed illud, quod animo perci- pit. Plus etiam fortasse audeo dicere, sed tamen dicam ; uobis enim existimatoribus aut confirmer aut discam. Quisquis ea 30 sola nouit, quae corporis sensus attingit, non solum cum deo esse non mihi uidetur sed ne secum quidem. — Hie cum Trygetium animaduertissem in eo uultu, ut nescio quid uelle dicere uideretur, sed uerecundia eum, ne quasi in alienum locum inrueret, contineri, feci potestatem iam tacente Licentio, 35 ut promeret, si quid uellet. At ille: Ista, inquit, quae ad sensus corporis pertinent, prorsus nemo mihi uidetur nosse. Aliud est enim sentire, aliud nosse. Quare si quid nouimus, solo intel- lect contineri puto et eo solo posse conprehendi. Ex quo fit, ut, si illud est cum deo, quod intellegendo sapiens nouit, totum 40 quod nouit sapiens possit esse cum deo. — Quod cum Licentius approbasset, subiecit aliud, quod nullo pacto possem contem- nere. Ait enim : Sapiens prorsus ipse cum deo est; nam et se ipsum intellegit sapiens. Quod conficitur et ex eo, quod a te accepi, id esse cum deo, quod intellegit deum, et ex eo, quod a 45 nobis dictum est, id esse cum deo, quod a sapiente intellegitur. Sed hanc eius partem, per quam istis utitur sensibus — non enim puto connumerandam esse, cum sapientem uocamus- fateor me nescire nec omnino cuius modi sit suspicari. 6, Negas ergo, inquam, non solum ex corpore et anima sed 50 etiam ex anima tota constare sapientem, si quidem partem istam, qua utitur sensibus, animae esse negare dementis est. Non enim ipsi oculi uel aures sed nescio quid aliud per oculos sentit. Ipsum autem sentire si non damns intellectui, non damus alicui parti animae. Restat, ut corpori tribuatur, quo 55 absurdius dici nihil interim mihi uidetur. — Anima, inquit, sapientis perpurgata uirtutibus et iam coharens deo sapientis etiam nomine digna est nec quicquam eius aliud delectat appellare sapientem ; sed tamen quasi quaedam, ut ita dicam, V149 sordes atque exuuiae, quibus se ille mundauit et quasi sub- 60 traxit in se ipsum, ei animae seruiunt uel, si tota haec anima dicenda est, ei certe parti animae seruiunt atque subiectae sunt, quam solam sapientem nominari decet. In qua parte subiecta etiam ipsam memoriam puto habitare. Vtitur ergo hac sapiens quasi seruo, ut haec ei iubeat easque iam domito 65 atque substrato metas legis inponat, ut dum istis sensibus utitur propter ilia, quae iam non sapienti sed sibi sunt neces- saria, non se audeat extollere nec superbire domino nec his ipsis, quae ad se pertinent, passim atque immoderate uti. Ad illam enim uilissimam partem possunt ea pertinere, quae prae- 70 tereunt. Quibus autem est memoria necessaria nisi praetereun- II, 29 confirmer 0 confitmem а к 33 redicere P к 55 mihi interim P к 68 adpertinent {от. se) а к
HO DE ORDINE II, ii, 6-7 tibus et quasi fugientibus rebus ? Ille igitur sapiens amplecti- tur deum eoque perfruitur, qui semper manet nec expectatur, ut sit, nec metuitur, ne desit, sed eo ipso, quo uere est, semper est praesens. Curat autem immobilis et in se manens serui sui м 332 75 quodam modo peculium, ut eo tamquam frugi et diligens famulus bene utatur parceque custodiat. 7. Quam sententiam eius cum admiratione considerans re- PL cordatus sum id ipsum aliquando me breuiter illo audiente 997 dixisse. Turn arridens : Gratias age, inquam, Licenti, huic 80 seruo tuo, qui tibi nisi aliquid de peculio suo ministraret, nunc fortasse quod promeres non haberes. Nam si ad earn partem memoria pertinet, quae se uelut famulam bonae menti regendam concedit, ipsa nunc adiutus es, mihi crede, ut hoc diceres. Ergo antequam ad ilium ordinem redeam, nonne tibi 85 uidetur uel propter talia, id est propter honestas ac necessarias disciplinas, memoria opus esse sapienti ? — Quid, inquit, memoria opus est, cum omnes suas res praesentes habeat ac teneat ? Non enim uel in ipso sensu ad id, quod ante oculos nostros est, in auxilium uocamus memoriam. Sapienti igitur 90 ante illos interiores intellectus oculos habenti omnia, id est deum ipsum fixe immobiliterque intuenti, cum quo sunt omnia, quae intellectus uidet ac possidet, quid opus est quaeso memo- V 150 ria ? Mihi autem ut opus esset ad haec quae abs te audieram retinenda, nondum sum illius famuli dominus sed ei modo 95 seruio, modo pugno, ut non seruiam, et quasi audeo me adse- rere in libertatem meam, et si forte aliquando impero atque obtemperat mihi facitque saepe putare, quod uicerim, in aliis rursus rebus ita esse erigit, ut eius sub pedibus miser iaceam. Quam ob rem quando de sapiente quaerimus, me nolo nomi- 100 nes. — Nec me, inquam ; sed tamen numquidnam sapiens iste suos potest deserere aut ullo pacto, cum hoc corpus agit, in quo istum famulum sua lege deuinctum tenet, relinquit offi- cium beneficia tribuendi quibus potest et maxime, quod ab eo uehementissime flagitatur, sapientiam ipsam docendi ? Quod 105 cum facit, ut congrue doceat minusque ineptus sit, praeparat saepe aliquid, quod ex dispositione eloquatur ac disputet, quod nisi memoriae commendauerit, pereat necesse est. Ergo aut ofiicia beniuolentiae negabis esse sapientis aut confiteberis res aliquas sapientis memoria custodiri. An fortasse aliquid sua- 110 rum rerum non propter se quidem sed propter suos, sibi tamen necessarium commendat seruandum illi famulo, ut ille tam- quam sobrius et ex optima domini disciplina non quidem custodiat, nisi quod propter stultos ad sapientiam perducendos sed quod ei tamen ille custodiendum imperarit ? — Nec omnino 89 uocamus] nobis uocamus 0 p 102 relinquet M p
DE ORDINE II, ii, 7-iii, 8 111 115 huic, inquit, commendari quicquam arbitror a sapiente, si quidem ille deo semper infixus est siue tacitus siue cum homi- nibus loquens; sed ille seruus iam bene institutus diligenter seruat, quod interdum disputanti domino suggerat et ei tam- quam iustissimo gratum faciat officium suum, sub cuius se 120 uidet potestate uiuere, et hoc facit non quasi ratiocinando sed summa ilia lege summoque ordine praescribente. — Nihil, inquam, nunc resisto rationibus tuis, ut quod suscepimus potius peragatur. De isto uero diligenter, quem ad modum sese habeat — non enim parua res est aut tam paruo sermone con- V151 125 tenta — uidebimus alias, cum deus ipse oportunitatem ordine dederit. III. 8. Definitum est autem, quid sit esse cum deo, et cum a PL me dictum est id esse cum deo, quod intellegit deum, uos etiam 998 plus adiecistis, ut ibi sint etiam ilia, quae intelleguntur a sapiente. Qua in re multum me mouet, quomodo subito cum 5 deo stultitiam collocaueritis. Nam si cum deo sunt, quaecum- 333 que intellegit sapiens, nec nisi intellectam stultitiam effugere potest, erit etiam, quod dictu nefas est, pestis ilia cum deo. — Qua conclusione commoti cum in silentio se aliquantum tenuis- sent : Respondeat, inquit Trygetius, etiam ille, de cuius ad- 10 uentu ad istam disputationem oportunissimo non nos puto temere gratulatos. — Turn Alypius : Deus meliora ! inquit; hucine mihi tandem tantum meum silentium parabatur ? Sed inrupta iam quies est. Verum nunc enitar huic utcumque rogationi satisfacere, cum mihi prius uel futurum prospexero 15 et a uobis impetrauero, ut a me amplius ista responsione nihil flagitetis. — Nullo modo, inquam, est, Alypi, beneuolentiae atque humanitatis tuae uocem tuam sermoni nostro etiam desideratam negare. Sed perge modo, quod instituisti effice; cetera, ut iam sese habet ordo ille, prouenient. — Aeque mihi 20 de ordine, inquit, sunt speranda meliora, in cuius adsertione interim me substituere uoluistis. Sed, ni fallor, ob hoc stulti- tiam deo ista tua conclusione ab his copulatam putasti, quod uniuersa, quae intellegit sapiens, cum deo esse dixerunt. Sed id quatenus accipiendum sit, nunc omitto ; tuam illam ratio- 25 cinationem paululum aduerte. Dixisti quippe : ‘Nam si cum deo sunt, quaecumque intellegit sapiens, nec nisi intellectam stultitiam effugere potest’ — quasi uero illud obscurum sit, antequam stultitiam quisque uitet, sapientis eum nomine non esse censendum — et dictum est a sapiente intellecta esse cum 3° deo : cum igitur euitandae stultitiae gratia eandem stultitiam V 152 III, 26/27 cf. supra, 1. 5/7. Ш, 2 est] esset A T ц 14 in futurum Д ц 29 dictum est] dicis ista A T
ii2 DE ORDINE II, iii, 8-ю quisque intellegit, nondum est sapiens. Cum autem fuerit, non inter ea, quae ille intellegit, stultitia numeranda est. Quam ob rem quoniam ea coniuncta sunt deo, quae iam sapiens intel- legit, recte a deo stultitia secernetur. 35 9. Acute quidem, inquam, ut soles, Alypi, respondisti, sed tamquam in alienas trusus angustias. Tamen quia, ut arbitror, adhuc mecum stultus esse dignaris, quid faciemus, si aliquem nanciscamur sapientem, qui nos tanto malo docendo ac dispu- tando libenter liberet ? Nam nihil eum prius, quantum arbi- 40 tror, deprecaturus sum, nisi ut mihi ostendat, quae sit, quid sit, qualis sit omnino stultitia. De te enim facile adfirmaverim; me tamen tantum et tam diu detinet, quantum et quamdiu a me non intellegitur. Dicturus est ergo ille te auctore : ‘ut hoc uos docerem, quando stultus eram, ad me uenire debuistis; 45 modo autem uos uestri magistri esse poteritis; nam ego iam stultitiam non intellego’. Quod quidem ab eo si audirem, non uererer ammonere hominem, ut comes nobis fieret, simulque magistrum alium quaereremus. Vt enim plene stultitiam non intellego, uideo tamen nihil responsione hac esse stultius. Sed 50 pudebit eum fortasse ita nos aut relinquere aut sequi. Disputa- bit ergo et exaggerabit copiosissime stultitiae mala. Nos autem bene nobis prouidentes aut audiemus attente hominem nes- cient em, quae loquatur, aut credemus eum id, quod non intel- PL legit, scire aut adhuc deo susceptorum tuorum ratione stul- 999 55 titia copulata est. Nihil autem superiorum est, quod uideo posse defendi : restat igitur, quod non uultis, extremum. — Numquam te, inquit, inuidum senseram. Nam si ab istis, ut dicis, susceptis quicquam honorarii, ut solet, accepissem, dum ratiocinationis huius nimium tenax es, id eis modo reddere м 334 6o cogerer. Quare uel hoc contenti sint, quod me tecum laborante v 153 non parum eis ad excogitandum temporis dedi, uel, si uicti patroni nulla quidem sua culpa consilio libenter auscultant, et in hoc iam tibi cedant et sint in ceteris cautiores. 10. Non contemnam, inquam, quod in tua defensione Try- 65 getius nescio quid etiam perstrepens dicere cupiebat, faciam- que bona tua uenia ; nam fortasse non bene instructus es, qui recens huic negotio superuenisti, ut remoto patrocinio ipsos causam suam peragentes audiam patienter, ut coeperam. — Turn Trygetius Licentio prorsus absente : Quomodo uultis, 70 inquit, accipite et ridete stultitiam meam. Non mihi uidetur debere dici intellectus, quo intellegitur ipsa stultitia, quae non intellegendi uel sola uel maxima causa est. — Non facile, in- quam, recuso istud accipere. Quamuis enim me multum mou- 31 sapiens fuerit Д ц 41 adfirmarim P к 58 honorari H M P, honorati R 61 paruum codd.
DE ORDINE II, iii, ю-iv, n 113 ueat, quod sentit Alypius, quomodo recte possit quisque 75 docere, qualis sit res, quam non intellegit, quantamque menti afferat pemiciem, quod mente non uidet — nam id utique attendens, quod tu dixisti, dicere est ueritus, cum ei sit ista etiam de doctorum libris nota sententia — tamen sensum ipsum considerans corporis — nam et isto ipso anima utitur 80 et ipsa sola est cum intellectu qualiscumque conlatio — ad- ducor, ut dicam neminem posse uidere tenebras. Quam ob rem si menti hoc est intellegere, quod sensui uidere, et licet quisque oculis apertis sanis purisque sit, uidere tamen tene- bras non potest, non absurde dicitur intellegi non posse stulti- 85 tiam ; nam nullas alias mentis tenebras nominamus. Nec iam illud mouebit, quomodo stultitia possit non intellecta uitari. Vt enim oculis tenebras uitamus eo ipso, quo nolumus non uidere, sic quisque uolet uitare stultitiam, non earn conetur intellegere, sed ea, quae possunt intellegi, per hanc se non 90 intellegere do! eat eamque sibi esse praesentem, non quo ipsam magis intellegit sed quo alia minus intellegit, sentiat. IV. 11. Sed ad ordinem redeamus, ut nobis aliquando red- V154 datur Licentius. Illud enim ex uobis iam requiro, utrum quae- cumque agit stultus ordine uobis agere uideatur. Nam uidete, rogatio quos laqueos habeat. Si ordine dixeritis, ubi erit ilia 5 definitio : ordo est, quo deus agit omnia, quae sunt, si etiam stultus, quae agit, agit ordine ? Si autem ordo non est in his, quae aguntur ab stulto, erit aliquid, quod ordo non teneat; neutrum autem uultis. Videte quaeso, ne cuncta ipsius ordinis defensione turbetis. — Hie item Trygetius — nam ille alter ad- 10 hue omnino absens erat — : Facile est, inquit, huic quidem respondere conplexioni tuae, sed me in praesentia similitudo PL deficit, qua sententiam meam uideo asseri inlustrarique debere. 1000 Tamen dicam, quod sentio; facies enim tu, quod paulo ante fecisti. Non enim ilia commemoratio tenebrarum ad id, quod 15 a me inuolutum prolatum erat, parum nobis attulit luminis. Namque omnis uita stultorum quamuis per eos ipsos minime constans minimeque ordinata sit, per diuinam tamen proui- dentiam necessario rerum ordine includitur et quasi quibus- dam locis ilia ineffabili et sempitema lege dispositis nullo 20 modo esse sinitur, ubi esse non debet. Ita fit, ut angusto animo ipsam solam quisque considerans ueluti magna reper- cussus foeditate auersetur. Si autem mentis oculos erigens atque diffundens simul uniuersa conlustret, nihil non ordi- м 335 natum suisque semper ueluti sedibus distinctum dispositum- 25 que reperiet. 74 sentiat H P R к IV, 16 prolatum] от. а к
ii4 DE ORDINE II, iv, 12-13 12, Quam magna, inquam, quam mira mihi per uos deus ille atque ipse, ut magis magisque credere adducor, rerum nescio quis occultus ordo respondet > Nam ea dicitis, quae nec quo- modo dicantur non uisa nec quomodo ea uideatis intellego ; 30 ita ea et uera et alta esse suspicor. Simile autem aliquod in istam sententiam tu fortasse unum requirebas. At mihi iam occurrunt innumerabilia, quae me ad consentiendum prorsus trahunt. Quid enim carnifice tetrius ? quid illo animo trucu- lentius atque dirius ? At inter ipsas leges locum necessarium V 155 35 tenet et in bene moderatae ciuitatis ordinem inseritur estque suo animo nocens, ordine autem alieno poena nocentium. Quid sordidius, quid inanius, dedecoris et turpitudinis plenius mere- tricibus lenonibus ceterisque hoc genus pestibus dici potest ? Aufer meretrices de rebus humanis, turbaueris omnia libidini- 40 bus ; constitue matronarum loco, labe ac dedecore dehonesta- ueris. Sic igitur hoc genus hominum per suos mores impuris- simum uita, per ordinis leges condicione uilissimum. Nonne in corporibus animantium quaedam membra, si sola adtendas, non possis adtendere ? Tamen ea naturae ordo nec, quia neces- 45 saria sunt, deese uoluit nec, quia indecora, eminere permisit. Quae tamen deformia suos locos tenendo meliorem locum concessere melioribus. Quid nobis suauius, quod agro uillaeque spectaculum congruentius fuit pugna ilia conflictuque gallina- ciorum gallorum, cuius superiore libro fecimus mentionem ? 50 Quid abiectius tamen deformitate subiecti uidimus ? Et per ipsam tamen eiusdem certaminis perfectior pulchritudo pro- uenerat. 13» Talia, credo, sunt omnia, sed oculos quaerunt. Soloecis- mos et barbarismos quos uocant, poetae adamauerunt; quae 55 schemata et metaplasmos mutatis appellare nominibus quam manifesta uitia fugere malunt. Detrahe tamen ista carminibus, suauissima condimenta desiderabimus. Congere multa in unum locum, totum acre putidum rancidum fastidibo. Transfer in liberam forensemque dictionem, quis non earn fugere atque in 60 theatra se condere iubebit ? Ordo igitur ea gubernans et mo- V156 derans nec apud se nimia nec ubilibet aliena esse patietur. PL Summissa quaedam impolitaeque simillima ipsos saltus ac 1001 uenustos locos sese interponens inlustrat oratio. Quae si sola sit, proicis ut uilem; si autem desit, ilia pulchra non promi- 65 nent, non in suis quasi regionibus possessionibusque dominan- tur sibique ipsa propria luce obstant totumque confundunt. V. Magnae et hie debentur ordini gratiae. Mentientes con- IV, 33/34 cf. Plotinus, Enn. 3, 2,17. 42/46 cf. Plotinus, Enn. 3, 2,8. 48/49 cf. supra, I, viii, 25,1. 82/83. 37 decotis A T 56 maluerunt j8 p. 60 se condere] secedere А p
DE ORDINE II, v, 13-16 115 clusiones aut inrepentes paulatim uel minuendo uel addendo in assensionem falsitatis quis non metuat, quis non oderit ? Saepe tamen in disputationibus certis et suis sedibus conlo- 5 catae tantum ualent, ut nescio quo modo per eas dulcescat ipsa deceptio. Nonne hie quoque ordo ipse laudabitur ? 14. Iam in musica, in geometrica, in astrorum motibus, in numerorum necessitatibus ordo ita dominatur, ut, si quis quasi eius fontem atque ipsum penetrale uidere desideret, aut in his 10 inueniat aut per haec eo sine ullo errore ducatur. Tabs enim eruditio, si quis ea moderate utatur — nam nihil ibi quam ni- 336 mium formidandum est — talem philosophiae militem nutrit uel etiam ducem, ut ad summum ilium modum, ultra quod requirere aliquid nec possit nec debeat nec cupiat, qua uult, i j euolet atque perueniat multosque perducat, unde iam, dum ipsis humanis rebus teneatur, sic eas despiciat cunctaque dis- cemat, ut nullo modo eum moueat, cur alius optet liberos habere nec habeat, alius uxoris nimia fecunditate torqueatur, egeat ille pecunia, qui largiri liberaliter multa paratus est, 20 eique defossae incubet macer et scabiosus fenerator, ampla patrimonia luxuries dispergat atque diffundat, uix toto die lacrimans mendicus nummum impetret, alium honor extollat indignum, lucidi mores abscondantur in turba. 15. Haec et alia in hominum uita cogunt homilies plerumque 25 inpie credere nullo nos ordine diuinae prouidentiae gubemari; alios autem pios et bonos atque splendid© ingenio praeditos, v 157 qui neque nos deseri a summo deo possunt in animum inducere et tamen rerum tanta quasi caligine atque commixtione turbati nullum ordinem uident uolentesque sibi nudari abditissimas 30 causas errores suos saepe etiam carminibus conqueruntur. Qui si hoc solum interrogent, cur Itali semper serenas hiemes orent et item semper Getulia nostra miser a sitiat, quis eis facile respondebit ? Aut ubi apud nos indagabitur illius ordinis ulla suspicio ? Ego autem si quid meos monere possum, quantum 35 mihi apparet quantumque sentio, censeo illos disciplinis omni- bus erudiendos. Aliter quippe ista sic intellegi, ut luce clariora sint, nullo modo possunt. Si autem aut pigriores sunt aut aliis negotiis praeoccupati aut iam duri ad discendum, fidei sibi praesidia parent, quo illos uinculo ad sese trahat atque ab his PL 40 horrendis et inuolutissimis malis liberet ille, qui neminem sibi 1002 per mysteria bene credentem perire permittit. 16. Duplex enim est uia, quam sequimur, cum rerum nos obscuritas mouet, aut rationem aut certe auctoritatem. Philo- sophia rationem promittit et uix paucissimos liberat, quos V, 34/35 cf. Aug., detract, i, 3, 4. V, 14 quod] quem M ц 26 alii autem pii et boni S ц praediti S ц
n6 DE ORDINE II, v, 16-vi, 18 45 tamen non modo non contemnere ilia mysteria sed sola intel- legere, ut intellegenda sunt, cogit, nullumque aliud habet negotium, quae uera et, ut ita dicam, germana philosophia est, quam ut doceat, quod sit omnium rerum principium sine prin- cipio quantusque in eo maneat intellectus quidue inde in 50 nostram salutem sine ulla degeneratione manauerit, quem unum deum omnipotentem, eumque tripotentem patrem et filium et spiritum sanctum, docent ueneranda mysteria, quae fide sincera et inconcussa populos liberant, nec confuse, ut quidam, nec contumeliose, ut multi, praedicant. Quantum 55 autem illud sit, quod hoc etiam nostri generis corpus tantus propter nos deus adsumere atque agere dignatus est, quanto V158 uidetur uilius, tanto est dementia plenius et a quadam ingenio- sorum superbia longe alteque remotius. 17. Anima uero unde originem ducat quidue hie agat, quan- 60 turn distet a deo, quid habeat proprium, quod alternat in utramque naturam, quatenus moriatur et quomodo immor- talis probetur, quam magni putatis esse ordinis, ut ista discantur ? Magni omnino atque certi, de quo breuiter, si 337 tempus fuerit, post loquemur. Illud nunc a me accipiatis uolo, 65 si quis temere ac sine ordine disciplinarum in harum rerum cognitionem audet inruere, pro studioso ilium curiosum, pro docto credulum, pro cauto incredulum fieri. Itaque mihi quod modo interroganti tam bene atque apte respondetis, et miror unde sit et cogor cognoscere. Videamus tamen, quo usque 70 progredi uestra latens possit intentio. Iam nobis Licenti etiam uerba reddantur, qui tam diu nescio qua cura occupatus alie- nus ab hoc sermone fuit, ut eum ista non aliter quam eos qui non assunt familiares nostros credam esse lecturum. Sed redi ad nos quaeso, Licenti, atque hie totus fac ut assis ; tibi enim 75 dico. Nam definitionem meam tu probasti, qua dictum est, quid sit esse cum deo, cum quo mentem sapientis manere immobilem me, quantum assequi ualeo, docere uoluistis. VI. 18. Sed illud me mouet, quomodo, cum iste sapiens, quamdiu inter homines uiuit, in corpore esse non negetur, quo pacto fiat, ut eius corpore hue atque illuc uagante mens immo- bilis maneat. Isto enim modo potes dicere, cum mouetur nauis, 5 homines, qui in ea sunt, non moueri, quamuis ab ipsis earn pos- sideri gubernarique fateamur. Etenim si sola earn cogitatione PL regerent facerentque ire, quo uellent, tamen, cum ea movere- 1003 tur, non possent illi qui ibidem constituti sunt non moueri. — V159 61 eumque tripotentem] edd. omnes inde ab Ugoleto 1491, cum quo tripotentem H PRk, cum quo patripotentem M, eo quo tripotentem A T, от. S 52 sanctum spiritum HP1Rk docent] от. а к 58 lateque P2 p. 60 distet Д p, agat а к 68 respondistis AT p 69 agnoscere Д p 77 uoluisti p VI, 7/8 moueantur HPRk, moueatur M 8 possunt а к
DE ORDINE II, vi, 18-vii, 20 117 Non, ait Licentius, animus ita est in corpora, ut corpus impe- 10 ret animo. — Neque ego hoc dico, inquam; sed etiam eques non ita est in equo, ut ei equus imperet, et tamen, quamuis quo uelit equum agat, equo moto moueatur necesse est. — Potest, inquit, sedere ipse immobilis. — Cogis nos, inquam, definire, quid sit moueri; quod si potes, facias uolo. — Prorsus, 15 inquit, maneat quaeso beneficium tuum ; nam manet postula- te mea, et, ne me prorsus interroges, utrum mihi definire placeat, quando id facere potuero, ipse profitebor. — Quae cum dicta essent, puer de domo, cui dederamus id negotii, cucurrit ad nos et horam prandii esse nuntiauit. Turn ego : 20 Quid sit, inquam, moueri, non definire nos puer iste sed ipsis oculis cogit ostendere. Eamus igitur et de isto loco in ahum locum transeamus; nam nihil est aliud, nisi fallor, moueri. — Hie cum arrisissent, discessimus. 19. At ubi refecimus corpora, quoniam caelum obduxerat 25 nubes, solito loco in balneo consedimus. Atque ego : Concedis ergo, inquam, Licenti, nihil esse aliud motum quam de loco in locum transitum ? — Concedo, inquit. — Concedis ergo, in- quam, neminem in eo loco esse, in quo non fuerat, et motum non fuisse ? — Non intellego, inquit. — Si quid, inquam, in 30 alio loco fuit dudum et nunc in alio est, motum esse concedis ? — Assentiebatur. — Ergo, inquam, posset alicuius sapientis uiuum corpus hie modo nobiscum esse, ut animus hinc abes- set ? — Posset, inquit. — Etiamne, inquam, si nobiscum con- loqueretur et nos aliquid doceret ? — Etiamsi, inquit, nos 35 ipsam doceret sapientiam, non ilium dicerem nobiscum esse sed secum. — Non igitur in corpora ? inquam. — Non, inquit. — Cui ego : Corpus illud, quod caret animo, nonne mortuum fateris, cum ego uiuum proposuerim ? — Nescio, inquit, quo- modo explicem. Nam et corpus hominis uiuum esse non posse 40 uideo, si animus in eo non sit, et non possum dicere, ubiubi sit corpus sapientis, non eius animum esse cum deo. — Ego, м 338 inquam, faciam, ut hoc explices. Fortasse enim, quia ubique v 160 deus est, quoquo ierit sapiens, inuenit deum, cum quo esse possit. Ita fit, ut possimus et non negare ilium de loco in locum 45 transire, quod est moueri, et tamen semper esse cum deo. — Fateor, inquit, corpus illud de loco in locum transitum facere, sed mentem ipsam nego, cui nomen sapientis inpositum est. VII. 20. Nunc interim tibi cedo, inquam, ne res obscurissima et diuitius diligentiusque tractanda inpediat in praesentia pro- positum nostrum. Sed illud uideamus, quoniam definitum est a nobis, quid sit esse cum deo, utrum scire possimus etiam, quid VI, 23 cf. Tacitus, Dial. 42; Aug., c. Acad. Ill, iii, 6. 12 quo uelit] от. M, quo uelit ire A T p. 16 prorsus] rursus AT p 28 in eo loco /3 p, in loco H M, loco P R к 30 in alio est AT p, est in alio S, alio est M P к 37 careret A T p 38 fatereris A T p
n8 DE ORDINE II, vii, 20-22 5 sit esse sine deo, quamuis iam manifestum esse arbitror. Nam credo uideri tibi eos, qui cum deo non sunt, esse sine deo. — Si possent, inquit, mihi uerba suppetere, dicerem quod tibi for- tasse non displiceret. Sed peto perferas infantiam meam resque pl ipsas, ut te decet, ueloci mente praeripias. Nam isti nec cum 1004 10 deo mihi uidentur esse et a deo tamen haberi, itaque non pos- sum eos sine deo esse dicere, quos deus habet. Cum deo item non dico, quia ipsi non habent deum, si quidem deum habere iam inter nos pridem in sermone illo, quem die natali tuo iucundissimum habuimus, placuit nihil aliud esse quam deo 15 perfrui. Sed fateor me formidare ista contraria, quomodo quisque nec sine deo sit nec cum deo. 21. Non te moueant ista, inquam. Nam ubi res conuenit, quis non uerba contemnat ? Quare iam ad illam tandem ordinis definitionem redeamus. Nam ordinem esse dixisti, quo deus 20 agit omnia. Nihil autem, ut uideo, non agit deus; nam inde tibi uisum est nihil praeter ordinem posse inueniri. — Manet, inquit, sententia mea; sed iam uideo, quid sis dicturus : utrum deus agat, quae non bene agi confitemur. — Optime, inquam; prorsus oculum in mentem iniecisti. Sed ut uidisti, 25 quid essem dicturus, ita peto uideas, quid respondendum sit. V161 — Atque ille nutans capite atque umeris : Turbamur, inquit. — Et huic forte quaestioni mater superuenerat. Atque ille post aliquantum silentium petit, ut a me hoc ipsum rursus inter- rogaretur ; cui loco superius a Trygetio fuisse responsum non 30 omnino animum aduerterat. Turn ego : Quid, inquam, uel cur tibi repetam ? actum, aiunt, ne agas. Quare moneo potius, ut ea, quae supra dicta sunt, uel legere cures, si audire nequiuisti. Quam quidem absentiam a sermone 35 nostro animi tui non aegre tuli diuque ita esse pertuli, ut neque ilia impedirem, quae tecum intentus remotusque a nobis pro te agebas, et ea persequerer, quae te amittere stilus iste non siner et. 22. Nunc illud quaero, quod nondum discutere diligenti ra- 40 tione temptauimus. Nam ut primum nobis istam de ordine quaestionem nescio quis ordo peperit, memini te dixisse hanc esse iustitiam dei, qua separat inter bonos et malos et sua cuique tribuit. Nam est, quantum sentio, manifestior iustitiae VII, 13 cf. Aug., Beata uita 4, 34. 29 cf. supra, II, iv, 11,1. 10. 32 Teren- tius, Phorm. 419. 42/43 cf. supra, I, vii, 19, I. 44. VII, 23 agat] agit P к 30 animaduerterat /3 ц, aduerterat M 36 pertuli] te pertuli Д ft 39 iliac H P к 42 quae A RT ft 43 est] nulla est Д ft
DE ORDINE II, vii, 22-23 119 definitio ; itaque respondeas uelim, utrum tibi uideatur ali- 45 quando deum non fuisse iustum. — Numquam, inquit. — Si ergo semper, inquam, deus iustus, semper bonum et malum fuerunt. — Prorsus, inquit mater, nihil aliud uideo, quod sequatur. Non enim iudicium, dei fuit ullum, quando malum non fuit, nec, si aliquando bonis et malis sua cuique non 50 tribuit, potest uideri iustus fuisse. — Cui Licentius : Ergo p- 539 dicendum nobis censes semper malum fuisse ? — Non audeo, inquit ilia, hoc dicere. — Quid ergo dicemus ? inquam; si deus iustus est, quia iudicat inter bonos et malos, quando non erat malum, non erat iustus. — Hie illis tacentibus animad- 55 uerti Trygetium respondere uelle atque permisi. At ille : Prorsus, inquit, erat deus iustus. Poterat enim bonum malum- que secernere, si extitisset, et ex ipso, quo poterat, iustus erat. Non enim, cum dicimus Ciceronem prudent er inuestigasse v 162 coniurationem Catilinae, temperanter nullo corruptum fuisse PL 60 praemio, quo parceret malis, iuste illos summo supplicio sena- 1005 tus auctoritate mactasse, fortiter sustinuisse omnia tela inimi- corum et molem, ut ipse dixit, inuidiae, non in eo fuissent uirtutes istae, nisi Catilina rei publicae tantam pemiciem comparasset. Virtus enim per se ipsa, non per aliquod huius 65 modi opus consideranda est et in homine, quanto magis in deo, si tamen in angustiis rerum atque uerborum componere illis quoquo modo ista permittimur. Nam ut intellegamus, quia deus semper iustus fuit, quando extitit malum, quod a bono seiungeret, nihil distulit sua cuique tribuere ; non enim tunc ei 70 erat discenda iustitia, sed tunc ea utendum, quam semper habuit. 23. Quod cum et Licentius et mater in tanta necessitate ap- probassent : Quid, inquam, dicis, Licenti ? ubi est, quod tam magnopere asseruisti, nihil praeter ordinem fieri ? Quod enim 75 factum est, ut malum nasceretur, non utique dei ordine factum est, sed cum esset natum, dei ordine inclusum est. — Et ille ammirans ac moleste ferens, quod tam repente bona causa esset lapsa de manibus : Prorsus, inquit, ex illo dico coepisse ordinem, ex quo malum esse coepit. — Ergo, inquam, ut esset 80 ipsum malum, non ordine factum est, si, postquam malum ortum est, ordo esse coepit. [Semper erat ordo apud deum et aut semper fuit nihil, quod dicitur malum, aut, si aliquando inuenitur coepisse, quia ordo ipse aut bonum est aut ex bono est, numquam aliquid sine ordine fuit nec erit aliquando. 60/02 cf. Cicero, Cat. i, 9, 23. 61 censes inquit 0 p 63 deus ideo jB p 57 ex] eo / Г g 59 temperasse а к 64 ipsam A M S p 72 intenta P к 81/87 semper usque uitae] от. a, seclusit к
120 DE ORDINE II, vii, 23-24 85 Quamuis et nescio quid potius occurrit, sed ilia consuetudine obliuionis elapsum est; quod credo ordine contigisse pro merito uel gradu uel ordine uitae.] — Nescio quomodo mihi, inquit, effugit quam nunc sperno sententia ; non enim debui dicere, V 165 postquam malum natum est, coepisse ordinem, sed ut ilia 90 iustitia, de qua Trygetius disseruit, ita et ordinem fuisse apud deum, sed ad usum non uenisse, nisi postquam mala esse coeperunt. — Eodem, inquam, relaberis; illud enim, quod minime uis, inconcussum manet. Nam siue apud deum fuit ordo siue ex illo tempore esse coepit, ex quo etiam malum, 95 tamen malum illud praeter ordinem natum est. Quod si con- cedis, fateris aliquid praeter ordinem posse fieri, quod causam tuam debilitat ac detruncat; si autem non concedis, incipit dei ordine natum malum uideri et malorum auctorem deum fate- beris, quo sacrilegio mihi detestabilius nihil occurrit. — Quod 100 cum siue non intellegenti siue dissimulanti se intellexisse uer- sarem saepius et uoluerem, nihil habuit quod diceret, et se silentio dedit. Turn mater : Ego, inquit, non puto nihil potuisse praeter dei ordinem fieri, quia ipsum malum, quod natum est, nullo modo dei ordine natum est, sed ilia iustitia id inordina- м 340 105 turn esse non siuit et in sibi meritum ordinem redegit et conpulit. 24. Hie ego, cum omnes cernerem studiosissime ac pro suis PL quemque uiribus deum quaerere sed ipsum, de quo agebamus, юоб ordinem non tenere, quo ad illius ineffabilis maiestatis intel- iiolegentiam peruenitur: Oro uos, inquam, si, ut uideo, mul- tum diligitis ordinem, ne nos praeposteros et inordinatos esse patiamini. Quamquam enim occultissima ratio se demonstra- turam polliceatur nihil praeter diuinum ordinem fieri, tamen si quempiam ludi magistrum audiremus conantem docere 115 puerum syllabas, quem prius litteras nemo docuisset, non dico ridendum tamquam stultum, sed uinciendum tamquam furio- sum putaremus non ob aliud, opinor, nisi quod docendi ordi- nem non teneret. At multa talia et inperitos, quae a doctis reprehendantur ac derideantur, et dementes homines, quae 120 nec stultorum indicium fugiunt, facere nemo ambigit, et tamen etiam ista omnia, quae fatemur esse peruersa, non esse praeter V 164 diuinum ordinem alta quaedam et a multitudinis uel suspi- cione remotissima disciplina se ita studiosis et deum atque animas tantum amantibus animis manifestaturam esse pro- 125 mittit, ut non nobis summae numerorum possint esse cer- tiores. 107/VIII, 62 cf. Eugippius, Excerpta 23. 88 sententiam A T p. 101 habuit /3 /4, aliud a, habuit aliud coni, к
DE ORDINE II, viii, 25-ix, 26 121 VIII. 25. Haec autem disciplina ipsa dei lex est, quae apud eum fixa et inconcussa semper manens in sapientes animas quasi transcribitur, ut tanto se sciant uiuere melius tantoque sublimius, quanto et perfectius earn contemplantur intellegen- 5 do et uiuendo custodiunt diligentius. Haec igitur disciplina eis, qui illam nosse desiderant, simul geminum ordinem sequi iubet, cuius una pars uitae, altera eruditionis est. Adulescenti- bus ergo studiosis eius ita uiuendum est, ut a ueneriis rebus, ab inlecebris uentris et gutturis, ab inmodesto corporis cultu 10 et omatu, ab inanibus negotiis ludorum ac torpore somni atque pigritiae, ab aemulatione obtrectatione inuidentia, ab honorum potestatumque ambitionibus, ab ipsius etiam laudis immodica cupiditate se abstineant, amorem autem pecuniae totius suae spei certissimum uenenum esse credant. Nihil 15 eneruiter faciant, nihil audacter. In peccatis autem suorum uel pellant omnino iram uel ita frenent, ut sit pulsae similis. Neminem oderint, nulla uitia non curare uelint. Magnopere obseruent, cum uindicant, ne nimium sit, cum ignoscunt, ne parum. Nihil puniant, quod non ualeat ad melius, nihil indul- 20 geant, quod uertat in peius. Suos putent omnes, in quos sibi potestas data fuerit. Ita seruiant, ut eis dominari pudeat, ita dominentur, ut eis seruire delectet. In alienorum autem pec- catis molesti non sint inuito. Inimicitias uitent cautissime, ferant aequissime, finiant citissime. In omni uero contractu 25 atque conuersatione cum hominibus satis est seruare unum hoc uulgare prouerbium : nemini faciant, quod pati nolunt. Rem publicam nolint administrare nisi perfecti, perfici autem uel intra aetatem senatoriam festinent uel certe intra iuuentutem. Sed quisquis sero se ad ista conuerterit, non arbitretur nihil V 165 30 sibi esse praeceptum ; nam ista utique facilius decocta aetate PL seruabit. In omni autem uita loco tempore amicos aut habeant 1007 aut habere instent. Obsequantur dignis etiam non hoc expec- ц 341 tantibus, superbos minus curent, minime sint. Apte congruen- terque uiuant, deum colant cogitent quaerant fide spe caritate 35 subnixi. Optent tranquillitatem atque certum cursum studiis suis omniumque sociorum et sibi quibusque passunt mentem bonam pacatamque uitam. IX. 26. Sequitur, ut dicam, quomodo studiosi erudiri de- beant, qui sicut dictum est uiuere instituerunt. Ad discendum item necessario dupliciter ducimur, auctoritate atque ratione. VIII, 6/7 cf. Cicero, Ног/. frg. 23-24. 26/27 cf. infra, П, xx, 54, 1. 4?/^. VIII, 10 a torpore /? Eng. p, ac torpore H M P2 к, actorcorpore P1 R 19 ualeat /3 Eug., ualeant a 28 iuuentatem H P R к 29 se ad ista] Д Eug., ad ista se а к 35/36 studiis suis] Д Eug. ft, studii sui a к 9 XXIX
122 DE ORDINE II, ix, 26-27 Tempore auctoritas, re autem ratio prior est. Aliud est enim, 5 quod in agendo anteponitur, aliud, quod pluris in appetendo aestimatur. Itaque quamquam bonorum auctoritas imperitae multitudini uideatur esse salubrior, ratio uero aptior eruditis, tamen, quia nullus hominum nisi ex imperito peritus fit, nullus autem imperitus nouit, qualem se debeat praebere docentibus 10 et quali uita esse docilis possit, euenit, ut omnibus bona magna et occulta discere cupientibus non aperiat nisi auctoritas ia- nuam. Quam quisque ingressus sine ulla dubitatione uitae optimae praecepta sectatur, per quae, cum docilis factus fue- rit, turn demum discet et quanta ratione praedita sint ea ipsa, 15 quae secutus est ante rationem, et quid sit ipsa ratio, quam post auctoritatis cunabula firmus et idoneus iam sequitur atque conprehendit, et quid intellectus, in quo uniuersa sunt — uel ipse potius uniuersa — et quid praeter uniuersa uniuersorum principium. Ad quam cognitionem in hac uita peruenire pauci, 20 ultra quam uero etiam post hanc uitam nemo progredi potest. Qui autem sola auctoritate contenti bonis tantum moribus rectisque uotis constanter operam dederint aut contemnentes aut non ualentes disciplinis liberalibus atque optimis erudiri, beatos eos quidem, cum inter homines uiuunt, nescio quo 25 modo appellem, tamen inconcusse credo, mox ut hoc corpus v 166 reliquerint, eos, quo bene magis minusue uixerunt, eo facilius aut difficilius liberari. 27. Auctoritas autem partim diuina est, partim humana, sed uera firma summa ea est, quae diuina nominatur. In qua 50 metuenda est aeriorum animalium mira fallacia, quae per re- rum ad istos sensus corporis pertinentium quasdam diuina- tiones nonnullasque potentias decipere animas facillime con- suerunt aut periturarum fortunarum curiosas aut fragilium cupidas potestatum aut inanium formidulosas miraculorum. 35 Illa ergo auctoritas diuina dicenda est, quae non solum in sensibilibus signis transcendit omnem humanam facultatem sed et ipsum hominem agens ostendit ei, quo usque se propter ipsum depresserit, et non teneri sensibus, quibus uidentur PL ilia miranda, sed ad intellectum iubet euolare simul demon- 1008 40 strans, et quanta hie possit et cur haec faciat et quam parui pendat. Doceat enim oportet et factis potestatem suam et humilitate clementiam et praeceptione naturam, quae omnia sacris, quibus initiamur, secretius firmiusque traduntur, in quibus bonorum uita facillime non disputationum ambagibus IX, 38/40 cf. Aug., Retract. 1, 3, 3. 21/27 cf. Cicero, Hort. frg. 97. IX, 9 docentibus 0 Eug., nocentibus a 14 praedicta A T Eug. 24 uiuunt ft Eug. n, uiuant а к 32 potentias] /3 Eug. ц, sententias а к 36 transcendet a 38 tenere a
DE ORDINE II, ix, 27-x, 29 123 45 sed mysteriorum auctoritate purgatur. Humana uero auctori- tas plerumque fallit, in eis tamen iure uidetur excellere, qui, quantum imperitorum sensus capit, multa dant indicia doctri- narum suarum et non uiuunt aliter, quam uiuendum esse praecipiunt. Quibus si aliqua etiam fortunae munera acces- 50 serint, quorum appareant usu magni contemtuque maiores, difficillimum omnino est, ut eis quisque uiuendi praecepta p. 342 dantibus credens recte uituperetur. X. 28. Hie Alypius : Permagna, inquit, uitae imago abs te ante oculos nostros cum plene turn breuiter constituta est, cui quamuis cotidianis praeceptis tuis inhiemus, tamen nos hodie cupidiores flagrantioresque reddidisti. Ad quam, si fieri posset, 5 non solum nos uerum etiam cunctos homines iam peruenire et eidem inhaerere cuperem, si, ut haec auditu mirabilia, ita v 167 essent imitatione facilia. Nam nescio quo modo — quod uti- nam uel a nobis procul absit! — animus humanus dum haec audiendo caelestia diuina ac prorsus uera esse proclamet, in 10 adpetendo aliter se gerit, ut mihi uerissimum uideatur aut diuinos homines aut non sine diuina ope sic uiuere. — Cui ego: Haec praecepta uiuendi, quae tibi, ut semper, plurimum placent, Alypi, quamuis hie meis uerbis pro tempore expressa sint, non tamen a me inuenta esse optime seis. His enim 15 magnorum hominum et paene diuinorum libri plenissimi sunt, quod non propter te mihi dicendum putaui sed propter istos adulescentes, ne in eis quasi auctoritatem meam iure contem- nant. Nam mihi omnino illos nolo credere nisi docenti ratio- nemque reddenti, propter quos pro rerum magnitudine conci- 20 tandos etiam te arbitror istum interposuisse sermonem. Non enim tibi sunt ad sequendum ista difficilia, quae tanta rapuisti auiditate tantoque in ea naturae admirabilis impetu ingressus es, ut ego tibi uerborum, tu mihi rerum magister effectus sis. Non enim est modo ulla causa mentiendi aut saltern occasio ; 25 nam neque te falsa tua laude studiosiorem fieri puto et hi adsunt, qui utrumque nouerunt, et ei sermo iste mittetur, cui nostrum nullus ignotus est. 29. Bonos autem uiros deditosque optimis moribus, si non aliter sentis atque dixisti, pauciores te arbitror esse credere, 30 quam mihi probabile est; sed multi penitus latent, item mul- torum non latentium ea ipsa, quae mira sunt, latent; in animo enim sunt ista, qui neque sensu accipi potest et plerumque, dum congruere uult uitiosorum hominum conloquiis, ea dicit, quae aut probare aut adptere uideatur. Multa etiam facit non V168 35 libenter propter aut uitandum odium hominum aut ineptiam PL fugiendam, quod nos audientes aut uidentes difficile aliter 1009 X, 30 latent te AT p
124 DE ORDINE II, x, 29-xi, 31 existimamus, quam sensus iste renuntiat, eoque fit, ut multos non tales esse credamus, quales et se ipsi et eos sui familiares nouerunt, quod tibi ex amicorum nostrorum quibusdam mag- 40 nis animi bonis, quae nos soli scimus, persuadeas uelim. Nam error iste non minima et hac causa nititur, quod non pauci se subito ad bonam uitam miramque conuertunt, et donee aliquibus clarioribus factis innotescant, quales erant, esse creduntur. Nam ne longius abeam, quis istos adulescentes, 45 qui antea nouerat, facile credat tam studiose magna quaerere, tantas repente in hac aetate indixisse inimicitias uoluptatibus? Ergo hanc opinionem pellamus ex animo ; nam et illud diui- num auxilium, quod, ut decebat, religiose in ultimo sermonis tui posuisti, latius, quam nonnulli opinantur, officium clemen- 50 tiae suae per uniuersos populos agit. Sed ad disputationis nostrae, si placet, ordinem redeamus et, quoniam de auctori- tate satis dictum est, uideamus, quid sibi ratio uelit. XI. 30. Ratio est mentis motio ea, quae discuntur, distin- м 343 guendi et conectendi potens, qua duce uti ad deum intellegen- dum uel ipsam quae aut in nobis aut usque quaque est animam rarissimum omnino genus hominum potest non ob aliud, nisi 5 quia in istorum sensuum negotia progresso redire in semet ipsum cuique difficile est. Itaque cum in rebus ipsis fallacibus ratione totum agere homines moliantur, quid sit ipsa ratio et qualis sit, nisi perpauci prorsus ignorant. Minim uidetur, sed tamen se ita res habet. Satis est hoc dixisse in praesentia ; nam 10 si uobis rem tantam, sicut intellegenda est, nunc ostendere cupiam, tam ineptus sim quam adrogans, si uel me illam iam percepisse profitear. Tamen quantum dignata est in res, quae nobis notae uidentur, procedere, indagemus earn, si possumus, interim, prout susceptus sermo desiderat. 15 31. Ac primum uideamus, ubi hoc uerbum, quod ratio uoca- V169 tur, frequentari solet; nam illud nos mouere maxime debet, quod ipse homo a ueteribus sapientibus ita definitus est: homo est animal rationale mortale. Hie genere posito, quod animal dictum est, uidemus additas duas differentias, quibus credo 20 admonendus erat homo, et quo sibi redeundum esset et unde fugiendum. Nam ut progressus animae usque ad mortalia lapsus est, ita regressus esse in rationem debet; uno uerbo a bestiis, quod rationale, alio a diuinis separatur, quod mortale dicitur. Illud igitur nisi tenuerit, bestia erit, hinc nisi se auer- 25 terit, diuina non erit. Sed quoniam solent doctissimi uiri, quid X, 49/50 cf. Aug., Retract, i, 3, 2. XI, 17/18 cf. Cicero, Acad. 2, 7, 21. 25/26 cf. Isidoros, Diff. 1, 487; uide A. Dyroff, Aurelius Augustinus, p. 36. 42 mirandamque AT ц
DE ORDINE II, xi, 31-33 125 inter rationale ac rationabile intersit, acute subtiliterque dis- cernere, nullo modo est ad id quod instituimus neglegendum. Nam rationale esse dixerunt, quod ratione uteretur uel uti posset, rationabile autem, quod ratione factum esset aut 30 dictum. Itaque has balneas rationabiles possumus dicere nos- trumque sermonem, rationales autem uel ilium, qui has fecit, uel nos, qui loquimur. Ergo procedit ratio ab anima rationali PL scilicet in ea, quae uel hunt rationabilia uel dicuntur. 1010 32. Duo igitur uideo, in quibus potentia uisque rationis pos- 35 sit ipsis etiam sensibus admoueri, opera hominum, quae uiden- tur, et uerba, quae audiuntur. In utroque autem utitur mens gemino nuntio pro corporis necessitate, uno, qui oculorum est, altero aurium. Itaque cum aliquid uidemus congruentibus sibi partibus figuratum, non absurde dicimus rationabiliter appa- 40 rere, itemque, cum aliquid bene concinere audimus, non dubi- tamus dicere, quod rationabiliter sonat. Nemo autem non rideatur, si dixerit : ‘rationabiliter olet’ aut ‘rationabiliter sapit’ aut ‘rationabiliter molle est’ nisi forte in his, quae propter aliquid ab hominibus procurata sunt, ut ita olerent uel 45 saperent uel feruerent uel quid aliud, ut, si quis locum, unde grauibus odoribus serpentes fugantur, rationabiliter dicat ita olere causam intuens, quare sit factum, aut poculum, quod V170 medicus confecerit, rationabiliter amarum esse uel dulce, aut quod temperari languido solium iusserit, calere rationabiliter 50 aut tepere. Nemo autem hortum ingressus et rosam naribus admouens audet ita laudare : quam rationabiliter fragrat! nec si medicus illam, ut olfaceret, iusserit — tunc enim prae- ceptum uel datum illud rationabiliter, non tamen olere ratio- nabiliter dicitur — nec propterea, quia naturalis ille odor est. 55 Nam quamuis a coco pulmentum condiatur, rationabiliter con- ditum possumus dicere, rationabiliter autem sapere, cum causa ц 344 extrinsecus nulla sit sed praesenti satisfiat uoluptati, nullo modo ipsa loquendi consuetudine dicitur. Si enim quaeratur de illo, cui poculum medicus dederit, cur id dulciter sentire 60 debuerit, aliud infertur, propter quod ita est, id est morbi genus, quod iam non in illo sensu est sed aliter sese habet in corpore. Si autem rogetur ligurriens aliquid gulae stimulo concitatus, cur ita dulce sit, et respondeat : ‘quia libet’ aut quia delector’, nemo illud licet rationabiliter dulce, nisi 65 forte illius delectatio alicui rei sit necessaria et illud, quod mandit, ob hoc ita confectum sit. 33. Tenemus, quantum inuestigare potuimus, quaedam ues- tigia rationis in sensibus et, quod ad uisum atque auditum per- tinet, in ipsa etiam uoluptate. Alii uero sensus non in uoluptate XI, 63 et p ц, uel а к
126 DE ORDINE II, xi, 33-34 70 sua sed propter aliquid aliud solent hoc nomen exigere, id au- tem est rationalis animantis factum propter aliquem finem. Sed ad oculos quod pertinet, in quo congruentia partium rationabilis dicitur, pulchrum appellari solet, quod uero ad aures, quando rationabilem concentum dicimus cantumque 75 numerosum rationabiliter esse conpositum, suauitas uocatur proprio iam nomine. Sed neque in pulchris rebus, quod nos color inlicit, neque in aurium suauitate, cum pulsa corda quasi liquide sonat atque pure, rationabile illud dicere solemus. V 171 Restat ergo, ut in istorum sensuum uoluptate id ad rationem 80 pertinere fateamur, ubi quaedam dimensio est atque modu- latio. 34, Itaque in hoc ipso aedificio singula bene considerantes pl non possumus non offendi, quod unum ostium uidemus in la- 1011 tere, alterum prope in medio nec tamen in medio collocatum. 85 Quippe in rebus fabricatis nulla cogente necessitate iniqua dimensio partium facere ipsi aspectui uelut quandam uidetur inuiriam. Quod autem intus tres fenestrae, una in medio, duae a lateribus paribus interuallis solio lumen infundunt, quam nos delectat diligentius intuentes quamque in se animum 90 rapit! Manifesta res est nec multis uerbis uobis aperienda. Vnde ipsi architecti iam suo uerbo rationem istam uocant et partes discorditer conlocatas dicunt non habere rationem. Quod late patet ac paene in omnes artes operaque humana diffunditur. Iam in carminibus, in quibus item dicimus esse 95 rationem ad uoluptatem aurium pertinentem, quis non sentiat dimensionem esse totius huius suauitatis opificem ? Sed his- trione saltante cum bene spectantibus gestus illi omnes signa sint rerum, quamuis membrorum numerosus quidam motus oculos eadem ilia dimensione delectet, dicitur tamen rationa- 100 bilis ilia saltatio, quod bene aliquid significet et ostendat ex- cepta sensuum uoluptate. Non enim, si pinnatam Venerem faciat et Cupidinem palliatum, quamuis id mira membrorum motione atque conlocatione depingat, oculos uidetur offendere sed per oculos animum, cui signa rerum ilia monstrantur ; nam 105 oculi offenderentur, si non pulchre moueretur. Hoc enim pertinebat ad sensum, in quo anima eo ipso, quod mixta est corpori, percipit uoluptatem. Aliud ergo sensus, aliud per sensum; nam sensum mulcet pulcher motus, per sensum autem animum solum pulchra in motu significatio. Hoc etiam no in auribus facilius aduertitur; nam quicquid iocunde sonat, illud ipsum auditum libet atque inlicit; quod autem per eun- p 345 dem sonum bene significatur, nuntio quidem aurium sed V172 77 color] от. P1 к 108 pulchre a 110 quidquid H2 p к iucunde H p к 111 illud] M p к, ilium cett.
DE ORDINE II, xi, 34-xii, 36 127 ad solam mentem refer tur. Itaque cum audimus illos uersus : quid tantum Oceano propevent se tinguere soles 115 hiberni uel quae tardis mor a noctibus obstet, aliter metra laudamus aliterque sententiam nec sub eodem intellectu dicimus : ‘rationabiliter sonat’ et ‘rationabiliter dictum est’. XII. 35. Ergo iam tria genera sunt rerum, in quibus illud rationabile apparet, unum est in factis ad aliquem finem relatis, alterum in discendo, tertium in delectando. Primum nos ad- monet nihil temere facere, secundum recte docere, ultimum 5 beate contemplari; in moribus est illud superius, haec autem duo in disciplinis, de quibus nunc agimus. Namque illud, quod in nobis est rationale, id est quod ratione utitur et rationabilia PL uel facit uel sequitur, quia natural! quodam uinculo in eorum 1012 societate adstringebatur, cum quibus illi erat ipsa ratio com- 10 munis — nec homini homo firmissime sociari posset, nisi con- loquerentur atque ita sibi mentes suas cogitationesque quasi refunderent — uidit esse inponenda rebus uocabula, id est significantes quosdam sonos, ut, quoniam sentire animos suos non poterant, ad eos sibi copulandos sensu quasi interprete 15 uterentur. Sed audiri absentium uerba non poterant; ergo ilia ratio peperit litteras notatis omnibus oris ac linguae sonis at- que discretis. Nihil autem horum facere poterat, si multitude rerum sine quodam defixo termino infinite patere uideretur. Ergo utilitas numerandi magna necessitate animaduersa est. 20 Quibus duobus repertis nata est ilia librariorum et calculonum professio uelut quaedam grammaticae infantia, quam Varro litterationem uocat; Graece autem quomodo appelletur, non satis in praesentia recolo. 36. Progressa deinde ratio animaduertit eosdem oris sonos, V175 25 quibus loqueremur et quos litteris iam signauerat, alios esse, qui moderate uarie hiatu quasi enodati ac simplices faucibus sine ulla conlisione defluerent, alios diuerso pressu oris, tenere tamen aliquem sonum, extremes autem, qui nisi adiunctis sibi primis erumpere non ualerent. Itaque litteras hoc ordine, quo 30 expositae sunt, uocales semiuocales et mutas nominauit; dein- de syllabas notauit. Deinde uerba in octo genera formasque digesta sunt omnisque illorum motus integritas iunctura pe- rite subtiliterque distincta sunt. Inde iam numerorum et di- 114/115 Verg., Georg. 2, 481-482 ; Aen. 1, 745-746. XII, 15/17 Varro, de Grammatica frg. 92; uide A. Wilmanns, De M. Terenti Varronis libris grammaticis, p. 211. XII, 3 dicendo S Paris 16725 Boston 09.331 ц 18 infinite а к
128 DE ORDINE II, xii, 36-xiii, 38 mensionis non inmemor adiecit animum in ipsas uocum et, 35 sy] labarum uarias moras atque inde spatia temporis alia dupla, et alia simpla esse conperit, quibus longae breuesque syllabae tenderentur. Notauit etiam ista et in regulas certas disposuit. 37. Poterat iam perfecta esse grammatica sed, quia ipso nomine profited se litteras clamat — unde etiam Latine litte- 40 ratura dicitur — factum est, ut, quicquid dignum memoria litteris mandaretur, ad earn necessario pertineret. Itaque unum quidem nomen, sed res infinita multiplex curarum plenior quam iocunditatis aut ueritatis huic disciplinae accessit, his- toria non tam ipsis historicis quam grammaticis laboriosa. м 346 45 Quis enim ferat imperitum uideri hominem, qui uolasse Daeda- lum non audierit, mendacem ilium, qui finxerit, stultum, qui crediderit, impudentem, qui interrogauerit, non uideri, aut in quo nostros familiares grauiter miserari soleo, qui si non responderint, quid uocata sit mater Euryali, accusantur insci- PL 50 tiae, cum ipsi eos, a quibus ea rogantur, uanos et ineptos nec 1013 curiosos audeant appellare ? XIII. 38. Illa igitur ratio perfecta dispositaque grammatica V174 admonita est quaerere atque attendere hanc ipsam uim, qua peperit artem; nam earn definiendo distribuendo colligendo non solum digesserat atque ordinarat uerum ab omni etiam 5 falsitatis inreptione defenderat. Quando ergo transiret ad alia fabricanda, nisi ipsa sua prius quasi quaedam machinamenta et instrumenta distingueret notaret digereret proderetque ip- sam disciplinam disciplinarum, quam dialecticam uocant ? Haec docet docere, haec docet discere; in hac se ipsa ratio 10 demonstrat atque aperit, quae sit, quid uelit, quid ualeat. Scit scire, sola scientes facere non solum uult sed etiam potest. Verum quoniam plerumque stulti homines ad ea, quae suaden- tur recte utiliter et honeste, non ipsam sincerissimam quam rarus animus uidet ueritatem, sed proprios sensus consuetudi- 15 nemque sectantur, oportebat eos non doceri solum, quantum queunt, sed saepe et mauime commoueri. Hanc suam partem, quae id ageret, necessitatis pleniorem quam puritatis refertis- simo gremio deliciarum, quas populo spargat, ut ad utilitatem suam dignetur adduci, uocauit rhetoricam. Hactenus pars ilia, 20 quae in significando rationabilis dicitur, studiis liberalibus disciplinisque promota est. 38/41 Varro, de Grammatica frg. 92 ; A. Wilmanns, p. 212. 46/46 cf. Verg., Aen. 6, 14-19; Ouidius, Met. 8, 183-235. 49 cf. Verg., Aen. 9, 284-289. 36 et] от. P к 43 iocunditatis codd., iucunditatis ц к XIII, 1 ratione A T 19 retoricam P, rethoricam celt.
DE ORDINE II, xiv, 39-41 129 XIV. 39, Hine se ilia ratio ad ipsarum diuinarum rerum bea- tissimam contemplationem rapere uoluit. Sed ne de alto cade- ret, quaesiuit gradus atque ipsa sibi uiam per suas possessiones ordinemque molita est. Desiderabat enim pulchritudinem, 5 quam sola et simplex posset sine istis oculis intueri; inpedie- batur a sensibus. Itaque in eos ipsos paululum aciem torsit, qui ueritatem sese habere clamantes festinantem ad alia per- gere inportuno strepitu reuocabant. Et primo ab auribus coe- pit, quia dicebant ipsa uerba sua esse, quibus iam et gramma- 10 ticam et dialecticam et rhetoricam fecerat. At ista potentissima V175 secernendi cito uidit, quid inter sonum et id, cuius signum esset, distaret. Intellexit nihil aliud ad aurium iudicium per- tinere quam sonum eumque esse triplicem, aut in uoce animan- tis aut in eo, quod flatus in organis faceret, aut in eo, quod 15 pulsu ederetur ; ad primum pertinere tragoedos uel comoedos uel choros cuiuscemodi atque omnes omnino, qui uoce propria canerent, secundum tibiis et similibus instrumentis deputari, tertio dari citharas lyras cymbala atque omne, quod percu- tiendo canorum esset. 20 40. Videbat autem hanc materiam esse uilissimam, nisi certa dimensione temporum et acuminis grauitatisque moderata uarietate soni figurarentur. Recognouit hinc esse ilia semina, quae in grammatica, cum syllabas diligenti consideratione uersaret, pedes et accentus uocauerat, et quia in ipsis uerbis 347 25 breuitates et longitudines syllabarum prope aequali multitu- PL dine sparsas in oratione attendere facile fuit, temptauit pedes 1014 illos in ordines certos disponere atque coniungere, et in eo primo sensum ipsum secuta moderatos inpressit articulos, quae caesa et membra nominant. Et ne longius pedum cursus pro- 30 uolueretur, quam eius iudicium posset sustinere, modum sta- tuit, unde reuerteretur, et ab eo ipso uersum uocauit. Quod autem non esset certo fine moderatum sed tamen rationabiliter ordinatis pedibus curreret, rhythmi nomine notauit, qui La- tine nihil aliud quam numerus dici potuit. Sic ab ea poetae 35 geniti sunt. In quibus cum uideret non solum sonorum sed etiam uerborum rerumque magna momenta, plurimum eos honorauit eisque tribuit quorum uellent rationabilem menda- ciorum potestatem. Et quoniam de prima ilia disciplina stir- pem ducebant, iudices in eos grammaticos esse permisit. 40 41. In hoc igitur quarto gradu siue in rhythmis siue in ipsa modulatione intellegebat regnare numeros totumque perficere; inspexit diligentissime, cuius modi essent; reperiebat diuinos et sempitemos, praesertim quod ipsis auxiliantibus omnia V176 superiora contexuerat. Et iam tolerabat aegerrime splendorem XIV, 3 ipsam P к 5 possit a 29 et caesa AT ц 44 contexuerat A, contexerat cett.
130 DE ORDINE II, xiv, 41-xv, 43 45 illorum atque serenitatem corporea uocum materia decolorari. Et quoniam illud, quod mens uidet, semper est praesens et inmortale adprobatur — cuius generis numeri apparebant — sonus autem, quia sensibilis res est, praeterfluit in praeteritum tempus inprimiturque memoriae, rationabili mendacio iam 50 poetis fauente ratione louis et Memoriae Alias Musas esse confictum est. Vnde ista disciplina sensus intellectusque par- ticeps musicae nomen inuenit. XV. 42. Hine profecta est in oculorum opes et terram cae- lumque conlustrans sensit nihil aliud quam pulchritudinem sibi placere et in pulchritudine figuras, in figuris dimensiones, in dimensionibus numeros quaesiuitque ipsa secum, utrum ibi 5 talis linea talisque rotunditas uel quaelibet alia forma et figura esset, qualem intellegentia contineret. Longe deteriorem inue- nit et nulla ex parte, quod uiderent oculi, cum eo, quod mens cerneret, conparandum. Haec quoque distincta et disposita in disciplinam redegit appellauitque geometricam. Motus earn 10 caeli multum mouebat et ad se diligenter considerandum inui- tabat. Etiam ibi per constantissimas temporum uices, per astrorum ratos definitosque cursus, per interuallorum spatia moderata intellexit nihil aliud quam illam dimensionem numerosque dominari, quae similiter definiendo ac secernendo 15 in ordinem nectens astrologiam genuit, magnum religiosis argumentum tormentumque curiosis. 43. In his igitur omnibus disciplinis occurrebant ei omnia numerosa, quae tamen in illis dimensionibus manifestius emi- nebant, quas in se ipsa cogitando atque uoluendo intuebatur 20 uerissimas, in his autem, quae sentiuntur, umbras earum potius atque uestigia recolebat. Hie se multum erexit multum- PL que praesumpsit, ausa est inmortalem animam conprobare. 1015 Tractauit omnia diligenter, percepit prorsus se plurimum V177 posse et quicquid posset numeris posse. Mouit earn quoddam 25 miraculum et suspicari coepit se ipsam fortasse numerum esse p. 348 eum ipsum, quo cuncta numerarentur, aut si id non esset, ibi tamen eum esse, quo peruenire satageret. Hunc uero totis uiribus conprehendit, qui iam uniuersae ueritatis index futu- rus, ille, cuius mentionem fecit Alypius, cum de Academicis 30 quaereremus, quasi Proteus in manibus erat. Imagines enim falsae rerum earum, quas numeramus, ab illo occultissimo, XIV, 49 cf. Aug., Retract. 1, 3, 5. XV, 29/30 cf. Aug., c. Acad. 3, 5, 11. 60 ratione] ratione quaerendumne quid aliquid pro paganis similiter id esset memoriae filius musus A T XV, 30 protheus codd.
DE ORDINE II, xv, 43-xvii, 45 131 quo numeramus, defluentes in sese rapiunt cogitationem et saepe ilium, cum iam tenetur, elabi faciunt. XVI. 44. Quibus si quisque non cesserit et ilia omnia, quae per tot disciplinas late uarieque diffusa sunt, ad unum quid- dam simplex uerum certumque redegerit, eruditi dignissimus nomine non temere iam quaerit ilia diuina non iam credenda 5 solum uerum etiam contemplanda intellegenda atque retinen- da. Quisquis autem uel adhuc seruus cupiditatum et inhians rebus pereuntibus uel iam ista fugiens casteque uiuens, nes- ciens tamen, quid sit nihil, quid informis materia, quid forma- turn exanime, quid corpus, quid species in corpore, quid locus, 10 quid tempus, quid in loco, quid in tempore, quid motus secun- dum locum, quid motus non secundum locum, quid stabilis motus, quid sit aeuum, quid sit nec in loco esse nec nusquam, quid sit praeter tempus et semper, quid sit et nusquam esse et nusquam non esse et numquam esse et numquam non esse, 15 quisquis ergo ista nesciens, non dico de summo illo deo, qui scitur melius nesciendo, sed de anima ipsa sua quaerere ac disputare uoluerit, tantum errabit, quantum errari plurimum potest. Facilius autem ista congoscet, qui numeros simplices V178 atque intellegibiles conprehenderit; porro istos conprehendet, 20 qui et ingenio ualens et priuilegio aetatis aut cuiuslibet felici- tatis otiosus et studio uehementer incensus memoratum disci- plinarum ordinem, quantum satis est, fuerit persecutus. Cum enim artes illae omnes liberales partim ad usum uitae partim ad cognitionem rerum conteplationemque discantur, usum 25 earum assequi difficillimum est nisi ei, qui ab ipsa pueritia ingeniosissimus instantissime atque constantissime operam dederit. XVII. 45. Quod uero ex illis ad id, quod quaerimus, opus est, ne te quaeso, mater, haec uelut rerum inmensa quaedam silua deterreat. Etenim quaedam de omnibus eligentur numero paucissima, ui potentissima, cognitione autem multis quidem 5 ardua, tibi tamen, cuius ingenium cotidie mihi nouum est et cuius animum uel aetate uel admirabili temperantia remotissi- PL mum ab omnibus nugis et a magna labe corporis emergentem 1016 in se multum surrexisse cognosco, tam erunt facilia quam difii- cilia tardissimis miserrimeque uiuentibus. Si enim dicam te fa- 10 cile ad eum sermonem peruenturam, qui locutionis et linguae uitio careat, profecto mentiar. Me enim ipsum, cui magna ne- cessitas fuit ista perdiscere, adhuc in multis uerborum sonis Itali exagitant et a me uicissim, quod ad ipsum sonum attinet, reprehenduntur. Aliud est enim esse arte, aliud gente securum. XVI, 2/3 quoddam M ц 9 species 0 p., exanime а к XVII, 7 а] от. P R к
132 DE ORDINE II, xvii, 45-xviii, 47 15 Soloecismos autem quos dicimus fortasse quisque doctus dili- genter attendens in oratione mea reperiet; non enim defuit, qui mihi nonnulla huius modi uitia ipsum Ciceronem fecisse peritissime persuasisset. Barbarismorum autem genus nostris temporibus tale conpertum est, ut et ipsa eius ©ratio barbara м 349 го uideatur, qua Roma seruata est. Sed tu contemptis istis uel puerilibus rebus uel ad te non pertinentibus ita grammaticae paene diuinam uim naturamque cognosces, ut eius animam tenuisse, corpus disertis reliquisse uidearis. 46. Hoc etiam de ceteris huius modi artibus dixerim, quas si v 179 25 penitus fortasse contemnis, admoneo te, quantum filius audeo quantumque permittis, ut fidem istam tuam, quam uenerandis mysteriis percepisti, firme cauteque custodias, deinde ut in hac uita atque moribus constanter uigilanterque permaneas. De rebus autem obscurissimis et tamen diuinis, quomodo deus et 30 nihil mali faciat et sit omnipotens et tanta mala fiant et cui bo- no mundum fecerit, qui non erat indiguus, et utrum semper fuerit malum an tempore coeperit et, si semper fuit, utrum sub conditione dei fuerit et, si fuit, utrum etiam iste mundus semper fuerit, in quo illud malum diuino ordine domaretur — 35 si autem hie mundus aliquando esse coepit, quomodo, ante- quam esset, potestate dei malum tenebatur et quid opus erat mundum fabricari, quo malum, quod iam dei potestas frenabat, ad poenas animarum includeretur ? Si autem fuit tempus, quo sub dei dominio malum non erat, quid subito accidit, quod per 40 aeterna retro tempora non acciderat ? In deo enim nouum extitisse consilium, ne dicam impium, ineptissimum est dicere. Si autem inportunum fuisse et quasi improbum malum deo dicimus, quod nonnulli existimant, iam nemo doctus risum tenebit, nemo non suscensebit indoctus ; quid enim potuit deo 45 nocere mali nescio qua ilia natura ? Si enim dicunt non potuis- se, fabricandi mundi causa non erit; si potuisse dicunt, inex- piabile nefas est deum uiolabilem credere, nec ita saltern, ut uel uirtute prouiderit, ne sua substantia uiolaretur; namque animam poenas hie pendere fatentur, cum inter eius et dei sub- 50 stantiam nihil uelint omnino distare. Si autem istum mundum non factum dicamus, impium est atque ingratum credere, ne illud sequatur, quod deus eum non fabricarit — ergo de his atque huius modi rebus aut ordine illo eruditionis aut nullo modo quicquam requirendum est. XVIII. 47. Et ne quisquam latissimum aliquid nos conple- PL xos esse arbitretur, hoc dico planius atque breuius, ad istarum 1017 rerum cognitionem neminem adspirare debere sine ilia quasi v 180 duplici scientia bonae disputationis potentiaeque numerorum. 19 ratio a 20 contemtis P к 22 cognoscis A T ц 44 succensebit A M S /X
DE ORDINE II, xviii, 47-48 133 5 Si quis etiam hoc plurimum putat, solos numeros optime noue- rit aut solam dialecticam. Si et hoc infinitum est, tantum perfecte sciat, quid sit unum in numeris quantumque ualeat nondum in ilia summa lege summoque ordine rerum omnium, sed in his, quae cotidie passim sentimus atque agimus. Excipit io enim hanc eruditionem iam ipsa philosophiae disciplina et in ea nihil plus inueniet, quam quid sit unum, sed longe altius longeque diuinius. Cuius duplex quaestio est, una de anima, altera de deo. Prima efficit, ut nosmet ipsos nouerimus, altera, ut originem nostram. Illa nobis dulcior, ista carior, ilia nos 15 dignos beata uita, beatos haec facit, prima est ilia discentibus, ista iam doctis. Hie est ordo studiorum sapientiae, per quem fit quisque idoneus ad intellegendum ordinem rerum, id est ad dinoscendos duos mundos et ipsum parentem uniuersitatis, cuius nulla scientia est in anima nisi scire, quomodo eum 20 nesciat. 48. Hunc igitur ordinem tenens anima iam philosophiae tra- /x 35° dita primo se-ipsam inspicit et, cui iam ilia eruditio persuasit aut suam aut se ipsam esse rationem, in ratione autem aut nihil esse melius et potentius numeris aut nihil aliud quam 25 numerum esse rationem, ita secum loquetur : ego quodam meo motu interiore et occulto ea, quae discenda sunt, possum dis- cernere uel conectere et haec uis mea ratio uocatur. Quid autem discemendum est, nisi quod aut unum putatur et non est aut certe non tam unum est quam putatur ? item cur quid conec- 30 tendum est, nisi ut unum fiat, quantum potest ? Ergo et in discernendo et in conectendo unum uolo et unum amo, sed cum discerno, purgatum, cum conecto, integrum uolo. In ilia parte uitantur aliena, in hac propria copulantur, ut unum aliquid perfectum fiat. Lapis ut esset lapis, omnes eius partes 35 omnisque natura in unum solidata est. Quid arbor ? Nonne arbor non esset, si una non esset ? Quid membra cuiuslibet animantis ac uiscera et quicquid est eorum, e quibus constat ? V181 Certe si unitatis patiantur diuortium, non erit animal. Amici quid aliud quam unum esse conantur ? Et quanto magis 4° unum, tanto magis amici sunt. Populus una ciuitas est, cui est periculosa dissensio. Quid est autem dissentire nisi non unum sentire ? Ex multis militibus fit unus exercitus. Nonne quaeuis multitudo eo minus uincitur, quo magis in unum coit ? Vnde ipsa coitio in unum cuneus nominatus est quasi couneus. Quid 45 amor omnis ? Nonne unum uult fieri cum eo, quod amat et, si ei contingat, unum cum eo fit ? Voluptas ipsa non ob aliud delectat uehementius, nisi quod amantia sese corpora in unum XVIII, 34/38 cf. Plotinus, Enn. 6, 9, 1. XVIII, 8 in] от. a 11 inuenit AT ц 42 militibus] similibus a
134 DE ORDINE II, xviii, 48-xix, 50 coguntur. Dolor unde pemiciosus est ? Quia id, quod unum erat, dissicere nititur. Ergo molestum et periculosum est unum PL 50 fieri cum eo, quod separari potest. 1018 XIX. 49. Ex multis rebus passim ante iacentibus, deinde in unam formam congregatis unam facio domum. Melior ego, si quidem ego facio, ilia fit, ideo melior, quia facio ; non dubium est inde me esse meliorem, quam domus est. Sed non inde sum 5 melior hirundine aut apicula — nam et ilia nidos adfabre struit et ilia fauos — sed his melior, quia rationale animal sum. At si in ratis dimensionibus ratio est, numquidnam et aues quod fabricant, minus apte congruenterque dimensum est ? Immo numerosissimum est. Non ergo numerosa faciendo sed nume- 10 ros congoscendo melior sum. Quid ergo ? illae nescientes ope- rari numerosa poterant ? Poterant profecto. Vnde id docetur ? Ex eo, quod nos quoque certis dimensionibus linguam denti- bus et palato adcommodamus, ut ex ore litterae ac uerba prorumpant, nec tamen cogitamus, cum loquimur, quo motu 15 oris id facere debeamus. Deinde quis bonus cantator, etiamsi musicae sit imperitus, non ipso sensu naturali et rhythmum et melos perceptum memoria custodiat in canendo, quo quid fieri numerosius potest ? Hoc nescit indoctus, sed tamen facit operante natura. Quando autem melior et pecoribus praepo- V 182 20 nendus ? Quando nouit, quod faciat. Nihil aliud me pecori praeponit, nisi quod rationale animal sum. 50. Quomodo igitur inmortalis est ratio et ego simul et rationale et mortale quiddam esse definior ? An ratio non est inmortalis ? Sed unum ad duo uel duo ad quattuor uerissima 25 ratio est nec magis heri fuit ista ratio uera quam hodie nec ^351 magis eras aut post annum erit uera nec, si omnis iste mundus concidat, poterit ista ratio non esse. Ista enim semper talis est, mundus autem iste nec heri habuit nec eras habebit, quod habet hodie, nec hodierno ipso die uel spatio unius horae eo- 30 dem loco solem habuit; ita, cum in eo nihil manet, nihil uel paruo spatio temporis habet eodem modo. Igitur si inmortalis est ratio et ego, qui ista omnia uel discerno uel conecto, ratio sum, illud, quo mortale appellor, non est meum ; aut si anima non id est, quod ratio, et tamen ratione utor et per rationem 35 melior sum, a deteriore ad melius, a mortali ad inmortale fugiendum est. Haec et alia multa secum anima bene erudita loquitur atque agitat, quae persequi nolo, ne, cum ordinem uos docere cupio, modum excedam, qui pater est ordinis. Gradatim enim se et ad mores uitamque optimam non iam sola 40 fide sed certa ratione perducit. Cui numerorum uim atque potentiam diligenter intuenti nimis indignum uidebitur et XIX, 18 hocj 0 ц, si а к 23 esse] от. P к 32 quae H1 P R1 T к
DE ORDINE II, xix, 50-xx, 52 135 nimis flendum per suam scientiam uersum bene currere citha- ramque concinere et suam uitam seque ipsam, quae anima est, deuium iter sequi et dominante sibi libidine cum turpissimo PL 45 se uitiorum strepitu dissonare. 1019 51, Cum autem se conposuerit et ordinarit atque concinnam pulchramque reddiderit, audebit iam deum uidere atque ipsum fontem, unde manat omne uerum, ipsumque pattern ueritatis. Deus magne, qui erunt illi oculi, quam sani, quam decori, quam 50 ualentes, quam constantes, quam sereni, quam beati! Quid autem est illud, quod uident ? quid quaeso, quid arbitremur, V183 quid aestimemus, quid loquamur ? Cotidiana uerba occurrunt et sordidata sunt omnia uilissimis rebus. Nihil amplius dicam nisi promitti nobis aspectum pulchritudinis, cuius imitatione 55 pulchra, cuius conparatione foeda sunt cetera. Hanc quisquis ’ uiderit — uidebit autem, qui bene uiuit, bene orat, bene studet — quando eum mouebit, cur alius optans habere filios non habeat, alius abundanter, exponat alius, oderit nascituros, alius diligat natos ? Quomodo non repugnet nihil futurum esse, 60 quod non sit apud deum, ex quo necesse est ordine omnia fieri et tamen non frustra deum rogari ? Postremo quando istum uirum mouebunt aut ulla onera aut ulla pericula aut ulla fastidia aut ulla blandimenta fortunae ? In hoc enim sensibili mundo uehementer considerandum est, quid sit tempus et 65 locus, ut, quod delectat in parte siue loci siue temporis, intel- legatur tamen multo esse melius totum, cuius ilia pars est, et rursus, quod offendit in parte, perspicuum sit homini docto non ob aliud offendere, nisi quia non uidetur totum, cui pars ilia mirabiliter congruit, in illo uero mundo intellegibili quam- 70 libet partem tamquam totum pulchram esse atque perfectam. Dicentur ista latius, si uestra studia siue memoratum istum a nobis siue alium fortasse breuiorem atque commodiorem, rectum tamen ordinem, ut hortor ac spero, tenere instituerint atque omnino gnauiter constanterque tenuerint. XX. 52. Quod ut nobis liceat, summa opera danda est opti- ц 352 mis moribus ; deus enim noster aliter nos exaudire non poterit, bene autem uiuentes facillime exaudiet. Oremus ergo, non ut nobis diuitiae uel honores uel huius modi res fluxae atque 5 nutantes et quouis resistente transeuntes, sed ut ea proueniant, quae nos bonos faciant ac beatos. Quae uota ut deuotissime XIX, 63/64 cf. Aug., Retract. 1, 3, 2. 69/70 cf. Plotinus, Enn. 3, г, 14. XX, 1 cf. Aug., Retract. I, 3, 9. 42/43 cytharamque codd. 58 habeat /? /4, habet а к 59 alius] от. а к nichil S, et nichil Л T, nil H 74 gnauiter] H1 Л S, grauiter M /1, nauiter IP PRTk
136 DE ORDINE II, xx, 52-54 inpleantur, tibi maxime hoc negotium, mater, iniungimus, V184 cuius precibus indubitanter credo atque confirmo mihi istam mentem deum dedisse, ut inueniendae ueritati nihil omnino 10 praeponam, nihil aliud uelim, nihil cogitem, nihil amem, nec PL desino credere nos hoc tantum bonum, quod te promerente 1020 concupiuimus, eadem te petente adepturos. Iam uero te, Alypi, quid horter, quid moneam ? Qui propterea nimius non es, quia talia quantumuis amare fortasse semper parum, 15 nimium uero numquam recte dici potest. 53. Hie ille : Vere effecisti, inquit, ut memoriam doctissimo- rum ac magnorum uirorum, quae aliquando pro rerum magni- tudine incredibilis uidebatur, et cotidiana consideratione et ista praesenti quae in te nobis est admiratione non solum 20 dubiam non habeamus uerum etiam, si necesse sit, de ilia iurare possimus. Quid enim ? Nobis nonne ilia uenerabilis ac prope diuina quae iure et habita est et probata Pythagorae disciplina abs te hodie nostris etiam paene oculis reserata est, cum et uitae regulas et scientiae non tam itinera quam ipsos 25 campos ac liquida aequora et, quod illi uiro magnae uenera- tioni fuit, ipsa etiam sacraria ueritatis ubi essent, qualia essent, quales quaererent, et breuiter et ita plane significasti, ut, quam- uis suspicemur et credamus tibi esse adhuc secretiora, tamen non absque inpudentia nos putemus, si amplius quicquam 30 flagitandum arbitremur ? 54. Accipio ista, inquam, libenter — neque enim me tam uerba tua, quae uera non sunt, quam uerus in uerbis animus delectat atque excitat — et bene, quod ei mittere statuimus has litteras, qui de nobis solet libenter multa mentiri. Si qui 35 autem alii fortasse legerint, neque hos metuo, ne tibi suscen- seant. Quis enim amantis errori in iudicando non beniuolentis- sime ignoscat ? Quod autem Pythagorae mentionem fecisti, nescio quo illo diuino ordine occulto tibi in mentem uenisseV 185 credo. Res enim multum necessaria mihi prorsus exciderat, 40 quam in illo uiro — si quid litteris memoriae mandatis creden- dum est; quamuis Varroni quis non credat ? — mirari et paene cotidianis, ut seis, ecferre laudibus soleo, quod regendae rei publicae disciplinam suis auditoribus ultimam tradebat iam doctis iam perfectis iam sapientibus iam beatis. Tantos ibi 45 enim fluctus uidebat, ut eis nollet committere nisi uirum, qui et in regendo paene diuine scopulos euitaret, et si omnia defecissent, ipse illis fluctibus quasi scopulus fieret. De solo enim sapiente uerissime dici potest : XX, 11 bonum Д ц, boni а к 36/37 beneuolentissime P1 ц к 42 ecferre] coni, к, eSette M2 S p, haec ferre cett. 44/46 enim ibi Д M
DE ORDINE II, xx, 54 137 ille uelut pelagi rufies immota resistit 50 et cetera, quae luculentis in hanc sententiam uersibus dicta sunt. Hie finis disputationis factus est laetisque omnibus et multum sperantibus consessum dimisimus, cum iam noctur- num lumen fuisset inlatum. 49 Verg., Aen. 7, 586. 10 XXIX
DE MAGISTRO LIBER VNVS CVRA ET STVD1O K.-D. DAUR
VORWORT Die vorliegende Ausgabe stiitzt sich in hohem MaBe auf Material, das Martin Skutella gesammelt und soweit gesichtet hatte, daB seinerzeit nur noch die Einleitung geschrieben werden sollte, als die Arbeit durch den Tod Skutellas unter- brochen wurde und jahrelang ruhte. Inzwischen hat Gunther Weigel im CSEL (г) De magistro ediert, ohne auf die Vor- arbeiten Skutellas zuriickzugreifen. Wenn der Traktat nun noch einmal mit von neuem fiber- priifter Uberlieferung und erweitertem Apparat ((i) 2) vorgelegt wird, so geschieht das auch, um Skutellas Arbeit zu wiirdigen. Der Text ist namlich — von der Interpunktion abgesehen, fiir die der Herausgeber verantwortlich zeichnet — derjenige, den Skutella zum Druck vorbereitet hatte. Dazu sind dem Leser aber weitere Hilfen und Verbesserungen der bisherigen Ausgaben an die Hand gegeben, die nun mit dem Text zu- sammen mitgeteilt werden. Angefiigt wurden femer ein Hand- schriftenverzeichnis, das allerdings keinen Anspruch auf Vollstandigkeit erheben kann, sowie eine ausgewahlte Biblio- graphic. Zu danken habe ich an dieser Stelle in erster Linie Frau Dr. Skutella (Freiburg) fiir die freundliche Uberlassung des Materials, Fraulein Dr. A. Mutzenbecher (Hamburg) und Herm Prof. Dr. E. Zinn (Tubingen) fiir Rat und Unter- stiitzung. Dank sei nicht zuletzt der Hamburgischen Wissen- schaftlichen Stiftung gesagt, die das Untemehmen finanziell unterstiitzt hat. Klaus-Detlef Daur (i) CSEL LXXVII, Augustini De Magistro, rec. et praef. Guenther Weigel, Wien 1961 (rec. Gnomon 55, p. zySff.). (2) Die Handschriften wurden nodi einmal verglichen, um Fehler, die sich bei Skutella und Weigel eingeschlichen hatten, zu verbessem. Lesarten, denen der Herausgeber gegeniiber den von Skutella in den Text genommenen den Vorzug gibt, werden auf S. 152 genannt. Uber dem kritschen Apparat findet man voneinander getrennt angeordnet : Wortliche Zitate aus der Bibel, antiken Schriftstellem, sowie Anklange an Bibelstellen; Nebeniiberlieferung, also Stellen, an denen de mag. zitiert wird; eine Anzahl auf den Text und das inhaltliche Problem hinweisende Stellen aus der antiken Literatur und aus Schriften Augu- stins selber. Hier konnte nicht an Vollstandigkeit, sondern nur an eine Hilfe fur den Leser gedacht werden, die ihn mit der reichen Sekundarliteratur dann wei- terfiihrt.
EINLEITUNG I. Beschreibung der Handschriften (x) R Remensis 392, 9-Jht., membr., misc. 120 fol., fol. 120 liest man uber die Herkunft: Iste liber est de antiquis libris eccle- siae Remensis et erat in capitulo. Continet in toto folia 120, centum XXй, et in eo continentur plures libri beati Augusti- ni, utpote de magistro, de uirginitate, de regula eiusdem sancti Augustini ; item liber eiusdem contra perfidiam Arii inimicam sancte trinitate, epistula eiusdem ad Asellicum episcopum ; item epistula eiusdem magistri ad Theodorum episcopum. Et hunc librum dedit uenerande memorie domnus Hincmarus, quondam Remensis archiepiscopus (1 2), qui librum istum et plures alios libros dedit suo tempore Sancte Marie Remensi. Orate Deum pro eo. Si quis furatus fuerit inde ali- quid anathema sit. Quotatus et numeratus per Egidium de As- peromonte in crastino Ascensionis Domini anno MCCCCXII. Fol. i-3Ov de magistro, in karolingischen Minuskeln von einer Hand in 2 Kolumnen geschrieben. Der Text ist durch- interpungiert. Bei der Orthographic ist bemerkenswert, das der Schreiber kaum Konsonanten assimiliert. R2 Die Handschrift ist von zweiter Hand zwischen den Zeilen oder am Rand korrigiert (3). V Vaticanus Latinus n. 515 (4), membr., misc., q./io.Jht., 112 fol., fol. 87r-ii2r de magistro; der Dialog ist in 2 Ko- lumnen von je 27 Zeilen von einer Hand geschrieben und durchgehend interpungiert, dem Ende zu sparsamer. Fol. 96* (= §14) hort mit ‘nihil aliud dixisse’ auf, fol. 104 steht der darauf folgende Text von ‘quod in illo erat — nomen esse docuerit’; fol. q6v steht der SchluB von (§46) ‘admonuit’ bis ‘explicit liber Augustini de magistro’. Fol. 97* (§14) ‘Ita et prorsus...’. Die Anzahl der Schreibfehler ist gering, die Schrift ist vor allem bis fol. 98 sorgfaltig und enthalt neben Minuskeln auch Majuskelbuchstaben in MinuskelgroBe. Zu Beginn der Rede eines Dialogpartners stehen Majuskeln. Die Ortho- graphic zeigt nichts AuBergewbhnliches : V assimiliert die Konsonanten unregelmaBig, man liest haufig ae statt e, auch umgekehrt und einzelne Besonderheiten wie b statt p (obtima §28) u.a. (5). (1) Die Bezeichnung der Handschriften sind die Weigels. (2) 845-882. (3) CSEL LXXVII, p. IX. (4) Weigel a.a.O. p. XI nimmt 2 Schreiber an (von fol. 87* bis 96v und von 97r bis ii2v). Skutella sieht nur einen Schreiber. Dieser Meinung mochte ich mich anschlieBen. Der Schreiber hat sich von fol. 97 an bemiiht, Platz zu sparen und daher kleiner und enger geschrieben. (5) Weigel a.a.O. p. X.
144 EINLEITUNG В Bemensis A A 90, frgmt., 9. Jht., membr., misc., enthalt von de magistro §10 Aug. : Quid nomen — §31 significantur. Das Fragment ist sorgfeltig von einem Schreiber in karolin- gischer Minuskel geschrieben und interpungiert. Es ist ohne Korrekturen, ausgenommen fol. 4r (= §19), wo von spaterer Hand am Rand ‘turn’ steht, um die Lesart ‘obliti’ zu ver- bessem. In der Orthographic gehen e und oe und i und у durcheinander, gelegentlich liest man i statt e, ebenso wird anscheinend willkiirlich assimiliert (e). H Monacensis 6331 (Frisigensis 131 (6 7)), 10. Jht., 39 fol., enth. nur de magistro von einem Schreiber in karolingischer Minuskel geschrieben und korrigiert. Gelegentlich keine Wort- trennung und auseinandergerissene Worter. Verschreibungen und Doppelschreibungen von Wortem sind nicht selten. Fol. ir und iv Zeilen 1-6 und fol. 2 Zeilen 1 und 2 ist die Schrift beinahe vollig zerstort. Die Namen der Gesprachs- partner fehlen ; nur einmal, 14111, steht AG. Personenwechsel wird durch Zwischenraume angedeutet. Eine Systematik in der Interpunktion laBt sich nicht erkennen. Die bekannten Zeichen (• ? !) treten unregelmaBig auf. S Sangallensis 140 (8), 10.Jht., membr., misc., 404 Seiten, S. 181-254 de magistro, in karol. Minuskeln von einer Hand sehr sorgfaltig geschrieben und interpungiert. Eine zweite, etwa gleichzeitige Hand hat zahlreiche Verbesserungen an- gebracht, aber nicht sehr glucklich, wie §6 ‘si cum id agimus interrogemus’ geandert wird in ‘si modo id agimus quod inter- rogamur’; und p. 236 (= §32) ‘facies per me’ wird iiber- schrieben facias asperrime’. An einigen Stellen stehen zwischen den Zeilen oder am Rand Glossen, z.B. §2 zu ‘sicut sacerdotes faciunt’ praedicando’ ; auch §2 zu ‘uerba quae- dam docuit’ '•(• pater noster’. Zu assimilieren vermied der Schreiber, der Korrektor hat auch hier eingegriffen. Ortho- graphica fiihrt auch Weigel an 36111 exibent; 35 pincxerit; 37 adiuuuare ; 38 cumsultae ; 40 oppinari (9). T Londinensis Royal 8 О HI, 10.Jht., membr., misc., 120 fol., fol. 82r-i2Or de magistro von 2 Schreibem in karol. Minuskeln geschreiben (fol. 82Г-Ю2Г und юзг-120г). Fol. 8гг von spaterer Hand (14. Jht ?) : ‘Disputatio inf discipulu querete + magistm respodete. qmodo addiscim’ в signa + ds e doctor (6) Weigel p. XI. (7) Fol. 3 Liber iste est sancte marie et sancti Corbiniani frisinge. (8) Weigel p. XIV. (9) Weigel p. XV.
EINLEITUNG 145 nrt.’ Am SchluB fehlt die Subscriptio. Die Orthographic ist nicht ungewbhnlich (10 11). P Parisinus Latinus 2974 (Colbertinus 6195, olim capituli Aniciensis), n.Jht., misc., in 20, 75 fol., fol. 1-44 de magistro in karol. Minuskeln nicht ganz von einer Hand geschrie- ben ( ?) (u). Korrekturen von 2.Hand am Rand, unten auf den Seiten anschlieBend an den Text sind mehrmals vom Schreiber ausgelassene Partien nachgetragen. Wortzusammen- hang und Worttrennung fehlen auf weite Strecken hin ganz. Die Interpunktion ist im ersten Teil offenbar ganz willkiirlich, erst spater dient sie der Satztrennung. Abkiirzungen und Orthographic bleiben im Rahmen des Ublichen, die Ver- tauschung von d und t (so 38 x quot statt quod, mehrmals ad fiir at) und die wenigen assimilierten Formen fallen auf. Aspiriert best man : histe, hostendere manchmal, immer nihilhominus (12). Q Monacensis 14330 (Ratisbonensis Em D 55), n./i2.Jht., misc., membr., in 20, 179 fol., fol. 67^-86 de magistro von einer Hand in karolingischen Minuskeln sehr sorgfaltig ge- schrieben; hin und wieder ausgelassene Worter sind fiber der Zeile erganzt. Ein Schreiber etwa derselben Zeit hat Marginalien angefiigt (13). J Monacensis 6322 (Fris. 122), io./n.Jht., 26 fol., fol. iff de magistro bis 24v von einer Hand in karol. Minuskeln sehr sorgfaltig geschrieben, Verbesserungen vom Schreiber selbst. Interpunktion durch Punkte, aber auch durch Variieren der Wortabstande. Fol. 24v (= §43 beluis) setzt deutlich erkennbar eine 2.Hand ein ; sie ist der ersten sehr ahnlich, aber einfacher und unkomplizierter im Duktus. M Monacensis 18540b (Tigurinus), io./n.Jht., membr., misc., 97 fol., fol. 35r-8ir de magistro von einer Hand in karol. Minuskeln geschrieben, Verbesserungen interlinear und am Rand von demselben Schreiber. Die Orthographic zeigt keine Besonderheiten (14). L Londinensis Mus. Brit. Add. 10940 (S. Maximi Treuerensis), (10) Weigel p. XV. (11) Mir scheint es moglich, mehrere Hande zu erkennen. Aufgrund des unter- schiedlichen Duktus und gestiitzt auf Beobachtung der Fehler und Eigenheiten lassen sich Stellen zeigen, an denen der Schreiber gewechselt hat: fol. jr-8v von einer Hand, ir-4v und 8r-i6r von einer zweiten, fol. i6v beginnt eine z.Hand. (12) Weigel p. XVIII. (13) Weigel p. XVI; Knoll CSEL LXIII, p. 6. (14) Weigel p. ХП.
146 EINLEITUNG n.Jht., membr., misc., 135 fol., fol. 7v-i5v, fol. 25, fol. 16 (§1-29 ambulare quantum ego ambula <uero>) und fol. H9-i23v (§29 quod si putauerit — 46) (15 16) de magistro in 2 Kolumnen geschrieben. Ein Korrektor hat Verbesserungen am Rand und zwischen den Zeilen angefiigt. In der Orthographic ist be- merkenswert, daB con- und in- nicht assimiliert werden, alle anderen Vorsilben werden assimiliert (ie). 0 Parisinus Bibl. Nat. Nouv. acq. lat. 371 (Abbatia Floreffien- sis, Namur), n.Jht., membr., misc. mutil., fol. 1-14 de magistro §2 <sig)num foris dat — 18 quae se ipsa und £20 et ovopa — Ende. Der Traktat ist in 2 Kolumnen sorgfaltig von einem Schreiber geschrieben und korrigiert. In ^16 und 17 fehlen Worter, da fol. 6 am unteren Rand beschadigt ist. 02 Eine 2.Hand hat noch einmal korrigiert (О2). 02 hat auch die Interpunktion erganzt. Die Orthographic ist ohne Beson- derheiten. N Vindobonensis 766, 6 (Univ. 171), i2.Jht., membr., misc., 86 fol., fol. 3iv-45v de magistro, von einer Hand geschrieben und von einer zweiten korrigiert. Die Interpunktion ist bis zur oratio perpetua mit den iiblichen Zeichen geschrieben, nachher fehlt das Fragezeichen. Orthographische Besonder- heiten : haufig ch statt h und e statt ae, die Konsonanten- verbindung -obt- wird meist -opt- geschrieben, haufig -ci- statt -ti- (17 18). A Andegauensis 286 (mon. S. Albini), i2.Jht., membr., misc., 199 fol., fol. I76v-i99v de magistro, von einer Hand geschrie- ben, von einer jiingeren korrigiert. Von zweiter Hand sind von Mitte fol. i76v an die Namen der Gesprachspartner (A und D), die von der ersten Hand nicht geschrieben waren. Die Interpunktion und die Orthographic sind regelmaBig (ls). G Gratianopolitanus 204 (Carthusiae Magnae), I2.jht., membr., misc., 113 fol., enth. von Augustinus c. Acad., de beata uita, de ordine und fol. 75v-93r de magistro, davor die Retractationen zu de magistro. Der Traktat ist von einer Hand in 2 Kolumnen geschrieben. Interpunktion und Ortho- graphic sind regelmaBig (19). (15) Fol. 119 : ‘Antecedens sequentis materie principium et huius libri de Magistro. Iniquitate huius temporis factum est, ut tantum alterius partis imagines lucis ope depictas nanciscerer.* (16) Weigel p. XII, Daur CC 32, p. 172 ; Green CSEL LXXIV, p. IX ; LXXVII, p. XI; Knoll CSEL LXIII, p. 15. (17) Weigel p. XIII. (18) Weigel p. XVII. (19) Weigel p. XVIII.
EINLEITUNG 147 X Vindobonensis 1009, (St. Georg zu Weltenburg), 15.Jht., fol. I48r-i64r de magistro, von mehreren Handen geschrieben und korrigiert (20) ; eine groBere Anzahl Marginalien, die sich auf den Sinn beziehen, stammen wieder von einer anderen Hand. Die Schrift ist durchinterpungiert (21). (Die Verwandtschaft zu Q zeigt sich auch in beat, uit.) (22). F Laurentianus s. Crucis XVII, d 7, 12. Jht., membr., fol. 99r (ioir)-H7v (n9v) de magistro, sorfaltig von einer Hand ge- schrieben und korrigiert, davor retr. 1,11 (12) ; die Gesprachs- partner sind mit M und D bezeichnet. 2. Die Editionen a Opuscula diui Augustini longe prestantissima cum duplici indicio rursus parrhisiis coimpressa per lodocum Badium 1502 : Paruus. (recht fehlerhaft) b Libri diui Aurelii Augustini per Augustum Dodonem, Basi- leae 1505-1517, Amorbach, Petri et Froben. c Plurima opuscula Sancti Augustini. Venetiis, Peregrino Pasquale 1491. (auch diese Ausgabe ist voller Fehler) d Opuscula Sancti Augustini. Parmae, Angelus Vgoletus 1491. Er. D. Aurelii Augustini ... omnium operum primus tomus ... per Des. Erasmum Roterodamum. Basileae, Froben 1529 (23). Lou Diui Aurelii Augustini opera. Per Theologos Louanienses. tom. I, Antuerpiae 1576 : Plantinus. /л S. Aurelii Augustini operum tomus I. Post Louaniensium theologorum recensionem castigatus denuo... Opera et studio monachorum Ordinis S. Benedict! e congregatione S. Mauri. Parisiis 1679 Muguet. Die von den Maurinem benutzten Handschriften sind wohl : “Liber Fiscannensis” Rotomagensis 477, s. XII; “Michaelinus' Abrincatensis 163, s. XII; “Victorinus” Paris, bibl. Armament. 350, s. XV ; “Nauarricus” Paris. Bibl. Mazar. 1639, s- XIV ; “Vaticanus” Vaticanus 445, s. XV. (20) Man hat bis zu 5 Schreibem vermutet. (21) Zycha, CSEL XXV, 2 p. LX. (22) Notiz von Skutella. (23) Am Ende des ersten Bandes p. 596 liest man das Jahr 1528.
148 EINLEITUNG 3. Die Verwandtschaft der Handschriften Im folgenden Abschnitt soil nun der Versuch untemommen werden, die herangezogenen Handschriften in eine Beziehung zueinander zu setzen, mit dem Ziel, ein Stemma aufzustellen. Dabei kommt uns die Tatsache entgegen, daB alle Hand- schriften, wie wir meinen, auf einen Archetypus zuriick- zufiihren sind ; auch A und G, in denen Weigel eine Rezension des n.Jhts. sieht (24). Der Archetypus ist uns an folgenden Stellen greifbar : HI, 5 (25) lesen wir eine Variante im Archetyp : “uel hinc”. Sie ist von J, M und F und den edd.ohne ‘uel’weiter iiberliefert, wie mir scheint (als lect.diff.) die bessere Lesart. ’hinc’ gehort zu ‘excipienda sint’ = ‘ex his’. Dieser Gebrauch von hinc (statt Praeposition und Kasus von hie) auch lib. arb. 1,12,25 ; ibd. 2, 20,54. (s. Wijdeveld p. 138) VI, 18 Quare hoc quoque inter se praeter diuersum sonum differre arbitror] quare hoc quoque nihil inter se ... mss. aedb, quare hoc quoque non nihil inter se ... Weig. Der Satz ist gewiB affirmativ. Bei der Heilung folge ich Skutella und athetiere ‘nihil’. IX, 27 cognitionem rerum cognitioni signorum] cogni- tionem signorum cognitioni rerum Q. Mit anderen Worten : Adeodatus gibt nur im Punkt 1 (“Die Kenntnis der Dinge ist wertvoller als die Zeichen der Dinge es sind”) nach. XII, 39 ... quae omnino quomodo uera dicamus, cum falsa intueamur, ignoro. Statt. ‘quae’ {Er. Lou. p) ist hand- schriftlich nur ‘cum’ iiberliefert, das aber nicht zu halten ist. Weigel versucht die Konjektur ‘turn’, die ich aber wegen des vorliegenden ‘quae’ fur nicht notwendig halte. XIII, 43 accedit] accidit omn. praeter T. Ein naheliegender und haufiger Fehler ; so auch pecc. mer. 3, 5 ; gen. ad litt. 1,10 ; conf. 13, 29, 44 ; ciu. 18,18. Von diesem Archetyp Q stammen zwei Familien ab, tt und # ; zu -л- gehoren weitaus die meisten Handschriften, wahrend ft nur durch A und G reprasentiert wird. a. Die Familie # A und G stammen, wie sich durch Sonderfehler beider Hand- schriften erweisen laBt (II, 3 facimus] faciam G ; V, 14 auxilien- (24) Weigel a.a.O. p. XXVIII. (25) Die Stellenangaben nach Kapiteln und Paragraphen.
EINLEITUNG 149 tur] auxiliarentur A) nicht voneinander ab, gehen jedoch auf eine gemeinsame Vorlage zuriick. Sie sind recht reine Vertreter ihrer Familie und haben jede fiir sich nur wenige Stellen, an denen EinfluB anderer Familien sichtbar wird. An solchen Stellen zeigt A mehr Verwandtschaft mit ф (s.u.), wahrend G £ naher steht (z.B. X, 32 cognoscet f G; cognoscit ф A ; VI, 18 recte nomen ф A). Zur Familie в ist dreierlei zu be- merken : Zuerst, sie hat Fehler, die nur hier zu finden sind : III, 6 sermocinantur] sermocinentur ; V, 15 si nominari ож.; XIII, 43 eluceret] elucere. Weiterhin, man liest hier Varianten, die auf eine absichtliche Veranderung des Textes schlieBen lassen; sie sind fiir # typisch : I, 2 ut dictum est mentis] in penetralibus mentis, ut dictum est; III, 5 doceri etiam sine ; IV, 7 utrum iam conueniat. Schwerwiegender sind Eingriffe wie III, 6 edere] uesci (+ F); VIII, 22 nominamus] uocamus ; IX, 28 amentiam] insaniam; XIII, 46 fauente] praestante; und X, 33 sieht & in den sarabarae der Jiinglinge im Feuer- ofen (Dan. 3, 94) tegmina pedum (26). Und schlieBlich haben wir in # gute Lesarten, die nur hier gefunden werden, aber nicht unbedingt auf gelehrter Konjektur zu beruhen brauchen: VI, 17 muB ‘et omnia nomina uocabula’ stehen (+ F); VII, 19 ioco ; IX, 26 tidem ; X, 35 quas (+ F); XII, 39 ilia (+ F); XIII, 45 num (+ F О) ; XIII, 46 perpetua (+ F). 0 stammt, wie Weigel(27) zeigt, aus Gallien. Uber die Zeit der Entstehung laBt sich freilich nichts Bestimmtes sagen. Die Handschrift F, die — wie oben deutlich — eine gewisse Verwandtschaft mit & hat, wird unten zu besprechen sein. b. Die Familie tt An den Stellen, an denen & die richtige Lesa’t bewahrt hat, laBt sich durch Fehler in den anderen Handschriften, die die Familie tt bilden (F nimmt eine Sonderstellung ein), nach- weisen, daB sie auf eine Vorlage zuriickgehen. Der Hyparche- typus -л- ist wiederum Vorlage fiir zwei Gruppen gewesen, die wir mit Weigel ф und f nennen. Die Zweiteilung der (jber- lieferung w’ird deutlich : VII, 19 : locum ф, loco f; beide Lesarten fehlerhaft, & liest richtig ioco. Ф Bleiben wir zunachst bei ф. Es ist Vorlage fiir die Hand- schriften V В R ( = p), H S T (= ф) und P Q X (= v). Alle diese Zeugen haben gemeinsame Fehler : V, 13 recta] recte p ф Q X; VII, 19 urgebar] urgebar uerbum pandere urgebar abs te ф ; VIII, 24 conficitur] conuincitur ф ; IX, 28 per se ipsas] se от. ф, und andere mehr. Die alteste Gruppe bilden die Hss. V В R, von denen В uber langere Partien fehlt. Die (26) G.N. Knauer, Glotta 33, 1954, p. 100 ff. (27) P. xxvn.
150 EINLEITUNG Vorlage fiir sie, p, ist daher nicht immer so eindeutig zu fassen, wie man es sich wiinschte, und es ist nicht zu erkennen, ob alle drei Handschriften direkt auf p zuriickgehen Oder V und R (oder V und B) zunachst eine eigene Vorlage gehabt haben. Ill, 6 pudet me me V R ; IV, 8 uerba non sunt scripta V R ; IV, 12 habeant] habeat V В (an diesen Stellen fehlt B) ; VII, 20 possent от. p ; VIII, 22 ostende] ostendi p (+ T); IX, 25 necesse est] est necesse p (+ T). Voneinander abge- schrieben haben (fie Zeugen nicht, wie aus diesen Sonder- fehlern erhellt : I, 1 uides ergo] ergo от. R; IV, 15 ratione от. В ; IV, 16 cedat] cadat V; V, 18 id est — intellegas от. V; VIII, 24 responderes — homo от. В. Fehler, die die Hss. V, В und R mit solchen der Familie f haben, sind nicht zahlreich und auch ohne Interesse, weil sie uber ein Verwandtschaftsverhaltnis nichts Bestimmtes aussagen. p ist gegeniiber f und & eigenstandig, es zeigt keine Beziehungen zu diesen Handschriften. ф ф, die Vorlage der Handschriften H, S, T ist an Jetwa 50 gemeinsamen Fehlem sehr deutlich zu erkennen. Ich nenne davon II, 4 potes] potest; VII, 20 partim — dicimus от.; IX, 26 ut uiuamus от.; X, 35 credidi — uiderem от. a Fiir H und S sehe ich noch eine gemeinsame Quelle (<r) aus den Fehlem IV, 7 de quo] eo quod ; VIII, 22 ludas] inludas ; ibd. nihil — syllabae от.; wahrend T weder mit H noch mit S so charakteristische Fehler hat. Allen drei Schreibern sind aber besondere Fehler unterlaufen, so daB wir nicht in einer Handschrift die Vorlage fiir eine andere vor uns haben konnen. X Die Entwicklung laBt sich nun iiber die Gruppen ф und p zuriickverfolgen und vor ф noch einen Zeugen rekonstruieren, X- In x West man etwa 25 Versehen, z.B. VI, 17 ergo от.; VII, 19 quaerit] non erit; IX, 27 nominis от.; X, 33 signum от.; X, 34 enim от.; XI, 37 nomina] omnia. Charakteristisch scheinen mir fiir x vor allem die kleinen Ungenauigkeiten und gelegentlichen Auslassungen von Wbrtem wie -ne, id, sit zu sein. Wahrend reine x £ -Varianten nicht vorliegen, zeigt x zu £ eine Verbindung in IV, 9 signum] signum eius x ® > V, 15 quaeram V 2?] quaererem В H ST # ; VII, 19 esse] est p S T A. v x und v gehen, wie gesagt, auf ф zuriick. v, die Gruppe der — wie Sonderfehler zeigen — voneinander unabhangig ent- standenen Handschriften P, Q, X, scheint ahnlich zu ordnen zu sein wie ф. т Q und X, beide aus dem Donaugebiet stammend, sind eng miteinander verwandt, beginnend bei der gleichlautenden Inscriptio iiber zahlreiche Umstellungen und Fehler bis hin zur Subscriptio : II, 3 duas] tuas; VIII, 22 ratiocinatione] rationatione ; X, 31 habenda] adhibenda und andere. DaB P
EINLEITUNG 151 dieselbe Quelle hat wie Q und X wird erhellt durch VIII, 22 significantur] significentur ; X, 32 monstrentur] monstran- tur ; XIII, 42 loquentis] eloquentis, und bestatigt durch gemeinsame Fehler von v mit Hss. der anderen Familien. Z.B. v und L О XIII, 43 sonat; v und LO& appellat u.a. Erwahnenswert ist auch eine Haufung von Fehlem die Q und X gemeinsam mit der zur Familie £ gehorigen Handschrift N haben : II, 3 potius quam] quam от. Q X N; (IV, 8 AD. Inter illud] AD. от. X N) ;IV, 9 AD. Accipio et probo. AVG. Sed scisne] Q X N; VI, 17 docere] ducere Q X N; IX, 25 signo] uerbo Q X N und andere mehr. Die Affinitat von и zu £ laBt sich auch ablesen aus II, 4 significet] significat Q X M L 2V; V, 16 quod posset] quo posset v J M N 0 F S2; X, 35 sed id] sed dico id v £ 0 F. £ In f stehen L und 0 sich am nachsten. Beide Handschriften, mit Sonderfehlem, haben die Vorlage fi ; von den fast 30 L 0- Fehlem erwahne ich III, 5 totas] quasdam ; III, 6 ut et] et от.; ibd. ita] itaque ; IV, 10 nomen] esset nomen; X, 32 omatus] conatus. Fehler von L 0 mit ф sehe ich nicht, mit x den in XI, 32 si] nisi, der nicht auf dieselbe Vorlage zuriick- zugehen braucht und durch das vorangegangene nisi erklart werden kann. a Mit L und О stammen die Zeugen J M N (= a) von f ab, deren Verwandtschaft sich so darstellt : 8 Fiir J N wird durch etwa 40 Leitfehler und eigene Sonder- fehler die Vorlage 8 nachgewiesen, z.B. VIII, 21 ipsum] pos- sum ; VIII, 23 abnuere] adnuere; IX, 25 an improbes от.; die Art der Fehler zeugt von wenig Verstandnis fiir den Text. 8 stammt von a ab, ebenso wie M. Das beweisen etwa 30 J M N-Fehler, darunter III, 6 ex quo] et quam; VIII, 22 nihil] si nihil; X, 29 cessantem] cessante ; X, 30 significando] significare significando. Die a-Fehler verstoBen groBtenteils nicht gegen den Sinn und deuten darauf, daB der Text nicht mechanisch abgeschrieben sein konnte. Der Zeuge f nun laBt sich aus folgenden a-j8 Fehlem rekonstruieren : IV, 7 uide] uides; IV, 8 assentiri] assentire ; IV, 14 nomina non] nomi- nando; XI, 37 ignis] ignes. Zu untersuchen ist noch eine mogliche Querverbindung die sich merkwiirdigerweise besonders in den §§ VIII, 23 bis IX, 25 erkennen laBt : VIII, 23 si modo uerba sint % & F] sunt cett. VIII, 24 placita f # F] placito cett.; ibd. conficitur f #] conuincitur cett.; IX, 25 proinde] iam ergo J M L О &. F F stellt sich als eine Kontamination aus einer Handschrift der Familie tt mit einer der Familie & dar. Oben (S. 149) sahen wir bereits Varianten, die F nur mit & hat: III, 6 edere] uesci; VI, 18 quae se] quae et se; VII, 19 rogatur] interrogatur; VII, 20 se significant] se signa significant & se signa significant F; andererseits hat 0 eine groBe Anzahl eigener Fehler, die
152 EINLEITUNG sich bei F nicht finden. Lesarten von F mit der Familie tt sind etwa : F und ф VIII, 24 assentiri] assentire F <f>; IV, 10 aliud quod] aliud id quod F a ; IX, 25 ipsam] ipsius rei F a; 6 Stellen F S, darunter V, 15 appellari] appellari si autem appellari. F und £ VII, 19 ioco] loco F a L ; IX, 28 et — senseris от. F a; X, 35 nesciebam] non sciebam F a. 4. Anmerkungen zum Text Der vorliegende Text ist, wie gesagt, der, den Martin Sku- tella zur Edition bestimmt hatte. Es sei mir erlaubt, an einigen Stellen einer anderen Lesart den Vorzug zu geben : III, 5 utrum etiam hinc] Skutella. Hier mochte ich mit Weigel ‘utrum etiam nunc’ lesen, in der Annahme, daB ‘uel hinc’ eine interlineare Variante zu nunc war, und zwar wohl schon in Q (s. S. 148). cf. quant, anim. 5 eine Variante hinc- nunc. IV, 10 ziehe ich mit dem groBeren Teil der Uberlieferung den abl. instr, hoc disyllabo als lectio diff. vor und verweise
EINLEITUNG 153 auf XI, 36 ‘non auditione ..., sed cognitione contingit’ als eine unserer Stelle vergleichbare Konstruktion von contingit. V, 15 scriptus und y^ypafjLfjLevos sollte man im Text lassen. Die an dieser Stelle genannten einzelnen Worter stehen im Text ohne von der Konstruktion beeinfluBt zu sein. Vielleicht hat einen Schreiber die ‘Verbindung’ quod-scriptus gestort. X, 32 liest Skutella mit der Lowener und der Mauriner Aus- gabe subigeret statt subiret. Ich sehe keinen Grund, der hand- schriftlichen Uberlieferung nicht zu folgen (zumal beim Abschreiben nach figeret aus subiret eher subigeret wird als umgekehrt). XIV, 46 mochte ich statt perparum (Skutella) mit tt paruum lesen ; besonders im Hinblick auf das Ende der ©ratio perpetua 46ln : utilitate uerborum, quae... non parua est. Diese uerba dienen der admonitio. Adeodatus erwidert darauf erst zur admonitio und nimmt dann Augustins Worte wieder auf und beteuert gleichsam, er messe den Wert der uerba auch nicht zu hoch (plus quam oportet), sondem es sei ihm klar : paruum esse, quod ... cogitatio loquentis apparet. XXIX
TESTIMONIA Confessiones 9, 6, 14 Adiunximus etiam nobis puerum Adeodatum ex me natum camaliter de peccato meo. Tu bene feceras eum. Annorum erat ferme quindecim et ingenio praeueniebat multos graues et doctos uiros. Munera tua tibi confiteor, domine deus meus, creator omnium et multum potens reformare nostra deformis : nam ego in illo puero praeter delictum nihil habebam. Quod enim enutriebatur a nobis in disciplina tua, tu inspiraueras nobis, nullus alius : munera tua tibi confiteor. Est liber noster, qui inscribitur ‘de Magistro’. Ipse ibi mecum loquitur. Tu seis illius esse sensa omnia, quae inserun- tur ibi ex persona conlocutoris mei, cum esset in annis sedecim. Multa eius alia mirabiliora expertus sum. Horrori mihi erat aliud ingenium: et quis praeter te talium miraculorum opifex ? Retractationes 1, 11 Per idem tempus scripsi librum, cuius est titulus ‘de Ma- gistro’, in quo disputatur et quaeritur et inuenitur magistrum non esse, qui docet hominem scientiam, nisi deum secundum illud etiam, quod in euangelio scriptum est: ‘ Vnus est magister uester Christus.’ Hie liber sic incipit : ‘Quid tibi uidemur efficere uelle, cum loquimur ?’
DE MAGISTRO LIBER VNVS
CONSPECTVS SIGLORVM(*) A В F G H J L M N 0 P £ R I T V X Andegauensis 286, iz.Jht. Bernensis A A 90, frgm., 9.Jht. Laurentianus S. Crucis XVII, d 7, i2.Jht. Gratianopolitanus 204, i2.Jht. Monacensis 6331, lo.Jht. Monacensis 6322, io./n.Jht. Londinensis Mus. Brit. add. 10 940, n.Jht. Monacensis 18 54ob, io./n.Jht. Vindobonensis 766, 6, i2.Jht. Parisinus Bibl. Nat. nouv. acq. lat. 371, u.Jht., mutil. Parisinus Latinus 2974, n.Jht. Monacensis 14 330, ri./ia.Jht. Remensis 392, 9.Jht. Sangallensis 140, lo.Jht. Londinensis Royal 8 C III, lo.Jht. Vaticanus Latinus 5 г5, 9./ro.Jht. Vindobonensis 1009, i5.Jht. a b c d Er. Lou. P Weig. Badius 1502. Amerbach, Basileae, 1505-1517. Peregrino Pasquale, Venetiis 1491. Angelas Vgoletus, Parmae 1491. Erasmus, Basileae 15 29. Louanienses, Antuerpiae 1576. Maur ini, Parisi is 1679. CSEL LXXVII, ed. G. Weigel. O’ 4 p X HS HS T VB R VBREST QX V Ф 8 PQX VBRESTPQX JN fi ir £ JMN LO. JMNLO. AG(F) * Die Bezeichnung der Handschriften stimmt mit der von Weigel a.a.O. iiberein.
DE MAGISTRO LIBER VNVS I 1. Augustinus. Quid tibi uidemur efficere uelle, cum м 541 loquimur ? pL 5 Adeodatus. Quantum quidem mihi nunc occurrit, aut docere 1193 aut discere. V 3 Aug. Vnum horum uideo et assentior: nam loquendo nos docere uelle manifestum est; discere autem quomodo ? PL Ad. Quo tandem censes, nisi cum interrogamus ? 1194 10 Aug. Etiam tunc nihil aliud quam docere nos uelle intelle- go ; nam quaero abs te, utrum ob aliam causam interroges, nisi ut eum quem interrogas doceas, quid uelis. Ad. Verum dicis. PL Aug. Vides ergo iam nihil nos locutione nisi ut doceamus 1195 15 appetere. Ad. Non plane uideo; nam si nihil est aliud loqui quam uerba promere, uideo nos id facere, cum cantamus. Quod cum saepe soli facimus nullo praesente qui discat, non puto nos docere aliquid uelle. 20 Aug. At ego puto esse quoddam genus docendi per com- V 4 memorationem, magnum sane, quod in hac nostra sermoci- natione res ipsa indicabit. Sed si tu non arbitraris nos discere cum recordamur nec docere ilium qui commemorat, non resist© tibi et duas iam loquendi causas constituo, aut ut doceamus 25 aut ut commemoremus uel alios uel nos ipsos, quod etiam dum cantamus efficimus ; an tibi non uidetur ? 1,7/8 conf. 3, 11,19. 14 Plato, Krai. 388 b. 20/21 per commcmorationemj soliloq. 2, 20, 35 ; quant, anim. 20, 34; epist. 7, 2, 2. Desunt В О Tit., 1/2 Incipit Liber Aurelii Augustini de Magistro colloquendo et disserendo habitus cum filio suo Adeodato per interrogationem et responsionem V, Incipit Liber Aurelii de Magistro R, Incipit sci Augustini Episcopi de Magistro S, Aurelii Augustini incipit liber de Magistro P, Incipit liber sci Augustini de Ma- gistro editus per dialogum ipsius filiique sui Adeodati Q, Incipit liber Sancti Augustini de Magistro editus per dialogum ipsius filiique sui Adeodati X, Incipit liber S. Augustini de magistro quem disputauit per modum Dyalogi cum suo filio Adeodato M, Incipit liber Sancti Augustini de Magistro L, Incipit liber Augustini de Magisterio IV, Incipit liber Sancti Augusuni de Magistro A, Incipit liber de Magistro G, Incipit liber sancti augustini de magistro F, incipit deest В H T J О I, 5 occurrit nunc S 9 quomodo tandem J2 14 ergo от. R 18 soli saepe edd. 21 nostra hac edd. 22 indicauit a V F, iudicabit c d tu от. a c d discere] docere a, dicere T 25 ut от. p r nosmet ipsos Hr. Hou. p.
158 DE MAGISTRO I, 1-2 Ad. Non prorsus ; nam rarum admodum est, ut ego cantem commemorandi me gratia, sed tantummodo delectandi. Aug. Video, quid sentias. Sed nonne adtendis id, quod te 30 delectat in cantu, modulationem quandam esse soni ? Quae quoniam uerbis et addi et detrahi potest, aliud est loqui aliud cantare ; nam et tibiis et cithara cantatur, et aues cantant, et nos interdum sine uerbis musicum aliquid sonamus, qui sonus cantus dici potest, locutio non potest; an quicquam est, 35 quod contradicas ? Ad. Nihil sane. 2. Aug. Videtur ergo tibi nisi aut docendi aut commemorandi causa non esse institutam locutionem ? Ad. Videretur, nisi me moueret, quod dum oramus utique 40 loquimur, nec tamen deum aut doceri aliquid a nobis aut commemorari fas est credere. Aug. Nescire te arbitror non ob aliud nobis praeceptum esse, ut in clausis cubiculis oremus, quo nomine significantur mentis penetralia, nisi quod deus, ut nobis quod cupimus praestet, 45 commemorari aut doceri nostra locutione non quaerit. Qui enim loquitur, suae uoluntatis signum foras dat per articula- tum sonum, deus autem in ipsis rationalis animae secretis, qui ц 542 homo interior uocatur, et quaerendus et deprecandus est; haec enim sua templa esse uoluit. An apud apostolum non V 5 50 legisti: “Nescitis quia templum dei estis et spiritus dei habi- tat in uobis” et “in interiore homine habitare Christum” ? Nec in propheta animaduertisti: “Dicite in cordibus uestris et in cubilibus uestris conpungimini. Sacrificate sacrificium 1,43 cf. Matth. 6, 6. 48 cf. Rom. 7, 22. 60/511 Cor. 3,16; cf. Rom. 8,11. 51 Eph. 3, 16-17. 52/54 Ps. 4, 5-6. 30 triplex sonus] ord. 2,14, 39. 32 tibiis et cithara] doctr. christ. 2, 3, 4. 42 sqq. “cognitio sui et cognitio dei” : mag. 14, 46 ; c. acad. 1,3,9; 3, 14, 31 ; ord. 1, 3, 6 ; 2, 5, 25.30 ; soliloq. passim; epist. 3 ; 10, 1 ; lib. arb. 2, 9, 25 ; conf. 5, 2, 2 ; 10, 3, 3 ; 10, 7, 11. 43 in cubiculis] ennar. in ps. 33, 2, 8 ; serm. dom. 2, 3, 11 ; Hier., in Is. 58, 4; Ambr., expos, ps. CXVIII, 2, 29 ; Cain et Ab. 1, 9, 35 ; Hit, in Matth. 5, 1; Orig., in num. horn. X, 3 \in Ez- 8. 43/44 mentis penetralia] epist. 10, 3. 46/ 47 loqui est signum dare] Ps. Aug., dialect. 5 ; Arist., berm. 16 a, 19 et 27; Plato, Soph. 262 a; Sext. Emp., Math. VIII, 80. 47 sqq. cur. mart. 5, 7. 48/49 diu. quaest. 20. Desunt BO 46 О incipit [sig]num foras 30 soni esse cpPL9F 33 nos] non 8 34 locutio dici non p. ah c d 39 mouerit TV 40 a nobis H F edd., от. cet. 42 non arbitror L 44 penetrabilia 8 F (cf. mag. 1, 2 ; 12, 39) 45 commoneri a b Er. Lou. 46 foris p p в 47 rationabilis] M 52 dicite] dicente № /3, dicentem J
DE MAGISTRO I, 2-II, 3 159 iustitiae et sperate in domino” ? Vbi putas sacrificium iusti- 55 tiae sacrificari nisi in templo mentis et in cubilibus cordis ? Vbi autem sacrificandum est, ibi et orandum. Quare non opus est locutione, cum oramus, id est sonantibus uerbis, nisi forte, sicut sacerdotes faciunt, significandae mentis suae causa, non ut deus, sed ut homines audiant et consensione 60 quadam per commemorationem suspendantur in deum ; an tu aliud existimas ? Ad. Omnino assentior. Aug. Non te ergo mouet, quod summus magister, cum orare doceret discipulos, uerba quaedam docuit, in quo nihil aliud 65 uideretur fecisse quam docuisse, quomodo in orando loqui oporteret ? Ad. Nihil me omnino istuc mouet; non enim uerba, sed res ipsas eos uerbis docuit, quibus etiam se ipsi commonefacerent, a quo et quid esset orandum, cum in penetralibus ut dictum 70 est mentis orarent. Aug. Recte intellegis ; simul enim te credo animaduertere, etiamsi quisquam contendat, quamuis nullum edamus sonum, PL tamen, quia ipsa uerba cogitamus, nos intus apud animum 1196 loqui, sic quoque locutione nihil aliud agere quam commemo- 75 rare, cum memoria, cui uerba inhaerent, ea reuoluendo facit uenire in mentem res ipsas, quarum signa sunt uerba. Ad. Intellego ac sequor. II 3. Aug. Constat ergo inter nos uerba signa esse. V 6 Ad. Constat. Aug. Quid ? signum nisi aliquid significet, potest esse sig- num ? 63/66 cf. Matth. 6, 9 sqq.; Luc. n, 2 sqq. 66 templum mentis] Lucr. 5, 105. 67/68 non uetba ... docuit] term. dom. 2, 2, 15/14. 69/70 epist. 10, 5. 71 sqq. epist. 6, 1 ; soliloq. 2, 20, 34; mag. 8, 22 ; 10, 32 ; 11, 37 ; in epist. loh. 3, 13 ; in ea. loh. tract. 23, 11 ; 19, 6 ; 26, 7 ; Cic., Tusc. 1, 57.61. 75 memoria] conf. 10, 8, 12-17 > art. 2, 2, 6-7 ; mus. 6, 8, 22 ; trin. 11, 3, 6. 70 rerum signa sunt uerba] Ps. Aug., dialect. 5 (Sext. Emp., Math. VIII, 11 sq. = Stoic, uet.fragm. П, p. 48,14-22); cf. Diog. Laert. VII, 57 ; VII, 63 ; doctr. christ. 2, 1, 1; Diocl. apud Diog. Laert. VH, 36. П, 1 conf. 13, 23, 43 (catech. rad. 9, 13) ; doctr. christ. 2,3,4-4,5 ; trin. 9, 7, 12. Deest В 59 consentione VP 63 cum] quem a c d 64 quo] qua a (J1) 08 etiam] et edd. commonere facerent J 69 penetralibus в b Er. Loa. p, penetrabilibus cet. {cf. 1, 2 ; 12, 39) 69/70 mentis ut dictum est в 72 intendat b in marg. 74 locutionem H a L 9 commonere Er. Loa. {i.t.) p
1бо DE MAGISTRO II, 3 5 Ad. Non potest. Aug. Quot uerba sunt in hoc uersu : "Si nihil ex tanta supe- ris placet urbe relinqui" ? Ad. Octo. Aug. Octo ergo signa sunt. 10 Ad. Ita est. Aug. Credo te hunc uersum intellegere. Ad. Satis arbitror. Aug. Die mihi, quid singula uerba significent. Ad. Video quidem, quid significet "si", sed nullum aliud 15 uerbum, quo id exponi possit, inuenio. Aug. Saltern illud inuenis, quicquid significatur hoc uerbo, ubinam sit. Ad. Videtur mihi, quod dubitationem significet; iam dubita- tio ubi nisi in animo est ? 20 Aug. Accipio interim ; persequere cetera. Ad. "Nihil" quid aliud significat, nisi id quod non est ? Aug. Verum fortasse dicis, sed reuocat me ab assentiendo, p. 543 quod superius concessisti non esse signum, nisi aliquid signi- ficet ; quod autem non est, nullo modo esse aliquid potest. 25 Quare secundum uerbum in hoc uersu non est signum, quia non significat aliquid, et falso inter nos constitit, quod omnia uerba signa sint aut omne signum aliquid significet. Ad. Nimis quidem urges, sed quando non habemus quid signi- ficemus, omnino stulte uerbum aliquod promimus ; tu autem 30 nunc mecum loquendo credo quod nullum sonum frustra emittis, sed omnibus, quae ore tuo erumpunt, signum mihi das, ut aliquid intellegam. Quapropter non te oportet istas V7 duas syllabas enuntiare dum loqueris, si per eas non signi- ficas quicquam. Si autem uides necessariam per eas enuntia- 35 tionem fieri nosque doceri uel commoner!, cum auribus in- sonant, uides etiam profecto, quid uelim dicere, sed explicare non possum. Aug. Quid igitur facimus ? An affectionem animi quandam, II, 6/7 Verg., Aen. 2, 659. 21 nihil] beat. uit. 8 ; soliloq. 2, 17, 31; uera relig. 11, 21 (Cic., Tusc. 3, 8, 18); conf. 7, 1, 1. 31 ore erumpunt] mag. 5, 12 ; c. acad. 2, 7, 17; in eu. lob. tract. 23,^11. Deest В II, 13 significant в 14 significent V P1 16 quo id] quod Ha 18 quod si b Er. Lou. p. 30 nunc £ в edd., от. ST pv 32 intellegam aliquid edd. 33 duas] tuas т renuntiare a 37 possim a V £ в, possum T R v 38 facimus] faciam G
DE MAGISTRO II, 3-4 161 cum rem non uidet et tamen non esse inuenit aut inuenisse 40 se putat, hoc uerbo significari dicimus potius quam rem ipsam quae nulla est ? Ad. Istuc ipsum est fortasse, quod expedite moliebar. Aug. Transeamus ergo hinc, quoquo modo se habet, ne res absurdissima nobis accidat. 45 Ad. Quae tandem ? Aug. Si “nihil” nos teneat et moras patiamur. Ad. Ridiculum hoc quidem est et nescio quo tandem modo uideo posse contingere, immo plane uideo contigisse. 4. Aug. Suo loco genus hoc repugnantiae, si deus siuerit, 50 planius intellegemus; nunc ad ilium uersum te refer et conare, ut potes, cetera eius uerba quid significent pandere. Ad. Tertia praepositio est “ex”, pro qua “de” possumus, ut arbitror, dicere. Aug. Non id quaero, ut pro una uoce notissima aliam uocem 55 aeque notissimam, quae idem significet, dicas, si tamen idem significat; sed interim concedamus ita esse. Certe si poeta iste non “ex tanta urbe”, sed “de tanta” dixisset, quaererem- que abs te, quid “de” significaret, diceres “ex”, cum haec PL duo uerba essent, id est signa unum aliquid, ut tu putas, 1197 60 significantia. Ego autem id ipsum nescio quid unum, quod V 8 his duobus signis significatur, inquiro. Ad. Mihi uidetur secretionem quandam significare ab ea re, in qua fuerat aliquid, quod ex ilia esse dicitur, siue ilia non maneat, ut in hoc uersu non manente urbe poterant aliqui 65 ex ilia esse Troiani, siue maneat, sicut ex urbe Roma dicimus esse negotiatores in Africa. Aug. Vt concedam tibi haec ita esse nec enumerem, quam multa fortasse praeter hanc tuam regulam reperiantur, illud certe tibi adtendere facile est exposuisse te uerbis uerba, id est 70 signis signa eisdemque notissimis notissima. Ego autem ilia ipsa, quorum haec signa sunt, mihi si posses uellem ut osten- deres. 49 si deus siuerit] mag. 14, 46. 52 ex ... de] nat. bon. 1 ; 27. 69 uerbis uerba exponere : Ps. Aug., dialect. 5 (cf. mag. 7, 20). Deest В 40 se от. TpJMF 42 istuc yHvOFacd, istud S T R в a b Er. Lou. p. (cf. 5, 12) expedite] explicate Lou. /4 43 quoquo modo] quomodo V P1 47 tamen nescio quomodo edd. 49 siuerit] fuerit J T, affuerit S2 50 in- tellegimus ф (S1) p 50 refer] refere ф (S1) V J 52 qua] quo T 55 idem] id (3 55 significat r M L N, significem J 50 significent F, significet ф V 97 quaererem a c dh Er. Lou. 63/64 siue usque manet] siue ilia maneat siue non maneat F 65 siue maneat] siue manente siue non manente F, siue manente J M p a Lou. 66 affrica S N /3 F 67 nec] ne 8
i62 DE MAGISTRO III, 5 III 5. Ad. Miror te nescire uel potius simulate nescien- tem responsione mea fieri quod uis omnino non posse, siquidem sermocinamur, ubi non possumus respondere nisi uerbis. Tu autem res quaeris eas quae, quodlibet sint, uerba certe non 5 sunt, quas tamen ex me tu quoque uerbis quaeris. Prior itaque tu sine uerbis quaere, ut ego deinde istacondicione respondeam. Aug. lure agis fateor, sed si quaererem, tres istae syllabae quid significent, cum dicitur “paries”, nonne posses digit© ostendere, ut ego prorsus rem ipsam uiderem, cuius signum 10 est hoc trisyllabum uerbum demonstrante te nulla tamen uerba referente ? Ad. Hoc in solis nominibus, quibus corpora significantur, si eadem corpora praesentia sint, fieri posse concedo. Aug. Num colorem corpus dicimus ac non potius quandam м 544 15 corporis qualitatem ? Ad. Ita est. Aug. Cur ergo et hie digito demonstrari potest ? An addis corporibus etiam corporum qualitates, ut nihilo minus etiam V 9 istae, cum praesentes sunt, doceri sine uerbis possint ? 20 Ad. Ego cum corpora dicerem, omnia corporalia intellegi uolebam, id est omnia, quae in corporibus sentiuntur. Aug. Considera tamen, utrum etiam hinc aliqua tibi ex- cipienda sint. Ad. Bene admones ; non enim omnia corporalia, sed omnia 25 uisibilia dicere debui. Fateor enim sonum, odorem, saporem, grauitatem, calorem et alia, quae ad ceteros sensus pertinent, quamquam sentiri sine corporibus nequeant et propterea sint corporalia, non tamen digito posse monstrari. Aug. Numquamne uidisti, ut homines cum surdis gestu 30 quasi sermocinentur ipsique surdi non minus gestu uel quae- rant uel respondeant uel doceant uel indicent aut omnia, quae uolunt, aut certe plurima ? Quod cum fit, non utique sola uisibilia sine uerbis ostenduntur, sed et soni et sapores et Ш, 1 sqq. Ps. Aug., dialect. 5 ; Arist., soph. el. 16$ a, 6-8. 8 paries] soliloq. 1, 13, 23 ; 2, 3, 3 ; 2, 4, 5.6; 2, 12, 22; mag. 3, 6. 17 Macr., somn. 1, 7, 8 ; mag. 10, 33- Deest В III, 2 mea responsione £, responsioni meae ф (J1) V 4 quotlibet 0 certa b Er. Lou. 6 quaere] quaerere ST V conditione V Q J L F 7 istae tres edd. 8 nonne] nomen a c 12 significanter J1, corr. 52, significant T 14 ac] an edd. 17 non potest /3 19 doccri etiam sine в possunt S1 O1 22 etiam hinc JMF edd., etiam nunc Weig., etiam uel hinc 0, etiam hinc nunc N, etiam uel hinc nunc ф fl 24 omnia от. N1 F 27 nequeunt MN 28 demonstrari a N 29 surdi b Er. Lou. 30 sermocinantur в
DE MAGISTRO III, 5-6 163 cetera huiusmodi; nam et histriones totas in theatris fabulas 35 sine uerbis saltando plerumque aperiunt et exponunt. Ad. Nihil habeo, quod contradicam, nisi quod illud “ex” non modo ego, sed ne ipse quidem saltator histrio tibi sine uerbis quid significet posset ostendere. 6. Aug. Verum fortasse dicis ; sed fingamus eum posse, non 40 ut arbitror dubitas, quisquis ille motus corporis fuerit, quo mihi rem, quae hoc uerbo significatur, demonstrare conabitur, PL non ipsam rem futuram esse, sed signum. Quare hie quoque 1198 non quidem uerbo uerbum, sed tamen signo signum nihilo minus indicabit, ut et hoc monosyllabum “ex” et ille gestus 45 unam rem quandam significent, quam mihi ego uellem non significando monstr ari. Ad. Qui potest quod quaeris, oro te ? v 10 Aug. Quomodo paries potuit. Ad. Ne ipse quidem, quantum ratio progrediens docuit, 50 ostendi sine signo potest. Nam et intentio digiti non est utique paries, sed signum datur, per quod paries possit uideri. Nihil itaque uideo, quod sine signis ostendi queat. Aug. Quid ? si ex te quaererem, quid sit ambulare, surgeres- que et id ageres, nonne re ipsa potius quam uerbis ad me do- 55 cendum aut ullis aliis signis utereris ? Ad. Fateor ita esse et pudet me rem tam in promptu positam non uidisse; ex qua etiam mihi milia rerum iam occurrunt, quae ipsae per se ualeant non per signa monstrari, ut edere, bibere, sedere, stare, clamare et innumerabilia cetera’ ’. 60 Aug. Age nunc die mihi, si omnino nesciens huius uerbi uim abs te ambulante quaererem, quid sit ambulare, quomo- do me doceres ? Ad. Id ipsum agerem aliquanto celerius, ut post interroga- tionem tuam aliqua nouitate admonereris et tamen nihil 65 aliud fieret quam id, quod deberet ostendi. 34 histriones] ord. 2, 11, 34; doctr. christ. 2, 3, 4; 2, 25, 38. 4ft ratio docuit] soliloq. passim ; quant, anim. 14, 23 ; 15, 26; ord. 2, n, 30; mag. 4, 9 ; 6, 18 ; 7, 20; Cic.,/«. 5, 15, 43 ; diu. 2, 40, 83 ;Sen., Benef. 2, 18, 2 ; Apul., Plat. 2, 6; Plato, Men. 88 c; Plot. 1, 2, 3 ; Porphyr., sent. 32, 3, p. 19, 2. 53 ambulare] Ps. Aug., dialect. 1; mag. 9, 28. 60 sqq. mag. 10, 29. Deest В 34 totas] quasdam fiacdb Er. (i.t.), totis SV 35 plerumque saltando £ A F 37 ne] nec /3 edd. ipse £ F edd., ille ф 0 saluator H histrio] strio a 38 possit o- 39 fingimus <£ (J4) 44 indicauit P a F, iudicabit V a c d 44 et ut a et1 от. J M ft haec a (S1) ex от. x Pl 52 signis] signo J M 53 quid] quod c d 56 itaque /3 me me p 57 ex quo Weig. occurrunt] occurrerunt a a c d, occursint M, occurerem T 58 ipsae] ipsa Q ft per se iam M edere] uesci OF 62 doceris T p 63 aliquanta a (J1)
i64 DE MAGISTRO III, 6-IV, 7 Aug. Scisne aliud esse ambulare aliud festinare ? Nam et qui ambulat, non continuo festinat et qui festinat, non continuo ambulat; dicimus enim et in scribendo et in legendo aliisque innumerabilibus rebus festinationem. Quare cum illud, quod 70 agebas, celerius ageres post interrogationem meam, putarem ambulare nihil esse aliud quam festinare - id etiam noui addi- deras - et ob hoc fallerer. Ad. Fateor non nos posse rem monstrare sine signo, si cum id agimus interrogemur; si enim nihil addamus, putabit qui 75 rogat nolle nos ostendere contemptoque se in eo quod ageba- V11 mus perseuerare. Sed si de his roget, quae agere possumus, nec eo tamen tempore quo agimus roget, possumus post eius 545 interrogationem id agendo re ipsa potius quam signo demon- strare quod rogat, nisi forte loquentem me interroget, quid sit 80 loqui; quicquid enim dixero, ut eum doceam, loquar necesse est. Ex quo securus docebo, donee ei planum faciam quod uult, non recedens a re ipsa, quam sibi uoluit demonstrari, nec signa quaerens, quibus earn ostendam praeter ipsam. IV 7, Aug. Acutissime omnino. Quare uide, utrum conue- niat iam inter nos ea posse demonstrari sine signis, quae aut non agimus cum interrogamur et tamen statim agere possu- mus aut ipsa forte signa agimus ; cum enim loquimur, signa 5 facimus, de quo dictum est significare. Ad. Conuenit. Aug. Cum ergo de quibusdam signis quaeritur, possunt signis signa monstrari; cum autem de rebus, quae signa non sunt, aut eas agendo post inquisitionem, si agi possunt, aut 10 signa dando, per quae animaduerti queant. Ad. Ita est. Aug. In hac igitur tripertita distributione prius illud consi- deremus si placet, quod signis signa monstrantur ; num enim sola uerba sunt signa ? 15 Ad. Non. Aug. Videtur ergo mihi loquendo nos aut uerba ipsa signare pl uerbis aut alia signa, uelut cum gestum dicimus aut litteram - 1199 Deest В вИ continuo1! statim edd. 72 ob] ab ф V 73 nos от. J rem non posse nos M h Er. Lou. p 74 interrogemus a (J1) J M, interrogamur J2 putauit V J 76 roget ф contemptoque] contempto quique J1, contempto quoque J2, contempto sed T 78 insigno S 79 roget S T 81 ex quo] et quam a secutus p., securius a c db Er. Lou. 82 demonstrate c d nec] ne 8 IV, 1 omnino est T p v N uides £ 1/2 utrum iam conueniat в 2 demonstrate /3 3 tamen от. r N 4 signa fotte edd. 6 de quo] et quod T p, eo quod a F (fortasse : quod et W'eig.) 8 signa signis L1 10 danda a (.S'1) 17 gestum cum M N Lou. p. cum от. A
DE MAGISTRO IV, 7-8 165 nam his duobus uerbis quae significantur, nihilo minus signa sunt - aut aliquid aliud, quod signum non sit, uelut cum dici- 20 mus lapis. Hoc enim uerbum signum est - nam significat ali- quid - sed id quod eo significatur, non continuo signum est; quod tamen genus, id est cum uerbis ea, quae signa non sunt, V12 significantur, non pertinet ad hanc partem, quam discutere proposuimus. Suscepimus enim considerare illud, quod signis 25 signa monstrantur, et partes in eo duas comperimus, cum aut eadem aut alia signa signis docemus uel commemoramus; an tibi non uidetur ? Ad. Manifestum est. 8. Aug. Die ergo signa quae uerba sunt, ad quem sensum 30 pertineant. Ad. Ad auditum. Aug. Quidgestus ? Ad. Ad uisum. Aug. Quid ? cum uerba scripta inuenimus, num uerba non 35 sunt ? An signa uerborum uerius intelleguntur, ut uerbum sit, quod cum aliquo significatu articulata uoce profertur - uox autem nullo alio sensu quam auditu percipi potest. Ita fit, ut cum scribitur uerbum, signum fiat oculis, quo illud, quod ad aures pertinet, ueniat in mentem. 40 Ad. Omnino assentior. Aug. Id quoque te arbitror assentiri, cum dicimus "nomen”, significare nos aliquid. Ad. Verum est. Aug. Quid tandem ? 45 Ad. Id scilicet, quod quidque appellatur, uelut Romulus, Roma, uirtus, fluuius et innumerabilia cetera. Aug. Num ista quattuor nomina nullas res significant ? Ad. Immoaliquas. Aug. Num nihil distat inter haec nomina et eas res, quae his 50 significantur ? Ad. Immo plurimum. Aug. Vellem abs te audire, quidnam id sit. IV, 34 sqq. Ps. Aug., dialect. 5 (cf. Varro, ling., Goetz-Schoell, p. 237); Arist., herm. 16 a, 3 sq. Deest В 19 aliquid aliud P £ F, aliud aliquid xrBacdb Er. Lou. 23 pertinent £ hanc] earn T Q 27 an non tibi edd. 32 quid] qui a b c 34 quid] quid enim h Er. Lou. uerba scripta] uerba non sunt scripta p scripta uerba monstramus inuenimus P 35 uerius от. a cd 38 quo] quod V1 P b, от. a c quod от. О1 b 41 assentire £ 45 quod] quo a & F appellantur a8
i66 DE MAGISTRO IV, 8-9 Ad. Hoc uel in primis, quod haec signa sunt, ilia non sunt. Aug. Placetne appellemus significabilia ea, quae signis sig- V 13 55 nificari possunt et signa non sunt, sicut ea, quae uideri pos- sunt, uisibilia nominamus, ut de his deinceps commodius disseramus ? Ad. Placet uero. Aug. Quid ? ilia quattuor signa, quae paulo ante pronun- 60 tiasti, nullone alio signo significantur ? Ad. Miror quod iam mihi excidisse arbitraris, quod ea quae scribuntur eorum, quae uoce proferuntur, signorum signa esse comperimus. Aug. Die inter ista quid distet. 65 Ad. Quod ilia uisibilia sunt, haec audibilia ; cur enim non et hoc nomen admittas, si admisimus significabilia ? Aug. Prorsus admitto et gratum habeo. Sed rursus quaero, у 546 quattuor haec signa nullone alio signo audibili significari queant, ut uisibilia recordatus es. 70 Ad. Hoc quoque recentius dictum recordor; nam nomen responderam significare aliquid et huic signification! quattuor ista subieceram, et illud autem et haec , siquidem uoce profe- runtur, audibilia esse cognosco. Aug. Quid ergo inter audibile signum et audibilia significata, 75 quae rursus signa sunt, interest ? Ad. Inter illud quidem, quod dicimus nomen, et haec quat- tuor, quae significationi eius subiecimus, hoc distare uideo, quod illud audibile signum est signorum audibilium, haec uero audibilia quidem signa sunt, non tamen signorum, sed rerum 80 partim uisibilium sicut est Romulus, Roma, fluuius, partim intellegibilium, sicut est uirtus. th Aug. Accipio et probo. Sed scisne omnia, quae uoce arti- PL culata cum aliquo significatu proferuntur, uerba appellari ? 1200 Ad. Scio. 85 Aug. Ergo et nomen uerbum est, quando quidem id uidemus V14 cum aliquo significatu articulata uoce proferri, et cum dicimus 54 significabilia] cf. Wijdev., p. 140. 65 audibilia] epist. 169, 3, 10; c. lul. 4, 14, 73 (Thes.L.L. II, 1295, 80 sqq.). 82 accipio et ptobo] mtis. 6, 4, 6. Deest В 53 uel] uidelicet a b Er., uult c d sunt1] sint £ 56 deinceps de his J M ft F 59 quod a (J1) 60 nullone] F edd., nullo cett. {cf. I. 68) 62 et signorum b Er. 65 cur] Aug. cur P J ft a c d b Eon. 65/66 enim et hoc nomen non edd. 67 amittas 8 Aug.] Ad. P J ft a c d b Lou. sed] Aug. sed P J ft c d b Lou. 69 est 8 72/73 proferunt 8 73 inter audibilia MN 76 Ad. от. r J 78 audibile illud a c d b 80 sicuti ф N в F, sicut J M ft edd. 81 sicuti A F 82 Ad. Accipio et probo Aug. Scisne r J
DE MAGISTRO IV, 9 167 disertum hominem bonis uerbis uti etiam nominibus utique utitur, et cum seni domino apud Terentium seruus rettulit “bona uerba quaeso”, multa ille etiam nomina dixerat. 90 Ad. Assentior. Aug. Concedis igitur his duabus syllabis, quas edimus, cum dicimus uerbum, nomen quoque significari et ob hoc illud huius signum esse. Ad. Concedo. 95 Aug. Hoc quoque respondeas uelim : cum uerbum signum sit nominis et nomen signum sit fluminis et flumen signum sit rei, quae iam uideri potest, ut inter hanc rem et flumen, id est signum eius, et inter hoc signum et nomen, quod huius signi signum est dixisti quid intersit, quid interesse arbitraris 100 inter signum nominis quod uerbum esse comperimus et ipsum nomen, cuius signum est ? Ad. Hoc distare intellego, quod ea quae significantur nomine, etiam uerbo significantur — ut enim nomen uerbum est, ita et flumen uerbum est — quae autem uerbo significantur, non 105 omnia significantur et nomine. Nam et illud “si” quod in capite habet abs te propositus uersus et hoc “ex”, de quo iam diu agentes in haec duce ratione peruenimus uerba sunt nec tamen nomina et talia multa inueniuntur. Quamobrem cum omnia nomina uerba sint, non autem omnia uerba nomina sint, no planum esse arbitror, quid inter uerbum distet et nomen, id est inter signum signi eius, quod nulla alia signa significat, et V15 signum signi eius, quod rursus alia signa significat. Aug. Concedisne omnem equum animal esse nec tamen omne animal equum esse ? 115 Ad. Quis dubitauerit ? Aug. Hoc ergo inter nomen et uerbum, quod inter equum et animal interest. Nisi forte ab assentiendo id te reuocat, quod IV, 89 Terentius, Andria 204. 107 duce ratione] mus. 6, 1, 1 ; cf. mag. 3, 6. Deest В 87 dissertum P О F 88 et cum seni] cum enim seni A 92 ob] ab p 98 signum2 eius x 9 M signi от. J F 99 est] esse P T ft 9 F b, от. S quid intersit от. Fl a b quid2] aut quid F Ass. 87 Cantabr. 108, et quid S2 G F arbitreris S2 v 8 F 101 est] esse A est] uerbum add. Weig. 103 est uerbum p, 104 est uerbum 9 105 nomina ф (S1) 108 et alia multa <£•£ 9 a c d h Er. Lou. 109 sunt H P O1 b 110 quid] quod о (S1) A 111 nulla] rursus J ML, nulla rursus a c d b Er, Lou. 111/112 quod usque eius от. X J 0 112 signa от. edd. 114 esse equum J, esse equum esse H 117 interest] est a c d ab от. a b c reuocet S2
i68 DE MAGISTRO IV, 9-10 dicimus et alio modo uerbum, quo significantur ea, quae per tempora declinantur, ut scribo scripsi, lego legi, quae mani- 120 festum est non esse nomina. Ad. Dixisti omnino quod me dubitare faciebat. Aug. Ne te istuc moueat; dicimus enim et signa uniuersa- liter omnia, quae significant aliquid, ubi etiam uerba esse in- uenimus. Dicimus item signa militaria, quae iam proprie signa 125 nominantur, quo uerba non pertinent. Et tamen si tibi dice- rem : ut omnis equus animal, non autem omne animal equus, ita omne uerbum signum, non autem omno signum uerbum est, nihil ut opinor dubitares. Ad. Iam intellego et prorsus assentior hoc interesse inter 130 uniuersale illud uerbum et nomen, quod inter animal et equum. 10* Aug. Scisne, etiam cum dicimus animal, aliud esse p. 547 hoc trisyllabum nomen, quod uoce prolatum est, aliud id quod significat ? Ad. Iam hoc supra concessi de omnibus signis et significabi- 13 j libus. Aug. Num omnia signa tibi uidentur aliud significare quam sunt, sicut hoc trisyllabum, cum dicimus animal, nullo modo idem significat quod est ipsum ? Ad. Non sane ; nam cum dicimus signum, non solum signa V16 140 cetera quaecumque sunt, sed etiam se ipsum significat; est PL enim uerbum et utique omnia uerba signa sunt. 1201 Aug. Quid ? in hoc disyllabo, cum dicimus uerbum, nonne tale aliquid contingit ? Nam si omne, quod cum aliquo signi- ficatu articulata uoce profertur, hoc disyllabo significatur, 145 etiam ipsum hoc genere includitur. Ad. Ita est. Aug. Quid ? nomen nonne similiter habet ? Nam et om- nium generum nomina significat et ipsum nomen generis 139 sqq. Ps. Aug., dialect, io. 142 sqq. Ps. Aug., dialect. 147 habere = {yen': c. acad. 3, 5, 12; beat. uit. 3, 22. Deest В usque 140 (ita est) 118 quo] quod x (S1) P et] в F /x, ea cett. 124 iam] tam S1 T V, tamen ^2, etiam R b Er. Lou. 126 autem] F edd.,tamen cett., corr. в p, equus est edd. p, equus esse J 127 signum omne x (-S’1) G 130 nomen et uerbum a c d b Er. 128 est] P, esse coni. Weig. nihl P 132 aliud id quod] а в F edd., aliud quod cett. 133 significatur edd. p 134 hoc] ф 0 F edd., haec £ 136 omnia tibi signa a 137 nullo] an ullo a cdb Er. Lou. 140 sint A 141 sunt signa r 142 in hoc disyllabo F p, hoc disyllabo cett. 143 contigit ф (J1) a si] cum 51 147 nonne] non ф (Sl) se similiter a c d b Er. Lou. se habet S2 148 nomina significat] signa sunt В
DE MAGISTRO IV, ю-V, 12 169 neutri nomen est. An si ex te quaererem, quae pars orationis 150 nomen, posses mihi recte respondere nisi nomen ? Ad. Verum dicis. Aug. Sunt ergo signa, quae inter alia, quae significant, et se ipsa significent. Ad. Sunt. 155 Aug. Num tale tibi uidetur hoc quadrisyllabum signum, cum dicimus coniunctio ? Ad. Nullo modo ; nam ea, quae significat, non sunt nomina, hoc autem nomen est. V 11. Aug. Bene adtendisti. Nunc illud uide, utrum inueniamus signa, quae se inuicem significent, ut quemadmo- dum hoc ab illo, sic illud ab hoc significetur ; non enim ita sunt inter se hoc quadrisyllabum, cum dicimus coniunctio et ilia, 5 quae ab hoc significantur, cum dicimus si, uel, nam, namque, nisi, ergo, quoniam et similia ; nam haec illo uno significantur, nullo autem horum unum illud quadrisyllabum significa- tur. Ad. Video et, quaenam signa sint inuicem significantia, 10 cupio cognoscere. Aug. Tu ergo nescis, cum dicimus nomen et uerbum, duo V17 uerba nos dicere ? Ad. Scio. Aug. Quid ? illud nescis, cum dicimus nomen et uerbum, 15 duo nomina nos dicere ? Ad. Id quoque scio. Aug. Seis igitur tam nomen uerbo quam etiam uerbum nomine significari. Ad. Assentior. 20 Aug. Potesne dicere, except© eo quod diuerse scribuntur et sonant, quid inter se differant ? Ad. Possum fortasse ; nam id esse uideo, quod paulo ante dixi. Verba enim cum dicimus, omne quod articulata uoce cum aliquo significatu profertur, significamus. Vnde omne no- 25 men et ipsum cum dicimus nomen uerbum est; at non omne uerbum nomen est, quamuis nomen sit, cum dicimus uerbum. 12. Aug. Quid ? si quisquam tibi affirmet et probet, ut 149 an] nam J 0, iam H T p esset nomen 0 150 possesne S2 respondere recte edd. 152 Aug.] de!. S2 154 Ad. sunt w. J 155 Aug.] Ad. J1, corr. S2 tibi от. H O1 156 et cum a 157 Ad.] Aug. J1, corr. S2 significant H edd. V, 2 inueniantur b Er. Eo». p & nam от. S ft A F 6 illo] ilia </> uno illo a uno от. % 7 illud от. T G 7/8 significantur p a (5”1) 9 sint] sunt В HF1 acd se inuicem Eoa. p {cf. 5, 11; 6, 17) 11 duo от. a 12 nos uerba т 14 nescias В1 ф {Sl) 16 id quoque] ideo que a (J1) 21 quid] qui R quod H 25 at] ut J, aut H Ol 26 nomen sit nomen sit a (sit2 del. S2) 12 XXIX
i7o DE MAGISTRO V, 12-13 omne nomen uerbum est, ita omne uerbum nomen esse, poterisne inuenire, quid distent praeter diuersum in litteris 30 sonum ? Ad. Non potero, nec omnino distare aliquid puto. Aug. Quid ? si omnia quidem, quae uoce articulata cum aliquo significatu proferuntur, et uerba sunt et nomina, sed tamen alia de causa uerba et alia de causa nomina sunt, nihilne 35 distabit inter nomen et uerbum ? Ad. Quomodo istuc sit non intellego. Aug. Hoc saltern intellegis omne coloratum uisibile esse et omne uisibile coloratum, quamuis haec duo uerba distincte differenterque significant. 40 Ad. Intellego. Aug. Quid ? si ergo ita et omne uerbum nomen et omne V18 nomen uerbum est, quamuis haec ipsa duo nomina uel duo uerba, id est nomen et uerbum, differentem habeant significa- tionem ? 45 Ad. Iam uideo posse id accidere, sed quomodo id accidat, expecto ut ostendas. Aug. Omne, quod cum aliquo significatu articulata uocef p. 548 prorumpit, animaduertis ut opinor et aurem uerberare, ut< PL sentiri, et memoriae mandari, ut nosci possit. ( 1202 50 Ad. Animaduerto. Aug. Duo ergo quaedam contingunt, cum aliquid tali uoce proferimus. Ad. Ita est. Aug. Quid ? si horum duorum ex uno appellata sunt uerba 55 ex altero nomina, uerba scilicet a uerberando, nomina uero a noscendo, ut illud primum ab auribus, hoc autem secundum ab animo uocari meruerit ? 13. Ad. Concedam cum ostenderis, quomodo recte possimus omnia uerba nomina dicere. V, 29/30 in litteris sonum] Ps. Aug., dialect. 5 ; catecb. rud. 9, 13. 32 et 47 mag. 2, 3. 48 et 55 aurem uerberare] Ps. Aug., dialect. 6 ; doctr. christ. 2, 4, 5 ; mus. 6, 2, 2 ; fid. et symb. 3, 3 ; etymolog. apud soliloq. 2, 11, 20 (discere); c. acad. 1, 6, 18 ; beat. uit. 8 ; 29 ; 30 ; 32 ; ord. 2, 14, 40; 2,18, 48 ; lib. arb. 3, 14, 40 ; uera rei. 11, 21 (Cic., Fuse. 3, 8, 18). 49 memoriae mandari] mus. 6, 8, 21 ; de gen. ad lift. 12, 16, 33 ; immort. 3, 3 ; ord. 2, 14, 41. 64/67 uerba ... a uerberando ...] Varro, ling., p. 237, 36 sqq.; Quint., inst. 1, 6, 34; Seru., gramm. IV, 405 ; Isid., orig. 1, 7, 1 ; 1, 9, 1. 28 uerbum nomen] nomen uerbum a esse] est a c d b 31 aliquid distare т 32 quidem от. т 2V articulata uoce A 34 uerba usque causa2 cm. J F 36 istud S T R a G, ista В (cf. 2, 3) 37 intellige a c db Er. Lou. 41 et1 от. Tp 44 habeant] habent %, habeat V В 45 id1 от. r N, hoc F 51 tali] MNF Lou. p, tale cett. 55 uero от. S G 56 secundo H T p P A, от. S 57 meruit £ 58 possimus a P N в F, possumus cett.
DE MAGISTRO V, 13-14 171 60 Aug. Facile est; nam credo te accepisse ac tenere pronomen dictum, quod pro ipso nomine ualeat, rem tamen notet minus plena significatione quam nomen. Nam ut opinor ita definiuit ille, quem grammatico reddidisti: pronomen est pars oratio- nis, quae pro ipso posita nomine minus quidem plene idem 6j tamen significat. Ad. Recorder et probo. Aug. Vides igitur secundum hanc definitionem nullis nisi nominibus seruire et pro his solis poni posse pronomina, uelut V19 cum dicimus “hie uir, ipse rex, eadem mulier, hoc aurum, 70 illud argentum”, “hie, ipse, eadem, hoc, illud” pronomina esse, “uir, rex, mulier, aurum, argentum” nomina, quibus plenius quam illis pronominibus res significatae sunt. Ad. Video et assentior. Aug. Tu ergo nunc mihi paucas coniunctiones quaslibet 75 enuntia. Ad. Et, que, at, atque. Aug. Haec omnia, quae dixisti, non tibi uidentur esse nomi- na ? Ad. Non omnino. 80 Aug. Ego saltern tibi recte locutus uideor, cum dicerem: haec omnia, quae dixisti ? Ad. Recte prorsus et iam intellego, quam mirabiliter os- tenderis me nomina enuntiasse ; non enim aliter de his recte dici potuisset “haec omnia”. Sed enim uereor adhuc, ne prop- 85 terea mihi recte locutus uidearis, quod has quattuor coniunc- tiones etiam uerba esse non nego, ut ideo de his recte dici potuerit “haec omnia”, quoniam recte dicitur “haec uerba omnia”. Si autem a me quaeras, quae sit pars orationis uerba, nihil aliud respondebo quam nomen. Quare huic nomini 90 fortasse pronomen adiunctum est, ut ilia recta esset locutio tua. 14. Aug. Acute quidem falleris ; sed ut falli desinas, acutius adtende quod dicam, si tamen dicere id, ut uolo, ualuero. Nam uerbis de uerbis agere tam implicatum est, quam digitos 95 digitis inserere et confricare, ubi uix dinoscitur nisi ab eo 63 Dosith.,gramm. VII, 401; Don., gramm. IV, 557 ; Isid., orig. 11, 1, 22 ; 1, 6, 2 ; 1, 8, 1 ; Prob., inst. gramm. IV, 131. 76 Don., gramm. IV, 364. 66 credo te] credere T B, te от. В 62 plana И1 В 63/64 definiuit ilia ita edd. 64 posita nomine] a edd., nomine posita cett. 67 Aug. от. N1 F1 67/68 nisi nominibus nullis /3 68 uelut] uel £ 70 et illud ф N 76 at от. в F 77 non] nonne edd. esse uidentur a 83 nuntiasse ф 84 po- tuissent S2 sed enim] J M fl 6 F edd., enim от. cett. 88 quaeras a me £ 0 90 recte x C^1) т 93 quod] quid S X в id dicere edd. tamen id ut uolo dicere ualuero т 94 uerbis1 от. X N de uerbis от. J Lou. de uerbis uer- bis J2 implicitum fl b Er.
172 DE MAGISTRO V, 14 ipso, qui id agit, qui digiti pruriant et qui auxilientur prurien- tibus. Ad. En toto ammo adsum; nam ista haec similitude me V го intentissimum fecit. 100 Aug. Verba certe sono et litteris constant. Ad. Ita est. Aug. Ergo, ut ea potissimum auctoritate utamur, quae nobis carissima est, cum ait Paulus apostolus : “Non erat in Christo est et non, sed est in illo erat”, non opinor putandum est tres 105 istas litteras, quas enuntiamus, cum dicimus “est”, fuisse in Christo, sed illud potius, quod istis tribus litteris significatur. Ad. Verum dicis. Aug. Intellegis igitur eum qui ait: “est in illo erat”, nihil aliud dixisse quam: “est appellatur, quod in illo erat”, no tamquam si dixisset “uirtus in illo erat”, non utique dixisse acciperetur nisi “uirtus appellatur, quod in illo erat”, ne duas istas syllabas, quas enuntiamus, cum dicimus uirtus, et PL non illud, quod his duabus syllabis significatur, in illo fuisse 1205 arbitraremur. и 5 Ad. Intellego ac sequor. Aug. Quid illud nonne intellegis etiam nihil interesse, utrum quisque dicat “uirtus appellatur” an “uirtus nominatur” ? Ad. Manifestum est. Aug. Ergo ita manifestum est nihil interesse, utrum quis ц 549 no dicat “est appellatur” an “est nominatur quod in illo erat”. Ad. Video et hie nihil distare. Aug. lamne etiam uides, quid uelim ostendere ? Ad. Nondum sane. Aug. Itane tu non uides nomen esse id, quo res aliqua V 21 125 nominatur ? Ad. Hoc plane nihil certius uideo. V, 103/104 II Cor. 1, 19. 102 libros, quos nulla antecellit auctoritas : mus. 6, 16, 52. 124/126 Arist., berm. 2, 16 b, 19 (cf. Boeth., berm. pr. 1, 3, p. 62, 5 ; berm. sec. 1, 3, p. 71, 4). 96 qui id] quid a M J в qui2] quae в auxiliantur 8 L, auxiliarentur A, auxilienter VT 98haec istaaedbEr. Lou., istaec£(L1) 99facit A 103 Paulus от. т F 104 est et non] est et non est a c d b Er. Lou. putandum est] putandum esse ac db Er. Lou. 109 quam usque erat от. V 110 si от. V В G F b Er. Lou. 110/111 non utique usque erat от. p (R1) v 110 utique aliud dixisse p. Ill appellaretur H T, appeilaret Sl ne] nec 112 istas] illas F quas от. x P 114 arbitraretur R, arbitramur t, arbitremur $ (J1) О 119 ita manifestum est] ita est manifestum est x C^1)» *ta et manifestum est coni. \Feig. 124 non от. a c d b Er. quo] quod ф В R a c
DE MAGISTRO V, 14-15 173 Aug. Vides ergo “est” nomen esse, siquidem illud, quod erat in Christo, “est” nominatur. Ad. Negare non possum. 130 Aug. At si ex te quaererem, quae sit pars orationis “est”, non opinor nomen, sed uerbum esse diceres, cum id ratio etiam nomen esse docuerit. Ad. Ita est prorsus ut dicis. Aug. Num adhuc dubitas alias quoque partes orationis eo- 135 dem modo, quo demonstrauimus, nomina esse ? Ad. Non dubito, quando quidem fateor ea significare aliquid. Si autem res ipsae, quas significant, quid singulae appellentur, id est nominentur, interroges, respondere non possum, nisi eas ipsas partes orationis, quas nomina non uocamus, sed ut 140 cerno conuincimur. 15. Aug. Nihilne te mouet, ne quis existat, qui nostram is- tam rationem labefactet dicendo apostolis non uerborum, sed rerum auctoritatem esse tribuendam ; quam ob rem funda- mentum persuasionis huius non tam esse firmum quam puta- 145 mus; fieri enim posse, ut Paulus, quamquam uixerit praece- peritque rectissime, minus tamen recte locutus sit, cum ait “est in illo erat”, praesertim cum se ipse imperitum in sermo- ne fateatur ? Quo tandem modo istum refellendum arbitraris ? Ad. Nihil habeo, quod contradicam et te oro, ut aliquem 150 de illis reperias, quibus uerborum notitia summa conceditur, cuius auctoritate potius id quod cupis efficias. Aug. Minus enim tibi uidetur idonea remotis auctoritatibus V 22 ipsa ratio, qua demonstratur omnibus partibus orationis significari aliquid et ex eo appellari; si autem appellari, et 155 nominari, si nominari, nomine utique nominari, quod in di- uersis linguis facillime iudicatur. Quis enim non uideat, si quaeram, quid Graeci nominent, quod nos nominamus “quis”, responderi mihi rt$, quid Graeci nominent, quod nos nominamus “uolo”, responderi mihi quid Graeci nomi- 160 nent, quod nos nominamus “bene”, responderi каХш$, quid 143/145 cf. Gal. 5, 8. 147 II Cor. 11, 6. 127 uides] A F Lou. p, uide cett. 128 Christo] illo edd. 138 ea] eas coni. Weig. fateor ea т 138 possim S V P R g 6 139 nomina non] nominando £ 139/140 ut cerno uocare conuincimur a b p 141 qui] quis a 142 apostolo p 144 non] nam a (Hl) V R non tam] й a tam В 145 dixerit M J (3 F Lou. p quemquam 8 147 se от. a in от. J M Lou. p (cf. Vulg. ; Ambrosiaster, in 2 Cor. 11, 6 'sermone', sed commentarius ‘in sermone’) 149 Ad.] Aug. a c d 152 minus enim] minusne в 154 appellari si autem appellari J F edd. p, si autem appellari от. cett. 155 si nominari от. 9 157 quaeram V R, quaererem ф В 0, quaeras edd. 158 respondere x mihi от. Er. Lou. p nos от. (H2) V Rv N 0 159 respondere x 8 mihi от. Er. Lou. p 160 nos от. a- responderi mihi coni. JFeig.
174 DE MAGISTRO V, 15-16 Graeci nominent, quod nos nominamus “scriptum”, respon- ded mihi to yeypayLpuEvov, quid Graeci nominent, quod nos nominamus “et”, responderi кас, quid Graeci nominent, quod nos nominamus “ab”, responderi ano, quid Graeci 165 nominent, quod nos nominamus “heu”, responderi 01. Atque in his omnibus partibus orationis, quas nunc enumeraui, recte loqui eum, qui sic interroget quod, nisi nomina essent, fieri non posset. Нас ergo ratione Paulum apostolum recte locutum esse, cum remotis omnium eloquentium auctorita- 170 tibus obtinere possimus, quid opus est quaerere, cuius persona sententia nostra fulciatur ? 16. Sed ne quis tardior aut impudentior nondum cedat, PL asseratque nisi illis auctoribus, quibus uerborum leges consen- 1204 su omnium tribuuntur, nullo modo esse cessurum, quid in 175 Latina lingua excellentius Cicerone inueniri potest ? At hie in suis nobilissimis orationibus, quas Verrinas uocant, coram praepositionem, siue illo loco aduerbium sit, nomen appella- V 25 uit. Verumtamen quia fieri potest, ut ego ilium locum minus bene intellegam exponaturque alias aliter uel a me uel ab 180 alio, est ad quod responderi posse nihil puto. Tradunt enim nobilissimi disputationum magistri nomine et uerbo plenam p 550 constare sententiam, quae affirmari negarique possit, quod genus idem Tullius quodam loco pronuntiatum uocat. Et cum uerbi tertia persona est, nominatiuum cum ea casum nominis 185 aiunt esse oportere, et recte aiunt. Quod mecum si consideres, uelut cum dicimus “homo sedet”, “equus currit”, agnoscis ut opinor duo pronuntiata esse. Ad. Agnosco. Aug. Cernis in singulis singula esse nomina, in uno “homo”, 190 in altero “equus”, et uerba singula, in uno “sedet”, in altero “currit”. 175 Cic., Verr. 2, 104. 180 Isid., orig. 1, 6, 1 ; Boeth., herm. pr. 1, 3, p. 63, 30 ; PS.-Apul., herm. p. 178 ; Diog. Laert. VII, 1, 48 ; Gel). 16, 8 ; Matt. Cap. 4, 388 ; c. acad. 3, 10, 23 ; Ps. Aug., dialect. 1. 183 pronuntiatum (d£i<6/xa)] Cic., Fuse. 1, 7, 14; acad. 2, 29, 95 ;/«/. 26, 28 ; Mart. Cap. 4, 388.389.391. 161 scriptum J M L edd. p, scriptus 1/1N SF 162 mihi от. L F edd. ye- ypappevos О, ГЕГПАМ S, yeypappewav J M, FEIJAMMENOC V В, ГЕГРА- MACNQNC N, HirPAMMCNOC F, FHFPAKANENON fl, rd yeypap- ptvov edd. 163 responderi mihi L, respondere mihi V 164 respondere V аятш pvg 165 ot] ш ф В R PQ J О F, от. V 169 loquentium a c db Er. 170 possumus fl 172 quis] quibus uidetur a c d 173 se nisi S F auctoribus] doctoribus ф 173/174 consensus] concessu V A, consensum 8 174 esse se coni. U^eig. quid] qui a L 175 cycerone fl at hie] adhuc ф (S1) a, an hie a c d b 178 ut cum ego у P J MflOFacdb cum от. t N д ego] lego a 179 -que damnauit Weig. 182 quae т F, quod cett. possunt а (5х), possint S2 185 si от. v ut О sic S2 OF si consi- deres] sicut sideres T 186 uelut b Er. Lou. p uelim -п в F a c d 187 esse pronuntiata edd. esse от. F
DE MAGISTRO V, 16-VI, 17 175 Ad. Cemo. Aug. Ergo si dicerem sedet tantum aut currit tantum, recte a me quaereres quis uel quid, ut responderem “homo” uel 195 “equus” uel “animal” uel quodlibet aliud, quo posset nomen redditum uerbo implere pronuntiatum, id est illam senten- tiam, quae affirmari et negari potest. Ad. Intellego. Aug. Adtende cetera et tinge nos uidere aliquid longius et in- 200 certum habere, utrum animal sit an saxum uel quid aliud, meque tibi dicere : “quia homo est, animal est”, nonne temere dicerem ? Ad. Temere omnino, sed non temere plane diceres: “si homo est, animal est.” 205 Aug. Recte dicis. Itaque in tua locutione placet mihi “si,” V 24 placet et tibi; utrique autem nostrum in mea displicet “quia.” Ad. Assentior. Aug. Vide iam, utrum istae duae sententiae plena pronun- tiata sint: “placet si”, “displicet quia”. 210 Ad. Plena omnino. Aug. Age nunc die mihi, quae ibi sint uerba, quae nomina. Ad. Verba ibi uideo esse “placet” et “displicet”, nomina uero quid aliud quam “si” et “quia” ? Aug. Has ergo duas coniunctiones etiam nomina esse satis 215 probatum est. Ad. Prorsus satis. Aug. Potesne ipse per te in aliis partibus orationis hoc idem ad eandem regulam docere ? Ad. Possum. VI 17. Aug. Transeamus ergo hinc et iam die mihi, utrum, sicut omnia uerba nomina et omnia nomina uerba esse compe- rimus, ita tibi et omnia nomina uocabula et omnia uocabula nomina esse uideantur. 193 sqq. Diog. Laert. VII, 6j. 199 usque 211 <nunc> Deest О 193 tantum sedet /3 0 aut currit tantum от. J M tantum от. 0 194 ut] £ F, от. i/» 0 195 quo] quod x G^1) ft (O1) 196 possit N Er. Lou. p. 201 est2 от. a (S1) p 203 dicerem 0 205 locutione tua edd. 206 utrique] 52 P(g N 0 edd., utroque </> (J1) J ML, utraque В mea] me (51) 208 tuae т 208/209 plena pronuntiata] a F2 Lou. p, plene pronuntiatae aVPQGacdb Er., plane pronuntiate В R L A 209 sint] sunt a (J1) a (N2) L A 210 plena M F2 Lou. p, plene S2TpvNGacd Er. Lou., plane a (S1) P L b 214 esse от. a c d 218 docere] ducere т N VI, 1 ergo от. x 3 tibi] ibi 8 et omnia nomina uocabula] F 0 edd. (cf. I. 14), от. cett.
176 DE MAGISTRO VI, 17-18 5 Ad. Plane inter haec quid distet praeter diuersum syllaba- rum sonum non uideo. Aug. Nec ego interim resisto, quamquam non desint, qui etiam significatione ista discernunt, quorum sententiam modo considerare non opus est. Sed certe animaduertis ad ea iam 10 signa nos peruenisse, quae se inuicem significent nulla praeter sonum distantia et quae se ipsa significent cum ceteris V 25 omnibus partibus orationis. Ad. Non intellego. Aug. Non ergo intellegis et nomen uocabulo et uocabulum 15 nomine significari et ita, ut praeter sonum litterarum nihil intersit, quantum ad generale nomen attinet; nam et speciale PL dicimus nomen, quod inter octo partes orationis ita est, ut 1205 alias septem non contineat. Ad. Intellego. 20 Aug. At hoc est quod dixi sese inuicem significare uocabu- lum et nomen. 18* Ad. Teneo, sed quaero, quid dixeris, cum etiam se ipsa significant cum aliis partibus orationis. Aug. Nonne superior ratio docuit nos omnes partes orationis 25 et nomina posse dici et uocabula, id est et nomine et uocabulo posse significari ? Ad. Ita est. Aug. Quid ? ipsum nomen, id est sonum istum duabus syl- labis expressum, si ex te quaeram, quid appelles, nonne recte 30 mihi respondebis "nomen” ? Ad. Recte. Aug. Num ita se significat hoc signum, quod quattuor syllabis enuntiamus, cum dicimus “coniunctio” ? Hoc enim nomen inter ilia, quae significat, numerari non potest. 35 Ad. Accipio. Aug. Id est, quod dictum est nomen se ipsum significare VI, 7/8 qui... discernunt] Diom.,grarnm. I, 320 ; Don., gramm. IV, 373 ; Cledon., gramm. N, 35 (cf. gramm. I, 533 ; VII, 521). 24 ratio docuit] mag. 3, 6. 7/12 Deest О 7 ego] ergo a (51) desinit a (S’1) 8 significatione ista G F edd., significa- tionem istam cett. discernant J2 opus est] potest F 10 nullo a b Er. 16 attinet] pertinet p 17 nomen dicimus a L edd. 18 contineant c d 20 dixi esse] dixisse se a (J1) p, dixisse a, dixisses T sese] se 0 F edd. 22 sed] quod S 23 significent S2 F 25 id est] idem acd 28 sonum] nomen S T, nomen sonum H istum] istud J2 29/30 recte mihi] mihi recte <f> 31 recte] nomen recte ф A 34 inter] intra a c db Er. significant Facdb 35 recte accipio edd. 36/39 id usque Ad. от. V 36 est2 от. acd
DE MAGISTRO VI, 18-VII, 19 177 cum aliis, quae significat; quod etiam de uocabulo per te 551 ipsum licet intellegas. Ad. Iam facile est. Sed illud mihi nunc uenit in mentem no- 40 men et generaliter et specialiter dici, uocabulum autem inter V 26 octo partes orationis non accipi. Quare hoc quoque inter se praeter diuersum sonum differre arbitror. Aug. Quid ? nomen et 6'po/xa distare inter se aliquid putas praeter sonum, quo etiam linguae discernuntur Latina et 45 Graeca ? Ad. Hie uero nihil aliud intellego. Aug. Peruentum est ergo ad ea signa, quae se ipsa significent et aliud ab alio inuicem significetur et quicquid ab uno hoc et ab alio et nihil praeter sonum inter se differant; nam hoc 50 quartum modo inuenimus ; tria enim superiora et de nomine ac uerbo intelleguntur. Ad. Omnino peruentum. VII 19. Aug. Iam quae sermocinando inuenerimus, uelim recenseas. Ad. Faciam quantum possum. Nam primo omnium recor- der aliquamdiu nos quaesisse, quam ob causam loquamur, 5 inuentumque esse docendi commemorandiue gratia nos loqui, quando quidem nec cum interrogamus aliud agimus quam ut ille, qui rogatur, discat, quid uelimus audire ; et in cantando, quod delectationis causa facere uidemur (non sit proprium locutionis), et in orando deo, quem doceri aut commemorari 10 existimare non possumus, id uerba ualeant, ut uel nos ipsos commonefaciamus uel alii commemorentur doceanturue per nos. Deinde cum satis constitisset uerba nihil aliud esse quam signa, ea uero, quae non aliquid significent, signa esse non pos- se, proposuisti uersum, cuius uerba singula quid significarent 15 conarer ostendere ; is autem erat: “si nihil ex tanta superis placet urbe relinqui”. Cuius secundum uerbum quamuis V27 VII, 3 mag. 1, 1-2. 12 sqq. sqq. 2, 3. 47 sqq. Deest О 37 significare a Ф1/Ъ8 licet per te ipsum edd. 38 intellegas] interrogas a 39 nunc] non a c d 40/41 octo inter partes x edd. 41/42 quoque non nihil inter se (non suppl.) W^eig., quoque nihil inter se codd. a c d b 42 non arbitror a c d 44 quo] quod a 47 quae et в F edd. 50 quarto ф P modum a c d 51 ac] et edd. VII, 6 agamus В 7 rogatur] interrogate в F1 p dicat a 8 uidemus X (J*1 R1) non sit proprium v a.L.0 F Lou. p. 8/9 et non proprium locutionis X, et non est proprium coni. Wag. 9 docere aut commemorare ф 10 ualeant p P Q aL6, ualent ф 11 commemorentur] commoneantur a b Er. Lou. p. 13 aliquid] aliud И a is autem erat от. ф
178 DE MAGISTRO VII, 19-20 notissimum et manifestissimum, quid tandem significant, non reperiebamus. Cumque mihi uideretur non frustra nos id in loquendo interponere, sed quod eo aliquid doceamus audien- 20 tern, ipsam mentis affectionem, cum rem, quam quaerit, non esse inuenit uel inuenisse se putat, hoc uerbo fortasse indicari respondisti tu quidem, sed tamen nescio quam pro- funditatem quaestionis ioco euitans in aliud tempus inlus- trandam distulisti — ne me debiti quoque tui oblitum putes. 25 Inde tertium in uersu uerbum cum satagerem exponere, urge- PL bar abs te, ut non uerbum aliud, quod idem ualeret, sed rem 1206 ipsam potius, quae uerbo significaretur, ostenderem, cumque id sermocinantibus nobis fieri non posse dixissem, uentum est ad ea, quae interrogantibus digit© monstrantur. Haec ego 30 corporalia esse omnia arbitrabar, sed inuenimus sola uisibilia. Hine nescio quomodo ad surdos et histriones deuenimus, qui non sola, quae uideri possunt, sed multa praeterea ac prope omnia quae loquimur gestu sine uoce significant; eosdem tamen gestus signa esse comperimus. Turn rursus quaerere coepimus, 35 quomodo res ipsas, quae signis significantur sine ullis signis ualeremus ostendere, cum et ille paries et color et omne uisi- bile, quod intentione digiti ostenditur, signo quodam conuin- ceretur ostendi. Hie ego errans cum inueniri tale nihil posse dixissem, tandem inter nos constitit ea posse demonstrari 40 sine signo quae, cum a nobis quaeruntur, non agimus et post inquisitionem agere possumus; locutionem tamen ex eo non esse genere, siquidem et loquentes cum interrogamur, quid sit V 28 locutio, ipsam per se ipsam demonstrare facile esse satis apparuit. 45 20. Ex quo admoniti sumus aut signis signa monstrari aut signis alia, quae signa non sunt, aut etiam sine signo res, quas agere post interrogationem possumus, horumque trium 55* 2 26 sqq. mag. 2, 4-3, 6. 46 sqq. mag. 4, 7; Ps. Aug., dialect. 5 (cf. mag. 2, 4). Deest О 18 non1] ne ф id от. g 20 quam] quae J2 quaerit] non erit x, erat 22/23 quam profunditatem] qua profunditate S P Q, qua profunditatem T X 23 ioco в p, loco a L F a c d b Er. Lou, locum ф 24 ne] пес p, 25 exponere] pandere F 25/26 urgebar] urgebar uerbum pandere urgebar abs te ф (cf. mag. 2, 3) 27 uerbo] per uerba a b Er. Lou. p, uerba c ostenderet p (R1) 29 ego] ergo ф (S') aOF 30 uisibilia esse gNML G, uisibilia JAFp Weig. 34 gestus] gustus ф (S1) 33/34 eadem tamen gesta В 34 turn] J L F Er. Lou. p, tunci/iMNilacdb 35 significabimus acd 38 ego] ergo Sl T P J M L i. ras. Ra 39 dixisse В J 41 possimus a c d 43 locutio ipsam] QOF, locutio ipsa g P a L a c d, locutio istam Er. Lou. p, locutio ista b esse] est g (J1) A, et F 45 monstrare g (S') 47 possimus J ML, possemus J2
DE MAGISTRO VII, 20 179 primum diligentius considerandum discutiendumque susce- pimus. Qua disputatione declaratum est partim esse signa, 50 quae ab his signis, quae significarent, significari uicissim non possent, ut est hoc quadrisyllabum, cum “coniunctio” dici- mus, partim quae possent, ut cum dicimus “signum” etiam uerbum significamus, et cum dicimus “uerbum” etiam signum significamus; nam signum et uerbum et duo signa et duo 55 uerba sunt. In hoc autem genere, quo inuicem se significant, quaedam non tantum, quaedam tantum, quaedam uero etiam idem ualere monstratum est. Etenim hoc disyllabum, quod sonat cum dicimus “signum”, prorsus omnia, quibus quidque significatur, significat; non autem omnium signorum signum 60 est, cum dicimus “uerbum”, sed tantum eorum, quae articu- lata uoce proferuntur. Vnde manifestum est, quamuis et uer- bum signo et signum ueibo, id est et istae duae syllabae illis et illae istis significentur, plus tamen signum ualere quam uer- bum plura scilicet illis duabus syllabis quam istis significan- 65 tibus. Tantundem autem ualet generale uerbum et generale nomen. Docuit enim ratio omnes partes orationis etiam nomi- na esse, quod et pronomina his addi possunt et de omnibus dici potest, quod aliquid nominent et nulla earum sit, quae non uerbo adiuncto pronuntiatum possit implere. Sed cum tantun- v 29 70 dem ualeant nomen et uerbum, eo quod omnia, quae uerba sunt, sint etiam nomina, non tamen idem ualent. Alia quippe de causa uerba et alia nomina nuncupari satis probabiliter disputatum est; siquidem alterum horum ad auris uerbera- tionem, alterum ad animi commemorationem notandam esse 75 compertum uel ex hoc intellegi potest, quod in loquendo rec- tissime dicimus :“quod est huic rei nomen ?” rem memoriae mandare cupientes, “quod est autem huic rei uerbum ?” PL dicere non solemus. Quae uero non solum tantundem, sed 1207 etiam idem omnino significent et inter quae nihil praeter lit- 80 terarum distet sonum, nomen et ovo/xa inuenimus. Illud sane mihi elapsum erat in hoc genere, in quo inuicem se significant, «0/61 mag. 2, j ; 5, 12. 66 mag. 3, 6. 70 doctr. christ. 4, 20, 41 ; mag. 5, 12. 70 memoria] mag. 1, 2. 78 sqq. mag. 6, 18. Deest О usque 80 <et> 62 possent от. p (R1) partim usque dicimus от. ф 55 quo] quod V 8 se signa 9 F2 p.(cf. mag. 7, 20) 58 quidque] S2 v № L2 9 F edd., quique % (51) J M L\ от. N1 62 uerba est a L et istae et duae ф (S1), et duae istae edd. 64 istis] illis a b Er. Lou. 66 tantundem] ф, tantum a L 66 enim] ergo В 68 et1] ф 0 F, ut £ a c d b Er. 70 ualeat a c db Er. 73 auris] aeris b Lou. (in marg.) 74 notandum S T V R1 P 81 se signa significant 9 F2, se signa significent ф (cf. mag. 7, 20)
i8o DE MAGISTRO VII, 20-VIII, 22 nullum nos signum comperisse, quod non inter cetera, quae significat, se quoque significet. Haec quantum potui recorda- tus sum. Tu iam uideris, quem nihil puto in hoc sermone nisi 85 scientem certumque dixisse, utrum ista bene ordinateque digesserim. VIII 21. Aug. Satis tu quidem memoriter omnia quae uellem recoluisti, et, ut tibi fatear, multo euidentius mihi nunc uidentur ista distincta, quam cum ea inquirendo ac disserendo de nescio quibus latebris ambo erueremus. Sed 5 quonam tantis ambagibus tecum peruenire moliar, difficile dictu est hoc loco. Tu enim fortasse aut ludere nos et a seriis rebus auocare animum quasi quibusdam puerilibus quaesti- unculis arbitraris aut paruam uel mediocrem aliquam utilita- tem requirere aut, si magnum quiddam parturire istam dispu- 10 tationem suspicaris, iamiamque id scire siue saltern audire desideras. Ego autem credas uelim neque me uilia ludicra hoc V з< instituisse sermone, quamuis fortasse ludamus, idque ipsum tamen non puerili sensu aestimandum sit, neque parua bona uel mediocria cogitare. Et tamen, si dicam uitam esse quan- 15 dam beatam eandemque sempiternam, quo nos deo duce id est ipsa ueritate gradibus quibusdam infirmo gressui nostro accomodatis perduci cupiam, uereor, ne ridiculus uidear, qui non rerum ipsarum, quae significantur, sed signorum consi-M555 deratione tantam uiam ingredi coeperim. Dabis igitur ueniam, 20 si praeludo tecum non ludendi gratia, sed exercendi uires et mentis aciem, quibus regionis illius, ubi beata uita est, calorem ac lucem non modo sustinere, uerum et amare possimus. Ad. Perge potius ut coepisti; nam numquam ego con- temnenda putem, quae tu dicenda uel agenda putaueris. 25 22. Aug. Age iam ergo illam partem consideremus, cum signis non alia signa significantur, sed ea, quae significabilia VIII, 16 gradus] quant, anim. 33, 70; uera rei. 26, 49; gen. c. manicb. 1, 29, 43. 20/22 Wissenschaft als Vorbereitung zum letzten Ziel : ord. 1, 1, 2 ; 1, 8, 24; 1, 9, 30; 2, 5, 14; 2, 8, 25 ; 2, 11, 30; 2, 16, 44; 2, 18, 48; c. acad. 1, 2, 3 ; 2, 9, 22; beat. uit. 34; soliloq. 1, 13, 23 ; 2, 20, 34; lib. arb. 1, 1, 2. 21 in beatae uitae regionem : beat. uit. 1 25 sqq. FangschluB : c. acad. 3, 13, 29; ord. 2, 7, 22; quant, anim. 32, 65 ; lib. arb. 3,1,1; Cic., Hort.frgm. 55 M; Ps. Aug., dialect. 7 ; mag. 1, 2. 26 res = signum : quant, anim. 32, 65-67; in euang. lob. tract. 29, 4. 82 inter] intra a c d 83 significant ac db Er. Lou. VIII, 2 fateor T V В multum J T mihi от. ST 4 de от. S T P eruerimus J T Er. Lou. b, erueramus a c d 6 dictu S2 QGF edd., dictum X P Xf Я hoc от. R 10 suspicaris] suspiciaris ф (J1) 10 iam1 от. ф id от. x 14 mediocra x L1 N A F 15 beatissimam в 17 cupio £ a c d ne] me ф (.S’1) ridiculis В R1 18/19 consideratione signorum b Er. Lou. fjc 19 aggredi b Er. Lou. coeperimus a c d b 21 est uita т 22 et] etiam F p possumus фа 23 ego от. a c d 25 ergo iam P 26 significentur v
DE MAGISTRO VIII, 22 181 nominamus. Et primum die mihi, utrum homo homo sit. Ad. Nunc uero an ludas nescio. Aug. Quid ita ? 30 Ad. Quia quaerendum ex me censes, utrum homo aliud sit quam homo. Aug. Ita credo te illudi arbitrareris, si etiam quaererem, utrum prima huius nominis syllaba aliud sit quam “ho” et aliud secunda quam “mo”. 35 Ad. Ita omnino. Aug. At istae duae syllabae coniunctae ‘ ‘homo’ ’ est; an negabis? Ad. Quis neget ? Aug. Quaero ergo, num tu duae istae syllabae coniunctae sis. V 31 Ad. Nullo modo, sed uideo, quo tendas. 40 Aug. Dicito ergo, ne me contumeliosum putes. Ad. Concludi existimas, quod homo non sim. Aug. Quid ? tu non idem existimas, qui omnia superiora, ex quibus hoc confectum est, uera esse concedis ? Ad. Non tibi ego dicam, quid existimem, nisi prius abs te PL 45 audiero, cum quaereres, utrum homo homo sit, de duabus 1208 istis syllabis an de re ipsa quam significant, me interrogaueris. Aug. Tu potius responde, ex qua parte acceperis interroga- tionem meam ; nam si est ambigua, prius hoc cauere debuisti neque mihi respondere, antequam certus fieres, quonam modo 50 rogauerim. Ad. Quid enim me impediret haec ambiguitas, cum ego ad utrumque responderim ? homo enim prorsus homo est; nam et istae duae syllabae nihil aliud sunt quam istae duae sylla- bae, et id, quod significant, nihil aliud est quam id quod est. 55 Aug. Scite hoc quidem, sed cur hoc solum, quod dictum est homo, non etiam cetera, quae locuti sumus, ad utrumque accepisti ? Ad. Vnde enim conuincor, quod et cetera non sic acceperim? Aug. Vt alia omittam, earn ipsam primam rogationem meam, 60 si totam ex ea parte accepisses, qua syllabae sonant, nihil mihi respondisses ; possem tibi enim uideri etiam nihil interrogasse. 27 homo] Ps. Aug., dialect, i. 27 nominamus] uocamus в p., nouimus F homo sit homo x (</• ma£- 22) 28 ludas] laudas T N1, inludas me a (J1), illudas me J2 F 31 arbitrareris S2 G, arbitrates x G^1) P> arbitrator a, arbitrareret F, arbitrate O1, arbitraris t, arbitreris A 32 sit aliud £ quam homo S T F 35 at] an т N negabit P 39 putas ф (Sl) 40 sim] sum G 41 qui] quia p P A 43 abs] ex В 45 istis syllabis g F, syllabis istis cett. 46 acciperis ф (S1) 47 est] esset S2 47/48 respondere debuisti P 49 interrogauerim v (P2)MN 52 nihil usque syllabae2 am. S N1 53 significant] S2 v в edd., significat x (•£*) £ f7, significatur fortasse W'eig. 55 scito a (J1) p c d 59 interrogationem b Er. Lou. 60 si nihil a 01 enim tibi P A uidere bed interrogate x
182 DE MAGISTRO VIII, 22-23 Nunc uero cum tria uerba sonuerim, quorum unum in medio repetiui dicens, “utrum homo homo sit” primum et ultimum V32 uerbum non secundum ipsa signa, sed secundum ea, quae his 65 significantur, te accepisse uel hoc solo manifestum est, quod statim certus ac fidens rogationi respondendum putasti. Ad. Verum dicis. Aug. Cur ergo id tantum, quod in medio positum est, et se- cundum id, quod sonat, et secundum id, quod significat, te 70 accipere libuit ? Ad. Ecce iam totum ex ea tantum parte, qua significatur, accipio ; assentior enim tibi sermocinari nos omnino non posse, nisi auditis uerbis ad ea feratur animus, quorum ista sunt signa. Quare ostende nunc, quomodo ista ratiocinatione decep- 75 tus sim, qua me hominem non esse concluditur. Aug. Immo eadem rursus interrogabo, ut ipse inuenias, ubi lapsus sis. Ad. Bene facis. 23. Aug. Illud ergo, quod primo quaesieram, quia iam non 80 dedisti, non quaeram. Vide igitur diligentius, utrum syllaba “ho” nihil aliud sit quam “ho” et utrum “mo” nihil aliud sit quam “mo”. Ad. Hie prorsus nihil aliud uideo. Aug. Vide etiam, num istis duabus iunctis homo fiat. 85 Ad. Nequaquam hoc concesserim; placuit enim et recte pla- cuit signo dato id, quod significatur, adtendere et ex eius consi- p 554 deratione uel dare uel negare quod dicitur. Illae autem sepa- ratim enuntiatae syllabae, quia sine ulla significatione son- uerunt, hoc eas esse quod sonuerunt concessum est. 90 Aug. Placet igitur firmumque animo tenes non responden- dum esse interrogationibus, nisi ex his rebus, quae uerbis significantur. Ad. Non intellego, cur displiceat, si modo uerba sint. V 33 Aug. Vellem scire, quomodo illi resisteres, de quo iocantes 95 solemus audire, quod ex eius ore, cum quo disputabat, leonem processisse concluserit. Cum enim quaesisset, utrum ea, 87 sqq. quant, anim. 32, 66.67 '> Arist., berm. 4, 2. 94 sqq. quant, anim. 32, 65 ; Sen., epist. 48, 6. 62 sonuerint ф 66 ac] hac ф (S1) 68 Aug. от. J id от. pF 71 Ad] Aug. J tantum от. p 73 tefetatur h Er. Lou. sunt] sint b Er. Lou., от. a c 74 ostende] ostendi T p eosdem P rationatione t, ratione ф 76 sim] sum P, от. В quam V В 76 Aug.] Ad. J 78 Ad.] Aug. J facies ф 79 Aug.] Ad. J 81/82 mo (££r)] homo (bis) ф 83 Ad.] Aug. J 84 Aug.] от. S V, Ad. J istis] £ F edd., his ф в duobus J M p 85 Ad.] Aug. S J 88 et enuntiatae a c d 90 Aug.] Ad. S J placet A G. Igitur S 91 his] iis Lou. p, 93 Ad.] Aug. S J cur] qua В sint] a L fl Fb Er. Lou., sunt cett. a cd 94 Aug.] Ad. J iocanter a c db Er. Lou. 96 processisse] conclusisse ф (I1), exisse
DE MAGISTRO VIII, 23-24 183 quae loqueremur nostro ore procederent, atque ille non po- tuisset negare, quod facile fuit, egit cum homine, ut in loquen- do leonem nominaret. Hoc ubi factum est, ridicule insultare 100 coepit et premere, ut, quoniam quicquid loquimur ore nostro exire confessus erat et leonem se locutum esse nequibat abnuere, homo non malus tam inmanem bestiam uomuisse PL uideretur. 1209 Ad. Minime uero erat arduum scurrae huic resistere; 105 non enim concederem ore nostro exire quaecumque loquimur. Nam quae loquimur, ea significamus, non autem res, quae significatur, sed signum, quo significatur, loquentis ore pro- cedit, nisi cum ipsa signa significantur, quod genus paulo ante tractauimus. 110 24. Aug. Bene tu quidem hoc modo aduersus ilium esses paratus. Verum tamen mihi quid respondebis, utrum homo nomen sit, requirenti ? Ad. Quid nisi esse nomen ? Aug. Quid ? cum te uideo, num nomen uideo ? 115 Ad. Non. Aug. Visne igitur dicam quod sequitur ? Ad. Ne quaeso; nam mihi ipse renuntio me hominem non esse, qui nomen esse responderim, cum homo utrum nomen esset inquireres. Iam enim placuerat ex ea re, quae significare- 120 tur, aut assentiri aut negare quod dicitur. Aug. At mihi uidetur non te frustra in hanc responsionem v 34 decidisse ; nam uigilantiam tuam mentibus nostris indita ipsa lex rationis euicit. Nam si quaererem, quid esset homo, re- sponderes fortasse animal; si autem quaererem, quae pars 125 orationis esset homo, nullo modo posses recte respondere nisi nomen. Quam ob rem, cum homo et nomen et animal esse inueniatur, illud dicitur ex ea parte, qua signum est, hoc qua significatur. Qui ergo quaerit, utrum homo nomen sit, nihil 110 homo] quant, anim. 25, 47 ; beat. uit. 7; 9; soliloq. 1, 12, 21; ord. 2, 11, 31; ciu. dei 9, 13 ; Cic., acad. 2, 7, 21 ; fin. 5, 12, 34; Matt. Cap. 4, 349; Mar. Victorin., defin. 8 {gramm. VI, 188). 101 et от. acdb Er. Lou. 102 adnuere J N males ф (J1) 102/103 uidere- tur uomuisse edd. 104 Ad.] от. P 105 quaecumque] a d, quaeque /3, quae ф в F, quodcumque a b Er. Lou. p, quocumque c 106 quae res Lou. p 108 signa от. S T p ipsa] ipsa res J2 signantur x 0 110 Aug.] Ad. J es- ses] esse P 8 F1 113 Ad.] Aug. J 114 Aug.] Ad. /, от. F1 114 num] nunc P, num non b c 115 Ad.] Aug. J 116 Aug.] Ad. J 117 Ad.] Aug. J me от. b Er. hominem me a c d 119 inquireris x G^1) 12® assen- tire ф F 122inditam£ 123/124 responderis ф (J1) V R 123/125 respon- deres usque homo] от. В 125 recte posses ф 126/127 nomen esse et animal inueniatur acdb Er. 127/128 qua significatur] О a c d, qua significat H S (quia) T (quasi) pvaLe F (quam) 127 ex parte rei quam significat b Er. Lou. /1, fortasse quam significat aut quae significatur Weig.
184 DE MAGISTRO VIII, 24-IX, 25 ei aliud quam esse respondeam; satis enim significat ex ea i jo parte se uelle audire, qua signum est. Si autem quaerit, utrum animal sit, multo procliuius adnuam; quoniam si tacens et nomen et animal tantum quid esset homo requireret, placita ilia loquendi regula ad id, quod his duabus syllabis significatur, animus curreret neque quicquam responderetur nisi animal, 135 uel etiam tota definitio diceretur, id est animal rationale mortale ; an tibi non uidetur ? Ad. Prorsus uidetur. Sed cum esse nomen concesserimus, quomodo jillam conclusionem nimis contumeliosam euitabi- mus, qua nos homines non esse conficitur ? 140 Aug. Quomodo putas nisi docendo non ex ea parte illatam, qua interroganti assentiebamur ? Aut si ex ea parte illam se fatetur inferre nullo modo est formidanda. Quid enim metuam hominem, id est tres istas syllabas non esse me confiteri ? Ad. Nihil est uerius. Cur ergo animum offendit, cum dicitur : 14J "non es igitur homo”, cum secundum ilia concessa nihil uerius dici potuerit ? Aug. Quia non possum non putare ad id conclusionem referri, quod his duabus syllabis significatur, simulatque ista V 35 uerba sonuerint, ea scilicet regula, quae naturaliter plurimum /* 555 150 ualet, ut auditis signis ad res significatas feratur intentio. Ad. Accipio quod dicis. IX 25. Aug. Proinde intellegas uolo res, quae significantur, pluris quam signa esse pendendas. Quicquid enim propter aliud est, uilius sit necesse est, quam id propter quod est, nisi tu aliud existimas. 5 Ad. Videtur mihi non temere hie esse assentiendum; nam cum dicimus caenum, longe hoc nomen arbitror rei quam PL 1210 135 Arist., top. Z 143 b, 7; cf. 1. no. 147/150 Ps. Aug., dialect. 7. IX, 3 sqq. Arist., Ethic. Nic. I, 7, 1097 a 30; anal. post. 1, 2, 15 ; Plot. 5, 1, 1; Cic., fin. 3, n, 39 (Iambi.,protr. 7 [42, 25 sq.J); quant, anim. 27, 55 ; mus. 1, 6, 12 ; soliloq. 1, 11, 19. 5 sqq. caenum ... caelum] Arist., Soph. el. 165 a, 6-8; rhetor. 1405 b, 6-8 ; Ps. Aug., dialect. 7 ; Stob., Flor. 3, 17, 6 ; Tert., sped. 25, 5 ; Hier., adu. Rufin. 3, 12; uir. ill. 66, J (cf. Otto, Die Spricbworter der Romer, p. 61). 130 quaeritur £ 132 placita] a О 0 F edd., placito ф L 133 illi ac db Er. Lou. his от. 8 edd. 137 Ad.] Aug. N 138/139 euitauimus 8 F 139 con- ficitur £ в edd., conuincitur ф, confitetur F 140 Aug.] Ad. S 141 adsentieba- mus <f> (J1) 142 fateatur b Er. Lou. est formidanda] esse formidandam (formidanda id) a c d b Er. Lou. 144 Ad.] Aug. J uerius. Aug. Cur P 8 F ergo] ego H J offendit animum в 145 est x J 147 Aug.] от. P J, D. F possumus J2 IFeig. 148 quod] quid c d ista] ita Er. Lou. 149 sonuerit H V1 151 Ad.] M. F IX, 1 Aug. от. F proinde] iam ergo /3 в edd. 2 plures НТВ1 a, plurasS1 perpendendas 9 3 est necesse p 5 temere] timere S1 T 0 longe hoc ow. ф
DE MAGISTRO IX, 25-26 185 significat antecellere. Quod enim nos offendit audientes non ad ipsius uerbi pertinet sonum ; caenum enim nomen mutata una littera caelum est. Inter ilia uero, quae his nominibus signifi- 10 cantur, quantum distet uidemus. Quamobrem nequaquam huic signo tribuerim, quod in re, quam significat, odimus, et prop- terea hoc illi iure antepono ; libentius enim hoc audimus, quam ullo sensu illud attingimus. Aug. Vigilantissime omnino. Itaque falsum est omnes res plu- 15 ris quam earum signa esse pendendas. Ad. Ita uidetur. Aug. Die ergo mihi, quid arbitraris eos secutos esse, qui huic rei tam foedae atque aspernabili nomen indiderunt, uel utrum eos probes an improbes ? 20 Ad. Ego uero illos nec probare nec improbare audeo nec quid fuerint secuti scio. Aug. Potesne saltern scire, quid tu sequaris, cum hoc nomen enuntias ? Ad. Hoc plane possum ; nam significare uolo, ut eum, cum V 36 25 quo loquor, doceam uel admoneam de re ilia, quod eum doceri uel admoneri oportere arbitror. Aug. Quid ? ipsum docere aut admonere siue doceri aut admoneri, quod uel tu exhibes commode per hoc nomen uel exhibetur tibi, nonne carius quam ipsum nomen habendum 30 est ? Ad. Concedo ipsam scientiam, quae per hoc signum euenit eidem signo esse anteponendam, sed non ideo etiam rem ipsam puto. 26, Aug. In ilia igitur sententia nostra, quamquam sit 35 falsum res omnes signis suis praeponi oportere, non tamen falsum est omne, quod propter aliud est, uilius esse quam id, propter quod est. Cognitio quippe caeni, propter quam hoc nomen est institutum, pluris habenda est ipso nomine, quod eidem caeno praeponendum esse comperimus. Non enim ob 4° aliud ista cognitio signo de quo agimus antelata est, nisi quia illud propter hanc, non haec propter illud esse conuincitur. 17 фиая-Фсаес: mus, 3, 2, 3 ; 6, 13, 41; Plato, Krat. 385 d/e; Theait. 163 b ; Sext. Emp., Pyrrh. bypath. II, 214; Math. VIII (Log. II), 134; Math. I, 145 ; Pyrrh. bypath. II, 256. 38 institutum] quant, anim. 33, 72. * 27 7 enim ф (S1), etenim S2 non] nam ф (5”1) 9 nominibus] omnibus H1 a b 12 hoc] haec acd audiuimus ф 13 illo В F1, uillo V 14 Aug. am. N 14/16 plures H V В a 17 Aug. от. 51 18 aspemabile ф О1 20 Ad.] Aug. S1 audeo] ф ff F edd., audeam a 22 Aug.] от. 51 J, Ad. N 24 Ad.] от. P, Aug. N 25 loquar x G 26 oporteri H S1 В 27 Aug.] Ad. N 27 monere p v 31 Ad.] Aug. N 32 ipsam] ipsius rei a F 36 quod propter c d 37 caeni] caeli a 39 eidem] в F edd., eodem cett. 4 XXIX
i86 DE MAGISTRO IX, 26-27 Nam ita cum quidam uorator uentrisque, ut ab apostolo dici- tur, cultor diceret ideo se uiuere, ut uesceretur, non tulit qui audiebat frugi homo et “quanto” inquit “melius ideo uescere- 45 ris, ut uiueres”. Vterque tamen ex eadem ista regula locutus est; nam neque alia de causa ille displicuit, nisi quod uitam suam tam parui penderet, ut earn duceret gutturis uoluptate uiliorem dicendo se propter epulas uiuere, neque hie ob aliud iure laudatur, nisi quod in his duobus, quid propter quid fieret, 50 hoc est, quid cui subiectum esset intellegens cibandum potius ut uiuamus, quam uiuendum ut cibemur admonuit. Similiter et tu fortasse et quilibet hominum non imperite res aesti- mantium dicenti cuipiam loquaci amatorique uerborum “ideo V 37 doceo, ut loquar” responderetis “homo, cur non potius ideo 55 loqueris, ut doceas ?” Quod si haec uera sunt, sicuti esse co- gnosces, uides profecto, quanto uerba minoris habenda sint quam id propter quod utimur uerbis, cum ipse usus uerborum iam sit uerbis anteponendus ; uerba enim sunt, ut his utamur ; utimur autem his ad docendum. Quanto est igitur melius 60 docere quam loqui, tanto melior quam uerba locutio. Multof /*556 ergo melior doctrina quam uerba. Sed cupio audire, quid PL forte contradicendum putes. 1211 27. Ad. Assentior quidem meliorem quam uerba esse doc- trinam, sed utrum aduersus istam regulam, qua dicitur omne, 65 quod propter aliud est, inferius esse quam id propter quod est, nihil sit quod obici possit, ignoro. Aug. Alias hoc oportunius diligentiusque tractabimus. Nunc illud, quod concedis, satis est ad id, quod conficere studeo. Das enim cognitionem rerum quam signa rerum esse cariorem. 70 Quamobrem cognitio rerum, quae significantur, cognitioni signorum anteferenda est; an tibi non uidetur ? Ad. Num ego cognitionem rerum cognitioni signorum ac non IX, 42/43 Rom. 16, 18 ; Phil. 3, 19. 43 Stob., Flor. 6, 41 ; 3,18, 37 ; Diog. Laert. 2, 34; Plut., mor. 21 E; Athenaeus 4, 48 ; Ps. Cicero, PJiet. ad Her. 4, 28, 39 ; Quint., lust. 9, 3, 85 ; Gellius 19, 2, 7. 42 uorator qui b Er. Lou. -que от. S F b Er. Lou. 46 uterque tamen] quod utique Op 47 penderit f uoluptatem Ped 48 hie] id a b Er. 49 his] iis Lou. p 51 ut uiuamus от. ф (S1) uiuendum ut uiuamus ut cib. ф 54 loquaris f F2, loqueris F1, loquereris J G responderes /3 56 quanta 8 58 sunt от. S T pN 60 igitur] ergo edd. melior est edd. 61 ergo] enim В M N 63 Ad.] от. В1 Q1, Aug. N 67 Aug.] от. Q1, Ad. N 68 sat £ 69 cognitioni a e 70 quae] a. GF Er. Lou. p, qua ф V R v fl A quae signifi- cantur от. В 72 Ad.] Aug. J ergo ф (S1) cognitionem] cogitationem ф В rerum] p, signorum codd. edd. cognitioni] cognitione Er. Lou. p signorum] p, rerum codd. edd.
DE MAGISTRO IX, 27-28 187 signis ipsis praestantiorem esse concessi ? Quare uereor, ut hie tibi assentiar. Quid ? si enim, ut caenum nomen melius est 75 ea re quam significat, ita et huius nominis cognitio cognitioni quoque illius rei est anteponenda, quamuis ea cognitione sit ipsum nomen inferius ? Quattuor quippe sunt: nomen et res, cognitio nominis et cognitio rei. Sicut ergo primum secundo, cur non et tertium quarto antecellat ? Sed non antecellat, 80 num etiam subiciendum est ? 28. Aug. Mire omnino te uideo et tenuisse, quid concesseris V 38 et explicasse, quid senseris. Sed ut opinor intellegis hoc trisyllabum nomen, quod sonat cum dicimus "uitium”, melius esse quam id quod significat, cum ipsius cognitio nomi- 85 nis multo sit inferior cognitione uitiorum. Licet itaque con- stituas etiam ista quattuor atque consideres nomen et rem, cognitionem nominis et cognitionem rei, primum secundo iure praeponimus. Hoc enim nomen positum in carmine, cum ait Persius “sed stupet hie uitio”, non modo nihil uitii fecit in 90 uersu, sed non nihil etiam omati dedit, cum tamen res ipsa quae significatur hoc nomine, in quocumque inest, cogit esse uitiosum. At non ita et tertium quarto, sed quartum tertio uidemus excellere. Huius enim cognitio nominis uilis est prae cognitione uitiorum. 95 Ad. Etiamne cum ista cognitio miseriores facit, censes esse praeferendam ? Nam idem Persius omnibus poenis, quas tyrannorum uel crudelitas excogitauit uel cupiditas pendit, hanc unam anteponit, qua cruciantur homines, qui uitia, quae uitare non possunt, coguntur agnoscere. 100 Aug. Potes hoc modo cognitioni huius nominis ipsam quoque uirtutum cognitionem negare praeferendam, quia uirtutem uidere nec tenere supplicium est, quo idem ille satiricus tyranni ut puniantur optauit. Ad. Deus hanc auertat amentiam. Iam enim intellego non 89 Pers., Sat. 3, 32. 89/90 Terentius, Andria 365. 96 Pers., Sat. 3, 35. 102/103 Pers., Sat. 3, 35. 98/99 paranomasie (uitia-uitare) : catech. rud. 9, 13 ; Cic., rep. 2, 5, 10; off. 1, 6, 18. 104 auertat amentiam] soliloq. 2, 19, 33 ; quant, anim. 27, 53. 76 et от. в nominis от. H p 77 nomen ipsum 0 79 antecellat1] antecellit R2 P J M ft F, praecellit т N non2] cum non v N, si non R2 F, ut non A p, non a c d b Er., ne coni. W'eig. 81 Aug.] Ad. 2V 82 et usque senseris от. 8 F 86 uitiorum Ad. Licet В 87 et от. a 88 postitum nomen edd. 90 omatui в, ornatus F2 91 cogat p 95 Ad. от. В 96 praeferenda H c Persius qui b, ipse qui a c d suis poenis a c d 98 anteponi a c 99 quae] qui p T 102 quo] quod ф h 103 puniatur ф 104 deus от. ф (S1) uertat H F, euertat J1 amentiam] insaniam в
i88 DE MAGISTRO IX, 28-X, 30 105 ipsas cognitiones, quibus animum imbuit optima omnium disciplina, esse culpandas, sed eos omnium miserrimos iudi- candos, sicut et Persium iudicasse arbitror, qui tali morbo affecti sunt, cui nec tanta medicina subueniat. Aug. Bene intellegis ; sed quoquo modo se habeat Persiana no sententia, quid ad nos ? Non enim horum auctoritati subiecti sumus in talibus rebus. Deinde si qua cognitio cui cognitioni praeferanda sit, non hie facile est explicare. Satis habeo, quod V 39 effectum est cognitionem rerum, quae significantur, etsi non cognitione signorum ipsis tamen signis esse potiorem. PL 115 Quare iam illud magis magisque discutiamus, quale sit genus 121г rerum, quas sine signis monstrari posse dicebamus per se ipsas, ut loqui, ambulare, sedere, iacere atque huius modi cetera. Ad. Iam recolo, quid dicas. X 29» Aug. Omniane tibi uidentur, quae interrogati mox agere possumus, sine signo posse monstrari, an aliquid /*557 excipis ? Ad. Ego uero etiam atque etiam genus hoc totum conside- 5 rans nihil adhuc inuenio, quod sine signo ualeat doceri, nisi forte locutionem, et si forte id ipsum quispiam quaerat, quid sit docere. Video enim me quicquid post eius interrogationem fecero, ut discat, ab ea ipsa re non discere quam sibi demon- strari cupit; nam si me cessantem, ut dictum est, uel aliud 10 agentem roget quispiam, quid sit ambulare, et ego statim ambulando eum quod rogauit sine signo coner docere, unde cauebo, ne id tantum putet esse ambulare quantum ego am- bulauero ? Quod si putauerit, decipietur; quisquis enim plus minusue quam ego ambulauerit, hunc ille ambulasse non ar- 15 bitrabitur. Et quod de hoc uno uerbo dixi, transit in omnia, quae sine signo monstrari posse consenseram, praeter duo ilia, quae excepimus. 30. Aug. Accipio quidem istuc; sed nonne tibi uidetur aliud esse loqui, aliud docere ? 112/114 mag. 9, 27. 117/118 loqui etc.} quant, anim. 27,52. 117/119 mag. 3, 6. X, 2 sqq. mag. 3, 6. 106 culpandas] accusandas a c d b Er. Lou. 109 quo modo a V N 0 110 auctoritate ф (S1) V R subiecti от. 8 111 cui от. v a 0 113 signorum rerum J1 T, rerumque S2 114 cognitioni O1 F 116 monstrare ф (J1) /> X, 3 excipias b Er. 6 aliud Д 6 forte1 от. g F forte2 от. V £ a c d b Er. Lou. 7 me] eum Er. Lou. /x 8 re ipsa /3 discere J T V R b Er. Lou. ц, discedere cett. 8/9 demonstrate ф • cessante a 10 agente a 11 unde] unum a 12 ne от. ф 16 de от. ф 18 istuc V v, istud R ф £ 0 F, ista В
DE MAGISTRO X, 30-31 189 20 Ad. Videtur sane ; nam si esset idem, non doceret quisquam V 40 nisi loquens. Cum uero et aliis signis praeter uerba multa doceamus, quis de ista differentia dubitauerit ? Aug. Quid ? docere et significare nihilne inter se an aliquid differunt ? 2j Ad. Idem puto esse. Aug. Nonne recte dicit, qui dicit ideo nos significare, ut do- ceamus ? Ad. Recte prorsus. Aug. Quid ? si dicat alius ideo nos docere, ut significemus, 30 nonne facile superiore sententia refelletur ? Ad. Ita est. Aug. Si ergo significamus, ut doceamus, non docemus, ut significemus, aliud est docere aliud significare. Ad. Verum dicis nec recte idem esse utrumque respondi. 35 Aug. Nunc illud responde, utrum qui docet, quid sit docere, significando id agat an aliter. Ad. Non uideo, quomodo aliter possit. Aug. Falsum igitur paulo ante dixisti doceri rem posse sine signis, cum quaeritur, quid sit ipsum docere, quando ne hoc 40 quidem uidemus sine significatione agi posse, cum aliud esse significare aliud docere concesseris. Si enim diuersa sunt, sicut apparet, neque hoc nisi per illud ostenditur, non per se utique ostenditur, sicut tibi uisum erat. Quam ob rem nihil adhuc inuentum est, quod monstrari per se ipsum queat praeter 45 locutionem, quae inter alia se quoque significat; quae tamen cum etiam ipsa signum sit, nondum prorsus extat, quod sine signis doceri posse uideatur. Ad. Nihil habeo, cur non assentiar. 31» Aug. Confectum est igitur et nihil sine signis doceri et 50 cognitionem ipsam signis, quibus cognoscimus cariorem nobis V 41 esse oportere, quamuis non omnia, quae significantur, possint suis signis esse potiora. Ad. Ita uidetur. 23/24 lib. arb. i, 4, 9 : “inter hanc et metum nihilne interesse an aliquid putas ?”. Deest В ab 51 <possint> 22 quid x (R1) 2® docere et] doceret 8 -ne от. x inter se] interest b Er. Lou. ц an от. r 24 differuntur ф (У1) 34 id uerum dicis x idem] J2 т F Er. Lou. (I, id cett. 36 significare significando a agit </> О 38 falsum est Er. Lou. ft igitur quod Er. Lou. p cum] deum R2 £ (O3) 39 sit от. ф (R1 S1) 40 uidimus a SI significatur ф В2
190 DE MAGISTRO X, 31-32 Aug. Quanto tandem circuitu res tantilla peracta sit, me- ss ministine quaeso ? Nam ex quo inter nos uerba iaculamur, pl quod tam diu fecimus, haec tria ut inuenirentur laboratum 1215 est: utrum nihil sine signis possit doceri et utrum sint quae- dam signa rebus, quas significant, praeferenda, et utrum melior quam signa sit rerum ipsa cognitio. Sed quartum est, quod 60 breuiter abs te uellem cognoscere, utrumnam ista inuenta sic putes, ut iam de his dubitare non possis. Ad. Vellem quidem tantis ambagibus atque anfractibus esset ad certa peruentum. Sed et ista rogatio tua nescio quo- modo me sollicitat et ab assensione deterret — uideris enim 6j mihi non hoc de me fuisse quaesiturus, nisi haberes quod ? 558 contradiceres — et ipsa rerum implicatio totum me inspicere ac securum respondere non sinit uerentem, ne quid in tantis inuolucris lateat, quod acies mentis meae lustrare non possit. Aug. Dubitationem tuam non inuitus accipio; significat 70 enim animum minime temerarium, quae custodia tranquilli- tatis est maxima. Nam difiicillimum omnino est non perturbari, cum ea, quae prona et procliua adprobatione tenebamus, contrariis disputationibus labefactantur et quasi extorquen- tur e manibus. Quare, ut aequum est, bene consideratis per- 75 spectisque rationibus cedere, ita incognita pro cognitis habere periculosum; metus est enim ne, cum saepe subruuntur, quae firmissime statura et mansura praesumimus, in tantum odium uel timorem rationis incidamus, ut ne ipsi quidem V 42 perspicuae ueritati tides habenda uideatur. 80 32» Sed age nunc expeditius retractemus, utrum recte ista dubitanda putaueris ; nam quaero abs te, si quisquam ignarus deceptionis auium, quae calamis et uisco affectatur, obuiam 54 et 62 circuitu, ambagibus, anfractibus] soliloq., z, 14, 25 ; quant, anim. 31, 63 ; ciu. dei 7, 23 ; conf. 6, 6, 9 ; Cic., diu. 2, 62, 127. 73/74 extorquentur e manibus] c. acad. 3, 5, 11; Cic., Cluent. 52. 75 incognita pro cognitis] trin. 9, 1, 1; anim. 4, 7, 11 ; Cic., off. 1, 6, 18. Deest В 54 res tantilla и /? 0 F, restant ilia a, res tanta ilia ф R, restantia ilia V peracta] parata a c d 54/55 meministi Ad. neque so Aug. Nam V, meministine. Ad. qugso Aug. Nam. G1 61 dubitare de his a his ista R1 non от. ф в V 63 esset] esse b Er. Lou., от, J1 64 assensione] sentione ф (S1) V 65 hoc] haec edd. 66 ipsarum a F 68 illustrate L1 F 71 est omnino 0 72 prona et procliua adprobatione] prona et procliua probatione %, quasi certa prona et procliua approbatione G, quasi certa approbatione A adprobatione] ad- probationem J2 PF1 74 e от. a 75 cedere] credere T 76 subruerentur ф (S1), subruantur S2 79 habenda] adhibenda т 80 expeditus ф 81 dis- putanda S1, disputata J1 82 affectatur] affectantur N G, effectatur ф V R v, efficitur coni. W'eig.
DE MAGISTRO X, 32 191 fieret aucupi armis quidem suis instructo non tamen aucupanti, sed iter agenti, quo uiso premeret gradum secumque, ut fit, 85 admirans cogitaret et quaereret, quidnam sibi hominis ille uellet ornatus, auceps autem cum in se uideret adtentum osten- tandi se studio cannas expediret et prope animaduersam aliquam auiculam fistula et accipitre figeret, subigeret et cape- ret, nonne ilium spectatorem suum doceret nullo significatu, 90 sed re ipsa quod ille scire cupiebat ? Ad. Metuo, ne quid hie tale sit, quale de illo dixi, qui quaerit, quid sit ambulare ; neque enim uideo et hie totum illud aucu- pium esse monstratum. Aug. Facile est hac cura te exuere ; addo enim, si ille intelle- 95 gens esset, ut ex hoc quod uidit totum illud genus artis agnos- ceret; satis est namque ad rem et de quibusdam rebus tametsi non omnibus et quosdam homines doceri posse sine signo. Ad. Hoc etiam ego possum illi addere : si enim sit bene intel- legens, paucis passibus ambulatione monstrata totum quid 100 sit ambulare cognoscet. Aug. Facias per me licet nec tantum nihil resist©, uerum eti- am faueo; uides enim ab utroque nostrum id efiici, ut quae- V 43 dam quidam doceri sine signis queant falsumque illud sit, quod nobis paulo ante uidebatur nihil esse omnino, quod sine 105 signis possit ostendi. Iam enim ex his non unum aliquid aut alterum, sed milia rerum animo occurrunt, quae nullo signo dato per se ipsa monstrentur. Quid enim dubitemus oro te ? Nam ut hominum omittam innumerabilia spectacula in om- PL nibus theatris sine signo ipsis rebus exhibentium solem certe 12x4 83 aucupium : soliloq. i, 14, 24; quant, anim. 21, 36 ; util. cred. x, 2. 84 gradum premere] Verg., Aen. 6, 197; Vai. FI. 2, 454. 91/92 mag. 10, 29. 94 cura exuere] Stat., silu. 4, 4, 28 ; Mart. 10, 30, 3. 101/102 resisto ... faueo] gen. ad lift. 7, 28,42 ; c. acad. 3,15, 34. 108 sqq. mag. 3, 5. 109/110 solem lucemque] Iambi., protr. 40, 12. Deest В 84 quo uiso premeret и fl в ц, quo uisu premeret a, quo uis oppremeret V R, quo uis opprimeret ф F a c d b Er. gradu a 80 ornatus] conatus 0 80/87 ostendi R1, ostendendi ф V, ostentanti X 88 subigeret] Lou. p., et subiret R, subiret cett. 89 exspectatorem T M /?, exspectatore J 94 est от. ф hac cura te] accurate ф F1 exuere] et uere j2 94/96 ille ita intellegens Lou. p 95/90 cognosceret ф 96 satis est namque] satis est namque addet R, satis est namque ad V, satis est namque ad rem F edd. 97 docere b Er. Lou. 98 sit tibi bene ф V R 100 cognoscet g G F, cognoscit ф V R v A 101 facies ф (Jf1) V R v 102 nostro ф effici] fieri a c d 103 quidam (cf. 97)] в F Lou. n, om. g, quidem ф V Rv a c d b Er. 100 occurrerunt ф 107 mons- trantur v, monstrarentur ф
192 DE MAGISTRO X, 32-33 no istum lucemque haec omnia perfundentem atque uestientem, lunam et cetera sidera, terras et maria quaeque in his innu- merabiliter gignuntur, nonne per se ipsa exhibet atque osten- dit deus et natura cernentibus ? 33. Quid ? quod si diligentius consideremus, fortasse nihil 115 inuenies, quod per sua signa discatur. Cum enim mihi signum datur, si nescientem me inuenerit, cuius rei signum sit, docere me nihil potest, si uero scientem, quid disco per signum ? Non enim mihi rem, quam significat, ostendit uerbum, cum lego “et sarabarae eorum non sunt commutatae”. Nam si 120 quaedam capitum tegmina nuncupantur hoc nomine, num/*559 ego hoc audit© aut quid sit caput aut quid sint tegmina didici ? Ante ista noueram neque cum appellarentur ab aliis, sed cum a me uiderentur, eorum est mihi facta notitia. Etenim cum primum istae duae syllabae, cum dicimus “caput”, 125 aures meas impulerunt, tam nesciui quid significarent, quam cum primo audirem legeremue sarabaras. Sed cum saepe diceretur “caput”, notans atque animaduertens, quando diceretur, repperi uocabulum esse rei, quae mihi iam erat uidendo notissima. Quod priusquam repperissem, tantum 130 mihi sonus erat hoc uerbum ; signum uero esse didici, quando V 44 cuius rei signum esset inueni, quam quidem ut dixi non signi- ficatu, sed aspectu didiceram. Ita magis signum re cognita quam signo dato ipsa res discitur. X, 119 Dan. 3, 94. 110 luccm ... perfundentem] beat. uit. 3 ; enarr. in ps. 99, 5 ; Lucr. 2, 147; Cic., Ar at. 60 ; Verg., Aen. 6, 640. Ill luna et cetera sidera] Cic., diu. 2, 45, 94; Plin., nat. 2, 9, 41; Sen., Med. 750. 113 deus et natura] Iambi., protr. 9, 51. 114 sqq. SchluBteil im Diatribenstil wie c. acad. 3, 4, 10 ; beat. uit. 29; ord. 2, 7, 24; quant, anim. 32, 68; lib. arb. 3, 4, n. 115/117 util. cred. 13, 28. 119 sarabarae] G.N. Knauer, Glotta j8, 1954, p. 100 sq. 125 cum saepe etc.] conf. 1, 8, 13 ; 1, 14, 23 ; Sext. Emp., Math. VII, 85 ; cf. Pyrrh. hypoth. II, 125. Deest В 110 perfundentem] perlustrantem a b Er. Lou. Ill et2 от. в 114 quid от. в b Er. Lou. p, quic T quid quod] quicquid J1 H (cf. Mor. Manich. 2, 42 ; Cic., acad. 2, 26 : quid quod ...) 115 signum mihi ф V R v a c d b 110 sit от. ф V R 117 si uero] siue ф 118 ostendis acd 119 saraballae b Er. Lou. p immutatae a edd. 120 capitum] pedum 0 121 hoc audito] hoc от. £ sit caput] sint pedes в 122 appellentur ft a b c 123 est от. a 125 tam] tamen ф a significant £ 120 saraballas b Er. Lou. p 127 diceretur caput] dicerent caput a c d b Er. Lou., diceretur pedes A, dicerentur pedes G 128 dicerentur в, dicerentacd repperii И R T 132 ita] itaque Pedd. signum от ф V R1 dicitur ф V R ducitur 8
DE MAGISTRO X, 34-35 193 34. Quod ut apertius intellegas, finge nos nunc primum 135 audire quod dicitur “caput”, et nescientes, utrum uox ista sit tantummodo sonans an aliquid etiam significans, quaerere, quid sit caput — memento nos non rei, quae significatur, sed ipsius signi uelle habere notitiam, qua caremus profecto, quamdiu cuius signum est ignoramus ; si ergo ita quaerentibus 140 res ipsa digito demonstratur, hac conspecta discimus signum, quod audieramus tantum, nondum noueramus. In quo tamen signo cum duo sint, sonus et significatio, sonum certe non per signum percipimus, sed eo ipso aure pulsata, significationem autem re, quae significatur, aspecta. Nam ilia intentio digiti 145 significare nihil aliud potest quam illud, in quod intenditur digitus ; intentus est autem non in signum, sed in membrum, PL quod caput uocatur. Itaque per illam neque rem possum 1215 nosse, quam noueram neque signum, in quod intentus digitus non est. Sed de intentione digiti non nimis euro, quia ipsius 150 demonstrationis signum mihi uidetur potius quam rerum ali- quarum, quae demonstrantur, sicut aduerbium, quod “ecce” dicimus ; nam et cum hoc aduerbio digitum solemus intendere, ne unum demonstrandi signum non sit satis. Et id maxime tibi nitor persuadere si potero, per ea signa, quae uerba appel- V 45 155 lantur, nos nihil discere ; potius enim ut dixi uim uerbi, id est significationem, quae latet in sono, re ipsa, quae significatur, cognita discimus, quam illam tali significatione percipimus. 35. Et quod dixi de capite, hoc etiam de tegminibus deque aliis rebus innumerabilibus dixerim ; quas tamen cum iam 160 nouerim, sarabaras illas adhuc usque non noui; quas mihi si gestu quispiam significauerit aut pinxerit aut aliquid, cui similes sunt, ostenderit, ne dicam non me docuerit, quod facile obtinerem, si paulo amplius loqui uellem, sed dico id quod proximum est, non uerbis docuerit. Quod si eis forte conspectis 139 mag. 3, 5. 141/142 in signo ... duo] dialect. 5 ; Arist., rhet. 1405 b, 6-8. 143 aure pulsata] Claud., b. Goth. 625. 161 ecce] Prise., gramm. II, 594 ; III, 21; Asper, gramm. VIII, 53. Deest В 134 intellegeres 8 primum nunc edd. 139 si ergo ita quaerentibus] ita si quaerentibus в 140 demonstraretur F, demonstretur в ц dicimus ф (S1) V R 143 percipimus S2 M N Lou. ft, percepimus cett. 144 re] rei N /3 quae] qua ф V R v 145 in quod] S2 P f A, quo V R, in quo т G, от. ф (J1) 14(1 autem est N /3, est от. ф (J1) in от. ф 148 in quod] in quo /3 149 quia et a c d, et quia Er. 153 satius ф (J1) V R a 153/154 tibi maxime a e d b 155 enim от. ф V R1 157 dicimus 8, diximus c d 158 etiam от. ф, etiam hoc N ilia a c d 160 saraballas b (in marg.) Er. Lou. ft quas] в F edd., quae ф V R v g 102 ostenderint ф (J1) V R ne] non e Lou. ft 103 sed dico id] S2 v £ в F edd., dico от. ф V R, sed dicam id J2
194 DE MAGISTRO X, 35-XI, 37 165 cum simul adero me admonuerit dicens : “ecce sarabarae”, discam rem, quam nesciebam non per uerba, quae dicta sunt, sed per eius aspectum, per quem factum est, ut etiam nomen illud, quid ualeret, nossem ac tenerem. Non enim, cum rem ipsam didici, uerbis alienis credidi, sed oculus meis ; illis tamen 170 fortasse ut adtenderem credidi, id est ut aspectu quaererem, quid uiderem. XI 36. Hactenus uerba ualuerunt, quibus ut plurimum tri- buam, admonent tantum, ut quaeramus res, non exhibent, ut norimus. Is me autem aliquid docet, qui uel oculis uel ulli corporis sensui uel ipsi etiam menti praebet ea, quae cognos- 5 cere uolo. Verbis igitur nisi uerba non discimus, immo soni- м 560 turn strepitumque uerborum; nam si ea, quae signa non sunt, uerba esse non possunt, quamuis iam auditum uerbum nescio tamen uerbum esse, donee quid significet sciam. Rebus ergo cognitis uerborum quoque cognitio perficitur ; uerbis uero 10 auditis nec uerba discuntur; non enim ea uerba, quae nouimus, discimus aut quae non nouimus didicisse nos possumus confi- V 46 teri, nisi eorum significatione percepta, quae non auditione uocum emissarum, sed rerum significatarum cognitione con- tingit. Verissima quippe ratio est et uerissime dicitur, cum 15 uerba proferuntur, aut scire nos quid significent aut nescire ; si scimus commemorari potius quam discere, si autem nescimus nec commemorari quidem, sed fortasse ad quaerendum admo- neri. 37. Quod si dixeris tegmina quidem ilia capitum, quorum 20 nomen sono tantum tenemus, non nos posse nisi uisa cognos- ces neque nomen ipsum plenius nisi ipsis cognitis nosse, quod tamen de ipsis pueris accepimus, ut regem ac flammas fide XI, 22/23 cf. Dan. 3, 19. XI, 14/18 Sext. Emp., Pyrrh. hypoth. Ill, 267 sq.; Math. I, 37 sq.; Plato, Men. 80 e; 81 a-e; Krai. 388 b; soph. 262 a. Deest В 165 sarabara a b, sarabaras 0, saraballas p, saraballa b (in marg.) Er. Lou. 166 nesciebam] non sciebam a F per от. c d 167 ut om. 8 168 quid] quod ф (J1) a c d tenerim ф (S1) V R 170 adtenderim ф V R 170/171 credidi usque uiderem от. ф 171 uiderim V R XI, 1 uerba от. т 2 monent £ 3 nouerimus Lou. p 4 etiam ipsi N O1 F 7 uerbum от. ф 8 quid] quod ф (S1) 11 nos] non ф / R X a L1 О2 в F 13/14 contigit ф F1 16 cum memorari V P 17 nec] ne в p (sed cf. c. Farm. 3, 11 ; bapt. 1, 11; 3, 19 ; mag. 3, I. 37 L О edd.) commemorari] memorari S, commemoriari V 19 capitum от. в 20 sonum a uisu b Er. Lou. 21 ipsis] illis H X A F, illis ipsis G
DE MAGISTRO XI, 37-38 195 ac religione superauerint, quas laudes deo cecinerint, quos honores ab ipso etiam inimico meruerint, num aliter haec nisi 25 per uerba didicimus ? Respondebo cuncta, quae illis uerbis significata sunt in nostra notitia iam fuisse. Nam quid sint PL tres pueri, quid fornax, quid ignis, quid rex, quid denique 1216 illaesi ab igne ceteraque omnia iam tenebam, quae uerba ilia significant. Ananias uero et Azarias et Misahel tam mihi 30 ignoti sunt quam illae sarabarae, nec ad eos cognoscendos haec me nomina quicquam adiuuerunt aut adiuuare iam potuerunt. Haec autem omnia, quae in ilia leguntur historia ita illo tem- pore facta esse, ut conscripta sunt, credere me potius quam scire confiteor. Neque istam differentiam idem ipsi, quibus 35 credimus, nescierunt; ait enim propheta: “Nisi credideritis, non intellegetis”, quod non dixisset prof ecto, si nihil distare iudicasset. Quod ergo intellego, id etiam credo ; at non omne, V 47 quod credo, etiam intellego. Omne autem, quod intellego, scio; non omne, quod credo, scio. Nec ideo nescio, quam sit 40 utile credere etiam multa, quae nescio; cui utilitati hanc quoque adiungo de tribus pueris historiam. Quare pleraque rerum, cum scire non possim, quanta tamen utilitate credantur scio. 38» De uniuersis autem, quae intellegimus, non loquentem, 45 qui personat foris, sed intus ipsi menti praesidentem consu- 35/36 Is- 7, 9- 33/34 credere ... scire] mus. 4, 16, 30 ; util. cred. 11, 25 ; diu. quaest. 48. 35/36 ad Is. 7, 9 cf. doctr. christ. 2, 12, 17. 36/37 soliloq. i, 3, 8. 45 foris ... intus] lib. arb. 2, 2, 4; 2, 14, 38 ; conf. 10, 6, 10; 10, 15, 23 ; 10, 26, 37; 11, 8, 10; mus. 6, i, i; 6, 12, 36 ; uera relig. 59, 72 ; 53, 103 ; 54, 106; trin. 12, 3, 3 ; Porphyr., ad Marc. p. 280, 13 ; p. 291, 7. Deest В 44/50 de uniuersis ... consulit] Bonauentura, quaest. disp., de scientia Christi IV <5, i7a)- 23 superarint в deo] domino a c d b Er. Lou. 24 inimicum eruerint ф V R haec от. Er. Lou. ft 27 ignes £ 29 Misael G 30 illae от. Er. Lou. saraballae b Er. Lou. ft nec] haec acd 31 me от. ф V Rv nomina] omnia ф V potuerunt] V R1 A, poterunt S T R2 v JM0G, poterant N, peterunt H 33 conscripta] V R v g в F, scripta ф edd. 34 confiteor] fateor 0 ft 36 intellegitis ф R P M L dixit T V R1 profecto non dixisset r si] nisi ф (J1) V R L nihil от. ft 37 intellego ergo a V R ergo от. T id] от. ф R, hoc О в at от. a c 37/38 at usque credo от. V 38/ 39 omne usque scio’] omne at non omne quod autem quod intellego scio V 39 non usque scio2] non omne quod scio etiam credo non omne quod credo scio a V 42 rerum от. b Er. Lou. possum G credatur a
196 DE MAGISTRO XI, 38-XII, 39 limus ueritatem, uerbis fortasse ut consulamus admoniti. Ille autem, qui consulitur, docet, qui in interiore homine habitare dictus est Christus, id est incommutabilis dei uirtus atque sem- piterna sapientia, quam quidem omnis rationalis anima consu- 50 lit, sed tantum cuique panditur, quantum capere propter propriam siue malam siue bonam uoluntatem potest. Et si quando fallitur, non fit uitio consultae ueritatis, ut neque huius, quae foris est, lucis uitium est, quod corporei oculi saepe falluntur, quam lucem de rebus uisibilibus consuli fatemur, ut 55 eas nobis, quantum cernere ualemus, ostendat. XII 39. Quod si et de coloribus lucem et de ceteris, quae per corpus sentimus, elementa huius mundi eademque corpora quae sentimus sensusque ipsos, quibus tamquam inter- pretibus ad talia noscenda mens utitur, de his autem, quae 5 intelleguntur, interiorem ueritatem ratione consulimus, quid dici potest, unde clareat uerbis nos aliquid discere praeter ip- sum, qui aures percutit sonum ? Namque omnia, quae percipi- V 48 mus, aut sensu corporis aut mente percipimus. Illa sensibilia, м 561 haec intellegibilia siue, ut more nostrorum auctorum loquar, 47/48 cf. Eph. 3, 16-17. 48/49 cf. I Cor. i, 24. XII, 2 cf. Gal. 4, 3 ; Col. 2, 20. 9 cf. Rom. 7, 14. 46 sermo 23, 1, 1 ; in epist. loh. 3, 13 ; c. epist. fund. 36 ; trin. 12, 15, 24; Thom. Aq., quaest. 11 de ueritate 1. 48/49 dei uirtus et sapientia] uera relig. 3, 3 ; c. acad. 2,1, i ; beat. uit. 34; in euang. loh. tract. 18, 10 ; trin. 6, 1, 1. 50 cuique panditur] lib. arb. 2, 12, 34; soliloq. 1, 6, 12 ; quant, anim. 19, 33 ; uera relig. 3, 3 ; 35, 65 ; lib. arb. 2, 14, 37. XII, 1 mens-sensus : ord. 2, 3, 10; soliloq. 1, 6, 12; quant, anim. 14, 23. 2 elementa ... mundi] ciu. dei 7, 27. 3/4 interpretibus utitur] ord. 2, 12, 35 ; quant, anim. 23, 41; gen. ad litt. 12, 24, 51 ; Cic., nat. dear. 2, 56, 140; leg. 1, 26. 5 interior ueritas] soliloq. 2, 19, 33 ; c. acad. 3, 14, 33 ; uera relig. 39, 72 ; immort. 6, 10; mus. 6, 12, 36. 8 aut sensu ... aut mente] quant, anim. 32, 66. Deest В 4/33 de his ... fruitur] concil. Paris, a. 825, de imaginibus (MGH, concilia, t. II, p. 520, 14/25 : e cod. Paris, lat. 15970, saec. XI, olim S. Remigii Remensi, postea Pithoeano). 47 in от. ф (J1) R L F Er. interiorem hominem A F 48 dictus] dignatus Paris. Lat. 2697 (j. XIII) uirtus] и Lou. p., от. cett. 48/49 sempitema aeter- na A, sapientia sempiterna ф V R и Bonau. 49 sapientia] scientia /3 51 siue malam uoluntatem siue bonam ф V R et от. a 54 ut] et ф (J1) V R 0, sed S2 * * S * 7 fateamur a b c Er. 55 ualeamus a c db Er. XII, 1 et si a c d b et2 от. a c 3 quae от. a c d b Er. 6 nos] non a b c 7 sonum от. a c d 9 auctorum nostrorum Lou. p
DE MAGISTRO XII, 39-40 197 10 ilia carnalia, haec spiritalia nominamus. De illis cum interro- gamur, respondemus, si praesto sunt ea, quae sentimus, uelut cum a nobis quaeritur intuentibus lunam nouam, qualis aut ubi sit. Hie ille, qui interrogat, si non uidet, credit uerbis et saepe non credit, discit autem nullo modo, nisi et ipse quod 15 dicitur uideat, ubi iam non uerbis, sed rebus ipsis et sensibus discit. Nam uerba eadem sonant uidenti, quae non uidenti etiam sonuerunt. Cum uero non de his, quae coram sentimus, sed de his, quae aliquando sensimus, quaeritur, non iam res ipsas, sed imagines ab eis impressas memoriaeque mandatas 20 loquimur, quae omnino quomodo uera dicamus, cum falsa PL intueamur, ignoro, nisi quia non nos ea uidere ac sentire, sed 1217 uidisse ac sensisse narramus. Ita illas imagines in memoriae penetralibus rerum ante sensarum quaedam documenta ges- tamus, quae animo contemplantes bona conscientia non men- 25 timur, cum loquimur. Sed nobis sunt ista documenta; is enim qui audit, si ea sensit atque adfuit, non discit meis uerbis, sed recognoscit ablatis secum et ipse imaginibus ; si autem ilia non sensit, quis non eum credere potius uerbis quam discere intellegat ? 30 40. Cum uero de his agitur, quae mente conspicimus, id est intellectu atque ratione, ea quidem loquimur, quae praesentia contuemur in ilia interiore luce ueritatis, qua ipse, qui dicitur homo interior, illustratur et fruitur; sed turn quoque noster au- ditor, si et ipse ilia secreto ac simplici oculo uidet, nouit quod V 49 32/33 cf. Rom. 7, 22. 34 cf. Matth. 6, 22 ; Luc. 11, $4. 10 de duab. anim. 19. 22 imagines] conf. 10, 8, 13 ; 10, 15, 23 ; trin. 10, 8, 11. 30/31 mente ... intellectu] gen. ad litt. 12, 11, 22; soliloq. 1, 6, 13. 30 mente conspicete : Cic., Balb. 47. 31 intellectu atque ratione] Cic., fin. 4,5,12 ; Tim. 50. 32 illuminatio : lib. arb. 2, 13, 33 ; 2, 8, 20; 2, 8, 24; doctr. christ. 2, 31, 50; conf. 7, 10, 16; 7, 17, 23 ; 12, 25, 35 ; trin. 12, 15, 24; in euang. lob. tract. 35, 3 ; epist. 120, 2, 10; uera relig. 30, 55 ; Plato, Menon 80 d sqq. (cf. Cic., Tusc. 1, 24, 57) ; Firm., math. 1, 7, 15 ; Porphyr., ad Marc. 287, 15 ; 291, 7. 34 simplex oculus : ord. 2, 14, 39 ; mus. 6, 12, 34; diu. quaest. 46, 2. Deest В 10 illis] ilia a c cum] dum b Er. Lou. ц 10/11 interrogamus ф (51) V R1 13 hie] sic a c d b Er. Lou. hoc т credit] credet И R, credat ф 14 et от. ф V R quod ipse ф V R 15 uerbis quae sonuerunt Lou. ft et] ас в 16 dicit 8 f71 17 sonuerant £ F b Lou. his] iis Lou. ft, is H 18 sentimus aliquando ф a 20 quae] Er. Lou. ft, cum cett., turn corr. Weig. dici- mus ф 20/21 falsum intuemur ф 23 penetralibus d b Er. Lou. ft, penetrabi- lius V, penetrabilibus cett. {cf 1, 2) 25 ista sunt та 27 et ablatis ф ilia 0 F ft, ille cett. 28 credere eum ф V R eum non credere F 33 et] ас в F 34 ipse] ipso ф (J1) V R ilia] ft, ille F, illo cett. oculo] animo ф quod] quid ф, от. a c
198 DE MAGISTRO XII, 40 35 dico sua contemplatione,non uerbis meis.Ergo ne hunc quidem doceo uera dicens uera intuentem ; docetur enim non uerbis meis, sed ipsis rebus deo intus pandente manifestis ; itaque de his etiam interrogatus respondere posset. Quid autem absur- dius quam eum putare locutione mea doceri, qui posset, ante- 40 quam loquerer.ea ipsa interrogatus exponere? Nam quod saepe contingit, ut interrogatus aliquid neget atque ad id fatendum aliis interrogationibus urgeatur, fit hoc imbecillitate cernentis, qui de re tota illam lucem consulere non potest; quod ut partibus faciat, admonetur, cum de istis partibus interrogatur, 45 quibus ilia summa constat, quam totam cernere non ualebat. Quo si uerbis perducitur eius, qui interrogat, non tamen docentibus uerbis, sed eo modo inquirentibus, quo modo est ille, a quo quaeritur, intus discere idoneus. Velut si abs te quaererem hoc ipsum quod agitur, utrumnam uerbis doceri 50 nihil possit, et absurdum tibi primo uideretur non ualenti totum conspicere, sic ergo quaerere oportuit, ut tuae sese uires habent ad audiendum ilium intus magistrum, ut dicerem: ea quae me loquente uera esse confiteris et certus es et te ilia nosse confirmas, unde didicisti ? Responderes fortasse, quod 55 ego docuissem. Turn ego subnecterem: quid si me hominem uolantem uidisse dicerem, itane te certum uerba mea redde- rent, quemadmodum si audires sapientes homines stultis esse meliores ? Negares prof ecto et responderes illud te non credere aut etiamsi crederes ignorare, hoc autem certissime scire. Ex 60 hoc iam nimirum intellegeres neque in illo, quod me afiirmante V 50 ignorares, neque in hoc, quod optime scires, aliquid te didicis- se uerbis meis, quandoquidem etiam interrogatus de singulis et 38 Thom. Aq., quaest. disp. de uer., qu. XI, ad i obi., 18. 62 ille intus magister : lib. arb. 2, 2, 4; c. epist. fund. 56; conf. 11, 8, 10 ; Porph., ad Marc. 280, 13 ; 291, 7 (cf. 287, 18). 55 sqq. hominem uolantem] util. cred. 16, 34. Deest В 35 meis uerbis т 36 intuentem uera V R uera2 от. ф 37 pandente intus В ma- nifestius F a c d b Er. Lon. 38 etiam от. ф V R 40 ipsa] ipse F Wag. 41 contigit ф V R £ ad от. ф 44 istis] iisdem F, iisdem istis p. 45 quam totam] quod totum ф 46 quo] quod 8 a c d b Er. Lou., qua F 47 eo] quo ф (J1) 48 ueluti £ 0 51 sic] si P ft 52 habeant b Er. Lou. docerem ф V R1 A 53 loquente me £ 53/54 et certus usque didicisti от. R1 53 certus es et te R2 S2 v ft G edd., certius es et te J1 T V, certus esset te a, certius esset te A te от. HF 54 confirmans S2 A, confirmat a c d responderes] confirmeris uel responderes V, confirmeris uel responderis ф (J1), confirmaris uel responderes J2, uel responderes R A, uel respondere G 55 turn] tunc т si me] sine ф (S1) V R 56 mea ft 59 autem] etiam 8 scires a b c 60 nimirum iam a c d b neque] ne quis acd 61 te aliquid ft
DE MAGISTRO XII, 40-XIII, 42 199 illud ignotum et hoc tibi notum esse iurares. Turn uero totum illud, quod negaueras, fatereris, cum haec, ex quibus constat, 65 clara et certa esse cognosceres, omnia scilicet, quae loquimur, aut ignorare auditorem, utrum uera sint, aut falsa esse non ig- p 562 norare aut scire uera esse, Horum trium in primo aut credere aut opinari aut dubitare, in secundo aduersari atque renuere, in tertio attestari, nusquam igitur discere, quia et ille, qui post 70 uerba nostra rem nescit, et qui se falsa nouit audisse, et qui PL posset interrogatus eadem respondere, quae dicta sunt, nihil 1218 uerbis didicisse conuincitur. XIII 41. Quam ob rem in his etiam, quae mente cernuntur frustra cernentis loquelas audit, quisquis ea cernere non potest, nisi quia talia quamdiu ignorantur utile est credere. Quisquis autem cernere potest, intus est discipulus ueritatis, 5 foris iudex loquentis uel potius ipsius locutionis; nam ple- rumque scit ilia, quae dicta sunt, eo ipso nesciente, qui dixit ; uelut si quisquam Epicureis credens et mortalem animam pu- tans eas rationes, quae de immortalitate eius a prudentioribus tractatae sunt, eloquatur illo audiente, qui spiritalia contueri 10 potest, iudicat iste uera eum dicere. At ille, qui dicit, utrum uera dicat ignorat, immo etiam falsissima existimat; num igitur putandus est ea docere, quae nescit ? Atqui isdem uerbis utitur, quibus uti etiam sciens posset. 42. Quare iam ne hoc quidem relinquitur uerbis, ut his sal- 15 tern loquentis animus indicetur, si quidem incertum est, utrum ea, quae loquitur, sciat. Adde mentientes atque fallen- V 51 tes, per quos facile intellegas non modo non aperiri, uerum etiam occultari animum uerbis. Nam nullo modo ambigo id conari uerba ueracium et id quodam modo profited, ut animus 67 Thom. Aq., quaest. disp. de uer. qu. XI, ad i obi. 13. Х1П, 1 sqq. Sext. Emp., Pyrrb. bypoib. Ill, 267 sqq.; Math. V, 218. в eo ipso nesciente qui dixit] soliloq. 1, 4, 9 ; diu. quaest. 83, 32. Deest В 63 iurares (-is ф) profecto et responderes (-is ф (J1), -es J2) illud </> V R {cf. 12, 40) 64 fateris P S1 a 66 cognosceris ф (S1) V R1 66 sunt ф (У1) aut] an ф (J1) V R v 68 aduersari] N9F, auersari P Q M L, auersare H V R, uersare S 70 nouerat A 71 respondere eadem в 72 uerbis meis b Er. Lou. Ц XIII, 2 cementes O, strepentes G 7 ueluti b Er. Lou. p ut V quis- quam] quam ф (J1) V R 9 illo] eo Д 10 iste] ista ф esse a eum uera edd. 11 existimat] aestimat a b 12 putandum M N T docere ф (S1) V R P atque P1 a A 14 relinquit 0 14/16 saltim ф WR.P QL F 15 eloquentis u, loquentes ф 18 nam] iam в nullo] ullo Д (L1 O1) id] ideo add. L1, от. Lou. p
200 DE MAGISTRO XIII, 42-43 20 loquentis appareat, quod obtinerent omnibus concedentibus, si loqui mentientibus non liceret. Quamquam saepe experti fuerimus et in nobis et in aliis non earum rerum, quae cogitan- tur, uerba proferri, quod duobus modis posse accidere uideo, cum aut sermo memoriae mandatus et saepe decursus alia cogi- 25 tantis ore funditur, quod nobis cum hymnum canimus saepe contingit, aut cum alia pro aliis uerba praeter uoluntatem nos- tram linguae ipsius errore prosiliunt; nam hie quoque non earum rerum signa, quas in animo habemus, audiuntur. Nam mentientes quidem cogitant etiam de his rebus, quas loquun- 30 tur, ut tametsi nesciamus an uerum dicant, sciamus tamen eos in animo habere quod dicunt, si non eis aliquid duorum quae dixi accidat; quae si quis et interdum accidere contendit et cum accidit apparere, quamquam saepe occultum est et saepe me fefellit audientem, non resisto tamen. 35 43. Sed his accedit aliud genus sane late patens et semen innumerabilium dissensionum atque certaminum, cum ille, qui loquitur, eadem quidem significat, quae cogitat, sed plerumque tantum sibi et aliis quibusdam, ei uero, cui loquitur, et item aliis nonnullis non idem significat. Dixerit enim aliquis audien- 40 tibus nobis ab aliquibus beluis hominem uirtute superari; nos ilico ferre non possumus et hanc tam falsam pestiferamque V 52 sententiam magna intentione refellimus, cum ille fortasse uirtutem uires corporis uocet et hoc nomine id, quod cogitauit, enuntiet nec mentiatur nec erret in rebus nec aliud aliquid 45 uoluens animo mandata memoriae uerba contexit nec linguae lapsu aliud quam uolebat sonat, sed tantummodo rem, quam cogitat, alio quam nos nomine appellat, de qua illi statim assen- pl 1219 24 thesaurus memoriae : conf, io, 8, 14. memoria uenter animi : conf. 10, 14, 21. 29 de mend. 3, 3. 43 uis-uirtus : quant, anim. 21, 35 ; Lact., opif. 12; Isid., orig. 11, 2, 17. Deest В 24 aut] et ф V R F mandatur ф V R Q fl alia] alta ф (J1) V R1, alius a c 25 fundatur A 26 contigit </> aut] ut V, om. a b c uerbis fl propter fl (O1) 26/27 nostram uoluntatem fl a c d b 27 hie] id a a c d 29 his] iis Lou. p. 30 tametsi] tam si c d, iam si a b 33 accidit] accidat V R S в, accedat T apparuere ф (S1) V R 34 tamen om. edd. (cf Aug., agon, christ. 4) 34/35 Tamen sed ф V R P Q fl F 35 accedit] T Weig. Wijd., accidit cett. edd. semen] tamen a b Er. 37 eadem] ea P A F significet N 40 nobis от. ф 41 illico ferre] illic offerre ф J M, illic si ferre possumus Nl, illic si offerre non p. № possimus G tam] unam a b, nam c 42 refellamus G 43 uirtutum a (S1) 8 43/44 uires usque enunti] от. H 44 nec1] et nec M N mentitur fl a c d b Er. errat fl a c d b Er. 45 uolens ф V R X £ (I?) F, uoluens P Q L2 в contexat S2 G F, retexit L2 О 46 uoluebat V R a c d Lou. p (cf. XII, 42 : praeter uoluntatem nostram) sonat] v fl a c d b Er. Lou., sonet cett. 47 appellat] v fl в, appellet cet. 47/48 assentiremus ф£ в F
DE MAGISTRO XIII, 43-45 201 tiremur, si eius cogitationem possemus inspicere, quam uerbis iam prolatis explicataque sententia sua nondum nobis pandere jo ualuit. Huic errori definitiones mederi posse dicuntur, ut in hac quaestione, si definiret, quid sit uirtus, eluceret aiunt non de re, 563 sed de uerbo esse controuersiam ; quod ut concedam, quotus quisque bonus definitor inueniri potest ? Et tamen aduersus disciplinam definiendi multa disputata sunt, quae neque hoc 55 loco tractare oportunum est nec usquequaque a me probantur. 44. Omitto, quod multa non bene audimus et quasi de audi- tis diu multumque contendimus, uelut tu nuper uerbo quo- dam Punico, cum ego misericordiam dixissem, pietatem signi- ficari te audisse dicebas ab eis, quibus haec lingua magis nota 60 esset. Ego autem resistens quid acceperis tibi omnino excidisse asserebam ; uisus enim mihi eras non pietatem dixisse, sed fidem, cum et coniunctissimus mihi assideres et nullo modo haec duo nomina similitudine soni aurem decipiant. Diu te tamen arbitratus sum nescire, quid tibi dictum sit, cum ego V 53 65 nescirem, quid dixeris ; nam si te bene audissem, nequaquam mihi uideretur absurdum pietatem et misericordiam uno uocabulo Punice nominari. Haec plerumque accidunt. Sed ea ut dixi omittamus, ne calumniam uerbis de audiendi neglegentia uel etiam de surditate hominum uidear commo- 70 uere. Illa magis angunt, quae superius enumeraui, ubi uerbis liquidissime aure perceptis et Latinis non ualemus, cum eius- dem linguae simus, loquentium cogitata cognoscere. 45. Sed ecce iam remitto atque concedo, cum uerba eius auditu, cui nota sunt, accepta fuerint, posse illi esse notum 75 de his rebus quas significant loquentem cogitauisse; num ideo etiam, quod nunc quaeritur, utrum uera dixerit, discit ? 60 definitio] quant, anim. 25, 47 ; Cic., fin. г, 2, 4-6. 32 controuersiam] c. acad. 2,10, 24 (Cic., de or. 1, 47); 2, 11, 25 ; ord. 2, 7, 24; mus. 1, 3, 4. 53/54 aduersus disciplinam definiendi] c. acad. 1, 5, 15. 68/70 calumniam ... commouere] c. acad. 2, 12, 27. 70/72 mag. 13, 43 sqq. Deest В 50 uoluit т O1 F a c d definitionis S2 T a F1, definitione S1 a b c, definitionem A Er. Lou. p mederi] PQL8, mediri V R, metiri ф a dicuntur] ф ft OF, ducuntur N, dicunt S2 Er. Lou. p 51 definisset 0, definirent a c d b Er.t de- finiretur coni. JFeig. elucere в 53 definitur 8 F 55 probantur] S2 Q G a b Er. Lou. p, probatur ф (S1) R V P $ A c d 56 audiuimus P L в F Lou. 58/59 significare acdb 60 excedisse a J 63 aurium H V R a, aureum J1 T 64 quid] quod MN 67 nominari] uocari edd. 68 ne] пес ф a audicntis в p 68/69 neglegentia audiendi ft 69/70 commoueri ф (J1) V R a 70 agunt V, aiunt a a, aium T 72 simus] scimus ft acd b 73 ecce] ea G at- que] et edd. 74 auditum ф (Sl) a, audita acdb sunt] sint ф (Sl) a fuerint] sunt фа 75 his] iis Lou. p loquente ф (J1) a 76 discat H a, dicit a c M XXIX
202 DE MAGISTRO XIV, 45-46 XIV Num hoc magistri profitentur, ut cogitata eorum ac non ipsae disciplinae, quas loquendo se tradere putant, per- cipiantur atque teneantur ? Nam quis tam stulte curiosus est, qui filium suum mittat in scolam, ut quid magister cogi- 5 tet discat ? At istas omnes disciplinas, quas se docere profi- Tentur, ipsiusque uirtutis atque sapientiae cum uerbis explica- ubrint, turn illi, qui discipuli uocantur, utrum uera dicta sint, PL apud semetipsos considerant interiorem scilicet illam uerita- 1220 \teir pro uiribus intuentes. Tunc ergo discunt, et cum uera к/ dici .a esse intus inuenerint, laudant nescientes non se doctores м 564 pot: us laudare quam doctos, si tamen et illi quod loquuntur sciunt. Falluntur autem homines, ut eos qui non sunt magis- tros uocent, quia plerumque inter tempus locutionis et tempus V $4 cognitionis nulla mora interponitur, et quoniam post admo- 15 nitionem sermocinantis cito intus discunt, foris se ab eo, qui admonuit, didicisse arbitrantur. 46. Sed de tot a utilitate uerborum, quae, si bene conside- retur, non parua est, alias, si deus siuerit, requiremus. Nunc enim ne plus eis quam oportet tribueremus, admonui te, ut 20 iam non crederemus tantum, sed etiam intellegere inciperemus, quam uere scriptum sit auctoritate diuina, ne nobis quemquam magistrum dicamus in terris, quod unus omnium magister in caelis sit. Quid sit autem in caelis, docebit ipse, a quo etiam per homines signis admonemur foris, ut ad eum intro conuersi 25 erudiamur, quem diligere ac nosse beata uita est, quam se omnes clamant quaerere, pauci autem sunt, qui earn uere se XIV, 6 sqq. I Cor. 1, 24. 21/23 sqq. Matth. 23, 10. XIV, 8/9 interiorem ... ueritatem] conf. 11, 8, 10 ; uera relig. 39, 72 ; Thom. Aq., quaest. disp. de uer. qu. XI, ad 1 obi, 17. 17 sqq. Porph., Marc. 280, 13. 18 si deus siuerit] mag. 2, 4. 21/23 conf. 5, 6, 10; 10, 31, 46. 22 sqq. mag. 14, 1. 37/38. 23 c. epist. fund. 36 ; conf. 11, 8, 10 ; Thom. Aq., quaest. disp. de uer. qu. XI, ad 3 obi, 1. 24 uera relig. 10, 20. 26 sqq. c. acad. 1, 2,5 ; beat. uit. 10 (Cic., Tusc. 5, 10, 28 ; Hort. frgm. 36); lib. arb. r, 28, 30; 2, 9, 26 ; trin. 2, 2, 5 ; 13, 4» 7 > COttf IO> 23« 33 > mor‘ ecc^- T> T9» 35- Deest В XIV, 1 num] О2 в F edd., nam non t, nam cett. 3 atque] atquem V R, ad quem </> (J1) a 4 mittit ф (J1) ab 5 se] /3 в F edd., от. cett. 9 intuentes] intendentes A 10 inuenerunt V se от. a c d b 11 quod] qui ф a, quos A 13/14 tempus locutionis et tempus cognitionis] v ft (L1 O1) F edd., tempus cogitationis et tempus locutionis L2 O2, tempus cogitationis uel locutionis ф V R a, tempus cognitionis et tempus locutionis 0 14 interponuntur H a 19 ne] nec /3 (O1), si ф V R a tribueremus P Q в admonui te] v L. edd., te от. cett. 20 tantum от. a a 21 uero a a sit] R2 /3 F edd., est cett., от. A 24 in foris edd.
DE MAGISTRO XIV, 46 203 inuenisse laetentur. Sed iam mihi dicas uelim, quid de hoc toto meo sermone sentias. Si enim uera esse, quae dicta sunt, nosti, etiam de singulis sententiis interrogatus ea te scire 30 dixisse. Vides ergo, a quo ista didiceris; neque enim a me, cui roganti omnia responderes. Si autem uera esse non nosti, nec ego nec ille te docuit; sed ego, quia numquam possum docere, ille, quia tu adhuc non potes discere. Ad. Ego uero didici admonitione uerborum tuorum nihil 35 aliud uerbis quam admoneri hominem, ut discat, et perparum esse, quod per locutionem aliquanta cogitatio loquentis apparet; utrum autem uera dicantur, eum docere solum, qui V 55 se intus habitare, cum foris loqueretur, admonuit, quem iam fauente ipso tanto ardentius diligam, quanto его in discendo 40 prouectior. Verumtamen huic orationi tuae, qua perpetua usus es, ob hoc habeo maxime gratiam, quod omnia, quae contra- dicere paratus eram, praeoccupauit atque dissoluit, nihilque omnino abs te derelictum est, quod me dubium faciebat, de quo non ita mihi responderet secretum illud oraculum, ut 45 tuis uerbis asserebatur. 34 sqq. enarr. in ps. 25, 2, 3. 34/36 cogitatio] uera relig. 49, 97. 37/38 epist. 144, 1 ; serm. 179, 7 ; in epist. loh. 3, 13 ; mag. 14,1. 22 sqq. 44 secretum ... ora- culum] ord. 1, 4, 10; beat. uit. 31. Deest В 27 laetentur] S2 v в F edd., laetantur cett. 31 cui] cum Wijd. 31 responderis ф (J1) a autem] enim P Q 32 quia te G 33 tu adhuc] v P в F edd., adhuc tu cett. dicere ф (J1) a 34 Ad. от. ф a 35 admonere ф V R a perpa- rum] Fab Er. Lou. p, perparuum R2 и P c d, paruum ф (J1) V R a A, parum S2 G, perrarum coni. U^eig. 37 appareret P Q p, appareat F uera] uerba ф (Sl) V R1 a dicuntur в 38 loquerentur ф a 39 fauente] faciente a a, praestante в discendo] discente ф a 40 huic orationi] а в F edd., huic om. cett. qua] quit S, quam X perpetua] в F edd., perpetuo cett. usus om. ф V R1 a 44 ita] tam в respondere ф V1 R a Explicit Liber Augustini Beati de Magistro R, Explicit Liber Beati Augustini de Magistro H S J M N, Explicit Liber Augustini de Magistro V A, Aurelii epi liber de Magistro explicit P, Explicit Liber S. Augustini de Magistro Q X, Explicit Libellus de Magistro Augustini Verissimi Doctoris ab Adeodato L, Explicit Libellus de Magistro O, Explicit Liber de Magistro G F, Explicit deest in T
DE LIBERO ARBITRIO LIBRI TRES CVRA ET STVDIO W. M. GREEN
PREFACE Augustine was baptized by Ambrose in Milan at Easter, 387. He and his mother and others then prepared for a return to Africa. The unexpected death of his mother, however, altered their plans. Augustine, with his friend Evodius and others remained in Rome until August of the next year, busy with discussion and writing. Four works were written or begun by Augustine during this period, the last of them being the treatise On Free Will. This dialogue, in three books was not completed until after Augustine became a priest at Hippo in 391, but it purports to be based on conversations in Rome between Augustine and Evodius. It may be noted that the first book retains the character of a dialogue, with frequent exchange of conversation, while in the third book, after the fourth chapter there is a continuous discourse by Augustine about as long as the whole of the first book, then after a brief interruption there follows another discourse almost equally long. The second book has an intermediate character, the first half resembling the first book, and the last resembling the third. It may be conjectured that the first book and a half were written in Rome, while the memory of the conversation was fresh, and the remainder completed in Africa. The first book commonly bears the title, in the manuscripts, of Vnde Malum?, or “Whence comes evil ?’’ Thus the basic problem of the dialogue is introduced. It was a problem which had concerned Augustine since the time of his youthful conversion to Manichaeism, and it continued to trouble him until his study of Neoplatonist books in Milan. The answer, of course, is that evil results from man’s sin, that is, the misuse of his free will. In his defense of free will Augustine makes a number of statements which were later used against him by the Pelagians, at a time when Augustine was contend- ing that man’s will had been corrupted by Adam’s Fall. The second book takes up the question of God’s existence. Man’s rational faculty is the highest part of man ; if there is anything higher than this, eternal and immutable, it must be God. But there is an eternal Truth, an object which all men see, namely the truth of number. This line of proof, based on degrees of perfection, is based on Plato and the Neoplatonists. The third book takes up further the motivation of sin : it is due to man’s fallen nature, which prompts him to choose inferior goods rather than the highest good, which is God. God foreknows this, but does not force man to do evil. Even sinners have a place in God’s creation : they are more excellent than creatures which lack free will.
208 PREFACE Му edition of this work is based on fourteen manuscripts : four of the ninth century, two of the tenth, three of the eleventh, and five of the twelfth. Twelve of these I have assigned to four families, three of which (a у 8) are so well defined and localized that they seem to represent three recensions of the work made at Angers toward the end of the ninth century, in Normandy in the eleventh century, and at Clairvaux in the twelfth. There is another well defined “recension” which appeared at Toumai in the twelfth ; it is represented by a single manuscript in my apparatus (K). I have elsewhere described the character of each of these “recensions” (Speculum 29, 1954, 531-534). The two oldest codices do not have any such close connections; M, however, is closer to family a, and В closer to /3; families у and 8 are contaminated by the editors who drew on both the a and Д traditions. This is all best displayed by the stemma codicum.
DE LIBERO ARBITRIO LIBRI TRES
CONSPECTVS SIGLORVM M Monacensis Clm. 14527, saec. IX in. В Basileensis B. VIII. 9, saec. IX, librum primum continens. T Parisinus 2700, saec. IX, olim Thuaneus. C Oxoniensis Trin. Coll. 4, saec. IX ex., olim Cantuariae. A Andegauensis 159, saec. XI ex., olim S. Sergii. G Parisinus 13 361, saec. XI, olim Germanensis. X Londiniensis Brit. Mus. Add. 10940, saec. X, olim S. Maximini Treuirorum. L Oxoniensis Laud. Misc. 113, saec. X, olim Carthusiensium props Maguntiam. К Parisinus 1921, saec. XII, olim S. Martini Tornacensis. F Vaticanus Reg. Lat. 107, olim Fiscanensis, saec. XI. R Rctomagensis 473, saec. XII, olim Audoenensis. V Parisinus 14473, saec. XII, olim Victorinus. 5 Trecensis 40, saec. XII, olim de Clara Valle. Y Parisinus 16725, saec. XII, olim S. Martini a Campis. a consensus codicum T C AG. ft consensus codicum XLK. у consensus codicum FRF. 8 consensus codicum S Y. codd. consensus omnium codicum. Am. editio Amerbachii Basileensis 1506. Er. editio Erasmi Basileensis 1528. I_ou. editio theologorum Louaniensium 1576. p. editio Maurinorum Parisina 1679. edd. consensus editionum.
DE LIBERO ARBITRIO LIBRI TRES LIBER PRIMVS I. i. 1. Euodius : Die mihi, quaeso te, utrum deus non sit ц 569 auctor mali. PL Augustinus : Dicam, si planum feceris, de quo malo quaeras. 1221 Duobus enim modis appellate malum solemus : uno, cum V 3 5 male quemque fecisse dicimus, alio, cum mali aliquid esse PL perpessum. 1222 E. De utroque scire cupio. A. At si deum bonum esse nosti uel credis — neque enim aliter fas est —, male non facit. Rursus, si deum iustum 10 fatemur — nam et hoc negare sacrilegum est —, ut bonis praemia, ita supplicia malis tribuit; quae utique supplicia PL patientibus mala sunt. 2. Quamobrem si nemo iniuste poenas 1223 luit, quod necesse est credamus, quandoquidem diuina pro- uidentia hoc uniuersum regi credimus, illius primi generis 15 malorum nullo modo, huis autem secundi auctor est deus. E. Est ergo alius auctor illius mali, cuius deum non esse compertum est ? 3» A. Est certe; non enim nullo auctore fieri posset. Si V 4 autem quaeris, quisnam iste sit, dici non potest; non enim 20 unus aliquis est, sed quisque malus sui malefacti auctor est. Vnde si dubitas, illud attende quod supra dictum est, male- ficia iustitia dei uindicari. Non enim iuste uindicarentur, nisi fierent uoluntate. 2. 4. E. Nescio utrum quisquam peccet, qui non didicerit; 25 quod si uerum est, quisnam ille sit, a quo peccare didicerimus, inquiro. I, 21/22 cf. Retract. 1, 8, 3. Tit. : exscripsi e uerbis Augustini Epist. 162, 2 et Retract. 1, 8, 1 consentientibus codicibus К V Y J, de libero volvntatis arbitrio R, avrelii avgvstini vnde malvm a, cui titulo ‘unde malum’ consentiunt M В F X L I, 1 Euodius] nomen discipuli inquirentis reperies Epist. 162, 2 ; in codicibus autem uariis siglis notantur discipulus et magister : «Af В F, -R- id est Inquisitor et Respon- sor A T, Ad. Aug. id est Adeodatus et Augustinus C cui consentii prima pagina codicis T, G, -D- -M« id est discipulus et magister X L, »A« id est discipulus et Au- gustinus K, -C- V, A R id est Augustinus et Ratio R, -A* id est Orosius et Augustinus Y S michi a К R, m V S Y; efr I, i, I. 46; I, ii, I. 30. 4 solemus malum ~ edd. 12 quapropter L 17 conpertum В 21 adtende В X 25 sit ille ~ edd.
212 DE LIBERO ARBITRIO I, i, 2, 4-3, 9 A. Aliquid boni existimas esse disciplinam ? E. Quis audeat dicere malum esse disciplinam ? A. Quid, si nec bonum nec malum est ? 30 E. Mihi bonum uidetur. A. Bene sane, siquidem scientia per illam datur aut excita- tur nec quisquam nisi per disciplinam aliquid discit. An tu aliter putas ? E. Ego per disciplinam non nisi bona disci arbitror. 35 5. A. Vide ergo ne non discantur mala ; nam disciplina p 570 nisi a discendo non dicta est. E. Vnde ergo ab homine hunt, si non discuntur ? A. Eo fortasse, quod se a disciplina, id est a discendo, auertit et abalienat. Sed siue hoc siue aliud aliquid sit, illud 40 certe manifestum est, quoniam disciplina bonum est et a dis- cendo dicta est disciplina, mala disci omnino non posse. 6. Si enim discuntur, disciplina continentur atque ita disciplina non erit bonum. Bonum est autem, ut ipse concedis; non igitur discuntur mala et frustra ilium, a quo male facere dis- 45 cimus, quaeris. Aut si discuntur mala, uitanda, non facienda discuntur. Ex quo male facere nihil est nisi a disciplina deuiare. 3. 7. E. Prorsus ego duas esse disciplinas puto: unam per V 5 quam bene facere, aliam per quam male facere discimus. Sed cum quaereres, utrum disciplina bonum esset, ipsius boni amor 50 intentionem meam rapuit, ut illam disciplinam intuerer, quae bene faciendi est, ex quo bonum esse respondi; nunc autem admoneor esse aliam, quam procul dubio malum esse con- firmo et cuius auctorem requiro. 8. A. Saltern intellegentiam non nisi bonum putas ? 55 E. Istam plane ita bonam puto, ut non uideam quid in homine possit esse praestantius, nec ullo modo dixerim ali- quam intellegentiam malam esse posse. A. Quid ? cum docetur quisque, si non intellegat, poteritne tibi doctus uideri ? 60 E. Omnino non poterit. 9. A. Si ergo omnis intellegentia bona est nec quisquam, qui non intellegit, discit, omnis qui discit bene facit. Omnis enim qui discit intellegit et omnis qui intellegit bene facit, Quisquis igitur quaerit auctorem, per quem aliquid discimus, 6j auctorem profecto, per quem bene facimus quaerit. Qua- propter desine uelle inuestigare nescio quem malum doctorem. Si enim malus est, doctor non est; si doctor est, malus non est. 28 quis] immo plurimum praem. 8 34 ergo B, e*go M 35 ergo] от. T C A 36 est dicta ~ у 39 aliquid aliud ~ 1/ 41 disciplina] et praem. 8 42 continetur M 46 nichil a 8 К R V quam orthographiam ubique exhibent hi codd. 47 disciplinas esse ~ 8 edd. 52 ammoneor 3 В L. V 54 saltim В L. in- telligentiam a 8 К R V et ita deinceps 55 bonum a. 58 intelligat a 8 К R V
DE LIBERO ARBITRIO I, ii, 4, 10-5, 13 213 II. 4.10. E. Age iam, quoniam satis cogis, ut fatear non nos PL discere male facere, die mihi unde male faciamus. 1224 A. Earn questionem moues, quae me admodum adulescen- tem uehementer exercuit et fatigatum in hereticos impulit 5 atque deiecit. Quo casu ita sum adflictus et tantis obrutus aceruis inanium fabularum, ut, nisi mihi amor inueniendi V 6 ueri opem diuinam impetrauisset, emergere inde atque in ipsam primam quaerendi libertatem respirare non possem. 11. Et quoniam mecum sedulo actum est, ut ista quaestione 10 liberarer, eo tecum agam ordine, quem secutus euasi. Aderit enim deus et nos intellegere quod credidimus faciet. Praescrip- tum enim per prophetam gradum, qui ait : Nisi credideritis, non intellegetis, tenere nos bene nobis conscii sumus. Credimus p 571 autem ex uno deo esse omnia quae sunt et tamen non esse 15 peccatorum auctorem deum. Mouet autem animum, si peccata ex his animabus sunt quas deus creauit, illae autem animae ex deo, quomodo non paruo interuallo peccata referantur in deum. 5.12. E. Id nunc plane abs te dictum est quod me cogitan- 20 tern satis excruciat et quod ad istam inquisitionem coegit et traxit. A. Virili animo esto et crede quod credis; nihil enim creditor melius, etiamsi causa lateat cur ita sit. Optime nam- que de deo existimare uerissimum est pietatis exordium nec 25 quisquam de illo optime existimat, qui non eum omnipoten- tem atque ex nulla particula commutabilem credit, bonorum etiam omnium creatorem, quibus est ipse praestantior, recto- rem quoque iustissimum eorum omnium quae creauit, nec ulla adiutum esse natura in creando, quasi qui non sibi suf- 30 ficeret. 13. Ex quo fit ut de nihilo creauerit omnia, de se autem non crearit, sed genuerit quod sibi par esset, quem filium dei unicum dicimus; quem cum planius enuntiare conamur, dei uirtutem et dei sapientiam nominamus, per quam fecit omnia quae de nihilo facta sunt. Quibus constitutis V 7 35 ad intellegentiam eius rei quam requiris opitulante deo nita- mur hoc modo. II, 3/5 cf. Conf. 3, 7, 12 ; 7, 7, 11. 12/13 Is. 7, 9, iuxta LXX. 33 cf. I Cor. i, 24. II, 2 mala C XL facimus Y 3 quaestionem CAP, qstionem V 3/4 adolescentem a у 8 L К 4 in hereticos] от. В 5 afflictus a 8 L R V 9 questione В G L К S 14 omnia esse ~ Y edd. 16 iis Lou. p. sicut I, iu, I. 65 et passim animis МВТ С AK 17 non abundat ; efr ALL 4, p. 320 20 iniquitatem 23 quur MB 24 estimate 8 27 creatorem omnium ~ В ipse est ~ К 30 nichilo a 8 К R V 31 creauerit a у 8 edd. 34 facit V
214 de LIBERO ARBITRIO I, iii, 6, 14-7, 18 III. 6.14. Quaeris certe unde male faciamus ; prius ergo dis- cutiendum est, quid sit male facere; qua de re tibi quid uideatur exprome. Quod si non potes totum simul breuiter uerbis conprehendere, saltim particulatim malefacta ipsa com- 5 memorando sententiam tuam notam fac mihi. E. Adulteria et homicidia et sacrilegia, ut omittam cetera, quibus enumerandis uel tempus uel memoria non suppetit, quis est cui non male facta uideantur ? 15. A. Die ergo prius cur adulterium male fieri putes ; an 10 quia id facere lex uetat ? E. Non sane ideo malum est quia uetatur lege, sed ideo uetatur lege quia malum est. A. Quid ? si quispiam nos exagitet, exaggerans delectationes adulterii et quaerens a nobis, cur hoc malum et damnatione 15 dignum iudicemus, num ad auctoritatem legis confugiendum censes hominibus iam non tantum credere sed intellegere cupientibus ? 16. Nam et ego tecum credo et inconcusse PL credo omnibusque populis atque gentibus credendum esse 1225 clamo malum esse adulterium. Sed nunc molimur id, quod in 20 fidem recepimus, etiam intellegendo scire ac tenere firmissi- mum. Considera itaque quantum potes et renuntia mihi, quanam ratione adulterium malum esse cognoueris. E. Hoc scio malum esse, quod hoc ipse in uxore mea pati nollem. Quisquis autem alteri facit, quod sibi fieri non uult, 25 male utique facit. 17. A. Quid ? si cuiuspiam libido ea sit, ut uxorem suam praebeat alteri libenterque ab eo corrumpi patiatur, in cuius uxorem uicissim cupit parem habere licentiam, nihilne male v 8 facere tibi uidetur ? 30 E. Immo plurimum. A. At iste non ilia regula peccat; non enim facit quod pati nolit. Quamobrem aliud tibi quaerendum est, unde adul- terium malum esse conuincas. 7. 18. E. Eo mihi uidetur malum, quod huius criminis 35 homines uidi saepe damnari. A. Quid ? propter recte facta nonne homines plerumque damnati sunt ? Recense historiam, ne te ad alios libros mit- tam, earn ipsam quae diuina auctoritate praecellit; iam in- uenies, quam male de apostolis et de omnibus martyribus p 572 40 sentiamus, si placet nobis damnationem certum iudicium esse malefacti, cum illi omnes damnatione digni propter confes- III, 1 malae M, malum B, mala К 2 quid tibi ~ C 3 exprime X S 3/4 uerbis breuiter ~ V 4 saltern a F R edd. 14 quur M К dampnatione A G ft F V S ; efr I, iii, 1. 35 15 iudicamus C 20 finem A 23 ipse hoc ~ К 26 quod si В ut] et В 28 parem cupit ~ Lou. ц mali a 8 edd. 29 tibi facere ~ 8 Am. Er. Lou. 32/33 malum esse adulterium ~ Y edd. 34 uidetur mihi ~ В 35 saepe uidi dampnari ~ K, plerumque damnari solent G dampnari /3 A F V 37 libros] от. XL 39 martiribus MVY
DE LIBERO ARBITRIO I, iii, 7, 18-iv, 9, 24 215 sionem suam iudicati sunt. 19. Quamobrem si quicquid dam- natur malum est, malum erat illo tempore credere in Christum et ipsam confiteri fidem. Si autem non omne malum est quod 45 damnatur, quaere aliud, unde adulterium malum esse doceas. E. Quid tibi respondeam non inuenio. 8. 20. A. Fortassis ergo libido in adulterio malum est, sed dum tu foris in ipso facto, quod iam uideri potest, malum quaeris, pateris angustias. Nam ut intellegas libidinem in 50 adulterio malum esse, si cui etiam non contingat facultas concumbendi cum coniuge aliena, planum tamen aliquo modo sit id eum cupere et, si potestas detur, esse facturum, non minus reus est quam si in ipso facto deprehenderetur. 21. E. Nihil est omnino manifestius et iam uideo non opus j 5 esse longa sermocinatione, ut mihi de homicidio et sacrilegio ac prorsus de omnibus peccatis persuadeatur. Clarum est enim iam nihil aliud quam libidinem in toto malefaciendi V9 genere dominari. IV. 9. 22. A. Scisne etiam istam libidinem alio nomine cupiditatem uocari ? E. Scio. A. Quid ? inter hanc et metum nihilne interesse an aliquid 5 putas ? E. Irnmo plurimum haec ab inuicem distare arbitror. A. Credo te ob hoc arbitrari, quia cupiditas adpetit, metus fugit. E. Est ita ut dicis. 10 A. Quid si ergo quispiam non cupiditate adipiscendae ali- cuius rei, sed metuens, ne quid ei mali accidat, hominem occiderit ? Num homicida iste non erit ? 23. E. Erit quidem, sed non ideo factum hoc cupiditatis dominatu caret; nam qui metuens hominem occidit, cupit i$ utique sine metu uiuere. A. Et paruum tibi bonum uidetur sine metu uiuere ? E. Magnum bonum est, sed hoc illi homicidae per facinus PL suum prouenire nullo modo potest. 1226 24. A. Non quaero, quid ei prouenire possit, sed quid ipse 20 cupiat. Certe enim bonum cupit, qui cupit uitam metu libe- ram, et idcirco ista cupiditas culpanda non est; alioquin omnes culpabimus amatores boni. Proinde cogimur fateri esse homicidium, in quo nequeat malae illius cupiditatis dominatio repperiri, falsumque erit illud, quod in omnibus peccatis ut 42 sint T G К F R S quidquid В ц 52 facturum esse edd. IV, 7 appetit В L. К R V S 15 itaque X 16 uidetur bonum ~ В edd. 22/23 homicidium esse ~ R V 24 repperiri M В X К V
2i6 DE LIBERO ARBITRIO I, iv, 9, 24-10, 30 25 mala sint libido dominatur ; aut erit aliquod homicidium, quod possit non esse peccatum. 25. E. Si homicidium est hominem occidere, potest accidere aliquando sine peccato. Nam et miles hostem et iudex uel minister eius nocentem, et cui forte inuito atque imprudenti V ю 30 telum manu fugit, non mihi uidentur peccare, cum hominem occidunt. A. Adsentior, sed homicidae isti appellari non solent. Responde itaque, utrum ilium, qui dominum occidit, a quo sibi metuebat cruciatus graves, in eorum numero habendum 35 existimes, qui sic hominem occidunt, ut ne homicidarum quidem nomine digni sint ? E. Longe ab eis istum differre uideo, nam illi uel ex legibus faciunt uel non contra leges, huius autem facinus nulla lex adprobat. 4° 10. 26. A. Rursus me ad auctoritatem reuocas, sed memi- nisse te oportet id nunc a nobis esse susceptum, ut intellega- mus quod credimus. Legibus autem credimus; temptandum itaque est, si quo modo possumus, id ipsum intellegere, utrum lex quae punit hoc factum non perperam puniat. 45 27. E. Nullo modo perperam punit, quandoquidem punit eum, qui uolens et sciens dominum necat, quod nullus illorum. A. Et quid ? recordaris te paulo ante dixisse in omni facto /x 573 malo libidinem dominari et eo ipso malum esse ? E. Recorder sane. 50 28. A. Quid ? illud nonne idem tu concessisti, eum, qui cupit sine metu uiuere, non habere malam cupiditatem ? E. Et hoc recordor. A. Cum ergo ista cupiditate a seruo dominus interimitur, non ilia culpabili cupiditate interimitur. Quamobrem cur sit 55 hoc facinus malum, nondum comperimus. Conuenit enim inter nos omnia malefacta non ob aliud mala esse nisi quod libidine, id est improbanda cupiditate, hunt. 29. E. Iam mihi uidetur iniuria iste damnari, quod quidem non auderem dicere, si aliud haberem quod dicerem. 60 A. Itane est ? Prius tibi persuasisti tantum scelus impuni- V11 turn esse oportere, quam considerares utrum ille seruus propter satiandas libidines suas metu domini carere cupiuerit. 30. Cupere namque sine metu uiuere non tam bonorum, sed 25 dominetur 8 Am. Er. Eon. 27/32 partes ita diuisas habent у G p, referi ser- monem usque ad occidunt, I. 31, Augustino, deinde ad solent, I. 32, Euodio tribuunt 29 inprudenti В XL 32 assentior a L R V8 37 deferre В 39 adprobat] M В X, approbat set. 46 eorum /? G, istorum p, istorum facit Am. Er. Lou. 41 ecquid /x 54 non usque interimitur] от. May, sed lacunam recte suppleuit C m 2, perperam 18 uerbis T A, 12 uerbis G 55 hoc] от. XL 59 dicerem] dicere В ; efr TLL VI, 3, 2438, 52 60 est] от. edd. 63 tam] tantum L m 2 8 Er. Lou. /x
DE LIBERO ARBITRIO I, iv, io, 30-v, 12, 35 217 etiam malorum omnium est; uerum hoc interest, quod id boni 6? appetunt auertendo amorem ab his rebus, quae sine amit- tendi periculo nequeunt haberi; mali autem, ut his fruendis cum securitate incubent, remouere impedimenta conantur et propterea facinorosam sceleratamque uitam, quae mors melius PL uocatur, gerunt. I227 70 31. E. Resipisco et admodum gaudeo tam me plane cogno- uisse, quid sit etiam ilia culpabilis cupiditas, quae libido nominatur. Quam esse iam apparet earum rerum amorem, quas potest quisque inuitus amittere. V. 11. Quare nunc, age quaeramus, si placet, utrum etiam in sacrilegiis libido dominetur, quae uidemus plura supersti- tione committi. 32. A. Vide ne praeproperum sit. Prius enim mihi dis- 5 cutiendum uidetur utrum uel hostis inruens uel insidiator sicarius, siue pro uita siue pro libertate siue pro pudicitia, sine ulla interficiatur libidine. E. Quomodo possum arbitrari carere istos libidine, qui pro his rebus digladiantur, quas possunt amittere inuiti ? Aut 10 si non possunt, quid opus est pro his usque ad hominis песет progredi ? 33. A. Non ergo lex iusta est, quae dat potestatem uel uiatori, ut latronem, ne ab eo ipse occidatur, occidat, uel cuipiam uiro aut feminae, ut uiolenter sibi stupratorem in- 15 ruentem ante inlatum stuprum, si possit, interimat. Nam V12 militi etiam iubetur lege, ut hostem necet, a qua caede si temperauerit, ab imperatore poenas luit. Num istas leges iniustas uel potius nullas dicere audebimus ? Nam lex mihi esse non uidetur, quae iusta non fuerit. 20 12. 34. E. Legem quidem satis uideo esse munitam contra huiuscemodi accusationem, quae in eo populo quem regit minoribus malefactis, ne maiora committerentur, dedit licen- tiam. Multo est enim mitius eum, qui alienae uitae insidiatur, quam eum, qui suam tuetur, occidi, et multo est immanius 25 inuitum hominem stuprum perpeti quam eum, a quo ilia uis infertur, ab eo cui inferre conatur, interimi. Iam uero miles in hoste interficiendo minister est legis ; quare ofiicium suum facile nulla libidine impleuit. 35. Porro ipsa lex, quae tuendi populi causa lata est, nullius libidinis argui potest, siquidem 6 * * * * * * * * 6S adpetunt M iis Lou. p 67 incumbent В X K, incumbent Y L Am. Er. Lou., incubant J 68 facinerosam M 70 tam] iam В В 71 culpabilis ilia В N, 5 inruens MBF, irruens cet. 7 ilia M В ft F R 9 iis Lou. p 16/64 partes ita diuisas habent G у 8 p, ceteri Euodio tribuunt uerba usqua ad fuerit, I. 19, deinde partes mutantur ad sint, /. 64 14/15 inruentem] M В X, irruentem cet. 15 inlatum] M В (5 F, illatum cet: 17 num] nam XL 18 mihi lex ~ В К S edd. 20 esse uideo ~ 8 24 inmanius В G В 25 uis ilia ~ Lou. u, 29 data 8 4 XXIX
218 DE LIBERO ARBITRIO I, v, 12, 35-13, 40 30 ille qui tulit, si dei iussu tulit, id est quod praecipit aetema iustitia, expers omnino libidinis id agere potuit. Si autem ille cum aliqua libidine hoc statuit, non ex eo fit, ut legi cum libidine obtemperare necesse sit, quia bona lex et a non bono ferri potest. 36. Non enim si quis uerbi causa tyrannicam 35 potestatem nanctus ab aliquo, cui hoc conducit, pretium accipiat, ut statuat nulli licere uel ad coniugium feminam м 574 rapere, propterea mala lex erit, quia ille iniustus atque cor- ruptus hanc tulit. Potest ergo illi legi, quae tuendorum ciuium causa uim hostilem eadem ui repelli iubet, sine libidine ob- 40 temperari; et de omnibus ministris, qui iure atque ordine potestatibus quibusque subiecti sunt, id dici potest. 37. Sed illi homines lege inculpata quomodo inculpati queant esse non uideo; non enim eos lex cogit occidere, sed relinquit in potestate. Liberum eis itaque est neminem necare V13 45 pro his rebus, quas inuiti possunt amittere et ob hoc amare PL non debent. De uita enim fortasse cuipiam sit dubium, utrum 1228 animae nullo pacto auferatur, dum hoc corpus interimitur; sed si auferri potest, contemnenda est, si non potest, nihil metuendum. 38. De pudicitia uero quis dubitauerit quin ea sit 50 in ipso animo constituta, quandoquidem uirtus est ? unde a uiolento stupratore nec ipsa eripi potest. Quidquid igitur erepturus erat ille qui occiditur, id totum in nostra potestate non est. Quare quemadmodum nostrum appellandum sit, non intellego. Quapropter legem quidem non reprehend©, quae 55 tales permittit interfici, sed quo pacto istos defendam qui interficiunt non inuenio. 13. 39. A. Multo minus ego inuenire possum, cur hominibus defensionem quaeras quos nulla lex tenet. E. Nulla fortasse, sed earum legum, quae apparent et 60 ab hominibus leguntur ; nam nescio, utrum non aliqua uehe- mentiore ac secretissima lege teneantur, si nihil rerum est, quod non administret diuina prouidentia. Quomodo enim apud earn sunt isti peccato liberi, qui pro his rebus, quas contemni oportet, humana caede polluti sint ? 40. Videtur ergo mihi et 65 legem istam, quae populo regendo scribitur, recte ista per- mittere et diuinam prouidentiam uindicare. Ea enim uindi- canda sibi haec adsumit, quae satis sint conciliandae paci hominibus imperitis et quanta possunt per hominem regi. 30 praecepit G L S edd. 31 exspers M 34 fieri L J inueniri К ti- rannicam L у 36 nanctus] M В X, nactus cet. 38/56 potest usque inuenio] Augustine tribuit 8, deinde partes mutantur usque ad sint, I. 64 43 lex eos ~ edd. 48 contemnenda] M В T C R, contempnenda cet. 51 eripi nec ipsa ~ edd. quidquid] MFR, quicquid cet. 52 potestate nostra ~ Y edd. 61 secratissima X, sacratissima G 64 sint] M В X F R, sunt cet. 66 uidetur] bine sermonem Euodio tribuunt M В C A {38 Am. Er. Lou. 66 et] per add. у Lou. 67 haec lex populi edd. adsumit] MB X, assumit cet.
DE LIBERO ARBITRIO I, v, 13, 40-vi, 14, 46 219 Illae uero culpae alias poenas aptas habent, a quibus sola 70 mihi uidetur posse liberare sapientia. 41. A. Laudo et probo istam, quamuis inchoatam minus- que perfectam, tamen fidentem et sublimia quaedam petentem distinctionem tuam. Videtur enim tibi lex ista, quae regendis ciuitatibus fertur, multa concedere atque impunita relinquere, v 14 75 quae per diuinam tamen prouidentiam uindicantur, et recte. Neque enim quia non omnia facit, ideo quae facit impro- banda sunt. VI. 14. 42. Sed dispiciamus diligenter, si placet, quo usque per legem istam, quae populos in hac uita cohibet, malefacta ulciscenda sint, deinde quid restet, quod per diuinam proui- dentiam ineuitabilius secretoque puniatur. 5 E. Cupio, si modo possit ad tantae rei terminos perueniri; nam hoc ego infinitum puto. 43. A. Immo adesto animo et rationis uias pietate fretus ingredere. Nihil est enim tam arduum atque difficile, quod non deo adiuuante planissimum atque expeditissimum fiat. In 10 ipsum itaque suspensi atque ab eo auxilium deprecantes, quod instituimus, quaeramus. Et prius responde mihi, utrum lex quae litteris promulgatur hominibus hanc uitam uiuentibus opituletur. 44. E. Manifestum est; nam ex his hominibus utique populi 15 ciuitatesque consistunt. A. Quid ? ipsi homines et populi eiusdemne generis rerum sunt, ut interire mutariue non possint aetemique omnino sint, an uero mutabiles temporibusque subiecti sunt ? E. Mutabile plane atque tempori obnoxium hoc genus PL 20 esse quis dubitet ? 1229 45. A. Ergo, si populus sit bene moderatus et grauis com- 575 munisque utilitatis diligentissimus custos, in quo unusquisque minoris rem priuatam quam publicam pendat, nonne recte lex fertur, qua huic ipsi populo liceat creare sibi magistratus, 25 per quos sua res, id est publica, administretur ? E. Recte prorsus. 46. A. Porro si paulatim deprauatus idem populus rem V15 priuatam rei publicae praeferat atque habeat uenale suf- fragium corruptusque ab eis qui honores amant regimen in 30 se flagitiosis consceleratisque committat, nonne item recte, si quis tunc extiterit uir bonus, qui plurimum possit, adimat huic populo potestatem dandi honores et in paucorum bono- rum uel etiam unius redigat arbitrium ? VI, 7 cf. Lucretius 1, 80-82. VI, 1 despiciamus T C A, inspiciamus 8 si placet diligenter Y Am. Er. Lou. 6 modo perueniri possit edd. 9/10 in ipso у 24 quia a 32 in] от. X
220 DE LIBERO ARBITRIO I, vi, 14, 46-15, 51 E. Et id recte. 35 47. A. Cum ergo duae istae leges ita sibi uideantur esse contrariae, ut una erarum honorum dandorum populo tribuat potestatem, auferat altera, et cum ista secunda ita lata sit, ut nullo modo ambae in una ciuitate simul esse possint, num dicemus aliquam earum iniustam esse et ferri minime de- 40 buisse ? E. Nullo modo. 48. A. Appellemus ergo istam legem, si placet, temporalem, quae quamquam iusta sit, commutari tamen per tempora iuste potest. 45 E. Appellemus. 15. A. Quid ? ilia lex quae summa ratio nominatur, cui sem- per obtemperandum est et per quam mali miseram, boni beatam uitam merentur, per quam denique ilia, quam tempo- ralem uocandam diximus, recte fertur recteque mutatur, 50 potestne cuipiam intellegenti non incommutabilis aetemaque uideri ? 49. An potest aliquando iniustum esse, ut mali miseri, boni autem beati sint ? aut ut modestus et gravis populus ipse sibi magistratus creet, dissolutus uero et nequam ista li- centia careat ? 55 E. Video hanc aetemam esse atque incommutabilem legem. 50. A. Simul etiam te uidere arbitror in ilia temporal! nihil esse iustum atque legitimum quod non ex hac aeterna sibi homines deriuauerint. Nam si populus ille quodam tempore iuste honores dedit, quodam rursus iuste non dedit, haec 60 uicissitudo temporalis ut esset iusta ex ilia aeternitate tracta est, qua semper iustum est grauem populum honores dare, V16 leuem non dare. An tibi aliter uidetur ? E. Adsentior. 51. A. Ut igitur breuiter aeternae legis notionem, quae 65 inpressa nobis est, quantum ualeo, uerbis explicem, ea est, qua iustum est, ut omnia sint ordinatissima. Tu si aliter existimas, prome. E. Quid tibi uera dicenti contradicam non habeo. A. Cum ergo haec sit una lex, ex qua illae omnes temporales 70 ad homines regendos uariantur, num ideo ipsa uariari ullo modo potest ? E. Intellego omnino non posse; neque enim ulla uis, ullus casus, ulla rerum labes umquam effecerit, ut iustum non sit omnia esse ordinatissima. 36 populo] om. L 46 ipsa lex X 60 iusta esset edd. 62 aliter] от. у 63 adsentior] M В X, assentior cet. 66 inpressa] MB X, imp- cet.
DE LIBERO ARBITRIO I, vii, 16, 52-57 221 VII. 16. 52. A. Age nunc, uideamus homo ipse quomodo in se ipso sit ordinatissimus. Nam ex hominibus una lege sociatis PL populus constat, quae lex, ut dictum est, temporalis est. Et 1230 die mihi utrum certissimum tibi sit uiuere te. 5 E. Hoc uero quid certius responderim ? A. Quid ? illud potesne dinoscere, aliud esse uiuere, aliud nosse se uiuere ? E. Scio quidem neminem se nosse uiuere nisi uiuentem, sed utrum omnis uiuens nouerit se uiuere ignoro. 10 53. A. Quam uellem, ut credis, ita etiam scires pecora carere ratione ; cito nostra disputatio ab ista quaestione trans- iret. Sed quoniam nescire te dicis, longam sermocinationem moues. Neque enim talis res est, qua praetermissa pergere in ea, quae intendimus, tanta conexione rationis, quanta opus 15 esse sentio, sinamur. 54. Die itaque mihi, cum saepe uiderimus bestias ab hominibus domitas — id est, non corpus bestiae tantum, sed et animam ita homini subiugatam, ut uoluntati 576 eius sensu quodam et consuetudine seruiat —, utrum tibi ullo V17 modo fieri posse uideatur, ut bestia quaelibet inmanis uel 20 feritate uel corpore uel etiam sensu quolibet acerrima pari uice sibi hominem subiugare conetur, cum corpus eius seu ui seu clam multae interimere ualeant. E. Nullo modo istuc fieri posse consentio. 55. A. Bene sane. Sed item die mihi, cum manifestum 25 sit uiribus ceterisque officiis corporis a plurimis bestiis homi- nem facile superari, quaenam res sit, qua homo excellit, ut ei nulla bestiarum, ipse autem multis imperare possit ? an forte ipsa est, quae ratio uel intellegentia dici solet ? 56. E. Non inuenio aliud, quandoquidem in animo est id 30 quod belius antecellimus ; quae si exanimes essent, dicerem nos eo praestare, quod animum habemus. Nunc uero cum et ilia sint animalia, id quod eorum animis non inest ut sub- dantur nobis, inest autem nostris ut eis meliores simus, quo- niam neque nihil neque paruum aliquid esse cuiuis apparet, 35 quid aliud rectius quam rationem uocauerim ? 57. A. Vide, quam facile fiat deo adiuuante, quod homines difiicillimum putant. Nam ego, fateor tibi, quaestionem istam, quae, ut intellego, terminata est, tam diu nos retenturam putaueram, quam fortasse omnia, quae dicta sunt ab ipso 4onostrae disputationis exordio. Quare accipe iam, ut deinde ratio conectatur; nam credo te non ignorare, id quod scire dicimus nihil esse aliud quam ratione habere perceptum. VII, 4 sit tibi ~ Lo«. ц 9 sed] et X L 11 questione В G L К 8 14 connexione a V 16 sinimur M В X К у 17 uoluntatibus X 23 istud В G L К 8 26 praecellit L 26/27 nulla ei ~ edd. 36 quod] quo V Er. Lou. ц 31 animam F m 2 R V 36 quid aliquid R V 41 non te ~ Lou. p
222 DE LIBERO ARBITRIO I, vii, 16, 58-viii, 18, 62 58. E. Ita est. A. Qui ergo scit se uiuere, ratione non caret. 45 E. Consequens est. A. Viuunt autem bestiae, et sicut iam eminuit, rationis expertes sunt. E. Manifestum est. A. Ecce igitur iam nosti, quod te ignorare responderas, V18 50 non omne quod uiuit scire se uiuere, quamquam omne quod se uiuere sciat uiuat necessario. 17. 59. E. Non mihi est iam dubium. Perge quo intenderas ; aliud enim esse uiuere, aliud scire se uiuere satis didici. A. Quid ergo tibi horum duorum uidetur esse praestantius ? 55 E. Quid putas nisi scientiam uitae ? A. Meliome tibi uidetur uitae scientia quam ipsa uita ? an forte intellegis superiorem quandam et sinceriorem uitam esse scientiam, quoniam scire nemo potest nisi qui intellegit ? Intellegere autem quid est nisi ipsa luce mentis inlustrius 60 perfectiusque uiuere ? Quare tu mihi, nisi fallor, non uitae aliud aliquid, sed cuidam uitae meliorem uitam praeposuisti. 60. E. Optime omnino et cognouisti et explicasti sen- PL tentiam meam, si tamen scientia mala esse numquam potest. 1231 A. Nullo modo arbitror, nisi cum translato uerbo scien- 65 tiam pro experientia dicimus. Experiri enim non semper bonum est, sicut experiri supplicia. Illa uero quae proprie ac pure scientia nominatur, quia ratione atque intellegentia paratur, mala esse qui potest ? E. Teneo et istam differentiam, persequere cetera. VIII. 18. 61. A. Illud est quod uolo dicere : hoc quicquid est, quo pecoribus homo praeponitur, siue mens siue spiritus siue utrumque rectius appellatur — nam utrumque in diuinis libris inuenimus —, si dominetur atque imperet ceteris, quibuscum- 5 que homo constat, tunc esse hominem ordinatissimum. Vide- mus enim habere nos non solum cum pecoribus, sed etiam cum arbustis et stirpibus multa communia. Namque alimentum corporis sumere, crescere, gignere, uigere arboribus quoque tributum uidemus, quae infima quadarn uita continentur; ao uidere autem atque audire et olfactu, gustatu, tactu corporalia sentire posse bestias et acrius plerumque quam nos cemimus v 19 et fatemur. 62. Adde uires et ualentiam firmitatemque mem- brorum et celeritates facillimosque corporis motus, quibus м 577 omnibus quasdam eorum superamus, quibusdam aequamur, 46 emicuit a 8 edd. 64 igitur R V 68 quoniam] quam edd, 69 inlustrius] MXLF, illustrius «/. 60 nisi] ni M В ft у 8 62/63 scientiam T C A VIII, 7 styrpibus M T C A 8 quoque] quibusque G 10 gustu G V Y .edd.
DE LIBERO ARBITRIO I, viii, 18, 62-ix, 19, 67 223 15 a nonnulis etiam uincimur. Genus tamen ipsum rerum est nobis certe commune cum beluis ; iam uero adpetere uolup- tates corporis et uitare molestias ferinae uitae omnis actio est. 63. Sunt alia quaedam, quae iam cadere in feras non uiden- 20 tur nec tamen in homine ipso summa sunt, ut iocari et ridere ; quod humanum quidem, sed infimum hominis iudicat, quis- quis de natura humana rectissime iudicat. Deinde amor laudis et gloriae et adfectatio dominandi, quae tametsi bestiarum non sunt, non tamen earum rerum libidine bestiis meliores 25 nos esse arbitrandum est. 64. Nam et iste adpetitus, cum rationi subditus non est, miseros facit. Nemo autem cuiquam miseria se praeponendum putauit. Hisce igitur animae moti- bus cum ratio dominatur, ordinatus homo dicendus est. Non enim ordo rectus aut ordo appellandus omnino est, ubi 30 deterioribus meliora subiciuntur. An tibi non uidetur ? 65. E. Manifestum est. A. Ratio ista ergo uel mens uel spiritus cum inrationales animi motus regit, id scilicet dominatur in homine, cui domi- natio lege debetur ea, quam aetemam esse comperimus. 35 E. Intellego ac sequor. IX . 19. 66. A. Cum ergo ita homo constitutus atque ordina- tus est, nonne tibi sapiens uidetur ? E. Nescio alius quis mihi sapiens homo uideri possit, si hie non uidetur. 5 A. Credo etiam te illud scire, plerosque homines stultos V 20 esse. E. Hoc quoque satis constat. 67. A. At si stultus sapienti est contrarius, quoniam sapien- tem comperimus, quis etiam stultus sit, profecto iam intel- 10 legis. E. Cui non appareat hunc esse, in quo mens summam potestatem non habet ? A. Quid igitur dicendum, cum homo ita est adfectus ? deesse illi mentem, an quamuis insit, earn carere dominatu ? PL 15 E. Hoc potius quod ultimum subiecisti. 1232 A. Peruellem abs te audire quibus documentis perceptum habeas mentem inesse homini, quae suum non exerat prin- cipatum. 16 adpetere] MB XF, appetere cet. 23 adfectatio] M F, affectatio TCARV8, adfectio В X, affectio GLK tametsi] G L p, tamen si cet. 27 putabit a Y 27/28 motibus animae ~ edd. 29 est omnino ~ Y edd. 32 inrationales] MB XF, irrationales aL. К R V, irrationabiles8 IX, 1 homo ita ~ у 12 habeat 0 13 adfectus] M B, defectus X, affectus cet. 16/30 siglis ante peruellem et illud omissis, uerba hoc potius usque principatum Euodio, uerba utinam usque non posse Augustine tribuunt M В C ft у 17 exserat И ft
224 DE LIBERO ARBITRIO I, ix, 19, 67-х, io, 72 E. Utinam tuas istas partes facere uelles, nam non mihi 20 facile est sustinere quod ingeris. 68. A. Illud saltim facile est tibi recordari, quod paulo ante diximus, quemadmodum bestiae mansuefactae ab ho- minibus ac domitae seruiant; quod ab eis uicissim homines, ut demonstrauit ratio, paterentur, nisi aliquo excellerent. 25 Id autem non inueniebamus in corpore; ita cum in animo esse appareret, quid aliud appellandum esset quam ratio non comperimus ; quam postea et mentem et spiritum uocari recordati sumus. Sed si aliud ratio, aliud mens, constat certe nonnisi mentem uti posse ratione. Ex quo illud conficitur, 30 eum qui rationem habet mente carere non posse. 69. E. Probe ista reminiscor ac teneo. A. Quid ? illud credisne, domitores beluarum nisi sapientes esse non posse ? Eos enim sapientes uoco, quos ueritas uocari v 21 iubet, id est, qui regno mentis omni libidinis subiugatione 35 pacati sunt. E. Ridiculum est tales putare istos, quos uulgo mansue- tarios nuncupant uel etiam pastores aut bubulcos aut aurigas, quibus omnibus domitum pecus subiectum uidemus et quorum industria indomitum subici. 40 70. A. En igitur habes documentum certissimum, quo manifestum fiat inesse mentem homini sine dominatu. His quippe inest; agunt enim talia quae agi sine mente non pos- sent ; non tamen regnat; nam stulti sunt neque regnum mentis nisi sapientium esse percognitum est. 45 E. Mirum est hoc iam fuisse a nobis in superioribus con- fectum et mihi quid responderem non potuisse in mentem uenire. X. 20. Sed alia contexamus. Iam enim et regnum mentis humanae humanam esse sapientiam et earn posse etiam non ц 578 regnare compertum est. 71. A. Putasne ista mente, cui regnum in libidines aeterna 5 lege concessum esse cognoscimus, potentiorem esse libidinem ? Ego enim nullo pacto puto. Neque enim esset ordinatissimum, ut impotentiora potentioribus imperarent. Quare necesse arbitror esse, ut plus possit mens quam cupiditas, eo ipso quo cupiditati recte iusteque dominatur. 10 E. Ego quoque ita sentio. 72. A. Quid ? uirtutem omnem num dubitabimus omni uitio sic anteponere, ut uirtus, quanto melior atque sublimior, tanto firmior inuictiorque sit ? 21 saltern a.Ky S 22 mansuetae factae В T C A Y 28 aliud mens aliud ratio ~LK 29 uti] от. a. mentis esse rationem G Am. in marg. X. 9 quod Y 11 num] non C A G Y dubitamus G X у 8
DE LIBERO ARBITRIO I, x, 20, 72-xi, 21, 76 225 E. Quis dubitauerit ? 15 A. Nullus igitur uitiosus animus uirtute armatum animum superat. E. Verissimum est. A. Iam corpore omni qualemlibet animum meliorem poten- tioremque esse non te arbitror negaturum. 20 E. Nemo id negat qui — quod facile est — uidet aut V 22 substantiam uiuentem non uiuenti aut earn quae uitam dat ei quae accipit esse praeferendam. 73. A. Multo minus igitur corpus, qualecumque id sit, PL animum uirtute praeditum uincit. 1235 25 E. Euidentissimum est. A. Quid ? animus iustus mensque ius proprium imperium- que custodiens num potest aliam mentem pari aequitate ac uirtute regnantem ex arce deicere atque libidini subiugare ? E. Nullo modo, non solum propter eandem in utraque 30 excellentiam, sed etiam quod a iustitia prior decidet fietque uitiosa mens, quae aliam facere conabitur, eoque ipso erit infirmior. 21. 74. A. Bene intellegis. Quare illud restat ut respondeas, si potest, utrum tibi uideatur rational! et sapienti mente 35 quicquam esse praestantius. E. Nihil praeter deum arbitror. A. Et mea ista sententia est. Sed quoniam res ardua est neque nunc oportune quaeritur, ut ad intellegentiam ueniat, quamquam robustissima teneatur fide, integra nobis sit huius 40 quaestionis diligens et cauta tractatio. XI. 75. In praesentia enim scire possumus, quaecumque ilia natura sit, quam menti uirtute pollenti fas est excellere, iniustam esse nullo modo posse. Quare ne ista quidem, tametsi habeat potestatem, coget mentem seruire libidini. 5 E. Istuc prorsus nemo est qui non sine ulla cunctatione fateatur. 76. A. Ergo relinquitur ut, quoniam regnanti menti con- potique uirtutis quidquid par aut praelatum est non earn facit seruam libidinis propter iustitiam, quidquid autem in- V 23 10 ferius non possit hoc facere propter infirmitatem, sicut ea quae inter nos constiterunt docent, nulla res alia mentem cupiditatis comitem faciat quam propria uoluntas et liberum arbitrium. 22 ei qui M В T С А X 30 sed etiam] от. M etiam] от у 34 potest] ЛГ В (cfr II, Hi, I. 100,113 ; II, иг, I. 17 ; Lqfstedt, Peregr. Aeth., p. 44), potes cet. 38 opportune edd. XI, 4 cogit XL 5 istud Cedd. 7 menti] от. R V 7/8 conpotique] M, com- cet. 8 quidquid] M X, quicquid cet. 10 propter] от. X 12 facit 8
226 DE LIBERO ARBITRIO I, xi, 21, 76-xii, 24, 80 E. Nihil tam necessarium restate uideo. 15 22. 77. A. Sequitur iam ut tibi uideatur iuste illam pro peccato tanto poenas pendere. E. Negare non possum. A. Quid ergo ? Num ista ipsa poena parua existimanda est, quod ei libido dominatur expoliatamque uirtutis opulentia 20 per diuersa inopem atque indigentem trahit, nunc falsa pro ueris adprobantem, nunc etiam defensitantem, nunc impro- bantem quae antea probauisset et nihilominus in alia falsa inruentem, nunc adsensionem suspendentem suam et plerum- que perspicuas ratiocinationes formidantem, nunc desperan- 25 tern de tota inuentione ueritatis et stultitiae tenebris penitus inherentem, nunc conantem in lucem intellegendi rursusque fatigatione decidentem. 78. cum interea cupiditatum illud regnum tyrannice saeuiat et uariis contrariisque tempestatibus totum hominis animum uitamque perturbet, hinc timore inde 30 desiderio, hinc anxietate inde inani falsaque laetitia, hinc cruciatu rei amissae quae diligebatur inde ardore adipiscendae quae non habebatur, hinc acceptae iniuriae doloribus, inde 579 facibus uindicandae ; quaquauersum potest coartare auaritia, dissipate luxuria, addicere ambitio, inflate superbia, torquere 35 inuidia, desidia sepelire, peruicacia concitare, adflictare sub- iectio et quaecumque alia innumerabilia regnum illius libidinis frequentant et exercent ? Possumisne tandem nullam istam PL poenam putare quam, ut cemis, omnes qui non inherent 1234 sapientiae necesse est perpeti ? 40 23. 79. E. Magnam quidem istam poenam esse iudico et V 24 omnino iustam, si quis iam in sublimitate sapientiae con- locatus inde descendere ac libidini seruire delegerit. Sed utrum esse quisquam possit incertum est qui haec aut uoluerit facere aut uelit. Quamquam enim credamus hominem tam 45 perfecte conditum a deo et in beata uita constitutum, ut ad aerumnas mortalis uitae ipse inde propria uoluntate delapsus sit, tamen hoc cum firmissima fide teneam, intellegentia non- dum adsecutus sum; cuiusrei diligenteminquisitionem si nunc differendam putas, me inuito facis. XII. 24. 80. Verum illud quod me maxime mouet, cur huius- cemodi acerbissimas poenas patiamur nos, qui certe stulti sumus nec sapientes umquam fuimus, ut merito haec dicamur perpeti propter desertam uirtutis arcem et electam sub libi- 18 igitur Y edd. 19 exspoliatamque ц 23 suam suspendentem 8 26 paenitus M К F R, poenitus X 26 inhaerentem L К 32 habetur у 35 peruicatia M В С A X у 38 inhaerent CLKF, herent X 40 iudico esse Y 41/42 conlocatus M X F, collocatus cet. 46 erumnas T C G L. К S, erumpnas A R V Y 47 teneam fide ~ Y XII, 2 nos] от. Y
DE LIBERO ARBITRIO I, xii, 24, 80-25, 85 227 5 dine seruitutem, quin aperias disputando, si uales, nullo modo tibi differendum esse concesserim. 81. A. Ita istuc dicis, quasi liquido compertum habeas num- quam nos fuisse sapientes; attendis enim tempus ex quo in hanc uitam nati sumus. Sed cum sapientia in animo sit, 10 utrum ante consortium huius corporis alia quadam uita uixerit animus et an aliquando sapienter uixerit, magna quaes- tio est, magnum secretum et suo considerandum loco ; neque ideo tamen hoc quod nunc habemus in manibus impeditur quominus aperiatur ut potest. 15 25. 82. Nam quaero abs te, sitne aliqua nobis uoluntas. E. Nescio. A. Visne hoc scire ? E. Et hoc nescio. A. Nihil ergo deinceps me interroges. 20 E. Quare ? A. Quia roganti tibi respondere non debeo nisi uolenti scire quod rogas. Deinde nisi uelis ad sapientiam peruenire, V 25 sermo tecum de huiuscemodi rebus non est habendus. Postre- mo amicus meus esse non poteris nisi uelis ut bene sit mihi. 25 Iam uero de te tu ipse uideris, utrum tibi uoluntas nulla sit beatae uitae tuae. 83. E. Fateor, negari non potest habere nos uoluntatem. Perge iam, uideamus quid hinc conficias. A. Faciam, sed die etiam prius, utrum et bonam uoluntatem 30 habere te sentias. E. Quid est bona uoluntas ? A. Voluntas, qua adpetimus recte honesteque uiuere et ad summam sapientiam peruenire. Modo tu uide, utrum rectam honestamque uitam non adpetas aut esse sapiens non uehe- 35 menter uelis aut certe negare audeas, cum haec uolumus, nos habere uoluntatem bonam. 84. E. Nihil horum nego et propterea me non solum uolun- tatem, sed etiam bonam uoluntatem iam habere confiteor. A. Quanti pendis, oro te, hanc uoluntatem ? Numquidnam 40 ei ulla ex parte diuitias aut honores aut uoluptates corporis aut haec simul omnia conferenda arbitraris ? E. Auerterit deus istam sceleratam dementiam. 85. A. Parumne ergo gaudendum est habere nos quiddam in animo, hanc ipsam dico bonam uoluntatem, in cuius con- 45 paratione abiectissima sint ea quae commemorauimus, pro PL quibus adipiscendis multitudinem uidemus hominum nullos 1235 labores, nulla pericula recusare ? 7 habeat В 9 in hac uita у 11 animus usque uixerit] от. у 24 meus amicus ~ Y edd. 30 te habere ~ Y edd. 34 non appetas uitam edd. 44/46 conparatione] M F, com- cet.
228 DE LIBERO ARBITRIO I, xii, 25, 85-xiii, 27, 90 E. Gaudendum uero ac plurimum. A. Quid ? hoc gaudio qui non fruuntur, paruo damno eos 50 adfectos putas tanti boni ? E. Immo maximo. 26. 86. A. Vides igitur iam, ut existimo, in uoluntate nostra ц 580 esse constitutum, ut hoc uel fruamur uel careamus tanto V 26 et tam uero bono. Quid enim tam in uoluntate quam ipsa 55 uoluntas sita est ? Quam quisque cum habet bonam, id certe habet, quod terrenis omnibus regnis uoluptatibusque omni- bus corporis longe anteponendum sit. Quisquis autem non habet, caret profecto ilia re, quam praestantiorem omnibus bonis in potestate nostra non constitutis sola illi uoluntas 60 per se ipsam daret. 87. Itaque cum se ipse miserrimum iudicet, si amiserit gloriosam famam, ingentes opes et quaelibet cor- poris bona, tu eum non miserrimum iudicabis, etiamsi talibus abundet omnibus, cum his inheret quae amittere facillime potest neque dum uult habet, caret autem bona uoluntate, 65 quae nec comparanda est cum istis et cum sit tam magnum bonum, uelle solum opus est, ut habeatur ? 88. E. Verissimum est. A. lure igitur ac merit© stulti homines, tametsi numquam sapientes fuerunt — hoc enim dubium et occultissimum est —, 70 huiuscemodi adficiuntur miseria. E. Adsentior. XIII. 27. 89. A. Considera nunc utrum tibi uideatur esse prudentia adpetendarum et uitandarum rerum scientia. E. Videtur. A. Quid ? fortitude nonne ilia est animae adfectio, qua 5 omnia incommoda et damna rerum non in nostra potestate constitutarum contemnimus ? E. ita existimo. A. Porro temperantia est adfectio coercens et cohibens ad- petitum ab his rebus quae turpiter adpetuntur. An tu aliter 10 putas ? V 27 E. Immo ita ut dicis sentio. 90. A. Iam iustitiam quid dicamus esse nisi uirtutem, qua sua cuique tribuuntur ? E. Nulla mihi alia iustitiae notio est. 15 A. Quisquis ergo habens bonam uoluntatem, de cuius ХП, 62/66 cf. Retract. I, 8, 3. 50 adfectos] M В X, aff- cet. 69 sola ilia M 60 ipse] от. F Lou. /4 se] от. F m 2 iudicet] uidet T 63 habundet В ft F V omnibus] bonis Y 69 fuerunt sapientes edd. XIII, 2 scientia rerum X 1 estimo 8 8 coercens] В edd., cohercens G ft у 8, coherens MT C A 15 bonam habens Y edd.
DE LIBERO ARBITRIO I, xiii, 27, 90-93 229 excellentia iam diu loquimur, hanc unam dilectione amplexe- tur qua interim melius nihil habet, hac sese oblectet, hac denique perfruatur et gaudeat, considerans earn et iudicans, quanta sit quamque inuito illi eripi uel subripi nequeat, num 20 dubitare poterimus istum aduersari rebus omnibus quae huic uni bono inimicae sunt ? E. Necesse est omnino ut aduersetur. 91. A. Nullane hunc putamus praeditum esse prudentia, qui hoc bonum adpetendum et uitanda ea quae huic inmica uidet ? 25 E. Nullo modo mihi uidetur hoc posse quisquam sine pru- dentia. A. Recte ; sed cur non huic etiam fortitudinem tribuimus ? Illa quippe omnia, quae in nostra potestate non sunt, amare iste ac plurimi aestimare non potest. Mala enim uoluntate 30 amantur, cui tamquam inimicae carissimo suo bono resistat necesse est. Cum autem non amat haec, non dolet amissa et omnino contemit; quod opus esse fortitudinis dictum atque concessum est. 92. E. Tribuamus sane; non enim intellego, quem fortem PL 35 uerius appellare possim quam eum, qui rebus his, quas neque 1236 ut adipiscamur neque ut optineamus in nobis situm est, aequo et tranquillo animo caret; quod hunc necessario facere com- pertum est. A. Vide iam nunc utrum ab eo temperantiam alienare pos- 40 simus, cum ea sit uirtus quae libidines cohibet. Quid autem tam iniquum bonae uoluntati est quam libido ? Ex quo profecto intellegis istum bonae suae uoluntatis amatorem V 28 resistere omni modo atque aduersari libidinibus et ideo iure temperantem uocari. 45 E. Perge, adsentior. 93. A. Iustitia restat, quae quomodo desit huic homini non sane uideo. Qui enim habet et diligit uoluntatem bonam et obsistit eis, ut dictum est, quae huic inimica sunt, male cuiquam uelle non potest. Sequetur ergo ut nemini faciat 50 iniuriam, quod nullo pacto potest nisi qui sua cuique tribuerit. Hoc autem ad iustitiam pertinere cum dicerem, adprobasse te, ut puto, meministi. E. Ego uero memini et fateor in hoc homine, qui suam ц 581 bonam uoluntatem magni pendit et diligit, omnes quattuor 55 uirtutes quae abs te paulo ante me adsentiente descriptae sunt esse compertas. 19 quanque 8 uel] от. X num] nam B, non C G 27 tribuamus G д 28 potestate nostra ~ edd. 30 tanquam a. R V 8 36 adipiscantur T C A obtineamus a X 8 41 inimicum G L edd. 42 uoluntatis suae ~ 8 edd. 49 uelle cuiquam В ft sequitur a edd. 51/52 te adprobasse ~ В 0 52 te] от. M 53 suam] от. у 54 quatuor 0 C S
230 DE LIBERO ARBITRIO I, xiii, 28, 94-29, 97 28. 94. A. Quid igitur impedit cur huius uitam non conce- damus esse laudabilem ? E. Nihil prorsus, immo hortantur uel etiam cogunt omnia. 60 A. Quid ? uitam miseram potesne ullo modo non iudicare fugiendam ? E. Et magnopere quidem iudico nihilque aliud agendum existimo. A. At laudabilem fugiendam prof ecto non putas. 65 E. Quid etiam adpetendam sedulo existimo. A. Non ergo misera est quae laudabilis uita est. E. Hoc utique sequitur. A. Nihil iam, quantum opinor, difficile tibi ut adsentiaris relinquitur, earn scilicet quae misera non est beatam esse uitam 70 E. Manifestissimum est. 95. A. Placet igitur beatum esse hominem dilectorem bonae uoluntatis suae et prae ilia contemnentem quodcumque aliud V 29 bonum dicitur, cuius amissio potest accidere, etiam cum uoluntas tenendi manet. 75 E. Quidni placeat, quo superiora quae concessimus neces- sario trahunt ? A. Bene intellegis. Sed die, quaeso, nonne bonam suam uoluntatem diligere et tam magni aestimare, quam dictum est, etiam ipsa bona uoluntas est ? 80 E. Verum dicis. A. Ac si hunc beatum recte iudicamus, nonne recte mise- rum qui contrariae uoluntatis est ? E. Rectissime. 96. A. Quid ergo causae est cur dubitandum putemus, 85 etiamsi numquam antea sapientes fuimus, uoluntate nos tamen laudabilem et beatam uitam, uoluntate turpem ac mise- ram mereri ac degere ? E. Fateor hue certis et minime negandis rebus esse per- uentum. 90 29. 97. A. Vide etiam aliud, nam credo te memoria tenere quam dixerimus esse bonam uoluntatem; opinor enim, ea dicta est qua recte atque honeste uiuere adpetimus. E. Ita memini. A. Hanc igitur uoluntatem si bona itidem uoluntate diliga- 95 mus atque amplectamur rebusque omnibus, quas retinere non quia uolumus possumus, anteponamus, consequenter illae XIII, 84/87 cf. Retract. i, 8, 3. 90/101 cf. Retract. 1, 8, 3. 67 inpedit X 64/05 at usque existimo] от. My 64 non fugiendam profecto edd. 69 uitam esse ~ A L 76 trahunt] от. T C A, thrahunt X 77 nonne] от. X 77/78 uoluntatem suam ~ edd. 78 existimare 8 81 at si у Er. Lou. [t 86 uoluntatem M 94 ergo 3 C
DE LIBERO ARBITRIO I, xiii, 29, 97-xiv, 30, 102 231 uirtutes, ut ratio docuit, animum nostrum incolent, quas habere id ipsum est recte honesteque uiuere. Ex quo conficitur PL ut, quisquis recte honesteque uult uiuere, si id se uelle prae 1257 100 fugacibus bonis uelit, adsequatur tantam rem tanta facilitate, ut nihil aliud ei quam ipsum uelle sit habere quod uoluit. 98. E. Vere tibi dico, uix me contineo quin exclamem laeti- V 30 tia, repente mihi oborto tam magno et tam in facili constitute bono. 105 A. Atqui hoc ipsum gaudium quod huius boni adeptione gignitur, cum tranquille et quiete atque constanter erigit animum, beata uita dicitur; nisi tu putas aliud esse beate uiuere quam ueris bonis certisque gaudere. E. Ita sentio. XIV. 30. 99. A. Recte. Sed censesne quemquam hominum non omnibus modis uelle atque optare uitam beatam ? E. Quis dubitat omnem hominem uelle ? A. Cur igitur earn non adipiscuntur omnes ? Dixeramus 5 enim atque conuenerat inter nos uoluntate illam mereri ho- mines, uoluntate etiam miseram, et sic mereri ut accipiant. Nunc uero existit nescio qua repugnantia, et nisi diligenter dispiciamus, perturbare nititur superiorem tam euigilatam firmamque rationem. 100. Quomodo enim uoluntate quisque 10 miseram uitam patitur, cum omnino nemo uelit misere uiuere? Aut quomodo uoluntate beatam uitam consequitur homo, cum tam multi miseri sint et beati esse omnes uelint ? An eo euenit, quod aliud est uelle bene aut male, aliud mereri aliquid per bonam uel malam uoluntatem ? Nam illi qui beati 15 sunt, quos etiam bonos esse oportet, non propterea sunt beati quia beate uiuere uoluerunt — nam hoc uolunt etiam mali —, /* 582 sed quia recte, quod mali nolunt. 101. Quam ob rem nihil mirum est, quod miseri homines non adipiscuntur quod uolunt, id est, beatam uitam. Illud enim, cui comes est et sine qua 20 ea nemo dignus est nemoque adsequitur, recte scilicet uiuere, non itidem uolunt. Hoc enim aeterna lex ilia, ad cuius consi- derationem redire iam tempus est, incommutabili stabilitate V31 firmauit, ut in uoluntate meritum sit, in beatitate autem et miseria praemium atque supplicium. 102. Itaque cum dici- 23 mus uoluntate homines miseros esse, non ideo dicimus quod esse miseri uelint, sed quod in ea uoluntate sunt, quam etiam XIV, 21/24 cf. Retract. i, 8, 3. XIV, 1 quemquam] M В X Lt quenquam cet. despiciamus C G X8 ' uel] aut 8, siue per X 20 nemo assequitur у .. . 7 quae L у 8 Lou. p 8 uigilatam M T C A 12 omnes esse ~ 8 edd. 14 17 recte uiuere Y, recte uiuere uolunt S Am. Er. Lou. 25 esse miseros ~ В edd. 26 miseri esse ~ 8 edd.
232 DE LIBERO ARBITRIO I, xiv, 30, 102-xv, 31, 107 his inuitis miseria sequatur necesse est. Quare non repugnat superiori rationi, quod uolunt omnes beati esse nec possunt; non enim omnes uolunt recte uiuere, cui uni uoluntati uita 30 beata debetur. Nisi quid habes aduersus haec dicere. E. Ego uero nihil. XV. 31.103. Sed uideamus iam quomodo haec ad proposi- tam illam quaestionem de duabus legibus referantur. A. Fiat. Sed die mihi prius, utrum qui recte uiuere diligit eoque ita delectatur, ut non solum ei rectum sit, sed etiam 5 dulce atque iucundum, amet hanc legem habeatque carissi- mam, qua uidet tributam esse bonae uoluntati beatam uitam, malae miseram ? E. Amat omnino ac uehementer ; nam istam ipsam sequens ita uiuit. PL 10 104. A. Quid ? cum hanc amat, mutabile aliquid amat 1238 ac temporale an stabile ac sempiternum ? E. Aeternum sane atque incommutabile. A. Quid illi qui in mala uoluntate perseuerantes nihilominus beati esse cupiunt ? possuntne amare istam legem, qua talibus 15 hominibus miseria merito rependitur ? E. Nullo modo, arbitror. A. Nihilne amant aliud ? E. Immo plurima, ea scilicet in quibus adipiscendis uel retinendis mala uoluntas ilia persistit. 20 105. A. Opinor te dicere diuitias, honores, uoluptates et pulchritudinem corporis ceteraque omnia, quae possunt et uolentes non adipisci et amittere inuiti. E. Ista ipsa sunt. V 32 A. Num haec aetema esse censes, cum temporis uolubilitati 25 uideas obnoxia ? E. Quis hoc uel dementissimus senserit ? 106. A. Cum igitur manifestum sit alios esse homines ama- tores rerum aeternarum, alios temporalium, cumque duas leges esse conuenerit, unam aetemam, aliam temporalem, si 30 quid aequitatis sapis, quos istorum iudicas aetemae legi, quos temporali esse subdendos ? E. Puto in promptu esse quod quaeris, nam beatos illos ob amorem ipsorum aeternorum sub aeterna lege agere existimo, miseris uero temporalis inponitur. 35 107. A. Recte iudicas, dummodo illud inconcussum teneas quod apertissime iam ratio demonstrauit, eos, qui temporali 27 iis R, eis V Lou. ц 29 uolunt omnes ~ 8 edd. XV, 6 iucundum] M X, iocundum cet. 5/6 karissimam В 6 bonae uoluntati tributam esse ~ G 17 aliud] illi 8 24 num] non C A censes esse В esse] om. L 29 alteram C 31 esse] om. Y 34 inponitur] M F, im- cet.
DE LIBERO ARBITRIO I, xv, 31, 107-32, 112 233 legi seruiunt, non esse posse ab aeterna liberos, unde omnia quae iusta sunt iusteque uariantur exprimi diximus ; eos uero, qui legi aetemae per bonam uoluntatem herent, temporalis 40 legis non indigere, satis, ut apparet, intellegis. E. Teneo quod dicis. 32. 108. A. lubet igitur aeterna lex auertere amorem a temporalibus et eum mundatum ad aeterna conuertere. E. lubet uero. 45 A. Quid deinde censes temporalem iubere, nisi ut haec, quae ad tempus nostra dici possunt, quando eis homines cupiditate inherent, eo iure possideant quo pax et societas humana seruetur, quanta in his rebus seruari potest ? 109. Ea sunt autem primo hoc corpus et eius quae uocantur bona, 50 ut integra ualitudo, acumen sensuum, uires, pulchritudo et si qua sunt cetera, partim, necessaria bonis artibus et ideo pluris pensanda, partim uiliora; deinde libertas ; quae quidem nulla uera est nisi beatorum et legi aetemae adherentium, V 33 sed earn nunc libertatem commemoro qua se liberos putant 583 55 qui dominos homines non habent et quam desiderant hi qui a dominis hominibus manumitti uolunt; 110. deinde parentes, fratres, coniunx, liberi, propinqui, adfines, familiares et qui- cumque nobis aliqua necessitudine adiuncti sunt; ipsa deni- que ciuitas, quae parentis loco haberi solet, honores etiam 60 et laus et ea quae dicitur gloria popularis; ad extremum pecunia, quo uno nomine continentur omnia quorum iure domini sumus et quorum uendendorum aut donandorum habere potestatem uidemur. 111. Horum omnium quemad- modum lex ilia sua cuique distribuat, difficile et longum est 65 explicare et plane et ad id quod proposuimus non necessarium. Satis est enim uidere non ultra porrigi huius legis potestatem in uindicando, quam ut haec uel aliquid horum adimat atque auferat ei quem punit. Metu coercet ergo et ad id quod uult torquet ac retorquet animos quibus regendis accomodata est. PL 7° Dum enim haec amittere timent, tenent in his utendis quen- 1239 dam modum aptum uinculo ciuitatis, qualis ex huiuscemodi hominibus constitui potest. 112. Non autem ulciscitur pec- catum cum amantur ista, sed cum aliis per improbitatem auferuntur. Quam ob rem uide utrum iam peruentum sit ad id 75 quod infinitum putabas. Institueramus enim quaerere qua- tenus habeat ius ulciscendi ea lex qua populi terreni ciuitates- que gubernantur. E. Video peruentum. 3© haerent С К R edd., inherent X, inhaerent L 43 conuertere ad aeterna ~ edd. 60 ualetudo edd. pulcritudo MA 53 aetemae uitae L 54 libertatem nunc ~ 8 55 hii С V, ii Lou. ц 57 coniux T С A X R 8 00 laudes у Lou, ц 64 ilia lex ~ /? Y 08 coercet] TCAF, cohercet cet. i6 xxix
234 DE LIBERO ARBITRIO I, xv, 33, 112-xvi, 34, 115 33. A. Vides ergo etiam illud, quod poena non esset, siue 80 quae per iniuriam siue quae per talem uindictam infertur hominibus, si eas res quae inuito auferri possunt non amarent. E. Id quoque uideo. 113. A. Cum igitur eisdem rebus alius male alius bene V 34 utatur, et is quidem qui male, amore his inhereat atque im- 85 plicetur — scilicet subditus eis rebus quas ei subditas esse oportebat, et ea bona sibi constituens quibus ordinandis beneque tractandis ipse esse utique deberet bonum —, ille autem qui recte his utitur, ostendat quidem bona esse, sed non sibi — non enim eum bonum melioremue faciunt, sed 90 ab eo potius hunt —, et ideo non eis amore adglutinetur neque uelut membra sui animi faciat, quod fit amando, ne cum resecari coeperint, eum cruciatu ac tabe foedent, sed eis totus superferatur, et habere ilia atque regere, cum opus est, paratus et amittere ac non habere paratior — cum ergo 95 haec ita sint, num aut argentum et aurum propter auaros accusandum putas aut cibos propter uoraces aut uinum propter ebriosos aut muliebres formas propter scortatores et adulteros atque hoc modo cetera, cum praesertim uideas et igne bene uti medicum et pane scelerate ueneficum ? 100 E. Verissimum est non res ipsas, sed homines qui eis male utuntur esse culpandos. XVI. 34.114. A. Recte. Sed quoniam et quid ualeat aeterna lex, ut opinor, uidere iam coepimus, et quantum lex temporalis м 584 in uindicando progredi possit inuentum est, et rerum duo genera, aeternalium et temporalium, duoque rursus hominum, 5 aliorum aetemas aliorum temporales sequentium et diligen- tium, satis aperteque distincta sunt, quid autem quisque sectandum et amplectendum eligat in uoluntate esse positum constitit nullaque re de arce dominandi rectoque ordine men- tem deponi nisi uoluntate, et est manifestum non rem ullam, PL locum ea quisque male utitur, sed ipsum male utentem esse 1240 arguendum — referamus nos, si placet, ad questionem in exordio sermonis huius propositam et uideamus utrum soluta V 35 sit. 115. Nam quaerere institueramus quid sit male facere, et propter hoc omnia quae dicta sunt diximus. Quocirca licet 15 nunc animaduertere et considerare utrum sit aliud male facere quam neglectis rebus aetemis, quibus per se ipsam mens fruitur et per se ipsam percipit et quae amans amittere non XVI, 6/8 cf. Refract, i, 8, 3. 83 isdem XL 84 in his G 90 adglutinetur} M X К F 8, agg- cet. 95 et] aut у 97 ebrios T C A XVI, 9 esse 3 12 huius sermonis 3 edd. praepositam M 15 nunc] от. G 17 quas L Er. Eon. ц
DE LIBERO ARBITRIO I, xvi, 34, 115-35, 118 235 potest, temporalia et quaeque per corpus, partem hominis uilissimam, sentiuntur et numquam esse certa possunt quasi 20 magna et miranda sectari. Nam hoc uno genere omnia male- facta, id est peccata, mihi uidentur includi. Tibi autem quid uideatur exspecto cognoscere. 35. 116. E. Est ita ut dicis, et adsentior peccata omnia hoc uno genere contineri, cum quisque auertitur a diuinis uereque 25 manentibus et ad mutabilia atque incerta conuertitur. Quae quamquam in ordine suo recte locata sint et suam quandam pulchritudinem peragant, peruersi tamen animi est et inordi- nati eis sequendis subici quibus ad nutum suum ducendis potius diuino ordine ac iure praelatus est. 117. Et illud simul 30 mihi uidere iam uideor absolutum atque compertum, quod post illam quaestionem, quid sit male facere, deinceps quae- rere institueramus, unde male facimus. Nisi enim fallor, ut ratio tractata monstrauit, id facimus ex libero uoluntatis arbitrio. Sed quaero utrum ipsum liberum arbitrium, quo 35 peccandi facultatem habere conuincimur, oportuerit nobis dari ab eo qui nos fecit. Videmur enim non fuisse peccaturi si isto careremus, et metuendum est, ne hoc modo deus etiam male- factorum nostrorum auctor existimetur. 118. A. Nullo modo istuc timueris, sed ut diligentius requi- 40 ratur, aliud tempus sumendum est. Nam haec iam sermocina- tio modum terminumque desiderat, qua uelim credas magna- rum abditarumque rerum inquirendarum quasi fores esse pul- V 36 satas. In quarum penetralia cum deo duce uenire coeperimus, iudicabis profecto quantum inter hanc disputationem et eas 45 quae sequuntur intersit quantumque ilia praestent non modo inuestigationis sagaci tate, sed etiam maiestate rerum et cla- rissima luce ueritatis. Pietas tantum adsit, ut nos diuina prouidentia cursum quem instituimus tenere et perficere permittat. 50 E. Cedo uoluntati tuae et ei meam iudicio et uoto libentis- sime adiungo. 18 quaeque (i.e. quaecumque^ M ft y, quae cet. hominis partem edd. 22 exspecto] M F, exp. cet. 23 omnia peccata ~ 8 edd. 25 ad] in T C A 31/32 inquirere 8 32 faciamus V Lou. ц 33 uoluntatis] om. G 37 ne] nec T A 3» timueris istud V 39/40 inquiratur В Am. Er. Lou. 40/41 haec sermocinatio m.t. iam ~ 8 edd. 43 quarum rerum 8 45 secuntur В T A G у Y ilia] M a. у 8 (cfr I, хиг, I. 17 quas ; II, хи, I. 56 quarum), Шае cet. 47 adsistit M, assistat aS 50 credo MBAXmlKmlFmlRVmlti
LIBER SECVNDVS , o , M083/4 I. 1. !♦ E. Iam, si fieri potest, explica mihi, quare dederit< PL deus homini liberum arbitrium uoluntatis, quod utique si non/ I239// accepisset, peccare non posset. ' 1240 A. Iam enim certum tibi atque cognitum est deum dedisse 5 homini hoc, quod dari debuisse non putas ? v 37 E. Quantum in superior! libro intellegere mihi uisus sum, et habemus liberum uoluntatis arbitrium et non nisi eo peccamus. PL A. Ego quoque memini iam nobis id factum esse per- 1241 10 spicuum. Sed nunc interrogaui, utrum hoc quod nos habere et quo nos peccare manifestum est, deum nobis dedisse scias. м 585 2. E. Nullum alium puto. Ab ipso enim sumus et siue peccantes siue recte facientes ab illo poenam meremur aut piaemium. 15 A. Hoc quoque utrum liquid© noueris an auctoritate com- motus libenter etiam incognitum credas, cupio scire. E. Auctoritati quidem me primum de hac re credidisse confiimo. Sed quid uerius quam omne bonum ex deo esse et omne iustum bonum esse et peccantibus poenam recteque 20 facientibus praemium iustum esse ? Ex quo conficitur a deo adfici et peccantes miseria et recte facientes beatitate. 2. 3. A. Nihil resist©. Sed quaero illud alterum, quomodo noueris nos ab ipso esse. Neque enim hoc nunc, sed ab ipso nos uel poenam uel praemium mereri explicasti. 25 E. Hoc quoque non aliunde uideo esse manifestum, nisi quod iam constat deum uindicare peccata, siquidem ab illo est omnis iustitia. Non enim ut alicuius est bonitatis alienis V 38 praestare beneficia, ita iustitiae uindicare in alienos. 4. Vnde manifestum est ad eum nos pertinere, quia non solum in nos 30 benignissimus in praestando, sed etiam iustissimus in uindi- cando est. Deinde ex eo, quod ego posui tuque concessisti, omne bonum ex deo esse, etiam hominem ex deo esse intel- legi potest. Homo enim ipse in quantum homo est, aliquod bonum est, quia recte uiuere cum uult potest. 35 3. 5. A. Plane si haec ita sunt, soluta quaestio est quam proposuisti. Si enim homo aliquod bonum est et non posset, nisi cum uellet, recte facere, debuit habere liberam uolun- tatem, sine qua recte facere non posset. Non enim quia per I, 33/34 cf. Retract. 1, 8, 3. I, 2 uoluntatis arbitrium ~ V Lou. y. 4 enim] cfr T L L 572t 63 sqq. в superiore 8 L mihi intellegere L 13 recte agentes 8 edd. 20 a deo] от. L 29 quia] qui /? 31 proposui G 35 est quaestio ~ Y 36 est] esse M X y, esset LKm 1
DE LIBERO ARBITRIO II, i, 3, 5-ii, 4, 10 237 illam etiam peccatur, ad hoc earn deum dedisse credendum 40 est. Satis ergo causae est cur dari debuerit, quoniam sine ilia homo recte non potest uiuere. Ad hoc autem datam uel hinc intellegi potest, quia si quis ea usus fuerit ad peccandum, diuinitus in eum uindicatur. 6. Quod iniuste fieret, si non solum ut recte uiueretur, sed etiam ut peccaretur, libera 45 esset uoluntas data. Quomodo enim iuste uindicaretur in eum, qui ad hanc rem usus esset uoluntate, ad quam rem data est ? Nunc uero deus cum peccantem punit, quid aliud tibi uidetur dicere nisi : ‘Cur non ad earn rem usus es libera uoluntate, ad quam tibi earn dedi ?’ hoc est ad recte facien- 50 dum ? 7. Deinde illud bonum, quo commendatur ipsa iustitia in damnandis peccatis recteque factis honorandis, quomodo esset, si homo careret libero uoluntatis arbitrio ? Non enim aut peccatum esset aut recte factum quod non fieret uolun- tate. Ac per hoc et poena iniusta esset et praemium, si homo 55 uoluntatem liberam non haberet. Debuit autem et in sup- V 39 plicio et in praemio esse iustitia, quoniam hoc unum est bonorum quae sunt ex deo. Debuit igitur deus dare homini liberam uoluntatem. II. 4. 8. E. Iam concede earn deum dedisse. Sed nonne tibi PL uidetur, quaeso te, si ad recte faciendum data est, quod non 1242 debuerit ad peccandum posse conuerti, sic ut ipsa iustitia quae data est homini ad bene uiuendum ? Numquid enim 5 potest quispiam per iustitiam suam male uiuere ? Sic nemo posset per uoluntatem peccare, si uoluntas data est ad recte faciendum. 9. A. Donabit quidem deus, ut spero, ut tibi ualeam respon- dere, uel potius ut ipse tibi, eadem quae summa omnium 10 magistra est ueritate intus docente, respondeas. Sed paulisper uolo mihi dicas, si id quod abs te quaesiueram certum et cognitum tenes, deum nobis dedisse liberam uoluntatem, utrum oporteat dicere dari non debuisse quod dedisse confite- mur deum. 10. Si enim incertum est utrum dederit, recte ц 586 i? quaerimus utrum bene sit data, ut cum inuenerimus bene datam esse, inueniatur etiam ilium dedisse a quo animae data sunt omnia bona ; si autem inuenerimus non bene datam esse, II, 8/9 cf. Msg. 14, 45. 39 earn] от. L 41 non potest recte uiuere ~ G, recte uiuere non potest V 46 alt. rem] от. у 41 data esset 8 47/48 uidetur tibi aliud ~ edd. 53/54 quod non fieret uoluntate] от. a 65 liberam uoluntatem non haberet X, uol. non hab. lib. a edd. 55/56 in praemio et in supplicio V II, 6 esset 8 edd. 9/10 magistra omnium summa L 11 mihi uolo ~ 8 edd, 15 data sit ~ L 16 illud M C 8 animae] homini Am. marg. Er. Lou. p.
238 DE LIBERO ARBITRIO II, ii, 4, 10-5, 15 non eum dedisse intellegamus, quem culpare nefas est. Si uero certum est quod ipse illam dederit, oportet fateamur, 20 quoquo modo data est, neque non dari neque aliter earn dari debuisse quam data est. Ille enim dedit cuius factum recte reprehendi nullo pacto potest. 5. 11, E. Quamquam haec inconcussa fide teneam, tamen quia cognitione nondum teneo, ita quaeramus quasi omnia 25 incerta sint. Video enim ex hoc quod incertum est, utrum ad recte faciendum uoluntas libera data sit, cum per illam etiam V 40 peccare possimus, fieri etiam illud incertum, utrum dari de- buerit. 12. Si enim incertum est ad recte faciendum datam esse, incertum est etiam dari debuisse ; ac per hoc etiam utrum 30 earn deus dederit incertum erit, quia si incertum est dari de- buisse, incertum est ab eo datam esse, quem nefas est credere dedisse aliquid quod dari non debuit. A. Illud saltim tibi certum est deum esse. E. Etiam hoc non contemplando, sed credendo inconcus- 35 sum teneo. 13. A. Si quis ergo illorum insipientium de quibus scriptum est: Dixit insipiens in cor de suo : non est deus, hoc tibi diceret nec uellet tecum credere quod credis, sed cognoscere utrum uera credideris, relinqueresne hominem an aliquo modo quod 40 inconcussum tenes persuadendum esse arbitrareris, praeser- tim si ille non obluctari peruicaciter, sed studiose id uellet agnoscere ? 14. E. Hoc quod ultimum posuisti satis me admonet quid ei respondere deberem. Certe enim quamuis esset absurdissi- 45 mus, concederet mihi cum doloso et peruicaci de nulla omnino et maxime de re tanta non esse disserendum. Quo concesso prior mecum ageret, ut sibi crederem bono animo eum istuc quaerere neque aliquid in se, quod ad rem hanc adtinet, doli ac peruicaciae latere. 15. Turn ego demonstrarem, quod cuiuis 50 facillimum puto, quanto esset aequius, cum sibi de occultis animi sui quae ipse nosset uellet alterum credere qui non nosset, ut etiam ipse tantorum uirorum libris, qui se cum filio dei uixisse testatum litteris reliquerunt, esse deum crede- ret, quia et ea se uidisse scripserunt quae nullo modo fieri 55 possent si non esset deus et nimium stultus esset si me repre- PL henderet quod illis crediderim qui sibi uellet ut crederem. Iam 1243 uero quod recte reprehendere non ualeret, nullo modo reperiret V 41 cur etiam nollet imitari. 37 Ps. 5г, i; 13, 1. 20 quomodo M a у Yfort, recte dari earn ~ Er. Lou. ц 48 adtinet] M XF, att- cet. 49 cum ego M T C A F m 1, turn ergo X 51 nosse uellet M X F m 1 Rouen 476 55 nimius M, nimis /3 8
DE LIBERO ARBITRIO II, ii, 5, 16-iii, 7, 20 239 16. A. Si ergo utrum sit deus satis esse existimas, quod 60 non temere tantis uiris credendum esse iudicauimus, cur non, quaeso te, de his quoque rebus, quas tamquam incertas et plane incognitas quaerere instituimus, similiter putas eorun- dem uirorum auctoritati sic esse credendum ut de inuestiga- tione earum nihil amplius laboremus ? 65 E. Sed nos id quod credimus nosse et intellegere cupimus. 6.17. A. Recte meministi, quod etiam in exordio superioris disputationis a nobis positum esse negare non possumus. Nisi enim et aliud esset credere, aliud intellegere et primo creden- dum esset quod magnum et diuinum intellegere cuperemus, 70 frustra propheta dixisset : Nisi credideritis, non intellegetis. 18. Ipse quoque dominus noster et dictis et factis ad creden- dum primo hortatus est quos ad salutem uocauit, sed postea cum de ipso dono loqueretur quod erat daturus credentibus non ait : ‘Haec est autem uita aeterna ut credant’, sed : 75 Haec est, inquit, uita aeterna ut cognoscant te uerum deum et quem misisti lesum Christum. Deinde iam credentibus dicit : Quaerite et inuenietis ; nam neque inuentum dici potest quod /* 587 incognitum creditur neque quisquam inueniendo deo fit ido- neus, nisi ante crediderit quod est postea cogniturus. 19. Qua- 80 propter domini praeceptis obtemperantes quaeramus instan- ter ; quod enim hortante ipso quaerimus, eodem ipso demon- strante inueniemus, quantum in hac uita et a nobis talibus inueniri queunt. Nam et a melioribus, etiam dum has terras incolunt, et certe a bonis et piis omnibus post hanc uitam V42 85 euidentius atque perfectius ista cemi obtinerique credendum est et nobis ita fore sperandum et ista contemptis terrenis et humanis omni modo desideranda et diligenda sunt. III. 7. 20. Quaeramus autem hoc ordine, si placet: primum quomodo manifestum est deum esse; deinde, utrum ab illo sint quaecumque in quantumcumque sunt bona; postremo, utrum in bonis numeranda sit uoluntas libera. Quibus comper- 5 tis satis apparebit, ut opinor, utrum recte homini data sit. Quare prius abs te quaero, ut de manifestissimis capiamus exordium, utrum tu ipse sis. An fortasse tu metuis ne in hac interrogatione fallaris ? cum utique si non esses falli omnino non posses. 70 Is. 7, 9, iuxta LXX. 75/76 loh. 17, j. 77 Matth. 7, 7. 63/64 inde uestigatione Ma 68 prius et] от. A esset et aliud 8 Am. Er. 74 autem] от. X aeterna uita К 75 haec] от. V inquid M X uerum deum] deum uerum ~ Am., solum deum uerum Er. Lou. p. 79 antea edd. 86 sperandum est 8 edd. Ill, 3 bona] от. X sunt bona sunt a 8 Am. Er. 5 ut opinor apparebit ~ V 6 prius] от. T C A abs te prius ~ К 7 tu metuis] 8 edd., te metuis M a F R, от. ft V
240 DE LIBERO ARBITRIO II, iii, 7, 20-8, 25 10 E. Perge potius ad cetera. 21. A. Ergo quoniam manifestum est esse te nec tibi aliter manifestum esset nisi uiueres, id quoque manifestum est, uiuere te. Intellegisne duo ista esse uerissima ? E. Prorsus intellego. 15 A. Ergo etiam hoc tertium manifestum est, hoc est intel- legere te. E. Manifestum. A. Quid in his tribus tibi uidetur excellere ? E. Intellegentia. 20 A. Cur tibi hoc uidetur ? 22. E. Quia cum tria sint haec, esse uiuere intellegere, et lapis est et pecus uiuit, nec tamen lapidem puto uiuere PL aut pecus intellegere; qui autem intellegit, eum et esse et 1244 uiuere certissimum est. Quare non dubito id excellentius 25 iudicare cui omnia tria insunt quam id cui uel unum desit. 23. Nam quod uiuit, utique et est, sed non sequitur ut etiam intellegat, qualem uitam esse pecoris arbitror. Quod autem est, non utique consequens est ut et uiuat et intellegat, V 43 nam esse cadauera possum fateri, uiuere autem nullus dixerit. 30 Iam uero quod non uiuit , multo minus intellegit. 24. A. Tenemus igitur horum trium duo deesse cadaueri, unum pecori, nihil homini. E. Verum est. A. Tenemus etiam id, esse in his tribus praestantius quod 35 homo cum duobus ceteris habet, id est intellegere, quod haben- tem sequitur et esse et uiuere. E. Tenemus sane. 8. 25. A. Die mihi iam utrum illos uulgatissimos corporis sensus habere te noueris, uidendi et audiendi et olfaciendi 40 et gustandi et tangendi. E. Noui. A. Quid putas pertinere ad uidendi sensum ? id est, quid putas nos uidendo sentire ? E. Quaecumque corporalia. 45 A. Num etiam dura et mollia uidendo sentimus ? E. Non. A. Quid ergo proprie ad oculos pertinet, quod per eos sen- timus ? E. Color. 50 A. Quid ad aures ? E. Sonus. A. Quid ad olfactum ? E. Odor. 13 et te uiuere 8 ista duo ~ edd. 18 tibi от. у 25 cui duo uel edd. 31 ergo 8 34/36 quod homo] quomodo MmlTmlCFml Rouen 476
DE LIBERO ARBITRIO II, iii, 8, 25-9, 30 241 A. Quid ad gustatum ? 55 E. Sapor. A. Quid ad tactum ? E. Molle uel durum, lene uel asperum et multa talia. A. Quid ? corporum formas, magnas breues quadras rotun- das et si quid huiusmodi est, nonne et tangendo et uidendo V 44 60 sentimus et ideo nec uisui proprie nec tactui tribui possunt, sed utrique ? E. Intellego. 26. A. Intellegis ergo et quaedam singulos sensus habere propria de quibus renuntient, et quaedam quosdam habere 65 communia ? E. Et hoc intellego. A. Quid igitur ad quemque sensum pertineat et quid inter se uel omnes uel quidam eorum communiter habeant, num possumus ullo eorum sensu diiudicare ? 70 E. Nullo modo, sed quodam interiore ista diiudicantur. g 588 A. Num forte ipsa est ratio, qua bestiae carent ? Nam, ut opinor, ratione ista conprehendimus et ita se habere cognoscimus. 27. E. Magis arbitror nos ratione conprehendere esse inte- 75 riorem quendam sensum ad quem ab istis quinque notissimis cuncta referantur. Namque aliud est quo uidet bestia et aliud quo ea quae uidendo sentit uel uitat uel appetit. Ille enim sensus in oculis est, ille autem in ipsa intus anima, quo non solum ea quae uidentur, sed etiam ea quae audiuntur quaeque 80 ceteris capiuntur corporis sensibus, uel adpetunt animalia delectata et adsumunt uel offensa deuitant et respuunt. 28. Hie autem nec uisus nec auditus nec olfactus nec gustatus nec tactus dici potest, sed nescio quid aliud quod omnibus com- muniter praesidet. Quod cum ratione conprehendamus, ut 85 dixi, hoc ipsum tamen rationem uocare non possum, quoniam est bestiis inesse manifestum est. 9. 29. A. Agnosco istuc quidquid est, et eum interiorem sensum appellare non dubito. Sed nisi et istum transeat, quod ad nos refertur a sensibus corporis, peruenire ad scientiam V45 90 non potest. Quicquid enim scimus, id ratione conprehensum tenemus. Scimus autem, ut de ceteris tacearn, nec colores PL auditu nec uoces uisu posse sentiri. 30. Et cum hoc scimus, 1245 nec oculis nec auribus scimus neque illo sensu interiore quo nec bestiae carent. Non enim credendum est eas nosse nec 54 gustum G R V 8 edd. 59 sec. et] от. у 64 et] om. a 70 iudicantur M X L у 71 fortasse a 8 edd. 72 conprehendimus] M F, comp- 8, cop- cet, 74 nos arbitror ~ a 8 edd. conprehendere] от. X 76 uident bestiae L et] om. edd. 77 sentiunt uel uitant uel appetunt L 78 intus in ipsa ~ edd. 79 ea] om. A L L.ou. ц 82 gustus 8 G V Am. Er. Lou. 85 possu- mus L 87 istud C G V g
242 DE LIBERO ARBITRIO II, iii, 9, 30-35 95 auribus sentiri lucem nec oculis uocem, quoniam ista non nisi rationali animaduersione et cogitatione discemimus. 31. E. Non possum dicere hoc me habere perceptum. Quid si enim sensu illo interiore, quo eas non carere concedis, hoc quoque diiudicant, nec colores auditu nec uisu uoces 100 posse sentire ? A. Num etiam putas eas posse discemere ab inuicem colo- rem qui sentitur et sensum qui in oculo est et ilium interiorem sensum apud animam et rationem qua ista singillatim defi- niuntur et dinumerantur ? 105 E. Nullo modo. 32. A. Quid ? ista ratio posset haec quattuor discemere ab inuicem et definitionibus terminare, nisi ad earn referretur et color per oculorum sensum et ipse rursus per ilium interiorem qui ei praesidet et idem interior per se ipsum, si tamen iam 110 nihil aliud interpositum est ? E. Non uideo quomodo aliter posset. 33. A. Quid ? hoc uidesne, sensu oculorum colorem sentiri, eundem autem sensum eodem sensu non sentiri ? Non enim quo sensu colorem uides, hoc eodem uides etiam ipsum uidere. 115 E. Non omnino. A. Enitere etiam ista diiudicare. Nam credo te non negare aliud colorem esse et aliud colorem uidere et item aliud, etiam cum color non subest, habere sensum quo uideri posset si subesset. 120 E. Discern© et ista et inter se differre concedo. V 46 34. A. Num horum trium quicquam uides oculis nisi colo- rem ? E. Nihil aliud. A. Die ergo unde uideas alia duo. Non enim ea posses non 125 uisa discemere. E. Nescio quid aliud ; esse scio, nihil amplius. A. Nescis igitur, utrum iam ipsa ratio an ilia uita sit, quam sensum interiorem uocamus praecellentem sensibus corporis, an aliquid aliud ? 130 E. Nescio. 35. A. Illud tamen seis, ea definire nisi ratione non posse neque rationem id facere nisi de his quae sibi examinanda offeruntur. E. Certum est. 135 A. Quicquid est igitur aliud quo sentiri potest omne quod 96 ista] от. V 100 sentire] M у (efr I, x, I. 34,) sentiri cet. (persentiri S) 101 eos T C A 102 interiorem ilium ~ edd. 100 quatuor [3 8 118 quod uideri F m 1 Rouen 476, quo uidere F m 2 R V 120 pr. et] от. V 124/125 non uisa posses edd. 126 M(agister:) Nihil amplius ? Y)(iscipulus :) Nihil L 131 definire] MF m 1 Rouen 476 (efr I, x, I. 34), definiri cet. (diffiniri S) 135 igitur est ~ F V 8 edd. est] от. G
DE LIBERO ARBITRIO II, iii, 9, 35-iv, 10, 41 243 scimus, ministerium rationis est, cui offert et renuntiat quid- quid attingit, ut ea quae sentiuntur discerni suis finibus pos- sint et non sentiendo tantum, sed etiam sciendo conprehendi. E. Ita est. 140 36. A. Quid ? ipsa ratio quae ministros suos et ea quae suggerunt discernit inuicem et item quid inter haec et se ipsam distet agnoscit seque illis praepotentiorem esse con-д 589 firmat, num alia re se ipsam nisi se ipsa, id est ratione, con- prehendit ? an aliter scires te habere rationem nisi id ratione 145 perciperes ? E. Verissimum est. 37. A. Quoniam ergo, cum colorem sentimus, non itidem sensu ipso nos sentire etiam sentimus, neque cum audimus sonum nostrum etiam audimus auditum, neque cum olfacimus V 47 150 rosam olet nobis aliquid et noster olfactus, neque quicquam gustantibus sapit in ore ipse gustus nec tangentes aliquid ipsum etiam tangendi sensum possumus tangere, manifestum PL est quinque istos sensus nullo eorum sensu posse sentiri, quam- 1246 uis eis corporalia quaeque sentiantur. 155 E. Manifestum est. IV. 10. 38. A. Arbitror etiam illud esse manifestum, sensum ilium interiorem non ea tantum sentire quae accepit a quin- que sensibus corporis, sed etiam ipsos ab eo sentiri. Non enim aliter bestia moueret se uel adpetendo aliquid uel fugiendo, 5 nisi se sentire sentiret, non ad sciendum, nam hoc rationis est, sed tantum ad mouendum, quod non utique aliquo illorum quinque sentit. 39. Quod si adhuc obscurum est, elucescet, si animaduertas quod exempli gratia sat est in uno aliquo sensu, uelut in uisu. Namque aperire oculum et mouere aspiciendo 10 ad id quod uidere adpetit nullo modo posset, nisi oculo clauso uel non ita moto se id non uidere sentiret. Si autem sentit se non uidere dum non uidet, necesse est etiam sentiat se uidere dum uidet, quia, cum eo adpetitu non mouet oculum uidens. quo mouet non uidens, et indicat se utrumque sentire. 15 40. Sed utrum et se ipsam haec uita sentiat, quae se cor- poralia sentire sentit, non ita clarum est, nisi quod se quisque intus interrogans inuenit omnem rem uiuentem fugere mor- tem ; quae cum sit uitae contraria, necesse est ut uita etiam se ipsam sentiat, quae contrarium suum fugit. 41. Quod si 20 adhuc non liquet, omittatur, ut non nitamur ad id quod uolumus nisi certis manifestisque documentis. Manifesta enim 136/137 quidquid] quid F m 1, quod F m 2 R V 150 noster] inter T C A, ipse C m 2 G edd., от. у 151 ipse gustus] ipse gustatus X L, gustatus ipse К IV, 2 accipit /3, acceperit edd’. 3 enim] от. X 3/4 aliter enim ~ G 6 ilium T C A 13 non] от. T C A 14 et indicat] MTC A pF Am. Er. Lou., et от. cet. 21/22 manifestum est enim S
244 DE LIBERO ARBITRIO II, iv, 20, 41-v, 12, 45 sunt: sensu corporis sentiri corporalia ; eundem autem sensum hoc eodem sensu non posse sentiri; sensu autem interiore et V 48 corporalia per sensum corporis sentiri et ipsum corporis sen- 25 sum ; ratione uero et ilia omnia et eandem ipsam notam fieri et scientia contineri. An tibi non uidetur ? E. Videtur sane. A. Age, nunc responde unde sit quaestio, ad cuius solutio- nem peruenire cupientes iam diu ista molimur uia. V. 11. 42. E. Quantum memini, trium illarum quaestionum quas paulo ante ad contexendum ordinem huius disputationis posuimus, nunc prima uersatur, id est quomodo manifestum fieri possit, quamuis tenacissime firmissimeque credendum 5 sit, deum esse. A. Recte hoc tenes. Sed etiam illud diligenter tenere te uolo, cum de te ipso quaererem utrum esse te noueris, non solum hoc, sed alia etiam duo nobis apparuisse quod noueris. E. Id quoque teneo. 10 43. A. Nunc ergo uide ad quam rem istarum trium in- tellegas pertinere omne quod corporis sensus attingit; id est, in quo rerum genere tibi ponendum uideatur, quicquid uel oculorum uel alio quolibet corporis instrumento noster sensus attingit, utrum in eo, quod tantum est, an in eo, quod etiam 15 uiuit, an in eo, quod etiam intellegit. E. In eo quod tantum est. A. Quid ? ipsum sensum in quo genere trium horum esse censes ? E. In eo quod uiuit. 20 A. Quid igitur horum duorum melius esse iudicas ? sen- sum ipsum an quod sensus attingit ? E. Sensum scilicet. PL A. Quare ? 1247 E. Quia melius est id quod etiam uiuit. quam id quod 25 tantum est. 12. 44. A. Quid ? ilium sensum interiorem, quem quidem м 590 infra rationem et adhuc nobis communem cum bestiis superius V 49 indagauimus, dubitabisne huic sensui praeponere, quo corpus attingimus et quem iam ipsi corpori praeponendem esse 30 dixisti ? E. Nullo modo dubitauerim. 45. A. Etiam hoc cur non dubites uolo abs te audire. Non enim poteris dicere hunc sensum interiorem iam in eo genere trium illorum esse ponendum quod etiam intellegit, sed adhuc 35 in eo quod et est et uiuit, etiamsi intellectu caret; iste enim 29 istam m. uiam у Lou. ц V, 3 proposuimus G 7 te esse edd. 8 etiam alia X Y edd. quod noueris] cognoueris 8 22 sensus M X К
DE LIBERO ARBITRIO II, v, 12, 45-vi, 13, 51 245 sensus inest et bestiis, quibus intellectus non inest. Quae cum ita sint, quaero cur praeponas sensum interiorem sensui quo corporalia sentiuntur, cum sit uterque in eo genere qold uiuit. 46. Sensum autem istum qui corpora adtingit ideo 40 praeposuisti corporibus, quia ilia sunt in eo genere quod tan- tum est, iste uero in eo quod etiam uiuit; in quo cum et ille interior reperiatur, cur eum meliorem putes die mihi. Si enim dixeris quia ille istum sentit, non te credo inuenturum regulam qua fidere possimus, omne sentiens melius esse quam id quod 45 ab eo sentitur, ne fortassis ex hoc etiam cogamur dicere omne intellegens melius esse quam id quod ab eo intellegitur. 47. Hoc enim falsum est, quia homo intellegit sapientiam et non est melior quam ipsa sapientia. Quamobrem uide qua causa tibi uisum sit sensum interiorem huic sensui quo sentimus corpora 50 esse praeferendum. 48. E. Quia moderatorem et iudicem quendam huius ilium esse cognosco. Nam et si quid huic in officio suo abfuerit, ille tamquam debitum a ministro flagitat, sicut paulo ante disputatum est. Non enim se uidere aut non uidere sensus oculi 55 uidet, et quia non uidet, non potest quid sibi desit aut quid satis sit iudicare, sed ille interior, quo admonetur et anima bestiae aperire oculum clausum et quod desse sentit implere. V 50 Nulli autem dubium est eum qui indicat eo de quo iudicat esse meliorem. 60 49. A. Cernis ergo etiam istum corporis sensum de cor- poribus quodam modo iudicare ? Ad ilium enim pertinet uoluptas et dolor, cum uel leniter uel aspere corpore attingi- tur. Nam sicut ille interior quid desit uel satis sit oculorum sensui iudicat, sic ipse sensus oculorum quid desit uel satis 65 sit coloribus iudicat. Item sicut ille interior de auditu nostro iudicat, utrum minus an sufficienter intentus sit, sic iudicat auditus ipse de uocibus, quid earum leniter influat aut aspere perstrepat. 50. Non necesse est ceteros sensus corporis per- sequi. Iam enim, ut opinor, animaduertis quid velim dicere, 70 ita scilicet sensum ilium interiorem de istis corporis sensibus iudicare, cum eorum et integritatem probat et debitum flagitat, quem ad modum et ipsi corporis sensus de corporibus iudicant, adsumentes in eis lenem tactum reicientesque con- trarium. 75 E. Cemo sane et uerissima esse consentio. VI. 13. 51. A. Adtende iam, utrum etiam ratio de hoc inte- PL 1248 36 et] от. 8 44 figere у /х 47 homo qui L et] от. L 51 huius] от. T ilium huius L 52 adfuerit M, defuerit 0 у Lou. p 57 deesse] esse T C A 60 istum etiam ~ edd. 62 corpus у 63/64 quid usque sensus oculorum] de uisu nostro iudicat utrum minus clare an sufficienter uideat sic uirus ipse G p in marg. 69 animum aduertis M m 1 T X К у 75 sane] ergo L
246 DE LIBERO ARBITRIO II, vi, 13, 51-14, 56 riore sensu iudicet. Iam enim non quaero utrum earn meliorem illo esse dubites, quia non dubito id te indicate ; quamquam ne id quidem iam quaerendum putem, utrum de isto sensu 5 iudicet ratio. Namque in his ipsis quae infra earn sunt, id est in corporibus et in sensibus corporis et isto interiore sensu, quo modo sit aliud alio melius et quam sit illis ipsa praestan- tior, quae tandem nisi ipsa renuntiat ? Quod profecto nullo modo posset, nisi de his ipsa iudicaret. ~ 10 E. Manifestum est. 52. A. Cum ergo earn naturam quae tantum est neque uiuit neque intellegit, sicut est corpus exanime, praecedat ea natura quae non tantum est, sed etiam uiuit neque intel- м 591 legit, sicuti est anima bestiarum, et rursus hanc praecedat V51 15 ea quae simul et est et uiuit et intellegit, sicut in homine mens rational is : num arbitraris in nobis, id est in his quibus natura nostra completur ut homines simus, aliquid inuenire posse praestantius quam hoc quod in his tribus tertio loco posuimus ? 53. Nam et corpus nos habere manifestum est et 20 uitam quandam qua ipsum corpus animatur atque uegetatur, quae duo etiam in bestiis agnoscimus, et tertium quiddam quasi animae nostrae caput aut oculum aut si quid congruen- tius de ratione atque intellegentia dici potest, quam non habet natura bestiarum. Quare uide, obsecro, utrum aliquid 25 inuenire possis, quod sit in natura hominis ratione sublimius. E. Nihil omnino melius uideo. 14. 54. A. Quid si aliquid inuenire potuerimus quod non solum esse non dubites, sed etiam ipsa nostra ratione prae- stantius ? dubitabisne illud quidquid est deum dicere ? 30 E. Non continuo, si quid melius quam id quod in mea natura optimum est inuenire potuero, deum esse dixerim. Non enim mihi placet deum appellare quo mea ratio est infe- rior, sed quo est nullus superior. 55. A. Ita plane, nam ipse huic tuae rationi dedit tam 35 de se pie uereque sentire. Sed, quaeso te, si non inueneris esse aliquid supra nostram rationem nisi quod aeternum atque incommutabile est, dubitabisne hunc deum dicere ? Nam et corpora mutabilia esse cognoscis et ipsam uitam qua corpus animatur per adfectus uarios mutabilitate non carere mani- 40 festum est et ipsa ratio, cum modo ad uerum peruenire nititur modo non nititur et aliquando peruenit aliquando non per- uenit, mutabilis profecto esse conuincitur. 56. Quae si nullo adhibito corporis instrumento neque per tactum neque per V 52 VI, 4 in isto L 7/8 praestantior ipsa ~ 5 edd. It nec] 5 edd. et ita I. 13 17 inuenire] у M К (efr I, x, I. 34), inueniri cet. 33 nullus est ~ edd. 37 deum] от. a 42 esse profecto Y edd. quae] quam M, quod у G X
DE LIBERO ARBITRIO II, vi, 14, 56-vii, 16, 63 247 gustatum neque per olfactum neque per aures neque per oculos 45 neque per ullum sensum se inferiorem, sed per se ipsam cernit aeternum aliquid et incommutabile, simul et se ipsam inferio- rem et ilium oportet deum suum esse fateatur. E. Hunc plane fatebor deum quo nihil superius esse con- stiterit. 50 57. A. Bene habet. Nam mihi satis erit ostendere esse aliquid huius modi quod aut fateberis deum esse, aut si aliquid supra est, eum ipsum deum esse concedes. Quare siue supra sit aliquid siue non sit, manifestum erit deum esse, cum ego, quod promisi, esse supra rationem eodem PL 55 ipso adiuuante monstrauero. 1249 E. Demonstra ergo quod polliceris. VII. 15. 58. A. Faciam. Sed prius quaero utrum sensus corporis meus idem sit qui tuus an uero meus non sit nisi meus et tuus non sit nisi tuus. Quod si non ita esset, non pos- sem per oculos meos uidere aliquid quod tu non uideres. 5 59. E. Concedo prorsus, quamuis eiusdem generis, tamen singulos nos habere sensus, uidendi uel audiendi uel quoslibet alios ceterorum. Non enim solum uidere sed etiam audire potest aliquis hominum quod alius non audiat, et aliud aliquid quolibet alio sensu quisquam sentire quod alius non sentiat. 10 Vnde manifestum est et tuum non nisi tuum et meum sensum non esse nisi meum. 60. A. Hoc idem respondebis de illo etiam sensu interiore ? an aliquid aliud ? E. Nihil sane aliud. Nam et ille utique sensum meum sentit 15 meus et tuum sentit tuus; nam ideo plerumque interrogor ab eo qui aliquid uidet, utrum hoc etiam ego uideam, quia v 53 ego me uidere aut non uidere sentio, non iUe qui interrogat. 61. A. Quid ? ipsam rationem nonne unus quisque nostrum habet suam ? quandoquidem fieri potest ut ego aliquid intel- 20 legam cum tu id non intellegis, nec utrum intellegam tu scire possis, ego autem sciam. E. Manifestum est etiam rationales mentes singulos quos- м 592 que nostrum singulas habere. 16. 62. A. Num etiam poteris dicere singulos soles nos 25 habere quos uidemus aut lunas aut luciferos aut cetera huius modi, quamuis suo quisque ac proprio sensu ista uideat ? E. Nullo modo istuc dixerim. 63. A. Possumus ergo uidere unum aliquid multi simul, cum sint sensus nostri nobis singulis singuli, quibus omnibus 44gustumMm2Gm 2 VS 45 ullum] Шит M a X К F m1 47 et] от. у illud L 50 habes 8 51 quod aut] quid autem X VII, 6 uidendi et X 7 audire etiam ~ L 20 tu] от. у 27 istud С V p.
248 DE LIBERO ARBITRIO II, vii, 16, 63-18, 69 30 illud unum sentimus quod simul uidemus, ut quamuis alius sensus meus sit et alius tuus, possit tamen fieri ut id quod uidemus non sit aliud meum aliud tuum, sed unum illud praesto sit utrique nostrum et simul ab utroque uideatur. E. Manifestissimum est. 35 64. A. Possumus etiam unam aliquam uocem simul audire, ut quamuis alius sit auditus meus alius tuus, non sit tamen alia mea et alia tua uox quam simul audimus, uel alia pars eius auditu meo capiatur et alia tuo, sed quicquid sonuerit, et unum et totum audiendum simul adsit ambobus. 4° E. Et hoc manifestum est. 17. 65. A. Iam etiam de ceteris sensibus corporis licet ani- maduertas quod dicimus, neque omnino illos, quod ad hanc rem adtinet, ita se habere, ut illos duos oculorum et aurium, neque omnino non ita. 66. Nam quia ex uno aere et ego et 45 tu possumus implere spiramentum et eius aeris adfectionem odore sentire, et item quia ex uno melle uel quolibet alio cibo seu potu ambo gustare possumus et eius adfectionem sapore sentire, quamuis ille unus sit, nostri autem sint sensus V 54 singuli, tibi tuus et mihi meus, ut unum odorem uel unum 50 saporem cum ambo sentiamus, nec tu tamen eum meo sensu sentias nec ego tuo nec aliquo uno qui utriusque nostrum PL possit esse communiter, sed prorsus mihi meus sensus sit et 1250 tuus tibi, etiam si unus aut odor aut sapor ab utroque sen- tiatur : hinc ergo isti sensus inueniuntur habere aliquid tale 55 quale illi duo in uisu et auditu; 67. sed in eo dispares sunt, quantum ad id quod nunc agimus pertinet, quod, etsi unum aerem naribus ambo trahimus aut unum cibum gustando capi- mus, non tamen earn partem aeris duco quam tu nec eandem partem cibi sumo quam tu, sed aliam ego aliam tu. Et ideo 60 de toto aere cum spiro, duco partem quanta mihi satis est, et tu item de toto aliam quanta tibi satis est ducis. 68. Et cibus quamuis unus et totus ab utroque absumatur, non tamen et a me totus et a te totus absumi potest, quomodo uerbum et ego totum audio et tu totum simul et speciem quamlibet quantam 65 ego uideo tantam et tu simul; sed cibi uel potionis alia pars in me alia in te transeat necesse est. An parum ista intellegis ? E. Immo uero apertissima et certissima esse consentio. 18. 69. A. Num censes tangendi sensum conparandum esse oculorum et aurium sensibus in ea re de qua nunc agitur ? 70 qua non solum corpus unum ambo possumus sentire tangendo, sed etiam eandem partem tu quoque poteris tangere quam ego tetigero, ut non solum idem corpus, sed eandem quoque 32 illud unum ~ 8 edd. 41/42 animum aduertas MmlTmlXy 63 utrisque a 8 Am, Er. Eon. 54 tale tamen X 63 ego tecum X 70 qua (i.e. quia}} MTCAjlFm 1 (efr II, xui, I. 30), quia cet. 72 idem] id est T A
DE LIBERO ARBITRIO II, vii, 18, 69-19, 76 249 corporis partem possimus ambo sentire tangendo. 70. Non enim sicuti cibum aliquem adpositum non possumus et ego 75 totum et tu totum capere cum ambo illo uescimur, sic etiam in tangendo accidit; sed et unum et totum quod ego tetigero etiam tu potes, ut id ambo tangamus, non singulis partibus, sed totum singuli. 71. E. Fateor hoc modo duobus illis superioribus sensibus V 55 80 hunc tangendi sensum esse simillimum. Sed in hoc uideo esse dissimilem, quod simul, id est uno tempore, et uidere aliquid unum totum ambo possumus et audire, tangere autem possumus quidem totum aliquid ambo uno tempore, sed par- ц 593 tibus singulis, eandem autem partem non nisi temporibus 85 singulis; nam nulli parti quam tactu capis possum meum tactum admouere nisi tu remoueris tuum. 19. 72. A. Vigilantissime respondisti. Sed oportet te etiam illud uidere : cum horum omnium quae sentimus alia sint quae ambo alia quae singuli sentiamus, ipsos uero sensus 90 nostros suos quisque singuli sentiamus, ut neque ego sentiam sensum tuum neque tu meum, quid de his rebus quae sen- tiuntur a nobis per corporis sensus, id est quid de corporalibus rebus non possumus sentire ambo, sed singuli, nisi quod ita fit nostrum ut hoc in nos uertere et commutare possimus ? 95 73. Sicuti est cibus et potus, cuius nullam partem quam ego percepero et tu percipere poteris, quia et si nutrices alimenta mansa infantibus reddunt, illud tamen, quod inde gustatus rapuerit atque in mandentis uiscera commutauerit, nullo modo reuocari poterit ut in escam refundatur infantis. 74. Gula 100 enim cum aliquid iucunde sapit, etiamsi exiguam, tamen inreuocabilem partem sibi uindicat et hoc cogit fieri quod PL naturae corporis conuenit. Quod nisi ita esset, nullus remane- 1251 ret sapor in ore, posteaquam fuerint mansa ilia reddita atque desputata. 105 75. Quod etiam de aeris partibus recte dici potest quas naribus ducimus. Nam etiamsi aliquid aeris quod reddidero possis etiam tu ducere, non tamen poteris etiam illud quod inde in alimentum meum cesserit, quia nec reddi potest. Nam etiam naribus alimentum nos capere medici docent, quod no alimentum et spirando solus sentire possum et reflando resti- V 56 tuere non possum, ut abs te etiam ductum naribus sentiatur. 76. Nam cetera sensibilia, quae quamuis sentiamus, non tamen ea sentiendo in nostrum corpus corrupta mutamus, possumus ea siue uno tempore siue singulis uicissim tempori- 115 bus ambo sentire, sic ut uel totum uel pars ipsa quam sentio 81 idem X 86 amoueris S edd. 91 quod F m 2 R V ц 92 quod F m 2 R V fi, qui T C A 93 nisi] illud F m 2 T V 100 iucunde] M X, iocunde cet. 104 desputa )3 у ’7 XXIX
250 DE LIBERO ARBITRIO II, vii, 19, 76-viii, 21, 82 abs te etiam sentiatur. Qualia sunt siue lux siue sonus siue corpora quae attingimus, non tamen laedimus. E. Intellego. 77. A. Manifestum est ergo ea quae non commutamus et no tamen sentimus corporis sensibus, et non pertinere ad natu- ram sensuum nostrorum et propterea magis nobis esse com- munia, quia in nostrum proprium et quasi priuatum non uertuntur atque mutantur. E. Prorsus adsentior. 125 78. A. Proprium ergo et quasi priuatum intellegendum est quod unus quisque nostrum sibi est et quod in se solus sentit quod ad suam naturam proprie pertinet; commune autem et quasi publicum, quod ab omnibus sentientibus nulla sui corruptione atque commutatione sentitur. 130 E. Ita est. VIII. 20. 79. A. Age, nunc attende, et die mihi utrum in- ueniatur aliquid quod omnes ratiocinantes sua quisque ratione atque mente communiter uideant, cum illud quod uidetur praesto sit omnibus nec in usum eorum quibus praesto est 5 commutetur quasi cibus aut potio, sed incorruptum integrum- que permaneat, siue illi uideant siue non uideant. An forte nihil huiusmodi esse arbitraris ? 80. E. Immo multa esse uideo, e quibus unum comme- morari satis est : quod ratio et ueritas numeri omnibus ratio- 10 cinantibus praesto est, ut omnis earn computator sua quisque V 57 ratione et intellegentia conetur adprehendere et alius id faci- lius alius difficilius possit, cum tamen ipsa aequaliter se omni- bus praebat ualentibus earn capere, nec cum earn quisque percipit in sui perceptoris quasi alimentum uertatur atque 15 commutetur, nec cum in ea quisque faHitur ipsa deficiat, sed ea uera et integra permanente ille in errore sit tanto amplius p. 594 quanto minus earn uidet. 21. 81. A. Recte sane. Sed uideo te tamquam non rudem harum rerum cito inuenisse quod diceres. Tamen, si tibi aliquis 20 diceret numeros istos non ex aliqua sua natura, sed ex his rebus quas corporis sensu attingimus inpressos esse animo nostro quasi quasdam imagines quorumque uisibilium, quid responderes ? An tu quoque id putas ? PL 82. E. Nullo modo id putauerim. Non enim si sensu cor- 1252 25 poris percepi numeros, idcirco etiam rationem partitionis numerorum uel copulationis sensu corporis percipere potui. 123 commutantur L 126 unicuique nostrum soli F m 2 R V Lou. p 128 publicum est у VIII, 10 computatur X, computet L 12/13 omnibus se Y edd. 21 sensu corporis ~ a 8 edd. 25 rationes у partionis T C A
DE LIBERO ARBITRIO II, viii, 21, 82-22, 88 251 Нас enim luce mentis refello eum quisquis uel in addendo uel in retrahendo dum conputat falsam summam renuntia- uerit. Et quicquid sensu corporis tango, ueluti est hoc caelum 30 et haec terra et quaecumque in eis alia corpora sentio, quam- diu futura sint nescio. 83. Septem autem et tria decern sunt et non solum nunc sed etiam semper neque ullo modo ali- quando septem et tria non fuerunt decern aut aliquando septem et tria non erunt decern. Hanc ergo incorruptibilem 35 numeri ueritatem dixi mihi et cuilibet ratiocinanti esse com- munem. 22. 84. A. Non resist© tibi uerissima et certissima respon- dent!. Sed ipsos quoque numeros non per corporis sensus adtractos esse facile uidebis, si cogitaueris quemlibet nume- 40 rum tot uocari quotiens unum habuerit; uerbi gratia, si bis habuerit unum duo uocantur, si ter tria, et si decies unum habent tunc uocantur decern, et quilibet omnino numerus V 58 quotiens habet unum hinc illi nomen est et tot appellatur. 85. Vnum uero quisquis uerissime cogitat profecto inuenit 45 corporis sensibus non posse sentiri. Quidquid enim tali sensu attingitur, iam non unum sed multa esse conuincitur ; corpus est enim et ideo habet innumerabiles partes. Sed ut minutas quasque minusque articulatas non persequar, quantulumcum- que illud corpusculum sit, habet certe aliam partem dexteram 50 aliam sinistram, aliam superiorem aliam inferiorem aut aliam ulteriorem aliam citeriorem aut alias finales aliam mediam. 86. Haec enim necesse est quamlibet exiguo corporis modulo inesse fateamur, et propterea nullum corpus uere pureque unum esse concedimus, in quo tamen non possent tam multa 55 numerari nisi illius unius cognitione discreta. Cum enim quaero unum in corpore et me non inuenire non dubito, noui utique quid ibi quaeram et quid ibi non inueniam et non posse inueniri uel potius omnino ibi non esse. 87. Vbi ergo noui quod non est corpus unum ? Vnum enim si non nossem, 60 multa in corpore numerare non possem. Vbicumque autem unum nouerim, non utique per corporis sensum noui, quia per corporis sensum non noui nisi corpus, quod uere pureque unum non esse conuincimus. Porro si unum non percepimus corporis sensu, nullum numerum eo sensu percepimus, eorum 65 dumtaxat numerorum quos intellegentia cernimus. 88. Nullus est enim ex his qui non tot uocetur quotiens habet unum, cuius perceptio sensu corporis non fit. Cuiuslibet enim cor- 27 haec M a eum] atm a 28 detrahendo L 32 ullo modo] от. L 35 ueritatem] naturam a Y Am. Er. 44 quocies Y, quoties p 47 enim est 8 51 finalem у 52 hanc у 58 ergo] ego у 59 corpus unum] от. F m 2 R V unum] от. M X F m 1 Rouen 476 post corpus unum] add. quid sit unum noui Er. Lou. p 61 unum] от. M P у 66 enim est ~ p quoties Y p 67 corporis sensu Y edd. enim от у
252 DE LIBERO ARBITRIO II, viii, 22, 88-24, 93 pusculi pars dimidia, quamuis duabus totum constat, habet et ipsa dimidiam suam; sic ergo sunt illae duae partes in 70 corpore ut nec ipsae simpliciter duae sint; numerus autem ille qui uocatur duo, quoniam bis habet illud quod simpliciter V 59 unum est, non potest pars eius dimidia, id est illud ipsum PL quod simpliciter unum est, non potest rursus habere partem 1253 dimidiam uel tertiam uel quotamlibet, quoniam simplex et 75 uere unum est. 23. 89* Deinde quoniam tenentes ordines numerorum post 595 unum duo uidemus, qui numerus ad unum collatus duplus inuenitur, duplus duorum non consequenter adiungitur, sed interposito temario quatemarius sequitur qui duplus est duo- 80 rum. 90. Et haec ratio per omnes ceteros numeros certissima et incommutabili lege pertenditur, ut post unum, id est post primum omnium numerorum, ipso excepto primus sit qui duplum eius habet, duo enim sequuntur; post secundum autem, id est post duo, ipso excepto secundus sit qui duplum 85 eius habet; post duo enim primus est ternarius, secundus quatemarius duplus secundi; post tertium, id est post ter- narium, ipso excepto tertius sit qui duplus est eius; post tertium enim, id est post temarium, primus est quatemarius, secundus quinarius, tertius senarius qui duplus est tertii. 9o91. Atque ita post quartum ipso excepto quartus habet duplum eius ; post quartum enim, id est quatemarium, primus est quinarius, secundus senarius, tertius septenarius, quartus octonarius, qui duplex est quarti. Atque ita per omnes ceteros hoc reperies quod in prima copula numerorum id est uno et 95 duobus inuentum est, ut quotus quisque numerus est ab ipso principio, totus post ilium sit duplus eius. 92. Hoc ergo quod per omnes numeros esse immobile firmum incorruptumque conspicimus, unde conspicimus ? Non enim ullus ullo sensu corporis omnes numeros attingit, in- 100 numerabiles enim sunt. Vnde ergo nouimus per omnes hoc esse, aut qua fantasia uel fantasmate tam certa ueritas V 60 numeri per innumerabilia tam fidenter nisi in luce interiore conspicitur, quam corporalis sensus ignorat ? 24. 93. His et talibus multis documentis coguntur fateri, 105 quibus disputantibus deus donauit ingenium et pertinacia caliginem non obducit, rationem ueritatemque numerorum et ad sensus corporis non pertinere et inuertibilem sinceram- que consistere et omnibus ratiocinantibus ad uidendum esse 68 quamuis] y, quantis cet. 72 non potest] от. Er. Lou. ц dimidiam M, habere dimidiam a 77 relatus X 78 non] от. M a F m 1 84 secundo Г С A X 93 duplus G X L 94 reperies hoc Y edd. 98 alt. conspicimus] perconspicimus M, perspicimus X 101 phantasia /3 R V uel] aut X L phantasmate /3 R V tam] tamquam M С у 8 107 inuertibilem M y, in- conuertibilem /3, inuestigabilem a, inuertigibilem 8
DE LIBERO ARBITRIO II, viii, 24, 93-ix, 25, 99 253 communem. 94. Quapropter, cum multa alia possint occurrere 110 quae communiter et tamquam publice praesto sunt ratioci- nantibus et ab eis uideantur mente atque ratione singulorum quorumque cementium eaque inuiolata et incommutabilia maneant, non tamen inuitus acceperim quod ista ratio et ueritas numeri tibi potissimum occurrit, cum ad id quod 115 interrogaueram respondere uoluisses. 95. Non enim frustra in sanctis libris sapientiae coniunctus est numerus, ubi dictum est : Circuit ego et cor meum ut scirem et considerarem et quaererem sapientiam et numerum. IX. 25. 96. Verumtamen, quaeso te, quid de ipsa sapientia putas existimandum ? Singulas quasque suas arbitraris sin- PL gulos quosque homines habere sapientias ? an uero una 1254 praesto est communiter omnibus, cuius quanto magis quisque 5 fit particeps tanto est sapientior ? 97. E. Quam dicas sapientiam nondum scio, uideo quippe uarie uideri hominibus quid fiat dicaturue sapienter. Nam et qui militant sapienter sibi facere uidentur, et qui contempta militia colendo agro curam atque operam inpendunt, hoc 10 potius laudant tribuuntque sapientiae, et qui astuti sunt ad V 61 excogitandos modos conquirendae pecuniae uidentur sibi esse sapientes, et qui haec omnia neglegunt uel abiciunt et quaeque sunt huius modi temporalia et totum studium suum ad inuesti- gationem conferunt ueritatis ut semet ipsos deumque cognos- 15 cant, magnum hoc esse sapientiae munus iudicant; 98. et qui huic otio quaerendi et contemplandi ueri nolunt se dare, sed potius laboriosissimis curis et officiis agunt ut hominibus 596 consulant, et in rerum humanarum iuste moderandarum et gubernandarum actione uersantur, sapientes se esse arbitran- 20 tur, et qui utrumque horum agunt et partim uiuunt in con- templatione ueritatis, partim in laboribus officiosis quos humanae societati deberi putant, sibi palmam sapientiae uidentur tenere. 99. Omitto innumerabiles sectas, quarum nulla est quae non sectatores suos praeponens ceteris eos solos 25 uelit esse sapientes. Quam ob rem cum id nunc agatur inter nos ut non quid credamus respondendum sit, sed quid dilucida intellegentia teneamus, nullo modo tibi ad id quod interrogasti respondere potero, nisi quod credendo teneo, contemplando etiam et ratione cemendo nouerim, quae sit ipsa sapientia. VIII, 117/118 Eccles. 7, 26. 110 sint X L 114 occurrerit edd. 116 sanctis] от. TCA, diuinis G 117 circui] MXL, circuiui К F, circumiui cet. IX, 4 est] om. G R V est praesto ~ 8 3/4 unam praesto esse Lou. p 11 sibi uidentur ~ edd. 16 se dare] y, sedere Af a, se dedere 08 19 se] от. M у se sapientes ~ 0 23 tenere uidentur ~ Y edd. 27 tibi] от. C ad id tibi ~ Y edd.
254 DE LIBERO ARBITRIO II, ix, 26, 100-27, 50 26.100. A. Num aliam putas esse sapientiam nisi ueritatem in qua cernitur et tenetur summum bonum ? Nam illi omnes, quos commemorasti diuersa sectantes, bonum adpetunt et malum fugiunt; sed propterea diuersa sectantur quod aliud alii uidetur bonum. Quisquis ergo adpetit quod adpetendum 35 non erat, tametsi id non adpeteret nisi ei uideretur bonum, errat tamen. Errare autem neque ille potest qui nihil ad- petit neque ille qui hoc adpetit quod debet adpetere. 101. In quantum igitur omnes homines adpetunt uitam beatam, non errant; in quantum autem quisque non earn tenet uitae uiam 40 quae ducit ad beatitudinem, cum se fateatur et profiteatur nolle nisi ad beatitudinem peruenire, in tantum errat. Error V 62 est enim cum sequitur aliquid quod non ad id ducit quo uolumus peruenire. 102. Et quanto magis in uia uitae quis errat, tanto minus sapit. Tanto enim magis longe est a ueri- 45 tate, in qua cernitur et tenetur summum bonum. Summo autem bono adsecuto et adepto beatus quisque fit, quod omnes sine controuersia uolumus. Vt ergo constat nos beatos esse uelle, ita nos constat esse uelle sapientes, quia nemo sine sapientia beatus est. Nemo enim beatus est nisi summo 50 bono, quod in ea ueritate quam sapientiam uocamus cernitur et tenetur. 103. Sicut ergo antequam beati simus mentibus tamen nostris inpressa est notio beatitatis — per hanc enim scimus fidenterque et sine ulla dubitatione dicimus beatos PL nos esse uelle —, ita etiam priusquam sapientes simus, 1255 55 sapientiae notionem in mente habemus inpressam, per quam unus quisque nostrum, si interrogetur uelitne esse sapiens, sine ulla caligine dubitationis se uelle respondet. 27. 104. Quare si iam constat inter nos quae sit sapientia, quam fortasse uerbis explicare non poteras — nam si earn 60 nullo modo animo cerneres, nullo modo scires et uelle te esse sapientem et uelle debere, quod te negaturum esse non arbitror —, uolo iam dicas mihi utrum etiam sapientiam sicut numeri rationem et ueritatem omnibus ratiocinantibus communem se praebere arbitreris, an, quoniam tot sunt 65 mentes hominum quot homines sunt, unde nec ego de tua mente aliquid cerno nec tu de mea, tot etiam putes esse sapientias quot potuerunt esse sapientes. 105. E. Si summum bonum omnibus unum est, oportet etiam ueritatem in qua cernitur et tenetur, id est sapientiam, 70 omnibus unam esse communem. 41/42 error enim est ~ G 42 est] от. у consequitur M y, cum sequimur G L Er. Lou. p. 45 bonum quanto minus sapit у 48 uelle esse ~ Er. Lou. p 52 notitio TA 54 sapientissimus MX 60 te] от. p, et M C 04 quo- modo sunt tot 8 66 putas X 67 potuerint G X p, poterunt L
DE LIBERO ARBITRIO II, ix, 27, 105-x, 28, no 255 A. Dubitas autem summum bonum, quicquid illud est, V 63 omnibus hominibus unum esse ? E. Dubito sane, quod diuersos diuersis rebus gaudere uideo tamquam summis bonis suis. 75 106. A. Vellem quidem, ut de summo bono ita nemo dubi- taret, ut nemo dubitat quicquid illud est non nisi eo adepto posse fieri hominem beatum. Sed quoniam magna quaestio est et longum sermonem forte desiderat, putemus omnino /* 597 tot summa bona esse quot sunt ipsae res diuersae quae a 80 diuersis tamquam summa bona adpetuntur. Num ideo sequi- tur ut etiam ipsa sapientia non sit una communis omnibus, quia ea bona quae in ilia cernunt et eligunt homines multa et diuersa sunt ? 107. Si enim hoc putas, potes et de luce solis dubitare quod una sit, quia multa et diuersa sunt quae in ea 85 cemimus. De quibus multis eligit quisque pro uoluntate quo fruatur per oculorum sensum; et alius altitudinem montis alicuius libenter intuetur et eo gaudet aspectu, alius campi planitiem, alius conuexa uallium, alius nemorum uiriditatem, alius mobilem aequalitatem maris, alius haec omnia uel quae- 90 dam horum simul plura confert ad laetitiam uidendi. 108. Sicut ergo ista multa et diuersa sunt quae in luce solis homines uident et eligunt ad fruendum, lux tamen ipsa una, in qua uidet et tenet quo fruatur unius cuiusque intuentis aspectus, ita, etiam si multa sunt bona eaque diuersa, e quibus eligat 95 quisque quod uolet idque uidendo et tenendo ad fruendum summum sibi bonum recte uereque constituat, fieri tamen potest ut lux ipsa sapientiae, in qua haec uideri et teneri possunt, omnibus sapientibus sit una communis. 109. E. Fateor fieri posse nec inpedire aliquid ut non sit V 64 100 omnibus communis una sapientia, etiam si multa et diuersa sint summa bona. Sed uellem scire an ita sit. Quod enim concedimus fieri posse ut ita sit, non continuo ita esse con- cedimus. A. Tenemus interim esse sapientiam; sed utrum sit com- 105 munis una omnibus an singuli sapientes suas habeant sicut animas uel mentes suas, hoc nondum tenemus. E. Ita est. X. 28.110. A. Quid ? hoc quod tenemus uel esse sapientiam PL uel sapientes et beatos esse omnes homines uelle, ubi uide- 1256 mus ? Nam hoc te uidere et uerum esse nullo modo utique 73 quoniam X S, quia edd. 81 ipsa sapientia etiam ~ 8 edd. 82 quia ea] qui ea T m1 C, quia T m 2 bona] от. L aut eligunt TA 87 intuetur libenter ~ Y edd. 90 plura] puichra a 8 uiuendi 8 92 seligunt M F, sibi eligunt G 98 sapientibus] 0, sapientia M у, от. a 8 Am. 99 sic fieri X 101 sunt C 104 unam esse у 105 habent a X, 2 omnes] от. у
256 DE LIBERO ARBITRIO II, x, 28, 110-115 dubitauerim. Hoc ergo uerum sic uides ut cogitationem tuam, у quam si mihi non enunties, ego prorsus ignoro ? an ita, ut intellegas et a me uideri posse hoc uerum, tametsi mihi abs te non dicatur ? Ill, E. Immo ut abs te quoque, etiam me inuito, uideri posse non dubitem. 10 A. Quod ergo unum uerum uidemus ambo singulis menti- bus, nonne utrique nostrum commune est ? E. Manifestissime. A. Item credo te non negare studendum esse sapientiae atque hoc uerum esse concedere. 15 E. Prorsus non dubito. 112, A. Hoc item uerum et unum esse et omnibus qui hoc sciunt ad uidendum esse commune, quamuis unus quis- que id nec mea nec tua nec cuiusquam alterius, sed sua mente conspiciat, cum id quod conspicitur omnibus conspi- 20 cientibus communiter praesto sit, numquid negare poterimus ? E. Nullo modo. 113. A. Item iuste esse uidendum, deteriora melioribus V 65 esse subdenda et paria paribus conparanda et propria suis quibusque tribuenda nonne fateberis esse uerissimum et tam 25 mihi quam tibi atque omnibus id uidentibus praesto esse communiter ? E. Adsentior. 114. A. Quid ? incorruptum melius esse corrupt©, aeternum temporali, inuiolabile uiolabili poteris negare ? 30 E. Quis potest ? A. Hoc ergo uerum potest quisque suum proprium dicere, cum incommutabiliter contemplandum adsit omnibus qui hoc contemplari ualent ? E. Nullus hoc uere dixerit suum esse proprium, cum tam 35 sit unum atque omnibus commune quam uerum est. 115. A. Item a corruptione auertendum animum atque ad incorruptionem conuertendum esse, id est non corruptio- nem sed incorruptionem diligendam esse quis negat ? Aut quis, cum uerum esse fateatur, non etiam incommutabile in- 40 tellegat atque omnibus mentibus id ualentibus intueri com- muniter praesto esse uideat ? 598 E. Verissimum est. A. Quid ? earn uitam quae nullis aduersitatibus de certa et honesta sententia demouetur, dubitauit aliquis esse melio- 45 rem quam earn quae facile incommodis temporalibus frangitur atque subuertitur ? E. Quis dubitauerit ? 16 uerum] от. T C A 22 uiuendum 8 Am. Er. Lou. et deteriora V 33 uolunt X 37/38 non corruptionem sed] от. a 38 neget C
DE LIBERO ARBITRIO II, x, 29, 116-119 257 29. 116. A. Iam huius modi plura non quaeram. Satis est enim guod istas tamquam regulas et quaedam lumina vir- 50 tutum et uera et incommutabilia et siue singula siue omnia communiter adesse ad contemplandum eis qui haec ualent sua quisque ratione ac mente conspicere, pariter mecum uides certissimumque esse concedis. Sed sane quaero utrum haec V 66 tibi uideantur ad sapientiam pertinere. Nam credo uideri tibi 55 eum qui sapientiam adsecutus est esse sapientem. 117. E. Videtur omnino. A. Quid ? Ille qui iuste uiuit, possetne ita uiuere nisi uideret quae inferiora quibus potioribus subdat et quae paria sibimet copulet et quae propria suis quibusque distribuat ? 60 E. Non posset. A. Qui ergo haec uidet, num eum negabis sapienter uidere ? E. Non nego. A. Quid ? ille qui prudenter uiuit, nonne eligit incorrup- PL tionem et earn corruption! praeponendam esse decemet ? 1257 65 E. Manifestissime. A. Cum ergo id eligit quo conuertat animum, quod eligen- dum esse nemo ambigit, num negari potest sapienter eligere ? E. Nullo modo negauerim. A. Cum ergo ad id quod sapienter eligit conuertit animum, 70 sapienter utique conuertit. E. Certissimum est. A. Et qui ab eo quod sapienter eligit et quo se sapienter conuertit, nullis terroribus poenisque depellitur, sapienter sine dubio facit. 75 E. Prorsus sine dubio. 118. A. Manifestissimum est igitur omnes has quas regulas diximus et lumina uirtutum ad sapientiam pertinere, quando- quidem quanto magis quisque ad agendam uitam eis utitur et secundum haec agit uitam, tanto magis uiuit facitque 80 sapienter; omne autem quod sapienter fit non potest recte dici a sapientia esse separatum. E. Omnino ita est. V 67 119. A. Quam ergo uerae atque incommutabiles sunt regu- lae numerorum, quorum rationem atque ueritatem incommu- 85 tabiliter atque communiter omnibus earn cernentibus praesto esse dixisti, tam sunt uerae atque incommutabiles regulae sapientiae, de quibus paucis nunc singillatim interrogatus respondisti esse ueras atque manifestas easque omnibus qui 49 enim est ~ edd. 52 quemque F m 1 Rouen 476, quique F m 2 RV 53 sane] plane T C A S3 qui iuste] iniuste Xml Paris. Nouv. acq. lat. 371 ml; in utroque autem signum supra in scriptum indicat errorem quem X in marg, correxit 61 haec ergo у 72 elegit MXK 76 has regulas quas у 84 rationum M m 1, rationim Mm2 84/85 immutabiliter X
258 DE LIBERO ARBITRIO II, x, 29, 119-xi, 31, 125 haec intueri ualent communes ad contemplandum adesse 90 concedis. XI. 30. 120, E. Dubitare non possum. Sed peruellem scire utrum uno aliquo genere contineantur haec duo, sapientia scilicet et numerus, quia coniuncta etiam in scripturis sanctis haec posita esse commemorasti, an alterum existat ab altero 5 aut alterum in altero consistat ueluti numerus a sapientia uel in sapientia. 121. Nam sapientiam existere a numero aut consistere in numero non ausim dicere. Nescio quo enim modo, quia multos noui numerarios aut numeratores uel si quo alio nomine uocandi sunt qui summe atque mirabiliter 10 computant, sapientes autem perpaucos aut forsitan neminem, longe uenerabilior mihi occurrit sapientia quam numerus. 122. A. Rem dicis quam ego quoque mirari soleo. Nam cum incommutabilem ueritatem numerorum mecum ipse con- sidero et eius quasi cubile ac penetrale uel regionem quandam 15 uel si quod aliud nomen aptum inueniri potest quo nominemus quasi habitaculum quoddam sedemque numerorum, longe removeor a corpore. Et inueniens fortasse aliquid quod cogi- tare possim, non tamen aliquid inueniens quod uerbis pro- ferre sufficiam, redeo tamquam lassatus in haec nostra ut 20 loqui possim, et ea quae ante oculos sita sunt dico sicut dici solent. 123. Hoc mihi accidit etiam cum de sapientia, quantum 599 ualeo, uigilantissime atque intentissime cogito. Et propterea V 68 multum miror, cum haec duo sint in secretissima certissimaque ueritate, accedente etiam testimonio scripturarum quo com- 25 memoraui coniuncte ilia posita, plurimum miror, ut dixi, quare numerus uilis sit multitudini hominum et cara sapientia. Sed nimirum illud est, quod una quaedam eademque res est. PL 124. Verumtamen, quoniam nihilominus in diuinis libris de 1258 sapientia dicitur quod adtingit a fine usque ad finem fortiter et 30 disfionit omnia suauiter, ea potentia, qua fortiter a fine usquem ad finem adtingit, numerus fortasse dicitur, ea uero, qua dis- ponit omnia suauiter, sapientia proprie iam uocatur, cum sit utrumque unius eiusdemque sapientiae. 31. 125. Sed quia dedit numeros omnibus rebus etiam in- 35 fimis et in fine rerum locatis — et corpora enim omnia, quamuis in rebus extrema sint, habent numeros suos, sapere autem non dedit corporibus neque animis omnibus, sed tan- tum rationalibus, tamquam in eis sibi sedem locauerit de qua XI, 29/30 Sap. 8, i. XI, 4 ab altero existat ~ M X 7/8 enim quomodo V Lou. p. 8 noui multas ~ V 13 immutabilem R V 28 solet T C A 24 etiam] autem X scripturae у 27 eademque quaedam L 28/29 dicitur de sapientia ~ V 31 contingit V 34 rebus] от. у
DE LIBERO ARBITRIO II, xi, 31, 125-xii, 33, 130 259 disponat omnia ilia etiam infima quibus numeros dedit —, 40 itaque quoniam de corporibus facile iudicamus tamquam de rebus quae infra nos ordinatae sunt, quibus inpressos numeros cernimus, putamus etiam ipsos numeros infra nos esse et eos propterea uilius habemus. 126. Sed cum coeperimus tamquam sursum uersus recurrere, inuenimus eos etiam nostras mentes 45 transcendere atque incommutabiles in ipsa manere ueritate. Et quia sapere pauci possunt, numerare autem stultis con- cessum est, mirantur homines sapientiam numerosque con- temnunt. Docti autem et studiosi quantum remotiores sunt a labe terrena, tanto magis et numerum et sapientiam in ipsa V 69 50 ueritate contuentur et utrumque carum habent; et in eius ueritatis conparatione non eis aurum et argentum et cetera de quibus homines dimicant, sed ipsi etiam uilescunt sibi. 32. 127. Nec mireris numeros ideo uiluisse hominibus et caram esse sapientiam quia facilius possunt numerare quam 55 sapere, cum uideas carius illos habere aurum quam lumen lucemae, cui conparatum aurum ridetur. Sed honoratur am- plius res longe inferior, quia lucernam sibi et mendicus accen- dit, aurum uero pauci habent; quamquam sapientia absit ut in conparatione numeri inueniatur inferior, cum eadem sit, 60 sed oculum quo id cerni possit inquirat. 128. Sed quem ad modum in uno igne consubstantialis, ut ita dicam, sentitur fulgor et calor nec separari ab inuicem possunt, calor tamen ad ea peruenit quae prope admouentur, fulgor uero etiam longius latiusque diffunditur, sic intellegentiae potentia quae 65 inest sapientiae propinquiora feruescunt, sicuti sunt animae rationales, ea uero quae remotiora sunt sicuti corpora non ad- tingit calore sapiendi, sed perfundit lumine numerorum. 129. Quod tibi fortassis obscurum est, non enim ulla uisibilis simili- tude inuisibili rei potest ad omnem conuenientiam coaptari. 70 Tantum illud adtende, quod et quaestioni quam suscepimus satis est et humilioribus etiam mentibus quales sumus sese manifestat, quia, etsi clarum nobis esse non potest utrum in sapientia uel ex sapientia numerus an ipsa sapientia ex numero an in numero sit an utrumque nomen unius rei possit ostendi, 75 illud certe manifestum est utrumque uerum esse et incommu- tabiliter uerum. XII. 33.130. Quapropter nullo modo negaueris esse incom- PL mutabilem ueritatem, haec omnia quae incommutabiliter uera 1259 sunt continentem, quam non possis dicere tuam uel meam uel 42 cernimus usque numeros] 3 L, am. cet. esse uidemus y, esse cernimus edd. 46 stultis etiam L 48 quanto Er. Lou. p 60 si oculus Er. Lou. quo id] quod X, quo a. 8 Er. Lou. p inquirit 8 p 62/63 tamen ad ea calor ~ edd. 65 inest] sunt у sapientia MTCA 74 aut in M F R S, uel in V
260 DE LIBERO ARBITRIO II, xii, 33, 130-34, 136 cuiusquam hominis, sed omnibus incommutabilia uera cernen- м 6oo 5 tibus tamquam miris modis secretum et publicum lumen V 70 praesto esse ac se praebere communiter. 131. Omne autem quod communiter omnibus ratiocinantibus atque intellegenti- bus praesto est, ad ullius eorum proprie naturam pertinere quis dixerit ? Meministi enim, ut opinor, quid de sensibus cor- 10 poris paula ante tractatum sit : ea scilicet quae oculorum uel aurium sensu communiter tangimus, sicuti sunt colores et soni, quos ego et tu simul uidemus uel simul audimus, non pertinere ad oculorum nostrorum auriumue naturam, sed ad sentiendum nobis esse communia. 132. Sic ergo etiam ilia quae 15 ego et tu communiter propria quisque mente conspicimus, nequaquam dixeris ad mentis alicuius nostrum pertinere natu- ram. Duorum enim oculi quod simul uident, nec huius nec illius oculos esse poteris dicere, sed aliquid tertium in quod utriusque conferatur aspectus. 20 E. Apertissimum atque uerissimum est. 34. 133. A. Hanc ergo ueritatem de qua iam diu loquimur et in qua tam multa conspicimus, excellentiorem putas esse quam mens nostra est an aequalem mentibus nostris an etiam inferiorem ? Sed si esset inferior, non secundum illam, sed de 25 ilia iudicaremus, sicut iudicamus de corporibus quia infra sunt, et dicimus ea plerumque non tantum ita esse uel non ita, sed ita uel non ita esse debere, sic et de animis nostris non solum ita esse animum nouimus, sed plerumque etiam ita esse debere. 134. Et de corporibus quidem sic iudicamus 30 cum dicimus ‘minus candidum est quam debuit’ aut ‘minus quadrum’ et multa similiter; de animis uero ‘minus aptus est quam debet’ aut ‘minus lenis’ aut ‘minus uehemens’, sicut nostrorum morum se ratio tulerit. Et iudicamus haec secun- dum illas interiores regulas ueritatis quas communiter cer- 35 nimus, de ipsis uero nullo modo quis iudicat. Cum enim quis dixerit aeterna temporalibus esse potiora aut septem et tria decern esse, nemo dicit esse debuisse, sed tantum ita esse cog- noscens non examinator corrigit, sed tantum laetatur inuentor. 135. Si autem esset aequalis mentibus nostris haec ueritas, 40 mutabilis etiam ipsa esset. Mentes enim nostrae aliquando earn minus aliquando earn plus uident et ex hoc fatentur se esse mutabiles, cum ilia in se manens nec proficiat cum plus a nobis uidetur nec deficiat cum minus, sed integra et incorrupta et conuersus laetificet lumine et auersos puniat caecitate. 45136. Quid, quod etiam de ipsis mentibus nostris secundum illam iudicamus, cum de ilia nullo modo iudicare possimus ? XII, в se] от. a 19 utrisque aS 31 aptus] apettus Xml, aspei X m 2 L 32 laetus aut minus lenis 8 Am. Er. 41 earn minus aliquando] от. MT C Ay plus] amplius L aliq. earn plus uident aliq. minus G p.
DE LIBERO ARBITRIO II, xii, 34, 136-xiii, 36, 141 261 Dicimus enim 'minus intellegit quam debet’ aut ‘tantum quan- tum debet intellegit’. Tantum autem mens debet intellegere quantum propius admoueri atque inherere potuerit incom- 50 mutabili ueritati. Quare si nec inferior nec aequalis est, restat PL ut sit superior atque excellentior. 1260 XIII. 35. 137. Promiseram autem, si meministi, me tibi demonstraturum esse aliquid quod sit nostra mente atque ratione sublimius. Ecce tibi est ipsa ueritas : amplectere illam si potes et fruere ilia et delectare in domino et ddbit tibi petitiones 5 cordis tui. Quid enim petis amplius quam ut beatus sis ? Et quid beatius eo qui fruitur inconcussa et incommutabili et excellentissima ueritate ? 138. An uero clamant, homines bea- tos se esse, cum pulchra corpora magno desiderio concupita siue coniugum siue etiam meretricum amplexantur, et nos in 10 amplexu ueritatis beatos esse dubitabimus ? Clamant homines se beatos esse cum aestu aridis faucibus ad fontem abundan- tem salubremque perueniunt aut esurientes prandium cenam- м 6oi ue omatam copiosamque reperiunt, et nos negabimus beatos V 72 esse, cum irrigamur pascimurque ueritate ? 139. Solemus au- 15 dire uoces clamantium se beatos, si iaceant in rosa et aliis floribus uel etiam unguentis odoratissimis perfruantur : quid fraglantius, quid iocundius inspiratione ueritatis ? et dubita- mus nos cum ab ilia inspiramur dicere beatos ? Multi beatam uitam in cantu uocum et neruorum et tibiarum sibi consti- 20 tuunt, et cum ea sibi desunt se miseros iudicant, cum autem adsunt efferuntur laetitia : et nos cum mentibus nostris sine ullo strepitu, ut ita dicam, canorum et facundum quoddam silentium ueritatis inlabitur, aliam beatam uitam quaerimus et tam certa et praesente non fruimur ? 140. Luce auri et 25 argenti, luce gemmarum et aliorum colorum siue ipsius lucis, quae ad hos oculos pertinet siue in ignibus terrenis siue in stellis uel luna uel sole, claritate et iocunditate delectati homi- nes, cum ab ista laetitia nullis molestiis nulla indigentia reuocantur, beati sibi uidentur et propter haec semper uolunt 30 uiuere : et nos in luce ueritatis beatam uitam collocare metui- mus ? 36. 141. Immo uero quoniam in ueritate cognoscitur et tenetur summum bonum eaque ueritas sapientia est, cemamus XIII, 4/5 Ps. 36, 4. 47/48 quantum habet X XIII, 2 mente nostra ~ a у edd. 10 dubitamus G V 8 edd. 11 se beatos] beatos F Im, beatos se F m 2 R V 12/13 caenamue M IS qui si X rosis Er. Lou. ft 17 flaglantius C S, fragrantius R edd. iucundius M m 2 X 17/ 18 dubitabimus M 10 tybiarum X S 26 hos] om. a 8 Am. 30 in luce nos ~ X 32 quoniam] quia у
262 DE LIBERO ARBITRIO II, xiii, 36, 141-xiv, 37, 146 in ea teneamusque summum bonum eoque perfruamur. Beatus и est quippe qui fruitur summo bono. Haec enim ueritas ostendit omnia bona quae uera sunt, quae sibi suo captu intellegentes homines uel singula uel plura eligunt quibus fruantur. 142. Sed quem ad modum illi, qui in luce solis eligunt quod libenter aspiciant, et eo aspectu laetificantur — in quibus si qui forte 40 fuerint uegetioribus sanisque et fortissimis oculis praediti, nihil libentius quam ipsum solem contuentur, qui etiam cetera quibus infirmiores oculi delectantur inlustrat —, sic fortis acies mentis et uegeta, cum multa uera et incommutabilia V73 certa ratione conspexerit, diriget in ipsam ueritatem qua 45 cuncta monstrantur, eique inherens tamquam obliuiscitur cetera et in ilia simul omnibus fruitur. Quidquid enim iocun- PL dum est in ceteris ueris, ipsa utique ueritate iocundum est. 1261 37.143. Haec est libertas nostra, cum isti subdimur ueritati ; et ipse est deus noster qui nos liberat a morte, id est a condi- 50 cione peccati. Ipsa enim ueritas etiam homo cum hominibus loquens ait credentibus sibi : Si manseritis in uerbo meo, uere discipuli mei estis et cognoscetis ueritatem et ueritas liberabit uos. Nulla enim re fruitur anima cum libertate nisi qua fruitur cum securitate. XIV. 144. Nemo autem securus est in his bonis quae potest inuitus amittere. Veritatem autem atque sapientiam nemo amittit inuitus. Non enim locis separari ab ea quisquam potest, sed ea, quae dicitur a ueritate atque sapientia separatio, per- 5 uersa uoluntas est, qua inferiora diliguntur. Nemo autem uult aliquid nolens. 145. Habemus igitur qua fruamur omnes aequaliter atque communiter ; nullae sunt angustiae, nullus in ea defectus. Omnes amatores suos nullo modo sibi inuidos recipit et omnibus communis est et singulis casta est. Nemo 10 alicui dicit : ‘Recede ut etiam ego accedam, remoue manus ut etiam ego amplectar’. 146. Omnes inherent, id ipsum omnes tangunt. Cibus eius nulla ex parte discerpitur ; nihil de ipsa bibis quod ego non possim. Non enim ab eius com- munione in priuatum tuum mutas aliquid, sed quod tu de 15 ilia capis et mihi integrum manet. Quod te inspirat non ex- specto, ut reddatur abs te et sic ego inspirer ex eo; non 51/52 loh. 8, 51/32. 36 pro suo L К Lou. ц 38 quod] quae V 39 laetificant MT C A, laeti sunt L, laeti fiant К 41 intuentur G 44 perspexerit L diriget] M T C A (efr T LL 1250, 20 sqq.), se add. cet. praeter 8 (dirigitur) 47 in usque est] от. X 48 ueritati] от. X XIV, 11 inhereant M p, si inhereant у id ipsum] ipsam Y Am. Er. Lou. 12 tangant L 13 ipsa] ilia L K, ilia ipsa X possim bibere у 15 manet integrum ~ Y edd.
DE LIBERO ARBITRIO II, xiv, 37, 146-xv, 39,153 263 enim aliquid eius aliquando fit cuiusquam unius aut quorun- V 74 dam proprium, sed simul omnibus tota est communis. 38. 147. Minus ergo ea quae tangimus uel quae gustamus /* 602 20 ue] quae olfacimus huic sunt ueritati similia, sed magis ea quae audimus et cernimus, quia et omne uerbum a quibus auditur totum auditur ab omnibus et simul a singulis totum, et species omnis quae oculis adiacet, quanta uidetur ab uno, tanta et ab alio simul. 148. Sed multum longo interuallo 25 sunt ista similia; nec tota enim simul sonat quaelibet uox, quia per tempora tenditur et producitur et aliud eius prius sonat aliud posterius, et species omnis uisibilis tamquam intumescit per locos nec ubique tota est. Et certe omnia haec auferuntur inuito, et quominus eis frui possimus quibus- 30 dam impedimur angustiis. 149. Nam et si posset esse cuius- quam suauis cantus sempitemus et studiosi eius certatim ad eum audiendum uenirent, coartarent sese atque pugnarent de locis, quanto plures essent, ut cantanti esset quisque pro- pinquior; et in audiendo nihil tenerent manere secum, sed 35 omnibus uocibus fugientibus tangerentur. 150. Solem autem istum si uellem intueri atque id pertinaciter possem, et in occasu me desereret et subuelaretur nubilo et multis aliis obstaculis uoluptatem vuidendi eum inuitus amitterem. Post- remo etiam si adesset semper suauitas et lucis uidenti et 40 uocis audienti, quid magnum ad me perueniret, cum mihi esset commune cum beluis ? 151. At ilia ueritatis et sapientiae pulchritudo, tantum PL adsit perseuerans uoluntas fruendi, nec multitudine audien- 1262 tium constipata secludit uenientes nec peragitur tempore nec 45 migrat locis nec nocte intercipitur nec umbra intercluditur nec sensibus corporis subiacet. 152. De toto mundo ad se conuersis qui diligunt earn omnibus proxima est, omnibus sempiterna, nullo loco est nusquam deest, foris admonet intus docet, cementes se commutat omnes in melius, a nullo V 75 50 in deterius commutatur, nullus de ilia iudicat nullus sine ilia iudicat bene. Ac per hoc earn manifestum est mentibus nostris, quae ab ipsa una fiunt singulae sapientes et non de ipsa, sed per ipsam de ceteris iudices, sine dubitatione esse potiorem. XV. 39. 153. Tu autem concesseras, si quid supra mentes nostras esse monstrarem, deum te esse confessurum, si adhuc nihil esset superius. Quam tuam concessionem accipiens dixe- ram satis esse ut hoc demonstrarem. Si enim est aliquid excel- 17 unius proprium L 39 uidendi Xy 40 audiendi M у 49/50 cementes usque commutatur] от. у 51 bene iudicat L К 8 53 iudicat F m 1 Rouen 476, iudicant F m 2 R V XV, 3 confessionem MS 4 aliquid est ~ edd.
264 DE LIBERO ARBITRIO II, xv, 39, 153-40, 159 5 lentius, ille potius deus est; si autem non est, iam ipsa ueritas deus est. Siue ergo illud sit siue non sit, deum tamen esse negare non poteris; quae nobis erat ad tractandum et dis- serendum quaestio constituta. 154. Nam si te hoc mouet quod apud sacrosanctam disciplinam Christi in fidem recepimus, 10 esse patrem sapientiae, memento nos etiam hoc in fidem acce- pisse, quod aeterno patri aequalis sit quae ab ipso genita est sapientia. Vnde nunc nihil quaerendum est, sed inconcussa fide retinendum. Est enim deus et uere summeque est. 155. Quod iam non solum indubitatum, quantum arbitror, fide 15 retinemus, sed etiam certa, quamuis adhuc tenuissima forma cognitionis adtingimus. Quod quaestioni susceptae sufficit ut cetera quae ad rem pertinent explicare possimus, nisi quid habes aduersus ista quae opponas. 156. E. Ego uero incredibili omnino et quam tibi uerbis 20 explicare non possum laetitia perfusus accipio ista et clamo esse certissima. Clamo autem uoce interiore, qua exaudiri cupio ab ipsa ueritate et illi inherere, quod non solum bonum. sed etiam summum bonum et beatificum esse concedo. 40. 157. A. Recte sane, etiam ego plurimum gaudeo. Sed, V 76 25 quaeso te, numquid iam sapientes et beati sumus ? an adhuc eo tendimus, ut id nobis esse proueniat ? E. Ego nos potius tendere existimo. A. Vnde ergo ista conprehendis, quibus ueris certisque 603 gaudere te clamas et haec ad sapientiam pertinere concedis ? 30 an quisquam insipiens potest nosse sapientiam ? E. Quamdiu insipiens est non potest. 158. A. Tu ergo iam sapiens es aut nondum nosti sapien- tiam. E. Non sum quidem adhuc sapiens, sed nec insipientem 35 me dixerim, in quantum noui sapientiam; quoniam et certa sunt ista quae noui et ad sapientiam pertinere negare non possum. A. Die, quaeso te, nonne fateberis eum qui non est iustus iniustum esse, et qui non est prudens inprudentem esse, et 40 qui non est temperans intemperantem ? An dubitari de his aliquid potest ? E. Fateor hominem quando iustus non est iniustum esse; PL hoc etiam de prudente et temperante responderim. 1263 159. A. Cur ergo et quando sapiens non est, non sit insi- 45 piens ? E. Hoc quoque fateor, quando quisque sapiens non est, eum esse insipientem. 7/8 disserendum et tractandum ~ edd. 11 sit aequalis ~ Y edd. 14 in- dubitata GY 16 sufficiat у 18 quae] quod L Er. Eon. p. 20 possim C perfusus sum M 21 quam X 25 sumus et beati E 26 tendimus eo ~ edd. 27 ego] eo E К 8 29 haec] hoc edd. 47 esse] от. M a
DE LIBERO ARBITRIO II, xv, 40,159-xvi, 42,164 265 A. Nunc ergo tu quid horum es ? E. Quodlibet horum me appelles, nondum audeo me dicere 50 sapientem et ex his quae concessi uideo esse consequens ut me insipientem non dubitem dicere. 160. A. Nouit ergo insipiens sapientiam. Non enim, sicut iam dictum est, certus esset uelle se esse sapientem idque oportere, nisi notio sapientiae menti eius inhereret, sicut V 77 55 earum rerum de quibus singillatim interrogatus respondisti, quae ad ipsam sapientiam pertinent, quorum cognitione lae- tatus es. E. Ita est ut dicis. XVI. 41. 161. A. Quid igitur aliud agimus cum studemus esse sapientes, nisi ut quanta possumus alacritate ad id quod mente contingimus totam animam nostram quodam modo colligamus et ponamus ibi atque stabiliter infigamus, ut non 5 iam priuato suo gaudeat quod implicauit rebus transeuntibus, sed exuta omnibus temporum et locorum adfectionibus ad- prehendat id quod unum atque idem semper est ? 162. Sicut enim tota uita corporis anima est, sic beata uita animae deus est. Quod dum agimus, donee peragamus, in uia sumus. Et 10 quod istis ueris et certis bonis, quamuis adhuc in hoc tene- broso itinere coruscantibus, gaudere concessum est, uide utrum hoc sit quod scriptum est de sapientia, quid agat cum amatoribus suis cum ad earn ueniunt et earn quaerunt. Die- sum est enim : In uiis ostendet se illis hilariter et omni prouiden- 15 tia occurret illis. 163. Quoquo enim te uerteris, uestigiis quibus- dam quae operibus suis inpressit loquitur tibi et te in exteriora relabentem ipsis exteriorum formis intro reuocat, ut, quidquid te delectat in corpore et per corporeos inlicit sensus, uideas esse numerosum et quaeras unde sit et in te ipsum redeas atque zointellegas te id quod adtingis sensibus corporis probare aut inprobare non posse, nisi apud te habeas quasdam pulchritu- dinis leges ad quas referas quaeque pulchra sentis exterius. 42. 164. Intuere caelum et terram et mare et quaecumque in eis uel desuper fulgent uel deorsum repunt uel uolant uel 25 natant. Formas habent quia numeros habent; adime illis haec, nihil erunt. A quo ergo sunt nisi a quo numerus ? v 78 quandoquidem in tantum illis est esse in quantum numerosa XVI, 14/15 Sap. 6, 17. 53 certus esset] certus esses y, adeptus es sed К se uelle G, uelle te у 54 notio] optio T C A eius] tibi у 56 quorum] M К a 8 F m 1 Rouen 476 (efr I, xui, I. 45), quarum cet. XVI, 1 aliud] от. X 4 coniungamus X 8 est anima ~ edd. 10 hoc] от. L 11 consensum est MT AF m 1 12 de sap. scriptum est ~ p’’ 14 ostendit CL 18 in] ad G 25 quia] quam M m 1, qua Mm2, quae у 18 XXIX
266 DE LIBERO ARBITRIO II, xvi, 42, 164-43, 169 esse. 165» Et omnium quidem formarum corporearum arti- fices homines in arte habent numeros quibus coaptant opera 30 sua, et tamdiu manus atque instrumenta in fabricando mo- uent, donee illud quod formatur foris ad earn quae intus est lucem numerorum relatum, quantum potest, impetret ab- solutionem placeatque per interpretem sensum interno iudici supernos numeros intuenti. Quaere deinde artificis ipsius 35 membra quis moueat: numerus erit, nam mouentur etiam ilia м 604 numerose. 166. Et si detrahas de manibus opus et de animo intentionem fabricandi motusque ille membrorum ad delecta- PL tionem referatur, saltatio uocabitur. Quaere ergo quid in 1264 saltatione delectet : respondebit tibi numerus : ‘Ecce sum’; 40 inspice iam pulchritudinem formati corporis : numeri tenentur in loco ; inspice pulchritudinem mobilitatis in corpore : numeri uersantur in tempore; intra ad artem unde isti procedunt, quaere in ea tempus et locum : numquam erit, nusquam erit, uiuit in ea tamen numerus nec eius regio spatiorum est nec 45 aetas dierum. 167. Et discendae arti tamen cum se accomo- dant qui se artifices fieri uolunt, corpus suum per locos et tempora mouent, animum uero per tempora; accessu quippe temporis peritiores fiunt. Transcende ergo et animum arti- ficis, ut numerum sempitemum uideas : iam tibi sapientia de 50 ipsa interiore sede fulgebit et de ipso secretario ueritatis. Quae si adhuc languidiorem aspectum tuum reuerberat, refer oculum mentis in illam uiam ubi ostendebat hilariter. Memen- to sane distulisse te uisionem quam fortior saniorque repetas. 43. 168. Vae qui derelinquunt te ducem et oberrant in 55 uestigiis tuis, qui nutus tuos pro te amant te obliuiscuntur quid innuas, о suauissima lux purgatae mentis sapientia! V 79 non enim cessas innuere nobis quae et quanta sis, et nutus tui sunt omne creaturarum decus. Et artifex enim quodam modo innuit spectatori operis sui de ipsa operis pulchritudine, 60 ne ibi totus hereat, sed speciem corporis fabricati sic per- currat oculis, ut in eum qui fabricauerit recurrat affectu. 169. Similes autem sunt, qui ea quae facis pro te amant, hominibus, qui, cum audiunt aliquem faeundum sapientem, dum nimis suauitatem uocis eius et structuras syllabarum apte 65 locatarum auide audiunt, amittunt sententiarum principatum, cuius ilia uerba tamquam signa sonuerunt. Vae qui se auer- tunt a lumine tuo et obscuritati suae dulciter inherent ! Tam- quam enim dorsum ad te ponentes in carnali opera uelut in 36 alt. de] от. у 37 si ad у 41 inspice iam 8 42 ad portam X 46 uolunt fieri X loca L edd. (efr III, xxiii, I. 9) 53 seniorque F R 56 о от. X 60 inhereat L oculis usque recurrat] от. F R fabricauerat C 62/63 hominibus ante pr. qui habent edd. 64 instructuras X 67 a] de X
DE LIBERO ARBITRIO II, xvi, 43,169-xvii, 45,174 267 umbra sua defiguntur et tamen etiam ibi quod eos delectat 70 adhuc habent de circumfulgentia lucis tuae. 170. Sed umbra dum amatur languidiorem facit oculum animi et inualidiorem ad perferendum conspectum tuum. Propterea magis magis- que homo tenebratur, dum sectatur libentius quidquid infir- miorem tolerabilius excipit. Ex quo incipit non posse uidere 75 quod summe est, et malum putare quicquid fallit inprouidum aut inlicit indiguum aut captum excruciat, cum ea pro merit© patiatur auersionis suae et quicquid iustum est malum esse non possit. 44 171. Si ergo, quicquid mutabile aspexeris, uel sensu 80 corporis uel animi consideratione capere non potes, nisi aliqua numerorum forma teneatur, qua detracta in nihil recidat, noli dubitare, ut ista mutabilia non intercipiantur, sed dimen- sis motibus et distincta uarietate formarum quasi quosdam uersus temporum peragant, esse aliquam formam aeternam V 80 85 et incommutabilem, quae neque contineatur et quasi diffun- datur locis neque protendatur atque uarietur temporibus, PL per quam cuncta ista formari ualeant et pro suo genere implere 1265 atque agere locorum ac temporum numeros. XVII. 45.172. Omnis enim res mutabilis etiam formabilis sit necesse est. Sicut autem mutabile dicimus quod mutari potest, ita formabile quod formari potest appellauerim. Nulla autem res formare se ipsam potest, quia nulla res potest dare /* 605 5 quod non habet, et utique ut habeat formam formatur ali- quid. Quapropter quaelibet res si quam habet formam, non ei opus est accipere quod habet; si qua uero formam non habet, non potest a se accipere quod non habet. Nulla ergo res, ut diximus, formare se potest. 173. Quid autem amplius 10 de mutabilitate corporis et animi dicamus ? superius enim satis dictum est. Conficitur itaque, ut corpus et animus forma quadam incommutabili et semper manente formentur. Cui formae dictum est : Mutdbis ea et mutabuntur ; tu autem idem es et anni tui non deficient. Annos sine defectu pro aeternitate 15 posuit prophetica locutio. De hac item forma dictum est quod in se ipsa manens innouet omnia. 174. Hine etiam conprehen- ditur omnia prouidentia gubernari. Si enim omnia, quae sunt, forma penitus subtracta nulla erunt, forma ipsa incommuta- XVII, 13/14 Ps. 101, 27. 16 Sap. 7, 27. 69 defigunt X delcctet у X 73/74 infirmius et tol. G 76 summum Y 76 indiguum] /3, indignum M G F S Am. Er., indigum T C A R V Y Lou. p 82/83 dimensibus T C A XVII, 4 dare sibi a 8 edd. 7/8 non habet formam edd. 11 ut et L К у Lou. P a forma L 12 manenti X 13 idem ipse a L 8 cum Vulg., ipse от. MXK 18 paenitus MT XF, poenitus R
268 DE LIBERO ARBITRIO II, xvii, 45, 174-xviii, 47, 178 bilis per quam mutabilia cuncta subsistunt, ut formarum sua- 20 rum numeris impleantur et agantur, ipsa est eorum prouiden- tia. Non enim ista essent si ilia non esset. Intuitus ergo et con- siderans uniuersam creaturam quicumque iter agit ad sapien- tiam, sentit sapientiam in uia se sibi ostendere hilariter et in omni prouidentia occurrere sibi. Et tanto alacrius ardescit 2f uiam istam peragere quanto et ipsa uia per illam pulchra est V 81 ad quam exaestuat peruenire. 46. 175. Tu autem si praeter id quod est et non uiuit, et id quod est et uiuit neque intellegit, et id quod est et uiuit et intellegit inueneris aliquod aliud creaturarum genus, tunc 30 aude dicere aliquod bonum esse quod non sit ex deo. Tria enim haec duobus etiam nominibus enuntiari possunt, si appellentur corpus et uita, quia et ilia quae tantum uiuit neque intellegit, qualis est pecorum, et haec quae intellegit, sicuti est hominum, rectissime uita dicitur. 176. Haec autem 35 duo, id est corpus et uita, quae quidem creaturae deputantur — nam et creatoris ipsius uita dicitur et ea summa uita est —, istae igitur duae creaturae, corpus et uita, quoniam formabilia sunt, sicuti superius dicta docuerunt, amissaque omnino forma in nihilum recidunt, satis ostendunt ex ilia 40 forma subsistere quae semper eius modi est. Quam ob rem quantacumque bona quamuis magna quamuis minima nisi ex deo esse non possunt. 177. Quid enim maius in creaturis quam uita intellegens aut quid minus potest esse quam cor- pus ? Quae quantumlibet deficiant et eo tendant ut non sint, 45 tamen aliquid formae illis remanet ut quoquo modo sint. Quicquid autem formae cuipiam rei deficient! remanet, ex ilia forma est quae nescit deficere motusque ipsos rerum deficien- PL tium uel proficientium excedere numerorum suorum leges non 1266 sinit. Quicquid igitur laudabile aduertitur in rerum natura, 50 siue exigua siue ampla laude dignum iudicetur, ad excellen- tissimam et ineffabilem laudem referendum est conditoris — nisi quid habes ad haec. XVIII. 47. 178. E. Satis mihi persuasurh esse fateor, et quem ad modum manifestum fiat, quantum in hac uita atque inter tales quales nos sumus potest, deum esse, et ex deo esse V 82 omnia bona, quandoquidem omnia quae sunt, siue quae intel- 5 legunt et uiunt et sunt siue quae tantum uiuunt et sunt siue quae tantum sunt, ex deo sunt. Nunc iam tertiam quaestionem 21 ista] ita M intuens у Lzw. p. 27 sed non aS a e 33 deputatur a X К 37 id est corpus V 39 decidunt L 40 subsistere M a y, se subs. GXLS (de se omisso uide Hofmann, Lat. Gramm.1 § 175 b) 43 esse potest X 52 nisi] от. у XVIII, 2 est fiat XL 3 et ex deo esse] от. X 4/5 ... siue quae non in- tellegunt sed t. u. ct sunt R V 5 siue quae tantum uiuunt et sunt] от. M XF
DE LIBERO ARBITRIO II, xviii, 47, 178-48, 184 269 uideamus, utrum expediri possit: inter bona esse numerandam liberam uoluntatem. Quo demonstrate sine dubitatione conce- dam deum dedisse nobis earn darique oportuisse. 10 179. A. Bene meministi proposita et secundam quaestionem iam explicatam uigilanter animaduertisti. Sed uidere debuisti 606 etiam istam tertiam iam solutam. Propterea quippe tibi uideri dixeras dari non debuisse liberum uoluntatis arbitrium, quod eo quisque peccat. Cui sententiae tuae cum ego retulissem 15 recte fieri non posse nisi eodem libero uoluntatis arbitrio, atque ad id potius hoc deum dedisse adseuerarem, respondisti liberam uoluntatem ita nobis dari debuisse ut iustitia data est, qua nemo uti nisi recte potest. 180. Quae responsio tua in tantos circuitus disputationis nos ire conpulit, quibus tibi 20 probaremus et maiora et minora bona non esse nisi ex deo. Quod non tam dilucide ostendi posset, nisi prius aduersus opiniones inpiae stultitiae qua dicit insifiiens in corde suo : Non est deus, qualiscumque de re tanta pro nostro modulo inita ratio, eodem ipso deo in tam periculoso itinere nobis 25 opitulante, in aliquid manifestum intenderetur. 181. Quae duo tamen, id est deum esse et omnia bona ex ipso esse, quam- quam inconcussa fide etiam antea tenerentur, sic tamen tractata sunt, ut hoc quoque tertium, inter bona esse numeran- dam liberam uoluntatem, manifestissime appareat. 50 48. 182. Iam enim superiore disputatione patefactum est constititque inter nos naturam corporis inferiore gradu esse V 83 quam animi naturam ac per hoc animum maius bonum esse quam corpus. Si ergo in corporis bonis inuenimus aliqua qui- bus non recte uti homo possit, nec tamen propterea dicimus 35 non ea dari debuisse, quoniam esse confitemur bona, quid mirum, si et in animo sunt quaedam bona quibus etiam non recte uti possimus, sed quia bona sunt non potuerunt dari nisi ab illo a quo sunt omnia bona ? 183. Vides enim quantum boni desit corpori cui desunt manus, et tamen manibus male utitur 40 qui eis operatur uel saeua uel turpia. Sine pedibus aliquem si aspiceres, fatereris deesse integritati corporis plurimum bo- num, et tamen eum, qui ad nocendum cuipiam uel se ipsum PL dehonestandum pedibus uteretur, male uti pedibus non ne- 1267 gares. 184. Oculis hanc lucem uidemus formasque internos- 45 cimus corporum; idque et speciosissimum est in nostro cor- pore, unde in fastigio quodam dignitatis haec membra locata sunt, et ad salutem tuendam multaque alia uitae commoda XVIII, 16 cf. Retract. i, 8, 3. 22/23 Ps. 13, 1; 52, 1. 14 cui] cuius a F m\ qui X tvlissem a, intulissem edd. 18 nisi recte potest uti edd. 23 modulo nostro edd. 25 intenderent X 28/29 numerandum Г С A X 8 Am. Er. 35 confitebitur T C A 38 bona] от. a
270 DE LIBERO ARBITRIO II, xviii, 48, 184-50, 190 refert usus oculorum. Oculis tamen plerique pleraque agunt turpiter et eos militate cogunt libidini; et uides quantum jo bonum desit in facie si ocuii desint. Cum autem adsunt, quis hos dedit nisi bonorum omnium largitor deus ? 185. Quem ad modum ergo ista probas in corpore et non intuens eos qui male his utuntur laudas ilium qui haec dedit bona, sic liberam uoluntatem, sine qua nemo potest recte 55 uiuere, oportet et bonum et diuinitus datam et potius eos damnandos, qui hoc bono male utuntur quam eum qui dederit, dare non debuisse fatearis. 49. 186. E. Prius ergo uellem, ut mihi probares aliquid bonum esse liberam uoluntatem, et ego concederem deum 60 illam dedisse nobis, quia fateor ex deo esse omnia bona. 187. A. Itane tandem non probaui tanto molimine supe- rioris disputationis, cum omnem speciem formamque corporis V 84 a summa omnium rerum forma id est a ueritate subsi stere fatereris et bonum esse concederes ? Nam et capillos nostros 6j numerates esse ipsa in euangelio ueritas loquitur. De numeri autem summitate atque a fine usque ad finem pertendente potentia quae locuti sumus excidit tibi ? 188. Quae igitur ista est tanta peruersitas, capillos nostros quamuis inter exigua et omnino abiectissima tamen inter bona numerare nec inuenire, 70 cui auctori tribuantur nisi bonorum omnium conditori deo, 607 quia et maxima et minima bona ab illo sunt a quo est omne bonum, et dubitare de libera uoluntate, sine qua recte uiui non posse concedunt etiam qui pessime uiuunt ? 189. Et certe nunc responde, quaeso, quid esse melius uideatur in nobis, 75 sine quo recte uiui potest an sine quo recte uiui non potest ? E. Iam iam parce, quaeso, pudet caecitatis. Quis enim ambigat id longe esse praestantius sine quo recta uita nulla est ? A. Iam ergo tu negabis luscum hominem recte posse uiuere ? 80 E. Absit tam inmanis amentia. A. Cum ergo in corpore oculum concedas esse aliquod bonum, quo amisso tamen ad recte uiuendum non impeditur, uoluntas libera tibi uidebitur nullum bonum, sine qua recte nemo uiuit ? 85 50.190. Intueris enim iustitiam, qua nemo male utitur. Haec inter summa bona, quae in ipso sunt homine, numeratur 64/66 cf. Matth. 10, 30. 48 refertur G К у 60 assunt L KR V 63 ilium] eum L 68 mihi] от. X aliquid M T A y, aliquod cet. 60 omnia bona esse edd. 61 probaui tibi V Lou ц 65 loquitur ueritas X edd. 66 atque] et edd., от. a у ad] in L 07/68 est ista L 74 melius esse edd. 79 uiuere posse MS St oculum in corpore К Y, in corporum oculum MT C A 83 nullum uidebitur L
DE LIBERO ARBITRIO II, xviii, 50, 190-xix, 51, 195 271 omnesque uirtutes animi, quibus ipsa recta uita et honesta constat. Nam neque prudentia neque fortitudine neque tem- perantia male quis utitur; etiam in his enim omnibus, sicut 90 in ipsa quam tu commemorasti iustitia, recta ratio uiget, sine qua uirtutes esse non possunt. Recta autem ratione male tui V 8$ nemo potest. XIX. 191. Ista ergo magna bona sunt. Sed meminisse te oportet non solum magna sed etiam minima bona non esse posse nisi ab illo a quo sunt omnia bona, hoc est deo. Id enim PL superior disputatio persuasit cui totiens tamque laetus ad- 1268 5 sensus es. Virtutes igitur quibus recte uiuitur magna bona sunt; species autem quorumlibet corporum, sine quibus recte uiui potest, minima bona sunt; potentiae uero animi, sine quibus recte uiui non potest, media bona sunt. 192. Virtutibus nemo male utitur ; ceteris autem bonis, id est mediis et mini- 10 mis, non solum bene sed etiam male quisque uti potest. Et ideo uirtute nemo male utitur quia opus uirtutis est bonus usus istorum quibus etiam non bene uti possumus. Nemo autem bene utendo male utitur. Quare abundantia et magni- tude bonitatis dei non solum magna sed etiam media et 15 minima bona esse praestitii. Magis laudanda est bonitas eius in magnis quam in mediis et magis in mediis quam in mini- mis bonis, sed magis in omnibus quam si non omnia tribuisset. 51. 193. E. Adsentior. Sed illud me mouet, quoniam de libera uoluntate quaestio est et uidemus ipsam bene uti cete- 20 ris uel non bene, quo modo et ipsa inter ilia quibus utimur numeranda sit. 194. A. Quo modo omnia, quae ad scientiam cognoscimus, ratione cognoscimus, et tamen etiam ipsa ratio inter ilia numeratur quae ratione cognoscimus. An oblitus es, cum 25 quaereremus quae ratione cognoscantur, confessum te fuisse etiam rationem ratione cognosci ? 195. Noli ergo mirari, si ceteris per liberam uoluntatem utimur, etiam ipsa libera uoluntate per earn ipsam uti nos posse, ut quodam modo se ipsa utatur uoluntas quae utitur ceteris, sicut se ipsam cog- 30 noscit ratio quae cognoscit et cetera. Nam et memoria non v 86 solum cetera omnia quae meminimus comprehendit, sed etiam quod non obliuiscimur nos habere memoriam, ipsa se memoria quodam modo tenet in nobis, quae non solum aliorum sed etiam sui meminit; uel potius nos et cetera et ipsam per ipsam 35 meminimus. XIX, 2/3 cf. Retract. i, 8, 4. 6/17 cf. Retract. 1, 8, 4. 87 recta et honesta uita L 89/90 etiam ante quis habet 8, post ipsa edd. XIX, 11 uirtutis opus L 19 ipsa MKF 24 qua X L
272 DE LIBERO ARBITRIO II, xix, 52,196-xx, 54, 201 52. 196. Voluntas ergo, quae medium bonum est, cum in- here! incommutabili bono eique communi, non proprio, sicuti est ilia de qua multum locuti sumus et nihil digne diximus ueritas, tenet homo uitam beatam ; eaque ipsa uita beata, id 40 est animi adfectio inherentis incommutabili bono, proprium et primum est hominis bonum. In eo sunt etiam uirtutes omnes, quibus male uti nemo potest. 197. Nam haec quamuis м 608 magna in homine et prima sint, propria tamen esse unius cuiusque hominis, non communia satis intellegitur. Veritate 45 enim atque sapientia, quae communis est omnibus, omnes sapientes et beati hunt inherendo illi. Beatitudine autem alterius hominis non fit alter beatus, quia et cum eum imita- tur ut sit, inde adpetit beatus fieri unde ilium factum uidet, ilia scilicet incommutabili communique ueritate. 198. Neque 50 prudentia cuiusquam fit prudens alius aut fortis fortitudine aut temperans temperantia aut iustus iustitia hominis alterius quisquam efficitur, sed coaptando animum illis incommutabi- libus regulis luminibusque uirtutum quae incorruptibiliter uiuunt in ipsa ueritate sapientiaque communi, quibus et ille 55 coaptauit et fixit animum quem uirtutibus praeditum sibi ad imitandum proposuit. 53. 199. Voluntas ergo adherens communi atque incommu- PL tabili bono impetrat prima et magna hominis bona, cum ipsa 1269 sit medium quoddam bonum. Voluntas autem auersa ab in- 60 commutabili et communi bono et conuersa ad proprium bonum aut ad exterius aut ad inferius, peccat. Ad proprium conuertitur, cum suae potestatis uult esse, ad exterius, cum aliorum propria uel quaecumque ad se non pertinent cognos- V 87 cere studet, ad inferius cum uoluptatem corporis diligit. 65 200. Atque ita homo superbus et curiosus et lasciuus effectus excipitur ab alia uita, quae in comparatione superioris uitae mors est; quae tamen regitur administratione diuinae pro- uidentiae, quae congruis sedibus ordinat omnia et pro meritis sua cuique distribuit. Ita fit ut neque ilia bona quae a pec- 70 cantibus adpetuntur ullo modo mala sint neque ipsa uoluntas libera, quam in bonis quibusdam mediis numerandam esse comperimus, sed malum sit auersio eius ab incommutabili bono et conuersio ad mutabilia bona; quae tamen auersio atque conuersio quoniam non cogitur, sed est uoluntaria, 75 digna et iusta earn miseriae poena subsequitur. XX. 54. 201. Sed tu fortasse quaesiturus es, quoniam moue- tur uoluntas cum se auertit ab incommutabili bono ad muta- bile bonum, unde iste motus existat. Qui profecto malus est, tametsi uoluntas libera, quia sine ilia nec recte uiui potest, 39 beatam uitam edd. 69 uitae] от. L. 72 immutabili Y 77 ad com- mutabile ft 78 unde] unde est M, unde ei а У edd.
DE LIBERO ARBITRIO II, xx, 54, 201-206 273 5 in bonis numeranda sit. Si enim motus iste, id est auersio uoluntatis a domino deo, sine dubitatione peccatum est, num possumus auctorem peccati deum dicere ? 202. Non erit ergo iste motus ex deo. Vnde igitur erit ? Ita quaerenti tibi si respondeam nescire me, fortasse eris tristior, sed tamen uera 10 responderim. Sciri enim non potest quod nihil est. Tu tantum pietatem inconcussam tene, ut nullum tibi bonum uel sen- tienti uel intellegenti uel quoquo modo cogitanti occurrat quod non sit ex deo. 203. Ita enim nulla natura occurrit quae non sit ex deo. Omnem quippe rem, ubi mensuram et nume- PL 15 rum et ordinem uideris, deo artifici tribuere ne cuncteris. 1270 Vnde autem ista penitus detraxeris, nihil omnino remanebit, quia etsi remanserit aliqua formae alicuius inchoatio, ubi V 88 neque mensuram neque numerum neque ordinem inuenias — quia ubicumque ista sunt forma perfecta est —, oportet 20 auferas etiam ipsam inchoationem formae, quae tamquam materies ad perficiendum subiacere uidetur artifici. Si enim formae perfectio bonum est, nonnullum iam bonum est et formae inchoatio. 204. Ita detracto penitus omni bono non quidem nonnihil, sed nihil omnino remanebit. Omne autem 25 bonum ex deo, nulla ergo natura est quae non sit ex deo. Motus ergo ille auersionis, quod fatemur esse peccatum, м 609 quoniam defectiuus motus est, omnis autem defectus ex nihilo est, uide quo pertineat, et ad deum non pertinere ne dubites. Qui tamen defectus quoniam est uoluntarius in nostra est 30 positus potestate. Si enim times ilium, oportet ut nolis; si autem nolis, non erit. 205. Quid ergo securius quam esse in ea uita ubi non possit tibi euenire quod nan uis ? Sed quoniam non sicut sponte homo cecidit ita etiam surgere potest, por- rectam nobis desuper dexteram dei, id est dominum nostrum /* 610 35 lesum Christum, firma fide teneamus et exspectemus certa spe et caritate ardenti desideremus. Si quid autem de origine peccati diligentius quaerendum adhuc putas, in aliam dis- putationem differendum est. 206. E. Sequor sane uoluntatem tuam ut in tempus aliud 4° quod hinc mouerit differamus. Nam illud tibi non concesserim, ut satis iam inde quaesitum putes. XX, 10/13 cf. Retract. i, 8, 4. 32/36 cf. Retract. 1, 8, 4. XX, 0 num] et non X L, non autem К 7 ergo] om. XL 8 ita] ista X, itaque S tibi] от. X у 14 et] от. X 15 artifice M 10 nihil] nil X 24/23 non quidem nonnihil] y, nihil M X K, non aliquid L non quidem nonnihil sed] om. a 8 Am. Er. 24 sed omnino nihil V Lou. ц 26 quod] quem X 28 uide ergo quo ille X ne] non 8 F m 1 Am. Er. 33 non post surgere habet X homo sponte edd. 35 fide firma V Lou. ц
LIBER TERTIVS I. i. 1. E. Quoniam satis mihi manifestatum est inter bona ц 609 et ea quidem non minima numerandam esse liberam uolun- PL tatem, ex quo etiam fateri cogimur earn diuinitus datam esse 1269 darique oportuisse, iam si oportunum existimas cupio per te V 89 5 cognoscere unde ille motus existat quo ipsa uoluntas auer- titur a communi atque incommutabili bono et ad propria uel aliena uel infima atque omnia commutabilia bona conuertitur. PL 2. A. Quid enim opus est hoc scire ? 1270 E. Quia si ita data est ut naturalem habeat istum motum, 10 iam necessitate ad haec conuertitur, neque ulla culpa depre- hendi potest ubi natura necessitasque dominatur. A. Placetne tibi iste motus an displicet ? E. Displicet. A. Reprehendis ergo eum. 15 E. Utique reprehend©. A. Reprehendis igitur animi motum inculpabilem. PL E. Inculpabilem animi motum non reprehend©, sed nescio 1271 an ulla culpa sit relicto incommutabili bono ad commutabilia conuerti. 20 A. Reprehendis ergo quod nescis. E. Noli uerbo premere ; ita enim dixi ‘nescio an ulla culpa sit’, ut intellegi uoluerim sine dubio culpam esse. Nam hoc V 90 uerbo quod dixi ‘nescio’, satis profecto inrisi dubitationem de re manifesta. 25 3. A. Vide quid sit certissima ueritas, quae te coegit tam cito obliuisci quod paulo ante dixisti. Si enim natura uel necessitate iste motus existit, culpabilis esse nullo pacto potest. Tu uero esse culpabilem ita firmissime tenes ut dubi- tationem de hac re tam certa etiam inridendam putaueris. 30 Cur ergo tibi uel adfirmandum uel certe cum aliqua dubita- tione dicendum uisum est, quod perspicue falsum esse ipse conuincis ? 4. Dixisti enim : Si ita data est uoluntas libera ut naturalem habeat istum motum, iam necessitate ad haec conuertitur, neque ulla culpa deprehendi potest ubi natura 35 necessitasque dominatur. Nullo modo autem dubitare de- buisti non esse ita datam, quando istum motum culpabilem esse non dubitas. 5. E. Ego ipsum motum culpabilem dixi et ideo mihi dis- 1 ,1 quoniam] от. X manifestum TCAXLVS 4 si oport. existimas] oportunum existimans aS 7 infirma X omnia] omninoF m 2 R V con- uertitut bona Y edd. 11 dominantur X 17 inculpabilem от. My 18 ulla] nulla Mm 2 ft et ita infra I. 21 telicto incommutabilia сопи. Mm 1 T C A, relicto incommutabili* adcomubilia (marg.) сопи. M m 2, tel. inc. ad mutabilia conu. Y 26 manifesta et certissima L 28 culpabilem] от. T C A 34 apprehendi a
DE LIBERO ARBITRIO III, i, i, 5-2, 10 275 plicere, et reprehendendum esse dubitare non possum. Ani- 40 mam uero quae isto motu ab incommutabili bono ad commu- tabilia detrahitur nego esse culpandam, si eius natura talis est ut eo necessario moueatur. 2 . 6. A. Cuius est iste motus quem profecto culpandum esse 610 concedis ? 45 E. Iam animo eum uideo, sed cuius sit nescio. A. Numquid negas eo motu animum moueri ? E. Non nego. A. Negas ergo motum, quo mouetur lapis, motum esse lapidis ? Neque enim ilium dlco motum quo eum nos mouemus 50 uel aliqua ui aliena mouetur, ueluti cum in caelum iacitur, sed eo quo ad terram nutu suo uergit et cadit. 7. E. Non equidem nego motum, quo ita ut dicis inclinatur V 91 et ima petit, motum esse lapidis, sed naturalem. Si autem hoc modo etiam ilium motum habet anima, profecto etiam 55 ipse natural is est, nec ex eo quod naturaliter mouetur recte uituperari potest, quia etiam si ad perniciem mouetur, naturae suae tamen necessitate compellitur. Porro quia istum motum non dubitamus esse culpabilem, omnimodo negandum est esse naturalem, et ideo non est similis illi motui quo naturaliter 60 mouetur lapis. 8. A. Egimusne aliquid superioribus duabus disputationi- bus ? E. Egimus sane. A. Credo ergo meminisse te in prima disputatione satis 65 esse compertum nulla re fieri mentem seruam libidinis nisi propria uoluntate; nam neque a superiore neque ab aequali earn posse ad hoc dedecus cogi, quia iniustum est, neque ab inferiore, quia non potest. 9. Restat igitur ut eius sit proprius iste motus quo fruendi uoluntatem ad creaturam a creatore 70 conuertit. Qui motus si culpae deputatur — unde qui dubitat inrisione dignus tibi uisus est —, non est utique naturalis, sed uoluntarius, in eoque similis est illi motui quo deorsum uersus lapis fertur, quod sicut iste proprius est lapidis sic ille animi; uerum tamen in eo dissimilis, quod in potestate 75 non habet lapis cohibere motum quo fertur inferius, animus PL uero dum non uult non ita mouetur ut superioribus desertis 1272 inferiora diligat. 10. Et ideo lapidi naturalis est ille motus, animo uero iste uoluntarius. Hine est quod lapidem si quis dicat peccare quod pondere suo tendit in infima, non dicam 40 bono] от. G 41 natura talis] naturalis Ma 43 culpandum] culpam M ml a X K, culpabilem L 45 iam (/. quidem, u. Thes. L. L,. 127, 60 sqq.)] in G ft edd. 52 lapis inclinatur L 56 perniciem] perditionem Y 57 tamen suae Y edd. 69 fruendo F m 2 R V 73 uersus] от. C est iste pr. L 77 deligat M К F R edd.
губ DE LIBERO ARBITRIO III, i, 2, 10-ii, 4, 15 80 ipso lapide stolidior sed profecto demens iudicatur ; animum uero peccati arguimus cum eum conuincimus superioribus desertis ad fruendum inferiora praeponere. 11. Propterea quid opus est quaerere unde iste motus existat quo uoluntas auer- V 92 titur ab incommutabili bono ad commutabile bonum, cum/* 611 85 eum non nisi animi et uoluntarium et ob hoc culpabilem esse fateamur omnisque de hac re disciplina utilis ad id ualeat, ut eo motu improbato atque cohibito uoluntatem nostram ad fruendum sempitemo bono a lapsu temporalium conuertamus? 3. 12. E. Video et quodam modo tango ae teneo uera esse 90 quae dicis. Non enim quicquam tam firme atque intime sentio quam me habere uoluntatem eaque me moueri ad aliquid fruendum; quid autem meum dicam prorsus non inuenio si uoluntas qua uolo et nolo non est mea. Quapropter cui tri- buendum est si quid per illam male facio nisi mihi ? Cum 95 enim bonus deus me fecerit nec bene aliquid faciam nisi per uoluntatem, ad hoc potius datam esse a bono deo satis apparet. 13. Motus autem quo hue aut illuc uoluntas conuer- titur, nisi esset uoluntarius atque in nostra positus potestate, neque laudandus cum ad superiora neque culpandus homo 100 esset cum ad inferiora detorquet quasi quendam cardinem uoluntatis ; neque omnino monendus esset ut istis neglectis aeterna uellet adipisci atque ut male nollet uiuere, uellet autem bene. Hoc autem monendum non esse hominem quis- quis existimat, de hominum numero exterminandus est. II. 4.14. Quae cum ita sint ineffabiliter me mouet quo modo fieri possit ut et deus praescius sit omnium futurorum et nos nulla necessitate peccemus. Quisquis enim dixerit aliter eue- nire aliquid posse quam deus ante praesciuit, praescientiam 5 dei destruere insanissima impietate molitur. 15. Quapropter, si praesciuit deus peccaturum esse bonum hominem — quod necesse est concedat mihi quisquis mecum omnium futurorum praescium fatetur deum — ,si ergo ita est, non dico non eum faceret — bonum enim fecit nec obesse quicquam deo posset 10 peccatum eis quem bonum ipse fecit, immo in quo faciendo V 93 bonitatem suam ostenderat, ostendit etiam in puniendo iusti- tiam et liberando misericordiam —, non itaque dico, non eum faceret, sed hoc dico, quoniam peccaturum esse prae- sciuerat, necesse erat id fieri quod futurum esse praesciebat I, 82/88 cf. Retract, r, 8, 3. 86 fateatur MFm 1 89 ac] et YLou. p. 98positus] potiusM TС A8 F m1 II, 4 posse aliquid Y edd. 6 bonum] M y, primum cet. 1 esse concedit X 12 in liberando ft Er. Lou. g
DE LIBERO ARBITRIO III, ii, 4, 15-iii, 6, 21 277 15 deus. Quo modo est igitur uoluntas libera ubi tam ineuitabilis apparet necessitas ? 5. 16. A. Pulsasti uehementer misericordiam dei. Adsit aperiatque pulsantibus. Verumtamen maximam partem homi- PL num ista quaestione torqueri non ob aliud crediderim nisi 1273 20 quia non pie quaerunt uelocioresque sunt ad excusationem quam ad confessionem peccatorum suorum. 17. Aut enim nullam diuinam prouidentiam praeesse rebus humanis libenter opinantur, dumque fortuitis committunt casibus et animos et corpora sua, tradunt, se feriendos et dilaniandos libidinibus, 25 diuina iudicia negantes, humana fallentes, eos a quibus accu- santur fortunae patrocinio propulsare se putant, quam tamen caecam effingere ac pingere consuerunt, ut aut meliores ea sint a qua se regi arbitrantur, aut se quoque cum eadem caecitate et sentire ista fateantur et dicere. Nec enim talibus 30 absurde etiam conceditur casibus eos agere omnia, quando agendo cadunt. Sed aduersus hanc opinionem plenam stultis- simi et dementissimi erroris satis, ut arbitror, secunda nostra sermocinatione dissertum est. 18. Alii uero quamquam negare non audeant praesidere humanae uitae prouidentiam dei, 35 malunt tamen earn uel infirmam uel iniustam uel malam nefario errore credere quam sua peccata pietate supplici con- /*612 fiteri. 19. Qui omnes si persuaderi sibi paterentur ut, cum de optimo et iustissimo et potentissimo cogitant, bonitatem et iustitiam et potentiam dei longe maiorem superioremque esse 40 crederent quam quicquid cogitatione concipiunt, consideran- tesque semet ipsos gratias deo se debere intellegerent, etiam v 94 si aliquid inferius eos uoluisset esse quam sunt, omnibusque ossibus et medullis conscientiae suae clamarent : Ego dixi, domine, miserere mei, сига animam meam, quoniam peccaui tibi, 45 ita certis itineribus diuinae misericordiae in sapientiam duce- rentur, ut neque inuentis rebus inflati neque non inuentis turbulenti et cognoscendo instructiores fierent ad uidendum et ad quaerendum ignorando mitiores. 20. Tibi uero cui hoc iam persuasum esse non dubito, uide quam facile de tam 50 magna quaestione respondeam, cum prior interroganti pauca responderis. III. 6. 21. Certe enim hoc te mouet et hoc miraris, quo modo non sint contraria et repugnantia, ut et deus praes- II, 43/44 Ps. 40, 5 ; cf. Conf. 4, 3, 4. 17 misericordia Y Am. Er. p 21 aut] alii у 8 p 24 tradunt se] tradentes se G, traduntque se R V ferendos M m 1 a К 27 consueuerunt S edd. 32 et] ас V Lou. p 40 quicquid] quod a. 42 aliquo XL 44 cura] Sana Rouen 476 cum Vujg. quoniam] quia G у У 47 uiuendum KER Am. Er. Lou. 48 iam hoc edd.
278 DE LIBERO ARBITRIO III, iii, 6, 21-25 eius sit omnium futurorum et nos non necessitate, sed uolun- tate peccemus. Si enim praescius est deus, inquis, peccaturum 5 esse hominem, necesse est ut peccet; si autem necesse est, non ergo est in peccando uoluntatis arbitrium, sed potius ineuitabilis et fixa necessitas. 22. Qua ratiocinatione hoc uidelicet ne conficiatur times, ut aut deus futurorum omnium praescius impie negetur aut, si hoc negare non possumus, 10 fateamur non uoluntate sed necessitate peccari. An aliquid aliud te mouet ? E. Nihil interim aliud. A. Res ergo uniuersas quarum deus est praescius non uoluntate sed necessitate fieri putas. 15 E. Omnino ita puto. 23. A. Expergiscere tandem teque ipsum paululum in- PL tuere et die mihi, si potes, qualem sis habiturus eras uolun- 1274 tatem, utrum peccandi an recte faciendi. E. Nescio . 20 A. Quid ? deum itidem nescire hoc putas ? V 95 E. Nullo modo id putauerim. A. Si ergo uoluntatem tuam crastinam nouit et omnium hominum, siue qui sunt siue qui futuri sunt, et futuras prae- uidet uoluntates, multo magis praeuidet quid de iustis impiis- 25 que facturus sit. E. Prorsus si meorum operum praescium deum dico, multo fidentius eum dixerim praescire opera sua et quid sit facturus certissime praeuidere. 24. A. Nonne igitur caues ne tibi dicatur etiam ipsum 30 quaecumque facturus est non uoluntate sed necessitate factu- rum, si omnia quorum praescius deus est necessitate fiunt, non uoluntate ? E. Ego cum dicerem necessitate uniuersa fieri quae deus futura praesciuit, ea sola intuebar quae in creatura eius 35 fiunt, non autem quae in ipso. Non enim ea fiunt, sed sunt sempitema. A. Nihil ergo in sua creatura operatur deus. 25. E. Iam semel statuit quem ad modum feratur ordo eius uniuersitatis quam condidit; neque enim aliquid noua 40 uoluntate administrat. A. Numquid neminem beatum facit ? E. Facit uero. A. Tunc utique facit quando ille fit. E. Ita est. 45 A. Si igitur uerbi gratia post annum beatus futurus es, post annum te beatum facturus est. Ill, 10 peccare Gy 23 hominum] от. a et] от. a L V Y 30 quem- cumque ZL 31 deus praescius Y edd. 33 non usque fiunt] от. X enim] от. MKFR
DE LIBERO ARBITRIO III, iii, 6, 25-7, 29 279 E. Etiam. A. Iam ergo praescit hodie quod post annum facturus est. E. Semper hoc praesciuit; nunc quoque hoc eum praescire 50 consentio, si est ita futurum. 7. 26. A. Die, quaeso, num tu creatura eius non es aut V 96 tua beatitudo non in te fiet ? E. Immo et creatura eius sum et in me fiet quod beatus его. A. Non ergo uoluntate, sed necessitate in te fiet beatitudo 55 tua deo faciente. E. Voluntas illius mihi est necessitas. 613 A. Tu itaque inuitus beatus eris. E. Mihi si esset potestas ut essem beatus, iam profecto essem. Volo enim etiam nunc et non sum, quia non ego sed 60 ille me beatum facit. 27. A. Optime de te ueritas clamat. Non enim posses aliud sentire esse in potestate nostra, nisi quod cum uolumus facimus. Quapropter nihil tam in nostra potestate quam ipsa uoluntas est. Ea enim prorsus nullo interuallo mox ut uolu- 65 mus praesto est. Et ideo recte possumus dicere : ‘non uolun- tate senescimus, sed necessitate’ aut: 'non uoluntate infirma- mur, sed necessitate’ aut: ‘non uoluntate morimur, sed neces- sitate’ et si quid aliud huius modi; ‘non uoluntate autem uolumus’ quis uel delirus audeat dicere ? 28. Quam ob rem, 70 quamuis praesciat deus nostras uoluntates futuras, non ex eo tamen conficitur, ut non uoluntate aliquid uelimus. Nam et de beatitudine quod dixisti, non abs te ipso beatum fieri, ita dixisti quasi hoc ego negauerim ; sed dico, cum futurus es beatus non te inuitum, sed uolentem futurum. Cum igitur 75 praescius sit deus futurae beatitudinis tuae — nec aliter aliquid fieri possit quam ille praesciuit, alioquin nulla prae- V 97 scientia est —, non tamen ex eo cogimur sentire, quod ab- PL surdissimum est et longe a ueritate seclusum, non te uolentem 1275 beatum futurum. 29. Sicut autem uoluntatem beatitudinis, 80 cum esse coeperis beatus, non tibi aufert praescientia dei, quae hodieque de tua futura beatitudine certa est, sic etiam uoluntas cupabilis, si qua in te futura est, non propterea uoluntas non erit, quoniam deus earn futuram esse praesciuit. 1П, 61/05 cf. Retract. r, 8, 3. 51 eius] от. X non] om. G 52 non] om. L in te] ita X St tu usque eris] om. a inuitusne X 58 mihi si] si enim michi a 61 non enim posses 0 Retract. Lou. ц, non enim possum M a Am. Er., non enim possumus 8, non enim posse F m 1, neminem posse F m 2 R V 66 senescimus] uiuimus a S Am. Er. Lou. 66/67 aut non u. infirmamur sed nec.] J3, om. cet. edd. 70 praesciat] praescius X 70/71 ex eo tamen] ex ea uoluntate X 73 narrauerim Y 75 deus sit Y edd. 77 non] nec F m 2 R V 78 uolentem] uolente X, om. F m 1, uoluntate F m 2 R V 79 autem] om. Mm 1 у 83 earn] от. T C A
280 DE LIBERO ARBITRIO III, iii, 8, 30-iv, 9, 36 8. 30. Attende enim, quaeso, quanta caecitate dicatur : ‘Si 85 praesciuit deus futuram uoluntatem meam, quoniam nihil potest aliter fieri quam praesciuit, necesse est ut uelim quod ille praesciuit; si autem necesse est, non iam uoluntate, sed necessitate id me uelle fatendum est.’ О stultitiam singula- rem! Quo modo ergo non potest aliud fieri quam praesciuit 90 deus, si uoluntas non erit, quam uoluntatem futuram ille praesciuerit ? 31. Omitto illud aeque monstruosum quod paulo ante dixi eundem hominem dicere : ‘necesse est ut ita uelim’, qui necessitate supposita auferre nititur uoluntatem. Si enim necesse est ut uelit, unde uolet cum uoluntas non 95 erit ? 32. Quod si non hoc modo dixerit, sed dixerit se, quia necesse est ut uelit, ipsam uoluntatem in potestate non habere, occurretur ex eo quod ipse dixisti cum quaererem utrum inuitus beatus futurus sis. Respondisti enim, quod iam esses 100 beatus si potestas esset, uelle enim te, sed nondum posse dixisti. Vbi ego subieci de te clamasse ueritatem. Non enim negare possumus habere nos potestatem, nisi dum nobis non adest quod uolumus; dum autem uolumus, si uoluntas ipsa deest nobis, non utique uolumus. 33. Quod si fieri non potest 105 ut dum uolumus non uelimus, adest utique uoluntas uolentibus nec aliud quicquam est in potestate nisi quod uolentibus adest. V 98 Voluntas igitur nostra nec uoluntas esset nisi esset in nostra potestate. Porro, quia est in potestate, libera est nobis. Non enim est nobis liberum quod in potestate non habemus, aut no potest non esse quod habemus. 34. Ita fit ut et deum non nege- mus esse praescium omnium futurorum et nos tamen uelimus quod uolumus. Cum enim sit praescius uoluntatis nostrae, cuius est praescius ipsa erit. Voluntas ergo erit, quia uolun- tatis est praescius. Nec uoluntas esse poterit si in potestate 614 115 non erit. Ergo et potestatis est praescius. 35. Non igitur per eius praescientiam mihi potestas adimitur; quae propterea mihi certior aderit, quia ille cuius praescienta non fallitur adfuturam mihi esse praesciuit. E. Ecce iam non nego ita necesse esse fieri quaecumque 120 praesciuit deus, et ita eum peccata nostra praescire ut maneat tamen nobis uoluntas libera atque in nostra posita potestate. IV. 9. 36. A. Quid ergo te mouet ? an forte oblitus, quid prima disputatio nostra peregit, negabis nullo cogente aut superiore aut inferiore aut aequali, sed ea nos uoluntate pec- care ? 86 aliter potest Y edd. 100 esset in te edd. 103 dum] cum C 104 si] от. T C A 114/115 nec usque praescius] от. a 119 esse] от. T C A IV, 2 nostra disputatio Y edd. pcregerit /3 у L,ou. p.
DE LIBERO ARBITRIO III, iv, 9, 37-11, 41 281 5 37. E. Nihil horum prorsus audeo negare. Sed tamen, fateor, nondum uideo quo modo sibi non aduersentur haec duo, praescientia dei de peccatis nostris et nostrum in pec- PL cando liberum arbitrium. Nam et iustum deum necesse est 1276 fateamur et praescium. Sed scire uellem qua iustitia puniat 10 peccata quae necesse est fieri, aut quo modo non sit necesse fieri quae futura esse praesciuit, aut quo modo non creatori. deputandum est quidquid in eius creatura fieri necesse est. 38. A. Vnde tibi uidetur aduersum esse liberum arbitrium nostrum praescientiae dei ? quia praescientia est an quia dei 15 praescientia est ? E. Quia dei potius. A. Quid ergo ? si tu praescires peccaturum esse aliquem, V 99 non esset necesse ut peccaret ? E. Immo necesse esset ut peccaret. Non enim aliter esset 20 praescientia mea nisi certa praescirem. A. Non igitur quia dei praescientia est necesse est fieri quae praescierit, sed tantum modo quia praescientia est, quae si non certa praenoscit utique nulla est. E. Consentio. Sed quorsum ista ? 25 39. A. Quia, nisi fallor, non continuo tu peccare cogeres quem peccaturum esse praescires, neque ipsa praescientia tua peccare eum cogeret quamuis sine dubio peccaturus esset; non enim aliter id futurum esse praescires. Sicut itaque non sibi aduersantur haec duo, ut tu praescientia tua noueris 30 quod alius sua uoluntate facturus est, ita deus, neminem ad peccandum cogens, praeuidet tamen eos qui propria uoluntate peccabunt. 11. 40. Cur ergo non uindicet iustus quae fieri non cogit praescius ? Sicut enim tu ememoria tua non cogis facta esse 35 quae praterierunt, sic deus praescientia sua non cogit facienda quae futura sunt. Et sicut tu quaedam quae fecisti meministi nec tamen quae meministi omnia fecisti, ita deus omnia quo- rum ipse auctor est praescit, nec tamen omnium quae praescit ipse auctor est. Quorum autem non est malus auctor, iustus 40 est ultor. Hinc ergo iam intellege qua iustitia deus peccata puniat, quia quae nouit futura non facit. 41. Nam si propterea non debet retribuere supplicium peccantibus quia praeuidet peccaturos, nec recte facientibus debet praemia retribuere, quia et recte facturos nihilominus praeuidet. Immo uero 45 fateamur et ad praescientiam eius pertinere ne quid eum lateat futurorum, et ad iustitiam ut peccatum, quia uoluntate V100 committitur, ita iudicio eius inpune non fiat, sicut praescientia non cogitur fieri. 2» tu] от. a.Y 30 uoluntate sua ~ T C A 33 uindicet] iudicet a Y Am. Er. 34 tu] от. a 37 omnia quae mem. X 39 malus] от. у Lou. 40 qua] quia T C A 43 retribuere] от. L 19 XXIX
282 DE LIBERO ARBITRIO III, v, 12, 42-13, 47 V. 12. 42* Iam iHud quod tertio loco posuisti, quo modo non creatori deputandum sit quidquid in eius creatura fieri ne- cesse est, regulam illam pietatis facile non mouebit, quam meminisse nos conuenit, gratiarum actionem nos debere crea- 5 tori nostro. Cuius profecto largissima bonitas iustissime lauda- retur, etiamsi aliquo inferiore creaturae gradu nos condi- disset. 43* Quamuis enim anima nostra peccatis tabefacta PL sit, sublimior est tamen et melior quam si in hanc lucem uisi- 1277 bilem uerteretur. Et uides profecto de huius lucis eminentia, м 615 io quantum laudent animae deum etiam corporis sensibus dedi- tae. Quapropter non te iam moueat quod uituperantur animae peccatrices, ut dicas in corde tuo melius fuisse si non essent. 44. In sui enim comparatione uituperantur, dum cogitatur quales essent si peccare noluissent. Institutor tamen earum 15 deus praeclarissime pro humana facultate laudandus est, non solum quoniam peccantes eas iuste ordinat, sed etiam quia tales instituit ut etiam peccatis sordidatae nullo modo lucis corporalis dignitate superentur, de qua tamen laudatur. 13. 45. Illud quoque moneo caueas, ne forte non dicas qui- 20 dem melius fuisse ut non essent, sed dicas aliter eas fieri debuisse. Quicquid enim tibi uera ratione melius occurrerit scias fecisse deum tamquam bonorum omnium conditorem. Non est autem uera ratio, sed inuida infirmitas, cum aliquid melius faciendum fuisse cogitaueris, iam nihil aliud inferius 25 uelle fieri, tamquam si perspecto caelo nolles terram factam esse; inique omnino. 46. Recte enim reprehenderes si prae- termisso caelo terram factam uideres, quoniam diceres ita V101 earn fieri debuisse sicuti posses cogitare caelum. Cum ergo etiam illud ad cuius speciem uolebas terram perducere factum 30 esse perspiceres, non autem hoc terram sed caelum uocari, credo quod re meliore non fraudatus, ut inferior quoque aliqua fieret et terra esset, nequaquam inuidere deberes. 47. In qua terra rursus secundum partes eius tanta est uarietas, ut nihil quod ad terrae pertinet speciem cogitanti occurrat, quod non 35 in tota eius mole deus omnium conditor fecerit. Namque a terra feracissima et amoenissima usque ad salsissimam et infecundissimam ita gradatim per medias peruenitur ut nul- lam reprehendere audeas nisi in conparatione melioris atque ita per omnes gradus laudis ascendas ut quod summum genus V, 3 regulam illam L S Paris. 12209 (Corbeiensis), regula ilia cet. non mouebit] non mouebitur F m 1, remouebitur F m 2 RV, commouebit Er. Lou. p quam] quia L Y 6 in aliquo Y 10 laudant 8 11 iam te X, te ita iam G uitu- perentur X> tam uituperantur T A у 8, ita uituperantur C 13/14 in usque noluissent] от. a 14 earum] от. C 20 fieri eas Y edd. eas aliter fieri К 20 inique omnino] esset enim iniquum Y S5 а] от. M. T С A X F, sed mantes posterior C correxit et ita passim deinceps usque] atque X 30/37 et infecun- dissimam от. a 39 gradibus M T A G 8
DE LIBERO ARBITRIO III, v, 13, 47-14, 54 283 40 terrae inueneris solum tamen esse nolis. 48. Iam uero inter totam terram et caelum quanta distantia est! Interponuntur enim umida flabilisque natura atque ex his quattuor elementis aliae innumerabiles nobis, numeratae autem deo rerum species formaeque uariantur. 45 49. Potest ergo esse aliquid in rerum natura quod tua ratione non cogitas. Non esse autem quod uera ratione cogitas non potest. Neque enim tu potes aliquid melius in creatura cogitare quod creaturae artificem fugerit. Humana quippe anima naturaliter diuinis ex quibus pendet conexa rationibus, 50 cum dicit : ‘melius hoc fieret quam illud’, si uerum dicit et uidet quod dicit, in illis quibus conexa est rationibus uidet. 50. Credat ergo deum fecisse quod uera ratione ab eo facien- dum fuisse cognouit, etiam si hoc in rebus factis non uidet, quia etiam si caelum oculis uidere non posset et tamen ratione 55 uera tale aliquid faciendum fuisse colligeret, credere debuit factum esse, quamuis id oculis non uideret. Non enim cogita- V102 tione uideret fuisse faciendum, nisi in his rationibus quibus facta sunt omnia. Quod autem ibi non est, tamen nemo potest ueraci cogitatione uidere quam non est uerum. 60 14. 51. In eo plerique homines errant, quia meliora cum PL mente conspexerint, non in sedibus congruis ea oculis quae- 1278 runt, uelut si quisquam perfectam rotunditatem ratione con- prehendens stomachetur quod talem nucem non inuenit, si nullum umquam rotundum corpus praeter huiusce modi poma 65 conspexit. 52. Nam ita quidam cum ratione uerissima uideant meliorem esse creaturam quae, quamuis habeat liberam uolun- ц 616 tem, deo tamen semper infixa numquam peccauerit, intuentes peccata hominum non ut peccare desinant sed quia facti sunt dolent, dicentes : ‘tales nos faceret ut semper incommutabili 70 eius ueritate perfrui, numquam autem peccare uellemus.’ 53. Non clament, non suscenseant, quia neque ipsos ideo coegit peccare quia fecit quibus potestatem utrum uellent dedit, et sunt tales angeli quidam qui neque peccauerunt umquam neque peccaturi sunt. Quam ob rem is te delectat creatura 75 quae perseuerantissima uoluntate non peccat, non est dubitan- dum quod earn peccanti recta ratione praeponas. 54. Sed sicut earn tu cogitatione praeponis, sic earn creator deus ordi- natione praeposuit. Crede esse talem in superioribus sedibus et in sublimitate caelorum, quia si bonitatem conditor prae- 80 buit ad earn condendam cuius praeuidit futura peccata, nullo 40 solum] caelum Am. Er. 42 umida] M X F m 1, humida cet. 58 non ibi MS 59 ueta cog. Y 60/61 cum meliora mente Y 63 tale in nuce M, talem in nuce edd. 64 corpus rotundum Y edd. 65 ueracissima X 71 suscenseant] M X F, succ- cet. 73 quidam angeli Y edd. 73/74 peccauerint e/sint Af TA XKy Y
284 DE LIBERO ARBITRIO III, v, 14, 54-16, 59 modo non praeberet earn bonitatem ut creaturam conderet quam peccaturam non esse praesciuit. 15. 55. Habet enim ilia sublimis perpetuam beatitudinem su- am in perpetuum fruens creatore suo, quam perpetua tenendae 85 iustitiae uoluntate promeretur. Habet deinde ordinem suum V105 etiam ista peccatrix, amissa in peccatis beatitudine, sed non dimissa recuperandae beatitudinis facultate. Quae profecto superat earn quam peccandi perpetua voluntas tenet; inter quam et illam priorem permanentem in uoluntate iustitiae 90 haec medietatem quandam demonstrat quae penitendi humi- litate altitudinem suam recipit. 56. Nam neque ab ilia creatura, quam praesciuit deus non solum peccaturam, sed etiam in peccandi uoluntate mansuram, abstinuit largitatem bonitatis suae, ut earn non conderet. Sicut enim melior est uel aberrans 95 equus quam lapis propterea non oberrans quia proprio motu et sensu caret, ita est excellentior creatura quae libera uolun- tate peccat quam quae propterea non peccat quia non habet liberam uoluntatem. 57. Et sicut laudarem uinum in suo genere bonum in quo uino inebriatum hominem uituperarem, 100 et tamen eundem hominem iam uituperatum et adhuc ebrium laudato illi uino de quo ebrius factus est anteponerem, ita corporalis creatura in suo gradu iure laudanda est, cum illi uituperandi sint qui eius inmoderato usu a ueritatis percep- tione auertuntur; quamuis idem rursus iam peruersi et quo- 105 dam modo temulenti eidem creaturae in ordine suo laudabili cuius auiditate euanuerunt, non iam merito uitiorum, sed adhuc naturae dignitate praeferuntur. 16. 58. Quia igitur omnis anima omni corpore est melior omnisque peccatrix anima quocumque ceciderit nulla com- PL no mutatione corpus efficitur nec omnino illi aufertur quod anima 1279 est et ideo nulla pacto amittit quod corpore est melior, in corporibus autem lux tenet primum locum, consequens est ut primo corpori anima extrema praeponatur fierique possit, ut corpori alicuius animae aliquod aliud corpus anteferatur, V104 115 ut autem ipsi animae, nullo modo. 59. Cur ergo non laudetur deus et ineffabili praedicatione laudetur, qui, cum fecerit eas, quae in legibus essent iustitiae permansurae, fecit etiam alias animas, quas uel peccaturas uel in peccatis etiam perseuera- turas esse praeuidebat ? cum adhuc et tales meliores sint eis 120 quae, quoniam nullum habent rationale ac liberum uoluntatis arbitrium, peccare non possunt. Quae tamen adhuc etiam ipsae meliores sunt quam corporum quorumlibet quamlibet 87 dimissa] amissa 8 88 uoluntas] uoluptas Low. 90 penitendi MAG V 8, рое- X R, рае- K, pg T C L F 91 recepit у 94 abetrans G К Lou. ц 99 in quo] de quo G ц, quo 8 104 iidem edd. 107 praeferantur X 119 et tales adhuc edd.
DE LIBERO ARBITRIO III, v, 16, 59-vi, 18, 63 285 splendidissimus fulgor, quem pro ipsius summi dei substantia quidam, quamuis cum magno errore, uenerantur. 60. Quod 125 si in ordine corporearum creaturarum ab ipsis sidereis choris usque ad numerum capillorum nostrorum ita gradatim bona- rum rerum pulchritudo contexitur ut inperitissime dicatur : ‘quid est hoc? utquid hoc?’ — omnia enim in ordine suo creata sunt, — quantum inperitius de quacumque anima dici- 130 tur, quae, ad quantamlibet sui decoris deminutionem defec- tumque peruenerit, omnium corporum dignitatem sine ulla dubitatione superabit! 17. 61. Aliter enim aestimat ratio aliter usus. Ratio aestimat luce ueritatis, ut recto iudicio subdat minora maioribus; 135 usus autem consuetudine commoditatis plerumque inclinatur, ut ea pluris aestimet quae ueritas minora esse conuincit. Cum enim corpora caelestia corporibus terrestribus magna differentia ratio praeponat, quis tamen camalium hominum non mallet uel plura deesse in caelo sidera quam unam arbus- 140 culam in agro suo aut uaccam in armento ? 62. Sed sicut aetate maiores homines uel omnino contemnunt uel certe patienter corrigenda exspectant iudicia paruulorum, qui ex- ceptis quibusdam quorum amore laetantur quemlibet homi- V105 num ceterorum mori malunt quam passerem suum — et multo 145 magis si homo sit ille terribilis, passer autem canorus et pulcher —, ita hi qui prouectu animi ad sapientiam profe- cerunt, inperitos rerum existimatores cum inuenerint deum laudantes in creaturis minoribus, qui eas carnalibus suis sensibus accomodatius adhibent, in superioribus uero atque 150 melioribus partim eum non laudantes minusue laudantes, partim etiam uituperare aut emendare conantes, partim non credentes quod earum ille sit conditor, talium iudicia uel omnino contemnere, si corrigere nequeunt, uel donee corrigant aequo animo tolerare ac sustinere consuescant. VI. 18. 63. Quae cum ita sese habeant, tantum abest a uero quod creatori deputanda existimantur peccata creaturae, PL quamuis necesse est fiant quae ipse futura praesciuit, ut cum 1280 tu dixeris non te inuenire quomodo non ei deputetur quic- 5 quid in eius creatura fieri necesse est, ego contra non in- 125 siderum a 8 edd. 128 aut quid a 8 Er. utquid hoc] от. L in] от. edd. 129 quantum M a Y, quanto cet. 130 quantam suilibet M, quant&m sui cuiuslibet у 129/131 anima usque defectumque] от. a, anima quae quocumque suppl. G 131/132 sine ulla dubitatione] от. G 132 supe- rauit M T С A К 8 Am. Er. Lou., semper superabit G p 140 hii MTCAV Y, ii edd. 147 aestimatores Er. Lou. p 148 qui] quia G 154 aequo] aequali X consuescunt X L S VI, 1 sese] esse M T C A, se X у Y a] от. a 4 tu] от. M m 1 a. 5 eum non у
286 DE LIBERO ARBITRIO III, vi, 18, 63-vii, 20, 69 ueniam modum neque inueniri posse atque omnino non esse confirmem, quo ei deputetur quicquid in eius creatura ita fieri necesse est ut uoluntate peccantium fiat. 64. Si enim quis dixerit : ‘Non esse quam miserum esse me mallem’, 10 respondebo : ‘Mentiris. Nam et nunc miser es nec ob aliud mori non uis nisi ut sis; ita cum miser nolis esse, esse uis tamen. Age igitur gratias ex eo quod es uolens, ut quod in- uitus es auferatur. Volens enim es et miser inuitus es. Quod si ingratus es in eo quod esse uis, iure cogeris esse quod non 15 uis. Ex illo igitur quod etiam ingratus habes quos uis, crea- toris laudo bonitatem; ex illo autem quod ingratus pateris quod non uis, ordinatoris laudo iustitiam.’ 19. 65. Si dixerit : ‘Non ideo mori nolo quod malim miser V юб esse quam omnino non esse, sed ne post mortem miserior 20 sim’, respondebo : ‘Si hoc iniustum est, non sic eris, si autem hoc iustum est, laudemus eum cuius legibus sic eris.’ Si dixerit: ‘Vnde praesumam quod si hoc iniustum est non sic его ?’ respondebo : ‘Quia si eris in tua potestate, aut miser non eris aut tu ipse te iniuste regendo iuste eris miser. 66. Aut 25 uolendo et non ualendo te iuste regere non eris in tua potestate, et aut in nullius eris aut in alterius; si in nullius aut inuitus aut uolens ; sed inuitus esse nihil potes nisi te uis aliqua superauerit, porro nulla ui superari potest qui est in ц 618 nullius potestate ; si autem uolens in nullius eris potestate, 30 ad hoc ratio recurrit ut sis in tua et aut te iniuste regendo iuste miser sis, aut quoniam quodlibet uolens eris habes adhuc unde gratias agas bonitati conditoris tui. 67. Quod si in tua potestate non eris, aut potentior profecto aut infirmior te habebit in potestate. Quod si infirmior, tua culpa et iusta 35 miseria, poteris enim infirmiorem superare si uoles ; si autem potentior te infirmiorem habebit in potestate, nullo modo tam rectam ordinationem recte iniustam putabis.’ Verissime igitur dictum est: ‘Si hoc iniustum est, non sic eris, si autem iustum, laudemus eum cuius legibus sic eris.’ VII. 20. 68. Si dixerit: ‘Ideo magis uolo uel miser esse quam omnino non esse quia iam sum, si autem priusquam essem possem consuli, eligerem non esse potius quam ut essem miser. Nunc enim quod timeo non esse cum miser sim ad ipsam 5 miseriam pertinet qua non id uolo quod uelle deberem ; magis enim non esse quam miser esse uelle deberem. 69. Nunc uero fateor me quidem malle uel miserum esse quam nihil; sed tanto stultius id uolo quanto miserius, tanto autem miserius 9 quam miserum esse] om. a L me esse Am. Er. Eon. 11 alt. esse] от. a X 16paterisingratus edd. 18 dixeris aS 22 dixeris a8 praesumat X 25 te] от. у 32 creatoris L J VII, 1 dixeris aS 6 qua] quia M X 8 id non/y
DE LIBERO ARBITRIO III, vii, 20, 69-21, 75 287 quanto uerius uideo non hoc me uelle debuisse,’ respondebo : 10 ‘Caue potius ne hie erres ubi te uidere uerum putas. Nam si V 107 beatus esse, utique esse quam non esse malles; et nunc miser cum sis, mauis tamen esse uel miser quam omnino non esse, cum esse nolis miser. 70, Considera igitur, quantum potes, PL quam magnum bonum sit ipsum esse, quod et beati et miseri 1281 15 uolunt. Nam si hoc bene consideraueris, uidebis in tantum te esse miserum in quantum non propinquas ei quod summe est, in tantum autem putare melius esse ut quisque non sit quam ut miser sit in quantum non uides quod summe est, et ideo tamen esse te uelle quoniam ab illo es qui summe est? 20 21. 71. Si uis itaque miseriam fugere, ama in te hoc ipsum quia esse uis. Si enim magis magisque esse uolueris, ei quod summe est propinquabis ; et gratias age nunc quia es. Quam- uis enim sis beatis inferior, superior tamen es quam ea quae non habent uel beatitudinis uoluntatem, quorum tamen multa 25 etiam a miseris laudantur. Omnia tamen eo ipso quo sunt iure laudanda sunt, quia eo ipso quo sunt bona sunt. 72. Quanto enim amplius esse amaueris, tanto amplius uitam aeternam desiderabis teque ita formari exoptabis ut affectio- nes tuae non sint temporales, de temporalium rerum amoribus 30 inustae et inpressae; quae temporalia et antequam sint non sunt, et cum sunt fugiunt, et cum fugerint non erunt. Itaque cum futura sunt, nondum sunt, cum autem praeterita sunt, iam non sunt. 73. Quo modo igitur tenebuntur ut maneant, quibus hoc est incipere ut sint, quod est pergere ut non sint ? 35 Qui autem amat esse probat ista in quantum sunt et amat quod semper est. Et si uariabatur in amore istorum, munitur in illius ; et si diffluebat in amore transeuntium, in permanen- tis amore solidabitur et stabit et obtinebit ipsum esse, quod uolebat cum timebat non esse et stare non poterat inretitus 40 amore fugientlum. 74. Non ergo tibi displiceat, immo maxime V108 placeat, quod mauis esse uel miser quam propterea miser non esse quia nihil eris. Huic enim exordio quo esse uis si adicias magis magisque esse, consurgis atque exstrueris in id quod summe est, atque ita te ab omni labe cohibebis, qua transit ut 45 non sit quod infime est et secum amantis uires subruit. 75. Hinc fiet ut qui mauult non esse ne miser sit, quia non esse non potest, restet ut miser sit, qui autem plus amat esse quam n 619 odit miser esse, adiciendo ad id quod amat quod odit excludat; cum enim in suo genere perfecte esse coeperit miser non erit. 15/16 te in tantum edd. 16 te] от. T C A 19 te esse edd. quoniam] quia G 23 beatis sis edd. 30 iniustae M a. X 8 36 uariatur Rouen 476 (Gemeticensis) ft in marg. munietur S Er. Lou. ц 37 defluebat T C A Y 40 ergo] igitur edd. 42 eris] от. у 44 qua] qui T A, quia C m 2 G V 45 amantes M T C A ft 47 restat T С A V 48 et adiciendo MLKF m 1
288 DE LIBERO ARBITRIO III, viii, 22, 76-23, 82 VIII. 22. 76, Nam illud uide quam absurde atque inconue- nienter dicatur : ‘Mallem non esse quam miser esse? Qui enim dicit: ‘Mallem hoc quam illud’, eligit aliquid. Non esse autem non est aliquid sed nihil et ideo nullo pacto potes recte eligere, 5 quando quod eligas non est. Dicis uelle te quidem esse, cum sis miser, sed non hoc uelle debuise. Quid igitur uelle de- buisti ? ‘Non esse’, inquis, ‘potius.’ Si hoc uelle debuisti, hoc est melius. 77. Quod autem non est melius esse non potest, non ergo id uelle debuisti ueraciorque sensus est quo id non 10 uis quam opinatio per quam te id uelle debuisse arbitraris. Deinde quod quisque recte eligit adpetendum, cum ad id peruenerit necesse est melior fiat. Melior autem esse non poterit qui non erit, nemo igitur recte potest eligere ut non PL sit. 78. Neque enim moueri nos oportet eorum iudieio qui 1282 15 urguente miseria sese interemerunt. Aut enim eo confugerunt ubi melius sibi fore putarunt, et non est contrarium rationi nostrae, quoquo modo putauerint; aut si nullos se futures omnino crediderunt, multo minus falsa electio nihil eligen- V 109 tium commouebit. Quo modo enim sequar eligentem, a quo si 20 quaeram quid eligat, respondebit: ‘Nihil’ ? Nam qui eligit non esse, profecto se nihil eligere, etiam si hoc nolit respondere, conuincitur. 23. 79. Verum tamen ut de hac tota re, si potero, dicam quod sentio, nemo mihi uidetur, cum se ipsum necat aut quo- 25 libet modo emori cupit, habere in sensu quod post mortem non sit futurus, tametsi aliquantum hoc in opinione habeat. Nam opinio aut in errore aut in ueritate ratiocinantis est uel credentis, sensus autem aut consuetudine aut natura ualet. 80. Posse autem fieri ut aliud sit in opinione aliud in sensu, 30 uel ex hoc cognoscere facile est, quod plerumque aliud facien- dum esse credimus et aliud facere delectat. Et aliquando ueracior est sensus quam opinio, si ilia de errore ille de natura est, uelut cum aeger plerumque aqua frigida conducibiliter delectatur, quam tamen credit si biberit esse nocituram. 35 81. Aliquando ueracior opinio quam sensus, si credat arti medicinae obesse frigidam, cum re uera oberit et tamen bibere delectet. Aliquando utrumque in ueritate est, cum id quod prodest non solum ita creditur sed etiam libet; ali- quando utrumque in errare, cum id, quod nocet, et prodesse 40 creditur et libere non desinet. 82. Solet autem et recta opinio prauam corrigere consuetudinem et praua opinio rectam VIII, 1 atque] et J Lou. p 4 recte potes eligere G, potes el. recte L 5 quod] quo id M X K, quid Y 7 si hoc potius G 11 elegit у Y 16 ur- guente M T A X, urgente cet. 16 fore sibi edd. putauerunt G est] от. у 17 putauerunt R V 18 minus me 8 20 qui] quid X 31 facere] facile M T C A 35 credit S edd.
DE LIBERO ARBITRIO III, viii, 23, 82-ix, 24, 88 289 deprauare naturam ; tanta uis est in dominatu et principatu rationis. Cum ergo quisque credens quod post mortem non erit intolerabilibus tamen molestiis ad totam cupiditatem 45 mortis impellitur et decernit atque arripit mortem, in opinione habet errorem omnimodae defectionis, in sensu autem natu- ral desiderium quietis. 83, Quod autem quietum est non est nihil, immo etiam magis est quam id quod inquietum est. Inquietude enim uariat adfectiones ut altera alteram V no 50 perimat, quies autem habet constantiam in qua maxime in- tellegitur quod dicitur Est. Omnis itaque ille adpetitus in uoluntate mortis non ut qui moritur non sit sed ut requiescat intenditur. 84. Ita cum errore credat non se futurum, natura tamen quietus esse, hoc est, magis esse desiderat. Quapropter 55 sicut nullo pacto fieri potest ut non esse aliquem libeat, ita p. 620 nullo pacto fieri oportet ut ex eo quod est quisque bonitati creatoris ingratus sit. IX. 24. 85. Si dixerit: ‘Non erat tamen difficile aut laborio- sum omnipotenti deo ut omnia quaecumque fecit sic haberent PL ordinem suum ut nulla creatura usque ad miseriam per- 1283 ueniret; non enim hoc aut omnipotens non potuit aut bonus 5 inuidit’, respondebo ordinem creaturarum a summa usque ad infimam gradibus iustis ita decurrere ut ille inuideat qui dixerit : ‘Ista non esset’, inuideat etiam ille qui dixerit : ‘Ista talis esset.’ 86. Si enim talem uult esse qualis est superior, iam ilia est et tanta est ut addi ei non oporteat, quia per- 10 fecta est. Qui ergo dicit : ‘Etiam ista talis esset’, aut per- fectae superior! uult addere et erit immoderatus et iniustus aut istam uult interimere et erit malus et inuidus. 87. Qui autem dixerit : ‘Ista non esset’, nihilominus erit malus atque inuidus, cum earn non uult esse quam inferiorem laudare 15 adhuc cogitur, uelut si dicat : ’Non esset luna’, cum etiam lucemae claritatem longe inferiorem, in suo tamen genere pulchram et terrenis tenebris decoram atque aptam nocturnis usibus atque in his omnibus pro suo modulo utique lauda- bilem aut fateatur aut stultissime uel contentiose neget. 20 88. Quo modo ergo recte dicere audebit : ‘Luna non esset Vm in rebus’, qui si diceret : ‘Lucema non esset’, deridendum se esse sentiret ? Quodsi non dicit: ‘Luna non esset’, sed qualem solem uidet talem dicit lunam esse debuisse, non intellegit nihil aliud se dicere quam : ‘Non esset luna, sed essent soles 48 magis] maius X L S 51 dicitur] dictum Rouen 476 Er. Lou. p in marg. 55/56 ut usque oportet] om. a 56 oportet] potest M у IX, 2 quaecumque] quae у 1 esset] esse T C A ista usque dixerit] от. X 9 addi ei] addi a, adici Y, adici ei edd. 12/14 qui usque inuidus] F m 2 R V, om. cet. 14 quam] qua у Er. Lou. p 14/15 adhuc laudare L S 17 deco- ram] sed coram M a accomodam у esse decoram p. 18 his] om. a 21 qui si] quasi T m 1 С m 1, quia si T m 2 C m 2 A
290 DE LIBERO ARBITRIO III, ix, 24, 88-26, 94 25 duo.’ In quo dupliciter errat quod rerum perfectioni et addere aliquid cupit, cum desiderat alterum solem, et minuere, cum lunam uult detrahi. 25. 89. Hie fortasse dicat ideo nihil se de luna conqueri quia splendor eius ita minor est ut miser non sit, de anima- jo rum autem non obscuritate, sed miseria se dolere. Sedulo cogitet ita lunae splendorem non esse miserum ut nec splen- dor solis sit beatus. 90. Quamuis enim corpora caelestia sint, corpora sunt tamen quantum ad lucem istam pertinet quae per oculos corporeos sentiri potest. Nulla autem corpora, 55 quantum ad sese adtinet, uel beata possunt esse uel misera, quamquam beatorum aut miserorum corpora possint esse. 91. Sed de illis luminibus similitude adhibita id docet, ut, quem ad modum corporum differentias contemplando uidens alia clariora iniuste petis auferri quae obscuriora conspexeris 40 aut clarioribus adaequari, sed ad perfectionem uniuersitatis referens omnia quanto magis minusue inter se clara sunt tanto magis cernis esse omnia, nec tibi occurrit perfecta uniuersitas, nisi ubi maiora sic praesto sunt ut minora non desint, sic etiam differentias animarum cogites in quibus hoc 45 quoque inuenies, ut miseriam quam doles ad id quoque ualere cognoscas, ut uniuersitatis perfectioni nec illae desint animae quae miserae fieri debuerunt quia peccatrices esse uoluerunt. Tantumque abest ut deus tales facere non debuerit, ut etiam ceteras creaturas laudabiliter fecerit longe inferiores animis 50 miseris. 26. 92. Sed adhuc uidetur minus intellegens quod dictum V 112 est habere quod contradicat. Dicit enim : 'Si uniuersitatis per- fectionem complet etiam nostra miseria, defuisset aliquid huic perfectioni si beati semper essemus. Quapropter si ad mi- PL 55 seriam nisi peccando non peruenit anima, etiam peccata nostra 1284 necessaria sunt perfectioni uniuersitatis quam condidit deus. Quo modo ergo iuste punit peccata quae si defuissent crea- p. 621 tura eius plena et perfecta non esset ?’ 93. Hie respondetur non ipsa peccata uel ipsam miseriam perfectioni uniuersitatis 60 esse necessaria, sed animas in quantum animae sunt, quae si uelint peccant, si peccauerint miserae hunt. Si enim peccatis earum detractis miseria perseuerat aut etiam peccata prae- cedat, recte deformari dicitur ordo atque administratio uni- uersitatis. Rursus si peccata fiant et desit miseria, nihilominus 65 dehonestat ordinem iniquitas. 94. Cum autem non peccan- 30 sedulo] sed G 34 corporeos oculos Y edd. 35 se T C A 37 ut] L F m 2 R V 8 L.ou. p., от. cett. 39 petas X perspexeris R 40 nec] ne X 52 si] от. T C A 53 defuisse M ft F m 1 57 peccata punit Y edd. 60 necessaria esse L 5 03 ministratio L 63/04 uniuersitatis administratio S
DE LIBERO ARBITRIO III, ix, 26, 94-28, 100 291 tibus adest beatitudo, perfecta est uniuersitas ; cum uero pec- cantibus adest miseria, nihilominus perfecta est uniuersitas. Quod autem ipsae non desunt animae quas uel peccantes sequitur miseria uel recte facientes beatitudo, semper naturis 70 omnibus uniuersitas plena atque perfecta est. Non enim pec- catum et supplicium peccati naturae sunt quaedam, sed ad- fectiones naturarum, ilia uoluntaria, ista poenalis. 95. Sed uoluntaria quae in peccato fit turpis adfectio est. Cui prop- terea poenalis adhibetur ut ordinet earn ubi talem esse non 75 turpe sit, et decori uniuersitatis congruere cogat, ut peccati dedecus emendet poena peccati. 27. 96. Hine fit ut peccans creatura superior creaturis in- ferioribus puniatur, quia illae tam sunt infimae ut ornari, etiam a turpibus animis possint atque ita decori uniuersitatis 80 congruere. Quid enim tam magnum in domo est quam homo ? et quid tam abiectum et infimum quam cloaca domus ? Seruus V115 tamen in tali peccato detectus ut mundandae cloacae dignus habeatur ornat ?am etiam turpitudine sua. 97. Et utrumque horum, id est turpitudo serui et mundatio cloacae, iam con- 8 5 iunctum et redactum in quandam sui generis unitatem ita dispositae domui coaptatur atque subtextiur ut eius uniuer- sitati ordinatissimo decore conueniat. Qui tamen seruus si peccare noluisset, non defuisset domesticae disciplinae alia prouisio qua necessaria mundarentur. Quid itaque tam in- 90 fimum in rebus quam corpus omne terrenum ? 98. Hanc tamen corruptibilem carnem etiam peccatrix anima sic ornat ut ei speciem decentissimam praebeat motumque uitalem. Habita- tion! ergo caelesti talis anima non congruit per peccatum, terrestri autem congruit per supplicium, ut quodlibet elegerit 95 semper sit pulchra uniuersitas decentissimis partibus ordi- nata, cuius est conditor et administrator deus. 99. Namque optimae animae cum in infimis creaturis habitant, non eas omant miseria sua, quam non habent, sed usa earum bono. Si autem peccatrices animae permittantur habitare in sub- 100 limibus locis, inhonestum est, quia non conueniunt illis, qui- bus nec bene uti possunt nec ornamenti aliquid conferunt. 28. 100. Ideo quamquam orbis iste terrenus rebus corrup- tibilibus deputatus sit, tamen seruans quantum potest imagi- nem superiorum exempla nobis et indicia quaedam demon- 105 strare non cessat. Si enim bonum et magnum aliquem uirum, hortante honestatis officio, uideamus ignibus, quantum ad PL corpus adtinet, concremari, non hoc uocamus poenam pec- 1285 cati, sed fortitudinis et patientiae documentum, eumque magis 66/67 cum uero usque uniuersitas от. a. L, sed spatium relinquit G 74 tails M a fl 76 emendat M 77 a creaturis у Lou. p 96 tamen] tam X 91 etiam] tam X L, et tam K, et tamen M T C A, tamenetsi G 104 superiorem p
292 DE LIBERO ARBITRIO III, ix, 28, 100-x, 29, 104 diligimus cum foedissima corruptio corporea membra eius no absumat quam si nihil eius modi pateretur ; miramur quippe animi naturam mutabilitate corporis non mutari. 101. At uero crudelissimi latronis membra cum tali supplicio confici aspici-v 114 mus, adprobamus ordinem legum. Omant ergo ambo ilia tor- menta, sed ille merito uirtutis, iste peccati. At si post illos м 622 115 ignes uel etiam ante illos optimum ilium uirum commutatum ad congruentiam caelestis habitationis ad sidera uideremus adtolli, utique laetaremur. Si autem sceleratum latronem siue ante supplicium siue post supplicium cum eadem malitia uoluntatis ad sedem honoris sempiternam leuari uideremus 120 in caelum, quis non offenderetur ? 102. Ita fit ut inferiores creaturas ambo ornare potuerint, superiores autem unus illorum. Ex quo admonemur aduertere mortalitatem carnis huius et primum hominem ornasse, ut peccato poena con- grueret, et dominum nostrum, ut a peccato misericordia 125 liberaret. Non autem sicut iustus potuit in ipsa iustitia per- manens corpus habere mortale, ita iniquus potest dum iniquus est ad immortalitatem peruenire sanctorum, scilicet sublimem et angelicam, non eorum angelorum de quibus apostolus ait : Nescitis quia angelos sumus iudicaturi ? sed eorum de quibus 130 dominus ait : Et erunt aequales angelis dei. 103. Qui enim aequalitatem angelorum desiderant propter inanem, gloriam suam non ideo uolunt aequales esse angelis, sed sibi. Itaque in tali uoluntate perseuerantes aequabuntur supplicio prae- uaricatoribus angelis, potestatem suam potius quam dei omni- 135 potentis diligentibus. Talibus enim ad sinistram constitutis, quia non quaesiuerunt deum per humilitatis ianuam, quam in se ipso dominus lesus Christus ostendit, et inmisericorditer superbeque uixerunt, dicetur : lie in ignem aeternum, qui фгае- paratus est diabolo et angelis eius. X. 29. 104. Cum enim duae sint origines peccatorum, una spontanea cogitatione, alia persuasione alterius, quo pertinere v 115 arbitror quod propheta dicit : Ab occultis meis munda me, domine, et ab alienis фагсе seruo tuo, utrumque uoluntarium est 5 quidem — nam sicut propria cogitatione non peccat inuitus, ita dum consentit male suadenti non utique nisi uoluntate consentit —, sed tamen grauius est non solum nullo suadente propria cogitatione peccare, sed etiam peccatum alteri per IX, 129 I Cor. 6, 3. 130 cf. Matth. 22, 30; Luc. 20, 36. 138/139 Matth. 25, 41. X, 3/4 Ps. 18, 13/14; cf. Conf. 1, 5, 6. 110 absumit L J si] от. M eius modi] от. G, huius modi edd. 115 uirum ilium Y edd. 132 angelos sibi G V Lou. p 130 quaesierunt X p X, 5 non] от. МТС A 8 peccatum] peccandum a p
DE LIBERO ARBITRIO III, x, 29, 104-31, no 293 inuidentiam dolumque suadere, quam ad peccandum alterius 10 suasione traduci. 105. Seruata est ergo in utroque peccato ius- titia domini punientis. Nam et illud adpensum est aequitatis examine ut nec ipsius diaboli potestati negaretur homo quem sibi male suadendo subiecerat. Iniquum enim erat ut ei quem ceperat non dominaretur. Nec fieri ullo modo potest ut dei 15 summi et ueri perfecta iustitia, quae usquequaque pertenditur, deserat etiam ordinandas ruinas peccantium. 106. Et tamen PL quia minus peccauerat homo quam diabolus, id ipsum ei 1286 ualuit ad reparandam salutem, quod principi huius mundi, partis rerum scilicet huius mortalis atque infimae, hoc est 20 principi omnium peccatorum et praeposito mortis, usque ad mortalitatem carnis addictus est. 107. Ita enim conscientia mortalitatis timidus et a uilissimis atque abiectissimis bestiis uel etiam minutissimis molestias atque interitum reformidans incertusque futurorum, et inlicitas cohibere laetitias ex maxi- 25 me superbiam, cuius persuasione deiectus est et quo uno uitio misericordiae medicina respuitur, frangere consueuit. Quid enim tam opus habens misericordia quam miser ? Et quid tam indignum misericordia quam superbus miser ? 30. 108. Ex quo factum est ut illud dei uerbum, per quod 30 facta sunt omnia et quo fruitur omnis angelica beatitudo, us-V116 que ad miseriam nostram clementiam suam porrigeret et uer- bum caro fieret et habitaret in nobis. Sic enim posset panem angelorum homo manducare, nondum angelis adaequatus, si p. 623 panis ipse angelorum hominibus dignaretur aequari. 109. Nec 35 sic descendit ad nos ut illos desereret, sed simul integer illis integer nobis, illos intrinsecus pascens per id quod deus est, nos forinsecus admonens per id quod nos sumus, idoneos facit per fidem quos per speciam pascat aequaliter. Quia enim rationalis creatura uerbo illo tamquam optimo cibo 40 suo pascitur, humana autem anima rationalis est — quae mortalibus uinculis peccati poena tenebatur, ad hoc diminu- tionis redacta, ut per coniecturas rerum uisibilium ad intel- legenda inuisibilia niteretur —, cibus rationalis creaturae factus est uisibilis, non commutatione naturae suae sed habitu 45 nostrae, ut uisibilia sectantes ad se inuisibilem reuocaret. Sic eum anima quem superbiens intus reliquerat foris humilem in- uenit, imitatura eius humilitatem uisibilem et ad inuisibilem altitudinem reditura. 31.110. Atque uerbum dei unicus dei filius diabolum, quem 19 partes M T C A, parti G prin. M 22 atque] et Y edd. adaequari 8 40 est] om. 8 T C m 1 A X у cybus X itaque L S 20 principi] principio KF m 1 Am. Er. Lou., in 20 frangere et edomare ft S Am. Er. Lou. 34 42 est redacta 8 43 inuisibilia] uisibilia M m 1 40 eum] enim Y, enim eum J 49 atque]
2Q4 DE LIBERO ARBITRIO III, x, 31, no-xi, 32, 114 50 semper sub legibus suis habuit et habebit, homine indutus etiam homini subiugauit, nihil ei extorquens uiolento domi- natu sed superans eum lege iustitiae, ut, quoniam femina de- cepta et deiecto per feminam uiro omnem prolem primi ho- minis tamquam peccatricem legibus mortis, malitiosa quidem 55 nocendi cupiditate sed tamen iure aequissimo, uindicabat, tam diu potestas eius ualeret donee interficeret iustum, in quo nihil dignum morte posset ostendere, non solum quia sine crimine occisus est sed etiam quia sine libidine natus, cui subiugauerat ille quos ceperat, ut quicquid inde nasceretur 60 tamquam suae arboris fructus praua quidem habendi cupidi-V 117 tate sed tamen non iniquo possidendi iure retineret. 111. lus- tissime itaque dimittere cogitur credentes in eum quem iniustissime occidit, ut et quod temporaliter moriuntur debi- tum exsoluant et quod semper uiuunt in illo uiuant qui pro 65 eis quod non debebat exsoluit, quibus autem infidelitatis per- PL seuerantiam persuasisset iuste secum haberet in perpetua 1287 damnatione consortes. 112. Ita factum est ut neque diabolo per uim eriperetur homo quem nec ipse ui sed persuasione ceperat, et qui iuste plus humiliatus est ut seruiret cui ad 70 malum consenserat, iuste per eum cui ad bonum consensit liberaretur, quia minus iste in consentiendo quam ille in male suadendo peccauerat. XI. 32. 113. Naturas igitur omnes deus fecit, non solum in uirtute atque iustitia permansuras sed etiam peccaturas, non ut peccarent sed ut essent ornaturae uniuersum, siue peccare siue non peccare uoluissent. Si enim rebus deessent animae 5 quae ipsum fastigium ordinis in uniuersa creatura sic optine- rent ut si peccare uoluissent infirmaretur et labefactaretur uniuersitas, magnum quiddam deesset creaturae; illud enim deesset quo remoto stabilitas rerum atque conexio turbare- tur. 114. Tales sunt optimae et sanctae et sublimes crea- 10 turae caelestium uel supercaelestium potestatum, quibus solus deus imperat, uniuersus autem mundus subiectus est. Sine istarum officiis iustis atque perfectis esse uniuersitas non potest. Item si deessent quae siue peccarent siue non peccarent nihil uniuersitatis ordini minueretur, etiam sic 15 plurimum deesset. Animae sunt enim rationales, et illis supe- rioribus officio quidem impares sed natura pares, quibus adhuc inferiores sunt multi et tamen laudabiles a summo deo consti- tutarum rerum gradus. 68 cui] от. a, cuius MX 66 haberet et M ft S 69 iuste] iusto a Am. Er. Lou. plus] prius L S, от. V seruiretur M T A XI, 3 uniuersum] uniuersitates у 15 deessent animae у
DE LIBERO ARBITRIO III, xi, 33,115-xii, 35,120 295 33. 115. Illa ergo natura sublimioris officii est quae non p 624 20 solum si non esset sed etiam si peccaret minueret ordinem Vi 18 uniuersitatis. Inferioris officii est ista quae tantum modo si non esset, non autem si peccaret, aliquid minus haberet uni- uersitas. Illi data est potentia omnia continendi officio pro- prio, quod rerum ordini deesse non possit. Nec ideo in bona 25 uoluntate permanet quia hoc accepit officium, sed ideo accepit quoniam ab illo qui dedit permansura praeuisa est. 116. Nec tamen sua maiestate continet omnia, sed inherendo illius maiestati et eius imperiis deuotissime optemperando a quo et per quem et in quo facta sunt omnia. Huic autem 30 datum est quidem non peccanti potentissimum officium continendi omnia, non tamen proprium sed cum ilia, tam- quam ei quae peccatura praecognita est. 117. Habent sane spiritalia quaeque inter se et coniunctionem sine cumulo et seiunctionem sine diminutione, ut neque adiuuaretur ilia in 35 actionis suae facilitate, cum haec sibi coniungeretur, neque difficilior illi actio fieret, si haec officium suum peccando desereret. Non enim locis et mole corporum sed parilitate adfectuum iungi et disparilitate seiungi possunt creaturae spiritales, quamuis corpora sua quaeque possideant. 40 34. 118. In corporibus autem inferioribus atque mortalibus PL post peccatum ordinata regit corpus suum, non omnimodo 1288 pro arbitrio sed sicut leges uniuersitatis sinunt. Nec ideo tamen talis anima inferior est corpore caelesti, cui corpori etiam corpora terrena subiecta sunt. Pannosa quippe uestis 45 damnati serui multo est inferior ueste bene meriti et in honore magno apud dominum constituti, sed ipse seruus melior est qualibet ueste pretiosa, quia homo est. 119. Illa ergo inheret deo et in caelesti corpore angelica potestate V119 etiam terrestre corpus omat et regit, sicut iubet ille cuius 50 nutum ineffabiliter intuetur. Ista uero mortalibus membris onerata uix hoc ipsum quo premitur administrat intrinsecus et tamen ornat quantum potest; cetera uero extrinsecus ad- iacentia longe infirmiore operatione extrinsecus adficit sicut potest. XII. 35.120. Vnde colligitur non defuturum fuisse omatum congruentissimum infimae corporeae creaturae, etiam si ista peccare noluisset, quoniam quae totum potest regere etiam partem regit, quae autem minus potest non continuo potest XI, 40/41 cf. Epist. 143, j. 19 igitur LS 24 posset L 28 deuotissimis у 33 spiritualia L, R V S 33 actione suae M, actione sua у 38/39 spiritales creaturae 8 41 anima ordinata T C A p 50 intuetur ineffabiliter Lou. p XII, 2 ista] iste M, istam X 4 ait. potest] possit MFR, posset ft
296 DE LIBERO ARBITRIO III, xii, 35, 120-36, 125 5 ampliora. Perfectus enim medicus etiam scabiem sanat effica- citer, at non continuo qui scabioso utiliter consulit uniuersae humanae ualetudini mederi potest. 121. Et ratio quidem si certa conspicitur qua manifestum fiat esse oportuisse crea- turam quae numquam peccauerit numquam peccatura, sit 10 etiam illud eadem ratio renuntiat a peccato illam libera uoluntate abstinere neque coactam non peccare sed sponte. 122. Verum tamen etiam si peccaret — quamquam non peccauit, sicut earn non peccaturam praesciuit deus —, tamen si etiam ipsa peccaret, sufficeret dei potestas ineffabilis poten- 15 tiae ad regendam istam uniuersitatem, ut omnibus congrua et condigna retribuens nihil in toto imperio suo turpe atque indecorum esse permitteret, 123. quia siue per nullas ad hoc ipsum conditas potestates, si omnis angelica natura ab eius praeceptis peccando defecisset, maiestate sua decentissime 20 atque optime regeret omnia — nec sic inuidens creaturae spi- tali ut esset, qui etiam corporalem peccantibus quoque spiri- talibus longe inferiorem tanta largitate bonitatis instituit, ut V 120 nullus sit caelum terramque rationabiliter intuens omnesque м 625 naturas uisibiles in suis generibus moderatas formatas ordina- 25 tas, qui uel alium credat artificem omnium esse quam deum uel non eum ineffabiliter laudandum esse fateatur — siue nulla est melior rerum ordinatio, nisi potestas angelica naturae excellentia et bonitate uoluntatis in dispositione uniuersitatis superemineat, etiam si omnes peccassent angeli, nullam in- 30 opiam facerent ad regendum imperium suum creatori ange- lorum. 124. Non enim uel bonitas eius quasi aliquo taedio uel omnipotentia difficultate deficeret ad creandos alios, quos in eis sedibus collocaret quas peccando alii deseruissent, aut creatura spiritalis quantilibet numeri si pro suis meritis PL 35 damnaretur angustare posset ordinem qui conuenienter et 1289 decenter excipit quoscumque damnatas. Quacumque se igitur consideratio nostra conuerterit, ineffabiliter laudandum inue- nit deum naturarum omnium conditorem optimum et admini- stratorem iustissimum. 36.125. Postremo, ut relinquamus con- 40 templationem pulchritudinis rerum his, qui earn diuino munere uidere possunt, nec eos ad ineffabilia contuenda uerbis cone- mur adducere et tamen propter loquaces aut infirmos aut insidiosos homines tantam quaestionem breuissima comple- xione peragamus. 6 etiam si F Rouen 476 10 illam] ilia A X 13 sicut] sic M a X, si L 8 14/ 16 maiestas ineffabili potentia 8 17 siue per] si per T C A, super G 20 omnia] от. L nec] ne a 23 rationaliter MXK 27 et naturae LS 32 omnipotent! M ft S m 1 difficultate] diuinitate A 34 numeri] muneris T m 2 у si Fm 2 R У Er. Lou. p., от. cet. 30 damnandos Y edd. quocumque L 39 postremum Y 41 eos qui non possunt 8 p. quae uerba reuocanda puta- uerunt Maurini ‘e codice altero Sorbonico (id est Paris. 15656) et ex aliis duobus’
DE LIBERO ARBITRIO III, xiii, 36, 126-37, 131 297 XIII. 126. Omnis natura quae minus bona fieri potest bona est, et omnis natura dum corrumpitur minus bona fit. Aut enim non ei nocet corruptio et non corrumpitur, aut si cor- rumpitur nocet ei corruptio, et si nocet minuit aliquid de 5 bono eius et earn minus bonam facit. Nam si penitus earn priuat omni bono quicquid eius remanebit iam corrumpi non poterit, quia nullum erit bonum cuius ademptione possit nocere corruptio; cui autem non potest nocere corruptioV121 non corrumpitur. 127. Porro natura quae non corrumpitur 10 incorruptibilis est; erit ergo natura — quod absurdissimum est dicere —, corruptione facta incorruptibilis. Quapropter, quod uerissime dicitur, omnis natura in quantum natura est bona est, quia si est incorruptibilis, melior est quam corruptibilis, si autem corruptibilis est, quoniam dum corrumpitur minus 15 bona fit, sine dubitatione bona est. 128. Omnis autem natura aut corruptibilis est aut incorruptibilis. Omnis ergo natura bona est. Naturam uoco quae et substantia dici solet; omnis igitur substantia aut deus aut ex deo, quia omne bonum aut deus aut ex deo. 20 37. 129. Quibus constitutis atque firmatis tamquam in capite ratiocinationis nostrae adtende quod dicam. Omnis natura rationalis cum libero uoluntatis arbitrio condita, si manet in fruendo summo atque incommutabili bono, procul dubio laudanda est; et omnis quae tendit ut maneat etiam 25 ipsa laudanda est. Omnis autem quae non in eo manet et non uult agere ut maneat, in quantum ibi non est et in quantum non id agit ut ibi sit, uituperanda est. 130. Si ergo laudatur rationalis natura quae facta est, nemo dubitat laudandum esse qui fecit; et si uituperatur, nemo dubitat eius condi- 30 torem in ipsa eius, uitaperatione laudari. Cum enim propterea uituperamus hanc, quoniam summo et incommutabili bono id est creatore suo frui non uult, ilium sine ulla dubitatione PL laudamus. Quantum ergo bonum et quam uel ineffabiliter lin- 1290 guis omnibus uel ineffabiliter cogitationibus omnibus prae- /* 626 35 dicandus et honorandus est creator omnium deus, sine cuius laude nec laudari possumus nec uituperari! 131. Non enim uituperari possumus quia in eo non manemus nisi quia magnum et summum et primum nostrum bonum est manere V122 in illo. Vnde autem hoc, nisi quia ille ineffabile bonum est ? 40 Quid ergo inueniri potest in nostris peccatis unde ille uitu- peretur, quando uituperatio peccatorum nostrorum nulla est nisi ille laudetur ? XIII, 13 quia] quae у incorruptibilis est у est] от. Ma. 14 quoniam] quae X 21 quod] quid L у S edd. 22 quae cum lib. uol. arb. condita est 3 Am. Er. Lou. 24/25 et omnis usque est] от. a 27 id non T A 28 est facta edd. 32 ulla] от. M L 33/34 effabiliter linguis G [i 20 XXIX
298 DE LIBERO ARBITRIO III, xiii, 38, 132-xiv, 39, 137 38. 132. Quid, quod etiam in ipsis rebus quae uituperantur nullius uituperatur nisi uitium ? Nullius autem uituperatur 45 uitium nisi cuius natura laudatur. Aut enim secundum naturam est quod uituperas et non est uitium tuque magis emendandus es ut recte uituperare noueris quam illud quod non recte uituperas, aut si uitium est ut recte uituperari possit, etiam contra naturam sit necesse est. 133. Omne 50 quippe uitium, eo ipso quo uitium est, contra naturam est. Si enim naturae non nocet, nec uitium est; si autem quia nocet ideo uitium est, ideo uitium est quia contra naturam est. Quodsi non suo sed alieno uitio natura corrumpitur, in- iuste uituperatur, et quaerendum est utrum ilia natura non 55 corrumpatur uitio suo, cuius uitio potuit alia natura corrumpi. Sed quid est aliud uitiari nisi uitio corrumpi ? 134. Porro natura quae non uitiatur caret uitio, cuius autem uitio alia natura corrumpitur habet utique uitium. Prior ergo uitiosa est et prior corrumpitur uitio suo, cuius uitio alia quoque 60 corrumpi potest. Ex quo colligitur contra naturam esse omne uitium, etiam eius rei cuius est uitium. Quapropter, quoniam in quacumque re non uituperatur nisi uitium, ideo autem uitium est quia contra naturam eius rei est cuius est uitium, nullius rei recte uituperatur uitium nisi cuius natura lauda- 65 tur. Non enim tibi recte in uitio displicet nisi quia uitiat quod in natura placet. XIV. 39.135. Videndum est etiam illud, utrum uere dicatur aliquam naturam naturae alterius uitio corrumpi, nullo ad- iuncto uitio suo. Si enim natura quae accedit cum uitio suo ad V123 aliam corrumpendam non in ea corruptibile aliquid inuenit, 5 non earn corrumpit; si autem inuenit, adiuncto eius uitio cor- ruptionem eius operatur. Potentior enim ab infirmiore si cor- rumpi nolit non corrumpitur ; si autem uelit, prius incipit uitio suo corrumpi quam alieno. Aequalis autem ab aequali nihilo- minus corrumpi si nolit, non potest. 136. Nam quaecumque 10 natura cum uitio ad earn quae sine uitio est ut corrumpat accedit, eo ipso non aequalis accedit sed infirmior uitio suo. Si uero potentior inualidiorem corrumpit, aut utriusque uitio fit si utriusque praua cupiditate fit, aut uitio potentioris si naturae tanta praestantia est ut inferiorem quam corrumpit 15 etiam uitiosa praecedat. 137. Quis enim recte uituperauerit fructus terrae quod homines non utantur bene corruptique 66 alia] aliena V Rouen 476 ц 59 aliena Rouen 476 ц 63 est eius rei a Y XIV, 7/8 suo uitio Y edd. 9 si corrumpi a Y Am. Er. Lou. 10 cum] om. M 11 accedit aequalis Y edd. 12 si uero] siue M a F m 1, si autem J 16 quod eis 8 {de uti c. accent. cf. Ill, xv, 55 ; III, xviii, I. 46), homines eis edd.
DE LIBERO ARBITRIO III, xiv, 39, 137-41, 143 299 uitio suo corrumpant eos abutendo ad luxuriam, cum tamen PL dubitare dementis sit praestantiorem potentioremque esse 1291 hominis naturam etiam uitiosam quam non uitiosas quasque 20 fruges ? 40. 138. Potest etiam fieri ut aliquam inferiorem potentior natura corrumpat et hoc nullius earum uitio fiat, si quidem uitium dicimus quod uituperatione dignum est. Quis autem uel frugalem hominem nihil aliud de frugibus quam supple- 25 menta naturae quaeritantem uituperare audeat aut easdem p 627 fruges quod usu ciborum eius corrumpuntur ? Talis enim nec uisitate corruptio dicitur, quia maxime uitii nomen solet esse corruptio. 139. Nam et illud in rebus facile animaduerti potest, quod plerumque in nullos usus explendae indigentiae 30 suae natura potentior inferiorem corrumpit, uel iustitiae ordine dum uindicat culpam — ex qua regula illud ab apostolo V124 dictum est : Si quis tempium dei corruperit, corrumpit ilium deus —, uel ordine mutabilium rerum sibi cedentium secun- dum leges congruentissimas pro ualentia cuiusque partis uni- 35 uersitatis datas. 140. Neque enim, si cuiusquam oculos pro naturae suae modulo ferendae lucis inualidos sol fulgore cor- rumpat, aut ad explendam indigentiam sui luminis eos com- mutare putandus est aut id facere ullo uitio suo aut saltern ipsi oculi uituperandi sunt, quia et domino suo cesserunt ut contra 40 lucem aperirentur et ipsi luci ut corrumperentur. 141. Omnium igitur corruptionum sola quae uitiosa est corruptio recte uitu- peratur, ceterae autem aut ne corruptiones quidem dicendae sunt aut certe quia uitiosae non sunt dignae uituperatione esse non possunt. Nam et ipsa uituperatio, quod soli uitio parata, 45 id est apta et debita sit, inde traxisse uocabulum creditur ut uituperatio diceretur. 41. 142. Vitium autem, ut dicere coeperam, non aliunde malum est nisi quia naturae aduersatur eius ipsius rei cuius est uitium. Vnde manifestum est hanc eandem rem cuius 50 uitium uituperatur naturam esse laudabilem, ita ut omnino hanc ipsam uituperationem uitiorum naturarum laudem esse fateamur, earum scilicet quarum uitia uituperantur. Quia enim uitium naturae aduersatur, tantum additur malitiae uitiorum quantum naturarum integritati minuitur. 143. Cum 55 ergo uituperas uitium, id profecto laudas cuius integritatem XIV, 32/33 I Cor. 3, 17. 19 quasque] quoque a, от. (i 24 uel] от. у 26 usu] in usu /3, in usum S, usus G corrumpantur edd. 31/32 dictum est ab apostolo Y edd. 32 corrumpitMm 1XК(^elpei D G L Ppc), corrumpet cet. (ф&ерес cet.) 34legem M a 34/36 uniuersitati /3 S Er. Lou. p 37 aut] от. T C A 47 ut] от. Migne 50 natura T A G L Y Er. Lou. p
300 DE LIBERO ARBITRIO III, xiv, 41, 143-xv, 43, 148 desideras. Cuius autem nisi naturae integritatem ? Natura enim perfecta non solum nulla uituperatione sed etiam laude in suo genere digna est. Quod ergo perfectioni naturae deesse perspexeris, id uocas uitium, satis tibi earn placere contestans 60 quam uituperatione imperfectionis eius uelles esse perfectam. XV. 42. 144. Si igitur uituperatio uitiorum ipsarum etiam v 125 quarum sunt uitia naturarum decus dignitatemque commen- dat, quanto magis deus conditor omnium naturarum etiam in earum uitiis laudandus est 1 cum et hoc ab illo habeant quod 5 naturae sunt, et in tantum uitiosae sint in quantum ab eius qua factae sunt arte discedunt, et in tantum uituperentur in quan- PL turn earum uituperator artem qua factae sunt uidet, ut hoc in 1292 eis uituperet quod ibi non uidet. 145. Et si ars ipsa per quam facta sunt omnia, hoc est summa et incommutabilis sapientia ro dei, uere summeque est, sicuti est, respice quo tendat quidquid ab ilia discedit. Qui tamen defectus non esset uituperatione dignus nisi esset uoluntarius. Adtende enim, quaeso, utrum recte uituperes quod ita est sicuti esse debuit; non opinor, sed utique quod non ita est ut debuit. Nemo autem debet 15 quod non accepit. Et quisquis debet, cui debet, nisi a quo accepit ut debeat ? 146. Nam et quae redduntur tralegando ei redduntur qui tralegauerit, et quod creditorum iustis suc- cessoribus redditur, ipsis utique redditur quibus isti iure suc- cedunt; aliter non redditio, sed cessio uel amissio uel si quid 20 aliud huius modi nominanda est. Quapropter omnia tem- poralia quae in hoc rerum ordine ita locata sunt ut nisi defi- д 628 ciant non possint praeteritis futura succedere, ut tota tem- porum in suo genere pulchritudo peragatur, absurdissime dicimus non debere deficere. 147. Quantum enim acceperunt, 25 tantum agunt, et tantum reddunt ei cui debent quod sunt in quantumcumque sunt. Qui enim dolet ea deficere sermonem suum oportet adtendat, eum certe ipsum quo ista conqueritur, si iustum et a prudentia profectum esse arbitratur. Cuius ser- V126 monis quod ad sonum eius attinet si quis. unam particulam 30 diligat nec earn uelit ceteris deficiendo locum dare, quibus decedentibus et succedentibus totus sermo ille contexitur, mirabilis dementiae iudicabitur. 43.148. In his igitur rebus quae ideo deficiunt quia non ultra esse acceperunt, ut suis temporibus omnia peragantur, nemo 60 quam ut a uituperationem M С X L m 1 esse] se T C A XV, 1 uitiorum] rerum a Y 6 uituperentur R V Er. Lou. p, uituperentur cet. 7/8 in hoc eis M, in eis hoc A 13/14 non opinor usque debuit Euodio tribuit Ga 17 qui] quia M m 1 T C A, qui ea M m 2 G S translegauerat edd. 19 admissio Mm2TCAXK Er. Lou. p. 20 aliud] от. у huiuscemodi 3 21 ita] от. MaXKS 25 sunt] si MT C Ay 26 quis у enim] от. G у 27 eo селе ipso a Y Am. Er. Lou. quo] L К S, quod MaX Y Am. Er. Lou.t quo de у 28 a] am. a 31 ille sermo Y edd.
DE LIBERO ARBITRIO III, xi, 43, 148-44, 153 301 35 defectum recte uituperat, quia nemo potest dicere : ‘Debuit permanere’, cum acceptas metas transire non posset. 149. In creaturis autem rationalibus, quibus siue peccantibus siue non peccantibus uniuersalis pulchritudo modis congruentissi- mis terminatur, aut nulla peccata sunt — quod absurdissimum 40 est dicere; peccat enim saltim qui uel damnat quasi peccata quae nulla sunt —, aut non sunt uituperanda peccata — quod nihilominus absurdum est; incipient quippe nec recte facta laudari et tota turbabitur humanae mentis intentio uitamque subuertet —, aut uituperabitur factum quod ita factum est ut 45 debuit, et exsecrabilis insania uel, ut mitius loquar, error miserrimus orietur; 150. aut si cogit uerissima ratio, sicuti cogit, ut et uituperentur peccata et quicquid recte uituperatur ideo uituperetur quia non ita est ut esse debuit, quaere quid debeat natura peccatrix et inuenies recte factum, quaere cui 50 debeat et inuenies deum. A quo enim accepit posse recte facere cum uelit, ab eo accepit ut sit etiam misera, si non fecerit, et beata, si fecerit. 151. Quia enim nemo superat leges omnipotentis crea- toris, non sinitur anima non reddere debitum. Aut enim reddit 55 bene utendo quod accepit aut reddit amittendo quod uti noluit bene. Itaque si non reddit faciendo iustitiam, reddet PL patiendo miseriam, quia in utroque uerbum illud debiti sonat. 1293 Hoc enim modo dici potuit quod dictum est : ‘Si non reddet v 127 faciendo quod debet, reddet patiendo quod debet. 152. Nullo 60 autem interuallo temporis ista diuiduntur — ut quasi alio tempore non faciat quod debet et alio patiatur quod debet —, ne uel puncto temporis uniuersalis pulchritudo turpetur, ut sit in ea peccati dedecus sine decore uindictae ; sed in futurum iudicium seruatur ad manifestationem atque ad acerrimum 65 sensum miseriae quicquid nunc occultissime uindicatur. 153* Sicut enim qui non uigilat dormit, sic quisquis non facit quod debet sine interuallo patitur quod debet, quoniam tanta est beatitudo iustitiae ut nemo ab ea nisi ad miseriam possit abscedere. In omnibus ergo defectibus aut non acceperunt 70 ultra esse quae deficiunt et nulla culpa est — sicut etiam cum sunt, quia non acceperunt amplius esse quam sunt, nihilomi- XV, 63/65 cf. ludas 6. 37 rationabilibus XL.S edd. 39 aut] utXKmlFml 45 exsecrabili M X 48 est ita edd. 50 deum] deo Y 55/56 quod (cf. Ill, xiv, I. 16 ; III, xviii, I. 46 ; III, xxiv, I. 55) uti noluit bene] quo bene uti noluit L 5 edd. 57 uerbo illo у 58 reddet] reddit у p. 58/59 reddet usque pr. debet] om. MTCAF m 1 59/61 reddet usque debet] ont. G 60 temporis interuallo edd. 63 de- decus peccati L futuro R V 64 reseruatur L. S 66 quisque a 67 quoniam] quod X
302 DE LIBERO ARBITRIO III, xv, 44, 155-xvi, 46, 159 nus nulla culpa est —, aut nolunt esse, quod, si uellent, esse acceperunt, et quia bonum est, reatus est si nolint. XVI. 45. 154. Deus autem nulli debet aliquid, quia omnia gratuito praestat. Et si quisquam dicet aliquid ab illo deberi mentis suis, certe ut esset non ei debebatur ; non enim erat cui deberetur. Et tamen, quod meritum est conuerti ad eum ex 5 quo es, ut ex ipso etiam melior sis ex quo babes ut sis ? Quid ц 629 ergo ei praerogas ut tamquam debitum poscas ? quando si nolles ad eum conuerti nihil ei deesset, tibi autem ipse, sine quo nihil esses et ex quo ita es aliquid, ut, nisi conuertendo te ad ilium reddideris ei quod ab ipso es, non quidem nihil, 10 sed miser tamen eris. 155. Omnia ergo illi debent : primo quidquid sunt in quantum naturae sunt, deinde quidquid V128 melius possunt esse si uelint quaecumque acceperunt, ut uelint, et quidquid oportet eas esse. Ex eo igitur quod non accepit, nullus reus est; ex eo uero quod non facit quod 15 debet, iuste reus est. Debet autem, si ^accepit uoluntatem liberam et sufficientissimam facultatem. 46. 156. Vsque adeo autem dum non facit quisque quod debet nulla culpa est conditoris, ut et laus sit quoniam quod debet patitur, et in eo ipso quod uituperatur non faciendo 20 quod debet non nisi laudetur ille cui debet. Si enim tu lauda- ris uidendo quid facere debeas, cum id non uideas nisi in illo qui est incommutabilis ueritas, quanto magis ille qui et uelle praecepit et posse praebuit et non inpune nolle permisit! 157. Si enim hoc debet quisque quod accepit, et sic homo fac- 25 tus est ut necessario peccet, hoc debet ut peccet. Cum ergo peccat, quod debet facit. Quod si scelus est dicere, neminem natura sua cogit ut peccet, sed nec aliena. Non enim quisque dum id quod non uult patitur peccat. 158. Nam si iuste pati- tur, non in eo peccat quod patitur inuitus, sed in eo peccauit PL 30 quod ita fecit uolens ut quod nollet iure pateretur. Si autem 1294 iniuste patitur, quo modo peccat ? Non enim iniuste aliquid pati sed iniuste aliquid facere peccatum est. Quod si neque sua neque aliena natura peccare quis cogitur, restat ut pro- pria uoluntate peccetur. 159. Quod si tribuere uolueris con- 35 ditori, peccantem purgabis, qui nihil praeter sui conditoris instituta commisit; qui si recte defenditur non peccauit; non ergo est quod tribuas conditori. Laudemus ergo conditorem si potest defendi peccator, laudemus si non potest. Si enim XVI, 20/23 cf. Retract, i, 8, 3. XVI, 2 ab illo aliquid Y edd. 4 conuerte у 10 eris] sis L S 11 pr. quidquid] quod a Y natura M X К у sunt] erunt MXK 20 laudatur G n, laudares M m 1 /?, laudas у 27 quisquis edd. 2ft inuitus] от. A 33 quis peccare Y edd.
DE LIBERO ARBITRIO III, xvi, 46,159-xvii, 48,166 303 iuste defenditur, non est peccator; lauda ergo creatorem ; si 40 autem defendi non potest, in tantum peccator est in quantum V129 a creatore se auertit; lauda ergo creatorem. 160. Omnino igitur non inuenio nec inueniri posse et prorsus non esse con- firm©, quo modo tribuantur peccata nostra creatori nostro deo, quando et in ipsis eum laudabilem inuenio, non solum 45 quod ea punit, sed etiam quod tunc fiunt cum ab eius ueritate receditur. E. Accipio ista libentissime ac probo; et omnino uerum esse consentio nullo modo fieri posse ut creatori nostro recte peccata nostra tribuantur. XVII. 47.161. Sed tamen scire uellem, si fieri posset, quare ilia natura non peccet quam non peccaturam praesciuit deus, et quare ista peccet quae ab illo peccatura praeuisa est. Non enim iam puto ipsa dei praescientia uel illam non peccare uel 5 istam peccare cogi. 162. Sed tamen si nulla causa esset, non ita dispertiretur creatura rationalis ut alia numquam peccet et alia in peccando perseueret, alia quasi media inter utram- que aliquando peccet aliquando ad recte faciendum con- uertatur. Quae causa in has tres partes earn distribuit ? 10 163. Sed nolo mihi respondeatur : ‘Voluntas’; ego enim cau- sam quaero ipsius uoluntatis. Non enim sine causa numquam uult ilia peccare, numquam ista non uult, quaedam uero ali- quando uult aliquando non uult, cum eiusdem generis omnes м 650 sint. Hoc solum enim mihi uidere uideor, non sine causa esse ij istam tripartitam uoluntatem rationalis creaturae; sed quae causa sit nescio. 48. 164. A. Quoniam uoluntas est causa peccati, tu autem causam ipsius uoluntatis inquiris, si hanc inuenire potuero, nonne causam etiam eius causae quae inuenta fuerit quaesi- 20 turus es ? Et quis quaerendi modus, quis finis percontandi ac disserendi, cum te ultra radicem quaerere nihil oporteat ? v 130 165. Caue enim putes quicquam potuisse dici uerius quam id quod dictum est, radicem omnium malorum esse auaritiam, hoc est plus uelle quam sat est. Tantum autem sat est quan- 25 turn sibi exigit naturae in suo genere conseruandae modus. 166. Auaritia enim, quae graece <f>iXapyvpla. dicitur, non in solo argento uel in nummis magis unde nomen duxisse re- sonat — argento enim nummi aut mixto argento frequentius XVH, 22/23 cf. I Tim. 6, io. 41 se a creatore V 8 edd. auerterit F R XVII, 4/5 uel istam peccare uel illam non peccare G F m 2 R V edd., uel istam peccare от. MT C A F m 1 7 et] от. L V edd. 1/S et usque peccet] от. X 18 inquiris] quaeris a 8 Am. Er. 20 percunctandi К R V 8 edd. 27 unde magis Y edd. duxisse] traxisse L S 28 aut] uel Y edd.
304 DE LIBERO ARBITRIO III, xvii, 48,166-xviii, 50,171 apud ueteres fiebant —, sed in omnibus rebus quae inmo- 50 derate cupiuntur intellegenda est, ubicumque omnino plus uult quisque quam sat est. Haec autem auaritia cupiditas est, PL cupiditas porro inproba uoluntas est. 167. Ergo inproba 1295 uoluntas malorum omnium causa est. Quae si secundum naturam esset, conseruaret utique naturam nec ei pemiciosa 35 esset et ideo non esset inproba. Vnde colligitur radicem omnium malorum non esse secundum naturam, quod sufiicit aduersus omnes qui uolunt accusare naturas. Tu autem si huius radicis causam requiris, quo modo erit ista radix omnium malorum ? Illa enim erit quae huius est causa. Quam 40 cum inueneris, ut dixi, etiam ipsius causam quaesiturus es et quaerendi nullum habebis modum. 49.168. Sed quae tandem esse poterit ante uoluntatem causa uoluntatis ? Aut enim et ipsa uoluntas est et a radice ista uoluntatis non recedtur, aut non est uoluntas et peccatum 45 nullum habet. Aut igitur uoluntas est prima causa peccandi aut nullum peccatum est prima causa peccandi. Nec est cui recte inputetur peccatum nisi peccanti. 169. Non ergo est cui recte inputetur nisi uolenti — sed nescio cur aliud te v 131 quaerere libeat. Deinde quaecumque ilia causa est uoluntatis, 50 aut iusta profecto est aut iniusta. Si iusta, quisquis ei optem- perauerit non peccabit; si iniusta, non ei optemperet et non peccabit. XVIII. 50. 170. An forte uiolenta est et cogit inuitum ? Num eadem totiens replicaturi sumus ? Reminiscere superio- rum quae a nobis tam multa de peccato et uoluntate libera dicta sunt. Sed si laboriosum est omnia mandate memoriae, 5 hoc breuissimum tene. Quaecumque ista causa est uoluntatis, si non ei potest resisti, sine peccato ei ceditur ; si autem potest, non ei cedatur et non peccabitur. 171. An forte fallit incau- tum ? Ergo caueat ne fallatur. An tanta fallacia est ut caueri omnino non possit ? Si ita est, nulla peccata sunt. Quis enim 10 peccat in eo quod nullo modo caueri potest ? Peccatur autem, caueri igitur potest. 42/48 cf. Retract. 1, 8, 3. XVIII, 5/11 cf. Nat. et grat. (qfio. 32 cupiditas] om. a potto] uero V 3© causa huius est R V edd., in huius estcausa Y 42 tandem] tamen L receditur XLySedd. 46 ipsa uoluntas edd. 47 nisi peccanti] om. Y est ergo Er. Loa. p. 48 nisi uolenti] om. L, nisi uoluntati Retract. 49 ilia] om. L XVIII, 1 an usque inuitum Euodio tribuunt X L S 6 est causa L J 7/S.8/9 an usque incautum et an usque possit Euodio tribuit X 9 si ita est nulla] nulla ergo Nat. et Grat.
DE LIBERO ARBITRIO III, xviii, 51, 172-52, 178 305 51. 172. Et tamen etiam per ignorantiam facta quaedam inprobantur et corrigenda iudicantur, sicut in diuinis auctori- tatibus legimus. Ait enim apostolus : Misericordiam consecutus 15 sum, quia ignorans feci ; ait et propheta : Delicta iuuentutis et ignorantiae meae ne memineris. Sunt etiam necessitate facta inprobanda, ubi uult homo recte facere et non potest. 173. Nam unde sunt illae uoces : Non enim, quod uolo facio bonum, sed quod odi malum, hoc ago ; et illud : Velle adiacet mihi, p. 631 20 perficere autem bonum non inuenio ; et illud : Caro concupiscit v 132 aduersus spiritum et spiritus aduersus carnem ; haec enim inuicem aduersantur, ut non ea quae uultis facialis ? Sed haec PL omnia hominum sunt ex ilia mortis damnatione uenientium ; 1296 nam si non est ista poena hominis sed natura, nulla ista pec- 25 cata sunt. 174. Si enim non receditur ab eo modo quo natura- liter factus est ita ut melius esse non possit, ea quae debet facit cum haec facit. Si autem bonus homo esset, aliter esset. Nunc autem quia ita est, non est bonus nec habet in potestate ut bonus sit, siue non uidendo qualis esse debeat, siue uidendo 30 et non ualendo esse qualem debere esse se uidet. 175. Poenam istam esse quis dubitet ? Omnis autem poena si iusta est pec- cati poena est et supplicium nominatur; si autem iniusta poena est, quoniam poenam esse nemo ambigit, iniusto aliquo dominante homini imposita est; porro quia de omnipotentia 35 dei et iustitia dubitare dementis est, iusta haec poena est et pro peccato aliquo penditur. 176. Non enim quisquam in- iustus dominator aut subripere hominem potuit uelut ignoranti deo aut extorquere inuito tamquam inualidiori uel terrendo uel confligendo, ut hominem iniusta poena cruciaret. Relin- 40 quitur ergo ut haec poena iusta de damnatione hominis ueniat. 52. 177. Nec mirandum est quod uel ignorando non habet arbitrium liberum uoluntatis ad eligendum quod recte faciat, uel resistente camali consuetudine, quae uiolentia mortalis successionis quodam modo naturaliter inoleuit, uideat quid 45 recte faciendum sit et uelit nec possit implere. 178. Illa est enim peccati poena iustissima, ut amittat quisque quod bene V133 12/14 et 18/19 cf. Nat. et Grat. 67, 81. 12/40 cf. Retract. 1, 8, 5. 14/15 I Tim. 1, 13. 15/16 Ps. 24, 7. 18/19 Rom. 7, 19. 19/20 Rom. 7, 18. 20/22 Gal. 5, 17. 22/25 cf. Nat. et Grat. 67, 81. 41/57 cf. Nat. et Grat. 67, 81. 15 iuuentutis meae 8 ex Vulg. 19 odi L J Retract. Nat. et Grat., nolo cet. cum Vulg. 21 et spiritus] spiritus autem Y edd. Retract. Vulg. 24 est] от. T C A 27 si aliter M L m 1 К у p. 35 iusta est haec poena est M, iusta est haec poena у 37 dominator] dominatur L J Retractationum sex codd. 39 confligendo] contur- bando 8 40 iusta poena Er. 'Lou. p. 41 habeat Lou. p 42 eligenda quae X 44 quidquid M 46 unus quisque 8 quod (cf. Ill, xt>, I. 55/56)] quo 8 L edd. Nat. et Grat.
Зоб DE LIBERO ARBITRIO III, xviii, 52,178-xix, 54,184 uti noluit cum sine ulla posset difficultate si uellet; id est autem ut qui sciens recte non facit amittat scire quid rectum sit, et qui recte facere cum posset noluit amittat posse cum 50 uelit. Nam sunt re uera omni peccanti animae duo ista poenalia, ingorantia et difficultas. Ex ignorantia dehonestat error, ex difficultate cruciatus adfligit. 179. Sed adprobare falsa pro ueris ut erret inuitus, et resistente atque torquente dolore camalis uinculi non posse a libidinosis operibus tem- 55 perare, non est natura instituti hominis sed poena damnati. Cum autem de libera uoluntate recte faciendi loquimur, de ilia scilicet in qua homo factus est loquimur. XIX. 53.180. Hie occurrit ilia quaestio quam inter se mur- murantes homines rodere consuerunt qui quodlibet aliud in peccando quam se accusare parati sunt. Dicunt enim : ‘Si Adam et Eua peccauerunt, quid nos miseri fecimus, ut cum 5 ignorantiae caecitate et difficultatis cruciatibus nasceremur et primo erraremus nescientes quid nobis esset faciendum, deinde ubi nobis inciperent aperiri praecepta iustitiae, uellemus ea facere et retinente carnalis concupiscentiae nescio qua neces- sitate non ualeremus ?’ 181. Quibus breuiter respondetur ut 10 quiescant et aduersus deum murmurare desistant. Recte enim fortasse quererentur si erroris et libidinis nullus hominum PL uictor existeret. Cum uero ubique sit praesens qui multis 1297 modis per creaturam sibi domino seruientem auersum uocet doceat credentem consoletur sperantem diligentem adhortetur 15 conantem adiuuet exaudiat deprecantem, non tibi deputatur ad culpam quod inuitus ignoras, sed quod neglegis quaerere V134 quod ignoras, neque illud quod uulnerata membra non colligis, 632 sed quod uolentem sanare contemnis; ista tua propria pec- cata sunt. 182. Nulli enim homini ablatum est scire utiliter 20 quaeri quod inutiliter ignoratur, et humiliter confitendam esse inbecillitatem, ut quaerenti et confitenti ille subueniat qui nec errat dum subuenit nec laborat. 54. 183. Nam illud quod ignorans quisque non recte facit, et quod recte uolens facere non potest, ideo dicuntur peccata 25 quia de peccato illo liberae uoluntatis originem ducunt; illud enim praecedens meruit ista sequentia. 184. Nam sicut lin- guam dicimus non solum membrum quod mouemus in ore 52/57 cf. Retract. I, 8, 5. XIX, 7/8 cf. Conf. 8, 11, 26. 9/18 cf. Nat. et Grat. 67, 81. 48 quid] quod X К XIX, 2 homines] от. L consueuerunt Y p 3 dicunt enim] от. у, dicunt illi X 8 retinente] renitente L К Yedd. 9 ualemus MF m 1 13 domino] от. у 19 enim] от. у hominum L R V 8 20 quaeri] от. a quod utiliter M K, quod non utiliter Y
DE LIBERO ARBITRIO III, xix, 54, 184-xx, 56, X90 307 dum loquimur, sed etiam illud quod huius membri motum consequitur — id est formam tenoremque uerborum secun- 30 dum quem modum dicitur alia lingua graeca alia latina —, sic non solum peccatum illud dicimus quod proprie peccatum uocatur — libera enim uoluntate et ab sciente committitur —, sed etiam illud quod iam de huius supplicio consequatur necesse est. 185* Sic etiam ipsam naturam aliter dicimus cum 35 proprie loquimur naturam hominis in qua primum in suo genere inculpabilis factus est, aliter istam in qua ex illius damnati poena et mortales et ignari et carni subditi nascimur, iuxta quem modum dicit apostolus : Fuimus enim et nos natur aliter filii irae sicut et ceteri. XX. 55.186. Vt autem de illo primo coniugio et cum ignorantia et cum difficultate et cum mortalitate nascamur, quoniam illi cum peccauissent et in errorem et in erumnam et in mortem praecipitati sunt, rerum moderatori deo iustissime placuit, ut et in ortu hominis originaliter appareret iustitia punientis et 5 in prouectu misericordia liberantis. Non enim damnato primo homini sic adempta est beatitudo ut etiam fecunditas adime-v 135 retur; poterat enim et de prole eius quamuis camali et mortali aliquod in suo genere fieri decus ornamentumque terrarum. 187. Iam uero ut meliores gigneret quam ipse esset non erat 10 aequitatis. Sed ex conuersione ad deum ut uinceret quisque supplicium quod origo eius ex auersione meruerat, non solum uolentem non prohiberi sed etiam adiuuari oportebat. Etiam sic enim rerum creator ostendit quanta facilitate potuisset homo, si uoluisset, retinere quod factus est, cum proles eius 15 potuit etiam superare quod nata est. 56.188. Deinde si una anima facta est ex qua omnium homi- PL num trahuntur nascentium, quis potest dicere non se pec- 1298 casse cum primus ille peccauit ? Si autem singillatim fiunt in uno quoque nascentium, non est peruersum, immo conuenien- 20 tissimum et ordinatissimum apparet ut malum meritum prioris natura sequentis sit et bonum meritum sequentis natura prioris sit. 189. Quid enim indignum si etiam sic uoluit creator ostendere usque adeo excellere creaturis corporeis animae dignitatem ut ab eo gradu possit esse ortus alterius 25 ad quem alterius est perductus occasus ? Nam cum ad igno- rantiam difficultatemque peruenerit ilia peccatrix, ideo poena recte dicitur quia melior ante hanc poenam fuit. 190. Si ergo 34/39 cf. Nat. et Grat. 67, 81. 38/39 Eph. z, 3. 31/32 uocatur peccatum edd. .32 ab] a a 8 87 damnatae у 38 enim] от. X XX, 3 erumpnam A V 8 12 alt. etiam] от. C m 2 X у 8 16/17 animae omnium hominum G, omnium hominum animae edd. 26 perductus est Y edd.
308 DE LIBERO ARBITRIO III, xx, 56, 190-57, 196 altera talis esse coepit, non solum ante peccatum sed ante omnem uitam suam, qualis alia post uitam culpabilem facta 30 est, non paruum bonum habet unde conditori suo gratias agat, quia ipse ortus eius et inchoatio quouis perfecto corpore est melior. Non enim mediocria bona sunt non solum quod anima est, qua natura iam corpus omne praecedit, sed etiam quod м 633 facultatem habet ut adiuuante creatore se ipsam excolat et 35 pio studio possit omnes adquirere et capere uirtutes per quas et a difficultate cruciante et ab ignorantia caecante liberetur. V i56 191. Quod si ita est, non erit nascentibus animis ignorantia et difficultas supplicium peccati, sed proficiendi admonitio et perfectionis exordium. Non enim ante omne meritum boni 40 operis parum est accepisse naturale iudicium quo sapientiam praeponat errori et quietem difficultati, ut ad haec non nascendo sed studendo perueniat. Quod si agere noluerit, peccati rea iure tenebitur, tamquam quae non bene usa sit ea facultate quam accepit. 192. Quamquam enim in ignorantia 45 et difficultate nata sit, non tamen ad permanendum in eo quod nata est aliqua necessitate conprimitur. Neque omnino potuit nisi deus omnipotens esse etiam talium creator ani- marum quas et non dilectus ipse faciat et dilectus ipse per- ficiat, qui et non existentibus praestat ut sint et amantibus 50 eum a quo sunt praestat ut beatae sint. 57. 193. Si uero in dei aliquo secret© iam existentes animae mittuntur ad inspiranda et regenda corpora singulorum quorumque nascentium, ad hoc utique mittuntur officium, ut corpus, quod de poena peccati, hoc est mortalitate primi 55 hominis nascitur, bene administrando, id est castigando per uirtutes, et ordinatissimae atque legitimae seruituti subicien- do, etiam ipsi comparent ordine ac tempore oportuno caelestis incorruptionis locum. 194. Quae cum introeunt in hanc uitam subeuntque gestanda membra mortalia, subeant etiam necesse 60 est et obliuionem uitae prioris et praesentis laborem; unde ilia ignorantia et difficultas consequetur, quod in primo homine supplicium mortalitatis fuit ad animi expendendam miseriam, in istis autem ianua ministerii ad reparandam cor- PL poris incorruptionem. 195.Nam hocquoque modo non dicuntur 1299 65 ista peccata nisi quia caro de propagine ueniens peccatorisV 137 uenientibus ad se animis hanc ignorantiam et difficultatem facit, quae neque his neque creatori tamquam culpanda tri- buatur. 196. Dedit enim ille et facultatem bene operandi 30 parum M Gy Y 33 qua] quae Xm 2 omne corpus Y edd. 39 ante] от. X 41 hanc a 48/49 faciat et diligens eas reficiat et edd. alt. dilectus] dilectas G X 51 aliquo dei L S 52 spiranda LX 57 ordinem у ac] atque edd. 59 membra] corpora L S 61 consequitur X R V Y edd. 62 explendam p. in marg. 63 mysterii X
DE LIBERO ARBITRIO III, xx, 57, 196-xxi, 59, 200 309 in laboriosis officiis et uiam fidei in obliuionis caecitate, 70 indicium illud ue] maxime, quod anima omnis et quaerendum esse concedit quod inutiliter nescit et perseueranter in officio- sis laboribus enitendum ad euincendam recte faciendi diffi- cultatem et opem a creatore inplorandam ut conantem ad- iuuet, qui uel extrinsecus lege uel in intimis cordis allocutione 75 conandum esse praecepit et praeparat ciuitatis beatissimae gloriam triumphantibus de illo qui primum hominem ad istam miseriam perduxit uictum pessima suasione ; quam miseriam isti suscipiunt ad eum uincendum optima fide. 197. Non enim paruae gloriae militia est diabolum uincere eodem suscepto 80 supplicio quo se ille hominem uictum perduxisse gloriatur. Quisquis autem hoc istius uitae captus amore neglexerit, nullo pacto iuste flagitium desertionis suae regis imperio deputabit, sed erit potius sub omnium domino in eius partibus ordinatus cuius turpe stipendium ut castra sua desereret adamauit. 85 58. 198. Si autem alibi animae constituae non mittuntur g 634 a domino deo, sed sua sponte ad inhabitanda corpora ueniunt, facile est iam hoc uidere, quicquid ignorantiae difficultatis- que secutum fuerit earum propriam uoluntatem, nullo modo creatorem hinc esse culpandum, quandoquidem, etiam si eas 90 ipse misisset, quibus etiam in ipsa ignorantia et difficultate liberam uoluntatem petendi et quaerendi et conandi non abs- tulit daturus petentibus demonstraturus quaerentibus pul- santibus aperturus, omnino extra culpam esset. 199. Hanc enim ignorantiam et difficultatem studiosis et beneuolis euin-V 138 95 cendam ad coronam gloriae ualere praestaret, neglegentibus autem et peccata sua de infirmitate defendere uolentibus non ipsam ignorantiam difficultatemque pro crimine obiceret, sed, quia in eis potius permanere quam studio quaerendi atque discendi et humilitate confitendi atque orandi ad ueritatem 100 ac facilitatem peruenire uoluerunt, iusto supplicio uindicaret. XXI. 59. 200. Harum autem quatuor de anima sententia- rum, utrum de propagine ueniant an in singulis quibusque nas- centibus nouae fiant an in corpora nascentium iam alicubi existentes uel mittantur diuinitus uel sua sponte labantur, 5 nullam temere adfirmare oportebit. Aut enim nondum ista PL quaestio a diuinorum librorum catholicis tractatoribus pro 1300 merito suae obscuritatis et perplexitatis euoluta atque in- XXI, 1/2 cf. Epist. 166, 7. 70 indicium] indicium X F m 2 R JZ J Lou. 72 anime omnis Mm 1, anime omni M m 2, animae omni у euincendum у 74 in intimis] intimi у 8 78 optima] opima X 79 susceptum L S 86 deo] от. a 8 100 uoluerunt] maluerunt L S, noluerunt у XXI, 1 quattuor T A G у 4 mittentur у
3io DE LIBERO ARBITRIO III, xxi, 59, 200-60, 206 lustrata est, aut si iam factum est nondum in manus nostras huiuscemodi litterae peruenerunt. 201. Tantum adsit fides 10 nihil de substantia creatoris falsum indignumque sentiendi. Ad ilium enim tendimus itinere pietatis. Si ergo aliud de illo senserimus quam est, intentio nostra non in beatitatem sed in uanitatem nos ire conpellet. De creatura uero si quid aliter quam sese habet senserimus, dummodo id non pro cognito 15 perceptoque teneamus, nullum periculum est. 202. Non enim ad creaturam iubemur tendere ut efficiamur beati, sed ad ipsum creatorem, de quo si aliud quam oportet ac sese res habet nobis persuadetur, pemiciosissimo errore decipimur. Ad hoc enim pergendo quod aut non est aut, si est, non facit 20 beatos, ad beatam uitam peruenire nullus potest. 60. 203. Sed ad contemplandam ueritatis aeternitatem, ut ea perfrui eique inherere ualeamus, infirmitati nostrae uia de V 139 temporalibus procurata est ut, quantum itineri sufficit ad aetema tendentium, praeterita et futura credamus — quae 25 fidei disciplina ut auctoritate praepolleat diuina misericordia gubernatur —, praesentia uero, quantum ad creaturam per- tinet, in corporis et animi mutabilitate et mobilitate quasi transeuntia sentiuntur, in quibus quicquid non experimur cognitione qualicumque tenere non possumus. 204. Quaecum- 30 que ergo nobis de quibuscumque creaturis uel praeterita uel futura diuina auctoritate credenda narrantur, quamuis partim priusquam ea sentire potuerimus praeterierint, partim in nostros sensus peruenerint, tamen quia plurimum ualent ad roborandam spem nostram et exhortandam dilectionem, dum 35 nobis commendant per ordinatissimam temporum seriem quam non neglegat liberationem nostram deus, sine ulla dubitatione credenda sunt. 205. Sed quisquis error personam sibi diuinae auctoritatis adsumit, ea maxime ratione refelli- tur si aut aliquam uel mutabilem speciem praeter creaturam /*635 40 dei aut aliquam mutabilem speciem in substantia dei credere aut adfirmare conuincitur eamque substantiam dei uel plus uel minus quam trinitatem esse contendit; cui trinitati pie sobrieque intellegendae omnis excubat uigilantia Christiana et omnis eius prouectus intenditur. 206. De cuius trinitatis 45 unitate et aequalitate et singularum in ea personarum quadam proprietate non hie locus est disserendi. Nam commemorare quaedam de domino deo auctore et formatore et ordinatore rerum omnium, quae ad saluberrimam fidem pertineant et qui- 8 est] от. X 13 conpellitML 14 se а У non id edd. 17/18 de quo usque nobis от. у 18 habeat nobis persuadeatur G 20 nullus peruenire edd. 23 itinere MT C AX 27 mobilitate et mut. 8 edd. 34 exortandum M С X KF VY 35 seriem temporum edd. 45 et unitate L S 48 pertinent L
DE LIBERO ARBITRIO III, xxi, 60, 206-61, 212 311 bus lactens atque a terrenis in caelestia sese attollere incipiens 50 utiliter adminiculetur intentio, et factu facillimum et a plerisque iam factitatum est. 207. Pertractare autem totam V 140 istam atque ita uersare quaestionem ut perspicuae rationi, PL quantum in hac uita datur, omnis humana intellegentia 1301 subiugetur, non modo eloquio sed ne cogitatione quidem uel 55 cuiquam hominum uel certe nobis satis expeditum et facile adgrediendum uideri potest. 208. Nunc ergo ut quod instituimus, quantum adiuua- mur et quantum sinimur peragamus : quaecumque nobis quantum ad creaturam pertinet uel narrantur praeterita uel 60 praenuntiantur futura, quae ad commendandam ualeant integram religionem excitando nos ad sincerissimam dilectio- nem dei et proximi, sine dubitatione credenda sunt, 209. ad- uersus incredulos autem hactenus defendenda ut uel mole auctoritatis infidelitas eorum obteratur uel eis ostendatur, 65 quantum potest, primo quam non sit stultum talia credere, deinde quam sit stultum talia non credere. Verum tamen falsam doctrinam non tam de praeteritis et futuris quam de praesentibus et maxime de incommutabilibus oportet refellere et quantum datur perspicua ratione conuincere. 70 61. 210. Sane in serie temporalium inquisition! praeteri- torum futurorum exspectatio praeferenda est, quandoquidem etiam in diuinis libris ea, quae praeterita narrantur, uel prae- figurationem futurorum uel pollicitationem uel testificationem prae se gerunt. Et re uera in his etiam, quae ad hanc uitam 75 pertinent prosperis aduersisve rebus, quid quisque fuerit non satis curat; in id uero quod futurum speratur sese omnis curarum aestus adglomerat. 211. Nescio quo quippe intimo naturalique sensu ea quae nobis acciderunt, quoniam trans- acta sunt, sic habentur ad momentum felicitatis et miseriae 80 quasi numquam accidissent. Quid ergo mihi obest si esse quando coeperim nescio, cum esse me nouerim nec futurum esse desperem ? Non enim in praeterita me adtendo, ut tam- V141 quam errorem pemiciossimum uerear si aliter de his sensero quam fuerunt; sed in id quod futurus sum cursum dirigo duce 85 misericordia conditoris mei. 212. De hoc igitur quod futurus sum et de illo apud quem futurus sum si aliter quam ueritas sese habet credidero aut sensero, uehementer cauendus est error, ne mihi aut necessaria non praeparem aut ad eum ipsum finem propositi mei, dum aliud pro alio mihi uidetur, 90 peruenire non possim. Quam ob rem, sicut ad comparandam 49 extollere C 51 factum est a Y Am. serie] miseriae MX, miseria а 8 Am. Er. edd. 77 adglomerat MFR, add. cet. ergo] igitur edd. 90 parandam X 51/52 istam totam ~ edd. 70 74 praesagarunt Y 75 aduersisque 79 monimentum F m 2 R V 80
312 DE LIBERO ARBITRIO III, xxi, 61, 212-xxii, 64,217 uestem nihil mihi obesset si praeteritae hiemis oblitus essem, obesset autem si futurum frigus imminere non crederem, ita nihil oberit animae meae si oblita est quid forte pertulerit, si modo diligenter aduertat et teneat quo se deinceps parare 95 moneatur. 213. Et sicut uerbi gratia Romam nauiganti nihil noceret si excidisset animo a quo litore nauem soluerit, dum tamen ab eo loco ubi esset non ignoraret quo proram diri- ц 636 geret, nihil autem prodesset meminisse litoris unde iter exorsus sit si de Romano portu falsum aliquid existimans in 100 saxa incidisset, ita neque si non tenuero initium temporis uitae meae quicquam mihi oberit scienti quo fine requiescam, nec prodesset aliquid ilia siue memoria siue coniectura in- PL choatae uitae si de ipso deo qui unus laborum animae finis 1302 est aliter quam dignum est opinatus in scopulos erroris in- 105 ruerem. 62. 214. Nec iste sermo ad id ualuerit ut quisquam nos pro- hibere arbitretur ut quaerant qui poterunt secundum scrip- turas diuinitus inspiratas, utrum anima de anima propagetur an suo cuique animanti singulae in ipso fiant an ad regendum no animandumque corpus diuino nutu alicunde mittantur uel V 142 propria uoluntate se insinuent, si uel alicuius expediendae necessariae quaestionis ratio flagitat ista considerare atque discutere uel a rebus magis necessariis otium ad haec quae- renda et disserenda conceditur; 215. uerum ad id potius 115 ista dixerim, ne quis in re tali uel temere succenseat ei qui suae opinioni humaniore fortasse dubitatione non cedit, aut etiam si quid hinc certi quisquam et liquidi conprehenderit ideo putet alium spem perdidisse futurorum quia praeterita exorsa non recolit. XXII. 63. 216. Quoquo modo autem se istuc habeat, siue omnino omittendum siue nunc differendum et alias consideran- dum sit, praesens tamen quaestio non impeditur quominus appareat integerrima et iustissima et inconcussa atque incom- 5 mutabili maiestate et substantia creatoris supplicia pecca- torum suorum animas luere. Quae peccata, ut iam diu disseri- mus, non nisi propriae uoluntati earum tribuenda sunt nec ulla ulterior peccatorum causa quaerenda. 64. 217. Ignorantia uero et difficuitas si naturalis est, inde 10 incipit anima proficere et ad cognitionem et requiem, donee in ea perficiatur uita beata, promoueri. Quem profectum in 93 oberit] от. F m 1, nocebit F m 2 R V 96 nauim у 8 98 iter] item M a 103 unus] minus Mm iCm 1, munus et у 107 poterunt L К F m 1 S, potue- runt MF m 2 RV, potuerint a X Y 110 aliunde T C A 112/113 discutere atque considerare L J 116 suscesseat M m 1, suscesseat TCA, suscenseat F 117 conprehenderit] apprehenderit X XXII, 1 istud CXF m2 R.V ц 0/7 disseruimus T C A 8 edd.
DE LIBERO ARBITRIO III, xxii, 64, 217-65, 223 313 studiis optimis atque pietate, quorum facultas ei non negata est, si propria uoluntate neglexerit, iuste in grauiorem quae iam poenalis est ignorantiam difficultatemque praecipitatur, 15 decentissimo et conuenientissimo rerum moderamine in in- ferioribus ordinata. 218. Non enim quod naturaliter nescit et naturaliter non potest, hoc animae deputatur in reatum, sed quod scire non studuit et quod dignam facilitati conparandae ad recte faciendum operam non dedit. Loqui enim non nosse 20 atque non posse infanti naturale est; quae ignorantia diffi- cultasque sermonis non modo inculpabilis sub grammaticorum V143 legibus sed etiam humanis adfectibus blanda atque grata est; non enim ullo uitio illam facultatem comparare neglexit aut ullo uitio quam compararat amisit. 219. Itaque si nobis in 25 eloquentia esset beatitudo constituta atque ita crimini ducere- tur cum peccatur in linguae sonis quem ad modum cum peccatur in actibus uitae, nullus utique argueretur infantiae quod ab ea esset exorsus ad consequendam eloquentiam, sed plane merito damnaretur si suae uoluntatis peruersitate uel PL 30 ad earn recidisset uel in ea remansisset. 220. Sic etiam nunc, 1303 si ignorantia ueri et difficultas recti naturalis est homini unde incipiat in sapientiae quietisque beatitudinem surgere, nullus hanc ex initio naturali recte arguit; sed si proficere noluerit aut a profectu retrorsum relabi uoluerit, iure meritoque poenas 35 luet. 65. 221. Creator uero eius ubique laudatur, uel quod ab ipsis exordiis ad summi boni capacitatem inchoauerit uel ц 637 quod eius profectum adiuuet uel quod impleat proficientem atque perficiat uel quod peccantem, id est aut ab initiis suis 40 sese ad perfectionem adtollere recusantem aut iam ex pro- fectu aliquo relabentem, iustissima damnatione pro meritis ordinat. 222. Non enim propterea malam creauit quia non- dum tanta est quanta ut proficiendo esse posset accepit, cum eius exordio perfectiones omnes corporum longe inferiores 45 sint, quas tamen in suo genere laudabiles esse iudicat quis- quis sanissime iudicat. Quod ergo ignorat quid sibi agendum sit, ex eo est quod nondum accepit; sed hoc quoque accipiet, si hoc quod accepit bene usa fuerit. Accepit autem ut dili- genter et pie quaerat si uolet. Et quod agnoscens quid sibi v 144 50 agendum sit non continuo ualet implere, hoc quoque nondum accepit. 223. Praecessit enim pars quaedam eius sublimior ad 16 ordinatam V, ordinante Am. Er. Lou. 20 quae et MXy 21 inculpabiles M 22 atque] et Y edd. 24 compatatat] comparat C G, comparauit R, com- parauerat Y Am. Er. Lou. 27 nullus utique argueretur infantia M m I F m L nullius utique argueretur infantia M m 2 F m 2 R V, nullus utique argueretur in infantia X 37/38 uel usque adiuuet om. R V 42 ordinet G L 43/44 cum eius] cuius F И, cum R 45 sunt F m 2 R V 46 ignorat ergo M 48 si eo L К S 48/49 pie et diligenter Y edd. 51 quaedam pars Y edd. 21 XXIX
314 DE LIBERO ARBITRIO III, xxii, 65, 223-xxiii, 67, 228 sentiendum recte facti bonum, sed quaedam tardior atque carnalis non consequenter in sententiam ducitur, ut ex ipsa difficultate admoneatur eundem implorare adiutorem per- 55 fectionis suae quem inchoationis sentit auctorem, ut ex hoc ei fiat carior dum non suis uiribus, sed, cuius bonitate habet ut sit, eius misericordia subleuatur ut beata sit. Quanto autem carior illi est a quo est, tanto in eo firmis adquiescit et tanto uberius eius aeternitate perfruitur. 224. Si enim 60 arboris nouellum et rude uirgultum nullo modo recte sterile dicimus, quamuis aliquot aestates sine fructibus traiciat donee oportuno tempore expromat feracitatem suam, cur non auctor animae debita pietate laudetur si ei tale tribuit exordium, ut studendo ac proficiendo ad frugem sapientiae iustitiaeque per- 65 ueniat, tantumque illi praestitit dignitatis, ut in eius etiam potestate poneret, si uellet, ad beatitudinem tendere ? XXIII. 66. 225, Huic autem disputationi obici ab imperi- tis solet quaedam calumnia de mortibus paruulorum et de quibusdam cruciatibus corporis quibus eos saepe uidemus ad- fligi. Dicunt enim: ‘Quid opus erat ut nasceretur qui antequam 5 iniret ullum uitae meritum excessit e uita ? Aut qualis in futuro iudicio deputabitur cui neque inter iustos locus est, quoniam nihil recte fecit, neque inter malos, quoniam nihil PL peccauit ?’ 226. Quibus respondetur ad uniuersitatis com- 1304 plexum et totius creaturae uel per locos uel per tempora ordi- 10 natissimam conexionem non posse superfluum creari qualem- cumque hominem, ubi folium arboris nullum superfluo crea- retur, sed sane superfluo quaeri de meritis eius qui nihil V145 meruerit. Non enim metuendum est ne uita esse potuerit media quaedam inter recte factum atque peccatum et sen- 15 tentia iudicis media esse non possit inter praemium atque supplicium. 67. 227. Quo loco etiam illud perscrutari homines solent, sacramentum baptismi Christi quid paruulis prosit, cum eo accept© plerumque moriuntur priusquam ex eo quicquam 20 cognoscere potuerint. Qua in re satis pie recteque creditur prodesse paruulo eorum fidem a quibus consecrandus offer- tur. 228. Et hoc ecclesiae commendat saluberrima auctoritas, ut ex eo quisque sentiat quid sibi prosit fides sua, quando in aliorum quoque beneficium qui propriam nondum habent ХХП1, 2/4 cf. Epist. 226, 8. 52 recte facti] recte facit M T С A К Er., quod recte faciat у Lou. p 66 boni- tatem M a X К 59 aeternitate eius Y edd. si] sicut M XXIII, 10 superfluo L К Er. Lou. p 11/12 creatur у Y Lou. p 20 po- tuerunt MT AKyY 24 beneficio у
DE LIBERO ARBITRIO III, xxiii, 67, 228-69, 233 315 25 potest a te commodari. Quid enim filio uiduae profuit tides sua, quam utique mortuus non habebat, cui tamen profuit matris ut resurgeret ? Quanto ergo potius tides aliena potest consulere paruulo, cui sua perfidia non potest imputari! 68. 229. De cruciatibus autem corporis quibus affliguntur 30 paruuli quorum per aetatem nulla peccata sunt, si animae 638 quibus animantur non prius quam ipsi homines esse coe- perunt, maior querela et quasi misericors deponi solet, cum dicitur : ‘Quid mali fecerunt ut ista paterentur ?’ Quasi possit esse innocentiae meritum antequam quisque nocere aliquid 35 possit! 230. Cum autem boni aliquid operatur deus in emen- datione maiorum, cum paruulorum suorum qui eis cari sunt doloribus ac mortibus flagellantur, cur ista non fiant, quando cum transierint pro non factis erunt in quibus facta sunt, propter quos autem facta sunt, aut meliores erunt, si tem- 40 poralibus incommodis emendati rectius elegerint uiuere, aut V146 excusationem in futuri iudicii supplicio non habebunt, si uitae huius angoribus ad aeternam uitam desiderium conuertere noluerunt ? 231. Quis autem nouit quid paruulis, de quorum cruciatibus duritia maiorum contunditur aut exercetur tides 43 aut misericordia probatur, quis ergo nouit quid ipsis paruulis in secreto iudiciorum suorum bonae conpensationis reseruet deus, quoniam, quamquam nihil recte fecerint, tamen nec peccantes aliquid ista perpessi sunt ? Non enim frustra etiam infantes illos, qui, cum dominus lesus Christus necandus ab 50 Herode quaereretur, occisi sunt, in honore martyrum receptos commendat ecclesia. 69. 232. Quamquam isti calumniosi et talium quaestionum non studiosissimi examinatores sed loquacissimi uentilatores etiam de pecorum doloribus et laboribus solent minus erudi- 53 torum fidem sollicitare, cum dicunt : ‘Quid etiam pecora uel meruerunt mali ut tanta patiantur incommoda uel sperant boni quia tantis exercentur incommodis ?’ 233. Sed haec dicunt uel sentiunt qui iniquissime de rebus existimant, qui, cum summum bonum quod et quantum sit aspicere nequeant, 60 talia uolunt esse omnia quale putant esse summum bonum. Praeter enim summa corpora quae caelestia sunt minusque corruptioni subiacent summum bonum cogitare non possunt 25/27 cf. Luc. 7, 12-15. 29/57 cf. Epist. 166, 18. 49/50 cf. Matth. 2, 16. 25 potest a te commodari Mm2, potestate commodari M m 1 T C A, potest accommodari G L K, potestatem commodarit F, potestatem commoda sit R V, potest aliena accomodari J, potest aliena commodari Y edd., possunt commodari X 34 aliquid nocere Y edd. 43 noluerint X Er. Lou. p it quoniam] qui у Lou. ft 50 honore] M Xy Y(cf. Thes. L. L. s.u. in, p. 798, 31), honorem cett. 55 sollicitare (idem Y edd. St haec от. a 58 uel sentiunt от. L
316 DE LIBERO ARBITRIO III, xxiii, 69, 233-70, 239 ideoque inordinatissime flagitant ut nec mortem nec ullam PL corruptionem patiantur corpora bestiarum, quasi non sint 1305 65 mortalia, cum sint infima, aut ideo mala sint quia sunt cae- lestia meliora. 234. Dolor autem quem bestiae sentiunt ani- marum etiam bestialium uim quandam in suo genere mira- bilem laudabilemque commendat. Hoc ipso enim satis apparet in regendis animandisque suis corporibus quam sint adpenten- V147 70 tes unitatis. Quid est enim aliud dolor nisi sensus diuisiones uel corruptionis inpatiens ? 235. Vnde luce clarius apparet quam sit ilia anima in sui corporis uniuersitate auida unitatis et tenax, quae nec libenter nec indifferenter sed potius reni- tenter et reluctanter intenditur in earn passionem corporis 75 sui qua eius unitatem atque integritatem labefactari moleste accipit. 236. Non ergo appareret quantus inferioribus crea- turis animalibus esset appetitus unitatis nisi dolore bestia- rum. Quod si non appareret, minus quam opus esset ad- moneremur ab ilia summa et sublimi et inefiabili unitate 80 creatoris esse ista omnia constituta. 70. 237. Et re uera si pie ac diligenter attendas, omnis creaturae species et motus qui in animi humani consideratio- nem cadit eruditionem nostram loquitur, diuersis motibus et adfectionibus quasi quadam uarietate linguarum undique 85 damans atque increpans cognoscendum esse creatorem. Nulla enim res est earum quae nec dolorem nec uoluptatem sentiunt quae non aliqua unitate decus proprii generis adsequitur uel omnino naturae suae qualemcumque stabilitatem. 238. Nulla item res est earum quae uel doloris molestias uel blanditias 90 sentiunt uoluptatis, quae non, eo ipso quo dolorem fugiunt /* 639 uoluptatemque appetunt, diremptionem se fugere unitatem- que appetere fatentur. Inque ipsis rationalibus animis omnis appetitus cognitionis, qua ilia natura laetatur, et ad unitatem refert omne quod percipit et in errore nil fugit aliud quam 95 incomprehensibili ambiguitate confundi. Omne autem ambi- guum unde molestum est, nisi quia certam non habet unita- V148 tern ? 239. Ex quo apparet omnia, siue cum offendunt uel offenduntur siue cum delectant uel delectantur, unitatem in- sinuare atque praedicare creatoris. Si autem ignorantia et xoo difficultas, a quibus istam uitam necesse est incipere, non sunt animis naturales, restat ut aut officio susceptae sint aut inro- gatae supplicio. De quibus iam satis esse arbitror disputatum. 74 intendit у 8 75 quam M a X 76 in inferioribus S 77 animalibus om. 8 F m 2 К V 80 omnia ista edd. 82 qui] quae M fly 83 a diuersis M a Am. Er. 87 unitate] uirtute 8 adsequitur] adsequatur X L S 90 in eo а У quo] quod G V Y 90/91 fugit appetit G F m 2 R V Lou. p 92 fatentur M a (-etur G), L K, fateantur X F (-atur m 2 R F') 8 93 qua] quia T C A 94 nihil fl S 101 animis от. M a
DE LIBERO ARBITRIO III, xxiv, 71, 240-72, 246 317 XXIV. 71. 240, Quapropter ipse primus homo qualis factus sit magis quaerendum est quam quo modo eius posteritas pro- pagata sit. Multum enim sibi uidentur acute proponere quaes- tionem qui dicunt : ‘Si sapiens factus est primus homo, cur 5 seductus est ? Si autem stultus factus est, quo modo non est deus auctor uitiorum, cum sit stultitia maximum uitium ?’ 241. Quasi uero natura humana praeter stultitiam et sapien- tiam nullam mediam recipiat adfectionem quae nec stultitia nec sapientia dici possit. Tunc enim homo incipit aut stultus 10 esse aut sapiens ut alterum horum necessario appelletur, cum PL iam posset nisi neglegeret; habere sapientiam, ut uitiosae stul- 1306 titiae sit uoluntas rea. 242. Non enim quisquam ita desipit ut stultum appellet infantem, quamuis sit absurdior si uelit appellare sapientem. Vt ergo infans nec stultus nec sapiens 15 dici potest quamuis iam homo sit — ex quo apparet naturam hominis recipere aliquid medium quod neque stultitiam neque sapientiam recte uocaris —, ita etiam si quisquam tali ad- fectione animatus esset qualem habent illi qui per negle- gentiam sapientia carent, nemo eum stultum recte diceret 20 quem non uitio sed natura talem uideret. 243. Est enim stul- titia rerum adpetendarum et uitandarum non quaelibet sed uitiosa ignorantia. Vnde neque animal inrationale stultum dicimus, quia non accepit ut sapiens esse posset. Appellamus tamen plerumque ex similitudine aliquid non proprie. NamV 149 25 et caecitas cum maximum uitium sit oculorum, non tamen in catulis nascentibus uitium est nec proprie caecitas dici potest. 72. 244. Si ergo ita factus est homo ut, quamuis sapiens nondum esset, praeceptum tamen posset accipere cui utique optemperare deberet, nec illud iam mirum est quod seduci 30 potuit, nec illud iniustum quod praecepto non obtemperans poenas luit; nec creator eius auctor uitiorum est, quia non habere sapientiam nondum erat uitium hominis, si nondum ut habere posset acceperat. 245. Sed tamen habebat aliquid quo si bene uti uellet ad id quod non habebat ascenderet. 35 Aliud est enim esse rationalem aliud esse sapientem. Ratione fit quisque praecepti capax, cui fidem debet, ut quod prae- cipitur faciat. Sicut autem natura rationis praeceptum capit, sic praecepti obseruatio sapientiam. Quod est autem natura ad capiendum praeceptum, hoc est uoluntas ad obseruandum. 40 246. Et sicut rationalis natura tamquam meritum est prae- cepti accipiendi, sic praecepti obseruatio meritum est ac- XXIV, 2 quam] non a 10 ut] aut a appellatur M m 1 a. 11 ut] aut C, от. M 17 uocaris M a X K, uoceris F m 1, uocauerisLF m 2 R VS, potest appellari Y Am. Er. 21 et uitandum от. X 23 accipit T S possit 8 29 obtemperare F 30 praeceptum M T A, optemperans XL 33 ut habere posset] habere posse X 34 quo] quod a (cf. Ill, xv, 43, 2SI, I. 55)
318 DE LIBERO ARBITRIO III, xiv, 72, 246-73, 252 cipiendae sapientiae. Ex quo autem incipit homo praecepti esse capax, ex illo incipit posse peccare. Duobus autem modis peccat antequam fiat sapiens : si aut non se accommodet ad 45 accipiendum praeceptum aut cum acceperit non obseruet. 640 247. Sapiens autem peccat si se auerterit a sapientia. Sicut enim praeceptum non est ab illo cui praecipitur sed ab illo qui praecipit, sic et sapientia non est ab illo qui inluminatur sed ab illo qui inluminat. Quid ergo est unde non laudandus 50 sit hominis creator ? 248. Bonum est enim aliquod homo et melius quam pecus ex eo quod praecepti capax et hoc melius cum praeceptum iam cepit, rursus hoc melius cum praecepto paruit et his omnibus melius cum aeterno lumine sapientiae beatus est. Peccatum autem malum est in neglegentia uel ad V 150 55 accipiendum praeceptum uel ad obseruandum uel ad custo- diendam contemplationem sapientiae. 249. Ex quo intellegi- tur etiam si sapiens primus homo factus est potuisse tamen seduci, quod peccatum cum esset in libero arbitrio, iustam diuina lege poenam consecutam. Ita dicit etiam apostolus 60 Paulus : Dicentes se esse sapientes stulti facti sunt. Superbia PL enim auertit a sapientia, auersionem autem stultitia conse- 1307 quitur. Stultitia quippe caecitas quaedam est, sicut idem dicit: Et obscuratum est insipiens cor eorum. 250. Vnde autem haec obscuratio nisi ex auersione a lumine sapientiae ? Vnde 65 autem haec auersio nisi dum ille cui bonum est deus, sibi ipse uult esse bonum suum, sicuti sibi est deus ? Itaque Ad me ipsum, inquit, conturbata est anima mea ; et : Gustate et eritis sicut dii. 7$. 251. Turbat autem considerantes quod ita quaerunt : 70 ‘Stultitia primus homo recessit a deo an 'recedendo stultus factus est ?’ quia si responderis eum stultitia recessisse a sapientia, uidebitur stultus fuisse antequam recederet a sapientia, ut stultitia illi esset causa recedendi. Item si respon- deris recedendo eum stultum esse factum, quaerunt utrum 75 stulte an sapienter fecerit quod recessit. ‘Si enim sapienter fecit, recte fecit nihilque peccauit; si stulte, iam erat’, in- quiunt, ‘in eo stultitia qua factum est ut recederet. Non enim stulte aliquid sine stultitia facere poterat? 252. Ex quo XXIV, 60 Rom. 1, 22. 63 Rom. 1, 21. 66/67 Ps. 41, 7. 67/68 Gen. 5» 5- 44 se non L 8 edd. 45 praecepit T C A 51 quod est X К S 55 accipien- dum] capiendum8 a alt. ad от. May 57 esset у Loa. potuissetMKy 58 seduci] peccare V, seduci et peccare p in marg. “Regius” iusta MaK edd. 59 poenam consecutum est y, poena consecuta est edd. 61 a sapientia] sapien- tiam L 62 in stultitia L 69 quod] qui у 70 stultitiane edd. 73 causa esset L S edd. 74 eum recedendo Y edd. quaeritur Y
DE LIBERO ARBITRIO III, xxiv, 73, 252-xxv, 75, 258 319 apparet esse quiddam medium quo ad stultitiam a sapientia 80 transitur, quod neque stulte neque sapienter factum diciVi5i potest, quod ab hominibus in hac uita constitutis non nisi ex contrario datur intellegi. 253. Sicut enim nullus mortalium fit sapiens nisi ab stultitia in sapientiam transeat — ipse autem transitus si stulte fit non utique bene fit, quod demen- 85 tissimum est dicere ; si autem sapienter fit iam erat sapientia in homine antequam transisset ad sapientiam, quod nihilomi- nus absurdum est; ex quo intellegitur esse medium quod neutrum dici potest —, ita et ex arce sapientiae ut ad stulti- tiam primus homo transiret, nec stultus nec sapiens ille transi- 90 tus fuit. 254. Velut in somno et uigiliis neque id est dormire quod obdormiscere neque id est uigilare quod expergisci, sed transitus quidam ex altero in alterum. Verum hoc interest, quod sine uoluntate plerumque ista fiunt, ilia autem num- quam nisi per uoluntatem, unde iustissimae retributiones con- 95 secuntur. XXV. 74.255. Sed quia uoluntatem non allicit ad faciendum quodlibet nisi aliquod uisum, quid autem quisque uel sumat uel respuat est in potestate, sed quo uiso tangatur nulla potes- tas est, fatendum est et ex superioribus et ex inferioribus uisis 5 animum tangi ut rationalis substantia ex utroque sumat quod uoluerit et ex merit© sumendi uel miseria uel beatitas sub- sequatur. 256. Velut in paradiso uisum e<s)t ex superioribus praeceptum dei, uisum ex inferioribus suggestio serpentis. Nam neque quid sibi praeciperetur a domino neque quid а я 641 io serpente suggereretur fuit in hominis potestate. 257. Quam sit autem liberum et ab omnibus difficultatis uinculis expedi- tum in ipsa sapientiae sanitate constituto non cedere uisis inferioris illecebrae, uel hinc intellegi potest, quod etiam stulti ea superant ad sapientiam transituri, etiam cum moles-V152 15 tia carendi pemiciosarum consuetudinum pestilentiosa dul- cedine. 75. 258. Quaeri autem hoc loco potest, si homini praesto PL fuerunt ex utraque parte uisa, unum ex praecepto dei, alte- 1308 rum ex suggestione serpentis, unde ipsi diabolo suggestum 20 sit adpetendae impietatis consilium quo de sublimibus sedibus laberetur. Si enim nullo uiso tangeretur, non eligeret facere quod fecit, nam si non ei aliquid uenisset in mentem, nullo 79 ab stultitia a sapienta M, ab stultitia ad sapientiam у 83 ttanseat in sapien- tiam Y, ad sap. tr. Am. Er. Lou. 89/90 illi transitus T C A, transitus ille Y edd. 90 id est] idem R V, idem est Y XXV, 2/3 sumet uel respuet Ma 7 uisum от. X e<s>t] ftulhart, et M T С A X K, om. cett. 8 et ex X 9 nam neque] namque M T C A 13 etiam от. у 14 superant ea L 5 20 quo] quod M T С А К у Y
320 DE LIBERO ARBITRIO III, xxv, 75, 258-76, 264 modo intentionem conuertisset in nefas. 259. Vnde igitur uenit in mentem quicquid illud est quod uenit in mentem, ut 25 ea moliretur quibus ex bono angelo diabolus fieret ? Qui enim uult, profecto aliquid uult, quod, nisi aut extrinsecus per sensum corporis admoneatur aut occultis modis in mentem ueniat, uelle non potest. Discernenda igitur sunt genera uisorum, quorum unum est quod proficiscitur a uoluntate 30 suadentis, quale illud est diaboli cui homo consentiendo pec- cauit, alterum a subiacentibus rebus uel intentioni animi uel sensibus corporis. 260. Intentioni animi subiacet — excepta incommutabilitate trinitatis, quae quidem non subiacet sed eminet potius —, subiacet ergo intentioni animi prius ipse 35 animus unde nos etiam uiuere sentimus, deinde corpus quod administrat, unde ad quodlibet operandum membrum quod opus est cum opus est mouet. Subiacent autem sensibus cor- poris quaecumque corporea. 76. 261. Vt autem in contemplatione summae sapientiae 40 — quae utique animus non est, nam est incommutabilis —, etiam se ipsum qui est commutabilis animus intueatur et sibi ipse quodam modo ueniat in mentem, non fit nisi differentia qua non est quod deus et tamen aliquid est quod possit placere post deum. 262. Melior est autem cum obliuiscitur sui prae 642 45 caritate incommutabilis dei uel se ipsum penitus in illius com- V153 paratione contemnit. Si autem tamquam obuius sibi placet sibi ad peruerse imitandum deum ut potestate sua frui uelit, tanto fit minor quanto se cupit esse maiorem. 263. Et hoc est Initium omnis peccati superbia et Initium superbiae hominis 50 apostatare a deo. Superbiae autem diaboli accessit maleuolen- tissima inuidia, ut hanc superbiam homini persuaderet per quam sentiebat se esse damnatum. 264. Vnde factum est ut poena hominem susciperet emendatoria potius quam inter- fectoria, ut, cui se diabolus ad imitationem superbiae prae- 35 buerat, ei se dominus ad imitationem humilitatis praeberet; per quem nobis aeterna uita promittitur, ut praerogato nobis Christi sanguine post labores miseriasque inffabiles tanta cari- tate liberatori nostro adhereamus et tanta eius in eum claritate rapiamur ut nulla nos uisa ex inferioribus a conspectu supe- 60 riore detorqueant; quamquam et si aliquid hinc intentioni XXV, 49 Eccli. 10, 15. 49/50 Eccli. 10, 14. 23 igitur illi V Lou. 27 sensum] sensus ft S 31 a] G L 8 edd., от. cett. 37 sensui T C AY 40 incommutabilis est 8 edd. 44 sui] cui M T C A, qui X 45 in illius] nullius MT C A, in eius V 46 sibi L 8, от. cett. 47 frui] uti V 52 esse se L 57 sanguine christi G 58 inheremus V tanta] tamen M F R 59 inferioribus] infirmioribus M a X F m 1 Y 60 hinc] huic a J edd.
DE LIBERO ARBITRIO III, xxv, 76, 264-77, 267 321 nostrae suggereretur, ab adpetitu inferiorum sempiterna nos diaboli damnatio cruciatusque reuocarent. 77. 265. Tanta est autem pulchritudo iustitiae, tante iocun- ditas lucis aetemae, hoc est incommutabilis ueritatis atque 65 sapientiae, ut, etiam si non liceret amplius in ea manere quam unius diei mora, propter hoc solum innumerabilis anni huius uitae pleni deliciis et circumfluentia temporalium bono- rum recte meritoque contemnerentur. 266. Non enim falso PL aut paruo adfectu dictum est : Quoniam melior dies unus in 1309 70 atriis tuis super milia. Quamquam et alio sensu possit intellegi V154 ut milia dierum in temporis mutabilitate intellegantur, unius autem diei nomine incommutabilitas aetemitatis uocetur. 267. Nescio me aliquid praetermisisse quod ex nostra PL responsione, quantum dominus praebere dignatus est, tuis 1310 75 interrogationibus desit. Quamquam et si aliquid tibi occurrit, modus libri nos iam finem facere et ab hac disputatione re- quiescere aliquando compellit. 69/70 Ps. 83, 11. 61 suggeretur M 68 contemnetur M a F m 1 69 melior est у Y edd. cum Vulg. 70 posset Y Am. 72 incommutabilis aetemitas L S 75 tibi aliquid Y edd.
BIBLIOGRAPHIA SELECTA CODICES
MONITVM Hoc in Append ice praeter dissertationes notasque uirorum erudi- torum etiam nonnullos codices collegimus quorum notitiae mihi innotuerunt. Codices bibliothecarum Italiae exscripsi ex opere Manfredi Oberleitner, Die handschriftliche Uberlieferung der W'erke des heiligen Augustinus, Wien, 1969 (Sifyungsbericht der Dsterreichiscbe Akademie der Wissenscbaften. Philosophisch-Uistorische Klasse, 263). R. Vander Plaetse
BIBLIOGRAPHIA SELECTA Generali a: R. Cadiou, Notes sur la premiere theologie de saint Augustin, in Recherches de science religieuse, 27, 1937, p. 597-614. A. Casamassa, Le fonti della filosofia di S. Agustino, in Acta hebdomadae Augustinianae Thomisticae, Torino, 1931, p. 88-96 (uel in Scritti patristici, 1, Romae, 1955, p. 175- 184). R. Casteleyn, De betekenis van het menselijk lichaam volgens de jeugdwerken van Augustinus, Diss., Leuven, 1963. M.T. Clark, Augustine, Philosopher of Freedom. A Study in Comparative Philosophy, New York-Tournai-Roma-Paris, !958. R.A. da Costa Nunes, Os didlogos de Cassiciacum, in Atua- lidade de Santo Agostinho, Sao Paulo, 1955, p. 25-53. M.P. Garvey, Saint Augustine, Christian or Neoplatonist ? From his Retreat at Cassiciacum until his Ordination at Hippo, Diss., Milwaukee, 1939. J. Gercken, Inhalt undAufgabe der philosophischen Jugend- schriften Augustins, Diss., Munster, 1939. J. Geyser, Die erkenntnistheoretischen Anschauungen Au- gustins zu Beginn seiner schriftstellerischen Tatigkeit, in Aurdius Augustinus. Festschrift der Gorres-Gesellschaft zum 1500. Todestage des heiligen Augustinus, Koln, 1930, p. 63-86. A. Guzzo, Agostino. Dal Contra Academicos al De vera reli- gione, Firenze, 1925. M. Meijer, De sapientia in de eerste geschriften van S. Augusti- nus, Brakkenstein-Nijmegen, 1940. F. Moriarity, Illumination in St. Augustine’s Early Philo- sophical Writings, Diss., St. Louis, 1944. V. Nolte, Augustins Freundschaftsideal in seinen Briefen. Unter Hereinbeziehung seiner Jugendfreundschaften gemass den philosophischen Schriften und, den Confes- sionen, in Cassiciacum, VI, Wurzburg. R.J. O’Connel, La valeur chretienne de I’art selon saint Au- gustin, Diss., Paris, 1962, p. 1-46; p. 115-150. J. O’Meara, Neo-Platonism in the Conversion of Saint Au- gustine, in Dominican Studies, 3, 1950, p. 331-343. J. O’Meara, ‘Arripui, aperui et legi’, in Augustinus Magister, t, Paris, 1954, p. 59-65. J. O’Meara, Porphyry’s Philosophy from Oracles, Paris, 1959. J. O'Meara, The Young Augustine. The Growth of St. Au- gustine’s Mind up to his Conversion, Staten Island (New York), 1965.
326 BIBLIOGRAPHIA - CODICES J. O’Meara, Porphyry’s Philosophy from Oracles in Eusebius’ Praeparatio euangelica and Augustine’s Dialogues of Cassiciacum, in Recherches Augustiniennes, 6, Paris, 1969, p. 103-139. J. Rief, Liebe zur Wahrheit. Untersuchungen zur Ethik des jungen Augustinus, in Theologische Quartalschrift, 141, 1961, p. 281-318. D.E. Roberts, Augustine’s Earliest Writings, in The Journal of Religion, 33, 1953, p. 161-181. K. Svoboda, Ideas sobre la felicidad en las primeras obras de San Agustin, in Augustinus, 4, 1959, p. 195-201. A.E.S. Talma, De oudste Tractaten van Augustinus, in Theolo- gische Studien, 14, 1896; 15, 1897; 16, 1899. W. Thimme, Augustins geistige Entwicklung in den ersten Jahren nach seiner ‘Bekehrung’, 386-391, Berlin, 1908. E. zum Brunn, Le dilemme de I’etre et du neant chez saint Augustin. Des premiers dialogues aux ‘Confessions’, in Recherches Augustiniennes, 6, Paris, 1969, p. 3-102. Dialogi a. Generalia : R. Hirzel, Der Dialog, 2, Leipzig, 1895, p. 376-380. M. Ruch, Le preambule dans les oeuvres philosophiques de Ciceron. Essai sur la gen?se et I’art du dialogue, Paris, 1959- M. Hoffmann, Der Dialog bei den christlichen Schriftstellern der ersten vier Jahrhunderte, Berlin, 1966, p. 135-154. (Texte und Untersuchungen, 96). G. de Plinval, La technique du dialogue chez saint Augustin et saint Jer6me, in Ades du ier Congres de la Federation Internationale des Etudes Classiques, Paris, 1951, p- 308- 311- B.R. Vos, Der Dialog in der friihchristlichen Literatur, Mun- chen, 1970, p. 197-303. b. De historicitate Dialogorum : D. Ohlmann, De sancti Augustini Dialogis in Cassiciaco scriptis, Argentorati (Strasbourg), 1897. J.H. van Haeringen, De Augustini ante baptismum rustican- tis operibus, Groningen, 1917. A. Gudeman, Sind die Dialoge Augustins historisch ?, in Siluae Monacenses, Munchen, 1926, p. 16-27. R. Philippson, Sind die Dialoge Augustins historisch?, in Rheinisches Museum fur PhUologie, 1931, p. 144-150. B.L. Meulenbroek, The Historical Character of Augustine’s-
BIBLIOGRAPHIA - CODICES 327 Cassiciacum Dialogues, in Mnemosyne, 13, 1947, p. 203- 209. J. O’Meara, The historicity of the early Dialogues of St. Au- gustine, in Vigiliae Christianae, 5, 1951, p. 150-178. c. Adnotationes biographicae : D. Bassi, Monica nei Dialogi di Cassiciaco, in Augustiniana. Nel XV centenario dalla morte di Sant*Agostino, Napoli, 1930, P- 5i-6i. M. Beyenka, Saint Augustine, Student and Teacher, in The Catholic Educational Review, 52, 1954, p. 306-317. J. Martin, Saint Augustin a Cassiciacum: veille et lendemain d'une conversion, in Annales de Philosophic chretienne, 39, 1898, p. 303-316; 40, 1899, P- 410-428- G. Casati, Note suit’ambiente e le persone di Cassiciaco, in Augustinianum, 7, 1967, p. 502-513. F. Poulsen, Saint Augustin et ses sieves, in Hommages a J. Bidez et F. Cumont, Bruxelles, 1949, p. 271-276 {Col- lection Latomus, 2). L. Rodriguez, La conversion de S. Agustin a traves de los didlogos de Casiciaco, in La Ciudad de Dios, 176, 1963, p. 303-318. C.M. Rota, La villeggiatura di S. Agostino a Cassiciaco, Varese, 1928. F. van den Koornhuyse, A Cassiciacum, in Miscellanea Augustiniana, Nijmegen, 1930, p. 83-95. D. Weisser, Augustinus at Cassiciacum, in Reality, 9, 1961, p. 10-19. d. Quaestiones litterariae: M.I. Bogan, The Vocabulary and Style of the Soliloquies and Dialogues of St. Augustine, Washington, 1936 (Patristic Studies, 42). B.L. Meulenbroek, Metriek en Rhythmiek in Augustinus' Cassiciacum-Dialogen, Nijmegen, 1942. F.L. Rozsaly, Hellenic Elements in the Dialogues of Saint Augustine, in The Classical Bulletin, 32, 1955*1956, p. 29-31. E.T. Silk, Boethius' Consolatio Philosophiae as a Sequel to Augustin's Dialogues and Soliloquia, in Harvard Theolo- gical Review, 32, 1939, p. 19-39. W. Thimme, Literarisch-asthetische Bemerkungen zu den Dialogen Augustins, in Zeitschrift fiir Kirchengeschichte, 29, 1908, p. 1-21.
328 BIBLIOGRAPHIA - CODICES Contra Academicos a. Codices : Angers, Bibl. municipale, 292 (283), s. 12, f. 1-65 (Saint- Aubin) Avignon, Bibl. municipale, 228 (202), s. 13, f. 49 (exc.) (Fibres Precheurs, Avignon) Avranches, Bibl. municipale, 92, s. 12, f. 1-33 (Mont-Saint- Michel) Bamberg, Staatliche Bibl., B.III.10, s. 12, f. 2-30 (Dom- bibliothek) Boston, Museum of Fine Arts, 09.331, s. 14 (Royaumont) Brugge, Stadsbibl., 105, s. 12, f. 1т-з8т Brussel, Koninklijke Bibl., 49-62 (1117), s. 14, f. iv-8v (des. mutilus) Brussel, Koninklijke Bibl., 846-57 (1151), s. 15, f. io3-i24v (Rooklooster) Brussel, Koninklijke Bibl., 1067-74 (1128), s. 15, f. 26v-45 (Sint Maarten, Leuven) Brussel, Koninklijke Bibl., 15093-109 (1140), s. 15, f. 83-113 (Elseghem) Cambridge, Gonville and Caius College, 69, s. 15, f. 174-226 Cambridge, Gonville and Caius College, 100, s. 13 (exc.) Cesena, Bibl. Malatestiana, D.IX, III, anno 1453, f. i3Ov- i5ov Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Chigi A.V.137, s. 15, f. 84-151 Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Urbin. lat. 70, s. 15, f. 3V-32V Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 300, s. 15, f. i3ivss. Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 445, s. 15, f. iv-i4 Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 446, anno 1438, f. iv-i6v Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 4223, s. 15, f. 162-183 Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 12996, s. 13, f. 154-171 Citta del Vaticano, Archivio di San Pietro, D 175, s. 15, f. 2-22 Douai, Bibl. municipale, 261, s. 12 (Anchin)
BIBLIOGRAPHIA - CODICES 329 Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Pint. XII, cod. 5, s. 15, f- 2-35 Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Plut. XII, cod. 25, s. 14, f. 78-93v Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Plut. XVII, Dext., cod. 6, s. 12, f. i-4iv Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Fesul. 21, s. 15, f. i-2iv Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, S. Marco 665, s. 14, f. 2VSS. K0BENHAVN, Kongelige Bibl., Thott. 99, s. 15, f. 45v-8i Laon, Bibl. municipale, 128, s. 13 (Notre Dame, Laon) Leipzig, Universitatsbibl., 271, s. 13, f. 1-30 (Altzelle) Liege, Bibl. de 1’Universite, 118, s. 15, f. 5-53 (Croissiers, Liege) London, British Museum, Harley 228, f. 1-41 London, British Museum, Harley 3039, s. 10, f. 49-84 (Lorsch) London, British Museum, Royal 5 С. VI, s. 14, f. 60-73 v Mantova, Bibl. Communale, E.V.15, s. 15, f. i76-i87v Milano, Bibl. Ambrosiana, C.68 sup., s. 14, f. i57-i63v Modena, Bibl. Estense, a.W.9. 17, s. 15, f. 25v-69v Monte Cassino, Bibl. dell’Abbazia, 166, s. 12, p. 2-54 Monte Cassino, Bibl. dell’Abbazia, 171, s. 11, p. 1-84 Munchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 6991, anno 1476, f. 276 ss. (Fiirstenfeld) Munchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 14330, s. 11, f. 3-37v (Sankt Emmeram) Munchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 17051, s. 12, f. 210-224 (Schaftlam) Munchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 18020, s. n/12, f. 210-223 (Tegernsee) Oxford, Bodleian Library, D’Orville 209 (Auct. X.1.6, 20) (17087), s. 15, f. 1-45v Oxford, Merton College, 14, s. 14, f. 78v-88 Oxford, Merton College, 36, s. 13“*, f. 254^269 v Paris, Bibl. de 1’Arsenal, 350 (397 T.L.), s. 15, f. 271-288 (Saint-Victor) Paris, Bibl. Mazarine, 623, s. 12, f. i5v-24 Paris, Bibl. Mazarine, 640, s. 15, f. 134-151 Paris, Bibl. Nationale, lat. 1907, s. 12 (Saint-Amand-en- Pevele), f. 46v-79 Paris, Bibl. Nationale, lat. 1910, s. 13, f. 203^245 Paris, Bibl. Nationale, lat. 13369, s. 9 (Corbie) Paris, Bibl. Nationale, lat. 1936, s. 14, f. 221-243 22 XXIX
330 BIBLIOGRAPHIA - CODICES Rouen, Bibl. municipale, 478, s. 12, f. ig-4ov (Fecamp) Reims, Bibl. municipale, 382, s. 9 Saint-Omer, Bibl. municipale, 81, s. 14 (Clairmarais) Sandaniele del Friuli, Bibl. Communale, 161, s. 15, f. 32- 85v Troyes, Bibl. municipale, 40, vol. 1, s. 12 (Clairvaux) Troyes, Bibl. municipale, 1085, s. и (Moutier-la-Celle) Trier, Stadtbibl., 154, s. 15, f. 8iv~98v (S. Alban ?) Utrecht, Universiteitsbibl., 62, s. 15 Valencia, Bibl. Universitaria, 33, s. 14, f. 149^165 Valencia, Bibl. Universitaria, 38, s. 15, f. 2-5iv Venezia, Bibl. Nazionale Marciana, 1799, s. 15, f. iv-i8 Venezia, Bibl. Nazionale Marciana, 2441, s. 15, f. 31-45 Vitry-le-Francois, Bibl. municipale, 45, s. 12, f. io8v-iog (tragm.) (Cheminon) b. Translationes anglicae : D.J. Kavanagh, New York, 1948 (Writings of Saint Augusti- ne, 1) J. O’Meara, Westminster (Maryland), 1950 (Ancient Christian Writers, 12) M.P. Garvey, Milwaukee, 1957 (Mediaeval Philosophical Texts in Translation, 2) gallica : R. Jolivet, Paris, 1939 ((Euvres de saint Augustin, 4 : Dialo- gues Philosophiques, 1) hispanica : V. CapAnaga, Madrid, 1946 (Obras de San Agustin, 3) polonica : A. SWIDEREK - K. AUGUSTYNIAK - J. MODRZEJEWSKI, Warszawa, 1953. lusitanica : Vieira de Almeida, Coimbra, 1957 c. Quaestiones selectae : G. Andresen, Gedanken zum philosophischen Bildungshorizont Augustins vor und in Cassiciacum, in Strenas Augustinia- nas P. Victorino Capanaga oblatas, vol. 2, Madrid, 1968,
BIBLIOGRAPHIA - CODICES 331 P- 77-98. O.N. Derisi, Verdad у certeza en San Agustin, in La Ciudad de Dios, 166, 1954, p. 323-341. B.J. Diggs, St. Augustine Against the Academicians, in Tradi- Ho, 7, 1949/51, P- 73-93- B. Dominguez, El academismo de San Agustin, in Bolivar, 6, 1954, P- 853-865. P. Drewniok, De Augustini contra Academicos libris III, Diss., Breslau, 1913. E. Erkens, De afhankeUjkheid van Augustinus’ contra Acade- micos van Cicero’s Academica, Diss., Brussel, 1942. O. Gigon, Die Szenerie des ciceronischen Hortensius, in Philo- logus, 106, 1962, p. 222-245. P. Keseling, Augustin und Ovid, in Philologisch Wochen- schrift, 60, 1940, c. 191. F. Korner, Homo Viator. Ein neuer Beitrag zur Entwicklungs- geschichte Augustins (Contra Academicos II, 2, 5J, in Salzburger Jahrbuch fiir Philosophic, 5/6, 1961-62, p. 89- 134- S.Th. Makaay, Augustinus’ opvatting over de zekerheid en de waarde van de menschelijke kennis, in Miscellanea Au- gustiniana, Nijmegen, 1930, p. XI-XXIX. J.A. Mourant, Augustine and the Academics, in Recherches Augustiniennes, 4, Paris, 1966, p. 67-96. A.P. Muys, Het betoog in Augustinus’ Contra Academicos III, vii, 15-xx, 43, in Wetenschappelijke bijdragen ... Dr D.H. Th. Vollenhoven aangeboden, Franeker, 1951, p. 120-127. J. Oroz, Contra Academicos de San Agustin. Estudio literario, in Helmantica, 6, 1955, p. 131-149. G. Pfligersdorffer, Notas sobre algunos textos de San Agustin en sus obras ’Contra Academicos’ у ’De beata uita’, in La Ciudad de Dios, 176, 1963, p. 464-488. I. Quiles, Interioridad agustiniana e in-sistencia, in Arque, 3, 1954- A. Sizoo, Albicerius, waarzegger en gedachtenlezer, in Herme- neus, -lq, 1937-38, p. 131-133- C. Thiaucourt, Les Academiqttes de Ciceron et le Contra Academicos de S. Augustin, in Melanges Boissier, Paris, 1903, p. 425-430. C. Valderrama Andrade, Felicidad у concocimiento, in Bolivar, 3, 1951, p. 433-443. C. Valderrama Andrade, Sabiduria у bienaventuranza, in Bolivar, 4, 1952, p. 627-641. P. Valentin, Un protreptique conserve de I’antiquite: le ‘Contra Academicos’ de saint Augustin, in Revue des Sciences reli- gieuses, 43, 1969, p. 1-24; p. 97-117. B.R. Voss, Tusculanum oder Neapolitanum ?, in Hermes, 94, 1966, p. 505-506.
332 BIBLIOGRAPHIA - CODICES De beata uita a. Codices : Aberdeen, University Library, 7, s. 15, t. 69^74 (St. Paul’s) Amiens, Bibl. municipale, 215, s. 15, f. 267^278 (Corbie) Assisi, Bibl. Communale, 87, s. 13“-, f. 82-85 Assisi, Bibl. Communale, 318, s. 14, f. 282-288 Avranches, Bibl. municipale, 92, s. 12, f. 33-4Ov Berkeley, University of California, 62 (Ms. Mar. 39), s. 15 Berlin, Staatsbibl., Phill. 1656 (Rose 28), s. 131, f. 94v~99 Bologna, Collegio di Spagna, 16, s. 14, f. 1-5 Boston, Museum of Fine Arts, 09.331, s. 14 (Royaumont) Boulogne-sur-Mer, Bibl. municipale, 49, s. 13 (S. Vaast) Brugge, Stadsbibliotheek, 105, s. 12, f. 7o-8iv Brussel, Koninklijke Bibl., 49-62 (1117), s. 14, f. 9-13 Brussel, Koninklijke Bibl., 846-57 (1151), s. 15, f. i44-i5iv (Rooklooster) Brussel, Koninklijke Bibl. 1067-74 (1128), s. 15, f. 45-5iv (S. Maarten, Leuven) Brussel, Koninklijke Bibl., 15093-109(1140), s. 15, f. 63-72 (Elseghem) Cambridge, Corpus Christi College, 34, s. 13/14 (Norwich), p. 306-315 Cambridge, Corpus Christi College, 154, s. 15 Cambridge, Gonville and Caius College, 240, s. 14, p. 388-392 Cambridge, St. John’s College, 47, s. 13, f. i37-i4iv Cesena, Bibl. Malatestiana, D. IX, IV, s. 15, f. i75-i8iv ChAlons-sur-Marne, Bibl. municipale, 6, s. 13, f. 1573s. (La Ferte-sur-Grosne) Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Ottob. lat. 315, s. 14, f. 29v-36v CittA del Vaticano, Bibl. Apostolica, Pal. lat. 194, s. 14, f. i6i-i66v CittA del Vaticano, Bibl. Apostolica, Pal. lat. 312, s. 12, f. IO9-I22V CittA del Vaticano, Bibl. Apostolica, Ross. 191, s. 13, f. i4v- 21 CittA del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat.lat. 445, s. 15, f. 14-18 CittA del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 446, s. 15, f. l6v-2Iv CittA del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 4223, s. 15, f. i83v-i89v CittA del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 10664, anno 1215, f. 223-227
BIBLIOGRAPHIA - CODICES 333 Dijon, Bibl. municipale, 152, s. 12, f. 39v-48 (Citeaux) Douai, Bibl. municipale, 261, s. 12 (Anchin) Ferrara, Bibl. Civica, 109, s. 15, f. 6ovss. Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Pint. XII, cod. 7, s. 15, f. 254-260 Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Plut. XII, cod. 10, s. 15, f. 259-271 Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Plut. XII, cod. 13, s. 15, f. 120-130 Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Plut. XII, cod. 25, s. 14, f. 93v-98v Firenze, Bibl. Nazionale Centrale, II. II. 461, s. 15, f. 83v~92v K0BNHAVN, Kongelige Bibl., Thott. 99, s. 15, f. 8iv-9ov Koln, Dombibliothek, LXXVII, s. 12 (Darmstadt 2078) Leipzig, Universitatsbibl., 252, s. 14, f. 49-57v Leipzig, Universitatsbibl., 271, s. 13, f. 3O-39V (Altzelle) Liege, Bibl. de I’Universite, 118, s. 15, i. 59-70* (Croisiers, Liege) Lincoln, Cathedral Chapter Library, B.5.6, s. 14 London, British Museum, Royal 5.C.VII, s. 13, f. i-5v London, British Museum, Royal xo.A.IX, s. 14, f. 179-193 London, British Museum, Addit. 10940, s. 11 London, British Museum, Addit. 17293, s. 13, f. 44-47 London, Lambeth Palace, 151, s. 13, t. 33v-37v Madrid, Bibl. National, 203, s. 14, f. 42v-49v Mantova, Bibl. Communale, B.III.8, s. 14/15, f. 48v-6ov Milano, Bibl. Ambrosiana, M. 67 sup., s. 92, f. 167-179* Monte Cassino, Bibl. dell’Abbazia, 166, s. 12, p. 55-72 Monte Cassino, Bibl. dell’Abbazia, 171, s. n, p. 89-116 MUnchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 14330, s. n (Emme- ram) Munchen, Bayerisch Staatsbibl., Clm 16064, s. 13/14, f. 1-7 (S. Nikolaus, Passau) MUnster, Universitatsbibl., 137, s. 15, f. 1-28 Napoli, Bibl. Nazionale, IV.D.4, s. 14, f. 94-i02v Oxford, Bodleian Library, Bodl. 698 (2521), s. 12, f. 40^-50 Oxford, Bodleian Library, D’Orville 209 (Auct. X.1.6.20) (17087), s. 15, f. 45v-6i Oxford, Merton College, 1, s. 14, f. 261^265 Oxford, Merton College, 36, s. 13е*-, f. 269^275 Paris, Bibl. de 1’Arsenal, 307 (447 T.L.), s. 14, f. io4-io6v
334 BIBLIOGRAPHIA - CODICES Paris, Bibl. de Г Arsenal, 354 (402 T.L.), s. 12, f. 152^164 (Fontenay) Paris, Bibl. Mazaiine, 1639, s- T4> f- 270-274 v (exc.) Paris, Bibl. Mazarine, 623, s. 12, f. 27^34 (Saint-Martin-des- Champs) Paris, Bibl. Mazarine, 637, s. 14, f. 181-185 (Grands-Augustins) Paris, Bibl. Nationale, lat. 1907, s. 12, f. 79v-9i (Saint- Amand-en-Pevele) Paris, Bibl. Nationale, lat. 1910, s. 13, f. 2214-227 Paris, Bibl. Nationale, lat. 2695, s. 13, f. 1-20 Paris, Bibl. Nationale, lat. 2734, s- T4> f- 39"46v Paris, Bibl. Nationale, lat. 2983, s. 11/12, f. 117-146 (Saint- Martial, Limoges) Paris, Bibl. Sainte Genevieve, 214, s. 13, f. 26-29 (exc.) Pistoia, Archivio Capitolare, 54, s. 15, f. 7iv-83v Roma, Bibl. Angelica, 159, s. 13“-, f. 2074-2x2 Roma, Bibl. Angelica, 243, 2, s. 15, f. 55-69 Rouen, Bibl. municipale, 478, s. 12, f. 4OV-49V (Fecamp) Salisbury, Cathedral Library, 66, s. 13“-, f. io4v-io7v Salzburg, Stift St. Peter, a.V.47 Sandaniele, Bibl. Communale, 33, s. 15, f. 45v-64v Todi, Bibl. Communale, 20, s. 13, f. I5i-i54v Toulouse, Bibl. municipale, 165, s. 12, f. 784-87 Trier, Stadtbibl., 161, s. 15, f. I27~i34v (Eberhardsklausen) Trier, Stadtbibl., 166, s. 15, f. i8v-29v (Vallendar) Troyes, Bibl. municipale, 40, vol. 1, s. 12 (Clairvaux) Troyes, Bibl. municipale, 610, s. 12 (Clairvaux) Utrecht, Universiteitsbibl. 62, s. 15 Utrecht, Universiteitsbibl., 67, s. 15 Venezia, Bibl. Nazionale Marciana, 1981, s. 15, f. X74-X794 (des. mutil.) Venezia, Bibl. Nazionale Marciana, 2199, s- r5> d. i-iov Vitry-le-Fran9Ois, Bibl. municipale, 11, s. 12, f. 165-183 (Cheminon) Vitry-le-Franqois, Bibl. municipale, 45, s. 12, f. 109-111 (Cheminon) Villanova, College, 4, s. 15 Wien, Nationalbibl., 1009, s. 12, f. 164-1734 b. Translationes anglicae : R.A. Brown, Washington, 1944 (Patristic Studies, 72).
BIBLIOGRAPHIA - CODICES 335 L. Schopp, New York, 1948 (Writings of Saint Augustine, 1). gallica : R. Jolivet, Paris, 1939 (CEuvres de Saint Augustin, 4 : Dialo- gues Philosof>hiques, 1). germanica : J. Hessen, Leipzig, 1923 (Philosophische Bibliothek, 188). hispanicae : A. Herrera Bienes, Madrid, 1955. V. CapAnaga, Madrid, 1946 (Obras de San Agustin, l). italicae : A.M. d’Angelo, Roma, 1959 (Collana Patristica, 2). S. Candela, Napoli, 1954. B. Neri, Firenze, 1930 (Biblioteca Agostiniana, 10). neerlandica : J.A. Van Lieshout, Amsterdam, 1941. polonica : A. SwiDEREK - K. AUGUSTYNIAK - J. MODRZEJEWSKI, Warszawa, 1953. c. Quaestiones selectae : L. Alfonsi, Sant’Agostino, ‘De beata vita', c. 4, in Rivista di filologia e di istruzione classica, 1958, p. 249-254. N. Balca, La conception du bienheureux Augustin sur la vie heureuse, in Mitrofiolia Olteniei, 14, 1962, p. 185-190. P. Courcelle, Les premieres ‘Confessions' de saint Augustin, in Revue des Etudes latines, 21/22, 1943, p. 155-174. P.J. Couvee, Vita beata en Vita aeterna. Een onderzoek naar de ontwikkeling van het begrip vita beata naast en tegenover vita aeterna bij Lactantius, Ambrosius en Augustinus, onder invloed der Romeinsche Stoa, Baarn, 1947. R. Dienel, Ciceros Hortensius und S. Augustinus De beata vita, Progr. Madchengymnasium, Wien, 1914. E. Dutoit, A и gustin et le dialogue du De beata vita, in Museum Helveticum, 6, 1949, p. 33-48. V. Laurenza, La felicita secondo s. Agostino. Il libro ‘De beata vita', Valetta, 1932. A.F.N. Lekkerkerker, Augustinus over het gelukkige leven, in Nederlands Archief voor Kerkgeschiedenis, 34, 1943-45, p. 107-137 ; p. 217-257. M.S. Muldowney, Word-Order in the Works of St. Augustine, Washington, 1937 (Patristic Studies, 52).
336 BIBLIOGRAPHIA - CODICES G. Pfligersdorffer, Notas sobre algunos textos de San Agustin en sus obras ‘Contra Academicos’ у ‘De beata vita’, in La Ciudad de Dios, 176, 1963, p. 464-488. E.B.J. Postma, Augustinus ‘De beata vita’. Ingeleid en toege- licht, Amsterdam, 1946. I. Quiles, Interioridad agustiniana e in-sistencia, in Arque, 3, 1954- G. Racket, Saint-Augustin et les ‘Libri Platonicorum’, in Bulletin de I’Association Guillaume Bude, 4, 1963, p. 337- 347- A. Van Duinkerken, Sint Augustinus over het Gelukkige Leven, in Mensen en Meningen, ’s Gravenhage, 1951, p. ii3-T3i. H. Wagenvoort, Seneca en Augustinus over ‘Levensgeluk’, in Weekblad voor Gymnasiaal en Middelbaar onderwijs, yj, 1940, p. 27-37. De ordine a. Codices : Aberdeen, University Library, 8, s. 13, f. 5-nv (St. Paul’s, London) Angers, Bibl. municipale, 166, s. 9, f. 1-41 (Saint-Aubin) Avignon, Bibl. municipale, 228, s. 13, f. 50 (exc.) (Freres Precheurs, Avignon) Avranches, Bibl. municipale, 92, s. 12, f. 4ov-63v Berkeley, University of California Library, 62 (Ms. Mar 39), s. 15 Bern, Biirgerbibliothek, A. 212, s. 10 Boston, Museum of Fine Arts, 09.331, s. 14 (Royaumont) Boulogne-sur-Mer, Bibl. municipale, 49, s. 13 (S. Vaast) Bramshill House, Library of Rev. Sir W. Cope, 2, s. 12 (cfr Schenkl, n. 4746) Brugge, Stadsbibl., 105, s. 12, f. 38v-69v Brussel, Koninklijke Bibl., 49-62 (1117), s. 14, f. i3v-26 Brussel, Koninklijke Bibl., 846-57 (1151), s. 15, f. I24v-i43v (Rooklooster) Brussel, Koninklijke Bibl., 1067-74 (1128), s. 15, f. 5iv-67v (Sint Maarten, Leuven) Cambrai, Bibl. municipale, 161, s. 13, f. 317-342 (Cathedrale) Cambridge, Gonville and Caius College, 100, s. 13, f. 57 ss. (exc.) Cambridge, Gonville and Caius College, 69, s. 15, f. 226-264 Cesena, Bibl. Malatestiana, D.IX, III, anno 1453, f. 223-239v Cheltenham, Phillipps Library, 16278 (Libri 229), s.9, f.iO4v-
BIBLIOGRAPHIA - CODICES 337 io8v (exc.) Chicago, Ill., University Library, no (BR.65.A.9.A.58 = 805328), s. 13 (Saint-Jacques, Liege) Citta del Vaticano, Archivio di San Pietro, D.175, s. 15, f. 22v-4O Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Pal. lat. 194, s. 14, f. 167-182 Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Urb. lat. 70, s. 15, f. 32v-55 Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 445, s. 15, f. 18-29 Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 446, s. 15, f. 2IV-32V Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 4223, s. 15, f. 189^206 Douai, Bibl. municipale, 261, s. 12 (Anchin) Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Plut. XII, cod. 5, s. 15, f. 35v-45 Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Plut. XII, cod. 25, s. 14, f. 98v-ii2 Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Plut. XVII, Dext. VI, s. 12, f. 41^56 Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Fesul. XXI, s. 15, f. 158^175 Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, S. Marco 665, s. 14 Kobnhavn, Kongelige Bibl., Gl. kgl. S. 31, s. 15, f. io5v-I3ov Khbnhavn, Kongelige Bibl., Thott. 99, s. 15, f. 9iv-inv Laon, Bibl. municipale, 128, s. 13 (Notre Dame, Laon) Leipzig, Universitatsbibl., 252, s. 14, f. 124^146 v Leipzig, Universitatsbibl., 231, s. 13, f. 4O-59v (Altzelle) London, British Museum, Harley 228, f. 41-73 London, British Museum, Harley 3039, s. 10 London, British Museum, Addit. 172 93, s. 13, f. i5v-i7v London, Lambeth Palace, 151, s. 13, f. 4iv-5i Mantova, Bibl. Communale, E.V. 15, s. 15, f. 187^196 Metz, Bibl. municipale, 125, s. 11 (Saint Arnoul) Milano, Bibl. Ambrosiana, C. 68 sup., s. 14, f. i63v-i68v Monte Cassino, Bibl. dell’Abbazia, 166, s. 12, p. 86-127 (des. mutil.) Monte Cassino, Bibl. dell.’Abbazia, 171, s. 11, p. 177-247 (des. mutil.) MOnchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 6991, anno 1476, f. 276 ss. (Fiirstenfeld)
338 BIBLIOGRAPHIA - CODICES Munchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 14330, s. 11 (Emme- ram) Munchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 18175, s. 15, f. 110-134 (Tegernsee) MUnchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 22220, s. 12, f. 1-28 (Windberg) MtfNCHEN, Bayerische Staatsbibl., Clm 26638, anno 1472, f. 159-180 Napoli, Bibl. Nazionale, IV.D.4, s. 14, f. xo3v-U4 Oxford, Merton College, 36, s. 13“-, f. 24iv-254v Oxford, Merton College, 18, s. 14, f. 118-124 Oxford, Bodleian Library, Bodl. 132 (1893), s. 13, f. 203- 228 Oxford, Bodleian Library, Auct. F.5.9 (2178), s. 15, f. 121- 124 Paris, Bibl. de Г Arsenal, 307 (447 T.L.), s. 14, f. io6v-ii2v Paris, Bibl. de 1’Arsenal, 350 (397 T.L.), s. 15, f. 343-367 (Saint-Victor) Paris, Bibl. Mazarine, 623, s. 12, f. 24-27v (Saint-Martin-des- Champs) Paris, Bibl. Mazarine, 632, s. 13, f. 75v-83v Paris, Bibl. Mazarine, 640, s. 15, f. 151-166 Paris, Bibl. Nationale, lat. 1907, s. 12, f. 91-118 (Saint- Amand-en-Pevele) Paris, Bibl. Nationale, lat. 2037, s. 12, f. 94v-i2O Paris, Bibl. Nationale, lat. 2046, s. 15, f. 8-27 Paris, Bibl. Nationale, lat. 2983, s. 11/12, f. 49-ii5v (Saint- Martial, Limoges) Paris, Bibl. Nationale, lat. 13369, s. 9 Paris, Bibl. Nationale, nouv. acq. lat. 371, s. 11, f. 94-ii9v (Floreffe) Reims, Bibl. municipale, 382, s. 9 Rouen, Bibl. municipale, 478, s. 12, f. 1-19 (Fecamp) Saint-Omer, Bibl. municipale, 81, s. 14 (Clairmarais) Sankt Gallen, Stiftsbibl., 199, s. 10, i. 363 ss. (exc.) Toulouse, Bibl. municipale, 165, s. 12, f. 54v-78v Trier, Seminarbibl., 46, s. 15, f. 48-6^ (St. Matthias) Trier, Stadtbibl., 129, s. 15, f. 228v-25Ov (S. Maria, die Alte) Troyes, Bibl. municipale, 40, vol. 1, s. 12 (Clairvaux) Troyes, Bibl. municipale, 1085, s. 11 (Montier-la-Celle) Utrecht, Universiteitsbibl., 62, s. 15
BIBLIOGRAPHIA - CODICES 339 Valencia, Bibl. universitaria, 33, s. 14, t. 165-177 Valencia, Bibl. universitaria, 38, s. 15, f. 52v~92v Venezia, Bibl. Nazionale Marciana, 1799, s. 15, f. i8v-33 Venezia, Bibl. Nazionale Marciana, 2199, s. 15, f. 23-38"^ Vitry-le-Francois, Bibl. municipale, 45, s. 12, f. iii (Chemi- non) Vorau, Chorherrenstift, 33, s. 14, f. 88v-92v (exc.) Wien, NationalbibL, 1009, s. 12, f. 122-148 b. Translationes anglica : R.P. Russel, New York, 1942. gallica : R. Jolivet, Paris, 1939 ((Euvres de saint Augustin, 4 ; Dialo- gues Philosophiques, 1). germanicae : P. Keseling, Munster, 1940. C.J. Perl, Paderborn, 19522 [Deutsche Augustinusausgabe). hispanica : V. CapAnaga, Madrid, 1946 (Obras de San Agustin, 1). italicae : A.M. Moschetti, Firenze, 1941 (Biblioteca Agostiniana, 16). niponica : W. Takahashi, Tokyo, 1954. polonica : A. SWIDEREK - K. AUGUSTYNIAK - J. MODRZEJEWSKI, Warszwa, 1953. c. Quaestiones selectae : S. Battaglia, Piramo e Tisbe in una pagina di Sant’Agostino, in Filologia e Letteratura, 9, 1963, p. 113-122. A. Dyroff, Deber Form und Begriffsgehalt der augustinische Schrift ‘De ordine , in Attrelius Augustinus. Festschrift der Gorresgesellschaft zum 1500. Jubtlaum der Todestages Augustins, Koln, 1930, p. 15-62. H. Fuchs, Latina IV, in Hermes, 70, 1933, p. 349. H.H. Gunermann, Ciceronische Sprache in Augustinus' De ordine unter Beriicksichtigung von Contra Academicos und De beata vita, Diss., Salzburg, 1968.
340 BIBLIOGRAPHIA - CODICES P. Keseling, Augustinus und Ovid, in PhilologischeWochen- schrift, 60, 1940, p. 191. P. Keseling, Vergil bei Augustin, in Philologische Wochen- schrift, 62, 1942, c. 383-384. J. Lassus, La technique de la mosaique scion saint Augustin, in Lybica, 7, 1959, p. 143-146. K. Mertens, Das Verhaltnis des Schbnen zum Guten in dem Augustinische Friihschriften, Diss., Speyer a. Rhein, 1940. I. Qviles, La interioridad en el Didlogo agustiniano ‘Del orderi, in Ciencia у Fe, it, 1955, p. 75-94. L. Rey Altuna, Que es lo bello ? Introducion a la estetica de San Agustin, Madrid, 1945. J. Rief, Der Ordobegriff des jungen Augustinus, Paderborn, 1962 (Abhandlungen zur Moraltheologie, 2). A. Solignac, Reminiscences piotiniennes et porphyriennes dans le debut du ‘De ordine' de saint Augustin, in Archives de philosophic, 20, 1957, p. 446-465. M. van den Hout, Augustinus ‘De ordine' 1, 3, in Vigiliae Christianae, 2, 1948, p. 56. W. van Hoorn, Augustinus' theodicee beschouwd in het licht der beide boeken ‘De ordine’, Diss., Leuven, 1942. S.U. Zuidema, De orde-idee in Augustinus' dialoog ‘De ordine', in Philosophia Reformata, 28, 1963, p. 1-18. De magistro a. Codices : Angers, Bibl. municipale, 286, s. n/12, f. I76v-i99v Armagh, Public Library, G II16, s. 12 (exc.) Assisi, Bibl. Communale, 87, s. тзвх-, f. io7v-ii2 Avranches, Bibl. municipale, 163, s. 11, f. 3 ss. (inc. mutil.) Barcelona, Archivo de la Corona de Aragon, 83, s. 10, f. 104- H7V (S. Maria de Ripoil) Barcelona, Archivo de la Corona de Aragon, 151, s. 11, f. 12- 3iv (S. Maria de Ripoil) Basel, Universitatsbibl., A.IV.5, s. 15 Bern, Biirgerbibl., A.A.90. 18, 9, s. 9, f. i-8v (fragm.) Bern, Biirgerbibl., 612, s. 11, f. 70 (exc.) Brussel, Koninklijke Bibl., 49-62 (1117), s. 14/15, f. i6iv-i69 Brussel, Koninklijke Bibl. 846-57 (1151), s. 15, f. 53-63 (Roo- klooster) Brussel, Koninklijke Bibl., 1067-74 (1128), s. 15, f. iO3v-ii3v (Sint Maarten, Leuven) Brussel, Koninklijke Bibl., 12042-49, s. 15, f. 75-94 Brussel, Koninklijke Bibl., 15093-109 (1140), s. 15, f. 3-17 (Elseghem)
BIBLIOGRAPHIA - CODICES 341 Cambridge, University Library, Dd. II, 29, s. 13 (exc.) Cambridge, Gonville and Caius College, 100, s. 13 (exc.) Cambridge, Gonville and Caius College, 108, s. 13 (exc.) Cambridge, St. Peters College, 179, s. 15 (exc.) Cambridge, St. Peters College, 184, s. 15 (exc.) Cambridge, St. Johns College, В 25 (47), s. 13, f. 69-74 Cambridge, Pembroke College, 135, s. 13, f. 260-266 Cesena, Bibl. Malatestiana, D.IX, III, anno 1453, f. 3i-4iv Chicago, The Newberry Library, Ry. 16, s. 12, f. H4v-i39 Citta del Vaticano, Archivio di San Pietro, D. 175, s. 15, f. 40-52 Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Pal. lat. 194, s. 14, f. 83~9iv CittA del Vaticano, Bibl. Apostolica, Urb. lat. 70, s. 15, f. I7iv-i86 Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 414, s. 13, f. 15-22 Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 445, s. 15, f. 82-88V Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 515, s. 91, f. 87-ii2v Douai, Bibl. municipale, 261, s. 12 (exc.) Erlangen, Universitatsbibl., 170, s. 14, 1. 95-99 Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Plut. XII, cod. 5, s. 15, f. 133-149* Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Plut. XII, cod. 25, s. 14, f. Il6-I24v Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, XVII, Dext. 7, s. iz^, f. I0I-I20v Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, S. Marco 559, s. 11, f. 6ov-68v Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, S. Marco 662, s. 11, f- 79-93 Grenoble, Bibl. municipale, 204, s. 12, f. 75-93 Heiligenkreuz, Stiftsbibl., 215, s. 12, f. 63-86 Leipzig, Universitatsbibl., 267, s. 13, f. 44-55v (Altzelle) Liege, Bibl. de I’Universite, 166, s. 16, f. 232-242 (Croisiers, Huy) Lincoln, Cathedral Library, 205, s. 14, f. 133-146 (exc.) London, British Museum, Royal 5.C.V, s. 13/14, f. 235v-242 London, British Museum, Royal 8.C.III, s. 10, f. 82-120 London, British Museum, Addit. 10940, s. 11, f. 7v-i5v; f. 25; f. 16; f. ii9-i23v
342 BIBLIOGRAPHIA - CODICES London, British Museum, Addit. 15608, s. 14, 1. 70-77 London, British Museum, Addit. 17293, s. 13, f. 1^-23 Mantova, Bibl. Communale, C.I.2, s. 12, f. 91-114 Mantova, Bibl. Communale, D.III.3, anno 1468, f. 252^264 Metz, Bibl. municipale, 347, s. 11 (exc.) Milano, Bibl. Ambrosiana, I.113 inf., s. 14, f. 147-150 Milano, Bibl. Trivulziana, 170, s. 14, f. 180 bisv-i82 Munchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 6322, s. 10/11, f. 1-26 (Freising) Munchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 6331, s. 10, f. 1-39 (Freising) MOnchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 13061, s. 12, f. 165- 180 (Regensburg) Munchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 14330, s. 11, f. 67-86 (Emmeram) Munchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 18540 b, s. 10, f. 35-81 (Tegernsee) Munchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 26638, anno 1472, f. 322-338 NeufchAteau, Bibl. municipale, 3, s. 15, f. 88-io6v Oxford, Bodleian Library, Bodl. 136, s. 13, f. 140-146 Oxford, Bodleian Library, Bodl. 150, s. 13/14, f. 174^184 Oxford, Merton College, 36, s. 13, f. 224-232 Padova, Bibl. universitaria, 1119, s. 141, f. 184-192 Paris, Bibl. de 1’Arsenal 350, s. 15, f. 325~342v Paris, Bibl. Mazarine, 1639, s. 14, f. 323^329 (Navarre) Paris, Bibl. Nationale, lat. 1930, s. 12, i. 255-267 (Saint- Etienne, Caen) Paris, Bibl. Nationale, lat. 1957, s. 13, f. io4v-ii3 Paris, Bibl. Nationale, lat. 2033, s. 12/13, 23-35 (Saint- Amand-en-Pevele) Paris, Bibl. Nationale, lat. 2114, s. 13/14, f. 82v (exc.) (Freres Precheurs, Orange) Paris, Bibl. Nationale, lat. 2697, s. 11, f. 84v-iiiv (mutil.) Paris, Bibl. Nationale, lat. 2728, s. 14, f. 74-85v Paris, Bibl. Nationale, lat. 2745, anno 1711-1718 (autographe de Jean Hardouin) Paris, Bibl. Nationale, lat. 2974, s. 9, f. iv-44 (Chapitre du Puy) Paris, Bibl. Nationale, lat. s. 12, f. 7O-79V Paris, Bibl. Nationale, nouv. acq. lat. 371, s. 11, f. x-i4v Reims, Bibl. municipale, 392, s. 9, f. 1-31 Rouen, Bibl. municipale, 477, s. 12, f. 69-83
BIBLIOGRAPHIA - CODICES 343 Saint-Omer, Bibl. municipale, 81, s. 14 Salisbury, Cathedral Library, 118, s. 12 (exc.) Sankt Florian, Stiftsbibl., XI, 65, s. 14, f. 132-143 Sankt Gallen, Stiftsbibl., 140, s. 10, f. 181-254 Schaffhausen, Stadtbibl., 30, s. 12 Trier, Stadtbibl., 161, s. 15, f. 134^147 (Eberhardsklausen) Trier, Stadtbibl., 166, s. 15, f. i-i8v (Vallendar) Trier, Stadtbibl., 2397, s. n, f. iO4v-i28v Troyes, Bibl. municipale, 40, s. 12 (Clairvaux) Troyes, Bibl. municipale, 801, s. 12/13 (exc.) Utrecht, Universiteitsbibl., 62, s. 15, f. 205-222v Utrecht, Universiteitsbibl., 67, s. 15, f. 78-g5v VendOme, Bibl. municipale, 135, s. 12, f. 45v-63v Venezia, Bibl. Nazionale Marciana, 1798, s. 15, t. 312-321 Wien, Nationalbibl., 766, s. 12, f. 31-45 Wien, Nationalbibl., 1009, s. 12, f. I48v-i64v Worcester, Cathedral Library, F.57, s. 13 (mutil.) b. Translationes anglicae : J.H.S. Burleigh, Philadelphia-London, 1953 (Library of Christian Classics, 6). G.G. Leckie, New York, 1938. J.M. Colleran, Westminster (Maryland), 19642 (Ancient Christian Writers, 9). J. Oates, New York, 1947. A.C. Pegis, New York, 1946 (The Writings of the Fathers of the Church, 3) P. Russel, Washington, 1968 (The Fathers of the Church, 59). gallica : F.J. Thonnard, Paris, 19522 (Bibliotheque Augustinienne, 6 : Dialogues philosophiques, 3). germanicae : H. Hornstein, Dusseldorf, 1957. C.J. Perl, Paderborn, 1959 (Deutsche Augustinusausgabe). hispanica : V. CapAnaga, Madrid, 1946 (Obras de San Agustin, 3).
344 BIBLIOGRAPHIA - CODICES italicae : D. Bassi, Firenze, 1930 (Testi cristiani}. G. Bonafede, Caltanisetta-Roma, 1957. A. Guzzo, Firenze, 1927. M. Casotti-A. Faggi, Brescia, 19583 (V educazione. I Classici della pedagogia commentati). G. Capasso, Napoli, 1953. M. Goretti, Firenze, 1957. B. Nardi, Firenze, 1956. A. Mura, Roma, 1965. neerlandica : G. Wijdeveld, Amsterdam, 1938. polonica: J. Modrzejewski - A. Trombala, Warszawa, 1953. lusitanica : A. Ricci, Porto Alagre, 1956. c. Quaestiones selectae : G. Alderweirelt, Etude comparative du De magistro de S. Augustin et du De magistro de S. Thomas, Diss., Louvain 1939 (cfr Revue Ndoscholastique, 42, 1939, p. 643-645). L. Allevi, I fondamenti della pedagogia nel De magistro di S. Agostino e S. Tomasso,in La Scuola Cattolica, 65,1937, p. 545-561. M. Casotti, L'ouvrage de Saint Augustin De magistro et la methode intuitive, in S. Agostino. Publicazione commemora- tiva de XV centenario della sua morte, Milano, 1931. A. Caturelli, La doctrina agustiniana sobre el maestro у su desarollo en Santo Tomas de Aquino, Cordoba, 1954. J.M. Colleran, The Treatise De magistro of St. Augustine and St. Thomas, Diss., New York, 1945. L. de Simone, Il "maestro interiore' di S. Agostino e V ‘anamne- si’ platonica, in Giornale critico della Filo Sofia Italiana, 10, 1929, p. 275-276. R. de Torres Abreu, Santo Agostinho e a doutrina do mestre interior, in Filosofia, 3, 1956, p. 108-112. D.A. Gallagher, Saint Augustine and Christian Humanism, in D.A. Gallagher, e.a., Some philosophers on education. Papers concerning the doctrines of Augustine, Milwaukee, 1956, p. 46-66. I.L. Gladstein, Semantics, too, has a past, in Quarterly Jour- nal of Speech, 32, 1946, p. 48-51. G. Gonella, La funzione del maestro e la veritd interiore nella
BIBLIOGRAPHIA - CODICES 345 dottrina di S. Agostino, in S. Agostino e le grandi correnti della filosofia contemporanea, Tolentino, 1956, p. 383-389. W.M. Green, Augustines Use of Punic, in Publications in Semetic Philology, 11, 1951, p. 179-190. A. Guzzo, Il ‘magistro’d'Agostino, in Lev ana, 4, 1925, p. 388- 393- G.N. Knauer, Sarabara (Dan. 3, 94, (27 J ) bei Aug. mag. to, 33-11, 37), in Glotta, 33, 1954, p. 100-118. B. Kruse, О ensinar e aprender em 0 ‘De magistro’ de Santo Agostinho, in Atualidade de Santo Agostinho, Sorocaba - Sao Paulo, 1955, p. 101-144. K. Kuypers, Der Zeichen- und Wortbegriff im Denken Au- gustins, Amsterdam, 1934. C. Lascaris Comneno, San Agustin, educador, in Revista de Filosofia, 14, 1955, p. 132-134. L.R. Lind, St. Augustine on Semantics and certain Problems of Teaching, in Classical Weekly, 39, 1945-46, p. 26-29. A. Locher, Augustins Erkenntnislehre in dem Dialog ‘De magistro' und das Problem ihrer Interpretation, Diss., Tubingen, i960. T. Manfredini, Unitd del vero e piuralitd delle menti in S. Agostino. Saggio suite condizioni della comunicazione, Bologna, i960. R.A. Markus, St. Augustine on Signs, in Phronesis. A Journal for Ancient Philosophy, 2, 1957, p. 60-83. F. McPolin, The ‘De magistro' of St. Augustine of Hippo, in The Irish Ecclesiastical Record, 100,1963, p. 233-239. W. Отт, Ueber die Schrift des h. Augustinus De magistro, Hechingen, 1898. A. Ricci, Notas sobra 0 De magistro de Santo Agostinho, in Veritas, 1, 1955-56, p. 320-347. J. Rieck, De magistro and Augustine’s Illumination Theory, in Reality, 12,1964, p. 95-105. J. Rimaud, Le maitre interieur, in Cahiers de la nouvelle jour- nee, 17, 1932. E. Rosenstock-Huessy, Der Atem des Geistes. Themen abend- landischer Tradition und ihre Auswertung fur eine neue Zeit, Frankfurt, 1951, p. 93-165. E. Tassi, L'azione intellettuale del maestro nel pensiero di S. Agostino e di S. Tomasso, in Palestra del Claro, 46,1967, p. 1151-1522. G. Valentini, Richerche interno al ‘De magistro' di S. Agostino, in Sophia, 4, 1936, p. 83-89. R. Viola, La interioridad agustiniana en ‘De magistro', in Ciencia у Fe, 10, 1954, p. 73-76. 23 XXIX
346 BIBLIOGRAPHIA - CODICES De libero arbitrio a. Codices : Amiens, Bibl. municipale, 217, s. 18, f. 174-214 Angers, Bibl. municipale, 159, s. n, f. iv-54 (Saint-Serge) Antwerpen, Museum Plantin-Moretus, 23, s. 14, f. 104-131 Assisi, Bibl. Communale, 87, s. 13е1', f. 2-14 Assisi, Bibl. Communale, 318, s. 14, f. I46-i68v Basel, Universitatsbibl., В VIII 9, s. 9, f. 34v-68v (Murbach) Berlin, Staatliche Bibl., Phill. 1696 (Rose 70), s. 13, f. 112- 140 Bologna, Coliegio di Spagna, 14, s. 14, f. i47-i69v Bordeaux, Bibl. municipale, 116, s. 00, f. 9v-23 Boston, Museum of Fine Arts, 09.331, s. 14 (Royaumont) Boulogne-sur-Mer, Bibl. municipale, 47, s. 12 (Saint-Vaast) Boulogne-sur-Mer, Bibl. municipale, 50, s. 13 (Saint-Bertin) Brugge, Stadsbibl., 13, s. 14, f. 144v~ 180v (Ter Doest) Brugge, Stadsbibl., 116, s. 12, f. 78v-i57v (Ter Duinen) Brussel, Koninklijke Bibl., 49-62 (1117), s. 14, f. 76v-ioov Brussel, Koninklijke Bibl., 119-24 (1122), s. 15, f. 105-131 (Korsendonk) Brussel, Koninklijke Bibl., 312-20 (1124), s. 14, f. i-34v (Rooklooster) Brussel, Koninklijke Bibl., 625-36 (1125), s. 15, f. i2v-45 (Sint Maartens, Leuven) Brussel, Koninklijke Bibl., 15093-109 (1140), s. 15, f. i7-62v (Elseghem) Brussel, Koninklijke Bibl., 20760-83 (1120), s. 14, f. 29^37 Brussel, Koninklijke Bibl., 947 (999), s. 12, f. i-iv; f. 202- 202v (fragm.) (Cambron) Cambridge, Gonville and Caius College, 100, s. 13 Cambridge, Gonville and Caius College, 108, s. 13, p. 225-277 Cambridge, Pembroke College, 135, s. 13, f. 232^250 Cambridge, St. John’s College, 10, s. 14, f. i85-2i5v (St. Au- gustine, Canterbury) Cambridge, St. John’s College, 47, s. 13, f. 116-137 Cambridge, Trinity College, 101, s. 12, f. 31-57 (Wardon Abbey) Cambridge, Trinity College, 164, s. 15, f. 188-215 (Christ Church, Canterbury) Cambridge, Trinity College, 1460, s. 14, f. 97^124 (Glaston- bury) Cesena, Bibl. Malatestiana, D.X, II, s. 15, f. 2O-52v Chartres, Bibl. municipale, 66, s. 10, f. 109-113 (des. mutil.) (chapitre)
BIBLIOGRAPHIA - CODICES 347 Cheltenham, Phillipps, 241, t. 11, s. 12 Cheltenham, Phillipps, 8898, s. 15 Chichester, s. 13 (cfr Schenkl, n° 3794) Citta del Vaticano, Archivio di San Pietro, D. 172, s. 13 CittA del Vaticano, Bibl. Apostolica, Pal. lat. 193, s. 15, f. 8iv-ii6 Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Reg. lat. 107, s. nex-, f. 97v-i49 Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Urb. lat. 70, s. 15, f. 97v-i44 Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 414, 2, s. 13, f. 44-64 Citta del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 415, anno 1468, f. 2IIV-273V CittA del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 445, s. 15, f. 97-ii8v CittA del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat.lat. 493, s. 15, f. 54V-89 CittA del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 656, s. 14, f. 87^103 CittA del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 7334, s. 14, f. 8-23v CittA del Vaticano, Bibl. Apostolica, Vat. lat. 10664, anno 1215, f. 297-319 Colorado, Collection of Charles A. Baldwin, 4, s. 14 Cremona, Bibl. Govemativa, ms. gov. 159, s. 14, f. I42v-ijov Dijon, Bibl. municipale, 152, s. 12, f. 2--39 (Citeaux) Douai, Bibl. municipale, 265, s. 12 (Marchiennes) Douai, Bibl. municipale, 266, s. 12 (Anchin) Durham, Cathedral Library, B.2.12, s. 14й1. Durham, Cathedral Library, B.2.25, s. 13 Durham, Cathedral Library, B.2.29, s. 14“-. Durham, Library of Bishop Cosins, V.1.8; s. 13 (Schenkl, n° 4847) El Escorial, Real Bibl., Q.III.8, s. 14, f. 359-383 Eton, Eton College, 120, s. 14 Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Plut. XIII, Dext. V, s. 13, f. II5-I37 Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Plut. XVII, Dext. Ill, s. 13, f. I43v-i59v Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Plut. XVII, Dext. V, s. 13, f. 4iv-57v Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Plut. XVIII, Dext. I, s. 13, f. 195-219 25* XXIX
348 BIBLIOGRAPHIA - CODICES Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Conv. soppr. 125, anno т395> f- 1-38 Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, Fesul. XXI, s. 15, f. 41-74 Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, S. Marco 633, s. 14, f. i68*-i89* Firenze, Bibl. Medicea Laurenziana, S. Marco 643, s. 10 Glasgow, Hunterian Museum, V.1.6, s. i4to. ’s Gravenhage, Museum Meermanno-Westreenianum, 10 В 13 (112), s. 00, f. 137^-183 Leipzig, Universitatsbibl., 230, s. 14, f. 118-144 Leipzig, Universitatsbibl., 267, s. 13, f. 2-43v Liege, Bibl. de I’Universite, 116, s. 16, f. 1-91* (Croisiers, Huy) London, British Museum, Royal 5.B.I, s. 13, f. 41-77* London, British Museum, Royal 5.C.V, s. 13/14, f. 210-231 London, British Museum, Royal 7.B.IX, s. 13, f. 46^65 London, British Museum, royal 10.A.IX, s. 14, f. 153-168* London, British Museum, Addit. 10940, s. 11 London, Lambeth Palace, 50, s. 15, f. 199-206* Madrid, Bibl. Nacional, 225, s. 13, f. 1-23 Mantova, Bibl. Communale, D.III, 1, s. 15, f. 89*-i35 Metz, Bibl. municipale, 139, s. n (Saint-Arnoul) Milano, Bibl. Ambrosiana, C. 68 sup., s. 14, f. 155-156* (fragm.) Milano, Bibl. Ambrosiana, R. 19 sup., s. 12“-, f. 27-77 Milano, Bibl. Nazionale Braidense, AF. XIV. 17, s. 15 Milano, Bibl. Trivulziana, 170, s. 14, f. i52v-i64 Modena, Bibl. Estense, a.K.4.10, s. 15, f. 94-141* Modena, Bibl. Estense, a.U.4.15, s. 15, f. 75-98 Montreal, Me. Gill University Library, 113, s. 15 (Verona) Munchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 14527, s. 9, f. 1-110 (Emmeram) Munchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 17057, s. 12, f. 106- 110* (Schaftlarn) Munchen, Bayerische Staatsbibl., Clm 18175, s. 15, f. 61-63 (Tegernsee) Munster, Universitatsbibl., 185, s. 14, f. 224-246 Napoli, Bibl. Nazionale, VLB.19, s. 13, f. 83-99* Napoli, Bibl. Nazionale, VI.C.23, s. 14, f. 211-235 Orleans, Bibl. municipale, 222, s. 12, f. 183 ss. (Fleury) Oxford, Bodleian Library, Laud. Misc. 113, s. 10 Oxford, Bodleian Library, Bodl. 136 (1900), s. 13/14, f. i-i7v
BIBLIOGRAPHIA - CODICES 349 Oxford, Bodleian Library, Bodl. 568 (2008), s. 14, f. 117-135 Oxford, Bodleian Library, Bodl. 238 (2050), s. 14, f. 121-136 Oxford, Bodleian Library, Bodl. 1900, s. 13 Oxford, Merton College, 1, s. 14, f. 32-46 Oxford, Merton College, 36, s. I3ex‘, f. 194-211 Oxford, Merton College, 37, s. 14*“, f. 145-171 Oxford, Trinity College, 4, s. n, f. 8-94 (St. Augustine, Canterbury) Padova, Bibl. Antoniana, X.179, s. 13, f. 48-66v Paris, Bibl. de FArsenal, 304, s. 14, f. 151-176 Paris, Bibl. de F Arsenal, 307, s. 14, f. 40-58* Paris, Bibl. de VArsenal, 353, s. 14, f. 104-132 (Grands Au- gustins) Paris, Bibl. de Г Arsenal, 354, s. 12, f. 1-62 (Fontenay) Paris, Bibl. Nationale, lat. 1921, s. 12, f. iv-5i (Saint-Martin, Tournai) Paris, Bibl. Nationale, lat. 1922, s. 13, f. 1-38 (inc. mutil.) Paris, Bibl. Nationale, lat. 2033, s. 12/13, f- 36-78 (Saint- Amand-en-P6vele) Paris, Bibl. Nationale, lat. 2178, s. 14, f. 234-256 Paris, Bibl. Nationale, lat. 2700, s. 9“-, f. 2-77 Paris, Bibl. Nationale, lat. 2734, s. 14, f. 64^94* Paris, Bibl. Nationale, lat. 13361, s. 11 (Saint-Germain) Paris, Bibl. Nationale, lat. 14473, s. 12 (Saint-Victor) Paris, Bibl. Nationale, lat. 14856, s. 12 (Saint-Victor) Paris, Bibl. Nationale, lat. 16725, s. 12 (Saint-Martin-des- Champs) Paris, Bibl. Nationale, nouv. acq. lat., 371, s. n, f. i4v-7O (Floreffe) Praha, Universitni knihovna, 2305, s. 13/14, f. 13-39* Reims, Bibl. municipale, 404, s. 13 Roma, Bibl. Angelica, 159, s. 13“*, f. i5ov-i74 Roma, Bibl. Angelica, 1084, s. I3ex>, f. i39v-i55 Rouen, Bibl. municipale, 473, s. 12, f. 51-91 (Saint-Ouen) Rouen, Bibl. municipale, 476, s. 12, f. 81-128* (Jumieges) Saint-Omer, Bibl. municipale, 81, s. 14 (Clairmarais) Saint-Omer, Bibl. municipale, 254, s. 9 (Saint-Bertin) Saint-Omer, Bibl. municipale, 255, s. 12 (Clairmarais) Salisbury, Cathedral Library, 66, s. I3ex’, f. 93v-iO4* Salisbury, Cathedral Library, 106, s. f. 75-110* Sankt Gallen, Stiftsbibl., 184, s. 10/11, p. 195-197 (exc.) Todi, Bibl. Communale, 20, s. 13, f. 9ov-io6* Tortosa, Bibl. de la Catedral, 86, s. 13, f. 39v-59v Trier, Seminarbibl., 48, s. 15, f. 145*-т6з (St. Matthias)
350 BIBLIOGRAPHIA - CODICES Trier, Stadtbibl. 161, s. oo, f. i69-2O5v (Eberhardsklausen) Trier, Stadtbibl., 166, s. 15, f. 30-86 (Vallendar) Troyes, Bibl. municipale, 40, vol. 1, s. 12 (Clairvaux) Troyes, Bibl. municipale, 846, s. 12 (Clairvaux) Troyes, Bibl. municipale, 860, s. 13 (Clairvaux) Utrecht, Universiteitsbibl., 56, s. 15, f. 81-159 Utrecht, Universiteitsbibl., 361, s. 15, f. 256-269v Valencia, Bibl. Universitaria, 32, s. 14, f. 74-110 Vend6me, Bibl. municipale, 192, s. 12, f. 40-121 Venezia, Bibl. Nazionale Marciana, 1799, s. 15, f. 33~6ov Venezia, Bibl. Nazionale Marciana, 2441, s. 15, f. 87-112 Verdun, Bibl. municipale, 54, s. 12 Wien, Nationalbibl., 785, s. 13, f. 23v-39v Worcester, Cathedral Library, F.57, s. 13 b. Translationes anglicae : J.H.S. Burleigh, Philadelphia-London, 1953 {Library of Christian Classics, 6) M. Pontifex, Westminster (Maryland), 1955 {Ancient Chris- tian Writers, 22). A.S. Benjamin - L.H. Hackstaff, Indianapolis, 1964. P. Russel, Washington, 1968 {The Fathers of the Church, 59). gallica : F.J. Thonnard, Paris, 19522 {Bibliotheque Augustinienne, 6 : Dialogues philosophiques, 3). germanicae : W. Thimme, Zurich-Stuttgart, 1962. C.J. Perl, Paderborn, 19613 {Deutsche Augustinusausgabe). hispanica : V. Capanaga, Madrid, 1946 {Obras de San Agustin, 3). italicae : G. Baravalle - C.R. Somasco, Roma, i960 {Collana Pa- tristica, 12). C. Buda, Roma, 1956. P. Montanari, Firenze, 1939. polonica : J. Modrzejewski - A. Trombala, Warszawa, 1953.
BIBLIOGRAPHIA - CODICES 351 c. Quaestiones selectae : N.JJ. Balthasar, La vie interieure de saint Augustin a Cassi- ciacum, in Giornale di Metaficica, 9, 1954, p. 407-430. Ch. Boyer, Concupiscence et nature innocente, in Augustinus Magister, 3, Paris, 1955, p. 303-316. Ch. Boyer, La concupiscence est-elle impossible dans un etat d'innocence?, in Augustinus Magister, 2, Paris, 1954, p. 737-744- Ch. Boyer, La preuve de Dieu augustinienne, in Archives de philosophic, y, 2, 1930, p. 105-141. P.V. Corea, The Will and its Freedom in theThought of Plato, Aristotle, Augustine and Kant, Diss., Boston, 1961, p. 189-252. G. Cotta, Droit et justice dans le 'De libero arbitrio' de saint Augustin, in Archiv fiir Recht- und Sozialphilosophie, 47, 1961, p. 159-172. J.M. de Cruz Pontes, Le probleme de I'origine de I'dme de la patristique a la solution thomiste, in Recherches de Theologie ancienne et medievale, 31, 1964, p. 184-188. H. Daudin, La liberte de la volonte, Paris, 1950. H. de Lubac, Note sur saint Augustin 'De libero arbitrio', III, 20, 56, in Augustinus Magister, 3, Paris, 1954, p. 279-286. L. de Mondadon, De la connaissance de soi-тёте a la concu- piscence de Dieu (S. Augustin, De libero arbitrio, II, 2, 3, 7-1:5, 39J, in Recherches de Science religieuse, 4, 1913, p. 148-156. Y. de Montcheuil, L'hypothese de I'etat originel d'ignorance et de difficulte d'apres le De libero arbitrio de saint Augustin, in Recherches de science religieuse, 1933, p. 197-221. O.N. Derisi, Verdad у certeza en San Agustin, in La Ciudad de Dios, 70, 1954, p. 323-341. F. Duquesnoy, Une preuve de I'existence de Dieu dans saint Augustin, Dialog, de libero arbitrio II, 3-15, in Annales de philosophic chretienne, 25, 1891, p. 286-302; p. 331-346. W.M. Green, Mediaeval Recensions of Augustine, in Specu- lum, 29, 1954, p. 531-534- W.M. Green, Textual Notes on Augustine's 'De libero arbitrio', in Revue de Philologie, de Litterature et d'Histoire ancien- nes, 28, 1954, p. 21-29. B. Kaelin, St. Augustine und die Erkenntnis der Existenz Gottes, in Divus Thomas (Freiburg), 14, 1936, p. 331-352. J. Lebourlier, Misere morale originelle et responsdbilite du pecheur, in Augustinus Magister, 3, Paris, 1954, p. 301- 3°7- P. Montanari, Il problema della libertd in Agostino, in Rivista di Filosofia Neoscolastica, 1937, p. 359-387. D.L. Mosher, The concept of Truth in St. Augustine's Theory
352 BIBLIOGRAPHIA - CODICES of Knowledge, Dissertation Abstracts, 26, 1965-66, 2268. J.A. Mourant, The Augustinian Argument for the Existence of God, in Philosophical Studies, 12, 1963, p. 92-106. E. Neveut, Formules Augustiniennes : la liberte et le libre arbitre, in Divus Thomas, 34, 1931, p. 3 ss. R.J. O’Connel, Ennead VI, 4 and 5 in the Works of Saint Augustine, in Revue des Etudes Augustiniennes, 9, 1963, p. 1-69. M. Pellegrino, Intorno al testo del ‘De libero arbitrio' di s. Agostino, in Rivista di filologia e di istruzione classica, 36, 1958, p. 186-188. P. Prime, Tenuissima forma cognitionis, in Journal of Theolo- gical Studies, 43, 1942, p. 45-59. H. Scholz, Der Gottesgedanke in der Matematik, in Blatter fiir Deutsche Philosophie, 8, 1931-32, p. 328-338. P. Sejourne, Les conversions de saint Augustin d’apres le De libero arbitrio, in Revue des sciences religieuses, 25, 1951, p. 243-264; p. 33З-363. C. Vincent, De la presomption a la confession chez saint Augustin. Essai sur les rapports de la philosophic et du christianisme dans ses premieres oeuvres, Diss., Alger, 1968. G. Vrancken, Der gottliche Konkurs zum freien Willensakt des Menschen beim hl. Augustinus, Roma, 1943. ADDENDA P- 331.’ P. Courcelle, La figure de Philosophic (Augustin, Contra Academicos II, 5-7), in Comptes rendus de VAcademic des Inscriptions et Belles Lettres, 1968, p. 141-143. P- 34o: G. Madec, A propos d’une traduction de De ordine II, v, 16, in Revue des Etudes Augustiniennes, 16, 1970, P- I79~I^6.
INDICES Index Locorvm Sacrae Scriptvrae Index Avctorvm
INDEX LOCORVM SACRAE SCRIPTVRAE opus lib. cap. Un. Pag- Genesis : 3. 5 lib. arb. 3 24 67/68 3i8 Psalmi: 4, 5-6 mag. r 52/54 158 4, i lib. arb. 2 2 37 238 lib. arb. 2 18 22/23 269 18, 13/14 lib. arb. 3 IO 3/4 292 24, 7 lib. arb. 3 18 15Л6 305 36, 4 lib. arb. 2 13 4/5 261 40, 5 lib. arb. 3 2 43/44 277 4i, 7 lib. arb. 3 24 66/67 318 52, i lib. arb. 2 2 37 238 lib. arb. 2 l8 22/23 269 79, 8 ord. I 8 13Л4 99 83, и lib. arb. 3 25 69/70 З21 101, 27 lib. arb. 2 П 13Л4 267 Ecclesiastes : 7, 26 lib. arb. 2 8 117/118 253 Sapientia : 6, 17 lib. arb. 2 16 Ч/15 265 7» 27 lib. arb. 2 17 16 267 8, i lib. arb. 2 11 29/30 258 Ecclesiasticus : 10,14 lib. arb. 3 25 49/50 320 10, 15 lib. arb. 3 25 49 320 Isaias : 7, 9 mag. 11 35/36 195 Jib. arb. I 2 12/13 213 lib. arb. 2 2 70 239 Daniel: *3,19 mag. 11 22/23 194 3, 94 mag. IO 119 192 Matthaeus : *2, 16 lib. arb. 3 23 49/50 315 *6, 6 mag. 1 43 158 *6, 9 sqq. mag. 1 63/66 159 *6, 22 mag. 12 34 197 7, 7 c. acad. 2 3 59 23 lib. arb. 2 2 77 239 10, 30 lib. arb. 2 18 64/65 270 *22, 30 lib. arb. 3 9 130 292 *23, IO mag. 14 21/23 202 25, 4i lib. arb. 3 9 138/139 292 Lucas : *7, 12/15 lib. orb. 3 23 25/27 315 *11, 2 sqq. mag. 1 63/66 T59 *n, 34 mag. 12 34 x97 *20, 36 lib. arb. 3 9 130 292
356 INDEX LOCORVM SACRAE SCRIPTVRAE opus lib. cap. lin. M- Johannes : 3» 17 ord. 1 10 18 103 8, 31/32 lib. arb. 2 Ч 51/52 262 14, 6 beata uita 4 255 84 17» 3 lib. arb. 2 2 75/76 239 *18, 36 ord. 1 II 47/48 106 Ad Romanos : 1, 21 lib. arb. 3 24 63 318 1, 22 lib. arb. 3 24 60 318 *7» 4 mag. 12 9 196 7, 18 lib. arb. 3 18 19/20 305 7> 19 lib. arb. 3 18 18/19 305 *7, 22 mag. I 48 158 mag. 12 32/33 197 *8, 11 mag. I 50/51 158 16, 18 mag. 9 42/43 186 I ad Corinthios : i, 24 c. acad. 2 1 26 18 *1, 24 beata uita 4 250 84 mag. II 48/49 196 mag. 14 6 202 lib. arb. I 2 33 213 3, 16 mag. I 50/51 158 3. 17 lib. arb. 3 14 32/3З 299 6, 3 lib. arb. 3 9 129 292 П ad Corinthios : 1, x9 mag. 5 103/104 172 11, 6 mag. 5 147 173 Ad Galatas : *4, 3 mag. 12 2 I96 *5, 8 mag. 5 143/Ч5 173 5> 17 lib. arb. 3 18 20/22 3°5 Ad Ephesios : 2, 3 lib. arb. 3 19 38/39 307 3, 16-17 mag. 1 5i 158 *3, 16-17 mag. 11 47/48 I96 Ad Philippenses : 3,19 mag. 9 42/43 l86 Ad Colossenses : *2, 8 ord. I 11 43 IO6 *2, 20 mag. 12 2 I96 I ad Timotheum lib. arb. 3 18 14/U 3°5 *6, 10 lib. arb. 3 17 22/23 3°3 ludae : *6 lib. arb. 3 15 63/65 301
INDEX SCRIPTORVM opus lib. cap. lin. P“g- Ambrosius De Cain et Abel: i, 9, 35 mag. 1 43 158 Expositio de psalmo cxviii ; 2, 29 mag. 1 43 158 Hymni: 2, 32 beata uita 4 289 85 Apuleius De Platone et eius dogmate : 2,6 mag. 3 49 163 Ps.-Apuleius De interpretatione: p. 178 mag. 5 180 44 Aristoteles De interpretatione : 16a, 3 sq. mag. 4 34 165 16a, 19 mag. 1 46/47 158 16a, 27 mag. 1 46/47 158 2, 16b, 19 mag. 5 124/125 172 4, 2 mag. 8 87 182 Analytica posteriora: 1, 2, 15 mag. 9 3 sqq. 184 De sopbisticis elenchis: 165a, 6-8 mag. 3 I 162 mag. 9 5 184 Rhetorica : 1405 b, 6-8 mag. 9 5 184 mag. IO 141/142 193 Ethica Nicomacbea : 1, 7, 1097a, 30 mag. 9 3 sqq. 184 Topica : Z, 143b, 7 mag. 8 45 184 Asper Ars grammatica; 8, 53 mag. IO 151 193 Athenaeus Dipnosopbistae : 4,48 mag. 9 43 186
358 INDEX SCRIPTORVM opus lib. Augustinus Retractationes : I, I, 2 c. acad. 1 c. acad. 3 i, i> 3 c. acad. 1 i, I, 4 c. acad. 1 i, i, 5 c. acad. 1 i, i, 6 c. acad. 1 i, Ь 7 c. acad. 2 i, i, 8 c. acad. 2 i, i, 9 c. acad. 3 I, I, IO c. acad. 3 i, i, и c. acad. 3 I, I, 12 c. acad. 3 I, x> 13 c. acad. 3 I, 2, 2 beata uita I, 2, J beata uita I, 2, 4 beata uita I, 3, 2 ord. 2 ord. 2 I, 3, 3 ord. I ord. 2 I, 3,4 ord. I ord. 2 1, 3, 5 ord. I ord. 2 i, 3, 6 ord. I 1, 3,7 ord. I 1, 3,8 ord. I 1, 3, 9 ord. 2 1, 8, 3 lib. arb. I lib. arb. I lib. arb. I lib. arb. I lib. arb. I lib. arb. I lib. arb. 2 lib. arb. 2 lib. arb. 3 lib. arb. 3 lib. arb. 3 lib. arb. 3 1, 8, 4 lib. arb. 2 lib. arb. 2 lib. arb. 2 lib. arb. 2 1, 8, 5 lib. arb. 3 lib. arb. 3 Cottfessiones : 1, 5, 6 lib. arb. 3 I, 8, 13 mag. 1, 14, 23 mag. 2, 3, 5 c. acad. 2 3, 4,7 beata uita 3, 6, IO beata uita 3, 7, 12 lib. arb. I cap. lin. № 1 ЧЛ7 3 2 7 35 1 6/8 3 1 75/77 5 2 23/30 6 4 34/35 10 3 6/7 21 9 21 30 12 8/10 5i 16 35 56 18 11 59 17 6 57 20 Si 61 1 72 66 1 129 68 4 36/37 78 10 49/50 124 19 63/64 135 1 52 90 9 38/40 122 8 50 100 5 34/35 ”5 8 67 IOI Ч 49 130 3 48/49 92 11 32/33 105 11 47/48 106 20 1 45 1 21/22 211 12 52/55 228 Ч 84/87 230 В 90/101 230 14 21/24 231 16 6/8 234 1 33/34 236 18 15 269 1 82/88 276 3 61/65 279 16 20/23 302 17 42/48 3°4 19 2/3 271 19 5/17 271 20 10/13 273 20 32/35 273 18 12/40 3°5 18 52/57 306 IO 3/4 292 IO 125 192 IO 125 192 2 6/7 19 I 76/77 66 I 84 67 2 3/5 213
INDEX SCRIPTORVM 359 o/>or lib. cap. lin. P<%- Augustinus Confessiones : 3, 19 mag. X 7/8 157 4, 2, 2 c. acad. 3 15 19/20 54 4, 3» 4 lib. arb. 3 2 43/44 2 77 4» 7» 12 c. acad. 2 2 11/12 19 5» 2, 2 mag. I 42 sqq. 158 5» 6, 10 mag. 14 21/23 202 3, 7» I2 beata uita I 89/9o 67 5» 8, 14 c. acad. 2 2 21 20 5» В, 23 beata uita I 9i/92 67 6, 3» 4 beata uita I 9i/92 67 6, 6, 9 beata uita I 95/96 67 mag. IO 54 190 mag. IO 62 190 6, 14, 24 c. acad. 2 2 42/44 20 7, i, i mag. 2 21 160 7, 7» 11 lib. arb. I 2 3/5 213 7, 7, И beata uita 4 273/274 84 7, 9» В c. acad. 2 2 52 20 beata uita I 98/99 67 7» Ю» 16 c. acad. 2 2 29 20 beata uita 4 273/274 84 mag. 12 32 197 7, И, 23 mag. 12 32 197 7, 20, 26 beata uita 4 273/274 84 7, 21» 27 c. acad. 2 2 63/64 21 8, 2, 3 beata uita I 98/99 76 8, 11, 26 lib. arb. 3 19 7/8 306 9, i, i ord. I 8 58/59 100 9, 2, 4 c. acad. I I 70/71 4 beata uita 1 i°5 67 ord. I 9 5 102 9, 5» В c. acad. I 1 70/71 4 beata uita 1 i°5 67 Ю» 3, 3 mag. 1 42 sqq. 158 10, 6, 9 beata uita 2 l/2 68 IO, 6, IO mag. 11 45 195 10, 7, ii mag. 1 42 sqq. 158 10, 8, 12-17 mag. 1 75 159 Ю» 8» 13 mag. 12 22 197 10, 8, 14 mag. В 24 200 10, 14, 21 mag. В 24 200 10, 15, 23 mag. 11 45 195 mag. 12 22 197 10, 23, 33 mag. 14 25 sqq- 202 10, 26, 37 mag. 11 45 195 10, 31, 46 mag. 14 21/23 202 11, 8, 10 mag. 11 45 195 mag. 12 52 198 mag. 14 8/9 202 mag. 14 23 202 I2» 25» 35 mag. 12 32 197 13, 23» 43 mag. 2 I 159 Soliloquia : passim mag. 1 42 sqq. 158
360 INDEX SCRIPTORVM Augustinus opor lib. cap. lin. Soliloquia: passim 3 49 163 1, 3.8 mag. 11 36/37 195 i> 4, 9 mag. 13 6 199 1, 6, 12 mag. 11 50 196 mag. 12 1 196 1, 6, 13 mag. 12 3o/3i 197 1, 8, 15 beata uita 4 270/271 84 1, 11, 19 mag. 9 3 sqq- 184 1, 12, 21 mag. 8 no 185 1» Ч, 23 mag. 3 8 162 mag. 8 20/22 180 i> 4, 24 mag. 10 83 191 2, 3. 3 mag. 3 8 162 2, 4, 5-6 mag. 3 8 162 2, 11, 20 mag. 5 48 170 mag. 5 55 170 2, 12, 22 mag. 3 8 162 2, 14, 25 mag. 10 54 190 mag. 10 62 190 2, 14, 26 ord. 1 7 67/75 99 2, 17, 31 mag. 2 21 160 2, 19» 33 mag. 9 104 187 mag. 12 5 196 2, 20, 34 mag. 1 7i 159 mag. 8 20/22 180 2, 20, 35 mag. I 20/21 157 Contra academicos: 1, I, 3 beata uita I 105 67 1, 2, 3 mag. 8 20/22 180 i, 2, 5 mag. 14 25 sqq. 202 I. 3, 9 mag. I 42 sqq. 158 I, 5, 15 mag. 13 53/54 201 1, 6, 18 mag. 5 48 170 mag. 5 55 170 2,1, 1 beata uita 4 250 84 mag. 11 48/49 196 2, 7» И mag. 2 3i 160 2, 9, 22 mag. 8 20/22 180 2, 10, 24 mag. В 52 201 2, 12, 27 mag. 13 53/54 201 3» 3» 6 ord. 2 6 23 ”7 3. 4. 10 mag. 10 114 sqq. 192 3. 5. 11 ord. 2 15 29/30 130 mag. 10 73/74 190 3» 5» 12 mag. 4 147 168 3, 10, 23 mag. 5 180 174 3. 13» 29 mag. 8 25 180 3.14,30 beata uita I 51/52 66 3.14,31 mag. 1 42 sqq. 158 3» 14.33 mag. 12 5 196 3» 15. 34 mag. 10 101/102 191 De beata uita : 1» i mag. 8 21 180
INDEX SCRIPTORVM 361 Pag- opus lib. cap. lin. Augustinus De beata uita: i» 3 c. acad. 3 M 16/18 33 mag. 10 no 192 I, 4 c. acad. 1 I 70/71 4 c. acad. 2 2 52 20 ord. 1 11 18/23 105 2» 7 mag. 8 no 183 2, 8 mag. 2 21 160 mag. 5 48 170 mag. 3 55 170 2, 9 mag. 8 no 183 2, IO mag. 14 25 sqq. 202 3> 22 mag. 4 147 168 4> 2J c. acad. 1 3 3/4 7 4» 29 mag. 5 48 170 mag. 5 33 170 mag. 10 114 sqq. 192 4, 30 mag. 5 48 170 mag. 5 33 170 4, 31 mag. 14 37/38 203 4> 32 mag. 5 48 170 mag. 5 33 170 4> 34 c. acad. 2 2 31 20 ord. 2 7 13 118 mag. 8 20/22 180 mag. 11 48/49 196 De ordine : 1, 1, 2 mag. 8 20/22 180 1, 2, 5 beata uita I 105 67 1, 3, 6 mag. 1 42 sqq. 138 1, 4, IO mag. 14 37/38 203 1, 8, 24 mag. 8 20/22 180 1, 9» 30 mag. 8 20/22 180 2, 2, 6-7 mag. 1 73 49 2, 3, 10 mag. 12 1 196 2, 5» Ч mag. 8 20/22 180 2, 5, 25.30 mag. I 42 sqq. 158 2, 7, 22 mag. 8 23 180 2» 7> 24 mag. IO 114 sqq. 192 mag. Ч 32 201 2, 8, 25 mag. 8 20/22 180 2, n, 30 mag. 3 49 163 mag. 8 20/22 180 2, 11, 31 mag. 8 no 183 2, 11, 34 mag. 3 34 163 2, 12, 35 mag. 12 3/4 196 2,14, 39 mag. I 30 138 mag. 12 34 197 2, 14, 40 mag. 5 48 170 mag. 5 33 170 2, 14» 41 mag. 5 49 170 2, 16, 44 mag. 8 20/22 180 2, 18, 48 mag. 5 48 170 mag. 5 55 170 mag. 8 20/22 180
Зб2 INDEX SCRIPTORVM /4g- opus lib. cap. lin. Augustinus De immortalitate animae: 5, 3 mag. 5 49 170 6, IO mag. 12 5 196 De quantitate animae: 14, 23 mag. 3 49 163 mag. 12 1 196 15, 26 mag. 3 49 163 19,33 mag. II 50 196 20, 34 mag. I 20/21 47 21, 35 mag. 13 43 200 21, 36 mag. IO 83 191 23, 41 mag. 12 3/4 196 25,47 mag. 8 no 183 mag. 13 50 201 27, 52 mag. 9 117/118 188 27, 53 mag. 9 3 sqq- 184 mag. 9 104 187 31, 63 mag. IO 54 190 32. 65 mag. IO 62 190 mag. 8 25 180 mag. 8 94 182 32 65-67 mag. 8 26 180 З2, 66 mag. 12 8 196 32, 66-67 mag. 8 87 182 32, 68 mag. IO 114 sqq. 192 33, 7° mag. 8 16 180 33, 72 mag. 9 И 185 De musica : 1, 3, 4 mag. Ч 52 201 1, 6, 12 mag. 9 3 sqq- 184 3, 2, 3 mag. 9 И 185 4, 16, 30 mag. 11 33/34 195 6, 1, I mag. 4 107 167 mag. 11 45 195 6, 2, 2 mag. 5 48 170 mag. 5 55 170 6, 4, 6 mag. 4 82 166 6, 8, 21 mag. 5 49 170 6, 8, 22 mag. 1 75 159 6, 12, 34 mag. 12 34 197 6, 12, 36 mag. 11 45 195 6, 13, 41 mag. 9 П 185 6, 16, 52 De magistro : mag. 5 102 172 1, 1-2 mag. 7 3 47 1, 2 mag. 7 76 179 mag. 8 25 180 2, 3 mag. 5 32 170 mag. 5 47 170 mag. 7 12 177 mag. 7 60/61 179 2,4 mag. 7 45 178 mag. 14 18 202 2, 4-3, 6 mag. 7 25 178
INDEX SCRIPTORVM 363 Augustinus opus lib. cap. lin. De magistro: 3, 5 mag. IO 101/102 191 mag. IO 139 193 3, 6 mag. 3 8 162 mag. 4 107 167 mag. 6 24 176 mag. 7 66 179 mag. 9 ii7/119 188 mag. IO 2 sqq. 188 4» 7 mag. 7 45 178 4» 9 mag. 3 49 163 5, 12 mag. 2 3i 160 mag. 7 60/61 179 mag. 7 70 179 6, 18 mag. 3 49 163 mag. 7 78 49 7, 20 mag. 2 69 161 mag. 3 49 163 8, 22 mag. 1 7i 159 9» 27 mag. 9 112/114 188 9, 28 mag. 3 53 163 10, 29 mag. 3 60 163 mag. IO 91/92 191 io, 32 mag. 1 7i 159 10, 33 mag. 3 17 162 ”, 37 mag. 1 7i 49 ”, 38 beata uita 4 270/271 84 13, 43 sqq. mag. В 70/72 201 14, 45 lib. arb. 2 2 8/9 237 14, 46 mag. 1 42 sqq. 158 mag. 2 49 161 De libero arbitrio 1, 2 mag. 8 20/22 180 i, 4, 9 mag. IO 23/24 189 1, 28, 30 mag. Ч 25 sqq- 202 2, 2, 4 mag. 11 45 195 mag. 12 52 198 2, 8, 20 mag. 12 32 197 2, 8, 24 mag. 12 32 197 2, 9, 25 mag. 1 42 sqq. 158 2, 9, 26 mag. Ч 25 sqq. 202 2, ”, 34 mag. 11 50 196 2, 13, 33 mag. 12 32 197 2, 14, 37 mag. 11 5° 196 2, 14, 38 mag. 11 45 45 3, 1, i mag. 8 25 180 3, 4» ” mag. IO 114 sqq. 192 3,14,40 mag. 5 48 170 mag. 5 55 170 De moribus ecclesiae catholicae et de moribus Manichaeorum . I, 4, 6 beata uita 2 1/2 68 1, *9» 35 mag. 14 25 sqq. 202 Epistulae: 3 mag. 1 42 sqq. 158
364 INDEX SCRIPTORVM op.-is lib. cap. tin. Pag- Augustinus Epistulae : 6, i mag. 1 7i 159 7» 2, 2 mag. 1 20/21 157 IO, I mag. 1 42 sqq. 158 10, 3 mag. 1 43/44 158 mag. 1 69/70 x59 15 c. acad. 2 3 44/46 22 120, 2, IO mag. 12 32 T97 *43, 5 lib. arb. 3 11 40/41 295 144, i mag. 14 37/38 203 166, 7 lib. arb. 3 21 1/2 309 166, 18 lib. arb. 3 23 29/57 315 169, 3, IO mag. 4 65 166 226, 8 lib. arb. 3 23 2/4 34 De doctrina Christiana : 2, !> 1 mag. 1 76 49 2, 3, 4 mag. I 32 158 mag. 2 1 159 mag. 3 34 163 2» 4» 5 mag. 2 1 159 mag. 5 48 170 mag. 5 55 170 2, 12, 17 mag. 11 35/36 *95 2, 25, 38 mag. 3 34 163 2, 31, 50 mag. 12 32 197 4, 20, 41 mag. 7 7° 179 De uera religione 3, 3 mag. 11 48/49 196 mag. 11 50 196 7, I2 c. acad. 2 3 44/46 22 10, 20 mag. 14 24 202 11, 21 mag. 2 21 160 mag. 5 48 170 mag. 5 55 170 26, 49 mag. 8 16 180 3°, 55 mag. 12 32 197 35, 65 mag. 11 50 196 39» 72 mag. 11 45 195 mag. 12 5 196 mag. 14 8/9 202 49» 97 mag. 14 34/3 6 203 53, IO3 mag. 11 45 195 54, mag. 11 45 195 De Genesi contra Manichaeos : 1, 29, 43 mag. 8 16 180 De Genesi ad litteram : 7, 28, 42 mag. IO 101/102 191 12, 11, 22 mag. 12 30/31 197 12, 16, 33 mag. 5 49 170 12, 24, 51 mag. 12 3/4 196 De sermone Domini in monte : 2, 2, 13/14 mag. 1 67/68 49 2, 3, 11 mag. 1 43 158
INDEX SCRIPTORVM 365 opus. lib. cap. lin. Augustinus In Euangelium Iohannis tractates : 18, io mag. 11 48/49 196 19» 6 mag. 1 7i 159 23, 11 mag. 1 7i 159 mag. 2 3i 160 26, 7 mag. 1 7i 159 29, 4 mag. 8 26 180 35» 3 mag. 12 32 197 In Iohannis epistulam ad Parthos tractates : 3» В mag. 1 7i 49 mag. 11 46 196 mag. 14 37/38 203 Enarrationes in psalmos: 25, 2, 3 mag. Ч 34 sqq- 203 33» 2, 8 mag. I 43 158 99» 5 mag. IO no 192 Sermones: z3, t> i mag. 11 46 196 150, 4-5 beata uita 2 1/2 68 179» 7 mag. 37/38 203 De diuersis quaestionibus LXXXIII; 20 mag. 1 48/49 158 46, 2 mag. 12 34 197 48 mag. 11 33/34 195 83, 32 mag. 13 6 199 De fide et symbolo : 3, 3 mag. 5 48 170 mag. 5 55 170 De catechi^andis rudihus: 9» Ч mag. 2 1 159 mag. 5 29/30 170 mag. 9 98/99 187 De mendacio : 3» 3 mag. 13 29 200 De сига pro mortuis gerenda : 5» 7 mag. 1 47 158 De Ciuitate Dei 7» 23 mag. IO 54 190 mag. IO 62 190 7» 27 mag. 12 2 196 9» Ч mag. 8 no 183 10, 2 beata uita 4 270/271 84 10, 14 c. acad. 1 1 23/25 3 18, 23 c. acad. 1 6 34 Ч De utilitate credendi: 1, 2 beata uita 1 80/81 66 mag. IO 83 191 8, 20 beata uita 1 89/90 67 n, 25 mag. 11 33/34 195 13, 28 mag. IO 115/117 192 16, 34 mag. 12 55 sqq. 198 24 XXIX
збб INDEX SCRIPTORVM Augustinus opus lib. cap. lin. Pag- De duabus animabus: 19 mag. 12 IO 197 Contra epistulam Manichaeti quam uocant, „fundament?* : 56 mag. 11 46 196 mag. 12 52 198 mag. Ч 23 202 De natura boni : 1 mag. 2 52 161 *7 mag. 2 52 161 De Trinitate: 2, 2, 5 mag. Ч 25 sqq- 202 6, 1, 1 mag. 11 48/49 196 9, i, i mag. IO 75 190 9» 7» I2 mag. 2 i 159 10, 8, 11 mag. 12 22 197 11, 3, 6 mag. 1 75 159 I2, 3, 3 mag. 11 45 195 12, 15, 24 mag. 11 46 196 mag. 12 32 197 13» 4» 7 c. acad. 1 2 13/14 6 beata uita 2 85 70 mag. 14 25 sqq. 202 В, 5» 8 beata uita 2 95/101 7i 13, 7» 10 beata uita 4 55 79 De natura et gratia : 67, 80 lib. arb. 3 18 5/” 3°4 67, 81 lib. arb. 3 18 12/14 3°5 lib. arb. 3 18 18/19 3°5 lib. arb. 3 18 22/25 3°5 lib. arb. 3 18 41/57 305 lib. arb. 3 19 9/18 306 lib. arb. 3 19 34/39 307 De natura et origine animae : 4» 7, 11 mag. IO 75 190 Contra lulianum 4> Ч, 73 mag. 4 65 166 Ps.-Augustinus Principia dialecticae: 1 mag. 3 53 163 mag. 5 180 174 mag. 8 27 181 5 mag. 1 46/47 158 mag. I 76 159 mag. 2 69 161 mag. 3 1 162 mag. 4 34 165 mag. 4 142 168 mag. 5 29/30 170 mag. 7 45 178 mag. IO 141/142 193 6 mag. 5 48 170
INDEX SCRIPTORVM 367 H- opus lib. cap. lin. Ps.-Augustinus Principle dialecticae: 6 mag. 5 55 ЧО 7 W- 8 25 180 mag. 8 147A50 184 mag. 9 5 184 io mag. 4 139 168 Boethius In librum Aristotelis *De interpretatione* commentarii prima editio : 1, 3 mag. mag. 5 5 180 124/125 174 172 In librum Aristotelis fDe interpretatione* commentarii secunda editio : 1, 3 mag. 5 124/12 5 172 Bonauentura Quaestiones disputatae: de scientia Christi IV (5, 17 a) mag. 11 44/50 195 Cicero Academicorum posteriorum liber primus : 1, 7» 29 c. acad. 1 1 U/17 3 1, 8, 31 beata uita 2 64/65 70 1, 8, 31-32 c. acad. 3 11 81/84 5° 1, 12, 44-46 c. acad. 2 6 7/9 25 1, 12, 45 c. acad. 2 5 20/22 24 Lucullus siue Academicorum priorum liber secundus : 2, 5» Ч c. acad. 3 11 71/72 50 2, 6, 18 c. acad. 2 5 11 24 2, 7, 19 c. acad. 3 11 5° 50 2, 7, 21 ord. 2 11 17/18 124 mag. 8 no 183 2, 8, 25 c. acad. 3 IS 9/10 54 2, 9, 27 c acad. I 7 7 14 2, 11, 34 c. acad. 3 9 11/12 45 2, 12, 39 c. acad. 2 5 24 24 2, 13, 40 c. acad. 3 4 94 40 2, 15, 47-48 c acad. 3 11 16/19 49 2, l6, 51 c. acad. 3 12 20/21 51 2, 17, 55 c. acad. 3 IO 42/43 48 2, 18, 59 c. acad. 2 5 20/22 24 2, 18, 60 c. acad. 2 IO 16/17 3i c. acad. 3 И 5i 58 2, 20, 65 c. acad. 2 1 3/4 18 2, 20, 66 c. acad. I 4 36/57 IO c. acad. 3 14 54/56 53 beata uita 1 90/91 67 2, 22, 70 c. acad. 2 6 27 26 2, 24, 75 beata uita 2 198/199 73 2, 25, 79 c. acad. 3 11 50 50 c. acad. 3 12 2/6 5° 2,28,91-2,30,98 c. acad. 3 13 1 5i
368 INDEX SCRIPTORVM opus lib. cap. lin. P*g, Cicero Ducullus siue Academicorum priorum liber secundus : 2, 2% 95 mag. 5 183 174 2, 30, 97 c. acad. 3 IO 61/62 48 2, 31, 99 c. acad. 2 5 27/28 24 2, 32, 105 c. acad. 3 11 57/58 50 2, 34, 108 c. acad. 2 5 31/33 25 2, 35, 112 c. acad. 3 3 12/13 37 2, 48, 47 c. acad. 2 5 17/18 24 Academicorum posteriorum fragmenta (ed. Muller) : 19 c. acad. 2 11 28/33 32 20 c. acad. 3 7 32/65 43 21 c. acad. 3 20 5/7 60 Arateorum magni fragmenti : 60 mag. IO no 192 Pro L. Balbo oratio : 47 mag. 12 3° 197 In L.. Catilinam oratio : 1, 9» 23 ord. 2 7 f>0](32. n8 Pro A. Cluentio Habito oratio : 52 mag. IO 73/74 190 Pro rege Deiotaro oratio : 26 beata uita 4 2OO/2O2 82 De diuinatione : 1, 55, 125 ord. I 6 l6/l7 97 2, 40, 83 mag. 3 49 163 2, 45, 94 mag. IO in 192 2, 62, 127 mag. IO 54 190 mag. IO 62 190 De fate ; 9, 20 ord. I 6 16/17 97 26, 28 mag. 5 183 44 De finibus bonorum et malorum : 1, 6, 19 c. acad. 3 IO 46/47 48 1, 8, 28-29 c. acad. 3 7 ЧЛ4 43 2, 2, 4-6 mag. 4 5° 201 3, ”, 39 mag. 11 3 sqq- 184 4, 5, 12 mag. 12 31 197 5, 4,43 mag. 3 49 163 5, ”, 34 mag. 8 no 183 Hortensius (ed. Muller) : beata uita 3 121/123 77 9 beata uita 1 76/77 66 23-24 ord. 2 7 5/7 121 36 c. acad. I 2 13/14 6 beata uita 2 85 7° mag. 14 25 sqq. 202 39 beata uita 2 95/101 71 55 mag. 8 25 180 60 c. acad. I 3 37/38 7 76 beata uita 4 67 79 89 beata uita 2 198/199 73
INDEX SCRIPTORVM 369 /4g- opus lib. cap. lin. Cicero Hortensius (ed. Miiller) : 97 ord. 2 9 21/27 122 IOO c. acad. 3 14 57/58 54 IOI c. acad. 1 3 16/23 7 Laelius de amicitia: 20 c. acad 3 6 22/23 42 De legibus : i, 26 mag. 12 3/4 196 De natura deorum: 1, 7» 16 c. acad. 3 19 6/7 60 2, 21, 56 c. acad. I 1 23/25 3 2, 4I, I04 beata uita 1 80/81 66 2, 41, IO4-IO6 beata uita 1 90/91 67 2, 56, I40 mag. 12 3/4 196 De officiis: 1, 6, 18 mag. 9 98/99 187 mag. IO 75 190 2, 2, 5 c. acad. I 6 14/15 12 2, 6, 19 c. acad. I 1 9 3 De uratwe: 1, 47 c. acad. 2 IO 4/6 30 mag. 13 52 201 De republica : 1, 38, 60 c. acad. I 3 75/76 8 2, 5, 10 mag. 9 98/99 187 Timaeus : 3 beata uita 2 64/65 70 mag. 12 3i x97 Topica t 54-57 e.acad. 3 13 1 Si Tusculanae disputationes: 1, 1, i c. acad. I 5 1/2 11 i,4,4 c. acad. I 4 44/45 IO 1, 7» 4 mag. 5 183 174 1, 16, 58 c. acad. 3 17 13Д4 57 1, И, 40 ord. 1 2 9 90 1, 24, 57 mag. 12 32 197 mag. 1 7i 49 1, 24, 61 mag. 1 71 49 3, 8, 16 beata uita 4 198/199 82 3, 8, 18 mag. 2 21 160 beata uita 2 58/59 70 mag. 5 48 170 mag. 5 55 170 4, 26, $7 c. acad. 1 6 I4A5 12 5, 2, 5 c. acad. 1 1 9 3 7, 9, 2J c. acad. 3 2 7 35 5, 10, 28 mag. 14 25 sqq- 202 In Verrem: 2, 21 c. acad. 2 9 5/6 29 2, 104 mag. 5 175 44
37° INDEX SCRIPTORVM opus lib. cap. lin. № Cicero In Verrem: 5, 82 c. acad. Ps. Cicero 2 9 5/6 29 Rbeiorica ad Herennium: 4, 28, 39 mag. Claudianus : 9 43 186 De bello Gotinco; 625 mag. Cledonius IO 43 J93 Ars grammatica: 533 ma& 6 7/8 176 5» 35 ma&- 6 7/8 176 7» 52i mag. 6 7/8 176 Concilium Parisiense a. 825 ; de imagpnibus mag. Diogenes Laertius 12 4/33 196 De uiris illusiribus : 2, 34 mag. 9 43 186 3, 8 c. acad. 3 9 3 45 7,48 mag. 5 180 174 7, 36 mag. 1 76 159 7, 57 mag. 7»63 mag. 1 76 159 1 76 159 mag. Diomedes 5 193 sqq. 175 Ars grammatica : 1,320 mag. Donatus 6 7/8 176 Commentum Terentii in Eunucbum : 1024 ord. Ars grammatica : 1 3 72/76 93 4, 357 mag. 5 63 171 4,364 mag. 5 76 171 4» 373 ma& Dositheus : 6 7/8 176 Ars grammatica: 7,401 mag. Epictetus 5 63 171 Dissertations : 2, 23, 36-41 beata uita 1 i°7 67
INDEX SCRIPTORVM 371 opus lib. cap. lin. Eugippius Excerpta : 23 ord. 2 7, 107-8, 52 120 Firmicus Matemus Matheseos libri VIII: 1, 7» 15 mag. 12 32 197 Gellius Nodes Atticae; 16, 3, 16 beata uita 1 107 67 16, 8 mag. 5 180 44 19» 2> 7 mag. 9 43 186 Hieronymus In Isaiam: 58, 4 mag. 1 43 158 De uiris illastribus : 66, 5 mag. 9 5 184 Aduersus Rufinum: 3, 12 mag. 9 5 184 Hilarius In 'Mattbaeum : 5, i mag. 1 43 158 Horatius Epistula; 1, 4,16 c. acad. 3 18 24/25 59 lamblichus Protrepticus: 7 mag. 9 3 sqq- 184 9> mag. TO 113 192 40, 12 mag. 10 109/uo 191 Isidorus Etymokfgiarum siue Originum libri XX : 1,6, i mag. 5 180 44 1,6,2 mag. 5 63 I7i b 7, i mag. 5 54/57 170 1, 8, I mag. 5 63 171 1, 9» I mag. 5 54/57 170 11, 1, 22 mag. 5 63 17i 11, 2, 17 mag. 13 43 200 De differentiis uerborum ; 1» 487 ord. 2 11 25/26 124
372 INDEX SCRIPTORVM Png- o/wr lib. cap. lin. Lactantius De opificio Dei : 12 mag. Ч 43 200 Lucretius De natura rerum 2, 147 mag. IO no 192 5> 103 mag. 1 55 49 2, 9 beata uita 1 58 66 1, 80-82 lib. arb. 1 6 7 219 Macrobius Commentarii in Ciceronis somnium Scipionis : 1,7,8 mag. 3 П 162 Marius Victorinus De definitionibus. 8 mag. 8 no 183 Ars grammatica • 6, 188 mag. 8 no 183 Martianus Capella De nuptiis Philologiae et Mercurii : 4, 349 mag. 8 IIO 183 4, 388 mag. 5 180 174 mag. 5 183 174 4, 389 mag. 5 183 174 4, 391 mag. 5 183 174 Martialis Epigrammata : 10, 30, 3 mag. IO 94 191 Origenes Homiliae in Namerum: 10, 3 mag. 1 43 158 Homiliae in Ezechielem: 8 mag. 1 43 158 Ouidius Metamorphoses : 4, 65-67 ord. 1 3 64/66 93 8, 183-235 ord. 2 12 45/46 128 Persius Satura : 3, 32 mag. 9 89 187 3» 35 mag. 9 96 187 mag. 9 102/103 187
INDEX SCRIPTORVM 373 P*g- opus lib. cap. lin. Plato Kratylus : 385 d-e mag. 9 17 185 388 b mag. 1 14 157 mag. 11 14/18 194 Menon: 80 d sqq. mag. 12 32 197 80 e mag. 11 14/1З 194 81 a-e mag. 11 Ч/18 194 88 c mag. 3 49 163 Sopb 262 a mag. 1 46/47 и» mag. 11 14/18 194 Theaitetus : 163 b mag. 9 Ч 185 Plinius Naturalis bistoria 2, 9, 41 mag. IO in 192 Plotinus Enneades: 1» 2, 1 c. acad. 3 И 30 57 1, 2, 2 beata uita 4 255/264 84 1, 2, 3 mag. 3 49 163 1, 6, 8 c. acad. 3 2 32/33 36 1, 6, 9 c. acad. 2 2 29 20 1, 8, 2 beata uita 4 255/264 84 1, 8, 3 beata uita 2 64/65 7° 3, 2, 2 ord. 1 2 19/20 90 3, 2, 3 c. acad. 1 I 17Л9 3 3, 2, 4 ord. 1 3 50/51 92 3, 2, 8 ord. 2 4 42/45 114 3, 2, 13 c. acad. 1 1 23/25 3 3. 2, 14 ord. 2 19 69/70 135 3, 2, 16-17 ord. 1 7 33/35 98 3» 2, 17 ord. 1 7 43 98 ord. 2 4 33/34 114 5> 1» I mag. 9 3 sqq* 184 5» 3> 4 ord. 1 1 52 9° 6, 9, 1 ord. 2 18 34/38 133 Plutarchus Moralia : 21 E mag. 9 43 186 Porphyrius c. acad 2 9 21 30 Ad Marcellum : 280, 13 mag. 11 45 195 mag. 12 52 198
374 INDEX SCRIPTORVM Porphyrias opus lib. cap. lin. Ad Marcellum: 280, 13 mag. 14 17 sqq. 202 287,15 mag. 12 32 197 287, 18 mag. 12 52 198 291, 7 mag. 11 45 195 mag. 12 32 197 mag. 12 52 198 Sententiae: 32,3 mag. 3 49 163 Priscianus Institutiones grammaticae ; 2, 594 mag. 3, 21 mag. 10 10 151 151 193 193 Probus Institutiones grammaticae: 4, W mag. 5 63 171 Quintilianus Institutio oratoria : 1, 6, 34 mag. 5 54/57 170 9» 3, 85 mag. 9 43 186 Sallustius De Catilinae coniuratione : 20 c. acad. 3 16 46 56 5 2, 22 beata uita 4 187 82 Seneca De beneficiis: 2, 18, 2 mag. 3 49 163 Epis/ulae : 48, 6 mag. 8 94 182 Medea : 750 mag. 10 in 192 Seruius Ars grammatica : 4,405 mag. 5 54/57 170 Sextus Empiricus Aduersus Mathematicos: 1, 37 sq. mag. 11 14/18 194 1, 145 mag. 9 17 185 5, 218 mag. В I sqq. 199 7,85 mag. 10 I25 192
INDEX SCRIPTORVM 375 opus lib. cap. lin. P<& Sextus Empiricus Aduersus Mathematicos: 8, ii mag. 9 76 159 8, 80 mag. 1 46/57 158 8, 134 mag. 9 17 185 Pyrrhonei hypotheses: 2, 125 mag. IO 125 192 2, 214 mag. 9 17 185 2, 256 3, 267 sqq. mag. 9 17 185 mag. 13 I sqq. 199 mag. 11 14/18 194 Statius Siluae : 4, 4, 28 mag. IO 94 191 Stobaeus Florilegum : 3, 6, 41 mag. 9 43 186 3, 6 mag. 9 5 184 3, r8> 37 mag. 9 43 186 Stoicorum ueterum fragmenta : b 17» kg- 59 c. acad. 2 5 11 24 1, 40, frg. 146 c. acad. 3 17 46/48 58 1, 42, frg. 157 c. acad. 3 17 5i 58 2, 48, frg. 166 mag. 1 76 x59 3» 151, frg. 572 beata uita 4 36/37 78 c. acad. i 3 3/4 7 Tacitus Dialogus de oratoribus: 24 ord. 2 6 23 Ir7 42 c. acad. 3 3 75 38 Terentius Andria : 61 beata uita 4 228 83 204 mag. 4 89 167 305 beata uita 4 55 79 365 mag. 9 89/9° 187 730 ord. i 7 53 98 Eunucbus .* 331 c. acad. 3 16 35 56 761 beata uita 4 46 78 1024 ord. X 3 72/76 93 Hautontimoroumenos : 242 c. acad.. 2 7 43/44 27 Phormio : 419 ord. 2 7 32 118
376 INDEX SCRIPTORVM opus lib. cap. lin. Tertullianus De spectaculis : 25» 5 mag. 9 5 184 Thomas Aquinas Quaestiones disputatae: de ueritate : a 1 mag. 11 46 196 a 1, obi. 13 mag. 12 67 199 a 1, obi. 17 mag. 14 8/9 202 a 1, obi. 18 mag. 12 38 198 a 3, obi. 1 mag. 14 23 202 Valerius Haccus Argonautica : 454 mag. 10 84 191 Valerius Maximus Dicta et facta memorabilia : 2, 5, 6 beata uita 4 198/199 82 Vatro • De lingua latina . 237 mag. 4 34 165 mag. 5 54/57 170 De grammatica: frg- 92 ord. 2 12 15Л7 127 ord. 2 12 38/41 128 Vergilius Aeneis: 1, 401 c. acad. 1 5 28 11 1, 745-746 ord. 2 9 114/115 127 2, 152 c. acad. 3 14 12/13 52 2, 659 mag. 2 6/7 160 3» 89 ord. 1 4 21 94 4> 173-183 c. acad. 2 8 15/16 29 6» 14-19 ord. 2 12 45/46 128 6, 128 c. acad 1 1 11 3 6, 197 mag. IO 84 191 6, 640 mag. IO no 192 6, 734 c. acad. X 3 7° 8 6, 746 c. acad. I 4 43/44 IO 7» 586 ord. 2 20 49 47 8, 194-261 c. acad. 3 IO 36/37 48 8, 439-441 c. acad. 2 9 23 3° 8, 555 c. acad. 2 1 16/17 18 9, 284-289 ord. 2 12 49 128 9, 312 c. acad. 1 1 98/99 5 10, 875 ord. 1 4 19 94 11,424 c. acad. 2 7 61 28
Vergilius INDEX SCRIPTORVM 377 pag* opus lib. cap. Im. "Ejclogae : 3, 104-107 c. acad. 3 4 47/51 39 Georgica : 1, 124 c. acad. 1 1 29/30 3 2, 481-482 ord. 2 11 114/115 127 4, 388-414 c. acad. 3 5 17 41
CONSPECTVS MATERIAE CONTRA ACADEMICOS DE BEATA VITA DE ORDINE cura et studio W.M. Green Preface.................................... vii-viii CONTRA ACADEMICOS Conspectus Siglorum............................... 2 Textus criticus Liber I ..................................... 3-18 Liber II ................................... 18-34 Liber III................................... 34-6i DE BEATA VITA Conspectus Siglorum.............................. 64 Textus criticus............................... 65-85 DE ORDINE Conspectus Siglorum.............................. 88 Textus criticus Liber I ................................... 89-106 Liber II.................................. 106-137 DE MAGISTRO cura et studio Kl.D. Dauer Vorwort......................................... 141 Einleitung 1. Beschreibung der Handschriften ........ 143-147 2. Die Editionen ............................. 147 3. Die Verwandtschaft der Handschriften.... 148-152 4. Anmerkungen zur Text .................. 152-153 Testimonia ..................................... 154 Conspectus Siglorum............................. 156 Textus criticus............................. 157-203
38о CONSPECTVS MATERIAE DE LIBERO ARBITRIO cura et studio W.M. Green Preface ..................................... 207-208 Conspectus Siglorum.............................. 210 Textus criticus Liber I .................................... 211-235 Liber II .................................. 236-273 Liber III.................................. 274-321 BIBLIOGRAPHIA SELECTA CODICES Generalia.................................... 325-326 Dialogi...................................... 326-327 Contra Academicos............................ 328-331 De beata uita................................ 332-336 De ordine ................................... 336-340 De magistro ................................. 34°~345 De libero arbitrio........................... 345'352 INDICES Index locorum Sacrae Scripturae.............. 355'356 Index Scriptorum ............................ 357'377 Imprimd par les Usines Brepols S.A. Turnhout (Belgique) Printed in Belgium D 1970/0095/53