Аляксандр Цьвікевіч
ЛІЙПІШНО-
РЯССН8ІП»
Нарысы з гісторыі грамадзкаіі мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в.
МЕНСК «хНЛВУКА I ТЭХНІКЛ» 1993
раууеі.пеі
ББК63.3(2Б)
Ц93
УДК 947.6
2-е ныданьне
Друкусцца па выданьні:
Цьвікевіч А. «Западно-русснзм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в.
Мснск: Беларускас дзярж. выд-ва, 1929. 340 с.
Пасьляслоўе Арсеня Ліса
На франтысьпісе— А. Цьвікевіч пад час Пражскай палітычнай канферэнцыі 1921 году (фота з Цэнтральнага дзяржаўнага архіву-музэю літаратуры і мастацтва Рэспублікі Беларусь).
Цьвікевіч А.
Ц93 «Западно-русснзм»: Нарысы з гісторыі грамадз-кай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. / Пась-ляслоўе Л. Ліса. 2-е выд.— Мн.: Навука і тэ.хніка,. 1993.— 352 с.
І8ВН 5-343-01425-9.
Увазе чытачоў прапануецца глыбокае, шмат у чым і ссіыія не пераўзыйдзспае дасьледваньне А. Цьвікевіча (1888—1937). выдатпага павукоўца, былога старшыні ўрада БНР, пра ідэа-логію і практыку русіфікатарства на Бсларусі ў часы Расіііскай імперыі. Адразу пасьля друкавапьня, у 1929 годзе, трохтысячны паклад кнігі быў зыіішчаны бальшавікамі. Да сёпыіяшпяга дня захаваліся адзіпкавыя паасобнікі з ліку тых, што пасьпеў узяць аўтар.
Гэтае выданыіе зроблена з паасобпіка, які налсжаў У. П:-чэту, затым перайшоў да М. Улашчыка, а цяпср знахсдзі і::а ў кпігазборы М. Купавы.
Для ўсіх, хто цікавіцца гісторыяй Бсларусі.
0503020903—077
Ц-----------------Дад. 93
М 316(03)—93
ББК 63.3(2Б)
І8ВН 5-343-01425-9
© Пасьлясло-сс. А. Ліс.
1°ЧЗ
рашеБпеі
АД АЎТАРА
Прапанаваная чытачу праца зьяўляецііа спробаіі даць характарыстыку аднэй з праяў грамадзкага жыць-ця на Беларусі ў XIX і пачатку XX в., якая носіць назву «западно-русснзма». Я паставіў сабе пры гэтым задачаіі ня толькі дасьледваць «западно-русснзм» як пэўную гі-старычна-палітычную школу, але разам з тым акрэсьлінь тыя эканамічныя ўмовы і тыя клясавыя суадносіны па Беларусі, ад якіх залежала яе разьвіцьцё і якія ў сваю чаргу акрэсьлялі яе клясавую сутнасьць.
Спроба падобнага аналізу, безварункова, тоіць у сабе шмат труднасьцяіі. Першая і галоўная труднасьць — гэта надзвычаііна слабая распрацаванасьць эканамічнае гісторыі Беларусі. Калі прыходзіцца стыкацца з тым або іншым зьявішчам у галіне культуры і грамадзкасыіі на Беларусі і калі пры гэтым узьнікае жаданьне знансьці тлумачэньнс гэтага зьявішча ў эканамічным яго ака-леныіі ў залежнасьці яго ад адпаведных соцыяльных фактараў—прыходзіцца канстатаваць выключную бед-насьць патрэбных матар’ялаў.
У сваёіі працы, як убачыць чытач, я паставіў адну галоўную тэзу: разьвіцыіё грамадзка-культурнага жыць-ця на Беларусі ўвесь час знаходзілася ў беспасрэднан залежнасьці ад барацьбы польскага і расійскага капіта-лу за беларускі рынак. Выцісканьне польскага маёнтку з Беларусі ёсьць адна з праяў гэтае барацьбы.
I вось прыходзіцца канстатаваць, .што маё жадань-не — як мага дакладней давесьці гэтую бясспрэчную тэзу — напатыкалася на нястачу, а то й поўную адсут-пасыіь патрэбпых крыпіц: ніводзін з аўтараў па экана-мічнаіі гісторыі Беларусі не разглядаў пытаньне ласыіс ў гэтым разрэзе. Тыя працы, якія існуюць на расіпскай і польскаіі мовах, ніколі не закранаюць Беларусь як асобпы об'ект дасьледваньня. У тэн эканамічнап поль-
5
скай літаратуры, якую я меў магчымасьць скарыстаць (Лапслмісг, Оазгугізка-Ооіігізка, Кетрпег, Кагігійгехсзкі, Бехсу, С§8Іего\у5ка і інш.), толькі ў самай нязначнай частцы закранаюцца беларускія тэмы. Тым самым адзна-чаюцца і працы расійскіх дасьледчыкаў. Калі польскія аўтары ідуць у сваіх дасьледваньнях, гэтак кажучы, «з захаду» — ад польскіх эканамічных цэнтраў на бела-рускія «крэсы», дык расійскія, наадварот, «з ус.ходу» — з гледзішча інтарэсаў эканамічнага разьвіцьця Расіі.
Непараўнальна большае значэньне маюць спэцыяль-ныя дасьледвапьні беларускіх аўтараў, у першую чаргу М. Доўнар-Запольскага. Але нават і яго апошняя праца, найбольш салідная для нашае тэмы, грашыць на тое-ж: яна разглядае эканамічную гісторыю Беларусі, калі можна гэтак сказаць, «у расійскім контэксьце». Пава-жаны аўтар як-бы забываецца на тое, што апрача Расіі Беларусь была нрадметам экспансыі і Польшчы, .што апрача расійскага капіталу тут дзеяў і польскі капітал.
Падобны падыход да сёнешняга дню быў зусім нату-ральным, і мы ня скардзімся на яго, а толькі канстатуем. Даць належны аналіз эканамічнага становішча Белару-сі ў мінулым так, як гэтага вымагае нашая агульная гісторыя, складае пачэсны абавязак маладых беларускіх эканамістых. Толькі тады, калі гэтая праца будзе пра-роблена, мы будзем мець магчымасьць абаперці на яе з посьпехам нашыя досьледы па грамадзкап і культур-най гісторыі Беларусі.
Пакуль што прыходзіцца даволіцца тым, што ёсьць.
Гэта — адно. Другое — няхай чытач не чакае ад на-шас працы грунтоўнейшае распрацоўкі ўзьнятага пы-таныія. Мы характарызуем «западно-русснзм» толькі парысамі, а ня робім монографічнага дасьледваньня. Таму тут няўнікнёны пропускі, ня поўнае, а часам можа прынадковае распрацаваньне некаторых тэм. Нам хадзі-ла аб тое, каб даць найбольш яскравыя моманты «за-падно-русснзма», прасачыўшы найбольш выразістыя яго выяўленьні ў разгляданы пэрыяд.
Буду спадзявацца, аднак, што, пя гледзячы на пака-заныя недахопы, праца мая знойдзе сабе чытача, выклі-ча абмен думак і, што галоўнае, прычыніцца да ўзбу-джаньня жаданьня знайсьці болып дакладныя адказы на проблемы нашае гісторыі.
Менск, 11 лістапада 1928 г.
6
ЛЛЯКСЛІІДР ЦЬВІКЕВІЧ
РАЗЬДЗЕЛ ПЕРШЫ
Агульныя заўвагі
Азначэньнс паняцьця «западно-руссіізма». Пачаткі і грунт яго ў мінулым. Спраўка аб русыфікатарскіх пля-нах Кацярыны 11. Становішча пры Аляксандры 1 і Мі-калаі 1. Абмежаваньне дасьлсдваньня «западно-руссііз-ма» яго беларускімі прадстаўнікамі.
Пад «западно-русснз.мом» мы разумесм тую плыпь у гісторыі грамадзкай думкі на Беларусі, якая лічыла, што Бсларусь не зьяўляецца краінаіі з асобнаГі наныя-нальнаіі культураіі і ня мае дзсля гэтага права на сама-стойнае культурнае і політычнае разьвіцьцё, але што яна зьяўляецца культурна і дзяржаўна часткай Расіі і таму павінна быць разглядана як адзін з яе сустаўных эле-мэнтаў. Прадстаўнікі гэтае плыні імкнуліся давссьці, што Беларусь як «Заходняя Расія» непадзельна зьвяза-на з цэлым — «адзінай вялікай Расіяй» і што беларусы як адно з славянскіх плямсньняў органічна ўваходзяць у склад «едпного русского народа».
На працягу XIX і пачатку XX веку «западно-русснзм» згуртаваў вакол сябе значны лік прыхільнікаў, выпра-цаваў сваю ўласную ідэолёгію і ў гэтым сэнсе процістаў-ляў сябе плыні нацыянальна-бсларускай. За мінулы час ён перажыў нскалькі адценьняў і адмен, аднак заўсёды быў характарны паказанай ідэяй — служэньнем ідэалу адзінае Расіі і адпаведнымі русыфікатарскімі тэндэн-цыямі ў стасунку да Бсларусі. У гэтым сэнсе можна з упэўненасьцю разважаць аб «западно-руссах» як аб пэў-най гістарычпай школе, кіраванай суцэльным сьветагля-дам і акрэсьленаіі тактыкай.
7
рашеіпеі
УзьнікненьНе на Беларусі «западно-русской» плыні трэба аднесыіі вельмі далёка, да тых часоў, калі побач з дзяржаўным узростам Расіі ў некаторых колах на-сельніцтва Беларусі, у першую чаргу сярод праваслаў-нага і вуніяцкага духавенства, пачала ўзмацняцца дум-ка, што Беларусь (тагачасная «Літва») ёсьць «Заходняя Русь» і што ў барацьбе з Польшчай яна павінна абапер-ціся на ўсход, на адзінаверную Маскву. Даволі выразна вызначылася гэтае апошняе імкненьне пасьля Замой-скага сабору 1720 году, калі сярод вуніяцтва на Белару-сі адбыўся раскол і калі частка вуніяцкіх правадыроў зьвярнула свае надзеі на Расію. Замойскі сабор, органі-заваны пад уплывам Рыму і жаданьня апошняга наблі-зіць вунію да каталіцызму, прыняў шэраг пастаноў аб скасаваньні шэрагу спэцыфічна вуніяцкіх адзнак у галі-не літургійнай, а галоўнае—абрадавай. Вуніяцкія папы пасьля гэтага сабору павінны былі, на манер ксяндзоў, галіць бароды, насіць сутаны замест рас, прыняць кнігі (рымскага друку, зьняць у сваіх царквох іконастасы, за-весьці арганы, званочкі і г. д. Сярод вуніятаў пачалася з таго часу глухая барацьба: адны жадалі застацца «пры старыне», пры сваіх ранейшых звычаях і рытуалах, дру-гія лічылі для сябе абавязковымі пастановы Замойскага сабору. Нанбольш упартымі ў барацьбе былі тыя групы, якія ў старых звычаях і абрадах углядалі сувязь з улас-наіі гісторыяй, а нават нацыянальнасьцяй. Гэткімі былі стара-вуніяцкія прыходы ў Галіччыне, якія бачылі ў но-вым паваропе спраў пагрозу вуніі з боку каталіцызму і захопніцкія пляны Польшчы '.
Падобная стара-вуніяцкая партыя, праціўная За-мойскім наватарствам, была і на Беларусі. Як вядома, вунія тут была старой мясцовай «мужыцкай верай» і мела здаўна вельмі адданых прыхільнікаў. Пры канцы XVIII веку, бачачы, як занепадае вунія пад націскам Рыму, правадыры яе на Беларусі ўсімі сіламі імкнуліся захаваць «старыну», прычым шчыра жадалі зьдзейсь-ніць «прымірэньне» паміж каталіцтвам і праваслаўем. Аднак, чым менш спробы іх удаваліся і чым больш упэў-няліся яны ў намерах Рыму ліквідаваць вунію, тым больш схіліліся яны на бок Масквы ў надзеі, што пры яе падтрымцы здолеюць зьберагчы чыстату «хніяпкае рэ-
1 Гл. Е. Еікош$кі «Вгіе]е коясіоіа чпіскіе^о па Іл№іе і Кіізі IV XVIII і XIX 1906, ч. II, 5І. 38 і далей.
8
лігіі. Масква заўсёды ахвотна ішла насустрач падобным надзеям і рабіла вуніятам усялякія падтрымкі, асабліва, калі знаходзіла ў гэтай падтрымцы магчымасьць чым-* небудзь шахаваць Польшчу. Пацёмкін, адзін з бліжэй' шых супрацоўнікаў Кацярыны II,- вёў у гэтым сэнсе шырокую політычную гульню, выкарыстоўваючы для яе вядомага беларускага вуніяцкага дзеяча Лісоўскага і імкнучыся праз яго зьвязаць вуніяцкае пытаньне з па-шырэньнем у Полыпчы расійскіх уплываў2. Самая Ка-цярына II нічога ня мела супроць гэтае гульні, бо ў пытаньні аб далучэньні Беларусі да Расійскае імпэрыі і ў пытаньні яе русыфікацыі мела даволі выразныя пля-ны. Ня гледзя<іы на офіцыяльныя загады аб захаваньні ўсіх асаблівасьцяй Беларусі пасьля падзелу Полывчы ў 1772 г., яна ў патаемных наказах сваім прадстаўніком тут выказвала ня раз жаданьне, каб між Беларусьсю і Расіяй «зьнікла грань «ннородня» і каб гэтыя дрэўнія абшары рускія зрабіліся рускімі не адным толькі імем, але душою і сэрцам» 3.
Расійская політыка здаўна вельмі падазрона ставі-лася да «захаду» і змагалася супроць заходняга «лацін-ства». У 1727 г. смаленскі арх. Філафей пісаў у Сынод, што «смаленская шляхта пасылае сваіх дзяцей вучыцца ў лацінскія школы за літоўскі рубеж» 4. Сынод адразу паведаміў аб гэтым Вярхоўны Тайны Савет, і 16 лютага 1728 г. быў напісаны «высочайшнй указ» Сыноду, каб «смаленскае шляхты дзяцей за рубеж у Полыпчу для навук і ні для чаго ніяк ня пушчаць і абвясьціць гэтай шляхце, што калі яна сваіх дзяцей лацінскай і іншым мовам вучыць жадае, каб вучыла іх у расійскіх школах, паколькі гэткіх школ у Маскве і Кіеве немалы лік» 5.
Кацярына II вельмі цьвёрда праводзіла гэтую думку. Яе палажэньне аб «главных н малых народных учнлн-шах», якія былі заведзены ў Полацкай і Магілеўскай губэрнях у 1789 г. «для народу, а не для шляхты», было дасканалым дапаўненьнем да распаўсюджаньня на Бе-
2 М. Каяловіч ііазывае політыку Пацёмкіна «дурачеством», але гэта пя зусім справядліва; гл. «К предстояіцему 50-летню воссоедн-ненпя западно-русскнх уннятов», асоб. адб., стар. 26, тут-жа літара-тура аб гэтаіі цсмнай справе.
’ Чтенне Мм<к. О-ва нсторнн н древностей, 1866, кн. 1, смесь.
4 Полн. собр. пост. н распор. по ведомству Прав. Нсповед., № 2119.
5 ІЬісІ., № 2107.
9
ларусі расійскіх законаў, да будаўніцтва тут нраваслаў-ных цэркваў і інш. У 1791 г. «малыя расійскія школы» былі адкрыты ў павятовых гарадох Магілеўскага на-месьніцтва — Воршы, Капысі, Мсьціслаўлі, Чэрыкаве і Чавусах, а ў 1794 г. адкрыта чатырохклясавая школа ў павятовым тады горадзе ГІолацкага намесьніцтва — Ві-цебску. Тыя прамовы, якія былі сказаны падчас адчы-неньня школы ў Магілеве вядомым Георгіем Каніскім, былі аднэй з праяў «цягі» праваслаўных і часткі вунія-таў у Беларусі — на Маскву6.
Пытаньне аб тым, наколькі далёка ішлі ў гэтым сэн-се пляны Кацярыны II, у навуцы дакладна ня высьвет-лена. Есьць думка, што справа русыфікацыі далучаных тэрыторый, у тым ліку і Беларусі, здавалася ёй справай туманнае будучыні і што да зьдзейсьненьня яе яна не прыступала. Але з гэтым згадзіцца цяжка — ужо адзін факт аснаваньня на Беларусі памянёных вышэй «народ-ных» школ сьведчыць пра адваротнае. Аб тым-жа сукос-на сьведчыць і вядомае «насажденне» на Беларусі расій-скай земляўласнасьці шляхам раздачы конфіскаваных польскіх маёнткаў кацярынінскім фаворытам. Праўда, далучэньне Беларусі да Расіі адбылося пры Кацяры-не II мэханічна, у сувязі з падзеламі Польшчы, галоў-ным чынам дзеля дзяржаўных, а не нацыянальных мер-каваньняў, аднак нельга думаць, што ёй было ўсёроўна, у якім характары знаходзяцца далучаныя провінцыі да Расійскае дзяржавы. Напрыклад, гр. Безбародка, яе бліжэйшы супрацоўнік, ведаў, што «сяляне ў Літве і ў нас адзін язык і нравы ў суседзтве маюць» і што для таго, каб яны «абруселі і да далучэньня прывыклі», трэ-ба пасылаць туды для вярхоўнага кіраўніптва «не рус-сопётов і тому подобное», а людзей паважных. ад дзей-насьці якіх «выходнло бы взанмное уваженне»7. Сама Кацярына раней Безбародкі меркавала аб гэткім абру-сеньні. У перапісцы з Грымам8 яна заўсёды падкрэсьлі-вае, што далучэньнем Беларусі да Расіі яна не захапіла
6 Сборннк матерналов для нсторіін просвешення в Росспн, т. I— ПІ («Учебпые заведення в Западных губерннях, 1783—1807»).
7 Сборннк Русск. Нстор. О-ва, т. XVI, стар. 60—пнсьмо гр. Без-бородко кн. Репннну о мерах обраіцення с завоевашіымн провннцня-мн.
8 Мэльхіор Грым, нямецкі літаратар і сябра дзідро, быў прыя-целем Кацярыны 11. Лісты яе (на французскай мове) апублікаваны ў Сборннке Русского Пстор. О-ва, т. ХХПІ.
10
ніводнага кавалка польскае зямлі; «гэтага дурня Гэрц-бэрга 9 варта пабіць», пісала яна Грыму, <ён столькі-ж ведае гісторыю, як мой папуга. Ен сьмее казаць, што Расія ніколі ня мела права заўладаць Полацкам»... «тым горадам, які яшчэ Уладзімерам I даны быў на ўдзел свайму старшаму сыну Ізяславу, старшыні роду князёў полацкіх. Літву ён аддаў другому сыну свайму, Сьвята-славу, які ня меў патомства. У 1386 г. пяты сын Альгер-да, Ягельлён, або Якаў, прыняўшы лацінскую веру і жа-ніўшыся на Ядвізе, каралеве польскай, зрабіўся каралём польскім. Ен і аб'яднаў Літву з Польшчай. Гэтага ня ведае дурны і няпісьменны міністар. Гэты самаўпэўнены невук, тупы і цяжкі, як памэранскі бык, і ня думае на-ват, што ня толькі ў Полацку, але і ва ўсёй Літве ўсе справы ва ўсіх судох у XVII в. вяліся на рускай мове, што ў літоўскіх архівах усе акты напісаны рускімі літа-рамі на рускай мове, што гады азначаліся ад стварэньня сьвету па грэцкаму вылічэньню, што цэрквы іх былі звы-чайна будаваны алтаром на ўсход» 10 11 і г. д.
Як бачым, Кацярына II даволі ведала гісторыю Бе-ларусі і чытала аб ёй «лекцыі» прускаму ўраду. «Пры падзелах Польшчы,— піша яна ў другім месцы таму-ж Грыму,— я не атрымала ніводнага вяршка польскае зямлі, а ўзяла тое, што самі палякі называюць Чырво-наю Русьсю... Што датычыць Літвы, дык яна ніколі ня была Польшчай... Палякі — прадажныя, сапсаваныя, лёгкамысныя, дэспотычныя; яны ссуць кроў з сваіх пад-даных і плацяць ім за гэта вельмі мала — вось вам жывы портрэт палякаў, якія нават ня ведаюць, што ў мяне няма ніводнага вяршка польскай зямлі, і прапа-нуюць мне польскую карону»
Сваю політыку «распалячваньня» Беларусі Кацяры-на II праводзіла і ў рэлігійным абсягу. У сувязі з сэку-лярызацыяй у 1795 г. лішніх базыльянскіх манастыроў і скарыстаньнем іх фундушаў на організацыю епархіяль-ных сэмінарый на Беларусі яна пісала таму-ж Грыму: «Вуніяты і рымскае духавенства скардзяцца, што іх прасьледуюць. Справа ў тым, што рымскае духавенства ўвяло вунію ў Літву для таго, каб завабліваць права-слаўных. Тымчасам у мінулым годзе (1795) шмат вуні-
’ Прускі дзяржаўны міністар у 1795 г.
10 Сборннк. Русск. Нстор. О-ва, т. ХХІП, № 238, стар. 620.
11 ІЬісІ., № 248.
11
яцкіх прыходаў вярнулася да нашае праваслаўнае царк-вы. Зразумела, вуніяты паднялі тады лямант, бо іх ду-хавенства апынулася бяз паствы» 12.
Разам з тым у сваіх адносінах да далучаных провін-цый Кацярына 11 была заўсёды вельмі асьцярожнай. Так, напрыклад, у сакрэтнейшым наказе кн. Вяземска-му яна яшчэ ў 1764 г. пісала аб заходніх провінцыях, што «парушаць прывілеі іх усе адразу вельмі. няпры-стойна было-б, аднак і называць іх чужаземнымі і абы-ходзіцца з імі на гэткай аснове ёсьць больш, чым па-мылка, а можна сказаць з пэўнасьцю, што глупства... Іх трэба лягчэйшым спосабам прывесьці да таго, каб яны абруселі і перасталі глядзець, як ваўкі ў лесе» І3 14.
Як-бы там ні было, але рэальна прыступіць да русы-фікацыі Беларусі Кацярына II у поўнай меры ня здоле-ла — ёй перашкодзіла ў гэтым сьмерць. Ня здолела яна, між іншым, організаваць «малыя народныя школы» на тых беларускіх абшарах, што адышлі да Расіі пасьля другога і трэцяга падзелу Польшчы ў 1793 і 1795 г.г. Тым ня менш патрэбны кірунак у стасунку да Беларусі ёй быў даны, і ўся «западно-русская» традыцыя беспасрэдна з ёю зьвязана. «Расія заўсёды ведала Заходнюю Расію,— зазначае з гэтае прычыны выдатнейшы прадстаўнік «за-падно-русснзма» М. Каяловіч,— і расійская ўлада і лі-таратура ніколі не забывалі аб сваіх правох на Запад-дую Расію і заўсёды напаміналі аб гэтым Польшчы» ,4.
Эпоха цараваньня Паўла 1 была часам ліквідацыі мерапрыемстваў, задуманых Кацярынай II. Хоць у 1799 г. і былі адчынены дзьве «малыя» расійскія школы ў Веліжы і Невелі, але разам з тым была закрыта школа ў Копысі, а Полацкае «галоўнае» вучылішча было рэфор-мавана ў «малое». Зацікаўленасць расійскае політыкі да Беларусі ўсё больш спадала, і ўся справа асьве* ты зноў апынулася ў руках мясцовых духоўных ордэ-наў— піараў, базыльян і інш. Была, як ведама, адноўле-на на Беларусі сіла «Літоўскага Статуту».
Падчас Аляксандра I пачаўся ўжо адваротны про-цэс — узмоцненай полёнізацыі Беларусі. Галоўную ролю ў гэтай справе адыгрываў заснаваны 24 студзеня 1803
12 Сборннк Русск. Нстор. О-ва, т. ХХПІ, № 247
13 ІЬігі., т. VII, стар. 348.
14 М. Кояловнч «Лекццн по нсторнн Западной Росснн», 1864, стар. 20—21.
12
году Віленскі унівэрсытэт на чале з куратарам акругі — кн. Ад. Чартарыскім. Гэта быў цікавейшы час у гіста-рычным жыцьці Беларусі, калі іменна ў сувязі з узрос-там культурных уплываў Польшчы ў тым-жа самым Ві-ленскім унівэрсытэце сярод тагачаснай профэсуры оеларускага пахаджэньня зарадзілася думка аб сама-стойнай прыродзе краіны і аб магчымасьці яе адра-джэньня, незалежнага ад Польшчы і Расіі. У гэты час асабліва яскрава ўспыхнулі сярод мясцовага грамадзян-ства традыцыі былога княства Літоўскага — традыцыі, якія, зрэшты, ніколі не перарываліся ў Вільні з самога акту Люблінскай вуніі і якія перажылі ўсе падзелы Польшчы і захаваліся да паловы XIX веку. Толькі ў рэд-кіх выпадках тагачаснае беларускае грамадзтва ў сваёй барацьбе з Польшчай абапіралася на Расію; а калі і абапіралася, дык не ідэёва, не з жаданьнем замяніць Польшчу на Расію, а каб пры дапамозе апошняй адбіц-ца ад надзвычайна моцных, экономічных, культурных і політычных уплываў польскіх і абараніць свае ўласныя, «літоўскія», інтарэсы. У першую чвэрць XIX в. мы яшчэ ня можам гаварынь аб «западно-русснзме» ў дакладным разуменьні гэтага слова.
«Западно-русснзм» упяршыню рэльефна зазначыўся і набыў сваю програму ў эпоху цараваньня Мікалая I, пры міністры Увараве, калі, па выразу Пакроўскага, «Расія трымалася як консэрв у гермэтычна закупоранай каробцы*. Падчас змаганьня мікалаеўскага рэжыму з «духам рэволюцыі», падчас «эўропофобіі», якая тлума-чылася «боязьню перад эўропэйскім капіталам, эўро-пэйскай буржуазіяй і буржуазна-дэмократычнымі ідэя-мі»,— у гэты час пачаў вырастаць і «западно-русснзм» як адна з праяў гэтага змаганьня ў заходніх провінцыях імпэрыі. Галоўным прадстаўніком яе ў гэты час быў Іосіф Сямашка, украінец па паходжаньні, выхаванец Віленскага унівэрсытэту і выдатнейшы правадыр аб’яд-наньня вуніі з праваслаўем.
Роля Сямашкі ў разьвіцьці «западно-русснзма» — выключна важная. Яго можна лічыць сапр'аўдным «бацькам» гэтае школы, і толькі той факт, што сам ён не зьяўляецца беларусам, не дае нам магчымасьці за-няцца дасьледваньнем яго дзейнасьціІ5.
15 Ва ўмацаваньні «западцо-русского» разуменьня Беларусі вы-латнейшае значэньне мелі тры вядомыя «запіскі» Іосіфа Сямашкі:
13
Апрача вуніяцкага пытаньня, якое дало найбольшы імпульс для разьвіцьця «западно-русской* ідэолёгіі, гэ-таму разьвіцьцю дало мацнейшы штуршок першае поль-скае паўстаньне 1831 г. і зьвязаныя з ім падзеі. Калі ў орыентацыі беларускіх вуніятаў «на Маскву» мы зазна-чылі зацікаўлснасьць, калі можна гэтак сказаць, больш «дыплёматычнага» характару, жаданьне абаперціся на Расію дзеля ўзмацаваньня веры сваіх дзядоў супроць ваяўнічага каталіцызму і толькі пры гэтым (г. ё. пры вуніі, а не пры праваслаўі) палепшыць матэрыяльнае і наогул экономічнае становішча свайго духавенства, дык цяпер, пасьля разгрому паўстаньня і пры нішчаньні «пальшчызны» на Беларусі, гэтая «западно-русская» орыентацыя набыла акрэсьлены экономічны грунт. Усё тое ў краі, што лічыла сябе не-палякамі, што было не-дваранскім, не-шляхецка-польскім, усё, што вяло ба-рацьбу з польскімі культурнымі ўплывамі,— папы, папо-вічы, служылы люд, мяшчане па гарадох — усе яны былі экономічна зацікаўлены ў пасьпяховым правядзеньнГ барацьбы. Забарона польскае мовы і асьветы, забарона палякам паступаць на дзяржаўную службу і займаць лепшыя пасады, конфіскацыя маёнткаў польскіх паме-шчыкаў і іншыя мерапрыемствы, што мелі сваёй мэтаіі паслабіць сілу польскіх уплываў на Беларусі, адкрывалі найлепшыя пэрспэктывы перад усімі гэтымі мясцовымі людзьмі. Ходам справы яны павінны былі займаць мес-ца выцісканага польскага элемэнту, а дзеля таго што права на падобнае заняцьце давала расійская ўлада і яе політыка, давала, агулам кажучы, «праваслаўная царская Масква», дык тут-то і вытыркала экономічная сутнасьць «западно-русской» ідэояёгіі.
Чым больш завастралася барацьба расійскага ца-рызму з «пальшчызнай» у заходніх губэрнях, тым больш грунту было для ўзмацаваньня «западно-русской» плы-ні. Аднак, дзеля таго што сутна-дваранская політыка Мікалая I не пашла далёка ў зьнішчэньні польскага па-
першая — ад 5 лістапада 1827 г. на імя міністра асьветы Шышковз, дзе вылажаны соцыяльныя, экономічныя і політычныя патрэбы аб’яд-наньня вуніі з праваслаўем; другая—ад 30 верасьня 1830 г. Міка-лаю I і трэняя — ад 26 лютага 1859 г. Аляксандру П аб патрэбах і формах змаганьня з полёнізмам у Беларусі. Гэтымі мпіскамі 1. Ся-машкі цалкам быў падрыхтаваны грунт для «западно-русской» шкс лы з сярэдзіны мінулага веку, ад якога часу мы і пачынаем свае і рысы.
14
мешчыка на Беларусі дый, з нрычыны к.іясавай солі-дарнасыіі з ім, гэтым шляхам ііаіісьці не магла, «запад-но-руеснзм» пе разьвіпуўся тады ў належным выглядзс. Носьбітамі і прадстаўпікамі яго былі занадта «дробныя людзі» і ніколі буйныя магнаты, нават ня нроста двара-пе, памешчыкі; таму япы і не маглі атрымаць сабе прыз-ланыія ў Расіі Мікалая I. Адно толькі грунт для «запад-но-русспзма», як мы казалі, стварыўся вельмі спагадпы. Разгром організаванаіі польскаіі фізычнаіі сілы ў вы-глядзе польскіх воііскаў, закрыныіё Віленскага унівэр-сытэту, ліквідацыя вуніі ў 1839 г., спыненыіе «Літоўска-га Статуту» ў 1840 г. і замена яго агульна-расійскімі закопамі, урэшпе, працяілая дзсіінасьць сакрэтнага «За-падного Комнтета», якому была пастаўлена мэта «пры-раўнапь заходпія губэрні, ад ІІолыпчы далучаныя, ва ўсіх адносінах да ўнутраных вялікарасіііскіх губэрняў»,— усё гэта расчысьпіла пілях псрад «западпо-русснзмом». У запісках і проектах, якія пасыпаліся тады ў «Запад-ныіі Комнтет» ад губарпатараў з беларускіх і украінскіх губэрань, а таксама ад розпых «спачувацеляў» справы, яспа ўжо гаворыпца, што Беларусь разам з Літвой зьяў-ляецца «дрэўняіі Славяпіян», якая «одпородна» з Вялі-карасіяй па мове і веры, і што гэтае «адзінства мовы і закопа) родзіць адзінства пачуцыія і папяцьцяў, бсз якіх пяма грываласьці ў існаваныіі народным» 16.
Большаснь нершых «западно-руссов» выхавалася ласьне ў гэтую эпоху, калі ўпяріныпю быў выкінуты знамяніты ўвараўскі лёзупг аб «православнн, самодер-жавнн н русскоіі народностп» і калі па загаду Мікалая I было закрэсьлена наваг самае імя Беларусі 17.
«Чтення», 1866. кн I, сгар. 103 — «О необходнмостн уннчто-ження отдельных прав в губерппях от Польшн нрпсоедннеппых».
11 Гл. «Городскне посетснпя в Росснйскон пмперііп», т. II, СПБ, 1863: 18 ліпня 1810 г. пры выпатку, калі яму трэба было надпісаць указ, у якім пімінатіся губэріі Беларуекія, Мікалай I, закрэсьліўіны назву «Беларускія», загадаў гіераііісаць указ з наймепыіем кожпай губэрні — Вінебскаіі і Магілеўскай — паасобку; пры гэтым надпісаў уласнан рукон рэзолюныю: «правнла сего тержаться н впредь. нн-когда нначе не пропнсывая, как понменно губерннн». ІІікава. аднак. што ў справаводттве Сэнату назва «белорусскне губерннн» захавала-ся, ня гледзячы на загад АІікалая I і пазыіеншыя забароны, на пра-цягу ўсяго стагоцьдзя да 1893 г (гл. загад Сэнату мін. унутр. спраў ад 12 чэрвеня 1891 г. аб выкупных актах у губэрнях «сенеро-запад-ных н белорусскнх»; С. Рубнншісйн «Хронолоітічсскнй указатель ука-зов н правнтельственных распоряжепнГі но губерпням Западной Рос-снн» за 240 лет — с 1652 по 1892 год», СІІБ, 1894, стар. 819).
15
Урэшце, апошнім этапам разьвіцьця сзападно-рус-ской» школы былі 60-я і 70-я гады мінулага веку, другое польскае паўстаньне і гвалтоўная політыка М. Муравьё-ва. У гэтыя гады сзападно-русснзм» набыў сваё ўласнае імя і падвёў пад сваю пйлітычную програму нібыта на-вуковы фундамант. Далейшае разьвіцьцё яго' пад час рэакцыі Аляксандра III і Мікалая II пайшло ўжо бяз значных перапынкаў і дакацілася да сучаснае эпохі — імпэрыялістычнае вайны і рэволюцыі.
На працягу гэтай доўгай гісторыі «западно-русснзм» вырас у вагромністую політычную сілу, якая затрымлі-вала разьвіцьцё беларускага культурнага адраджэньня і якая гэтак цяжка падбівала разьвіцьцё беларускай вы-зваленчай ідэі нават на нашых вачох. У пэўным разу-меньні яна зьявілася антытэзай сілам полёнізуючым, якігі ішлі на Беларусь з захаду і якія намагаліся тэорыяй і практыкай давесьці, што Беларусь ёсьць часьць Поль-шчы і ішто беларуская народная культура ёсьць сваяад-менная польская культура. «Западно-русснзм» ласьне і змагаўся супроць гэтай тэндэнцыі, але ў інтарэсах не Беларусі, а «Вялікае Расіі». У гэтым сэнсе культурная гісторыя Беларусі ў XIX—XX стст. і была выражэньнем узаемнае барацьбы русыфікацыйных і полёнізуючых на-чал за гегемонію ў Беларусі.
Дасьледваньне прыроды і гісторыі «западно-русснз-ма» зьяўляецца, на наш погляд, амаль такім-жа абавяз-ковым, як і дасьледваньне разьвіцьця самога беларуска-га руху. Ен складае адмоўны бок агульнага пропэсу гісторыі культуры на Беларусі, творыць адзін з яе эле-мэнтаў і ў гэтым сэнсе дае нам шмат чаго да разуменьня беларускага мінулага.
Пры гэтым мусім зазначыць, што для мэт нашага дасьледваньня пераважнае значэньне мецьме агляд ня ўсіх дзеячоў «западно-русской» ідэолёгіі і ня ўсіх русы-фікацыйных уплываў. Нас будуць цікавіць пераважна толькі тыя зьявы, якія выходзілі і нараджаліся ў самой Беларусі, а таксама толькі тыя іх прадстаўнікі, якія былі этнографічна, ці, як кажуць, «тэрыторыяльна», бе-ларусамі. Бо толькі апіраючыся на іх, можна сачыць за зьместам грамадзкіх рухаў на Беларусі ў мінулыя гады, за разьвіцьцём яе грамадзкай мысьлі і разам з тым, толькі дасьледуючы іх псыхолёгію, можна рабіць плён-ныя вывады і абагуленьні ў стасунку да культурнае гі-сторыі нашае краіны наогул.
РАЗЬДЗЕЛ ДРУГІ
К. Гаворскі і «Вестннк Западной Росснм»
гВсстнак Юго-Западной а Западной Россіш» ў Кіеве. Агульны выгляд яго. Рэдактар часопісу Ксэнафонт Га-ворскі, яго пахаджэньне. Даныя аб узьнікненьні <Вест-нцка». Характарыстыка тагачаснага жыцьця на Украіне. Першыя гады дзсйнасьці К. Гаворскага і прыхільнасьць да украінафільства. Зь/іена настрою і барацьба супроць схлопоманіі* і слацінства». Прычыны гэтае зьмены. За-няпад сВестнака» ў Кіеве і надзеі рэдакцыі на Муравьёва.
Адным з найбольш яскравых і рашучых выяўленьняў «западно-русской» школы была дзейнасьнь часопісу 60—70-х гадоў мінулага веку «Вестннка Западной Рос-снн», кіраванага Ксэнафонтам Гаворскім. Ласьне К- Га-ворскаму абавязана Беларусь агіднейшым тыпам «за-падно-русского человека», у якім, як у фокусе, адбіліся найбольш цёмныя рысы панаваньня на Беларусі старога рэжыму.
«Вестннк Западной Росснн» К. Гаворскага, выдаваны ў Вільні ў 60-х і ў пачатку 70-х гадоў, зьявіўся ўпяршы-ню ў Кіеве. Тут у ліпні месяцы 1862 году вышла яго пер-шая кніжка. Часопіс гэты называўся тады больш шыра-ка: «Вестннк Юго-Западной н Западной Росснн». Тэрмін «юго-западный» павінен быў сьведчыць, што часопіс прысьвечаны ў першую чаргу «Юго-Западу Росснн», г. зн. заходняй, ці правабярэжнай, Украіне, якая ў тыя часы менавалася «Юго-Западной Россней» у адзнаку ад Беларусі, якая менавалася «Западной» ці «Северо-За-падной Россней».
Вонкавы выгляд «Вестннка» як у Кіеве, так і ў Віль-пі заставаўся бяз зьмены. На працягу дзесяці год ён вы-ходзіў сшыткамі каля 200 і больш старонак звычайнага
17
«іасопіснага формату. Пачаў ён выходзіць чамусьці з ся-рэдзіны году, з ліпня месяца, а таму лічыў свой выда-вецкі год і нумарацыю кніжак з ліпня па ліпень. Толькі лраз пянь год, з 1867 г., выданыіе пачало нумаравацца нормалыіа — са студзеня па студзень. Ня кожны год меў аднолькавы лік кпіжак, і гэта разам з падзелам гада-вога выданыія на томы і разьдзелам кожнаіі кніжкі на чатыры часткі з асобнаіі для кожнаіі з іх нумарацыяіі старонак утрудпяе карыстаныіе «Вестннком». Вокладка «Вестннка» была з тэндэнцыііным малюнкам: на фоне віленскаіі парквы і помніка Уладзімеру ў Кіеве да на-тоўпу беларусаў і украінцаў у конфэдэратках зьлятае з нябёс на воблаку алегорычная «гістарычная ісьціна» з манускрынтам у руцэ: «Откуда пошла русская земля». Унізе вокладкі — карта Расіі з Беларусьсю і Украінаіі, наказаная ў важненшых гарадох, і два фоліянты, на адным з якіх стаіць славянскі надпіс:
«... а рече О.іегь Кіев-ь се будн мата градом'ь рус-скнмь».
Кожная кніжка «Вестннка» падзялялася на чатыры разьдзелы. ІІершы разьдзел прысьвячаўся старадаўііяй гісторыі Беларусі і Украіны, нрычым у ім друкаваліся дакуманты пераважна з гісторыі праваслаўнае царквы на гэтых землях, з гісторыі вуніі, барацьбы праваслаўя з каталіцтвам. старыя граматы, унівэрсалы, прывілеі і наогул архіўны матэрыял, які ў вялізарным ліку адкры-ваўся тады Віленскай і Кіеўскай Археографічнымі Ка-місіямі і які знаходзіўся па манастырох і прыватпых бібліотэках ‘. Другі разьдзел складаўся з орыгіналыіых артыкулаў супрацоўнікаў «Вестннка», прычым і тут пе-раважалі артыкулы на гістарычныя тэмы. Апрача само-га К. Гаворскага. які нісаў у гэтым разьдзеле, тут вель-мі рэдка можна натрапінь ня толькі на выдатнае. але наогул на вядомае імя. Гэгкія асобы, як I. Кулжыпскі — гадунец старэтнага расіііскага «Маяка», Саковіч, На-віцкі і г. д., сьведчаць толькі аб тым, што навуковымі імёнамі «Вестннк», як кажуць, ня б.іішчэў. Адзіна можа толькі імя П. Баброўскага, аўтара вядомай працы аб Горадзенскаіі губэрпі, які друкаваў у «Вестннке» агляд
1	Між пішым, А. Сапуноў у сваіх нататках аб К. Гаворскім (гл. ніж^й) сьведчыць, што некаторыя архіўныя матэрыялы, друкаваныя ў «Вестпнке», пясьля загінулі.
18
пад мала зразумелым загалоўкам — «Фнзнческне н нравственные элемэнты северо-западных губерннй», можна адзначыць як больш-менш паважнейшае і вядо-мае імя. Шмат матэрыялаў для гэтага разьдзелу рэдак-цыя брала з тагачасных мясцовых «Губернскнх Ведомо-стей» (менскіх, магілеўскіх, віцебскіх) і са сталічных газэт патрыотычнага кірунку — «Вечерней Газеты», «Домашней Беседы», «Дня» і інш. Вельмі часта матэры-ял, безварункова чужы, друкаваўся без усялякага под-пісу і без паказаньня крыніцы, за што рэптыльнай рэ-дакцыі прыходзілася пасьля выступаць з тлумачэньнямі і прабачэньнямі.
Трэці разьдзел «Вестннка» прысьвячаўся звычайна самым «злободневным» тэмам. Тут зьмяшчаліся прынцы-повыя рэляцыі і разважаньні рэдакцыі аб бягучым гра-мадзкім і політычным жыцьці, аб заданьнях улады, аб ролі папоў і ксяндзоў і вялася полеміка з тагачаснай прогрэсыўнай прэсай. Гэты ласьне разьдзел і творыць фізыономію «Вестннка» як «западно-русского» часопісу і дае галоўны матэрыял для выяўленьня яго пляцформы.
Урэшце, апошні чацьверты разьдзел складаўся з часткі літаратурнай, у якой друкаваліся аповесьці, ро-маны на тэму аб полёнізьме і лацінстве, а часам вельмі дасьціпныя, хоць і не заўсёды мастацкія, сатыры і байкі на «ворагаў» рэдакцыі; затым ішла бягучая хроніка, складаная зноў такі з выпісак са ўсялякіх газэт і часо-пісаў. Літаратурнымі імёнамі рэдакцыя «Вестннка» таксама не магла пахваліцца. Вядомы украінскі пісь-меннік Куліш супрацоўнічаў з ёй толькі адзін год, па-куль «Вестннк* трымаўся больш прызваітага тону ў ста-сунку да украінскай справы, а таленавіты этнограф Н. Семянтоўскі напісаў для «Вестннка» толькі адну апо-весьць таксама ў першы год выданьня. Популярнасьць рэшты літаратурных супрацоўнікаў «Вестннка», як-то: Скурховіча, Калугіна, Вольпера ды інш., ня выходзіла далей мураў рэдакцыі.
Часопіс падпісваў звычайна яго рэдактар К- Гавор-скі, але ўжо ў 1867 г. у аддзеле абвестак на выданьне «Вестннка» побач з подпісам Гаворскага стаіць подпіс «рэдактара-супрацоўніка» нейкага I. Эрэміча. Пачы-наючы з 1870 году, калі Гаворскі моцна захварэў, «Вест-ннк» выдаваў толькі адзін I. Эрэміч, але нядоўга: 17 чэр-веня 1871 г. Гаворскі памёр, і выхад часопісу на чаць-вертай кніжцы спыніўся.
19
Якім шляхам трапіў К. Гаворскі ў Кіеў, як і з каг® склалася рэдакцыя «Вестннка», пакуль што сказаць трудна — у літаратуры аб гэтым зусім няма вестак. Да-волі глухія весткі знаходзім мы таксама і аб самой асо-бе Гаворскага. Толькі ў апошні год перад вайной у «Рус-ском бнографнческом словаре», выд. «йсторнческого Обшества» ў Маскве, зьмешчаны некатцрыя даныя аб Гаворскім2. Рэшту вестак знаходзім у рукапісным на-рысе А. Сапунова аб жыцьці Гаворскага, які нарыс зна-ходзіцца ў архіве Беларускае Дзяржаўнае бібліотэкі 3
Ксэнафонт (павуніяцку—Ільдэфонс) Антонавіч Га-ворскі нарадзіўся ў 1811 г. на Віцебшчыне і, як боль-шасьць «западно-руссов» мінулага веку, паходзіў з сям’і вуніяцкага сьвяшчэньніка. Ен атрымаў па свайму часу даволі значную асьвету — скончыў Беларускую грэка-вуніяцкую сэмінарыю (заснавана ў Полацку ў 1806 г.) і Пецярбурскую духоўную сэмінарыю, дзе атрымаў наву-ковую ступень кандыдата. Пасьля таго ён быў прызна-чаны настаўнікам у тую-ж Беларускую сэмінарыю, дзе
2 «Русскнй бнографнческнн словарь», Русск. Нстор. О-во, Моск-ва, 1916, стар. 433—434.
3 Адзначаны нарыс разам з рукапісам Гаворскага выкарыстаны мной пад час працы ў бібліотэцы, за што прыношу шчырую падзяку дырэктару бібліотэкі Я. Сіманоўскаму і загадчыцы Беларускага ад-дзелу Ю. Бібіло. Нарыс з некаторых прычын цікавы. Як відаць з цэнзурнага дазволу, зробленага на орыгінале рукапісу, біографія Га-ворскага зложана была А. Сапуновым да выданьня працы Гаворскага «Нсторня Полотской Епархнн». Цэнзурны дазвол (6 сакавіка 1917 г.) і друкарскія нататкі на орыгінале сьведчаць, што гэтая біографія і праца Гаворскага ўжо набіраліся да друку і павінны былі быць зьмешчаны ў «1-м выпуске Трудов Внтебского Церковного Нсторн-ко-Археологнческого Обшества». Аднак за рэволюцыян уся справа спынілася.
Нарыс складзены Сапуновым старанна. на аснове розных кры-ніц (архіва Віцебск. дух. сэмінарыі за 1857—1861 г.г., 7аро\еіедгі рггеб-зіцЬіопусЬ) б. Ушацкага вуніяцкага касьцёлу, спраў Віленск. дваранскай апекі, запісак мітр. Сямашкі, і, што асабліва цікава, са ўспамінаў М Шніпоўскага, б. вучня Гаворскага і са ўспамінаў Ю. Ф. Рыдзеўскай, 100-летнян старухі, роднай сястры жонкі Гаворскага Юдзіфі (ці не таму казалі, што Г. быў жанаты на яўрэйцы?).
На жаль, апошнія крыніцы. вельмі важныя з боку высьвятлень-ня абстаноўкі, у якой вытварыўся гэты нанбольш заядлы «западно-русс», зусім ня выкарыстаны; прынамсі, адпаведных указаньняў мц ў нарысе Сапунова не знаходзім. Па ўсіх даных, Сапуноў пісаў біо-‘ графію Гаворскага з мэтан як-небудзь абяліць яго прад гісторыяй пасьля тэн забончай характарыстыкі, якую даў яму ў сваім час» А. Пыпін (гл. «Нсторня русской этнографнн», т. I, стар. 90—97).
20
выкладаў самыя розныя навукі: агульную гісторыю, археолёгію, яўрэйскую мову, царкоўнае красамоўства і нават чарчэньне і маляваньне. Калі ў 1837 г. рэвізаваў сэмінарыю Іосіф Сямашка, дык ён аб Гаворскім напісаў у сваім днеўніку гіранічную заметку: «выкладае Гавор-скі даволі дрэнна — ён яшчэ слабы».
На пачатку 50-х гадоў Гаворскі захапляўся белару-скай археолёгіяй, рабіў раскопкі на Полаччыне і даваў аб іх зьвесткі ў «Русское Археологнческое Обшество» ў Пецярбурзе. За гэтыя працы азначанае «Обшество» абрала яго 20 сакавіка 1852 г. у свае члены-корэспондэн-ты, а мясцовы Віцебскі губ. статыстычны Камітэт абраў яго сваім пачэсным членам. У 1857—58 г. ён рэдагаваў неофіцыяльную часьць «Вінебскіх Губ. Ведамасьцяй», прычым амаль увесь матэрыял складаў са сваіх прац, Як відаць з уласнай дакладнай запіскі Гаворскага, ён у гэты час, апрача црац па археолёгіі, статыстыцы і па гісторыі царквы, займаўся распрацоўкан матэрыялаў для большага артыкулу: «О влняніш латшшзма на судь-бу славянскііх народов в релнгнозном, этнографаческом н полнтііческом отношенаях». Магчыма, што ў сувязі з гэтым ён пазыіен напісаў заметку «Несколько слов о бе-лорусской реча», аб якой мова ніжэй.
Архіўная справа, відаць, вельмі цікавіла Гаворскага, тым больш што давала яму матэрыял для пропаганды яго галоўнай мэты— барацьбы з полёнізмам на Бела-ірусі і з каталіцтвам. У канцы 50-х гадоў ён вельмі ўпо-рыста намагаўся заняць месца архіварыуса віцебскага архіву і нават меў аб гэтым загад віцебскага губарна-тара. Аднак месна гэта яму заняць не ўдалося, прычым ёсьць ня зусім пэўныя весткі. быццам у гэтай справе яму моцна перашкодзілі мясцовыя палякі4.
Відаць, у гэты час у сувязі з працай па гісторыі і ар-хеолёгіі Беларусі і ў зьвязку з абраньнем яго ў члены «Археологнческого Обшества» К. Гаворскі бываў у Пе-цярбурзе і быў блізкі да славянафільскіх, народніцкіх колаў. У Пыпіна ёсьць невялічкая заўвага аб тым, што ён асабіста бачыў К. Гаворскага ў Костомарова. Што павінна было гэта значыць і якім парадкам «полёнофаг» Гаворскі мог трапіць ва украінафільскі гурток Костома-рова — Пыпін зразумець ня мог і зрабіў нават здагадку
4 «Труды Кневскон дух. академміі», 1887, нюль, стар. 335 і наст.
21
аб тым, быццам Гаворскі наведваў Костомарова як «со-глядатай* 5.
Наколькі правільная здагадка Пыпіна, сёньня ра-дзінь трудна. Магчыма, што было так, але магчыма, што справа стаяла крыху інакш. У кожным разе Пыпін мсў тую рацыю, што лічыў Гаворскага на аснове ўсіх сучас-ных характарыстык за чалавска вельмі нізкай мораль-най пробы. Другі дасьледчык, які ведаў Гаворскага аса^-біста, супрацоўнік «Кневской Старнны» К- Береза так-сама гаворыць аб ім у вельмі дрэнным тоне. Раўняючы. яго со славутым «місыянэрам» Тёмкіным, спрытным афэ-рыстам і п’яніцам, які марыў у 50—60-х гадох ахрысь-ціць усё яўрэйства, К. Береза называе К. Гаворскага «прозелітам з вуніятаў, сьмелым прожэкцёрам, які не разьбіраўся ў сродках і марыў абярнуць на праваслаўе ўсіх палякаў Заходняй Расіі». «Спачатку ён абдурваў Пецярбург, пасьля поўдзень Расіі, а пасьля перабраўся на паўночны захад. Тут пад апекай М. Муравьёва ён устроіўся адзін час зусім ня блага, але ўрэшце нічога не дасягнуў і скончыў жыцьцё ў вар’яцкім доме. Ахвярай польскае пропаганды ён сам сябе выстаўляў заўсёды і ўсюды і гэтым лоўка маскіраваў свае асабістыя інтарэ-сы. Аднак не заўсёды польская інтрыга наклікала на Га-ворскага перасьледваньні, якія здараліся з ім нават з боку яго ўласнага начальства; прычынаю тут былі да-носы ў Пецярбург, якія ён пісаў на гэтае-ж самае на-чальства* 6.
Што да «Вестннка Западной Росснн», дык ёсьць бес-пасрэдныя даныя, з якіх відаць, што нарадзіўся ён пры падтрыманьні і па ініцыятыве былога «святейшаго Сі-нода*. Вельмі блізкі быў да гэтай справы і галоўны «за-падно-русс» М. Каяловіч. У адным з лістоў К. Гаворска-га, якія захоўваюцца ў рукапісным аддзяленьні Ленін-градзкай Публічнай бібліятэкі, напісаным да тагачасна-га тав. обер-прокурора Сыноду кн. Урусава, знаходзім заўвагу, што апошняму належала матэрыяльнае і мо-ральнае падтрыманьне «Вестннка», а можа і самая іні-цыятыва. «Выдаваны мной «Вестннк»,— піша Гаворскі
6 А. Пыпнн «Нсторня русск. этнографнн», т. IV, стар. 94—95, прнм.
6 Ліст К. Гаворскага да кн. С. Н. Урусава з Кіева ад 8 верасыія 1863 г. у Рукап. аддз. Публічнан бібліотэкі ў Ленінградзе; Тут-жв два лісты яго да I. Корнілова: першы — ад II мая 1862 г. з Кіева і другі — ад 6 верасьня 1866 г. з Вільні.
22
кн. Урусаву,— больш чым напалову абавязаны сваён ініцыятыван прадугледжанасыіі, абгаварэньню і кіраў-ніцтву «вашего сіятетьства». Вы цалкам зразумелі важ-насьць яго заданыіяў, вы паказалі мссііа для яго дзен-насьці, вы мяне зрабілі шчасьлівым абяцанкай і мораль-лага, і матэрыяльнага падтрыманьня «Вестннка»7. Відаць, у поўным паразуменьні з Урусавым працаваў над стварэньнем першага «западно-русского» часопісу і М. Каяловіч: «Плян і програма «Вестннка»,— гаворыць П. Котовіч,— у той час, калі ён быў вядомы суцэльным сваім кірункам, г. зн. у першыя гады свайго выданьня з 1861 г., вышлі з-пад пяра М. Каяловіча»8.
У Кіеве, прытуліўшыся каля брацкага кляштару на Падоле, К. Гаворскі і ўся рэдакцыя «Вестннка» хутка заявіліся як крайняя і зацятая русыфікатарская кампа-нія. «Наша мэта,— прызнавалася сама рэдакцыя,— ёсьць змаганьне з нігілізмам, з сэпаратызмам, які імкнецца зрушыць непадзельнасьць Расіі, змаганьне за адзіную рускую народнасьць, адзінасьць якой паставіў пад знак запытаньня фэдэралісты Костомаров, і як аснову ўся-го — змаганьне з Польшчай, з яе зраднымі замерамі, з яе хітрым лацінствам».
Перажываная эпоха стварала для гэткай дзейнасьці як ня трэба лепшыя варункі. 60-я гады былі, як ведама, пераломным момантам у жыцьці Беларусі, Украіііы і наогул усяе старое Расіі. Прыгонны рэжым дзякуючы накапленьню капіталістычных элемэнтаў у гаспадарцы і цяжкому сельска-гаспадарчаму крызісу завальваўся. Дваранская зямляўласнасьць, збудаваная на старых напоўфэўдальных асновах, гінула, і месца яе занмала зямляўласнасьць нова-дваранская, заснаваная на экс-плёатацыі больш выгоднаіі «волыіай» працы земляроба-селяніна. Крызіс экономічнага становішча шляхецка-дваранскае клясы цягнуў за сабой перастаноўку кляса-вых і соцыяльных сіл у дзяржаве, выхад на сцэну інтэлігенцыі і ўзрост рэволюцыйных настрояў. Побач з часовай страчанасьцю ўлады, з яе шатаньнем і лібэра-лізмам вырастаў вялізны грамадзкі рух, які быў адзна-чаны ў Расіі, на Беларусі і на Украіне імкненьнем да народу як адзінай крыніцы здаровага жыцьця, адзінай меркі новай соцыяльнай моралі.
7 «Кневская Старнна», 1884, нюнь, стар. 213.
8 «Лнтовскне Епарх. Ведомостн», 1891, № 35, стар. 278.
23
Расійскае грамадзтва. падбітае перад тым рэакцый-ным мікалаеўскім рэжымам, які душыў малейіііую пра-яву незалежнае мысьлі, пасьля крымскага разгрому ад-чула сябе крыху вальней і з адданасыВо пачалб «дага-няць» Эўропу, ад якой яно так адстала. ПІырокі круг ідэй, што бурліў перад тым у Заходняй Эўропе і перш за ўсё ў Нямеччыне, перакінуўся праз кардоны сама-ўладнай імпэрыі і знайшоў тут сабе голасны водгук. Ідэалістычная філёзофія Гегеля разам з полымнай про-паведзьдзю Фіхтэ, якія стварылі апотэозу нямецкае на-цыі; прынцыпы «гістарычнае тэорыі», якая разьвянчалэ-бяздушны і абстрактны формалізм Канта і якая паста-віла нацыянальна-гістарычны момант у цэнтры соцыолё-гічнага дасьледваньня; дзейнасьць Гердэра, Грыма, Гум-больда ды інш., якія з надзвычайнай любоўю зьвярнулі ўвагу вучанага сьвету на каштоўнасьць народнае твор-часьці, народнага быту, мовы, мітолёгіі, звычаяў і г. д.,— усё гэта знайшло свой адбітак і сваё ператварэньне ў Расіі. Побач з гэтай ідэалістычна-народніцкай плынь-ню на расійскі грунт пачалі пераносіцца першыя весьці навуковага соцыялізму, і пад уплывам натхнённых ідэй у Расіі пачаў вырастаць малады соцыялістычны рух. Ба-кунін, Гэрцэн, Міхайлоўскі, Чэрнышэўскі ўзьнялі штандар змаганьня з імпэрыяй царызму, пачалі клікаць моладзь і ўсё жывое на барацьбу за «Зямлю і Волю».
Зьявіліся два вядомыя варожыя лягеры — славяна-філаў і западнікаў, з якіх першы ўглядаў гістарычнае прызваньне Расіі і яе збавеньне ад супярэчнасьцяй эўро-пэйскае цывілізацыі ў звароце да народнасьці, да сла-вянскай самабытнасьці, у аб’яднаньні славянства супроць матэрыялістычнага романа-германскага сьвету і які сквапна пачаў выўчаць гэтую самую народнасьць; а другі, наадварот, стаяў за перанясеньне ў Расію заход-ня-эўропэйскага прогрэсу і яго дэмократычнага ўкладу, рваў ланцугі зацьвілеўшых расійскіх традыцый і больш цікавіўся будучым, чым мінулым днём. Жыцьцё кіпела надзвычайна: навука, прэса, літаратура, публіцыстыка — усё было захоплена нячуваным уздымам, па ўсіх лініях адбывалася «переоценка ценностей». Сялянства вызва-лялася з-пад сталетняга прыгону.
На Украіне, якая дзякуючы сваёй сельска-гаспадар-чай прыродзе асабліва востра перажывала паказаньг экономічны крызіс, заняпад дйаранскага стану адзна-чыўся буйным узростам нацыянальйай сйвяйомасьці і 24
сьвядомасьці сваёй «асобнасьці» ад Расіі. Што год, то больш украінскі мясцовы рынак падбіваўся ў тыя гады раеійскім капіталам і расійскай прамысловасьцю, і гэ-тая акалічнасьць побач з павялічэньнем пролетарызацыі екраінскан вёскі і адыходам у горад значнан колькасьці вясковай беднаты выклікала з боку украінскага дваран-ства сваяадменную «нацыянальную» рэакцыю8.
Як-бы ў адказ на пашырэньне славянафільскіх лё-зунгаў у Маскве, Ук_раіна пачала пашыраць пераконань-не аб асаблівым сваім прызваньні і аб сваім роўнапраў-ным месцы сярод іншых славянскіх народаў. Ня гледзя-іы на ліквідацыю кірыла-мэтодаўскага брацтва, ідэі яго V Кіеве і Харкаве жылі паранейшаму, жылі яшчэ і тыя дзеячы, якія ў 40-х гадох па прыкладу дэкабрыстых імкнуліся перарабіць расійскую самаўладную імпэрыю на «саюз вольных славянскіх штатаў». Больш таго, дзя-куючы зьяўленьню нован соцыяльнай сілы — інтэліген-цыі і агульнан дэмократызацыі грамадзтва — да справы прышлі новыя людзі, якія ня толькі перанялі ідэі ра-нейшага «казакафільства» і кірыла-мэтодаўцаў, але якія пачалі ператвараць гэтыя ідэі ў жыцьцё, якія пачалі беспасрэднай барацьбой дамагацца політычных праў народу. Ва ўкраінскіх умовах гэтая політычная бараць-ба падмацоўвалася барацьбой культурнай — за правы роднай мовы і за нацыянальную украінскую школу.
Па-за межамі Украіны украінафільскі рух знаншоў свой асяродак у Пецярбурзе. Тут згуртаваліся старыя кірыла-.мэтодаўцы — Костомаров, Шэвчэнко, Куліш, што вярнуліся са ссылкі; да іх далучылася група новых, ма-лодшых украінскіх патрыётаў, і супольнымі сіламі быў заложаны журнал «Основа», які адыграў не малую ролю ў аформленьні украінскае вызваленчае ідэі. Карыстаю-"ые.і ўласным друкаваным словам, Костомаров у «Осно-Ві. паднімае вядомую спрэчку з славянафільскім ляге-рам К. Аксакова і Хомякова аб самастойнай гістаірыч-ііаіі прыродзе Украіны («Мыслн о федератнвном начале в дрсвней Русн», «Две русскне народностн», «Правда моеквнчам о Русн» ды інш.); Куліш апрацоўвае першую ўкраінскую граматыку і правапіс (кулішоўку) і закла-дае першыя падваліны навукован украінскай крытыкі; } часопісу бярэ бліжэншы ўдзел слаўны Шэвчэнко і ма-
' М. Яворськнй «Украіна в епоху капіталізму», внп. першнй — 'І7е":од початковоі акумуляціі», Харків, 1924.
25
лодшыя пісьменьнікі Марка Вовчок, Сторожэнко, гісто-рыкі і этнографы Антоновіч, Чубінскі, Ефіменко, Максі-мовіч і г. д. «Основа» зьяўляецца адначасова выразам буйнага росквіту украінафільства і выразам цеснай су-вязі яго з агульным вызваленчым рухам у Расіі.
На месцы, на Украіне, студэнцкая моладзь пачынае «хожденне в народ» з мэтай асьветы вёскі і пропаганды нацыянальнага адраджэньня. Зьяўляецца шмат школ з украінскай мовай выкладаньня, чытаюцца популярныя лекцыі для сялянства, ствараецца народны тэатр, выда-ецца масавая популярная літаратура.
Трэба зазначыць, што гэтаму вызваленчаму руху ў першы момант вельмі спачувала польская інтэлігенцыя. У тыя гады польскі элемэнт на правабярэжжы, г. зн. на Кіеўшчыне, Валыні і Падоліі, быў значна большы, чым сёньня, і меў вялікі ўплыў на ўсё культурнае жыцьпё краю. Мясцовыя палякі спачувалі украінскай пропаган-дзе таму, што разумелі яе анты-ўрадавы характар, ба-чылі ў ім протэст супроць ненавіснай ім «Масквы» і падтрымлівалі яго ў разрахунку на дапамогу на выпа-дак рыхтаванага паўстаньня. Сярод гэтых палякаў шмат хто лічыў сябе напоўукраінцам і быў пераняты шчырым каханьнем да Украіны як да другой бацькаўшчыньц «Я зьяўляюся сынам маткі Украіны і айчызны Поль-шчы»,— казаў пра сябе адзін з гэткіх палякаў Багдан Залескі, які імкнуўся сваёй поэтыцкай творчасьцю як-бы стварыць «трэцюю поэтыцкую вунію» Польшчы ды Украіны. Таксама, як на Беларусі Рыпінскі і рэшта бе-ларуса-палякаў 50—60-х гадоў, украінскія палякі таго часу, асабліва рэволюцыйна настроеныя, зьвязаныя з рэволюцыйным рухам на захадзе, лічылі сябе блізкімі да украінскага «хлопа», уваходзілі ў яго жыцьцё, выў-чалі яго быт, творчасьць, насілі украінскія сьвіткі і ства-ралі свой «хлопаманскі» рух, зьвязаны з украінафіль-ствам, ці «хохломаніяй».
Толькі што заснаваны «Вестннк Западной н Юго-За-падной Росснн» К. Гаворскага з галавой кінуўся на ба-рацьбу з абедзьвюма праявамі украінскага грамадзкага жыцьця: з украінафільствам, узгадаваным на расійскай культуры, і з польскай «хлопаманіяй». Аднак у сваіх заданьнях К. Гаворскі разабраўся не адразу. У першы год выданьня «Вестннка» ён рашуча павёў атаку толькі супроць польскай хлопаманіі, углядаючы ў ёй ксяндзоў-скія хітрыкі і здраду дзяржаўным інтарэсам Расіі. Што
26
да украінафільства, ці «хохломаніі», з боку самых укра-інцаў, дык тут спачатку Гаворскі ня ўбачыў нічога не-бясьпечнага і нават стаў на бок тых украінафілаў, якія актыўна вялі змаганьне за украінскую школу і кнігу.
«Несьці асьвету ў народ толькі шляхам аднэй вялі-карускай культуры,— пісаў «Вестнмк» у 1862 годзе *°,— гэта значна пазбаўляць тутэйшага чалавека сродкаў да самаабароны, перашкаджаць тут посьпехам народнае асьветы і амаль цалкам аддаваць наш народ у рукі вы-прабаваных і дасьціпных пропагандыстых-палякаў, тым больш што жыхарства паўдзённа-заходніх губэрань больш прызвычаілася і больш разумее польскую мову, чым мову вялікарускую». Каб унікнуць гэтага, украіна-філы, паводле слоў «Вестннка», добра робяць, калі «ўжываюць усіх сіл для наўчаньня народу на яго род-най мове, выдаюць на гэтым «русском наречнн» падруч-нікі і народныя кнігі, найбольш прыстасаваныя да па-чуцьцяў, пераконаньняў і патрэб гэтага народу... Дзепнасьць гэтая — амаль выключна дзейнасьць асьвет-ная,— кажа Гаворскі,— яна не заключае ў сабе нічога політычнага, апрача, можа, змаганьня супроць польскай пропаганды і апрача імкненьня выясьніць і ажывіць для ўсяго русінскага (украінскага) племя бліжэйшае яго духу начала, якое зьвязвае ўсіх яго членаў ад Марма-роша і Сана да Дона ў адно непадзельнае цэлае і якое стварае натуральнае зьвяно, моцна зьвязваючае гэтае племя з усёй Русьсю».
Хоць для Гаворскага, як бачым, украінская мова зьяўляецца тут толькі «мсстным русскмм наречіем», украіпцы — часткай рускага народу, а Украіна — част-кай усёй Расіі, аднак ён прызнае за гэтай мовай свае мясцовыя правы і ня мае нічога супроць яе мясцовага ўжываньня. Ен цвёрда бароніць і тую украінскую мо-ладзь, якая «зраслася душой з рускім народам тутэйшых провінцый, з яго інтарэсамі ды імкненьнямі» і якая зьяўляецца ні чым іншым, як «узрастаньнем нашай на-роднай сілы, што вядзе барацьбу з езуіцкімі выхадкамі і намаўленьнямі». «Неразумна, грэшна і ганебна,— ра-шуча падкрэсьлівае рэдакцыя,— з падазронасьцю і ня-прыхільнасьцю ставіцца да нашай малодшай браціі з-за якіх-небудзь іх крайнасьцяй і захапленьняў».
«Вестпнк Юго-Западной н Западпон Россші», 1862—63, том II, отде.т IV, стар. 139 і наст.
27
Аднак хутка гэткі спагадпы погляд Гаворскага на украінафільства рэзка зьмяніўся. Менш як праз год за-мест усероўных, а часам прыхільных адносін да яго рэ-дакцыя «Вестннка» накідаецца на украінафілаў з шалёнай злобай і ўжо ня бачыць розьніцы паміж «хох-ломаніяй» расійскага і «хлопаманіяй» польскага па.ха-джэньня. Выступлсньні Гаворскага на гэту тэму зьяві.ті-ся ў 1863 годзе першымі выступленьнямі «западно-рус-ской» школы па нацыянальным пытаньні, у прыватнасьці па пытаньні аб нацыянальнай мове. Гэтае выступленьне адразу набыло сваю спэцыфічную форму і сваю харак-тарную аргумэнтацыю, якая з таго часу заставалася нязьменпай нават да нашае сучаснасьці. Не зьмяніліся ні словы, у якіх яна была выказана, ні мэты, да якіх яна імкнулася.
Пачалася гісторыя з вельмі нявіннай, на першы по-гляд, рэчы. У маскоўскай славянафільсі ай газэце «День» зьявілася корэспондэнцыя з Харкава, у якой нейкі про-віпцыял, па ўсіх даных таксама славянафіл, захапляў-ся мясцовымі народнымі звычаямі, народнымі песьнямі і асабліва украінскай вопраткай. Жадаючы захаваць прыгожы дзядоўскі быт і сьвіткі, закаханы ў самабыт-ныя асаблівасьці Украіны, невядомы корэспондэпт меў пры гэтым неасьцярожпасьць заўважыць, што, па яго думцы, «калі ёсьць дванаццаць мільёнаў народу, які раз-маўляс маларускан мовай і мае сваю народную літара-туру, дык нельга пазбаўляць гэты народ права кары-стацпа роднай мовай для самаасьветы і самаразьвіцыія». Пры гэтым да рэчы высьмейваліся дурноты старой хар-каўскай паліцыі, якая аднойчы зьявілася да бацькі ко-рэспондэнта з загадам згаліць бараду «н впредь оную пе носнть». Скарыстаўшы корэспондэнцыю, рэдакцыя ад сябе ўспомніла, як калісьці Хомяков з Аксаковым такса-ма былі абавязаны ў паліцыі падпіскай «русскую одеж-ду в публнчных местах не носпть», ня гледзячы на іх жаданьне «быть русскнмн» ня толькі па духу, але і па адзеньні н.
11	У 1848 г. міністрам унутр. спраў быў выданы нават айсбны пыркуляр аб забароне насіць бароды. Аб гэтым здарэньні ў «Семеіі-поіі хропнке» С. Т. Аксакова ёсьць цікавыя радкі: ГІрыходзіць ка-нец надзей на «русское направленпе»,— пісаў ён, абураны ўрадавым цыркулярам,— «упэўніўшыся, што нас мала, паважылі задушьшь нашую групу» (гл. П. Мплюков «ІІз псторші русскоп інітеллнгеііцпч стар. С9—70).
28
Гэтая жартлівая гісторыйка паслужыла для «Вест-нпка» прычынай выказаць свас думкі ня толькі аб мо-дзе, але і аб тых народніцкіх настроях, якімі тады ды-хала Украіна. Заявіуіпы, што «буржуазны касьцюм гораду» значна лепшы за «прадзедаўскія сьвіткі», «Ве-стнпк» навальваецца на заўвагу корэспондэнта аб род-най мове і літаратуры.
«3 якога гэта часу зьявілася імкненьне наўчаць ту-тэйшы народ на простаіі мове і з якоп мэтай?» — пыта-ецца ён і сам-жа адказвас: «Імкнуцца да гэтага палякі і хахламаны. Першым выгодна падтрымліваць і апаляч-ваць гэтае «наречне», каб давесьці, што тутэйшы край ёсьць край польскі, і тым самым палажыць пачатак ад-лучэньня Малай Расіі ад Вялікай. А хахламаны робяць гэта з тэй мэтай, быццам хочуць карысьш’ для народу, які не разумее расійскае мовы. Але гэтыя імкненьні,. кажа крытык, дарэмныя, і ў доказ падае некалькі мер-кавапьняў: па-першае, што хоць сам народ гаворыць па-між сабоіі па-мужыцку, аднак называе сябе «руськім» і быццам нават абражасцца, калі некаторыя сьвяшчэнь-нікі прамаўляюць да яго на простап мове; па-другое, што аб гэтай мовс не клапоціцца асьвечапае грамадзтва на Украіне, якое гаворыць «наагул расійскай мовай»; па-трэцяс, аб тым, што ўся мясцовая прэса друкуецца на расійскай мове і рашуча протэстуе супроць падобных вымаганыіяў, якія вядуць народ, грамадзтва і дзяржаву да раздваеньня і г. д.
Зазначыўшы, што жадапьнс хлопаманаў заводзіць родную мову зьяўлясцца «чыстай маной», «Вестннк» пераходзіць да характарыстыкі самых хлопаманаў, якіх, па яго прызнапьню, «ссьць шмат сярод нашых знаёмых, родных і блізкіх». «Усе гэтыя ліодзі выхаваліся ва уні-вэрсытэтах, налсжаць да асьветных устаноў і дзеля гэ-тага мснш за ўсіх (!) ведаюць свой народ, сваю родную краіну і яс сапраўдныя патрэбы. Сярод гэтых маладых асоб некаторыя маюць самыя нявінныя пераконаньні — паўчаць народ на нростай мове, другія — сабе на ўме, трэція — хапаюць шырэн, гамоняць, што тут павінна быць хахламанія ва ўсім — у наўчаньні, у справаводзт-вс і ў судзс,— урэшце, ёсьць яшчэ хахламаны фанатыкі, хтопістыя, сэпаратыстыя, аб якіх можна толькі сказаць: барані нас божа!»
Забіўшы трывогу з прычыпы «Граматыкі» Куліша, якая пачала ўводзіць тэрмін «Украіна», і дзейнасьці
29
«Основы», пераляканы «Вестннк» супакойвае сябе і чы-тача тым, што «часы уніі ўжо мінулі і адасабленьне мовы, стварэньне на ёй непатрэбнай літаратуры будзе толькі некарыснай спробай, якая імкнецца да здаваль-неньня асабістых тэндэнцый, а не для патрэб народаў». Аднак, калі ў газэце «Голас» зьявіўся тады артыкул Костомарова ў абарону роднай мовы ў народных шко-лах, «Вестннк» прымушаны быў ізноў вярнуцца да гэтае тэмы і зазначыць, што «народ маларускі і беларускі зу-сім добра разумее чалавека, які правільна гаворыць па-расійску, лепш і хутчэй разумсе, чым той «внннгрет уніатскаго «наречня», які навязваюць яму некаторыя злонастроеныя людзі і які закрывае для мільёнаў укра-інцаў шлях да прогрэсу і здаровага розуму».
Падобныя выступленьні былі толькі пачаткам. У да-лейшых нумарох «Вестннка» погляд Гаворскага і ўсіх «западно-руссов» усё больш удасканальваецца і ўсё больш робіцца агрэсыўным. «Выдуманая Кулішам і Костомаровым украінская мова і правапіс,— кліча ён,— заснаваны на фэдэрацыйным начале, пры дапамозе яко-та рускія хутка ня будунь разумець адзін аднаго. Але тіазбавіць нас, асьвечаных людзей, расійскае мовы так-сама немагчыма, як пазбавіць нас жыцьця... Дарма ка-заць, што расійская мова незразумела для нашых дзя-цей, здараюцца, зразумела, часам іншыя незразумелыя словы, але для гэтага ёсьць тлумачэньні... Няўжо толь-кі для гэтых некалькіх слоў трэба выдумляць якуюсь асобную мову? Самы процэс распаўсюджаньня грамат-насьці будзе паволі памяншаць тыя перашкоды да ра-зуменьня кніжнае расійскае мовы, якія яшчэ існуюць для маларасіян і беларусаў. Праўда, нас цешыць, што галічане вучацца і пішуць толькі на сваім галіцка-рус-кім «нарсчнн», алс гэта ня значыць, што мы павінны браць з іх прыклад. У іх офіцыяльная мова — чужая, нямецкая, а ў нас свой дасканалы і багаты расійскі язык, нам ня трэба ставіць сябе ў бсднае становішча галічан. Мы напэўна всдаем, што народ будзе незадаволены, калі яго пазбавіць расійскас кнігі, і дарма будуць нас пера-конваць, што гэтае незадаволеныіе зьявіцца ў народзе дзеля жаданьня параўняцца з прывілеяванымі клясамі. Гэтае зьявішча тлумачыцца прасьцей і «благороднсй» — самай дасканаласьцю расійскае мовы, яе «цветушнм состояннем». У асьвечанай мове выяўляепца ўнутранае багацьце разумовага жыцьця, як у выпукласьцях чэра-
30
па — выпукласьці мозгу,— вось прычына, дзеля якой кожны самы просты чалавек па інстынкту не захоча разьвітацца з расійскай мовай і перайсьці на грубую краёвую мову, ня маючую літаратурнай вартасьці».
«Таксама няпрауда,— аргумантуе «Вестннк»,— калі запэўняюць, быццам пачатковым наўчаньнем па расій-скіх кнігах выхоўваенна пагарда валасных пісароў і старшынь у стасунку да сялян. Прычына тут ня ў мове, а ў грубых норавах. Значна грунтоўней думаць, што ласьне выключэньнем з круга элемэнтарнага наўчаньня расійскіх кніг мы будзем падтрымліваць гэты рэзкі па-дзсл паміж асьвечанымі і неасьвечанымі, тымчасам як, знаёмячы ўсіх з нашай расійскай мовай у самым пачат-ку, мы адхілім няспрыяльныя вынікі гэтага падзелу, бо тады адным ня будзе чым пагарджацца перад другімі»... «Быць можа, некаторыя пацяшаюць сябе надзеяй, што авось выпрацуецца маларуская мова і багацейшая ма-ларуская літаратура і заменіць сабой сучасную расій-скую мову? Але чым гэта можна давесьці? Тут ёсьць ці бязумства ці зложаданьне, бо з гэтага ўсяго выйдзе па-лёгка для ўсялякага хаосу» 12.
Далей было яшчэ горш. У сваёй полеміцы з украіна-фільствам, якое пад прымусам пачатых рэпрэсій не маг-ло ўжо адкрыта бараніцца, «Вестннк» Гаворскага пачаў ужываць штораз больш вострыя словы, скончыўшы ла-янкай, якая паводле выразу спакойнага А. Пыпіна «пе-райшла ўсялякую меру літаратурнай прызваітасьці» 13-«Здаровы розум, загнаны ў нерат авантурай недасыіе-лых і перасьпелых профэсароў,— выдумань ні на што не падобную, нічога нявартую украінскую нацыяналь-насьць!» — крычаў «Вестнпк». «Г. Костомаров, які выдаў свае «Оповіданя» на громадські грошн, шо зносються для народноі освітн», дарма прыкідаецца ворагам польскай пропаганды: ён і ўсе хахламаны імкнуцца толькі да таго, каб падбіць маларускае «нарсчіе» пад потьскую мову. Тіаларасійскі народ пе жадае і не патрабуе наўчаньня сваіх дзяцей на гэгым мужыцкім, кухонным, вуніяцкім «наречіш». Хто вам даручыў вымагаць гэта?» — пытаецца Гаворскі украінцаў. «Хоць мы і не называем яшчэ пакуль ваіпую апеку над гэтай справай здрадай, аде свае сва-вольствы вы ня маеце права навязваць Малоп Расіі, якая
2 «Вестішк», 1803, кн. XII, отд. III, стар. 143 і настхпн.
13 Л. Пыпнн «Нстор. русск. этногр.», т. IV, стар. 95.
31
ўжо параднілася са старэйшай сястрой аднэй агу.тьнай расійскай мовай». Аналізуючы «хохломанню» ў нейкім «фнзнологнческом опыте» як масавую грамадзкую по-шасьць, «Вестннк» хрысьцінь украінафілаў «безумцамн», у якіх з малепства парушана выабражэньне, якія пры «прнзрачной просвеіценностн» ня маюць страха божыя ў сэрцы, выдумляюць новую мову, новую бацькаўшчы-ну, новую дзяржаву з 15 мільёнамі новых грамадзян, распаляюць страсьці і задумваюць разбурыць «багасла-вснны парадак рэчаў».
Скончылася ўся гісторыя звычайным даносам «Вест-ннка» на пецярбурскае і кіеўскае грамадзтва. «Дзеля таго што хахламанія зьяўляецца моральнап хваробай і вырастае ад недахопу хрысьціянскіх прынцыпаў, дык лепш за ўсё было-б для гэтых хворых царкоўная паку-та»,— раіць ён. «Разаслаць-бы іх усіх на Салаўкі, Ва-лаам, на Белаозера пад нагляд богамудрых старпаў на некалькі год — тады-б яны напэўна прышлі-б да розуму і з іх з часам маглі-б выйсьці прызваітыя грамадзяне, верныя праваслаўю і «всеросснйскому отечеству».
Гэткімі публічнымі выступленьнямі «Вестнпка» на-цыянальная проблема ў староіі Расіі бы.іа закроена на шырокі капыл. Кожная праява мясцовага руху. спроба выдаць падручнік на мясцован мове, нават самы лёяль-пы этнографічны настрой, паколькі ён ня быў «пстннно-русскпм», былі залічаны да політычнага сэпаратызму. Разам з гэтым была пушчана для агульнага ўжываньня брудная провокацыйная фраза, быццам напыянальны рух у Расіі (украінскі і беларускі) зьяўляенпа вынікам польскае пропаганды, што ён выкліканы і надтрыманы «чужымі грашыма», у староныііх мэтах. Дзякуючы скан-далыіым выступленьням Гаворскага дыскусія, якая разь-віпулася была па пытапыіі аб карысыіі ўжывапыія мяс-цовых дыялектаў у навуцы і літаратуры і ў якой прынялі ўдзсл выдатнейшыя філё.тёгі, пэдагогі і гісторыкі таго часу, была рашуча спынепа. I ка.ті ў 61—6'2 г. міністэр-ства асьветы Го.товніпа не ўтлядала ў гэтых рухах пічо-га надзвычайнага, а пават часам падтрымлівала іх і офіцыяльна дазваля.та друкавань кніжкі на мясцовых мовах, дык ужо ў 1863 г. пры міпістры Валуеве пацыя-налыіае пытаньнс было абвсшчана дзяржаўна небясь-псчным і забароненым. Палінэйскім рэнрэсіям падпалі ўсе школы, у якіх выкладаныіе ішло нс парасійс.ку, і па палінэнскіх дваро.х пачалі наліць усе нс-расійскія пад-
ручнікі. Зьдзейсьнілася пажаданьне «Вестннка» і аб па-куце для украінафілаў: некаторыя з іх, як, прыкладам, Коніскі, Чубінскі ды інш., былі выпраўлены ў ссылку.
Для таго каб высьветліць кіеўскі пэрыод дзеіінасьці Гаворскага, застаецца адказаць на пытаньне — чым тлу-мачыцца паказаны вышэй паварот яго ад прыхільнасьці да украінства да злоснай ненавіднасьці? А. Пыпіну гэты паварот быў нсзразумелы, і ён казаў, што «ня бачыць таго сыгналу, з якога гэты паварот пачаўся».
Спробу даць тлумачэньне гэтаму пытаньню знахо-дзім у самым «Вестннку», у аднэй з яго кніжак, выда-ных у Вільні. Аднак тлумачэньне гэтае занадта простае, нават дзіцячае. Выходзіць, быццам, што калі кіеўскія і харкаўскія канаводы украінафільскае партыі заўважы-лі, што орган іх «Основа» траціць пад сабой у Пецяр-бурзе грунт, яны пажадалі прыстроіць сваю безнадзей-ную справу да «Вестнмка Западной Россмн», які быў у той час толькі ў зародку, і ў гэтых мэтах «абкружылі К- Гаворскага сваёй увагай і запрапанавалі яму сваё супрацоўніцтва ў яго выданьні». Выдумкі украінафілаў Гаворскі нібыта прыняў за чыстую монэту, таксама як і іх ласкі і гасьціннасьць, і быў надзвычайна задаволсны, што «Вестнмк» «ашчасьлівіцца» ўдзелам літаратурных знамянітасьцяй першай велічыні. Але на 4—5 кніжцы «справа выясьнілася і гурток разваліўся» І4.
Гэтая спраўка рэдакцыі «Вестннка» цікава мо’ адно тым, што пацьвярджае паданую намі вышэй заметку Пыпіна, які бачыў Гаворскага ў Костомарова. Відаць, сапраўды, Гаворскі ўваходзіў у канцы 50-х гадоў у гур-ток Костомарова, быў знаёмы са ўсімі дзейнымі украін-цамі і абгаварваў з імі некаторыя супольныя справы. Гэтую спраўку падмацоўвае яшчэ і той факт, што ў 1861 г. Гаворскі езьдзіў у Пецярбург, дзе праводзіў дум-ку аб патрэбе адкрыцьця ў Заходняй Расіі, перш за ўсё пры Кіеўскім унівэрсытэце, катадры гісторыі Беларусі і Украіпы15. Урэшце, беспасрэдна сьведчыць аб гэтым успамянуты вышэй удзел Куліша і Семянтоўскага ў пср-шых кніжках «Вестннка». Аднак ва ўсім іншым тлума-чэньне рэдакцыі ня вытрымлівае ніякае крытыкі. Дыіі, па сутнасьці, што значыць «справа выясьнілася і гурток разваліўся»? ГІя так ужо вялік быў Гаворскі, каб каля * 2
к «Вестііпк», 1871. кп. 1, отд. 111. стар. 2.
>5 «Вестпнк», 1863, кн. 1, стар. 84.
2 «Западпо-русспэм»
33
яго хадзіла з просьбамі пецярбурская грамада украін-цаў з Шэўчэнкам і Костомаровым на чале. Ня быў гэта талент, ні багаты мэцэнат, які мог-бы даць грошы на выданьне, ні наогул уплывовы чалавек. Член архсолёгіч-нага таварыства і рэдактар «Губэрскіх Ведамасьцяй» — гэтага было яшчэ вельмі мала, каб яго «ласкать». Хут-чэй наадварот, сам Гаворскі хадзіў у гурток Костомаро-ва, каб праз яго знайсьці супрацоўнікаў для свайго часопісу.
На наш погляд, Гаворскі зышоўся з тагачаснымі украінафіламі з дзьвёх прычын: па-першае, у зьвязку з іх рэзка зазначанай варожасьцю да Польшчы і, па-другое, дзякуючы неразуменьню самае сутнасьці ідэі нацыяналь-нага адраджэньня, якая ў тыя часы была незразумела нават некаторым з нацыянальных дзеячоў. Што да ва-рожасьці да Польшчы з боку украінафільскіх гурткоў, дык яна сапраўды мела месца і часта прымала даволі яскравыя формы. У шмат якіх выпадках самы рух укра-інафільскі паднімаўся і выпраўдваўся жаданьнем аба-раніць Украіну ад полёнізацыі, забясьпечыць украінскую культуру перад польскімі культурнымі хплывамі. Га-ворскі меў рацыю, калі пісаў у першых кніжках «Вест-ннка», што украінская моладзь настроена супроць па-лякаў, што яна нясе ў народ асьвету ў роднай мове ^аму, ішто гэткім спосабам лягчэй было змагацца з мовай польскай. У старэйшага украінскага грамадзтва былі, апрача таго, іншыя аргуманты за тое-ж самае. Прыкла-дам, Костомаров, ня гледзячы на добрыя адносіны да цэлага шэрагу польскіх рэволюцыянэраў, з якімі ён быў у ссылцы і з якімі пасьля ня спыняў знаёмства, тым ня менш выступаў у «Основе» супроць Польшчы, у прыват-насьці супроць яе прэтэнзій на Украіну як на сваю гі-старычную спадчыну. («Правда полякам о Русн» супроць так зв. «тэорыі Духінскага», які даводзіў, што украін-цы — гэта польскае племя, а не маскоўскае фінскапюр-скае.) Таксама і Куліш, закранаючы пытаньне аб тага-часных украінска-польскіх адносінах, пісаў, што «угра-інцы і палякі занадта далёка разышліся ў гісторыі і ў жыцьці яны мімаволі адыходзяць кожны ў свой лягер».
Падобныя настроі і аргумантацыя былі зусім па сэр-цу шчыраму «западно-руссу», і таму ня дзіва, што Га-ворскі мог супрацоўнічаць з гуртком украінафілаў. Для яго важна было адно— што яны ішлі барацьбой супроць палякаў, і за гэта ён гатоў быў дараваць ім усялчкія 34
«краіінасьці і захапленьні». Той, хто паднімаўся на нена-вісную яму Польшчу — носьбітку «інавернага лацінства», супярэчнага вялічнасьці праваслаўнае Расіі, быў для яго, як і для ўсіх «западно-руссов», ужо блізкім, неза-лежна ад таго, што ён выходзіў пры гэтым з зусім іншых вельмі далёкіх меркаваньняў. Лішнім доказам антыполь-скага характару украінафільства была для Гаворскага позыцыя галіцкіх украінскіх партый. Ен ведаў, што ў Галіччыне здаўна адбывалася зацятая нацыянальная барацьба паміж украінцамі і палякамі і што ўжо ў 1848 г., пад час рэволюцыі, галічане зьвярнуліся да аў-стра-венгерскага ўраду з мэморандумам прызнаць за украінскай мовай усе правы мовы дзяржаўнай, завесьці на ёй выкладаньне ва ўсіх школах, дапусьціць яе ў суд і адміністрацыю 16.
Другая прычына, чаму Гаворскі зышоўся з гуртком Костомарова, было неразуменьне ім нацыянальнага пы-тапьня як гэткага. Таксама, як і шмат іншых сучасьні-каў, ён не зразумеў адразу, што ўжо самы факт разьвіць-ця украінскае асьветы і пісьменнасьці ёсьць у варунках расійскага самаўладзтва акт рэволюцыйны. Нават укра-інцы, асабліва правыя іх колы, што любілі адно толькі этпографічныя адзнакі Украіны, нават яны ня бачылі, што іхняе жаданьне быць адменнымі ад Масквы, захоў-ваць свой этнографічны твар ёсьць вылам са створаных форм жыцьця, ёсьць руйнаваньне нормальнага парадку, Колькі яны ні стараліся давесьці, што іхнія жаданьні самыя скромныя, што яны ня хочуць «раздвайваць» ра-січскае культуры, што ў інтарэсах шырэйшае асьветы народных мас Украіны яны клапоцяцца толькі аб эле-мэнтарных пачатках культуры,— разгортваныіе ідэі на-цыянальна-культурнага адраджэньня што раз, то больш даводзіла, што гэткае манілаўскае апраўданьне нічога ня варта. I сапраўды: усьлед за лемантаром для вёскі «хохломаны» вымагалі падручніка для вышэпшае шко-лы, і пасьля пропаведзі на украінскай мове вымагалі, каб на гэтую мову былі пераведзены адміністрацыя і суд. Недарма Куліш ужо ў 1860 г. называў расійскую крытыку «суседняп крытыкап» і хваліў Марка Вовчка за тое, што той «ачышчае ад маскоўшчыны смак родна-га слова» '7. Справа разгортвалася сама сабой, як-бы
" «Основа», 1862, апрель.
1’ «Хата», альманах, Харків, 1860, стар. VIII—XIV.
35
Па дыялектычнай абавязковасьці, дзеля чаго сярод укра-інафілаў сапраўды было некалькі градацыіі, ад «нявін-ных» культурнікаў да фанатыкаў і утопістых.
Небясьпечнасьць украінафільства ў гэтым сэнсе дала сябе адчуць ня толькі тут, на Украіне, дзе моладзі пры-ходзілася вырашаць пытаньне практычна, разам з наро-дам, але і ў Пецярбурзе, калі над ім тэорытычна разва-жалі людзі, якія далёка стаялі ад фактаў жыцьня. У першую чаргу правая публіцыстыка, з якой дыскута-ваў Костомаров і Куліш, правыя славянафілы і рэакцыя-нэры, якім наогул быў не да смаку клопат аб якой-бы то ні было асобнасьці «Малоросснн», а затым і шмат хто з навуковага лягеру пачалі ўсё больш падазрона ста-віцца да ўсяго таго, што рабілася на Украіне. А праз некаторы час зусім адкрыта пачалі крычаць аб пагрозе для расійскап культуры (і дзяржавы!) з боку украіна-фільства. Спакойныя акадэмічныя разважаньні, што вялі здаўна ў літаратуры Пагодзін, Лаўроўскі, Срэзьнеўскі, Максімовіч ды інш. аб самастойнасьці украінскае мовы, зрабіліся об’ектам публіцыстычнага спаборніцтва і драж-лівых абагуленьняў. Ня толькі аксакаўскі «Дзень», але і такі дакладны спэцыялісты, як Ламанскі, пачалі кры-жавы паход супроць жаданьня стварыць украінскую лі-таратуру, абвяшчаючы яе «найвялікшап бяссэнснасьцю».
Чалавек практычнага нюху, Гаворскі ня пры.мусіў сябе чакаць пасьля таго, як у гэткі спосаб загаварыла маскоўскае грамадзтва. Ня толькі ўсьлед яму, але забег-шы паперад яго, ён руба павярнуў назад: для яго як «за-падно-русса», разглядаўшага украінафільства выключна праз прызму змаганьня з Польшчай, не магло быць ін-шага выбару, калі зазначылася, што разам з змаганьнем супроць Полыпчы украінцы паднімаюць пытаньне і аб барацьбе з Расіяй. Да ўсяго далучыўся яшчэ адзін асаб-ліва важны мотыў — соцыяльны. Пад уплывам бунтар-скае поэзіі Шэвчэнкі украінская моладзь, рэкрутаваная ў значным ліку з вёскі, пачала накіроўваць свае сымпа-тыі ў бок соцыяльна-політычны, пачала набіраць усё больш рэволюцыйны характар і перанссла пытаныіе аб мужыцкай і панскай мове ў плашчыню наогул адносін мужыкоў да паноў. Падагрэтая ўспамінамі аб ранейшай гайдамацкай вольнасці, аб барацьбе яе з польскай шля.х-тай, гэтая моладзь пашырыла сярод украінскага счлян-ства гутарку аб тым, што Украіна зможа стаць на ногі ў культурным і нацыянальным сэнсе толькі тады, калі 36
вызваліцца ад соцыяльнае і экономічнае залежнасьці ад панства. Агітацыя дапоўнілася проклямацыямі, выступ-леньнямі, непарадкамі. Ў паветры панесьліся чуткі, быц-цам маюць наўтарыцца падзеі кіеўскай казаччыны 1855 г. і рэволюцыша-аграрнае разрухі.
Гаворскі і рэдакцыя «Вестннка» не маглі ня ўлічыць і гэты момант справы. Калі левас украінафільства за-значыла свае клясавыя позыцыі як позыцыі ня толькі сялянска-народніцкія і супроць-польскія, але і як соцы-яльна-рэволюцыйныя, якія не рабілі розыііцы паміж па-мешчыкам палякам і памешчыкам расійцам, Гаворскаму зрабілася ясным, што яго «нігілізм» большы за яго по-лёнофобства. Выбару і тут быць не магло і прышлося разам з польскімі памешчыкамі апэляваць да абароны ўлады супроць «православнаго» украінафільства ў інта-рэсе паноў палякаў. Так клясавы інстынкт перамог мер-каваньні нацыяналыіыя, а нават і рэлігійныя.
Усё паданае не выключае, зразумела, здагадкі Пыпі-па аб «сыгнале», які быў дадзены Гаворскаму і загадаў зьмяніць стасунак да украінскага пытаныія. Мы ведаем, што з першых месяцаў 1863 г. зьмяніліся адносіны да украінства і з боку ўрадовых сфэр. Ініцыятыву ў гэтым сэнсе ўзялі на сябе два ведамствы, абавязаныя ратаваць гонар расінскага самаўладзтва,— Сынод і міністэрства ўнутраных спраў. Калі на разгляд Сыноду паступіў для апробацыі украіпскі пераклад эвангэльля, ён прызнаў гэтую «затею опасной п вредной». Да сынодзкай апініі рашуча далучыўся нованазначаны кіеўскі ген.-губарна-тар Анненков, які проста напісаў з гэтае прычыны ў Пе-цярбург, што «існаваньне асобнае украінскае літаратуры і дазвол перакладу сьвятога пісьма на маларускую мову пацягне за сабой у будучыне «отторженне Малоросснн от державы Росснйской» 18. Вельмі магчыма, што гэты самы Анненков і «ўплынуў» на Гаворскага ў адпавед-ным кірунку, тым больш што разьвіцьцё падзей і без таго штур.хала яго на новы шлях.
Пя гледзячы на поўную солідарнасьць «Вестннка» з новымі поглядамі на украінафільства, ня гледзячы на яго адданую службу інтарэсам «православня н русской народностп», становішча «Вестннка» з дня на дзень ра-білася ўсё горшым. Яго мала хто чытаў, падпішчыкі,
18 С. Шеголев «Украшіское двнжепне как совремеаный этап юж-но-русского сепаратпзма». Кнев, 1912, стар. 58.
37
спачатку даволі чысьленыя, пакрысе адыходзілі ад яго, і тыраж яго падаў. Дрэнна было з матэрыяльнага боку і, што асабліва дзіўна, ня лепш было з популярнасьцю — нават у тых колах, чыноўніцкіх і духоўных, дзе ён паві-нен быў зьяўляцца прызнаным аўторытэтам.
У лісьце да свайго «натхніцеля», кіраўніка Сыноду кн. С. Урусава, Гаворскі пісаў у Пецярбург аб сваім дрэнным становішчы ў самым сьлязьлівым тоне: «Вось ужо год, як «Вестннк» змагаецца з ворагамі нашае веры і народнасьці, вось ужо год, як я «нсторгаю» свае сілы ў бонцы з адкрытымі «супостатамі» і са скрытнай мяс-цовап пропагандан... Да гэтага далучаецца бязвыхаднае матэрыяльнае становішча «Вестннка», якое на радасьць ворагаў Расіі паставіла яго на краі загубы. Становішча маё немагчыма апісаць: я мусіў зрабіць неаплатныя даўгі, 1-я кніжка «Вестннка» трымаецца пад арыштам у друкарні і я ня ведаю, калі яе выкуплю, супрацоўнікі адзін за адным пакідаюць мяне. Спадзяючыся на аба-вязковую падпіску заходняга духавенства *9, я выдаваў «Вестннк» у ліку 3000 экз., і цяпер у мяне застаецца больш 1000. Ворагі нашыя гэта бачаць і ўрачыстуюць наш блізкі канец». Адзіная надзея Гаворскага на «его снятельство» і на цара: «Вашае сіяцельства,— кліча ён,— да вас, да вашага дастойнага сэрца, да вашае энэргіі зьвяртае свой прадсьмертны енк «Вестннк»! Сваёй ма-гутнай уладай, сваёй блізкасьцю да ўсяміласьцівага ра-сійскага монарха ўратуйце ад загубы тое выданьне, якое пры лепшай долі шмат магло-б прынесьці карысьці ін-тарэсам Расіі і загуба якога ўжо ня можа адбыцца бяз шкоды для нашае веры і народнасьці... Умаляю вас ад-шукаць сваім вынаходлівым розумам і начальніцкім «благоусмотреніем» сродкі на падтрыманьне «Вестннка», абаранеце мяне ад даўгавой турмы»20. 11
11 Згодна сакрэтнага загаду Сыподу, духавенства заходпіх гу-бэрань мусіла падпісвацца па «Вестппк зап. Росспн» ў парадку аба-вязковым. Аднак, як відаць са скаргаў Гаворскага, духавенства лі-тоўскаіі і валынскай епархій ня выпісвала і 100 экз. Самым галоўным падтрыманыіем «Вестнпка» быў загад ген.-губ. Назімава і віл. папя-чыцеля Шырынскага-Шыхматава, згодна якому гэты часопіс павінен быў выпісвацца за скарбовы кошт ва ўсе школы і бібліотэкі на Бе-ларусі. Вось чаму да вапны «Вестннк» можпа было знансьці амаль у кожііай школе былой Віленскай вучэбпай акругі (гл. ліст Гаворскага кн. С. Урусаву ад 8 верасьпя 1863 г.).
2Э Ліст К. Гаворскага кп. С. Урусаву ад 8 верасыія 1863 г. (у Рукан. аддз. Леніііградзкай Публ. бібл.).
38
Падобным-жа чынам скардзіцца Гаворскі на сваё цяжкое становішча і ў лісьце да супрацоўніка «Вестнн-ка», свайго друга арх. Анатолія Мартыноўскага. «Ба-рацьба з хлопаманамі і нігілістымі,— пісаў ён,— выклі-кала нянавісьць да нас з іх боку. А дзеля таго, што пар-тыі іх у Пецярбурзе магутныя і маюць адкрытых абаронцаў у асобах некаторых міністраў (Галавіна), дык мне прыходзіцца шмат цярпець розных няпрыемнасьцяй па выданьні часопісу. Быў час, калі яго мелі намер на-ват забараніць. Малы лік падпіскі не дае мне магчы-масьці выдаваць далей часопіс, і калі яна не павялічыц-ца, дык прыдзецца яго спыніць. Наш урад, які часта сыпле грашыма цэльнымі тысячамі дарма, без малей-шай карысьці для грамадзтва, ня даў ніякай падтрымкі «Вестннку»; нават нашае праваслаўнае духавенства, го-нар якога гэтак сьмела бароніць часопіс, засталося ўсё-роўным і адвярнулася ад яго, ня гледзячы на загад Сы-ноду выпісваць яго ня з уласнай кішэні, а з царкоўных сум... Я зьнемагаю пад берамем працы цялесна і душэў-па, я трапіў у неаплатныя даўгі, і калі бог не пашле нам нечакана якой-небудзь дапамогі, дык у пэрспэктыве блі-жэншае будучыні бачыцца мне даўгавое аддзяленьне — звычанная нагарода ў нас у Расіі самаахвярных дзе-ячоў»21.
Як паказалі падзеі, Гаворскі не дарма спадзяваўся на «нечаканую дапамогу». Яна прышла, праўда, не ад бога, але ад ня мепш магутнага ў тыя часы чалавека — ад усясільнага віленскага ген.-губарнатара М. Муравьёва, Усьцешаны «западно-русс» замест даўгавога аддзялень-ня трапіў у Вільню, і дзейнасьць «Вестннка» Гаворска-га распачалася на Беларусі.
21 «Кневская Старпна», 1882, май, стар. 235—238.
РАЗЬДЗЕЛ ТРЭЦІ
«Вестнмк Западной Росснн» ў Вільні
/. Віленская прэса пад час паўстаньня; барацьба Муравьёва з польскімі культурнымі ўплывамі. Проекты яго папярэднікаў ген.-губ. Назімова і папячыцеля Шы-рынскага-Шыхматава аб выданьні ў Вільні «народного журнала». Перасзд і періаыя крокі «Вестнііка» ў Вільні. Падтрыманьне русыфікатарскае політыкі Муравьёва і барацьба з полёнізмам. Выступленьні К. Гаворскага ў справах асьветы на Беларусі.
П. Абарона «нстннно-русского» чынавенства на Белару-сі і полеміка ў гэтай справе з Скорятіным. Програма «обрусенчя» Беларусі шляхам пашырэньня расійскае зямляўласнасьці. Чаму К- Гаворскі бараніў дробную расійскую зячляўласнасьць? Клясавы інтарэс «западно-русской» партыі і яе экономічная аснова. Прычыны няў-дачы «Всстнпка Западной Россна»: фальшывы тон у справах «западно-русснзма» і нядбаласьць да мясцовых работнікаў. Спыненьне «Вестннка» і яго спадчына.
I.
Прычын, дзякуючы якім «Вестнпк Западной Росснн» мусіў псрабрацца з Кіева ў Вільню, быто некалькі. Пры-чынілася гэтаму дрэннае матэрыяльнае становішча, якое было вынікам ня толькі малога ліку падпісчыкаў, але і няўмелага кіраваньня самой часопісьсю. Гаворскі быў дрэнным гаспадаром «Вестннка», выдаваў яго неахайна і неакуратна, заблытваў разрахупкі. Чарговыя кніжкі яго выходзілі са спазьненьнем на месян, а то і два—тры, і гэта рабіла на падпісчыкаў дрэннае ўражаньне. Ра-туючы журнал, Гаворскі зьвяртаўся за дапамогай да ўсіх знаёмых, але просьбы ў большасьці былі дарэмны-
40
мі, бо прыхільнікаў у «Вестнпка» на Украіне было над-звычанна мала. Сам Гаворскі скардзіўся, што нават ся-род украінскага чынавенства і духавенства, якія мелі непасрэдны загад ад вышэйшай улады падпісвацпа на «Вестннк» за скарбовы кошт, нават і тут ён не знахо-дзіў падтрымкі. Лб шырокім грамадзтве Кіева і украін-скае провінцыі няма чаго і гаварыць. У наіібольш жы-вой і актыўнай частцы яно спачувала лібэрачьным і украінафільскім часопісям, і груба-патрыотычны «Вест-нмк Западной Росснн» выклікаў з яго боку толькі варо-жасьць. Да ўсяго — барацьба Гаворскага з украінафіль-скім рухам у 1864 г. страціла ўжо сваю ранепшую вострасьць. Дзякуючы польскаму паўстаньню правыя ўрадовыя сфэры Пецярбургу, кіраваныя «тройцай» у складзе міністра ўнутраных спраў П. Валуева, обэр-про-курора Сыноду гр. Д. А. Толстого і шэфа жандараў кн. В. Долгорукова, падтрыманыя ў Маскве ўплывовым рэдактарам «Московскнх Ведомостей» Катковым, узялі гару над пецярбурскімі лібэраламі і пачалі жорсткую кампанію ўціску ўсялякага нацыянальнага руху. Разам з паўстаўшай Польшчай урадовым рэпрэсыям падпала і Украіна, якая так буйна ўзьняла ў пачатку 60-х гадоў працу па сваім нацыянальна-культурным адраджэньні. Згодна формуле Гаворскага, украінская справа была абвешчана «коварной іезунтскоп ннтрнгой», нацыяналь-ныя школы, падручнікі на украінскай мове, лекцыі, схо-ды, спэктаклі, нават казаньні ў царквох паукраінску — усё было прызнана дзяржаўна небясьпечным і забаро-нсна. Пачалася расправа з найбольш актыўнымі украі-нафільскімі працаўнікамі. Калі ў гэтым сэнсе яшчэ за-ставалася што-небудзь дарабіць, дык гэтым заняўся «Кіевляпнн» — толькі што заснаваная газэта Шульгіна (бацькі сучаснага монархістага), выдаваная ў Кіеве з 1864 г. і таксама прысьвяціўшая свае сілы «барацьбе з украінафільствам і полёнізмам». Для нязграбнага «Вест-нпка» зьяўленьне спрытнага і безварункова больш тале-навітага «Кіевляннна» было вялікай конкурэнцыяй, і Гаворскі зразумсў, што ён яе ня вытрымае.
Аднак галоўнай прычынай пераезду было тое, што Вільня ў параўнаньні з Кіевам набыла ў тыя часы не-параўналыіа большае політычнае значэньне. Тут быў Цэнтр агромністага паўстаньня, якое полымем абхапіла ўвесь захад імпэрыі і пагражала яе цэласьці, тут адбы-валася крывавая расправа М. Муравьёва з гэтым паў-
41
станьнем і ў вялізным памеры пачала праводзіцца запа-ветная мара Гаворскага аб зьнішчэньні лаціпства і па-наваньні праваслаўя. Пры гэтым у Вільні ня было нівод-нага пэрыодычнага органу, які мог-бы быць голасам грамадзтва, адбіць думкі і дапамагчы ўладзе ў яе «охра-ннтельных» мерапрыемствах. Праўда, у Вільні быў мяс-цовы офіцыёз, вядомы штодзенны «Внлснскнй Вестннк» (ранейшы «1<цг]ег Ьііе^зкі — ХУііепзкі») на чале з Л. Кіркорам. Але, ня гледзячы на зьмены, якія загадаў «Внлснскому Вестнпку» сам Муравьёв, ня гледзячы на расійскі шрыфт і друкаваньне ўрадовых абвестак, аса-бісты склад рэдакцыі і ранейшыя шматгадовыя трады-цыі перашкаджалі яму ператварыцца ў губэрскія веда-масьці пры ген.-губарнатарскай канцылярыі. Ен усё неяк захоўваў ня той тон і ня той напрамак. Яшчэ папярэднік Муравьёва — ген.-губ. Назімов характарызаваў «Внлсн-скпй Вестшік» як газэту, якая «ня мела ніякае істотнае карысьці для краю, дзе яна выдаецца», ня гледзячы на тое, што ён меў тады да 3 000 падпісчыкаў, а яго супра-цоўнікамі былі гэткія работнікі навукі і літаратуры, як Нарбут, Ярошэвіч, Кандратовіч, графы Тышкевічы, П. Кукольнік, М. Гусев, В. Веселоўскі ды шмат іншых Не давяраў «Внленскому Вестннку» і Муравьёв. Рэшта часопісаў, як то «Лнтовскне Епархпальные Ведомостн», заснаваныя ў 1863 годзе I. Сямашкай, і «Памятная кннж-ка Внленской губерннн», рэдагаваная раней Корево, а пасьля М. Семснтоўскім, не маглі прымацца пад увагу: «Епархнальныя Ведомостн» як орган спэцыфічна конфэ-сыянальны, а «Памятная кннжка» як штогоднік, які прысьвячаў сябе статыстычна-гістарычным даведкам.
Тымчасам патрэба ў патрыотычнай «пстннно-русской» часопісі была ў той момант у Муравьёва вельмі вялікая. Ня гледзячы на тое, што ўзброенае паўстаньне ў краі было задушана, што апошнія правадыры яго Каліноўскі, Здановіч і Дылеўскі скончылі жыцьцё на шыбеніцы, да поўнага заспакасньня яго было яшчэ далёка. А галоў-нае, ня было пераконаньня, што падобнае паўстаньне не паўторыцца ў будучыне, дзеля таго што край пастарому захоўваў тыя-ж самыя адносіны грамадзкіх сіл, у ім па-навала тая-ж соцыяльная кляса польскіх памешчыкаў і, што асабліва важна, у ім, ня гледзячы на рэжым тэ-
1 «Жнвопнсная Россня», т. III, очерк VII: «Просветенне н на-родное творчество в Лнтве», стар. 134.
42
рору і гвалту, панавала ўсё тая-ж польская культура.
Усюды, на кожным кроку, адчувалася, што Муравьёв стаіць тут перад моцнай органічнай сілай, якая ў самым карэньні нішчыла трыумф яго шыбеніцкай расправы. Як-пі-як, але яшчэ год перад паўстаньнем Вільня і ўся Беларусь зьяўлялася краем, дзе поўнай крыніцай біла грамадзкае і інтэлектуальнае жыцьцё, дзе маса пытань-няў з галіны літаратуры, політыкі, пэдагогікі і культуры, у шырокім сэнсе гэтага слова, займала мясцовае гра-мадзтва. Кожны прыяжджаўшы адчуваў сябе ў Вільні ў атмосфэры вялікага культурнага цэнтру. Кніжнае выда-вецтва атрымала тут вышэйшае разьвіцьцё, аб якім і ня думалі ў той час у Маскве і Пецярбурзе: у Вільні, пры-кладам, было ў 1864 г. 12 друкарань, у Горадні — 5, у Менску — 3. «У той час, як адзіная .расійская друкарня пры губэрскім праўленьні (г 2 д о ош а) была занята пе-раважна друкаваньнем канцылярскіх блянкаў, справа-здач і загадаў мясцовай адміністрацыі, рэшта друка-рань, як польскіх, так і яўрэйскіх, выдалі некалькі раз Міцкевіча, Лелевэля ды іншых польскіх пісьменьнікаў, штогодна выпускалі тысячы беларускіх і жмудзкіх лс-мантароў польскімі літарамі і г. д.»2. Ня’мепшы быў і кніжны гандаль — у аднэй Вільні было 15 кніжных крам і адпаведна ў провінцыі. Па ўсяму краю былі распаўсю-джаны бібліотэкі (з якіх бібліотэкі польскіх магнатаў у Шчорсах і Несьвіжу карысталіся эўропэйскай вядомась-цю) — бібліотэкі манастыроў, рэлігійных ордэнаў вы-шэйшых капітулаў, школ, гімназій і г. д. У той самы час расійская кніга была рэдкасьцю: «Для набыцьця расій-скае кнігі, амаль не літаральна, кожны раз прыходзілася зьвяртацца ў Пецярбург або Маскву. За выключэньнем газэт і часопісаў, расійскія выданьні траплялі ў край ня інакш, як у выніку якой-небудзь надзвычайнай падзеі: завязе студэнт або нешта іншае ў гэтым родзе» 3.
2 Л. П. Ммловндов «Судьба русской кпнгм в Северо-Западном крае в связн с его культурной нсторней», стар. 27.
3 Внленскне Губ. Ведомостн, 1864, № 1. Па пытаныіі аб расій-скай кпізе па Беларусі ёсьць процілежныя апініі. Прыкладам, П. Шпі-леўскі («Путешествпе по Полесыо н Белорусскому краю». СПБ, 1858, стар. 66) кажа адваротнае. Пад час падарожжа па Беларусі ён «радаваўся посьпехам асьветы ў ён, знаходзіў шмат людзей, якія разважалі аб Гоголі і Жукоўскім таксама, як аб Дыкепсу і Тэкэ-рэю», у дамох знаходзіў расійскія часопісы. Відаць, расінская мас-тацкая літаратура і прэса знаходзілі тут сабе прызнаныіе; адзіна падручнік расійскі ня меў тут збыту.
43
Месцы адміністрацыі ў краі займалі амаль выключна калякі, ці, дакладней кажучы, сполёнізаваныя беларусы. Як відаць з лічбаў, сакрэтна сабраных паводле загаду 1. Сямашкі ў 1855 годзе, з 723 старшых чыноўнікаў Ві-ленскае і Горадзенскае губэрні 583 было каталікоў, г. зн. людзей, якія гаварылі папольску і праводзілі польскую ку.іьтуру4. На 1 студзеня 1864 году, г. зн. пасьля ўсіх арыштаў, звальненьняў і высылак польскіх настаўнікаў і загадчыкаў школ, іх усё-ж такі заставалася 239 на агульны лік 392 5. Аб памешчыках і наогул аб прадстаў-нікох экономічнага жыцьця Бсларусі няма чаго і гава-рыпь: япы зьяўляліся асноўнай, кардынальнай сілай краю, на якой ляжаў акрэсьлены польскі колёрыт. Эко-номіка, культура, адміністрацыя — усё знаходзілася ў руках польскай інтэлігенцыі, усё кіравалася ёю. У гэтым сэнсе розьніца паміж Беларусьсю і, прыкладам, Люблін-скай або Ломжынскай губ. была вельмі нязначная — розыііца была толькі ў народных масах, якія тут заста-валіся беларускімі, а та.м — польскімі.
Зламаць гэтую агромністую культурную сілу і тра-дыпыю было для Муравьёва справай далёка ня лёгкай — часам гэтая задача была труднейшап за зламаньне і прыдушэньне ўзброенага паўстаньня. Тут фізычным гвал-там і тэрорам мала што можна было зрабіць, трэ’ было ўжываць другіх мер і захадаў. ІІа мссцы пастаўл-енай пад забарону і зьнішчэньне польскай культуры трэ’ было выпрацоўваць новую — і Муравьёв бярэцца за «обрусе-нне Северо-Западного края».
«Дтя нашага моральнага аўторытэту, для годнасьці рускага імя, урэшце для вачавіднага доказу, што тутэн-шы край сапраўды рускі, а ня польскі, урад павінен усімі мерамі ўзбуджаць і падтрымліваць тут дзейнасьць расійскае думкі і слова»,— пісаў у 1864 г. адзін з блі-жэйшых супрацоўнікаў Муравьёва, яго правая рука — I. Корнілов. «ІІяма чаго ўзбройвацца супроць потёнізму толькі вонскамі, пушкамі, паліцыяй таннай і яўпай. Адны толькі адміністрацыйныя мерапрыемствы выклікаюць нротэсты і азлабленыіе і павялічаюць нспашану, варо-жасьць і нянавісьць. Трэба, каб расійская думка, расій-скае слова і расійская кніга моральна заваявалі гэты
4 Сборнпк Шолковнча, т. II, «Прнчнны пеуспеха в Зап. крае рус-ского дела», стар. 294.
5 Сборннк «Памятн М. Муравьёва», стар. 5.
44
край паўсюдых» 6. «Барацьба, якая вядзецца ў цяпераш-ні час у Заходнім краі,— пісаў другі спаборнік Муравьё-ва і яго намесьнік— К- Кауфман,— ёсьць барацьба інтэ-лігенцыі польскай з расійскай. Усе захады, якія вабяць у Заходні край расійскі народ, расійскую асьвету, расій-скія капіталы, аднолькава патрэбны і карысны для вы-кананьня высачайшае волі абрусеньня краю»7. Павод-ле пляну Муравьёва, гэтай мэце павінны былі служыць сыстэматычныя мерапрыемствы ўлады як у галіне ад-міністрацыйнай, экономічнай і рэлігійнай, так асабліва ў галіне культурна-грамадзкай і асьветнай. Побач з вы-піскай з цэнтральнай Расіі паліцэйскіх, вураднікаў, вя-лікарускіх папоў і цэлае процьмы «нстннно-русскаго» чынавенства, разам з захаваньнем у краі вайсковага па-лажэньня і грамады войск пачалося «насажденне» на Беларусі расійскае школы, кнігі і прэсы. Закліканы з Пецярбургу актыўнейшы русыфікатар I. Корнілов быў нрызначаны на пасаду папячыцеля віленскае вучэбнае акругі. У гэтых-жа самых «обруснтельных» русыфіка-цыйных мэтах зьявіўся ў Вільню К. Гаворскі са сваім «Вестннком Западной Росснн».
Варункі, пры якіх «Вестннк» Гаворскага трапіў у Вільню, вельмі характарныя для перажыванай эпохі і варты, каб на іх спыніцца больш падрабязна.
Як ведама, у 1860—62 г.г. расійскае міністэрства на-роднае асьветы выпрацоўвала новы статут для сярэдніх і ніжэйшых наўчальных устаноў. Аб сыстэме іх, мэтодах выкладаньня, ролі школьных рад, настаўнікаў і бацькоў, таксама як і аб мове выкладаньня ў школах ніжэйшых ступеняй, ішла тады ў расійскім грамадзтве і навуцы жвавая пэдагогічная дыскусія. Міністэрства асьветы А. Головніна, па свайму часу вельмі лібэральнае, пры-мала ў гэтай дыскусіі блізкі ўдзел, цікавілася погляда-мі пэдагогаў і наогул культурных працаўнікоў і нават выдала зборнік гэтых поглядаў, водзываў і апіній у шасьцітомных «Замечаннях» 8. У гэтай дыскусіі прыняло гарачы ўдзел грамадзтва на Беларусі, прычым некато-рыя відныя яго прадстаўнікі ў пытаньні аб мове выкла-
6 II. П. Корннлов «Русское дсло в Сев.-Западпом крае», пнсьмо II Делянову.
7 Арх. віл. ген.-губ., 1866, № 1511, гл. Мнловпдов, ор. сіі.
8 «Замечання на проект устава обіцеобразовательных учебных заведенніі п на проект обіцего плана устройства пародных учнлніц», 6 томов, СПБ, 1862.
45
даньня ў ніжэйшых школах выказаліся ў тым сэнсе, што падобнай мовай павінна быць матчына мова — польская і беларускі дыялект. Аб гэтым пісаў у міністэрства па-мянёны вышэй А. Кіркор, рэдактар «Внленского Вестнн-ка», каторы «як публіцысты, добра знаёмы з мясцовымі варункамі краю, выказваў грамадзкую апінію найбольш асьвечаных жыхароў, якія ведаюць, ішто маса насель-ніцтва Віленскай, Горадзенскай і Менскай губ. гавораць папольску, так зв. «белорусскнм наречнем»9; гэтага-ж самага трымаўся і віленскі маршалак Домейко, які пі-саў Головніну «прыняць за правіла, каб у народных шко-лах Беларусі гадунцы іх наўчаліся на «господствуюшем простонародном дналекте» 10 11; у гэтым-жа самым сэнсе пісаў новагрудзкі маршалак Брохоцкі, які «выясьніў на кантрактах шляхты ў Новагрудку, што тутэйшы народ менш за палякаў разумее парасійску, а што яго мова ёсьць славяна-польскі дыялект». У падобны спосаб пі-сала і рэшта дапісчыкаў з Беларусі і Літвы.
Міністэрства Головніна ахвотна прымала гэтыя па-рады і само трымалася таго погляду, што ў ніжэйшых школах паасобных краін імпэрыі трэба ўжываць мясцо-вую народную мову. У гэтым пытаньні міністэрства тры-малася поглядаў лібэральных славянафілаў, якія ў тыя гады яшчэ не пазбыліся цярпімых, а часам і сярдэчных адносін да народнасьці, незалежна ад таго, ці была яна расійскай, ці якой іншай. Украінафільства шырака ска-ірыстала міністэрскую толеранцыю, і на працягу трох— чатырох год здолела выдаць з дазволу цэнзуры дзесяткі тысяч экзэмпляраў лемантароў, падручнікаў і популяр-пых брошур на украінскай мове і офіцыяльна адкрыць некалькі сот украінскіх народных школ. Што да Белару-сі, дык тут справа ня ўсьцігла гэтак хутка пасунуцца наперад як з прычыны больш слабага нацыянальнага ўсьведамленьня беларускага грамадзтва, так і з прычы-ны надышоўшага польскага паўстаньня. Адно, што рэ-альна пачало проектавацца на Беларусі, і то па ініцыя-тыве самога ўраду, гэта выданьне ў Вільні спэцыяльнае часопісі на беларускай мове п. Думку аб часопісі горача падтрымліваў папярэднік I. Корнілова тагочасны папя-
9 «Замечанпе на проект», т. II, стар. 442.
10 ІЫд.. т. V.
11 «Памятн М. Муравьёва», артыкул I. Корнілова: «По вопросу об нзданнн народного журнала в Северо-Западпом крае», стар. 164— 181.
46
чыцель віленскае акругі — кн. Шырынскі-Шыхматов, падтрымлівала і пісала аб гэтым славянафільская прэ-са ў Маскве. Аргуманты на карысьць падобных мера-прыемстваў былі, зразумела, сваяадменныя: «Трэба, каб беларускі селянін разумеў гасудараў загад і распара-джэньні расійскае ўлады зусім выразна і без непаразу-мэньняў,— пісаў славянафільскі «День»,— трэба, каб ён адчуў сябе зусім рускім, а для таго ён павінен адчуць сябе перш за ўсё беларусам: разам вылепіць з яго вялі-карускага мужыка немагчыма, дый няма патрэбы... Мы лічым дзеля гэтага, што было-б надзвычайна карыс-на выкладаць першапачатковыя веды і сэнс урадовых загадаў беларускаму селяніну на беларускай мове, на-ўчаць чытаць і пісаць яго пабеларуску, а пасьля безва-рункова парасійску і пацаркоўна-славянску» 12.
3 тых самых практычных і пераходных меркавань-няў ставіўся да справы кн. Шырынскі-Шыхматов. Ен бачыў, як з кожным годам пашыраўся друк бсларускіх кніжак, маліцьвенікаў, казаньняў і г. д. лацінскім шрыф-там, як наплывала гэтая літаратура з Польшчы і Галі-цыі і якой популярнасьцю карысталася яна сярод бела-рускага насельніцтва. Ня гледзячы на свой пераважна рэлігінны зьмест, яна зусім не адказвала «вндам правн-тельства», і на фоне рыхтаванага паўстаньня набірала акрэсьлена нелегальны характар. Шырынскі-Шыхматов справядліва здагадваўся, што польскія партыі пачалі карыстацца друкаваным беларускім словам як спосабам у барацьбе з расійскай уладан на Беларусі.
Народная часопісь на беларускай мове, друкаваная кірыліцай, мусіла быць у руках мясцовай улады контр-панэўрам. Супроць гэтай польскай пропаганды яна па-вінна была зьявіцца моцным спосабам для адпаведных уплываў на настроі жыхарства расійскае ўлады ў краі, выразам яе програмы і жаданьняў. Каля гэтае часопісі гіавінна была стварыцца адпаведная мясцовая партыя, кераважна праваслаўная, скіраваная на падтрыманьне краі ўсяго расійскага і на барацьбу з полёнізмам. Вы-даваць гэты орган пастанавілі на манер галіцыйскага «Слова», якое выходзіла ў той час у Львове мяшанай расійска-украінскай мовай і над якой гіронічна насьмі-халася левая расійская прэса (прыкл., «Современ-ннк»),— «Слово» было органам русафільскае галіцкае
12 «День», 1863, № 25.
47
групы і выдавалася дзякуючы грашовай дапамозс з Пе-цярбургу.
У студзені 1863 г. Шырынскі-Шыхматов атрымаў ад Аляксандра II спэцыяльнае асыгнаваньне на гэтую мэту ў суме 6 000 руб. на кожны год. Была апрацавана про-грама першас «западно-русское» часопісі, якую проек-тавалася выпускаць для сялян-беларусаў штомесячнымі кніжкамі ад 4 да 6 друкаваных аркушоў (для Жмудзі пастанавілі выдаваць літоўскую газэту два разы на мс-сяц лацінкаю), і надалі ёй спэцыфічнае імя: «Друг На-рода». Выказвалі нават пажаданьнс, каб рэдакцыя ча-сопісі кіравалася ня чыноўпікам, але «прыватным гра-мадзкім дзеячом, які добра ведаў-бы край і інтарэсы мясцовага насельніцтва». Задача часопісі зазначалася ў наступнай пышнай форме: «Народная часопісь для «западно-руссов» павінна ставіць сабе галоўнай мэтай спрыяць інтэлектуальнаму і этычнаму выхаваныно на-роду «в духе пр-авославня, русской народностн н предан-ностн престолу» і тым дапамагаць збліжэньню Заходняга краю з супольнай бацькаўшчынай Расіяй для ўзаемнага іх злучэньня сувязьзю грунтоўных інтарэсаў у адно орга-нічнае цэлае» 13.
Аднак, калі ў маі 1863 г. ў Вільню прыехаў нова на-значаны ген.-губарнатар Муравьёв, справа з часопісьсю стала, а затым і наогул ліквідавалася. Прыблізна ў ся-рэдзіне таго-ж году па пропозыцыі Муравьёва была склі-кана нарада, якая аднагалосна прызнала непатрэбнасьць выданьня «Друга Народа» ў беларускай мове і спроекта-вала выданьне новае часопісі на расійскай мовс пад на-звай «Русскос Чтсіше».
К. Гаворскі, седзячы ў Кіеве і чакаючы ў пэрспэкты-ве «долговое отдсленне», ня мог ня всдаць аба ўсіх гэтых проектах і меркаваньнях. Па працы ў «Вестішке Запад-ной Росснн» з першых дзён паўстаньня ён быў добра зьвязаны з мураўёўскай партыяй у Вільні; апрача таго, былі ў яго тут знаёмыя яшчэ і з часоў выданьня ім не-офіцыяльнае часткі «Внтебскнх Губ. Всдомостей». Ад-нак, пакуль у Вільні быў Шырынскі-Шыхматов, які фак-тычна больш за ўсіх праводзіў ідэю «Друга Народа», зьявіцца ў Вільню Гаворскі ня мог. Зусім іншая ствары-лася сытуацыя, калі Шырынскага зьмяніў Корнілов і калі ў ген.-губарнатарскім палацы загаварылі аб вы-
13 «По вопросу об пзданнн народного журнала», стар. 170.
48
даньні часопісі на расійскай мове. Тут трэба было ўжо дзейнічаць, і Гаворскі хутка пасьпяшаўся зьявіцца на віленскім кругавідзе. Пераконваць Муравьёва і Корні-лова ў патрэбнасьці «Вестннка» для Беларусі яму ня прышлося: абодва яны занадта добра ведалі, чым быў Гаворскі ў Кіеве і якую карысьць мог ён прынесьці ў Вільні. Ня цяжка было давесьці ім і тое, што проектава-нае «Русское Чтенне» цалкам можа быць заменена тым-жа «Вестннком», бо атэстат апошняга ў сэнсе права-слаўна-расійскім быў зусім пэўны. Апрача таго, за ім была ня толькі выпрйцаваная «западно-русская» тэсрыя, але і ня менш бліскучая практыка. «Вестнпк Западной Росснн», як і яго рэдактар, былі з усіх бакоў выпраба-ваны.
Так яно і здарылася. Перапіска Муравьёва з Пецяр-бургам наконт «Русского Чтення» яксьці сама сабой за-глохла, і грошы, што былі асыгнаваны на яго выданьне, патаемна пайшлі на падтрыманьне органу Гаворскага.
Рэдакцыя «Вестнпка» вельмі ганарылася прыхільны-мі адносінамі да яе Муравьёва. У аднэй з апошніх сваіх кніжак яна хвалілася тым прызнаньнем і тэй пашанай, з якой ставіўся Муравьёв да іхняга выданьня і да літа-ратурнай дзейнасьці Гаворскага. «Наша праца прышлася моцна па думцы і сэрцу гр. Муравьёва,— пісала «рэдак-цыя» ў 1870 г.— Удыхаючы расійскае жыцьцё ў споль-шчаны і злацінены край, ён палічыў патрэбным прызваць і нас да пасільнае чыннасьці на карысьць гэтае воблась-ці... Пашана да графа, жаданьне новае дзейнасьці пры повых абставінах прымусіла нас без разважаньня пакі-нуць шчасьлівую старонку—Кіеў. Мне надта прыемпа пажадаць,— казаў нам тады граф,— каб выдаваная вамі часопісь, якая першая з нашых часопісяй адкрыта выступіла на барацьбу з ворагамі Расіі, на барацьбу з крамольным польскім племем, што накіроўвае свае про-цізаконныя імкненьні на цэльнасьць і адзінства нашае ўлюбёнае бацькаўшчыны, каб гэтая часопісь і ў буду-чыне з посьпехам працавала на карысьць праваслаўя і рускай народнасьці» 14.
Зьявіўшыся ў Вільні, К. Гаворскі спачатку як-бы зышоўся з А. Кіркорам — у кожным разе першую кніж-ку «Вестннка Западной Росснн» пачаў друкаваць у яго
14 «В. Зап. Росснн», 1865/б, кн. 12, отд. IV, стар. 339: «Размышле-»ня редакцнп по поводу кончпны М. Н. Муравьёва».
49
друкарні. Апрача таго, была зроблена абвестка, што рэ-дакцыі абодвух «Вестннков» — Віленскага і Западна-га — прымаюць супольна падпіску на свае выданьні. Ад-нак не прайшло і месяца, як гэтае ненатуральнае знаём-ства расклеілася, і Гаворскі зьвярнуўся да сваіх будучых чытачоў з папярэджаньнем, што паміж імі і «Вн-ленскнм Вестішком» «зайшлі некаторыя непаразуменьні» і што ён просіць ня блытаць іх і выпісваць «Вестннк За-падной Росснн» асобна; разам з тым і друкаваньне апош-няга перайшло да іншых друкарань — Ромма або Губэр-скага Праўленьня. Відаць, аўтар «Тэкі Віленскай» зра-зумеў, наколькі Гаворскі для яго непадыходячая нара.
Для А. Кіркора «непаразуменьне» мела непажаданыя вынікі: праз год ён мусіў пакінуць Вільню і псрабрацца ў Пецярбург, дзе з 1866 г. разам з вядомым расійскім журналістым Юматовым пачаў выдаваць полёнофільскае «Новое Время». Што да «Вестннка Западной Россіш», дык, ня гледзячы на тое, што ён карыстаўся падтрымань-нем з боку Галоўнага ўпраўленыія Паўночна-Заходняга краю і друкаваўся часам зараз у некалькіх друкарнях, 'выхад яго быў, як і ў Кіеве, вельмі неакуратным і не-ахайным. Так, прыкладам, другая чарговая кніжка, вы-даная ў Вільні, азначана верасьнем, а фактычна цэнзур-ны дазвол на яе быў даны ў лістападзс — зпачыць, яна вышла са спазьненьнсм па тры—чатыры месяцы; чаць-вертая кніжка была нумаравана сьнежнем 1864 г., а фактычна цэнзура дала на яго дазвол толькі ў лютым 1865 г.— і г. д. на працягу ўсіх год. Амаль у кожным нумары рэдакцыя «Вестннка» прасіла выбачэньня псрад чытачамі за неакуратны выпуск часопісі, чэспым словам абяцалася выдаваць яго сваячасова, ды так і ня здужа-ла стрымаць свае абяцанкі. Як і ў Кіевс, так і тут у Віль-ні здаралася, што матэрыял у «Вестішку» друкаваўся з чужых газэт і часопісягі без азначэньня крыніцы, за што рэдакцыі прыходзілася адпісвацца перад зьбянтэжа-нымі аўтарамі.
Першая кніжка «Вестішка Западной Росснн» ў Віль-ні адкрылася традыцыйным «зваротам да чытачоў». Тон гэтага звароту нязвыклы для Гаворскага, спакойны, со-лідны, бяз вострых слоўцаў аб езуіцкіх інтрыгах і без гістарычных выклікаў супроць лаціна-польскай пропа-ганды. «Вестішк» хоча выглядаць тут ня як зацяты ва-яўнічы палякажэрца, а як часопісь, прысьвечаная гісто-рыі і этнографіі краю.
.50
«Большасьці чытаючых людзей Заходняй Расіі,— га-ворыцца ў звароце,— канешне, вядома, што ірэдакцыя «Вестннка Западной Росснн» перанесла сваё месца по-быту з Кіева ў Вільню. Гэтае перасяленьне накладае на рэдакцыю калі ня новыя, дык асаблівыя абавязкі. Не пакідаючы бяз увагі паўдзённы-захад Расіі, яна цяпер павінна зьвярнуць асаблівую ўвагу на гісторыю і этно-графію Паўночна-Заходняй Расіі. Рэдакцыя «Вестннка» ведае тыя труднасьці, якія зьвязаны з выкананьнем гэ-тае задачы,— без староньняй дапамогі, без спачуцьця і ўдзслу ў гэтай справе ўсіх асьвечаных патрыотаў Заход-няіі Расіі яна яе ня выканае. Труднасьць гэтага падвой-ваецца тым, што навуковыя багацьці краю раскіданы тут на тэрыторыі каля 1 000 кв. вёрст (?) і большай часткай схаваны ў архівах кляшторных, царкоўных і ў прыват-ных асоб». У зьвязку з гэтым рэдакцыя зварачаецца «да ўсіх любячых гісторыю і асьвету Заходняй Расіі» з прось-бай дзяліцца з ёй гістарычнымі матэрыяламі, артыкула-мі і мясцовымі этнографічнымі назіраньнямі, параўнань-нем мінулага народнага быту з сучасным, мясцовымі звычаямі, павер’ямі, апісаньнямі вядомых цэркваў, аб-разоў і г. д. «Этнографія», як быццам, паводле Гавор-скага, была даволі орыгінальнай. Пры гэтым рэдакцыя заяўляла, што яна з прыемнасьцю «за гонораріум» пры-ме для надрукаваньня ня толькі граматы, унівэрсалы і дэкрэты каралёў, але і фундушныя запісы, мэтрычная выпісы і наогул усялякія дакуманты, якія маюць дачы-нсньне да гісторыі тутэйшага краю і якія даводзяць, што гаспадары ў гэтым краі — рускія, а палякі — або рэнэга-ты, або прыходцы 15.
Да тэмы аб навуковых мэтах «Вестннка» Гаворскі вяртаецца я.шчэ другі раз, калі гаворыць, што «прыяж-джаючым у край вялікарусам трудна разабрацца ў яго гістарычных і этнографічных варунках». Абавязак даць «бесстароньнія» і політычна праўдзівыя тлумачэньні рэ-дакцыя брала на сябе.
Аднак навуковыя заданьні засталіся для «Вестннка» толькі прыгожай фразай. Увесь ён ад першай і да апош-няп кнігі нашпігоўваўся ў Вільні тым-жа, што і ў Кіеве: шалснап злабой на ўсё польскае, нічым нястрыманым жаданьнем зьнішчыць у краі польскі элемэнт і польскі ўплыў ва ўсіх праявах жыцьця, не разьбіраючыся — да-
15 «Вестннк Западной Россіш», 1864, кп. 1.
раууеі.пеі
51
датныя яны ці адмоўныя,— нястрыманай злабой супроць каталіцтва, патрыотычным, пераходзячым усялякую меру прызваітасьці, выхваленьнсм мясцовай улады і самай зацятай, крайняй русыфікацыяй. Ен абярнуўся тут у та-кога абаронцу расійскае ідэі і расіпскае ўлады, які гор-шы за найбольшага ворага.
За ўвесь час выданьня «Вестішка Западной Росснн» ў Вільні ў ім было зьмешчана толькі дзесятак-другі агля-даў і артыкулаў на этнографічныя і гістарычныя тэмы, без асаблівых тэндэнцый. 3 іх найбольш вядомы працы П. Баброўскага: «Фнзнческпе п нравственные элементы сев.-зап. губерннй» і нскалькі гістарычных монографій аб гарадох Беларусі; ГІ. Кукольніка — «Нсторнческне замечанпя о Ссв.-Зап. крае»; I. Эрэміча — «Очеркн бе-лорусского Полесья»; нскалькі нататак М. Макснмовнча, А. І\орэвы, Н. Сементовскага ды інш. дробныя артыку-лы. Рэшта матэрыялаў (каля сотпі кніг па 200—250 ста-ронак у кожнай) складала хроніка дзеіінасьці Муравьё-ва, выхваленыіе яго мерапрыемстваў па выкараненьні польскага элемэнту і русыфікацыі Беларусі; смакавань-ня ўсялякага роду распраў і гвалтаў над памешчыкамі і каталіцкім духавенствам, паведамленьні аб асьвяшчэнь-ні новых цэркваў, адкрыцьці брацтваў, перадрук «всрно-подданнпческпх адресов» мясцовага дваранства, апісань-не безьлічы офіцыяльных урачыстасьцяп, абедаў, прыё-маў і г. д., пратаколы пассджаньняў урадовых камісііі, загады і распараджэпыіі генэрал-губарнатарства і г. д. I побач з гэтым — багаты архіўны матэрыял, галоўна з гісторыі барацьбы праваслаўя з каталіцтвам, гісторыі перасьледваныія вуніі і «русской народностп». Тут, са-праўды, дакумантаў, грамат, лістоў і ўсялякіх гістарыч-ных даведак было выдрукавана за ссм год існаваньня «Вестгшка» ў Вільні шмат, прычым некаторыя з іх маюць безварунковую навуковую вартасьць.
3 першых дзён выданьня «Вестннк» заняў стано-вішча «казённой рептплнп», якая цалкам была ў распа-раджэньні ген.-губарнатарскай капцылярыі і ў распара-джэньні епархіяльнага ўпраўленьня Іосіфа Сямашкі. Разам з тым ёп павінен быў адыгрываць пры Муравьёве ролю таго грамадзкага голасу, быць выразам тае гра-мадзкае апініі, без якой усясільны адміністратар ня мог абыйсьціся, ня гледзячы на моральнае падтрыманьне патрыотычнай Масквы. У Пецярбурзе ў яго былі ўплы-вовыя ворагі, былі ненавісьнікі і скэптыкі, якім незразу-
59
мсла і агідна была шыбеньніцкая політыка ў стасунку да Заходняга краю і польскага шляхсцтва і якія ня лі-чы.іі патрэбным захоўваць пры сабе сваіх адмоўных по-глядаў да Муравьёва 1б. Ня мала выступленьняў было супроць яго і за граніцай, дзе сымпатыі былі цалкам на баку польскага паўстаньня і адкуль ішла энэргічная дыплёматычная інтэрвэнцыя ў расійска-польскае пы-таньне 17. Каб абараніцца ад варожага лягеру і пака-заць, што ён абапіраецца ня толькі на сілу расійскага войска, але і на мясцовае насельніцтва, каб давесьці, што яго політыка ідзе на карысьць асноўных мас насель-ніцтва і сустракае з боку аношняга падтрыманьне, Му-равьёв мусіў мець пры сабе «голас» гэтага заходня-рус-кага населыііцтва, якім і зьявіўся «Вестннк Западной Росснн».
3 беларускай ідэяй, ці, бліжэй кажучы, з беларускім рухам накшталт украінафільства, Гаворскаму ў Вільні змагацца ня прышлося. Замілаваньне да беларушчыны, якое разьвівалася ў 40—50-х гадох мінулага веку і якое знайшло свой выраз у беларусафілах польскай і расій-скай культуры, было тады яшчэ вельмі слабое і не на-цягнула за сабоп масы, як гэта было з украінафільствам.
16 Адносіпы да М. Муравьёва былі рэзка процілежпыя. У Маскве ў яго была група прыхільнікаў з віднейшых правых славяпафілаў на чале з мітрополітам Філарэтам, Погоднным, Тютчэвым і Катковым, для якіх Муравьёв быў правадыром, «русскнм богатырем», якая ба-чыла ў ім збаўцу Расіі, яе гордасьць; у Псцярбурзе, наадварот, да яго адпосіліся з няскрыванай антыпатыяй. Увесь арыстократычны, тытуляваны Пецярбург, прадстаўлепы гр. Шуваловым, кп. Суворо-вым, кн. Долгоруковым, баронам Лівеном, якія былі блізкія да цара Аляксандра II і стваралі яго інтымпы гурток, ставіліся да яго з агідай. Пенавідзелі яго і вышэйшыя чыпоўнікі, у тым ліку мін. унутр. спрзў П. Валусв. Муравьёв ведаў аб гэтых адносінах Пецярбургу (гл. II. Барсуков «Жнзнь п труды М. Погодшіа», т. XX, стар. 156; «Заппскн» Муравьёва, «Русская Старпна», 1882, январь, і 1883, т. XXXVI).
17 Польскаму паўстаііыпо пе спачувала і яго пе падтрымлівала з вялікіх дзяржаў толькі Прусія, у якой папаваў погляд Бісмарка. Думкі Бісмарка ў сувязі з польскімі падзеямі — акрэсьленыя і рашу-чыя. У лісьце да сястры сваёй, зьяўляючыся паслом Прусіі ў Расіі, ён пісаў аб гэтым з жорсткан адкрытасьцю: «Я ўсяляк спачуваю стано-вішчу палякаў, але мы ня можам. калі хочам існаваць, рабіць іпакш, чі’м іх нішчыць; воўк не віпаваты, што ёп створапы богам гэткім, якім ён ёсьць, а тым пя мепш яго забіваюць за гэта, калі толькі мо-гуць» (Б. Нольдэ «Петербургская мнссня Бпсмарка 1859—1862», Пра-га, 1923, стар. 224). Муравьсв шмат у чым браў прыклад з Бісмарка і плсыіаў да яго з Вілыіі сваіх афіцэраў для выўчэпьня сыстэмы прыгпёту палякаў.
53
Творчасьць Яна Чачота, Баршчэўскага, Сыракомлі, Э. Тышкевіча, А. Кіркора, Дунін-Марцінкевіча і інш. стварыла, праўда, пэўную плынь у мясцовым грамадзт-ве і ў мясцовай літаратуры, але паважным фактарам у агульным жыцьці краю не зьявілася. Яна была занадта моцна прасякнута польскім зьместам, занадта была ро-мантычнай, мела сваёй крыніцай сантымэнтальна-пан-скую ці ў лепшым выпадку навукова-этнографічную за-цікаўленасьць да Беларусі як аднэй з польскіх провін-цый і таму захапіць мужыка-селяніна не магла. Гэта навуковая і романтычна-літаратурная дзейнасьць ня бу-дзіла ў беларускіх масах пачуцьця асобнасьці іх ад па-лякоў, не захапляла сваёй гатоўнасьцю на змаганьне за Беларусь як за нешта асобнае ад Польшчы. Ва ўсёй гэтай творчасьці, за малымі выключэньнямі, выяўляліся адносіны двара да вёскі, інтэлігентнага і лібэральнага пана і шляхціца да мужыка-кмётка. Па сутнасьці ўся памянёная пляяда беларуска-польскіх вучоных, поэтаў і дасьледчыкаў была толькі першым падрыхтоўчым пэ-рыодам выяўленьня беларускай нацыянальна-культурнай ідэі — пэрыодам надзвычайна яскравым, але толькі пад-рыхтоўчым.
Больш абяцаючым было, на наш погляд, зьяўленьне беларусафілаў з расійскай культурай, прыкладам якіх можа быць П. Шпілеўскі. Крытычным недахопам бела-русафілаў польскай культуры было тое, што яны пры.хо-дзілі да Беларусі з мэтай адарваць яе культурна і полі-тычна для Польшчы, тымчасам як беларусафілы, што выходзілі з расійскай культуры, што канчалі расійскі унівэрсытэт, пісалі і думалі парасійску, але адчувалі па-беларуску, мусілі акрэсьляць і адрываць Беларусь ад Расіі для Беларусі. Калі Шпілеўскі і Кіркор аднолька-ва думалі, што беларуская мова ёсьць дыялект — для першага расійскае, а для другога польскае мовы, дык перавага Шпілеўскага была ў тым, што для прызнаньня беларускае мовы ён павінен быў зрабіць адзін крок, а Кіркор два крокі. Расійская культура была прызпана, расійская мова была дзяржаўна забясьпечана, і рэак-цыя да яе з мясцовага пункту гледжаньня прыводзіла беспасрэдна да прызнаньня мовы беларускай, тым-часам як польская культура была падбіта, польская мова ня мела дзяржаўнага прызнаньня і толькі пасьля падобна-га прызнаньня магла выклікаць рэакцыю ў форме пры-знаньня мовы беларускай як мясцовага зьявішча. На
54
баку беларусаў польскае культуры была, праўда, адна непараўнаўчая адзнака — гэта іх рэволюцыйнасьць, іх знаёмства з рэволюцыйна-народніцкай, соцыялістычнай тэорыяй, ідэёвая блізкасьць да нацыянальна-рэволю-цыйнай барацьбы і нацыянальнага самавызначэньня на захадзе, у краінах славянскіх і ў Італіі, дзе Гарыбальдзі і Мазіні паднімалі сьцяг дзяржаўнага вызваленьня лась-не на нацыянальнан аснове і дзе чэхі ды іншыя заходня-паўднёвыя славяне змагаліся за свае няпрызнаныя на-цыянальныя правы. Але ў беларусафілаў з польскага боку гэтая рэволюцыйна-народніцкая плынь была вель-мі слабая — можа, адзін Каліноўскі быў у гэтым сэнсе шчасьлівым выключэньнем, калі лічыць не даведзеным, што ён быў сьвядомым нацыянальна-беларускім бараць-бітом. Рэшта іх зьяўлялася проста інтэлігентамі, краё-вымі патрыотамі-этнографамі, і беларускага пытаньня ў разрэзе соцыяльным і рэволюцыйна-нацыянальным ня ставілі.
У гэтых, калі можна так выказацца, тактычных по-зыцыях, залежных ад гістарычных і соцыяльных варун-каў, была схована галоўная прычына, у зьвязку з якой параўнаўча больш сьвядомыя беларусафілы польскае культуры не маглі стварыць на Беларусі ў тыя гады шырэйшага нацыянальна-масавага руху. Таксама, як у свой час на Украіне, яны маглі разьвіваць «балагуль-шчыну» і «хлопаманію», маглі быць (і былі) тым брадзі-лам, што падрывала ў мясцовага жыхарства давер’е да расіііскага самаўладзтва і ставіла пад знак запытаньня правы Расіі на Беларусь, якія ў выніку сваён творчап дзейнасьцю нішчылі тут расійскі культурны ўплыў і ра-сійскую культурную традыцыю, алс самастойным фак-тарам у нацыянальным вызначэньні Бсларусі быць не маглі. Ні беларускі Шэўчэпка, пі беларускі Драгаманаў з шэрагаў шубраўцаў, філёматаў, супрацоўнікаў Вілен-скага музэю і ўсяе пляяды вілснскіх работнікаў у 40— 50-х гадох выйсьці не маглі.
У Шпілеўскага, Насовіча (у псршы пэрыод яго пра-цы) ды інш. становішча было ў гэтым сэнсе выгадней-шым. Для іх не існаваў орэоль падняволснай Польшчы, я.чы ня былі захоплены яс гэроічнай барацьбоп за вы-зваленьне, і таму прыход іх да беларушчыны быў тэорэ-тычна лягчэйшы. Іх лібэралізм і любоў да Беларусі па-вінны былі перамагчы толькі гіпноз вялікай імпэрыі і фэтыш праваслаўя, і тады яны траплялі беспасрэдна
55
на беларускіх шлях. У 40—50-х гадох падобны адыход ня быў для беларускага інтэлігента расійскай культуры пемагчымы: не забудзьма, што яшчэ ў програме кірыла-мэтодыеўскага брацтва быў прызнаны як асобны штат агульна-славянскае фэдэрацыі побач з расійскім, укра-інскім, польскім, чэскім і беларускі штат ’8, што Бакунін у сваіх «лістох да брацьцяў славян» прызнаваў за Бе-ларусьсю самастойнае месца як незалежнай дзяржавы '9, што падобпыя правы прызнаваў Гсрцэн, што Надежднн акрэсьлсна выдзяляў беларускую мову як самастопную славянскую мову разам з украінскай і польскан18 19 20 і г. д. Ідэя беларускага культурнага адраджэньня лунала ў канцы 50-х і ў самым пачатку 60-х гадоў у паветры і знаходзіла моцны адгалосак у агульным грамадзка-культурным уздыме ў Расіі, асабліва ў сувязі з моцным нацыянальным рухам на Украіне. Падняўшая галаву рэакцыя і мураўёўскі тэрор разам з польскім паўстань-нем задушылі яс далейшае разьвіцьцё.
У сувязі з гэтым Гаворскаму і паогул усім «западно-руссам» ранейшае формацыі пе давялося прылажыць руку да беларускае справы; у 1864 г. і пазьней яна была лішне заціснута і не выяўлялася ў прыкметных форма.х. Толькі два разы адгукнуўся Гаворскі на яе, нават ня столькі на самую справу, як на магчымасьць яе разь-віцьця. Псршы раз успамянуў ён аб беларушчыне з пры-чыны інструкцыі народным вучыцялём, якая была выда-на Шырынскім-Шыхматовым 12 студзеня 1863 г.
Загадваючы пастаўнікам ніжэйшых школ усімі ме-рамі распаўсюджваць у школах расійскую грамату і пс-раконваць сяляп у карыснасьці расійскае мовы як мовы вялізарнае імпэрыі, інструкцыя дазваляла ім «пры тлу-мачэньні незразумслых для дзяцей расійскіх слоў кары-стацца матчынай мовай пароду, г. зп. «белорусскнм на-речпем». Рэдакцыя «Вестннка» налкам была солідарна з загадам Шырынскага і з прьшыны тлумачальнага ўжываньня бсларускае мовы зазначыла: «Гэта да рэчы! Але наўчань на беларускім жаргоне — гэта бяссэнсіца,
18 В. СемевскнГі «П. П. Костомаров», «Русская Старнна», 1886, 1. стар. 187—188.
19 М. А. Бакуппн «Русскнм, польскпм н всем славянскпм землям», 1862.
20 «ЭііцнклопеднчсскпГі лекснкон», т. IX, 1837, ст. «Велнкая Рос-спя», а таксама ў вепскім выд. «ЛаІігЬйсІіег <1ег Бііегаіпг», 1811, ВЬ. 95, стар. 191—2-10.
56
якая, дзякаваць богу, яшчэ ня ўсплыла на розум нікому з беларусінаў» 21.
Другі раз заняўся Гаворскі пытаньнсм аб беларускай мовс ў сваім артыкуле «Несколько слов о белорусской реча». Рукапіс гэтага артыкулу знаходзіцца ў Белару-скім аддзеле Дзяржаўнае бібліотэкі разам з рукапісам А. Сапунова аб самым Гаворскім, прычым невядома, калі ён быў напісаны 22. Як дакумант філёлёгічны, ён, зразумела, мала цікавы — Гаворскі ня толькі ня быў снэцыялістым у гэтым пытаньні, але як гадунец старой вуніяцкай сям’і быў нават ня надта моцны ў расійскай стылістыцы і правапісу. Аднак ён вельмі характарны, як адно з першых, калі ня першае выступленьне «запад-но-русскае» школы ў справе беларускае мовы.
«Мова жыве духам народу,— урачыста перафразуе Гаворскі Шафарыка.— Пасьля шматвяковых, цяжкіх цярпеньняў пад ярмом панства і папства беларусы як не-разрыўнае цэлае аднэй магутнай расійскай сям’і заха-валі шмат у чым рускі дух, які відаць у мове іх. Доўга і рознымі спосабамі імкнуліся палякі і іх ксяндзы споль-шчыць беларускі народ: у школах наўчалі папольску, у дамох і касьцёлах гаварылі папольску, але ўсё дарма: польская мова засталася мовай толькі адных паноў ды па часьці дробнай шляхты. Яна не прышчапілася ніяк да тутэншага тубыльнага народу, які цяпер гутарыць сваёп беларускай падмовай, нічога супольнага ня маючай з польскай мован. Беларуская падмова як галіна расій-скай мовы вельмі блізкая да яе. Простая, размоўная расіпская мова зусім зразумела для бсларуса, тымчасам як польскую мову, самую звычайную, ён цяжка разумее. Вось чаму ў апошнія гады ксяндзы нацягнулі было ўжо іншыя струны — давай прапаведваць у касьцёлах ужо не папольску, а проста пабеларуску і распаўсюджвадь сярод народу рэлігійныя кніжкі на мове, падобнай да беларускай, каб злавіць беларуса ў свае сеткі, хоць-бы падробкай пад яго мову. Ня цяжка давесьці,— падкрэсз-лівае Гаворскі,— што беларусы захавалі свой дыялект
2: «Вестннк 3. Росснн», 1863, февраль, т. IV. отд. IV, стар. 239.
22 Подпісу на гэтым артыкуле няма, але Д. I. Даўтяла кажа Сяс-снрэчна, што артыкул напісапы рукой К. Гаворскага. Лб гэтым сьвед-чыць і стыль пісьма, вельмі характарпы для Гаворскага. У «Бслару-сах» Е. Карскага заўвагі на гэты артыкул няма. Паводле слоў А. Шлюбскага, ён быццам друкаваўся ў адпым з нріароў «Вптеб-<кнх Губернскнх Ведомостен» (за 1866 г„ 19).
57
ані не падобным да польскай мовы, а, наадварот, зусім блізкім да мовы расійскай» — і выкладае затым свае філёлёгічныя назіраньні і абагуленьні, якія маюць за-надта дылетанцкі характар, каб іх пераказваць. «Пры распаўсюджаньні расійскае пісьменнасьці», канчаецца артыкул, «беларусы натуральна і лёгка загутараць раз-моўнай расійскай мовай і з ахвотай выкінуць невялікі лік зьбеларушчаных польскіх слоў, якія і дагэтуль былі лішнімі».
У гэткі прымітыўны спосаб заявіў у першы раз «за-падно-русснзм» свой погляд на беларускую мову — по-гляд, які з часам набыў грунтоўную — дцазі-навуковую аснову, у абарону якога была ўжыта спэцыяльна распра-цаваная філёлёгічная аргумантацыя і за якім станулі сівыя акадэмічныя аўторытэты.
Іншыя моманты русыфікацыйнае програмы Муравьё-ва знайшлі на старонках «Вестнпка Западной Росспп» больш дакладнае і шырэйшае асьвятленьне. Гэткімі мо-мантамі зьявіліся: «насажденне» на Беларусі расійскае школы. вялікарускага чынавенства, духавенства і зямля-ўласьніцтва.
У пачатку 60-х гадоў, таксама як і ў ранейшы пэрысд, народная асьвета на Беларусі знаходзілася цалкам у польскіх руках. Дый гэта і ня дзіва: расійская культура мела тут надзвычайна слабыя карэньні, абапіралася толькі выключна на невялікім ліку насланых з цэнтраль-ных губэрань расійскіх чыноўніках, якія, да рэчы кажу-чы, абкружаныя навокал польскім грамадзтвам і пажа-ніўшыся на мясцовых памешчыцах, хутка пазбаўляліся сваёй вялікарускай асаблівасьпі і набіраліся мясцовых звычаяў, польскай мовы і польскай культуры. Вышэй было ўспамянута, наколькі вялікі быў лік настаўпікаў польскай культуры ва ўсіх школах Беларусі на пачатку 1864 году. У тым ліку ў гімназіях і прагімназіях на 243 настаўнікі 124 было каталікоў і толькі 84 праваслаўных; у павятовых школах (уездных учплншах) на 24 каталікі было 9 праваслаўных і ў народных і парафіяльных шко-лах на 114 настаўнікаў 91 былі каталікі і 12 праваслаў-ных. Рэшта настаўнікаў былі лютаране23. Паказваючы на гэтыя лічбы, ня трэба думаць, што ўсе каталікі-на-стаўнікі былі палякі па нацыянальнасьці, наадварот, толькі самы нязначны процант іх былі гэткімі, усе яны
23 Сборнпк «Памятп М. Муравьёва», стар. 5.
58
былі сполёнізаванымі беларусамі. Аднак ад гэтага спра-ва не мянялася — беларусы-каталікі, пераважна дроб-ная шляхта, у школе і па-за школай размаўлялі паполь-ску і гэтым пашыралі польскую культуру на Беларусі. Таксама і настаўнікі праваслаўныя ня былі рускімі па нацыянальнасьці — яны былі пераважна беларусамі, але праз расійскую кнігу і падручнік пашыралі асьвету і культуру расійскую.
Агулам, на расійскай мове школа на Беларусі таго часу складала менш аднэй трэцяй часткі ўсіх школ. Гэта былі звычайна ці парафіяльныя школы, заснаваныя праваслаўным (былым вуніяцкім) духавенствам, ці так зв. «палатскне» школы, існаваўшыя за кошт міністэр-ства дзяржаўнай маемасьці. За час свайго ўрадаваньня на Беларусі кн. Шырынскі-Шыхматов здолеў адчыніць каля сотні новых народных школ24. Настаўнікамі ўсіх гэтых школ былі, за ірэдкімі выключэньнямі, мясцовыя людзі (у парафіяльных школах — сьвяшчэньнікі), хоць і праваслаўныя, але мала знаёмыя з сапраўднай Расіяй. Да таго яны былі пад моцным уплывам польшчыны, больш ведалі і прызнавалі яе, чым расійшчыну. Зразуме-ла, што як русыфікацыйная сіла яны былі мала прыкмет-ны, і таму Муравьёв разам з Корніловым перш за ўсё ўзяліся за школьную справу, каб прывесьці яе ў належ-ны выгляд адпаведна заданьням усёй іхняй полі-тыкі.
«Временные правнла для народных учнлнш северо-западных губерннн», што былі выданы Муравьёвым 1 студзеня 1864 г., паставілі школу на зусім нячуваных падвалінах. Галоўнае — гэта тое, што новы закон акрэсь-лена не давяраў мясповаму настаўніцтву, незалежна ад таго, ці было яно каталіцкім, ці праваслаўным. Гэткім давер’см карысталіся з яго боку толькі «нстннно-рус-скне учнтеля», сапраўдныя вялікаросы з унутраных вя-лікарускіх губэрань, на якіх не ляжала і неню якой-не-будзь тутэйшасыіі і прыхілыіасьці да краю. Па-другое. нозы закон рабіў цьвёрдую стаўку на праваслаўнае ду-хазенства, зноў-ткі з цэнтралыіых вялікарускіх губэ-рань. на якое была ўскладзена задача вышэйшага мо-
:: А. Белецкнп «Сорокалетне русской начальной школы в Севе-Ро-Западном крае Росспіі» (памятп кп. А. Шіірііііского-Шыхматова'і, Р і"ыіа, 1902.
59
ральнага кіраўніцтва народнымі школамі на Беларусі25.
Падобныя прынцыпы цалкам адказвалі сьветапогля-ду «западно-русса» Гаворскага і ўсёй групы «Вестннка Западной Росснн», для якіх «вне православня не было Росснн». Яны таксама падазрона ставіліся да мясцовай, хоць і праваслаўнай, інтэлігенцыі, якая была прасякнута мясцовымі настроямі, была блізка да польскага грамадз-тва і знаходзілася пад моцным уплывам польскай куль-туры. Праваслаўнае вялікарасійскае духавенства для іх было найбольш пажаданым станам, найбольш упартым у барацьбе з полёнізмам.
«Вестнпк» ахвотна адкрывае свае старонкі для пат-рыотычных корэспондэнцый провінцыяльных «западно-русскнх» дапісчыкаў і з свайго боку тэорэтычна ўгрун-тоўвае асьвстную політыку віленскае вучэбнае акругі.
«Народныя школы зьяўляюцца ў Заходнім краі са-мым магутным і пасьпяхоўным сродкам да яго абрусень-ня»,— кажа «Вестннк». «Асьвета тутэйшага народу ў духу праваслаўнае веры і рускай народнасьці прыводзіць да вынікаў верных і моцных. Расійская кніга, расійскія паняцьці, што вынікаюць з гэтых кніг, пад кіраўніцтвам расійскіх настаўнікаў павінны глыбока западань у сьвя-домасьць мясцовага насельніцтва... Можна і павінна пры-знаць, што цесная сувязь і грунтоўнае зьліпьцё тутэйша-га народу з народам вялікарускім падрыхтоўваецца ў нас тут галоўным чынам праз сыстэму народнай асьве-ты». Так пісалі дапісчыкі «Вестннка» з Горадзепшчы-ны26.
Ня менш пераканаўча паведамлялася аб школах у віленскай дырэкцыі. «Народныя школы, толькі што ад-крытыя ў Вільні, зьяўляюцца радаснай падзеяй для кож-нага расійца. На іх дадатных выніках заснавана «благо-денствне грядушпх поколеннй», у іх захоўваюцца зачаткі таго роднага саюзу, якому прызначана замацаваць навекі непарушную сувязь тутэйшага краю з рэштай нашай неагляднай бацькаўшчыны! Усе мы, расійцы, усе, у кім б’ецца «нстннно-русское» сэрца, павінны з прыхіль-
25 А. Мпловпдов «Памятн П. Корнплова как оспователя русской нацноналыюіі школы в Северо-Западном крае», Вплыіа, 1911. 1. Кор-нілов адкрыў за час свайго ўрадаваньня Віленскай акругай 10 павя-товы.х школ (уездпы.х учіілшц) і некалькі сот пародны.х школ з пас-стаўпікамі вятікарусамі.
'26 «В. 3. Р.», 1867, кн. Ш, отд. IV, стар. 406: «Пнсьма нз Грод-ны».
60
най увагай сачыць за ходам і разьвіцьцём народных школ і ўсімі залежнымі ад нас мерамі дапамагаць іхня-му росквіту. Нельга не аддаць належнага клопатам ды-рэкцыі народных школ і ўсяго мясцовага расійскага грамадзтва, дзякуючы якім кожны вучань Паўночна-За-ходняга краю атрымае цяпср цьвёрдае пераконаньне, што край, у якім ён жыве, заўсёды быў і будзе рускім. Ранейшы малапісьменны настаўнік заменены цяпер пры-быўшым з унутраных губэрань; жонкі гэтых настаўнікаў бясплатна навучаюць дзяцеп расійскай мове, начальства зрабіла ўсё, што толькі магло,— грамадзтву застаецца заявіць сваю прыхільнасьць расійскай народнай асьвеце тым моральным падтрыманьнем, якое дае новыя сілы ў барапьбе з труднасьцямі»27.
Калі ў тагачаснай прэсе ўзьнікла полеміка адносна так зв. «царкоўна-прыходзкіх» школ і паўстала пытаньне аб іх скасаваньні ў зьвязку з увядзеньнем земстваў у Ра-сіі, дык Гаворскі і «Вестннк Западной Росснн» прыняліся горача бараніць гэтыя школы на Беларусі. Для абароны свайго пункту глсджаньня Гаворскі прыбягае нават да аўторытэту славутага кальвінскага моралістага Гізо, аўтара статуту першапачатковай школы ў Францыі, які прапаведваў «каб народнае выхаваньне адбывалася ў рэлігійнай атмосфэры».
«Калі настаўнік лічыць сябе незалежным ад духавен-ства, тады моральнае значэньне школы страчана, і яна недалёка ад таго, каб зрабіцца небясьпсчнай для дзяр-жавы»,— кажа Гаворскі. «Наша духавенства ў агромні-стай большасьці консэрвацыйнае, яно «благонадежней н благонамереннсй» з боку політычнага і моральнага ўся-лякага іншага стану, і таму яно павінна быць галоўным кіраўніком школы, яс д- ’ лядчыкам, яно павінна контро-ляваць ня толькі моралыы і навуковы папрамак школы, алс і спосаб мысьляй і піракоішньняў самога настаўні-ка».
«іМы не адмаўлясмся ад магчпмасьці мсць найлепшых пастаўнікаў вясковай піколы з настаўніцкіх сэмінарый, але мы ня можам раўнапь іх да сьвяшіэньпікаў,— пісаў
27 «В. 3. Р.», 1864, ноябрь, т. II, отд. IV, стар. 65 і датсіі. Заўва->кым, што склад дзяцеіі у тагачгсных вілепскіх школа.х, аб якіх тут ідзс размова, быў пераважпа каталіцкі. Так, нрыкл.. у 6 школа.х Віль-пі было 71 праваслаўны.х і 257 каталікоў. Тое самае і ў стасупку да 'Русскнх школ для евреііскпх детей»; у гэтых «русскпх» школа.х былі выключна яўрэйскія дзеці — 622 чал.
61
«Вестннк».— Некалькі год, праведзеных настаўнікам у сэмінарыі, ня могуць выкараніць недахопаў яго клясы, ня могуць зьнішчыць хібаў яго сьветапогляду, выссанага з малаком мацеры. Скончыўшы сэмінарыю, настаўнік ня можа быць самастойным гаспадаром школы, бо ён саад яшчэ патрабуе нагляду, кіраўніцтва, бо ён сам з кволымі думкамі, з парыўчатымі, ненормальнымі імкненьнямі сэрца». «Усе ведаюць, з якім давер’ем народ ставіцца да царкоўна-парафіяльных школ, колькі тысяч сыноў сваіх паслаў ён у гэтыя школы... На нашых старонках зьмешча-на ўжо шмат фактычных доказаў гэтае ісьціны. Земствы дарма робяць памылку, калі не давяраюць сваёй школы сьвяшчэньніку. Асабліва небясьпечна пакідаць школу бяз зоркага сур’ёзнага і сталага контролю ў Заходняй Расіі, дзе так трудна абараніць школу ад партый, якія варожа ставяцца да праваслаўя і абрусеньня краю»28.
Безварункова, усе гэтыя лірычна-мэнторскія мерка-ваньні мелі сваёй крыніцай старыя прынцыпы Іосіфа Ся-машкі, якія вызначыліся ў беларускіх губэрнях з часоў зьнішчэньня вуніяцтва, калі царкоўна-прыходзкія школы толькі пачалі заводзіцца. У 60-х гадох пры дапамозе Гаворскага гэтыя думкі толькі ўкладаліся ў новыя фор-мы, набывалі новыя мэты — забясьпекі Беларусі ня толь-кі ад полёнізму і каталіцтва, але ад нігілізму і прогрэ-сыўных плыняй.
Агітуючы за «праваслаўныя» школы для беларусаў і вымагаючы ў гэтых мэтах контролю папоў над настаўні-камі, «Вестннк Зап. Росснн» імкнуўся яшчэ да аднэй мэты: ён сьвядома блытаў рэлігію з нацыянальнасьцю, наўмысна ставіў знак роўнасьці паміж праваслаўем і «рус-ской» народпостыо». Як ня было для яго па-за праваслаў-ем Расіі, так ня было для яго беларуса-каталіка. У гэтым сэнсе «западно-русснзм» цалкам адпавядаў прынцыпу полёнізму, які таксама па рэлігійнай адзнацы акрасьляў нацыянальнасьць. Гэтае пераконаньне нагэтулькі было тады пашырана, што адбілася ў больш паважных пра-цах, як, прыкладам, пры ўкладаньні этнографічнага ат-лясу Эркерта, які будаваў статыстыку насельніцтва Бела-русі на аснове веравызнаньня, а ня мовы 29.
23 «В. 3. Р.», 1869, кн. VII, т. III, отд. IV: «Новое уклоііеііпе с путн пстнны», стар. 9.
29 Гл. крытыку атлясу Эркерта ў П. Баброускага — «Русскпй Ннвалнд», 1864, № 174.
62
3 гэткай-жа адданасьцю падтрымлівае Гаворскі і ін-шыя пачынаньні мураўёўскас ўлады ў галіне культурнага жыньця Беларусі.
ён прымае бліжэйшы ўдзсл у разгромс Віленскага археолёгічнага музэю, якому (разгрому) быў наданы ха-рактар «преобразоваішя». Пагромная прамова на пасе-джаньні Археолёгічнай Камісіі 11 лютага 1865 г. А. Ста-лыпіна, калі гэты «преобразователь» называў Віленскі музэй «помнікам чужаземнага ярма, які з сорамам абы-ходзяць «западно-русскне людн», і заклікаў «западно-русскнх» людзей «быть неусыпнымн в борьбе с полоннз-мом», называецца Гаворскім «гістарычнай, надзвычайнай і нябывалай» па сваім актыўна-патрыотычным значэньні. У другім месцы ён дэтальна апісвае факт разгрому музэю і пералічвас ўсе тыя «крамольныя» экспонаты, якія былі выбраны П. Батюшковым і разасланы ў Пецярбург, Маскву ды інш. гарады Расіі. У ліку гэткіх «крамолаў» аказаліся труба Касьцюшкі, палітон А. Міцкевіча і інш. рэчы 30.
У зьвязку з «преобразованпем» музэю і існаваўшай пры ім Віленскай Публічнай бібліотэкі «Всстннк Запад-ной Росспн» зьвярнуўся з адозвай «к свежнм русскнм людям, которые прпбывают в Западный край для дея-тельностн на пользу корснного здешнего народа», дзе просіць дружна дапамагчы вялікай народнай праваслаў-на-рускан справе. «Кожны з гэтых рускіх людзей,— га-ворыцца ў адозьве,— што змагаецца тут з лаціна-поль-скай пропагандай, натыкаецца тут на зьявішчы, якія ра-дуюць сэрца сваёй сувязьзю з карэннай Расіяй, якія зьяўляюцца сьвяшчэннымі помнікамі адзінства духоўных помыслаў і інтарэсаў Заходняй Русі з усёй вялікай Ра-сіяй. Няхай-жа яны ўважліва зьбіраюць і запісваюць гэтыя зьявішчы. Ва ўсіх куткох Заходняй Расіі даволі знойдзецца расійскіх рук і галоў, каб настойліва зрабіць гэтую справу — гістарычнай, політычнан і рэлігійнай сьвядомасьцю давесьці, што мы тут «нсконные владыкн». Адозва канчаецца заклікам надсылаць усе сабраныя ма-тэрыялы на адрас музэю і б'бліотэкі31. Да рэчы, ён пад-мацоўвае гэты заклік зваротам «да ўсіх славян, якія пі-шуць лацінскім шрыфтам», «да ўсіх славян-лаціншчы-
30 «В. 3. Р.», 1868, кп. IV, стар. 202.
31 «В. 3. Р.», 1864—65, кн. IV, отд. IV: «К русскпм людям», стар.
308. ІЫд., 1868, кн. II, отд. IV.
63
каў», разумеючы пад імі чэхаў, славакаў і славенцаў.
Актыўны ўдзел бярэ Гаворскі і ў выданьні «Кннгн для чтення на простонародном наречнн», у якой, да рэчы кажучы, менш за ўсё было гэтага «наречня». Кніга была рэдагавана яшчэ пры Шырынскім-Шыхматове, і ў пер-шым выданьні, накшталт «Роднае Слова» Ушынскага, зьмесьціла даволі мясцовага пэдагогічнага матэрыялу32. У далейшых выданьнях, калі да яе прыклаў руку Гавор-скі, яна абярнулася ў патрыотычна-вялікарускую хрэсто-матыю, складзсную з апавяданьняў аб маскоўскіх кня-зёх і царох, з царскіх гімнаў, табельных календароў, вялікарускіх песень і г. д. Русыфікатарскае значэньне гэтае «кнігі» выключнае: першае яе выданьне разышлося ў ліку 5 000 экз., другое — у 10 000 экз., трэцяе — у 20 100 экз. і чацьвертае — у ліку 40 000 экз.
Выказваўся Гаворскі таксама і з прычыны організа-ныі Маладэчанскап і Панявескаіі настаўніцкіх сэмінарый, якія павінны былі «ўзгадоўваць у настаўнікаў любоў да праўды, самаахвярнае выкснвапьне законаў і прывяза-насьць да расінскай нацыянальнасьці»33. Аднак асаблі-вага захапленьня ў Гаворскага пры гэтым ня было. Па пытаньні аб мясцовап сярэдняй і асабліва вышэйшай адукацыі ён меў асаблівы погляд — надзвычайна харак-тарны выключна для яго «западно-русской» партыі. Вы-казаў яго Гаворскі з прычыны проектаванага адчыненьня ў Вільні замест унівэрсытэту духоўнай акадэміі. Да дум-кі адчыніць акадэмію схіляўся Муравьёв, бараніў яе сам Іосіф Сямашка і рэшта працаўнікоў «русского дела». «Дзеля таго, каб обрусіць Заходні край, пам патрэбна,— пісаў «Внленскнп Вестпнк»,— узвысіць у ім расіпскую народнасьць, рускі дух, расійскую асьвету і г. д. Для да-сягненьня пашых нацыянальна-расійскіх інтарэсаў мы павінны прыпомніць і скарыстаць тую практыку з народ-най асьветай, якую ў свон час праводзілі тут Адам Чар-торыйскі і Фадзей Чацкі. Дзсля гэтага абавязкова па-
22 Адносіны кн. Шырынскага-Шыхматова да мясцовых асаблі-васы: й Беларусі былі больш цярпімымі. Ласыіе гэтая цярпімасьць і сіала .чрычынай таго, што ён быў замепепы Корніловым. ІІры Му-равьёве сн быў у Вілыіі менш чым год. а затым мусіў падаць прось-бу аб адстаўцы. А. Белецкі (Тл. яго: «Сорокалстпе русской п.тіалыюй школы», стар. 64) глуха заўважае. што паміж імі былі «чскаторые шерр.хов : ’'тп».
Іі. З.іойко «К 50-летпю Молодечснской учптельской ссмппа-рші>;, < ’ Іе іагогпческпй жхрнал». 1914.
64
трэбна адкрьшь у Вільні духоўную акадэмію з гісторыка-філслёгічным факультэтам; апошні патрэбны для таго, каб выхоўвань на мссцы настаўнікаў, давапь ім адпавед-ную пэдагогічную падрыхтоўку» 34.
Гаворскі адказаў: «Мы нс падзяляем гэткага перако-наньпя. Пры існаваньні побач з Вільняй, на адлегласьці ўсяго толькі аднаго-двух дзсн па чыгунцы, Пспярбурскай духоўнай акадэміі, адкрываць тут акадэмію няма нія-кае патрэбы — толькі дарэмная страта грошай. Апрача таго, згрупаваньне ў гэтаіі акадэміі студэнтаў з заходня-рускіх, у тым ліку з быўшых вуніяцкіх, ссмінарый іакодна адбілася-б на іх выхаваньні ў сэнсе сучаснага ачышчэнь-ня расійскае мовы ад мясцовых провінцыялізмаў і бела-рускага акцэнту (курсіў наш.— А. Ц.), ад чаго яны, зьяў-ляючыся тутэйшымі ўраджэнцамі, ня могуць пазбавіцца ў мясцовых сэмінарыях. Калі пазбавіць іх сувязі з сту-дэптамі — ураджэнцамі вялікарускіх губэрань, яны ня здолеюць пранікнуцца «пстннно-русскнм духом», расій-скім праваслаўем і расійскімі звычаямі і, гэткім чынам, ня будуць магчы пазбавіцца цалкам ад тутэйшай паль-шчызны» 35.
Погляд Гаворскага, як вядома, перамог, і вілснская духоўная акадэмія адчынена ня была.
Загады і мерапрыемствы Муравьёва аб назначэньні ў Бсларусь пасьля паістаньня расійскіх чыноўнікаў так-сама сустрэлі з боку «Всстпнка Западпой Росспн» поўнае прызнаньнс і падтрыманьне. Трэба зазначыць, што адо-звы, якія пісалі Муравьёв і Корнілов да расійскага гра-мадзтва — «прынсыіі з дапамогай Заходня-Рускаму краю»,— сустракаліся гэтым грамадзянствам спачатку всльмі сьпюдзёна. «Пя глсдзячы на запросіны і вызавы праз папячынеляў і праз газэты, доўгі час нс зьяўлялася ахвотнікаў займапь месцы ў Заходнім краі»,— скардзіц-на Корнілов 36. «Прычыны гэткага зьявішча тлумачацца всльмі проста: служба ў Заходнім краі вымагас ад рус-кага большас працы, энэргіі і такту, чым у цэнтральных губэрнях. Самае жыцьцё ў павятовым горадзе або ў бсд-ным мястэчку, воддаль ад усяго роднага, сярод людзей, чужых па всры і па псраконаньнях, а вельмі часта проста
34 «Памятп гр. М. Н. Муравьёва». «К Нсторіпі Вп.іенского учеб-ного округа». II. П. Корніпова, СПБ, сгар. 171.
35 «В. 3. Р.». 1865—66. кн. 11, отд. IV. стар. 238.
36 «Памятн М. Муравьёва», «Обшііе замечання о Внлепском учебном округе», стар. 8.
«Западпо-русспзм»
65
варожых, зьяўляецца маланацяшаючай. Па-за службай жыцьцё расійскага чыноўніка, поўнае трывогі і няпры-емнасьцяй, абмяжоўвасцца вузкімі рамкамі сямсйнага або таварыскага гуртка».
Адзіная магчымасьць прывабіць сюды на службу вя-лікароса — гэта было даць яму як мага большую пэнсію. Грошы — вось чым замест ідэёвасьці і патрыотычнага служэньня інтарэсам імпэрыі пачалі заахвочваць Му-равьёв і Корнілов расінскае настаўніцтва і чынавенства. «Вестннк Западной Росснн» з захапленьнем падхапіў гэтае мерапрыемства: яно як нельга лепш адказвала яго ўласным апэтытам і да пэўнай ступені апраўдвала зьяў-лсньне яго самога ў Вільні. Програма «обрусення Бело-русснн» з гэтага моманту ясна вызначылася не як куль-турнае ці нацыянальнае заданьне, а як вузка экономічны, папросту сказаць, шкурны інтарэс тых «дзеячоў», што пачалі з 1864 году ехаць на Беларусь на цёплыя месцы, на падвойныя пэнсіі, нагароды, пад’ёмныя, ордэны і г. д.
Панаехала гэтых «дзсячоў», трэба зазначыць, надз-вычанпае мноства. «Натоўпы тых, што знаходзіліся пры (ген.-губарнатары) і по (упраўленьні красм) з кожным днём усё павялічваліся»,— піша ў сваіх успамінах А. Мо-солов, чыноўнік асобных даручэньняў пры Муравьёве37. Работы для іх у самаіі Вільні не хапала і шмат каго пасылалі па мяспох проста бяз пэўнага назначэньня, «в распоряженне» губарнатараў. Імкненьнс гэты.х паноў да службы было вялізарнае — кожны ехаў сюды ці для таго, каб пралажыць сабс дарогу па службе, пі то для таго. каб паправіць папярэднія памылкі і няўдачы. На нровін-цыі, расьцярушыўшыся па глухіх куткох Беларусі, уся гэтая чыноўная сіла сапраўды адчувала сябе ня надта добра — мусіла жыць у варожым акружэньні і ад нуды. як кажуць, «піла горкую і гуляла ў карты».
Наплыўшы з глыбіні Расіі адно ў мэтах напхаць сабе кішэню і ня маючы абсолютна нічога стрымліваючага, уся гэтая арава чыноўнікаў, паліцэйскіх, пасярэднікаў, пастаўнікаў, а то проста афіцэраў тых бязьлічных жан-дарскіх і казачых настояў, якія хмарай пакрывалі пасьля паўстаньня «заміраную» Беларусь, унесла у крап надз-вычайны моральны распад, збэсыііла і спростытуявала грамадзкас жыцыіё ў самых асновах. «Адзінае шчасыіе для краю,— піша аб гэтых часох адзін з сучасьнікаў,—
37 А. Мосолов «Внленскне очеркн», 1803— 1805.
66
была надзвычайная хцівасьнь гэтых псэўда-патрыотаў на грошы. Толькі ў хабары мржпа было знайсый сабс ў тоіі час паратунак ад гэтае ўлады; трэба было адкупляц-ца на ўсе бакі, каб пазбавіцца ад вобыскаў, рэвізій, скан-далаў, якія пакідалі пасьля сябе сьляды поўнага зьні-шчэньня»38. Толькі ў рэдкіх выпадках траплялі на Бела-русь людзі грамадзкі сумлепныя, якія сапраўды хацелі служыць справс, а ня грошам.
Залітая крывсп толькі што задушанага паўстаньпя, разбураная гаспадарча, змучаная і зьбітая з астоі нор-мальнага жыцьця, краіпа сапраўды стагнала ад гэтае нроцьмы кар’срыстых і прайдзісьветаў.
У Вільні ў гэтым сэнсс было крыху больш прызваіта. Блізкасьць да вышэйшага начальства і як-ні-як абавяз-ваючая «ідэёвасьць» у барацьбе за «русскую веру н на-родность» прымушалі чыноўны расіііскі элемэнт трымац-на тут у рамках больш прызваітага грамадзкага і пры-ватнага жыцьця. Цэнтрам новастворанага расійскага таварыства ў Вільні быў у топ час Эўропэйскі готэль, дзе схстракалася ўся расійская колёнія. Тут быў агульны стол, тут адбываліся «патрыотычныя вечары» з пяяньнем расіііскіх пссень, гімнаў і з традыцыйным камарынскім, іут разам з прысхаўшымі з Масквы і з беларускай про-вінпыі знаёмымі абгаварваліся ўсе політычныя навіны, мерапрыемствы ўлады, а таксама службовыя прызна-чзньні. Другім месцам спатканьня расійскага грамадзтва была кватэра Корнілова, салон Е. Потаповой — жонкі вілснскага губарнатара і «попечптсльннцы детскнх прню-тов Северо-Западного края». Урэшцс, не бракавала і «русскага клуба». На абсдах у Корнілова зьбіралася найбольш блізкая кампанія супрацоўнікаў Муравьёва разам з чыноўнікамі Віленскас і Горадзенскае вучэбнае акругі, якія прыяжджалі па справах службы ў Вільню. Тут таксама адбываліся «задушсвныс бсседы» па тэму аб абрусеньні Бсларусі, абгаварваліся дасягненьні і нс-дахоны ў гэтаіі працы, выхоўваўся патрэбпы ўзбуджаючы настроіі39.
У Вільні стварылася два сьвсты: з аднаго боку, старое
18 Е \Уа5І1е\С5кі «УУзротпіепіа г рггезгіоёсі», \Уі1по, 1907, с,гар. Ю8. Аб тым жа гл. «Мозкіехевкіе па Еіі\\’іе ггдбу (1863—1869), Кгакбч', 1869, стар. 375 — праца анонімпая і, відаць, папісаная з чужых слоў.
3 II Спрогнс «Нз воспоміінашш об Н. Г1. Корннлове», в запнс-ках С.-Зап. отде.іа Русского Гесграфнческого О-ва, т. II, стар. 263.
3‘	67
польскас грамадзтва, стэрорызаванае, загнанае ў кут, асабліва ў асобе тых работнікаў, якія перад 63-м годам зьяўляліся носьбітамі мясновай культурнай думкі і твор-часьці, пачынаючы старым Нарбутам, братамі Тышкеві-чамі, Круповічам, энэргічным Кіркорам ды інш., і, з дру-гога боку — грамада вялікаросаў — губарнатараў, афі-цэраў, чыноўнікаў. Удзслам першых была агульна-нацыя-нальная жалоба, забарона выходзіць з дому пазьнсй пэў-ных гадзін увечары, грукат барабанаў і жах шыбеніцкіх процэсій на Лукішкі, разбураныя кнігарні, закрыты тэ-атр, забарона ўжываць польскую мову ў публічных мяс-цох, і ў пэрспэктыве — нямінучая эміграныя з краю, у якім прайшло ўсё жыцьцё, які быў так дарагі,— эмігра-ныя з роднай Вільні ці то ў Варшаву, ці то ў Пецярбург, а то і за граніцу. Удзелам другіх былі офіцыяльныя пара-ды, казённыя сьвяткаваньні з тостамі «за царя н отечсст-во», ілюмінацыі ў царскія дні, рапорты і камандыроўкі ў сталіцы, рэвізіі па губэрнях з малебнамі і царкоўным хорам, урачысты трыумф над падбітым ворагам. У гэтым лягеры панаваў бссклапотны настрой. «В русском клу-бе»,— маляўніча расказвае А. Мосолов 40,— ужо з сярэ-дзіны 1864 г. пачалі даваць штотыдзень сямейныя вечары, а з каляд пачаліся нямінучыя маскарады, завязваліся інтрыжкі, ладзілася язда на тройках, і ўсё стала пахо-дзіць на звычайнае спакойнае жыцьцё. Усс прыбываю-чыя «молодые людп нз хорошего обіцества» прымыкалі да нашага гуртка» і гэткім чынам стварылася ў Вільні псршае, зусім расійскае грамадзтва. На чале яго стаялі, апрача Мосолова, Л. Маков (будучы міністар унутраных спраў), О. Левшнн ды інш. «3 палякамі мы ня мелі нічо-га супольнага, мясцовыя дамы абыходзілі нас, нават мяс-цовыя расійскія чыноўнікі таксама глядзелі на нас пада-зрона і няпрыхільна».
Гаворскі і рэдакныя «Всстнпка Западной Россіш» ўсёй душой належалі да гэтага «хорошего русского об-іцсства». Праўда, у гурток вышэйшых чыноўнікаў, у тую асярэдзіну, якая была блізка да Муравьёва і Корнілова, іх ня пушчалі — фігура Гаворскага як зацятага рэнэгата, браўшага цішком грошы з гснэрал-губарнатарскас кан-цылярыі, была, відаць, нс да спадобы вышэйшым чыноў-нікам, і яны асабліва з ім нс таварышавалі. Тым ня менш, ён чэсна служыў ім сваім «западпо-русскнм» сумлсныіе.м
40 А. Мосолов «Віпенскпе очеркн».
68
і ад душы хацсў быць жывоіі сувязьзю паміж гэтым чы-ііохным сьветам і мясцовым жыхарствам.
* ❖
Лсаблівай эпэргіяй і асаблівай агіднасьшо адзначыў-ся Гаворскі сваёй абаронай насланага ў Вільню «нстннно-русскага» чынавенства, калі ў другой палове 60-х гадс) пачался рзакцыя супроць мураўёўскага рэжыму і калі ў Псцярбурзс зьявілася нрэса, пачаўшая адкрытую кампа-пію супроць «людоеда»41. Па чалс гэтас прэсы стала газэта «Вссть» Скорятіна. Група «Всстн», блізка зьвяза-ная з клясаю бунных польскіх зямляўласьнікаў, што хут-ка адракліся ад паўстаньня і заявілі аб сваіх лоялыісп-шых адносінах да царскага прастолу, камандыравала рэдактара газэты Скорятіна на Бсларусь, у Вілыно, і, карыстаючыся яго ўражаньнямі, а таксама далсіішымі корэспондэнцыямі з краю, узяла пад сваю абарону поль-скія інтарэсы і пачала кампанію супроць расіпскага чы-навснства.
Скорятін нс шкадаваў фарбаў для апісаньня тас рас-пусты і тае бяспрынцыповасьці, якія панавалі ў Вільні ў выніку ўрадаваньня новае адміністраныі. Разам з тым ён
11 Мяшошкай «людоеда» ахрысьціў Муравьёва самы злоспы яго вораг, тагачасны ненярбурскі геп.-губ. кп. Суворов. Калі ям\ запра-папавалі ў дзень імяпін Муравьёва падпісаць колектыўны а ірас-па-віппіавапыіе. ёп адказаў: «Я людоедов не чествую». 3 гэтан прычы-пы Тютчэв напісаў на кіі. Суворова пасіупны верш з усхвалепыіем АНравьёва:
Кн. Нталнйскому, графу А. А. Суворову-Рымпнкскому.
Гумаппын внук воппственного деда, Простнте нам, наш снмпатнчнын князь, Что русского честнм мы людоеда, Мы, русскпе, Европы пе спросясь... Как пзвнннть пред вамн эту смелость? Как оправдать сочувсгвпе к тому, Кто отстоя.і п спас Росснн целость, Всем жертвуя пароду свосму.
Кто всю огветствеішость, весь труд н бремя Взял па себя в отчаяпноіі борьбе — 11 бледное, за.аученное племя.
Воздпнгнув к жіізнн, нынес на себе...
еіс. (курс. паш.— 1 Ц.).
(М. Лэмке «Эпоха цензурпых реформ», 1859—1865, стар. 287).
69
з выключнай рэзкасьцю накінуўся на Гаворскага і на «Всстннк Западноп Россмн». Да кампаніі «Вестн» хутка далучыліся «СПБ Всдомостн» і «Новое Время», дзе су-прапоўнічаў А. Кіркор.
«Басота, сволочь, пустая поздрсвіцнна, непроходпмая семннаршпна, отребье местнон жнзіш» — вось эпітэты, якія пасыпаліся з пеііярбурскае прэсы на Гаворскага, калі Муравьёва зьмяніў Кауфман, стварыўшы, на сьвсд-чаньні сучасьнікаў, «надзвычапную распусту сярод расій-скіх чыноўнікаў», і калі за Кауфманам прышоў Бара-нов.
«Галоўны тормаз, які затрымлівае ў Заходнім краі расінскую справу,— нісаў Скорятін,— зьяўляецна проле тарыят, які складаецца з чыноўнікаў, прыбыўшых сюды на службу на заклік улады», «тыя шкодныя басаногія патрыёты, якія прынесьлі на алтар бацькаўшчыны ў ах-вяру сваё жабрацтва дзеля таго, каб здолець прызваіта апрануцца, а будзе магчымасьць — і разбагацець».
Ад імя ўсіх «деятелей русского дела в Западном крас» скорятінскай «Вестн» адказваў Гаворскі.
«Чым вінаваты мы,— патэтычна пытасцца ён у чы-тача,— што большасьць служачых тут чыноўнікаў не ка-піталістыя і ня буйныя зямляўласьнікі? Чаму багатыры ня былі ласкавы прыехаць сюды на агульны заклік Му-равьёва? Можа быць, паны (барнны) не зьявіліся сюды дзеля пачуцьця самазахаваньня? Яны заняты турботамі аб сваёй гаспадарцы, прамысловасьцю, мануфактурай і, можа, палічылі за лепшае застацца і забясьпечыць свой матэрыяльны інтарэс перад моральным. Аўтар галаслоў-на і гарэзна дазволіў сабе публічна называць тутэйшых дзеячоў расійскае справы «жабракамі і басотай»; боль-шасьць з іх усё-ж такі мае зямельную ўласнасьць і пахо-дзінь са старых фамілій. А калі-б нават чэсны і карысны для банькаўшчыны чыноўнік жыў аднэй атрыманай па службе пэнсіяй, ні-ж будзе лёгічпым называць яго абар-ваннам?»
«Дайнс сабс адчот у тым, што вы нішаце,— пытаенна Гаворскі ў Скорятіна, пераходзячы ад абароны да на-ступленьня,— калі праводзінс сынонім паміж расійскім чыпоўнікам у Паўночна-Заходнім краі і афэрыстым, га-ладранцам!.. Ці разумееце вы, што гэта значыць чыноў-нік? Чыноўнік гэта ёсьць чалавек, які прысьвячае ўсю сваю моральную дзейнасьць рознастайным карысьцям свайго отсчества, чалавек, які налсжыць да аднаго з 14
70
рангаў, які мас чын, ад якога сн і атрымлівае сваё звань-не. Гэткім чынам у поўным сэнсе гэтага слова пад ідэю чыноўпіка падыходзяць усе, хто служыць прастолу і баць-каўшчыне, пачыпаючы ад канцылярскага чыноўніка да старшыні камітэту міністраў. Толькі галава, гаспадзін нацыі выдзяляецна з групы чыноўнікаў як слуг — служа-чых. Вялікая больніасыіь гэтых паважаных дзеячоў находзіць, як і павінна быць, з тас асярэдзіны. якая больш за другіх мас сродкаў да моралыіага служэньня црастолу,— «нз дворянскаго, то ссть. сословня». Як-бы гам ні было, але Скорятін гэтак абражас ўсю корпора-цыю моральных дзеячоў Расіі ў гэтым краі, >што пакінуць так справу нсльга... Мы пераконаны, што начальства і грамада нашых чыноўнікаў патрабуюць адпаведнага разрахунку з ім». «Ен аказвае,— протэстуе «Всстннк» у другім месцы,— дрэнную паслугу дваранскай корпорацыі і бсспасрэдна парушае найвышэйшы рэскрыпт, які загад-вас «спыніць бязьлічныя спробы да ўзбуджэньня варо-жасьці паміж рознымі станамі. Мы лічым, што корпора-цыя чыноўнікаў як найбольш карысны і заслугоўваючы ўссагульнае пашаны і прызнаньня стан ня выключаны з Г9тых богам натхнёных слоў рэскрыпту» 42.
Толькі ў рэдкіх выпадках Гаворскі згаджаецца з тым, іпто прыехаўшыя на Беларусь чыноўнікі не стаянь на вышыні свайго палажэньня. Дып то ў гэтых выпадках ён ня столькі абвінавачвае блізкі сабе лягер, колькі спра-бус тлумачыць прычыны адмоўнага зьявішча. Аднэй з іакіх прычын зьяўлясцца, паводле яго пераконаньня, тое, шго наяжджаюць сюды людзі большап часткай нежапа-гыя. «Трэба вабіць сюды, калі ня выключна, дык псра-важна, жанатых, абставіўшы іх перавод сюды большымі прывілеямі, бо сярод бесьсямейных панус звычайна большая ступень распусты, газартовай гульні. п’янства лы іншых вадаў, якія прыносяць хваробы і сьмерць». Нры гэтым «Всстннк» падае цікавую статыстыку, з якон нідаць, што ў 1864 г. дзякуючы прыліву вялікарусаў з нштральных губэрань мужчын па ўсім Паўночна-Заход-пім краі было амаль у два разы больш, чым жанчын (на кожныя 7 526 мужч.— 4 769 жанчын, а ў Вільні яшчэ горш: на кожныя 4 643 мужч.— усяго толькі 2 283 жан-'іыны). Пры гэтым было вылічана, што прырост насель-ніцтва каталіцкага всравызпаньня, г. зн. нормальна жа-
2 «В 3. Р.», 1865—66. кп. 11, отд. 111, стар. 13 і іііпі.
71
нагага. быў роўны 1,32 проц., а ў нраваслаўнага, якос зьяўлялася псраважна халастым, толькі — 0,4 прон. ІІа-адварот, сьмяротнасыіь сярод апошняга была значпа большая 43.
Другая бяда — што, нрыяжджаючы ў край, «нстннно-русскпя» людзі могуць жаніцпа толькі на мясцовых дзяў-чынах, а гэта, з пункту гледжаньня Гаворскага і яго «за-падно-русской» нрограмы,— рэч зусім нспажаданая. I каб захаваць русыфікацыііны элемэнт ад гэткай страты, «Вестнчк» друкус цэлыіую філёзофію нейкага Авдпя Во-стокова — «Наставлснпс русскаго своему сыну псрсд от-правленнем сго на службу в западныс русскпе областн», у якім той піша 44: «Ты яшчэ малады, сын моіі, і напэўна надумаеш калі жаніцна. Трымаііся моцна за сэрца і сыіеражыся звабы якоіі-нсбудзь полькай. У рамяствс вабіць у свас сені амаль на ўсёіі зямлі ня зноіідзсцца нікога болын дасыііпнсп і ваблівеіі палячак. Ня вер, рускі, іхнім фокусам-покусам — з жонкай палячкай ты паселіш у сваім доме пекла. Перш за ўсё, дагаджаючы тваім густам. тваім нахілам і слабасьцям, жонка палячка заўладае табоіі да таго, што ты прызвычаішся да яе да шаленства, затым яна саб’е цябе са шляху чыстас веры праваслаўнай, зробіць з цябе чалавека індэфэрэптнага і паволі ўсімі сваімі жаночымі хітрыкамі давядзе цябс ня толькі да злых учынкаў і няправільнасьцян па служ-бс, алс да ліхаімства і зрады дзяржаўным інтарэсам».
Аднак. ня глсдзячы на ўсс апраўданьні Гаворскага і мсры забясьпекі з боку «Вестннка Западпой Росснн», «высока-моралыіая корпорацыя» насланых на Беларусь чыноўнікаў рабілася што год, то больш разьюшанай. Скаргі на яс пачалі раздавацца ня толькі з полёнофіль-скай пепярбурскай прэсы, супроць яе пачалі ставіцца тыя віленны, якія ў параўнаньні з Гаворскім захавалі такую-сякую долю нсзалежнага погляду на рэчы.
Больш таго, протэсты супроць яго заяв іі асобы, якіх мы ніяк не можам палічыць за прынцыповых ворагаў Гаворскага або абаронцаў мясцовых нс-расінскіх інта-рэсаў. Гэткімі асобамі былі М. дэ-Пулс — рэдактар «Вп-лспского Всстппка» пасьля А. Кіркора і... Іосіф Сямашка.
«У Вільні ў тыя часы зьявілася партыя краіініх русы-
13 ІЬісІ., 1868, т. 6, отд. IV', стар. 265: «О важном значсннн усн-лення н разЕнтня в Сев.-Зан. крае русскаго семеііного элемента».
41 «В. 3. Р.», 1865—66, т. 3, отд. IV, стар. 241.
72
фікатараў (!),— апавядае М. дэ-Пуле,— якую называлі чамусьці «віленскімі клерыкаламі», хоць сярод іх ня было ніводнага чалавека з духавенства (заўвага на «права-слаўны» клерыкалізм Гаворскага). Гэтая партыя патра-бавала заўсёды жорсткіх мер і ўпікала ў слабасьці і натураньні гэткіх асоб, як сам М. Муравьёв (!). 3 боку гэтых русыфікатараў наіібольш даставалася мясцовым рускім людзям і тым, што даўно тут ужо абжыліся, якім яны не маглі дараваць іх мінулага, іх ужыўчасьці да па-лякоў, іх сімпатый, прывычак і густаў. Ад іх, ад мясцовых людзсй замест спакою і міру патрабавалі варожасьці і злобы, і калі не знаходзілі ні таго, ні другога, дык абзы-валі іх мянюшкамі палякуючых і апалячаных» 45.
Гэтак-жа нэгатыўна пачаў адзывацца аб «крайніх русыфікатарах» і I. Сямашка — «своя своіх не познаша». Сямашка скардзіўся ў лістох сваіх у Сынод, што некато-рыя з прыбыўшых у Заходні край чыноўнікаў з пагардай ставіліся да мясцовага праваслаўнага духавенства, дака-ралі яго ў няведаньні праваслаўных статутаў і нават іазвалялі сабе ўмешвацца ў царкоўныя справы. У гэтых скаргах расказваецца, што нейкі гвардыі паручнік Шчэр-бов закрываў па сваёй волі без тлумачэньня прыходы і тадзіў па алтары ў кажуху, з палкай; штабс-капітан Кра-меров і лейб-маёр Савіцкі самі служылі пад п’яную руку пабажэнства, адзеўшыся ў рызы і носячы алтарнае судзь-ізс; міравы пасрэднік Логінов лаяў мясцовага папа зва-наром і т. п.46.
«Зразумела,— пісаў Сямашка,— патрэбна зьмяпіць інмат чаго ў тутэйшым краі, каб зрабіць яго аднолькавым з рэштай дзяржавы. Але трэба памятаць, што прывычкі ’ звычаі, якія ўкараніліся ў масе народнай праз вякі, па-трабуюць гэтаксама стагодняга разумнага дзеяньня. Між тым, гэтыя рознасьці дзякуючы надосчы прыбыўшым сюды расінскім дзеячом былі апошнім часам прычынай сумных зьяў у нашым краі, якія зрабіліся гласнымі і зра-білі шмат на каго вельмі нявыгоднас ўражаньне». «Аднак,— дыплёматычна дадае I. Сямашка,— гэтыя зда-рэньні няхай не ненакояць сьвяты Сынод — яны ня мо-гуць мець залішне шкоднага ўплыву на пасьпяховы ход тутэіішых спраў у расійскім духу» 47.
:і «Древпяя п Новая Россня», 1876, II т., стар. 333.
46 Гл. у Г. Кнпрііаповнча «Жпзпь ГІоснфа Семашко—мптропо-•чіта лнтовского», стар. 449—450.
17 Кнпрпановпч, ор. сіі., стар. 451.
73
Гаворскі занадта добра ведаў, што ў справе ірусыфі-кацыі Беларусі лепш перасаліць, чым недасаліць,— і таму таксама ня надта непакоіўся «дробнымі непаразу-меньнямі» паміж мясцовымі жыхарамі і наехаўшымі вя-лікаросамі. Ласка апошніх, іхняя дружба былі для яго даражэй за ўсё.
Больш даткліва абражаным адчуў ён сябе ў тоіі но-леміцы, якая ўзьнікла пры канцы 60-х гадоў паміж «Всстннком Западной Росснн» і тым-жа Скорятіным у справс расійскае зямляўласнасьці на Беларусі.
Як ведама, аднэй з самых галоўных мер барацьбы М^равьёва з польскім уплывам на Беларусі была кон-фіскацыя і продаж з публічнага торгу польскіх зямель, у псршую чаргу тых памешчыкаў, якія беспасрэдна пры-малі ўдзсл у паўстаньні. Разам з конфіскатамі да тэй-жа мэты былі скіраваны і іпшыя мерапрыемствы, якія, на-водле выразу Муравьёва, «білі палякаў па кішэні» і па-збаўлялі іх першараднага экономічнага значэньня ў краі. Гэткімі мсрапрыемствамі быў славуты 5-проц. збср з польскіх маёнткаў (ён даходзіў нават да 23 проц.) «дзсля здавальнсньня неабходных выдаткаў па політычнаму ста-новішчу краю» 48, абавязаньне даваць лсс і дровы на школы і цэрквы, сталыя рэквізіцыі, ваіісковыя настоі і г. д. Разам з гэгым была высунута грандыёзная програ-ма «насажденне» вялікарускае зямляўласнасьці на Бс-ларусі, замест зямляўласнасыіі польскап. У сваіх зані-сках на імя Аляксандра II, паданых 14 мая 1864 году і 5 красавіка 1865 году, Муравьёв выказваецца аб гэтых экономічных мерапрыемствах з самай вострай рашучась-цю — аднолькава, а часам яшчэ вастрэй, чым аб мерах адміністрацыйных і рэлігійных: «Засяляць край расііі-цамі колькі магчыма сыстэматычней, нс выдзяляючы ста-раабрадцаў, бо яны больш ад іншых захоўваюн.ь расііі-скую народнасьць; ствараць колёніі з звольненых салдат: бінь налякаў па кішэні, каб усё было спакойна; засяляць краіі вялікарускімі сялянамі, прадаваць усім расійцам, нсзалсжна ад стану, конфіскаваныя, сэквэстраваныя і пратэрмінаваныя ў крэдытных установах землі; выра-шыць пытаньне аб правядзеньні мытнай лініі паміж Цар-ствам Польскім і Паўночна-Заходнім краем, каб нрыпы-ніць самую думку жыхароў гэтага краю, што яны могупь
,’8 «Сборппк статей, разьясііяіотп.х по іьское дело». С. Шолковп-ча, т II. стар. 319: «Трп потнтнческпе заппскп гр. М. Н. Муравьёва» 74
ствараць калі-небудзь адно цэлас з Царствам Польскім і г. д.4Э.
Са ўсіх гэтых экопомічных мсрапрысмстваў «Вестннк Занадпой Росснн» найбольш популярызаваў лёзунг аб абавязковай продажы польскіх маёнткаў расійцам. У абаропе гэтага пункту русыфікатарскан політыкі Му-равьёва Гаворскі выказаў і глыбокую гістарычную эру-іыцыю і паіівышэйшы «западно-русскпй» запал.
Верны свайму самаўхвалсньпю, Гаворскі пры гэтым заяўляе, што самая думка аб экспропрыяцыі польскіх .чмель у Заходняй Расіі з мэтамі барацьбы з полёнізмам палежыць нікому іншаму, як яму. «Пры ўсёй нашай і кромнасьці мы павінны зазначыць,— кажа ён,— што іні-цыятыва проекту гэгае экснропрыяцыі палежыць таму выданьню («Всстннк Зан. Росспн»), якое зрабіла вы-ключнай мэтай свайго іспаваньня моральныя і матэры-яльпыя іптарэсы Заходняй Расіі і якое мас для гэтага спэііыяльныя всды, а таксама сродкі і прыёмы, не заўсёды прыгодныя і даступныя для іншых выданьняў» (?!).
Трэба прызнаць, што, сапраўды, выступленьні «Всст-ппка» па пытаньні аб барапьбе з польскай зямляўлас-пасьцю і аб патрэбс перадачы зямель з польскіх рук у рукі вялікарускія былі па ўсіх даных першымі ў сваім родзе. «Западно-русская» школа магла дзеля гэтага спра-вядліва ставіць сабе ў заслугу, што яна падняла гэтую думку адначасна, а можа і раней М. Муравьёва.
У запісках, якія апрацоўваў і падаваў расійскаму ўраду М. Муравьёв пасьля псршага паўстаньня, нічога пе гаворыцца на гэтую тэму. У іх Муравьёв найбольш спыняўся на патрэбе «обуздання развратнаго н буйнаго сословня шляхты», «сословня тунеядцев, прпвыкшнх к праздношатанпю», на патрэбе выкрэсьліць з мясцовага жыцьця нормы Літоўскага Статуту, на адпавсднай рэ-форме народнас, у нершую чаргу вышэйшае, асьветы ў краі («решптсльно унпчтожнть гнсздплпше лптовскаго волыюдумства — Внленскнй уннверснтет»), увядзеныіі расійскае мовы на ўсс ўстановы, на рэформе царкоўнага кіраўніцтва і г. д. Алс што датычыць зямельнае проблс-мы і «сьвятых правоў» уласнасьці, дык тут Муравьёв быў
Сборннк, II, стар. 317. Гэтая мера — утварэпыіе мытнае мяжы 'іаміж Царствам Потьскім і Беларусьсю— у якасьці рэпрэсыі ап ме-Ры супроць палякаў была ўжыта пасьля першага паўстаныія 1831 'оду і мела дадатпае зпачэпыіе для разьвіцьця гродяенскай прамыс-'овасьці па Беларусі.
75
больш асьцярожны: толькі ў стасунку да тых «опасных н вольнодумных релнгнозных конгрегацнн», якія вызна-чыліся «асабліваіі упартасыію ў змаганьні», ён прапана-ваў спачатку быццам часова, а потым і назаўсёды пазба-віць іх нярухомаіі зямельнай маемасьці50. Крутых і ўсеагульных мер у зямельным пытаньні Муравьёв пача\ дамагацца толькі ў 1864 годзе, пасьля зламаньня псршых этапаў другога паўстаньня.
Гаворскі таксама выступіў з програман агулыіага зьнішчэньня польскаіі зямляўласнасьці на Беларусі з першых дзён паўстаньня. Дасьледваўшы гэтае пытаньнс гістарычна, ёп адзін з першых давёў, што спрадвеку па-лякі ня мелі ў бсларускіх межах зямлі і што началі яны набывань яе толькі пасьля фэдэрацыйнан вуніі Белару-ска-Літоўскага княства з Польшчай, калі нольская шлях-та схпронь нунктаў унітарнае ўмовы самавольна, шляхам зрады і гвалту, накінуліся на княства. «Мы навінны цяпер зруіінаваць тоіі пункт апоры, які палякі знаходзянь у за-хонлснан імі зямлі,— нрапаведваў ён у начатку 1863 г„— зьнішчыць тыя цэнтры рэволюцыі, тыя гнёзды пропаган-ды, якія ствараюць навокал нас нявідныя петлі, усьцяж разрываныя намі і ўсьцяж нанова сплятаныя» 51. Поль-скас зямляўладаньнс на Бсларусі павінна быць заменена расіііскім, вялікарускім, толькі нры гэтай умове можа быць дасягнута мэта «обрусенпя» краю. «Пакуль у За-ходняіі Расіі зямля будзе нольскаіі, там будзе ў тэрыто-рыяльным сэнсс не Расія, а Польшча, там расійцы бу-дунь тэорэтычнымі, вандроўнымі ўласьнікамі, сёныія «обрусяюшнмн» краіі, а заўтра ўцякаючымі ў Маскву, Твер, Ташкент» 52.
Алс як, у якоіі форме гэта зрабіць? Якая вялікарус-кая зямляўласнасьць павінна быць насаджана ў Белару-сі — буііная ні дробная?
Па гэтым пытаньні ногляды надзяліліся: адны, у тым ліку міністэрства дзярж. маемасыіі і Муравьёв, нс рабілі розыііцы наміж формамі зямляўласнасьці і ахвотна да-пускалі і тую і другую. Наадварот, вышэйшае дваранства ў Псцярбурзе, якое стаяла ў опозыцыі да Муравьёва, лічыла патрэбным перадаваць польскія маёнткі толькі бупнаму расіііскаму каніталу.
г’п Сборнпк Шотковпча. т. II. стар. 304—305.
1 «В. 3. Р.». 1863, кн. III, отд. IV. стар. 65. Другі раз гл 1865— 66. кн. 6. стар. 69: «Газетпы тоікп о землевладенпп в Западном крае>
7,2 «В. 3. Р.». 1867. кп. III: «Странная выходка».
76
Гаворскі заняў у гэтаіі снрэчцы акрэсьленую кляса-вую позыныю, зусім згодную з тэіі, на якоіі сн стаяў пры абароне чынавенства. Як там ён бараніў дробных і ся-рэдніх чыноўніка) і гіронічна ставіўся да «буііных паноў, больш зацікаўленых сваімі капіталамі і мануфактуран, чым русыфікацыяіі Беларусі», так і тут ён рашуча высту-пае за дробную зямляўласнасьць.
«У мэтах фактычнага абрусеньня заходняга краю Ра-сіі,— пісаў «Вестннк»,— урад выдаў цэлы шэраг паста-ноў, накіраваных на тое, каб узмацпіць тут расіііскую зямляўласнасьць. ІІашая прэса агулам спагадна паста-вілася да гэтага мерапрысмства, але апініі разышліся на пытаньні: якая зямляўласнасьць будзе карысьнеіі для краю — буііная ці дробная? Процілежны нам бок кажа, што ўрад мае на мэце стварыць тут гэткую зямляўлас-насьпь, якая магла-б нроціставіпь сябе польскім магна-там, трымаўшых да гэтае нары краіі у сваіх руках, што быццам, каб даць перавагу расіііскаму элсмэнту, трэба стварыць тут буііную зяметьную ўласнасыіь, трэба над-трымліваць ня дробных каніталістых, а буііных».
«Гэта глыбокая памылка,— кажа «Всстннк».— Аргу-мантацыя падобнага роду забываецца па адну малень-кую акалічнасьць—на вызвалсньне сялянства. Калісьпі магнаты, сапраўды, маглі трымаць краіі у сваіх руках, калі была іхняя сіла, права і суд, калі рэшта жыхарства было толькі мэханічным засабам, калі народ ня меў пра-ва ні думаць, ні жадаць, быў хлопам, рабочым панскім быдлам. Але цянср усё зьмянілася... Паглядзеце, што значыць цяпер сярод народу ўчараіішы магнат — ён зыіі-зіўся амаль да стану ранеіішага хлопа-нявольніка, а хлоп амаль падняўся на ўзровень учараншага магпата... Аіы всдаем некаторых магнатаў, якія сабралі сёныія хлсб з ноля і сена з сенажапі толькі з міласьці кватараваўшага па іх маёнтках войска; яшчэ мы ведаем гэткіх магнатаў, у якіх хлсб на агромністых абшарах так і застаўся нс сабраным, а калі сабраны, дык за такую плату, якая пры-мушас ўспомніць выслоўс — гулыія сьвечак ня варта. Праўда,— папераджас «Всстннк»,— магнат праваслаўна-Рускі, магчы.ма, ня сустрэне ў Заходняй Расіі гэткаіі опо-зыцыі з боку народу, якую сустракас магнат лаіііпа-поль-скі. Але гэта рашуча нс таму, што ён магнат ці пан, буіі-ны зямляўласьнік, але таму, што ён праваслаўны, расісц, што ў селяніна з магнатам адны прыхільнікі і адны во-рагі. Аднак мы сыіьвярджаем, што народ далёка ня так
77
сымпатычна будзе ставіцца да магната, як да дробпага зямляўласьніка-расійца, і што псршы будзе мець куды меншы ўплыў на яго, чым апошпі. Гэта зусім натуралыіа. Чым вышэй стан, у якім настаўлены чалавек, тым мсн-шае спачуваньне ён можа сустрэнуць да сябе з боку ча-лавека, які стаіць на ніжэіішай ступені грамадзкага зпа-чэньня. У іх так мала супольнага, сьветапагляд і\ні на-гэтулькі розны, сымпатыі, звычаі, прывычкі так разыходзяцца, што суседзтва іх, супольнасыіь інтарэсаў мысьлімы адзіна пад умоваіі звыш-натуральнага пры-ніжэньня, з боку аднэіі стараны, і перараджэныія — з другоіі. Для беларускага мужычка чым буйнсйшы пан, тым ён будзе ставіцца да яго з большым нсдавср’ем, лукаўствам, тым цяжэй павсрыць ён яму, тым далсй бу-дзе ад яго трымацца. Што-б ні гаварыў, што-б ні рабіў буйны зямляўласьнік, гэты мужычок будзс глядзсць на яго спадылба, будзе лічыпь яго паслугі за пастку. Яго паняцьці аб пану склаліся так грунтоўна, пад уражань-нем такіх гістарычных зьяў, што ён ня здолес адрозьніць у сваёй галаве ідэю буйнога зямляўласыііка-расійца ад ідэі польскага пана, асабліва, калі які-нсбудзь буйны зямляўласьнік, соцыяльныя ідэі якога разьвіліся пад уражаньнем геральдычных традыцый XVII вску, з пагар-даГі паставіцца да суседзяў, будзе думаць, што для му-жычка занадта шмат гонару працаваць на папскап ніве за адно дзякуй ды за чарку гарэлкі, што тутэйшы мужы-чок толькі на тое, быццам, і здатны, каб поркацца ў гноі ды працаваць на пана» 53.
«Эпоха панскай вялікасыіі мінула,— цьвердзіў Гавор-скі,— і буйны расійскі зямляўласьнік хутка пачус рэак-цыю з боку грамады (мужыцкай). Польская інтэлігенцыя вельмі хутка павядзе з ім знаёмства, хутчэй, чым сн з якім-небудзь мужычком, і зраўняе яго расійскі ўплыў на край з нулём. Зірнеце ў гісторыю Заходняй Расіі і вы ўба-чыце, каго хутчэй брала на аркан лаціпска-польская пропаганда — ці звычайнага сьмяротнага, ці магпата?»— пытаецца Гаворскі.
«Дарма таксама гаварыць аб буйным капіталс і аба-гульняць яго з ідэяп буйнае зямляўласнасьці. Капіталы цяпер наогул ня ў бупных зямтяўласьнікаў, а ў сярэдняй
53 «В. 3. Р.», 1865—66, кн. 8, отд. III: «Круппые м ме.ікпс земле-владельцы в Западпой Россіш», стар. 31. По поводу газетных толков об этом предметс.
78
клясы. А калі-б нават буйны зямляўласьнік і прывёз з сабой з Расіі гэтыя капіталы, дык дарма думаць, што яны пайшлі-б на павялічэньне фабрычнасьці краю, яго ганд-дю і г. д. Ня гэткія прывычкі і замашкі буйных зямля-ўласьнікаў — грошы хутка пойдуць у трубу, да таго яшчэ нерасійскую. Самі паны рэдка бываюць у сваіх маёнт-ках, праводзяць жыцьцё у сталіцах, заграніцай, гувэрнэ-ры псуюць каля іх розум маладога пакаленьня — коратка кажучы, буйны зямляўласьнік ніколі ня будзе спрыяць «обрусенню Западной Росснн» ні сваёіі асобай, ні сваімі ўплывамі. ні сваёіі інтэлігентнасьцю, ні сваімі капітала-мі» 54.
Гэтае палажэньне Гаворскі падкрэсьлівае некалькі ра-зоў. «Нам здаецца дзіўнай,— піша ён у другім мссцы,— полеміка аб тым, якія зямляўласьнікі патрэбны ў Паў-ночна-Заходнім краі. Пытаньнс ня ў тым, якія патрэбны зямляўласыіікі,— патрэбны адполькава і буйныя і дроб-пыя зямляўласыіікі, алс нытаньнс ў ты.м, якія з іх будуць карысьней для абрусеньня краю, якія хутчэіі і больш русыфікуюць Заходнюю Расію — буйныя ці дробныя. Ці шмат абрусінь, прыкладам, край зямляўласьнік, які на-будзс тут 10—20 000 дзесяцін, сам будзе жыць у Вэнэцыі або Мадрыдзе, а маёнтак і расійскую справу даручыць мясновым ягамосьцям» 55.
«Нам сумна і прыкра \весь час даводзінь аб патрэбе ў заходнім краі Расіі расійскас зямляўласнасьці. Дарма гавораць, што пры нашай агульнай беднасьці мы ня мо-жам вылучынь патрэбных капіталаў на ізмацненыіе ра-сійскас зямляўласнасьці на захадзе, нс паслабіўшы гэтым зямляўласнасьці і дабрабыту цэнтральных губэрань... Паша бсднасыіь далёка ня так безварунковая, як ш.мат каму здаепца сярод расіііскіх зямляўласьнікаў. Всьць даволі асоб, якія могуць вылучыць частку сваіх волыіых капіталаў на вялікую і сьвятую снраву тэрыторыяльнага (?) абрусеныія напоўпольскай Заходняй Расіі. Алс, апра-ча гэтых вялікарускіх зямляўласыіікаў, ёсьць яшчэ шмат людзеіі, якія маюць тыя або іншыя сродкі. Гэтыя людзі — амаль не палова к^пцоў і некаторая частка чыноўнікаў, якія сабралі на чорны дзень невялікі капітальчык. Гэтыя аношнія, у большасьні забясьпечаныя пэнсіяй за выслугу іадоў, могунь укласыц' ’вссь свой капітат без астатку ў
’’’ «Круішыс н меткле землсвладслыіы». стар. 33—34.
5 «В. 3. Р.», 1856—66, кн. 11. отд. П1. стар. 19.
79
зямельную ўласнасьць. Большасьць тутэіішых чыноўні-каў всльмі добра разумсе гэты разрахунак, але да пэў-пага часу цісьнецца, як кажуць, «пяе Лазара», думаючы атрымаць такі-сякі кавалачак зямлі па больш льготных умовах. Урад ідзс ім палкам насустрач у форме ўсялякіх пазык і палёгак у выплаце падаткаў, а польскія наме-шчыкі прымушаны нрадаваць свае маёнткі па цане. часта меншаіі за ацэначную... Гэткім чынам,— задаволена рас-казвае Гавсрскі,— адзін мой знаёмы ўчора купіў адзін з гэтых маёнткаў за 6000 руб. на выплат, тымчасам як у гэтым маёнтку 870 дзесяцін зямлі (у тым ліку 440 дзес. лесу), 12 новых на каменным фундаманце будынкаў, сад, рыбная сажалка ды інш.».
Дробна-буржуазная пропаганда «занадно-русса» Га-ворскага сустрэла рашучы адпор з боку абаронца буйноіі зямляўласнасьці на Бсларусі — рэдактара пецярбург-скан газэты «Вестн» Скорятіна. Вн формальна з.іавіў Гаворскага на «мужычку, які глядзіць на пана спадыл-ба», і выступлсньні супроць магнацтва абвесьціў ні чым іншым, як пронагандан супроць права ўласнасьні наогул, нацкоўваньнем сялянства на зямляўласьнікаў і непаша-най да бунной зямляўласнасьці як апірышча царскага прастолу.
Для сваёй контр-атакі Скорятін выбраў всльмі трап-ны момант: акурат у той час— 13 мая 1866 г., пасьля выстралу Каракозава, быў выданы Аляксандрам II зна-мяніты рэскрыпт аб «решнтельном прекрашенпп новто-ряюшпхся попыток к возбужденню вражды между раз-ныміі сословнямн» і аб стаўцы царызму на вышэйшы стан дваранства як на клясу найбольш «здоровую, охра-нптельную н благонадсжную».
Рэскрынт 13 мая быў выразам крутога павароту ра-сійскай політыкі ў бок рэакцыі — павароту, які быў вы-кліканы ўздымам рэволюцыйных настрояў у імпэрыі пась-ля скасаваньня нрыгоннага быту і вымога.мі расійскага дваранства да ўраду палажыць канец гэтаму ўздыму. «Я вызнаю сваім абавязкам,— пісаў у рэскрынце Аляк-сандр II,— абараняць расійскі народ ад тых зародкаў шкодных зловучэньняў, якія з часам маглі-б зварушыць (поколсбать) грамадзкае добраўстройства». У сувязі з гэтым ён прапапаваў старшыні рады міністраў кн. Гага-рыну накіраваць выхаваньне моладзі ў духу ісьцінай веры, павагі да законаў і правоў уласнасьці.
«Доўг усіх прызваных на службу мне і дзяржаве,—
80
казаў рэскрыпт,— складасіша з дакладнага выкананьня сваіх абавязкаў бсз якіх-бы то ні было ўхілаў ад «вндов нравнтельства». Асабліва напіраў рэскрыпт на абарону сьвятых праў уласнасьці і на абарону галоўнага носьбіта гэтых праў — дваранства. «Поўная недатыкальнасьць права ўласнасьці ва ўсіх яго відах ёсьць карэнная аснова ўсяго жыцьця. Урад, улада, усё начальства павінна дбапь аб дапамозс здаровым, «охраніітельным н добронадеж-ным снлам», якіх у Расіі заўсёды было даволі і якія за-ключаюцца ва ўсіх клясах, якім дорагі права ўласнасьці, нрава забясьпечанаіі і абароненаіі законам зямляўлас-насьці».
Цікава, што пры гэтым Аляксандр II нс рабіў розьні-цы паміж дваранствам і зямляўласнасьцю ўнутрана-ра-сійскан, вялікарускаіі і зямляўласпасьцю «окраннноіі», у тым ліку польскаіі на Беларусі. «Згодна сталым маім жаданьням,— апавяшчаў ёп 13 мая 1866 г.,— павінпа па ўсіх частках кіраўніцтва зьвяртаць поўную ўвагу на аба-ропу праў уласнасьці і хадаіінічаньні, якія датычаць карысьні і патрэб розных мясцовасьцяй і розных частак насельніцтва». Павінна спыніць спробы ўздыманьня ва-рожасыіі паміж рознымі клясамі і асабліва ўздыму ва-рожасьці супроць дваранства і наогул супроць зямля-ўласьнікаў» 56.
«Наіівышэйшы рэскрыпт,— карыстаў новую сытуа-цыю Скорятін,— паказвае, што «здоровые охранптелыіыс снлы» заключаюцца ў зямляўласнасьці, а ў Вільні неіікія журналістыя прапаведуюць, што ў міравыя ўстановы нельга пушчаць зямляўласьнікаў57... Цэлыя старонкі іхняга часопісу перапоўнены злоснымі выбрыкамі і сэ-мінарскім гумарам супроць вышэншых клясаў. Яны нро-пагандуюць, што буйному зямляўласьніку, які прыносіць з сабой гэральдычпыя традыцыі 17 генэрацый, ня варта зьяўляцца ў Заходні край, што яго ўплывы тут будуць роўны нулю, калі ня горш». «У Расіі,— дадае Скорятін,— усе «здравомысляшнс людн» даўно прышлі да порако-наньня, што русыфікаваць Заходні край магчыма толькі пры дапамозе расійскае зямляўласнасьці, але толькі бунное, бо вядома, што гэты край апалячыўся з тае нры-чыны, што ласьне буйная зямляўласнасьць трапіла ў рукі палякаў. Грамадзкая апінія хоча всрыць, што мясцовая
г,я Полп. собр. законов, т. XII, № 43298.
57 «Весть», 1866, № 45.
81
адміністрацыя рада прыбываючаіі буііноіі расіііскай зямляўласнасьці, а якіясь журналістыя ў Вільні над ка-зённан пячаткаіі цьвярдзяць: мы маем усе правы лічыць, піто народ далёка ня так сымпатычна паставіцца да маг-ната, як да дробнага зямляўласьніка. Вось якая сустрэча чакае ў краі буйнога расійскага зямляўласьніка пасьля яго прыезду сюды дзякуючы падобнай агітацыі! Калі прыняць пад увагу выказаныя думкі гэтых сэмінарскіх журналістых, дык выйдзе, што паляк, што расінскі маг-нат — усё адно. Пры гэтым рэдакцыя іхняга часопісу друкуе ў Вільні гэткія радкі, што магнат зьнізіўся сёньня да ступені амаль хлопа, нявольніка, а хлоп падняўся амаль да ўзроўню магната... Няўжо сапраўды ў Вільні і ў краі прароблена ўжо гэткая нівэліроўка? Няўжо дазво-лсна гэтым афэрыстым і галадранцам парушаць павагу да нраў уласнасьці, няўжо, урэшцс, яны могуць выклю-чаць Заходнюю Расію з-пад забавязаньняў найвышэй-шага рэскрыпту?» — злосна пытасцца Скорятін у «занад-но-русскоіі» партыі.
Выступленьне Скорятіна было падтрымана «СПБ Ведомостямн» і «Новым Времснем». «У краі шмат войск,— пісала «Новое Врс.мя»,— яшчэ большае мноства розных людзеіі з патрыотычным начуцьцём, якія старан-на «водворяют русскнс начала» ў краі, якія нішчаць усё нольскае. але там няма людзсіі, якія-б баранілі правы ўласнасьні. Поўнага забссьяячэньня гэтага права ў краі няма, і члены нязьлічаных камісііі і тыя-ж самыя натрыо-ты не бягуць на абарону яго, наадварот, яны выступаюць часта нявыразна... Політычна і нацыянальна цяпер у краі поўны спакой — і цяпер гутарка можа ісьці не аб бунтар-скіх бандах, але аб сялянскім пытаньні, аб тым, што адміністрацыя патурае ніжэйшым клясам... Рансй стро-гасьці ў стасунку да памешчыкаў мелі сваю падставу ў прычынах політычных, сёньня прычыны гэтыя ліквіда-вапы... Аднак, ня гледзячы на гэта, у дзсйнасьці павс-рачных камісій можна заўсёды ўгледзепь вядомую соцы яльную пропаганду (ідэй сэнсымонізму), якая можа ў самай бліжэйшай будучыні прывссьці да надзвычайна дрэнных вынікаў».
«Всстннк Западной Росснн» на чале з Гаворскім ад-разу пачуў небясьпечнасыіь становішча, створанага для яго гэткім зваротам справы. Выходзіла, дый яно сапраў-ды да пэўнай меры так было, што паднятая ім пропаганда за дробную расійскую гаспадарку на Беларусі абярта-
82
сцца супроць інтарэсаў буйнога капіталу, што на фоне барацьбы з польскай зямляўласнасьцю яго «западно-рус-ская» програма, абапертая на падтрыманьне беларускага мужыка супроць польскага пана, на процілежнасьці іх нацыянальных, рэлігійных і соцыяльных інтарэсаў, зьяў-ляецца парушэньнем асноў соцыяльнага ладу. Мы ка-жам — так было да пэўнай меры, дзеля таго што, як бу-дзе відаць з далейшага разгляду, «западно-русснзм» безнадзейна заблытваўся ў соцыяльнай проблеме на Бе-ларусі. Разважаючы аб зямельных адносінах паміж бсла-рускім сялянствам і польскім памешчыцкі.м станам, сн ніяк ня мог выйсьці з зачараванага кола клясавых супя-рэчнасьцяй, таксама як не магла выйсьці з гэтага кола наогул расійская ўлада на Беларусі. Усе «западно-рус-сы», пачынаючы ад Гаворскага і капчаючы апошнімі прадстаўнікамі гэтае школы перад рэволюныяй, добра разумелі, што пазбыцца польскага ўплыву на Беларусі магчыма адзіна шляхам скасаваныія тут польскае зямля-ўласнасьці і польскае магнацка-шляхецкае клясы; алс разам з тым верныя царскай Расіі і яе клясавай уладзе, яны не маглі адкрыта за гэта агітаваць. Калі гэткія пры-знаньні былі, дык звычайна справа канчалася маларэ-альнымі гутаркамі аб «прывабленыіі» сюды расійскага зямляўласьніка або туманнымі і расплывістымі намёка-мі. Зразумеўшы небясьпеку, Гаворскі пакінуўся на ва-рожы лягер са ўсім «сэмінарскім задорам» і разам з тым з максымальным падхалімствам.
«Скорятін думае нанесыіі нам канчатковас паражэнь-пе, адпак яго жаданьне застанецца толькі жаданьнсм»,— казаў ён. «Мы нс хварэсм на забабоны стану, але і ня ставімся да якой-небудзь клясы «злостно» або варожа. Мы заўсёды былі далёкі ад думкі, ад жаданьня абражань гэткі паважны стан, як расійскае дваранства. Аднак, як-бы ні было глыбака нашае паважаньне да буйных зямля-ўласьнікаў, мы ўсё-ж такі застаемся пры нашым нсра-конаньні, што край больш і хутчэй русыфікусцца дроб-нымі, чым буйнымі зямляўласьнікамі. Безварункова, асабістыя ўплывы на народ буйнога зямляўласьніка, ма-ёнткі якога сягаюць на дзесяткі вёрст і які ніколі пя будзс жыць у гэтых маёнтках, заўсёды будуць роўны нулю» 58.
«Скорятіну здалося не даволі паставіць нас у атказ-насьць перад адміністрацыяй і перад дваранствам, ён
58 «В. 3. Р.», 1865-66, кн. 11, отд. III: «Ответ Скорятпну», стгір. II.
83
хоча нас прадставіць як парушыцеляў напвышэпшага рэскрыпту аб спыненьні варожасьці паміж рознымі ста-намі дзяржавы. Ці ўзважылі вы фальшывасьць вашага даносу, ці разумееце вы сур’ёзнасьць адказнасьці, да якой мы вас паклічам, калі вы яго не давядзеце?! Мы з малаком мацеры ўсасалі ў сябс тыя асновы, які.мі пра-сякнуты натхнённы рэскрыпт 13 мая. 3 таго часу, калі мы пачалі лапатаць словы: бог, цар, Расія,— і дагэтуть мы ўсёй істотай нашай служылі і служым гэтым асновам. «У нас нет снл высказать тот восторг, тс слезы, то бла-жснство, с какнм мы чнталп п лобызалп этот незабвсн-ігыіі рескрппт. а вы, Скорятпн, позволплп ссбе глумпться над нпм, нзвраіцать его богомудрые глаголы, делать пз его святых слов кошунственное прпмснснпе к вашпм грсшным помыслам, клеветать на одннх пз бтагоговсй-неніннх его почнтателеп п провозвестнпков. глумпться нат нашпмн слезамн, нашнм восторгом, нашсй молнтвой...» Мы вас пытаемся— дзе вы знайшлі хонь-бы пснь нспа-шаны нашас да права ўласнасьці наогул і да зямляўлас-насьпі ў прыватнасьці?» 59.
«Скорятін хапасппа пекалькі разоў за слова «маг-нат»,— бараніўся Гаворскі,— але гэтая зброя яго выхо-дзіць тупой і картоннай; яна паказала, што Скорятіну таксама далася філёзофія, як гісторыя, лёгіка і гэрмэ-нэўтыка. Слова «магнат» ёсьпь слова ня польскае, але агульнаэўропэпскас. Япо абазначае разам і буйнога зямляўласыііка і славутага баярына, асабліва ўплыво-вую, важную асобу. Гэткая ўсёроўная і, зразумела, па-збаўленая абразы назва адрозьніваецца ў нацыянальным сэпсе эпітэтамі: магнат польскі, магнат расі іскі ды інш. У стасунку да расійцаў мы вельмі рэдка ўжывалі слова «магнат», далучаючы да яго акрэсьлсньнс — «русскнй, православно-русскпп». Заўсёды-ж мы ^жываем звароты: «буйны зямляўласьнік», «вялікі буйны памешчык», і толькі адзін раз мы ўжылі слова «барпн», калі яно вый-шла ў тэксьце больш спадручным. Трэба-ж было Скоря-тіну прычапіцца хаць да чаго-небудзь, выпутацца з сепі дыялсктыкі свайго праціўпіка».
«Скорятін хацсў чым-небудзь давссьці, што наш по-гляд на міравых пасрэднікаў парушае напвышэйшы рэс-крыпт. Спроба няхдалася, данос бяз доказаў! Пя глсдзя-чы на вашую пагрозу мы зноў гаворым, што зямляўлась-
'* «13. 3. Р.», 1865—66, кп. 11, отд. III, стар. 15.
84
ніку не выпадас быць разглядчыкам спрэчных спраў паміж сабой і сялянствам і зусім упэўнены, што гэта ня толькі не супярэчыць рэскрыпту 13 мая, але і наогул зьяўляецца сьвятой ісьцінай. Дзеля таго і называснца міравы пасрэднік — пасрэднікам, што ён стаіць пасярод зямляўласьніка і ссляніпа. Іншая справа — міравы судзь-дзя. Ен можа быць зямляўласьнікам, знаёмым у тэорыі пі на практыцы з законамі і судаводзтвам. А міравы пасрэднік павінен быць Іюто пцііііів, аднолькава адлег-лым як ад памешчыка, так і селяніна. Паводлс нашага псраконаньня, гэткім пасрэднікам або яго памоцнікам можа быць заслужоны сьвяшчэньнік як чалавск зусім боганадзспны і знаёмы з бытам сваіх вясковых сусс-дзяў».
«Вашая інсінуацыя аб нівэліроўцы ёсьць чысты нро-дукт вашае ўласнас фантазіі, і мы як цьвсрдзілі, так і цьвсрдзім, што нс нівэліроўка, а мэта.морфоза адбылася \ гэтым краі, і адбылася яна ні ад чаго іншага, як ад няўнікнёнага бсгу падзсй. Свабода сялян, абавязковы надзел іх зямлёй, уласная ўправа паставілі хлопа па-за залежнасьцю ад нана, на-за ўсялякім уплывам пана на быт і дзсйнасьць хлопа. Мінулае паўстаньне, пад час якога хлопы зьявіліся гсроямі, патрыотамі і мучальніка-мі, а паны зраднікамі і забойнамі, канчаткова разарвала тую слабую соцыяльна-экономічную сувязь, якая магла ўтрымацца паміж імі нры іншым складзс політычных ад-іюсін
«Калі няпср пан дарма выдаткуе ўсю сваю сзуістыку, каб задобрыць хлопа, а гэты апошні адпіхае ад сябс ўміз-гіваньні і залёты старога свапго мучынсля; калі пяпер іншы хлон хутчэй згодзіцца цярнснь нэндзу, чым найсьці на багаты заработак у пана, калі грошы, урэшцс, у гэт-кай пропорцыі адліваюць ад пана, як прыліваюнь да хло-паў,— дык што значыць цяпср для хлопа пан у якіх хо-чаце адносінах? Мы ня кажам, каб гэтас зьявішча было для нас всльмі прысмным, каб мы не жадалі польскім паном выхаду са створанага становішча, але факт за-стаецца фактам: зьмена на лепшае для паноў залежыць ад іх самых, ад зьліцьця іх з намі душоіі і цслам, ад па-куты за зраду продкаў».
«Калі мы лічым, што дробная і сярэдняя зямляўлас-пасьць зьяўляецца лепшым сродкам русыфікацыі Заход-пяіі Расіі, чым буйная, дык ці-ж праз гэта мы нс змага-емся за правы ўласнасьці? Гуляйнс сабе, шаноўны нанс
85
Скорятін, для каго хочацс,— гіронізуе Гаворскі,— але нс накідайцс п’есе таго сэнсу, якога яна ня мае, і калі вы зьбярэцеся пісаць зноў свае лісты з Вільні, падпісваііне іх — Л. Міраслаўскі, гэтак будзе больш прызваіта».
Мы просім прабачэньня ў чытача за вельмі даўгія вытрымкі, прыведзеныя з «Вестннка», але робім гэта сьвядома, бо для справы яны вельмі характарныя. 3 гэ-тае полемікі ясна відаць, што Гаворскі і рэдакцыя «Вест-ннка», ня гледзячы на ўдалую атаку Скорятіна і яго саноўных аднадумцаў, ня надта страціліся ад таго, што пецярбурскія опонэнты падлавілі іх на «сэнсымонізьмс». Прызываючы ў сьведкі ўсіх сьвятых у доказ свасіі бяс-концай пашаны да буйнай зямляўласнасьці, яны, аднак, пя здалі сваёй асноўнай позыцыі — абароны дробнай зямляўласнасьці.

Знаёмячыся з паданай вышэн спрэчкай, мы спатыка-смся з вельмі цікавым пытаньнем аб тэй экономічнай ас-нове, на якую абапіралася «западно-русская» ідэолёгія і аб тым клясавым інтарэсе, які стварыў гэтую грамадз-кую плынь.
Разгляд пытаньня даводзіць, што «Вестннк Западной Росснп» далёка нс выпадкова заняу позыцыю дробнай зямляўласнасьці. Бо хоць Муравьёв і яго партыя цьвёрда праводзілі сваю лінію, аднак дзякуючы опозыцыі Псняр-бургу яна часта скрыўлялася. Муравьёв, а за ім Кауфман і гр. Баранов ламалі на зямельнай справе сваю кар’еру, і патрэбна была вялікая ўпэуненасьць, каб такоп малоіі пэрсоне, як Гаворскі, утрымацца пры сваім пераконаньні бяз хістаньняў.
«Паўстаньне ў тутэіішым краі можна лічыць ама.іь ліквідаваным, пісаў Муравьёв 31 жніўня 1863 г. міністру ўнутраных спраў П. Валуеву,— і трэба прыступіць да таго, каб зьнішчыць самы яго корапь. Галоўная апора наша ў тутэіішым краі ёсьць вясковае насслыііцтва: трэ-ба яго як мага хутчэіі уладаваць. Трэба адным ударам пакончынь з памсшчыкамі польскага пахаджэньня, заць-вярджаючы па трывалай асновс незалежнасьць сельскага жыхарства» 00. Крыху пазьнеіі, 17 лістапада таго-ж году
60 «Русская Старнна», 1883, январь. стар. 147—148.
86
ён пісаў з падобным-жа зьместам прыватпае пісьмо Аляксандру II: «Галоўнае — уладаваць быт сельскага нассльніцтва і рашуча спыніць шкодны для яго ўплыў тутэпшых паноў. Трэба даць расійцам магчымасьць за-манавацца тут» 61. На гэтую-ж тэму пісаў Муравьёв шэфу жандармаў, князю Долгорукову62.
Адпаведна выказанаму прынцыпу была апрацована заніска па зямсльным пытаньні і проект закону аб коп-фіскацыях і публічных продажах маёнткаў польскіх па-мсшчыкаў. у якім было цьвёрда зазначана, што «права на льготную пакупку ліквідаваных маёнткаў, на ўсялякія прывілеі і падтрыманьні з боку ўраду» маюць наогул усс расійскія грамадзяне «ня польскага паходжаньня» 63.
Хоць гэты проект атрымаў 5 сакавіка 1864 году санк-цыю Аляксандра II, аднак прызнана было «нязручным» апублікаваньне яго поўнасьцю, з паказаньнсм на выклю-чэныіс асоб польскаіі нацыяналыіасьці. Дзсля гэтага ва ўказс сэнату 3 красавіка 1864 г. жаданьне ўраду, каб конфіскаваныя маёнткі набываліся расінцамі, было вы-тлумачана нс наныянальна-політычнымі мэтамі. а мэтамі экономічнымі — нсдахопам па мссцы патрэбных для разьвіцьця краю капіталаў: «Дзеля падняцьця заняпалай экономічнап дзспнасьці ў Заходнім краі, прызнаць па-трэбным прыцягнуць з іншых губэрняў дзеячоў з «доста-точнымн средствамн».
У стасунку да расійскага элсмэнту стаўка, як відаць, была зроблепа на буііны канітал, на русыфікатараў са значнымі сродкамі. Аднак жаданьнс Муравьёва ня было нраведзсна ў належным маштабе ў жыцыіё, і дзякуючы інтрыгам у Пецярбурзе ён сам мусіў хутка высхаць з Вільні.
ІІя лепшы лёс спаткаў і яго настунніка — К. Кауфма-на. Новы гснэрал-губарнатар з нямецкай упартасьцю наважыўся правесьці русыфікатарскі плян Муравьёва ў зямсльным пытаньні. 23 лютага 1865 году ён дабіўся ад
61 А П. Владнмпров «О русском землевладешпі в Западпом крае», стар. 1.
62 Гл. «Кок 1863 па Міпзгсгугпіе», выд. Іпбелкульту, стар. 151 155.
63 Пералік закопаў ураду па зямсльнап політыцы па Бсларссі \ той час гл. «Сборпнк правпгетьствепных распоряженпіі по воцво-реіііпо русскпх землевладельцсв в Сев.-Зап. крае». Вітыія. 1870 стар. 344.
87
Аляксандра II зацьвсрджаньня «правіл анэнкі ліквідава-ных гюльскіх маёнткаў», у якіх правілах прынцып буйнай зямляўласнасьці быў, аднак, захаваны: прымусовай анэнцы падлягалі толькі маёнткі ад 300 да 1 ОООдзесяцін, большыя маёнткі падпадалі пад гэтую ацэнку толькі па асобным кожны раз меркаваньні. Для народных настаў-нікаў і для валасных пісароў вялікарускага паходжаньня былі пры гэтым прадуглсджаны вучасткі ад 30 да 50 дзс-сяцін. Мсра гэтая таксама не дала значных вынікаў — куплялі зямлю звычапна чыноўнікі, якія не сядзслі на зямлі, псраяжджалі з месца на месца і абярталі набытую зямляўласнасыіь на мэты спэкуляцыі.
Наступнай мсраіі была вядомая запіска К. Кауфмана, якую ён апрацаваў для Аляксандра II разам з кіеўскім гсн.-губарнатарам Безакам: «О мерах преобразовання зсмлсвладення в 9 губернпях Западного края на народпо-русскпх началах». Запіска гэтая па загаду Аляксандра II абмяркоўвалася на асобнап нарадзе ў Пецярбурзе пад старшынствам князя П. Голіцына і тут зноў разыгралася рашучая барацьба паміж прыхільнікамі програмы Му-равьёва і яго опозыцыяй, сярод якоіі былі ня толькі асо-бы, блізка зьвязаныя з польскаіі зямляўласнасыпо на Бсларусі, але і значная частка расійскай арыстократыі. У выніку запіска была усё-ж прынята, і 10 сьнежня 1865 г. быў прыняты закон аб тым, каб высланыя з За-ходняіі Расіі ўдзельнікі паўстаньня прымусова ці прадалі ці абмянялі свае маёнткі асобам расіпскага паходжаньня па нрацягу двух год.
Аднак у зьвязку са сваён напорыстасьцю зьляцсў і К. Кауфман — правядзеньне гэтага закону каштавала яму гснэрал-губарнатарскага мссца ў Вільні. Інтарэсы буіінога польскага зямляўласьніцтва на Бсларусі мслі ў Пепярбурзс ня менш моцную руку, чым партыя мураў-ёўская, і справа набыцьця «мстннно-русскнм» элемэнтам зямсль ня надта пасоўвалася наперад. Вось офіцыяльныя даныя аб руху расіпскай зямляўласнасьці за 5’/2 год — ад 5 сакавіка 1864 г. да 1 ліпсня 1870 г. е4 (гл. стар. 89).
Як відаць з гэтас табліпы, ня гледзячы на ўвссь уціск з боку расійскага ўраду, польская зямляўласнасьць стра-ціла за гэты крытычны перыод мала чым больш 10 проц. свайго зямсльнага багацьця. Пры гэтым трэба прынянь пад увагу, што гэтыя шэсьнь год былі наогул часам кры-
в’ «В. 3. Р.». 1870. кп. 12, разьдз. IV. стар. 105.
88
Гады	У няпольскіх руках			У польскіх руках		
	уласьп.	маёнткаў	зямлі ў дзес.	уласыі.	маёпткаў	зямл і Ў Дзсс.
1864 . .	987	1046	1 516 338	14 505	14 908	7017055
1870 . ,	2 129	2099	2 371 140	13 771	14 184	6 292 048
тычным для памешчыцкае зямляўласнасьці — незалеж-ным ад політычных рэпрэсіп і зьвязаным з вызваченьнсм сялян. Аб слабым разьвіцыіі расійскай колёнізацыі Бс-ларусі ў тыя часы і аб моцнай апорнасьці польскіх паме-шчыкаў, падтрыманых пэўнай часткай пецярбурскаіі арыстокіратыі, аднадушна гавораць усе сучасныя і пазь-нсіішыя дасьлсдчыкі. На гэтае-ж самас скардзіўся ня раз і «Вестннк Западноіі Росспп».
Пры гэткіх умовах бараніць расінскую зямляўлас-пасьць на Бсларусі і бараніць дробную зямляўласнасьць у тых рашучых, а часам і рызыкоўных тонах, як рабіў гэта Гаворскі, можна бы ю толькі пры поўным перако-наньні і пры сьвядомым разуменьні свапго клясавага ін-тарэсу. Мы кажам ласьне аб клясавым інтарэсе «запад-но-русской» школы, бо, бязумоуна, ён быў, і ён, а ні што іншае, у канчатковым выглядзе акрэсьліваў усю політыч-ную і, калі можна гэтак сказаць, нацыянальную ідэолё-гію гэтае школы.
Хто быў у тыя часы ў складзс «западно-русской» шко-лы?
Яс складалі дробныя чыноўнікі, настаўнікі ссльскіх і гаратзкіх школ ды гімназій, дробная мясцовая адмініст-рацыя, пачынаючы ад валаснога нісара і канчаючы па-срэднікам і спраўнікам, праваслаўнае духавенства, пры-гародныя мяшчане, наогул тая сярэдняя краёвая права-слаўная беларуская інтэлігенцыя, якая па ліку была всльмі нязначнай, а па свайму грамадзкаму значэньню была значна слабейшай ад мясцовай бсларускай інтэлі-генцыі польскай культуры. Да яс, зразумела, налсжала і наплыўшая з цэнтралыіых губэрань вялікаруская «інтэ-лігенныя». якая вер.хаводзіла справай русыфікацыі, алс якая ідэолёгічнага афор.мленьня для «западно-русскоп» школы не давала і дань не магла. Экономічна ўся гэта мяшчанска-буржуазная кляса была, за рэдкімі выклю-
89
чэньнямі, нсзаможнай; значнай зямельнай уласнасьцю І капіталамі, якія адыгрывалі-б якую-нсбудзь ролю ў гаспадарчым жыцьці краю, яна не ўладала. Яшчэ і да паўстаньня, пры барацьбе на Бсларусі польскіх і расій-скіх культурных і экономічных уплываў, гэтая дробна-буржуазная кляса расійскай культуры цягнула за Расію, бо з боку ўсясільнай польскай зямляўласнасьці і поль-скай прамысловасьці яна не магла сустрэць спагадных да сябе адносін, солідарнасьці і падтрыманьня.
Паўстаньнс і распачаты пасьля яго разгром польскай экономічнай сілы ў краі раскрылі прад гэтай клясай са-мыя снакусныя пэрспэктывы. Высокія пэнсіі, наградныя, ордэны, магчымасьць лёгка зарабіць і выбіцна па служ-бе, рэквізыцыі па польскіх маёнтках і на гарадох, бсс-контрольны разгул усясільнай адміністрацыі, якая аб-весьціла вайну ўсяму польскаму, цёплыя месны адмініст-ратараў, судзьдзяў, пасрэднікаў, па ліцэйскіх, настаўнікаў урэшце, вакханалія, якая пачалася ў краі з прымусовай ліквідацыяй польскіх маёнткаў, што прадаваліся з ма-латка па казённай ацэнцы і якія можна было набыць пры казённых пазыках за чужыя грошы на выплат у некалькі год і без усялякіх падаткаў,— усё гэта разам узятас нс магло не захапіць чыноўнай і папоўскай праваслаўнай інтэлігснцыі і не аформіць яе політычпага сьвстапогляду. Муравьёв всдаў, што рабіў, калі ласьнс на грунце эконо-мічнай зацікаўленасыіі наважыў стварыць у краі сваю сііэныяльную партыю. У гэтым сэпсе ён абапіраўся ня столькі на сялянства як клясавую сілу, а ласьне на гэ-тую дробна-буржуазную армію чыноўнікаў і валасных пісароў, якую ён вабіў аднолькава і ідэяй расійскай на-родпасыіі і расійскім рублём.
Усе міласьці, усс грашовыя і службовыя выгоды ішлі для іх ад тас ўлады, якая рэпрэзэнтавала Маскву, ішлі ад «вслнкой матушкн Россіш» з яс нсабмсжаванымі матэ-рыяльнымі магчымасьцямі, ішлі ад Псцярбургу, ад дэ-партамантаў, міністэрстваў, прыдворных сфэр аж да самага «обожаемого монарха». Ішлі яны, урэшцс, ад праваслаўнага сьвяцсіішага Сыноду, ад славутага мас-коёскага мітрополіта Філарэта, які ня толькі са сваіх конфэсыяналыгых, алс і з агульна-політычных мэт пад-ірымліваў сыстэму Муравьёва.
Усс паказныя міласыіі маглі бынь набыты пры аднэй умовс — пры служэныіі расійскай уладзс, служэныіі вя-лікай імпэрыі і ўзмацнсньні яс вялізарнап сілы. Вось
90
гэтыя экономічныя і матэрыяльныя выгоды ласьне і ля-жалі ў аснове «западно-русскоіі» школы, якая тым больш нснавідзела ўсё польскас, чым больш перад ёй вырысоў-валася магчымасьць заняць домінуючае, першараднас значэньне на Бсларусі.
Вясковы сьвяшчэньнік і гарадзкі настаўпік, палацкі архіварыус і супрацоўнік «Губэрскіх Ведамасьцяй» — усс гэтыя служылыя людзі кіраваліся загадам губарна-тарскай і архірэйскай улады і ў першую чаргу высоўва-ліся гэтай уладай на вышэйшыя ступені соцыяльнай дра-біны; яны-то і павінны былі ў псршую чаргу займаць месца тае шляхты і таго польскага памешчыка, якія вы-біваліся са свайго прывілееванага становішча. Прынамсі, «западно-русскне людн» са ўсіх сіл імкнуліся тос месца запяць. Паляк-пан мусіў, паводле выразу Гаворскага, пакланіцца «западно-русскому босоногому патрноту». На гэтым грунце і стварылася ў Вільні і наогул ва ўсёй Бс-ларусі 60-х і 70-х гадоў тая атрутная, агідная атмосфэра, на якой пышнап кветкай закрасаваў політычны «западно-русспзм» тыпа Гаворскага, тая «западно-русская» скран-ня русыфікатарская політычная партыя, прад якой па-савала і якой упікала болып прынцыповая і культурная група Кояловіча.
Па ступені сваёй экономічнай зацікаўленасьці ў русы-фікацыі Беларусі, па шкурнінтву, прадажнасьці, бсспрын-цыповасьці «западно-руссы» Гаворскага мала чым ад-розьпіваліся ад вялікарускіх колёнізатараў, для якіх нічога, апрача голага грашовага інтарэсу, нс існавала. Паўстаньне на грунт фаворытызму, расійская культур-ная зямляўласнасьпь у «Северо-Занадном» краі зусім лёгічна разьвілася ў афэру, спэкуляцыю, кулацтва. Аб дзяржаўных і пацыянальных інтарэсах ня было і ўспамі-ну. Кожны з прышэльцаў жадаў толькі што-небудзь сарваць у краі і хутчэн пакінуць яго. Палякі часта мелі рацыю, калі казалі аб узорах «маскальскага барбарст-ва», якое нрыносілі з сабой гэтыя культуртрэгеры 65.
Паўтараем, Гаворскі сьвядома бараніў дробную ра-сійскую зямляўласнасьць, а ня буйную, бо гэтым самым ён бараніў і формуляваў клясавыя інтарэсы тае соцыяль-нае групы, да якой ён сам і яго партыя належалі. У па-радку «абруссньня» зямляўласнасьці яго «западно-руссы» маглі разьлічваць заняць толькі сярэдняс мссца —
1,5 А Влалпмііров, ор. сіі., стар. 17.
91
мссца магнатаў заняць ім ніяк не выпадала. Гэтаму псрашкаджала і адсутнасць у іх соліднага капіталу і пры-налсжнасьць іх да сярэдняга соныяльнага стану. У нага-роду за пераконаньні яны маглі захапіць толькі сярэд-нюю гаспадарку, параўналыіа дробны кавалак зямлі.
У сваю чаргу і ўлада была зацікаўлена ў тым, каб чыноўнік і наста^нік набывалі сабе нсвялічкія маёнткі. У гэткі спосаб вырашалася скла іаная для расійскага скарбу задача компэнсаваць вялізарную армаду новых служкаў «вялікай Расіі» пэнсіяй за выслугу гадоў, якая пэнсія займала досыць вялікую стацьцю ў дзяржаўным бюджэнс. Кожны гсн.-губарнатар дасканала ведаў, што 50-процантная надбаўка для ўсёіі гэтап армады не магла быць всчнаіі — трэ’ было страхавацна на будучыя гады. Падобнай страхоўкай-кампэнсацыяіі і павінны былі зьяў-ляцца дробныя, у 30—50 дзесяцін, зямельныя вучасткі. Аб гэтай абапольнай зацікаўленасьні ў «Вестннку» зна-ходзім ня мала красамоўных і малюнкавых доказаў.
«Для абруссньня Заходня-Рускага краю няма іншага сносабу, як ачысьціць гэты край ад полыпчызны Ачысь-ціць, зразумсла, нс запароскім спосабам (зіс’). але шля-хам надзелу зямлёй расійскіх чыноўнікаў. Мы схілясмся псрад гэтай мерай і выказваем вось якое пажаданьне. Дзсля таго што ў апошпія часы зьявіліся ў нашай прэсе чуткі, быццам сума штогодніх дапамог, пэнсій, якія атрымліваюць адстаўныя чыноўнікі ўсіх службаў, зрабі-лася занадта цяжкой для дзяржаўных фінансаў, дык нанэўна знаіішлося-б шмат такіх расійцаў, якія замсста нэнсіі ахвотна заманавалі-б за сабой у всчнас ўладаньнс конфіскаваныя або сэквэстраваныя маёнткі ў Заходнім краі. Вязумоўна — пэнсіі трэба замяніць вучасткамі зямлі66.
«Уявім сабс,— марыць «Всстннк»,— што ўсе пераш-коды асілсны — і вось са ўсіх канцоў Расіі сдуць у За-ходні край чыноўнікі-пэнсіянэры са сваімі сем’ямі, устрайваюцна тут на жыньнё на вызначаных ім вучаст-ках. заводзяць гасііадарку і мала-па-малу ствараюць сваю ўласную інтэлігснцыю, рускую ў рускім краі, прад якой рансіішая польская павінна нямінуча стушавацна. Гэткім чынам расійская зямляўласнасьць у гэтым краі замацавалася-б ня толькі бе зкгіріо, алс і бе Іасіо, і край
«В. 3. Р.», ІВЬУ, кн. 12, разьдз. 111, стар. 15: «Обрусенне За-на іпо-Русского края».
92
набыў-бы рускую фізыономію. Па ліку тутэіішага про-стага народу гэты край і цяпср рускі, і быў, і будзе рус-кім; алс справа ідзе не аб простым народзе, але аб за-мснс яго тутэіішан крамольнай інтэлігенпыі — чыстай расійскай інтэлігенцыяй. Цяпер шмат якія рускія ня хо-чуць заставацца на сталае жыхарства ў Заходнім краі, між іншым, таму, што няма тут расійскага грамадзтва, няма дзе адпачыць душой. Гэтая няпрыемнасьць сама сабой зьнікла-б, калі край засяліўся-б расійскімі зямля-ўласьнікамі і, як-бы па знаку чароўнае рукі, хутка адбы-лося-б жаданас абрусеньне».
«Апрача абрусеньня краю, праз гэтас сапраўднас асталяваньне тут расійскіх сямействаў, мы дасягнулі-б другога жаданага на карысьць людзкасыіі рэзультату, асабліва для нашае бацькаўшчыны,— зьнішчылі-б, а то, прынамсі, паменшылі-б лік чыноўнага пролстарыяту. Есьць шмат адстаўных чыноўнікаў, якія ня маюць, што называецца, ні кала, ні двара і якіх у выпадку сьмерці хаваюпь суседзі звычайна ў складчыну... А дзе-ж пасьля маёіі сьмсрці будзе жыць мая ўдава і мас дзсці? — горка пытаснца гэткі чыноўнік. Зусім інакш адчуваў-бы ён сябе, калі-б у яго быў невялічкі, гэтак прыблізна дзесяцін у 500, маёнтачак з выплатай на 20 год, а ў гэтым маён-тачку ён знайшоў-бы гатовы дамочак і атрымліваў-бы ён з гэтас зямлі сталы, хоць-бы невялічкі, прыбытак... Калі-б у будучыні сямействы гэтых працаўнікоў пажа-далі-б разьдзяліцца — ты.м лепш. Тады яшчэ больш было-б у краі самастойных расійскіх зямляўласьнікаў, і мэта абрусеньня краю зрабілася-б яшчэ бліжэй»
«А каб гэтую мэту наблізіць яшчэ больш,— можна было-б даваць невялічкія вучастачкі ў 100, 50, 30 і на-ват у 20 дзссяцін у замсну пэнсіі гэткім пэнсіянэрам, якія атрымліваюць маленькія пэнсіі ў 300 руб., 200 руб. і менш. У гэткі спосаб дрэўні Рым заводзіў свае колёніі са сваіх заслужопых людзеіі, якія, замацаваўшыся на вызначаных ім мясцох, з удзячпасыію казалі: «Оспз ПОІМ8 Іюс оіішп Гссіі».
«Гэткім чыпам, у Заходнім краі Расіі супроць поль-скаіі іптэлігенцыі вырасла-б твар да твару расіііская інтэлігспцыя, складзеная з адстаўпых расійскіх чыноё-нікаў з іх сямсйствамі. А дробныя пэпсіянэры. у тым ліку адстаўныя жанатыя унтэр-афіцэры і салдаты, паселеныя на казённых вучастках, грудзьмі сталі-б супронь дробпай шляхты і, бязумоўна, зацерлі-б яс».
93
«Наперад, браты, напсрад! — упэўнена канчае «Всстннк» свае разважаньні на гэтую прыемную тэму.— Прызваныя лёсам божым да заснаваньня расійскага жыпьця ў дрэўнім расійскім краі, будзем варты гэтага вялікага прызваньня. Агульнай нашан працай давядзем гісторыю да таго, каб нашы патомныя назвачі нас сваімі добрадзеямі» г’7.
*
* *
Цэлых чатыры гады — ад канца 1864 да 1868 г.— К. Гаворскі і ўся група «Всстннка Западной Росснн» адчувалі сябе ў Вільні дасканала і не маглі скардзіцца на адносіны да сябе з боку мясцовае ўлады. Як спачатку М. Муравьёв, так пасьля К. Кауфман і гр. Баранов, ня кажучы ўжо аб I. Корпілаве, лічылі Гаворскага «сваім чалавекам». «сваёй» партыяй, хоць асабіста ня пускалі яго да сябе блізка; у асабістых адносінах ён быў асобай не таго кругу. Падтрыманьнс «Вестнпка» ў форме пры-мусовай падпіскі, нягласных дотацый і карыстаньня з сакрэтнага фонду было яму забясыіечана, і ўсе мясповыя опонэнты яго былі заціснуты ў кулак. У гэты час ён мог з гордасьцю крычапь на ўсю Расію, што толькі яму ад-наму належыпь гонар барацьбы за Заходні край, за яго абрусеньне і зьнішчэньне палякаў.
«Раз і назаўсёды павіпны мы цяпер заўважыць,— кажа Гаворскі ў момант найбольшай сваёй «славы»,— што ініпыятыва па вырашэныіі так зв. польскага пы-тапьня належыць пе Катковым, не Аксаковым і 1\ая\'»• вічам, як шмат хто дарма думае, а ласыіе нам. дакуман тальным сьвсдчаньнем чаго служыць выдаваная намі ў 1837—58 г. неофіцыялыіая частка Вінсбскіх Губ. Веда-масьпяй, розпыя брошуры да 1860 г„ а галоўнсй за ўсё — выдаваны з 1862 г. «Вестннк Западноіі Россііп».
Алс вось ужо ў 1867—68 г. зьявіліся першыя праявы заходу яго зоркі. Псршай праявай зьявілася гісторыя з запытаньнямі віленскай і псцярбурскап прэсы накопт шасьцітысячнага фопду, на які павінен быў выдавацца народна-беларускі часопіс «Друг Народа»68. Першая
«В. 3. Р.», 1869, кн. 12, ьрая», стар. 27.
'•і<’ Г.і. гьчнэй, стар. 47—18.
рчзьдз. III: «Обрусенне Зап.-Рхсского
94
запыталася аб гэтым «Совремснная Летопнсь» (1867 г., № 28), у якой корэспондэнт з Вільні, падпісаны «Бело-русс», даводзіў, што адзін нумар гэтага часопісу быў нават выданы, але што цяпер ва ўсім краі яго нельга дастаць на вагу золата. Затым аб гэтым запыталіся «Мос-ковскне Ведомостн», якія ў лісьце да чытачоў казалі, што пытаньне аб выданьні ў Вільні таннай газэты для наро-ду было зьнята, па запэўненьнях адных — дзякуючы да-маганьням пецярбурскіх полёнофілаў, а па запэўненьнях другіх — дзякуючы «клерыкальнай партыі», якая зассла ў Вільні і знайшла выданьне «Друга Народа» лішнім, хоць ня лішнім лічыць атрымліваць з дзяржаўнага скар-бу шэсьць тысяч штогод. Урэшце, і ў «Внлснском Вест-ннке» (1867 г., № 133) была надрукавана перадавіца, у якой таксама паведамлялася, што карыснай справе вы-даньня народнага часопісу перашкаджала ўвесь час так зв. «клерыкальная партыя».
Хоць са ўсёй гэтай перапіскі нічога ня вышла і Гавор-скі здолеў ліквідаваць няпрыемную гісторыю, аднак, дзякуючы таму, што справа была агалошана, існаваньне «Вестннка» было пастаўлена пад знак запытаньня.
Другой адзнакап зьявілася полеміка яго са Скоряті-ным і наогул з тэй пецярбурскай прэсай, якая ішла вай-ной супроць рэжыму Муравьёва. Хоць хістаньні ў гэтым пытаньні былі ў Вільні хутка спынены пад уражаньнем заявы гр. Баранова, які на прыёме віленскага дваранства заявіў, каб яно «оставнло пустые мечтанпя» і спыніла распаўсюджваць няправільныя чуткі аб зьмене рэжыму, і хоць Гаворскі, як паказана вышэй, мог трыумфаваць сваю перамогу, аднак яго трыумф і перамога былі часо-вымі. 3 пачаткам 1868 г., г. зн. з прыездам у Вільню чацьвертага па чарзе начальніка краю, ген. Потапова, «Вестннк» пачынае ўсё больш траціць рансйшы ўпэўнсны тон і на яго старонках усё часьцей пачынаюць зычэць ноткі расчараваньня і пэсымізму. Пад уплывам гэтага настрою Гаворскі пачынае з большай уважлівасьцю ста-віцца да «тутэйшага» народу, незадаволены адносінамі цэнтральнай улады да мясцовага духавенства, урэшцс, адважваецца заявіць, што паміж наплыўшымі з Расіі расійскімі чыноўнікамі і «тутэпшымі рускімі» ня ўсё добра.
«Пры адносна слабым колькасным элсмэнце расійскай іптэлігснцыі ў Заходняй Расіі галоўную ў ёіі сілу скла-дае просты народ. На гэтую сілу варта зьвярнуць увагу
95
з боку моралыіага, экономічнага і політычнага. Мораль-пы бок заходня-рускага простага люду ў параўнаньні з іпшымі ня можа ня радаваць наглсдача. Большасьць распаўсюджаных у іншых народаў учынкаў у заходня-русаў разьвіты слаба; гэты народ амаль не знаёмы з раскошаіі. гвалтам, разгулам. Сямсііныя адносіны тутэіі-шага простага народу не такія дзікія і свавольныя. Зла-дзеііствы, разбоі і падпалы тут значна радзей, чым у іншых мясцох. ІІават п’янства ня гэтак агідна і ня так шырака разьвіта, як у большасьці вялікарускіх губэрань. ІІя гледзячы на малаўрадлівасьць тутэйшых грунтоў і на неўраджаі аношніх год, тутэйшы селяніп амаль не цяр-нсў ад голаду; пры пашырэньні сельскае гаспадаркі і пры высокіх цэнах на рабочыя рукі пролегарыят на вссцы — зьява амаль нябывалая. Аднак,— застасцца Га-ворскі верным сабе,— політычна важнай зьяўлясцца толькі праваслаўная частка простага народу, каталіпкая больш цягнс да польскага пана, чым да расіііскага пра-столу» 69
Незадаволсны Гаворскі і новым курсам да праваслаў-нага духавспства, «політычная місія якога ня ііэніцца нават сваімі», якога абражаюць у недахопах всдаў, доб-рых намераў і нават «полнтнческой благонадсжпостн», гамоняць аб яго адсталасьці, обскурантызьме. «Падслу-ханае ў сям’і тутэпшага духавенства польскае слова, заўважаны ў яго хаце польскі абраз з лацінскай назвай, нічога нявартае адступленьне ад маскоўскас абраднась-ці, нават фасон вопраткі і ўмовы жыцьця жаночага нолу — усё гэта ставяць у дакор тутэіішаму духавснству. У зьвязку з гэтым нашас духавенства адсоўваюнь ад удзелу ў кіраваньні жыцыіём народу. Пашто гэтак ра-біць. пашто капацца ў тым гістарычным пыле, які ііры-ляпіўся да тутэйшага духавенства і ад якога ён ня здо-леў пазбавіцца канчаткова? Што нарастала праз вякі, ад гэтага нсльга вызваліцца адразу» 70,— паўтарае «Вест-нпк» словы I. Сямашкі.
Заўважас Гаворскі, што і расійскія чыноўнікі ня столькі служаць Расіі, як сабе, што яны «асабліва лю-
6	-' «В. 3. Р.». 1869. кн. 5. разьдз. III: «Пссколько соображеннй, вызываемых современным потоженпем Западнон Росснп», стар. 9.
70	«В. 3. Р.», 1869, кн. 5, разьдз., III, стар. 17. Аб барацьбе паміж мясцовым і вя.іікарускім духавснствам на Бсларусі гл. таксама: Е. Орловскші «Судьба православпя в Гродненскон губ.», стар. 233 і іпш.
96
бяць прыбытковыя месцы», і выражае пажаданьне, каб сярод іх ня было ўглаватасьцяй, інтрыгі, запздрасьці і «каб расійскія ў краі госьці мелі болыа пашаны да ра-сійскіх гаспадароў краю».
Відаць, «расійскія госьці» пачалі дапякаць і «гаспа-дару» Гаворскаму, пачалі і яму вытыкаць «гістарычны пыл».
Праз год зрабілася яшчэ горш, і «Вестннк» усё больш, усё настоплівей пачынае скардзіцца на «пропскн недобро-желателей», на грамадзкую антыпатыю, на тое, што яго перастаюць чытаць. Прызнавацца ў гэтым яму асабліва цяжка таму, што ён лічыць за сабой не адну вялікую заслугу: ён «першы з грознай зброяй гістарычнай ісьці-ны (гл. вокладку часопісу) пачаў граміць лацінска-поль-скую пропаганду, выкрыў падземную агітацыю рэволю-цыйных партый, раскідаў у гэтых мэтах, таксама як у мэтах абрусеньня краю, дзесяткі тысяч «Бесед к простому народу, жнвушему на западе Росснн»; зьнішчыў украіна-фільскую партыю з яе органам «Основой», быў душой і штурхачом народных адрасоў, што «образумнлп Евро-пу н об’ьеднннлн Россню»; ён першы абвесьціў Герцэна «отьявленным мерзавцем», першы заявіў, што польская сіла ў польскай зямляўласнасьці і што трэба зямлю польскую абярнуць у зямлю рускую, першы зазначыў всрны пагляд на ролю расійскае асьветы на захадзе Расіі» 71 і г. д., і г. д.
«I ўсё-ж такі,— прызнаецца «Вестннк»,— сумна ўспа-мінаць, што большасьць нашай прэсы ніводным словам ня выказала спачуцьця нам, не падтрымала «Вестнпк»... Пайбольш шкодна і сумна тое, што «Вестннка», які пры-шоў да сваіх, нават і свае ня прынялі. У яго шмат вора-гаў сярод сваіх, сапраўдных рускіх, якія, здавалася-б, павінны былі-б любіць яго і спагадаць яму, а ня выказ-ваць яму нейкую нсзразумелую антыпатыю» 72.
У чым прычына? — пытасцца «Вестннк» і зазначае цэлы шэраг прычын: для адных ён няпрыемны як моцны антыпод полёнізму, для другіх — сваім праваслаўным напрамкам; лібэралы і нігілістыя ня любяць яго за «пе-чатпые дерзостп», уплывовыя людзі — за грубы тон.
71	«В. 3. Р.», 1870, кн. 1, разьдз. III: «Враждебное чувство», стар. 12.
72	ІЬід., стар. 14—15.
4. «Запг.дно-русспзм»
97
Скаргі і жальбы Гаворскага былі сьвсдчаньнсм кан-чатковага яго занянаду. У 1870 годзс гэты «адважны прожэкцёр» моцна захварэў псыхічна і 20 мая 1871 году памёр. Апошнія кніжкі «Всстннка Западноіі Росснн» вышлі пад рэдакцыяіі рэдактара-супрацоўніка I. Эрэмі-ча — у чэрвсні 1871 г.
«Внленскнй Вестннк» прысьвяціў сьмсрці Гаворскага 10 радкоў хронікі, а «Літоўскія Епархіяльныя Ведамась-ці» — роўна тры радкі.
«Вось нагарода стойкаму барацьбіту за праваслаўе і рускую народнасьпь у Заходнім краі!» — горка зазна-чае з гэтай прычыны А. Сапунов.
* * *
Трынаццаць радкоў вілснскай прэсы аб Гаворскім у дзень яго сьмсрці былі зьявап вельмі сымболічнай За ўсс пяпьдзссят год, што мінулі з таго часу, аб Гаворскім і яго «Всстпнке Западноіі Росснп» было напісана пропор-цыянаіьна яшчэ менш.
У чым крыеппа прычына гэтае з’явы? — спытаемся мы ў сваю чаргу. Чым вытлумачыпь, што аб часопісу, які выдаваўся на працягу амаль дзесяці год у самую бурную эпоху жыцьця Заходняга краю, аб часопісу, які як-ні-як складае каля сотні кпіг і які гэтак нэгатыўна адбіўся на грамадзкім і культурным жыцьці 9 губэрань («сев.-за-падных» і «юго-западных»),— што аб гэтым часопісе так мала напісана? Сапраўды, ня ка/чу.ь ўжо аб нрогрэсыў-най расійскап прэсе і літаратуры, якая мела ўсс даныя, каб ве заўважаць яго, не ўспамінань аб ім, алс нават і ў так зв. «патрыотычнай» расійскай літаратуры аб К. Га-ворскім і «Всстннку» напісапа да сьмсшнага мала. Мы псрагарнулі даволі літаратуры з 60—70-х гадоў, даволі досьлсдаў і ўспамінаў аб гэтай эпосс і аб тагачаспай Вільні — і толькі ў самых рэдкіх выпадках 73 сустрэліся з весткамі аб ім і з крытыкай на яго. Дзіўна, што нават гэткія асобы, як I. Корнілов у сваіх працах аб мураўёў-скім часе, Міловідов у сваіх досьлсдах аб тым-жа, Жыр-ксвіч у біографічным нарысс акад. Чагіна, адпаго з блі-жэйшых супрацоўнікаў М. Муравьёва і Кауфмапа,
73 Г.і. літаратуру аб Гаворскім, разьдз. II.
98
Спрогіс у сваіх успамінах аб Вільні 60-х гадоў, Мосолов, дэ-Пуле, М. Каяловіч, урэшце Іосіф Сямашка ў сваіх вя-лізных трохтомных запісках і г. д.,— ніхто не ўспамінае імя Гаворскага, ніхто ня спынясцца над яго дзейнасьцю. ІІяма яго імя ў пратаколах «Северо-Зап. Русского Гсо-графпческого О-ва», заснаванага ў Вільні ў 1867 г„ нс ўспамінасцца яго асоба і ў перапіспы самога Муравьёва з рознымі асобамі ды ўстановамі. I што асабліва дзіўна, пават бліжэпшая «западно-русская» брація, якоіі у той час далёка не бракавала ў Вільні і наогул на Беларусі, што яна таксама як-бы цураецца і абыходзіць моўчкі дзссяцігодны пэрыод выданьня «Вестннка». Толькі ў пазьнеіішых зборніках С. Шолковіча (1887 г.) зроблена невялікае выключэньне: дадзена тры-чатыры артыкулы з «Вестннка» і то пераважна даведачнага, а не прынпы-повага значэньня.
Недарма А. Пыпін, робячы ў 80-х гадох агляд дзей-насьці газэт і наогул літаратуры ў Вільні пэрыоду Гавор-скага, гаворыць аб «Вестнпку» як аб ужо забытым вы-даньні. Недарма яшчэ ранеіі, пры выданьні апошніх ну-мароў «Вестнпка», газэта Каткова «Московскнс Ведомо-стп», сначуваючы, казала аб ім як аб часопісу, які мала чытаюць.
Што да агулыіай расійскай літаратуры і крытыкі, якая ў пераважнай сваёй частцы заўсёды кіравалася опозыцыйнымі настроямі ў стасунку да ўраду і яго полі-тыкі, дык тут, як сказана, рэзка адмоўныя адносіны да «Вестннка» Гаворскага былі зразумелыя. Якой популяр-насьцю мог карыстацца ў 60-я гады «Вестнпк», калі на яго старонках ішла часам пропаведзь шкоднасьці асьве-ты для «нпзшпх сословпй», калі ён прапавсдваў царкоў-на-славяншчыпу, калі ён мяшаў Шэўчэнку з гразёй, Костомарова абзываў «врагом отечества», а вядомага Н. Страхова — бліжэйшага супрацоўніка Достоевска-га — лаяў «недоучіівшнмся публнцнстом» і раўняў яго адначасна з Іудай, з Хамам і Гсростратам. Грубы і злос-пы тон «Вестнпка», блізкасьць да Муравьёва і яго палі-пыі, прывычка канчаць дыскусію ў сваім часопісу дано-сам па опонэнта ў адпаведны дэпартамант — усё гэта рабіла «Всстннк» такім органам, з якім мепь справу было ня толькі мала карысна, але проста небясыіечна. У ва-чох усёй расійскай грамадзкасьці таго часу партыя «Вестннка Западной Росснн» зьяўлялася якімсьці «мрачным сонмншем», партыяй цёмных пралазаў, якія
99
гатовы былі зьесьці ня толькі Польш іу, палякоў і ката-лікоў разам з рымскім папап, але якія гатовы былі зьесь-ці і ўсё расійскае не-казённа-праваслаўнае. Недарма па яго адрасу казалі, што «Всстннк Западной Росснн» быў віленскім портрэтам славутага «Маяка» з дадаткам но-вых «політычных ідэп», што Гаворскі быў беларускім адбіткам Магніцкага і Руніча.
Была і другая прычына, на гэты раз выкліканая ўмо-вамі мясцовага характару. Калі ў стасунку да агульна-расійскае прэсы і грамадзкага жыцьця «Вестннк» Гавор-скага захоўваў грубарэакцыйны, паліцэйскі тон, дык у стасунку да «западно-русской» справы ім быў узяты тон фальшывы.
Непопулярнасьць «Вестннка» ў тагачасным мясцовым жыцьці на Беларусі, адмоўныя адносіны да яго з боку тых людзей і тых соцыяльных груп, клясавыя інтарэсы якіх ён бараніў, тлумачыцна тым, што ён у сваёіі абаронс ці, лепш сказаць, у сваім разуменьні «западно-русскнх» інтарэсаў пайшоў ня тэй дарогай, якой належала, і пе-райшоў тыя граніцы магчымага і патрэбнага, якія гэты-мі інтарэсамі зазначаліся.
Памылка Гаворскага і яго аднадумцаў была ў тым, што яны надалі заданьню русыфікацыі Беларусі залішне чыноўніцкі характар. Падобны кірунак дзейнасыіі Гавор-скага кідаўся ў вочы ня толькі мясцовым «западно-рус-скнм людям», але нават шмат каму з прыехаўшых расій-цаў. Так, прыкладам, аб гэтым вельмі рашуча пісаў П. Бсзсонов, адзін з тых, каго Корнілов выклікаў з Маск-вы для «обрусення» Беларусі, каму была даручана мураў-ёўская «реформа» Віленскага музэю і кіраваньне работай Віленскай Лрхеографічнай Камісіі. Безсонов блізка зы-шоўся з некаторымі віленскімі працаўнікамі з расійскага лягеру, між іншым, з рэдактарам «Віленского Вестннка» М. дэ-Пуле, Л. Казановічам, нават з дырэктарам мала-дэчанскай сэмінарыі Забеліным, але вельмі далёка быў ад «мрачнага сонмнша» Гаворскага. Не рызыкуючы за-явіць свае погляды на месцы ў Вільні, ён па звароце ў Маскву пісаў аб іх наступнае:
«Западно-русскііх» людзей не жадалі мы вітаць у гэт-кім мундыры і з формснымі гузікамі. Пе корэспондавалі ім у Пецярбург і ня кланяліся ім на месцы. Мы іх шу-калі сярод мясцовых ураджэнцаў і сталых жыхароў, якія-б дасьледвалі сваю гісторыю і не пакідалі-б асаб-лівых адзнак сваёй мясцовай гутаркі. Мы разумелі «ру-
100
сенне» і «обрусенне» ня ў грубым, гэтак хутка з’агідзсў-шым сэнсе, але ва ўздыме мясновых сіл, прызваных па-соўваць наперад лёсы краю, і пабрацку прынессных моральных і інтэлектуальных сіл расійскіх. Псрамога фразы не прадстаўлялася нам псрамогаіі расіііскае справы: «ксяндзоўства, шляхецтва, почьскія інтрыгі і пропаганда, злосныя подступы ворагаў, фанатызм і рускі чалавек як герой краю» — усе гэтыя выразы ня ліліся з нашых вуснаў... Політычнае, панашаму, было ня тое са-мас, што паліпэііскае, а дзяржаўнас — ня тое самае, што чыноўніцкае. Арэндаў, знакаў удзячнасый, выгодных ка-мандыровак і ўвагі начальства мы не дамагаліся... Зай-маючыся гісторыяй краю, мы не ўглядалі яс ў апісаньнях патрыотычных сьвяткаваньняў, у клопатах аб асьвсце, мы лічылі, што гэта не адно і тое, што рэгулярна адседж-ваць «пэдагогічныя вечары». Дасьледуючы на меспы бе-ларускую песьню, мы не дабачылі псрамогі расіііскае народнасьці, калі хто-небудзь у ап’янсньні садзіўся на берагох Вяльлі ў шырокі круг і пачынаў пяяць «Вннз по матушке по Волге» 74.
Характарыстыка Гаворскага і яго партыі дана тут надзвычаііна трапна: ласьне гэта ён, Гаворскі, прадстаў-ляў сабой «западно-русса» ў форменых гузіках, гэта ёй блытаў політычнае з паліцэйскім і дзяржаўнае з чыноў-піцтвам, гэта ласьне ён сачыў за патрыотычнымі сьвят-каваньнямі і за «пэдагогічнымі вечарамі» Корнілова, гэта ён разам са сваёі’і партыяіі пяяў у Вільні замест бсларус-кап народнай песьні — «Коль славен» і «Вннз по матуш-ке по Волге». Разам з тым ён старанна ўнікаў назовы «Бслоруссня» і вытыкаў сваім корэспондэнтам, калі яны нават слова «Западная» Расія пісалі з вялікай літары.
Мясцовыя работнікі, тыя «западно-руссы», якія не сароміліся свайго беларускага паходжаньня, усс тыя чыноўнікі, бацюшкі, настаўнікі і інш., якіх іхняя мясцо-васьць абыходзіла, не маглі быць задаволсны гэткім напрамкам дзейнасьці Гаворскага: мімаволі выходзіла, што ня толькі польскае, але і наогул усё мясцовас пя мае ніякае цаны і павінна быць зьнішчана. Выходзіла, што, вызначаючы тут на Беларусі выключна толькі «пстпнно-русскнй» элемэнт, «Вестннк» Гаворскага адпіхаў на
74 П. Безсопов «Белорусскпе песнн», прадмова, стар. XVII— XVIII. Аб адносінах П. Безсонова да Белар^сі гл. нашу працх: «Пог-ляд П. Безсонова на беларускую справу», 1922.
рашеЬпеі
101
другі і трэці нлян мясцовых «западно-руссов», якія хоць і ня лічылі сябс сапраўднымі вялікаросамі, аднак ня лі-чылі сябе і горшымі за іх як у справе русыфікацыі Бс-ларусі, так асабліва ў справс барацьбы з полёнізмам. Яны справядліва лічылі, што падобны напрамак дзсіі-насыіі Гаворскага яўна ім шкодны, што ён пазбаўляе іх усялякаіі ролі ў краі і што пры гэтаіі умове яны ня бу-дуць мень ніякас карысыіі ад новага ўрадовага курсу.
Падобнае пераконаньне акрэсьлена падмацоўвалася об’ектыўнымі лічбамі пераходу ў рукі мясповых чыноў-нікаў польскаіі памешчыцкай зямлі. Чым далеіі, тым больш рабілася ясным, што русыфікацыііная кампанія Гаворскага падмацоўвас выключна наехаўшае расійскае чынавенства, вялікарускіх русыфікатараў, і што чым далеіі, тым болып з рук мясцовых «западно-руссов» высьлізгаюць тыя экономічныя выгоды, якія павінна бы-ла-б ім прынссьпі вайна з польскім памешчыцкім ста-нам 75.
Рэдакцыя «Вестшіка» пры канцы сваёіі дзейнасыіі як-бы аглсдзелася і, як заўважана вышэіі, пачала шукаць новы грунт, пачала абіраць іншы шлях сваёіі «западно-русской» нропаганды. У ёіі самоіі як-бы зазначасцца рэ-акцыя супроць наплыўшых пагардлівых вялікаросаў, супроць іх бясспрэчнага прыорытэту і заціраньня мяс-цовых работнікаў. Калі ў Маскве пачалі гаварыць, што псраварачэньне вуніятаў на праваслаўе ня мела і най-мспшага ўплыву на русыфікацыю краю дзеля таго, што ўсс мясцовыя папы засталіся пастарому ўжываць сваю мову, свае звычаі, выхаваныя ў польскім духу, шдо яны толькі па загаду стараюцца быць расійцамі і што гэткія ня могуць бынь карыснымі ў справе абрусеньня Бсларусі і павінны быць заменены духавснствам з нэнтралыіых губэрань,— рэдакцыя «Всстннка» (праўда, ужо без Га-ворскага, які сядзеў у той час у псыхіатрычнай больніцы) адважылася цьвёрда стаць на бок «ополячснных батю-шек». Яна адважылася растлумачыць, што калі гэтыя «батюшкіі» гавораць са сваімі старушкамі папольску, дык у гэтым няма нічога проці-дзяржаўнага. «іМова поль-ская ў вуснах не-паляка мае значэныіс не політычнае, а
75 Гл. лічбы чыноўнікаў, набыўшых зямлю на Беларусі, у II. Ж\ ковіча: «О русском землевладеніш в Севсро-Западном крае со вре-менн іірнсоеціпепня его к Росснн», СПБ, 1895, стар. 15. 3 гэтйіі ста-тыстыкі відаць, што польскія маёнткі пераходзілі ў ру кі вышэйшых чыноўнікаў. якімі зьяўляліся выключна вялікаросы.
102
бытавое»,— казаў «Всстннк». «Калі ў пэўнаіі мясцовась-ці, дзс насельніцтва гаворыць сваім асобным дыялектам, лічаць абавязковым выўчаць гэты дыялект і калі выкла-даньнс польскае мовы лічылася абавязковым у кіеўскай акадэміі і ва ўсіх сэмінарыях да 40-х гадоў, дык што тут дзіўнага і злачыннага, што некаторыя сьвяшчэньнікі не забыліся яшчэ нольскас мовы і ўжываюць яе часам у прыватным жыцьці. Трэба бьшь занадта прычэплівым і падазрэнным, каб углядаць у гэтым здраду» 76.
Аднак як расчараваньнс агульнымі ўмовамі жыцьця па Беларусі было з яго боку спозьненым, таксама спозь-псным быў вызначаны ў канцы іспаваньня «Вестннка» паварот яго да іншага разуменьня форм і задач «запад-но-русснзма». Фізіономія Гаворскага і яго групы была залішнс выразнай і одзіознай, каб ёй можна было набыць новую форму і новы зьмест. Да ўсяго, група гэтая была ў значнай ступені выпадковай, сабранай ня столькі для служэньня програме, колькі для служэньня сваёй кішэні. Пры ўсіх выпадках апошняя перамагала над прынцыпо-вымі разважаньнямі.
У зьвязку з гэтым дзейнасьць Гаворскага нс пакінула пасьля сябе сьлядоў. Як толькі ў Вільні павсяў новы вс-цср, больш спакойны ў стасунку да налякаў і больш об’-ектыўны ў стасунку да мясцовага жыцьця, як толькі спы-нілася матэрыяльнае падтрыманьне «Вестнмка» з боку гснэрал-губарнатарскай канцылярыі і з боку літоўскага спархіяльнага кіраўніцтва, асірацелага пасьля сьмерні I. Сямашкі,— «Вестнмк Западной Росснн» сам сабой закрыўся, а грамада яго супрацоўнікаў, усялякіх Сі-машковічаў, Казлоўскіх, Кулжынскіх, Зубатычкіных, Маврыцкіх, Волыіэраў, Пахманаў ды іншых, пя менш вядомых літаратараў, рассыпалася бяз сьледу.
Сьцяг «западно-русской» школы і разьвіцьцё яс ідэо-.іёгіі псрайшлі ў другія рукі — больш выпрацаваныя і больш адпаведныя вымогам чарговага грамадзкага пэ-рыоду.
76 «В. 3. Р.». 1871, кн. 2. разьдз. III: «ІІапраеные обвнііеіііія» (по ловоду брошюры о бывшем уппатском духовенстве), стар. 1 —15.
РАЗЬДЗЕЛ ЧАЦЬВЕРТЫ
Пасьля-мураўёўскі пэрыод на Беларусі
Расьцярушанасьць культурных сіл Вільні. пасьля паў-станьня. Ген.-губ. Потапов і так зв. «патапаўскі» пэрыод на Беларусі: спыненьне адміністрацыйнага «обрусеная», заняпад школ, «прымірэньне» з палякамі. Прычыны зьме-ны расійскае політыкі на Беларусі. «Адыход» Польшчы з Беларусі ў 70-х гадох у сувязі з разгромам шляхецкага двара і ўзростам польскага прамысловага капіталу ў Каралеўстве. Адмова ад «гістарычных праў» на Бела-русь у польскім грамадзтве і навуцы. Агульная харак-тарыстыка грамадзка-культурнага жыцьця Беларусі ў 70-х гадох.
Эпоха пасьля другога польскага паўстаньня на Бе-ларусі пачынаючы ад канца 60-х гадоў і да сярэдзіны 80-х гадоў зьяўляецца эпохай надзвычайнага заняпаду грамадзкага і культурнага жыцьця. Мы ведаем, які вы-ключны ўздым навуковай і літаратурнай мысьлі харак-тарызаваў Вільню перад самым паўстаньнем і за не-калькі год да яго. Канец 50-х і пачатак 60-х гадоў былі ў гэтым сэнсе пэрыодам усебаковага ўзросту культуры краю, праўда, культуры польскай, але слаўнай і адбіваў-шай прамень свайго росквіту далёка на ўсход. Побач з разьвіцьцём польскай культуры ў Вільні паволі выраста-ла і беларуская ідэя, пакуль што ў так званым «літоў-скім», або «крывіцкім», абліччы, але безварункова ў мяс-цовым, этнографічна-беларускім. I нямаведама, хто яшчэ ўзяў-бы гару ў далейшым разьвіцьці краю,— плынь на Польшчу, на Варшаву, ці літоўска-беларускі этногра-фізм. Калі прыгледзецца да тае «літоўскае» партыі, якая гуртавалася каля Нарбута, калі дазнаць, чым адзнача-
104
лася гэтая партыя ў асобах Адама Кіркора, Каратынска-га, Сыракомлі, Адынца і іншых, дык прыдзецца згадзіц-ца, што яна такі брала гару над чыстай польскасьцю, і раней ці пазьней, але запанавала-б у Вільні.
У беспасрэднай сувязі з гэтай групай былі першыя спробы беларускай літаратуры, што выявіліся ў твор-часьці Яна Баршчэўскага і Вінцука Марцынкевіча, якія хоць і ня жылі ў Вільні, але безварункова духова былі з ёй зьвязаны. Мы ведаем, што паміж гэтай краёвай «літоўскай» групай і прэтэнзіямі чыста польскімі ўжо адбывалася ў тыя часы барацьба. Аб гэтай барацьбе сьведчыць, між іншым, мала дасьледваны эпізод з так зв. «Віленскім Альбумам». «АІЬшп АУіІіепзкі» быў скла-дзены мясцовай групай літаратараў і публіцыстых у 1858 г., пад час прыезду ў Вільню Аляксандра II. Гэта быў год жывых надзей, лібэральных настрояў у грамадз-тве і надыходзячай сялянскай рэформы. На чале групы стаяў Адам Кіркор і Вінцук Каратынскі, які «спнсав» у альбуме «Песьню з паклонам» ад імя «літоўска-русін-скай мужыцкай грамады»; песьня пачыналася так (па-даем яе ў орыгінальнай ортографіі)
Вставаймо, братцы, да дзііла, да дзЬла!
Зт> повначм пт.вепь залопавь крыломь.
Нуже, каб жыво работа паспЬла,—
Выслаць гасьцппяц-ь жовняпькім пяскомь.
Дружно, громадо, вт> сердечпуй ахвоцЬ, Духам наснлкп па плсчы узьдзЬпь!
Ох! только ночу неспорпо вь рабоц-Ь.
Узыдзіі пам, совняйко! прывядзн намт> дзЬпь!
Альбум сустрэў жорсткія нападкі і памфлеты з боку палякаў Царства Польскага, якія ўбачылі ў выступлень-ні «літвіноў» нацыянальную зраду. Аднак гэтыя нападкі мала ў чым зьмянілі тагачасных польска-беларускіх пат-рыётаў: Адам Кіркор, прыкладам, так і застаўся на ра-пейшай мясцовай позыцыі, вельмі далёка ад настрояў і жаданьняў Варшавы 1 2.
1 «В память пребывапня гос. нмп. Алексапдра II в Внльне 6 н 7 септября 1858 г., Внльно, в тнп. О. Завадского, стар. 181. Нзданііе Внленской Археологнческой Коммсснн. «Песня» Каратыпскага ўстаў-лепа тут асобным адбіткам, друкаваным еп ге^агсі лацінскім і расій-скім шрыфтам.
2 Гл. Янчук «А. Кпркор. Краткпй очерк жнзіііі іі деятетыіостіі», «Древностп», т. XII.
105
Аб разыходжаньні сьведчыць і слабы ўдзел памянё-най групы ў паўстаньні і літаратурныя сваркі на вілен-скім грунце ласьне ў зьвязку з беларушчынан. Адам Плуг (А. Петкевіч) папераджаў Вярыгу-Дарэўскага, што поль-скас чыстакроўнае панства ставіцца да яго з варожась-цю — за сымпатыю да «Беларускай дуды»:
...Крыкнуць на цябе паноўе, Што ты здраднік і місьцюк, Страціш гонар і здароўе I дуду упусьціш з рук 3.
I хто ведае, кажам мы, чым-бы скончыліся гэтыя ра-зыходжаньні, калі прыняць пад увагу, што вызваленьнс сялянства зьнішчыла галоўную перашкоду да выйсьця на арэну беларускап сялянскай інтэлігенцыі і што ўсыіяж разьвіваныя працы па мясцовай гісторыі і этнографіі ўсё больш і ўсё шчыльней набліжалі сьвядомасьць мяс-повага грамадзтва да пераконаньня, што тутэйшы край ня ёсыіь Расія і ня ёсыіь Польшча, а ёсьць Беларусь. 3-пад старых польскіх забабонаў а «правох» Польшчы на гэты край, з-пад мацнейшага слою польскіх культур-ных уплываў, створаных тут праз вякі, у Вільні пры канцы 50-х і пачатку 60-х гадоў яскрава пачала выбівац-на беларуская нацыянальная ідэя. Цяжэйшы экономічны стан краіны, які выклікаўся жахлівай беднатой беларус-кага сялянства і адсутнасьцю ў краі прамысловасьці, мусіў пасьля скасаваньня прыгону і пры нормальных аб-ставінах зьмяніцпа на лепшае і даць экономічны грунт для нацыянальна-культурнага адраджэньня.
Паўстаньне 63-га году і агульная рэакцыя, што па-чалася ў імпэрыі хутка пасьля правядзеньня рэформаў, рашуча спынілі разьвіцьцё падзей ласьне ў гэтым кірун-ку. Разгром Муравьёва і той рэжым гвалту ды тэрору, якім ён нішчыў «пальшчызну» на Беларусі, зьнішчыў і кволыя пачаткі беларускага культурнага руху. У Вільні, як і ва ўсім краі, запанавала офіцыяльная казённая «рус-ская народность», расійскае войска, паліцыя, жандармэ-рыя, расійскі чыноўнік і яго мова. Пачалося змаганьне за
? Гэты перш у Карскага. т. III, сгар. 68 падапы ў няпоўнай рэ-дакцыі і прыпісвасцца Фраццішку Караффа-Корбуту (Лаіеііі Ргапсізг Шні). Па пашых вестках, ён быў папісапы А. П.іугам у альбум Вяр.-Дарэўскаму, які (альбум) да ваГшы знаходзіўся ў Вілепскім Міізешп Т \\ а Рггу]асіо| Каок.
106
«душу» беларускага насельніцтва, за яго веру і буду-чыню, змаганьне шляхам штучнага насыланьня «нстнн-но-русского» настаўніцтва, расійскай кнігі, адкрыцьця расіпскіх кніжных крам, школ і бібліотэк.
Усе гэтыя ўрадовыя «меры к восстановленню русскоіі народноств» на Беларусі, якія пачаліся за Муравьёвым і цягнуліся пры бліжэйшых яго памоцніках, агулыіа вя-домы. Перш за ўсё яны былі накіраваны на Вільню, і праз які-небудзь год-два дасягнулі сваёй мэты: усё жы-вое, усё зьвязанае з краем, з яго думкамі і настроямі, усё, што працавала над яго мінулым і аддавала сілы сучаснасьці, усё гэта як-бы зьнікла нямаведама куды. «Пад час апошняга пагрому ўсё быццам было змыта з аблічча зямлі, усё як-бы зьмяла нейкая нявідная рука. Хто памёр, хто выехаў. Засталася толькі нярухомая ста-расьць — паміраць»,— пісаў адзін староньні сьведка пасьля паўстанчых падзей, якому давялося быць у тыя часы ў Вільні4.
У 1864 годзс памёр «патрыарх» Нарбут; за год псрад ім, у самы разгар паўстаньня, зышоў са сцэны Міхал Ба-лінскі, аўтар «Старажытнай Польскі» і друг Лелевэля;і «граючы на ліры», памёр у 1862 г. Сыракомля, на хаўту-рах якога быў шматтысячны натоў’п віленскай моладзі ў сялянскіх народных вопратках; Кіркор пераехаў у Пецяр-бург, а потым у Кракаў; Крашэўскі бадзяўся па чужыне; памёр Ігнат Ходзька, а Аляксандр Ходзька старым чы-таў лекцыі па славяназнаўству ў парыскап Сорбоне; Адынеп, Круповіч і Каратынскі дажывалі сваё жыцьцё ў Варшаве. 3 усёй гэтай плеяды ў Вільні заставаўся се-мідзесяцілетні Паўла Кукальнік, напоў славак, напоў расіец, сябра Сыракомлі і адзін з заснавальнікаў Вілен-скага музэю 5. Рэшта была зьмецена рукой гісторыі з Вілыіі і з краю, хто куды, і не падавалі вёстак аб сваім існаваньні. «Як перад політычнай бурай, так і пад час яе грозных праяў сьмерць гвалтоўпа павырывала з ліку вілснскага грамадзтва найбольш выдатныя адзінкі, пібы хацела пазбавіць іх няшчасьцяў і гора»,— піша А. Кір-кор у сваіх «Успамінах» 6.
На месца старых працаўнікоў пачалі прыходзіць но-
4 П. Безсонов «Белорусскне песпн», прадмова, стар. XXVIII.
5 А. Шверубовпч «Братья Куколыінкн», Внлыю, 1885.
6 «7е хе^роіппісп хсііепзкісіі. А. Кігког», Кга]. 1884, К 3.
107
выя людзі, якія нібы-то хацелі пераняць на сябе ролю правадыроў культурнага руху і быць прадстаўнікамі новых ідэй. Заснаваўся «Северо-Западный отдел Русско-го Географнческого Обіцества» 7, які «асабістым складам сваіх заснавальнікаў забясьпечваў новую ўстанову ад «вторження» шкодных людзей (§ 4 статута); папячыцелі Крылов і Бацюшков, адстаўны флёт-капітан Шанурін, Нікітін — начальн. канц. ген.-губ., Энгель — цэнзар, про-тоерэй Гомоліцкі ды інш., ня менш вядомыя асобы — вось хто стаў ці, бліжэй кажучы, хацеў стаць на чале мясцовага жыцьця. Амаль за дзесяць год існаваньня (1867—1876) памянёны аддзел меў некалькі дзесяткаў пасяджэньняў, але толькі пад канец свайго існаваньня, і то дзякуючы Е. Раманаву ды Н. Нікіфароўскаму, са-браўся выдаць 1-ы і апошні том сваіх «Запісак»; пуста-вала Вілснская Публічная бібліотэка, паціху працаваў «Цэнтральны архіў дрэўніх актавых кніг», дзе засслі Шолковіч са Спрогісам і пазьней Снітко,— дык вось, зда-ецца, усё, чым магла пахваліцца Вільня ў першыя дзеся-цілсцьці пасьля паўстаньня.
Аднак перамога, якую сьвяткаваў над краем Муравь-ёв, была для яго і для ўсёй яго справы кароткай. Ня здолеў ён выбіць 1 студзеня 1865 г. мэдаль у адзнаку за-мірэньня паўстаньня, як павінен быў выяжджаць з Віль-ні. Пад націскам спамянутай вышэй прыдворнай анты-мураўёўскай партыі ў Вільні пачалася генэрал-губарна-тарская «чэхарда»: адзін год гаспадарыў Кауфман, які стварыў, паводле водзыву дасьведчаных сучасьнікаў, «нсмагчымую распусту сярод расійскіх чыноўнікаў на Беларусі» 8; за ім прышоў гр. Баранаў, які зьдзівіў усіх тым, што быў лютаранінам; урэшце, як вынік канчатко-вай перамогі ворагаў Муравьёва лёс краю быў пераданы ў рукі ген.-губ. Потапова.
7 Аб дзейнасьці яго гл. Д. Довгяло «К нсторпн Северо-Зап. от-дела» (Матерналы н заметкн). «Запнскн Сев.-Зап. отдела Рус. Геогр. Юбшества», кн. 1, 1910, стар. 10—33, і кн. 2, 1911, стар. 17—47; такса-ма А. Пыпнн. т. IV, стар. 147—148.
8 У «Новом Временн», 1870. № 15, знаходзім малюнак адмініст-рацыйпай разыошанасьці, якому цяжка даць веры: «Былі гэткія дзея-чы, якія адважваліся строіць радамі ксяндзоў па гандлёвым пляцу горада. Надзявалі ім па галаву каскі пажарпых салдат і казалі ім, што з іх вышлі-б добрыя салдаты. Для паўнаты малюпку ззаду ста-вілі іхніх ахмістрыняў і ў дзьве шэрэпгі прымушалі маршыраваць па горадзе». Аб звалыіеньні Кауфмапа гл. «Русская Старпна», 1891, т. II, стар. 576: «Дневннк академпка Ннкнтепко».
108
Назначэньне Потапова было пачатком новай паласы жыцьця Беларусі, якая паласа ў патрыётычнай літара-туры так і завецца «патапаўскай». Яна была натураль-ным выразам тэй рэакцыі, якая пачалася ў імпэрыі з моманту выданьня памянёнага вышэй «охраннтельного» рэскрыпту 13 мая 1866 г. і праходзіла пад знакам кляса-вай солідарнасьці дваран незалежна ад іх нацыяналь-насьці. Для таго, каб црынцыпы «охраннтельной реак-цнн» былі прыстасаваны ў «мятежных» заходніх губэр-ніях, павінна было прайсьці ўсяго толькі год-другі.
Яшчэ ў бытнасьць сваю памоцнікам Муравьёва па грамадзянскай часьці Потапов заявіў сябе выключна бяспрынцыпным чалавекам, які найбольшую смагу меў не да політыкі, але да віленскіх буфэтчыц, харыстак і кавярак. Скандальны валацуга, вядомы ў той час усёй Вільні, аб якім знаходзім шмат паліцэйскіх пратаколаў, Потапов быў ня раз расьпяканы суровым у гэтым сэнсе Муравьёвым. Усе ведалі і аб яго сувязі з «ІОдіфью з-над берагоў Дзьвіны» — граф. Марыяй Плятар, якая, па чут-ках, трымала яго ў сваіх руках 9. «Я ніколі, ні ў чым і нікому ў жыцьці сваім не даваў веры і ніколі ня меў пры-чыны ў гэтым каяцца»,— казаў пра сябе Потапов мітр. Аляксандру. Есьць сьведчаньне, праўда, ня зусім бесста-роньняе, нібы-то на сваё назначэньне ён глядзеў з пункту погляду асабістай карысьці, а ня з пункту погляду задач расійскай улады ў краю: «Палякі-памешчыкі,— казаў ён,— заўсёды дадуць мне палажэньне і значэньне ў гра-мадзе і па службе: яўрэі — грошы, а мясцовыя права-слаўныя папы нічога, апрача клопатаў, мне не прыня-суць» І0.
Ужо ў гэты час польскія памешчыкі на Беларусі, здо-леўшы «памірыцца» з расійскім манархам, ведалі пры-хільны стасунак да сябе Потапова як прадстаўніка анты-мураўёўскай пецярбурскай партыі11. Пад час аб’езду
9 Гл. А. Владммнров «Как пншется нсгорпя», «Русское Обозре-нне», 1896, т. ХЬУІІ; М. М. Кояловпч «Юднфь с берегов Двішы», дад. да «Нов. Временп», 1895.
10 М. Кояловмч «Поездка в середпну Белорусснн», 1887, стар. 15.
11 Муравьёв дасканала ведаў сваю пецярбурскую опозіцыю і тое, што Аляксандар II болып аддаваў ёй свае сымпатыі, чым яму. У сваіх «Заппсках» («Русская Старпна», 1883, XXXVII, стар. 134) ёп зазначае, што «пасьля пасьпяховага замірэпьня паўстапыія ён мог спадзявацца з боку цара больш прыхілыіага прывітапьня», што цар «сустрэў яго суха», зусім ня выказваў радасьці з прычыны ліквіда-цыі «мятежа». Аб Потапове ў «Запнсках» сустракаем радкі, якія свед-
109
Потаповым Мснскай губэрні мясцовае дваранства, у асобе менскага павятовага «прсдводнтеля» Лева Вань-ковіча, падала яму заяву-скаргу на тагачасныя мураўёў-скія парадкі. Гэта было ў 1864 г.— пад час, здавалася, найбольшай сілы «губарнатара-вешацеля». Дакумант гэты настолькі яскравы ў сэнсе выяўлсньня пазыцый польскіх памешчыкаў на Беларусі, нагэтулькі выразна адбівае разуменьнс імі сваёй клясавай сілы ў імпэрыі, якая стаяла псрад пераломам у бок рэакцыі, што мы лі-чым патрэбным прывесьці яго: «Вашае прызпачэньне на пасаду,— пісаў Ваньковіч,— было першым пробліскам надзеі для мясцовых дваран-зямляўласьнікаў. Галоўны начальнік (Муравьёв) упаў у аблуду, яго абыйшлі чы-ноўнікі — гэтыя двухдушныя людзі, твор сацыялыіага і рэвалюцыйпага (!) руху, якія хутка зьнялі свае маскі і выявілі свае руйнуючыя імкненьні. Яны забыліся да гэт-кай ступені, што самі сабе даюць імя разбурыцеляў усяе кяясы дваран-зямляўласьнікаў у Расіі. «Мы красные н прекрасные» — вось іхні трывіяльны каламбур. Гэтыя чыноўнікі-паджыгапелі зьяўляюцца псрш за ўсё кіраўні-камі паверачных камісіп і злоўжываныіі іх пераходзянь усялякую меру».
«Трэба жыць пасярод гэтага хаосу, каб ведаць зло-ўжываньні гэтых уладаў, у тым ліку міравых пасрэдні-каў»,— скардзіўся Ваньковіч. «Хто яны, гэтыя чыноўні-кі? Гэта людзі прагнаныя са службы, былыя шпіёны па прафэсіі... яны складаюнь нартыю людзей бедных, бяз імя, бяз мінулага, якія пад штандарам патрыятызму схавалі свае запраўдныя сопыяльныя імкненьні. У скла-дзс губэрскага па сялянскіх справах «прмсутствіія» не застаўся ніводзін парадачны чалавек».
«У сувязі з гэтым і селянін нс задаволсны існуючым станам рэчаў, кажучы: сёньня паны крэхцяць, заўтра му-жыку будзе». Селянін ня верыць у трываласьць сучаснага ладу.
«Зьнішчыць буйную і варожую дзяржавс нацыяналь- *
чаць, што Муравьёв хутка разг.іедзіў, якога «памоцпіка» падсунула яму «злосчастпая судьба»: «ен (Нотапов) прыніжаў усё расіпскае і імкпуўся дабіцца прыхільнасьці палякаў усімі магчымымі сродкамі» («Русск. Стар.», 1883, XXXVII, стар. 163). Аб тым-жа гаворыць і адзін з тагачасных сьведкаў—I. Нікотіп, зазпачаючы. што гэтага маленькага росгу гэпэрала «рэкамэндаваў» Муравьёву міпістар упут-рапы.х спраў Валуеў («Русская Старппа», 1903, октябрь, стар. 546 -547. Запнскп Н. А. Ніікотпна).
110
насьць,— рэзаніруе прадстаўнік польскага дваранства,— можа быць палітычна й выгадна (спасптельно), але зруйнаваць край эканамічна, паслабіць веру яго жыха-роў у моцнасьць устаноў, узбудзіць анархію, зьняць з народу ўсе «узы», даверыць народ людзям, адзінай .мэ-тай якіх ёсьць споліацыя (грабежніцтва),— мера самая немагчымая. Гэтыя людзі запанавалі над самым сьвятым, што ёсьць у іншых краінах — уласнасьцю! Ваш (Потапо-ва) высокі розум не дапусьціць, каб паходжаньне (нацыя-нальнае) і вера маглі выключыць з ліку верных падда-ных манарха нас, якія шчасьлівы служыць яму ва ўсіх выпадках» 12.
Як толькі Потапов быў прызначаны віленскім генэрал-губарнатарам у сакавіку 1868 году паміж ім і галоўным кіраўніком русыфікацыйнай політыкі на Беларусі, па-пячыцелем Віленскай вучэбнай акругі I. Корніловым, адбылася вельмі характарная для новага ўрадаваньня размова. У ёй Потапов як-бы паўтараў словы рэскрыпту Аляксандра і даў належны тон мясповай уладзе. У ёй адразу быў вырашаны лёс бліжэйшых супрацоўнікаў Корнілова — інспэктароў акругі: Шульгіна, ІІовікова і Куліна, якія «па свайму крайняму і неўмеркаванаму ру-сафільству і нянавісьці да палякаў і шляхецтва» былі палічаны «неудобнымн» для службы ў Паўночна-Заход-нім краі і павінны былі быць выдалены. Калі Корнілов, баронячы сваіх фаворытаў, заўважыў, што гэтыя асобы налсжаць да «дастойнейшых расійскіх людзей, што яны — сапраўдная аздоба акругі і што выгнапь іх з краю ўсёроўна, што вынуць душу з цела», Потапов цынічна адказаў:
«Калі я служыў у III аддзяленьні ўласнай яго вялі-касьці канцылярыі, я даволі нагледзеўся на нашых пра-слынутых народнікаў і лібэралаў, на кашлатых прогрэ-сыстых і анархістых, на стрыжаных памужчынску сту-дэнтак. У гэтым збродзе былі ўсё карэнныя расійскія людзі, таксама як паміж дэкабрыстымі. Згадзецеся,— казаў ён Корнілову,— што Муравьёвы-Апосталы, Рылее-вы, Оболенскія, Волконскія, Трубецкія былі карэнныя рускія людзі, а палякаў, на якіх вы нападаеце, амаль ня было... Усе падданыя нашага гасудара выконваюць роў-ныя дзяржаўныя павіннасьці, а таму ўрад павінен ста- 13
13 «Нз запнсок Н. А. Нпкотпна». «Русская Старпна», 1903, ок-тябрь, стар. 551—552.
111
віцца да ўсіх з іюўнай бесстароннасьцю і зьвяртаць ува-гу не на народнасьць і веру, а на вернападданасьць». «Не падзяляю я,— казаў затым Потапов,— і вашае з Кауфманам меры надзяляць у краі настаўнікаў і служа-чых зямельнымі вучасткамі, і буду заўсёды супроць яе. Мы ня ведаем, куды падзець у тутэйшым краі беспакой-ную і самадурную польскую шляхту, а вы яшчэ выдум-ляеце якуюсь нячуваную расійскую шляхту» 13.
Пасьля гэткіх адкрытых заяў кіраўніка расійскае по-літыкі на Беларусі прыхільнікам мураўёўскага кірунку прышлося прызнаць сваю ролю ў краі скончанай. «3 са-мым сумным і цяжкім уражаньнем выходзіў я з габінэту генэрал-губарнатара»,— успамінае Корнілов, азнаёміў-шыся з поглядамі чалавека, якія былі, паводлс яго слоў, «уласьцівы поліцэйскому назірацелю, але не дзяржаў-наму саноўніку».
Мураўёўская сыстэма абрусеньня Беларусі, стаўка на «нстннно-русскнй» элемэнт і праваслаўе была Потаповым зламана і заменена цярпімымі адносінамі да мясцовых палякаў. «Месца «нстннно-русскмх» людзей,— скардзіц-ца адзін з гісторыкаў потапоўскага рэжыму,— занялі ў лепшым выпадку добрыя выканаўцы-чыноўнікі. Пачала-ся нячуваная трагі-камэдыя: паперы, як звычайна, пачы-наліся словамі: «вследствне», «во нсполненме», нават «в дальнейшее іразвнтне» тых або іншых мерапрыемстваў Муравьёва ці Кауфмана, а на справе выходзіла руйна-ваньне іх плянаў і пачынаньняў 13 14.
Гэта адбілася і на практыцы: найбольш выдатныя і ўпартыя мураўёўскія супрацоўнікі — I. Корнілов, Батюш-ков 15, Шестаков (граж. губарнатар, пазьней морскі мі-ністар) — хутка зьляцелі са сваіх пасад і былі заменены нявыразнымі ў гэтым сэнсе Сергіевскім (папячыцель вуч. акругі з 1869 па 1899 г.) і Стеблін-Каменскім (граж. гу-
13 «Задачн русского просвеідення в его прошлом п пастояшем». Сборннк статей Н. П. Корпплова, СГІБ, 1902, стар. 437—438. Трэба. аднак, зауважыць, што памяпёкыя вышэй інспэктары Шульгін, Но-віков і Кулін, пя гледзячы па заяву Потапова, сядзелі ў Вілыіі яшчэ цэлы год і былі зволены ўжо пасьля адстаўкі Бацюшкова (наступні-ка Корнілова па Віленскай навучалыіай акрузе) толькі ў 1869 годзе.
14 «Славянское Обозренне», 1892, япварь, артыкул П. Жуковіча аб М. С. Каяловічу.
15 П. Батюшков зьляцеў га.тоўным чыпам за тое, што западта ак-тыўна займаўся «распалячваньпем» каталіцкага касьцслу ў Беларусі. Спраўку аб яго мерапрыемствах у гэтай галіне гл. у «Русском Архп-ве», 1873, кн. I, стар. 1262.
112
барн.). Яшчэ больш характарна выявіліся абыякія адно-сіны Потапова да задач абрусеньня краю ў конфлікце, што ўзьнік паміж ім і Сямашкай, які жыў тады яшчэ ў Вільні. За год да назначэньня Потапова Сямашка, як-бы адчуваючы зьмену ўрадовага курсу, пісаў у Сынод: «Усё вяшчуе для літоўскай паствы добрую будучыню, калі таму не перашкодзяць якія-небудзь, барані божа, непра-дугледжаныя акалічнасьці». Гэтыя «акалічнасьці» зда-рыліся: 2 лютага 1867 г. у Вільні зьявіўся Потапов, і ўся саракагадовая ўпартая дзейнасьць Сямашкі была як-бы настаўлена пад знак запытаньня. Пры канцы свайго жыцьця правадыр праваслаўя на Беларусі, «першы, па-водле выразу А. Белецкага 16, сур’ёзны абрусіцель За-ходняга краю ў самым высокім, шляхетным значэньні гэтага слова» — Сямашка ўбачыў пагрозу сваёй ідэі і магчымасьць крушэньня зробленых дасягненьняў. Нязвы-чайная роспач, выкліканая гэтай акалічнасьцю, бсзварун-кова пагоршыла яго хваробу і прысьпешыла яго сьмерць.
У нявыданых «Запісках» Сямашкі і ў справах літоў-скай дух. консысторыі знаходзяцца надзвычайна цікавыя матэрыялы, з якіх відаць этапы барацьбы паміж гэтымі двома заклятымі ворагамі: Сямашка ня меў прычыны і ахвоты хаваць свае антыпатыі да Потапова і імкнуўся зваліць на яго віну ў тым, што пасьля яго назначэньня пачаўся масавы пераход ранейшых вуніятаў у каталіцт-ва. У сваю чаргу Потапов, умываючы рукі ў рэлігійных справах, казаў, што ў гэтым вінавата праваслаўнас ду-хавенства. На справе выходзіла, што вінавата ў гэтым паліцыя, якая ня ішла насустрэч праваслаўным папом: «Дзеля таго што з пачатку далучэньня да праваслаўя (вуніятаў) гражданская ўлада і паліцыя прыймалі ў гэ-тым жывы і чынны ўдзел, а цяпер ужо больш году «не оказывают нн малейшего содействня в прнсушнх бсспо-рядках», дзеля гэтага становішча і ход праваслаўя нрад-стаўляецца вельмі сумным» — жаліўся Сямашку адзін з провінцыяльных папоў і прасіў дапамогі ад ваіісковых начальнікаў, віленскага павятовага спраўніка і «господн-на прнстава». Ніякай дапамогі, паводле загаду Потапова, гэтыя «господа» агентам Сямашкі не давалі І7.
16 А. Белецкнй «Іоснф, м. лнтовскнй, как первый поборпнк рус-скпх ннтересов. в Сев.-Зап. крае», «Внл. Календарь», 1886, стар. 218.
17 Гл. Кнпрняновпч «Жнзнь н деятельность мптр. йоспфа», стар. •112.
113
Наадварот, найбольш рашучыя і адданыя супраноў-нікі Сямашкі былі зьняты тады са сваіх пасад, у тым ліку ў 24 гадзіны быў зьняты і сасланы ў Канстантынопаль загадчык Віленскага духоўнага вучылішча Смарагд. За-мяніўшы Сямашку, арх. Макары (пасьля мітрапаліт Маскоўскі) у паразуменьні з уладай зьвярнуўся да ўсіх, хто мусіў яго слухаць, што цяпер «кожны павінен заняц-ца сваёй штодзеннай справай, сваёй службай і ў вышэй-шыя пытаньні ня ўмешвацца» 18.
Школьная справа, якая была пры Муравьёве най-большым засабам дэнацыяналізацыі Беларусі і якая зьяўлялася найлепшым выражэньнем русыфікацыйнага напору, пры Потапове, таксама як і пры яго наступні-ках — Альбедінскім і Тотлебене, да пачатку 80-х гадоў занепадае. Вось табліца заснаваньня школ, якая найлепш нас у гэтым пераконвае 19 (для параўнання падаем лічбы і па Смаленскай губ.):
Г у б > р н і	Заснавана			ш к о л	
	Да 1861 г.	з 1861 Да 1 863 г.	з 1864 да 1868 г	з 1869 да I 873 г.	з 1874 да 1 880 г.
Віцебская	7	24	105	20	12
Менская . .	30	93	128	48	38
Магілехская	19	20	56	35	51
Смаленская .	. .	30	10	14	36	122
3 паданых лічбаў відаць, што, пачынаючы з 1861 г. і да 1868 г., лік школ у трох беларускіх губэрнях надзвы-чайна хутка ўзрастаў. Гэта быў пэрыод урадаваньня ві-ленскаіі акругай кн. Шырынскага-Шыхматава, пры якім на Бсларусі было заснавана каля 200 новых народных школ, і затым (ад 1864 да 1868 г.) пад час урадаваньня Корпілова. Спыненьне ўзросту ліку школ, пачынаючы з 1869 г., тлумачыцца, зразумела, ня тым, што Беларусь была ўжо «насычана» расійскай школай, але моцным паслабленьнем тэмпу русыфікацыі. Характэрна пры гэ-тым адзначыць, што, як відань з паданай табліпы, побач з памяншэньнем ліку па Менскай, Вінсбскай і Магілеў-
18 «Міпіскпс Еп. Ведом.», 1883. № 1—2 (пеоф. частка), стар. 18. «Состояппе правос.тавпого духовепства па западнсіі окраппс Росспп»
Семепов «Верхпее Поднепровье н Белорусспя», гл. IV: «ІІа-родпос Образованпе», стар. 122—123.
114
скай губ. лік школ па Смаленшчыне з 1874 па 1880 г. ня-звычайна ўзрос. Гэта тлумачыцца тым, што Смаленшчы-па як тэрыторыя ня «ннородческая» атрымала земствы і ў школьнай справе хутка пайшла ўгору. Беларусь у па-роднай асьвеце ў гэты пэрыод ішла ўніз.
Падобныя не пацяшаючыя даныя знаходзім і па дру-гіх крыніцах. Так, напрыкл., па Віленскай губ. лік штат-пых міністэрскіх народных школ заставаўся нязьменным ад 1864 да 1870 г.— 84 школы; амаль нязьменным быў лік так зв. «палатскіх школ», што былі на ўтрыманьні ІІалат Государственных Нмушеств,— 36—35 школ, а так-сама звыш-штатных міністэрскіх школ — 9. Падалі так зв. «жаночыя зьмены» пры народных школах: ад 8 — у 1865 г. да 2 у 1870 г. 20 21.
Заняпад асьветы на Беларусі ў разгляданую эпоху ві-даць таксама з колькасьці кіііжных складаў і ліку прада-ных кніг. Так, папрыклад, па Віл'енскай губ. лік кпіжных складаў, заснаваных падчас «мураўёўшчыны» (цэнтраль-ных і па-губэрскіх), не павялічваўся за ўсе пяць год — ад 1865 да 1870 г. (24 склады). Па Горадзенскай губэрні ўжо ў 1868 г. усе кніжныя склады, лікам 42, ліквідаваліся. Рэзка пачаў спадаць і продаж кніг: у 1865 г.— на 1076 руб., у 1866 г.— на 714 руб. і ў 1868 г.— на 291 руб. і г. д. Тагачасныя дасьледцы наіўна тлумачылі ўсе гэтыя пяра-іасныя зьявішчы то «неўраджаем», то «марозамі», то вай-ной з Турцыяй і толькі часам глуха зазначылі па «нска торыя прычыны», з поваду якіх Віленская дырэкцыя на-родных школ не магла задаволіць запатрабаваньні па кнігі 2|.
Пры агульным культурным заняпадзе чымсьці песпа-ізяваным зьявіўся проект аб заснаваньні ў Полацку уні-вэрсытэту, падняты тагачасным міністрам асьветы гр. Д. Толстым (пазьнсйшым прэзыдэнтам Акадэміі ІІавук). Але, як і трэба было спадзявацца, проект гэты спаткаў марны лёс: пасьля цэлага году канцылярскае цеганіны і перапіскі паміж міністэрствам асьветы, вайсковым міні-стэрствам і міністэрствам фінансаў справа спынілася, а
20 М. Родзевнч «Белорусскпе пародпые школы», «Заря», 1871; кп. 8, отд. I. стар. 117.
21 Родзевнч, стар. 113. Заўвагі аб дрэпным стаповішчы расіііскаіі піколы на Беларусі пры гэн.-губ. Потапове гл. таксама ў А. Бе іецкого Вііленскіій учебный округ в XIX в.», «Вплепскнй Калепдарь» за 1901 г„ стар. 280. Таксама П. С. Аксаков «К вопросу о русскоіі шко-•іе в Западном крае», «Русь», 15 мая, 1884.
115
самая ідэя аб унівэрсытэце ў Полацку была назаўсёды .здана ў архіў 22.
Можна з пэўнасьцю сказаць, што ў глухую пару 70-х гадоў расійская політыка ня цікавілася Беларусьсю; яна як-бы забылася аб яе існаваньні і спыніла гутаркі а па-грозах палёнізму і лацінства. Таксама, як і пасьля пер-піага паўстаньня 31-га году, Пецярбург у гэты час быў здаволены адным фактам прыналежнасьці Беларусі да імпэрыі і лічыў, што даволі агульна-адміністрацыйнага аб’яднаньня яе з цэнтрам.
Падобныя адносіны мелі, бязумоўна, свае глыбокія прычыны. 3 аднаго боку, расійскаму ўраду было занадта сваіх унутраных клопатаў, каб задавацца актыўнай русы-
22 Гл. справу № 145, 826, карт. № 3022 «Об учреждепнн унпвер-сптста в Полоцке», у архіве міністэрства пароднае асьветы. Проект аб Полацкім унівэрсытэце Д. Толстой падняў у 1872 годзе ў даклад-ноГі запісцы Аляксандру 11 пасьля аб’езду і азпаямленыія з пастапоў-каіі пароднае асьветы ў Віленскай нав. акрузе. У сваёй запісцы Тол-стоіі пісаў, што «тутэйшым школам не хапае завяршэпыія ў вышэй-шаіі павучальнай установе, адсутпасьць якой «шкодна адбіваецца паогул па Паўпочна-Заходнім краі». «Унівэрсытэт,— разважаў мі-ністар,— усюды, дзе ёп ёсьць, распаўсюджвае дабро асьветы і ўзвы-шае паогул узровень цывілізацыі, тымчасам мясцовая моладзь, скоп-чыўшы гімназіі, імкпецца ў Пецярбург або ў Маскву і перапаўняе дарэшты іхныя унівэрсытэты». Спасылаючыся па прыклад кн. Чар-торыскага як на ворага, дзеяпьні якога могуць быць вельмі карыс-пымі, калі ўжыць іх у адваротпым выглядзе, Толстой раіў цару ад-крыць унівэрсытэт па Беларусі, але ня ў Вілыіі, «дзе пайбольш з дру-гі.х гарадоў Беларусі адчуваецца польскі колёрыт», дзе яшчэ жывы ўыіаміны аб варожым выступлспні палякаў, а ў «амаль рускім По-лацку». Пад унівэрсытэт меліся перадаць муры б. каталіцкай Г-і-лоўнай езуіцкай акадэміі, якія ў той час былі запяты кадэцкім кор-пусам. Складацца ён павінен быў па першы год з двох гуманітарных факультэтаў. Ня гледзячы на тое, што Аляксандар 11 згадзіўся з проектам Д. Толстого і загадаў па гэтай справе паразумецца міні-стэрству асьветы з вайсковым міністэрствам, і пя гледзячы на тое, шю вайсковае міпістэрства, кіраванае тады Мілюціпым, пашло на-сустрэч гэтай ідэі, яна сплыла па пішто. Уся справа затрымалася ў «камісіі па разгляду міністэрскае справаздачы за 1873 год», дзе ча-мусьпі «ўспомпілі», што унівэрсытэт у Адэсе (так зв. Новоросспй-скпй) пя мае мэдычнага факультэту і што лепш заспаваць гэты фа-культэт, чым адкрываць новы унівэрсытэт у Полацку. На гэтым і парашылі. Агулыіы прынцып — пе крапаць Беларусі, пс чапаць яе лражлівых пытаныіяў — адбіўся, відаць, у 70-х гадох і па даным кон-крэтпым выпадку. А. Сапуноў, які пісаў аб гэтай справе («Упнверсн-тет п Полоцке», нсторнческая справка, 1908), раўпяў лёс Полацкага унівэрсытэту з падобным-жа лёсам Аршапскага ліцэю, які проекта-ваўся ў 1833 годзе і які ня быў адкрыты таму, што фундушы яго бьн лі прызнапы «больш адпаведнымі» для заснавапыія упівэрсытэту ў Кіеве.
116
фікацыяй і барацьбой з палёнізмам. Монархія ў асобе дваранскіх станаў у гэты пэрыод цяжка ператраўляла тыя рэформы, што адбыліся, падцягвала свае сілы і рабі-ла перагрупоўку іх у сувязі з новым экономічным парад-кам, які быў выкліканы вызваленьнем сялян і нараджэнь-нем цэнтральна-расійскай прамысловасьці. Дзякуючы ўзросту прамысловасьці пачалі складацца першыя кад-ры расійскага пролетарыяту і пачаў вырастаць першы расійскі соцыялістычны рух. 70-я гады адзначаліся ў Ра-сіі моцным уздымам рэволюцыйных настрояў, які знахо-дзіў сваё выражэньне ў шырокай хвалі народніцтва, у «хождення в народ». Уся эпоха была поўна водгаласкаў пропаганды Герцэна і Бакуніна; утварылася «Народная Воля»; Лавров, Некрасов і малады Плеханов цалкам па-навалі ў настроях расійскай моладзі і асабліва студэнцт-ва. У літаратуры ішла апошняя зацятая барацьба паміж западнікамі і славянафіламі, і падняўшая галаву рэак-цыя, перапалоханая ўзростам опозыцыйна-рэволюцыйных пастрояў, заклікала вуснамі Леонтьева да патрэбы «за-марозінь Расію», каб выратаваць яе ад пагібелі і заходня-эўропэйскага соцыялізму.
Сталіцы імпэрыі былі захоплены нячуваным грюндэр-ствам: усе 70-я гады былі пэрыодам росквіту бапкавае справы, будаўніцтва чыгунак, заводаў і фабрык; ствара-ліся і лопаліся, як мыльныя пузыры, вялізарнейшыя ка-піталы з удзелам загранічных фінансыстых — уся Расія абярнулася ў нейкую біржу, дзе здавалася, усё можна было прадаць і купіць. I побач з гэтым на мануфактурах, заводах, чыгунках зьяўляліся проклямацыі «Зямлі і Во-лі», «Черного Передела». «Охраннтельная» сыстэма як наказ папярэдняй эпохі «вялікіх рэформ» уваходзіла ў поўныя свае правы, і вонкавая і тайная паліцыя мела даволі работы, каб абараніць ад рэволюцыі сьвяшчэнную асобу цара і пачаўшы завальвацца дваранска-памешчыц-кі быт.
Дзе-ж тут было думаць і клапаціцца аб «Северо-За-падном крае»— Беларусі? Мураўёўскія шыбеніцы і се-машкаўскія гвалты нарабілі столькі гармідару ў Эўропе, што Пецярбург з неахвотай успамінаў аб учарайшай рас-праве. А галоўнае, у Пецярбурзе зразумелі, што душыў-шы паўстаньне Муравьёв занадта перагнуў палку, калі абвесьціў у мэтах русыфікацыі Беларусі амаль «сьвяш-чэнную вайну» мясцоваму польскаму дваранству.
Як у свон час за Паўлам I, а потым за Аляксандрам I
117
і Мікалаем I, так і цяпср расійскі ў’рад убачыў сваю гі-старычпую беспараднасьць у гэтым краі, дзе народныя масы былі быццам сваімі, блізкімі, «в основе русскнмн», пераважна праваслаўпымі, а вышэйшая кляса нацыя-нальна чужая і політычпа варожая. I як заўсёды, так і ў гэты пэрыод колізія інтарэсаў дзяржавы з інтарэсамі дваранскае клясы знайшла компроміс: здушыўшы паў-станыіс, Пецярбург адразу пачаў шукань прымірэныія з польскім дваранствам на Беларусі.
Польская арыстократычная партыя, бараніўніая яго інтарэсы, нс патрабавала дакладаць да гэтага вялікіх натуг. Аляксандр II, як мьГ'заўважылі, сам добра разу-меў патрэбу зьмянінь гнеў на міласьць у стасунку да лёялыіых польскіх памешчыкаў.
Па ўсёй лініі быў даны адбой папярэднян політыцы. Хоць па інэрцыі некаторыя справы яшчэ і каціліся ў па-пярэднім кірунку — галоўна, «пасаждеппе» расійскаіі зямляўласнасьці, аднак і яны штодзень пазбываліся свайго агрэсыўнага зьместу. Замену прысьпешыла спро-ба некаторых лібэральных міравЫх пасрэдпікаў завесьці на Бсларусі грамадзкі (абшчыпны) парадак уладаныія зямлён. У гэтаіі справе мясцовыя памсіпчыкі, а за імі і міністэрства ўнутраных спраў ^глсдзелі «комуністычпуіо пропаганду», называючы аўтараў соцыялістымі-комупіс-тымі, якія ставяць сабе рэволюныііныя мэты. Пачалося ўсё болынае адхілепьнс ад ранеіішых заданыіяў сялян-скае рэформы на Беларусі. Замест таго, каб вызваляць беларускага мужыка з-пад улады польскага пана. якая справа карысталася такоп популярнасьцю тры — пяць год таму назад, ад мясцовых чыноўнікаў па зямляўпа-радкаваныіі з пачатку 70-х гадоў пачалі вымагаць перш за ўсё лёяльнасыіі ў адносінах між памешчыкамі і ся-лянамі, разумеючы над гэтым часьцеіі за ўсё абарону на-мешчыцкіх інтарэсаў; началі вымагаць добраахвотных міралюбных актаў, ня хочучы ведаць таго, што нелыа прымірыць пепрымірымас, што адносіііы паміж вёскап і дваром набылі насьля рэформы зусім адменны харак-тар 23.
«Пянер,— пераказвас адзін з тагочасных міравых пас-рэднікаў, па губэрнях віленскага гснэрал-губарнатарства
23 Ма.іяўпічыя апісапыіі «патапаушчыпы» па Беларусі зпаходзім, між іпшым, у Н. Аксакова «Застон русского де.іа в Зап. крае после усмнрепня мятежа 1863 г.». «Русь». 1 мая 1884 г.
118
з канца ў канец толькі і чуваць адно патрабаваньне ўла-ды: «мірэце, панове, мірэце!» 21 * * 24
I сапраўды, паміж уладай і ўчарайшымі «мятежнака-ма» запанавала па клясавай лініі поўнае прымірэньне. «Пропагандуючы збліжэньне з «братамі» палякамі», рас-казвае адзін з тагачасных назіральнікаў беларускага жыцьця, далёкі ад патрыотычнага запалу, новыя гаспа-дары «перш за ўсё імкнуліся абярнуцца ў паляка, бачы-лі ў кожным селяніне свайго асабістага ворага і душылі гэтага селяніна неміласэрна»25. Пад уплывам памеш-чыцкіх прэтэнзій пачалася новая паверка пастаноў так зв. «міравых камісій», прычым адміністрацыя лічыла патрэбным зламаць усю ранейшую пастаноўку сялянскае справы ў краі. 3 гэтай мэтай пачалі ўрэзваць зямлю ад сялян на карысьць памешчыкаў, пачалі «шукаць попу-.іярнасьці не ў народных масах, а паміж клясамі пры-вілеяванымі, дапамагаць гэтым клясам, слутаваць ім з домешкай лёкайства» 26.
Скаргі на тое, што Потапов «зрадзіў» інтарэсам Расіі ў Заходнім краі і што «зрада» гэтая адбылася шляхам па-разуменьня расійскай улады з польскім памешчыкам за кошт беларускага сялянства і супроць яго, знаходзім і ў іншых аўтараў.
21 Д. М —кпй (Мпропольскнй) «йз Северо-Запад. края», «Бесе-да», 1871, № 11, стар. 193. Тут-жа цікавыя весткі аб памянёнай вы-
шэй спробе завесьці ў краі расійскую «обшппу». Спраектаваў гэтую
рэч зьезд міравых пасрэдпікаў у Коўне ўлетку 1865 г. На зьезьдзе было прызпана магчымым замест таго, каб аддаваць памешчыцкія землі сяляпам на аснове падворпай у.іаспасьці, перадаваць іх у су-польнае карыстапьне сяляпскай грамадзе («сельскому обшеству»). Па прызнаныіі ўдзельнікаў зьезду, проект іхпі ня меў у сабе пічога фантастычпага і быў абаперты на прынцыпах закону 19 лютага
1861 г. Аднак і мясцовая ўлада і ўрад паглядзелі па справу зусім іпакш. У зьезьдзе ўбачылі руку «Народнай Волі» і, перапалохаўшы-ся, пачалі вострыя перасьледваньні пя толькі супроць аўтараў проек-ту, але паогул супроць корпорацыі міравых пасрэдпікаў, адзінага больш-менш прызваітага інстытуту, які заправадзіла ў тыя часы на Беларусі расійская ўлада. Прызнапа было патрэбным закрыць шмат якія паверачпыя камісіі, членаў іх — міравых пасрэднікаў — пачалі звальняць і высылаць з краю па 3-му пункту: без тлумачэныія пры-чыны, часам проста па тэлеграме, пагражаючы арыштамі. Потым па-чалі высылаць корэспондэнтаў сталічпых газэт, якія крытычна ставі-ліся да расправы адміпістрацыі. Калясо політыкі на Бетарусі пачало круціцца літаралыіа ў адваротны бок.
25 «Беседа», 1871, кп. X, стар. 267. «Нз Северо-Западпого края», 'I. А. М—кіій (Мпропольскнй).
26 «Беседа», 1871. кн. XI, стар. 203.
119
«Зрада Потапова ранейшаіі, расінскан сыстэме кіраў-піцтва Муравьёва, Кауфмана і нават Баранова была ўсе-баковай; яна праводзілася праз усе ўстановы краю, амаль праз усіх асоб, якія служылі ў краі, выяўлялася ва ўсіх зносінах — асабістых, грамадзкіх, службовых, ва ўсіх дробязях гэтых зносін. Цэнтрам яе былі мясцовыя ўста-новы па сялянскіх справах і падважнікам яе служылі правілы «Местного Положення» аб надзелах сялян зям-лёй. 3 гэтага цэнтру і пры дапамозе гэтага падважніка праводзілася жаданьпе дасягнуць таго, каб тутэйшыя ся-лянскія масы, толькі-што перайшоўшыя ад абыякіх адно-сін да ўраду да самой глыбокан удзячнасьці яму, зноў вярнуць да таго настрою, які нанболын-бы падыходзіў да становішча іхнай ранейшаіі залежнасьці... Пачалася цёмная работа астуджаньня занадта высокай тэмпэрату-ры народных сымпатын да вярхоўнае ўлады і яе ўраду... Потапов рабіў у гэтым кірунку шмат. Цяжка нават вы-лічыць лік ахалоджаных ім або да канца азлобленых ся-ляпскіх душ. Для гэтага трэба было-б ведаць лік адме-жаваньняў сялянскіх надзелаў, таму што кожны гэткі выпадак амаль няўхільна быў прычынай сялянскага аз-лабленьня» 27.
Расійскі ўрад быў спакойны за «Заходні краіі». 3 ло-яльным магнатам-памешчыкам яму ня было чаго дзяліць, што-ж датычыць якоп-небудзь фронды з боку польскан шляхты, дык мураўёўскі разгром сапраўды выкараніў яе тут у пень. Усё было ўзята ў такія яжовыя рукавіцы, што ні аб якай фрондзе польскі элемэнт нават і думаць не адважваўся. Толькі з боку сялянства на грунце зямель-ных адносін здараліся выпадкі, а часам і бунты (гл. так зв. «прозоровское дело»), для заспакаеньня якіх патра-бавалася аружная сіла. Улада душыла гэтыя бунты ў саюзе з польскім памешчыкам.
Лік расійскага войска на Беларусі ўзрос у тую эпоху да надзвычайных памераў. Калі пад канец 60-х гадоў мы бачым у Вільні толькі штаб 27 пях. дывізіі, штаб мясцо-вых вонск з артылерыйскім складам ды губэрскі батальёп з абознымі камандамі, дык у пачатку 80-х гадоў тут было ўжо каля дзесятка акруговых вайсковых упраўлепьняў усялякага тыпу, штаб армеііскага корпусу, артылерый-ская брыгада, чатыры пяхотныя палкі, кавалерыйская
27 Газ. «Русь», корэсп. з «Северо-Зап. края», 1882 (перадрук. у «Менск. Еп. Ведом.», 1882, № 17. стар. 467).
120
дывізія, сапёрны батальён, палявы жандарскі эскадрон і г. д., і г. д. — вялізная колькасьць войск, як-бы цэлая крэпасьць на заходнім сэктары вялізнай імпэрыі Вы-к.тікаць войскі з сярэдзіны дзяржавы, як гэта было ў ча-сы паўстаньня для яго прыдушэньня, цяпер у выніку ча-го ня прыходзілася: «Северо-Западный край» мог са збыткам пазычыць гэтай сілы для прыдушэньня непа-радку ў сталіцах. Апрача таго, войска на Беларусі дзя-куючы заведзенай I студзеня 1874 г. усеагульнай вай-сковай павіннасьці з посьпехам выконвала русыфікую-чую ролю 28 29.
Рэвалюцыйны рух у 70-х гадох быў на Беларусі па-раўнаўча з іншымі краінамі, як-то: цэнтральнай Расіяй, Украінай і Польшчай, слабы. Экономічны і нацыяпаль-на-культурны стап краіны быў гэткі, што ён ня мог вы-тварыць тыпа «разночннца» на расійскі манер: дробнае дваранства на Беларусі было з моцным польскім ухілам, калі ня зусім польскае, а адсутнасьць прамысловасьці і гарадзкой буржуазіі не давала магчымасьці зьявіцца гэ-таму «разночпнцу» з шэрагаў гарадзкога жыхарства. Та-го «хожденпя в народ», якім адзначаюцца 70-я гады ў Расіі, а таксама на Украіпе, дзе рух з гораду на вёску быў часам мацнейшым, чым у цэнтральных губэрнях, на Беларусі ня было. Толькі сярод нячысьленых колаў мяс-цовай моладзі, пераважна з духоўных сэмінарый, а так-сама сярод яўрэйскіх рабочых па беларускіх гарадох30
28 «Памятпая кнпжка Внтенскай губ.», 1889.
29 На русыфікацыйпае значэньне войска па Беларусі здаўна зьвярталі ўвагу зацікаўленыя дасьледчыкі. Так, прыкладам, аб гэтым сьведчыць у 40-х гадох Чачот, кажучы, што «ў Навагрудчыпе хлоп-цы з ахвотай павучаюцца ад жаўнераў расійскіх песыіяў, гэтыя песь-пі чуваць, прыкладам, каля Шчорсаў, ад едучых у пачлег па конях, а часам япы заўважваюцца ў вуспах жапчын пры жпіве» (Ріозпкі хсіезпіасге, прадмова, XXX); Эркерт, бравы прусак, які даслужыўся ў Расіі да чына ген.-лейтэнапта і ўсё-ж такі пакіпуў яе дзеля сваёй кахапай Прусіі, пісаў у прадмове да свайго вядомага атлясу: «Важ-пейшай сувязьзю, якая з 1831 г. практычна ядпала расійскі захад з расійскім усходам, лепшым нацыяпалыіым (!) зьвяном паміж імі і самым ажыўляючым павевам паветра з Вялікай Расіі, стала захоў-ваючым сваю чыстату і сьвежасьць, было прабывапыіе вялізпага лі-ку воііска ў Заходпім краі, якое прыходзіла ў самае пепасрэдпае і блізкае дачыпеныіе з тамтэйшым рускім сялянствам»; гл. атляс: «Взгляд па псторіпо н этііографіпо западных губерпнй», 1864, стар. 60.
30 С. Агурскпй «Револіоцнонпое двпжеппе в Белорусспп (1863— 1917)», стар. 23 і далей; Бухбнндер «Нсторпя еврейского рабочего двпжеііня в Росснн», стар. 16—20.
121
здараліся часам народніцкія гурткі, нрасоўвалася нслс-га.іьная літаратура, якую прывозілі з Пецярбургу і Мас-квы тутэпшыя студэпты.
Насколькі можна бачыць па захаваўшымся дакуман-там, мала чаго прынссьлі на Беларусі і падзеі 1 сакавіка 1881 году — забойства Аляксандра II. Адзіна, што мож-на заўважыць у сакрэтнаіі перапісцы, гэта жалобныя рам-кі губарнатарскіх цыркуляраў «об обрашеннн вннманіія на нераспространенне в народе ложных слухов», ды дзс-сятак-другі дробных спраў з сялянамі, якіх абвінавачва-лі ў «абразе імяні яго вялікасьці» Зі.
Была і другая прычына, чаму расійская політыка 70— 80-х гадоў пазбылася ў стасунку да Беларусі сваёй па-пярэдняй плянавасьці і напорыстасьці. Гэтая прычына была ў памяншэньні палёнізуючых уплываў на Беларусі. у зьмяншэпьні да мінімуму актыўнасьці польскай куль-турнай і політычнай экспанзыі. У сваю чаргу зьмяншэнь-пе экснапзыі адбылося ў сувязі з тым глыбокім эконо-мічным зрухам, які адбываўся ў тыя часы ў самаіі Поль-
31 Трэба. аднак, агаварыцца, іііто Гзткі малюпак адтрымііваец ца дзякуючы адсутнасьці патрэбпых дакумаптаў. У менскі.х архівах мы мала чаго маглі знайсьці на цікавячую нас тэму. бо шмат архіў-пых матэрыялаў загіпуіа ў пэрыод вайпы і окупацыіі. Толькі ў сак-рэтнаіі перапісцы мепскага губарпатара за.хаваліся пекаторыя спра-вы. з якіх можна што-пебудзь выкарыстаць (прыкл.. справа ,\і> 61 ад ‘2.1 V—21.У. 1986—82 году). 3 цыркуляраў губарпатараў і загадаў міністэрства ўпутрапых снраў відаць, што па Беларусі мелі месца «попыткн зіоііамеренпы.х лнц» распаўсюджыць шкодныя чуткі аб тым, быццам повае царстваваныіе (Аляксапдра III) прыпясс з сабоіі узварот іірыгоііпага права. што забойцы цара — дварапе, незадаволе-ныя вызвалепыіем сялян і г. д. (гл. цырксляр міш. внугр. дел .\і> 1387 ад 27 марта 1881 г.).
У сакрэіны.х справах таго ж мепскага г^барпатара (Цэнграр.хіў, Гіст.-Рэволюц. Сэкцыя, дело каіше.іярііп мппского губерпатора № 45) памі зпондзепа даволі грунтоўпая перапіска па абвінавачаныіі сту-дэпта С.-Пецярбурскага упівэрсытэту Гаховіча і іпш. у іірыпалеж-пасьці да партыі «Зя.млі і Во.іі». Гурток Гаховіча і быў адпым з па-родніцкіх гурткоў на Беларусі ў 1879 годзе. У яго зпаГшыі значную кіпу нетсіалыіаіі літаратуры, прак.іяманыіі «Зямлі і Волі», пумары «Вперед», карткч Всры Засуліч. вершы Некрасава і іпш. Сам Гаховіч пры вобыску і далеіішым сь.іедзтве скрыўся заграпіцу ў Жэпэву; вяр-пуўся пазад па Беларусь у начатку 80-х гадоў лега.іыіа. Са справы відаць. што ўвесь гурток складаўся са знаёмых Га.ховічч студэнтаў і слх.хачоў Ліенскан дгхоўнаіі сэміпарыі (Га.ховіч таксама быў гадуп-цом гэтае сэміпарыі).
Пад час друкавапыія гэтае кпігі вышла нрана Я. Віткоўскага «Рэ-волюпыііііыя гурткі 70 х г. г. па Беларусі» («Полымя», 1929, красавік, сгар. 110— 143), якая кры.ху асьвят.іяе справу пародніцтва ў Беларусі.
122
шчы, і ў зьвязку са стратай унівэрсальнага ўплыву, які меў у прыгонную пару польскі панскі двор на Беларусі.
Буйнае разьвіцьцё прамысловасьці, якое пачалося ў 70-х гадох у цэнтральнай Расіі, з яшчэ болыпым тэмпам адбывалася ў Полыпчы. Правядзеньне чыгунак і ўста-наўленьне высокіх увозных мытпых збораў, якія, згодна закону 1877 году, павінны былі выплачвацца загранічны-мі прамыслоўцамі ў золаце, далі польскап прамысловась-ці надзвычайна моцны імпульс для росквіту 32. Нямецка-му фабрыканту было выгадней збудаваць фабрыку пры граніцы на тэрыторыі Польшчы і адгэтуль заваёўваць ра-сійскі рынак, чым мець тую-ж самую фабрыку ў Прусіі і плаціць у расійскі скарб высокі залаты мыт. Пачынаец-ца наплыў сюды вялізных замежных капіталаў, і Польш-ча літаральна на вачох пакрываецца сеткай новых пра-мысловых прадпрыемстваў, а яе ранейшая прамысло-васьць набывае буйны капіталістычны размах. Лодзь, Саснавіцы, Чэнстахова, Дамброўскі раён, ня кажучы аб Варшаве,— усё гэта пачало ўзрастаць проста, як у казцы (фабрычнае места Калюшкі вырасла ў некалькі меся-цаў).
Адпаведна хутка вырасталі кадры рабочых. Вось ма-люпак росту польскай прамысловасьці ў лічбах33:
Гады	Кошт продукцыі ў тыс. руб.	Лік фабр.	Лік рабоч.
1870	63 943	6518	63 892
1872	170 000	7060	119 900
1884	210 000	6 580	130 000
Росту польскай прамысловасьці ў поўнай меры адпа-вядалі процэсы, якія адбываліся ў польскай зямельнай
32 П. Янжул «Отчет по іісс.іедоваіііпо фабрнчію-заводской нро-мышлеііііостп в Царстве Польском», СПБ, 1888, стар. 95. Надзвычаіі-ны ўздым польскага нрамысловага жыцьця ў 70-х гадох, выкліканы (апрача іпшых, паказапых вышэй, прычын) .іагоднасьцю расійскай жоііомічпаіі політыкі, зііаходзіць прызпаныіе ва ўсіх польскіх дась-ледцаў. Процілежныя апіпіі вельмі рэдкія і пе паважныя (прыкл., Е. Копесгпу «Роізкі Бо^оз а Еіпоз», I. 1. ч. 111 Напсіеі і РггеіпузІ).
33 51. Ко57.нІ$кі «Кохкоі екопоіпісгпу Кг61е\\:Ч\\’а Роізкіеро \\’ оМаіпіш іггугі/іезіоіесііі 1870—1900». ХУагзгачса, 1904. Гл. таксама вылічэныіі /аі^зкіе^о ў «Епсукіорефі Напгі1о\\ер. \\'уд. г. 1891, якія разыходзяцца з паказанымі толькі ў ліку фабрык (узяты іпшы модус азпачэныія «фабрычнага прадпрыёмства»).
123
гаспадарцы. Зямельная рэформа, зьвязаная з вызвалень-нем сялян і надзелам іх зямлёй, выклікала ў Польшчы значна большую парцэляцыю памешчыцкай маемасьці, чым гэта было ў Расіі і на Беларусі. У апошніх краінах памешчыцкая гаспадарка трымалася даволі монна да крызісу 80-х гадоў, калі амэрыканскі хлеб пачаў заваёў-ваць эўропэйскі рынак і калі цэны на продукты сельскай гаспадаркі, а разам з тым на зямлю пачалі катастрофіч-на спадаць. У Царстве Польскім крызіс памешчыцкага маёнтку пачаўся значна раней, калі цэны на зямлю стая-лі яшчэ высокія,— ён пачаўся з моманту выданьня зако-ну 19 лютага 1864 году аб зямельнай рэформе ў польскіх губэрнях. Расійскі ўрад, як-бы жадаючы памсьціцца на польскіх «панох» за паўстаньне і прыдбаць сымпатыі да сябе з боку польскага «хлопа», надаваў гэтым законам польскаму сялянству цэлы шэраг прывілеяў у набыцьці памешчыпкай зямлі34. Над гэтай проблемай працавала спэцыяльная ўрадовая камісія ў складзе Мілютіна, кн. Черкаскага і Юр. Самарына.
«Вёска нашая зьмянілася ў самай сваёй аснове»,— піша адзін з польскіх гісторыкаў 35. «Зьнік без астатку даўнейшы сіііор рапзгсгугпіапу. Гэты хлоп, для якога даўней усе грамадзкія паняцьці пачыналіся і канчаліся ў двары пана, зрабіўся самастойным і, што асабліва важ-на, прывілеяваным грамадзянінам краю. Ен зрабіўся ўласыіікам зямлі і самастойным гаспадаром, членам гмі-ны, якая кіравала ўсім жыцьцём вёскі, закладала школы, пазычковыя касы і г. д.».
Аднак програма расійскага ўраду была дасягнута да-лёка ня ў поўнай ступені. ГІраўда дзякуючы захадам мі-ліоцінскай камісіі паміж панскім шляхоцкім дваром і ся-лянствам адбыўся разрыў. Сяляпства польскае адышло ад шляхты, перастала ёй сьлепа верыць, перастала лі-чыць яе сваім прыраджоным правадыром; гэтыя два ста-ны сталі ў варожыя паміж сабою адносіны. Але польскі селянін не зрабіўся дзякуючы гэтаму прыладаю ў руках царызму, аб чым так клапаціліся ў Пецярбурзе. Калі часткай падобныя вынікі і былі, дык яны тут-жа нэўтра-лізаваліся распаўсюджаньнем сярод сялянства беднасьці і агульнай матэрыяльнаіі незабясьпечанасьці. Справа ў
34 2. ЬпсІкіе\\ісг «Роіііука а^гагпа», 1921, гогсіг. V, 5І. 123—126.
35 3. СгаЬісс «Вгіе]е рогогЬіого\\іс Кагосіп Роізкіс^о», Ь\у6\у, 1920, 1. 2, XI, 51. 214.
124
тым, што на аснове закону 1864 году ў Польшчы быў створаны вялікі лік так званых «карлікавых» сялянскіх гаспадарак (разам да 200 тысяч), якія мелі вучастак у якіх-небудзь 2—3 маргі. Калі прыняць пад увагу нату-ральны прырост насельніцтва, дык будзе зразумела, што бязьзямельле і перанаселенасьць на сялянскіх гаспадар-ках, якое пятлёй пачало душыць сялянства ў Расіі і на Беларусі ў 70-х і 80-х гадох, у Польшчы пачалося раней і дасягнула надзвычайных памераў. Пры канцы 80-х га-доў у Царстве Польскім на 8 мільёнаў жыхароў мы ба-чым да 2 мільёнаў бязьзямельнага пролетарыяту.
Падобны стан рэчаў як нельга лепш спрыяў разьвіць-цю прамысловасьці ў Польшчы, бо разам з натуральнымі багацьцямі (вугаль, жалеза) усюды была пад рукой тан-ная рабочая сіла. Дзякуючы гэтаму Польшча хутка пе-ратвараецца з ранейшай аграрнай краіны ў краіну пра-мысловую: у той час, калі ў пачатку 70-х гадоў яна экс-портавала заграніцу зярно, у канцы 80-х гадоў яна прымушана была ўжо ўвозіць хлеб; у гэты час сума краёвага прыбытку ад індустрыі ў 4 разы перавысіла прыбытак ад сельскае гаспадаркі 36.
Грунтоўная зьмена экономічнай сітуацыі Польшчы выклікала адпаведныя зьмены ва ўсім яе грамадзкім і культурным жыцьці. Ранейшы дваранска-памешчыцкі быт трашчэў па ўсіх швах. Месца польскага зямельнага пана з яго спрадвечнымі традыцыямі пачала запмаць маладая польская буржуазія. Яна прыносіла з сабой і новы сьветапагляд, абапёрты на модны тады позітывізм, і новую мораль, і новыя ідэалы. Ранейшаму польскаму романтызму, які зьвязваў пакаленьні 60-х гадоў з па-чаткам веку, з героічнай барацьбой за незалсжнасьць анчызны пры першым паўстаньнем 31-га году і крывёю быў злучаны з другім паўстаньнем,— гэтаму славутаму романтызму надышоў канец. Носьбіт яго — старая поль-ская шляхта і ў першую чаргу шляхта «літоўская», г. ё. з Беларусі, перажывала драматычны, бязьлітасны мо-мант. Другім паўстаньнем яна была разьбіта фізычпа і моральна, а нараджэньне прамысловага капіталізму за-бівала яе ідэолёгічна 37. Могііпгі — казаў аб прадстаўні-
36 3. ЛенскнГі «Польскпй вопрос» (1863—1892), гл. «Псторня Рос-сцц в XIX в.», т. VI, стар. 254.
37 Зап Кагіохуісг «РгбЬа сЬагакіагувіукі вгІасЬіу роізкіе]», \\усІ. гЬ. «О§пІ5ко».
125'
кох старога пакаленьня Крашэўскі — «вы засуджаны на сьмерць!»
Прыходзіцца дзівіцца, з якой лёгкасьцю пазбылося польскае грамадзтва ўчарайшых ілюзій, учарайшай сваёй мары аб самастойнай Рэчы Паспалітай і як рэзка пай-шло яно новап дарогай, Нідзе мо’ залсжнасьць грамадз-кіх рухаў ад экономічных прычын ня выявілася так вы-разна, як у даным выпадку, бо нельга думаць, каб рашу-чае адмаўленьне польскага грамадзянства ад вызвален-чай барацьбы з расійскім самаўладзтвам было вынікам то.іькі таго запяпаду энэргіі і расчараваньнем, якое зья-вілася ў выніку няўдачы паўстаньня. Выклікаць падобны заняпад і нарадзіць падобны зрух маглі толькі глыбокія экопомічныя прычыны.
У Полынчы цалкам запанавала апотэоза капіталу, якому пакланіліся публічна, адкрыта, прынцыпова. Чыс-та амэрыканскі росквіт прамысловасьці стварыў гэткі-жа амэрыканскі мэркантылізм, практычнасьць і пагоню за рублём. Як звычайна, гэтая пагоня была вытлумачана і апраўдана высокай тэорыяй, якая ў пакланеньні новаму ідэа.іу бачыла адно толькі дадатнае зьявішча. і'ероем польскай літаратуры зрабіўся ўласьнік капальні, кіраў-нік фабрыкі. інжынэр, адвокат, доктар, у якіх «грукат ма-шын не заглушае сумненьня і ў душы якіх можа быць болын поэзіі, чым у самых жрацоў». Моладзь ішла не на лекцыі па гісторыі Польшчы, а ў політэхнікумы на лек-цыі па экономіцы. Популярны поэта сваіх дзён — Сьві-дзінскі напісаў нават цэлую поэму да моладзі, у якой сьвядома процістаўляе ранейшай романтычнай поэзіі — поэзію «цыркуля»; замест Конрада Вальлепрода ён клі-ча моладзь да таго, каб япа павучылася
«Лак \\ур;ггеЬас БкагЬу г гісті .1 ]ак гісті§ росіпісзс пісті...
I Іс| сіо сугкіа, Ье] гіо кіеіпі
I сіо \\аф і гіо р1іі"п!» 38
Всрная гэткім заклікам, моладзь гуртавалася каля політэхпічпай Згкоіу д1с5\упе] у Варшаве, набывала вы-шэйшую тэхнічпую асьвету заграніцай і рыхтавала сябе нс да служэныія ідэі «вшэх-нольскай» дзяржаўнасьці, да якоіі адносілася тады з хваравітай няпрыхільнасьцю
38 Р С1ітіе1о\\'5кі «Хагуз Ііісгаіпгу роЬкіс]’ г о.ЧаіпісЬ Іаі 5ге§-ііаьіп». \\ усі. 11. 1886, 8І. 40.
126
(сГіогоЫте гпіесГідсепіе (іо ісіеі рагізілма), а да служэньня грамадзе, да захаваньня яе фізычнага, экономічнага і к}льтурпага росту39. У гэтым быў сэнс тагачаснага ўга-доўства і нопулярнай партыі «органічнае працы». Імкненьні ўсіх ранейшых пакаленьняў былі абвешчаны прыхільнікамі «органічнай працы» дурнымі забабонамі, дзіцячымі забаўкамі. Над лёзунгам «незалежнап Полын-чы» пачалі адкрыта і бяз сораму сьмяяцца (гл. прыкл. Тека Зіагісгука ў Галіцыі); барацьба з царызмам — тым самым царызмам, які даваў магчымасьць буйна разьві-вацца польскім фабрыкам і адкрываў перад польскай прамысловасьцю неабсяжныя рынкі збыту,— барацьба з ім была абвешчана нерэальнай і нацыянальна шкоднай. «Усходнія рынкі для нас важней газардовай політычнап гульні»,— сказаў Сьвентахоўскі, лідэр «органічнай ііра-цы», і гэтыя яго словы захапілі ўсю Варшаву. зрабіліся лёзунгам эпохі.
«Мы жадаем сапраўднага жыцьця і рэальнага шчась-ця, а з нашай горкай навукі мы вынесьлі пераконаньне, што забясьпечыць іх ня могуць ні гульня ў вайсковую лё-тарэю, ні загранічныя мілосьці, але цяжкая, спакойная і ўпартая праца. Нас ня могуць больш вабіць лаўры Сьця-папаў Баторыяў, але для нас адкрываецца шырокая .маг-чымасьць гандлёва-прамысловых заваёў» — вось якая бы-ла програма дробнай польскай буржуазіі, што ўзяла ў свае рукі руль жыцьця Польшчы ў момант яе экономіч-нап перабудовы 40. Проблема «мірпага прогрэсу». спа-койнай эволюцыі, абапёртай на «здаровай гаспадарчай дзейнасьці»,— вось заданьні польскай прогрэсыўнай по-літыкі таго часу. Толькі што народжаны польскі буржуа зусім не хацеў пазбывацца свайго папуючага стаповішча ў краі, зусім не хацеў адмаўляцца ад прывабных пэрспэк-тыў узросту свайго клясавага зыску, прад якімі, ён бачыў, мусілі скланіцца ўсе іншыя клясы грамадзтва; ён зусім не хацеў рызыкаваць сваім бупна расквітаўшым матэ-рыяльным дабрабытам дзеля якіхсьці ілюзорпых, папоў-містычных імкненьняў да ідэалу незалежнасьці, і таму сьвядома ад іх адмовіўся. Замест таго, каб ажывіць тра-дыцыйныя пацыянальныя надзеі, буржуазная Полынча 70-х гадоў пасылае расійскаму цару адрасы ўгодніцтва і
39 3. СгаЬісс, ор. сіі., зі. 224.
4" «ХУзкахапіа роіііусгпе» А. Сьвенгахоёскага V «Оцпі.чко», 1882.
127
ііакланепьня, а пасьля яго забойства служыць малебны яго памяці ня толькі ў Каралеўстве, але і ў Бэрліне і ў Вене.
«Копіес Іаі зіебетсігіезі^іуск — раті^іату— іо сга$ зт.ціпе^о гірасікц азрігасу] пагогіохууіі саіе] Роізсе»,— кажа гісторык польскай політычнай мысьлі41. Польскім буржуазным гісторыкам «сорамна», маўляў, успамінаць аб гэтай цікавай эпосе, але ад фактаў яны ўцячы ня мо-гуць.
Праўда, быў ці, бліжэй кажучы, нараджаўся ў тыя часы і другі лягер польскага грамадзтва — адбывалася павольнас накапліваньне сіл маладой пролетарскай Польшчы. У 1876 годзе прыехаў да Варшавы і пачаў пра-цу бацька польскага рэвалюцыйнага марксызму Л. Ва-рынскі: польскі пролетарыят упяршыню пачуў тады га-рачыя словы аб інтэрнацыянальнай солідарнасці і зак-лік да соцыялыіага змаганьня: «сёньня чужымі для нас зьяўляюцпа ідэалы славянскіх фэдэрацый, аб якіх марыў Бакупін, усё роўнымі для нас зьяўляюцца тыя або іншыя граніцы Польскай дзяржавы. Мы члены адзінага наро-ду — пролетарыяту, і бацькаўшчына наша — цэлы сьвет».
«Патрыотызм польскі,— пісаў прадстаўнік тэн-жа групы К- Длускі,— нічога не зрабіў для клясы працоўных і пічога пя даў-бы, калі-б паўстаньне нашае скончылася з посьпехам. Тады было яшчэ выгадней забыцца на селя-піпа і рабочага. Адноўленая політычная незалежнасьць сталася-б удзелам тых нямногіх, хто шукаў яе, абапіраю-чыся на сваё прывілеявана экономічнае становішча; кля-са працоўных засталася-б пры гэтым у ранейшым стано-вішчы, замяніўшы толькі знадворныя дэкорацыі» 42. Як бачым, для Варынскага і яго таварышоў таксама, але зусім з процілежных прычын не існаваў орэоль незалеж-нан Польскай дзяржавы, і яму было ўсё роўна, якія яе гістарычныя граніцы на ўсходзе. Не ў буржуазнай неза-лежнасьці ўглядаў ён збавеньне польскіх працоўных ад перажыванай няволі, а ва ўсеагульнай соцыяльнай рэво-люныі.
41 \\'і11і. Ееісітап «Вгіе]е роізкіеі туйіі роіііусгпеі XV окгезіе рого/Ьіогоххсіп», 1920, зі. 11. Аб тым-жа гл. \У. Зііігіпіскі «Зргаіуа Роізка», Рогпан, 1910, зі. 410 і інш. Есьць, аднак, і іншы погляд, які ня ставіцца гэтак нэгатыўна да «органічнага позытывізму» 70-х гадоў —гл., прыкл., §і. Кетрпег, ор. сіі., 5І. 90—91.
42 \\'І1Ь. Реігітап, ор. 8Іі., 5І. 15—16.
128
Адзіна толькі натрыотычна-соцыялістычная група Бол. Ліманоўскага, вяшчуна сучаснай ППС, не адкідала ў тыя часы думкі аб «вялікай Польшчы». Ліманоўскі быў родам з Інфлянтаў, і справа ўсходніх граніц была яму ня ўсёроўнай. Але яго бледная пропаведзь мала імпонавала польскім работніцкім масам. Яны не захапляліся про-грамай нацыянальна-польскага соцыялізму ў незалежнай буржуазнай Польшчы ды, па сутнасьці, не маглі ёй за-хапіцца. Ад гэтае програмы занадта патыхала духам «ор-ганічнае працы», каб мець які-небудзь посьпех. Дарма Ліманоўскі імкнуўся ўзбудзіць у польскім грамадзтве ўспаміны аб ролі Полыпчы па Беларусі, дарма пісаў аб граніцах 1772 г., што ён «ня хоча накідаць гэтых граніц сілай, але шчыра хоча, каб вунія, калісьці падпісаная ў Любліне вышэйшымі станамі, была адноўлена ў поўнай сваёй меры самымі народамі» (Ліст да Драгоманава ў Жэнэву ў 1878 г.). Для гэшэфт-махерскай польскай бур-жуазіі і для тагачаснай польскан інтэлігенцыі, якая сум-ленна выконвала ролю ідэолёгічнага аформленьня бур-жуазных захопленьняў, падобная пісаніна была і няціка-вай і незразумелай.
Пры гэтых варунках няма чаго дзівіцца, што ў Вар-шаве забыліся часова на Беларусь. Бо што значыла для польскай прамысловасьці граніца 1772 году, калі перад ёіі адкрываліся прасторы — Кубані, Уралу, Сыбіру і на-ват Пэрсіі? Што значылі для варшаўскае буржуазіі маёнткі на Беларусі з іх стагодняіі гэральдыкай, з граф-скімі і княскімі гэрбамі і тытуламі, калі яны не зьяўлялі-ся масавым спажыўцом фабрычнай вытворчасьці і калі сама гэтая буржуазія пе магла пахваліцца сваёй генэа-лёгіяй. Для новай прамысловай Полынчы пакупная здоль-насьць беларускага сялянства і павялічэньне яго патрэ-бы ў лодзінскаіі мануфактуры былі больш важпымі, чым угопічнае імкненыіе Полыпчы «ад мора і да мора». У гэ-тым сэнсе польскія маёнткі на Беларусі, якія з давен-даў-па прывыклі жыць сваёй натуралыіай гаспадаркай, якія прымушалі сваю службу хадзіць у саматканых палотнах і асьвятлялі свае палацы сьвечкамі з уласнага воску за-мест галіцыйскаіі газы, былі хутчэй непажаданыя вар-шаўскім прамыслоўцам, чым сымпатычныя. Яны стаялі бервяном на дарозе разьвіцьця прамысловага капіталу, і за іх уплывы на Беларусі абаронцы «органічнай працы» не хацелі паднімаць змаганьня. Расійскі прамысловы ка-
Западно-русспзм;
129
пітал у 70-х гадох яшчэ пе заявіў сваіх прэтэнзііі на бе-ларускі рынак, і варшаўскі буржуа быў спакойны. Адпа-ведны конфлікт быў яшчэ наперадзе.
«Адступленьне» Полынчы ад Беларусі, прадыктава-пае новымі экономічнымі ўмовамі, адбілася нават у тыя гады ў польскай навуцы, у якой пачалася «пераацэнка рапейшых цэннасьцяй» і пачаў мяняцца погляд на Бе-лапусь як на гістарычную спадчыну Рэчы Паспалітай. Вядомы кракаўскі гісторык Міхайла Бабржынскі ў сваіх «Пхіе]’е Роізкі гагузіе», якія вышлі ў 1879 г., парывае з даўно ўкаранелай доктрынай Лелевэля аб гістарычных прызваньнях Польшчы на ўсходзе і прызпасцца, што ў сваім «Пгапд пасіі Озіеп», г. ё. на Беларусь, Польшча без карысьці траціла свае сілы і паслабляла сваю дзяр-жаўную моц. Ён лічыць патрэбным як-бы «адмовіцца» ад спрэчкі за беларускія тэрыторыі з Масквой, ад тае «спрадвечнае барацьбы», якая, па яго словах, «магла быць вырашана толькі поўным упадам аднаго або дру-гога боку». Разам з тым М. Бабржынскі, пасуперач ра-пейшым польскім гісторыкам, не хавае ад сваіх чытачоў гістарычнай праўды і прызпае першарадную ролю ў ста-рым «Літоўскім княстве» ня польскага, а беларускага элемэнту43.
Дапаўпепьнем гістарычных сьведчаныіяў Бабржын-скага былі прызнаньні другіх польскіх гісторыкаў-этног-рафаў, якія з таго часу пачалі праводзіць думку, што Полыпча зрабіла вялізную і непапраўную памылку, калі ўвязалася ў барацьбу з Расіяй за Беларусь. Толькі прог-рама «Польшчы пястоўскай» можа быць по іітычна і на-цыянальна здаровай, толькі там трэба лічыць польскую землю, дзе яе абрабляе рука польскага селяніна. Ідэя «Польшчы ягеленскай», якой захапляўся Лелевэль і яго романтычная школа, ёсьць зьявішча шкоднае, крытычна не праверанае. Тэрыторыі, над якімі «пламянсе польскі дух», павінны быць пакінуты намі,— пісалі абаронцы но-вага кірунку,— мы павінны клапаціцца аб тэй зямлі, дзс праходзіць наш плуг. Гістарычная Нэмэзіда ласыіе і па-карала нас разьдзеламі за тое, што мы пашлі гэтай фальшывай дарогай. «Нашым этнографам здавалася, — піша адзін з польскіх дасьледцаў,— што ў іх адмовс ад
43 Гл. Н. Кареев «Роіопіса», сборннк статей по польскнм делам (1881—1905), стар. 134—207 — «Новейшая польская нсторнографпя іі переворот в ней».
130
фіктыўных, зрэшты, праў Полынчы на Беларусь заклю-чаецца адпакутаваньне за віну дзядоў і што, выканаўшы яе, яны могуць быць спакойны за будучыню»44.
Што-ж прадстаўляла ў тую эпоху з сябе Беларусь? Які быў яе быт і ў якім кірунку ішло яе разьвіцьцё?
Пакінутая бяз увагі Пецярбургам і Варшавай, гас-падарча падарваная дзякуючы апошняму паўстаньпю, зьбітая са старой культурнай астоі, Беларусь у гэтую пару зьяўлялася папраўдзе глухім кутком Расійскай ім-нэрыі.
Мы паказалі вышэй што, ня гледзячы на зямельную політыку расійскага ўраду, ня гледзячы на ўрадовае «на-сажденне» расійскай зямляўласнасьці на Беларусі, мяс-цовы польскі маёнтак імкнуўся перажыць усе політычныя ліхія гадзіны. Аднак яму было не да моднага грюндэрст-ва і не да прамысловага захапленьня. Польскі дваранскі стан на Беларусі на сваіх плячох вынес жахі паўстаньня, перад ім дзеля спэцыфічных мясцовых умоў не зарысоў-валіся спакусныя пэрспэктывы прамысловасьці, і таму ён моцна трымаўся за свой двор, за свой палац і дзядоўскі парк.
У гэтай сядзібе і ў рэакцыйнай традыцыі было зба-веньне яго як клясы. Ен сьвята перахоўвае гэтыя трады-цыі, жыве романтычным мінулым і ня спыняе глядзець на сваё прабываньнё на Беларусі як на гістарычнае прызна-чэньне. Маўкліва, але ён быў пэўны, што на ім ляжыць абавязак вярнуць «каханай айчыне» забраную Масквой беларускую провінцыю, і ласьне з гэтых нацыянальных, політычных меркаваньняў ён так упарта трымаўся за зямлю, ня гледзячы нават на няспрыяльную экономічную кон’юнктуру. Толькі ў самым крайнім выпадку, пры поў-ным гаспадарчым бязладзьдзі, асабліва пад цяжарам не-аплачаных іпотэк, польскі памешчык на Беларусі выпус-каў маёнтак з сваіх рук і выкідаў зямлю на рынак. Жа-даньне мець гатоўку для гандлёвага ці прамысловага ўжытку грала пры гэтым меншую ролю.
Аднак пахваліцца сваім становішчам беларускі двор 70-х і пачатку 80-х гадоў ня мог. Ен, як кажуць, адстаў ад веку, і стылем свайго жыцьця, спосабам гаспадаркі і наогул вонкавым і ўнутраным бытам рабіў уражаньне нейкага анахронізму, якое цудам трымалася ў провін-
44 Л. 81гге\у-8кі «Роізка, ЬП\уа і Кііб», осІЬ. г «Туц. РоЬкіе&о», 1915, стар. 13—14.
131
цыялыіай глушыні. Вось як апісвае тагачасны польскі маёнтак на Беларусі М. Доўнар-Запольскі, які асабісьце блізка яго вывучыў:
«Панскі двор таго часу і па спосабах кіраваньня, і тэхніцы гаспадаркі нагадваў сабой яшчэ далёкую пры-гонную эпоху. Натуральны парадак панаваў. Ў гаспа-дарцы грошы ўжываліся толькі для зносін са скарбам і з вонкавым сьветам. Праца аплачвалася выключна на-турай, нават парабкі, прыказчыкі і ўпраўляючыя не ат-рымлівалі пэнсіі сваёй грашыма, а звыш харчу атрымлі-валі хлебам, статкам і г. д. Не пераводзячы продуктаў на грошы і ня лічачыся з рыначнай цаной, памешчык па сут-насьці дорага аплачваў усе гэтыя паслугі. Нават тэрмі-новыя рабочыя працавалі ці на адработкі, ці за нату-ральную аплату».
«Лічылася самым важным і гаспадарча карысным усе запасы вырабляць у двары, на што ішло шмат непатрэб-нае і дорага каштаваўшае працы. Падам гэткі прыклад: усе служачыя экономіі атрымлівалі спажытак усіх відаў, у тым ліку і сальныя сьвечкі для асьвятленьня, якія вы-рабляліся там-жа ў двары, як гэта рабілася ў XVIII ста-лецьці. Зразумела, служачыя прадавалі сальныя сьвечкі яўрэям і куплялі газу. I ўсё-ж ткі ўпарта і далей выраб-лялі гэты нікому непатрэбны продукт».
«Панскі двор, нават сярэдняга дастатку, быў абцяжа-ны непатрэбпым пэрсоналам прыжывальшчыкаў. Гэта астаткі служыўшай некалі пры пане шляхты, невядома дзеля чаго жыўшай пры ўжо няіснуючым панскім палацы (дзеля таго што і пан часта жыў тады ў Варшаве ці Пе-цярбурзе); яна карысталася поўным солярыумам ад два-ра, часам і дзеці яе вучыліся ва унівэрсытэтах на той-жа панскі кошт».
«Калі мне прышлося,— кажа М. Доўнар-Запольскі,— працаваць у нясьвіскім архіве, я быў зьдзіўлены, калі тра-піў у прыдворную атмосфэру XVIII ст.: усё засталося па-старому, толькі кантушы васалаў Радзівіла замяніліся доўгаполымі сурдутамі і на прыдворных ня блішчэла зброя» 45.
Так захаваў польскі панскі двор на Беларусі сваю старую, але парадкам струхнелую фізіономію.
45 М. Довнар-Запольскі «Народпое хозяйство Белорусспп», стар.
63.
132
Ня менш ярка расказвае аб гэтым Аляксандар Ельскі. Пры ім радзівілавы замак яшчэ ня быў прыведзены ў на-лежны парадак і «сьвяціў пусткамі»; былі некалькі дзе-сяткаў пакояў занятых усякага гатунку офіцыялістымі, альбо архівамі. Цэлыя рады вакон ня мслі шыб. У шмат якіх пакоях валяліся цэлыя штосы старасьвецкіх абра-зоў і ўсялякіх манаткаў... Усё выяўляла аплаканы від дзяёвай руіпы, астаткаў вялікапанскага мінулага і зьні-каючай славы сьмертных» 46.
Ня ўсе, бязумоўна, польскія маёнткі на Беларусі мелі ў тыя часы гэткі заняпалы выгляд. але пячатка старась-вецкасьці, адарванасьці ад жыцьця, знак паволыіага ад-міраньня ляжаў на іх усіх. Ласьне гэткім настроем па-вявае ад старонак Кіркора, калі ён у сваіх вядомых пра-цах аб Літоўскім і Беларускім Палесьсі апісвае радзіму Адама Міцкевіча, Ігната Ходзькі, Станіслава Манюшкі ды інш.47. Палякі разумеюць сваю бясьсільнасьць, пісаў Адам Кіркор у другім месцы, «разумеюць, што політыч-ная іх роля — у мінулым». Да ўсяго «дваране Заходняга краю ня маюць па свайму пахаджэньню нічога суполь-нага з ураджэнцамі Царства Польскага. Яны прыраджо-ныя літвіны, або рускія, хоць падпаўшыя польскаму ўплыву» 48.
Стары польскі быт на Беларусі паміраў, але новы яшчэ не нарадзіўся. У ногу з памешчыцкім маёнткам ішоў і беларускі горад, асабліва мястэчка, якое ў беларускай гісторыі заўсёды значыла больш, чым горад.
«Мястэчка ў другой палове XIX ст. ня шмат у чым адышло ад мястэчка XVIII ст. Тагачасныя аўтары ахвот-па апісвалі старажытнасьці нашых беларускіх гарадоў і скромна маўчалі аб горадзе як цэнтры гандлёва-прамыс-ловага жыцьця; відаць, ня было чым пахваліцца» 49. Па сьведчаньні А. Семянтоўскага, «беларускі горад выг-
46 А. Леізкі «Ьііе5\УІг Кас1гі\\іІо\\'8кі рггесі сг\\іегс \\іекп а сігіз».
47 Сустраканыя ў літаратуры заўвагі (між іншым, у Карекага, I, 230), што выданыя ў 1884 г. у «Жнвопнсной Россіш» працы А. Кірко-ра аб Беларусі як-бы замерзьлі на 60-х гадох і аддаляюць чытача на 10—20 год назад, да пэўнай меры справядлівы. Кіркор бачыў Бела-русь апошні раз у 1871—72 г.; артыкулы, якія малююць беларускае жыцьцё і якія ўвайш.ті ў «Жнв. Рос.». зьяўляюцца расіпскім перак-ладам яго монографіі, зьмешчапай у 1875 г. у «Оріекпп Оопю\\у». з гэтага відаць, што ў яго апісапыіях адбіўся сапраўдны стыль тае эпохі.
48 «Новое Время», 1870, № 25.
49 М. Довнар-Запольскі, ор. сіі., стар. 21.
133
лядас надзвычайна бедна і брудна. Для Віцебска, прык-ладам, былі вялікай навіной двохпавярховыя мураваныя будынкі, але і яны не вызначаліся прыгожасьцю архітэк-туры, унутраным убранствам. Аб унутранай аздобе ква-тэр не клапаціліся; нават аб шпалерах (абоях) ня ведалі. Усюды цёмпа, вільготна і пяпрытульна, а галоўнае — брудна. Брукаваных вуліц амаль ня было. Асьвятленьне жалю годнае. Можна сабе ўявіць, колькі сьвятла давалі 220 ліхтароў на 7 кв. вёрст. Садоў ня было— і толькі рэкі ды помнікі старасьветчыны ўпрыгожвалі нашы тага-часныя гарады і мястэчкі»50.
Што да сялянства як асноўнае клясы насельніцтва, дык і яно, ня гледзячы на вызваленыіе ад прыгону і ін-шыя тагачасныя перамены, у штодзенным быту мала чым адрозьнівалася ад сялянства прыгоннага. Адно, у чым дадатна адбілася рэформа 1861 году, дык гэта ў пэўным палепшаньні экономічнага становішча беларускага ся-лянства. Палепшаньне было безварунковае, аб гэтым сьведчыць шмат усялякіх крыніц, а лепш за ўсё сьвед-чаць лічбы ўзросту насельніцтва Беларусі і вытворчасьці сялянскан гаспадаркі.
Калі ў 1863 г. лік насельніцтва ў пяцёх беларускіх гу-бэрнях (Вілепскай, Менскай, Горадзенскай, Віцебскай і Магілеўскай) быў роўны 4 496 тыс. чал., дык у 1873 г. ён быў роўны 5 299 тыс. і ў 1883 г.— 6 404 тыс. чал. Збор хлеба ўсіх відаў павялічваўся так: 1864—66 г.г.—15,2 міл. чэцьв., 1870—75 г.г.— 18,6 міл. чэцьв. і ў 1877 г.— 20,2 міл. чэцьв.
На жаль, падобнае палепшаньне было зьявішчам ча-совым. Хоць беларускі селянін вышаў пасьля скасавань-ня прыгону вольным і хоць ён быў параўнаўча з расін-скім і украінскім селянінам надзелены крыху большай колькасьцю зямлі, аднак гэта колькасьць была занадта малой, каб задаволіць патрэбы гаспадаркі пад канец першага дзесяцілецьця пасьля рэформы. Надзельнае зямлі хапіла толькі для першага пакаленьня — і ўжо ў сярэдзіне 70-х гадоў мы бачым, як беларускі селянін церпіць ад малазямельля, як слаба ён забясьпечаны быдлам, які малы капітал уложаны ў яго ўчастак і які вя.тікі доўг выкупных плацяжоў на ім ляжыць. У той час,
50 А. Сементовскнй «Внтебск м уездные города Внтебской губер-ннн». Вельмі цікавыя малюнкі культуры беларускіх павятовых гара-доў знаходзім часам у «Внл. Вестннке» за другую палову 70-х гадоў. Гл., нрыкл., таленавітую корэсп. з Ваўкавыску, 1879, № 235.
134
як лік насельніцтва па ўсіх беларускіх губэрнях вырас з 1873 па 1883 г. на 1 міл. з лішкам, збор зернавых продук-таў нават у 1886 г. і пазьней быў роўны 20,5 міл. чэцьв.— той самы, як і ў 1877 годзе.
Хоць у меньшым памеры і ня ў гэткім жудасным выг-лядзе, як гэта было пад канец 50-х гадоў, але і цяпер ся-лянская гаспадарка на Беларусі знаходзіцца ў благім становішчы. Тэхніка старая, дапатопная; трохполка — зьявішча агульнае, а шматпольле — выключнае і рэдкае здарэньне. Зямля родзіць слаба, і ўгнаеньне за адсут-насьцю быдла звычайна зусім нездавальняючае; усюды сялянскую гаспадарку душыць цераспалосіца, сэрвітут-пыя правы цалкам залежаць ад памешчыка.
Адзін з аўторытэтных дасьледчыкаў сялянскай гас-падаркі, проф. Янсон, пабываўшы ў канцы 60-х гадоў на Беларусі, сумнымі штрыхамі малюе становішча беларус-кае вёскі5|. Апрача сплаву лесу ў Палесьсі ніякіх другіх староньніх заработкаў у сялян няма; у Менскай, Вілен-скай і Віцебскай губэрнях няразьвіты і промыслы, няма фабрык, заводаў. Хадзілі сяляне адзін час на будоўлю чыгунак, але цяпер і гэтага ня чуваць. Арэнда памешчыц-кай зямлі за адсутнасьцю капіталаў разьвіта сярод бела-рускага сялянства значна меней, чым у вялікарускага. Памешчык, як буйны, так і дробны, здае арэнду ў боль-шасьці толькі мясцовай шляхце. У тых паветах, дзе, як, напрыклад, у Навагрудзкім, памешчыкі або іх арандата-ры самі займаліся гаспадаркай, адзіным заработкам се-ляніна была батрацкая служба ў экономіі. Разам з тым цэпы на рабочыя рукі стаялі ў тон час на Беларусі зпач-на ніжэй, чым у вялікарускіх губэрнях.
Наогул трэба сказаць, што беларуская вёска 70—80-х гадоў рабіла сумнае, прыгнятаючае ўражаньне: пахілыя, бедныя хаты, прымітыўныя прылады, худая скаціна, шмат гаспадарак бяз коняй, гэтак-жа беднае, дрэнна апранутае і брудна жыўшае насельніцтва. Адпо толькі — большая самастойнасьць і асабістая незалежнасьць, боль-шая ўпэўненасьць у сваім праве кідаецца ў вочы пры зпаёмстве з беларускім селяпінам у пасьлярэформенныя гады. Ен ня так нізка скідае пры сустрэчы з панам сваю белую шапку і ня падае парабску, як раней, да панскіх ног, калі прыходзіць да яго з просьбай.
Аб работніцкай клясе як новай сіле краю ў тыя гады *
51 Янсон «Пннск п его район», 1869, СІІБ.
/35
гаварыць ня прыходзіцца. Прамысловасьць на Беларусі знаходзілася ў 70—80-х гадох яшчэ ў пачатковым стане: так, прыкладам, у 1880 г. лік рабочых у «Белорусской об-ластн» (паводлс тэрмінолёгіі П. Семенова — усходнія бе-ларускія губэрні разам са Смаленшчынай) дасягаў толь-кі 14—15 тыс. чалавек, што складала 1 проц. насельпіцт-ва краю. Лік работнікаў у заходня-беларускіх губэрнях быў яшчэ меншы.
Сума ўсёй вытворчасьці, паводле офіцыяльных даных, была за гэты год роўнай ва Усходняй Бела-русі 18,9 міл. руб., а ў Заходняй— 15—16 міл., прычым першае месца займалі гарэлачныя заводы і бровары. Толькі ў канцы сталецьця прамысловасьць на Беларусі набывае пэўныя сталыя формы, і лік мясцовага пролета-рыяту ўзрастае да значнай велічыні. Калі-ж узяць па-раўнальныя лічбы за 1866 і 1882 г.г., дык за гэты час лік рабочых павялічыўся толькі на 10 проц., а сума вытвор-часьці павялічылася на 52 проц. У параўнаньні з рэш-тай Расіі, ня кажучы ўжо аб Польшчы, Беларусь у гэтую пару зьяўлялася выключна аграрнай краінай і моцна адставала ў прамысловым стасунку52.
Адзінае ажыўленьне ўносілі ў жыцьцё краю чыгункі. Разгляданы пэрыод зьяўляецца акурат пэрыодам шпар-кага будаваньня чыгунак на ўсёй прасторы Беларусі: Пе-цярбурска-Варшаўская чыгунка прарэзала Віленскую і Горадзенскую губ. у канцы 60-х гадоў, тады-ж была ад-крыта чыгунка з Лібавы на Рамны, Маскоўска-Берасьцей-ская адкрылася пры пачатку 70-х гадоў таксама, як і Рыга-Арлоўская; урэшце, Палескія чыгункі закончыліся будаваньнем у 1882—83 г. Шалёная спэкуляцыя, якая была выклікана гэтым будаўніцтвам, мала захапіла Бе-ларусь: у мясцовага памешчыка было занадта мала воль-нага капіталу дзеля падобных прадпрыемстваў; што-ж датыча беларускага селяніна, які наогул быў вельмі сла-ба зьвязаны з вонкавым рынкам, дык пэрыод чыгуначна-га будаўніцтва даў яму некаторы заработак, але-даў за-лішне дарагой цаной.
Эксплёатацыя таннай беларускай рабочай сілы, якую давала вёска, пры пабудове чыгунак была зазвычай прос-та нялюдзкай. Не дарма Некрасов у сваім вядомым вер-шы «Інжынэры» ўспамінае ласьне беларускага гарот-
52 П. Семенов «Белорусское Полесье в современпом состояннн», т. IV, «Жнв. Россня», очерк X, стар. 482 і далей.
136
нага мужыка. Чыгункі на Беларусі толькі ў 90-х гадох атрымалі належную нагрузку і пачалі дадатна ўплываць на экономічнае разьвіцьцё краю53.
Як сумпа было гаспадарчае становішча Беларусі ў разгляданую эпоху, так-жа далёка ад пацяшаючага быў і яе культурны стан. На жаль, па існуючых крыпіцах можна толькі выпадкам знайсьці патрэбныя характарыс-тыкі. Памятныя кніжкі, якія выдаваліся пасьля паўстань-ня па губэрскіх гарадох і ў Вільні, надзвычайна бедныя на аднаведны матэрыял. Гэта сухія даведнікі з пака-заньнем рангаў і чыноў усіх службовых асоб, табель-ка-лендары, адрасы ўсялякіх адміністрацыйных устаноў, мясцовыя таксы ды інш. Ня лепшай крыніцай зьяўляец-ца тагачасная пэрыодычная прэса — «Губернскне Ведо-мостн» і перш за ўсё «Внленскнй Вестннк». 3 усяго ві-даць культурная ўбогасьць жыцьця. Хоць памятныя кніжкі Віленскай губ. і налічаюць у Вільні ў той час цэлыіых 3 вучоных таварыствы, аднак бліжэйшае азнаям-леныіе з імі паказвае, што гэта былі за «вучоныя» ўста-новы: першае—«севсро-западный отдел русского нмп. географнческого обшества» існаваў толькі на паперы; другое — «впленское отделенпе русского музыкального обшества». якое да «вучоных» устаноў залічыць вельмі цяжка, і трэцяе — «меднцннское обшество», аб навуко-вап дзеннасьці якога ў тыя гады не захавалася ніякага сьлсду.
«Памятная кніжка» на 1886 г. гаворыць аб тым. што па працягу 1885 г. Вілыіа ўзбагацілася заспаваньнем «віленскага музыкальна-драматычнага гуртка», якім кі-равалі нейкія барон Остен-Сакен, драматург Слезкін і музыкант Нечаев— людзі западта мала вядомыя ў гэ-тай галіне. Існавала яшчэ, праўда, Вілепская Публічная бібліотэка, але яе стан быў далёкі ад таго, каб ім гапа-рыцца. Яе «русскпй отдел», аб якім аддана клапаціліся ўсе ранепшыя «обруснтелн» Вілыіі, налічаў па каталёгу больш чым 3 тыс. кніг, але ў сапраўднасьці іх ня было і 500. «Адкрыты гэты аддзел,— піша адзін з тагачасных вілепскіх корэспондэптаў,— для публікі офіцыяльна з 12 да 7 гадзін, але ўжо а 3 дня загадчык ідзе дахаты і забі-
53 Першая соцыялістычпая брошура на беларускай мове — «Пра багацтва ды бедпасьць», выданая Драгаманавым у Жэнэве ў 1881 г. (г.ч. «Беларускі сьцяг», 1922. № 1—2), вельмі ўдала ў мэтах пропаган-Лы трактуе цяжкае стаповішча беларускіх сяляп пры будаваныіі чы-і ункі.
137
рае ключ з сабой. Займаліся ў бібліотэцы толькі яўрэі і то толькі таму, што можна было чытаць газэты; але і гэ-тыя адзіныя чытачы, з прычыны вышаўшай цяпер заба-роны выдаваць газэты, прымушаны ад яе адстаць. У ру-капісным аддзеле новага цяпер ёсьць толькі рахункі ту-тэйшых памешчыкаў да сваіх экономаў ды казаньні ву-ніяцкіх сьвяшчэньнікаў. Памяшканыіе, дзе да гэтай пары зьмяшчаўся склад кніг, цяпер адбіраецца ад Віленскай бібліотэкі, а кнігі ў ліку некалькіх тысячаў будуць звале-ны ў дрэннае і вільготнае памяшканьне» 54.
Працы па археолёгіі і археографіі, якімі дзесяць год перад тым з адданасьцю займаліся мясцовыя работнікі, таксама пайшлі на нішто. Археолёгія і археографія разь-біліся на тры асобныя бюрократычныя часткі: па бібліо-тэку, цэнтральны архіў і камісію для разбору старажыт-ных актаў.
Калі дадаць сюды Віленскую духоўную сэмінарыю, настаўніцкую сэмінарыю ў Маладэчыне ды некалькі гімназій у акрузе, дык будзе і ўсё, што было асьветпага і культурнага на Віленшчыне ў тыя часы.
А бібліотэках па провінцыі нідзе ўспаміну няма прос-та дзеля таго, што іх фактычна і пя было. Затое вайсковы стан у краі трываў шмат гадоў пасьля паўстаныія, і, як паказана вышэй, край моцна нашпігоўваўся войскам усялякага роду зброі.
Крыху лепш было на Меншчыне. Хоць і тут вайсковы стан быў скасаваны позна (у 70-х гадох), але ўсё-ж такі грамадзкае і культурнае жыцьцё было, відаць, у тыя ча-сы разьвіта тут крыху шырэй. Гэта можна вытлумачыць толькі тым, што Менск у параўнаньні з Вільняй ня так быў падазроны ў польскай пропагандзе і ўспаміны аб ня-даўнім паўстаньні былі тут ня так жывы. Гэтым можна тлумачыць і той факт, што параўналыіа з Вільняй Мснск пачаў хутчэй паднімаць беларускую ідэю і паволі, як убачым ніжэй, гуртаваць навокал сябе беларускія сілы першай генэрацыі.
Але і тут процэс культурнага разьвіцьця, паводле не-каторых даных, ішоў ня ўгору, а ўніз. Прынамсі, лічбы а бібліотэках і кніжных крамах нас у гэтым пераконваюць. Так, прыкладам, за 1878 г. па Менску і павятовых гара-дох Менскай губ. налічвалася 32 кніжпыя крамы, 2 біб-
54 «Новое Время», 1870, № 79: «О Впленской Публпчпой бнблно-теке».
138
ліотэкі (у Бабруйску і Слуцку) і 1 кніжны габінэт. У са-мым Менску бібліотэкі ня было, а крам, што гандлявалі кнігамі, было 15. Праз дзесяць год лік кніжных крам за-мест таго, каб павялічыцца, значна паменшыўся: у Мен-ску іх засталося толькі 5, а па ўсёй губэрні — 20 55. А біб-ліотэках на гэты раз няма ніякіх вестак, зноў-ткі, відаць, таму, што іх і ня было.
Вышэй мы паказалі на сумны стап народнае асьветы на Беларусі ў разгляданы пэрыод. Тут толькі дадамо, што на падмогу слаба разьвіваным народным школам і гім-назіям на Беларусі ў пачатку 80-х гадоў прышлі так зв. «царкоўна-прыходзкія школы», адкрываныя на кошт Сыноду з прыходзкіх сум і меўшыя сваім заданьнем «узмацняць у народзе праваслаўную веру і побач з разь-віцьцём першапачатковай веды, непадзельна з царквой і пад непасрэдным наглядам архірэя, «внушаць» дзецям любоў да царквы і да службы божыяй». Царкоўна-пры-ходзкія школы пачалі засноўвацца вельмі шпарка — па 1 красавіка 1885 г. у аднэй толькі Вілепскай губ. іх было адкрыта 461 з агульным лікам вучняў 9 32656.
Тое, што зьяўлялася галоўным сродкам разьвіцьця асьветы ў масах, як і паогул культурнага і грамадзкага поступу насельніцтва,— земствы на Беларусі адсутнічалі. Расійскі ўрад не адважыўся распаўсюдзіць земскае па-лажэньне 1864 г. на беларускія губэрні галоўным чынам з прычыны «пнородческого» складу іх жыхарства. Земст-вы, як ведама, былі па гэтаму палажэньню станавымі дваранскімі, а польскаму дваранству на Беларусі расій-скі ўрад ня меў веры аддаваць гэткую важную галіну дзяржаўнага кіраўніцтва. Каб чым-небудзь дапамагчы цяжкаму становішчу мясцовай земскай гаспадаркі, у 1874 г. была зроблена спроба завесьці ў заходніх губэр-нях нешта падобнае да земстваў у выглядзе «губэрскіх распарадчых камітэтаў». Але гэтыя адміністрацыйныя органы, складаныя з губарнатара, губэрскага маршалка, упраўляючага казённай палатай ды гарадзкога галавы губэрскага гораду, пры спэцыяльным чыноўніку ад ура-ду, ніякай карысьці ня прынесьлі і былі хутка скасава-ны. Самі губарнатары ў сваіх справаздачах зазначылі «няпрыгоднасьць» гэтае няўдалае навіны 57.
55 «Памятная кпнжка іМнпской губ.» за 1878 і 1889 г.г.
56 «Пам. кпнжка Внлепск. губ.» за 1886 г. Аб гэтым гл. далей.
57 Гл. В. Грыбовсккй «Предполагаем. земское управл. в пеземс-кпх губерннях».
139
Зьмест грамадзкага жыцьця тагачаснай Беларусі цал-кам адпавядаў яе глухой провінцыялыіасьці, экономічнай адсталасьці і агульнаму культурнаму заняпаду. Гра-мадзтва губэрскіх гарадоў, ня кажучы ўжо аб павято-вых, пазбаўлена якіх-бы то ні было духоўных ці ідэйных інтарэсаў. Яно складалася з шэрай чыноўніцкай масы, якая акуратна адбывала свае ўрадовыя гадзіны ў пала-тах, прысуцтвах і судох, з яўрэйскага мяшчанства, заня-тага дробным гандлем, ды невялікага ліку ваколічных памешчыкаў. Кожная з гэтых груп нічым паміж сабой ня была зьвязана, нічым, апрача штодзённых турбот па службе ды мясцовымі плёткамі і інтрыгамі, ня цікавіла-ся. Пачынаючы губарнатарам і канчаючы памешчыкам — усе знаходзілі ўцеху толькі ў віне, сустракаліся дзеля гу-таркі за «зялёным сталом» па клубах.
«Вядомы (вышэйшы) слой грамадзтва можа цяпер радавацца навіне, якая прынесена да нас з захаду»,— пісаў у 1879 г. «Внленскнй Вестннк» з прычыны адчы-неньня ў Вільні, у Ботанічным садзе, кафэ-шантану. «У нас пачынаюць прывівацца свае адаліскі, свае саль-тымбанкі, свае шансонэтныя пявіцы. Дай бог (1), каб гэ-та навіна саслужыла грамадзянству эстэтычную служ-бу»5Я. Тым-жа жывілася грамадзтва і ў Віцебску: «У 70-х гадох,— піша Стукаліч 58 59,— віцебскае провінцы-яльнае грамадзтва зусім справядліва папракалі ў разу-мовай сьпячцы, у суцэльным амаль захапленьні картамі і рэсторанным жыцьцём».
Тое самае было і па іншых беларускіх гарадох.
«Менск, абруселы прымусова, ня меў ніякіх культур-ных устаноў, дзе можна было знайсьці харч для душы і сэрца,— успамінае адзін з беларускіх старых работні-каў 60.— Ніякіх навуковых таварыстваў, ніякіх бібліотэк ці музэяў у той час у Менску ня было і, апрача клюбу, дзе можна было рэзацца ў карты і напівацца да ўтраты прытомнасьці, іншых культурных устаноў не існавала». Тое самае кажа і другі сучасьнік: «Сумны від і становіш-ча Менску... Я ня мог сабраць для гутаркі двох-трох ча-
58 «Внленскнй Вестннк», 1879, № 5, перадавіца.
59 В. Стукалнч «А. П. Сапунов. К 25-летню его ученой н лптера-турной деятельностн», «Внт. Губ. Всдомостн», № 134—141 за 1905 г. ГІадобныя характарыстыкі знойдзем і ў Нікіфароўскага ў яго ўспа-мінах.
80 Юры Алелькавіч «Стары Менск у беларускіх успамінах», «Бе-ларусь», 1920, № 2.
140
лавек разам; усе адзін аднаго цураюцца. Па ўсіх павя-товых гарадох Беларусі завяліся клюбы, і ў іх унівэр-сальны сродак чалавечай сувязі — карты... У людзях зусім няма таго ажыўленьня, таго ўзбуджаньня да выясь-неньня і вырашэньня істотнейшых задач жыцьця, якое было некалькі год таму назад. Усе пачынаньні разарва-пы, не аб’яднаны ўнутрана» 6|.
Гэткан была Беларусь пасьля паўстаньня ў 70-х і па-чатку 80-х гадоў, калі ў ёй, у асобе Францішка Багушэ-віча, упяршыню пачала абуджацца сьвядомасьць сваёй нацыянальна-культурнай асобнасьці і калі паралельна гэтаму ўсьведамленьню разьвівалася дзейнасьць ідэолёга «западно-русснзма»— М. О. Каяловіча.
61 М. Кояловмч «Поездка в середнну Белорусспн», стар. 11.
РАЗЬДЗЕЛ П Я Т Ы
М. О. Каяловіч. Яго погляды і дзейнасць
Месца М. Каяловіча ў гісторыі «западно-руссазма». Яго вуніяцкае пахаджэньне і блізкасьць да беларуска-поль-скіх работнікаў Вільні ў 50-х гадох. Працы над вуніяй і першыя выступленьні супроць Польшчы ў расійскай прэсе. Спроба стварэньня на Беларусі «западно-русской» партыі, програма гэтае партыі і яе няўдача. Адносіны М. Каяловіча да М. Муравьёва. Значэньне навуковых прац М. Каяловіча аб вызначэньні беларуска-польскай мяжы. Заняпад «западно-русснзма» ў 70-х гадох у сувя-зі са зьменай расійскай політыкі.
У гісторыі «западно-русснзма» як асобнай гістарыч-на-політычнай плыні Міхайлу Каяловічу належыць, бяс-спрэчна, першае месца. Хоць і раней да яго, на працягу некалькіх дзесяцігодзьдзяў, сыстэма русыфікацыі Бела-русі праводзілася цьвёрда і акрэсьлена, хоць і да яго працаваў на гэтай ніве гэткі выдатны, «благородный» ру-сыфікатар, як Іосіф Сямашка, аднак, толькі пачынаючы з Каяловіча, мы можам гаварыць аб «западно-русснзме» як аб пэўнай ідэолёгічнай цэльнасьці. Толькі дзякуючы Каяловічу школа «западно-руссов» атрымала сваё кан-чатковае ідэолёгічнае аформленьне, сваю гістарычна-філёзофічную ўстаноўку. Да яго ўсе спробы навуковага аб'яднаньня Беларусі з Расіяй насілі выпадковы і па-вярхоўны характар, зьяўляліся больш адміністрацыйным мерапрыемствам, чым глыбока прадуманай і ўсебакова ўзважанай сыстэмай культурнай чыннасьці.
Каяловіч паставіў «западно-русснзм» як адну з важ-нейшых проблем ня толькі беларускага, але і наогул ра-
142
сійскага жыцьця і прылажыў свае сілы, каб яе канчатко-ва вырапіыць і апраўдаць. Апраўдаць і перад гісторыяй, і перад народам, і перад сваім уласным «западно-рус-скнм» сумленыіем.
Куды ідуць гістарычныя шляхі Беларусі — на ўсход ці на захад? 3 кім яна павінна вязаць свой лёс — з Расіяй ці з Польшчай? Чаму, дзеля якіх прычын Беларусь павін-на адыйсьці да «славянскай» Расіі, а не да «лацінскай» Польшчы, і як пры гэтай умове павінна выглядаць Бе-ларусь як пэўная энтографічная асаблівасьць?
Вось кола пытаньняў, якія паставіў перад сабою Кая-ловіч і якім прысьвяціў, па ўласным прызнаньні, усё сваё жыцьцё. Адказы яго на гэтыя пытапьні заключалі ў сабе і чыста абстрактныя моманты, як, прыкладам, разва-жаньні над пытаньнем народнага адраджэньня, і чыста практычныя меркавапьні — як, якім шляхам і пры якіх умовах лягчэіі за ўсё Беларусі пазбыцца сваёй асобнась-ці ў імпэрыі і зьліцца з Расіяй у адно нацыянальнае цэ-лае.
Пасьля Каяловіча «западно-русской» школе не заста-валася сказаць большага: усё патрэбнае яна магла знай-сьці на старонках яго шматлікіх навуковых і публіцыс-тычных прац, а таксама ў яго перапісцы з бліжэйшымі супрацоўнікамі. Пасьля Каяловіча аб гэтай школе можна ўжо разважаць зусім упэўпепа, тым больш што ў канцы XIX ст. яна акрэсьлена проціставіць сябе адраджэнчай беларускай плыні, а барацьба паміж абодвума сьвета-паглядамі — нацыянальна-беларускім і «западно-рус-скнм»—усё больш і больш разьвінаецца.
Ці здолеў Каяловіч вырашыць да канца сваю «запад-по-русскую» проблему? Ці да канца ён быў упэўнены ў правільнасьці занятай ім позыцыі?
На гэтае пытаньне трудна, зразумела, адказаць акрэсьлена. Канечна, упэўнепасьць у правільным выра-шэньні гістарычнага шляху Беларусі ён меў. Але такса-ма, на наш пагляд, меў ён і пэўную долю крытычнага разважаныія, якая выражалася ў разуменьні небясьпекі, якую нясе з сабой беларускі нацыянальны сэпаратызм, разуменыіе таго, што гэты сэпаратызм мае пад сабой патрэбную глебу, патрэбныя сілы і адпаведнае тэорытыч-пае апраўданьне. Каяловіч разумеў, што ягонымі разва-гамі над «Западной Русыо» яшчэ ня вырашана канчат-кова справа яе адраджэньня, што ня толькі ў еднасьці з Расіяй, як і ня толькі ў едпасьці з Польшчай, ляжыць яе
143
гістарычны лёс. Ен бачыў, што перад Беларусьсю можа ляжаць яшчэ і трэці шлях — шлях беларускай асобпась-ці як ад аднэй, так і ад другой стараны і ўтварэньня з Беларусі нейкага самастойнага цэлага, якое зойме сярод славянскіх нацыіі самастойнае месца. Перад яго вачыма была гэткая магчымасьць, і ён яе баяўся.
Разам з гэтым, відаць, сьвядомасьць самастойнай, асобнай прыроды Беларусі перашкаджала яму заняць крайнюю ііозыцыю ворага этпографічных асаблівасьцяй Беларусі, прымушала яго апраўдваць гэтыя асаблівасьці, якія ён, бязумоўна, любіў; гэтая-ж самая сьвядомасьць выклікала ў ім скептычны стасунак да офіцыйнаіі вялі-карускай дзяржаўнасьці, якую ён па сваёіі тэрміналёгіі называў «вялікарускім сэпаратызмам». Ніжэй мы ўба-чым, шю ў сваіх славяпафільскіх разважаньнях і ў ба-рацьбе проці фэдэрацыйнай тэорыі ён ня быў пасьлядоў-ны. У канцовым выніку наконт таго, як-жа быць з мяс-цовым этнографічным патрыотызмам, ці ганьбіць яго, ці, наадварот, ставіцца да яго з пашанаіі,— ён заблытаўся. Заблытаўся таксама, як заблытвалася наогул расійскае славянафільства ў прызнаньні правоў усіх славянскіх народаў.
Каяловіч змагаўся проці фэдэрацыіінага прынцыпу, але разам з тым вызнаваў яго рацыю; змагаўся за адзі-насьць Расіі разам з «Западной Русыо», але разам з тым высока цаніў гістарычную асаблівасьць Беларусі. Іншы-мі словамі, ён стаяў у сваіх канчатковых разважаньнях на ўзьмежку таго, што мы называем этнографізмам і на-цыяналізмам. Еп старанна адхрышчваўся ад небяспекі пераходу першай стадыі ўсьведамленьня ў другую, баяў-ся, галоўнае, каб гэты пераход ня быў скарыстаны Поль-шчай.
«Боязьнь Полыпчы» была самаіі характарнаіі адзна-кай усіх «западно-руссов» наогул. Адпых яна прыводзіла ў лягер рэнегатаў і зацятых русыфікатараў Беларусі, другіх, якія адважваліся глянуць на справу больш спа-койна, набліжала да прызнаньня нацыянальнай ідэі. Да канца ўтрымлівацца на ўзьмежку было даволі трудна, асабліва з таго моманту, калі думка аб культурна-на-цыянальным адраджэныіі Беларусі пачала што далей, то больш пашырацца ў навуцы і грамадзтве.
Міхаііла Осіпавіч Каяловіч паходзіў з Горадзеншчы-ны. Нарадзіўся ён у 1828 г. ў мяст. Кузьніца Сакольскага павету і быў сынам незаможнага вуніяцкага сьвяшчэнь-
144
ніка Як у кожнай вуніяцкай сям’і таго часу, так і ў сям’і Каяловіча захаваўся амаль у незакранутым выгля-дзе стары беларускі быт, беларуская мова, старадаўнія звычаі, успаміны,2. Разам з тым у яго сям’і выхавалася надзвычайнае, хваравітае замілаваньне да Расіі як аба-ронцы ад гістарычнага польскага ўціску. Гэткія цікаў-ныя зьявы ў старых беларускіх вуніяцкіх фаміліях былі нярэдкія, але яны пакуль што яшчэ мала дасьледаваны.
«Вам, маскалём, незразумела,— піша М. Каяловіч да А. С. Суворына 3,— адкуль у нас, западна-русаў, бярэц-ца зазноба да Расіі», і расказвае выпадак са сваёй ся-мейнай хронікі: «пасьля трэцяга падзелу Польшчы мой бацька, тады ўжо сарака трох год, апынуўся за граніцай Расіі, у прускай дзяржаве 4. Яго маці, а мая бабка, абу-рылася, што сям’я засталася ня толькі ў Польшчы, але і
1	Амаль поўная бібліографія крыніц аб жыцьці і творчасьці М. Каяловіча (1828—1891) зьмешчана ў проф. С. А. Венгерава: «йс-точннкн словаря русскнх пнсателей», т. III, Карамышев-Ломоносов, Петроград, 1914, стар. 240—241. Адпаведныя бібліографічныя спраў-кі ёсьць у Псторнографнн Пконннкова, у слоўніку Березнна, альбоме Семевского, у В. Мнхневнча — «Наііін знакомые», у Чнстовнча — «Нсторіія СПБ Академнн», у «Собраннн мнепнй Фнларета», т. IV і інш. М. Каяловіч быў пладавіты гісторык і публіцысты, напісаў і надрукаваў шмат; поўнага падліку яго твораў няма — самыя галоў-ныя, якія датычаць нашае тэмы, будуць паказаны ніжэй.
2	Аб гэтым сьведчыць, між іншым, і I. Сямашка: «Увесь грэка-вуніяцкі народ,— кажа ён,— размаўляе мовай беларускай або мала-расіпскай, дзеці вуніяцкага духавенства ў доме сваіх бацькоў і па-за ім амаль выключна чуюць гэту мову — яны запамінаюць яе ўжо ў польскіх школах» (Запнскн I. Сямашкі, т. I, стар. 572).
3	Перапіска М. Каяловіча з А. С. Суворыным, са збору А. С. Су-ворына, які захоўваецца ў Публічнай бібліотэцы ў Лепіпградзе. Мы выкарысталі для сваёй працы ўсю перапіску правадыра «западно-русснзма», якая знаходзіцца ў Рукапісным аддзеле Публічнай бібліо-тэкі. Тут ёсьць: а) 48 лістоў і запісак яго да I. Корнілова, з якім ён быў у вялікай дружбе, пачынаючы ад 4 кастрычніка 1866 г. да году сьмерці (1891); б) перапіска з А. С. Суворыным (ад 1880 да 1891 г.). пераважпа па снравах «Нового Временн», рэдактарам якога быў А. Суворын і ў якім супрацоўнічаў М. К — ч; в) лісты да В. Гры-гор’ева (са збору Памялоўскага) і інш. На жаль, увесь багаты ар-хіў самога М. Каяловіча пад час рэволюцыі загінуў: удава М. М. Каяловіча (сына М. О.) магла паказаць нам толькі некаторыя аса-бістыя лісты М. О. да яго жонкі, у якіх знаходзяцца пязначныя да-ныя для характарыстыкі эпохі і «западно-русспзма». Рэшта архіву, багатая перапіска М. К-ча з рознымі асобамі ды інш., па словах уда-вы, пад час рэволюцыі «пашла ў печ».
4	Па трэцяму разьдзелу Полыпчы да Прусіі часова адышло Бе-ластоцкае ваяводзтва, у тым ліку заходняя частка Горадзепшчыпы. Па Тыльзіцкаму міру і затым па Венскаму Копгрэсу ўсе гэтыя тэры-торыі адышлі да Расіі.
145
пад ўладай немцаў і, ня гледзячы на забарону перася-ляцца ў Расію асобам мужчынскага полу, ноччу, у куф-ры з прасьвідраванымі дзіркамі, контрабандным шляхам перавезла майго бацьку праз Нёман і ўрачыста выпусь-ціла на рускую зямлю».
«Па ўсёй заходняй краіне так званых літоўскіх губэр-няў,— тлумачыць Каяловіч «маскалём»,— з даўных-да-вён адбывалася і адбываецца нязломная народная ба-рацьба, на якую не маглі і ня могуць мець уплыву ніякія вонкавыя здарэньні. Там адбывалася і адбываецца няў-нікпёная ў кожны момант народная барацьба тутэйшага беларускага элементу з прышлым элементам польскім. Гэтыя элементы заўсёды там змагаюцца і вырашаюць гістарычныя свае правы, змагаюцца часьцей за ўсё глу-ха, але ва ўсіх сфэрах жыцьця і на ўсім прасторы гэтае зямлі, у дамох, на камяністых палетках, у трушчобах ля-соў, на купінах балот... Я нарадзіўся ў аднэй з гэтых мяс-цовасьпяй, мне знаёма гэтая барацьба»...5.
Міхайла Каяловіч прысьвяціў сябе гэтай-жа самай барацьбе, на карысьць, як ён думаў, «тутэйшага беларус-кага народу», проці «прышлага польскага элементу».
Першую асьвету М. Каяловіч прайшоў у супрасьль-скай школцы, аднэй з тых школ, дзе моцна яшчэ была сувязь з славутамі Кляшчэлямі — асяродкам асьветнай дзейнасці беларускага гуртка Віленскага унівэрсытэ-ту 6. Тут-жа, побач з беларушчынай, дзякуючы спакусам 'Масквы вырасталі сярод вуніятаў перавертні, галоўным з якіх зьявіўся вядомы Іосіф Сямашка (бацька М. Кая-ловіча быў адным курсам маладзейшы за Сямашку па Віленскаіі галоўнай сэмінарыі). Зрабіўшы стаўку на Ра-сію і маскоўскае праваслаўе, вуніяцкія рэнегаты ўсю гастрыню свае барацьбы на карысьць новага саюзьніка зьвярнулі проці Польшчы. У барацьбе проці ўсяго поль-скага, а галоўнае, проці польскага лаціпства, яны ўбачы-лі свас новае прызначэныіе і аддаліся яму з сапраўднай ахвярнасьцю.
У атмосфэры барацьбы гэтых двох станаў — стара-вуніяпкага. які трымаўся карэныіяў беларушчыны, ша-наваў яе і пагаджаў яе з польскай культурай, і новага, які бачыў сваю будучыню ў сувязі з усемагутнай Масквой
5 «Народное двнженне в Западной Россіін», гл. «Русскнй Ннва-лнд», 1863, № 91.
6 П. Бобровскнн «Русская греко-уннатская школа в царствованпе пмп. Алексапдра I», 1890, стар. 333.
146
і Пецярбургам, прайшла моладасьць Міхайлы Каялові-ча. У атмосфэры гэтае барацьбы ён вучыўся ў мурох Ві-ленскай сэмінарыі, а потым у ГІецярбурскай духоўнай акадэміі. Пасьля сканчэньня акадэміі ён некаторы час быў настаўнікам у Рыскай і Пецярбурскай сэмінарыі, а потым з 1859 г. да канца жыцьця займаў катэдру гісто-рыі ў самай Пецярбурскай акадэміі.
Ня толькі на першых кроках свайго жыцьця — у шко-ле і сэмінарыі, але нават і ў акадэміі Каяловіч адчувае сваю сувязь з краем. Моладасьць Каяловіча і выступ-леньне на навуковую арэну прыпалі на 50-я гады — час, калі ў Вільні і па ўсёй Беларусі з надзвычайнай шпар-касьцю пашыралася польская асьвета і культура. Разам з ёю, асабліва ў сувязі з вызваленьнем сялянства ад прыгоннай залежнасьці, якое набліжалася, і агульным грамадзкім уздымам у Расіі пасьля Крымскае вайны, па-волі вырастала і ідэя беларушчыны. У Вільні, як мы ўжо казалі, у гэтыя часы злажылася акрэсьленая група мяс-цовых патрыотаў, якія, хоць і лічылі сябе палякамі, бы-лі польскай культуры і бачылі будучыню краю ў сувязі з адраджонай Польшчай, але нацыянальна ці, лепш ска-заць, этнографічна адрозьнівалі сябе і ад Варшавы і ад усяго карэнна-польскага. Гэта былі пераважна гадаван-цы старога Віленскага унівэрсытэту, блізкія па настроях і думках да яго беларускай профэсуры — Ігната Даніло-віча, Міхайлы Баброўскага, Язэпа Ярашэвіча і г. д„ лю-дзі, якія жывілі ўспаміны аб Літоўскім княстве, аб гіс-тарычнай асобнасьці краю, якія былі цесна зьвязаны з вуніяй і са ўсёй тэй беларускай стыхіяй, якая ў ёп захоў-валася праз вякі.
Уласнага найменьня, свайго сапраўднага імя гэтая група яшчэ не знайшла — то яна называла сябе «сарма-тамі», то «крывічамі», па прыкладу Чачота, то часьцей за ўсё — ««літвінамі», г. зн. тэрмінам, пад якім на пра-цягу ўсяго XIX ст. захоўвалася паняцьце беларуса і нао-гул «тутэйшага» чалавека 7.
7 Тагачасныя ві.іенцы, як і ранейшыя дасьледчыкі, акрэсьлена адрозьнівалі «літвіна» ў чужаслове ад сапраўдпага літоўца, якога пазывалі найменьнем жмудзіна. Ігп. Дапіловіч («О лнтовскііх лето-пнсях», «Журн. Мнн. Нар. Просв.», 1840, декабрь) гаворыць аб Нар-буце, што ён быў «патрыот туземпага ня-рускага (літоўскага) дыя-лекту, пісанага готыцкімі рупамі». Нарбут, як вядома, ласыіе і ціка-віўся жмудзкан старыпой, ня-літоўскай, г. зн. беларускай, дакуман-ты якой пісаны былі кірыліцай, а пя готыкай.
147
Гуртавалася яна навокал рэдакцыі «Кур’ера Вілен-скага», а на чале яе стаяў энэргічны і таленавіты Адам Кіркор. Тут былі Сыракомля, Вярыга-Дарэўскі, Адынец (які, між іншым, добра размаўляў палітоўску), Малі-ноўскі, адзін з самых выдатных супрацоўнікаў рэдакцыі, браты Ходзькі, вядомы пісьменьнік Крашэўскі і г. д.
Каяловіч таксама спачатку не ўсьведамляе сабе, хто ён па нацыянальнасьці, і лёгка зжываецца з тэрмінам «літвіна». Так называў сябе яго хросны бацька — Язэп Ярашэвіч, аўтар славутае працы «ОЬгаг ЬП\уу», такжа па традыцыі называе сябе і Каяловіч.
Пасьля сканчэньня акадэміі ён піша ў лісьце да адна-го з сваіх крэўных — Яраслава Анацэвіча 8: «Вам, напэў-на, вядома, што студэнты акадэміі на чацьвертым курсе пішуць курсавыя працы на навуковую ступень. Я праца-ваў над гісторыяй вуніі ў Літве, бо гэтая тэма была здаў-на роднай і блізкай майму сэрцу як літвіна» (курсіў мой.— .4. Ц.9).
Навуковая праца была для Каяловіча найбольш па-жаданай; ён рашыў аддацца ёй незалежна ад таго, ці прынясе яна яму матэрыялыіыя выгоды, ці не: «Жыцьцё ў навуцы,— пісаў ён у тым-жа лісьце,— незалежна ад якіх-бы то ні было абставін уяўлялася мне ў самых вя-сёлкавых колерах і ў ёй тоіліся ўсе мае імкненьні».
Аб тым, што Каяловіч быў блізкі да віленскіх «літві-ноў» і ставіўся да іх з прыхільнасьцю, сьведчыць яго апінія аб некаторых профэсарох. Ярашэвіч, па яго сло-
8 Памянёны Я- Анацэвіч быў, здаецца, сынам таго слаўнага гіс-торыка і профэсара Віленскага унівэрсытэту Ігната Анацэвіча (ён-жа Жэгота Онацэвіч), які ўваходзіў у склад беларускага гуртка і быў блізкі да Даніловіча, Баброўскага ды інш. Даніловіч ставіўся да Ігн. Анацэвіча звялікай пашанай («вучоны, пайбольш дасьведчаны ў лі-тоўскай гісторыі»—«Журн. Міін. Нар. Просв.», 1840, XII), ня гле-дзячы на тое, што працы яго ня былі надрукаваны. 3 гэтан-жа па-вагаіі ставіўся да яго заўсёды і М. Каяловіч. называючы яго «бядо-вым старыком, разумным і добрым чалавекам, не адстаўшым, аднак, ад полёпізму». Лёс Анацэвіча быў гэткі-ж трагічпы, як і рэшты яго сяброў: выкінуты з Вільні, ён дажываў свае дні ў адзіноце ў Пецяр-бурзе, дзе працягваў свае досьледы па гісторыі краю. Памёр у 1845 г. у вялікаіі нэпдзы, прычым бясьсьледна загіпулі яго багацейшыя ру-капісы і матэрыялы, якія ён зьбіраў праз усё жыцьцё (Пг. 81. Могахг-зкі «Кііка Іаі тіосіозсі іпо]е) XV Шііпе. 1818—1825», §і. 504). Цікавыя матэрыялы аб Анацэвічу знойдзепы мной у архіве б. III Отделення С. Е. В. Канцелярнп, што перахоўваецца ў Маскве — гл. Дело № 164 о студентах Внленск. у-та Захе, Тржанковском н пр. 1828—1834 г. г.
' П. Пальмов «Памятн М. О. Кояловіча». Речь в собраііпіі Сза-вянского Обіцества 1 декабря 1891 г., стар. 6.
148
вах, ёсьць «аўтар найлепшага досьледу аб Літве, які выявіў у ім зусім самастойныя погляды на сваю родную старану, чалавек трывалы ў мысьлях сваіх і пачуцьцях», ІІарбут—«дыхае бясхітрасным каханьнем да бацькаў-іпчыны». 3 гэткай-жа пашанай ставіцца ён і да Ігната Даніловіча і да Маліноўскага, якія былі, поводле яго пераконаньня, «людзьмі вартымі ўдзячнай памяці па-томкаў» І0. I што асабліва характарна для Каяловіча, ён называе гэтых вучоных на свой капыл «заходня-рускімі пісьменьнікамі, якія пісалі па-польску» (!). Відаць, што і для яго, зацятага «западно-русса», ідэолёга «Вялікай Расіі» і ў канцовым выніку найбольш пасьлядоўнага ру-сыфікатара Беларусі, былі гэткія моманты ў гісторыі Беларусі і ў агульнай суме краёвых інтарэсаў, якія не дазвалялі яму заняць варожую позыцыю да тых людзей, якія хоць-бы і ў польскай мове, але служылі бацькаў-шчыне ўсімі сваімі сіламі. Відаць, ідэалы Даніловіча і Ярашэвіча, г. зн. ідэалы культурнай самастойнасьці Бе-ларусі, незалежнасьці яе ў культурна-гістарычным про-цэсе ад Масквы і Варшавы, імпонавалі і яго «западно-русскому» сэрцу. Да гэтай тэмы мы вернемся пазьней.
Праца Каяловіча аб вуніі «Лнтовская церковная уння» (1859—1862 г.г.), аб якой «ён думаў цэлы год, аб якой марыў у сьне і якая зьяўлялася лепшаю страваю яго розуму»— гэтая праца і энтузіазм, з якім ён за яе прыняўся, былі не выпадковы. Мы ўжо адзначылі, што ў вуніі захоўвалася стыхія беларушчыны і што інтэлігент-ныя вуніяцкія сем’і былі носьбітамі ідэі беларускай са-мабытнасьці. На грунце вуніі як асаблівай «мужыцкай веры» беларуская інтэлігенцыя першай паловы XIX в. імкнулася збудаваць будучыню Беларусі — ці то разам з Полыпчай, ці асобна ад яе. На вунію мясцовыя работ-нікі ласьне і глядзелі як на мост да захаду — мост, які іх адначасова адлучаў ад маскоўска-праваслаўнага сьвету.
Але ў вуніі, як гэта дасканала ведалі тыя-ж самыя работнікі і вучоныя, была схована для Беларусі вялізная, гістарычная небясьпека. Вунія з Польшчай — політыч-ная ў Любліне і царкоўная ў Берасьці — гэта два ця-жэйшыя этапы беларускай гісторыі, пачатак дзяржаўнага і нацыянальна-культурнага заняпаду радзімы.
10 Гл. М. Кояловнч «Прежнне воззрення польского пмсателя Кра-шевского на б. Велнкое Княжество Лнтовское, т. е. Западную Рос-сшо». «Журнал Мнн. Нар. Просв.», 1884, ч. 225, стар. 88—89.
149
Як было пагадзіць гэтыя дзьве процілежнасьці? I ці ня значыла гэта, што калі перад сучасным грамадзтвам на Беларусі і ў першую чаргу перад беларускім духавен-ствам, якое было ў той час асноўнай групай інтэлігенцыі краю, будзе яскрава выкрыта гістарычная небясьпека вуніі, ці ня значыць гэта, што гэтае грамадзтва адвернец-ца ад яе, адвернецца разам з тым ад Польшчы і аберне свой твар і надзеі на ўсход?
Канечна, падобныя мысьлі і настроі павінны былі жыць у сьвядомасьці Каяловіча. Працуючы над гісто-рыяй вуніі, ён надзвычайна моцна ўгрунтоўваў тое пера-конаньне, якое пашыраў Сямашка і яго пасьлядоўцы: збавеньне нашага краю ня ў захадзе, а на ўсходзе, не ў саюзе з лацінскай Польшчай, але ў саюзе з адзінавернай Масквой. Лепшай зброі ў барацьбе з процілеглай сабе ідэолёгіяй Каяловіч ня бачыў: кожная старонка з гісто-рыі вуніі давала яму бліскучыя прыклады сьмерці Бела-русі пад панаваньнем Польшчы.
Вось чаму праца над гісторыяй вуніі сталася прадме-там усяго яго жыцьця і вытварыла з яго пасьлядоўнага «западно-русса». Ен бачыў', з якой «неймавернай сілай прыходзілася Сямаціку паварочваць вуніяцкія розумы і справы «на ўсход», і, стаўшы ў пачатку сваёй дзейнасьці разам з Сямашкам на ўсходні, праваслаўны шлях, ён зра-біў усё, каб гэты «паварот», чым толькі можна, палег-чыць. «Вывучэньне вуніяцкага пытаньня акрэсліла агуль-ныя гістарычныя погляды М. Каяловіча,— зазначае адзін з яго біографаў, проф. I. Філевіч н,— і гэта зусім зразу-мела: у гэтай дзедзіне яскравей за ўсё зазначалася су-польнасьць беларускай народнай масы з Расіяй: адзіная вера магла пакрываць рознасьць нацыянальнасьці і таму лёс вуніі яўляўся Каяловічу лёсам усёй Заходняй Расіі».
Мы ня будзем разглядаць «Лнтовской церковной уннн» з боку яе навуковай вартасьці. Бязумоўна, па ба-гацыіі гістарычнага матэрыялу і распрацоўцы першарад-ных архіўных крыніц гэтая праца павінна быць прызнана аднэй з лепшых у сваім родзе 11 12. Шэраг трапных гіста-
11 «Лнтовск. Еп. Ведомостм», 1891, № 35.
12 Сам М. Каяловіч у пазьнейшыя гады быў ня зусім задаволены сваёй працай, бо ня здолеў у ёй выкарыстаць усіх архіваў. «Грамада архіўных спраў аб вуніі,— пісаў ён у адным з лістоў да А. Суворы-на,— вымагае яшчэ гэткага-ж жыцьця, як маё, толькі больш дзейна-га, каб быць як сьлед распрацаванай» (Ліст ад 3 траўня 1890 г. у Рук. ад. Публ. бібл., са збору А. С. Суворына).
150
рычных характарыстык, дэталёвае апісаньне ўсіх інтрыг, якімі карыстаўся Рьш пры правядзеньні сваіх плянаў, пералік гвалтаў, якія былі ўжываны польскай цывільнай і царкоўнай уладай дзеля сваіх політычных і конфэсыя-пальных мэт і г. д.,— усё гэта знайшло тут падрабязны адбітак. Для нас у гэтай працы найбольш цікавы даныя аб іезуіцкай школьнай асьвеце, якія да апошніх прац Харламповіча ня трацілі сваёй вартасьці.
На жаль, у сваім досьледзе Каяловіч ня даў, дый па сутнасьці свайго сьветапогляду ня мог даць тлумачэньня агульнагістарычных і соцыяльных умоў зьяўленьня вуніі, якія былі прыведзены ў пазьнейшых больш бесстаронных нрацах. I асабліва шкада, што праца Каяловіча даведзе-па толькі да канца XVIII ст. і не захапіла найбольш важ-нага з беларускага пункту погляду моманту — крытыч-ішга становіпгча вуніі ў першую чвэрць XIX ст. У гэты момант, як ведама, адбылася трагічная для вуніяцтва спроба, кіраваная славутым беларускім профэсарам-славістым Дііх. Баброўскім, абаперціся на Маскву ў ба-рацьбе за адраджэньнс вуніі. Гэта быў момант, калі пра-гадыры вуніі імкнуліся зрабіць яе незалежнап ад ката-ліцтва і на вуніяцкай рэлігійнай самастопнасьці падняць да жыцьця запяпалую стара-беларускую культуру. Спро-ба скончылася няўдачаіі. Мікалай I і Блудов скарысталі зварот да сябе вуніяцкіх правадыроў у сваіх уласных мэтах і замест дапамогі іх імкненьням сапхнулі вунію на рэйкі праваслаўя. У малым маштабе паўтарылася нешта падобнае да гісторыі з Багданам Хмяльніцкім, які ў зма-ганьні з Польшчай спрабаваў абаперціся на маскоўскага князя і даў яму магчымасць прыбраць Украіну да рук.
Па жаль, паўтараем, Каяловіч не давёў сваёй працы да гэтага важнейшага момапту і такім чынам ня даў но-вых матэрыялаў аб апошніх гадзінах вуніі. Толькі знач-па пазней, пры канцы 80-х гадоў, ён заняўся гэтым пы-тапыіем, калі выступіў з крытыкай працы П. О. Баброў-скага (пляменьніка Міхайлы Баброўскага), напісанай акурат на гэтую тэму. Але, як кожная крытыка, заўвагі Каяловіча абмежаваліся пры гэтым вельмі вузкім колам пытаньняў.
Надзеі Каяловіча зрабіцца габінэтным вучоным ня спраўдзіліся ў поўнай ступені. Не пасьпеў ён скончыць сваю «Літоўскую вунію» і заняць профэсарскую катэдру, як разьвінуліся падзеі польскага паўстаньня і захапіті яго з галавой.
рашеЬпеі
151
I ня дзіва — польскае паўстаньне скалыхнула ўсю Эўропу. Аб ім пачалі пісаць ня толькі расійскія, але за-ходня-эўропэйскія публіцыстыя, і ня толькі публіцыстыя, але і політыкі, і пісьменнікі, і гісторыкі, і філёзофы. Уся расійская і эўропэйская прэса, дыплёматыя, урады, усе станы грамадзтва — усё было занята польскай пробле-май і пытаньнем расійска-польскіх-адносін. Нават славу-ты Прудон прысьвяціў гэтаму пытаньню вастрэйшы трактат |3. У цэнтры ўвагі стала, зразумела, Беларусь, «Заходня-Расійскін край», на валаданьне якім заявіла свае правы паўстаўшая Полыпча.
Пад уплывам гэтых падзей Каяловіч амаль запомніў аб навуковых досьледах і кінуўся ў практыку «западно-русской» справы. Нядрэнны публіцысты, ён бярэ на сябе правадырства ў тагачаснай расійскай прэсе проці поль-скага паўстаньня і на старонках пераважна маскоўскіх газэт уздымае штандар «западно-русснзма» на нячуваную па расійскіх умовах вышыню. Тут, у гэтых публіцыстыч-ных выступленьнях, «западно-русская» ідэолёгія Каялові-ча выявілася ў сваёй агрэсыўнай проціпольскай істоце. У пазьнейшых навуковых працах, пераважна ў «Нсторнн русского самосознання», была дана яе філёзофія.
Як і трэба было спадзявацца, «западно-русская» про-паведзь Каяловіча пры першых адзнаках паўстаньня ад-былася на шпальтах славянафільскага «Дня» і «Русско-го йнвалнда». I. С. Аксаков, адзін з закладальнікаў сла-вянафільства і рэдактар «Дня», яшчэ за некалькі год перад тым быў заняты польскім пытаньнем як адным з трудненшых пытаньняў славянскае політыкі. У 1861 г. яго бліжэйшы супрацоўнік, вядомы славісты В. Ламанс-кі, які ведаў Каяловіча па Пецярбургу, напісаў Аксакову ў Маскву ліст, у якім раіў запрасіць Каяловіча ў склад супрацоўнікаў іхняга органу.
I. Аксаков з радасьцю ўхапіўся за гэтую думку, бо дзеля асьвятленыія баёвае польскае справы на старонках «Дня» яму не хапала дакладнага спэцыятіста-гісторыка.
13 Гл. цікавейшы трактат філёзофа: «8і Іез ігаііез сіе 1815 оп( сеззё сі’ехібіег?» Вытрымкі ў маёіі працы: «Адраджэньне Беларусі і Польшча», стар. 148 і дален; амаль поўны тэкст у перакладзе гл. у С. Шалковіча, «Сборннк», вып. I, стар. 70—89. Гэты трактат — са-праўдны акт абвінавачаньня польскай шляхты і зямляўласыіікаў, у якім Прудон перасьцерагае Фра'нцыю не дапамаіаць паўстаныпо і ра-шуча протэстуе проці прэтэпзіі Польшчы ўзпавіць сваю незалеж-насьць у граніцах 1772 году.
152
А. Каяловіч пасьля свае «Літоўскай вуніі» быў у Пецяр-бурзе ўжо прызнаным спэцыялістым. Запросіны яго ме-лі, апрача таго, і політычны сэнс. «День», а праз яго увесь патрыотычна-славянафільскі лягер Масквы дзя-куючы М. Каяловічу ня толькі ўзбагачаўся першараднан навуковай і публіцыстычнай сілай, але набываў прад-стаўніка таго самага краю, аб якім ішла спрэчка паміж Расіяй і Польшчай. Рэдакцыя «Дня» набывала ў ім жы-вога і самага актыўнага прадстаўніка мясцовага «запад-но-русского» грамадзтва, якое ў асобе М. Каяловіча заяў-ляла аб нянавісьці да Полынчы і аб сымпатыі да Расіі. Голас М. Каяловіча ў польскім пытаньні ня быў голасам маскоўскага імпэрыялізму, які папрок палякі і іх пры-хільнікі ў Эўропе кідалі па адрасу вернападданых сла-вянафілаў, але гэта быў нібы «голас народу», нібы апінія самае Беларусі.
Для посьпеху барацьбы і «об’ектыўнасьці» полемікі гэтая абставіна мела выключна важнае значэньне: у ста-сунку да славянафільскай Масквы рэнегацтва Каяловіча адыгрывала тую-ж самую ролю, якую, як мы паказалі вышэй 14, адыгрываў Гаворскі пры Муравьёве.
Тады-ж у лісьце 13 верасьня 1861 г. I. Аксаков пісаў Каяловічу: «Я вельмі рады пасрэдніцтву Ламанскага, які даў мне прыемную надзею мець вас сваім супрацоў-нікам. Я ніяк ня хочу абмяжоўваць вас у выбары прадме-ту, але жадаю, аднак, шчыра растлумачыць, якой дапа-могі я чакаю ад вас у даную мінуту, ці лепш, якое цёмнае пытаньне патрабуе калі не вырашэньня, дык асьвятлень-ня ад вашых ведаў і дараваньняў. Для нас цяпер важней-шае за ўсё пытаньне польскае і пытаньне аб граніцах польскіх. Я ўжо даўно, тры гады назад (у 1858 г.), хацеў падняць гэтае пытаньне з тым, каб ціхамірна разьмежа-вацца з палякамі, але тады мне гэта не ўдалося. Думаю, іпто цяпер удасца. Адносіны Літвы і Беларусі да Польш-чы могуць быць патрэбным чынам акрэсьлены толькі пры дапамозе гістарычных, статыстычных і этнографіч-пых даных. Расійская так званая асьвечаная публіка адзначаецца абсолютным невуцтвам ва ўсім, што не на-друкована ў гістарычных падручніках Вэбэра або ў геог-рафіі Бальбі і Рыттэра, а значыць, ва ўсім, што датычыць гісторыі і географіі Польшчы, Літвы, Белай і Чырвонай Русі. А як мая газэта прысьвечана справе нашае народ-
14 Гл. разьдз. III.
153
нае самасьвядомасьці, дык дапамога гэтых людзей, як вы, для яе вельмі каштоўна. Вы, можа быць, па чутках, склалі сабе няправільнае паняцьце аб маім патрыотызь-ме і аб славянафільстве наогул. Запэўняю вас, што мы ўмеем сумяшчаць замілаваньне і веру ў народ рускі са строгім і бесстароньнім судом над старажытнай і сучас-най Русью і здольны глядзець у твар ісьціны бяз страху, а таму вам у гэтым сэнсе няма чаго непакоіцца» 15 16.
У другім лісьце I. Аксаков піша: «Для таго, каб даць месца свабоднаму голасу двух-трох людзей, як вы, варта ўжо выдаваць газэту. Я цалкам і ўсім сэрцам вам спачу-ваю. Вы ўбачыце, што пад сьцягам сапраўднан (нстнн-ной) Масквы як прадстаўніцы ўсяе Русі могуць стаць у брацкім саюзе і Вялікая, і Малая, і Белая, і Чорная, і Чырвоная Русь, і Літва ды інш.» ,6.
У гэтых лістох характарны абзац, у якім I. Аксаков, ня ведаючы яшчэ дакладна поглядаў М. Каяловіча на славянафільства, наперад робіць яму нібы ўступку, нібы вызнае правы тых «провінцыялыіых інтарэсау краю», асаблівасьцямі якога М. Каяловіч ганарыўся. Пазней, ка-лі рэдактар «Дня» бліжэіі пазнаёміўся з гэтым «літві-нам», яму ня прышлося прасіць прабачэньня і падкрэсь-ліваць сваё прызнаньне «асаблівасьцяп Літвы» і яе «ўнутранай самабытнай сілы». Пазьней яму прышлося толькі падтрымліваць і падштурхваць Каяловіча да сьме-лай працы: «Не зьвяртайце ўвагі ні на што, дарагі супра-цоўнік! Няхай шыпіць злаба і клевята! Няхай узброй-ваецца проці вас пецярбурскі псэўда-лібэралізм: так і павінна быць!.. На вас ускіпяць злабой тысячы чалавек, але памятайце, што вы можаце ажывіць і падняць цэлы край» (курсіў мой.— А. Ц. 17).
М. Каяловіч з вялікай ахвотай адгукнуўся па запросі-ны I. Аксакова і, пачынаючы з 1861 г. аж да 1865 г., зьмяшчае на шпальтах «Дня» шмат вялікіх і малых ар-тыкулаў па ўсіх пытаныіях тагачаснага беларускага жыцьця. Першыя артыкулы, надрукаваныя да почьскага
15 П. Пальмов «М. О. Кояловнч»— речь в Слав. Обіцестве, стар. 24—25.
16 Пальмов, ор. сіі., стар. 25—26.
17 ІЬісІ., стар. 27. Тут-жа, на стар. 17—23, чытач зпондзе пералік публіцыстычных артыкулаў М. Каяловіча, якія ён зьмясьціў у 1858— 1891 г.г. у розных тагачаспых расіпскіх часопісях і газэтах («Депь», «Граждаіінп», «Русскнй Ннвалпд», «Правда», «Журп. Мпн. Нар. Про-свет.» і г. д.).
154
паўстаньня, былі агульнага, большай часткай даведачна-гістарычнага характару («Люблінская вунія Літвы з Польшчай», «Аб заходня-беларускіх брацтвах», «Весткі з Беларусі» ды інш). Але з першых дзён паўстаньня тон яго артыкулаў карэнна зьмяніўся: гістарычныя спраўкі і пататкі ўступілі месца політычнай пропагандзе, і са ста-ронак «Дня», а потым «Русского Ннвалнда» ды інш. мас-коўскіх газэт у Беларусь панесьліся заклікі да «западно-руссов» з’організавацца і даць адпор падпяўшаму зброю полёнізму.
М. Каяловіч зрабіўся сапраўдным, прызнаным аба-ронцам і вястуном заходня-расійскае справы. На яго зьвярнулі ўвагу, полемічныя выступленьні яго рабілі моцнае ўражаньне як на Беларусі, сярод русафільскіх груп, так асабліва ў абедзьвюх сталіцах.
«Артыкул ваш аб заходня-рускіх справах меў посьпех бліскучы і разам высьвётліў для публікі няяснае для яе пытаньне адносін Літвы да Польшчы»... «Артыкул ваш зрабіў у нашым грамадзтве вялікі эфэкт, усе ад яго ў за-хапленьні» і г. д. пісаў I. Аксаков Каяловічу ў Пецярбург. «3 нецярплівасьцю чакаем далейшых матэрыялаў» 18.
Літаратурная дзейнасьць «западно-русского» публі-цыстага прывабіла «Дню» шырокага чытача, і Аксаков зайздросна ставіцца да супрацоўніцтва Каяловіча ў ін-шых выданьнях 19; ён рэзка гэта яму выгаварвае: «Ва-шая рэўнасьць да заходняга краю (курсіў мой.— А. Ц.) прымушае вас шоргацца ва ўсе бакі і гэта падкопвае ваш аўторытэт, парушае стромкасьць сыстэмы і шкодна адза-вецца на самым краі. Было-б больш карысьці, калі-б агонь вашае батарэі быў сконцэнтраваны ў адным мес-цы» 2°.
Выступленьні Каяловіча па беларускім пытаньні са-праўды былі Для тагачаснага маскоўскага і наогул расій-скага чытача навіной. Яны прычыніліся нават да таго, што рэдакцыя «Дня», у захапленьні прад неспадзявана «адкрытай» Беларусьсю, зьвярнулася да яе ад імя расій-скага грамадзтва з «грамадзкім маніфэстам», у якім прасіла прабачэньня, што Расія «забылася на Беларусь», забылася на яе цярпеньні і барацьбу з Польшчай у міну-
,8 П. Пальмов, ор. сіі., стар. 28.
19 Гл. Русскнй Йнвалнд», № 91, 1863; «Народное двнженне в Зап. Росснн», № 17 — «Встреча народностн о Зап. Росснп с русской юсударственностью н велнкорусской народпостыо» і інш.
20 Пальмов, ор. сіі., стар. 27.
155
лым і цяпер гатова выкупіць сваю памылку асаблівай уважлівасьцю да яе патрэб. Беларускае, ці, лепш кажу-чы, «западно-русскае», пытаньне зрабілася ў Маскве мод-ным, як ніколі2І.
Польскае паўстаньне дало магчымасьць Каяловічу выказаць рад сваіх прынцыповых поглядаў на беларуска-польскія адносіны і на ўмовы пазбаўленьня Беларусі ад польскіх уплываў.
Перш за ўсё ён высьвятляе свой стасунак да памянё-най вышэй мясцовай «літоўскай» партыі. Ен лічыць на-ват абавязковым пазнаёміць расійскага чытача з гэтай, па яго выразу, «польскай партыяй лепіаых людзей». Для нас гэтая справа прадстаўляе выключны інтарэс, бо яна, калі можна гэтак сказаць, выяўляе самую «душу запад-но-русснзма»; дзеля чаго мы спынімся на ёй крыху пад-рабязьней.
«Перш за ўсё я лічу патрэбным пазнаёміць вас,— пі-ша Каяловіч у рэдакцыю «Дня»,— з кірункам думак леп-шых людзей, прадстаўнікоў польскае партыі ў нашых мясцовасьцях 22. Паводле іх пераконапьня, народу бела-рускаму пагражае тая самая небясьпека, як і народу польскаму, ад несправядлівых дамаганьняў на верхавен-ства (преобладанне) расійскай нацыянальнасьці. Яны цьвердзяць, быццам беларусы ніколі ня былі дый ня хо-чуць быць расійцамі і ў той-жа час яны адмаўляюцца ад намеру апалячваць беларуса. Паводле іх слоў, гісторыя вырабіла для беларусаў асобную нацыянальнасьць і вяр-нула ім тую самую веру, якая існавала да падзелу цэрк-ваў пад вярхоўным адзінствам рымскага папы: захавань-не ў чыстасьці і недатыкальнасьці гэтае нацыянальнась-ці і гэтае веры стварае сьвяты абавязак польскага наро-ду. Яны кажуць, што кожны з гэтых пародаў (беларусы і палякі) валадае ўсімі ўмовамі для самастопнага і свая-адменнага разьвіцьця і мае на гэта поўнае права, якое, на няшчасьце, яшчэ не ўвайшло ў сьвядомасьць народных мас. Апошняя абставіна ня толькі зьмяншае, але робіць яшчэ настойлівсп абавязак, які пакінуты ім гісторыяй. Вось чаму граніцы 1772 году, паводле іх слоў, складаюць для палякаў першую і самую галоўную ўмову іх політыч-
21 Гл. Л. Пыпнп «Пстор. русск. этпогр.». т. IV, стар. 89—90.
22 Пад апісапымі «лепшымі людзьмі» М. Каяловіч разумее па ўсіх дапых гурток А. Кіркора. Як відаць з лістоў Каяловіча да свае жонкі (мы мелі магчымасьць чытаць гэтыя лісты), ён быў зпасмы з гэтым гуртком і ў 1862 г. гасьцяваў у Кіркора ў Вілыіі.
156
нага адраджэньня. Згадзіцца на аддзяленьне літоўскіх і беларускіх зямель ад адміністрацыйнага адзінства з Польшчай таксама немагчыма для палякаў, як немагчы-ма чалавеку адмовіцца ад частак уласнага цела. Яны хо-чуць усіх пераканаць, у тым ліку і саміх сябе, што ў лі-тоўска-беларускіх провінцыях дваранства ня хоча і ня мае патрэбы абяртацца ў польскае, што яно прыняло мову і цывілізацыю польскую толькі часова, для разь-віцьця ўласных (г. зн. беларускай мовы і цывілізацыі), і што нават сваё чыстае каталіцтва яно заменіць вуніяй, калі народ вызнае яе сваёй пануючай верай».
«Агульная калісьці па ўсёй Русі патрыярхальная ўсходняя вера,— кажуць гэтыя людзі,— гэтак розьніцца ад цяперашняга расійскага праваслаўя, як вада ў крыні-цы ад тае, што цячэ ў гарадзкіх рыштакох. Але гэтая патрыархальная вера быццам канчаткова зьнікла з тва-ру зямлі: у Расіі яна, бачыце, ня існуе, а на ўсходзе яна заціснута магомэтанствам; значыць, адзінае збавепьне ад схізмы — вунія» ^3.
Як бачым, Каяловіч дае тут характарыстыку вілен-скіх «літвіноў» вельмі трапную і справядлівую.
Да пытаньня аб мясцовай партыі Каяловіч вяртаецца яшчэ ня раз. «Падарожнічаючы мінулым летам па За-ходняй Расіі,— піша ён у другім месцы 23 24,— я сустракаў-ся з шмат кім з тамтэйшых жыхароў, якія лічаць сябе палякамі. Усе яны лёгка заўважалі, якія мае пераконань-ні. Агульна прыняты ў гэтым краі, нястрыманы польскі тыранічны дэспотызм вымагаў ад іх, каб мае параконань-ні сустракаліся з нянавісьцю. Так звычайна і бывала пры першым спатканьні. Але я станоўча сьцьвярджаю, што, за пэўнымі выключэньнямі, я стала пераконваўся, што гэты дэспотызм больш вонкавы, што пад яго лушпайкай, якая часта з вялікай натугай трымаецца, я бачыў амаль усюды чыста славянскае закаханьне да праўды і здоль-насьць сумленна крытыкаваць уласнае зло — польскую распусту ў Заходняй Расіі. Ня ведаю, які цяпер сапраўд-
23 «Несколько слов о народном двпженнп в Белорусснн», «Депь», 1863, № 18.
24 М. Каяловіч першы раз аб’ехаў Беларусь у 1862 г. Лпрача знаёмства з беларуска-літоўскай партыяй, ёп блізка зышоўся з тага-часным віленскім ген.-губ. Назімавым і з папячыцелем кн. Шырын-скім-Шыхматавым. У сваіх дапясеныіях у Пецярбург аб віленскіх справах Шырынскі-Шыхматаў часта спасылаецца на аўторытэт М. Каяловіча як знаўцы Беларусі. Гл. «Дело об нзданнн в Внлыіе журнала на родном языке», архнв Мнн. Нар. Просв. № 37521.
157
ны настрой тамтэйшых нібы-та палякаў і як думаюць, прыкладам, тыя людзі, з якіх адзін, нават у прысутнасьці староньніх людзей, скончыў сваю прамову, пачатую ў імя Польшчы, так: «мы для Польшчы перасталі быць дзецьмі нашай роднай маткі літоўскай зямлі» 25.
Які-ж стасунак самога М. Каяловіча да гэтае групы?
У адным месцы ён ня верыць ёй, высьмейвае яе пан-скі выгляд, яе падробку пад мужыка; у другім — гаво-рыць аб ёіі у паважным тоне, нават больш таго — ад па-водзін гэтых «лепшых краёвых людзей» чакае амаль не збавеньня краю ад канчатковай загубы.
Ня верыў Каяловіч гэтай групе таму, што ня верыў у Польшчу. Ен не вызнаваў прыорытэту польскай цывілі-зацыі, навукі і культуры на Беларусі; не вызнаваў тут правоў польскай дзяржаўнасьці, якая гэтак аславіла сябе ў эпоху заняпаду Рэчы Паспалітай; ён быў ворагам поль-скага каталіцтва як антытэзы праваслаўя, а галоўнае — ня верыў польскаму шляхецтву і польскай інтэлігенцыі, у якой бачыў стан, органічна варожы народу, стан, які «адмовіўся ад свае народнасьці». Ен ня бачыў дый не ха-цеў бачыць магчымасьці замірэньня паміж гэтымі варо-жымі станамі. У прадстаўнікох мясцовай польска-бела-рускай партыі ён бачыў усё тых-жа «паноў», а ў спробах замірэньня, якія пачаліся з боку мясцовага грамадзтва пасьля сялянскай рэформы, бачыў няшчырасьць і фаль-шывасьць.
«У нас, на Беларусі,— піша Каяловіч у «День»,— адбываецца цяпер вырашэньне вялікага пытаньня: на гістарычную сцэну выходзіць народ, які на працягу доў-гага часу здольны быў проціставіць напору чужых яму стыхій толькі пасыўную сілу,— народ бедны, прыгнеча-ны, загнаны, здробнены фізычна і моральна. Паглядзеце на змучаны твар тутэйшага селяніна, на яго нізкі рост і худое цела, на лахманы, у якія ён апрануты, на пасьпеш-насьць, з якой ён кідаецца вам пад ногі, а пасьля цалуе руку,— паглядзеце, і вам будзе зразумелай тая процьма зьнявагі, у якой ён апынуўся... Пакінуты грамадзтвам, якое ў сваю чаргу пакінула сваю народнасьць,— гра-мадзтвам, у руках якога была калісьці і ўлада, і сіла, ён цярпеў моўчкі і ніхто ня чуў яго стогнаў. Толькі ў апош-ні час у сувязі з посьпехам сялянскае справы народ бе-
25 «Народное двнженне в Западной Росснн», «Русскнй Ннвалнд», 1863, № 91.
158
ларускі зьвярнуў на сябе ўвагу польскае партыі. Крыха-па-крысе яна пачала разумець, што гэты загнаны, цярп-лівы народ складае сілу вельмі грунтоўную, з якой ёй ня шкодна пасябраваць».
«I вось пачалося збліжэньне, якое мела мэтай выка-раніць з памяці народнай усё яго мінулае, усю суму яго цярпеньняў і гора. Перш за ўсё трохдзенная паншчына была заменена двохдзеннаю; гэта была адзіная сапраўд-ная ўступка сялянам з боку ўласьнікаў. Пасьля... пасьля вяльможныя паны пачалі часьцеп паказвацца ў кругу сялян і ласкава гутарыць з імі на іх роднай бсларускай мове, апраналіся самі і апраналі сваіх жонак і дочак у тоўстае шэрае сукно хатняга вырабу. Зьявіліся на бела-рускай мове і нават сыіяваліся патрыотычныя гымны, перакладзеныя з польскага або нанова складзеныя для сялян. У прыдачу да гэтых гымнаў былі напісаны на мяс-цовай мове вершы, у якіх высьмейвалася (?) дараваная сялянам воля, малявалася яскравымі фарбамі пяна-вісьць да сталых ворагаў іх — маскалёў і г. д. 26.
«Не магу зразумець,— прызнаецца Каяловіч,— мэты ўсіх гэтых вершаў, бо паміж сялянамі іх зусім ня было відаць, ня ведаю; гэтыя тонкасьці былі недаступны для мяне».
Тут Каяловіч, бязумоўна, маніць. Ен, канешне, добра разумеў істоту і сэнс гэтых вершаў, як добра разумеў выключна важнае значэньне ўсяго мясцовага руху. Аб гэтым сьведчаць надзеі, якія ён ускладаў на «тутэйшых лепшых людзей» у сувязі з паўстаньнем і якіх ён заклі-каў адумацца і дапамагчы народу знайсьці сапраўдны, адзіна верны для яго шлях.
«Я разумею,— кажа ён у другім месцы,— сілу поль-скага дэспотызму, якім раней (да вызваленьня сялян і да паўстаньня) былі скуты шляхетнейшыя пераконаньні гэ-тых людзей. Я разумеў (тады) агідную неабходпасьць іхняй двудушнасьці. Алс цяпер, калі народ паўстаў, зьяў-ляецца ня менш моцная, толькі не агідная, неабходнасьць скінуць гэтуіо двудушнасьць і замяніць яе голаснай пе-рад усім сьветам заявай аб сваіх сапраўдных думках і пачуцьцёх. Няўжо, сапраўды, усё, што лічыць сябе ў За-ходняй Расіі польскім, так дэморалізавана Полыпчай, што з яго ня можа скласьціся нават малая партыя лю-дзей, якая адважылася-б паказаць усім, што яны ня
26 «Несколько слов о народпом двнженнн», «Депь», 1863, № 18.
159
ўмерлі для свайго народу, што яны здольны жыць яго-ным гістарычным жыцьцём»27.
Гэта быў ужо заклік да стварэньня ўласнай партыі — тэй самай, якая-б лічыла здрадай орыентавацца на Поль-шчу ў сваім жаданьні «жыць згодна з народам, з яго гіс-дарычным жыцьцём», але якая ня лічыла-б здрадай «па-жазаць усім, што яна ня ўмерла для народу», калі пойдзе з Расіяй. Каяловіч заклікаў да ўтварэньня гэтае партыі і, па ўсіх даных, лічыў сябе адным з яе прадстаўнікоў.
У яго разуменьні гэтая «западно-русская» партыя павінна была-б насіць мужычы, дэмократычны характар і ў гэтым сэнсе проціставіцца панскай ці напоўпанскай партыі «лепшых людзей», якія не хацелі рваць з Польш-чай, з памешчыцкім станам і наогул са ўсім тым, з чым народ вёў сваю гістарычную соцыяльную і нацыянальную барацьбу. Складацца гэтая «народная партыя» павінна была-б таксама з мясцовых людзей, але з тых, якія орыентаваліся-б на ўсход, вязалі сваю будучыню з расій-скай культурай, з вызваленьнем сялянства, са зьнішчэнь-нем улады польскага двара, г. зн. з праваслаўнага папоў-ства, вясковых настаўнікаў, сэмінарыстых і наогул дроб-нага службовага люду.
Разам з тым ён папераджаў сваіх супраціўнікаў, што калі яны — «па прыродзе сваёй рускія»— ня пойдуць з народам проці Польшчы, дык яны разьвяжуць гэтаму на-роду пакуль што стрыманыя інстынкты для расправы з імі тымі спосабамі, якія народу толькі даступныя:
«Калі мы ня ведаем і ня ўпэўнены, што ўсе, якія лі-чаць сябе ў Заходняй Расіі палякамі, дадуць верную га-рантыю свае спакойнасьці, дык як стрымліваць народ, як адважыцца на такую справу, якая можа хоць і фаль-шыва, але моцна пераканаць народ Заходняй Расіі, што там і палякі і рускія ў адну дудку дзьмуць і проці яго?» 28.
На якіх-жа ўмовах маглі палякі на Беларусі і тыя, што «лічаць сябе палякамі», пагадзіцца з народнымі масамі? Свой погляд на гэтае пытаньне Каяловіч выка-заў у сувязі з тымі адрасамі, якія пачалі хутка пасьля пачатку паўстаньня паступаць ад мясцовых зямляўлась-нікаў. Напалоханыя чырвонай пропагандай Каліноўска-га, яны сьпяшаліся, як вядома, заявіць сваю вернасьць цару, каб пазбавіцца ад альтэрнатывы — набыўшы неза-
27 «Народное двнженне в Зап. Росснп».
28 «Народное двнженне» еіс.
160
лежную Рэч Паспалітую, пазбыцца ўласных маёнткаў.
«Палякі Заходняп Расіі выказалі свае політычныя ад-носіпы да Расіі»,— піша М. Каяловіч. «Яны верны нашан дынастыі і ствараюць адно цэлас з Расіяп. Дазволена, адпак, думаць, піто гэтага мала. Яны павінны былі-б вы-казаць ня толькі політычныя свае адносіны, але і народ-ныя. Нам патрэбна ведаць, якія адносіны яны думаюць мець да «западно-русского» народу. Нам патрэбна, каб яны далі нам сваю народную програму.
«Мінула сто год, як пала дзяржаўная ўлада Польшчы ў Заходпяіі Расіі. Мы ня можам думаць, каб у гэтыя амаль сто год палякі Захбдняй Расіі толькі і раб лі, іпто марылі аб адбудаваньні ў гэтым краі Польшчы. Шмат хто з іх валадае скарбамі краю, шмат хто вельмі адука-вапы, уважліва назіралыіы: не маглі яны ня ўдумацца ў сэнс мінулых часоў і ня прыіісьці да сьвядомасьці, што ў Заходнян Расіі немагчыма Полыпча, не маглі яны ня прыдумаць якоіі-небудзь іншаіі тэорыі свайго становішча тут... Ка-чі-ж пяма такоп тэорыі, калі ў «западно-русскнх» палякаў ня можа быць іншаіі тэорыі, апрача польскап, дык... сіеіепда езі СагіЬа^о!— япы павінны зьбірацца да хаты, у сваю сапраўдную Полыпчу» 29.
Як бачым, Каяловіч не акрасьляе, у чым павінна быць выражана гэтая «народная тэорыя». Ен не дагаворвае свае думкі, баіцца яе выказаць. Дыіі трудна яму, права-всрпаму «западно-руссу», наііглыбсГішым акрэсьленьнем якога было пе нацыяналыіае пачуцьцс, а пачуцьцё рэ-лігіннае, адказаць на гэтае пытаньне. Яно магло завесь-ці яго залішне далёка — да прызнаньня Беларусі, як гэт-каіі, і Каяловіч спыпяецца на пажаданьні-запыта чьніку.
«Ці ня значыць гэта (адшуканыіе новап тэорыі) вы-могі, каб яны выракліся свае народнасьці?—пытаецца ён.— Ці пе патрабуецца, каб яны пакінулі нават сваю всру і зрабіліся-б праваслаўнымі? На гэта мы адкажам: мы, сапраўды, ад усёіі душы жадалі-б, каб яны, нрынам-сі, успомні.'іі (курсіў наш.— А. Ц.), што не заўсёды яны былі патякамі і лацінянамі і што ў тыя старыя часы, калі яны ня былі палякамі і лацінянамі, яны часта блізка стаялі ля народу і выпрацоўвалі шмат добрага народна-га» Зо.
29 «Вернопоі.т.аппчество поляков Западпой Росспп», «Депь», 1863, № 39.
30 «Депь», № 39, 1863 — «Верпоподдаппчество поляков».
(і. «Западпс-русснзм»
161
Толькі «ўспомніць» аб гэтым, для Каяловіча было, зразумела, мала. Мясцовыя палякі павінпы былі «ўспом-ніць» сваё мінулае, каб зрабіцца, па прыкладу самога Каяловіча, «западно-руссамн» і праваслаўнымі. Сярэдзін-ны іплях, шлях вуніі, на якім, як мы бачылі, згаджаліся сыіісьціся з Каяловічам «дзеля народу» «мясцовыя лю-дзі», быў не для яго. «Западно-русспзм» і з.магаўся з ву-ніяіі як са скрытым пераходам да каталіцтва. Вымагаю-чы ад процілежнага лягеру «хоць-бы ўспамінаў» аб ста-рым, Каяловіч проста спадзяваўся, што далеіі іх «пера-можа час», што пры далейшым адыходзе іх ад Полыпчы, ад каталіцтва і польскай кулыДры іх «перасіліць дзівос-ны ідэал праваслаўнага мінулага іхняГі бацькаўшчыпы, прад якім нікнуць усе польскія ідэалы ў Заходняй Расіі» Зі.
3 тагачаспых «легнпых мясцовых людзеіі, якія зга-джаліся зьмяніць каталіцтва па вунію, мала хто аддаўся «гістарычным успамінам» па рацэпту Каяловіча32. Што-ж датычыць «інінай тэорыі», аб якоп ён клапаціўся, дык, як убачым ніжэй, яна знапшлася крыху пазьней, але знаннілася ў выглядзе, мала падобным да ідэалу «запад-но-русснзма»,— у формс народніцкаіі ідэі беларускага нацыянальнага адраджэньня.
Так безнадзеііна выглядала спроба «западно-русснз-
31 ІЬігІ
32 Да асоб, якія пашлі паказапым Каялозічам шіяхам, можна залічыць кап. Сенчыкоўскага (гл. А. Жнркевнч «ІІз-за русского языка», «Мппская Старнпа», вып. III), а таксама кп. А. Друцкага-Любецкага, які ў 1866 г. пераншоў з каталіцтва ў праваслаўе. Свой учыпак ёп тлумачыў меркавапьнямі шчыра «западно-русскнмп»: «Я думаю,— пісаў ёп,— што пам, рускім па пахаджэныіі, продкі якіх былі праваслаўпымі, зварот па праваслаўе — адзіны ш.іях, які можа прыпесьці карысьць краю і паставіць пас самых па патуралыіую глебу... Даволі пашае крыві і грошан пашло па зусім чужыя нам пляны. Пара перастаць... Углядаючыся ў політычпае стаповішча, я бач\, з адпаго боку, магутную Расію, з мільёпамі брацкага пароду, з др\гога боку — ІІольшчу, чужую пам, «западпо-руссам». Што дала пам Польшча? Даўгія гады непарадкаў, зьбядпепыіе, апархію, заня-пад павук і забыцьцё нашае пародпасьці. Мова, вера. звычаі пашых продкаў — усё замепепа полёпізмам і кагаліцтвам, якія пе далі пам ні шчасьця ў міпулым, ні надзеі па лепшую будучыню. Ці можна хісгацца, у які бок прыстаць? У пас пічога пяма і не пазінпа быць з Полыпчаіі, і Варшава для пас і пашых дзяцей — горад чужы» («Вп-лепскпй Всстпнк», 1866, № 186). Як бачыць чытач, у словах Любец-кага шмат ёсьць падабенегва да тых лямаптацый, якія ў пачатку веку выказаў Фадзей Кукевіч і якія амаль даслоўпа паўторапы ў аргумаптацыі Каяловіча.
162
ма» вырашыць першую проблему беларускага жыцьця — проблему народна-культурную.
Яшчэ болып заблытанаіі і зусім нявырашанаіі заста-лася ў «западно-русской» програме наступная пробле-ма — соцыялыіа-клясавая.
Трэба аддаць справядлівасьць ДТ Каяловічу, што пры першых сваіх разважаньнях аб лёсах краю ён адра-зу і рашуча схапіў істотную адзпаку соцыяльнага стано-вішча Бсларусі — процілежнасьць інтарэсаў польскага пана-памешчыка і беларускага мужыка-селяніна. Яму быў зразумелы сваяадменны «дэмократызм» беларуска-га нытаньня ўжо тады, калі ён чытаў свае «Лскцпн по нсторнн Западноіі Росснн», і ня з пункту гледжаньня гіс-торыі пануючых станаў, а з пункту гледжаныія «самот-нага простага люду». Ен нават апраўдваўся за гэта прад сваімі «высокімі» слухачамігз, папераджаючы, што «гіс-торыя западно-русского» дэмократызму ня ёсьць адмоў-нае зьявішча, што ён ня зьбіраецца «праводзіць у ёй тэо-рыю соцыялізму», але што гісторыя Беларусі ёсьць «шуканьне западно-русскпм» народам свайго «западно-русского» дваранства замест польскай шляхты, сваёіі дрэўняй, роднаіі, праваслаўнай арыстократыі» замест арыстократыі апалячанай і акаталічанай».
I першае, аб чым ён руба пачаў цяпер пісаць, дык ласьне аб гэтым.
На чый бок стаць: на бок дваранскага стапу, які бун-туе, ці на бок бяспраўпага народу, які пачаў расправу з панамі, карыстаючыся агулыіай разрухай? Ва ўмовах дваранскай монархіі адказаць на гэтае пытаныіе было пялёгка, і Каяловіч бясьсільна ходзіць навокал яго, ча-самі абмаўляючыся выразамі, ад якіх славянафілаў кі-дала і ў жар і ў холад.
«Якая жах.тівая дылема — біць або сваю, або поль-скую сі іу ў Заходняіі Расіі»,— разважае ён на тэму аб масавых выступленьнях сялян проці памешчыкаў. «Ате ці-ж гэта навіна? Яна здаўна і добра знаёма людзям, што блізка стаяць да інтарэсаў і да кіраўніцтва ў Заходняй Расіі. У адным з данясеньняў віленскага кіраўніцтва пра-біўся выраз. што ўлада пастаўлена ў вялізарную труд-насьць тэй абставінай, што прыходзіцца прыводзіць да
33 «Лскцнн ію нсторнн Западной Росснн», выд. I, стар. 15 — чы-таліся М. Кая.товічам у 1863 г. у вышэйшым кругу прыдворнан арыстократыі, сярод якой бы.ті ч.тсны царскай фамі.тіі і князі.
163
паслухмянасьці верных Расіі сялян тым людзям (памеш-чыкам), якія самі паўстаюць проці гэтае Расіі. Вось вам дылема і сьвядомасьць труднасьці вынсьці з яе! Народ, пачынаючы выступаць масаіі, ня можа трымацца ў ме-жах чыстаіі свас справы і нс пераходзіць у палкія, нера-зумныя краіінасьці... Што-ж аднак рабіць? Часы Х.мяль-ніцкага і гаіідамацкаіі ваііны ясна паказваюць, што «за-падно-русскпіі» народ пя бачыў іншага выхаду з гэтаіі дылемы, як даручыць своіі лёс казацкаіі зброі. Няўжо на-ват цяпер Вялікая Расія, збагачаная пладамі заходня-эўропэііскаіі цывілізаныі, застанецца таксама бясьсіль-най?» 34.
I прад духоўнымі вачыма пабожнага акадэміка-сла-вянафіла Каяловіча малюецца стары, выпрабаваны ў гіс-торыі спосаб — тоіі самы, аб якім ён неасьцярожна спа-мянуў,— гайдамацкі. Праўда, ён заклікае для барацьбы з паўстаўшай Польшчай «сплу русского духа», ён заклі-кае да «нравственных начал», якія выяўляюцца ва «ўсё-даруючым праваслаўі», успамінае аб «гістарычнай на-цыянальнай жывучасьці народнай стыхіі», аіе ўсё гэта па яго ўласным прызнаньні — «надзеі, сьветлыя і тры-валыя, але ўсё-ж т’кі надзеі». «Што-ж рабіць сёньня, заўтра? Справа не чакае»— і Каяловіч адказвае: «Парод павінен мець сваю організаваную сілу. Ен павінен быць узброены. 3 прычыны аграмаднага абшару краю і раскі-данасьці насельніцтва народу немагчыма мець скрозь сталую абарону ад паўстанчых бандаў, і таму трэба мець народнае апалчэньне, якое, як усім відаць, само са-бой ужо складаецца: народная энэргія шукае выхаду» 35
Каяловічу ня якава за свой мілітарызм, але ён ім за-хоплены: «першы раз выходзяць з-пад майго літаратур-нага пяра вайсковыя меркаваньні, і калі я магу чым-пе-будзь апраўдаць гэтае непаразуменьнс, дык толькі тэй сьвядомасьцю, што насталі часы, калі народная справа Заходняй Расіі непарыўна зьвязваецца з вайсковай. Мя-чы і пер’і за адно і разам! Які час!.. Быццам паўстаюць часы Хмялыііцкага, калі казакі і кіеўская акадэмія дзея-
34 «Пародное двмжснііс» еіс.
35 ІЬісІ. «Народпае апалчэііыіе», аб якім гаворыць Каяловіч і якое адыграла пямалую роль пры падбіцьці паўстапыія, было ство-рапа, як ведама, М. Муразьёвым. У Пецярбурзе да гэтага «апалчэпь-пя» ставіліся вельмі падазропа, як да чагосьці апархічнага. Створана яно было па іпіцыятыве М. Каяловіча, які бачыў у ім выраз «парод-пас сілы».
164
.іі разам як адна сіла. Нібы-то аднаў.іяюцца бліжэйшыя да пас часы гайдамацкай вайны 1768 году, калі епіскап Гервасін і ігумен Мельхіседэк Яворскі падрыхтоўвалі па-дзелы Польшчы» 36.
Аднак захапленьне гайдамацкай расправай палохае і самога Каяловіча, і ён шчыра ці ня шчыра, але сьпяшаец-ца вытлумачыць, што сучасная гайдамаччына, да якой сн фактычна падбухторвас і той «народны рух», які па-чаў разьвівацца сярод бсларускага сялянства і дзякую-чы якому сялянства пачало падводзіць разьлікі з памеш-чыкамі,— што гэта «зусім ня тое, як гэта хочуць прадста-віць «лжетолкователп». Ен старанна падкрэсьлівае, што ў гэтым народпым руху няма элемэнтаў соцыяльнап раз-рухі, што гэта ня бунт прыгонных рабоў проці папоў, не паўстаньне пролетарыяту проці ўласнасьці і што «чын-пасьць сялян усюды законная, прыватная ўласнасьць ні-дзе не парушана» 37.
Але падобнае запаўненьне было слабой уцехай. Аду-сюль ішлі весткі аб рэволюцыйнай чыпнасьці чырвопых, усюды адчувалася, што калі паўстаньне ня будзе стры-мана, дык яно абсрнецца ў сялянскую рэволюцыю.
«Вашым чытачом, спадзяюся, вядома,— піша ён у «День»,— што ні вы, ні я, ні ўсе мы, публіцыстыя, ня мо-жам стаць на бок разыошаньня народных антыпатыіі, ня здраджваючы свайму прызначэньню. Але гэта не пера-шкаджае мне бачыць наступную бяду. Вялікі прынцып за-копнай праўды прыводзіць да таго, што шмат польскага зла тоіцца ад улады і дражніць народ, які сьвядомы свай-го чалавечага і гістарычнага права — права нс цярпець ад яго. 3 гэткага парадка рэчаў можа выйсьці адпо з двух: або народ бязупыпна будзе рвацца зьнішчыць гэ-тае зло і падпадаць за гэта новаіі адказнасьці прад сваён законнай уладай, або, бачачы нсмагчымасьці выкарапіць яго (бо ўлада забараняе), пачнс ўваходзіць з польскім злом у паразумепыіе. 3 гэтаіі падвойнай бяды можа вы-весьці народ толькі моцны ўдзел у ягонных справах ра-сіііскага грамадзтва. Яно паставіць самую ўладу V патрэ-бу бачыць і караць кожнае польскас зло. Яно перакапае парод, што няма патрэбы ні біць палякаў, ні ўваходзіць з імі ў паразумсньнс, бо гэта дасьць яму веру ў свае сілы.
36 «Народпое двнженне» е(с.
37 «Неско.чько слов о народпом двн/кеінііі в Бс іоруссіш», «Депь», 1863, № 18.
165
Гэтаіі сілы заходня-рускі народ можа набрацца толькі пры ўдзеле ў яго справах расійскага грамадзтва, у мо-ральнай моцы славянскаіі Расіі». «Моральная славяпская сіла Расіі,— кліча Каяловіч,— бязумоўна разьвернецца так піырака і ў такіх дзсяныіях, піто яны пераканаюць і заходпя-рускія самародныя сілы і польскія заблудлыя, ніто нягожа і бязмэтна весьці барацьбу пяправільную па ідэі, што справядлівая справа, справа зямлі выйграс і без піалёнай бітвы»
Адпак нават у тым-жа 1863 г. Каяловіч убачыў, што ўдзел расіііскага грамадзтва ў народнай «западпо-рус-ской» снраве нятрывалы, што ён толькі моднае зьявішча; сп зразум ў, што Пецярбург хутка «стаміўся ад узбу-джэныія», а расійскаму грамадзтву ўжо абрыдлі «запад-но-русскпе» лемантацыі і што мясцовыя ўлады краю ўсё часьцсіі арыіптоўваюць сялян за напады па памешчыкаў.
I Каяловіч, хоць і ўпэўпены ў тым, што патрэбпы зварот у пачуцьці і разуменыіі расійскага грамадзтва на карысьць заходняга краю адбыўся, аднак галоўнае дасяг-неньне \’ выніку няўдалага паўстаньня бачыць ня ў гэ-тым звароце, а ў народным усьведамлсныіі самое Бела-русі, у ты.м, што там «стварылася імкненьне да ўласнага адраджэньня».
«Ітак, факт адбыўся,— упэўнена кажа Каяловіч,— парод беларускі, які доўга быў палучаны з Польшчаіі духам і крывёю, паўстаў проці гэтае самае Полыпчы; ніхго пе падгаворваў, ніхто нс навучаў гэтаму сялян; гэ-та было поўнае і разам з тым нястрыманае выяўленьне глыбока-ўтоенай, вякамі ўзгадованаіі нянавісьці да чу-жаземпага ярма, гэта было першае імкненыіе да ўлас-нага адраджэньня народу, які адчуў сваю сілу».
«Вось як бліскуча заяўляе тутэйшы народ свае правы на належнае яму месца ў сям’і эўропэйскіх нацыяналь-насьцяй,— горда кажа ён.— Дарма хочуць пра.тставіць гэ-тую вялікую справу паўстаньнем пролстарыяту проці ўласьнікаў; тутэйшы селянін не пролетары — зпачыць, гэта мапа. Таксама няўдала думаюць растлумачыць гэ-ты рух нянавісьцю былых прыгонных сялян да сваіх гас-падароў. Няма чаго таіцца — у першыя часы было шмат крайнасьцяіі, якія так рэзка кідаліся ў вочы, што ў пер-шыя часы нават хавалі над сабою законную прычыпу *
38 «Народпое двнженпс» е(с.
166
па^стаііьня,— гэта быў толькі першы выбух народнага гпсву» 39.
«Будзьце справядлівы, панове,— зьвяртаецца Каяло-віч да тых, хто «лічыў сябе палякамі» і быў расчараваны тэп акатічнасьцю, што народ не пашоў з Полыпчай.— Вы думалі, што стагодні прыгоп полёнізму прыдушыў у бе-ларусах пачуцьцё ўласнай самастойнасьці, што крывавая вупія, якая пакіпула сьляды яшчэ і да гэтае пары, на-заўсёды зьнішчыла ў іх сьвядомасьць уласнай народ-пасьці? Вы жорстка памыліліся, панове, і за гэтую па-мылку несяцё кару! Зразумсйце, што гэта ня бунства, і ня помста былых прыгонных людзей проці сваіх гаспада-роў, але моцнае выяўленьне рускага духа, які піко іі ня \міраў. Перакапаііцсся, што гэта — вырашэньнс пытань-ня аб народнасьці Заходня-Рускага краю, вырашэньне, гэткае, якога пя прыдумаць ніякім конфэрэнцыям і конг-рэсам усіх эўропэйскіх дзяржаў»40 41.
Сам «западно-русс», Каяловіч быў моцна пераконаны, што беларускае пытаньне падобным «народным адра-джэньнем» было вырашана. Ен быў пэўны, што беларус-кас сялянства ў сярэдзіне 60-х гадоў усьвядоміла сваю пацыянальную сувязь з Расіяіі і што такім чыпа.м папя-рэднія спробы мясцовых «лепшых людзей», якія хацелі-б павесьці народ да адраджэньня разам з Полыпчай проці Расіі,— што гэтыя спробы скончы.тіся фіаска. Наадварот. шляхам процістаўленьня сялянскіх і панскіх інтарэсаў у паўстаньні «дух заходня-рускаіі народнасьці» запанаваў над старымі сымпатыямі да Полыпчы, і дзякуючы гэта-му ў краі ўтварыўся як нельга лепшы грунт для разьвіць-ця наогул «западно-русской» партыі4|.
39 «Несколько слов о народном двііженіш» еіс. Аб надобным «добрым выніку» паўстаньня М. К-іч зазначае таксама ў публічнай лекцыі ў Географ. О-ве — «Об этпографнческой граннце между Зап. Росснеп н Полывей», 3 красавіка 1864 г., гл. «Русскпн Ппзалпд», 1864, № 27.
40 «Несколько слов о ііародпом двнженпн в Белоруссіш». іЬісІ.
41 Падобнага пераконаныія трымаліся сьледам за Каялозічам і іпшыя «западно-руссы» таго часу. «Есьць у пас прыемпая зьяза,— нісаў адзіп з іх, Балвановіч,— гэта беларусы маладога пакалепыія, якія толькі што выступілі па арэпу жыцьця, але якія ўжо зусім усьвядомілі сваю рускую нацыянальнасьць. Япы горача любяць сваю бацькаўшчыну, пераконаны, што шчасьце яе заключаецца ў магчыма -хутчэйшым зьяднапыіі ня з Польшчай, як думаюць некаторыя палякі пілкіеі «чагу, а 3 Вялікарасіяй, і ў гэтым сэнсе дазваляюць сабе ныказвацца ўжо данолі голасна. На жаль,— дадае корэспопдэнт,— становішча іх пакуль іпто надзвычаГіпа пезавіднае: з адпаго боку,
167
Прагпоз Каяловіча аказаўся верным толькі напало-ву: што датычыць «западпо-русского» пароднага адра-джэньня як масавага руху, дык яго Каяловіч наогул ня прыждаў: яно было, як будзе відаць з далейшага, немаг-чымым таму, што па ідэі, і па клясавай сутнасьці сваёй стаяла далёка ад шырокіх народных мас. Што-ж даты-чыць «западпо-русской» партыі, дык працаваць над яе стварэньнем і ўгрунтоўваць яе Каяловічу прышлося цэ-лых дваццаць год.
У першы момант, г. зн. у гады панаваньня на Белару-сі Ліуравьёва, Каяловічу не пашанцавала замацаваць сваю програму на практыцы. Ня гледзячы на тое, што на яго баку было вялікас кола ўплывовых знаёмых у Маск-ве і Пецярбурзе, і ня гледзячы на тое, што імя яго зра-білася вельмі понулярным сярод беларускага духавенст-ва па ўсёй Беларусі, ён пя здолеў пры Муравьёве заняць кіраўпічага палажэпьня ў Вільні. Болын таго, паміж ім і Муравьёвым адразу-ж вызначылася заметнае разыхо-джапьне.
Справа ў тым, што Муравьёв не падзяляў прынцыпо-вага патрабаваньня Каяловіча абаперці барацьбу з по-лёнізмам перш за ўсё на «западно-русскоп» партыі. На погляд Каяловіча, «западпо-руссы» былі больш дасьвед-чаны ў гэтай справе, лепш ведалі мясцовыя абставіны, усе моцныя і слабыя пункты польскіх уплываў; яны былі трывалы ў барацьбе з полёнізмам болып, чым хто-не-будзь іншы, і давялі гэта шматвяковай сваёй гісторыяй; урэшце, ім належала першае месца ў гэтай справе як мясцовым ураджэнцам, як мясцовай партыі. Наадварот, з пункту глсджаньня Муравьёва ўсе мясцовыя людзі бы-лі падазронпымі на полёнізм, незалежна ад таго, ці былі яны каталікамі, ці праваслаўнымі; розьніца паміж паля-камі і «западпо-руссамп», а тым больш беларусамі, была, па пераконаньні Аіуравьёва, зусім нязначная. Яго давер’-ем карысталіся толькі карэнныя вялікаросы, толькі «пс-тпнііо-русскпс людп». Усё, што ня было «пстннно-рус-скпм», з цэнтральных вялікарускіх губэрняў, усё, на чым ляжала пячатка тутэйшасьці, мясцовай гісторыі і куль-
палякі і асабліва апалячапыя расіГіцы пакідаюцца па іх градам зьдзекаў, лаяпкі і мапы; з другога — пекаторыя ісьціпа-рускія, бог всдае, з якоГі нрычыны, пазіраюць па іх з нейкім педавер’ем і ка-жуць: «Даруйце, якія-ж яны расіііцы, у іх пават і прозьвішчы пе з расійскімі канчаткамі» (Я. Балвановіч «Что такое русское обіцество в С.-З. крае», «Вестн. Зап. Росснн», 1863, нюль).
168
туры,— усё гэта выглядала ў вачох Муравьёва «палякую-чым» і «лацінствуючым». Вышэіі мы паказалі, што нават да беларускіх «бацюшак», якія захавалі стары быт, былі ранеіі зьвязаны з вуніяцтвам і ў штодзенным ужытку ка-рысталіся польскаіі моваіі, што нават і да іх Аіуравьёв і яго адміністрацыя ставіліся падазрэнна і дамагаліся за-мсны іх папамі з Вялікарасіі. Аб іншых слаёх грамадзт-ва няма чаго і казаць.
Карыстаючыся гэтым разыходжаньпем, ініцыятыву ў Вільні захапіў, як мы бачылі, Гаворскі, які і рэпрэзэнта-ваў доуті час пры Муравьёве і пасьля яго «западно-рус-скую» справу на своіі капыл. Сваім практычпым нюхам Гаворскі зразумсў, што калі для «обрусенпя» Беларусі былі пасунуты сотні і тысячы чыпоўнікаў— вялікаросаў, дык ня так ужо важна было гаварыць аб «мясцовай» пар-тыі: «западно-русская» нартыя магла быць створапа і не з мясцовых работпікаў.
Каяловіч ня мог дараваць гэтага ні Муравьсву, ні Га-ворскаму. Ня мог ёп дараваць ім і таго, што дзякуючы іхпяму панаваньню правалілася ў Вільні справа з вы-іаньнсм «Народнай Газэты», у проектаваньні якой Кая-ловіч прымаў у 1862 г. бліжэйшы ўдзел; ня мог дараваць і таго, што Вілыія засталася бсз унівэрсытэту і нават бяз духоўнай акадэміі, як гэта плянаваў папярэднік Муравьё-ва — гсн.-губ. Назімов разам з кн. Шырынскім-Шыхмато-вым і самым Каяловічам.
У сваіх «западно-русскнх» клопатах аб «обрусепнн» Бсларусі Каяловіч всльмі крытычна ставіўся да тых гу-ра-вялікарускіх патрыётаў, якія наехалі на Беларусь з мэтай прывесьці яе да парадку. Ен усюды, дзе толькі мо-жа, зазначае сваё нездаволеныіе гэтап зьявай, прычым заўважае яго амаль ня з першых дзён дзейнасьці Му-равьёва. Заўважае ён таксама і казённы, офіцыйны ха-рактар «обрусення» Беларусі. які ён як прынцыповы «за-падпо-русс» лічыць шкодным і абразьлівым для сваііго «западно-русского» гонару.
«У расійскіх людзях вялікая патрэба Заходняй Расіі. Пашлі сюды часам найлепшыя асобы, але пашло шмат такіх, якім лспш было-б сядзець сярод сваіх, пад моцным коптролем моцнае грамады» 42
Асабліва рэзка выказваўся Каяловіч аб гэтых спра-
42 «Об отпошеііші русского обіцества к Западіюй Росснп», піісьмо ь редактору газ. «Депь», 1863, № 27.
169
вах у прыватнай нсрапісцы, бо ў газэтах пісаць па падоб-ныя тэмы было нязручна. У адным з лістоў да I. Корпі-лова ў Вільню ён выказвае абурэныіе тэп абставінап, што мясцовае начальства не прыняло на службу I. Ка-товіча, яго добрага знаёмага, чалавска «з соліднаіі за-падно-рускаіі асьветай».
«Мучыць мяне думка, што гэта прыдумана для таго, каб між вамі і мной кінуць яблыка нездаволенасьці і ха-лоднасьці. Я не падыму гэтага яблыка, алс не магу сат-равіць гэткую дзічызну, нібы масквіч лепшы за «запад-но-русса»... Я і ад другіх давсдваўся, што ў вас (у Вільні) процістаўляюць масквіча і «западно-русса». Вось гэта і значыць русіць Заходнюю Расію кулаком, а пя мора іь-наіі сілаіі, бо няма нічога кулачней, як адмаўтяць (у пра-вох) і сьпіхаць па бок гатовую моральн>ю сілу краю»43 44.
«Паміж расіііцамі і намі пяма поўнага адзінства,— зазначае ён у другім мсспы.— Як стварыць гэтую паў-нату? Мне шмат прыходзілася думаць аб гэтым і мпе здаецпа, піто замац^е яе не матэрыялыіая расіііская сі-ла, ні нават расійскі розум, а расійская душа, скарбпіца якоіі зьяўляецца надзеяіі усіх славянскіх нар< даў» 41.
Спасылка на «душу» як галоўны паратупак у бараць-бе з полёпізмам і як галоўны сродак замацаваныія «за-падно-русскаго» адраджэныія Беларусі для Каяловіча вельмі характэрна. ІІа матэрыялыіы бок справы, г. зн. на тос, што больш за ўсё абыходзіла і цікавіла практыч-нага Гаворскага і офіцыііную расіпскую ўладу ў Вілыіі, ёп зварочваў меншую ўвагу, як пад час паўстаньня, так і пасьля. Ен сам шмат разоў заўважае, іпто конкрэтпыя экономічныя пытаныіі, справы мясцовага капіталу, зям-лі і зямельнаіі рэформы яго мала абыходзяць. Адно толь-кі, як мы вышэіі заўважылі, Каяловіч добра разумсў эко-помічпую залежнасьць бсларускага сялянскага насель-ніцтва ад польскага памешчыка; алс ён баяўся аб гэтым голасна і да канца гаварыць.
У стасунку да Муравьёва асабіста Каяловіч увесь час захоўваў сьцюдзёнасьць. Калі праз дваццаць гадоў пась-ля віленскіх падзеіі у Пецярбурзе была паднята думка звудаваць Муравьёву помпік, Каяловіч пісаў I. Корпіло-ву: «Вам усім, бліжэіішым супрацоўпікам і сябром Му-
43 Ліст М. Кая.іовіча да I. Корні.това ад 17 верасьня 1863 г. (У Рукапісным аддзеле Лепінградзкай Публічп. бібліотэкі).
44 3 прамовы М. Каяловіча па агульным сходзе віленскага брацт-на, «Вестпнк Зап. Росснн», 1865—66, кн. 10, разьдз. IV, стар 74—75.
170
равьёва, натуральна яму ўсё прыпісваць, а.іе мне, які стаяў крыху паводдаль ад яго і як гісторыку, патуралыіа глядзець на яго інакпі. Там, дзс вы бачыце ўсё ў Муравьё-вс, я бачу ў ім гістарычнага слугу, а ня творцу справы, якая будавалася і ўсьвядомлівалася і да яго і пры ім»45.
Тады-ж, з прычыны выхаду ў друку «Запнсок» М. Му-равьёва, Каяловіч зноў ня ўтрымаўся і, даючы дадатную ацэнку дзейнасьці Муравьёва ў Заходнім краі, зазначаў, ппо дзеннасьць гэтая мела сваёй перпіапачатковай кры-ніцаіі яго, Каяловіча, думкі і програмы. «Лічу патрэб-пым,— пісаў ён,— выясьніць адно непаразу меньне, якое ў «Запнсках» Муравьёва зьяўляецца слабым месцам. М. Муравьёв у гэтых «запнсках» прысвопвае шмат з та-го, у чым ён быў толькі выражальнікам думак і жадань-няў лепшас часткі тагачаснага расійскага грамадзтва, якое і зрабіла яго (Муравьёва) неабходпым... Галоўней-шыя меры Муравьёва ў справс расійскага будаўніцтва ў Заходняй Расіі былі выказаны да яго назначэньня ў Віль-ню. Жадаючых пераканацца ў гэтым запрашаем праса-чыць за 1861, 1862 г.г. і пачатак 1863 году газэты «День», «Русскнй Пнвалнд», «Московскне Ведомостп», «Вестнпк Юго-Западной Росснп». Запрашаем прыпамятаць, што ў гэты час накіроўвалася этнографічная экспэдыцыя ў Заходнюю Расію, адбываліся ў Пецярбурзе публічныя іекцыі аб Заходнян Расіі. Нават гэткая тэхнічная рэч, як вядомая ў своіі час народная варта (караулы), абду-маны і абвешчаны ў Пецярбурзе ў чыста грамадзкім ася-родзьдзі. Муравьёв у сваіх запісках маўчыць аб гэтых грамадзкіх зьявішчах. «Калі.— таямпіча зазначае Каяло-віч,— з часам выясыііцца сапраўднае паходжаньнс і са-нраўдны сэнс (?) слоў гасударыні Аляксандры Фёдараў-пы, сказапых Муравьёву пры яго высзьдзе ў Вільню: «ка-лі-б толькі мы маглі ўтрымаць за сабой хоць-бы Літ-ву»,— г. зн. Заходпюю Расію,— тады зробіцца яшчэ больш ясным уплыў гэтае часьці нашага грамадзянст-ва» 46.
45 Лісі М. Каяловіча да 1. Корпілава ад 5 красавіка 1883 г. (У Рукапіспым аддзсле Публічпае бібліотэкі). У гэтым лісьце Кая-ювіч, між пішым, зазначае, што той артыкул, які ён падрыхтаваў да іруку аб М>равьёве і ў якім выказаў больш падрабязпа свон ногляд па яго, «прыдзецца схаваць у шуфляду, бо іпакш выйдзе разпага-юсьсе».
4в «Мнііскііе Еп. Ведомостп», 1883, № 15 (пеофнц. часть), стар. 150—457: «Оценка деятелыюстп в Зап. Росснп гр. М Муравьёва».
171
Паданыя словы занадта аўтобіографічныя, каб ня ба-чыць, якое выдатнае зпачэньне падаваў сабе ў даным вы-падку Каяловіч і што пад адпаведнай «часткай расійскага грамадзтва, якая вызначала ход падзей у Заходнім краі падчас паўстаньня», ён разумеў іменна сябе і сваіх блі-жэйшых аднадумцаў. У словах гэтых яскрава выяўляец-ца роспач чалавека, якога ня прызналі, якога не заўва-жылі або не хацелі заўважыць; з гэтых слоў ясна відаць, што падобнае нэгліжаваньне яго выходзіла перш за ўсё ад Муравьёва і дзякуючы апошняму.
Насколькі няўдалай была на першым пачатку прак-тычная чыннасьць М. Каяловіча, скіраваная на замаца-ваньне ў краі ўласнай «западно-русской» партыі, нагэ-тулькі грунтоўнай была яго навуковая дзейнасьць. У дзе-дзіне навуковай яго «западно-русская» абарона Беларусі ад польскіх дамаганьняў была па свайму часу выключна аўторытэтнай і ўсебаковай.
Да рэчы, аб адносінах «западно-руссов» да Полынчы як гэткаіі. Каяловіч ведау. што польскае грамадзтва ба-чыць у яго асобе аднаго з найбольш зацятых сваіх вора-гаў і пенавісьнікаў, і таму ня раз імкнуўся вытлумачыць сваю позыцыю ў польскім пытаньні. Да гэтага яго пры-мушала яшчэ і славянафільства, якое, як мы бачылі з лістоў I. Аксакова, вельмі блізка цікавілася вырашэнь-нем гэтага пытаньня. Каяловіч заяўляе, што ён як «за-падно-русс» ня вораг палякаў, што ён разумее і спачу-вае сапраўднай этнографічнаіі Польшчы, але што ён адносіцца варожа — адмоўна да тэіі шляхецкап папска-іезуіцкай Полынчы, якая прагнула і прагне праглыпуць Беларусь.
«Я разумею зямлю польскую нават пры апанаваўшаіі яе неславянскаіі цывілізацыі. Я магу бачыць на гэтаіі зямлі польскі элемэнт нават скрозь пякельны змрок за-ходня-эўропэйскай рэволюцыі і езуіцтва. ІІа гэтай са-праўднаіі поіьскай зямлі, у гэтым сапраўды польскім элсмэнцс можна бачыць польскае сэрца. Але, псрапо-сячыся адсюль у Заходпюю Русь з думкаіі аб польскай зямлі, польскім элемэнцс і польскім сэрцы, як перакон-ваіоць усіх палякі, я ня бачу і нс магу бачыць ні гэтай зямлі, ні гэтага элемэнту (чыстага, сапраўднага польска-га), ні гэтага сэрца. Я то іькі бачу тут тыранію і зьдзе-кам вырытыя польскія барозны на рускай зямлі на якіх ня можа быць жыцьця роднаму семепі. Я бачу тут раз-бэшчанае польскае шляхецтва, ператворанае ў арысто-
172
кратызм, які гэтак ненавідзяць самі палякі. Я бачу тут нольскае сзуіцтва, якос Польшча сама выкідала ўсімі сіламі як нягодную траву, і толькі набліжаючыся да сваёп гістарычнаі'і сьмерці, усыпала яе пладамі свой хаў-турны па.ход. На няшчасьце, яна выкідала езуіцтва ў Заходнюю Расію47...
Усе свае немалыя веды з гісторыі і этнографіі Бела-русі Каяловіч выкарыстаў, каб давесьці перад расінскім грамадзянствам і перад расінскан навукап той факт, што прэтэнзіі палякаў на Беларусь ні на чым не заснаваны. Трэба зазначыць, што вывучэньне Беларусі з расійскага боку пачалося гадоў за 20 перад Каяловічам. Першыя спробы ў гэтым кірупку пачаліся яшчэ ў 30—40-х гадох пры міністры Пероўскім, калі побач з офіцыйнымі ста-тыстычнымі досьледамі ў цэнтральнай Расіі была зьвер-пута ўвага і на «Западный Край». Аднак працы таго часу былі западта павярхоўныя, вынікі іх разг.іяцаліся як нейкі канцэлярскі сакрэт і не публікаваліся да агуль-пага ведама. Тады-ж у розных расійскіх часопісях пачалі зьяўляцца першыя нататкі аб Беларусі, пераважпа апі-сальна-этнографічнага характару. Гэта быў пачатак ці-кавасьці да «народнасьці»— вынік дзеппасьці Уварова і псршых славянафілаў. Болып аўторытэтна пачаў пісаць аб Беларусі П. Шпілеўскі (1817—1861), які быў родам бсларус, з Мснскай губэрні, і які быў моцна замілаваны ў беларуіпчыну. Працы яго, што зьявіліся ў расійскай лі-таратуры, адзначыліся навіной, хоць і мелі часта сваёй крыніцай друкаваныя польскія досьледы.
Пачынаючы з 50-х гадоў, Беларусь зьвярнула на сябе болыпую ўвагу Гсографічнага Таварыства, якое з пер-шага тому сваіх «Этнографічных Зборнікаў» пачало пуб-лікаваць адпаведныя матэрыялы. Аднак і ў гэтыя гады весткі аб Беларусі былі выпадковыя і няправілыіыя, так інто для этнографічных справак прыходзілася часам ка-рыстацца старэнькаіі і невялічкан этпографічнап картай Шафарыка. Працы беларускіх дасьледчыкаў—I. Бары-чэўскага, О. Турчановіча і М. Бэз-Карніловіча з пупкту погляду навуковасьці таксама мала чаго былі варты; іх хутчэй можпа разглядаць як справачпікі па беларускай гісторыі, пераважпа царкоўнай, і як зборнікі гістарычпых апавяданыіяў аб Беларусі.
Болып дакладныя працы афіцэраў гепэралыіага шта-
47 «Народііое двнжеппе в Зап. Россші» еіс.
173
бу — А. Коревы аб Віленскай губ., П. Баброўскага аб Горадзенскаіі губ. і 1. Зеленскага аб Менскай губ.,— хоць і пачатыя пры канцы 50-х гадоў, вышлі ў сьвет ужо з пачаткам 60-х гадоў, ка.іі «Літоўская вунія» Каяловіча была ўжо на руках. Таксама ў гэтую пару ў сувязі з польскім паўстаньнем былі выданы для іпырокага чыта-ча вядомыя атлясы Заходняй Расіі — Р. Эркерта і Рыт-тіха.
Ня гледзячы, аднак, на ўсе пералічаныя працы, аб Бе-ларусі ў шырокіх колах расійскага грамадзтва всдалі вельмі мала. Аксаков казаў правільна, што аб беларускай справе сярод расійцаў існуе поўная няпісьменнасьць; пя толькі звычайныя абываталі, але людзі з вышэйшай асьвегай, нават спэцыялістыя, лічылі тады тэрыторыю на захад ад Дняпра польскай зямлёй. Што датычыць Го-радзснскай і Віленскай іхбэрняў, дык аб іх пяпольскась-ці і гутаркі пя было.
Каяловіч як шчыры «западно-русс» прысьвяціў шмат энэргіі, каб зьнішчыць гэткі забабон і акрэсьліць сапраўд-ную польска-беларускую граніцу. Ен піша артыкулы ў газэты і часопісі, чытае закрытыя і публічныя лекцыі на гэту тэму, публікуе дакуманты, выдае кнігі48. «Докумен-ты, аб’ясняюшпс псторшо Западной Россші н ес отношс-нпе к Восточноп Россші п По.тьше» выдаюцца пры гэтым еп ге^агсі на францускай мове, каб азнаёміць з гісторыяй Беларусі і этнографічнай мяжоіі яе з Польшчай заходня-эўропэйскую навуку і грамадзкую апінію.
Трэба вызнаць, што працы Каяловіча па высьвятлснь-пі этнографічнай і гістарычнай беларуска-польскай мяжы
48 Галоўныя нрацы АА. Каяловіча ў гэтап галіне: «Документы, обьясняюшне нсторню Западіюй Росснн н ее отііошеііне к Восточпой Росснн н Полыне»— «ОосшпспЬ ьегсапі а ссіаігсіг ГНівІоіге ііев ргосіпсез оссісіепіаіез Не 1а Кіівві аіпві цпе Іепгв гаррогіз а\ес 1а Рііввіе еі 1а Роіо^пе», 1865; «0 расселеішп племеп Западпой Россіш» («Русск. ІІнвалнд», 1863, № 114, 486—488; «День». 1863, № 20); «Взгляд г. Эркерта на «Зап. Росспю» («Русск. Нпвалнд», 1864, № 174, «СПБ Ведомостн», 1864, № 68 і іпш.); «06 этнографпческой гранпце между Россней н Полыпей» («Русск. Ппв.», 1864, № 78 і ў «СПБ Ведомостп», 1864, № 77); Этпографічная карта Заходпян Расіі, якая была прыложапа да другога выдапыія «Лекціій по нсторіш За-падпон Рссснн», і іпш. Аношняя праца М. К-ча — аспоўная ў галіпе гісгорыі краю. Япа вытрымала тры выдапыіі— у 1864 і ў 1884 гг. (у апошпі год «Лекцнп» выйшлі два разы пад назваіі — «Чтеппе по іісторіін Западпой Россіш»). За гэтую працу М. К- атрымаў у тым-жа годзе вялікую Ламаносаўскую нрэмію (гл. ліст. яго да I. Корпілова ад 3 траўня 1884 г. у Рук. аддзял. Публічн. бібліотэкі).
174
былі ве.тьмі грунтоўныя. Па сутнасьці, толькі ён ды ГІ. Баброі’скі маглі лічыцца ў тоіі час сапраўднымі аўто-рытэтамі ў гэтаіі галіне. Калі пазнаёміцца з тагачаснымі досьледамі аб Беларусі, лёгка можна заўважыць, які значны крок наперад быў зроблсны дзякуючы навуковай дзеіінасьці гэтых двох «западно-руссов» (П. Баброўскага мы таксама далучаем да «западно-руссов», толькі крыху іншага адценьня і ня так напорыстага). Бо, прыкладам, нават у 1861 г. так паважная ўстанова, як «Россппское Географнческое Обіцество», офіцыяльна выдала для агульнага карыстаньня працу афіцэра генштабу М. Ле-бёдкіна. дзе з дакладнасьцю да адзінак гаворыцца аб насельніках Беларусі—драўлянах. палянах, крывічох, валынянах. ціверцах, вуглічах, харватах, яцьвягах і г. д. (харватаў, прыкладам, М. Лебёдкін налічыў у 1861 г.— 17 228 чал.. ціверцаў і вуглічаў — 8 398 і г. д.).
Зьвернем увагу на чарговую, надзвычапна характэр-ную дэталь \ працах Каяловіча як правадыра «западно-русснзма». Мова ідзе аб крытыцы этнографічнага атлясу Эркерта, названым «атлясам провінцый, зассленых цал-кам ці ў часьці палякамі»49. Каяловіч протэстуе супропь самае назвы атлясу і справядліва кажа, іпто «ўраджоны западно-р\сс» ніколі так-бы яго не назваў: на жаль,— дабаў.іяе ён,— гэты мясцовы «западно-русскнй» пагляд яшчэ вельмі мала ўсьвядомлены і мала атрымаў правоў у навуцы і жыцьці»; Каяловіч дасканаіа потым выпраў-ляе недакладнасьці і памылкі Эркерта аб граніпах і ліч-бах расьсяленьня розных нляменьняў, у тым ліку грані-цы бсларуска-польскія па захадзс Горадзенскай губэрні, па Бугу і Нё.мапу; правільна выкладае адносіны паміж беларусамі і літоўцамі і г. д., але з грунтоўным недахо-пам працы Эркерта — з адзнакай веры, якую той кладзе ў аснову нацыянальнага акрэсьленьня насельніцтва Бе-ларусі,— Каяловіч згаджаецца.
«Прынцып гэты,— кажа ён,— найлепшы цяпер для падзяленьня жыхароў Беларусі на палякаў і беларусаў; мяне заўсёды дзівяць спробы шмат каго ў нашап літара-туры вырашаць жыцьцёвыя пытаньні ў Заходняй Расіі не на аснове рэлігійнага пытаньня. Я глыбока перакона-
49 Выш.іі два выдапыіі: у 1863 г. (да па^стапыія) пафрапцу-ску — «ЛПа^ ёіігпо^гарігіцііе сіев ргоеіпсез, ІіаЬііёев еп іоіаіііё он еп рагііе раг Іез Роіопаіз» і ў 1864 г. парасійск\, ужо са зьмененай наззап— «Взг.тяд па ігсторню іг этпографню западпых губершін Россіііі», з атлясам.
175
ны, што пройдзе, прынамсі, сталецьце, пакуль можна бу-дзе ўзяцца за які-небудзь жывы бок «западно-русского» жыцьця, абыходзячы веру» 50. Праўда, крыху далей Кая-ловіч агаварваецца, што «шмат якія лаціняне шляхецка-га, мяшчанскага стану і ўсё каталіцкае сялянства захоў-ваюць яшчэ свае самародныя, мясцовыя пачаткі, ня ро-бяцца палякамі. Але,— безнадзейна канчае ён сваё разважаньне,— гэта вельмі складанае пытаньне і разаб-рацца ў ім трудна» (Курсіў мой.— А. Ц.).
Іншымі словамі, гэта значыць, што калі беларус па веравызначэньні каталік, дык для Каяловіча ён ужо не сапраўдны беларус, ён ужо не «западно-русс», а як-бы напалову паляк. Для Каяловіча вера азначала ўсё—і нацыянальнасьць, і народнасьць, і самую «рускую ду-шу». Як і для Гаворскага, так і для яго «вне правосла-вня» не магло быць Расіі, і тыя беларусы, якія ходам гісторыі прынялі каталіцтва і якія нават па ўласпым яго прызнаньні захавалі мову і звычай беларускія, тым са-мым ужо выключаліся з ліку беларускага насельніцтва і аддаваліся Польшчы.
На першы погляд здаецца зусім незразумелым — як гэта такі знаўца Беларусі, як Каяловіч, мог выключаць каталікоў-беларусаў з ліку беларусаў і залічаць іх да палякаў. Аднак факт застаецца фактам. Пазьней мы ўбачым, што падобны вывад быў для Каяловіча як пра-вага славянафіла зусім пасьлядоўны. Ен ня мог далу-чыць да «еднного русского органнзма», абапертага ў сваім сусьветным значэньні на праваслаўі, беларусаў-ка-талікоў. Каталіцтва ў яго вачох было гістарычным азна-чэньнем нацыі, яно накладала на псыхолёгію народнае масы большы ўплыў, чым мова, звычаі і агульныя гео-графічныя, гістарычныя і экономічныя ўмовы бытавань-ня. Праўда, ён не адважваецца канчаткова згадзіцца з сваім уласным прынцыпам, бо занадта добра ведае з жыцьця, што ў нацыянальна-бытавым сэнсе розьніцы паміж беларусамі-праваслаўнымі і каталікамі ніякаіі ня-ма; для яго пытаньне гэтае «складанае», яму «трудна ў ім разабрацца».
Адзіна, хто падняў у той час голас проці гэтае забой-чае для Беларусі тэорыі і скрытыкаваў атляс Эркерта, быў памянёны вышэн П. Баброўскі. Верны «западно-
50 «0 расселеііпіі племен Западного края Росспіі» — доклад в Обшсм Собраіппі Географнческого Обшества 8 мая 1863 г.
176
русскому» погляду, ён таксама даводзіць у сваім «Псто-рпческом обзоре» аб паходжаньні пляменьняў Горадзен-скап губ.51 52, што ў тутэйшым краі «амаль з самага пачатку Русі вера і мова славянскіх плямён паміж Прыпяцьцю і Нёманам заўсёды знаходзіліся ў цеснай сувязі з сла-вянскімі плямёнамі, якія жылі на поўнач, на поўдзень і на ўсход ад гэтае губэрні», што Б< чарусь ёсьць край «русскнй», і г. д. Але ён не згаджаецца з Каяловічам і з Эркертам, нібы веравызнаньне грае якую-небудзь ролю ў нацыянальным акрэсьленьні Беларусі. Эркерт, па яго словах, «глядзеў на Беларусь па ўражаньнях, якія вынес з палацаў і касьцёлаў, што ляжалі па яго маршруту»32.
«Адзінай адзнакай для падзелу насельніцтва Белару-сі на беларусаў і палякаў можа быць мова,— зазначае П. Баброўскі.—Думка Эркерта, быццам «каталіцкія бе-ларусы па сваіх думках, прывычках і роду жыцьця зусім палякі», ня вытрымлівае ніякай крытыкі».
«Чым, як ня мовай,— заўважае аўтар,— кіраваўся Эркерт пры разьмежаваньні беларусаў ад украінцаў? А тымчасам ён ня хоча прыняць гэтага-ж прынцыпу для разьмежаваньня беларусаў ад палякаў». «Нічога ня зна-чыць, што беларусы, па словах Эркерта, не называюць сябе гэтым сваім імем. Беларусы, ня ведаючы, што яны беларусы, захавалі і ў штодзеннай гутарцы, і ў песьнях, і ў прыслоўях свае азначаныя нацыянальныя, лёгічныя формы, свой азначаны характар, свае праявы 53, звычаі і г. д. Беларус-селянін, ці будзе ён праваслаўны, ці ката-лік (курсіў мой.— А. Ц.), мае свае пераконаньні, сваю моральную філёзофію і перадае гэта разам з моваіі сваім дзецям і ўнукам. Ксёндз і памешчык ніколі ня скажуць аб беларусу каталіцкага веравызнаньня, што ён беларус, а скажуць: «літвін». Пагутарце з гэтым літвінам, і вы пачуеце беларускую гаворку. Падчас нашап працы ў Го-
51 «Матерналы для географнн н статнстнкн Россіш, собр. офп-церамм геп. штаба. Гродпепская губерішя, 2 частн, с картамн, пла-памн н пр.». Составнл П. Бобровскпй, 1863 г.
52 П. Бобровскпй «Можно лп одно веропсповеданне прііпять в оспозанне племенпого разграпнчепня славян Зап. Росснн?» («Русск. Ппвалнд», 1864, № 75, 80).
53 А. Пыпіп памылкова выпраўляе слова П. Баброўскага «прввы» па «нравы». («Пст. р. этн.». т. IV, стар. 107, прым.), кажучы, што так будзе «больш вероятпо». Баброўскі быў тут больш дазнапым, чым славуты этнограф: беларусы заўсёды мелі свае асобпыя мясцовыя правы (сямейнае, зямелыіае ды іпш.), і Баброўскі гэта даскапала всдаў, таксама як ведаў аб працах Ігн. Даніловіча ў гэтай галіпс.
/77
радзенскаіі губэрні,— кажа Баброўскі,— мы мелі этно-графічныя сьпісы (насельніцтва) ад сьвяшчэньнікаў і ксяндзоў. На сьпісах тых і другіх сяляне, як праваслаў-ныя, так і каталікі, названы «літвінамі», і тут прыкла-дзены ўзоры іхняе мовы — вы думаеце літоўскае? Не — беларускае. Ксёндз рабіў гэта таму, што гэтыя беларусы калісьці ўваходзілі ў склад народнасьцяй Літоўскае дзяржавы. Мы бачым тут не політычную памылку, як мысьліць Эркерт, а політычную праўду і вельмі грубую этнографічную памылку».
Ня гледзячы на тое, што меркаваньні П. Баброўскага былі згодны з сапраўднасьцю, погляд яго не адразу знайшоў прызнаньне ў расійскай этнографіі. Нават гэткі паважаны этнограф, як А. Пыпін, і той хутчэй схіляўся ў спрэчцы аб беларуска-польскай мяжы на бок М. Кая-ловіча, чым на бок П. Баброўскага, нагэтулькі ў сьвядо-масьці расійцаў польскасьць заходніх губэрань была зьвязана з каталіцтвам 54.
Няма чаго казаць, што польская навука з радасьцю падхапіла гэтыя прызнаньні і, узмацняючы іх сваёй ар-гумантацыяй, да сёняшняга дня залічае ўсіх каталікоў-беларусаў да палякаў. У гэтым сэнсе правадыр «запад-но-русснзма» дрэнна прыслужыўся расійскай экспансіі на Беларусі, і пазьнейшыя эпігоны яго ніколі не маглі яму гэтага дараваць55.
* * *
«Утомленне» западно-русской модой», аб якім казаў і якога баяўся М. Каяловіч, той спад інтарэсаў да поль-ска-беларускіх спраў, аб якім ён так непакоіўся, нады-
м А. Пыпіна вельмі }разіла розыііца ў лічбах палякаў на Бела-русі па вылічэпыіях Эркерта і Баброўскага. Згодпа псршаму, палякаў у ГорадзенскаГі губ. было ў 1864 г. 270 000 чал., згодна другому— толькі 83 000 чал. «Відаць,— заўважае Л. Пыпіп,— Баброўскі спра-вядліва ўказаў на мову і народпыя звычаі як на істотпыя адзпакі этпографічнае мяжы; але, з другога боку, пя зусім памыляўся і Эркерт—ёп ставіў пытапыіе па практычпы грунт (?) і пе без аспа-вапы.я зпаходзіў, што пры дапых умовах (?) веравызпачалыіая адз-пак і была можа важпейіпай» (гл. «Псторпя русск. этпогр.», т. IV, стар. 100).
55 А. Сапупоў у 1909 г. казаў, што «залічаць у лік палякаў бела-русзў-каталікоў толькі па тым, што яны каталікі, ёсьць па просту зтнографічнае грабежніцтва» (гл. «Речь чл. Гос. Думы Л. П. Сапу-поза в заседаііііп за май 1909 г.», асобпы адбітак).
178
шоў хутчэй, чым хто-небудзь мог думаць. Як мы паказалі вышэй, ужо пры назначэньні Потапова, у 1868 г.. па Вільні і па ўсім краі пранесьліся чуткі, нібы Пецярбург зьмяніў свой стасунак да «мятежных» палякаў і замяніў гнеў па міласьць. Гэта была праўда. У Варшаве новы курс зачаўся крыху пазьней, з 1874 г., калі на пост вар-шаўскага ген.-губ. быў назначаны гр. Коцэбу, крайні консэрватар і адкрыты вораг дэмократычных тэндэн-цый 56. На Беларусі ён пачаўся значна раней — эпохаіі «патапаўшчыны» і спадам політычнай увагі да заходніх губэрняў, на характарыстыцы якой мы спыняліся ў па-пярэднім нарысе. «Западно-русскнм» людзям заставала-ся ў гэтую эпоху сядзець моўчкі і, схаваўшы свае пера-конаньні пад спуд, чакаць лепшых часоў.
Зразумела, справа была тут ня ў «стомленасьці» расійскае ўлады і ня ў «модах» пецярбурскай політыкі. Потапов і яго наступнікі ня былі нечым індывідуальным і ня дзеялі ў краі па сваіх уласных сымпатыях або анты-патыях. Як мы паказалі вышэй, яны проста выконвалі волю паслаўшага іх міністэрства, былі паслухмянай пры-ладай у яго руках. У сваю чаргу, паслаўшае іх міністэр-ства, як і наогул урад, былі выразам таго звароту агуль-най расійскай політыкі, які вызначыўся пры канцы 60-х і ў 70-х гадоў мінулага веку, калі загароджанае ў сваім клясавым інтарэсе расійскае дваранства пачало дыкта-ваць цару і ўраду сваю волю.
Польская зямельная арыстократыя з заходн’х губэр-няў была шчыльна зьвязана з Пецярбургам і дасканала выкарыстала новую сытуацыю: заявіўшы аб свасй кля-савай солідарнасьці з расійскім дваранствам і дэкляра-ваўшы прад прастолам шляхам адпаведны.х адрасоў сваю вернасьць мопарху, яна тым самым выбіла зброю з рук сваіх ворагаў «западно-руссов».
I што характэрна — самі «западно-руссы» прылажы-лі руку да таго, каб наслабіць свае позыцыі. Пі.хто іншы, як Каяловіч і яго прыхільнікі сваёіі нястрыманай злабой проці ўсяго польскага, сваімі заклікамі да гайдамацкай расправы з панамі і адноўленьня казацкіх войнаў напа-лохалі Пецярбург і пераканалі яго ў патрэбе як мага хутчэй спыніць антыпольскі курс. Чым больш стараўся Каяловіч і яго прыхільнікі ў Маскве і ў Вільні, чым
56 3. СгаЬіес «Огіе]е Хагогіо РоІ^ке^о», II, $і. 222.
179
больш бы.іо праяў таго «народнага руху», якім яны га-нарыліся і ў якім бачылі адраджэньне заняпалай краі-ны, тым больш непакоіліся ў міпістэрстве ўнутраны.х спраў і пры двары. «Западно-русская» пропаганда рабіла там зусім адваротнае ўражаньне, чым хацела. Газэта «Весть», выдаваная пад той час у Пецярбурзе і бараніў-шая інтарэсы буйнай зямляўласнасьці, адкрыта пачата абвінавачваць Каяловіча ў пропагандзе «сэнсымонізму» і пачала заклікаць уладу палажыць канец яго падбух-торчай пісаніне.
У выступленьні «западно-руссов» проці польскага панства абаропцы польскае зяміяўласнасьці на Беларусі бачылі амаль тыя самыя вынікі, як і ад дзейнасьці «чыр-воны.х»: як тыя, так і другія зьбіраліся «біць паноў дубі-най» і выкарчоўваць панскія маёнткі. У тым, што «чыр-воныя» хацелі рабіць гэта з мэт соцыяльна-рэво.іюцыіі-ных, а «западно-руссы» — з мэт нацыянальна-расіііскіх і патрыотычных,— розьніцы для «охраннтелыіых начал» было мала. I «западно-руссам» заткнулі рот.
«Дылема», перад якой бясьсільна стаяў Каяловіч і якую выкладаў гэткаіі эзопавай мовай, дылема, хто каго мусінь нішчыць: беларускі мужык польскага пана ці польскі пан беларускага мужыка, была вырашана Пе-цярбургам у 70-х гадох на карысць пана. Ва ўмовах два-ранскаіі імпэрыі іншага вываду наогул зрабіць было не.іьга — гэтага не разу.меў можа адзін Каяловіч у сваім «западно-русскпм» захапленьні.
Пры канцы 60-х і ўвесь пэрыод 70-х гадоў расіііская прэса, як сталічная, так і краёвая, ужо маўчала аб За-ходнім краі. У Вільні дажываў апошнія дні «Вестнпк За-падноіі Россіш» Гаворскага (спыніўся ў 1871 г.); ня бы-ло I. Сямашкі — аднаго з наіібольш уплывовых і ўпар-тых «обрусптелей»; расьцярушылася і ўся мураўёўская ка.мпанія.
Палякі пачалі залечваць свае раны. На аснове «вы-сочаіішего повелення» 17 мая 1867 году57 пачалі ўсё больш і больш вяртацца са ссылкі з Сібіры і з далёкіх усходніх губэрань паўстанцы — пераважна шляхта, па-
57 Гл. «Го.іос», 1867, № 139 — «Высочайшсс повелеіпіе, обьяв-лсініое шеф м жапдармов мнпнстру вііутрсініпх дсл 17 мая 1867 года, о прекрашеііііп ессх дел, касаюшпхся последпсго мятежа, п разре-шеіііін во.іврачіагься пазад».
180
мсшчыкі, менш ксяндзы і ў нязначным ліку сяляне 58.
Політычна і грамадзкі ўвесь край абярнуўся ў неіікі мёртвы абшар. Мясцовыя газэты, так зв. «Губернскне Ведомостіі» былі ў тоіі час чым хочучы, толькі ня прэсай. Нават «Впленскпй Вестннк» — орган і ўласнасьць Вілен-скаіі вучэбнай акругі, які заўсёды імкнуўся быць гола-сам краю.— нават і той у гэтае дзесяцігоддзьдзе нічым не адрозьніваўся ад «Губернскнх Ведомостей» і справач-ных «Памятных кніжак». Звычайны выгляд яго аддае глыбокім нровінцыялізмам: на першым месцы даведкі аб вэксальных курсах, потым прызначэньні і нагароды па службе, абвесткі і рэзолюцыі віленскай судовай палаты, час ад часу весткі аб праяжджаючых праз Вільню славу-тых профэсарох, магіках-фокусьніках, артыстых, хроніка крымінальных падзеіі, офіцыйныя тэлеграмы з Парыжу і Бэрліну і калі-ні-калі «літаратурны фэ.іьетон» на тэму аб «агульна-зразумелых настаўленьнях проці шалёнства сабак» або «аб фізычным і моральным выхаваньні жан-чыны па Дарвіну». Хроніка — якая хочаце: маскоўская, тульская. валагодзкая — толькі не мясцовая. Найбольш, канешне. замежная. Агляд замежнай політыкі, інтрыг Бісмарка, каронных прыёмаў ангельскай каралевы Вік-торыі, а пры канцы дзесяцігодзьдзя — балканскай і франка-прускаіі ваііны — заіімаў 3/4 аб’ёму «Всстнпка».
Аб Беларусі, аб тым, як жывуць і чым дыхаюць усе пяць губэрань знамянітага раней «Заходняга краю», у «Впленском Вестннке» на працягу шэрагу год мы не знаходзім ніводнага слова. Маўляў, Беларусі ня было, маўляў—яна не існавала на карце імпэрыі. Ненормаль-насьць падобнага становішча заўважалі нават некаторыя расійскія часопісі: «Впленскмй Вестнпк» цалкам пры-сьвячае свае старонкі загранічнай попітыцы і перадру-кам з іншых газэт усякіх унутраных паведамленьняў,— казала ўплывовая ў 70-х гадох «Беседа»,— і захоўвае аб краі маўчаньне, годнае лепшага прыстасаваньня. Можа атрымацца ўражаньне, што «западно-русское» пытаньне вырашана тут аканча тьна» 59.
68 Большасьць сакрэтных спраў каішэлярыі мспскага губарнатара за 70-я гады, з якімі пам прышлося азнаёміцца пад час працы ў Бе-ларускім Цэптра-архівс, складаецца з хадаіініцтваў былых паўстап-цаў вярнуцца дадому і з перапіскі па гэтых справах усякіх адміні-страцыііпых органау.
59 «Беседа», 18'71, кп. X: «Нз Ссверо-Зап. края» Д. Мнрополь-ского, стар. 202.
181
Па сутнасьці, яно так і было—беларускае пытаньне было ў тую эпоху вырашана гэтак-жа акрэсьлена, як і ў эпоху паўстаньня, толькі ў адваротным выглядзе; яго папросту выкрэсьлілі са сьпісу актуальных політычных пытаньняў, паставілі над ім крыж. Зусім сьвядома ўла-да абярнула ўвесь край у нешта шэрае, у нейкую шэрую пляму, дзе дарма было шукаць якога-небудзь грамадз-кага ці культурнага руху. У гэтым ласьне і было назна-чэньне новага курсу: забыць аб Беларусі, забыць і за-маўчаць проблемы яе нацыяналыіага і соцыяльнага жыцьця, у тым ліку дражлівую і небясьпечную з пункту погляду паміжклясавага супакою проблему аб польска-расійскіх і беларускіх адносінах.
Замест абгаворваньня мясцовых пытаныіяў прэса, улада, а за імі і ўсё грамадзтва Вільні і лровінцыі заня-лося балямі, вечарамі, афіцыйнымі і прыватнымі пагу-ляпкамі і прыёмамі. Гэтага ў 70-х гадох на Беларусі не бракавала. Больш таго, на фоне агульнай грамадзкай трупехласьці і мярцьвячыны балі і вечары набылі полі-тычны характар: гэтым шляхам краёвая адміністрацыя, пачынаючы Потаповым, за ім Альбедзінскім, Тотлебенам і г. д., імкнулася надаць жыцьцю бястурботны і вясслы выгляд і разам з тым знапсьці форму замірэньня з мяс-цовым дваранінам-памешчыкам. У атмосфэры спэктаклю і балю, за зялёным сталом і пры буфэце, лягчэй за ўсё знаходзіліся патрэбныя словы і забывалася ўзаемная варожасьць, выкліканая паўстанчай разрухай.
«У цяперашнюю зіму віленскае грамадзтва асабліва ажывілася»,— патэтычна пачынае сваю навагоднюю псра-давіцу «Вііленскпн Вестннк» у 1875 г., нанісаную, па ўсім відаць, па загаду генэрал-губарнатара 60. «Колькі мы па-мятуем, ніколі ня бывала гэткага мноства баляў і саб-раньняў, як у цяперашнім сэзоне. Тэатр наведваецца вельмі старанна, амаль ня гледзячы на якасьць спэктак-ляў; на сямейных вечарох дваранскага клюбу, а таксама ў афіцэрскім сабраньні лік наведвальнікаў амаль падво-іўся. Шмат хто з прыватных асоб і нават корпорацын завялі ў сябе сталыя вечары. Дзякуючы паказанаму на-строю грамадзтва ў горадзе аднавіўся гандаль і радасна ажылі трапіўшыя было ў застоп модныя магазыны, дам-скія краўцы і магазыны з мануфактурнымі і шаўковымі таварамі». 1 затым даецца тлумачэныіе:
60 «Внленскнй Вестннк», 1875, № 5 (Рэдактар С. Поль).
182
«Т.іумачэньне гэтай зьяве, г. зн. перамене ў настроя.х грамадзтва. можна знайсьці часткова ў агульным «умн-ротвореннн умов» пасьля перажытых краем узрушань-няў. У большым «умнротвореннн» розных элемэнтаў гра-мадзтва і матэрыяльным добрабыце краю, які відавочна разьвіваецна».
Першы прыклад падобнага «умнротворення» мусіў падаваць, канешне, у Вільні генэрал-губарнатарскі па-лац. Ен быў цэнтрам увагі ўсяго краю, тут імпэратар-ская Расія паказвала сваю магутнасьць і бляск, тут мяс-цовы магнат мог і павінен быў знайсьці агульную мову з адміністрацыяй.
I «Внленскнй Вестннк» аж душыцца казённым запа-лам пры апісаньні балю ў Альбэдзінскага:
«Вечары ў пана ген.-губарнатара адзначаюцца бля-скам і ламерамі, недаступнымі для прыватны.х асоб. Усс пакоі другога паверху вялізарнага ген.-губарнатарскага дому напаўняюцца натоўпамі гасьцей, лік якіх дасягае часам 400. Вагромістая саля ледзь можа памясьціць усіх танпораў, якія танцуюць кадрыль па дзьве шарэнгі ў 32 пары. Асьвятляецца саля бязьлічным мноствам сьвечак і аздабляецца жывымі расьлінамі і кветкамі. За саляй ідзе алькоў замест гасьціннай для дам, за ім — буфэт, раскошна аздоблены фруктамі, цукеркамі ды іншымі дэ-сэртамі. За буфэтам — далей пакоі, якія адведзены д ія карт... Самы баль зьяўляецца цудоўным відовішчам. Мноства дам у раскошных туалетах, вагромістасьць на-тоўпу. гукі музыкі і бляск асьвятленьня ўсіх варожыць. Вечар канчаецца раскошнай вячэрай, і госьці вяртаюцца да.хаты ўжо а чацьвертай гадзіне раніцы».
«Зразумела,— дабаўляе «Вестннк»,— што пры гэты.х умова.х ген.-губарнатарскія балі прывабліваюць і гэткіх асоб, якія раней цураліся зносін з віленскай адміністра-цыяй. На апошнім балі ўжо было шмат асоб з вышэіішай мясцовай арыстократыі».
Ня дзіва, што «западно-руссы» пры гэткім павароце спраў былі зусім не да двара. Яны былі ня толькі не ка-рысныя, яны былі проста шкодныя, усе гэтыя політыкую-чыя папы, сэмінарскія патрыёты, розначынныя профэса-ры, якія «да сьмерці» хацелі біцца з палякамі-панамі. I замест таго, каб іх падтрымліваць, іх адап.хнулі на са-мы задні плян, раўнаючы часам да зьбянтэжаных «му-раўёўцаў у адстаўцы», дзяржыморд, п’яніц і бандытаў. У гэты пэрыод знаходзім шмат скаргаў і жальбаў былых
183
«мураўёўцаў» на ўціск іх з боку поваГі улады на Белару-сі; лаялі іх у тоіі час публічна і не шкадуючы СІ.
Прымушаны быў сьціхнуць і кінуць сваю публіцы-стыку і М. Каяловіч. Ен зноў адыходзіць у пыл архіваў, зноў вяртаецца да распрацоўкі гісторыі вуніяцтва.
У гэты час, між іншым, у Пецярбурзе, у яго адбыла-ся вельмі характэрная і непацяшальная для «западно-русской» справы размова з Юр. Самарыным, ягоным прыхільнікам і натхніцелем у галіне славянафільства.
«Калі я,— пераказвае М. Каяловіч,— пачаў гутарку з Ю. Самарыным аб розных «западно-русскпх» няўдачах і аб невыстарчальнап там расіііскап дапамозе, ён амаль з жорсткасьцю мне адказаў, што самі «западно-руссы» вінаваты: самі яны павінны былі-б працаваць і папраў-ляць свае справы».
I Каяловіч меў поўную рацыю, калі ў 1876 г., на агульным сходзе пецярбурскага аддзелу Славянскага Таварыства, з горкасьцю перапрашаў прысутных за тое, што ён дазволіць сабе прыпомніць справы, відаць, зусім забытыя, справы «западно-русскпе».
61 «Беседа», 1871, кн. X, 206.
РАЗЬДЗЕЛ ШОСТЫ
«Западно-руссмзм» у ідэолёгічным аформленьні
А. Экономічны пералом. на Беларусі ў пэрыод 70—80-х гадоў. Ф. Багушэвіч і ўзьнікненьне беларускага нацыя-нальна-культурнага адраджэньня. Першыя этапы бараць-бы «западно-руссчзма» з бсларускай ідэяіі і патрэба ў яго ідэолёгічным угрунтаваньні. Падарожы з гэтай мэ-тай М. Каяловіча па Беларусі, яго ўражаньні. Славяна-фільскі ўхіл «западно-русснзма».
Б. Кароткая нататка аб сутнасьці славянафільскае тэо-рыі. Захапленьне «народнасьцю» ў першай палове XIX в. у Расіі. Думка аб «абранасьці» Расіі ў сусьветнай гісто-рыі. Рэакцыйная сутнасьць славянафільства апошняга пэрыоду.
Ня гледзячы на глухі, пазбаўлены якога-б то ні было грамадзскага жыцьця, пэрыод 70-х гадоў на Беларусі, ня гледзячы на перамогу рэакцыі і казённаіі офіцыяль-най сфэры, якая шэрым пакрыцьцём лягла на Беларусь і зусім захавала ад вока біцьцё народнага пульсу ’, не-дзе ў народных глыбінях, пад саламянап страхой курнай сялянскай хаты, у старасьвецкіх засьцепках зьбяднелай беларускай шляхты, як і раней, жыла і паціху гарэла
1 Для таго каб пазпаць усю агіднасьць папаваўшай у тоіі час па Беларусі расійскаіі казёпшчыпы, вельмі карысна прачытаць хоць-бы ўспаміны Д. Жырксвіча аб акад. Н. Чагіне, зьмешчапыя ў «Запп-сках Сев.-Зап. отделспня Географ. О-ва», 1911, кіі. 2, стар. 165—231. Лкад. Чагін — гэта ўвасаблепыіе рэжыму старой расійскай культуры па Бсларусі за ўвесь доўгі час ад 1863 да 1909 г., аўтар пязьлічопых казёппых сабораў і цэркваў, якія пакіпуў на Беларусі стары рэжым. Паклопыіік Чагіна — А. Жыркевіч папісаў успаміп пасвойму талеііа-віта, так што ў асобс Чагіпа ўстае прад намі ўвесь стыль тагачаспай эпохі.
185
сьвядомасьць таго, што ні вызваленьне сялян ад прыго-ну, ні полымя крывавага паўстаньня, ні расійская адмі-ністрацыя з яе чыноўнікамі, школамі, войскамі і турма-мі, ні, урэшце, сьвісткі паравозаў, што панесьліся дзікім чортам па лясох і балотах Беларусі,— што ўсё гэта не вырашае спрадвечнае загадкі краіны, не нясе ёй канчат-ковай блізкай і зразумелай праўды. Народныя масы ўсёроўна ставіліся да ўсіх гэтых навін і вонкава, толькі споверху іх успрыймалі. Як сто гадоў прад тым, яны маўкліва працавалі, слухалі і чагосьці чакалі.
Яны, праўда, бачылі, што жыцьцё нібы зьмяняецца; яны разумелі, што на іх насоўваецца нешта новае, але што гэта новае павінна сабой азначаць — яны не разу-мелі. Адно для іх было ясна: старая Польшча, тая «поль-ская справа», якая панавала на гэтых землях столькі часу і ў еднасьці з якой шмат хто ў краю марыў аб больш свабодным і поўным жыцьці і ўглядаў нешта сваё ўлас-нае, тутэйшае,— што гэтая старая Польшча памерла і ад іх адыходзіць. Адыходзіць на захад, недзе за Буг да ма-зураў, да карэннай польскай зямлі, адыходзіць цалкам да Варшавы.
На месца гэтае польскасьці, яны бачылі, насоўваецца са ўсходу нешта новае, мала ведамае і знаёмае, але не-пераможна-моцнае— насоўваецца «Расія».
Ішла Расія па чыгунках, па нязьлічоных станцыях, што аселі па Беларусі на самых неспадзяваных мясцох, ішла паравозамі і вагонамі ў асобе машыністаў, кондук-тараў, інжынэраў і падрадчыкаў з какардамі і формены-мі гузікамі; ішла па судох, па казённых палатах і ўсіх гарадзкіх установах; ішпа па паліцыі, па валасных кі-раўніцтвах; перавальвалася ў сотнях тысяч пудоў гру-заў, што наплывалі ў край чыгункай, ракой і шасой; на-соўвалася ў вялізным звароце гандлю ў банках, у бан-кірскіх канторах; ішла па пошце; наварачвалася сотнямі воінскіх цягнікоў, нагружаных салдатамі з гармонікамі, з заліхвацкімі чужымі песьнямі; замацоўвалася ў дыві-зыённых штабах, у вялізарнейшых інтэнданцкіх складах і вайсковых кашарах, дзякуючы якім Беларусь абарачы-валася ў нейкую бясконцую крэпасыіь; урэшце, пачала ўсё больш і болып націскаць яна па царквох, школах. кнігах.
Усё, што было новага, напорыстага, пэўнага ў сябе, усё, што звысака і з пагардлівым зьдзіўленьнем глядзела на тутэншае «лапацонскае»,— усё гэта было «Расія».
186
Якая яна бы.іа сапраўды гэтая «Расія», што яна з сабоіі прыносіла беларускай вёсцы і архаічнаму шляхоцкаму двару, дакладна ня было вядома. Пры канцы 70-х і з па-чаткам 80-х гадоў Расія толькі пачынала наплываць сю-ды, япа падрыхтоўвалася да чаюсьці большага, да ўсе-агульнага, усебаковага ахапленьня. Але было ўжо ясна, што гэтае ахапленьне пачынаецца, што яно нямінучае.
Жалезны закон экономічнага разьвіцьця рабіў сваю справу. Расійскі капіталізм з пачаткам 80-х гадоў пера-рос граніцы пецярбурскап і маскоўскай мануфактуры і пасьля падрыхтоўчага окумуляцыйнага пэрыоду і пашы-рэныія на ўсход і поўдзень пачаў наступаць неперамож-най пятою на захад, на Беларусь. Гэта ён — расійскі ка-пітал — пачаў кідаць на Беларусь сотні цягнікоў, тысячы тон тавараў, безьлі і гандлёвых агентаў, чынавенства, паліцы , папоў, салдат. Тое, што на працягу цэльнага стагоддзя было не пад сілу імпэратарскаму расійскаму ўраду з яго крывавым дэспотычным рэжымам,— пера-тварэньне Беларусі з польскага краю ў край «іістіінно-русскпй»,— тое бяскроўна і бяз шуму пачаў рабіць ра-сійскі капітал з яго фабрыкамі, заводамі і канторамі.
I вось пад вясковай страхой, у шляхоцкім засьценку, ды ў старасьвецкім панскім двары на Беларусі адчулася небясьпека. Загастрылася старое, спрадвечнае пытаньне,, якое скрозь стаяла над краінап і ў часы Рэчы Паспалі-тай, і ў часы цара і прыгону: што-ж ёсьць тут, на месцы, ад чаго адхілілася і ад чаго пачала адыходзіць Польшча і куды насоўваецца Расія?
Што значыць «тутэйшы край» і «тутэйшы народ»?
Так у са.мую заняпалую пору «патапаўшчыпы» на Бе-ларусі падрыхтоўвалася і нараджалася ўзвышаная ідэя прыгнечанае мужыцкае беларускае нацыі і адбывалася ўсьведамленьне самастойнасьці беларускай нацыяналь-най культуры.
Тое, што цягнулася праз гады, дзесяцігодзьдзі і ста-годзьдзі, тое, урэшце, знайшло само сябе, знаншло сваё імя, вырвалася полымем з-пад попелу мінулага.
Мы гаворым аб дзейнасьці Багушэвіча і пачатку бе-ларускага культурнага сэпаратызму. Першыя праявы гэтае сьвядомасьці мы адносім значна далей, чым гэта прынята, мы адносім яе да першых дзесяцігодзьдзяў XIX веку, калі ў мурох Віленскага унівэрсытэту залажыўся гурток беларускіх (рутэнскіх) адраджэнцаў у асобах Ігната Даніловіча, Міхаіла Баброўскага, Язэпа Ярашэ-
187
віча ды іншых. Праявы яе мы бачым затым на ўсім пра-цягу XIX ст.— ад прац Яна Чачота да вершаў Дуніна-Марцінкевіча. Але першае сапраўднае выяўленьне бела-рускае ідэі і сьвядомае зацьверджаньне яе як ідэі не провінцыяльна-польскаіі і не провінцыяльна-расійскаіі, а самастоіінаіі, незалсжнаіі ад таго і другога боку мы адно-сім да 70-х гадоў, да дзейнасьці Багушэвіча.
Беларускае адраджэньне як кожнае соцыяльнае зья-вішча не магло быць вынікам голаіі ідэі, не абапёртап і ня зьвязанай з тымі экономічнымі прычынамі, якія яго выклікалі. Сама па сабе ідэя гэтая і пе магла зьявіцца. Яна магла толькі зарысоўвацца як пэўная альтэрнатыва, як пэўная потэнцыяльная магчымасьць, але яна не магла знаіісьці сабе месца ў жыцьці як рэальны грамадзкі фак-тар. Вось чаму ідэя беларускага культурнага адра-джэньня лунала ў паветры на працягу ўсяго XIX ста-годзьдзя і, аднак, не набыла рэальнай формы: для гэта-га ня было адпаведных матэрыяльных умоў. Тае клясы шляхецка-дваранскай, якая ў мінулым заўсёды зьяўля-лася носьбітам нацыянальнаіі ідэі (прыкл., на Украіне. у Польшчы, Чэха-Славакіі, у паўднёвых славян і г. д.), на Беларусі ня было. Ці, лепш кажучы, яна была, але ў стане дэнацыяналізаваным, поў-польскім. Зьвязаная адзінап натуральнай сельскай гаспадаркай з рэштай Польшчы, складаючы з ёй у экономічным сэнсе адно цэ-лае, яна з прычыны чыста об’ектыўных умоў не магла пазбыцца сваёіі польскасьці і вярнуцца ў беларускую на-цыянальную стыхію. Усе спробы яе ў гэтым кірунку былі і заставаліся толькі спробамі. Польшча душыла Бела-русь сваім зямельным капіталам з такоіі сілаіі, што, як мы зазначылі, нават Расійская імпэрыя з усёіі грамадой яе дзяржаўных, політычных і культурных засабаў нічога тут не магла парабіць. Мы ведаем, як рашуча спынялася колёнізацыйна-русыфікатарская політыка Кацярыны II, як гэткім-жа фіаско скончыліся спробы Мікалая I і які мізэрны вынік даў разгром другога польскага паўстань-ня: польакасьць як праява польскай экономічнай сілы ў краі заўсёды перамагала і зводзіла на нііато ўсе офіцы-яльныя наскокі расійскай політычнай улады.
Няма чаго даводзіць, што ў адносінах да белару-скасьці экономічная сіла польскага зямельнага капіталу была непараўнальна большаіі. Выбіцца з-пад яе ўплыву беларускасьць пе магла ні пры якіх умовах. Ад Буга і да Дзьвіны і ад Нёмана да Дняпра на працягу апошніх
188
стагодзьдзяў усё жыцьцс Беларусі быдо нрасякнута нольскай культурай, польскай мовай, усюды панавала польская кніга і асьвета. Ня кажучы ўжо аб памешчыц-кім двары, як і наогул аб шляхце, нават такі стан. як папоўства, і тое да 70—80-х гадоў на Беларусі размаўля-.іа папольску і жывіла свой сьветапогляд польскай на-вукаіі і літаратурай.
Адзіна, што магла рабіць і што, сапраўды, рабіла беларускасьць ва ўмовах польскага экономічнага акру-жэньня і выкліканага ім акружэньня культурнага.— гэта падтрымліваць свае мясцовыя звычаі, ня цурацца сваёй мясцовай мовы. падымаць і ўсьведамляць па меры маг-чымасьці беларускага селяніна як адзін з элемэнтаў магчымага адраджэньня Польшчы.
Кожны шляхціч. кожны пан, які адчуваў сябе бела-русам, мог іменна толькі адчуваць гэта і ня мог ператва-рыць гэтае адчуваньне ў чыннасьць. Яму занадта цяжка была парваць са стагодняй польскаіі традыцыяіі. стаць тварам супроць Польшчы, г. зн. супроць права Польшчы на Беларусь. Для таго каб магло гэта стацца, каб бела-рускі дробны шляхціч мог стаяць тварам супропь Поль-шчы і падняць супроць яе барацьбу, як васат супроць сувэрэна, для гэтага патрэбна было адно з двух: або каб ён быў рэволюцыянэрам, здольным на змаганьне неза-лежна ад рэальнасьці свайго ідэалу і далёкасьці канчат-ковай перамогі, або каб сіла Польшчы, у даным выпадку сіла экономічная, была парушана на бе арускаіі зямлі. Трэба было, каб сама Польшча «адмовілася» ад сваіх гістарычных прэтэнзій на Беларусь.
Першым праломам экономічнага значэньня Польшчы на Беларусі было вызваленьне сялян. Але дасьледцы нашае экономічнае гісторыі2 справядліва даводзяць, што погляд, быццам вызваленьне сялян глыбока пару-шыла польскі зямельны капітал на Беларусі, памылковы. Бязумоўна, гэта так. Сур’ёзна парушыліся польскія ўплывы на Беларусі толькі ў сямідзесятыя гады, калі творчыя сілы почьскага капіталу сконцэнтраваліся ў ка-рэннаіі Польшчы і калі там, каля лодзінскіх і варшаў-скіх фабрык, пачала вырастаць польская буржуазія. I самым паважным крызісам гэтага ўплыву быў аграр-ны крызіс канца 80-х і пачатку 90-х гадоў, які па часе супаў на Беларусі з надыходам сюды шырокай расіііскай
2 М. Дозпар-Запольскнй «Народпое хозяйство Белоруссіін».
189
фабрычнап прамысловасьці. Тады толькі, у гэтыя годы, інтарэсы польскага капіталу канчаткова пахіснуліся і пачалася апошняя барацьба паміж імі і інтарэсамі ра-сійскага капіталу.
У гэтым сэнсе эпоха рэакцыі 70-х і пачатку 80-х га-доў была пераломнай. I вось на гэтым экономічным пераломе — адыходу польскага капіталу з Беларусі і набліжэньня надыходу расійскага — і зазначыўся кры-тычны момант у гістарычным жыцьці Беларусі, калі ў асобе сваіх выдатнейшых прадстаўнікоў яна знайшла сама сябе.
Быіо-б вельмі цікава прасачыць, калі і пры якіх умо-вах складаўся сьветагляд Ф. Багушэвіча і калі з-пад яго пяра выходзілі першыя прызнаньні і лёзунгі беларускага нацыянальнага адраджэньня. Пытаньне гэтае недасьлед-ванае і, на жаль, з прычыны загубы архіву Багушэвіча, бадай, ці будзе калі раскрыта 3.
Але можна напэўна сказаць на аснове аналізу яго твораў і знаёмства з настроямі тагачаснай эпохі, што да сваіх пераконаньняў поэта дайшоў дзякуючы няўдачы польскага паўстаньня, у выніку таго расчараваньня ў панскіх ідэалах паўстаньня, якое (расчараваньне) было характэрна шмат для каго з беларускіх яго ўдзельнікаў; і, урэшце, на наш погляд, самае галоўнае — дзякуючы таму, што ходам жыцьця сама Польшча была адціснута далёка на захад да сваіх этнографічных межаў4.
Беларусь упяршыню пазбылася польскай экономіч-най моцы і выкліканага ёю гіпнозу польскай культуры. * 1
3 Вядома, шго сып пашага поэты — продукт пазыіейшай эпохі звароту польскіх прэтэпзій па Беларусь канца XIX і пачатку XX ст.— быў крайнім зоолёгічпым польскім шовіністым і адмовіўся аддаць зацікаўлепым асобам архіў бацькі. Гл. Юры Алелькавіч «Стары Менск у беларускіх успаміпах», «Беларусь», 1920, №2. Аб шовіпізьме Багушэвіча-сыпа гл. полеміку, што ўзыіялася паміж польскай пацыя-палістычпай газэтай «Сіопісс АУіІепккі» і «Вплеііскпм Вестппком» па пытапыіі аб польскай культуры на Беларусі ў 1908 г. (ліст Б-ча з прычыпы заспаваньня ў Вілыіі «Польскага т-ва культурнае працы»).
1 3 тым. што разьвіцьцё адраджэпчае ідэолёгіі Фр. Багушэвіча прыпадае па 70-я гады, а пе па 80-я, і тым больш пе па 90-я, калі ў Кракаге зьязілася «Дудка бсларуская», згодзен таксама вядомы дасьледца творчасьці пісьменыііка, проф. М. Піотуховіч. У яго ана-лізе ўмоў узыіікненьня беларускае пацыяналыіае ідэі ў 70-я гады адсутпічае чолькі важпейшы элемент, паказаны памі,— гэта паслаб-лепыіе экідіомічііае залежпасьці Беларусі ад Полыпчы, адыход яе экопомічпае моцы ў карэпную Польшчу. Гл. М. Піотуховіч «Фрапці-шак Багушэвіч як ідэолёг беларускага адраджэпыія і як мастак». Працы Бел. Дзярж. упів., 1925, асоб. адбітак, стар. 24.
190
Інтэлігентны беларус у гэты момант упяршыню мог гля-нуць на сьвет сваімі ўласнымі вачыма, без аку.іяраў польскасьці.
Зразумела, што гэта быў погляд мужыцкі і глыбока народніцкі. «Здаралася і мне чытаць кніжкі якогась па-на Марцінкевіча,— піша Ф. Багушэвіч,— але ўсе яны, як-бы сьмяючыся з нашага брата, пісаны». У гэтых сло-вах сялянская Беларусь канчала са староіі ідылічнай бе-ларуска-польскай традыцыяіі. Уся творчасьць ноэты — у сялянскай нядолі, у процілежнасьці мужыка пану, у шу-каньні тае казачнае крыніцы — «напіўшыся з якоіі, яго народ будзе вольным».
Першыя крокі беларускага руху ці, лепш кажучы, падрыхтоўка гэтага руху не працякала асобна ад тага-часнага разьвіцьця ведаў і агульна-грамадзкіх настрояў. Так зв. «ванна за вызваленьне славян» 1877—78 г. выклі-кала ў расіііскай навуцы значную зацікаўленасьць да славянства наогул і была аднэн са значных пабудак да этнографічнага вывучэньня славянскіх народаў. Працы Пыпіна, Спасовіча і шмат іншых паставілі славянскую этнографію ў Расіі на вельмі высокую ступень і выклі-калі адпаведны ўздым этнографічных досьледаў на мяс-цох, у тым ліку і на Беларусі. 80-я гады вызначаюцца шпаркім разьвіцьцём беларускай этнографіі і павяліча-най зацікаўленасьцю да беларускае народнасьці як об’-екту навуковага вывучэньня. Фактычна кажучы, з гэтых год можна і трэба пачынаць беларускую этнографію, якая пачала разьвівацца мясцовымі беларускімі сіламі. Гэта адно ўжо спрыяла разьвіцьцю думак аб культурнап асобнасьці Беларусі сярод шырэншых колаў яе грамадзт-ва. Вядомы гістарычны факт, што этнографічная заці-каўленасць да таго або іншага народу вельмі сьцісла зьвязваецца з ідэяй яго нацыянальнага адраджэньня, а так зв. «этнографічнае» разуменьне нацыі зазвычай не-рарастае ў разуменьне нацыянальнае. Падобнае зьявіш-ча наглядалася акурат і на Беларусі ў разгляданую эпоху, калі этнографічныя працы П. Безсонова. I. ІІасо-віча, П. Шэйна і інш. давалі новы грунт і лішні аргумант для разьвіцьця беларускай нацыяналыіа-культурнай ідэі.
Падобнае-ж спагаднае значэныіе мела і народнінтва, якое шырокап хваляй разьлілося ў тыя дзесяцігодзьдзі па Расіі і якое, бязумоўна, адбівалася на Беларусі. Хоць нашыя архівы, з прычын ад іх незалежных, і не багаты
191
на адпаведны матэрыял, аднак некаторыя з іх мы знахо-дзім. 3 гэтых матэрыялаў відаць, што хоць значнага ру-ху «ў народ» на Беларусі дзякуючы яе соцыяльна-нацы-янальным асаблівасьцям ня было, але беларуская моладзь, пераважна мясцовае студэнцтва, з запалам накідвалася на народніцкія поэмы Некрасова, дыхала любоўю да «меншага брата» —мужыка, стварала гурткі, у якіх патаемна распаўсюджвала нелегальную літарату-ру, перапісвала забароненыя вершы, вяла гарачыя гу-таркі аб долі народа і краю.
Урэшце, вельмі значны ўплыў мела на Беларусь і нацыянальна-культурная праца на Украіне. Украінскі рух перажываў у тыя часы паіімацнейшы ўціск, і украін-скае слова падпадача яшчэ большаіі забароне, чым бе-ларускае. Аднак, ідэя украінскага адраджэньня, што паўстала яшчэ ў 40—50-я гады ў кірыла-мэфодыеўскім брацтве, не заглохла і ў гэтыя гады. У 1872 г. закладаец-ца ў Кіеве трупа Старыцкага, Карпэнко-Рудога і Крапів-ніцкага, якая на працягу дзесяцігодзьдзя разьяжджае па гарадох і вёсках Украіны і «будзіць любоў да роднага слова».
Вядома, што Багушэвіч жыў у тыя часы на Украіне і, трэба думаць, блізка ведаў аб гэтай культур-наіі чыннасьці. У гэты-ж час у Кіеве, пад кіраўніцтвам вядомага этнографа Чубінскага, які толькі вярнуўся з ссылкі, працуе «Юго-Западный отдел Русского Геогра-фпческого Обшества» (вельмі розны ад нашага віленска-га!), у якім концэнтруюцца ўсе культурныя сілы Украі-ны; у мэтах нацыянальна-культурнага будаўніцтва ад-дзел зьвязваецца з украінскімі ўстановамі Львова. Пасьля закрыцьця аддзелу і поўнай забароны украінскае літаратуры (да 1881 г. нават спэктакляў і нотных сьпе-ваў), асноўваецца новы цэнтр барацьбы за адраджэпь-не — на эміграцыі, у Жэнэве.
Да Беларусі не маглі не даходзіць чуткі аб нацыя-нальна-культурнай дзейнасьці на Украіне, не магла не даходзіць і пропаганда жэнэўскае «Грамады». Не дарма апошняя казала ў сваіх адозвах, што «яна не разумее украінскага вызваленьня бяз гэтага-ж вызваденьня польскай. літоўскай, беларускай і інш. нацыяна чьнась-цяй». ёсьць сьведчаньні, што ў складзе жэнэўскай «Гра-мады» ў пачатку 80-х гадоў былі і некаторыя з белару-саў, а зьяўленьне ў 1884 г. сярод беларускіх студэнтаў Пецярбурскага унівэрсытэту літаграфаванай часопісі
192
«Гоман»5, у якоіі ясна гаворыцца аб патрэбе для Бела-русі аўтономіі, можна паставіць у беспасрэдную сувязь з украінскім «Гуртком Трынаццаці», які консьпірацыйна існаваў сярод украінскае моладзі Пецярбургу з 1883 па 1890 г. Гурток гэты называў сябе «групай украінскіх со-цыялістых-фэдэралістых», завязваў сваю дзепнасць з кірылаўскім таварыствам, з шэўчэнкаўскай «Основоіі» і фэдэралізмам Костомарова і меў вельмі выразную ра-дыкальную політычную програму. Між іншым, § 7 гэтае праграмы літаралыіа паўтарау вымогу жэнэўскай «Гра-мады» вызваленьня беларускаіі нацыянальнасьці — як нацыянальнасьці, якая разам з украінскай, польска-лі-тоўскай і г. д. «зьяўляецца бяспраўнай у культурных ад-носінах». Экономічная частка програмы вымагала со-цыялізацыі прамысловых прадпрыемстваў і зямлі6.
1 калі ў 1887 годзе ў Менску каля рэдакцыі «Мпнско-го Лпстка» сабраліся маладыя энтузіястыя — Ян Ня-слухоўскі, Ал. Слупскі і М. Доўнар-Запольскі і офіцы-яльна, пасьля цэнзурнай цеганіны, прыступілі да выдань-ня «Северо-Западного Календаря» з наяўным беларускім ухілам, зрабілася ясным, што, ня гледзячы на лютую рэ-акцыю і слабыя сілы, справа адраджэньня краіны вы-шла з падпольля на шырокі сьвет 7.
За гэты пэрыод часу «западно-русснзм», як мы пака-залі вышэй, знаходзіўся таксама ў заняпадзе. Але таксама, як і беларуская нацыянальная ідэя, ён не за-глух, але набіраў моцы і афармляўся. Ад такога чалаве-ка, якім быў М. Каяловіч, не маглі ўкрыцца тыя процэ-сы, якія праходзілі на Беларусі; ён іх пільна наглядаў, а наглядаючы, усё больш непакоіўся. Ен адчуваў, як по-бач з пасіленьнем «западно-русскпх» імкненьняў, над выхаваньнем якіх ён і яго аднадумцы з гэткім запалам працавалі ў 60-х гадох, на Беларусі вырастае зусім про-цілежны рух — пакуль што можа і ня рух, але нейкі няў-лоўны настроіі, абаперты на мясцовым самастопным
5 Пытапыіе аб «Гоманс» застасцца да гэтага часу яшчэ мала высьветлсным у пашай гістарычпай літаратуры, прычым некаторыя дасьлсдчыкі (Ў. Ігпатоускі «Гісторыя Беларусі ў XIX і пачатку XX ст.», стар. 190) пазываюць месцам яго выданыія Мепск, іншыя (прыкладам, М. Гарэцкі — «Гісторыя бел. літаратуры», 1924, стар. 222) Пецярбург.
*’ С. ГЦеголев «Украннскос двнжсппс как совремеппый этап юж-по-русского сспаратпзма», 1912, стар. 66—67.
7 Лб гэтым гл. паіп артыкул: «ГІсршы народны каляндар на Бе-ларусі».
7 «Западно-русспзм»
193
пачуцьці і зьвернуты супроць казённай Расіі. Седзячы ў Пецярбурзе і атрымдіваючы весткі з краю, сн ведаў і аб беларускіх гурткох, і аб беларускіх вершах, што хадзілі ў шматлікіх рукапісах, ведаў і аб рэволюцыйных заклі-ках, што пашыраліся сярод пецярбурскай студэнцкан моладзі з «заходніх губэрняў».
Адусюль веяла «духам сэпаратызму». Ня толькі ў проклямацыях украінскіх і беларускіх фэдэралістых, ня толькі ў пропагандзе народніцкіх і соцыялістычных пар-тый — «дух сэпаратызму» дзьмуў нават з солідных на-вуковых выданьняў, больш таго — аб ім разважалі ў бе-ларускіх царкоўных брацтвах 8. Тое, аб чым так клапа-ціўся Каяловіч перад паўстаньнем і пад час яго, «каб мясцовая партыя» альбо «партыя лепшых польскіх лю-дзен» на Беларусі адмовілася ад ідэалаў вялікае Польш-чы, адхілілася-б ад тварэньня польскае культуры на бе-ларускіх землях і прыняла «новую програму»,— нарэш-це сталася. Але сталася зусім ня ў гэткім выглядзе, як аб гэтым марыў «западно-русспзм»: адмовіўшыся ад служэньня польскасьці, «мясцовыя людзі» польскай культуры не пачалі служыць расійскасьці, але пачалі аддаваць свае сілы мясновап-жа ідэі — беларускай. У «новап програме» ня было ўсхваленьняў польскага гі-старычнага генія, але ня было фіміаму і расіпскаму па-чатку; ня было пакланеньня рэволюцыпнаіі констытуцыі
8 Думку аб тым, што брацтвы па Беларусі могуць зьявіцца ад-пым з элсмэнтаў краёвага сэпаратызму, распаўсюджвалі па пецяр-бурскіх політычпых салёпах прадстаўпікі варожага «западпо-руссам» лягсру. У сувязі з гэтым I. Корпілоз пісаў рэдактару «Московскпх Всдом.» Д1. Каткозу паступпыя цікаўпыя радкі: «Дзіўлюся, як гэта зпаходзяцца людзі, якіх пепакояць брацтвы і якія ду.маюць, што гэ-тыя ўстаповы могуць прыпяць які-псбудзь політычпы характар? Думаю, што гэтыя страхі падказапы польскаіі партыяп.. Заходпя-рускі краіі гэтак зыіясілепы моралыіа, шго пажадапа. каб хоць брацтвы далі яму пскатор\ю долю трываласьці. Непако:цца полі-тычпых тэндэпцый і сэпаратызму па заходпяп грапіцы проста сьмеш-на! Які т}т сэпаратызм, калі Беларусь, якая сьпіраспца з мацпей-шымі пародпасьцямі і стыкасцца з польскім грамадзяпствам, пя здо-лес трымацца па сваіх пагах. Япа можа трымацца толькі апіраючыся на Расію і схіляючыся да яе. Яна ніко.іі ня будзе нагэту.іькі дужай. каб ёй прышло у галаву дамагацца самастойнасьці» (гл. матар’ялы I. Корнілова «Русскос дсло в Ссв.-Западпом крас», стар. 41. ліст да М. Каткова і П. Леопгьева). У гэткім-жа духу піеаў М. Каяловіч Багюшкову, які зпаходзіў, што брацтвы нс патрэбпы цяпер, калі «ўрад нс варожы пароду, што яны могуць аб’ядпацца ў счпроць-урадовыя оргапізацыі» (гл. зборнік лістоў яго ў Рукап. аддз. Пуб-лічп. бібп.).
194
3 мая, а.іе затое зьявіліся ня менш небясьпечпыя дэ-струкцыііныя намаганьні. Адно зло было варта другога.
Трэба было ратаваць становішча, пакуль ня было позна. Трэба было даць «западно-русспзму» гэткі зьмест і кірунак, каб яму не пагражала аднекуль узьнікшая па-гроза «мясцовага сэпаратызму». Трэба было ня толькі стрымаць стары лёзунг «обрусешія» Беларусі — лёзунг, як разумеў шмат хто з «западно-руссов», залішне казён-на-натрыятычны і бяздушны, але ўгрунтаваць яго наву-кова і ўдыхнуць у яго жывы і паваблівы настроп. Абску-рантызм быў тут недарэчны і шкодны — гэта ўсе добра бачылі, барацьба вымагала чагосьці больш паважнага і творчага.
За гэтую задачу ўзяўся зноў такі М. Каяловіч — га-лоўны павадыр і ідэолёг «западно-русснзма». Уся яго праца ў 80-я гады, дзепнасьць у «Славянском Обіцест-ве», публічныя лекцыі і даклады, артыкулы ў «Новом Временп» і іншых тагачасных часопісях і газэтах, со-лідны том «Псторпн русского самосознанпя», праца ў камісіі па організацыі школьнаіі асьветы на Беларусі, жвавая перапіска з кіраўнікамі расіпскап політыкі, урэшце, тыя гурткі, якія ён тварыў навокал сябе ў Пе-цярбурзе і на мясцох з беларускап моладзі і са сваіх прыхільнікаў,— усё гэта служыла аднэп мэце: ідэолёгіч-на аформіць «западно-русспзм» як пэўную гістарычную і політычную школу.
Перш. чым пераіісьці да аналізу «западно-русской» ідэолёгіі, пасябруем з Каяловічам у падарожы, якую ён зрабіў па Беларусі, калі ў ён ужо зьявіліся «нанова ма-ладыя зялёныя пабегі «западно-русспзма» — г. зн. калі адыіішла ў прочкі знамянітая «патапаўшчына» і калі Аляксандар 111, умацаваўшыся на ўсерасіпскім прасто-ле, абвясьціў, што «Расія існуе для рускіх».
Падобная падарожа будзе нам ня толькі цікаваіі — яна будзе карыснай дзеля больш рэльефнага выяўлень-пя тых настрояў і ўражаньняў, растлумачыць і перамаг-чы якія заклікапы быў «западно-русснзм» на сваім жыцьцёвым шчяху.
Ехаў Каяловіч на Беларусь, як і заўсёды езьдзіў, ня толькі дзе.ія прыемнасыіі падыхаць сьвежым, родным паветрам. ня толькі, каб адпачыць пасьля трупэхлых пецярбурскіх канцылярыіі і лекцыіі у акадэміі, але дзеля таго. каб разам з тым праверыць свае вывады і на справе, сярод жывых людзеіі, замацаваць і пашырыць
т
195
свае пераконаньні. Кожная яго падарожа была зьвязана з гэткі.мі праверачнымі і агітацыйнымі мэта.мі. Ен аб’-яжджаў вялізныя абшары, размаўляў, па ўласным пры-знаньні, са шмат сотнямі людзеп, вывучаў краіну з пункту гледжаньня барацьбы з полёнізмам і распаўсю-джаньня «западно-русскпх» поглядаў, «углядваўся ў во-чы моладзі, у якой сьвіціўся аганёк інтэлектуальнай і моральнай сілы», зьбіраў патрэбных людзей навокал сябе, аб’еднываў іх, раіў, вырашаў найболып заблыта-ныя пытаньні, надаваў веры, усюды, дзе толькі можна, ствараў сярод іх гурткі сваіх прыхільнікаў. У гэтым сэнсе сярод іншых «западно-руссов» Каяловіч пры ўсёй сваёй эрудыцыі і навуковай паважнасьці быў і най-больш энэргічным і рухавым дзеячом-організатарам 9.
Падарожа яго ў 80-х гадох — гэта жывая кніга гра-мадзкага жыцьця Беларусі таго часу.
Што-ж ён знайшоў у ёй? Якія суцяшальныя старонкі раскрыліся прад яго «западно-русскпм» вокам? Якія да-сягненьні сваёй справы ён убачыў на віленскім і менскім грунце?
Агульнае ўражаньне ад падарожы — ня радаснае. У Вільні, напрыклад, у 1885 годзе,— усё ва ўспамінах.
«Жыва ўспамінаюцца мне і поэтычнае натхненьне тагачасных рускіх людзей, калі на хвалях Віліі з лодак і на Антакольскі.х узгор’ях нярэдка гучэла артыстычнае харавое рускае пяяньне... То быў час ген.-губ. Кауфма-на — час вялікага абуджэньня сіл і багацепшых плянаў па ўсіх бакох заходпя-рускага жыцьця. Цяпер у Вільні і ўсюды ў Заходняй Расіі шмат «русскпх людей» у па-раўнаньні з тым, што было дваццаць год таму назад. Але ў гэтых людзях далёка няма таго абуджэньня, таго ажыўленьня ў выясыіеньні і вырашэньні істотны.х задач заходня-рускага жыцьця, якое было дваццаць год назад. Усё асунулася, ахоплена нейкай апатыяй»... «Як пазба-віцца заходня-рускім людзям гэтага апатычнага паст-
9 Усе гадупцы Дітоўскай дух. сэ.міпарыі лічылі абавязкам бываць у М. Каяловіча ў хацс. «Доку.менты, об'ьяспяюіцпе псторшо зап,-русскаго края», былі перапісаны імі. Бліжэншымі яго вучня.мі былі выдатненшыя «западно-руссы» — Філевіч, Балваповіч. Крачкоўскі, Катовіч, /Куковіч, Дземяповіч і г. д. Да вучняў яго палежаў і па-мяпспы вышэй «мужыцкі ксёндз»— Сспчакоўскі, які быў узіадаваны Каяловічам у духу старога каталіцтва, незалежнага ад рымскага папы» (А. Жпркевіч «Пз-за русского языка», «Мннская Старнна» т. 111, XXIV).
196
рою?» — пытаецца Каяловіч і адказвае: «Для ўсяго так зв. «северо-западного» края Расіі няма мясцовага наву-ковага цэнтру і непарушна з ім зьвязанага літаратурнага руху. У Вільні няма ні унівэрсытэту, ні акадэміі, ні ўплывовага органу друку. Пытаньняў, якія натрабуюць вышэіішага разуменьня і распраноўкі, процьма, а іх не разумеюць, ня ведаюць, як з імі быць. Мясцовая ўлада самым жыцьцём выклікаецца на клопат хоць чым-не-будзь замяніць адсутнасьць у Вільні вышэйшай абуджа-ючай сілы — вышэіішае школы, але на пытаньне, што-ж з гэтага выходзіць, мы атрымлівалі адказы, якія выклі-калі ў нас смутак і панурасьць. Застаецца пажадаць, каб у Вільні хутчэй надышлі лепшыя часы для навуко-вай дзейнасьці ІО 11.
Гэтыя-ж самыя думкі прыходзяць Каяловічу ў гала-ву з прычыны тагачаснай прэсы: «Ніводная са сталіч-ных газэт не заіімаецца сыстэматычна Заходняіі Расіяй. Шмат хто бачыць у гэтым вялікае зло і не разумее, чаму так ёсьць? А\атэрыялаў для працы безьліч... але шмат-гадовыя назіраньні застаюцца асабістай заслугаіі і рэд-ка калі выходзяць за межы цеснага гуртка сяброў».
Яшчэ цяжэіі адчуваў сябе падарожнік, разьяжджа-ючы па беларускай провінцыі.
«Калі вы разьяжджаеце па малых гарадох і вёсках Заходняй Расіі, з расійскім ноглядам на тамтэйшых людзей і іх справы, дык першыя ўражаньні здольны прывесьці вас да самых безнадзеііных вывадаў»,— піша Каяловіч. «Нешта тут нанова будуецца і недабудаванае перадаецца другім для сканчэньня, а часьцей для пера-работкі, а то для зусім новай будовы. Па ўсіх павятовых гарадох завяліся клюбы, а ў іх унівэрсальны сродак людзкае супольнасці — карты. На сходах «русскпх лю-дей» павінна было-б быць узбуджэньне расійскае думкі, а ў павятовым горадзе няма ніводнае кніжнае крамы, і вучні гарадзкой школы ня ведаюць, дзе дастаць расій-скую кніжку» н.
«Але на гэтым не канец цяжкім рускім думам»,— разважае аўтар. «Усюды ўсё часьцеіі і часьцей чуецца польская мова — у клюбе, у хаце і на вуліцы. Хіалады паляк-студэнт, прыехаўшы з С.-Пецярбургу на каніку-
10 М. Кояловіч «Поездка в Западпую Россню», «Церк. Весіішк», 1886, № 45—52, тут цытусцца па асобпым адбітку.
11 ІЬісІ. «ІІо уездпым городам н селам», стар. 18.
197
лы, з аплсмбам шуміць у паштовай канторы, чаму яму не адказваюць папольску на яго польскую мову, абзы-вае «лявежамі» расіпскіх чыноўнікаў і заяўляе, што толькі нічога не разумеючы ў гісторыі, можна казаць, што тут няпольскі край... Можа калі-небудзь расійскі гі-старычны гэні і створыць тут нешта новае. Але цяпер усё гэта пакуль хаос і бязладзьдзе».
Каяловіч згодзен з лёзунгам Аляксандра III — «Рос-сня для русскнх», але разам з тым думае, што Заходні край — Беларусь павінна быць для «западно-руссов», для «местных русскпх людзеп». I ён зноў вяртаецца да староп тэмы аб «обрусснпп».
«У нас так многа заняты абрусеньнем гэтае краіны, але, на жаль, абрусеньне разумеецца часьцей за ўсё са-мым няправілыіым і загубным чынам. Абрусеньне разу-меецца ня так, што трэба падмацоўваць, ажыўляць і па-паўняць тутэйшых рускіх людзей, а так, што іх трэба замяняць новымі рускімі людзьмі. Ад гэтага выходзіць вялікая блытаніна,— разважае Каяловіч.— Мы бачым у Менску, у цэнтры Беларусі, малдаван-абрусіцеляў»,— і расказвае сьмешную сцэнку, якую ён бачыў на менскім рынку, калі нейкі селяііін, уцякаючы ад дужэпшага мал-даваніна, крычаў: «Ратуйце, туркі б’юць» ’2.
«3 рускага пункту гледжаньня трэба, зразумела, з радасьцю вітаць кожную новую рускую сям’ю у Заход-няй Расіі. Але калі гэта робіцца ў буйных памерах, гэ-так кажучы, па адміністрацыйнаму загаду, дык выхо-дзіць вельмі нядобра»... Тыя-ж думкі прыходзяць Кая-ловічу ў галаву і з другой прычыны: «Трэба, каб ва ўсіх момантах жыцьця была ўзноўлена сувязь заходняй Бе-ларусі са ўсходняй, каб слабейшыя часткі гэтае краіны знаходзілі сабе падпору і ўзмацаваньне ў больш ду-жых. Офіцыяльная сфэра папаўняецна прыежджымі з Расіі, але прыежджыя ня могуць напоўніць усіх месц, дый нядобра гэта было-б».
I вось на фоне ўсіх гэтых сумных назіраньняў Каяло-віч трапляе на апошняе зьявішча, на навіну, якая ўзбу-джае ў ім асаблівую трывогу. Імя гэтага зьявішча — сэпаратызм. Не на знаёмы яму «беларускі» або, лепш сказаць, «польска-беларускі» сэпаратызм, а на свой уласны, «западно-русскпй», не надуманы палякамі, але
12 М. Кояловпч «Пое-здка в середппу Белоруссші», «Церк. Вест-ппк», 1887, № 3—4.
198
ўзгадаваны тут-жа, на ўласным «занадно-рускпм» ка-рэньні.
«На ўсім прасторы Заходняіі Расіі сёньня разгарта-сцца падвоііны сэпаратызм — заходня-рускі і вялікару-скі, прычым адзін з іх, заходня-рускі, прымусова зага-няецца ў саюз з палякамі. «Русскпе людн» ў Заходняй Расіі цяпер займаюцца географіяй, генэолёгіяй і нават фізыолёгіяй, але з такога боку, які ня мае ніякіх адно-сін да навукі. Яны разьбіраюцца, хто адкуль паходзіць і на што канчаецца яго прозьвішча — на «ов» ці на «іч». Ддны гавораць: хто са ўсходу Расіі, топ носьбіт поўных расійскіх асноў жыцьця, хто з захаду,— той напоўрускі, «палякуючы» або «вуніяцтвуючы». Другі бок плоціць роўнаважнай монэтай: хто з захаду, той сумленны, пры-стойны чалавек, а хто са ўсходу, той гультай» ,3.
«Пад гэтымі дробнымі лаянкамі захоўваецца вельмі сур’ёзнае разьяднаньне,— прызнаецца Каяловіч: — Я шмат з кім гутарыў на гэтую тэму і перадаю свой по-гляд. Расінскі народ складаецца з трох пляменьняў: вялікарусаў, маларосаў і беларусаў. Гэта — факт расііі-скага жыцьця; даўно ён існуе і, бязумоўна, будзе існа-ваць далей, пакуль у Расіі будзе просты народ. Зьмя-ніць яго ніхто ня мае ўлады і, зразумела, за гэта ніхто ня возьмецца, калі ў яго ёсьць які-небудзь толк у гала-ве. Але зусім іншая справа, калі мы гаворым аб расіп-скаіі так зв. інтэлігенцыі і аб тых асьветных шляхох, якія вядуць да расійскага інтэлігентнага жыцьця. Тут не павінна быць падзелу па плямёнах і мясцох нара-джэньня. Усе мы, расійскія інтэлігентныя людзі, наву-чаліся размаўляць і размаўляем аднэй і тэй самаіі ра-сійскай літаратурнай мовай, выхоўваліся на адных і тых самых нашых расійскіх пісьменьніках, на агулыіа-расій-скіх паданьнях і звычаях. Бязглузда было-б нам дзяліц-ца на племянныя групы, а тым болыа праводзіць гэты
13 Аб гэтым «западпо-русском сепаратнзмс» Каяловіч пісаў у дру-гім месцы і дазаў яму тлумачэпыіе. Справа была ў барацьбе паміж мясцовымі сьвяшчэпыіікамі і тымі, што наяжджалі ў Беларусь з упутраных губэрапь. «Назьбіралася,— пісаў ёп,— ужо іія'іала варо-жасьці паміж гэтымі двома лягерамі. Быў пават гэткі выпадак: па адпым школыіы.м зьсзьдзе дэнутаты падзяліліся па дзьве партыі— вялікарусаў і «западпо-руссов». Мяпюшка адпым была — маскалі, кацапы; другім — палякі, вуніяты. Гэтас зьявішча абарочваецца ўжо ў востры сэпаратызм, якім ужо карыстаюцца для эгоістычпых мэ-таў». «Мнпскпс Еп. Ведомостн», 1883, № 1—2; «Состояппе право-славпого духовепсгва па зап. окранпс Росспн».
199
падзе.і у народ. Гэта псавала-б расійскае народнае адзінства і перашкаджала-б разьвіцьцю простага наро-ду ў кожнай племяннай групе» (курсіў наш.— А. Ц.).
«Трудна зьмерыць зло, якое выходзіць нават ужо ця-пер ад нашага інтэлігенцкага сэпаратызму (курсіў наш.— А. Ц.). Ім ужо займаюцца ня толькі адны пустыя галовы, што шукаюць асабістых выгад, але і добрыя людзі. і вынікі гэтага падзелу вельмі часта балюча ад-біваюцца на тамтэйшым жыцьці. Але яшчэ важней бу-дуць вынікі, калі гэты сэпаратызм пачне разьвівацца лёгічна і накіруецца ў Беларусі ў тоўшчу простага на-роду, як гэта ўжо робіцца на Украіне. Ня трэба забы-ваць, што для гэткага кірунку адразу-ж знаходзяцца няпрошаныя апякуны».
«Шмат хто з заходня-рускіч людзей, як старэйшых, так і малодіпых, вельмі занепакоены разьвіцьцём сярод іх гэтага «западно-русского» сэпаратызму і імкнуцца паказаць усім, што яны стаяць вышэй за яго... 3 ра-дасьцю я сустракаў гурткі, дзе нават не падымаюцца прамовы, хто са ўсходу, а хто з захаду, але ўсе склада-юць адно. Гэта тыя гурткі, у якіх захоўваецца дарагое імя I. С. Аксакова, дзе захоўваецца славянафільства — лепшы расійскі сьветагляд... I я скрозь прыходзіў там да думкі, што калі-б я ніколі ня быў славянафілам, дык зрабі\ся-б ім пасьля гэтае падарожы па Заходняй Расіі» ’4.
Так, пасьлядоўна, крок за крокам, прыводзіць нас Каяловіч да галоўнейшай ідэі западно-русснзма—да ўсератуючай ідэі славянства.
* * *
3 прычыны таго што славянафільства адыграла га-лоўную ролю пры ідэолсгічным афармленьні «западно-русснзма», зьяўляецца патрэбным даць кароткае напа-мінаньне аб сутнасьці гэтае тэорыі.
Славянафільства зьявілася вынікам двух момантаў у гісторыі мысьлі: па-першае. узьнікненьня вялікае за-цікаўленасьці да славянства як да асобнае групы эўро-пэйскіх народаў і, па-другое, ідэалістычпай філёзофіяй Шэльлінга—Гегеля і яе асноўнае ідэі аб сусьветным 14
14 М. Каялоніч Поездка в Зап. Россню», стар. 29—30.
200
духу. У расійскім выражэньні славянафільства зьявіла-ся сьветапоглядам расійскага сярэдняга дваранства, якое ў 40—50-х гадох мінулага стагодзьдзя перажывала крызіс прыгону ў валаданьні сялянствам і пераходзіла да новых, капіталістычных формаў сельскае гаспадаркі. У гэтым апошнім сэнсе славянафільская тэорыя адбіла клясавую сутнасць настрояў і думак пэўнае часткі ра-сійскага грамадзтва сярэдзіны XIX в.— іменна тае яго часткі, якое «на тармазох» спускалася да новачэснага капіталізму і якое пасьля рэформаў абярнулася ў га-лоўную астою расійскае політычнае рэакцыі.
Зацікаўленасьць да славянства ўпяршыню зьявілася сярод чэскіх вучоных славістаў канца XVIII і пачатку XIX в.— у працах Даброўскага, Юнгмана, Ганкі і інш. У гэты час разьвіваны эўропэйскі капіталізм пачаў «сьвідраваць» славянскія аграрныя краіны і «абуджаць» іх ад ранейшае сьпячкі. Пад уплывам новых эканаміч-ных варункаў і пачалося нацыянальнае самаакрэсьчень-не адсталых славянскіх народаў — іх нацыяпальна-культурнае адраджэньне.
Памянутыя прадстаўнікі чэскага адраджэнчага руху сваімі глыбокімі досьледамі ў галіне мовазнаўства і славянскае гісторыі адкрылі як-бы новую старонку ў іс-наваньні славянства, якое ў Эўропе да таго вызнавалася непкай ніжэйшай расай, ня здольнай падняцца на вы-шэйшыя ступені цывілізацыі. У вялікай колькасьці сла-вянства эўропэйская навука ўглядала толькі фактар рэгрэсу і глядзела на славян толькі як на «гной» для перадавых эўропэйскіх нацый: «славянскія пляменьні займаюць залішне многа мейсца на эўропэйскім кон-тынэнце,— казаў Гэрдер,— у параўнаньні з тым зна-чэньнем, якое яны маюць у гісторыі».
Гэтак-жа нэгатыўна ставіўся да славянства і Гегель, адмаўляючы ім нават права на якое-б то ні было месца ў сусьветнай гісторыі: віе (віауеп) хаЫеп пісйі теііг іп сіег ШеН^евсЫсЫе,— віе віпсі гесііііоз, казаў ён.
Вельмі хутка досьледы першых чэскіх славістых ста-лі вядомыя ў Расіі. Дзякуючы ўплывоваму мэцэнату гр. Румянцаву і аматару славянскіх старажытнасьцяй (пасьля міністру асьветы) А. Шышкову, якія былі аса-біста зьвязаны з чэскімі славістымі і дапамагалі ім у працы, у Расіі адразу пасьля сканчэньня наполеонаў-скіх войнаў пачала разьвівацца любоў да ўласнага сла-вянскага пачатку, да ўсяго «стара-рускага». Гэтая
201
рам/еЬпеі
п.тынь ня мела спачатку тых соцыяльна-эканамічных корняў, як на захадзе, у Эўропе, і была праяван спэцы-фічнаі'і ідэёвай рэцэпцыі, або так зв. філіяцыі ідэй, якая заўсёды здараецца ў жыцьці нацый. У тагачасных расін-скіх варунках ідэалістычнае захапленьне славяншчы-най было рэакцыяп да францушчыны, якая апанавала абсолютна ўсе бакі грамадзкага жыцьця, а затым выра-зам рэакцыі політычнай, заснаванай на прынцыпах вен-скага кангрэсу і створанага ім «сьвяшчэннага саюзу».
Праца А. Шышкова — «Рассужденне о старом н но-вом слоге» была ў гэтым сэнсе паваротным момантам. Прысьвечаная, здавалася-б, толькі філёлёгічным пы-таньням — барацьбе супроць сантымэнтальнага стылю Карамзіна і яго манеры ўводзіць у расіпскую мову шмат францускіх слоў, гэтая кніга разам з заклікам вярнуцца да літаратурпых традыцый Дзяржавіна і Сумарокава зьявілася і політычным дэвізам: заклікам да «ўласнай», расійскап стыхіі, да свайго народнага стылю і да адмо-вы ад малпавых запазычаньняў з Эўропы, з яе «пракля-тым духам рэволюцыі — якабінствам» |5.
Пад знакам гэтага павароту праходзілі 20-я гады. Узьнікла барацьба ня толькі двох літаратурных, але со-цыяльна-політычных кірункаў. I хоць сантымэнталізм па інэрцыі яшчэ панаваў над розумам і пачуцьцём пера-важнай большасьці грамадзянства, хоць моладзь, асаб-ліва жаночая яе частка, яшчэ пралівала сьлёзы над разьвітаньнем Гэктара з Андрамахай і над «Беднай Лі-зай», аднак ужо сам аўтар гэтых твораў, модны Карам-зін, адчуўшы сілу новых настрояў у палітыцы, маўкліва перайшоў на бок новага курсу 15 16. Замест ранейшага кос-мополітызму пачалося так зв. «русское направленпе» якое ў пэрыод цараваньня Мікалая I і міністэрства Ува-рава дасягнула асаблівага размаху. Адным з выдатней-
15 А. Кочубііпскніі «Началыіыс годы русского слазяповсдеппя». (Адм. Шпніков н капцлер гр. Ру.мяііцез). Одссса, 1877. Карамзін зло высьмсііваў слазяпафілаў, кажучы, што япы «голГ.мые претолков-пнкн, пжс отрГ.вают все нже есть русскос п блсшаются блажсппс сія-піем славяномудрія». Шышкоў першы атрымаў у літаратуры мяпюш-ку «словепофііла», нры чым гэтая пазова была ў вуспах сучасыіікаў сыпопімам абскурапта. Адзіп тагачаспы пісьмспыіік, Макаров, пані-саў пават камэдыю— «Обрашсппыіі словепофпл», у якой гэроп-«сло-вснофнл» і яго друг «пэдапт» выведзепы круглымі дурнямі (Н. Ягнч «Нсторпя славяпскоіі фплолопт», стар. 160).
16 П. Мплюков «Нз псторнн русской ііпгелнгенцнн», артык. аб славяпафільствс.
202
шых прадстаўнікоў гэтага кірунку ў 20—30-х гадох зьявіўся С. Т. Аксаков — аўтар «Семейноіі хронпкп» і бацька I. С. Аксакова, аб якім успамінаў і на якога як на галоўны аўторытэт спасылаўся, як мы бачылі, М. Каяловіч. Кніга Шышкова зрабіла на маладога тады С. Аксакова выключнае ўражэньне: «Я увераваў,— піша ёп аб гэтым цікавым моманце,— у кожнае слова яго кні-гі, як у сьвятыню. ЛІоГі расіГіскі кірунак і варожасьць да ўсяго чужаземнага ўзмацніліся сьвядома, а цёмнае па-чуцьцё нацыянальнасьці вырасла да вык. ючнасьці».
«Русское направленпе» С. Аксакова было толькі эле-мэнтарнап праяван славянафільства. Гэта было зам'іа-ваньне роднаіі мован, родным словам і песьняіі, расііі-скім звычаем, вопраткан, правас аўнан царквоіі і папом побач з непрыхільнасьцю і нават гарачай нянавісьцю да «французншкн нз Бордо», з яго буклямі, прылізанаіі ма-нернасьцю і штучнасьцю; гэта быў «русскпп дух» у лі-таратуры, «добрая дваранская традыцыя» — у фамілій-ным жыцьці, доўгія баярскія бароды, дублёныя зіпуны і бабровыя шапкі — у грамадзкім быце. Належную дань гэтаму захапленьню аддаў, як ведама, і Пушкін. Сваііго апогея дасягнула яно ў патрыятычным кульце Масквы і ўсяго маскоўскага — у дзеннасьці С. Глінкі і Загоскіна.
Гэтым самым быіа ўжо дана аснова славянафільст-ва — створаны быў, гэтак кажучы, псыхолёгічны і гра-мадзкі грунт для яго. Філёзофія славянафільства была выпрацавана наступнымі яго прадстаўнікамі — Хомяко-вым, Кірееўскім і К. Аксаковым, якія далі і вышэіішае тлумачэньне расінскаму нацыяна іізму. Тут была ўжо ня толькі любоў да старога быту, ня толькі офіцыяльная мікалаеўская «народнасьць», але глыбокая навукова-гі-старычная сыстэма, абапертая на правым гегельянстве.
Ідэю Гегеля аб гісторыі як нраяве сусьветнага духу, яго пропаведзь аб «абранасьці» нямецкае нацыі як адзі-нага сапраўднага носьбіта гэтае ідэі Хомяков і Кірееўскі перанесьлі на расінскі грунт і стварылі тэорыю аб асаб-ліван «абранасьці» Расіі як носьбіта ідэі славянства. Было зусім натуральным, што ласьне Расія павінна бы-ла быць прызнанай гэткім носьбітам — пі Чэхія, ні Польшча, ні паўднёвыя славяне не маглі тады мець гэт-каіі прэтэнзіі, хоць спробы на ўстанаўленьне сваііго прыорытэту ў славянстве ў іх былі. Так, напрыклад, АІіцкевіч у пэрыод свайго «місініянства», падпаўшы пад уплыў вядомага містыка Тавянскага, усімі січамі пра-
203
пагандаваў Польшчу як галоўнага «гэнія славянства» І7 18. Расія, па яго пераконаньні, зьяўлялася «адмоўным по-люсам славянскае ідэі», бо яна страціла элемэнты ста-роіі славянскай «Русі», якія давалі ёй права на славян-скае імя, «ататарылася» і «абфінілася». Сьледам за Ле-левэлем Міцкевіч цьвердзіў, што сучасная яму Расія ёсьць нанбольшая процілегласьць славянскай ідэі, што «назва Расіі нічога не азначае і зьяўляецца тэрмінам чыста дыплёматычным» |8.
Дамагаліся прызнаньня сваёй першаступнёвасьці ся-род славянства і чэхі.
Аднак усім гэтым прэтэнзіям не хапала самага важ-нага і істотнага: усе яны ня былі абапертыя на дзяр-жаўнай самастоннасьці, а іхнія краіны ня мелі ўласнай палітычнай волі, а разам з тым ня мелі і волі культур-паіі. У той час як Расія, карыстаючыся вялізарненшай тэрыторыяй і колёсальнымі эканамічнымі рэсурсамі, мела разьвязанымі рукі і для культурнага будаўніцтва, Чэхія была ўціскана Габсбургамі, паўднёвыя славяне знаходз’чіся пад турэцкім ярмом, а Польшча была рас-шматана паміж трох імпэрый. Па праву дужага Расія і пераняла на сябе ролю правадыра славянства.
Апраўдаць сусьветнае значэньне славянства, у да-ным выпадку Расіі, было для ідэолёгаў славянафільства параўнаўча ня цяжка. Калі Гегель мог ставіць у аснову нямецкае нацыі як носьбіта апошняй стадыі разьвіцьця «сусьветнага духу»—розум, моц творчага інтэлекту, дык Хомяков і Кірееўскі паставілі на першы плян па-чуцьцё, веру, глыбіню інтуіцыйнага ўяўленьня сьветабу-довы. Халоднай абстрактнасьці і разумовасьці захаду бы а процістаўлена цяплыня пачуцьцёвага ўспрыймань-ня ісьціны; пыха каталіцтва была пры гэтым заменена «смнренпсм» праваслаўя, а заходня-эўропэпскі экана-мічны індывідуалізм — усеагульным «мірскім» прынцы-пам знамянітае расійскае «обшнны». Праваслаўе — у дзедзіне філёзофска-моральнай і «обшнна» — у дзедзіне экономічна-соцыяльнай — вось што зьявілася ў вуснах правадыроў славянафільства падвалінай для прызнань-ня за Расіяй асобнай ролі ў гісторыі. Ні першага, ні другога на захадзе ня было, і першае, і другое было наііяскравейшай антытэзаіі усходу, яго асаблівасьцю,
17 О. Т. Огаію^'ккі «Роікка а Зіолуіапзгсгугпа», ХУ-^а, 1927.
18 А. Гнльферднііг. Собр. соч., т. II, стар. 63—64 (выд. 1868 г.,.
204
узгадаванаіі стагодзьдзямі. Гістарычна растлумачыць разыходжаньне сусьветных шляхоў романа-германскіх народаў і народаў славянскіх было для ідэолёгаў сла-вянафільства ў Расіі тым лягчэй, што, як ведама, куль-тура Заходняй Эўропы была абаперта на культурнай спадчыне Рыму, а культура Расіі і пераважнай боль-шасьці славянскіх зямель — на паралельнай спадчыне Бізантыі і орыентальнага эльлінізму.
Для тэорытычнага ўмацаваньня славянафільства з першых дзён яго зьяўленьня бракавала аднэй рэчы — гэта невядомасьці славянства ў навуцы, невыстарчаль-пай навуковай вывучанасьці яго як у цэлым, так і па-асобку. Калі правадыром славянафільскае ідэі прыхо-дйлася бараніць свае позыцыі, яны скрозь натыкаліся на гэтую акалічнасьць і прымушаны былі згаджацца, што тут, у галіне дасьледваньня славянізму, прад імі ляжыць неабмежаванае поле для працы. Ужо першыя славістыя, як мы заўважылі, зьвярнулі ўвагу на гэта і нрабудзілі інтарэс да славянства. Славянафільства 40— 50-х гадоў гэтую працу значна пашырыла і паглыбіла. Па ўсіх галінах веды — гісторыі, археолёгіі, філёлёгіі, этнографіі і г. д. зазначылася нябывалае зацікаўленьне да нроблемы славянства, да паасобных славянскіх на-роднасьцяй. Захапіў гэты рух ня толькі расійцаў— грунтоўнейшымі досьледамі заняліся польскі і украін-скія вучоныя. Жывы адбітак знайшло сабе гэтае захап-лсньнс і у нас, сярод беларускіх вучоных Вільні.
Вывучэньне славянства было бясспрэчным дасягнень-нем славянафільскага руху. У гэтым сэнсе — у сэнсе вы-вучэньня славянскіх народаў з боку іх этнографіі, ня з боку іх пацыянальнае культуры, а ласьне з пункту гле-цжаньня этнографічнага як паасобных этнографічных адзінак, славянафільства адыграла значную і дадатную ролю. У параўнаньню з іншымі культурна-грамадзкімі нлынямі Расіі, як, напрыклад, «западнпчеством», славя-нафільству належыць у гэтым сэнсе, бясспрэчна, першае месца.
На гэтым, маўляў, «этнографічным грунце» ў пэрыяд раньняга славянафільства сярод лепшых прадстаўнікоў расійскага, польскага, украінскага і беларускага гра-мадзтва зьявілася пачуцьцё і нацыянальнай салідар-насьці, сьвядомасьць так зв. «роўнасьці ў славянстве». Урэшце тады-ж зазначыліся і больш канкрэтныя спро-бы разьвязаць проблему славянства ня толькі ў галіне
205
гістарычна-этнографічнап, але і ў жыцьці, наставіць яго ня толькі як пытаньне навукі, але і як пытаньне політы-кі. Лібэральны этнографізм перарастаў пры гэтым свае спакоііныя рамкі, пазбываўся сваёй тэатральнай дэкора-цыйнасьці і ператвараўся ў пякучае, дражлівае і палі-тыч.ча небясьпечнас зьявішча. Тут мова ішла ўжо не аб этнографічных аздобах таго ці іншага славянскага пле-мя, не аб яго археолёгічны.х помніках, і не аб яго по-этычным мінулым, але аб яго праве на самастойнае політычнае існаваньне, на разьвіцьцё ўласнай нацыя-нальнай культуры ва ўсіх яе выяўленьнях і, урэшце, на ўласную незалежную дзяржаву. Аднак у гэтай нацыя-нальнай, не этнографічнай пастаноўцы славянскаму пы-таньню вырашыцца ня было суджана. Залежыла гэта ня столькі ад тэорытычнай непасьлядоўнасьці славяна-фільства, колькі ад яго клясавае сутнасьці — сутнасьці, якая акрэсьліла сабой далейшае паводжаньне славяна-філаў у гэтай крытычнай справе.
Як мы зазначылі вышэй, філёзофія славянафільства мела непасрэдныя карэньні свае ў гегельянстве. Прагрэс людзкасьці, абаперты на дыялектычнай «зьменнасьці» і «цякучасьці» гістарычных падзей, удасканаленьне гі-сторыі шляхам разьвіцьця супярэчнасьцяй і далейшага іх сынтэзу, новыя прынцыпы ў эканоміцы, у навуцы і тэхніцы, якія былі натуральным вынікам тэй-жа геге-леўскай дыялектыкі,— усё гэта было прынята расійскім грамадзтвам, калі яно адчувала патрэбу выбіцца з-пад задушлівай апекі цяжкога мікалаеўскага рэжыму. Боль-шасьць славянафілаў па свайму клясаваму паходжань-ню зьяўлялася акурат гэтаіі часткай грамадзянства. Яны тварылі той сярэдні памешчыцкі стан, які быў вы-сока асьвечаным, які разумеў патрэбу пакончыць з ад-жыўшымі адсталымі формамі напоў-фэодальнай гаспа-даркі Расіі, які прызнаваў няўнікнёнасьць і эканамічную пеабходнаспь адмены прыгоннаіі залежнасьці сялянст-ва ў мэтах больш дасканалага гаспадараваньня, у мэтах больш эфэктыўнай эксплёатацыі рабочай сілы. Славяна-філы-памешчыкі, а гэткіх была пераважная боль-шасьць — Хомяков, Кірееўскі, Аксаков, Кашалёв, Чэрка-скі і інш., вымагалі разьвіцьця народнай асьветы, пры гэтым ня толькі гуманітарнай, але і рэалістычнай і агро-номічнай, разумелі выгоднасьць прыстасаваньня агро-номічнае тэхнікі да ральлі, стаялі за лёнданскую сеялку, за машынную апрацоўку зямлі—за ўсё тое, што пры-
206
носіў капіталістычны захад, адкуль ішлі ўсе гэтыя жыцьцёва патрэбныя ўдасканаленьні 19. Сваім клясавым інстынктам яны разумелі патрэбу разьвіцьця капіталіз-му ў Расіі, каб падняць прыбытковасьць сваіх маёнткаў, каб аздаравіць сваю дваранскую клясу, якая пачала загніваць ва ўмовах мікалаеўскап рэакцыі і «эўропофо-біі». Гэты правільна зразумелы клясавы інтарэс і быў прычынаіі прагрэсыўнасьці славянафільства, у гэтым тоіўся сэкрэт так зв. «левага славянафільства», леван, а часам нават рэвалюцыіінаіі яго фразы.
Але апрача гэтага боку быў і другі. Славянафіл-па-мешчык разумеў, што заходня-эўропэііскі капіталізм з яго машынамі, фабрыкамі, заводамі і разьвіцьцём неза-лежнаіі ад поглядаў ураду веды прынясе з сабой у Ра-сію крытыку існуючага ладу, што пад уплывам яго па-хіснуцца старыя прывілеі зямельнага дваранства ў ма-нар.хічнаіі дзяржаве і будзе пастаўлена на карту самае існаваньне гэтага стану як галоўнаіі правячаіі клясы. Яны разумелі—дый ня толькі разумелі, але і бачылі, іпто паралсльна разьвіцьцю капіталізму ў Расіі вырастае новая сіла, сутна-рэвалюцыііная — рабочая кляса, якая як грозны запытальнік уздымалася над вялізнаіі імпэ-рыяіі.
Вось чаму расіііскі дваранін-славянафіл ня мог цал-кам аддацца новым ідэям: ідучы насустрэчу вымогам часу, ён ішоў аглядаючыся, бо палохаўся вынікаў яго ў сябе ў хаце. Разам з тым ён дасканала разумеў, што яго паратунак у «обожаемом монарху», які яму ніколі ня здрадзіць, што штых і наганка ўсерасіпскага гарадаво-га — нанлепшая гарантыя яго ад усялякіх соцыяльных закалотаў. Таму-то і жылі ў душы памешчыка-славяна-філа дзьве істоты: прагрэсыўнага наватара-аграрыя, які хацеў ісьці ў нагу з векам. і' фэодала-прыгоньніка, які не давяраў гэтаму веку і корчліва хапаўся за «голубоп мун-днр» каханага імпэратара.
Падобная падвоіінасьць славянафільства ўсьцяж бі-ла ў вочы: з аднаго боку, у ім была ясна выражаная аполёгія «русскому началу», аполёгія Расіі як проці-лежнасьці згніламу і трупехламу За.хаду, абарона ма-нархіі як астоі ўсератуючага праваслаўя і дваранскіх
19 «Русская псторнчсская лнтсратура в классовом освсіцеппп». Сборпнк статсй с прсднсловііем М. П. ІІокрозского, вып. I, 1929; II. Рубнііштейн «Славяпофнлы».
207
прывілей; з другога боку, у ім былі элемэнты буржуаз-ных уплываў разьвіванага капіталізму, якія цягну.іі за сабоіі крытычны стасунак да гэтае манархіі, опозіныю існуючаму рэжыму, парваўшаму, пачынаючы з Пятра 1, з старадаўняп славянскай патрыархальнасьцю,— «воль-ныя мысьлі», процістаўленьне «зямлі — дзяржаве», ідэя «народнасьці, незалежнай ад урадовае ўлады», ідэя аў-таномнасьці кожнага паасобнага «народнага організму». Цыркуляр міністэрства народнае асьветы, выданы Ува-равым у 1847 г., зусім справядліва заўважаў, што «в сло-венофпльстве есть две стороны: одну злонамеренные людіі могут употреблять на возбужденне умов н распро-странеппе опасной пропаганды, а другая является свя-тыней нашей веры, самобытностн н народного духа».
Левае славянафільства асабліва пашырылася і са-праўды пачало набываць характар «опасной пропаган-ды» пад час рэволюцыйных падзей у Эўропе 1846—48 г.г. Вядомы маскоўскі славянафіл Самарын быў у гэты час нават пасаджаны ў крэпасьць, а Іван Аксаков, будучы натхніцель нашага Каяловіча, падпаў пад арышт. Знач-на выразьней, чым у Расіі, разьвінулася ў гэты час сла-вянафільства на Украіне, якая па сваім гаспадарчым умовам хутчэй схілялася да перайманьня заходня-эўро-пэйскага капіталізму і якая ў зьвязку з гэтым больш убірала ў сябе ішоўшы адтуль дэмократычны лібэра-лізм. Нацыянальная асаблівасьць Украіны штурхала пры гэтым украінскае дваранства і інтэлігенцыю на шлях нацыянальнага самаакрэсьленьня, на шлях ба-рацьбы за сваё «народнае вызваленьне». «3 ростам ка-піталізму, абуджэньне славянскіх народнасьцяй хутка адгукнулася на Украіне і падняла з летаргічпага сну народную думку і пачуцьці»,— пісаў тады Костомаров Гэрцэну. «Зьявілася жаданьне адрадзіць сваю народ-насьць, што ўмірала пад кнутом маскоўскім і санкт-пе-пярбурскім, і аднавіць сваю літаратуру». Славянская ідэя, зазначае Костомаров, хутка набыла на Украіне адменныя ад Масквы рысы і апранулася ў ясную форму фэдэрацыйнага саюзу славян, у якім-бы кожная нацыя-нальнасьць захавала свае асаблівасьці20.
Адзначаная ідэя і была замацавана ў програме кі-рыла-мэфодыйскага брацтва, дзе разам з незалежнымі штатамі расійскім, польскім, чэскім, украінскім і г. д.
23 «Колокол», 15 япваря 1860 г., л. 61, стр. 499; «Украйна».
208
знаншла сабе месца і Беларусь — беларускі штат. Гэт-кі-ж фэдэрацыйны лёзунг для вызваленых ад чужога ўціску славян быў выкінуты і на славянскім зьезьдзе ў Празе, у 1848 г. На жаль, справа тым і кончылася: паў-стаўшая Прага была разгромлена нямецкімі пушкамі і зьезд быў разагнаны. Год перад тым у Расіі жорсткімі мерамі было ліквідавана кірыла-мэфодыііскае тава-рыства.
У Маскве справа разьвінулася інакш. Расійскі два-ранін ня мог ісьці ў сваёй «любові да сялянства» гэтак далёка, як ішлі прадстаўнікі паняволеных нацыяналь-насьцяй. У тон час як Чэхія, паўднёвыя славяне, Польш-ча, Украіна і г. д. падымаліся на адкрытае змаганьне за сваё нацыянальнае будучае, расійскі дваранін, памеш-чык і інтэлігент цікавіўся славянскай ідэяй бяз гэткага вызвольнага, дынамічнага інтарэсу. Адзін толькі Баку-нін, актыўны удзельнік праскага зьезду, і Гэрцэн нры-малі удзел у славянскім руху ласьне з гэткімі вызволь-нымі, рэволюцыннымі мэтамі. Толькі, можа, яны адны з нрадстаўнікоў расійскага славянафільскага народніцт-ва ў сваіх лістох «да ўсіх славянскіх братоў» вызнавалі права на нацыянальна-політычнае самаазначэньне ўсіх славянскіх народаў — у тым ліку украінцаў і беларусаў. Рэшта маскоўскіх славянафілаў рэзка адмежавала сябе ад гэткіх скрайніх поглядаў. Іхняе фронды супроць існу-ючага ладу і цьвёрдасьці ў вырашэньні «славянскае проблемы» хапала толькі датуль, пакуль не стваралася колізія з інтарэсам Расіі, вялікай дзяржавы. Рэволюцыя 1848 году адпугнула ўсіх гэтых паноў сваімі нэрспэкты-вамі, пагрозай аддзяленьня Украіны, Польшчы і Бела-русі, і яны тут-жа знайшлі агульную мову з уладай. 1 Іе-дарма інцыдэнт з Самарыным і Аксаковым быў абвеш-чаны непаразумепьнем і яны былі выпушчаны на волю пасьля асабістай гутаркі з Мікалаем I.
«Роўнасьць у славянстве» начала ў Маскве ўсё больш замяняцца памянутай вышэй пропаведзьдзю аб выключнай «абранасьці Расіі». «Вялікая Расія» ўсё больш рабілася асноўнай тэмай славянафільскіх ляман-тацый, пры чым вялікарускае племя пачало выстаўляц-ца як найбольш здольнае і магутнае. Нават А. Грыгорь-ев, які, здавалася, найбліжэн з іншых славянафілаў па-дышоў да разуменьня нацыянальнага пытаньня, нават і той скаціўся ў балота безагляднага ўсхваленьня «вя-лікарускага духа». Разважаючы ў сваіх вядомых натат-
209
ках аб Гогалі, аб праве кожнага народа («народнага арганізму») на аўтаномію і захапляючыся «мясцовым грунтам» украінскае літаратуры, якая, па яго перако-наньні, была «голасам вядомае глебы, маючаіі поава на прызнаньне», ён кончыў свае разважаньні ў 1856 г. ха-рактэрнаіі заяваіі: «Глыбока спачуваючы рознаплемен-наму славянству, мы ўпэўнены ў асабліваіі дасканалась-ці (превосходстве) вялікарусаў перад іншымі».
Калі не магло славянафільства вырашыць нацыя-нальнае пытаньне ў славянстве да 1863 г., калі для гэтага быті спрыяііныя об’ектыўныя ўмовы (пэрыяд лі-бэральнага ўрадаваньня Аляксандра II 1856—1861 г.г.), дык тым больш не магло яно яго паставіць і вырашыць ў наступную эпоху, пасьля польскага паўстаньня. 3 гэ-тага моманту яно ўсё больш і больш пачадо адыходзіць у права і скідаць з сябе, па выразу Градоўскага, ранеіі-шыя «лібэральныя аздобы». Чым далеіі, тым больш па-чало спраўджацца пэсымэстычнае прароцтва 1. Аксакова, які казаў, што з часам славянафільства адвярне ад сябе маладос пакаленьне і застанецца пры сымпатыях адно толькі архіерэяў, манахаў і сьвяшчэннага Сыноду.
Данілеўскі і Леонтьев, пазьнеіішыя эпігоны славяна-фільства, аканчальна аформілі яго рэакцыііную сут-насьць згодна «охранптельноіі» ролі дваранства ў Расіі пасьля рэформаў. Данілеўскі ў сваёіі працы «Росспя н Европа» абярнуў жывую істоту нацыі як гістарычнаіі умоўнасьці ў неіікі нярухомы «тып», пераносячы па про-стаіі аналёгіі натуралістычную клясыфікацыю Дарвіна сюды, у дзедзіну міжнацыянальных суадносін. Па яго тэорыі, кожны народ для таго, каб лічыцца нацыяй у вышэіішым сэнсе гэтага слова, павінен быць ласьне гэт-кім сталым, нязьменным «тыпам», маючым сваю «ўлас-ную ідэю». Калі гэтага няма, калі народ ня здолеў у гісторыі знаіісьці сваю «ідэю», ён траціць права на пры-знаньне, застаецца мёртваіі, этнографічнаіі масай. Ад-сюль быў адзін крок да праграмы Леонтьева: абвесьціць Расію наіібольш дасканалым і закончаным «тыпам» у славянстве і патрабаваць, каб яна была забясьпечана ад эўропэііскага псаваньня, каб яе не кранулася атрута захаду з яго клясавап барацьбой, рабочым пытаньнем і соцыялістычным рухам. 3 гэтаіі мэтай ён і высунуў сваю знамянііую формулу аб патрэбе «падмарозіць Расію»— трымаць яе ў становішчы сваеадменнага палітычнага анабіозу.
210
На тым і скончыліся славутыя снробы славянафіль-ства вырашыць «праклятае пытаньне» аб адносіна.х сла-вян паміж сабой. I калі апошні абаронца яго, Градоўскі, .хацеў узнавіць у 70-х гадох у сьвядомасьці расіііскага грамадзтва разуменьне славянскага «брацтва» як «жы-вую рознастаіінасць у ідэальным адзінстве» і даводзіў, што гэтае адзінства не павінна забіваць законнага імк-пеньня паасобных славянскіх нацын да ўсьведамленьня і абароны сваёіі асобнасьці, дык гэта была ўжо бяспо-мачная мэтафізыка або простая гульня словамі21. Рэ-альнага, дзейнага зьместу ў гэтых апраўданьш х тады ўжо быць ня магло, «Златоверхая Масква» — цэнтр дэс-нотычнае дваранскае манархіі — не магла цяпер ужо ні-кога падмануць. «Вольные славянскне орлы», аб якіх марылі першыя славянафілы, цяпер ня толькі мусілі с.хііяць свае галовы перад «старшнм северным орлом», але па-просту без галавы і бяз пер’яў сядзяць у клетках прускіх, аўстрыііскіх і расійскіх.
Арганічнаіі перашкодаіі вырашэньню між-нацыя-пальных адносін у славянстве была абарона славянафі-ламі праваслаўя і расійскае «обіцііны». Ні першага, ні другога заходнія і паўднёвыя славяне ня мелі, нават беларусы і украінцы, якія жылі побач з вялікаросамі, часта ня мелі гэтых адзнак. Каб прызнаць і.х «роўнымі» сабе, трэба было адно з двух: або знайсьці якую небудзь іншую, больш агульную адзнаку, або прызнаць, што ўсе «не-праваслаўныя славяне», таксама як і ўсе славянскія пляменьні, пазбаўленыя «обшнннаго начала», — не са-праўдныя славяне. У апошнім вывадзе славянафілы пайшлі гэтым другім шляхам і пры ўсіх заігрываныіях сваіх з палякамі, чэхамі і г. д. патаемна марылі аб ад-пым — аб зьліцьці ўсіх іх пад бэрлам расійскага пра-васлаўнага цара. Аб украінцах і беларусах пры гэтым і гутаркі ня было: самой прыродай яны былі разгляданы як падданыя Расіі і нязьменная частка «еднного русско-го народа». У славянафільскай концэпцыі ім пакідалася права толькі на этнографічнае прызнаньне, г. зн. за імі прызнавалася права на мясцовы, народны дыялект (на-речне), які не павінен пераходзіць у літаратурную апра-цоўку, на народную песьню, казку, сялянскую вопратку, наогул, на вясковы быт. Славянафільства сьвядома за-
21 А. Градовскнй «Нацноналыіый вопрос в нсторпн п лнтерагу-ре», гл. IV, стар. 307.
211
мыкала гэты этнографізм у межах вёскі, бо вышэіішае разьвіцьцё яго, пераход яго ў нацыянальную культуру ў шырокім значэньні гэтага слова азначала «расшчэп-леньне» адзінаіі расійскае культуры і політычны сэпа-ратызм.
* * *
«Западно-русснзм» стыкнуўся са славянафільствам яшчэ да польскага паўстаньня. Але ўмовы для яго разь-віцьця ў тоіі час былі вельмі адменныя. Па-першае, ён сам яшчэ ў тыя часы быў, як кажуць, у эмбрыянальным стане, толькі набіраў свае рысы і аргумантацыю; па-другое, і гэта галоўнае, абставіны часу мала спрыялі яго разьвіцьцю. У Вільні ў 40—50-х гадох панаваў мірны насірой. Політычная бура 31-га году была забыта ці, прынамсі, адгучэла. Цэнтр політычнага жыцьця пера-нёсься на эміграцыю, у польскія гурткі Парыжу і Бру-сэлю, а мясцовае грамадзтва, апанаванае політычнаіі апатыяй, цалкам прысьвеціла сябе культурнаіі рабоце. Асабліва гэта датычыць 50-х і пачатку 60-х гадоў, калі пасьля няўдалай Крымскай ваііны спала мікалаеўская рэакцыя і калі ў паветры насіліся першыя навевы нады-ходзіўшай «энохі рэформ».
У Вільні ў гэты час мы бачым шэраг пэрыодычных выданьняў («Тека ХУіІегізка» і «Касіеііазі» А. Кіркора, «АНіепецш» Крашэўскага, «Кнг]ег ХУіІегізкі» Марцыноў-скага ды інш.); адно за другім зьяўляюцца паважныя дасьледваньні, пераважна гістарычныя, зьбіраюцца ў вялізным ліку статыстычныя, этнографічныя ды інш. ма-тэрыялы, штодзенная прэса мае сур’ёзны характар і вы-даецца ў нязвычайна вялікім ліку; усё грамадзтва з ці-кавасьцю сочыць за гэтым навуковым і літаратурным рухам, які концэнтраваўся вакол памянёных рэдакцый, каля Архэолёгічнаіі Камісіі і Віленскаіа музею.
Уся ўвага гэтага руху накіроўвалася тады на Бела-русь, наогул, на «Літву». У вывучэньні краю шукалі зба-веньня ад політычнага ўціску і жадалі знапсьці апраў-даньне свайму існаваньню. Гэта была сваяасаблівая да-ніна краю — яго народу і гісторыі, жаданьне бліжэіі пазнасміцца з ім, будзіць у народзе прыхільнасьць да сябе і праз гэта ўзмацніць сувязь Беларусі з Польшчай. Аднак вынікі гэтае працы былі зусім адваротныя: чым
212
далей і глыбей выяўляўся перад вачыма тагачасных ві-ленскіх культурпых работнікаў вобраз Беларусі, тым больш рабіўся ён няпольскім і тым больш самі яны па-збаўляліся чыста-польскага погляду на свой край. Мож-на напэўна сказаць, што ў сярэдзіне мінулага веку ў Вільні адбылася ў гэтым сэнсе «пераацэнка цэннась-няп», і чым далей, тым больш мясцовыя дасьледчыкі станавіліся, за малымі выключэньнямі, на мясцовы, як яны называлі, «літоўскі» грунт.
Гэтая «літоўскасьць» была, па сутнасьці, старой «рус-чынай», гэта было скрытае прызнаньне «Русі», у даным выпадку Белай (і Чорнай), і гэта добра разумелі і бра-ты Тышкевічы, і Маліноўскі, і Марцыноўскі, і асабліва Кіркор. Адсюль іх прыхільны стасунак да спроб бела-рускай літаратуры, адсюль тая «мясцовая партыя леп-піых палякаў», аб якой мы казалі раней. Праз «літоў-скасьць», праз беларушчыну і «русчыну» наогул яны мімаволі зьвязваліся з расійскай навукай і грамадзт-вам, у першую чаргу са славянафіламі.
«Пяцідзесятыя гады нашага сталецьця,— піша сьвед-ка тагачаснага віленскага жыцьця, славянафіл П. Без-сонов,— былі шчасьлівыя. Староны (палякі і расійцы), асуджаныя вечна змагацца ды спрачацца, але нічым не абавязаныя ненавідзець адна адну, пачалі рашуча шу-каць збліжэньня, якой-небудзь магчымасьці жыць і пра-цаваць разам. Політычнае мінулае, некалі зьвязаўшае іх суровай сілай і назвай «Літвы», азвалася зноў. Усе пачалі ўжываць назву «Літвы», літоўцаў, літоўскага і пад гэтай назвай дзейнічаць. Паляк абярнуўся ў «літві-на», а Русь адзягалася «Літвою» — формула прымірэнь-пя была нростая і натуральная» 22.
Сапраўды, ёсьць цэлы шэраг фактаў, якія даводзяць, што паміж польскім грамадзтвам на Беларусі і гра-мадзтвам расійскім былі ў той час спакойныя адносіны, а нават адбывалася блізкае супрацоўніцтва. Так, пры-кладам, Пагодзін не спачуваў тады яшчэ перасьлед-ваньням польскай мовы і прытрымліваўся таго пера-конаньня, што расійская мова з часам і бяз прымусу набудзе значэньне інтэрнацыянальнай славянскай мо-вы23. Аксаков, Хомяков ды інш. славянафілы прымалі ўдзел у віленскіх выданьнях, падтрымлівалі з віленскі-
22 П. Безсопов «Белорусскне песнн», прадмова.
23 Н. Барсуков «Жпзпь н труд М. П. Погоднна», т. V, стар. 219.
213
мі работнікамі жывую перапіску па розных пытаньнях; нават Катков і той адказваў на расійскія лісты з Вільні Кіркору (Лапп 2е $1і\уіпа) папольску і ставіў сабе гэ-тую абставіну ў 1858 г. у асаблівую заслугу24. 3 сваііго боку, Кіркор, Тышкевіч, Маліноўскі ды шмат хто яшчэ ўдзельнічалі ў расійскіх выданьнях, корэспондавалі ў маскоўскія газэты і зьяўляліся членамі розных навуко-вых расіпскіх таварыстваў. Крашэўскі, Сыракомля, Адынец і інш. клапаціліся аб перакладзе на польскую мову расійскіх пісьменьнікаў і самі рабілі пераклады з Пушкіна, Лермантава, Дзяржавіна25. Характарнаіі по-стацяй гэтага пэрыоду можа быць вядомы В. Спасовіч, па паходжэньні беларус-мянчук,— тыповы прадстаўнік мяшанай польска-расійскай культуры, які ў сваёй асобе ды ў сваіх працах імкнуўся «прпмнрнть непрпмнрнмое» і быць мастком паміж польскім і расійскім берагам.
«Западно-русснзм» ня меў пры гэтых умовах падста-вы заяўляць аб сваёп агрэсыі. Паколькі «рускасьць» (праз адно «с») сустракала ў краі агульнае прызнаньне, яму ня было за што ваяваць, тым больш што рахманы славянафільскі кірунак у сталіцах загладжваў усе вост-рыя канты офіцыяльных польска-расійскіх адносін. 3 «западно-русскпм» поглядам у Вільні тады лёгка мі-рыліся ці, лепш кажучы, мала зьвярталі на яго ўвагі. Пад сынонімічным імем «Русь—Беларусь—Літва» зы-ходзіліся для навуковай работы былы рэдактар «Кур. Віленскага» Антон Марцыноўскі і сьвяшчэньнік Карса-кевіч, памешчык Нарбут і чыноўнік губэрскага праў-леньня Яхімовіч, граф Тышксвіч ды архімандрыт Гэ-ласі26. Таму вось, калі М. Каяловіч у 1859 г. ў сваёй працы аб гісторыі вуніі характарызаваў Крашэўскага як гісторыка, які «глядзіць на Беларусь вачыма «запад-но-русса», апошні не протэставаў супроць падобнае ха-рактарыстыкі27.
Паўстаньне 63-га году і выклікапая ім барацьба за Беларусь у корані зьнішчылі гэты ідылічны малюнак.
24 Гл. цікавую пататку аб гэтым у «Новом Времепп», 1870, № 55. У гэтай нататцы А. Кіркор, між іпшым, цьвёрда пазывае сябе «пя прыродпым палякам, а беларусам».
23 Гл. «Журпал Мнп. Нар. Просв.» за 1859 г._ стар. 203, смесь.
23 Гл. «Журп. Мпп. Впутр. Дел» за 1843 г., ч. II, стар. 269—270.
27 Гл. «Журп. Мпп. Нар. Просв.», 1883, № 225, стар. 88—89: «Прежппе воззрепня польского пнсателя Крашевского на бывшее Лптовское кпяжесіво, т. е. па Западпую Росспю».
214
Ца месны ранеіішаіі лагоднасьці ды нэўтральнасьці ў расійска-польскіх адносінах паўстала зацятая варо-жасьць. Тут то і выплыў «западно-русснзм» са ўсёй сва-сіі антыпольскай агрэсыяй. Яго славянофільская аснова не перашкаджала наступу на палякаў — хутчэіі наадва-рот, яна надавала яму большай упэўненасьці. Бліз-касьць Каяловіча да гуртка Аксакова і Каткова такса-ма спрыяла ваяўнічасьці «западно-русснзма» бо, як веда-ма, і Аксаков і Катков, забыўшыся на свае польскія лісты да Кіркора, дзякуючы паўстаньню перакаціліся ў краііня-патрыотычны лягер і зрабіліся зацятымі аба-ронцамі праў расіііскага цара на паўстаўшую Польшчу.
Свае ідэолёгічныя позыцыі «западно-русснзм» за-значыў падвойна: па-першае — безагляднай ганьбай усяго польскага на Беларусі і, па-другое — бязьмернай хвальбой Расіі, як ідэалу, у якім тоіцца ўвесь сэнс, уся сутнасьць існаваньня Беларусі. Ад канца 60-х да канца ГО-х гадоў, гэта значыць па працягу больш як дваццаці год, цягнулася гэта работа, так што пры канцы сталець-ця «западно-русская» школа ўжо была нечымсьці акрэсьленым і да пэўнаіі меры — закончаным. Як і ў ін-шых справах, і тут галоўную работу прарабіў Каяло-віч 28.
Заўважыўшы, што польская нацыя з даўных часоў пачала пашырэньне на ўсход, у межы Беларусі ды Украіны, і што гэтае пашырэньне яна праводзіла адна-часна шля.хам экономічнае і культурнае заваёвы гэтых краін, Каяловіч сьцьвярджае, што ўвесь сэнс польскае цывілізацыі на Беларусі, увесь сэнс гістарычнага поль-ска-беларускага сужыцьця выяўляліся адзіна ў тым, што беларускі народ усё ніжэй набліжаўся да стану «грубае масы», якая павінна была служыць чужому
28 Першае акрэсьлепыіе «западпо-русского» разумепыія белар)с-кага пытаныія было дапа ім у ііамяпёпых вышэіі «Лекцпях по псто-рші Западпой Росспп» (І8С4—1884); потым гэтай мэце сдужылі: Псторня русского самосозііаііпя» (1893), прамозы ў Славяпском Обіцестве: «Псторпческая жпнучесть русского парода н ее культур-пые особеппостн» (1883), «По поводу копчіпіы 10. Самарппа» (1876) ды іпш.; урэшце, іпмат якія артыкулы і дасьледваныіі, раскіданыя ў тагачаснай прэсе— «Журн. Мпн. Нар. Просвешенпя», «Дпе», «Церк. Вестпнке», «Русском Піівалпде», «Граждаішпе» і г. д. Галоўпая пра-ца М. Каяловіча — «Нст. русск. самосозпапня» хоць і выклікала ў расійскай журналістыцы шумпую полеміку, адпак пе знайшла пры-зпаныія сваёй павуковай вартасьці (гл. «Нсторнческіій Вестнпк», 1897, т. 68, стар. 905- 906).
215
дзяржаўнаму ідэаду; разрыў, які стаўся на Беларусі паміж ніжэйшымі і вышэншымі станамі па лініях нацы-янальнай, рэлігійнай і культурнай і які прычыніўся да політычнага запяпаду краіны; тое стаповішча, што бе-ларускія народныя масы «стаяць тут у вялікай адзіно-це» і ня маюць жаднага выхаду да лепінага жыпьня: тая страшэнная процьма зьдзеку і пагарды, з якой на-плыўшы нольскі арыстократычны элемэнт на Беларусі праз вякі ставіўся да мясцовага беларускага элемэнту; прадвечная варожасьць паміж панскім тваром і белару-скай сялянскай хатай,— усё тое адмоўнае, па што было багата беларускае мінулае,— усё гэта, паводле пера-конаньня Каяловіча, прынесла і стварыла на Беларусі Польшча. «Западно-русснзм» даў усім гэтым зьявам акрэсьленьне і тлумачэньне.
У вачох «западно-руссов», працятых злабой да поль-скай панскаіі культуры на Беларусі, трацілі сваю паваб-насьць нават бясспрэчна сьветлыя моманты бсларуска-польскай гісторыі—тыя часы і тыя людзі, якія мусілі ў памяці краю захавацца як нешта дадатнае. Так, пры-кладам, Каяловіч скэптычна ставіцца да ўтварэныія «Эдукацыйнае Камісіі» і да спроб палегчаньня ста-новішча хлопства пры канцы XVIII ст., кажучы, што «польскае жыцьцё ня так складалася ў гісторыі, каб са-мі палякі маглі выпрацавань непіта сапраўды добрае для народу»; ня бачыць ён нічога асаблівага і ў консты-туцыі 3 мая, у якой «ня было свабоды веры і пя было свабоды хлопства»29. У стасунку Лелевэля і тае дэ.мо-кратычнае плыні ў польскай навуцы і грамадзтве, якос адбіў у сваім часе гэты найвыдатнеГііны прадстаўнік польскае гістарычнае мысьлі, Каяловіч трымаецна так-сама адмоўнага погляду. «Натуральна было-б чакаць,— кажа ён,— справядлівых адносіп да Бе.іарусі з боку тых пісьменьнікаў, якія належаць да так зв. польскас «на-роднае партыі», у тым ліку перш за ўсё ад таленавітага Лелевэля. Але што-ж мы знаходзім? Лелевэль сапраўды кляііміць польскую арыстократыю за тое, што яна пад-бівала правы народу. Але дзе-ж народ у Лелевэля? Еп знаходзіць яго ў той-жа польскай шляхце, уласьціва кажучы, у ніжэйшай шляхце. У ёй ён бачыць выраз па-роднае (польскае) сілы. Для заходпя-рускага народу, паводле яго псраконаньня, носьбітам жыцьця ды цыві-
29 «Лскцпп ію псторіш Зап. Росспн», 1864, сгар. 354.
216
лізацыі зьяўляецца кожны паляк. Ен як-бы знарок пры-ніжас, зьніштажае ў Літве і наогул у Заходнян Расіі ўсе старажытныя праявы самабытнага разьвіцьця цывілі-зацыі. Гэта каб паказаць, што Заходняя Расія ўсім аба-вязана Польшчы. У яго, дый наогул у польскіх пісьмен-нікаў, заходня-рускае жыцьцё прадстаўляецца грубаю масаю, якая павінна быць апрацаванан паводле пачат-каў польскае цывілізацыі» 30.
Нічога дадатнага ня бачыць «западно-русснзм» і ў постаці Міцкевіча. Думкі Каяловіча па гэтым пытаньні нельмі цікавыя: «Каб уявіць сабе самотнасьць тутэйшага народу, яго (духоўную) адзіноту, падамо,— кажа ён,— адзін прыклад. У Навагрудку, у Менскан губэрні, у краі беларускага насельніцтва, нарадзіўся поэта — прызна-ны вялікі поэта — Міцкевіч. Усе поэтычныя натуры, асабліва вялікія, маюць супольную ўсім ім і самую звы-чайную паміж імі асаблівасьць — чуласьць да сапраўд-ных народных цярпеньняў, да хворых бакоў народнага жыцьця. Яны бачаць іх здалёк, глыбока іх адчуваюць і гавораць аб іх з уласьцівай ім сілай. Міцкевіч ня бачыў, не разумеў, не адчуваў хворасьцяй заходня-рускага жыцьця, ня стаў на баку забітага, загнанага народу, але зрабіўся шляхецкім польскім поэтам» (курсіў мой.— А. Ц.) 31.
3 гэткім-жа скэптыцызмам ставіцца Каяловіч і да спробы беларускага гуртка ў Віленскім унівэрсытэце — Даніловіча, Ярашэвіча ды інш., «якія прыходзілі да сьвядомасьці, што і самі яны не палякі, а тым больш ня польскі народ іхняй краіны». Апавядаючы аб тым, як гэтыя людзі «надумаліся аднавіць самастойнасьць За-ходняй Расіі на аснове старой ідэі політычнае незалеж-насьці Літвы», Каяловіч папераджае, што галоўнай па-мылкай іх было пераконаньне, быццам патрэбную сама-стойнасьнь Беларусь можа выпрацаваць пры польскай цывілізацыі. быццам цывілізацыя гэта можа пранікаць сюды натуральна, бяз жаднага гвалтоўнага прыгнёту мясцовых народных асаблівасьцяй.
«Політычная назалежнасьць Заходняй Расіі,— кажа ён,— немагчыма, і яшчэ больш немагчыма яна, калі можна так сказаць, пры польскай цывілізацыі. Тады гэтая самастоннасьць скончылася-б тым самым, чым яна
30 «Лскцпн по іісторпн Зап. Росснп», 1864, стар. 19.
31 «Лекцнп», стар. 13—14.
217
канчалася раней,— прыкладам, у XVI ст., калі Літва зьлівалася з Польшчай... Беларусь нагэтулькі бедная, што ня можа дапускаць непатрэбных тэорый і лятуцень-няў. Ей трэба вырашаць толькі самыя істотныя, канечна патрэбныя пытаньні, дый беларускае племя такое бліз-кае да вялікарускага, што ніякі сэпаратызм ня можа мець у ім сілы» 32. I каб давесьці на прыкладзе немаг-чымасьць польска-беларускага сужыцьця, Каяловіч з асаблівай увагай спыняецца на постаці вядомага укра-інскага дзеяча Кудіша, які пад канец свапго жыцьця расчараваўся ў Польшчы і замяніў сваё ранейшае за-хапленьне польскай культурай прызнаньнем расійскага дзяржаўнага прыорытэту. Прыклад «полёнафіла» Кулі-ша павінен быў сьведчыць «западно-руссам», што саюз з Польшчай і арыентацыя на польскую цывілізацыю прынцыпова немагчымы для кожнага «па істоце руска-га», хоць-бы ён быў і беларусафілам 33.
«Западно-русснзм» ня верыў Польшчы, ня верыў спробе польскага грамадзтва на Беларусі знайсьці су-польную мову з беларусамі, засыпаць роў гістарычнага разыходжаньня паміж імі, які стварыўся ў мінулым. Гэтыя спробы здаюцца «западно-руссам» фальшывымі, за імі яны бачаць усё тыя-ж скрытыя імкненьні захапіць Беларусь, падначаліць яе сваёй волі.
«У сучасны момант,— піша Каяловіч у 1884 годзе,— палякі ў Заходняй Расіі стараюцца зблізіцца з тутэйшым народам і прывабіць яго на свой бок. Яны кажуць, быц-цам паважаюць беларускую народнасьць, што жадаюць нават, каб гэтая народнасьць разьвівалася і стварала сваю пісьменнасьць, друкавала кніжкі на сваім дыялек-це. Але ў той самы час яны кажуць, што польская на-роднасьць гістарычна творыцца і павінна тварыцца, па-соўваючыся на ўсход,— г. зн. што беларус. атрымліваю-чы асьвету, павінен рабіцца палякам»34.
Тут сваячасна паставіць адно пытаньне: што павін-ны былі-б рабіць «западно-руссы», калі-б мясцовая польская думка спачувала беларускай справе іачыра,
32 Каб прасачыць эволюцыю поглядаў Каяловіча па пытаныіс аб пезалсжпасьці Беларусі па працягу дваццаці гадоў, нарга параў-паць ао ацы, прысьвечапыя гэтаму пытапыію ў першым і трэцім выдапыіі яго «Лекцпй по псторпн Западпоіі Росспп» — выд. 1861 г., стар. 25—27, і выд. 1884 г., стар. 17—19.
33 «Псторня русского самосозпання», 1893, стар. 423—424.
31 «Чгеппя», сгар. 10.
218
калі-б яна шчыра хацела дапамагчы адраджэньню бе-ларускага краю і беларускай культуры? Нельга сказаць, каб пры канцы мінулага веку гэткіх зьяў ня было. Яны былі і нават ня так ужо рэдка. Падупаўшаму пасьля другога паўстаньня польскаму элемэнту на Беларусі ня было куды падзецца. Як мы заўважылі вышэй, Польшча V гэты пэрыод была адціснута поступам жыцьця на за-'хад, да сваіх этнографічных межаў, і польская мысьль зьняверылася ў магчымасьці барацьбы з расійскім ца-рызмам. Аднак яна не хацела аддаць Беларусь Расіі, і таму адзіным выхадам заставалася прызнаньне Белару-сі як самастойнай краіны. Вось чаму мы бачым, боль-шасьць беларускіх адраджэнцаў таго часу выходзіла з шэрагаў мясцовае інтэлігенцыі польскай культуры.
Як у гэтым выпадку глядзелі на справу «западно-руссы»? Ці ня мусілі яны — абаронцы «русчыны» на Бе-ларусі — прызнаць і вітаць гэты факт?
Гэтае пытаньне вельмі паказальнае і выяўляе самую сутнасьць «западно-русской» ідэолёгіі. Для адраджэнь-ня беларускае культуры было тады ўсё роўна, хто-б і з якіх меркаваньняў яе ні падтрымліваў-бы, абы толькі яна магла разьвівацца. Ці паляк, ці расіец ішоў насуст-рач нацыянальнаму ўсьведамленьню краіны, ніякае прынцыповае розьніцы ў гэтым ня было. Важны быў толькі самы факт самазнаходжаньня Беларусі, важна было, каб яна вызвалялася з-пад польскай культурнай залежнасьці. I калі-б «западно-русснзм» цаніў белару-скасьць самую па сабе, калі-б ён бачыў у Беларусі неш-та каштоўнае само па сабе, ён мусіў-бы прызнаць да-датнай падобную зьмену ў настроях мясцовага польскага грамадзянства. Больш таго, калі-б ён жадаў захаваць старую «рускасьць» на Беларусі, а не ператвараць яе на «расійскасьць», дык ён павінен быў-бы вітаць абяр-неньне мясцовых палякаў на беларусаў.
Аднак гэтага ня сталася. «Западно-русснзм» у кан-чатковым вывадзе ласьне таму цягнуў Беларусь да Ра-сіі, што ня бачыў у Беларусі самастойнага пачатку. Ен ня бачыў для беларуса магчымасьці захаваць свой на-цыянальны твар пры дальнейшым разьвіцьці суседніх культур, а значыць, і не хацеў клапаціцца аб гэтым. У апошнім сваім вывадзе ён бачыў у Беларусі толькі пераходны этап паміж Расіяй і Польшчай, г. зн. ішоў у гэтым пытаньні сьледам за ідэолёгамі «Вялікае Поль-шчы», якія здаўна казалі, што «нацыянальнасьць русінаў
219
не зьяўляецца чымсьці акрэсьленым, а толькі полем біт-вы паміж дзьвюма варожымі нацыямі — расінскан і польскай» 35_ Стоячы на гэтым грунце, «занадно-рус-снзм», натуральна, аддаваў сымпатыі Расіі.
«Калі-б,— наўчаў Каяловіч,— палякі нават шчыра казалі, што ператварэньне беларуса ў паляка павінна адбывацца свабодна, бяз прынукі, дык і тады кожны разумны беларус павінен быў-бы задумацца, ці ня лепш у такім выпадку зрабіцца вялікарусам, а не палякам, ці ня лепш зьліцца з магутнаю, спакойнаю Расіяй, чым са слабой, бясконца хваляванай Польшчап». Гэта, паводле пераконаньня Каяловіча, тым больш павінна мець мес-ца, што, «калі хто з беларусаў пераймае расійскую ась-вету ды мову, дык ня робіцца праз гэта ворагам свайго племя, з якога вышаў, а, робячыся палякам, ён абавяз-кова дрэнна ставіцца да свайго племя» 36.
Так быў упяршыню сфармуляваны «западно-русскпй» аргумант аб «вялікай і магутнай Расіі» — аргумант, які пры далейшым разьвіцьці беларускага вызваленчага руху зрабіўся нам такім знаёмым. Так упяршыню ў 80-х гадох было растлумачана і апраўдана рэнегацтва бела-русаў на карысьць Расіі і абвешчана «неразумным» і процілежным інтарэсам народу рэнегацтва на карысьць Польшчы.
Яшчэ больш цікавым зьяўляецца пытаньне, як-жа Каяловіч і яго група глядзела на беларускае нацыя-нальнае адраджэньне, паколькі апошняе зазначалася самастойна? Мы паказалі вышэй, што пры пачатку 80-х гадоў, г. зн. у пэрыод, калі «западно-русская» школа набывала сваё канчатковае ідэолёгічнае афар.мленьне. беларускі культурна-нацыянальны рух ужо выяўляўся ў пэўных організацыйных формах. Як-жа ставіўся да яго Каяловіч, калі гэты рух, як вядома, ня с.хіляўся на бок Полыпчы, а ставіў сабе мэтан дасягненьне белару-скай самастопнасьці незалежна ад палякаў?
На гэта запытаньне мы знаходзім адказ у адным з ба-явых артыкулаў Каяловіча, прысьвечаных змаганьню з беларускім сэпаратызмам. Тут Каяловіч ня толькі даў тэорэтычную формулёўку «западно-русского» погляду на адраджэньне Беларусі, але і практычны рэнэпт, як да
35 Пыппп «ГІо.іьскііГі вопрос в русскоГі лпгературс», «Вссгппк Епропы», 1880, октябрь, стар. 681—687.
3,і «Чгепня», стар. 10.
220
гэтага адраджэньня ставіцца, каб ня трапіць у «сеці по-лёпізму». Як убачым, Каяловіч і тут ня ідзе насустрач Бсларусі, а калі і ідзе, дык зноў-ткі з утоепым жадапьне.м бачыць яе ў непарушнай органічнай сувязі з Расіяп 37.
«Апошнім часам увага польскіх завадыяшаў,— піша ен,— зьвяртаецца зноў на Беларусь. 3 Варшавы праз Кракаў прышлі запросіны беларускап моладзі пакахаць сваю бацькаўшчыну, разьвіваць яе самабытнасьць і дзе-ля гэтага ствараць гурткі і набліжацца да народу. I што асабліва нова і зьдзіўляе — гэта, што польскія дабра-дзеі Беларусі выключаюць натуральную небясыіеку, быц-цам яны думаюць апатячыць гэты край. Не! Яны жа-даюць яму самастопнага разьвіцьця ў шэрагу іншы.х славянскіх народаў».
Як заўсёды, так і цяпер Каяловіч ня верыць шчы-расьці гэтых запросін. Ен бачыць у ім чарговую спробу зацягнуць беларускую моладзь на служэньне «будучай славе і гонару чацінскай Польшчы». «Не адразу, ад-нак,— кажа ён,--справы пойдуць проста ў польскі бок. Ім суджана прайсьці наступны процэс: пачнуцца яны з беларускага сэпаратызму. Больш шчырыя і чыстыя бе-ларускія юнакі, г. зн. больш рускія (праваслаўныя?), за-гавораць прасьцей, ясьней аб самастойнасьці Беларусі і яе сэпаратыстычных патрэбах. Гэтым япы кінуіша ў вочы ўраду, падпадуць яго перасьледваныіям і з гэтае прычыны самі адчуюць няпрыхільнасць да Расіі. На гэ-тым падрыхтаваным грунце пачнецна соцыялістычны засеў і надыйдзе відочная гібель для больш рускіх (!) маладых сіл Беларусі. Тацы ўжо будзе зганьбавана для расійскае моладзі гэтага краю самая любо^ яе да сваёй бацькаўшчыны. Дзеля чаго ўсё гэта патрэбна? Патрэб-на гэта на выпадак новае смуты».
Як-жа ўсё-ткі было трымацца беларускай моладзі, якая хацела-б незалежна ад польскі.х «запросін» ка.хаць Беларусь і клапаціцца аб яе будучыні? Каяловіч адказ-
г' М. Кояловнч «Польское іірііглашеппе белорусского іопопіества к сепаратпзму», «Лнтовскне Еп. Всдомоспі», 1882, № 10, стар. 78— 80. Дзеля таго што дасьледвапыіс гэтага пытапыія выходзіць па-за рамкі пашае цяперашняе працы, мы закранаем яго толькі мімаходзь, паколькі япо зьвязапа з «западпо-р)сснзмом». Заўважым, іпго, па пашых дапых, гутарка ідзе тут аб тых праявах беларускага руху ў 1882 г.. у якіх прымаў удзел Спасовіч у Пецярбурзе і Кіркор у Кра-каве. У сувязі з гэтым у 1884 г. адбыліся ў Вілыіі сярод студэптаў Віл. наст. іпстытуту арышты, аб чым мы ўспаміпаем піжэіі; адбыва-ліся арышты і сярод беларускай моладзі ў Пецярбурзе.
221
пае на гэтае запытаньне станоўча. «Няўжо з-за таго, што завадыяшы польскае справы зрадна заклікаюць бе-ларускую моладзь да разьвіцьця Беларусі, гэтаіі мола-дзі трэба кінуць любіць сваю бацькаўшчыну і спусьціц-ца ў вір чэрствага жыцьця? Зразумела, ніхто гэтага ня будзе раіць, хто адчувае ў сабе жывую душу і бачыпь яе ў моладзі. Няўжо з-за ваўкоў у лес не хадзіць? Не.— трэба ка.хаць бацькаўшчыну і думаць аб ёй, але не па ўказпы польскай, а сапраўды самабытна, паруску. То.іь-кі ў адзінстве з Усходняй Расіяй любоў да Бе.гарусі мо-жа мець законнае і плённае выяўленьне» (курсіў мой.— А. Ц.). «На ўсход Беларусь цягне народнае адзінства крыві,— паўтарае Каяловіч своГі звычаііны аргумант,— і вораг народу тоіі, хто будзе паўставаць супраць гэтага адзінства. 3 усходу прынесены Беларусі гэткія даброты, як падзелы Польшчы і вызваленьне ад прыгону. А што прышло з захаду? Яўрэі, езуіты, вунія, гібель народнае інтэлігенцыі, сыстэма батрацтва, прыгоннае становішча ды інш. Для сумленнага разумеючага становішча і па-трэбы сваёіі бацькаўшчыны беларускага юнака ня мо-жа быць хістаньняў, куды ісьці — на ўс.ход ці на за.хад».
Каб пастанова беларускае моладзі ісьці на ўсход была цьвёрдай, каб ня было тэорэтычных хістаньняў, Каяловіч дае «некалькі практычных заўваг», як яго трэ-ба разумець. Асноўны, непарушны фундамант белару-ска-расіпскага аб’яднаныія — па яго словах — гэта пра-васлаўнае духавенства на Беларусі; у ім і ў яго дзецях — галоўная надзея «западно-русспзма».
«Гісторыя Беларусі так склалася,— кажа Каяловіч,— што да гэгага часу духавенства гэтае краіны, што-б пра яго ні думалі і як-бы ні было сумна яго становішча, ссьць самая надзеііпая крыніца народнаіі інтэлігептпаіі сілы, а беларускія паповічы— самае надзейнае апірыаі-ча д.гя правільнага разьвіцьця Беларусі ў будучыні (кур-сіў моіі.— А. Ц.). Да іх могуць далучацца і тыя мала-дыя людзі, што выходзяць у інтэлігентную клясу з бела-рускага народу. Гэта самыя натуральныя, гістарычна аб’яднаныя сілы, і хто іх разьяднае, тоіі дрэнна разумее патрэбы Беларусі. Потым дзеля таго што Беларусь і гістарычна і этнографічна сьцісла зьвязана з Літвоіі, дык і літоўская моладзь становіць самы блізкі элемэнт да вышэііпаказаных. Хоць за Літвоп ёсьць вялікі гіста-рычны грэх у стасунку да Беларусі, іменна тон, што яна дапусьціла злучэньне Літоўскага княства з Польшчай,
222
а.іе побач з тым стаіць адвечнае дружнае яднаньне Літ-вы і Беларусі, і літвіны ня раз энэргічна абаранялі ад Польшчы самабытнасьць Літоўскага княства. Вось леп-шыя элемэнты для правільнага будучага разьвіцьця інтэлігентных сіл Беларусі. Толькі пры трываласьці і згоднасьці іх да іх могуць далучацца бяз шкоды дтя Беларусі лепшыя сілы з польскае і яўрэйскае моладзі гэтага краю, а не наадварот, чаго вельмі хочацца права-дыром польскае справы».
Так выглядала ў вуснах Каяловіча «практычная» п іяцформа «западно-русснзма» ў адносінах да ідэі бе-ларускага адраджэньня, як гэткага. Сёньня ня трэба даводзіць яе недарэчнасьці і дурноты.
Змагаючыся з Польшчап, «западно-русспзм» усе свае надзеі пакладаў на ўсход. Беларусь, паводле перако-наньня «западно-руссов», спрадвеку цягнула на ўсход, мела з Усходняп Расіяй адзіны нацыянальны корань, адну ўсходня-славянскую глебу, адну кірылаўскую гра-мату і тую-ж самую гістарычную спадчыну ў выглядзе бізантыцкіх і стараорыентальных уплываў. Гэты погляд «западно-руссы» ўпарта імкнуліся правесьці ў расійскай навуцы супроць поглядаў навукі польскай, якая даво-дзіла блізкасьць Беларусі да Польшчы. «Заходнюю Ра-сію трэба ведаць і разумець парасійску, г. зн. не па-польску»,— пісаў і заклікаў Каяловіч у 1864 г. «Трэба глядзець на яе з сярэдзіны расійскае дзяржавы — з ус-ходу на захад, а не наадварот, і пры вывучэньні яе мі-нулага ды сучаснага становішча трэба таксама накі-роўвацца ад расійскае асярэдзіны». «На жаль,— дадае ён,— яшчэ і цяпер ёсць у гэтым вялікая патрэба, дзеля таго што ня толькі расійская гістарычная навука, але такая дакладная ў гэтым сэнсе дысцыпліна, як этногра-фія, доўгі час глядзела на Беларусь праз акуляры поль-скасьці» 38.
«Беларусь з сярэдзінай Расіі зьвязвае моцная ды жывая сувязь»,— цьвердзіць ён. «Туды яе непераможна цягне і «русская вера» вялізнай большасьці пасельніцт-ва, і расійская мова, і расійскі гандаль, больш важны для краіны, чым гандаль з заходнімі суседзямі. Гіста-рычная, народная цяга Заходняе Расіі да Усходняй вы-яўлялася ў шмат якіх выпадках нават і тады, калі гэта Заходняя Расія знаходзілася пад чужой уладай»,— кажа
33 «Чтення», прадмова, IV, стар. 3.
223
Каяловіч 39 і выкладае сваім чытачом цэлы шэраг аргу-мэнтаў і даведак, якія мусілі праканаць, што «западно-русскне» людзі прымалі непасрэдны ўдзел у будаваньні Расійскае дзяржавы, змагаліся з яе ворагамі і працава-лі над стварэньнем агульнарасійскае культуры.
Сэнс падобнай аргумэнтацыі быў падвойны: белару-сам ён павінен быў сьведчыць аб іх еднасьці з Расійскай імпэрыяіі, а прадстаўніком расійскае ўлады ды політыкі мусіў даводзіць, што беларусы — у даным выпадку «за-падно-руссы»— маюць права быць роўнымі грамадзя-намі імнэрыі таксама, як і вялікаросы. Даводзячы су-полыіы ўдзел Беларусі ў агульнарасійскай гісторыі, «западно-руссы» гэтым самым баранілі сваё права зай-маць у ёй не апошняе месца. Пры тых скэптычных адно-сінах да беларусаў, якія панавалі ў Расіі пры канцы веку, падобнае імкненьне было зусім зразумелым.
Чарговым заданьнем «западно-русской» ідэолёгіі бы-ла спроба давесьці адзіную нацыянальную прыроду Бе-ларусі ды Расіі. Трэба зазначыць, што ў другой палове XIX ст„ пачынаючы ад 60-х і канчаючы 70-мі гадамі, пытаньне нацыянальнае, зьвязанае з нацыянальнымі ды этнографічнымі адзнакамі паасобных краін Расійскае імпэрыі, было пастаўлена даволі актуальна. Прычыні-лася гэтаму некалькі фактаў: па-першае, славянафіль-ства з яго зацікаўленасьцю да «народнасьці», потым лёзунгі фэдэралізму, якія былі ўведзены ў програмы рэ-волюцыйных народніцкіх партый, самы народніцкі рух з яго ідэалізацыяй простага народнага быту і ўрэшце грунтоўнае разьвіцьцё этнографіі; з вонкавых прычын не малы ўплыў на пастаноўку нацыянальнага пытаньня мела расіііска-турэцкая вайна «за вызваленьне славян». У сямідзесятыя гады пытаньне аб нацыі даволі выразна ставілася ў полёно- і украінафільскіх працах Пыпіна і Спасовіча, у работах славістага Ламанскага, у Косто-марова і асабліва ў Градоўскага, які ў тагачаснай лібэ-ральнай часопісі «Беседа» друкаваў шэраг артыкулаў а нроблеме нацыі і дзяржавы 40. Ня раз прысьвячаліся гэтаму нытаньню публічныя лекцыі і дыспуты ў сталі-цах, асабліва Пецярбурзе. Можна лічыць, што пасьля эпохі дэкабрызму гэта быў адзіны пэрыод у гісторыі
39 «Чтеінія», прадмова, IV, стар. 4.
_ 40 Артыкулы А. Градоўскага друкаваліся ў «Бесете» з 1871 па 1873 г. У апошнім годзе яны вышлі ў адпэй кпізе «НацноналыіыГі вопрос в псторпн іі лнтературе».
224
расінскае грамадзкае думкі, калі яна цікавілася склада-наГі нацыянальнай нроблемай.
У сувязі з гэтым трэба прызнаць, што аргумантацыя «западно-руссов» на тэму аб нацыянальным адзінстве Беларусі з Расіяй выглядае даволі элемэнтарна. Пры-намсі, ад Каяловіча, які хацеў быць і сапраўды лічыўся ідэолёгам «западно-русспзма», можна было-б чакаць у гэтым кірунку болыпага. Уся сутнасьць яго разважань-няў на гэту тэму зыходзіць да апрыёрнага палажэньня, быццам усе тры народы ўсходня-славянскага племя — беларусы, украінцы і вялікарусы — ствараюць «однн русскнй народ». Ні акрэсьленьня паняцьця нацыі, ні ра-зуменыія таго, чым зьяўляюцца і які сэнс маюць бяс-снрэчныя этнографічныя ўласьцівасьці кожнага з гэтых пляменьняў, хаця-ж бы павярхоўнага аналізу тае розь-піцы, якая заўважалася паміж Беларусьсю і рэштай ім-пэрыі нават староньнім гледачом — нічога гэтага мы ня зноіідзем на старонках Каяловіча ды ў іншых «западно-руссов» яго часу. Яны старанна абыходзяць усе магчы-мыя шурпатасьці ды няяснасьці ў гэтаіі справе і сьвядо-ма іх не зачапляюць. Тактыка, якая найлепш сьведчыла аб слабасьці іх тэорытычнаіі аргумантацыі.
Пераважны націск беларуска-расійскага адзінства Каяловіч кладзе на мінуўшчыну, бачачы яго яшчэ ў ле-тапісным пэрыодзе славянскай гісторыі. «Сьвядомасьць адзінства,— кажа ён,— відаць у нашых летапісцаў, пры-чым яна ідзе далеіі дзяржаўнасьці і абымае больш унут-раныя зьявы нашага гістарычнага жыцьця. Наш пачат-ковы летапіс дабра ведае адзінства ўсіх славянскіх нляменыіяў, якія насялялі Расію. Мала таго, ён добра ведае адзінства ўсіх славянскіх пляменьняў, хоць-бы яны былі і па-за межамі Расійскае дзяржавы» 4|. Пры-мітыўны летапісны сказ аб «племенах словенскі.х» і «языцэх словенскіх» набывае ў вуснах гэтага «западно-русса» надзвычаііную вартасьць, і з яго ён выводзінь першааснову беларуска-расійскага адзінства. Той факт, што на працягу вякоў Беларусь жыла зусім асобным жыцьцём, што яна мела ўласную дзяржаву, стварыла ў мінулым свае самастонныя шляхі культурнага і полі-тычнага разьвіцьця, знаходзіць, праўда, у Каяловіча прызнаньне, і ён сам ня раз кажа, што «западно-рус-скніі» народ жыў сваім жыцьцём, меў сваю гісторыю,
41 «ІІсторня русск. самосознаіііія», стар. 19.
8. «Западііо-руссіізм»
225
свае ўспаміны і г. д. Але ўсё гэта прыўносіцца ім толькі для таго, каб, паказаўшы пэўную значнасьць Беларусі, прыраўнаць яе да Ус.ходняіі Расіі.
Этнографічных у.тасьцівасьцяп Беларусі ён таксама не адмаўляе, але зноў-ткі ў апошнім вывадзе яны с.іу-жаць у яго ўсё тэіі-жа мэце — агульна-расіііскаму адзін-ству. Д.тя Каяловіча існуе нейкая абстрактная распіская этнографічная еднасьць — нешта супольнае вялікару-ска-украінска-беларускае, неіікі агульны «нацыяналь-ны сынтэз», які вырастае ў процэсе гісторыі і які трэба сьвядома берагчы. 3 гэтага гледзішча, г. зн. з гледзішча этнографічнага росту Расіі, у яго ласьне «вынікаюць тры-вожпыя думкі аб сэпаратыстычных імкненьнях у адносі-нах паміж трыма рускімі плямепьнямі» 42
Пытаньне аб этнографічным, а значыць, і нацыяна.ть-ным адзінстве Беларусі з Расіяп зьяўля.тася д.тя «за-падно-русской» ідэолёгіі такім істотным, што Кая.іовіч, не спадзяючыся на свае ўласныя сілы і на свой аўторы-тэт у змаганьні з «сэпаратыстычнымі імкненьнямі», зьвяртаецца да аўторытэту аднаго францускага да-сьледчыка Расіі — Леруа Болье. Гэтаму няпэўнай вар-тасьці вучонаму Каяловіч прыпісвае выключную эруды-цыю і веданьне расійскіх спраў разам з надзвычайнай бесстароннасьцю і жаданьнем дазнаць праўту.
Да адзінства Расіі Леруа Болье падыходзіць тым шляхам, які найбольш адказваў «западно-русскому» па-чуцьцю,— шляхам адзначаньня мясцовых уласьцівась-цяй і сынтэтычпага іх абагуленьня. Ен абапіраў сваю тэорыю на натуралістычных асновах, што таксама вель-мі імпонавала «духоўнаму» сьветапогляду Каяловіча.
Згодна тэорыі Леруа Болье, цалкам перанятай «за-падно-русснзмам»43, Расія зьяўляецца адзінай на ўсім сваім эўропэйскім прасторы дзякуючы прыродным умо-
42 «Нсторнческая жпвучесть русского народа п ее культурпые особсііііостп». гл. зборпік «Псрвые 15 лет сутествозанпя С.-Пстер-бургского Слав. Благ. Обіцества», 1868—1883, стар. 746—755.
43 Леруа Болье надарожнічаў на Расіі 4 разы ў 1872 1882 г.г.; вынікам яго падарожаў зьявілася кніга «Б‘ Етріг Кпз.че. Бе рау? с( Іс5 йаЬіІапіб», 1881 -1889; у Каяловіча яна вылажана ў «Псторнн русск. самосозпання», гл. XVIII («Научпое іізучсііпс сстествеіпіых условпіі русской жнзіпі»), стар. 395- 407. Ня трэба блытаць аўтара гэта» працы Бегоі Веацііец Анатоля, публіцыста і профэсара гісторыі ў «Есоіе ІіЬге <Іс5 5СІеп$е5 роіііічнез», з братам яго Пьер-Полем Лс-руа Болье — экопомістым, вядомым сваімі варожымі выстунлепыіямі супроць піопэраў навуковага соцыялізму.
226
вам. Географічны квадрат паміж Уральскім сьцягам, Ба.тьтыкаіі, Чорным морам і Лёдавітым акіянам зьяўля-енна натуральным контурам вялікае дзяржавы. Адкры-тасыіь з усі.х бакоў і адсутнасьць прыродны.х перашкод не даюць шматлікім народам Расіі магчымасьці тры-мацца паасобку і ствараць асобныя дзяржавы. Наадва-рот, гэты фактар прымушае і.х уваходзіць паміж сабоп ва ўзаемныя зносіны, зьмешвацца паміж сабон і паслаб-лянь сваю індывідуальнасьць. Вялікая Усходня-Эўро-пэііская раўніна як-бы самым фактам сваііго існаваньня прадугледжвае стварэньне вялікае адзінае дзяржавы.
Натуральным цэнтрам гэтап вялікап дзяржавы зьяў-ляецца Масква, якая павінна заіімаць гэтае месца таму, што знаходзіцца ў географічнаіі сярэдзіне ўсёіі прамыс-ловаіі тэрыторыі.
Розьніцы паміж трыма ўсходня-славянскімі народа-мі — вялікарусамі, беларусамі ды украінцамі — фран-цускі аўтар, а за ім і правадыр «западно-русспзма» не заўважаюць ці, лепш кажучы, не надаюць гэтаіі розьні-цы значэньня. Гаспадаром «русскоіі зем.ні» павінен быць вялікарос, бо гісторыя найбольш выхавала яго ў гэткім «правадырным» выглядзе, зрабіўшы яго больш здольным колёнізатарам; аднак у вялікароса няма такіх чыстых славянскіх рысаў, як у беларуса, з прычыны та-го, што пры колёнізацыі ўсходніх абшараў першы стык-нуўся з азіяцкімі пляменьнямі і стварыў пераходную ступень паміж Эўропап ды Азіяй 44. Натуральна, што пры консолідацыі расійскае нацыянальнасьці вялікарос закліканы адыгрываць першую ролю, як у Нямеччыне прусак або ў Італіі п’емоньцец. Вельмі да спадобы «за-надно-руссам» было прызнаньне Леруа Болье, што «адзіны народ Расіі мае свой уласны гені, прычым у аснове яго цывілізацыі ляжыць бізантыцкі элемэнт, про-цілежны заходня-эўропэйскаму, або рымскаму».
Гэткімі былі галоўныя тэзы «натуралістычнага па-ды.ходу» да прынцыпу адзінства Расіі, а значыць, і су-
44 Характэрна, што аб беларусах Леруа Болье кажа, што япы мепш прыгнечапы суровым кліматам ды ўсходпім дэспотызмам і за-хоўваюць больш асабістай годпасьці, пезалежпасьці ды індывідуаль-пасьці, чым вялікаросы. («Нст. р. самосозпання», стар. 400). Погляд на беларусаў як племя здолыіае і культурпае іадзялялі ў расійскай літаратуры Беляев, Соловьев і асабліва Кавеліп, які лічыў, што вялі-карускае племя самае пякультурпае ў параўпаныіі з населыііцтвам Заходпяй Русі (Собр. соч., т. I, стар. 348 ды інш.).
227
вязі з ёй Беларусі — тэзы сёньня занадта старыя, а.іе ў свой час даўшыя для «западно-русского» сьветапогляду д н а 8 і-навуковую аснову. На жа.ть для «западно-рус-снзма», ён ня мог цалкам абаперціся на аўторытэт Ле-руа Болье, бо апошні ў сваім гістарычным ана.іізе ды ў прогнозе будучага Расіі зьбіўся з раней абранай лініі: не згаджаўся з дадатнай роляй расійскага аўтократыз-му, бачачы ў ім праяву някультурнасьці, ня бачыў нічо-га, апрача пустошы, ў с.іавутным «маскоўскім пэрыо-дзе» расійскай гісторыі, а ў расійскай «обшпне» — Іюг-гіЬіІе сіісіц — бачыў спрыяючую акалічнасьць для разьвіцьця ў Расіі соцыялізму. Гэтыя апошнія вывады былі ўжо пэўнап данінай францускага дасьледчыка «западніцтву» ды народніцтву.
Пытаньне аб «обгцпне» наогул разрыва.іа «западно-русскую» концэпцыю адзінства Беларусі з Расіяй. «Об-шпны» як пэўнай формы зямлякарыстаньня на Беларусі ніколі ня было; тут спрадвеку былі разьвіты індывіду-альныя, падворныя формы сялянскага зямлякарыстань-пя, так што ня было жаднай прычыны распаўсютжваць на Беларусь гэтую спэцыфічна вялікарускую адзнаку. Ня было дзеля гэтага рацыі бачыць у беларускім жыць-ці тыя соцыяльныя ды політычныя элемэнты, якія сла-вянафільства, а з ім і «западно-русспзм» выводзілі з «обшпнного порядка» Расіі: так зв. «уладу зямлі», су-вязь народу з уладай і тую «ўнутраную праўду» Расій-скае дзяржавы, якую шукалі славянафілы. Індывідуаль-на-парлямантарны лад Беларусі эпохі Літоўскага Ста-туту з дамешкай фэўдальна-арыстократычных элемэн-таў пазьнеіішага беларуска-польскага пэрыоду рэзка адрозьнівалі Беларусь ад Расіі на працягу шмат вякоў. «Западно-русспзм» у асобе Каяловіча сьвядома закры-ваў вочы на гэтыя яскравыя гістарычныя факты. такса-ма як не хацеў бачыць яшчэ больш рэльефнага факту — большай гістарычнай сувязі Беларусі з Заходняй Эўро-пай, чым з Маскоўскім княствам. У даным выпадку становішча «западно-русспзма» было цяжк’м, бо разам з адзначэньнем асаблівасьці гістарычнай прыроды Бе-ларусі, якая (асаблівасьць) давала падставу называць Беларусь «Заходняй» Расіяй, ён мусіў так асьцярожна азначаць яе, каб не парваць самых істотных карэньняў сувязі яе з Расіяй Усходняй. Каяловічу гэта было тым цяжэй зрабіць, што ён быў дасканала азнаёмлены з досьледамі аб Беларусі потьскіх гісторыкаў, якія не раз-228
глядалі Беларусь інакш, як сускладную частку Польшчы.
Галоўнаіі падвалінай адзінства Беларусі з Расіяп было праваслаўе, супольнае дтя іх абедзьвюх. Вось ча-му ўся гістарычная аргумантацыя Каяловіча прасычана фактамі ды спраўкамі з беларускай царкоўнай гісторыі. Але і тут «западно-русспзму» не шанцавала, бо на Бе-ларусі, як ведама, апрача праваслаўя, здаўна было рас-паўсюджана каталіцтва, ня кажучы ўжо аб вуніі, якая іспавала з канца XVI ст. да сярэдзіны XIX ст. і ў пэў-пым разуменьні была сваяадменнай «беларускай .мужыц-кай верай» 45. Праўда, «западно-русснзм» з надворнага боку лёгка вырашаў гэтую веравызнальную сунярэч-пасьць: як мы бачылі вышэіі, ён проста ня лічыў бела-русаў-католікаў за сапраўдных беларусаў і аддаваў іх Польшчы. Але гэта была вялікая нацяжка, яна занадта біла ў вочы кожнаму не асьлепленаму праваслаўным натрыотызмам і тым псавала прынцыповую паступо-васьць «западно-русскон» ідэолёгіі. У гэтым сэнсе славя-пафільства з яго аполёгіяй праваслаўя рабіла занадта адносную, а можа нават дрэнную паслугу «западно-рус-спзму».
Адно, у чым славянафільская тэорыя адыграла д.ія «западно-русспзма» дадатнае значэньне і ў чым нібы вы-зпачаўся лёгічны выхад з усёіі проблемы Беларусі як «Заходняй» Расіі, гэта — у шанаваньні мясцовы.х асаб-лівасьцяй. У гэтым славянафілы сапраўды ніколі не грашылі і заўсёды знаходзілі прымірэньне, калі не з эт-нографічна-нацыянальным, дык этнографічна-краёвым пунктам гледжаньня. Яны ніколі не падымалі рукі на мясцовыя звычаі, мову, народны быт і г. д., наадварот, яны настойвалі на іх захаваньні ды магчымым разь-віцьці.
Каяловіч ведаў гэтую спрыяльную для «западно-рус-ской» програмы акалічнасьць і старанна яе падкрэсьлі-ваў. Яна павінна была падымаць «занадно-русспзм» у вачох усіх тых на Бечарусі, хто ня цураўся сваёй род-най мовы і не хацеў ставіць сваю беларускую, г. зн. «западно-русскую», істоту ніжэіі за вялікарускую або якую іншую. «Славянафілы,— казаў Каяловіч,— пры ўсёіі сваёй увазе ды высоўваньні расіііскага жыцьця не
45 В. Аптоіювпч «Мопографіііі но псторіш Зап. н Юго-Зан. Рос-сііп», т. I, стар. 337.
229
маглі не паважаць самабытных мясцовых і пляменных асаблівасьцяп. У славянафільскай тэорыі знаходзілі сабс ўту.іьнае месца (курсіў моіі.— А. Ц.) асаблівасьці і беларускага жыцьця, да яе пачалі цягнуцца лепшыя прадстаўнікі народнасьці польскаіі, літоўскаіі, латы-скаіі» 4С.
Болып таго, славянафілы пры ўсіх іхніх клопатах аб славянскім адзінстве ніколі быццам не адмаўляліся ад эвэнтуальнага разьвіцьця паасобных славянскіх наро-даў. у тым ліку ад разьвіцьця іхняе мовы. Расіііская мова не магла быццам стаяць перашкодаіі на гэтым шляху, дзеля таго што не рознаадменная форма, але адзіпы славянскі зьмест павінеп быў зьяўляцца асноваіі агульна-славянскага яднаньня.
«Славянафілы,— кажа Каяловіч,—выясьнялі род-насьць і адзінства агульна-славянскага жыцьця ды імк-неньняў, прычым толькі некаторыя з іх, як, прыкладам, Погодзін, занадта дамешвалі да гэтае справы расійскую дзяржаўную ўладу, дзеля чаго шмат каму здавалася, нібы славянафілы жадаюць дзяржаўнага зьліцьця ўсіх славян. Іншыя прадстаўнікі тэорыі выпраўлялі гэтую памылку. Не адмаўляючыся ад дзяржаўнае расіпскае дапамогі («содепствня») патрэбам славянства, яны кла-поцяцца, уласна кажучы, аб унутраным адзінстве сла-вян і то.іькі паказваюць на расійскую мову як на най-больш адпаведны спосаб для посьпехаў гэткага аб’яд-наньня. У гэтым пытаньні некаторыя славянафілы ста-новяцца на самы гуманны пункт гледжаньня і лічаць, што пры гэтым процэсе можа адбывацца абагуленьне ўсіх лепшых асноў славянства і ў быце і ў мове, не вы-ключаючы і расійскага быту ды мовы» 46 47.
Такім чынам выходзіла, што Каяловіч прынцыпова згаджаўся з магчымасьцю ўступкі агульна-расіпскай культуры на карысьць іншых славянскіх культур. Ен ня бачыў абсолютнай абавязковасьці падпарадкаваньня ўсіх славянскіх народаў ды пляменьняў Маскве, але да-ваў ім пэўную ў гэтым сэнсе свабоду. «Абагуленьне» славянства магло адбывацца на якой хочучы пляцфор-ме, «не выключаючы» расійскага быту і мовы,— гэткі быў найбольш крайні, «гуманны», паводле выразу Кая-ловіча, падыход славянафільства.
46 «Псторня русск. самосозііаішя», гл. XIV, стар. 255.
47 ІЬісІ., стар. 256.
230
Калі справа стаяла так, дык у «западно-русскоп» орыентацыі на Маскву не павінна было быць нічога пры-мусовага і гвалтоўнага. Сувязь Беларусі з Расіяй вы-г.іядала зусім свабоднаіі і ідэолёгічна апраўданай, тым больш што Беларусь, захоўваючы ўсе свае мясцовыя ад-знакі і перш за ўсё мову, магла разьвівацца і займаць «утульнае месца» ў славянстве хоч на расійскай, хоч на сваёй уласнай, хоч на якой-небудзь іншай славянскай аснове.
Як на выражэньне падобнага «гуманнага» разумень-ня справы, Каяловіч з гонарам паказвае на павуковую чыннасьць мясцовых беларускіх дасьледчыкаў. пачына-ючы Насовічам, Юшкевічам, Мікуцкім і г. д„ якія з за-мілаваньнем ставіліся да «народнай (беларускай) сама-бытнасьці», трымаліся славянафільскіх пераконаньняў, а значыць, былі «западно-руссамп». 3 свайго боку. Ка-яловіч згаджаецца, што гэтая «народная самабыт-пасьць» вымагае няўнікнёнага «глыбокага вывучэпьня народнага быту, як ён ёсьць, са ўсімі яго асаблівась-цямі» 48.
Адсюль быў адзін крок да прызнаньня фэдэралістыч-пае ідэі. Апошняя ў тым выглядзе, як яна ўпяршыню выявілася ў гісторыкаў украінскае школы («южно-рус-скпх нсторнографов»), ласьне і паклала ў аснову разу-меньня Расіі як шматлікае па нацыянальнасьці дзяржа-вы прызнаньне і пашану краёвых асаблівасьцяй ды нраў. Уся фэдэралістычная програма ласьне і зьявілася на гэтай краёвай народніцкай аснове, і першыя славя-нафілы — «южно-руссы» — на Украіне былі ў тоіі самы час і першымі фэдэралістымі49. Паміж абедзьвюма тэо-рыямі было шмат супольнага, і таму здавалася нату-ральным, што і «западно-руссы» як мясцовая нлынь, абапертая на прызнаньне «западностн» Беларусі як складовай часткі Расіі, адчуюць гэтую сувязнасьць і стануць на фэдэралістычны пункт гледжаньня.
Падобнае адчуваньне, бязумоўна, мела месца. Але яно было ў «западно-руссов» такім слабым і, з другога боку, у фэдэралізьме было д.тя «западно-руссов» столькі одыёзных момантаў, што ўсьведамленьне органічнае
48 «Псторпя русск. самосозпапня», стар. 425.
49 Гл. запіску Костомарова, прадыктавапую Белоозерскоіі; В. Се-лявскпй «Нпк. ІІп. Костомаров», «Русская Старнна», 1886, т. I. сгар. 87- 88.
231
супольнасьці паміж імі зусім зьнікача. Як часта здара-ецца, так і тут узаемная ідэолёгічная блізкасьць выклі-кала на справе зацятую варожасьць, і мы бачым, з якой нястрыманасьцю Каяловіч полемізуе з фэдэралістымі і бароніць «адзінства Расіі». У гэтап патрыотычнаіі спра-ве, у барацьбе супроць украінскіх «хлопаманаў», «мазе-пінцаў». украінафілаў ды інш., ён ве ьмі бтізка наблі-жаецца да Гаворскага.
Адпак і ў даным выпадку аргумэнтацыя «западно-руссіізма» звыкла расплывістая. Жадаючы скрытыка-ваць навуковую вартасьць фэдэралістычнае копцэпцыі і падняўшы з гэтаіі мэтаіі няўдалую полеміку з Костома-ровым50, Каяловіч не знаходзіць нічога больш даклад-нага, як даводзіць, нібы-то фэдэралістыя «надавалі большае (?) значэньне славянскаму адзінству, чым ра-сіііскаму», і ў сувязі з гэтым «высоўвалі украінскія асаб-лівасыіі больш, чым гэта трэба і можна было рабіць». Што павінна было значыць гэтае «больш» і на якой гра-ніцы трэ’ было спыняцца пры падобным вызначэньні, Каяловіч не казаў. Дый сказаць, зразумела, пя мог: «высоўваць асаблівасьці» можна было толькі ў тым па-меры, у якім яны об’ектыўна існавалі.
Першыя украінскія вучоныя (Максімовіч, Бадзян-скі) не рабілі, паводле пераконаныія Каяловіча, так. Яны хоць і прысьвячалі свае сілы пераважна Украіне, ате разам з тым узвышалі «обше-русское едпнство» заў-вагамі наконт агульна-славянскага адзінства. Але што павінна было абазначаць падобнае «падвойнае» адзін-ства ў агулыіа-русізьме і ў славянстве — Каяловіч зноў-ткі бясьсільны быў растлумачыць. 3 яго боку гэта была пустая славянафільская фразэолёгія, жаданьне пры-крыць туманным выразам сваё рэакцыйпае перако-наныіе.
Сапраўдны сэпс фразэолёгіі раскрываўся тут-жа. у спасылцы на «малороса» Гоголя, у творах якога, па-водле выразу Каяловіча, «ясьней за ўсе выявілася пана-ваныіе ідэі адзінства рускага народу над усімі яго пле-мяннымі асаблівасьцямі» дзякуючы таму, што «ён пісаў
50 Гл. «Нсторня русск. самосознаппя», разьдз. XIX, федератнвпая теорня, стар. 416—427. Н. Костомаров адказаў на выступлепыіе Кая-ловіча ў Вестнпке Европы», 1885, № 4, стар. 876 і далеГі — «По по-во.чу одноіі кшігп». Між іншым, цікава, што М. Каяловіч адзіп час уваходзіў у склад кастамараўскага гуртка і прыводзіў туды сваіх вучпяў, як, прыкл., ІО. Крачкоўскага («Отчет Впл. Публ. бпблноте-кп» за 1903 г.).
232
на агульна-расійскай літаратурнай мове і яркімі фар-бамі маляваў адзіную, вялікую Расію» 51.
Выходзіла, што ўся славянафільская філёзофія «за-падно-русснзма» зводзілася да «обшерусского лнтера-т\рного языка».
Аднак і на гэты раз «западно-русснзм» ня вытрымаў паступовасьці; заўважаючы блізкасьць фэдэрацыйнай ніколы да славянафілаў, ён ня мог адмовіць ёй у сваім прызнаньні. I што важна, ён хваліў яе за тую самую на-вуковую чыннасьць, якая ў тагачасных украінафі іаў была ні чым іншым, як акадэмічным выразам «культур-нага сэпаратызму». «Нашыя маларасіііскія фэдэралі-стыя,— пісаў Каяловіч,— або, як іх інакш называлі, сэ-паратыстыя, члены маларускае партыі, пры ўсіх сваіх нрад’узятых поглядах да вялікарусаў мімаволі далуча-ліся да славянафілаў. У галіне вывучэньня народнага быту, які як зьява натуральная не падлягае гвалтоўнай нераробцы, шмат працаваў Костомаров, Куліш, Чубін-скі, Антановіч і г. д. Усе яны «адкрылі шмат мясцовых асаблівасьцяй» і прынесьлі карысьць навуцы тым, што сквапным вывучэньнем унутранага быту народу дапа-маглі выясьненьню асаблівасьцяй яго духу» 52...
У чым-жа тоілася гэткая падвойнасьць «западно-рус-спзма», якая, як відаць з гэтай вытрымкі, з аднаго боку, прыводзіць яго да нрызнаньня дадатнае ролі фэдэра-цыйнага прынцыпу, а з другога — углядае ў ім свайго заклятага ворага? Каяловіч сам дае нам адказ на гэтае запытаньне. Разважаючы над сутнасьцю і гісторыяй узьнікненьня фэдэралістычнай ідэі, ён дае зразумець, што галоўная шкоднасьць яе ня ў тым, што яна «хацела вызначыць зусім іншыя погляды на нашы старыя гіста-рычныя часы і з гэтай мэтай высоўвала на першы плян у навуцы маларускае птемя», але што яна разам з тым высоўвала «практычныя вымаганьні, сунярэчныя ўста-ленаму адзінству Расіі». Гэтыя «практычныя вымагань-ні», паводле слоў Каяловіча, складаліся з вымаганьняў для Украіны асобнае азбукі, перакладу на украінскую мову ўрадові х актаў і загадаў, украінскіх падручнікаў у школах, разьвіцьця самастойнай украінскай літарату-ры і г. д.53.
51 «Нст. русск. самосозп.», стар. 415.
52 ІЬісі., стар. 424.
53 ІЬісі., стар. 415.
233
Вось у гэтых «практычных вы.чаганьнях» і тоіўся ўвесь сакрэт разыходжаньня «западно-русснзма» з фэ-дэрацыйнай тэорыяй! Полеміка на навуковыя тэмы і гі-старычныя досьледы Костомарова аб дзьвёх расійскіх народнасьцях ня былі з пункту гледжаньня «западно-русспзма» небясьпечнымі для культурнага і дзяржау-нага адзінства Расіі. Да пэўнай меры «западно-русспзм» сам дазваляў сабе падобныя вольнасьці, калі рэтроспэк-цыйна гаварыў аб «дзьвёх паловах Расіі» — заходняй ды ўсходняй. Што-ж датыча «практычных вымагань-няў», якія рабіў нацыянальны рух з гэтых рэтроспэк-цый, дык тут справа стаяла зусім інакш. Гэта была ўжо не навука, не гістарычная тэорыя, але практыка — тая політычная практыка, якая няўхільна прыводзіла да дзяржаўнага сэпаратызму і да рашчапленьня расійска-га культурпага адзінства.
«Западно-русс» Міхайла Каяловіч, які стаяў на ўзь-межжы гэтага адзінства з боку Беларусі, які ўсё жыць-цё клапаціўся аб яго захаваньні, дасканала бачыў і ра-зумеў' небясытеку падобнай «практыкі». Ен добра разу-меў законамерную сувязнасьць гэтых «практычных вы-маганьняў», ведаў, што бязьвінная азбука і падручнік па мясцовай мове, ня гледзячы на ўсю іх элемэнтар-насьць, цягнуць за сабой далёкасяжныя вынікі. Ён ба-чыў і баяўся, каб і беларускі рух, пачаўшы прачынацца ў пераломны пэрыяд 70—80-х гадоў, не набраўся гэткіх-жа «практычных вымаганьняў», ня стаў на шлях утва-рэньня сваёіі самастойнай літаратурнай мовы і сваёй нацыянальнай ку іьтуры.
У гэтым і быў увесь сэнс. Полеміка Каяловіча з фэ-дэралістычнап тэорыян ясна паказала, якую цану мелі ўсе славянафільскія лемантацыі «западно-руссов» і абя-цаньні агульна-славянскага адзінства незалежна ад вя-лікарускага верхаводзтва. Яна паказа іа разам з тым, чаго была варта пашана «западно-руссов» да мясцовых асаблівасьцяй і куды вяла пропаведзь іх аб «утульным месцы» Беларусі ў Расійскай імпэрыі. Калі пытаньне а праве паасобных пляменьняў, у даным выпадку укра-інскага і бе.іарускага, пачало ставіцца ня ў тэорыі, а на практыцы, калі справа даткну.іася нават ня нрава на політычную самастойнасьць, а на сваю ўласную школу ды кнігу, г. зн. на элемэнты самастойнасьці культурнай, «супольнасьць у славянстве» адразу зьмянілася на «зьліцьцё ў вялікарускасьці». Так простае пытаньне аб
234
мове, пастаўленае практычна, выкрывала фа.іьш глыбо-кадумнай тэорэтычнай фразэолёгіі.
«Западно-русская» аполёгія адзінства Беларусі з Ра-сіяй знайшла сабе чарговы выраз у 80-х гадох у выступ-леньні Каяловіча супроць III тому «Жнвоппсной Рос-сіш». Тут сутыкнуліся паміж сабой два погляды на Бе-ларусь: адзін мясцовы — польскі, які рэпрэзэнтаваў Адам Кіркор, галоўны аўтар памянёнай кнігі, і другі — «западно-русскнй», які бараніў Каяловіч.
III том «Жпвоппсной Росснп», у якім былі даны ўсе-баковыя нарысы Беларусі ды Літвы, зьявіўся расіпскім перакладам прац Кіркора — «Біі\са а Кнз Ііізіогусх-пугп, ^ео^гаПсхпут, зіаіузіусхпут і агсііеоіодісгпут орізіе», надрукаваных дзесяць год перад тым (1875) у варшаўскім часопісу «Оріекцп Эотохуу». Пісаў гэтую работу Кіркор, будучы ўжо заграніцай, і таму на ёй ля-жыць пячатка асабліва прыгожан закаханасьці аўтара да сваёй бацькаўшчыны. Разам з тым ад яе старонак павявае старасьветнай, дапаўстанцкай эпохап 50-х га-доў, калі польская культура на Беларусі разьвівалася бяз жадных перашкод.
Ня дзіва, што ў 80-х гадо.х, у момант новага ўздыму русыфікатарскіх тэндэнцый на Беларусі ды яшчэ ў ра-сійскім перакладзе, гэтая праца зрабіла ўражаньне анахронізму, а людзям патрыотычна настроеным, перш за ўсё «западно-руссам», дала не малы матэрыял для новага паходу на ўсё польскае. Ня мала масла ў агонь падліў непкі Лібэровіч, адзін з членаў выдавецкае фір-мы Вольфа, у выданьні якой выходзіла «Жпвоппспая Росспя», які даводзіў, нібы гэтая праца была распачата ў мэтах польскіх, што да супрацоўніцтва ў ёй запроша-ны пісьменьнікі, прыхііьныя да Полыпчы54.
Каяловіч наваліўся на Кіркора з усім «западно-рус-скпм» запалам. «Галоўным будаўпіком польскае будоў-
54 Выхад т. III «Жнвоііпсііой Россііп» аднавіў супроць Кіркора новуіо хвалю іпсінуацыГі і абвіпавачаныіяў. Пісалі аб гэтым у шмат якіх газэтах за 1884 г. («Дснь», «Лнтовск. Еп. Веломостн», «Кгар>, «Внл. Всстішк», «Русь»), Заўвагі аб гэтым гл. у II. Янчука ў < Крат-ком очсрке жнзпн н деятелыюстн А. К- Кнркора» («Дрсвпосгн», т. XII, асоб. адбітак, стар. 18—19). Брошуры Лібэровіча, якую цы-туе Каяловіч («Р\сь», 1884, № 13),— «8іага Роікка \\- піаІо\\піс/ут орізіс», Кракоз н Пстсрбург, 1883 г., мы нідзс не зпаГішлі. Няма яе і ў Лснінгр. Публ. бібліотэцы і ў Бібліотэцы Ўсссаюзнан Акадэміі Навук.
235
лі на Беларусі,— пісаў ён,— зьяўляецца Кіркор — чала-вск аднолькава расіііскае і польскае асьветы, у якога пад выглядам гумапнасьці і навуковасьці ўсюды скро-зіць вялікая няпраўда і фанатызм у стасунку да ўсяго «русского». Кідаецца ў вочы і плян выданьня «Жпво-пнсной Росснп»— не ад цэнтру Расіі — «унутранай Ра-сіі, населенан цэльным расійскім народам, зярна Расіі і ў сэнсе гістарычным, і ў этнографічным, і ў экономіч-ным», а з «окранн». Кіркор, паводле сьцьвярджэньня Каяловіча, цалкам паўтарае раненшыя польскія погля-ды і дамаганьні на Беларусь; ён рупна выстаўляе ўсё добрае польскае і закрывае ўсё дрэннае; у стасунку да Расіі ён, наадварот, трымаецца процілежнага правіла — закрывае зусім гістарычную цягу Заходняй Расіі да Усходняй і з няўтомнай паступовасьцю раскрывае расій-скія гвалты ды паўстаньні супроць Расіі». Ва ўсім ві-даць яго галоўнае заданыіе — «разарваць усялякую су-вязь Заходняй Расіі з Усходняй». У сувязі з гэтым ён быццам нсздаволены езуітамі, чаму яны завялі на Бс-ларусі вупію, а ня проста наварочвалі беларускі народ па лацінства, і з асаблівай дакладнасьцю ды ўвагай спыняецца па тэй частцы беларускае інтэлігенцыі. якая апалячалася 55 «Адкрыў я новую жахлівую польскую махінізацыю,— пісаў тады Каяловіч Корнілову.— Разь-біраю трэці том «Жнвоппсной Росспн», у якой нахабна выкпіваецца ўсё расіііскае ў Заходняй Расіі» 56.
У гэтым апопінім выступленыгі Каяловіча супроць Кіркора ня было ўжо і ценю ранейпіай блізкасьці яго да стара-вілепскіх настрояў. За 20 з лішкам гадоў, якія прамінулі з таго часу, калі ён бываў у Кіркора ў Вілыіі ў гасьцёх, паміж абодвума кірункамі вырасла вялізпая сыіяна разыходжаньня: у той час, калі Кіркор усё яінчэ жыў на чужыне старымі ўражаныгямі ды паняцьцямі і ня нрыняты кракаўскай Польшчай як свой заставаўся старым дарэформенным «літвіном», Каяловіч, захоте-ны «обгцерусскоіі» стыхіяіі, цалкам пазбыўся ранеГнпага мясцовага колёрыту.
55 Гл. «ІІсторня русск. самосозн.», стар. 407—414. Есьць падстава лічыць, што выступленыіе Каяловіча супроць «Жпвопііспоіі Росснп» надбухторвала ўсс іншыя выстунленыіі проці Кіркора і прычынілася хуткаму спыііепыііо гэтага каштоўпага выданьня.
56 Гл. лісты да I. Корнілова ад II красавіка 1887 г. і ад 29 ліста-пада 1889 г.
236
Чым далей, тым болеіі «западно-русснзм» М. Кая-довіча набіраў «нстннно-русскнх» рысаў і станавіўся ў цэнтры агульна-расіііскае рэакцыі. У якасьці про-фэсара Пецярбурскай дух. акадэміі, у «Славянском Обшестве», у Этнографічным аддзеле «Географнческого Обшества», у Камісіі па організацыі народных школ на Беларусі — усюль ён «ратует за благо Западнон Рос-спп» — у справы яе «вбнвает русскпй гвоздь» Б7. Гэтай-жа мэце ён служыць у супрацоўніцтве з Саблерам, По-бедоносцевым, Корніловым і Суворыным — тагачаснымі кіраўнікамі расійскае рэакцыі. Навокал яго ў гэтыя га-ды ствараецца цэлая група бліжэйшых прыхільнікаў, яго ўласных гадунцоў,— прафэсароў Скаблановіча, За-вітневіча, Філевіча, Цьвятаева ды іншых прадстаўнікоў «западно-русской» школы.
Аднак і ў гэты час, пры канцы жыцьця, у зэніце свайго «западно-русского» ўплыву, Каяловіча не пакідас пейкая няўпэўненасьць. Ен бачыць цяжкасьці на тэй «западно-русскоп» дарозе, па якой, паводле яго перако-наньня, Беларусь ідзе, і яму не дае спакою тое нявыраз-нае зьмешваньне, якое творыцца ў краі пад націскам расійскай і польскай культуры. 3 апошняп падарожы па Беларусі ў 1886 г., седзячы ў провінцыяльнай пружан-скай цішы, ён апісвае старому сябру Корнілову свае да-лёка невясёлыя ўражаньні57 58:
«Цяжка быць тут рускаму нават і цяпср... Маладое пакаленьне простага народу значна адрозьніваецца і зьвяртае ўвагу сваім расійскім разьвіцьцём, але страш-ны цяпер час для гэтага ўзрастаючага народу. Ен выхо-дзіць у інтэлігенцкае жыцьцё і шукае ўзораў, а ўзоры... расійскія часьцей за ўсё дрэнныя... Пасьля гэтага што-ж значыць наш уплыў на народ? А тымчасам жыцьцё ўсё пастойней ды настойней высоўвае пытаньне, каму пана-ваць (тут) — расіпскаму грамадзтву ці польскаму. Вы ўсьцяж бачыце, што селянін, які адыходзіць ад сваёй стыхіі,— адзін размаўляе з вамі нашай літаратурнай мовай, другі — чыста польскай гутаркан і абодва тра-цяць свае сьвіткі... Што выйдзе з усяго гэтага змяшэнь-ня, я бязупынна задаю сабе пытаньне, і хоць веру, што
57 Ліст ад 12 студзспя 1884 г. у Рук. аддз. Леніпгр. Публ. біб-ліотэкі.
58 3 ліста Каяловіча да Корнілова ад 1886 г. 17 ліппя з г. Пру-жап (Рук. аддзел Леніпгр. Публ. бібліотэкі).
237
пераможа Русь, аднак, колькі будзе хістаныіяў, мучэнь-няў і згубы дарэмнай».
Цяжка сказаць, што думаў Каяловіч, пішучы гэтыя радкі, і чаму шкадаваў ён зьнікаючую беларускую «сьвітку». Ці шкадаваў ён у ёй сваё мінулае, аддаючы даніну сантымэнтальнаму ўспаміну маладосьці і бела-рускай старыне, якая заўсёды мае здалёку прыгожую вабнасьць, ці, можа, прыходзілі яму ў галаву іншыя, больш «практычныя» меркаваньні — аб гэтым можам толькі здагадвацца. Як-бы там ні было, але і тут, пры ўспрыняцьці конкрэтнага беларускага жыцьця канца 80-х гадоў, «западно-русспзм» не знаходзіў сабе належ-най уцехі.
РАЗЬДЗЕЛ С Е М Ы
Становішча Беларусі ў 80—90-х гадох
А Нштуп расійскога каінталу на Бсларусь пры канцы Л7Л' в. Ііроііавсдзь колёнізацыі Бсларусі С. Южаковым. Узрост нрамысловасьці на Бсларусі, экономічны ўздым і разьвіцьцё расійскас асьвсты.
Б. Крытычнае становішча польскага маёнтку на Бела-русі ў 8О-х гадох і пачатак яго ўздыму. Сувязь гэтага ўздыму са становішчам польскае прамысловасьці; заці-каўленосьць да беларускага рынку. Новы пэрыод у гра-мадзкім жыцьці Полынчы і яе «зварот» на Беларусь. Агульны срронт магнатаў і ППС у гэтай справс. Псрась-цярогі «западно-руссов».
Эпоха грамадзкага заняпаду на Беларусі, якая цяг-нулася на працягу амаль дваццаці год, начынаючы з другой па.іовы 60-х гадоў, і якая тлумачылася тым, што расінскі і польскі капітал, перажываючы пачатковую стадыю сваііго накапленьня, быў заняты апанаваньнем свапго ўнутранага цэнтральна-расінскага і карэнна-польскага рынку, у 80-х гадох прыходзіць к канцу. 3 гэтага моманту ў жыцьці Беларусі пачынаецца повы пэрыод, у які яна нанова робіцца об’ектам барацьбы наміж Расіяй і Польшчай як тая «окрапна» або тыя «крэсы», дзе павінен быў канчаткова замацавацца або расіпскі або польскі капітал '.
Расійская тэкстыльная прамысловасьць, зьяўляючы-ся даволі высока разьвітай у капіталістычпым сэнсе, 1 Каб унікпуць нспаразумсііыія, мусім зазначыць, што тэрмін «польскі капітал» (як, эвэнтуалыіа. «расійскі капітал») ужываецца памі пя ў сэнсе нацыянальна-чозьскага капіталу, а тэрыторыяльна-польскага, які разьвіваўся ў Польшчы і заваёўваў Беларусь з захаду.
239
цалкам ужо захапіла ўнутраныя губэрні старой імпэрыі, і буйныя мануфактуры цэнтралыіа-прамысловага раё-ну прымушаны былі шукаць сабе рынкаў на тэрыторыі суседніх краін — Новаросіі, Паўднёвым Усходзе, на Заваложжы, Паўночным Каўказе, Сібіры, Туркастапе і г. д. Так зв. «окранны» Расіі пачалі ў 80—90-х гадох адыгрываць ролю «колёній» Масквы — тых самых «ко-лёній», якія політычна былі падбіты ўладай расійскіх цароў некалькі стагодзьдзяў таму назад, але экономіч-ная заваёва якіх і экономічнае «аб’яднаньне» з Расіяй пачалося толькі цяпер 2.
Побач з экономічнай заваёвай «окраіін» адбывалася і культурнае іх заваяваныіе, прычым пранікапыіе ў гэ-тыя краіны расійскай культуры шляхам гвалтоўнага зьнішчэньня ўсіх мясцовых адзнак павінна было рас-чышчаць тут дарогу расійскаму капіталу. У гэтым быў сэнс нацыяналістычнан політыкі Аляксандра III і таго «культур-кампфа», тае.барацьбы за «адзіную рускую культуру», якая ўзмоцненым тэмпам пачала праводзіц-ца на «окрапнах» іменна пры канны XIX стагодзьдзя.
У ліку іншых «окранн» Расіі апынулася ў гэты пэ-рыод і Беларусь. Хоць дзяржаўнае далучэньне яе да імпэрыі адбылося яшчэ ў канцы XVIII ст., аднак за сто год, што мінулі з тае пары, Беларусь экономічна жыла асобным ад Расіі жыцьцём і была больш зьвязана з Полыпчай3. Сваёй натуральнаіі гаспадаркай яна зда-вольвала большасьць сваіх патрэб: адзеньне, абутак, рэчы хатняга ўжытку, шкляное начыньне, нават жалез-
2 Гл. У. Лепіп (В. Ульяпов): Собр. соч., т. III, VII — «Об обра-зованпн внутрсннего рыпка» (значеннс окраіш), стар. 482 і далей. Мысьлі Леніна аб экономічнай ролі і становішчы «окранн» вельмі груптоўныя. ГІа жаль, як ён сам прызпасцца (стар. 485), дэталыіы разгляд гэтага пытаньня («разьвіцьцс капіталізму ўшыр, распаўсю-джапьне яго па новыя тэрыторыі») не ўваходзіў у плян яго работы. У паказапым разьдзеле зазначапы толькі агулыіыя прыпцыны Лсні-па, якія, аднак, даюць пам магчымасьць ясна паставіць самую проб-лсму і абаперці на іх аналіз разглядапай эпохі.
3 Расійскі ўрад да 1822 г. пакідаў поўпую свабоду Польшчы ў яс гапдлёвых зносінах з «Літвой». Не зьмянілі стаповішча і лібэраль-ныя мытныя правілы 1822 г. Горшымі для польскай прамысловасьці былі мытныя стаўкі па закопу 24 лістапада 1831 г. (пасьля паўстапь-пя). Адпак як тады, так і пры пазыіеіішых пераменах (1859 г., 1877 г.) польская баваўняпая прамысловасьць цалкам панавала па беларускім рыпку, Е. Лапотеісг «Хагуз го7луо)ц ргхетузіц \\- Кг. Роіз-кіст», 1907, зі. 62.
240
пыя вырабы вырабляліся тут-жа на месцы4. Толькі нялічаныя колёніяльныя тавары ды прадметы раскоіны загранічпага пахаджэньня прывозіліся сюды нялічнымі яўрэнскімі і польскімі экспортэрамі з Заходняй Эўропы. Дзякуючы гэтаму становішчу Беларусь і ў культурпым сэнсе захоўвала сваё ўласнае аблічча: разам з тканінан, сьвіткаіі і міскай народнага мясцовага вырабу захоўва-ліся і беларускія нацыянальныя сыіевы, і беларускія скокі. Горад і гарадзкая капіталістычная культура ў слабой ступені прасочваліся ў тоўіпчу беларускага краёвага жыцьця.
Пры канцы XIX ст. становішча пачало рэзка зьмя-няцца. Капітал, у першую чаргу расійскі, у выглядзе масавага фабрычнага вырабу пачаў у гэты пэрыод грунтоўна выціскаць на Беларусі выраб дамовы, пабі-ваючы яго і таннап цанон, і вялізнай колкасьцю. Ганд-лёвы капітал зьвязаў Беларусь з самымі далёкімі тэры-торыямі, а чыгункі спалучылі яе з Расіяй у адно су-цэлыіае, наблізіўшы населыііцтва краіны ўсутыч да ра-сіпскай фабрыкі і заводу. Дзякуючы сваёй экономічнай адсталасьці Беларусь мусіла абярнуцца ва ўнутрана-дзяржаўную расійскую колёнію, у той экономічны Гііпіег ІапЗ, які павінен быў насычвацца продукцыяй цэнтраль-на-прамысловага раёну Расіі.
У сувязі з экономічнай заваёвай Беларусі пачалася і ліквідацыя яе старога патрыярхальнага быту, які тры-маўся яшчэ ад часоў прыгону. Капіталізм, пранікаючы ў край, насычваючы ўсе бакі яго жыцьця, захапляючы земляробства, нішчыць старыя формы гэтага быту. «Мядзьведжыя куты і захалусьці пачынаюць зьяўляц-ца цяпер ужо выключэньнем і з кожным днём робяцца ўсё больш і больш антыкварнай рэдкасьцю, зямля-ўласьнік хутчэй і хутчэй абяртаецца ў прамыслоўна, які надрарадкаваны агульным законам вытворчасьці»5. Удасканаленыя шляхі зносін, па выразу Адама Сьміта, імкнуцца наблізіць кожную вёску да гораду. Архаізм у народнай гаспадарцы краіны паволі зыіікае: салыіая сьвечка замяняецца бакінскай газай, беларуская магер-ка — маскоўскім картузом, жаночы андарак — фабрыч-най сукенкан. Разам з імі паволі пачынаюць стушоўвац-
4 Гл. «Журнал Мануфактур н Торговлн», 1859, август, т. VI, Смесь: «Мсталнчсское н хнмнчсское пронзводство в зап. полосе Рос-снн», стар. 10.
5 У. Ленін (В. Ульянов), т. III, стар. 246.
241
ца зыркія перад тым беларускія нацыянальныя звычаі і абрады: старадаўняе вясельле, сьвяты купальля, бела-руская дуда — усё гэта адціскаецца нарастаючым ра-сіііскім капіталізмам усё далей на вёску, у найбольш глухія куты. Жальбаў на падобнае зьявішча мы сустра-каем нямала ў беларускіх этнографаў таго часу.
Беларусь робіцца звычайнай колёніяй Расіі. Два ва-рункі, характарныя для колёніі, маюцца тут у наяў-насьці: незанятыя, свабодныя для колёнізацыі землі ў выглядзе вялізарнейшых абшараў беларускага Палесь-ся, якія расійскі ўрад пачаў прыводзіць да парадку піляхам генэральнай асушкі (экспэдыцыі ген. Жылін-скага і інш.), а затым наяўнасьць гэткіх экономічных абставін, пры якіх Беларусь мусіла заставацца аграр-паіі краінаіі — вырабляла сельска-гаспадарчы продукт і атрымліва.та гатовы выраб прамысловасьці. У сваім сэпсе яна была тэіі-жа «дзікаіі Башкірыяй», колёніза-цыю якоіі гэтак маляўніча апісаў Рэмізаў у сваёп пра-цы «Очеркп жпзніі дпкой Башкпрпп», у якоіі колёніза-тары нішчылі ўпень карабельныя лясы і абярталі «ачы-пічаныя ад дзікіх башкіраў» палі ў «пшанічныя фабры-кі». Толькі малюнак гэты па прыродных варунках быў тут крыху іншым.
Цікава, што расійскія колёнізацыйныя імкненьні ў кірунк} Беларусі ясна вызначаліся ня толькі ў прак-тычным жыцьці, ня толькі ў факце штодзеннага захвату расіііскім капіталам беларускага экономічнага жыцьця, але і ў літаратуры. Так, напрыклад, вядомы расійскі со-цыолёг С. Южаков у 1886 годзе акрэсьлена прапаведваў колёнізацыйны паход на Беларусь, тлумачачы яго патрэ-бу інтарэсамі расійскай дзяржаўнай гаспадаркі6. «Ко-лёнізацыя Палесься,— кажа ён, разумеючы пад «Па-лесьсем» наогул увесь беларускі этпографічны абшар,— ііа.іежыць да ліку самых важнепшых заданыіяў нашай унутранай экономічнап політыкі. У экономічпых адно-сінах гэты вялізны край ад Бальтыпкага мора да аўстры-яцкае мяжы зьяўляецца пустэчап, вельмі рэдка пасе-ленаіі, вельмі слаба культываванай, бяз жадпаіі пра-мысловасьці; экономічна ён зьяўляецца аномаліяй і пікодна адбіваецца на экономічпым разьвіцьці Расіі».
г’ С. Южаков «Переселепческпн вопрос», «Ссз. Вестішк», 1886. аггуст, № 8, отд. II, стар. 25—48. Болып дэталыіа аб гэтым гл. піжэіі.
242
1\аб пазбавіцца гэтае пікоднасьці, Расія павінпа ко-.іёнізаваць Беларусь з усходу, а Польшча з захаду — гэткі быў вывад популярнага вучонага.
Колёнізацыя Беларусі расіііскім капіталам вызпача-лася пры канцы XIX веку ў самых рознастайных фор-мах: у форме гандлёвых зносін мясцовых фірм з Маск-вой, у форме адкрыцьця на Беларусі аддзяленьняў мас-коўскіх і пецярбурскіх банкаў і банкірскіх кантор, у бупным разьвіцьці чыгунак, у буііным дзяржаўпым бу-даўніцтве — ня толькі чыста экономічным, але і стратэ-гічным, ва ўсё большым наплыве на Беларусь расіпска-га войска і чынавенства і, урэшце, у надзвычайпа пшар-кім узросьце расіпскае школы і асьветы наогул.
Разьвіцьцё фабрычнае прамысловасьці ў 90-х гадох у параўнаньні з 60-мі гадамі вырасла амаль у тры разы: лік рабочых з 1866 г. павялічыўся ў 1897 г. з 23 тысяч чал. да 560 тысяч, а сума вытворчасьці — з 19 мільёнаў да 60 мільёнаў. Асабліва шпарка дзякуючы прыродным умовам Беларусі пачала разьвівацца прамысловасьць па апрацоўцы дрэва: у топ час як у 1866 г. гэтая галіна пароднае гаспадаркі заіімала толькі 1,7 проц. усяго ліку рабочых, у 1897 г. яна заіімала ўжо 12,7 проц.1. У пяць разоў вырасла хэмічная прамысловасьць (процаптныя адносіны ліку рабочых для паказных гадоў — 1,0 проц.— 15,7 проц.), табачная — фабрыка Горадзенскага раёну (з 0,7 проц.— 6,4 проц.), поліграфічная (2,3 проц.— 5,6 проц.) і г. д. У сувязі з хуткім разьвіцьцём дрэва-апрацоўнап прамысловасьці, а таксама высокімі цэнамі па лес на загранічных рыпках у 90-х гадох наглядаецца ўкладаньне вялізных капіталаў у лясныя распрацоўкі па Беларусі.
Чыгункі, якія ў папярэдні пэрыод пакрылі густоіі сеткан Беларусь, разьвіваліся ўсё больш, праразаючы край з поўначы на поўдзепь і з усходу на захад. і пачалі ў разгляданы пэрыод даваць належны экономічны эфэкт у таварным і пасажырскім звароце. Ліясцовы беларускі рынак усё больш ажыўляўся і зьвязваўся праз іх з га-лоўнымі цэнтрамі імпэрыі. Шосавае будаўпіцтва паста-віла Беларусь у 90-х гадох на першае пасьля Полыпчы месца ў імпэрыі: так, напрыклад, Горадзенская і Вілен-ская губэрні былі забясьпечаны пюсамі ў 130 клм. па
7 Лічбы ўзяты з кпігі М. Донпар-Запольского «Народнос .хозяіі-ство Белоруссіш».
243
10 тыс. насельніцтва (65 клм. на 100 кв. клм. тэрыторыі) тады, як рэшта эўропэйскай Расіі мела забясьпечанась-ці 33 клм. на 10 тыс. насельніцтва (8 клм. на 100 кв. клм. тэрыторыі6 * 8).
Побач з экономічнай колёнізацыяй адбываўся націск культуры. Расійская школа і кніга зьяўляліся ў даным выпадку натуральным саюзьнікам расійскага капіталу і яго правадніком на Беларусі ня менш, як расійская ад-міністрацыя9 10 11. Пасьля заняпаду 70-х гадоў, калі расій-ская асьвета ў краі ня толькі не разьвівалася, а ў не-каторых выпадках нават скарачалася, буйнае разьвіць-цё яе ў канцы стагодзьдзя асабліва кідаецца ў вочы. Прымаючы пад увагу патрэбу хутчэйшае русіфікацыі Беларусі, тут пачынае насаджвацца ў вялізным ліку так званая «царкоўна-прыходзкая» школа, якая была пад загадам Сыноду і служыла мэтам ураду пры дапамозе мацнсйшага яго засабу — праваслаўя. 3 табліцы (гл. стар. 245) яскрава відаць гэты буйны рост школ ІС.
Што датычыць Віленскай губэрні, дык за 4 гады — з 1884 па 1888 г.— лік царкоўна-прыходзкіх школ вырас тут з 4 да 352.
Па Горадзенскай губ. адносны лік народных (міні-стэрскіх) школ да ліку царкоўна-прыходзкіх быў на-ступны
Гады Народных школ Царкоўна-прыходзкіх школ
1891	299	534
1892	300	556
1901	326	1.295
Конфэсіянальны характар народнае асьветы на Бе-ларусі ў тыя гады быў фактам агульнавядомым — нічо-га падобнага ў іншых частках старой імпэрыі ня было.
3 гэтых даных відаць, што царкоўна-прыходзкіх школ
6 К. ОппенгеГім «Россня в дорожном отношепнп, 1920, стар. 48.
9 Нскаторыя ад.міністратары па Бсларусі добра разумелі патрэ-бы часу. Так, напрыклад, віцсбскі губарпатар В. Долгоруков з мэтай
падтрымаць надыход капіталу пыдаў кнігу «Вптебская губерпня.
1 Істор.-географпческнй п статпстпческнй обзор», 1890 г., кажучы ў прадмове да спайго выданыія. што пылажаныя ў ім веды «могуць быц > практычпа-карыспымі для мясцовых дзеячоў і прадпрыемцаў».
10 Узята ў В. Семенова — «Россня» еіс, т. IX, стар. 122—123, у сувязі з чым нс паказаны лічбы па Горадзепскай і Віленскай губ.
11 Выбаркі па Віленскай і Горадзспскай губ. зроблепы памі з «Памятпых кннжск» гэтых губэрняў за аднаведныя гады.
244
1 уб.ріІІ	Гады	Міп. Н«ір. Асьветы		Сынодал ьных		Разам	
		школ	вучняў	школ	вучняў	школ	вучняў
Віцсбская	1880	168	6 185		.			168	6185
	1895	731	17 436	632	12 238	1 063	29 674
	1899	430	22 924	786	20 398	1 216	43 322
Мснская	1880	184	13 911	—	—	184	13911
	1895	321	20 917	1 368	26 474	1 689	47 391
	1899	323	27 355	1 774	42 093	2 098	69 448
Магілеўская	1880	353	7 410	—	—	535	7 410
	1895	248	16 002	1 606	38084	1 848	54 086
	1899	256	19425	1 700	48149	1 956	67 574
у трох беларускіх губэрнях — Менскаіі, Віцебскаіі і Магі.теўскаіі — у пачатку XX ст. было 4 260, г. зп. у чатыры з лішкам разы болеіі, чым школ міністэрскіх (народных), якіх было толькі 1009. Вучпяў у царкоўна-прыходзкіх школах было ў гэты час 110 640 чал.— амаль у два разы больш, чым у народных (69 704 чал.). Усяго нры канцы веку (1899 год) на Беларусі толькі ў трох памянёных губэрпях было звыш 5 тысяч ніжэпшых школ (міністэрскіх і сынодзкіх) з агульным лікам 180 тысяч вучняў. Гэтыя лічбы сьведчылі ўжо аб даволі высокім стане народнаіі асьветы — у стасунку да ўсяго насель-піцтва лік вучняў складаў звыш 3 проц.
Раўняючы гэтыя лічбы з тым, што было ў 60—70-х гадох, можна бачыць, як далёка пасунулася наперад Беларусь у сэпсе расіііскае асьветы ў апошняе двацца-цігодзьдзс. У тоіі час як у 1869 годзе вучпяў народных міністэрскіх школ было ва ўсіх губэрпях Віленскае на-вучальнае акругі 63 463 чал., у 1880 г. іх было ўжо 74 445 чал., а ў 1899 г.— 121 522 чал. |2. Прымаючы пад увагу, што ў царкоўна-прыходзкіх школах было вучпяў у два разы больш, можна лічыпь. што пры пачатку XX ст. па чатырох беларускіх губэрнях (Віленскап, Го-радзепскаіі, Менскаіі і АГагілеўскай) ва ўсіх ніжэіішых школах — народных і царкоўных — было звыш 300 000 чал. вучняў.
Сярэдпяя школа расла ня так шпарка; яна была *
12 А. Велецкпй «Внлепскніі учебныіі округ в XIX ст.», «Вііленскнй Калепларь», 1904, стар. 276.
245
значпа даражэіішай, а русіфікацыГшас значэныіе яе было параўнаўча меншае. Лднак і тут у 90-х гадох мож-на было заўважыць поступ: у той час як у 1869 годзе на Беларусі ў межах Віленскай вуч. акругі было 16 ся-рэдніх школ (9 гімназій, 4 рэальных школы і 3 прогім-пазіі), у 1899 г. іх было 20 (гімназій—10, рэальных вучылішчаў — 7 і прогімназіп — 3). Да гэтага ліку пры-бавіліся 3 жаночыя гімназіі, якіх у 60-х гадох зусім ня было І3 14.
Побач з павялічэньнем школ і ліку вучняў ішла ква-ліфікацыя настаўніцкага пэрсоналу: у 60—70-х гадох пастаўнікамі ў народных школах былі людзі без спэцы-яльнаіі асьветы; у 1899 г. настаўнікаў, атрымаўшых спэцыяльную падрыхтоўку, было ў сярэднім 30—35 проц. агульнага ліку |4.
Выкліканае разьвіцьцём капіталізму павялічэпыіе пасельніцтва гарадоў Беларусі ў разгляданы пэрыод мела свае вынікі і ў кірунку асьветным. Згодна пала-жэныія аб гарадзкіх школах 31 мая 1872 г., гарадом было дана права адчыняць на свон кошт новыя, так зва-ныя «гарадзкія вучылішчы»; для гэтага трэба было толькі адно — забясьпечыць іх памяшканьнем. Аднак да пачатку 80-х гадоў на Беларусі не знайшлося півод-пага гораду, які пажадаў-бы скарыстаць гэтас права і толькі з пачаткам 80-х гадоў справа пачала зьмяняцца: іпіцыятыву ўзяў Магілеў, за ім пашоў Менск, Дзьвінск, Барысаў і г. д. У 1888 г. на Беларусі было ўжо 13 га-радзкіх вучылішчаў, а ў 1899 г.— 21. Побач з імі ў гэты час вырасла 216 так званых «уездных вучылішчаў» — нешта сярэдпяе паміж пароднай школай і гімназіяп.
Пачала разьвівацца ў гэты пэрыод на Беларусі і біб-ліотэчная справа. Так, папрыклад, у Віцебску ў 1896 г. было ўжо 2 публічных бібліотэкі і 14 бібліотэк пры кпіжных крамах гораду і яго губэрні, а ў 1899 г.— 7 са-мастоііных бібліотэк і 19 пры кніжных крамах. На Ма-гілеўшчыне ў 1899 г. было 23 самастойных бібліотэкі і 11 пры кніжных крамах. Адпаведна гэтаму павялічыўся лік самых кніжных крам і друкарапь. Урэшце, вялікі лік кніжных кіёскаў пачаў узьнікаць на чыгункавых стан-цыях. Расійская кніга, журнал і газэта шырокай ракоіі паліліся па Беларусь.
13 А. Белецкпй «Внленскнй учебный округ в XIX ст.», «Впленскнй Калсндарь», 1904, стар. 289.
14 ІЬій., стар. 276.
246
Рост прамысловасьці, буіінае дзяржаўнае будаўніцт-ва, разьвіцьцё расіііскае асьветы на Беларусі і г. д.— усё гэта паказвала, што капітал усё больш і ўсё глыбеіі захапляў у тыя часы наш краіі і грунтоўна перарабляў усю фізыономію тутэпшага жыцьця. Асабліва гэта да-тычыць беларускага гораду як асяродзьдзя культуры краю: пры канцы XIX ст. беларускі горад быў ужо цал-кам русіфікавапы.
Пры ўсім тым Беларусь усё яшчэ заставалася пера-важна аграрнап краінай і зямля, сялянская гаспадарка і памешчыцкі двор адыгрывалі ў яе агульным жыцьці, як і ранеп, першарадную ролю.
Польскі памешчыцкі двор на Беларусі перажываў у тыя часы надзвычаііна цяжкі крызіс. Зьявішча гэтае было, зрэшты, агульным для ўсёп імпэрыі. Пасьля рэ-формы 1861 г. дваранская зямляўласнасьць, зрушаная са староіі прыгоннап асновы, страціла ранейшую ста-більнасьць і пачала хістацца. Аднак на працягу 60— 70-х гадоў яна яшчэ даволі трымалася, бо вызваленьне сялян не дало тых руйнуючых вынікаў, як гэтага баялі-ся некаторыя сучасьнікі. Трымалася памешчыцкая гас-падарка і на Беларусі, ня гледзячы нават на адміністра-цыііна-паліцэііскія меры барацьбы з ён расіпскага ўра-ду. Заняпад яе, які наглядаўся ў пэрыод 70-х гадоў і які мы апісалі вышэй, быў хутчэн выразам тэхнічпаіі адсталасьці і зьмяншэньнем політычнае ролі маёнткаў дзякуючы нараджэньню новап буржуазнан Польшчы. Польскі памешчыцкі двор на Беларусі ў той час замк-нуўся, як мы паказалі, у самым сабе, трымаўся «стара-сьветчынап» і ў гэтым сваяадменным анабіозе захоўваў сябе.
У 80-х і пачатку 90-х гадоў адбыліся зьмены ў бок горшага. Аграрны крызіс, які захапіў цяпер імпэрыю і які тлумачыўся тым, што на эйропэпскім рынку зьяві-лася канадзкая пшаніца і цэны на хлеб — галоўны экспортны продукт сельскае гаспадаркі Расіі — значна зьменшыліся. выклікаў катастрофічнае зьмяншэныіе цэн на зямлю і наогул на продукцыю памешчыцкага двара. Пачыпаецца, па выразу Пакроўскага, «жудаснае аску-дзеньне памешчыкаў» і атака з іхнага боку расіііскае ўлады. Пасьля вялікага неўраджаю і голаду 1891—92 г. пэтыцыі аб дапамозе дваранскаму зямляўласьніцтву плонмаю пасыпаліся ў Пецярбург. Перапалоханае ма-савай ліквідацыяіі сваіх маёнткаў і прыпісваючы па-
247
грозу сваёй соцыяльнай сьмерці адмепе прыгоннай за-лежнасьці сялянства, памеіпчыцкая кляса запатрабава-ла ад «сваёй» улады безадкладнаіі дапамогі. У Расіі гэтая дапамога была дана памешчыцкап гаспадарцы сапраўды ў тэрміновым парадку і ў такім вялізным маштабе, які надоўга падарваў фінансавыя магчымась-ці дзяржавы. Было організавана спэцыяльнае міністэр-ства, у 1895—1896 г. дзяржаўны пазямельны падатак зьмепшаны на 10 год на 50 проц., зьменшаны былі ўся-лякія пошліны пры продажу зямлі, былі ўстаноўлены нячуваныя палёгкі буйным маёнткам у справе выганкі сьпірту, на чым дзяржава, па вылічэньнях фінансістых |5, за 27 апошніх год XIX ст. недаатрымала ад памешчыц-кіх гаспадарак 400 мільёнаў руб., былі адкрыты вяліз-ныя вэксэлыіыя крэдыты для дваран у дзяржаўным бапку, праводзіўся цэлы шэраг штучных мерапрыемст-ваў для ўтрыманыія на ўнутраным рынку высокіх цэн па хлеб і г. д. Адным словам, уся фінансавая сыстэма вялікай царскай імпэрыі была мобілізавана, каб урата-ваць клясу дваран-памешчыкаў. Няма чаго і казаць, што гэткая політыка царызму адбывалася за кошт се-ляніна-бедняка, які ў галодныя гады быў кінуты ў процьму матэрыяльнай бяды і нэндзы. Мільённыя масы пароду ў гэты пэрыод апынуліся на апопіняй ступепі матэрыяльнай незабясьпечанасьці.
I ўсё-ж такі, ня гледзячы на ўсе захады клясавае дваранскае політыкі, плошча памешчыцкае зямляўлас-насьці ў гэты пэрыод пачала значна скарачацца. На Беларусі становішча было тое самае, з тэй толькі адзпа-кан, што мясцовы памешчык — паляк па нацыяналь-насьці — на ўсе спосабы мусіў трымацца зямлі, каб ня быць выкінутым зусім з каляіны краёвага жыцьця. Хоць у параўнаньні з рэштай Расіі скарачэныіе паме-шчыцкай гаспадаркі на Беларусі было меншае, аднак з пачаткам 90-х гадоў яно набыло таксама катастрофічны характар. Вось даныя аб паменшаныіі дваранскіх ма-ёнткаў па пяцёх беларускіх губэрнях за апошнія 20 га-доў XIX ст. у процантах да ўсёй прыватнап зямляўлас-насьці 15 16 (гл. стар. 249).
Тыя ж самыя лічбы даюць Віленская і Горадзенская
15 М. Боголспов «Государствсшіос хозяйство (1892—1903 г.г.)», «Нст. Росснп в XIX в.ж, т. VIII, стар. 29 і далсй.
16 М. Довпар-Запольскпй «Народпое хозяйство Белорусспп», стар. 33 і іпш.
248
Губэрмі	1877 г.	1887 г.	1897 с
Віцебская	83,5	82,4	64,2
Менская	93,4	93,2	79,4
Магілеўская	89,6	82,3	70,0
губэрні. Аднак заўважана, інто там, дзе польскі паме-шчыцкі элемент быў мацнейніы, там меіпп зямлі выкі-далася на рынак. Так было, як мы бачым з паданап табліцы, у Менскай губ., так было і ў Вілепскан і Гора-дзепскай губ. У Віленскай губ. лік памешчыцкаіі зямлі ў стасунку да ўсёй прыватпап зям.тяўласнаеьці ў 1887 г. скараціўся ў параўнаньні з 1877 г. з 94,1 проц. да 89,5 проц., а па Горадзенскай губ.— з 86,4 проц. да 84,2 проц. Агулам у апошнія два дзесяцігодзьдзі XIX веку лік памешчыцкай зямлі па ўсёй Беларусі скараціўся болын чым у два разы ў параўнаньні са скарачэпыіем у першае дзесяцігодзьдзе пасьля рэформы.
Скарачэпыіе плопічы памешчыцкаіі зямлі падкрэсь-ліва.тася адсталымі формамі яе гаспадаркі. «Пасьля скасаваньня прыгопных адносін,— кажа Доўнар-Заполь-скі,— памешчыцкая гаспадарка заняпа.іа, бо не магла справіцца з наёмнай працай і павесьці справу «па-капі-талістычнаму». Сярод памешчыкаў 70-х гадоў зусім зьнікае зацікаўленасьць да палепшапьня гаспадарчаіі тэхнікі. Гэта выяўлялася перш за ўсё ў разьвіцьці экс-тэнсыўных форм гаспадаркі і зьмяншэньні процанту ральлі. Такім чынам, колькасьць ворнае зямлі ў 1881 г. была значна менпіая, чым у пачатку 60-х гадоў (з 7839 дзес. зьменшылася да 5328 дзес.). Пры гэтым чым болыпы быў маёнтак, тым гэтая экстэнсыўнасьць выяў-лялася ў болыпым памеры: «буііпыя маёнткі прадстаў-лялі з сябе лясы і пустэчы, парослыя хмызьняком» І7. Так, напрыклад, у Віленскай і Горадзенскаіі губ. у буіі-пых маёнтках, меўшых болып за 1 000 дзес., процапт ральлі да ўсёй плошчы быў крыху болыпы за 20. На-адварот, чым гаспадарка была меншай, тым процант ральлі павялічваўся, дасягаючы ў гаспадарках, што мелі 50 дзес., 60 проц. плошчы. Гэта зпачыла, што ў нангор-шым экономічным стаповішчы былі ў топ час на Бела-русі вялізарнейшыя лятыфундыі польскіх магнатаў тэп сі.іы, якая на працягу стагодзьдзяў трымала ў сваіх
|г М. Довпар-ЗапольскпП «.Народпос хозяйство Белорусспп», стар. 62—64.
249
руках усё экономічнае і культурнае жыцьцё краіны.
Становішча польскае зямляўласнасьці на Беларусі рабілася чым далеіі, тым больш пагражаючым. Ня гле-дзячы на тое, што экономічны эфэкт адміністрацыіінага ўціску польскай зямляўласнасьці быў нязначны і што абмежавальныя законы расіпскага ўраду абыходзіліся палякамі на Беларусі даволі ўдала, усё-ж такі за трыц-цаць год, піто мінулі з часу паўстаньня, адмоўныя вы-пікі былі ў наяўнасьці: паводле вылічэньняў некаторых дасьледцаў, колькасьць зямлі ў польскіх руках на Бе-ларусі пры канцы стагодзьдзя скарацілася амаль на адну траціну |8. Гэта была ўжо ня толькі экономічная, але і нацыянальная трагедыя. Польскі памешчык на Беларусі, і перш за ўсё магнат, убачыў, што на яго на-суваецца відзьмо сьмерці, што над ім пачынае нібы спраўджапца трагічнае прароцтва Краіпэўскага. I вось, адчуваючы, што ў іц як соцыяльным стане, як у клясе яшчэ не памерлі жыцьцёвыя сілы і што закон разьвіва-пага капіталізму яшчэ можа зрабіць на яго стаўку, польскі памешчык на Беларусі схамянуўся і падняў го-лас на абарону сванго права.
Экономічная кон’юнктура ў самоіі Польшчы як ня трэба лепш спагадала гэткаму ўздыму. Капіталізм у Полыпчы дасягнуў у 80—90-х гадох максымуму сваііго разьвіцьця. Лік рабочых на польскіх фабрыках вырас з 119 900 у 1872 г. да 243 733 у 1897 г. |9. Насельніцтва Лодзі, роўнае ў 1885 г. 150 тыс. чал., праз дзесяць год было роўна 315 тыс. чал., г. зн. болын чым падвоілася. Лік гарадоў з населыііцтвам звыш 10 тысяч на працягу апошніх сарака год узрос з 7 да 30; пры гэтым насель-ніцтва гарадоў павялічылася агулам на 222 проц., у той час як вясковае — толькі на 74 проц.18 19 20. Выраб лодзін-скіх тэкстыльных фабрык павялічыўся з 35 мільёнаў у 1885 г. да 90 мільёнаў у 1895 г. Гэтак-жа колёсальна ўзрасла і здабыча вугалю ў польскіх шахтах: калі ў 1880 г. здабыча вугалю ў Саснавіцах была роўна 78.4
18 Б. Ольшамовскпіі «Права но землевладеппю в Западпом крае», СПБ, 1897. Да гэтых агулыіых вылічэпыіяў трэба, адпак, падыхо-ізіць з асьцярожпасьцю. таксама як і да тэзы М. Ольшамоўскага, што «абмежавалыіыя законы ў стасупку да польскае зямляўласнась-ці зьявіліся адпэіі з галоўпых прычып экопомічпага запяпаду краю» («Зпаченпе закона 10 дек. 1865 г. п отпошеппе к давностпому владе-піпо». «Судебпая Газета», 1883, № 8 і іпш.).
19 XV. Ееібтап «Пгіе]е роізкіе) тузіі роіііусгпе)», зі. 10
2(1 СгаЬіес «Пгеіе м'зрцісгезпс (1871 —1918)», зі. 153.
250
міл. пудоў, дык у 1890 г. яна дасягнула 150,8 міл. пудоў. Агульная вартасьць продукцыі горнае прамыс-довасьці Польшчы ўзрасла з 64 міл. руб. у 1870 г. да 555 міл. руб. у 1897 г., што пры насельніцтве ў 9*/г міль-ёнаў (псрапіс 1897 г.) давала 52,6 руб. па душу21 22. Вельмі паказальнымі зьяўляюцца таксама лічбы капіта-лаў, якія мелі зварот у гэты час у польскіх банках. Так, па даных Кэмпнэра, у 4 акцыпных банках Каралеўства ў 1898 г. было да 80 мільёнаў руб. статутавага і рэзэр-вовага капіталу, а ўкладаў і вэксалёў у 19 крэдытных таварыствах да 20 мільёнаў руб. 3 гэтых лічбаў ві-даць, што Полыпча ў разгляданы пэрыод была даволі пасычана зваротнымі грашовымі сродкамі.
Польскі капітал пачаў шпарка перарастаць граніцы ўласьціваіі Польшчы. На захад, г. зн. у бок Нямеччыны і Аўстра-Вэнгрыі, выхад яму быў закрыты дзеля болып высокага капіталістычнага разьвіцьця гэтых краін. Зна-чыць, заставаўся ўсход, г. зн. Расія і Азія. Сюды, у да-лёкія абшары Заваложжа, Туркастану, Сібіры і Пэрсіі, і пашла лодзінская і беластоцкая мануфактура. Першы пэрыод заваявапыія гэтых рынкаў праходзіў для поль-скага капіталу даволі спагадна. Больш таго, расіііская політыка ня толькі не перашкаджала разьвіцьцю ў Полыпчы капіталізму, але вітала яго, бо гэтае разь-віцьцё ўзбагачвала самую Расіпскую дзяржаву і, што асабліва важна, моцнан экономічнап сувязьзю зьвязала Польшчу з імпэрыяй. Урад глядзеў на гэгую эволюцыю, як на ог^апісгпе хссіеіапіе зір дс Сезаг8І\\-о, як на мац-непшае аб’яднаньне Каралеўства з агульным дзяржаў-ным організмам 23 *.
Аднак з часам пачалася конкурэнцыя з капіталам расіпскім, якая асабліва рэльефна вызначылася з сярэ-дзіны 80-х гадоў. Расіпская прамысловасьць, а з ёю і расіпскі ўрад пачалі пільна сачыць за тым, каб гаспа-дарчае разьвіцьцё Польскага Каралеўства не перашка-джала гэткаму-ж разьвіцьцю карэннае Расіі. Чым
21 8і. Кешрпег «Ког\\‘6) дозроііагсгу РоЫсі 06 гохЬіого\\‘ сіо піе-росПсрІозсі», 1924, VII. 8І. 104.
22 ІЬісі, 81. 113.
23 Найбольш упарта і насьлядоўна праводзіла прыпцып экопо-
мічнага «чсіеіепіа» Польшчы ў склад Расіі Р. Люксэ.мбург (гл. яе працу: «Піе іпсіпзігіеііе ЕпНеіскІшір; Роіеп.ч», Іеіргір). у сувязі з чым яна абвяшчала політычпую пезалежііасьць Польшчы «утоніяй». У. Лепіп жорстка скрытыкаваў памылковыя позыцыі Р. Люксэмбург у гэтым пытаныіі (Собр. соч., т. XIX. стар. 89—139).
251
раіл/еі.пеі
больш насычаліся цэнтральныя і ўсходнія рынкі тава-рам, тым конкурэнцыя рабілася вастрэншаіі. Маскоўскія мануфактурныя фабрыканты пачынаюць скардзіцца ім-пэратарскаму ўраду, што іх забівае «пноплеменная п неросспйская Лодзь» і што гэтаму трэба палажыць ка-нец. У выніку гэтых скаргаў у 1889 г. былі значпа пад-вышаны мытныя стаўкі на бавоўну па польска-нямец-кай граніцы. Яшчэ раней, у 1885—1887 г.г. у Пецярбур-зе, пры пепасрэдным удзеле Аляксандра III, адбываюцца нарады, якія маюць на мэце «абдумаць і магчыма хут-чэп увесьці ў жыцьцё мерапрыемствы для абаропы ра-сіпскае жалезнае прамысловасьці», «выпрацаваць про-екты мерапрыемстваў, якія павінны быць ужыты ў межах заходняе прыгранічнае паласы дзеля папярэ-джаньня далейшага разьвіцьця іспуючых там і гатовых узыіікпуць жалезных заводаў і фабрык, працуючых па замежпым матэрыяле» 24. Уся цяжкая індустрыя павіп-на была, паводле думкі тагачаснага міністэрства фінап-саў, концэнтравацца ў цэнтральнай Расіі і быць па магчымасці спынена на «окрапнах», г. зн. у першую чаргу ў Польшчы. 3 гэтай мэтай у Царства Польскае была паслана ў 1886 годзе спэцыялыіая камісія на чале з проф. Янжулам з заданьнем «высьветліць, у якіх умо-вах знаходзіцца здабыўная і апрацоўчая прамысло-васьць гэтае краіны і якія меры павінны быць ужыты супроць далейшага разьвіцьця польскай фабрычнан прамысловасьці, дзеля ўраўненьня ўзаемных шансаў копкурэнцыі фабрык цэнтральнае Расіі і Прывісьліп-скага краю». Камісія дакладпа вывучыла пытаныіе і злажыла адпаведны плян 25.
Шляхам адпаведнай сыстэмы мытных ставак, ды-фэрэпцыяльных тарыфаў і чыгуначнага будаўпіцтва Расія ў 80—90-х гадох пачала ўсё больш прыціскаць тыя галіны польскае фабрычнае вытворчасьці (асабліва так званыя «переделочные заводы»), якія былі для посыіехаў конкурэнцыі пайболып небясьпечнымі26. Гэ-
Магсеіі 1_е\\'у «\Уга)сіппу 8ІО8Шіек рггешухін КгдІе\\-«(\\а Роіякіе^о Се§аг5(\\-а Кокуркіеро рггсіі \ео)па \\’$гесіі8\\'іа1о\\д, 1921, 81. 116—117.
2’ Аб апрацаваных проектах зыіішчэныін польскае копкурэпцыі гл. «Отчет II. Н. Япжула по псследопаппю фабрнчпо-заводской про-мыцілеііпостіі в Царствс Польском», СІІБ, 1888, гл. IV. стар. 95 і далеіі.
26 Гл. аб гэтым М. Ее\\'у «2усіе екопопіісхпе КгоІ. Роізкіеро і Ко8у)ькіе ІагуГу сеіпе і ко1еіо\\'е і ісіі \\ріу\\’ па іусіе екопопіісгпе 252
тап-жа мэце служылі і аддзяленьні Расійскага дзяр-жаўнага банку ў Польшчы, якія пачалі адчыняцца за-мест Бапку Польскага і якія ў процілежнасьць апош-няму былі далёкі ад протэкцыянізму польскае прамыс-ловасьці 27.
Да гэтага часу польская прамысловасьць карыста-лася ўласпаю сыравінаю, перш за ўсё ўласнымі рудамі і коксам. У значнай ступені дапамагаў яе разьвіцьцю кокс і руды сітескага пахаджэньня, таксама як і наогул пямецкі напоўфабрыкат,— усё гэта было пад бокам і каштавала танна. Разьвіцьцё ў канцы стагодзьдзя да-нецкіх шахтаў і руд кацярынаслаўскага раёну, а такса-ма ўласных баваўняных плянтацып у Туркастане паста-віла перад расіпскім урадам патрэбу прасунуць гэтую сыравіну ня толькі ў цэнтральна-прамысловы расійскі раёп, але таксама і ў Польшчу. На гэтым грунце пачы-наецца новая барацьба, у выніку якой Расія піляхам адпаведнай мытнай політыкі забараняе нямецкап сыра-віне доступ на польскі рынак, дае ход данецкаму вуга-лю, кацярынаслаускім і уральскім рудам і падарожвае дастаўку замежнай бавоўны 28.
Польская прамысловасьць ня вытрымлівае конкурэн-цыі з цэнтрам імпэрыі і занепадае — гамарні. машын-ныя і інш. падобныя заводы пачынаюць пераносіцца на поўдзень Расіі, на Украіну, бліжэй да тамтэйшых шах-таў; польскі прамысловец траціць сваю ранейшую ўпэў-ненасьць і пачынае шукапь бліжэйшых рынкаў і «свай-го» сталага пакупца 29.
К. Р-», \\аг8га\еа, 1915. Заўвагі ў Кепірпсга (ор. сік, 114 -115), Сга-Ьісс (II, 247).
27 Баігк Польскі быў зачынены ўрадавым актам у 1885 г., праіс-паваўшы амаль 60 гадоў (заспавапы ў 1828 г. па ініцыятыве кп Лю-бецкага. тагачаспага міністра фінапсаў Ц. Польскага). Аддзялепыіі Расійскага дзяржаўпага банку займаліся галоўпым чынам усталя-вапыіем сувязі з цэптралыіа-расіііскімі ўстаповамі. Так, папрыклад, у 1905 г. іысконтавапа вэксалёў мясцовага пахаджэныія на 34 чіль-ёпы, а з Расіі — на 139 млн. (гл. й-г 2. Равгуііяка-СоІіГізка «Когм'бі і заіподхіеіпозс ^озросіагсга гіспі роІзкісЬ», 1915. я. 112 і 200).
28 8і. Кеіпрпег, ор. сі(., 8І. 115, М. Ее\\\' «\\'га)снін\' зіомпіск» е(с., 5І. 129—130.
29 Лічбы аб намяпшэныіі ў капцы 90-х гадоў продукцыі польскіх вугальных шахтаў прыведзены ў Ь. Запо\\'ісга «2агу8 гог\\о)ц ргге-шуБІіі \\’ Кгб1е\\'8І\\'іе Роіккіш», 1907, 8І. 49.
253
Бліжэіішым і, з пункту гледжаньня польскага пра-мыслоўца, «сваім» унутраным рынкам была Беларусь. Як і Масква, таксама і Варшава лічыла, што беларускі экономічны абшар ёсьць яе гістарычная і прыраджоная колёнія, у якоп пры патрэбным павялічэньні пакупноп здольнасьці насельніцтва можна разьмясьціць даволі фабрычна-заводзкаіі продукцыі. Трэба зазначыць, што Беларусь была значным спажыўцом польскае вытвор-часьці. Згодна статыстычных даных, апошняя разьмяр-коўвалася наступным чынам: 36 проц. усяе вытворчасьці заставалася ў самап Польшчы, 10 проц. ішло ў Хар-каўскі і Адэскі раёны, 16 проц.— у Расію і на Далёкі Усход, 8 проц.— на Каўказ і Туркастан і 30 проц.— на бліжэйшы польскі ўсход, г. зн. на Беларусь, Зах. Украі-ну і Прыбалтыку 30.
Яскравеіішым паказьнікам гаспадарчага значэныія беларускага (і заходня-украінскага) рынку для поль-скае прамысловасьці 80-х гадоў могуць служыць такса-ма параўнаўчыя лічбы дысконту вэксалёў і вэксалёў, прыпятых на камісію ў польскіх канторах дзяржаўпага банку на розныя мясцовасьці імпэрыі, за выключэньнем Царства Польскага. Згодна гэтых даных, з агульнае сумы вэксальнага звароту ў 1886 г. (ад 1 студзеня па 15 верасьня) у 6 510 534 руб. прыпадала на губэрні бе-ларуска-літоўскія і так зв. «юго-западные» 5 295 224 руб. Рэшта вэксалёў прыпадала на ўсе цэнтральныя губэрні Расіі. на Прываложжа, Каўказ, паўднёва-ўсходнія гу-бэрні і азыяцкія ўладаньні 31.
«3 гэтых даных відаць,— заключае I. Янжул,— што нанбольшы збыт продукту польскае прамысловасьці на-кіроўваецца ў губэрні паўдзённа-заходнія і паўночна-заходнія разам з прыбальтыцкімі: у гэтыя дзьве краіны імпэрыі збываецца, відаць, каля 5/6 усёп продукцыі поль-скае фабрыкацыі; губэрні гэтыя як прылеглыя да Цар-ства Польскага ствараюць, гэтак кажучы, пераважны рынак для яго прамысловасьці» 32.
Ня менш цікаваю зьяўлялася Беларусь для разьві-ванага польскага капіталізму і з пункту гледжаньня сыравіны, перш за ўсё ільну і каноплі для ільнянон
3,1 8(. Кеіпрпег, ор. сіі.. 8І. 132.
31 Гл. 11. 11. Янжул «Отчет по псследованшо фабрнчно-заво.іскоіі про.мышлеііііостп в Царстве Польском», СПБ, 1888, прііл. стар. 56—71.
32 ІЬіб., стар. 22.
254
польскаіі прамысловасьці33. Калі ранеіі пры вялізных пэрспэктывах 70-х гадоў і вялізных прыбытках сюды, па беларускія абшары, зьвярталі мала ўвагі і заняд-балі іх, дык цяпер, калі павялічылася конкурэнцыя, кінуліся на іх з новап энэргіяіі. Прадметам вырабу нольскай фабрыкі робіцца ня толькі продукт, патрэбны для далёкага ўсходу, але і для мясцовага насельніцтва.
Тэндэнцыя польскага прамысловага капіталу да па-іпырэньня ўнутранага рынку як нельга лепін адпавяда-ла інтарэсам польскага зямляўласыйка па Беларусі, які гібеў і задыхаўся ад адсутнасьці капіталу. Падвоііны інтарэс спарадзіў адпаведны кірунак польскаіі эконо-мічпаіі політыкі: зямляўласьнік на Беларусі абапёрся на капітал, які давала яму карэнная Польшча, і тым ратаваў свой маёнтак ад загубы, а польскі капіталісты дзякуючы капіталізацыі маёнтку лягчэп заваёўваў сабе беларускі рынак у барацьбе з капіталам расіііска-яўрэй-скім. Цяпер ужо польскі маёптак пя мог скардзіцца на педахоп крэдытаў і зваротнага капіталу, які (недахоп) не даваў яму ранеп магчымасьці стаць на ногі 34. Зра-біць гэта было цяпер тым лягчэп, што капітал, які меў зварот у Польшчы ў сельска-гаспадарчым сэктары, зна-ходзіўся ў польскіх руках; калі прамысловасьць вугаль-пая, гамарная, мануфактурная і інш. у значнай стунені належала яўрэпскім і нямецкім капіталістым, дык капі-тал польскае буржуазіі і мяшчанства грамадзіўся ў пра-мысловасьці цукровай, дрэваапрацоўчай, броварнап — наогул у той, якая была шчыльна зьвязана з рольніцт-вам.
Наступ на Беларусь і барацьба з пранікненьнем сю-ды расіпскага капіталу вызначыліся з боку Полынчы ў разгляданы пэрыод зусім організавана.
Тое, што трэба ратавацца, што трэба выходзіць з
33 Каб не абцяжаць чьігача лічбамі, адсылаем яго ў гэтаіі спра-вс да вылічэпыіяў XV. Оізгемісга «Хпасгепіе в°5РосІагс2е Ьй"у і Віаіе] Кцяі», Шагьгама, 1920. У. М • 1_е\\'у («2усіе скопотісгпе», I, 5І. 37—38) прыведзепы надзвычаііпа яскравыя лічбы аб прывозе ілыіу і капапель у Польшчу ў 1900—1910 г.г. У 1900 г. прывоз гэтае сыравіпы ў Польшчу быў роўпы 285 тыс. пудоў, а вываз—0. У раз-глядапую эпоху 80—90-х гадоў адпосіпы лічбаў былі гэткія-ж. Іія трэба напаміпаць, што вялізпая маса ілыіу і канапсль ішла з Бела-русі.
34 «Мі\\а». 1877, гезгуі 66: \У ьра\\іс црабкн ро>. гіет». ртгег А. К. (гл. 7. По1і\\а «8гкісс Ьізіогусгпо-зроіесгпс». 7йгцсЬ. 1898, 51. 212).
255
тупіка, у які загнала польскага магната на Беларусі агульная экономічная кон’юнктура і адпаведная расій-ская політыка, магнат гэты зразумеў ужо ў самым на-чатку 80-х гадоў. 3 гэтага ласьне моманту пачынаецца ў польскім грамадзянстве акрэсьленая рэакцыя анты-патрыётычнаіі програме «органічнае працы». Чым больш завастралася конкурэнцыя польскага капіталу з капіта-лам цэнтральна-расінскім і чым больш польскі буржуа-прамысловец траціў сваю ўпэўненасьць, тым усё больш узмацняліся новыя настроі. Буржуазія і розначыпная гарадзкая шляхта, захопленая прамысловаіі гарачкаіі і быўшая па чале грамадзкага жыцьця ў 70-х гадох, па-чыпае ўсс больш траціць сваю прывабнасьць у гра-мадзтве. Іх вясна пачала праходзіць — гэта было ясна. Разьвіцьцс падзеіі паказвала, што экономічная бараць-ба наміж двума цэнтрамі Расіпскап імпэрыі — цэнт-ралыіа-маскоўскім і польскім — прымушае шукаць вы-хаду ў нацыянальнаіі абмежаванасьці, а не ў «гумані-тарным продажу», паводле выразу Дмоўскага, Польшчы Расіі. У выніку такоіі сьвядомасьці на польскаіі сцэне зьявіўся повы капіталістычны нацыяналізм.
ІІа чале яго стаў ня польскі буржуа і не розначын-пы, «позытыўна думаючы» інтэлігент, а польскі магнат-зямляўласыіік. Шляхецтва, і пры гэтым бупнае,— вось хто робіцца сапраўдным кіраўніком польскап грамадз-каіі думкі ў канцы XIX ст. Яно, а ніхто іншы, абвясьціла лёзупг аб звароце да гістарычных польскіх традыцыіі, напомніла Полынчы аб яс гістарычным «праве на Бе-ларусь» і на граніцы 1772 году.
Пачаткам новага пэрьюду, які ў польскаіі літарату-ры пазываецца «пэрыодам чыннага патрыётызму» («окгеь осігосігепіа сгуппе^о раігуіоіугтц») было засна-вапыіе ў 1886 г. ў Парыжу, сярод эміграцыііных колаў і студэнцкан моладзі, так званае «Лігі Польскай» (І_і^а Роіэка). § 1 статуту Лігі казаў, што заданьнем яе было «падрыхтаваць і аб’яднапь усе польскія нацыянальныя сілы з мэтай устанавіць незалежнасьць Полынчы на фэдэрацыйнай аснове, зьвярнуўшы ўвагу на тыя часткі Рэчы Паспалітай, якія раней ад яе адпалі («піе зрц-*гсга]ас г ока іусЬ сг^зсі Кгесгурозроіііе), со хссгезпіс) осі піе) осірасііу») 35.
Публіцыстыка гэтага пэрыоду, кіравапая трыма по-
1:' 1 ОгаЬісс «О/іс(е \С5р61схе5ііе», 51. 159.
256
пуля.рнымі рэдакцыямі — «81о\уа», на чале з пачаўшым уваходзіць у славу Генрыхам Сянкевічам, «Мі\уа» — з вядомым Людвігам Гурскім і «\*/іек», абвясьціла ба-рацьбу позытывізму, якім жывілася папярэдняя эпоха капіталістычнага грюндэрства, нападала на прынцыпы экономічнага лібэралізму Сьвентахоўскага. 3 яе старо-нак «прагучэў клік да ўсіх тых адсутных арыстократаў, якія беспадстаўна аддалі і поле бойкі і моральную ўла-ду над грамадзтвам клясе мяшчанства». «Быў абве-шчаны прынцып,— кажа адзін з дасьледцаў,— што ласьне шляхецкая арыстократыя, якая мае за сабой даўнейшыя традыцыі грамадзкага кіраўніцтва, павінна заняць усе позыцыі, што ласьне яна, а не арыстократыя розуму і залатога мяшка заклікана цяпер прадстаўляць інтарэсы польскае нацыі» 36.
Першы голас у новай плыні бясспрэчна належаў па-мянутым — Гурскаму і Г. Сянкевічу. «Ня гледзячы па тое, што адбыліся паражэньні,— пісаў Гурскі ў «Мі-\\’іе»,— ня гледзячы на тое, што зьмяніліся ўмовы, поль-скі шляхецкі двор як асяродак польскага духу і нацыя-нальнай думкі ўсё-ж узвышаецца над лесам фабрычных комінаў»... «Мы, шляхта, зьяўляемся насьледнікамі даўнейшых правадыроў гэтага краю і прадстаўнікамі пацыянальных традыцый, рэлігійных асноў і тае ступе-ні цывілізацыі, да якой наш край дайшоў і на якой зна-ходзіцца»37. Яшчэ з большым натхненьнем і захаплень-нем пачаў клікаць Польшчу да «романтызму старых накаленьняў» Сянкевіч. Яго ўступленьне ў польскую ма-стацкую літаратуру было сапраўдным трыумфам. Зна-мянітая гістарычная трылёгія, напісаная «кц рокггеріе-піц 8егс», зьявілася чымсьці нячуваным у сэнсе попу-лярнасьці. Ею захаплялася літаральна ўся Польшча — тая Польшча, якая яшчэ ўчора не хацела нічога ведаць апрача політычнай экономіі, фізыолёгіі ды тэхнічных павук. «Косігіпа Роіопескісй» дала новую нацыянальна-соцыяльную програму польскаму буржуазнаму гра-мадзтву.
У чым шукаў натхненыія Сянкевіч? Менш за ўсё ў польскай сучаснасьці і мепш за ўсё ў сучасным польскім горадзе. Ен увесь — у поэтызацыі рыцарскага шляхец-кага мінулага, яго героі — увасабленьне польскай гіста-
к 3. Леііскіііі, ор. сП., стар. 261.
37 I. ОгаЬісс. 11, 8І. 250: «Огігогігепіс кгІасЬеІсгугпу».
9. <3ап I іно-русснзм:
257
рычнай романтыкі. Як мага далей ад шэрага бяздушна-га мэркантылізму, назад — у поўную бляску і прыго-жай колёрытнасьці «Літву» — каханую айчыну дзядоў. Вось у гэтым закліку — «назад на Літву», у стары шля-хецкі дом, у гэтай поэтызацыі старога польскага магна-та — носьбіта былой славы Рэчы Паспалітай і тоілася соцыолёгічнае значэньне творчасьці Сянкевіча. Мастац-кая творчасьць песыіяра новап, патрыётычна-магнацкай Полыпчы найбольш адказвала соцыяльна-экономічным тэндэнцыям канца XIX ст., чаму Сянкевіч і быў абвешча-ны нацыянальным геніем, ня меншым за Міцкевіча 58.
Антановіч, а затым і Пыпін зусім слушна зазначылі тады, што Сянкевіч зьявіўся выказьнікам сучаснага яму стану гістарычнага самапазнаньня польскае інтэліген-цыі, апошнім словам яе патрыётычных, нацыянальных. поглядаў і што сам Сянкевіч «ня ўзвышаўся над узроў-нем хадульных уяўленьняў аб старой Польшчы, бліскаў-шай шляхецкай добрадзейнасьцю», якая нібыта гэтак выгодна адбівалася ў гісторыі Усходу Эўропы побач з. «дзікасьцю» і «някультурнасьцю» барбараў — рускіх„ украінцаў, беларусаў38 39.
Дарма больш прогрэсыўныя элемэнты, польскае гра-мадзкасьці таго часу («Аійепешп», «Кгар, «РгхеЕІаб Ту^ос1піо\уу») папераджалі, што гіпэрболічныя выхва-ляньні Сянкевіча шкодны для нацыянальнага ўсьведам-леньня палякаў, што яны выклікаюпь шовіністычнуі-о ізоляванасьць Полыпчы, распаляюць нянавісьць да яе-суседзяў — голас іх спазьніўся. Уся буржуазная Поль-шча стала на бок Сянкевіча, за яго «традыцыйпыя >эа-лы». Усе былі захоплены цяпер зноў размовамі аб «зя-лікай культурнай місіі палякаў на ўсходзе», задачай Польшчы «цывілізаваць дзікія абшары Русі», з зада-валеньнем чыталі разважаньні героя трылёгіі кн. Віш-нявецкага «патапіць у крыві хлопскія бунты» і згаджа-ліся з Сянкевічам, што кожная крытыка цывілізагар-скага канібалізму гэтага пана зьяўляецца амаль-што «богохульством» (Ыіі2піегві\\о). Кракаўскі проаэсар польскае літаратуры Тарноўскі дайшоў у гэтыя гздіі да
38 Магнат, да якога заклікала іювая шко.та, быу магнатам «лі-тоўскім», г. зп. на Беларусі, а не які-небудзь іншы (гл. Е. Коіхегпу: «Роіхкіе Бо^ок а Еіпоб», I. II. РоІ^ка \\оЬес Ш\\у, <(. 123).
39 «Кіенская Старппа», 1885, май, стар. 44—78: Антск. ьнч «Польско-русскііс соотношення XVII в. в современной польсксй -рнз-ме». Артыкул Пыпіна гл. «Вест. Европы», 1888, № 1, стар. 6' 5— бтб.
258
таго, што ставіў Сянкевіча ў эўропэйскаіі пісьменнасьці вышэй за Шэксьпіра, Дантэ і Гётэ.
Трэба зазначыць, што нацыяналізм Гурскага-Сянке-віча ня быў польскім нацыяналізмам у ранейшым зна-чэньні. Тады, у пачатку веку, пад час першага і другога паўстаньня, ён быў яскрава рэволюцыйны, ён клікаў Польшчу на барацьбу за вызваленьне «ад усходняга наездцы», клікаў на крывавае змаганьне за ідэал неза-лежнасьці з чужой дзяржавай і патрабаваў ад усёй польскай нацыі адзінства волі і пачуцьця. Цяперашні нацыяналізм быў рэакцыйны, напалоханы небясьпекай узрастаючай сілы пролетарскіх мас Варшавы, Лодзі, Саснавіц. Разам з тым ён быў нацыяналізмам груба-шовіністычным і ваяўнічым, што выявілася тады-ж у шырокай хвалі антысэмітызму, кіраванай вядомым юдо-фобам Еленьскім.
I сапраўды, роля польскага пролетарыяту ў гэтую эпоху робіцца першараднай; барацьба яго з варожай клясай польскага прамысловага капіталу, як і наогул са ўсёй буржуазнаіі сыстэмай новай капіталістычнай Польшчы, робіцца \ гэты пэрыод галоўнай сілай, якая вызначае формы і зьмест грамадзкага жыцьця, настроі грамадзянства, усю яго політычную ідэолёгію. Пэрыод паўпэрызму пролетарскіх мас і іх клясавай неорганіза-ванасьці і слабасьці, зьвязаны з пэрыодам першапачат-коэага грюндэрства і драпежнага разьвіцьця капіталіз-му, цяпер ужо мінуў. Барацьба за заработную плату, за лепшыя ўмовы працы выклікаюць вялікую актыў-насьць рабочых Польшчы, і яны пачынаюць організа-вана выступаць на змаганьне з капіталам: забастоўкі ў майстэрнях Варшава-Венскае чыгункі ў 1882 г., на вя-лізных Жырардаўскіх мануфактурах у 1882—84 г.г., вялікія хваляваньні рабочых Варшавы ў 1883 г. у зьвяз-ку з загадам улады рабіць паліпэйскі агляд жанчып-рабогніц нароўні з простытуткамі, бурныя дэмонстра-цыі беспрацоўных перад варшаўскім каралеўскім зам-кам у 1885 г., аднаўленьне ў 1887 г. дзейнасьці «Пролетарыяту» і г. д.— усё гэта сьведчыла аб тым, што польскія рабочыя масы выходзяць на арэну політычнага жыцэця і сваім змаганыіем з капіталам перарабляюць яго на зусім новы лад. I калі ў 1891 годзе варшаўскі ген.-губ. Гурко, змагаючыся з стотысячнымі масавымі забастоўкамі рабочых Дамбровы, Лодзі і Жырардава, тэлеграфаваў у Лодзь губарната.ру Мілеру: «страляць,
э»
259
патронаў не шкадаваць», зрабілася зусім ясна, што ста-ры «соцыяльны мір», які перад тым прапаведвалі лідэ-ры «органічнае працы», адышоў у мінулае. «Трупы ра-бочых,— кажа дасьледчык,— разьлютавалі масы. Заба-стоўка зрабілася ўсеагульнан, і рабочае насельніцтва, адбіваючы ад войск арыштаваных таварышоў, захапіў-шы турму і некаторыя казармы, рабілася гаспадаром гораду. Улада і капіталістыя пакідалі Лодзь» 40. Гэтая падзея была важненшан падзеяй разгляданае эпохі.
Вось дзеля якіх прычын новачэсны польскі нацыяна-лізм Сянкевіча-Гурскага ня бачыў дып і ня мог бачыць у польскім народзе, як раней, нейкага «нацыянальнага цэлага», але разглядаў у ім ужо дзьве варожыя клясы, якія штодзень, то больш уздымаліся адна супроць дру-гой у зацятай схватцы; а таму разам з заклікам да за-хаваньня традыцыі барацьбы з Расіяй і яе самаўладзт-вам ён клікаў да ўпарадкаваньня ўнутрана-польскіх адносінаў, да падбіцьця польскага работніка і хлопа, захопленага соцыялістычнымі партыямі, уладзе шляхты. Больш таго, калі вымагаў гэтага клясавы інтарэс, поль-скі магнат ішоў на саюз з расійскім царызмам. «Сфэры консэрватыўныя,— гаворыць Ееісітап 41,— ня раз у гэты час ішлі з дапамогай царызму для прыдушэньня вызва-ленчых рухаў, якія ў канцовым выніку і для самой Польшчы былі карыснымі». Польскі магнат павінен быў быць правадыром і сапраўдным уладаром новай Поль-шчы, адраджонай на старым шляхецкім ідэале. Толькі ён павінен быў ратаваць Польшчу ад «соцыялістычнай заразы» і забясьпечыць яе сілу і ўплыў на ўскрайных яе межах-—да граніц 1772 году.
«Кожны парод,— філёзофстваваў з гэтае прычыны адзін з прадстаўнікоў старашляхецкай генэалёгіі Зален-скі 42,— складаецца з дзвёх кляс — вышэйшай і ніжэй-шай, якія існуюць як організмы, як ніжэйшая і вышэй-шая парода. Ніжэйшая кляса хоць і самая шматліка-вая, але ў дзяржаве яна адыгрывае пасыўную ролю, а калі часам і выступае дзейна, дык толькі падпарадкую-чыся кіраўніцтву вышэйшае клясы. Калі народ страціць веру ў сваіх натуральных правадыроў — магнатаў, дык абавязкова трапіць у рукі аблудных прарокаў».
40 Л. Мартов «Развнтне круппой промышленпост» п рабочее двн-жеішс до 1892 г.», «ІІст. Россші в XIX в.», т. VI, стар. 153.
41 Реііітап, ор. сіі., 5І. 179, 186, 220.
42 «ХІіг\\-а», 1878, стар. 585.
260
Яшчэ больш выразна бараніў правы польскае ш.іях-ты на Беларусь другі прадстаўнік тэй-жа плыні ў Сахе-сіе Роізкіе) 43. «Мы ня можам разважаць аб народзе толькі этнографічна і забывацца на тое, што тут (па Беларусі) спрадвеку расьселася і ўзьнікла славутая сваён асьветнасьцю інтэлігенцыя, якая мае свае гіста-рычныя і матэрыяльныя правы і якая пераважна за-ключае ў сабе консэрватыўныя элемэнты (2асЬо\\а\\сге іухуіоіу). Яна мае тут (на Беларусі) ня менш праў на існаваньне, чым патомкі нямецкіх рыцараў над Баль-тыцкім морам або еагГаў на фінскім узьбярэжжы».
Вось куды, як бачым, пачаў гнуць з пачатку 80-х га-доў польскі памешчык на Беларусі — ён цьвёрда даваў зразумець расійскаму ўраду, што «консэрватыўнае пры-значэньне» польскага дваранства на Беларусі павінна даць яму тыя самыя правы, якімі карысталіся нямецкія бароны ў Ліфляндыі і Курляндыі і швэды ў Фінляндыі. Ен забыў аб «праклёнах гісторыі» і «карах Нэмэзіды», якія зваліліся на галаву Польшчы за яе экспансію на «Літву» і на якія, адступаючыся ад Беларусі, жаліліся польскія вучоныя і этнографы папярэдняе эпохі; ула-дарнай нагой польскасьць ізноў пачала наступаць на ўсход. Пад націскам усясільнага капіталу ідэя Поль-шчы — пястоўскай пачала зноў уступаць месца ідэі Польшчы — ягелёнскай.
Так дзеялася ў правым польскім лягеры. Аднак і ў левым польскім грамадзтве сярод жоўтых соцыялістыч-ных партый вызначыўся падобны-ж рэакцыйны паварот. Разгром расійскага рэволюцыйнага руху пры Аляксанд-ры III, ліквідацыя «Народнае Волі» і расправа з поль-скім «Пролетарыятам» мела непасрэдным вынікам спад рэволюцыйнай энэргіі польскіх работпіцкіх мас. Пака-раньне сьмерцю сяброў «Пролетарыяту» ў 1886 г. і сьмерць Варынскага ў Шлісэльбургскай крэпасьці былі ў гэтым сэнсе паваротным момантам. Была другая эпо-ха, надыходзілі іншыя часы. Замест інтэрнацыянальнай солідарнасьці і «брацтва ў пролетарыяце» згодніцкая соцыялістычная думка канца 80-х і пачатку 90-х гадоў усё больш схілялася да тых-жа нацыяналістычпых ідэй, якімі дыхалі шляхецка-арыстократычныя яе клясы. Со-
43 «Оахеіа Роізка», 1881, № 114, цьітавапа па II. Карееву: «Роіопіса» — сборішк статей по польскпм делам (1881 —1905). стар. 46—52.
261
цыялістычны рух замыкаецца ў нацыяыальна-польскіх рамках, пераходзіць на грунт нацыянальнага опортуніз-му. Кіраваны соцыял-патрыотамі тыпу Ліманоўскага, ён усё больш захапляецца ідэалам старой «Польшчы ад мора і да мора» і з сваііго боку падпірае адноўленую экспапсію польскіх уплываў і захопаў на ўсходзе, у пер-шую чаргу ў межах староіі «Літвы», г. зн. Беларусі.
Сярод жоўтых польскіх соцыялістых аднаўляецца думка аб «правох» Польшчы на Беларусь, праўда, у лагоднап «унітарнай» форме. Мы бачылі вышэн, што Лі-маноўскі яшчэ ў 1878 г. пісаў у адным з лістоў Драго-манаву ў Жэнэву аб дзяржаўнаіі сувязі Бсларусі з Поль-шчан: «У гэтап справе,— пісаў ён,— канчатковая паста-нова павінна належаць самым народам... яны самі му-сяць пастанавіць, ці хочуць разьдзяляць сябе граніцамі, ці захаваць паміж сабон сьціслую фэдэрацыю. Што да мяне, дык прызнаюся, што як паляк, нараджоны сярод латыскае люднасьці, я дамагаўся-б шчыра, каб вунія, падпісаная калісьці ў Любліне вышэіішымі станамі, была адноўлена ў поўнай меры народамі» 44.
Пры заснавапьні сучаснай польскай соцыялістычпай партыі (РР8) прынцып гэты знайшоў сабе програмнае аформленьне. На Парыскім організацыйным зьезьдзе ў 1892 г. пад уплывам таго-ж самага Ліманоўскага, аб-ранага старшынёіі, ППС прыняла славуты пункт аб нацыянальным пытаньні, які ні слова не гаварыў аб пра-ве Беларусі па самастойнасьць, а проста залічаў яе ў склад «фэдэрацыйнай Рэчы Паспалітаіі». Апрача таго, зьезд дэкляраваў і адпаведную тактыку: згодна рэзо-люцыі аб нацыянальным пытаньні, ППС павінна была распаўсюдзіць сваю дзейнасьць на ўсе провінцыі, зьвя-заныя раней з Полыпчай, прычым дзейнасьць іншых со-ныялістычных партый на Беларусі, ня толькі беларускіх, але яўрэйскіх і расійскіх, павінна была быць падпарад-кавана яе контролю* 45. Адна толькі рэволюцыйна-марк-сыцкая група Розы Люксэмбург, Мархлеўскага і тава-рышоў, падняўшых у эміграцыі сьцяг «Пролетарыяту», змагаецца ў гэты час пе за нацыяналістычную, захоп-
• \\'і1Ь. Рсігітап, ор. сй., 8І. 36.
45 \Уі11і. І-’е1<1тап, ор. сіі, зі. 41—42; таксама 3. Лепскпй, ор. сіі., стар. 285. Формуліроўка програмы ППС аб нацыяналыіай політыцы бы.та настолькі трапнай з пункту гледжаныія польскага патрыотыз-му, што яе адразу пахваліў малады Дмоўскі — будучы бацька нара-довай дэмократыі.
262
ніцкую Полыпчу, але за Польшчу пролетарскую. Толькі яна кліча польскія работніцкія масы да інтэрнацыя-нальнай солідарнасьці, разумеючы, што да сапраўднай свабоды і вызваленьня працоўныя прыдуць ня шля.хам нацыянальнага самаабмежаваньня Польшчы, але шля-хам супольнай рэволюцыйнаГі барацьбы супроць капі-талу і політычнага ўціску рабочых і сялян усіх нацый і ўсіх дзяржаў 46.
Такім чынам, і ў патрыотычна-соцыялістычным кі-рунку Беларусь рабілася об’ектам агульна-польскай на-цыяналістычнан экспансіі. Новачэсная капіталістычная Польшча вярталася на Беларусь аб’яднаным фронтам — ад магната да пэпээсаўца.
Новы паварот політыкі польскага капіталу і саюз яго з польскай зямляўласнасьцю ня толькі ўратаваў поль-скага памешчыка на Беларусі, але высака падняў яго экономічнае становішча. Польскі маёнтак набыў сьве-жыя сілы і з посьпехам сустрэў націск Расіі.
Тое самае значэньне, якое меў для ўсёй Польшчы Генрых Сяпкевіч, для «Літвы» мела Эл. Оржэшко і яе гурток, які пачаў выключную па актыўнасьці дзейнасьць у Вільні. Не выпадкова, што ласьне ў Вільні, у 1881 го-дзе, у гуртку Оржэшковай выходзіць з друку кніга Ва-лерыя Пржыбароўскага: «УЛозсіапіе ц паз і ^бгіеіп-сігіер. Выступленыіе В. Пржыбароўскага ў тоіі час было сымптоматычным: праца яго прысьвячалася Кра-шэўскаму і мела на мэце давесьці, што беларускаму сялянству пад Польшчан жылося ня горш, а значна лепш, чым сялянству іншых краін. Аўтар цалкам бярэ пад сваю абарону польскую шляхту, якую, паводле яго слова, так збэсьцілі суседзі ў сваіх гістарычпых досьле-дах, што «шляхціч пачаў выглядаць якімсьці дзікім та-тарынам або грубым нямецкім графам»; польскі паме-шчык па Беларусі ніколі, маўляў, ня быў залішне жорсткім у стасунку да прыгоных сялян — хутчэй наад-варот, яго прыгон быў параўнаўча лагодным (\\оЬес іе^о Іа^оііпеёо, ге эі§ іак мугахіту, цсіккн). Пішучы сваю працу асі та]огет паііопі ^іогіат, Пржыбароўскі казаў: «Ні ў аднаго народу вы ня сустрэнеце гэткай багатай літаратуры супроць прыгону, як у нас. У гэтым ссьць пацеха для сэрца, для нацыянальнага пачуцьця,
46 Гл. Роза Люксэмбург «Обшественные классы в Польше п вос-становленпе Полыіш».
263
што гэтая самая польская шляхта, аслаўленая ворагамі як прыганяты халопаў, вуснамі лепшых, а нават і гор-шых сваіх дзяцеіі шчыра абуралася за той кірунак, па якім пашло соцыяльнае жыцьцё краю». Не памешчыкі, не шляхта,— цьвердзіў аўтар,— вінаваты ва ўцісканыіі сялян, а яе ўпраўляючыя, офіцыялістыя.
Правая польская прэса сустрэла працу Пржыбароў-скага з вялікім задавальненыіем ласьне таму, што яна была напісана дзеля росіесЬу біа гісхіісіа пагобомс^о і што дзякуючы ёй бсларускае сялянства павінна было «прымірыцца» з польскім магнатам.
Навукова-літаратурная і культурна-выдавецкая чын-насьць гуртка Эл. Оржэшкован у Вільні была надзвы-чапна знаменным фактам гісторыі 80—90-х гадоў на Беларусі — фактам, які нанбольш яскрава сьведчыў аб узнаўленьні польскай культурнаіі экспансіі тут. Творы самой Оржэшко «Патрыотызм і космополітызм», апо-весьць «Над Нёманам» і інш., а таксама дзепнасьць яе бліжэіішых супрацоўнікаў і супрацоўніц (памянёны Пржыбароўскі, Канапніцкая, Касьцялкоўская і інш.) былі вытрыманы ў тых-жа рысах «нацыянальнага адра-джэньня» і патрыотызму, які сьвядома робіць націск на «соцыяльна-захаваўчы момант» у нацыяналізьме, які тлуміць соцыялістычную ідэю і шукае паратунку ад яе космополітычнае сутнасьці ў нацыянальнай абмежава-насьці. Тую-ж тэндэнцыю адбіваў і «Літоўскі Калян-дар», выпушчаны ўпяршыню ў Вільні ў 1882 г. Оржэш-ковап. Тут таксама, як і ў Пржыбароўскага, праводзіц-ца аполёгія староп Польшчы, што панавала на белару-скіх абшарах шмат вякоў «для карысьці краю», у іх тая-ж самая «пацеха» для романтычнага польскага па-чуцьця, якое зноў вярнулася на бацькаўшчыну Міцкеві-ча. Вільня і Кракаў пастаўлены тут побач, Люблінская вунія зарысоўваецца як шчасьлівепшая падзея «літоў-скаіі» гісторыі. Вытрымкамі з Пржыбароўскага калян-дар даводзіў, што Польшча ніколі ня была пеклам для халопаў.
Гэты паварот справы адразу быў заўважаны «рус-скнмн старожнламн» на Беларусі — «западно-руссамп».
«У нас у паветры,— пісаў у «Московскііе Ведомостп» адзін з гэткіх «старожнлов» 47,—зноў адчувасцца неіікі
47 «Московскпе Ведомостн», 1882, перадр) гл. у «Мшіскпх Еп. Ведомостях», 1882, март, № 6, стар. 151.
264
чад ад недагарэлых польскіх галавешак. Нявідныя сілы раздуваюць іх. Палякі падымаюць галаву (курсіў мон.— А. Ц.), робяцца фанабэрыстымі, нават нахальнымі су-проць расіі’шаў, шушукаюць паміж сабой і дружна, як-бы па камандзе якогась «ржонда», тэрмінова займа-юць стратэгічныя позыцыі. Гэта ўсё робіцца шыта-кры-та, але з прыкметным посьпехам...» «Польская інтэліген-цыя ня дрэмле. Польская мова пачынае гучэць усюды, вучні і афіцэры голасна размаўляюць папольску. У два-ранскім клюбе, у салёнах польская мова заглушае расійцаў... У раненшыя гады палякі адмаўляліся ўсту-паць у члены клюбу, іх лічылася там два-тры чалаве-кі; пазьнеп, як-бы па чыёіі камандзе, яны перапоўнілі да таго клюб, што пры апошніх выбарах мелі боль-шасьць галасоў і выбралі некалькі палякаў у старшыні».
«Русскне сторожнлы» кажуць,— піша ў «Новое Вре-мя» М. Каяловіч,— а ў прэсе зьяўляюцца галосныя весткі, што ў краі заўважваецца нешта асаблівае. накі-раванае да паслабленьня нацыянальных і рэлігіііных сувязяп, што зьвязваюць Заходня-Рускі кран з рэштаіі Расіі». «У Вільні ў бягучым годзе выданы два польскіх календары 48, і ў абудвух з аднолькавай пасьлядоўнась-цю Расія зьнесена з твару зямлі. Гаворыцца там аб Польшчы і аб Літве (у сэнсе былога Літоўскага княст-ва), гаворыцца аб польскан цывілізацыі, польскім ла-цінстве, але аб Расіі — не... Навокал Вільні ідзе ўзмоц-неная агітацыя на карысьць полёнізму. Ксяндзы і папы імкнуцца ўсімі сіламі ажывіць новым духам рэшткі старой Польшчы. Патапныя польскія школы выраста-юць, як грыбы, па гарадох і асабліва па вёсках; масы польскіх кніжак распаўсюджваюцца ў народзе»49.
Сапраўды, у галіне народпае асьветы пачынае з пось-пехам адбывацца барацьба палякаў на Беларусі з расінскімі культурнымі ўплывамі шляхам організацыі патаемных польскіх школ. У 1881 г. патаемных школ было выкрыта 144, а колькі засталося неадкрытымі, можна толькі дагадвацца. За дзесяць год (1879—1889) лік вучняў-католікаў па офіцыяльных школах Віленскае
48 Мы ведаем толькі адзін каляндар 1882 г., памянёны «Каіеп-<1агг Ьііем'Бкі» Эл. Оржэшковай. Другі каляндар, які тут спаміна-ецца,— выданьня Завадзкага — намі ня знойдзены.
49 «Новое Время», 1882, гл. перадрук у «Мннскнх Еп. Ведомо-стях» за 1882 г., апрель, № 7, стар. 175.
265
вуч. акругі павялічыўся толькі на 500 чал.— з 20 380 да 20 900 чал. ^0.
Захаваньне зямлі ў польскіх руках абвяшчаецца на Беларусі і Літве «нацыянальным абавязкам» кожнага паляка. Організацыя памешчыцкае клясы з гэтай мэтай праводзілася ў так званых «зямельных сындыкатах» (зііпсіукаіу гоіпе), у «Таварыствах пазямельнага крэ-дыту» і інш., якія пакрылі Беларусь густой сеткай і мелі свае філіі па ўсіх губэрскіх, а часам і павятовых гарадох. Галоўным з іх было «Менскае таварыства» 50 51, якое склалася з вялікага ліку самых заможных магна-таў і мела значныя крэдытныя фонды. Тут польскі па-мешчык на Беларусі знаходзіў сабе аб’яднаньне, узаем-нае падтрыманьне і абгаварваў сваю тактыку. Дарэмна расійская адміністрацыя пільна сачыла за тым, каб у «Пазямельных таварыствах» ня зьвівала сабе гнязда ненавісная ёй «палынчызна», яны ўсё-такі былі падоб-нымі «гнёздамі».
У тагачаснай расійскай прэсе знаходзім ня мала скарг на тое, што палякі пашлі ў наступленьне і захап-ляюць у свае рукі справу народнае гаспадаркі ў краі.
«Віленскі пазямельны банк прымае пад заклад вы-ключна польскія маёнткі,— піша адзін з «обруснте-леіі»,— трымае ў сваіх руках усе зямельныя багацьці дзевяці заходніх губэрань і стаіць на старожы польскіх інтарэсаў краю. На банк гэты нельга глядзець як на ко-мэрцыйнае прадпрыемства. Ен зьяўляецца самай буй-наіі політычнай сілай у краі, і галоўная яго задача — захаваць польскія маёнткі ў польскіх руках» 52.
«У 1881 г.,— чытаем у тых-жа «Московскпх Ведомо-стях»,— організавалася таварыства сельскай гаспадаркі Віленскае губэрні, статут быў зацьверджаны ўрадам і на мінулым тыдні (1882 г., студзень) адбыліся выбары кіраўнічага камітэту. На гэтыя выбары зьявілася 140 польскіх памешчыкаў, а з расіпцаў — толькі 5: гу-барнатар Каменскі, папячыцель Віл. вуч. акругі — Сер-гіеўскі, упраўляючы дзяржаўнымі маемасьцямі — Зі-
50 А. Белсцкі «Вплспскнй учеб. округ в XIX ст.», «Внлен. Кален-дарь за 1904», стар. 289. Пацьверджаныіе росту тайных польскіх школ знаходзім у «Всеподдан. отчете обер-прокурора Сішода» за 1884 г.
51 81. Кетрпег, ор. сіі., зі. 292.
52 «Московскне Ведомостіі», перадрук у «Мішскнх Еп. Ведом.», 1882, VI, стар. 154.
266
новьев і два маршалкі — Ізмайлов і Мясоедов. 3 паля-коў прыехалі нават некаторыя памешчыкі Ковенскай і Гродзенскай губэрань. Аб скліканьні таварыства ня было ніякіх абвестак у газэтах і цяпер, пасьля выбараў, ні-водная газэта аб іх не ўспамянула. Папярэднія нарады і выбары адбываліся ў доме графа Плятэра. Саймавалі тры дні, аб чым палякі гутарылі — ня ведаем. 25 сту-дзеня на агульным сходзе былі распачаты выбары і большасьцю галасоў выбраны: старшынёй — граф Пля-тэр, яго памочнік — паляк Елавіцкі, тры члены кіраў-нічага камітэту, скарбнік, контролёр, сакратар тавары-ства — усе шэсьць чалавек — палякі. 3 расіііцаў — ні-воднага 53.
Праглядаючы памятныя кніжкі віленскага ген.-губ. тых год, можна, сапраўды, прасачыць, што выключная большасьць дэпутатаў ад дваранства (па паветах), так званыя «вольныя профэсіі», шмат урадовых пасад і інш. было занята ў тыя гады палякамі. Так, напрыклад, у 1892 г. усе дварапскія дэпутаты ад паветаў былі палякі, дэпутата-расійца ня было ні на адным з дэпутацкіх сходаў.
«Сауеапі сопзпіез — регіспіпт іп тога»,— справяд-ліва папераджаюць «западно-руссы»,— глядзеце пільна, бо вораг ужо на парозе!
Экономічны пераход ад старых, напоўфэўдальных форм гаспадаркі ў польскім двары ў Беларусі да новых, капіталістычных адбыўся недзе пры канцы 80-х і ў 90-х гадох, калі пачаўся пасьлядоўны ўздым памешчыцкаіі зямляўласнасьці. Гэта выявілася ў пашырэньні засеўнап плошчы: ужо 1887 год даў пэўнае павелічэньне яе ў па-раўнаньні з 1881 годам (па чатырох беларускіх губэрнях з 5 328 тыс. дзес. да 5 716 тыс. дзес.); зьявішча гэта по-тым усё разьвіваецца і затрымліваецца толькі ў першым дзесяцігодзьдзі XX в. Дзякуючы ўкладаньню капіталу буйныя памешчыцкія гаспадаркі пачалі абзаводзіцца сельска-гаспадарчымі машынамі, ужываць штучнае ўгнаеньне, весьці ўсю справу згодна запатрабаваньням агрономічнае навукі. Той прыклад, які падаваў у Расіі вядомы Энгельгард, на Беларусі пры канцы XIX в. і з пачаткам XX в. пачаў рабіцца агульна-прынятым: капі-талізаваны польскі маёнтак на Беларусі зрабіўся пры-
53 «Московскне Ведомостн», перадрук у «Мннск. Еп. Ведом.», 1882, VI, стар. 154. «Сауеапі сопзпіез!»
267
кладам тэхнічнай высока-пастаўленай гаспадаркі, пера-тварыуся ў аграрнага культуртрэгера ў тэхнічна-адста-лан і беднай капіталамі сялянскан Беларусі. Дзякуючы машыпнай апрацоўцы зямлі і штучнаму ўгнаеньню значна паднялася ўраджайнасьць на памешчыцкіх заго-нах у параўнаньні з убогім пэрыодам 70-х гадоў. Інтэн-сіфікацыя гаспадаркі пачынае выяўляцца ва ўсё боль-шым распаўсюджваньні тэхнічных культур, у першую чаргу бульбы, якая давала магчымасьць памешчыку разьвінуць броварную прамысловасьць 54. Паляпшэньню экономічнага становішча памешчыцкай гаспадаркі спрыяла таксама падвышэньне цэн на зямлю, якое ў пераломныя гады (1888—1892) пачалося бурна і няўхільна.
Усе пералічаныя акалічнасьці далі магчымасьць кля-се польскіх зямляўласьнікаў на Беларусі ачуняць ад пе-ражытага ліха папярэдняй эпохі. Упэўнены ў сваёй сіле і ў сваёй здольнасці весьці барацьбу за існаваньне ў новых умовах, польскі памешчык адначасова з бараць-бой за польскую культуру ў краі супроць культуры і ўплываў расійскіх пачынае працягваць руку і шукаць агульнае мовы з расійскай уладай. Яго опозыцыя Пе-цярбургу заходзіла не дален таго, што вымагалася яго клясавым інтарэсам. Страх перад чырвонай небясьпекай рэволюцыі і ростам пролетарскіх сіл Польшчы штурхаў яго сьвядома ў абоймы імпэратарскай Расіі. Адсюль тая політыка лёялізму, якая ўласьціва польскаму шляхец-каму грамадзтву канца веку, асабліва пры «легальным» кіраўніцтве кн. Імэрытынскага. Даволі ўспомніць той прыём, які наладзіла панская Варшава Мікалаю II пад-час яго пабыту там у 1897 г. Унівэрсальны прынцып клясавае солідарнасьці, ня гледзячы на нацыянальную варожасьць, і цяпер рэльефна выявіўся, і калі на гэтым клясавым грунце паміж варожымі лягерамі — расійскім і польскім — заўважалася магчымасьць якога-колечы паразуменьня, польскі памешчык на Беларусі знаходзіў патрэбныя словы лагоднасьці (часта на францускай мове) у стасунку да ўсемагутнай царскай Расіі.
«Расійская дзяржава,— пісаў адзін з выдатных прад-стаўнікоў польскіх інтарэсаў на Беларусі пры канны веку,— настолькі цяпер дужая і моцная, што не вымагае
5,1 51. Кетрпег, ор. сіЬ, 5І. 121.
268
рэпрэсыўных мер дзеля захаваньня непарушнай сувязі з сваімі «окраннамн».
Насельніцтва-ж гэтых «окранн» (чытай — польскае на Беларусі) ужо занадта горкай практыкай перакана-лася ў немагчымасьці аддзяленьня свайго ад цэнтру дзяржавы і ў канечнай патрэбе і карыснасьці жыць агульна-дзяржаўным жыцьцём. Дзеля гэтага мы лічым, што інтарэсы як цэнтру, так і «окранн» дзяржавы — гэта ўзаемнае збліжэньне на асновах роўнапраўнасьці з узаемнай пашанай і захаваньнем сваіх культурных асаблівасьцяй». «Расійская ўлада,— аргумантаваў далей аўтар,— павінна зразумець, што ўцісканьне польскае дваранскае зямляўласнасьці на Беларусі мае сваім вы-нікам «утварэньне сярод польскіх зямляўласьнікаў зя-мельнага пролетарыяту, а таксама вылучэньне з гэтага асяродзьдзя контынгенту пролетарыяту, а той і другі пролетарыят — гэта спрыяльны матэрыял для соцыялі-стычнага руху, шкоднага дзяржаве і грамадзтву, які ня меў да апошняга часу ніякага грунту ў Заходнім краі» 55.
35 Б. Ольшамовскнн «Права по землевладепню в Зап. крае», стар. 123.
РАЗЬДЗЕЛ ВОСЬМЫ
«Западно-русснзм» пры канцы XIX веку
мкыўлсньне надзей «западно-руссов» у сув.чзі з насту-пам Расіі на Бсларусь у канцы веку і далейшыя расча-раваньні. Падвойнае значэньне расійскае асьветы на Бс-ларусі. Праявы беларускага руху ў настаўніцкіх сэміна-ры.чх.
Выступленьні С. Южакова і Б. Соловьсва, скіраваныя супроць «западно-русской» ідэо.іёгіі; марнас становіш-ча «западно-руссов». Абарона «западно-руссамн» сваіх позыцый супроць Расіі. Падвойнасьць «западно-русскчх» кадраў, роля «западно-русскнх» культурнікаў.
Барацьба за Беларусь паміж расійскім капіталам і польскім памешчыкам, адноўленая пасьля невялікага перапынку ў пачатку 80-х гадоў, павінна была раскрыць прад «западно-русспзмом» самыя ружовыя пэрспэкты-вы. Чаго-ж больш спагаднага можна было чакаць «за-падно-руссам», як не таго, што Расія Лляксандра III ізноў узялася за Паўночна-Заходпі край з мэтай напова і на гэты раз канчаткова адбіць яго ад Польшчы.
«Западно-руссы» так і зразумслі новую эпоху. «Вялі-кі час цяпер надыходзіць,— пісаў стары Каяловіч Кор-нілаву пасьля аднэй удалаіі размовы з Делянавым па-конт нроектаў яго «Школьнае камісіі»,— і можна ра-біць проста цуды ў адносінах да Заходняй Расіі» ‘. Ра-дасны настрой пасьля псражытай «патапаўшчыны» падмацоўваўся цэлым радам фактаў: заснаваўся Кресть-янскіій поземельныіі банк (1882 г.), было прынята
1 Ліст М. Каяловіча да I. Корнілава ад 5 сакавіка 1887 г. (у Рус. аддз. Ленінградзкан Публ. бібліотэкі).
270
палажэньне аб сынодальных царкоўна-прыходзкіх шко-лах (1884 г.), над чым працавала памянёная камісія з удзелам Пабеданосцава, Саблера і Каяловіча; у Пецяр-бурзе зьявіліся нарэшце ў друку «запіскі» Муравьёва, якія да таго часу хадзілі па руках у рукапісным выгля-дзе; у Вільні было адноўлена генэрал-губарнатарства на чале з «вполне русскнм» ген. Троцкім; на ген.-губ. пляцы ў тэй-жа Вільні быў з вялікай помпай пастаўлены помнік Муравьёву, заложаны і «мураўёўскі музэй» — «фабрыка отечественных патрнотов»,— як сказаў адзін з сучасьнікаў, і г. д., і г. д.
«Пастаноўка помніка Муравьёва,— расказвае А. Жыр-кевіч,— адкрыцьце ў Вільні музэю яго імя — падзеі, якія хутка адбыліся адна за другой і паднялі зданыя было ўжо ў архіў гістарычныя справы. Выходзіла, што, пера-жыўшы ў краі эпоху розных хістаньняў, непаразумень-няў і зьмен, мы ўсё-ж такі мімаволі апынуліся ля ра-нейшай крыніцы, г. зн. ля асноў дзяржаўнае політыкі Муравьёва».
«У Вільні ў сувязі з усімі гэтымі падзеямі.— пераказ-вае ён далей,— адчуліся ў паветры новыя павевы. Кан-цылярыі прачнуліся і замітусіліся... Гэта былі добрыя, радасныя хвіліны для нас, рускіх,— віленскіх старажы-лаў» 2
На Беларусі, здавалася, варочаўся знаёмы мураўёў-скі рэжым, усюды зноў «пашла мода на Муравьёва».
Аднак надзеям «западно-руссов» і на гэты раз ня суджана было спраўдзіцца. Радасны настрой іх быў да-часны, яны мусілі яшчэ перажыць цяжкі пэрыод расча-раваньня. Іх самаахвярная адданасьць Маскве, запал, з Якім яны жадалі рынуцца на змаганьне з «пальшчыз-най», на абарону свайго ідэалу, не знайшлі патрэбнага прызнаньня з боку «вялікае Расіі». Праўда, новы пэры-од ня быў «патапаўшчынан», розьніца з 70-мі гадамі была значная, але патрэбнага задаваленьня не дала і новая эпоха.
Кіраўнікі «западно-русской» партыі добра зразумелі, што для таго, каб залажыць сабе на Беларусі моцны фундамант, трэба забясьпечыць за сабой школу. Раней-шыя пакаленьні, выхаваныя ў пераходных настроях 50— 70-х гадоў і часта звьвязаныя асабістым жыцьцём з па-
2 «йсторнч. Вестннк», 1902, ноябрь, т. 89. А. Жыркевіч «Свежо преданне, а верктся с трудом», стар. 740.
271
лякамі і польскай культурай, ня страціушы сваіх мясцо-вых «вуніяцкіх» колераў, што грунтоўна адрозьнівалі іх ад Масквы і ўсяго расінскага, гэтыя пакаленьні былі ня зусім прыдатны для ролі «обрусптелей» Беларусі. Новае, маладое пакаленьне трэба было перш за ўсё прапусьціць праз расійскую школу, даць ёй расійскую асьвету, увесьці яе ў курс расійскіх культурных інтарэ-саў. Пры гэтых умовах калі-б мясцовае жыцьцё на Бе-ларусі і намінала ў польскі бок, рэакцыя «западно-рус-снзма» была-б больш узброенай і моцнай.
У сувязі з гэтым галоўная ўвага «западно-руссов», пачынаючы з другога паўстаньня, была накіраваная на школу. Народная школа і настаўніцкая сэмінарыя — вось што было надзеяй «западно-русснзма» і куды былі скіраваны яго галоўныя намаганьні. Тут пад уплы-вам спрытных настаўнікаў-вялікарусаў павінна была выхоўвацца моладзь, якой належаў «заўтрашні дзень». Асабліва важнымі для гэтай мэты былі настаўнінкія сэ-мінарыі і інстытуты — сапраўдныя кузыіі «западно-руссмзма».
Аднак правільна задуманы плян не заўсёды быў да-сягнуты. Моладзь заўсёды заставалася моладзьдзю і, ня гледзячы на спэцыфічны характар сэмінарскае асьве-ты, на спэцыяльна падабраны кадр настаўнікаў і за-крыты характар саміх устаноў, з настаўніцкіх сэміна-рый і інстытутаў вельмі часта выходзілі людзі опозы-цыйна настроеныя супроць існуючага ладу. Ня гледзя-чы на ўзмоцненую апеку і пропаганду, у сэмінарыі трапляла нелегальная літаратура, пасярод моладзі рас-паўсюджваліся вольныя «народніцкія» настроі, і яна сама, блізкая жыцьцём і работаю да простага сялян-скага люду, вельмі чула іх прымала. Мы кажам у да-ным выпадку не аб масе — маса, канчаючы старую на-стаўніцкую сэмінарыю, выходзіла адтуль патэнтаваны-мі русіфікатарамі, мы кажам аб тых адзінках народнай сялянскай інтэлігенцыі, у якіх чыноўнічы рэжым не за-біваў жывой душы і якія пасьля сэмінарыі ня цураліся «мужыцкіх» інтарэсаў. Ласьне з гэтых шэрагаў выходзі-лі народныя настаўнікі на Беларусі, адданыя ідэі слу-жэньня роднаму краю не на казённы капыл, а па-свой-му,— тыя, сярод якіх знайшла сабе прыхільнікаў ідэя нацыянальна-культурнага і політычнага адраджэньня Беларусі.
Разьвіцьцю краёвых настрояў сярод моладзі спрыя-
272
ла таксама і другая акалічнасьць. Каб давесьці, што Беларусь пе зьяўляецца польскім краем, а «русскнм», ужо Корнілов у якасьці папячыцеля Віленскай вучэбнай акругі, а за ім і ўсе кіраўнікі сэмінарый выкарыстоўвалі сэмінарскую моладзь для зьбіраньня розных гістарыч-ных матэрыялаў аб Беларусі, заахвочвалі яе да зьбі-раньня беларускага фольклёру, запісу песень, звычаяў, разбору даўнейшых актаў і г. д. Усе гэтыя зборы па-вінны былі даводзіць ісьціну, што Польшча ня мае ні-якіх праў на Беларусь, што тут заўсёды, з самых даў-нейшых часоў, панавала ня польская, а руская культу-ра. Думка гэтая была слушная -— удзел сэмінарыстых у падобнага роду працах быў найлепшай школай выха-ваньня іх у няпольскім духу. Але ў гэтым была і не-бясьпека: вельмі часта здаралася, што, захопленыя вы-вучэньнем мінулага і сучаснага сваёй бацькаўшчыны, сэмінарыстыя пераходзілі дазволеную мяжу і пачыналі разумець, што калі тутэйшы край ня ёсьць Польшча, дык не падобен ён і да Расіі.
Цікава, што падобны настрой выхоўвалі ў белару-скай моладзі самі «западно-руссы», і ў гэтым сэнсе на-ват гістарычныя экскурсіі і раскопкі Каяловіча з яго ўсхваленьнем «Западной Росспп» рабілі сваю справу. «Заііадно-русскпй» патрыотызм быў патрыотызмам мясцовым «усходняй орыентацыі», і калі на хвілю гэтая тэорытычная, па сутнасьці, орыептацыя адымалася, ён рабіўся нічым іншым, як тыж-жа сэпаратызмам. Гэтае ператварэпыіе было вельмі цікавым, і акурат у 80—90-я гады, калі маладыя кадры беларускае інтэлігенцыі пра-ходзілі вышэйшую школу, яно пачало кідацца ў вочы: побач з масай русіфікатараў, якія выкідалі са сваіх сьценак настаўніцкія сэмінарыі і інстытуты, адтуль па-чалі выходзіць зусім сьвядомыя прыхільнікі нацыяналь-на-рэволюцыйнас беларускае справы. Усё залежала ад таго, як хто чытаў «западпо-русскпе» творы і як хто рэагаваў на выхваляньне «западно-русскпх» асаблівась-цян тутэйшага краю. Той, каму была знаёмая Расія, хто чакаў ад яе карысьці ў сваёіі кар’еры,— той і чытаў іх па «западно-русскп». Той-жа, хто Расіі ня ведаў і пічога для сябе ад яе не чакаў, той прапускаў бяз увагі патрэбу свапго аб’яднаньня з ёй, на месца слоў «Запад-ная Расія» ставіў больш зразумслае для сябе «Бела-русь» і болып зызяртаў увагі на довады яе гістарычнай і нацыяналыіай самастопнасьці, чым на довады еднась-
273
ці з Расіяй. Шмат каму з сэмінарскай моладзі імпона-валі ласьне гэтыя беларускія мотывы.
Хто быў усе гэтыя Міхайлы Мушыцы, Іваны Катові-чы, Сямёны Зенькі, Міколы Васілевічы, Маркі Гмызы, Аўсюкі, Маркевічы, Будзіловічы, Дударэвічы, Богушы і г. д.— усе гэтыя вучні Маладэчанскай, Полацкай, Сьвіслацкай, Нясьвіскай і іншых сэмінарый, якіх панове Гільтэбрандты, Куліны, Забеліны і ім падобныя прад-стаўнікі «обше-русской» культуры з 60-х гадоў імкнулі-ся зацягнуць у лягер абаронцаў «вялікай Расіі» супроць Польшчы і якіх запрашалі да зьбіраньня слоўных, гіста-рычных і этнографічных багацьцяў Беларусі3? Усе яны былі сялянскімі дзяцьмі — тэй напоўсялянскай інтэлі-генцыяй, якая не адарвалася яшчэ ад вясковага кораня і якая толькі пачынала праз расійскую навуку набліжац-ца да дэнацыяналізаванага беларускага гораду. Пе-раважная большасць іх праз год 10—20 зрабілася адда-нымі служкамі казённай русіфікатарскай школы і па-слухмяным матэрыялам паліцэйскага рэжыму. Япы .займалі месцы сярэдняга служачага на Беларусі — па-чынаючы ад «учптеля народной школы», валаснога пі-сара і канчаючы дробным чыноўнікам у казённай па-лаце, на пошце, на чыгунцы. Але частка іх, ня трэба лічыць, што зусім малая, песьціла ў сваім сумленьні лепшае насеньне народніцкае эпохі, складала глухую, а часам і актыўную опозыцыю паліцэйскай дзяржаве і, задумваючыся над істотпымі пытаньнямі свайго мясцо-вага жыцьця, зьяўлялася тымі кадрамі, на якіх вырастаў беларускі нацыянальна-рэволюцыііны рух капца XIX ст.
«Чытаў я ці мала старых папер па дзьвесьце, па трыста год таму пісаных у нашаіі зямлі і пісапых нашай мовай чысьцюсенькай, як-бы вот цяпер пісалася»,— рас-казвае Багушэвіч у прадмове да першага зборніка сваіх вершаў «Дудкі беларускаіі». Які быў сэнс гэтага зваро-ту? А той, каб спасыланыіем на «старыя паперы» ўзбу-дзіць у сваім чытачу пашану да роднага слова, каб з’агітаваць яго «не забываць роднай мовы, якая пя гор-шая за францускую або якую іншую». Нявінныя стара-даўнія акты абярталіся ў яго, як бачым, у адзін з па-важнеіішых аргумаптаў на карысьць культурнага адра-джэньня Беларусі.
3 Гл. пералік супрацоўпікаў: «Сборннкп памятппков пародпого творчсства в Сев.-Западном крае». Губ. ред. «Вплеііскне Вестшікн», Вплыіа, 1867, з прадмовай Гільтэбрандта.
274
Людзей, якія ішлі дарогай Багушэвіча, у разгляда-ную намі эпоху было даволі. Аб шмат якіх зьявішчах на гэтым шляху мы нават зусім ня ведаем з прычыны слабой распрацаванасьці нашае культурнае гісторыі.
«Нездаволенасьць рэжымам,—кажа ў сваіх успамінах адзін з сучасьнікаў тае эпохі4 *,— агульнае раздражэнь-не ад абрусеньня і яго форм, якія мелі ўсе адзнакі пры-душэньня вольнай народнай думкі, выражалася ў про-тэстах па закрытых навучальных установах: у Менскай духоўнай сэмінарыі, настаўніцкіх сэмінарыях, у Вілен-скім настаўніцкім інстытуце. У Віленскім інстытуце ўсе выхаванцы яго мелі магчымасьць карыстацца архівамі ў вялізнай публічнаіі бібліотэцы, а таксама ў музэі. Настаўніцкі пэрсонал інстытуту ўваходзіў у «Компсспю по разбору древнпх актов». Выхаванцы яго таксама прымалі ўдзел у абсьледваньні і аглядах гістарычных дакумантаў. Такім чынам, ім, беларусам, зусім ясным рабілася законнае гістарычнае права Беларусі і на Смаленск, і на Вяліж, і на Невель, і на Сураж, і на Аўгустоў, ня лічачы чатырох беларускіх губэрань... Япы бачылі, што Францыск Скарына — першы друкар беларускі і славянскі для ўсёй Русі — распачаў друкар-скую справу ў Вільні. Вось адкуль пашоў культурны друк... I вось акт за актам, грамата за граматай слухачы інстытуту бачаць, што беларуская мова зьяўлялася аба-вязковай у староп «Літоўскай» дзяржаве, у тым ліку для віленскага ваяводзтва... Навуковыя досьледы Са-пунова і Карскага ўзмацняюць сьвядомасьць існавапь-ня беларускае самастойнае культуры і вымагаюць вы-вучэныія помнікаў мінулага... Пры паяўнасьці розных красамоўных дакумантаў сыном беларускае вёскі яшчэ даражэй рабілася родная простая мова, і ў Віленскім пастаўніцкім інстытуце ўжо з сярэдзіны 80-х гадоў у штодзеппым жыцьці ўжываецца беларуская мова. На гэтай мовс запісваецца шмат пародных песень, казак,. баек, былін. Гэтая народпая літаратура з году ў год папаўпялася нанава паступаючымі з усіх канцоў бела-русамі. Вёска пачала даваць і сваіх літаратурных сама-родкаў. Некаторыя выхаванцы інстытуту прымаюць удзел у організацыі «воскресных школ» (напрыклад, у
4 Мы карысгаем тут з успамінаў Н. Бантьіша: «Старая Вілыіа»,.
1884—1906 г. г., што зпаходзяцца ў рукапісу ў портфэлі рэдакцыі ‘іас. «Полымя».
275-
Навагрудзкім прадмесьці) і ўваходзяць патаемна ў ра-бочыя асоцыяцыі».
Малюнак, падапы тут, зусім адпавядае сапраўднась-ці. Сэмінарская моладзь мімаволі цікавілася беларускім пытаньнем і асабліва тым, іпто было забаронена,— ор-ганізаваным беларускім рухам 5. Па сэмінарыях, у тым ліку і ў Віленскім настаўніцкім інстытуце, справа ня спынялася ў межах плятонічна-гістарычных. «Самое жыцьцё вёскі,— расказвае тоіі самы сучасьнік,— праз яе інтэлігенцыю і студэнтаў, сваёіі грамадзкасьцю пачынае даводзіць, што ёсьць, апрача польскага і расіііскага пытаньня (на Беларусі), і беларуская плынь — чыста нацыянальная, якая мае сваёіі крыніцаіі усю вёску. Як ня глушыла вышэіішае пэдагогічнае начальства вілен-скае акругі гэтую плынь беларускае думкі — яно нічога не магло зрабіць». I аўтар апавядае аб адным вартым увагі гісторыка выпадку ў інстытуце.
Сярод інстытуцкаіі моладзі ў гэты пэрыод залажыў-ся беларускі гурток. На чале гуртка стаялі слухачы Ма-мовіч і Апенчанка, якія гуртавалі вакол сябе знаёмых і мелі (рукапісную) беларускую літаратуру. Гэта было пры дырэктары Крачкоўскім і губарнатары Коханове. Спачатку, калі гурток быў адкрыты, справа скончылася яго разгонам, арыштам літаратуры, звальненыіем ад службы і пераводам у Ташкепт дырэктара Крачкоўска-га «за нзлншнпіі лпбералпзм». Губарнатар Коханов да-нёс аб усім у Пецярбург, прадставіўшы гэтую гісторыю як праяву «пальшчызны». Пры яго наступніку Дураве справа пакіравалася ў горшы бок: пасьля таго, як было даведзена, што гурткі слухачоў ня спыняюцца, інсты-туцкая ўлада, а затым і паліцыя пачала перасьледваць Мамовіча і Апенчанку як правадыроў і выключылі іх са складу інстытуту. Скончылася ўся гэта гісторыя тым, 6
6 Між ііішым, бацька нашага поэты М. Багдановіча — Лдам Баг-даповіч прайшоў гэтую-ж самую школу. Як відаць з яго ўласпых аўтобіографічпых пататак, што захоўваюцца ў Бел. Акадэміі Навук, ёп скоіічыў сваю асьвету ў «сяляпскім упівэрсытэце» — Нясьпіскай пастаўніцкай сэміпарыі. У бытпасьць сваю слухачом яе ён іірымаў удзел у нелегалыіых гуртаваныіях з пародаволыііцкім ухілам (1880— 1882 г.г.), а затым пасьля сэміпарыі быў членам «ІІародпае волі» і працаваў сярод пародных пастаўнікаў і сялян. Тады-ж ёп пачаў захапляцца этпографічпымі досьледамі, якія стварылі ў яго сям’і атмосфэру, сярод якой і вырас яго сьш-поэта. Асоба А. Багдаіюві-ча — адзін з яскравых прыкладаў пашага цьверджапыія аб перара-стапыіі «зап.-русского» этнографізму ў сэмшарыях у пацыяналыіы рух.
276
іііто аднае ночы абодва яны былі арыштаваны і па наіі-вышэйшаму павяленьню бяз суду і сьледзтва адданы ў дысцыплінарны батальён на тры гады кожны 6.
Так, пад крылом «западно-русспзма» і пад пільным даглядам паліцэііскае ўлады вырастала маладое пака-леньне, настроенае ў зусім адваротным, чым гэта было пажадана начальству, кірунку. У гэты.х-жа ўмовах опо-зыцыі існуючаму рэжыму і водгукаў перажытае народ-ніцкае пары вырасталі на Беларусі Ян Няслухоўскі, Слупскі, Гурыновіч і інш. пачынальнікі беларускае на-цыянальнае сьвядомасьці. Да гэтае-ж пары належыць і пачатак навуковае дзеіінасьці М. Доўнар-Запольскага, які прыходзіў да справы з боку Украіны і, захоплены вогневым заклікам Шэўчэнкі
«I ожнвэ добра слава, Слава Украінп»,—
з сваііго боку клікаў беларусаў да кўльтурнага адра-джэныія 7.
Ва ўсіх апісаных зьявішчах «западно-русспзм» ня мог знаходзіць сабе ўцехі. Рост «беларускага сэпаратызму» быў фактам незалежна ад пашырэныія русіфікацыі Бе-ларусі, і гэта было прычынап таго, што «западно-рус-сы» не адчувалі патрэбнага ўнутранога задаваленьня. Выходзіла, што славянафільства, якое гэтак настойна ўтрунтоўваў Каяловіч як адзіны магчымы сьветагляд для беларуса, не даходзіць да яго сэрца, што яно не зьяўляецца для Беларусі панацэяп ад усіх яе бядот і
8 II. Бантыш «Старая Вілыія». Сукоспы довад праўдзівасьці апісанага здарэныія зна.ходзім у тым, што Ю. Крачкоўскі — вядомы «западпо-русс», выхаванец Маладэчанскай сэмінарыі, вучапь М. Кая-ловіча і аўтар выдатнай працы — «Очеркн уннатской цсрквн» (на-дрхкавана ў «Чтеннях обш. нсторнн н древностей росспйскпх», за 1871 і 1876 гг.) — быў зволены ў 1884 г. з пасады дырэктара Ві.тен-скага настаўпіцкага іпстытуту і пераведзены на месца дырэктара Туркастанскан настаўпіцкай сэміпарыі... У біографічпым нарысе аб Крачкоўскім (гл. «Отчет Внленскай Публнчпой бнблнотекн н музея» за 1903 г., стар. 26, прнложеііня) гэтая «внсзаппая перемена» тлу-мачыцца тым, то ён быў «страстпын любнтель прнроды п пм подчас ов.тадевало снльное желапне попітешествовать» (8іс!). Факт непа-радкаў у Віленскім інстытуце пацьвярджаецца, апрача таго, падапым вышэн лістом Каяловіча да Карнілава. дзе ёп акурат у 1884 годзе гаворыць аб «арыштах сярод бетарускай моладзі».
7 Гл. Довнар-Запольскпй «ІІсследозання н статыі», 1909, стар. 345.
277
што край шукае іпшых шляхоў сваёіі будучыні, апрача тых. якія былі паказаны «западно-русспзмом».
Была і другая прычына расьцярушанасьці і незада-во.тенасьці «западно-руссов». Палягала япа ўжо ня ў сфэры адносін іх да Беларусі, а ў сфэры адносін да Расіі.
Пашырэныіе расіііскага капіталу і расіііскае культу-ры на Беларусі выклікала тое, што царскаму ўраду спатрэбілася армія паслухмяных і адданых яму чыноў-нікаў. У 80—90-х гадох Беларусь у гэтым сэнсе стано-віцца зноў арэнап «барацьбы за месцы», як гэта было-ў часы Муравьёва. I вось, таксама як і тады, з «запад-но-руссамн» здарыўся конфуз. Яны хацелі бачыць сябе разам з Расіяіі, хацелі шчыра аддацца адноўленаіі ба-рацьбе з палякамі і полёпізмам. Падобнае жаданьне было з іхнага боку зусім натуралыіым і ў сваю чаргу сустракалася пецярбурскаіі уладай прыхільна. Але по-бач з гэтым, таксама як і за Муравьёвым, «западно-русспзм» на Беларусі хацеў углядаць у сваім твары тую партыю, якоіі ў мясцовых, г. зн. беларускіх і беларуска-польскіх, справах павінна была належаць першая скрып-ка. Першае месца павінна было ён належаць і пры займаньні ўсіх пасад на Беларусі. Вось на гэтае апоыняе патрабаваньне «западно-русснзма» саноўны Пецярбург ані не згаджаўся. Тое, што «западно-русс» маліўся на ма-скоўскія сьвятыні і не адлучаў сябе ад агульна-расійскан культуры, было добра, але гэта не азначала яго права на матэрыяльныя выгоды. Улада расіііскага царызму канца XIX в. была настолькі-ж клясавап, як і ў папя-рэднія эпохі. Расіпскае дваранства і цяпер заставалася пануючым стапам у дзяржаве і ні з кім не хацела дзя-ліцца сваімі прэрогатывамі, пават калі гутарка ішла аб параўнаўча невялікіх справах, г. ё. аб заняцьці службо-вых пасад. Вось чаму, калі паўставала пытаныіе аб тым, каго прызначыць на Беларусь, каму аддаць «предпочте-нне» — расіпскаму двараніну ці «западно-русскому» ін-тэлігенту,— спрэчкі быць не магло: апошні павінен быў бясспрэчна ўступаць месца першаму. У гэтым быў тра-гізм «западно-русспзма», выкліканы яго розначыннаіі, дробна-буржуазной клясавай істотай. Таксама як і пры ДІуравьёве, кіраўнікі расінскае політыкі не маглі дару-чыць лёсы краю «западно-руссам», якія хоць і былі шчырымі служкамі вялікадзяржаўнае расіпскае нацыі, але самі ні па паходжаньні, ні па выхаваньні да гэтае
278
нацыі пе палежалі. Пры новай «модзе на Муравьёва» стары погляд на «западно-руссов» застаўся ў гэтым сэн-се да сьмешнага аднолькавым. Як і пасьля паўстаньня, так і цяпер, пры канцы веку, «западно-руссы» былі ў вачох Пецярбургу падазроным элемэнтам, ад якіх «па-хне вуніяГі», якія нс адсталі ад полёпізму і гутараць ня чыста парасійску.
Вельмі паказальным у гэтым сэнсе было выступлень-не ў 1887 годзе ўплывовага публіцыстага «Нового Вре-менп» В. Соловьева. У гэтым выступленьні нанава про-ектуюцца мерапрыемствы па «обрусеннп» Беларусі на манер Муравьёва, асабліва таму, што палякі зпоў «пад-нялі галаву» 8.
«Калі-б,— кажа Б. Соловьев,— прывесьці цяпер,— пры капцы 80-х гадоў у Заходні крап якога-небудзь не-дальнавіднага рэвізора, ён палічыў-бы, што крап значна абрусеў, перарадзіўся. Але ў рачаіснасьці да гэтага яшчэ вельмі далёка. Сапраўды, якое значэньне. напрык-лад, можна надаваць гутаркам абываталяў Заходняга краю на расіпскап мове, калі гэтыя абываталі пасьля 20 гадоў ужываньня яе адразу, як толькі вышаў дазвол, зноў загутарылі ва ўсіх грамадзкіх мясцох папольску. Іншыя меры да «обрусенпя» краю, хоць і правільныя па сутнасьці, праводзіліся неналежна строга і таму не да-сягалі мэты. Прызначэпьне расіііскіх чыпоўнікаў у За-ходнім краі абмежавалася толькі выпіэппіымі пасадамі, ніжэпшыя-ж і сярэдпія засталіся за мясцовымі абыва-талямі. У галіне прымусовага продажу маёпткаў знап-шліся людзі з чыноўпікаў праваслаўнае веры, але мяс-цовыя ўраджэнцы, з прозьвішчамі на «іч», якія абраб-лялі свае гэшэфты і, карыстаючыся правамі праваслаўя, але ў глыбіні душы спачуваючы палякам, гатовы былі служыць іхным інтарэсам. Аб расіііскіх прыходцах варта сказаць, што яны, псраехаўпіы ў Заходні крап, адчулі рэзкую перамену, нібы трапілі з Азіі ў Эўропу, і хутка гэта выявілі: забыліся па ўсё добрае расійскае і набраліся звычаяў заходніх. Істыя расіііскія памешчыкі ў большасці выпадкаў аказаліся пастолькі няўстоплі-вымі ў сваім народпым характары, піто, нічога «не на-садпв», клапаціліся толькі аб аднэй пажывс. Усе гэтыя тамбоўскія, цьвярскія, арлоўскія Іваны Івапавічы і Пёт-
8 «Новое Время», 1887, № 3912 — «Обрусеппе Западного края» Б. Соловьева.
279
ры Пятровічы пазабыліся на сваіх расійскіх пісьменьні-каў і паўтараюць за панамі, якія разважаюць аб Міцке-вічах, Крашэўскіх, Сыракомлях».
Дрэнна і з праваслаўем. «Ад аднаго павялічэныія праваслаўных цэркваў праваслаўе не ўзмапнілася — для гэтага ня зроблена было нічога. Пачаць з таго, што праваслаўе ня можа праводзіцца ў жыцьцё сьвяшчэнь-нікамі з мясцовых ураджэнцаў, бо мясцовае духавенст-ва ў значнай ступені полёнізавана»...
«Застаецца пагаварыць аб пародных школах. Школ гэтых у заходніх губэрнях больш, чым у расіііскіх. Апра-ча таго, ёсьць значны лік настаўніцкіх сэмінарыіі. Зда-валася-б дзеля гэтага, што навучальная справа магла дапамагаць посьпехам абрусеныія, але і тут мы далёкія ад пастаўленай мэты. Прыслухайцеся да мясцоваіі мо-вы, на якой размаўляюць гадунцы мясцовых народных школ і нават гімназіі, і вы будзсце зьдзіўлепы асаблі-васьцю націскаў — спалучэньнем (согласованпем) слоў і тэрмінолёгіі: усё аддае полыпчызнай. I зразумела ча-му. Як у народных школах, так і ў гімназіях пастаўнікі і настаўпіцы — мясцовыя ўраджэнцы. Тут часта можна сустрэць ня толькі вучня народнае школы, але і гімна-зіі, які піша «трапка» замест «тряпка», «дряка» замест «драка» і г. д., і не па апісцы або памылцы, а таму. што-так кажуць і пішуць усе тутэйшыя... Скончыўшы народ-ную школу, вучні, як і раней, называюць тройцын дзень — зялёным сьвятам, усьпеньне — першай пра-чыстай і т. п. Ліесцы для народных школ выбраны ня-ўдала. Яны не па вёсках або сёлах, а пераважна па мястэчках, сярод яўрэяў, мяшчанства і шляхты. Мала ўвагі аддаецца абрусеньню шматлікае і моцнае клясы сялянства, якое зьяўляецца больш адпаведным і больш успрымаючым груптам»...
Але шмат што яшчэ ня позна паправіць. Пажадана, каб асновы абрусеныія былі праведзены бяз жадных адхіленьняў. Трэба, каб і сярэднія пасады замяшчаліся асобамі чыста расійскага паходжаньня, праваслаўнага веравызнаньня, нежанатымі на польках. Пажадана, каб прыежджыя расійскія чыны не зрасталіся з мясцовась-цю, не абярталіся ў памешчыкаў, прасякнутых выключ-на мясцовымі інтарэсамі. Служба кожнага расіі’ша ў заходніх губэрпях павіпна быць абмежавана сямю, вась-мю, найбольш дзесяцю гадамі. Сьвяшчэньнікі, дзякі, настаунікі гімназій ды іншых устаноў павінны быць
280
прызначаны з ураджзнцаў унутраных губэрань, чыста расійскага паходжаньня. Стыль цэркваў павінен быць расіііскі і прыгожы. Азнаямлепьню мясцовага насель-ніцтва з правілыіаіі, чыстаіі расіііскаіі моваіі мог-бы да-намагаць расіпскі тэатр, які тут прагарае і якому ўрад павіпеп адпускаць сродкі; наогул патрэбна, каб політы-ка наша ў стасунку да Заходняга краю была сталаіі, трывалаіі, бо Заходпі крап — гэта арэна, на якоіі адбы-ваецца барацьба за беларусаў паміж палякамі і расііі-цамі, і пераможцам з гэтае барацьбы выпдзе тоіі. хто з матэрыялыіаіі сілаіі аб’яднае трываласьць у прынцы-пах».
Пад «матар’яльнап сілаіі», аб якоіі кажа тут Со-ловьёв, павінна разумець сілу расіііскага капіталу на заходпіх абшарах, гэтая сіла павінна была быць пад-мацавана адпаведным «культурным аргумантам» — на-порам расійскае культуры на Бетарусь. У гэтым быў •сэнс праграмнага выступленыія «Нового Временп».
Урадавы Пецярбург цалкам згаджаўся з салаўёўскай пастапоўкаіі справы: «мясцовым ураджэнцам» было забаронена заіімаць пасады (перш за ўсё па міністэр-ству асьветы) вышэіі V клясы, а па службе праваслаў-пага веравызнаньня — вышэіі сьвяшчэньніка. Было прынята за правіла — усіх канчаючых духоўныя сэміна-рыі на Беларусі пасылаць на прыходы не ў Беларусі. а ў цэнтральныя расіпскія губэрпі. Стары Каяловіч рас-казваў у «Епархіялыіых Ведамасьцях» аб гэтым ціка-выя рэчы: «Цяпер,— пісаў ён (1881—82 г.),— у Заход-няіі Расіі пяма ніводнага архірэя з мясцовых ура-джэішаў. Цяпер у Заходпяіі Расіі ўсе архі-пастыры з унутраных губэрань. Прызначэныіе ў Заходнюю Расію кожнага з гэтых архіярэяў выклікае просьбы аб служ-бе з боку іхных родных, землякоў. Няма жыцьця ад гэ-тых просьбаў. Некаторыя выклікаюць сюды сваіх зем-лякоў па прыпцыпу, каб болып пасьпяхова русіфікаваць гэты краіі. Добрыя людзі сярод іх трапляюцца адзінка-мі. Большасьць — «пскателп счастья». Наадварот, «за-падно-руссы», якія капчаюць духоўныя акадэміі. ба-дзяюпца па ўсёіі Расіі. Я асабіста мог-бы скласьці вель-мі значпы сьпісак маіх студэптаў, «западно-руссов», якім я дапамагаў рыхтавацца да служэньня на баць-каўшчыне і якія раскідаліся па гэткіх мясцох, дзе не маглі знаіісьці магчымасьці ўжыць свае «западно-рус-скііе» веды,— у Піжні-Поўгарад, Астрахань, Кішанёў.
281
Быў нават гэткі надзвычаііны выпадак, што адзін моіі былы студэнт, які шмат са мной працаваў па гісторыі Заходняй Расіі і які быў закінуты па сканчэньні ў Іркуцк, прабраўся на службу ў За.ходнюю Расію праз Заходнюю Эўропу — Лёндон і Парыж, прабраўся пры дапамозе купцоў» 9.
Становішча «западно-руссов» было пры гэткіх умо-вах проста жалю годнае. Яны ўсёй душой хацелі быць «русскпмп», ад усяго сэрца жадалі быць карыснымі «вялікай Расіі», а яна, гэтая «богаслаўная Расія», вус-намі стопроцантных вялікарусаў — Соловьёвых павароч-валася да іх задам і з дзіўнап упартасьцю адпіхала ад сябе. Ад такога афронту трацілі гопар нават самыя за-служоныя «западпо-руссы». Нават Каяловіч і тоіі. ня гледзячы на сваё высокае і адказнае становішча ў Пе-цярбурзе, траціў прытомнасьць ад падобных програхц «Жыцьця мне няма ад «Нового Временп», зноў агід-насьць аб За.ходняіі Расіі,— пісаў ёп рэдактару «Нового Временп» Суворыну ў сувязі з артыкулам Соловьёва,— падумайце, Аляксапдр Сяргеевіч, што вышла-б у Заход-няй Расіі, каб тэорыя Соловьёва — абярнуць там адных рускі.х у качоўнае палажэньне, а ў другі.х адняць нават права на расійскае і правасла}'нае існаваньне — была-б там усюды зьдзепсьнена? Ды выіпла-б тое, што ніводзін сумленны чалавек не паехаў-бы туды на службу, а «за-падно-руссы» — беларусы і з імі літвіны гатовы былі-б аддацца ня толькі немцам або палякам, а самому чорту. Ці можна абыяк ставіцца да гэткап тэорыі, асабліва калі вядома, што гэткай тэорыі трымаецца ўжо нямала расійскіх людзей. Ці вядома вам, што новыя ўрадавыя грашовыя падтрымкі (поогцренпя) чыноўнікам, якія па-ступаюць на службу ў заходнія губэрні, ужо выкліка-юць паміж імі вялікую грызыпо, бо шмат каму з і.х па-жадана мець як найболып у гэтым краі вакансій для сваі.х сваякоў, знаёмы.х і блізкі.х і таму як мага часьцеі’г вытурваць мясцовых ураджэнцаў. Пецярбурскі друк чорт ведае куды зайпіоў, і па справах За.ходняй Расіі ўсе дурэюць, нават і вашая газэта».
Справа тут была, канечпа, ня ў «дурэньні» і не ў асабістых выбрыках «ІІового Времеші». Салаўёўскі пункт погляду на Бсларусь прапаведвала ня толькі су-
9 «Мннскпе Еіг. Ведомостн», 1883, № 1—2, «Состояппе право-славного духовепсгва на заііадіюіі окранне Росспп».
282
ворыпская газэта — Каяловіч меў рацыю, кажучы, што ў разгляданую эпоху ў стасунку да «западпо-руссов» увесь пецярбурскі друк чорт ведае куды заіішоў і што гэтае тэорыі «трымаецца ўжо нямала расійскіх лю-дзеіі» І0. Гэтая програма была прынята ўрадам, і ў гэтым ласыіе і была чарговая трагедыя «западно-русснзма». Усе гэтыя «бапюшкі», вясковыя пастаўнікі, валасныя пі-сары, настаўнікі гімназін і процьма чынавенства «мяс-цовага пахад/кэпьня» — усс яны былі для арыстокра-тычнага, саноўнага ГІецярбургу занадта маленькімі клясава чужымі людзьмі. Нават ва ўрачыстых выпад-ках, калі абставіны вымагалі іх заўважыць і аддаць ім належнае за шчырае жаданыіс паслужыць Расіі.— на-ват і тады іх не заўважалі і абыходзілі як апошні цнап-Шё пс^еІі^аЫе. Адна з такіх абраз апісана ў памянё-цага вышэп А. Жыркевіча. Гутарка ідзе аб адчыненьні ў Вільні помніка Муравьёву. Дні гэтыя былі для гораду ноўны надзвычанных урачыстасьцян. Прыбылі прад-стаўнікі міністэрстваў, вышэпшы генэралітэт, дыплёма-ты, родныя Муравьёва, былі дэпутацыі з іншых гарадоў. прадстаўнікі сталічнае прэсы, грандыёзныя ваіісковыя парады і г. д. Жыркевіч, цалкам захоплены гэтым «пс-тннно-русскпм» сьвятам, пя мог, аднак, у сваіх успамі-нах абмінуць аднаго дробнага, але вельмі «прыкрага» здарэньня. «Пры ўсёп раскошы сьвяткаваньня, пашто таіцца,— кажа сн,— здарыўся факт сумны і непажада-ны. ^іабыць, у мітусьлівасьці і турботах аб вяльможных госьцях забыліся... на провінцыяльнае праваслаўнае духавенства, на гэтых скромных, няпрыметны.х, але вя-лікіх піонэраў «росснііскнх начал» у краі. Да дня ад-крыцьця помніка зьехалася да Вільні відзіма-нявідзіма вясковых бацюшак, але іх не пачаставалі ня толькі абедам, а нават шкляпкаю гарбаты, па іх проста забы-ліся. I магу засьведчыць, што вывозілі япы з сучаснае Вільні далёка ня сьветлыя і ўдзячныя ўспаміны. Затое мы. нялічныя выбраныя, добра пасмакавалі ў вайсковым сабраньні, а пасьля ўвечары ў дваранскім клюбе. На вячэры, апрача прамоў, былі нават парсючкі, спэцыяль-
’ Пасьля нядоугага ўздыму і надзен, што «цяпер можна цуды рабіць у стасхнку да Заходняп Расіі», Каяловіча агартае пэсымізм і ён піша Корнілову, што, «на мон погляд, вы псусцсся д.тя Заходняй Рас'і Тос самае я кажу і У.іадзімеру Карлавічу (Саблеру) і Кон-стангьну Пятровічу» (Победопосцсву) (гл. ліст Каяловіча да Кор-ціла»а ад 11 красавіка 1887 г. у Рук. аддзеле Публічнай бібліотэкі).
283
на выпісаныя з Масквы, ад Тестова. I якія гэта былі парсючкі — белыя, далікатныя, яны раставалі ў роце. Зьнішчаючы сваю порцыю, мімаволі ўспамінаў я вяско-вых бацюшак, якія разьяжджаліся ў тоіі момант з Віль-ні, як кажуць, «не солоно хлебавшн»
Так «частавала» саноўная дваранская Расія сваіх плебенскіх абаронцаў у сполёнізаванан Беларусі!
Урэшце, была і трэцяя важнейшая прычына марнага становішча ідэолёгаў «западно-руссмзма», якая акрась-ляла сабоп усе іншыя. Ляжала яна ў плашчыні расійска-польскіх адносін па лініі клясавай.
Мы заўважылі вышэн, што польскае шляхецтва кан-ца веку, узяўшы на сябе рэпрэзэнтацыю нацыянальных інтарэсаў Польшчы ў Расіііскай імпэрыі, прытрымліва-лася ў гэтай рэпрэзэнтацыі ўмеркаваных, лёяльных ра-мак. Марачы аб замацаваньні свае «моральнае ўлады» ў польскім грамадзтве і жадаючы як мага захаваць свае лятыфундыі — аснову гэтае «моральнае ўлады»,— польскае шляхецтва разам з дэмонстраваньнем сваіх «правоў на Беларусь» і наогул на «ўсходнія крэсы» імкнулася захаваць добрыя адносіны з Расіяй. 3 расііі-скім дваранствам ён, польскан памешчыцкай шляхце, ня было чаго псаваць стасункі; перад абодвымі гэтымі ста-намі быў адзіны агульны вораг у постаці ўсё болып рэ-волюцыйнага пролетарыяту і бяднейшага сяляпства, з якімі трэба было змагацца агульнымі сіламі як у Вар-шаве, так і ў Пецярбурзе. Што-ж да правоў на Беларусь і барацьбы за беларускі рынак, дык гэтую справу мож-на было вырашыць хутчэй лагодпасьцю і прымірэнчаіі політыкай, чым завостранап фрондай 11 12
11 \. Жырксвіч «Свежо преданнс, а верптся с трудом»... «Пстор. Вестішк», 1902, т. 89, стар. 712.
12 Сваяадменнай праяван прымірэпчых адпосіп палякаў да Ра-сіі можа быць брошурка Д. Багпіцкага: По.інтнческая псповедь совремеішого поляка», СПБ, 1897 г„ якая просктавала «абмяняць» у расійцаў «Заходні кран» на прускія і аўстрыйскія провінцыі Поль-шчы. Лднак гэтая орыгінальная «ачмова» Багніцкага ад Беларусі была выключэныіем: «отреченпе» яго ад заходніх губэрняў,— піша ІОжаков,— было адзіным Па гэтаму пытаныно за ўвесь час прымі-рэпчаіі дэмонстрацыі пя чуваць было на тэму аб адмове ад Бела-русі аўторытэтных і компэтэнтных польскіх галасоў». «Русское Богатсгво», 1897, № 9, сентябрь: «Днсвшік журналнста». Гэта зьяў-ляецца найленшым доказам нашас тэзы, шго польскі .магнат на Беларусі шукаў паразумсньня з Расіян адначасова з замацава.чьнем тут свайго становішча.
284
Расіііскас буржуазпае грамадзтва адказвала на гэ-тую позыцыю Польшчы згодаіі.
Таксама як рост пролетарскіх сіл Польшчы і бараць-ба іх з клясаю капіталістых акрасьляў зьмест і кірунак усяго польскага грамадзкага жыцьця, таксама рост ра-сіпскага пролетарыяту і завостранае змаганьне яго з клясаваіі уладап царызму акрасьляў і накіроўваў расій-скую політыку. Рабочае пытаныіе, якое, паводле слоў аднаго з тагачасных дасьледчыкаў, «вырасла тады як з-пад зямлі» ’3, і стыхійны соцыятістычны рух, які ахапіў пры канцы 80-х гадоў і ў 90-х гадох асноўныя кадры ра-бочых расійскіх фабрык, прымусіў расійскую буржуа-зію, а з сю і расійскі ўрад узяць рэзкі курс на рэакцыю і консолідаваць своіі фропт нсзалежна нават ад нацыя-палыіых меркаваныіяў. Толькі ў сфэры экономічнай копкурэнцыі расійскага і польскага капіталу ляжала паміж імі лінія падзелу, урэшце адносіны іх былі солі-дарныя.
Таму-та, калі з Варшавы і Вільні польскі памешчык і польскі капіталісты, іірыцісканыя ростам пролетарыяту і бяднейшага сялянства, працягнуў у 80—90-х гадох да-лонь прымірэныія, расійскі арыстократ, дваранін і на-ват лібэральны буржуа паціснуў яе з поўнай сьвядо-масьцю. Паціснуў таксама як і ў 70-я гады пры Пота-пове, праз галаву «западпо-руссов». Цікава, што шу-капае паразуменьне прымала цяпер выгляд падзелу «сфэры ўплываў» на Бсларусі — падзелу беларускага рынку. Гэткую, па праўдзе сказаць, даволі тэорытыч-ную комбінацыю прапанаваў, між іншым, памянёны вышэй С. Южаков — выразьнік тагачаснага буржуаз-нага лібэралізму, адзін з абаронцаў «лібэральнага» па-разуменьня расінскага і польскага капіталу коштам Беларусі.
Даводзячы патрэбу колёпізацыі Беларусі дзсля інта-рэсаў расійскае дзяржавы, ён разам з тым даводзіць, што колёнізацыя гэтая, праведзеная адначасова з усхо-ду і з захаду, прывядзс да паразуменьня польскі і ра-сіііскі капітал, польскую і расійскую культуру.
«Вялікая пустыня (разумей — Беларусь) зьяўляец-ца,— кажа Южаков,— краінай вельмі мала культыва-ванай, населенай масай цсмпага народу, жабруючага і амаль выміраючага. Дзе прычыны гэтае незразумелае 13
13 С. ПрпклопскііГі «Хроннка раб. труда», «Дело», 1883, I.
285
адсталасьці краю? Ці не вінавата прырода? Але яна мала горшая ад прыроды Маскоўскага і Польскага Па-лесься і станоўча лспшая прыроды Фінляндыі і нашае поўначы. Ці ня ў расе трэба шукаць тлумачэньня. Але раса — тыя-ж славяне, што культывавалі Польшчу, Ма-лую і Вялікую Русь. Чаму-ж беларусы вышлі няздоль-нымі?» 14
Гэтаму прычыніліся, паводле думкі аўтара, фактары соцыялыіа-грамадзкага значэныія — тыя польскія ля-тыфундыі, што пашыраліся на Беларусі з часоў Вял. кн. Літоўскага. «У дапым выпадку Беларусь падпала таму самаму злу, якое ў сваім часе згубіла Рымскую імпэ-рыю (Іаіііііпсііа Копіапі Регсіісіегіі), якое адмоўна адбі-лася ў Гішпаніі, Рымскаіі кампаніі, Ірляндыі, гішпан-скіх і французскіх колёніях і г. д.». Як-бы то ні было, Беларусь стаіць на шляху паразуменьня расійцаў з па-лякамі. «Ізоляванасьць Расіі і Польшчы, падзеленых няжыцьцёвым поясам, перашкаджае іх культурнаму збліжэныію і політычнаму яднаньню. Уплыў добрага суседзтва, дзейных узаемных зносін — адно з найбольш моцных у справе збліжэньня народаў. Літоўскі лес ста-іць на шляху гэтага ўплыву. Пінскія балоты падзяляюпь суседзяў і перашкаджаюць зносінам. Польшча ведае расіпца толькі ў асобе чыноўніка і салдата; Расія ведае Польшчу толькі ў асобе украінскага шляхціца або ссылыіага. Вельмі мала ёсьць пунктаў, дзе інтэлігенцыя складаецца з абедзьвюх народпасьцяіі, дзе адначасова чыталася-б расійская і польская літаратура... Звадка польска-расійская, бязумоўна, зпачна падтрымліваецца існаваньнем экономічна і культурна мёртвае краіны па-між карэнна расійскімі і карэнна польскімі землямі. Культура і цывілізацыя двох пародаў, што складаюць адзіпае політычнае цэлае, зусім чужыя адна аднэй. Поль-шча непасрэдна мяжуе з Заходняіі Эўропап і адцята ад Расіі мёртвым поясам, Расія прарубіла сабе вакііо ў Эўропу, але абодвы народы мяжуюць з Эўропай паасоб-ку і застаюцца пепасрэдна падзелепымі. Ці-ж гэта на-туралыіа, што тотькі праз Эўропу нашыя культуры хоць крыху яднаюцца ца грунце агульнас эўропэііскае цыві-лізацыі?»
«Пры гэтых умовах,— казаў Южаков,— немагчыма
14 С. Южаков «Переселенчсскпіі вопрос», «Сев. Вестішк», 1886, № 8, стар. 25—48.
286
чакаць сапраўднага і плённага збдіжэньня... I для каго» мы хаваем гэтыя запасы волыіае зямлі... Значыцца, ко-лёнізацыя Літвы і Беларусі зьяўляецца канечна патрэб-наіі у інтарэсах дзяржавы, культуры, народу... Яна. па-ставіць твар у твар расійскае і польскае племя, наблі-зіць іх, аб’яднае ў культурным і політычным сэнсе. Ня-хай польскае сялянства, якое церпіць ад малазямельля на бацькаўшчыне, расьсяляецца на ўсход, у межы Літ-вы; няхай вялікарускія сяляне, якія церпяць ад тэй самай прычыны, засяляюць Беларусь. Няхай на берагох Заходняга Бугу, Нёману і Прыпяці сустрэнуцца пепа-срэдна народы расійскі і польскі, а не адны польскія паны і расійскія чыноўнікі».
Выступленьне Южакова, таксама як і выступленьне Соловьева, ня было выпадковым або асабістым. У яго асобе выказвалася опінія ў адносінах да Беларусі тага-часнага буржуазнага расійскага грамадзтва, якое, з ад-наго боку, як выразна выказана ў разважаньнях Южа-кова, ня супроць таго, каб працягнуць руку Польшчы,. «ствараючай з Расіяй адно політычнас цэлае» (і толькі, капечна, пры гэтай умове!), і якое, з другога боку, зьня-важліва ставілася да Беларусі як да «гнплой окранны».
Пагардлівы стасунак інтэлігептнае расійскае гра-мадзкасьці да беларусаў выхоўваўся здаўна. Аб «бед-насьці» Бсларусі, аб пахілым і прыбітым выглядзе яе населыііцтва, са згорблецымі плячыма і запалымі грудзьмі, аб сумным уражапьні ад беларускае вёскі, агульнай забітасьці і заняпаласьці краю — у расійскіх географіях і гісторыях, популярных падручніках і болып спэцыяльных дасьледаваныіях пісалася за ўвесь XIX век нямала 15 У расіпскап літаратуры за ўвссь пэрыод яе існаваньня мы ня сустрэпем ніводнага дадатнага бела-рускага тыпу. Аб беларусах, за поўнай няцікавасьцю для расійскага чытача, ніхто ня пісаў, а калі пісаў, дык толькі ў гіронічных топах. Южаков у даным выпадку
15 Ня кажучы аб расійскаіі літаратуры, што жывілася апісань-ня.чі і характарыстыкамі Беларусі ад расіііцаў, якія праяжджалі праз край, зьняважліваму і пэсымістычнаму погляду на Беларусь прычыніліся і дасьледчыкі, якія яе спэцыяльна вывучалі. Гэтак ад-моўна глядзеў на будучыню Беларусі Семянтоўскі («Сборннк в на-мять 1 стат. с’езда», 1870), этнограф Анімеле, нават Шэіііі—і той «склаў сабе дрэнпае ўражаныіе аб беларусах і не чакаў знаіісьці ў стыхіі беларускай мовы што-небудзь каштоўнае» (гл. В. Стукаліч «Нпкпфоровскнн. Страннчка нз недавнсн старнны гор. Вптебска», адб. з «Внт. Губ. Ведом.» за 1900 г., Лв 231—232).
287
толькі паўтарыў дурную баііку аб беларусах, якая ў расійскай навуцы і літаратуры цягнулася амаль не ад апісапыія падарожы акадэміка Севергіпа. Яго нібы со-цыолёгічныя разважаньні былі цалкам угруптавапы па звычайных чутках і плётках аб Беларусі, але ніяк не на навуковым вывучэпьні 16.
Можна зразумець, якое цяжкае ўражаньне рабіла падобная пропаганда на «западно-руссов». Ім, выхава-ным у пяпавісьці да ўсяго польскага, павінна было зда-вацца і дзікім, і абразьлівым, як гэта прадстаўпікі ра-сійскага грамадзтва, людзі навукі і літаратуры, глядзяць на Беларусь як на краіі, які павінен быць адданы па колёнізацыю палякам 17. Як гэта праз іх галаву Пецяр-
16 Пазыіей С. Южаков, які заУсёды прызнаваў сябе «мала зпаё тны.м з бсларускімі адносіпамі», адмовіуся аі гэтае забойчае харак-тарыстыкі беларусаў. «Ранеіішас ўяўлепыіе аб беларусах,— ніша ён у 1907 годзе,— як аб племені ма.іарослым і слабасільным аказалася (!) пяверным. Большай часткан япы фізычна зложаны всльмі добра, маюць рост вышэп сярэдняга. жыцьцёвы іпдэкс перавышае ў іх 50 проц. і сьведчыць аб фізічнан крэпасьці» («Большая Эпцнклопс-дня», нзд. 1908 г., т. IV — рэдактар С. Южаков).
17 Расійская крытыка піколі не разьбіралася ў «западно-русспз-ме». Так, папрыклад, «Северный Вестнпк», блытаючы «западпо-рус-екіій» патрыятычны шовіпізм з беларускім пацыяпальпым рухам, прысьвяціў «западно-руссам» у 1897 г. снэцыяльны артыкул, у якім называе іх «пашымі беіарускімі інтэлігептамі» і «беларускімі пацыя-налістымі» (!). Нашыя нацыяпалістыя, піша часопіс, глыбока пера-кананы ў іспаваныіі асобнай беларускан пародпасьці і пагэтым пяску будуюць сваю тэорыю. Яны лічаць сябе моральна абавязапымі абе-рагаць гэты край, гэтую пародпасьць і весьці з гэтай мэтай шалёпую барацьбу з палякамі і яўрэямі. Япы імкнуцца навукова абаспаваць <вас тэндэпцыі і бяруць свае дапыя галоўным чыпам з гісторыі.архео-лёгіі, этнографіі, ствараюць сборнікі беларускіх пссыіяў, казак, пры-счоўяў і г. д. Спасылаючыся па брошуры Стукаліча, Раманава («Плач белорусскоп землп») і іпш., у якіх разьліта «атрута пацыя-налістычнай нянавісьці» і зазпачаіочы, іпго ргоіеээіоп сіе Гоі гэтых пацыяналістых зьвернуга галоўным чыпа.м супроць бсларускіх рэпэ-гатаў-памсшчыкаў, абярнуўшыхся ў палякаў, аўтар «Северпого Вест-нпка» бярэ апошніх пад сваю абаропу. < ГІалякі,— кажа ёп,— у якасьці мясцовых памсшчыкаў пе заслугоўваюць гэткіх адпосіп; япы пя маюнь цяпер ні магчымасьці. пі папмсншага жаданьня занмацца колёпізацыяй бсларускае пароднасьці. Яны займаюцца сельскан гас-падаркай. будуюць свае заводы і пры гэтым. як усюды прыпяіа, стараюцца збыць свае продукты па магчымасьці выга.цісн, а рабо-чым плаціць як мага мснш. Гэтым і вычэрпваюцца ўсе адносіны па.іякаў да беларусаў» («Ссверпын Всспшк», 1897, № Ю, октябрь, сгар. 19—27: «Белорусскпс нацпопалпсты. ІІз жнзіін провпнцпальной мнтеллнгенцнн»).
Калі адмоўпая характарыстыка дзейнасьці «западно-руссов» (ня лічачы недарэчнап пазвы) дапа туг нравілыіая, дык стасунак да 288
бург працягвае руку Варшаве! Ня было ўцехі і ў тым, што з усходу Беларусь павіпна была падпасьці колёніза-цыі вялікарусаў, бо пры ўсёй іхпаіі закаханасьці ў Расію трэба-ж было і самым мець сваё месца пад сонцам. Расійская саноўная арыстократыя, а разам з ёю і ра-сінская буржуазная інтэлігенцыя ў асобах паноў Южа-ковых адмаўляла ім у гэтым законным праве і адмаўля-ла ў ганебны сносаб, лічачы іх няздольнымі да культурнага будаўніцтва, толькі перашкаджаючымі ін-тарэсам Расіі. Ня дзіва, што з боку «западно-руссов» у адказ на падобныя выступленпі раздаваліся галасы, поўныя скаргі і суму, з прычыны таго, што «старшы брат-вялікарус пе разумее сваііго малодшага брата-беларуса».
У абарону сваю «западно-руссы» прывялі даволі аргумантаў. Формуляваны япы былі тады віцебскім гуртком, які складаўся каля Сапунова. Атказаць на вы-ступленьні Южаковых, Соловьёвых і К-о даручылі Сту-калічу, які быў здольны да публіцыстыкі. «Са статы-стычнымі данымі ў руках давялі мы тады,— расказваў Стукаліч *8,— што як толькі беларусы атрымалі свабоду ад польскае няволі і болып-менш выстарчальныя надзе-лы зямлі, на працягу апошняіі чвэрці веку выявіўся вы-ключны ўзрост дабрабыту краю і Беларусь ва ўсіх адно-сінах далёка пакінула за сабоіі усход, цэнтр і поўдзень Расіі»... Аўтар захоплены Беларусьсю, ён кахае яе ўсім сваім «западно-русскпм» пачуцьцём і хоча гэтую зака-ханасьць перадаць «старшаму брату», хоча пераканаць яго ў прыгожасьці беларускае прыроды, у натуральных багацьцях краю, у гістарычнап важнасьці беларускага народу, у яго культурнасьці і сьвстлым нацыянальным характары. Ніколі так выразпа не выяўляўся мясцовы «западно-русскпіі» патрыотызм, як у даным выпадку, калі яму прыходзілася бараніцца ад свае-ж «пабратым-чай Масквы». «Усяго мы тут знондзем — і гандлёвы зва-рот кіпіць па чыгунках і рэках Беларусі, і натуральныя багацьці яе — лес, рыба, лен, пяпька ды інш. ідуць на сталічныя і заграпічныя рынкі; сквапныя вывучэньні ііалякаў-памешчыкаў выглядас западта лагодпым і па сутнасьці няпразільным. Гаспадарчае і пра.мыслонас культур-трэгерства апош-ніх пры капцы XIX в. было, як мы ведаем, разам з тым паііболоШ дасканалым замацаваныіем польскасыіі у Беларусі.
18 В. Стукаліч «II. Я. Пнкпфоровскнй, 1843—1910 г.г.» у «Зап. С.-Зап. отд. Русского Географ. Обшсства», кп. 1, 1910, стар. 134.
Ій «Западно русснзм:
289
мясцоваіі археолёгіі, гісторыі і этпографіі адкры.іі са-праўдную фізыономію мінулага Беларусі, багатую дра-матычнымі эпізодамі; гісторыя Беларусі выключпая па багацьці матэрыялу для романістых, прырода Беларусі нічым ня ўступае ў прыродзе Шваііцарыі, Італіі, Гііппа-ніі і Шотляндыі — прыгожыя ляндшафты, лясы і гушча-ры»... «Такою пекнатою абдарыў гаспод бедную нашую старапу,— піша Стукаліч,— што куды пі глянеш, проста на душы сьвятло... Ды ня толькі краіі, алс людзі нашае ціхае, прыгожае Беларусі пачынаюць вабіць да сябс сур’ёзпую ўвагу расіііскае навукі і расіііскага грамадзт-ва» — і пераказвае аб прыродных здолыіасьцях белару-скага племя, з якога вышла шмат гспіялыіых і таленаві-тых людзеіі, пачыпаючы ад Францыска Скарыны і Сі-меона Полацкага і канчаючы Касьцюшкам, Міцкевічам, Спасовічам, Манюшкам і Гліпкам. Беларусь багата гі-сторыкамі, поэтамі, музыкантамі, ваіісковымі героямі, якія, не баіцца прызнацца «западпо-русс» Стукаліч, хоць і былі ў большасці польскаіі культуры і с.тужылі поль-скаіі справе, але этнографічпая прыналежнасьць якіх да беларускага племя бясспрэчпа. Выразам беларускага народнага генія, бароніцца ён далеп, зьяўляецца славу-ты Літоўскі Статут, з якога Аляксей Міхаіілавіч сьпісаў сваё расійскае «уложенпе». «Прыгледзьцеся,— кажа ён,— уважлівеіі да архітэктуры тутэіішых будынкаў, гмахаў, цэркваў і г. д.— і вы згодзіцеся, што тут ёсьць свой мясцовы мастацкі густ, своіі стыль, свой мастацкі настроіі. Не, гэткай велічыпёй, як Беларусь, нелыа не-гліжаваць»,— канчае Стукаліч сваё выхваленыіе Бела-русі.
Як бачым, «западно-русская» абаропа Бсларусі пе-рад Расіяіі была такоп натхнёнаіі, усебаковаіі, што зра-біла-б гонар самаму палкаму нацыяналісту. Абараняўся «западно-русс» прад Расіяіі з пяменшай энэргіяіі, як і прад Полынчаіі. Аднак, як ні стараліся «западпо-р\с-сы» 80—90-х гадоў пераканаць расійскі бок шапаваць іх і ставіцца з павагаіі да іх нароўні з вялікарусамі — нічога з гэтага ня выходзіла. Экономіка і бараньба за кавалак хлсба была мацпеіішай за поэзію. I як ні ста-раліся «западпо-руссы» выклікаць у «старшым браце» спачуваныіе да сябе і прызнапыіе свае ролі ў краі — пі спачуваныія, ні прызнапьпя япы не атрымалі. Расіііская політыка, абапертая на клясавым інтарэсе вялікаруска-га дварапства, пе пераставала ставіцца падазронаіі да
290
лсяго мясцовага і пе давала яму ходу. Прынцып Соловь-ёва, асьвечаны шматгадоваіі традыцыяіі,— ня пускаць беларусаў, хоць-бы і ў «западно-русском» абліччы, на пасады вышэіішыя за сярэдпія — быў цьвёрда праведзе-ны ў жыцьцё.
Ня маючы сталага грунту ў соцыяльнай плашчыне і сгіасылаючыся выключна толькі на сваю «благонадеж-ность» у сэнсе змаганьня з «пальшчызнаіі», «западно-русспзм» у канцы веку перажываў нявыразнае станові-шча. Інтэлектуальных сіл у яго ў гэты час было даволі. Цэтьны шэраг мясцовых навуковых работнікаў значна падняў нявысокі ранеіі узровень агульнай «западпо-русской» масы. Ідэолсгіяй яе былі прасякпуты ня толькі прыходзкія «бацюшкі» або прыгарадныя праваслаўпыя мяшчане, але і этнографы, археолёгі, мясцовыя гісторы-кі. Пульс інтэлектуальнага «западпо-русского» жыцьця і працы біўся цяпер ня ў Вільні. Ен перайшоў на ўсход, у провінцыялыіыя гарады — Віцебск, Полацак, Магілеў. Чым далеіі на ўсход ад Вільні, тым менш адчувалася тады рука расіііскае казённае сыстэмы, з яе варожась-цю да мясцоваіі творчасьці. У провінцыі па мядзьве-джых кутох можна было лягчэіі. чым у Вільні, на вачох генэрал-губарнатарскай канцэлярыі, запмацца раскоп-камі старыны і зьбіраньнем народных песепь. Таму-та мы бачым у Віцебску гурток Сапунова; таму-та ў Магі-леве, а не ў офіцыйнай Вілыіі пашыраў сваю працу Ра-манаў, а на Смаленшчыне складаў свой «Слоўнік» Даб-равольскі.
Становішча ўсіх іх было не зайздроснае. Провінцы-яльны горад, адсутнасьць бібліотэк і патрэбных навуко-вых сувязяй, матэрыялыіая незабясьпечапасьць і неспа-чуваныіе з боку начальства — усё гэта рабіла з тагачас-ных «западпо-русскпх» культурпікаў людзеіі далёкіх ад якой-бы то ні было кіраўнічай ролі ў грамадзкім, а тым больш політычным жыцьці Беларусі. Яны і пе прэтэн-давалі на падобную ролю, япы былі задаволепы, калі на іх не зьвярталі ўвагі. «Провіпцыяльны горад таго ча-су.— расказвае Доўнар-Запольскі, характарызуючы Са-пунова І9,— станавіў шмат спакус для маладога вучона-га, і пялёгка было ўстояць, каб пе загразнуць у провін-цыяльнай твапі. У той час чыпоўніку нашага краю, які
19 Стукалпч В. «Д. П. Сапунов. І\ 25-летню сго } існой н лііте-ратурноіі дсятслыіостн». «Внт. Губ. Ведомостп», № 134—141 за 1905 г., асобпы адбітак, стар. 24.
10»
291
заіімаўся навукай ды яшчэ служыў па міністэрству на-роднае асьветы, пагражала папіжэныіе на службе або нават звальненьне. Працаваць пры гэтых умовах ужо зьяўлялася заслугап і нямалаіі». Сам Сапуноў ня раз скардзіўся на тое-ж самас: яго імкпеньні «абудзіць ін-тарэс мясцовае віцебскае інтэлігепцыі да мінулага і сучаснага становііпча Беларусі» дрэнна ўспрыма.ііся мясцовым грамадзтвам; яго «Внтсбскую Старнну» чыта-лі вельмі мала, а начальства глядзела на яе коса, ніяк не згаджаючыся, каб падобнага роду работа пісалася без якіх-бы то ні было старопьпіх «впуіпеннй» і тэндэн-цыіі2Э.
У падобных-жа варунках жыў і Раманаў, які такса-ма імкнуўся «абудзіць іптарэс да напіага «западно-рус-ского» пароду», да таго «Заходняга краю, у якім заха-валася руская народнасьць з яе моваіі і праваслаўем і які паслужыў апораіі для ўсяе вялікае Расіі». Ня гле-дзячы на своіі патрыотызм, ён таксама, як і Сапуноў, «не знаходзіў у грамадзтве, а тым больш ва ўладзе па-трэбнага прызнаныія і натрэбнага падтрыманьня» 20 2І. У такім-жа становішчы знаходзіўся Нікіфароўскі ды ініпыя работнікі.
Паўтараем, значпага грамадзкага, а ты.м больш полі-тычнага значэньня «западно-руссы» ў разгляданы пэ-рыод ня мелі дыіі мець не маглі. Ня гледзячы на ўздым нацыяналістычных настрояў пры Аляксандры 111. яны не знайшлі сабе ў 90-х гадох адпаведнага месца, ласьне дзеля сваён соцыяльнаіі паміжлегласьці. У гэтым сэнсе Каяловіч моцна памыліўся, калі сказаў, іпто ў гэты час настала для яго ідэй «велпкое время» — яно было яшчэ ўпсрадзе. «Западно-русспзм» пры канцы веку не тварыў акрэсьленан краёвай партыі, не памагаўся яе стварыць. Вонкавае яго выяўлсныіе на Беларусі ў гэтыя гады было дваістым: з аднаго боку, да яго радоў належала
20 Гл. Стукаліч, ор. сіі., гл. таксама пратмову А. Сапуноза да «Занадной Двппы».
21 А. Шлюбскі «Гісгорыка-этпографічпыя нататкі», адбітак з «Запісак аддзелу Гуманіт. Навук ІБК», т. 1, стар. 363. Усе «западно-руссы» разгляданага пэрыоду працавалі над навуковым дасьлед-ваныісм Беларусі звычайна за свой кошт. Сапуноў, прыкладам. па-траціў на капіталыіую працу «Западііая Двпна» са сваёй мізэрнай пэпсіі настаўніка 6000 руб. Мікалай II «міласьціва» даў яму ўзнага-роду за гэтую кнігу... 500 руб. (гл. «А. П. Сапунов. К 25-летню его учснон п лнтературпой деятслыюстн», «Внт. Губ. Вед.», № 134—141 за 1905 г.).
292
вялізная армія дробных чыноупікаў-русіфікатараў. якія жылі адзіпым жаданыіем захаваць сваю службовую па-саду і не сунярэчыць «вндам начальства»; з другога бо-ку — нязначны лік гзрткоў «занадно-русскнх» кулыур-нікаў у беларускаіі провінцыі, якія працягвалі трады-цыі Каяловіча. Аднак нічога новага ў сэнсе ўгрунтавань-ня і ўдасканаленыія ідэіі «занадно-русскоіі» тэорыі яны ня прынесьлі. Славяпафільства, якое жывіла гэтую тэорыю ў 60—70-х гадох, цяпер адмерла, а разам з ім адмерла, калі можна так сказаць, «душа западно-рус-снзма». Замест яе засталася офіцыялыіая фраза аб «русскон народностн», якая набірала што год то бо.іын кваснага патрыотызму. Побач з сіі. на закону пранівен-ства, у радох «западно-руссов» усё болын узрастала прыхілыіасьць да беларушчыны і вельмі часта за казёп-ным тэрмінам «Западного» або «Северо-Занадного края» ў іх працах хавалася назва «Беларусі». Стары на-ліцэііскі рэжым часта вытвараў падобную мімікрыю.
Дваіснасыіь «западно-русскнх» кадраў у разглядапы пэрыод мела свае об’ектыўныя вынікі: армія казённых русіфікатараў прычынілася да ўзмоцненай дэнацыяналі-зацыі Беларусі на карысьць расійскае культуры і зама-цаваньня Беларусі як расінскае «окранны»; а тыя «за-падно-русскпе» культурныя работнікі, іпто працавалі над вывучэпьнем мінулага і сучаснага Беларусі, награб-лі за свон век ці мала навуковых каштоўнасьцяй. Сучас-ныя беларускія дасьледчыкі, якім здаралася стыкацца з ацэнкаіі іхняіі ролі ў культурным жыцьці Беларусі, робяць гэтую ацэнку справядліва22 Калі параўнаць, чаго было ў дзеіінасьці «западпо-русскпх» культурпікаў болыш служэныія інтарэсам «вялікае Расіі» ці слу-жэньня мясцовым беларускім інтарэсам — дык цяжка адказаць, чаго сапраўды было больш. Суб’ектыўна япы мо’ нават і не хацелі служыць мэтам русіфікацыі Бела-русі. Занмаючыся вывучэныіем гэтае краіны, яны на-сголькі любілі ўсе яе наныянальныя, або. як тады каза-лі, «народныя», асаблівасьці, што шчыра шкадавалі і сумавалі аб іх зьнікненыіі. У гэтым сэнсе роля і.\ як
22 М. Гарэцкі («Гісторыя бе.тарускае літаратуры», 1924, стар. 218) кажа, шіо «япы веломі заслужыліся, ствараючы падгатавалыіы п-эрыод у разьніцьці нашас сучаснас павукі і літаратуры». Таксзма і Шлюбскі, ор. сіі, стар. 362, вызпае, што Рамапаў сваімі працнмі «дапамагаў разьвіцьцю беларускага пацыяпалыіа-ку.тьтурііага рух ». Аб позыцыі «западно-руссыіх» ку.тьтурпых работінкаў у гэтым пы-таныіі гл. піжэГі.
293
зьбіральнікаў і захавальнікаў беларускасьці была да-датнай. Аднак об’ектыўна «занадно-русснзм» усіх гэтых культурнікаў меў вельмі адмоўнае значэньне. Хацелі яны гэтага ці не хацелі, але яны былі такі ідэолёгічнай верхавінай усёй русіфікатарскай грамады, на іх яна спасылалася як на свон першаступянёвы аўторытэт. Калі яны самі і ня ставілі часам выразна патрэбу ру-сіфікацыі Беларусі і пазбаўленьне яе нацыянальных адзнак, дык гэтую мэту ставіла за іх жыцьцё. Лёгіка фактаў замяняла ў даным выпадку занадта прынцыпо-вую неакрэсьленасьць. Калі-ж прынцыповая неакрэсь-ленасьць у справе культурнага адраджэньня Беларусі сужывалася ў «западно-руссов» з выразнай рэакцыпнан лініяй, чаго ім звычайна не бракавала, дык адмоўнае значэньне іх для нацыянальна-культурнага развою Бе-ларусі рабілася асабліва рэзкім.
РАЗЬДЗЕЛ ДЗЕВЯТЫ
Характарыстыка «западно-руссмзма» ў пачатку XX веку
Росквіт «западно-русской» партыі з пачаткам XX веку. Значэньне соцыяльнага разлажэньня беларускае вёскі. Кулацкая аснова «западно-руссазма» і стаўка на яе Ста-лыпіна. Хзмацненьнс «западно-руссазма» пры выбарах у 3-ю Думу і пры правядзеньні проекту аб земстве на Беларусі. Прыхільны стасунак да «западно-руссов» з бо-ку улады.
Першыя «западно-руыкае» організацыі ў Вільні і Пецяр-бурзе: «Обіцество Крестьяннн» і «Окраанный Союз». Па-шырэньне беларускага руху, прычыны гэтага пашырэнь-ня і барацьба з ім «западно-руссках» гуртаваньняў. Ча-сопіс «Крестьяннн» і «Наша Ніва».
Запіскц Н. Янчука ў Акадэмію Навук. Спрэчка аб бела-рускай моее. Політычная сутнасьць «акадэмічных» аргу-мантаў; «западно-руссызм» супроць беларушчыны.
Фалыаывае станоеішча «западно-руссках» культурнікаў. Сапуноў, Стукаліч, Рачанаў і інш. Іх хістаньні на ўзьмежжы этнографізму і беларускага культурнага адра-джэньня. Дэмократызацыя «западно-руссазма». «Бело-русское Обіцество» ў Вільні, «Кружок студентов СПБ уннверснтета». «Союз Белорусской Демократші» 1917 г. і яго програма ў школьным пытаньні. «Западно-Русское Обіцество» ў Псцярбурзе.
Выступленьне П. Струвэ і значэньне гэтага выступлень-ня для ўмацаваньня «занадно-руссцзма» на Беларусі
Нявыразнае становішча «западно-руссов», апісанае ў папярэднім разьдзеле, працягвалася і ў першыя гады XX ст. Русіфікацыя Беларусі адбывалася дален ўсё тым-жа ўзмоцненым тэмпам і ўсё мацнен і глыбей ахап-ляла ўсе бакі беларускага жыцьця. Аднак роля «западно-
295
руссов» як аднаго з элемэнтаў гэтае русіфікацыі была па-старому марнай. Яны ня былі прыняты расійскай по-літыкай прад рэволюцыяй 1905 г. у якасьці станоўчай сілы краю і стаялі па-старому на заднім пляне мясповай політыкі. Як і раней, тон жыцьцю задавала, з аднаго боку, расійская адміністрацыя, а з другога боку — мяс-цовы польскі капітал. Апошні да канца вытрымаў націск цэнтральна-расійскага капіталу і ня здаў сваіх позыцып: у Вільні, Менску, Горадні ды іншых гарадох на Бела-русі гаспадарчая дзепнасьць была ў значнай меры ў ру-ках палякоў. Яшчэ больш панаваў польскі капітал у бе-ларускай провінцыі, дзе памешчык, хоць і далёкі ад «дзяржаўнан расійскай нацыі», быў поўным гаспадаром. Яспа было, што расійскі царызм нры ўсёй сваёп варо-жасьці да Польшчы ня пойдзе на саюз з дробна-буржу-азнай «западно-русскоіі» партыяй для перамогі над нольскім магнатам. Польскі памешчык на Беларусі ў гэтую новую эпоху быў усё яшчэ бліжэй памешчыку ра-сійскаму і расійскаму двараніну, чым «западно-русскнй» босаногі патрыот.
Хутчэй наглядалася адваротная зьява. Паціху і з вя-лікай асцярожнасьцю, але Расія ішла на ўступкі поль-скаму капіталу. «Особые совешання о нуждах сельско-хозяйственной промышленностн», якія адбываліся ў 1902 годзе па ініцыятыве Вітэ, і куртатае «адміністра-цыйнае» земства 1903 г. для Менскай, Віцебскай і Магі-леўскай губэрняў можна лічыць праявай падобпых уетупак *.
Кардынальную зьмену сытуацыі прынесла рэволю-пыя 1905 г. і падзеі, якія за ёй разгарнуліся. За поўвека іспаваньня «западно-русснзма» на Беларусі толькі ў гэты момант прад ім зарысавалася магчымасьць паваж-вага разьвіцьця, і ён адчуў ньвёрды грунт пад нагамі.
Як ведама, разьвіцьцё капіталізму ў гэты час прынес-ла з сабой два буйнейшых фактары ў соцыяльным стано-вішчы старой імпэрыі: па-першае, вялізны рост проле-тарскіх кадраў у гарадзкон прамысловасьці і, па-другое, разлажэньнс сялянства на вёсцы. Рост рабочых мас на Беларусі, хоць параўнаўча і не такі значны, як у цэнт-ральнай Расіі і Польшчы, паставіў іх нароўні з іншымі клясамі, а ў пэрыод рэволюцыйнас буры — і на чале кра-ёваіі політыкі. Рабочая кляса робіцца цяпер вялізнай
1 Гл. Б. Веселовскніі «Псторпя земства», т. IV.
296
сілай і прымушае ўладу шукаць спосабау і саюзьнікаў д.ія яе памяншэньня.
Значна зьмянілася і становішча сялянства. Капіта.ті-зацыя се.тьскае гаспадаркі на Беларусі ў 90—900-х гадох, аб чым мы спамянулі вышэіі, закранула ня толькі гас-падарку памешчыцкую, але і сялянскую. Чым далей, тым больш капітал прасочваўся на беларускую вёску і пра-рабляў процэс яе соцыяльнага разлажэньня. Пачала ўтварацца экономічна моцная верхавінка сяла і адстоп-вацца яе бядняцкая, незаможпая частка. «Разлажэньне сялянства,— кажа Ленін,— разьвіваючы коштам сярэд-няга сялянства яго крапнія групы, стварае два новыя тыпы сельскага насельніцтва. Першы новы тып — вяско-вая буржуазія, або заможнае сялянства. Гэта самастой-ныя гаспадары, кляса фэрмэраў, або дробных аграрыяў, якая колькасна складае вельмі нязначны процант сялян-ства, але па сваім экономічпым значэньні — пан сучаснае вёскі. Друті тып — вясковы пролетары, незаможнае ся-лянства, у тым ліку зусім безьзямельнае» 2.
Хоць на Беларусі процэс разлажэньня сялянства на дзьве паказаныя групы і ня быў так рэльсфны, як, прык-ладам, у цэнтральна-прамысловым раёне Расіі або ў чар-наземных губэрнях, аднак наглядаецца ён даволі выраз-на. Прасачыць гэта можна па даных пакупкі сялянствам зямлі. Як ведама, надзельныя вучасткі, якія беларуская вёска атрымала пасьля ліквідацыі прыгону, вельмі хутка аказаліся такі.мі малымі, што не маглі здаволіць патрэб нават малой сялянскай сям’і. Пры канцы стагодзьдзя і пры пачатку новага веку гэтае становішча яшчэ болыц пагаршаецца, і сялянства пачынае стыхіііна цягнуцца за зямлёю. Крызіс шляхоцкае памешчыцкае гаспадаркі 70— 80-х год, калі цана на зямлю стаяла пізкая, ня даў, ад-нак, магчымасьці сялянству набываць колькі трэба зям-лі— яно ня мела на гэта капіталу. У 90-х і асабліва ў 900-х гадох становішча рэзка зьмяняецца: сялянства ўсё больш зьяўляецца на рынку пакупцам памешчыцкан і казённай зямлі; процант яго ўдзелу ў гэтап опэрацыі няў-хільна расьце (у адносінах да агульнае сумы ўсіх па-купак3 (гл. стар. 298).
Асабліва значна павялічыліся сялянскія пакупкі зямлі з капца 90-х гадоў пры ўдзеле Крестьянского поземель-
2 У. Ленін (В. У.іьянов): Збор твораў, т. II, стар. 132—133.
3 М. Довнар-Запольскніі, ор. сіі., сіар. 40.
297
Г ады 1898 1899 1902 1903 1904
I Іроцанты
14,9
16.3
18,2
30,6
25,2
пого банка: па пяцёх бсларускіх губэрнях, у 1886— 1893 г.г.— 204,4 тыс. дзес., у 1896—1900 г.г.— 383,7 тыс. дзсс. і ў 1901—1905 г.г.— 397,5 тыс. дзес. Агулам вылі-чапа, што забясьпсчанасыіь сялянства зямлёіі пасьля па-купак вырасла да гэтага часу прыблізна ў 2—2*/2 разы 4.
Хто пераважна купляў гэтую зямлю? Па даных ста-тыстыкі, больш заможнае сялянства. «У пакупках,— кажа Доўнар-Запольскі,— нрымаў удзел галоўным чынам се-лянін, які меў ужо нскаторую зямельную забясьпеча-насьць і які абяртаўся пасьля пакупкі ў селяніна вышэн-шага за звьгчаннага серадняка». Ў гэтым пераконваюнь параўнаўчыя даныя аб пакупнікох па велічыні іхнап зя-мельнай плошчы, забясыісчанасьпі коньмі і рабочым быдлам. Больш за ўсё купляў зямлю той селянін, які забясьпечаны жывёлай для яе апрацоўкі. Значна акруг-ляў своп прыбытак заможны селянін і пры дапамозе арэнды 5.
Аб тым, што ў разгляданы пэрыод на Беларусі падрос значны лік заможнага сялянства, знаходзім даныя і ў ін-шых аўтараў. «Паводле статыстыкі зямляўласнасьці ў 1905 годзе,— кажа Карпов,— мы бачым, што ў паўночна-заходнім раёне Эўропэйскай Расіі (Віленская, Горадзен-ская, Віцсбская, Магілеўская, Ковснская і Менская губ.) больш заможнае сялянства перараджалася ў вясковую буржуазію. Так, сялян з надзелам вышэй сярэдняга (болып чым 10 дзес. на двор) было па Віленскап губ.— 65,4 проц. агулыіага ліку, па Горадзенскаіі — 85 проц. агулыіага ліку, Віцебскап — 50 проц. агульнага ліку, Ма-гілеўскай— 20.9 проц. агульнага ліку і Менскай— 25,8
4 М. Довііар-Запольскпй, ор. сіі, стар. 41 і інш.
5 Так, прыкл., хоць бсзьзямельныя складалі 48 проц. пакупцоў праз Сялянскі банк у Віцсбску, а інак агулыіы лік іх пакупкі за 25 гадоў складаў 3 362 дзес.. у той са.мы час сяляп, якія ўладалі больш чым 10 дзес. па двор, было 22 проц., але купілі яны за гэты-ж час 12 936 дзес. Агулам — забясьпечанасьць сялян, што купілі зямлю праз Віцсбскае аддзяленыіс, была пастуішая: 60 гаспадароў — зусім бсзьзямелыіых і II 198 гаспадароў, меўшых у сярэдпім 7,7 дзес. («25-летняя деятсльпость Вптебского отделення Крестьянского по-земелыюго бапка», нзд. Губ. Стат. К-та, 1912, стар. 27—30).
298
нроц. агульнага ліку. Так тут, у раёне капіталістычнас сельскае гаспадаркі, вырастала сялянская буржуазія» 6.
Пры агульным аграрным характары Беларусі, дзе сельская гаспадарка і цяпер яшчэ мела першараднас значэньне і дзе ўзмацнілася буйная памешчынкая ляты-фундыя, узрост ліку заможнага сялянства меў выдатнае політычнае значэньне. «Дробненькія памешчыкі», якія вырасталі дзякуючы разлажэньню беларускае вёскі і ўтварэньню кадраў заможнага сялянства, былі па сут-насьці адзіным надзеііным элемэнтам у краі з пункту погляду расінскага ўраду. Але процэс разлажэньня ся-лянства меў адваротны бок; побач з выдзяленьнем кула-коў шпарка ўзрастаў лік пролетарызаванага сялянства, у сувязі з чым павялічваўся рост рэволюцыпных настро-яў у краіне. Калі клясе польскае зямельнае шляхты мож-на было часам даверыпь барацьбу з апошнян зьявап, дык ніяк нельга было даверыпь ёп наогул лёсы краю. Гэта была старая і безнадзепная альтэрнатыва. Цяпер на Бе-ларусі вырастаў стан, які быў і нацыянальна і політычнэ блізкі да Расіі. Веравызнаньне яго было праваслаўнае, і ў гэтым адным ён мог карыстацца давер’ем ураду; затым ён ня быў польскім, значынь, не варожым нацыянальна расіііскім дзяржаўным імкненьням; урэшце, што самае галоўнае, ён быў сутна-буржуазным і, значыцца, не ста-навіў ніякае небясьпекі ў сэнсе рэволюцыпнасьці. Наад-варот, яго соцыяльнае становішча на заходняп «окран-не» Расіі прымушала яго да барацьбы адначасова і суп-роць рэволюцыйных выступленьняў работніцкае клясы і бяднейшага сялянства, і супроць антыдзяржаўнага на-строю польскага элемэнту. Са ўсіх бакоў гэты «пан вёс-кі» ў сялянскай вопратцы, сялянскі аграры-фэрмэр па-дыходзіў да мэт і заданьняў расіііскае політыкі на Бе-ларусі.
Прышоўшы да ўлады ў 1906 годзе, Сталыпін, якому раеійскае дваранства даверыла справу ўдушэньня рэво-люцыі, адразу зразумеў значэньне для гэтае мэты сялян-скага кулака. Яшчэ будучы саратаўскім губарнатарам, ён пісаў міністру ўнутраных спраў, што «асноўнае выра-шэньне пытаньня (спыненьне рэволюцыйнага руху) за-ключаецца ў стварэньні клясы дробных уласьнікаў, гэтае
6 Н. Карнов «Аграрная полнтпка Столыпнна», 1925, стар. 112; падапыя лічбы ахтар узяў са «Статнстнкп землевладеішя 1905 года. Свод даных по 50 губернпям Европепской Росснн», Пецярбург, 1907. Прнложенне. Таблпца № 24.
299
асно^нае ячэйкі дзяржавы, якія зьяўляюцца па прыродзе сваёп органічнымі нраціўнікамі ўсякіх руйнуючых тэо-рыіі» 7. Прынцып стварэньня гэтае «дробнае ўласнасьці» сярод сялянства ён і начаў праводзіць у сваёй зямельнан політыцы. Асабліва выразна і цьвёрда пачала праводзіц-па сталыпінская рэформа сялянскае зямляўласнасьці на Беларусі, дзе хутары прышчапляліся ўжо раней і дзе значны лік кулацкіх сялянскіх гаспадарак расчысьціў шлях новаі'і рэформе.
Сталыпін, які быў у свой час горадзенскім губарна-тарам і які некалькі год вучыўся ў Віленскай гімназіі, добра разьбіраўся ў нацыянальных адносінах на Белару-сі і ў сваім рашэньні палажыць канец польскім уплывам тут цьверда абапёрся на беларускае вясковае кулацтва. Можа быць, нідзе ў Расіі гэтая стаўка ня была так вы-разна, як тут, дзе яна дасягала сваёй мэты адразу па трох лініях: соцыяльнай — у барацьбе з рэволюцыяй, на-цыяналістычпап — у змаганьні з Польшчай і рэлігіп-най — у зыіішчэпьні каталіцтва.
Зусім зразумела, што на чале новае клясы — сялян-скае кулацкае буржуазіі — сталі «западно-руссы». І.хнае становішча ў краі, дзе яны мусілі заняць месца польска-га капіталу, іхная ідэолёгія сувязі з «адзінай вялікай Расіяй», якая цяпер ня толькі магла, але і хацела, каб гэтая перастаноўка адбылася, іх «православпость» і по-літычная рэтроградласьць, якая выяўлялася час-часам у краіініх монархічных маніфэстацыях,— усё гэта рабіла з «западно-руссов» сапраўдных правадыроў новае плыні ў мясцовы.м жыцьці. Нарэшце, яны дачакаліся таго, аб чым так доўга і ўпарта клапаціліся: расійскі вяльможны Пе-цярбург, які стаяў да гэтае пары да іх задам, павярнуўся перадам. «Западно-руссы»— не адзінкі і не выключэпьні, але як організаваная сіла і партыя Заходняга краю былі прыняты і аблашчаны ўладай расійскага імпэратара. Іх пачалі выслухваць, іхныя парады і пажаданьні ў адно-сінах да пытаньняў мясцовае політыкі на Беларусі па-чалі выконвацца. Чым далей, тым больш яны рабіліся надзеяй і апорай улады.
Першай праявап організаванага выступленьня «за-падно-руссіізма» на політычную арэну трэба лічыць за-снаваньне ў Вілыіі пры канцы 1905 г. так званага «Об-шества Крестьяннн» і выхад у сьвет з пачаткам 1906 году
7 Карпов, ор. сіі., стар. 173.
300
часопісу пад тэй-жа назваіі. Гэта было ў эпоху, калі рэ-волюцыйны віхор бурліў над усёіі аграмаднай імпэрыяй і на Беларусі, захопленан рэволюцыйнымі падзеямі, усё жыцьцё было ўскаламучана да самых асноў. Гурток ві-ленскіх «западно-руссов» адчуваў сябе тады далёка ня ўпэўнена. Цэнтральная расійская ўлада як-бы не існа-вала, па ўсёй краіне перакатваліся хвалямі забастоўкі, рабочы люд вышаў на вуліцу і чырвоным сьцягам клікаў масы на барыкады. Глуха хвалявалася сялянскае мора, і вогнішчы панскіх маёнткаў, што гарэлі па начох, прад-ракалі хуткую іх пагібель.
Карыстаючы рэволюцыйную свабоду, шырокім колам паіішоў беларускі нацыянальны рух, знаходзячы своіі організацыйны выхад у заснаваньні ў Вільні краііня-ле-ваіі «Нашай Долі». Заявілі аб сваім існаваньні і другія нацыянальнасьці Беларусі — налякі, яўрэі, літоўцы, вы-ходзячы з падпольля на вольны сьвет.
Падалі свой голас і «западно-руссы». Праўда, гэты голас быў вельмі слабы і мала прыкметны сярод тагачас-ных бурных падзей, але ён быў характарным. У № 1 «Крсстьяннна» рэдакцыя расказвала, што за людзі яго заснавальнікі і чаго яны хочуць. «Нашае таварыства,— казала рэдакцыя (разумела, парасійску),— гэта выхад-ны з сялянства, якія не парвалі свае сувязі з вёскай і добра ведаюць сялянскія патрэбы. Яны ўсім сэрцам хо-чуць дапамагчы сваім аднавяскоўцам. Гэткіх выхадцаў, што хлужаць чыноўнікамі і займаюцца разумовай пра-цай, ёсьць у Вільні нямала — вось яны, сабраўшыся, па-гутарылі і наважылі зрабіць што-небудзь для нашых сялян, «для нашей серенькой деревушкн». Провінцыяль-ныя політыкі залажылі сантымэнтальны часопісік: зялё-ная вокладка з малюнкам завеянай сьнегам беларускай хаты, характэрная назва, для аздобы — кавалак някра-саўскага вершу аб «свабодзе». Зразумела, справа тут была не ў «свабодзе» і не ў жаданьні прынесьці карысьць «нашеіі серенькой деревне». Справа была ў тым, што, па-хінуўшыся пад ударамі рэволюцыі, царскі рэжым адкрыў магчымасьць недваранскім пластом падыйсьці да ўлады і ў форме выбараў у Думу, або ўдзелам у мясцовым са-маўрадзе павялічыць сваё значэньне ў экономічным і лолітычным жыцьці краіны. Аб гэтым, г. зн. аб наблі-жаючыхся выбарах у Дзяржаўную Думу і аб патрэбе аб'яднацца, «Крестьяннн» піша ў першым-жа нумары. На чале таварыства і часопісу сталі вядомыя ў Вільні
, * 301
раі/уеі.пеі
«западно-русскне» завадыяшы — Вруцэвіч; Каранкевіч і Пшчолка. Чыноўнікаў і наогул спачуваючых ім «запад-но-русеов» хутка набралася звыш сотні. Аднак політыч-ная фізыономія «Крестьяннна» высьветлілася не адразу, ці лепш сказаць, не адразу яго кіраўнікі знаншлі патрэб-ныя формулы для акрэсьленьня сваёй політычнай цляц-формы. Анрача агульнага зьместу часопісу, гэта відаць з таго, што, пачаўшы аглядаць тагачасныя расійскія нартыі, «Крестьяннн», «стоячы, як сам казаў, на грунце чыста культурным і экономічным», не вызнае сваёй пры-на.іежнасьці ні да аднэй з іх.
Аднак, правы монархічны кірунак яго ня ўтойваецца: рэдакцыя супроць соцыялістых і чакае залагоджаньня сялянскіх інтарэсаў ад «цара-бацюшкі». У гэтым сэнсе яна супроць ураду, які не дае сялянам зямлі і соцыяль-нае роўнасьці з іншымі клясамі дзяржавы, яна крытыкуе гэты дваранскі ўрад, але ніколі «вышэйшую ўладу гасу-дара». «Можам вас запэўніць,— дакляравала рэдак-ныя,—-што сяляне вымагаюць толькі зямлі, а ня волі». Прынцып, як бачым, выразна кулацкі.
Абарона інтарэсаў сялянскае верхавінкі, вя'сковага кулака, пачалася на старонках «Крестьяннна» вельмі хутка. Ужо ў № 24 за 1906 г. знаходзім артыкул аб зямлі іменна ў гэтым кірунку. «Для нашага краю,— піша рэ-дакцыя,— галоўнае пытаньне—гэта пытаньне зямлі. Зямля ўсё яшчэ застаецца ў значнай ступені ў руках асоб, якія мала цікавяцца ёю, рэдка нават наведваюць свае маёнткі ў дзесяткі тысяч дзесяцін. Чаму-б, здавала-ся, ня ўсталіць якой-небудзь нормы на памешчыцкія землі? Хто сам гаспадарыць — зрабі ласку, а то сам ся-дзіць у пасольстве, а тут цэльны штат упраўляючых вы-ціскае з сялян апошнія сокі; каму, відань, зямля не па-трэбна, той пакінь сабе дзесяцін 300—400, а рэшту пра-дан. Гэта было-б зусім справядліва»...8 Зразумела, уласнасьць — рэч сьвятая, яна ненарушна, але па пера-конаньні «западно-руссов» з «Крестьяннна» яна мае свае межы. Калі слрава ідзе аб задаволеньні інтарэсаў, маю-чых дзяржаўнае і агульна-народнае значэньне, дык мож-на прымусам адабраць зямлю. «Ідэя прымусовага про-дажу,— кажа «Крестьяннн»,— не анархічная, самыя кон-сэрватыўныя ўрады ўжывалі яе пры патрэбе», а для Беларусі гэткая патрэба ёсьць: беларускі селянін мусіць
8 «Крсстьяііііп», 1906, Кв 24.
302
выйсьці з таго цяжкога экономічнага становішча, у якім ён знаходзііша, і выйсыхі шляхам драбленьня буйнай па-мсшчыцкай уласнасьці9. I даводзіць гэтую патрэбу ліч-бамі ген.-губарнатарскае статыстыкі, якая была падрых-тавана да нарады па пытаньнях зямляўпарадкаваньня 29—31 жніўня 1906 г. Згодна гэтых даных, выходзіла, што ў 1906 годзе лік ападаткаванай надзельна-сялянскае зямлі па губэрнях Віленскай, Горадзенскай і Ковенскай складаў амаль 4 з пал. мільсны дзесяцін, г. зн. у 2 разы менш таго, што было ў сялян у 1860 годзс; значыцца, падрахоўвае «Крестьянпн», каб давесьці памер сялян-скае гаспадаркі на Беларусі да памераў 1860 году, трэба прыбавіць да цяперашняй сялянскай зямлі столькі-ж, г. зн. 4’/г мільёны. Адкуль узяць гэты вялізны абшар? Адказ ясны — з ліку памешчыцкіх лятыфундый, і «Кре-стьяннн» даводзіць, штоз пункту погляду інтарэсаў краю лепш псрасяліць часам аднаго памешчыка на роўназнач-ныя маёнткі ў другія, больш вольныя мссцы, чым пера-сяляць тысячы сялян.
Нельга сказаць, каб тон аргумантацыі «Крсстьяпнна» быў пры гэтым упэўнены. Ен сам абгаворвасцца, што «ў тутэпшым краі пераважная польская зямляўласнасьць надзвычайна трывалая як з экономічнага, так і політыч-нага боку» і што лёгка яе пад сялянскую парцэляцыю ня возьмеш. Гэта і праўда была — польскі памешчык на Беларусі ў момант рэволюцыі 1905 году і першы пэрыод яе, да аграрнае разрухі, ня толькі ня страціў свайго зна-чэньня, але ўсьвядоміў усю сваю моц. У гэты момант з выключнай рэльсфнасьцю зазначыўся той гістарычны факт, што ўсемагутная Расійская імпэрыя на беларускай тэрыторыі экономічна была нулём. Расійскі памсшчык на Беларусі, ня гледзячы на ўсе клопаты і прышчэплі-ваньня, трымаўся штучна дзякуючы выключна падтрым-цы расійскай адміністрацыі і выключным прывілеям з боку ўлады. Даволі было, каб улада гэтая пахіснулася, як пахіснулася і расійскае зямляўладзтва. Вельмі пака-зальна, што ў момант рэволюцыі 1905 году, г. зн. у мо-мант расьцярушанасьці расійскае імпэрскае ўлады, ня-лічны расійскі памешчык заходніх губэрняў адразу вы-кінуў сваю зямсльную ўласнасьць на рынак. Віленскае аддзяленьне Сялянскага зямельнага банку прыняло ў
9 «Кресгьянші», 1906, № 36 — перадавіца аб прымусовай парцэ-ляцыі зямель.
303
гэты момант дзеля продажу большасьць маёнткаў расій-скіх памешчыкаў 10 11. Відань, яны добра разумелі, што яны на Беларусі прыходцы, што ўсё ім тут чужое і варожае і што, калі няма за іхнай сьпіной усясільнага губарна-тара, ім за лепшае як найхутчэй убрацца дахаты, у цэнтр Расіі.
Польскі памешчык, наадварот, у момант агульнага політычнага спалоху ў імпэрыі і фактычнай страты ўлады адразу адчуў, што сапраўдным гаспадаром у краі, тым, у чыіх руках ёсьць сіла капіталу і экономічных уплываў, зьяўляецца ніхто другі, як ён. I мы бачым, як, сапраўды, мясцовы польскі элемэнт, апіраючыся на сваё першарад-нае экономічнае значэньне на Беларусі і Літве, адразу падымае галаву і ўпэўнена ідзе, каб заняць першае мес-ца ў політычным жыцьці краю. Найлепшым выразам гэтае мэтаморфозы былі выбары ў 1-ю Дзяржаўную Думу: ад усіх пяці беларускіх губэрань прайшлі дэпута-тамі амаль адны палякі (выбарнымі членамі ў Гос. Со-вет зьявіліся выключна палякі — буйныя памешчыкі). Аб гэтым «горкім факце» жаліўся пазьней Сапуноў, рас-казваючы, што пад час выбараў «все пренмушества» аказаліся на баку польскага блёку і што, калі адзін з «западно-руссов» сьмірэнна і скромна прасіў прапусьцінь у Думу хоць аднаго іхнага кандыдата, прадстаўнік поль-скае стараны адказаў: «Не, мы павінны паказаць, што цяпер — мы паны становішча» н.
Становішча заможнага селяніна, на якога абапіраў-ся «занадно-русснзм» і інтарэсы якога ён быў закліканы бараніць, было ў гэтых варунках нялёгкім. Яму прыхо-дзілася з боем прабіваць сабе дарогу: «Палякі,— пісаў другі абаронца кулака,— так укараніліся ў беларускі грунт, польскія наны так захапілі ў свае рукі буйную зямляўласнасьць і так заціскаюць у сваіх экономічных цісках расійскага дробна-памеснага ўласьніка Беларусі, што апошняму трэ’ было-б даць самую магчымую шыры-ню, павялічыць яго экономічную і політычную самастой-насьць, а ня сьціскаць абмежаваньнямі» І2.
Зразумела, што аб бядняцкай частцы беларускага сялянства «западно-руссы» думалі менш за ўсё. Па сут-
10 «Крестьяппп», 1906, № 36.
11 «Речь члепа Гос. Думы А. П. Сапупоса, проіізпессіпіая 30 чая 1909 г. о пеобходнмостн пзменеппя порядка выбороа членов Гос Со-ьета от 9 зап. губерппіі», адбітак, стар. 10.
12 «Окраппы Росспп», 1907, т. II, стар. 507.
304
насьці, яны нават і не маглі браць яго пад сваю абарону, калі на воку ў іх былі «дробна-памссныя» уласьнікі, г. зн. тое, што самі яны з сябе станавілі. Тое, што было добра для кулака, зусім не падыходзіла для беднаты — яе нельга было пацяшаць абяцанкамі, што ня трэба бунта-ваць за зямлю, што трэба пакласьці надзеі на цара і міністраў, якія ўсё ведаюць і ўсё зробяць. Бедната вы-магала чыннасьці, вымагала ўзяць зямлю ўласнымі ру-камі, не спадзяючыся на якую-колечы апеку згары; да задаваленьня сваіх інтарэсаў япа ішла шляхам бунту і аграрнае рэволюцыі. Паны з «Крестьяннна» знаходзілі для іх толькі словы «сардэчнага ўразуменьня». «Господа члены п братіе во Хрпстс,— пісаў у рэдакцыю «Крсстья-ннна» нейкі бядак, хацсўшы знайсьці сабе якую параду ў бязвыхадным становішчы,— прашу вас зьвярнуць увагу на нашае горкае-прагоркае сялянскае жыцьцё. Як-жа ж не абраза: калі ехалі на вайну (японскую), дык каза-лі — усіх задаволім; а калі прыехалі з вайны, дык у дзесяць разоў горш. Калі былі на Далёкім Усходзе, тады нам зачытвалі маніфэсты, а выходзіць, мы ніякімі мані-фэстамі не карыстаемся... Дзякаваць богу, прышоў я на бацькаўшчыну, а на бацькаўшчыне галадоўка-матулька, добра яшчэ, што ў маці-старушкі карову было прадаць, а то хоць-бы рэпку сей. ІІіякае дапамогі не далі, а я ўжо да працы ня здатны — маю задушша».
«Крестьянпн» адказаў: «Так, вельмі цяжкая і горкая наша доля мужыцкая, але, слава богу і нашаму добра-му нару, усходзіпь сонца і для нас» 13.
Рэволюцыйны тэрор і аграрныя непарадкі, якія па-чалі бушаваць у цэнтры імпэрыі і на «окраннах» у 1906 годзе, зьмянілі сытуацыю. Польская зямляўлас-насьць атрымала сур’ёзны ўдар. і памешчык страціў своіі спакой. Рэакцыя 1906—07 г., задушыўшы рэволюцыю ў крыві вісельных распраў і катаржных прысудаў, з асаб-лівай уважлівасьцю паставілася да тых, хто захаваў вер-насьць цару і прастоту, хто не хацеў развалу і гібелі вялікае імпэрыі. На Беларусі гэтымі людзьмі былі «за-падно-руссы», якія здаўна вялі змаганьне за «адзінасьць і вялікасьць Расіі».
У гэты момант, у 1907 годзе, у Вільні, апрача т-ва «Крестьянпн» заснавалася больш рафінаваная і солід-ная групоўка — так званы «Окраннный Союз». Таксама
13 «Крестьянпп», 1906, № 42, стар. 663.
305
як і «Крестьяннн», ён ставіў сваёй мэтаіі узмацненьне расійскай культуры, дзяржаўнасыіі і самабытнасьці на заходняй «окраіне Росснн»; на чале яго мы бачым тых самых Вруцэвічаў, Кавалюкоў, Бывалькевічау ды інш., але розьніца з папярэдпім годам была ў тым, што, па-першае, партыя іх атрымала апрабаваных і выдатных прадстаўнікоў у Пецярбурзе і, па-другое, польскі элемэнт дзякуючы зьмене сытуацыі ня мог ужо ставіцца да іх гэтак высокамерна, як раней. «Западно-русспзм» пачы-нае ўваходзіць у сыстэму ваяўнічага расіпскага нацыя-налізму як адна з яго складовых частак, ён абяртаецца ў адзін з аванпостаў наступленьня Расіі на захад.
Сталыпін добра разумеў значэныіе «западно-русско-го» куланкага эле.мэнту ў заходніх губэрнях. Ен разумеў, што ў барацьбе за «новую Расію» супроць нольскіх на-маганьняў гэта адзіны сапраўдны саюзьнік расіпскае ўлады. Аб гэтым ён гаварыў ня толькі на закрытых мі-ністэрскіх нарадах, алс і на паседжаньнях Дзяржаўнае Думы. Выражэньнсм яго політыкі на Беларусі быў про-ект зсмства, выпрацавапы пры канцы 1906 году. На па-седжаныіі «Совета по делам местного хозяііства» пры разглядзе пытаньня аб увядзеньні новага земскага пала-жэньня ў 9 заходніх губэрнях Сталыпін казаў: «Земскі самаўрад — справа не політычная, а гаспадарчая. Але бсзварупкова, піто перавага якой-нсбудзь народпасьці ў гаспадарчым жыцыіі краю ня можа не надаць акрэсьле-най нацыянальнай афарбоўкі ўссй мясновасыіі, бо гас-падарчыя інтарэсы глыбсй прасочваюцпа ў народную тоўшчу, чым нават інтарэсы політычныя. Стагодняе агромпістае намаганыіе дзяржавы ў бок забясьпечаньня ў Заходнім краі расійскас дзяржаўнасьці ня можа быць зьвсдзсна на нішто. Таму міністэрства паставіла сваёй мэтай застрахаваць будучыя зсмскія ўстановы ад наяў-най небясьпекі абярнуцца ў полснізуючую сілу, што раз-носіць па краю асновы, варожыя дзяржавс» 14. Яшчэ болыц выразна і цьвёрда акрэсьліў Сталыпін прынцы-пы свасй політыкі на Бсларусі ў прамовах у Дзяржаўнай Думс 7 мая 1910 года і 27 красавіка 1911 г., калі азна-чаны проскт уводзіўся ў жыцьцё ў Віцебскап, Магілеў-скай і Менскай губэрні. «Мэта паша,— заявіў ён,— па-ставіць крэст стагодняп племянной політычнай барацьбе,
14 «Окраппы Росспп», 1912. № 9, стар. 129. Оспоппые п деп по-лптпкіі П. Столыпппа отпосптелыіо зап.-русскнх окрапп».
306
якая тут вядзецца, і абараніць тут уладарным і рашучым словам расійскія дзяржаўныя асновы». Дума павінна была падтрымаць азначаны плян ураду — гэта быў яе гістарычны абавязак. «Упяршыню,— казаў Сталыпін,— у расійскай гісторыі на суд народнага прадстаўніцтва вынесена пытаньне такога глыбокага нацыянальнага значэньня. Да цяперашняга часу народ не дапускаўся да вырашэньня падобных пытаныіяў, можа быць, дзеля гэтага ён заставаўся абыякім і пачуцьцё еднасьці ў яго (з РасіяГі) паслаблялася. Калі аглядзецца пазад і па-глядзець на нашае мінулае, дык у змроку нашых нацыя-нальных хістаньняў ясна разумелі справу толькі Каця-рына П і Аляксандр III. Цяпер,— па прызнаньню Ста-лыпіна,— справа павінна быць вырашана канчаткова: з політычнага пункту погляду на абгаварэньне Дзяржаў-нае Думы яшчэ ніколі ня ставіўся законапроект больш с.ур’ёзны, чым пытаньне аб земстве ў Заходнім краі»... «Заходні краіі ёсьць і будзе краем рускім назаўсёды, на-векі» 15.
Падобны ўрадавы курс адкрываў прад «западно-рус-самп» шырака дзьверы ў будучыню, бо ва ў.мовах тага-часнага жыцьця Беларусі толькі яны і маглі разглядацца як «народ, які прызваны вырашыць пытаньне» аб расій-скай культуры ў краі. Так яно і сталася: пасьля разгону 2-й Думы і выданьня закону 3 чэрвеня аб зьмене выба-раў у яе прадстаўнікі «западно-русспзма» апынуліся на вяршыні сваііго прызначэньня. У той час калі пры пер-шых выбарах яны не маглі правесьці амаль ніводнага дэпутата, цяпер, пры падтрымцы ўлады, яны запоўнілі сабоіі большасьць дэпутацкіх месц. Ад пяці бсларускіх губэрняў прайшлі: ад Горадзенскаіі — 1 свяшчэньнік і 3 дэпутаты сяляне, беспартынныя, спачуваючыя правым монархічным партыям; ад Менскай губ.,— на дзевяць месц былі выбраны — 2 сьвяшчэньнікі і 4 правых бела-рускіх сялян; ад Віпебскай губ. на 9 месц — правых ся-лян — 2, 1 сьвяшчэньнік і 1 інтэлігент (Сапуноў); па Магілеўскай — 1 селянін і 1 сьвяшчэньнік. Палякі аказа-ліся бясьсільны — толькі па Віленскай губ. яны атрыма-лі пяць мандатаў 16.
Азнаямленьне з соцыяльным паходжаньнем і стано-вішчам прайшоўшых «беларускіх сялян, прымыкаючых
15 «Окраппы Росспн», 1912, № 9, стар. 131.
16 «Окрапны Россіін», 1907, стар. 645.
307
да монархістых», паказвае, што гэта былі моцныя вяско-выя гаспадары, валасныя старшыні, пісары ды інш., г. зн. прадстаўнікі тае клясы, якая тварыла соцыяльную асно-ву «западно-русснзма» і якая ў Думе аддала свае галасы Сталыпіну.
Той самы малюнак наглядаўся і ў нова-ўведзеным сталыпінскім земствс. Згодна вылічэньняў на «Сьезде представптелей 9 западных губерннй» 4 кастрычніка 1909 году ў Кіеве, па пянёх беларускіх губэрнях павінна было быць гласных «русского пронсхождення» 178 чал. і «нерусского», ці, іншымі словамі, палякаў,— 74 чал. Дзеля таго што расійскага памешчыка-двараніна на Бе-ларусі як пэўнае клясы ня было, азначаныя месцы ў зсмстве павінны былі прызначыць зноў такі «западно-руссам». Закон, паводле якога зямельны цэнз для права ныбараў у зсмствы быў паніжаны ў Заходнім краі да 1/20 часткі нормальнага памеру,— (250 дзсс.) — значыць, 12*/2 дзес., акурат і меў на мэце тых «дробных памешчы-каў» або вясковую кулацкую буржуазію, якую тварыла на Бсларусі «западно-русская» партыя. Апошняя сьвядо-ма бараніла падобны «дэмократычны» прынцып — інта-рэсы «господствуюшего мужнка». «Дэмократызацыя зем-ства ў нас не небясьпсчна,— пісаў «Крестьянпн»,— на-адварот, чым драбнсіішы будзе цэнз, тым для расійскае справы ў краі будзе лснш. Няма чаго, маўляў, сумня-вацца ў практычнасьці і культурнасыц’, а разам і ў ад-данасьці ідэі расійскае дзяржаўнасыіі з боку «селяніна-настаўніка» і мешчаніна-чыноўніка» 17.
Новая сытуацыя патрабавала больш паважных орга-нізацыйных форм, і мы бачым, як пасьля 1907 году «западно-русскііе» кадры, як мясцовыя ў краі, так і па-за краем, у Пецярбурзс вырастаюць колькасна і якасна. «Окраннное Обіцество» ператвараецца ў «Окранннып Союз», а затым ў «Русское Окраннное Обшество», якое замест провінцыяльнага «Крестьяннна» выдае штотыднё-вы часопіс — «Окранны Росспп». У азпачанай організа-цыі побач з рухавымі і актыўнымі організатарамі — Бывалькевічам, Кулакоўскім і Кавалюком — бярунь удзел прадстаўнікі пенярбурскай арыстократыі, вышэіі-шага духавенства, чыноўнікі з міністэрстваў, вапсковыя генэралы, правая профэсура, публіцыстыя і г. д.— зьява, якая ў ранейшую эпоху была немагчымай. «Западно-рус-
17 «Крестьяпіпі». 1910, № 32, стар. 499: «Мптересный спор».
308
скне» дэлегацыі ў асобах Кавалюкоў, Вруцэвічаў, Сала-невічаў і К-о пачынаюць зьяўляцца ў пецярбурскіх са-лёнах, у габінэтах міністраў, на прыёмах самога цара. Яны падаюць пэтыцыі, адрасы, хадайніцтвы, у якіх ба-роняцца інтарэсы расійскае культуры на Беларусі суп-роць культуры польскай і дробны «западно-русскнй» зямляўласьнік супроць польскага памешчыка. «Дзеля таго што ў нашым краі,— заяўляла адна з падобных дэ-легацый Мікалаю II,— сярод рускага насельніцтва больш за ўсё пашырана дробная зямляўласнасьць, дык побач з пашырэньнем яго правоў зьяўляецца, канечна, патрэб-ным пашырыць і правы «служплого» прамысловага «со-словня», г. зн. мясцовага чынавенства і мяшчанства» 18.
Выступленьне на першую арэну «западно-руссов», таксама як і ўрадавая программа, накіраваная да іх падтрыманьня, сустракала не малую барацьбу з боку польскіх аграрыяў і наогул буйнага капіталу. Ужо проект Сталыпіна аб земстве ў сьнежні 1906 году напаткаў во-струю опозыцыю ў асобе члена дзяржаўнага савету ад Віленскай губ., буйнага абшарніка Корвін-Мілеўскага, які ў паразуменьні з зямельнымі магнатамі Сьвенціцкім, Незабітоўскім і Скірмуптам у вядомай запісцы, разданай у 20 экз. асабіста ўсім членам савету міністраў, протэ-ставаў супроць гэтага проекту, як «парушаючага прын-цып роўнасьці ўсіх станаў насельніцтва прад законам». Інтэрвэнцыя Корвін-Мілеўскага дасягнула свайго: пы-таньне аб земстве ў заходніх губэрнях было зьнята з чаргі дня і, ня гледзячы на сілу Сталыпіна, праляжала ў міністэрскіх канцылярыях тры гады 19. Дробна-буржу-азныя імкненьні «западно-руссов» сустракалі таксама процідзеіінасьць і ў лягсры буйнага расіпскага капіталу. Так, прыкладам, у тым-жа «Государствснпом Совете» на абарону польскіх памешчыкаў на Беларусі выступалі кн. Оболенскі і дэпутат ад расійскіх гандлёва-прамысло-вых колаў — Хоненко. Тут выяўлялася сувязь буйнага расіііскага капіталу з гэткім-жа буйным капіталам поль-скім, які ў разгляданую эпоху ўвайшоў у новую фазу разьвіцьця і быў трэставаны ў вялізарнейшых агульна-імпэрскіх картэлях і трэстах («Продамета», «Гвоздь»,
18 «Крестьянпп», 1909, № 19, стар. 281—282.
19 «Крестьяппн», 1906, № 48. Аб запісцы Корвін-Мілейскага гл. таксама ў памянёнай вышэй прамовс А. Сапупова 30 мая 1909 г.
309
«Продвагон» ды інш. буйнейшыя прамысловыя трэсты) 20. Аднак «западно-руссы», як кажуць, не сумавалі: чуючы пад нагамі цьвёрды грунт і маючы моцнае падтрыманьне ў расійскім нацыяналістычным урадзе, яны прымалі гэ-тую барацьбу, і нават нікчэмны на выгляд «Крестьянпн» адважваўся на вострыя дакоры і зьдзекі над «панам-князем» і «панам — маскоўскім купцом» за іх непатрыо-тычныя паводзіны ў «сьвятой» справе абароны «велнкой матушкн Росснн» 21.
Найбольш солідным організацыйным завяршэньнем «западно-русснзма» зьявілася заснаванае 29 студзеня 1911 г. ў Пецярбурзе «Западно-Русское Обшество» 22 — тое самае «Обшество», ідэя якога, як сьведчыць адзін з сучасьнікаў, хадзіла па вышэйшых політычных пецяр-бурскіх салёнах яшчэ ў 1893 г.23. Тут выступіў на сцэну ня толькі наш беларускі «западно-русснзм» — у назва-ным «Обіцестве» ў супольным паразуменьні сышліся і «южно-руссы»: побач з еп. Эўлёгіем, проф. Філевічам, Кулакоўскім ды іншымі «западно-руссамн» з Беларусі мы бачым тут кіеўскіх ідэолёгаў «южно-русского» монар-хізму — Піхно, Вяргуна, Шульгіна ды інш. Програма і статут «Обшества» ставіць яго заданьнем «узмацненьне расійскае культуры і разьвіцьцё духоўных і матэрыяль-ных сіл расійскае народнасьці ў Заходнім краі, выву-чэньне яго сучаснага становішча і мінулага». Есьць у програме «Обіцества» модэрныя ноты, якія перад тым яшчэ ня былі чутны,— яно ставіць сваёй мэтай сачыць за беларусінствам і украінскім мозэпінствам» (§ 1 Ста-туту). «Обіцество» адразу-ж налічвала ў сваіх шэрагах вялікі лік удзельнікаў — больш за 300. Да сваёй дзей-насьці яно прыступіла ў самых рознастайных формах: шляхам лекцый, навуковых рэфэратаў, політычных схо-даў, а нават дэмонстрацыйных падарожаў па Беларусі і Украіне.
Абарона інтарэсаў «западно-русского» кулацтва пра-водзілася яго ідэолёгамі ў разгляданы пэрыод і па куль-турнай лініі. У параўнаньні з папярэдняй эпохай, якая цалкам прысьвячалася барацьбе з полёнізмам і лацінст-вам, розьніца была ў тым, што цяпер «западно-русснзм»
20 81. Кегпрпег, ор. сіі., 8. 138.
21 «Крестьяпнп», 1909, № 19, стар. 282.
22 «Окранны Росснн», 1912, № 15, стар. 73—75.
23 А. Владпмпров «О русском землевладенші в Сев.-Зап. крае»„ стар. 64.
<3/6»
павінен быў што час, то больш займацца беларушчынай. Беларуская нацыянальная ідэя, залунаўшая ўпяршыню яшчэ ў 70—80-я гады і тады зьвярнуўшая на сябе ўвагу Каяловіча, спачатку XX веку разьвярнулася ў паважны культурна-грамадзкі рух. Рос ён няпрыкметна, але орга-нічна, набываючы сабе ўсё новыя і шырэйшыя кадры прыхільнікаў. Асабліва шпарка пачаў разьвівацца бела-рускі рух у 90-я і 900-я гады, калі разам з уздымам па-мешчыцкага двара на Беларусі і разьвіцьцём мясцовай прамысловасьці, побач з нарастаньнем рабочае клясы, усё ў большым ліку пачала вырастаць гарадзкая інтэлі-генцыя мясцовага паходжаньня. Пролетарскія кадры на Беларусі ў тыя часы не маглі даць краю пачынальнікаў і правадыроў беларускага нацыянальна-культурнага ад-раджэныія. Пераважная большасць іх складалася з ра-бочых не беларускай, а яўрэйскай нацыянальнасьці; калі-ж гэтыя кадры былі беларускімі па паходжаньні, дык у сувязі з разрывам па нацыянальнай лініі, які быў выкліканы мацнейшай русіфікацыяй беларускага гораду, яны былі дэнацыяналізаваныя. Сваіх адэптаў беларус-кая напыянальная ідэя знаходзіла, па-першае, сярод тае сялянскае інтэлігенцыі расійскае асьветы, якая выходзі-ла з вёскі і, канчаючы настаўніцкія і духоўныя сэмінарыі, не далучалася да «западно-руссов», і, па-другое, з тых інтэлігентных адзінак польскае культуры, якія выходзі-лі з дробнае засьцянковае шляхты.
Капіталізаваны польскі маёнтак 90-х і 900-х гадоў, пазбыўшыся старых форм гаспадаркі, пачаў пазбывацца і тае дробнае шляхты, якая была яго падсобнай сілай. На працягу вякоў яна служыла ў яго канторах, несла ўсякія службовыя абавязкі, пачынаючы экономам і кан-чаючы настаўнікам дзяцей, яна-ж акружала лятыфундыі магната ланцугом сваіх дробных фальваркаў. Новыя экономічныя варункі не давалі магчымасьці гэтай шлях-це жыць па-старому. Чым далей, тым больш капіталіза-вапы маёнтак выціскаў яе з двара, пазбаўляў пасад, гнаў яе з зямлі ў горад. Дробна-вытворчая сіла шляхты ўсту-пала прад сельска-гаспадарчай машынай; цяпер пры мэханізацыі працы было ў ёй усё менш патрэбы, яе было залішне многа і для сельска-гаспадарчай прамысловась-ці. Дробны фальварак таксама страціў сваю ранейшую функцыю — быць экономічным і культурным «акружэнь-нсм» буйнага памешчыцкага двара: новы маёнтак энгэль-гардтаўскага тыпу гэтай падсобнай сілы не патрабаваў.
311
Для гэтае дробнае шляхты, для яе маладога пакаленьня быў адзін выхад— ісьці ў горад, шукаць там пасады.
Дзякуючы сваііму становішчу яна была опозыцыйна настроена да сучаснага экономічнага ладу, які закрываў перад ёй стары шлях «на зямлю» і ў гарадох звычайна. далучалася да левых, соцыялістычных партый. Асабліва выразна зазначала свае політычныя сымпатыі тая мо-ладзь, якая трапляла ў расійскія унівэрсытэты: тут яна знаходзіла гатовыя формы для сваёй політычнай чын-насьці і адсюль прыносіла ў край гатовую програму зма-ганьня за свае ідэі.
Чым магла быць у тыя часы гэтая програма на Бела-русі? Для беларускае інтэлігенцыі, выхаванай у поль-скай культуры, ня мог быць блізкі «западно-русснзм» нават найбольш лібэральнага тыпу; даволі далёкі быў ёй і ідэал «старой Польшчы». Рэпрэзэнтацыю апошняй узяў на сябе цяпер зноў польскі памешчык на Беларусі дый прытым у не адказваўшым настрою моладзі, рэак-ныііным выглядзе. Можна было ісьці ў шэрагі ўзьніклых у тыя гады краёвых польскіх соцыялістычных партый (ППС, С-ДП Польшчы і Літвы), якія будавалі свае ад-носіны на Беларусі на фэдэралізьме і прызнаньні яе «лі-тоўскай» асаблівасьці,— у шэрагі гэтых партый беларус-кая інтэлігенцыя 90—900-х гадоў сапраўды ішла. Алс найбольш яе клясаваму становішчу ў краі і яе пачуцьцю-адказвала пропаганда беларускай нацыянальнай ідэГ
Вось чаму мы бачым, што той загнет нацыянальнага адраджэньня, які кінуў у 70—80-я гады Багушэвіч, у 90— 900-я гады разьдзьмухала ў шырокае полымя руху пернг за ўсё беларуская народніцкая інтэлігенцыя польскае культуры. Усе тыя імёны, якія мы ведаем як бліжэйшых насьледнікаў Багушэвіча, былі соцыяльна і культурна блізкі яму. Няслухоўскі, Гурыновіч, Ядвігін Ш., Цётка, Ів. Луцкевіч ды інш. прадстаўнікі «нашаніўскага» пэры-оду — усе яны тварылі левае крыло мясцовай грамадз-касьці і абапіралі пропаганду беларускага нацыяналь-нага адраджэньня на пародніцка-соцыялістычным, ся-лянскім грунце. Яны былі поэтамі і пісьменыіікамі маладой нацыянальнан Беларусі, яны-ж былі першымі організатарамі «Бел. Соц. Грамады».
Цікава было-б прасачыць, якім шляхам і ў якім вы-глядзс адбывалася спалучэньне паказанай групы бела-рускаіі інтэлігенцыі польскае культуры, што выходзіла з дробна-шляхоцкіх сем’яў і канчала вышэйшую школу, ж
312
беларускай-жа інтэлігенцыяй расійскае культуры, што канчала настаўніцкія і духоўныя сэмінарыі на Беларусі. Есьць падстава лічыць, што абедзьве гэтыя групы вельмі часта прыходзілі да сваіх нацыянальных пераконаньняў самастойнай дарогай, незалежна адна ад другой.
Важна таксама адказаць, на якую частку сялянства апіралася іх пропаганда: на заможную, кулацкую, ці на бядняцкую? Пакідаючы ў баку адзінкі і потэнцыяльную магчымасьць, а ў пэўных умовах і нямінучасьць адыходу часткі нацыянальнай беларускай інтэлігенцыі да буржу-азных клясаў24, агулам трэба сказаць, што ідэя культур-на-нацыянальнага адраджэньня Беларусі ў той пэрыод галоўным чынам асядала ў клясе бяднейшага сялянства. Беларуская нацыянальная ідэолёгія ва ўмова.х старога царскага рэжыму сама па сабе была ўжо рэволюцый-най-дэструкцыйнай зьявай. А гэта значыла, што калі беларускі нацыянальны рух накіроўваўся на вёску, то ён мусіў накіроўвацца і здабываць сабе прыхільнікаў не сярод верных цару кулакоў і заможных сялян, а сярод бядняцка-серадняцкіх яе слаеў. Кулацкія элемэнты вёс-кі павінны былі быць захоплены і, як мы паказалі вы-шэй, сапраўды за.хапляліся «западно-руссамн». Разьлі-чаючы ў сваёй экономічнай барацьбе з палякамі на Расію, абапіраючы на расійскую ўладу сваё імкненьне заняць на Беларусі месца польскага памешчыка, «за-падно-русс» ня мог клікаць на гэтую ролю беларускую вясковую беднату. Да гэтае ролі мог быць закліканы толькі «вясковы буржуа», экономічна заможны элемэнт. Зьвязаны з Расіяй расійскай уладай экономічна, ён быў зьвязаны з ёю і політычна — нездарма Сталыпін верыў у контррэволюцыйную істоту «дробнага зямляўласьніка». Вязаўся ён з ёю і культурна: на ўсім абшары Беларусі кулак на вёсцы і мешчанін-чыноўнік у горадзе былі най-больш пераконанымі пасьлядоўцамі «вялікай і недзялі-май Расіі». Пронаведзь беларускага «сэпаратызму», на-ват у зьмякчаных аўтономістычных тона.х, сустракала з яго боку зацяты адпор.
Падобпы ідэолёгічпы адыхо і можпа заўважыць ужо пры заснаваныіі «Нашай Нівы» замест «Нашаіі Долі». Дыялектычная пямінучасьць падобнага зьявішча («разлом адзінага пацыяпалыіага фронту») з асабліваіі яскравасьцю падкрэсьлілася далеіішым разь-віцьцём руху і асабліва сучаснасьшо. калі ў Заходпяіі Беларусі зья-віліся беларускія пацыяпалыіыя групоўкі сутпа-буржуазпага і кле-рыкальпа-фашысцкага зьместу.
313
Наадварот, сярод бядняцкіх элемэнтаў беларускага сялянства, сярод усіх тых «гарапашнікаў», шэрых па-дзёртых сьвітак, гаспадароў ліпавых лапцен і наогул га-лоты беларуская нацыянальная ідэя не сустракала адпо-ру: бедната ня хаяла беларускае мовы і ёй ня было чаго траціць ад парушэньня сувязі з чыноўнап, прыказнай Расіяй. Яна хутчэй аддавала свае сымпатыі беларускай соцыялістычнай проклямацыі, чым «западно-русской» цзшцы, і ўжо менш за ўсё давала веры пераконаньням супрацоўнікаў з «Крестьяннна» чакаць збавеньня ад свае нэндзы ў царскім маніфэсьце або міністэрскім цырку-ляры.
Верны традыцыі Каяловіча, «западно-русснзм» высо-ка ўздымае цяпер сьцяг барацьбы за адзінасьць славян-скай Расіі шляхам барацьбы з беларускім сэпаратыз-мам. Калі дзесяпь год перад тым яму ў гэтым кірунку мала было чаго рабіць, дык цяпер работы было аж за-надта. Беларускі ру.х, замыканы ранеп у паасобных не-легальных гурткох і толькі зрэдку даваўшы весткі аб сабе рукапіснымі вершамі або проціўрадавай брошур-кай, вырас цяпер у першарадную грамадзкую зьяву і аформіўся політычна і літаратурна. У бурную рэволю-цыйную эпоху 1905—1906 г.г. мы бачылі ў Вільні і Пе-цярбурзе беларускія організацыі і друкаваныя органы ня меншыя, а часам большыя за «западно-русскпе». У Вільні побач з «Крестьянпном» вы.ходзіць «Наша До-ля», а затым «Наша Ніва»; у Пецярбурзе побач з «Ок-раннамн Росснн» організуецца суполка «Загляне сонца і ў наша ваконца». Зьяўляюцца выдатныя пісьменнікі, творы якіх перакладаюцца на расійскую мову, пытаньне аб прызнаньпі самастойнай бсларускай літаратуры трап-ляс на разгляд Расіпскай Акадэміі Навук. Разам з на-цыянальнымі беларускімі організацыямі ў Вільні засноў-ваецца «Белорусскніі Учптельскпй Союз» — хоць і ня чыста нацыянальная ўстанова, але больш блізкая па сванму кірунку да беларускага руху, чым да «западно-русскпх» гуртаваньняў. Усё шырэй разгортвае на вёсны сваю дзсйнасьць «Бел. Соц. Грамада».
Ініцыятыву ў барацьбе з беларушчынай надняў не провінцыяльны віленскі «Креетьянпн», а сталічныя «Окранны Росснп». «Крсстьяннн» і «Ссверо-западная жнзнь», заложаная пазьнсіі у Вільні Саланевічам, заіі-маліся большай часткай толькі перадрукам з «Окрапн Росспп». Напад пачаўся па лініі найбольш небясьпечнай
314
для «занадпо-русснзма» —па лініі бсларускае мовы.
«Псршыя адзнакі кожнага сэпаратызму,— пісаў рэ-дактар «Окранн Росспн» Кулакоўскі 25,— ссьць вымагань-нс прызнаньня асаблівых правоў у школс і ў літаратуры для мясцовас мовы. Апошнім часам загаварылі аб асаб-лівай беларускап мовс. Выраз — «беларуская мова» па-чаў ужывацца нават у некаторых офіцыйны.х акта.х па міністэрству народнас асьвсты. Але мы сьмесм сыіьвяр-джаць, што гэтая бсларуская «мова» існус толькі тэоры-тычна. Даволі толькі заглянуць у капітальную прану нашага аўторытэтнага вучонага Е. Карскага, каб зрабі-лася ясным, што існус толькі бсларускі дыялскт (нарс-чнс), а не беларуская мова». Для беларускае мовы няма, па словах Кулакоўскага, ніякае фактычпас падставы, бо сам Карскі даводзінь, што «беларускі дыялект быў пры-ладай літаратуры, якая мела мэтай абурыць просты на-род проці праваслаўнан царквы і расійцаў». Гэта ўсё выдумка палякаў — і тое, што ў Вільні залажылася бе-ларуская газэта «Наша Ніва», і тое, што выдаюцца бс-ларускія лемантары і брошуры. «Газэтка,— піша Кула-коўскі («Наша Ніва»),— выдаецца, зразумела, у самым нрогрэсыўным духу: урад, маўляў, і міністры хочуць за-губіць беларусаў, папаўнсньне арміі павабранцамі — зло, падаткаў плаціць у казну ня трэба і г. д. Зразумела, што сям-там дастаецца ў ёп і паном, але нсяк мякка».
Чарговае выступленьне «западно-руссов» з «Окранн Росснн» было выклікана абгаварэньнсм у Акадэміі На-вук пытаньня аб бсларускаіі літаратуры. Падпяў гэтае пытаньнс ў снэныяльнай запіспы II. Янчук, прапануючы «Отдслснню Росспііского Языка п Словсстностн» выдаць помнікі бсларускай народнаіі творчасьці і спробы бела-рускай мастацкап літаратуры26, даволі празрыста ка-
21 «Окраппы Росспп», 1907, т. II. № 20: «ІІовыіі вігі сспаратпз-ма — бе.іоруссофп.іьство».
23 «ІІзв. Лкад. ІІаук», 1907, № 9, ссрпя VI: Заппска Н. Л. Япчука об ііздаііпп «Памятппков бепорусского языка н словеспостп» (засе-данпе От'і. Русск. языка п слозеспостп от 31'III 1907). Запіска Н. Яп’іука прапапавала: а) «перавыдаць творы беларускай пароднай тпорчасьці ў старых і паогул рэдкіх запісах» і б) «выдаць спробы беларускаіі мастацкай літаратуры, пераважііа першай палопы XIX в.». «Уваж.іівас пывучэііыіе жывое пароднае мовы,— пісаў II. Янчук,— можа патуралыіа прыпссьці да пытаныія, ці пя можа гэтая мова зрабіцца монай літаратурпай». Прапапуіочы выдаць 2 томы твораў. аўтар лічыў патрэбпым у 2-м томе даць агульны агляд беларускай літаратуры ў сувязі з гістарычнымі і бытавымі ўмовамі жыцьця краю; кожпаму іі'сьменыііку павіппа была быць прысьвсчана карот-
315
жучы, аўтар гэтага не таіўся, што «ўважлівае вывучэнь-не народнае мовы можа натуральна прывесьці да пытаньня — ці ня можа гэтая мова зрабіцца моваіі літа-ратурнай». Хоць спроба Н. Янчука ня мела рэальнага посыіеху, бо Акадэмія Навук толькі выказала «ў прын-цыпе» згоду на падобнае выданьне, аднак лягер «запад-но-руссов» быў усёй гэтай акцыяй даволі напалоханы. Гэта мела пад сабою падставу. Толькі-што (1905 г.) Акадэмія Навук «прызнала» існаваньне украінскае мовы і тым да пэўнай меры спыніла яловую спрэчку аб яе са-мастойнай прыродзе * 27. «Раздваеньне» культурнае спад-чыны імпэрскай Расіі, зробленае гэтай настановай, моцна ўразіла яе натрыотаў; цяпер зарысоўвалася маг-чымасыіь «расстроення» Расіі шляхам прызнаньня сама-стойнасыіі і беларускае мовы.
«Каму патрэбна падобная вучоная праца,— леманта-ваў у «Окраннах Росснн» ўсё той-жа рэдактар Кулакоў-скі28.— Яна не патрэбна беларусам. Для чыстай навукі яна таксама не патрэбна. Навука зусім не зацікаўлена ў штучнай падтрымцы мясцовых дыялектаў, зьнікаючых у сілу нямінучых гістарычных законаў. Гвалтоўнае ўзьвя-дзеньне розных провінцыяльных гутарак на ступень лі-таратурных моў — ёсьць праца не навуковая, а політыч-ная. Пад вонкавай пакрытніцай навукі тут схована політыка акраіннага сэпаратызму, нрыдуманая не бела-русамі, а налякамі».
Мы ня будзе.м спыняць увагу чытача над усімі пра-явамі «западно-русской» крытыкі беларускага пытаньня. Яны агулыіа вядомы. Як-бы баючыся, што «глыбока-думныя акадэмікі» чаго добрага дадумаюцна да прыз-
кая біографія. Янчук абяцас Акадэміі, у выпадку, калі яна згодзіцца, сунрацоўпіцтва ў гэтай справе Кракаўскаіі акадэміі, Ельскага. Гліо-гера (з Горадзеншчыны) ды інш. асоб. «Спадзяемся,— дакладаў Яп-чук,— што міпуў час, калі пас палохала польская абалонка бела-рускас мовы і з-за гэтае пацыяпалыіае звадкі .мы гатовы бы.іі ў кожпым бяскрыўдным, праўдзівым творы бачыць польскую інтры-гу». Янчук пя зусім вытрымліваў проектавапы плян выданыія пісь-меныіікаў псршае паловы XIX в„ бо ў ліку іх пералічаў Ельскага, Багушэвіча, Дыбоўскага, Марозіка, Няслухоўскага ды інш. Акадэмія Навук па запісцы Н. Япчука пастанавіла: «выразіўшы ў прынцыпе згоду на гэткае выдапыіе, прасіць аўгара запіскі прыслаць ёіі плян 1-га тому».
27 Гл. «Заппску Академпп ІІаук» (190о г.) па гэтаму пытачьню, якую запіску склала камісія акад. Фортупаіава, А. Шахматава, Ф. Корша і іпш.
23 «Окраппы Россіін», 1907, т. II.
316
наньня беларускае мовы, рэдакцыя «Окрамн Россмн» пачала даваць на сваіх старонках месца «людзям з месц». Адным з гэткіх «людзей з месц» зьявіўся ў тыя гады нейкі Цярэнці Бажэлканастаўнік Габскае цар-коўна-прыходзкае школы. «Людзі з месц» — па выслоўі гох рорціі — уох Беі — павінны былі падмацаваць аргу-мэнтацыю паноў Кулакоўскіх.
3 прычыны яго выступленьня на арэну барацьбы з беларускім рухам рэдакцыя «Окранн Росснн» пісала: «Ахвотна даем месца артыкулам мясцовага народнага настаўніка з Віленскай губ., беларуса па паходжаньні, як жывы водгук з народнае асярэдзіны. Голас з месца сына «белорусской разновндностн(!) русского народа» больш важны і больш пераконваючы ў даным выпадку, чым галасы тэорэтыкаў і глыбокадумных акадэмікаў29.
Разважаньні «белорусской разновндностн» ня блі-шчаць, аднак, орыгінальнасьцю. Ня гледзячы на папя-рэджаньне рэдакцыі, што ён будзе далёкі ад «тэорытыч-насьці», Цярэнці Бажэлка пачынае спасылкай на вялі-касьць Ламаносава і Пушкіна для Беларусі, разьліваец-ца ў пахвалах вялікаму «русскому языку» і кпіць з магчымасьці для беларускае мовы дасягнуць адпаведнае дасканаласьці: «Самае важнае значэньне для нас расій-скае мовы,— піша ён,— заключаецца ў тым, што яна служыць для нас, беларусаў, зьвяном адзінства з усім расійскім народам. Чым менш расійская мова будзе мець галін, тым лепш для гэткага адзінства, а значыць, і для сілы расійскага народу». «Кажуць,— разважае Бажэл-ка,— што калі існуе беларускі народ, дык павінна быць і літаратурная беларуская мова. Гэта было-б справядлі-ва ў тым выпадку, калі-б Беларусь не стварала частку Расіі, а была самастопнай дзяржавай, як, прыкладам, Сэрбія, Баўгарыя і Чорнагорыя; або каб беларусы жылі не ў расійскай дзяржаве, а ў якой-небудзь іншай, чаму прыкладам могуць быць галічане ў Аўстрыі. Тады-б, дзеля захаваньня свае нацыянальнасьці, беларусам трэг было-б трымацца свае, хоць-бы і спозьненай у сваім разьвіцьці, мовы»30. А калі гэтага ўсяго няма, дык і мова не патрэбна — гэта ўсё хітрая польская мэханіка, скіра-ваная на тое, каб сполёнізаваць беларусаў і ўтрымаць іх на элемэнтарнай ступені культуры. Калі беларуская мо-
39 «Окраппы Россіш», 1908, т. III, № 29—30, стар. 427.
30 «Окрапны Росснн», 1908, т. III, стар. 428.
317
ва ва ўмовах Расіі будзе разьвівацца, дык, кажа Бажэ.т-ка, хутчэй ньма загляне ў іх вакно, чым сонца. «I хіт-рую-ж назову нрыдумала для сябе пецярбурскае по-лёнізатарскае таварыства»! — канчае «разновпдность» пагрозан па адрасу пенярбурскап выдавецкай суполкі. Толькі два аргуманты ўжывае Цярэнні Бажэлка, гэта кажучы, «ад зямлі», з мссн. Але яны занадта няшчырыя: першае, гэта тое, што ёп сам, як праслужыўшы 8 год у царкоўна-прыходзкай школе, з «практыкі ведае», што кожнаму беларускаму хлопчыку лягчэй размаўляць і пі-сань парасіііску; і другі — што беларускае дзіця толькі ў школс дазнаспца, што яно ня «цросто русское», якім лі-чыла сябе рансіі, а бсларускае 31.
Крыху трывожыпь «западно-руссов» тон факт, што бсларускія нацыяпалістыя рубам аддзяляюць сябе ня толькі ад Расіі, але і ад Польшчы і праз разьвіныіё бс-ларускае мовы імкнуцца вывесьці беларусаў-католікаў з-пад панаваньня польскае культуры. Палажэньне «за-падно-руссов» у даным выпадку былб даволі цяжкім: яны не маглі згадзіцца з поглядам, які раней выказваў Каяловіч, нібы рэлігія акрэсьляе напыянальнасьць і што бсларусаў-католікаў трэба прызнаць палякамі. Але як быць з тым фактам, што праз польскую кнігу беларусы-католікі схіляюцца да полёнізму, яны і цяпер ня ведалі, «намылкова думаюць,— мудрыць па гэтым пытаньні «разновндность» Бажэлка,— што, стварыўшы кніжную бсларускую мову, мы гэтым паложым мяжу паміж паля-камі і беларусамі-католікамі. Усёроўна просты народ і.мкнецца да літаратурнае мовы — праваслаўны беларус да расійскае, бсларус-католік да польскае... Зразумела, нелыа прызпапь пормальным, што беларусы-католікі маюць ахвоту вывучаць псльскую мову пераважна перад расійскай. Але яны ўведзены ў памылку адносна свае народнасьці (курсіў мой.— Д. Ц.) — няхап палякі наву-чаюцца сваёй мовс, а расійцы, у тым ліку і бсларусы, якога-б веравызнаныія ня былі, павінны вывучаць расій-скую літаратурную мову».
Яшчэ ў большую сунярэчнасыіь і пяяснасыіь транля.ті «западно-руссы» з «Окрапн Росспп», а за ім і з «Крсстья-нпна», «Северо-Занадной Жнзнн» і г. д. у пытаныіі аб мясцовых асаблівасыгях Бсларусі. Што рабіць з бсла-рускім народным звычасм. бс.тарускай пссьняй, нацыя-
31 «Окрапны Россіііі», 1908. т. IV. стар. 430.
318
нальнай вопраткаіі, вераваньнямі, прывычкамі і г. д.т адным словам, з усім тым, што вылучае Беларусь са складу іншых краін РасіГіскае імпэрыі? «Западно-руссы» літаральна ня ведалі, як быць з гэтым, здавалася, прос-тым пытаньнем. 3 аднаго боку, нельга было ім, «абарон-цам» бсларускага селяніна, хаяць беларускі нацыяналь-ны выгляд, ганьбіць яго народны звычай. Па-свойму, ад Каяловіча і да данага часу, яны былі на свой капыл краёвымі людзьмі, называлі сябе часам славянафіламі і, як такія, мусілі вызнаваць ўсё мясцова-самабытнае.
Таварыства «Крестьяннн» нават у сваім статуце па-казвала на патрэбу ставіцца да мясцовых асаблівасьцяй з пашанай: «узмацненьне ў народзе любові да царквы, бацькаўшчыны (разумеючы пад ёю Расійскую імпэрыю) і свае самабытнасьці», зазначаючы, канечна, пры гэтым, што яно «чуждо всякнх сепаратнчсскнх стремленнй» і што яно «не адлучае беларусаў ад вялікарусаў»32.
3 другога боку, падчыркваньне свае «самабытнасьці» было ўжо да пэўнай меры «сэпаратызмам». Гэтую абста-віну ўскладняла пытаньне аб беларускай мове, хоць-бы і ў выглядзе дыялекту. Няведама было, што ім рабіць — ці ўмацоўваць, ці нішчыць.
«Абуджаць самасьвядомасьць у забітым беларускім народзе—задача карысная. Уся справа ў мэтах і тэн-дэнцыі абуджэньня»,— пісалі «Окранны Росснн».
«У складзе расійскіх пляменных адмен знаходзіцца шмат падзяленьняў, якія адрозніваюцца адно ад аднаго і па гутарцы, і па складу розуму, і па сваім быце ды звы-чаях. Усе гэтыя асаблівасьці становяць для этнографа вялікую цікавасьць і некаторыя з іх, магчыма, зрабіліся ўжо агульна-расійскім здабыткам дзякуючы адзінству нашае культуры. Зусім зразумела любоў да свайго, краё-вага, народнага і жаданьне захаваць яго і перадаць па-томкам. У старой Русі былі гэтыя вузкія, мясцовыя сым-патыі, якія часам выяўляліся всльмі рэзка. Дзяржах-насьць на працягу вякоў згладзіла гэтыя рысы, яна аб’-яднала ўсе галіны расійскага народу»33.
Тут, як бачыць чытач, была ня зусім трапная нацяж-ка: з аднаго боку, рэдакцыя «западно-русского» часопісу
32 Прынята ў програме зьсзду о-ва «Крестьяпнп» 27—30 сьпеж-ня 1908 го.ту.
33 «Окраппы Россіііі», 1912, № 7, стар. 97: «Русскнс сспаратпз-мы» П. К.
319
згодна з тым, што трэба «абуджаць» самасьвядомасьць беларуса, з другога боку. вітас той факт, што гэтая сама-сьвядомасьць і самабытнасыіь у процэсс агульнан расін-скан нівэліроўкі зьнікае.
Накшталт гэтага разважае рэдакцыя «Окранны Рос-снн» і другі раз: «Пры адзінстве расійскай мовы,— піша яна,— існуе шмат дыялектаў, вельмі цікавых у навуко-вым сэнсе. Але гэтая рознаадменнасыіь не перашкаджае адзінству расійскае мовы — наадварот, шматлікасьць і рознаадменнасьць усіх моўных адмен становіць самы багаты фонд, адкуль адзіная расіііская мова можа ась-вяжацца яшчэ нямала стагодзьдзяў. (курсіў мой.— 71. Ц.). Адпо—існаваньне народных дыялектаў, а зусім Гншае — прызнаньне за дыялсктам права на названьне сябе мовай... Калі-ж імкненьне ўзьвесыіі дыялект у мову злучасцца з думкай аб падзеле народу на два або тры асобных народы, калі спэныяльная любоў да пэўнага ды-ялекту варожа ставіцца да адзінства мовы, то яна робіц-ца нсбясьпечнан політычнай зьявап» 34.
«Навошта вы «внушаете» бсларусу вучыцца «па-на-шаму», г. зн. на мясновай мове гутаркі населыііцтва.— дакараў «Крестьяннн» «Нашу Ніву»,— куды ён з гэтай мясцован мовай пасунецца? Дзе яна яму прыдасца?.. Наш абавязак радавацца, што Беларусь на працягу шматгадовага ўціску захавала свае асноўныя асаблі-васьці — «язык і веру»... Мы навінны яе «пообчнстнть, прннаряднть» і паставіць побач з яе старшой сястрою Вялікаросіяй, мы надамо ёй сьвсжыя сілы і адрадзіцца наш народ прыгожы і дужы на славу вялікага рускага нлемені»35. У дадатак да чаго адзін з «крестьянскнх» піітаў—«воскрссатель Белорусснн»— па адрасу «На-шаіі Нівы» пісаў:
«Нет, ты зовеіпь к разьедпнсііью Детеі'і одноіі семыі ве.тпкоГі, К борьбе, к самоопреде.іеныо, А там... п ь рабстпо Польше днкоіі»36
У чым тут была справа: ці ў тым, што беларускай мовы, па перакопапыіі «западно-руссов», наогул ня было,
34 «Окранпы Росспп», 1912. № 2, стар. 17: «Русскне сспаратпзмы» (нрацяг).
«Крестьяііпп», 1908, № 18. 24 мая: «Га.іета «ІІаша Ніва».
36 «Крестьяннн», 1909. 27 марта. № 4—5. всрш: «Воскреснте.тю Белорусснп»— газетс «Наша ІІіва».
320
ці было не пажадана, каб яна была з меркаваньняў чыста політычнага характару? Што ад чаго залежала — наву-ковае акрэсьленьне пэўнай культурнай зьявы ці, наад-варот, політычныя варункі і сымпатыі акрэсьлялі гэтую культурную зьяву? «Западно-русспзм» паноў з «Окранн Росснн» п «Крестьянпна» ня мог дасканала вырашыць гэтае пытаньне. Ясна было адно: справа тут была не ў беларускаіі мове як гістарычна-культурнай спадчыне ці як проблеме навуковага філёлёгічнага парадку, а ў той політыцы, якая абкружала гэтае пытаньне. Беларуская мова не прызнавалася «западно-руссамн» не таму, што яна об’ектыўна не існавала, а таму, што яна была непа-жадана як фактар, які парушаў адзінства Расіі. Гэтым самым спрэчка аб беларускай мове выносілася па-за межы акадэмічнага абмеркаваньня, дзе яна мела пэўныя шансы на прызнаньне, у галіну чыстай «западно-русской» політыкі. Не Акадэмія Навук, а міністэрства ўнутраных спраў павінна было ім займацца.
Чарговыя спрэчкі выбухлі і абвастрыліся вакол пы-таньня аб беларускай мове ў 1912 г., пры проектаваньні скліканьня ў Пецярбурзе «Первого Всеславянского с’езда обшественного оздоровлення». Зьезд гэты проектаваўся акад. В. Бехтеровым, М. М. Кавалеўскім ды інш. асоба-мі, нрычым у п. XIV наказу гэтага зьезду было сказана, што «даклады і спрэчкі па іх дапускаюцца на ўсіх сла-вянскіх мовах і дыялектах». У «западно-русском» лягеры з гэтае прычыны стварыўся яшчэ большы перапалох, чым пры ўнясеньні ў Акадэмію Навук памянёнай вышэй запіскі Янчука. Тут ішла справа ня толькі аб выданьні твораў на беларускай мове, але аб фактычным яе пры-знаньні на вачох усяго навуковага сьвету. Зьезд склікаў-ся з дазволу ўраду і меўся быць праведзеным пад «покровнтельством» самой Аляксандры Фёдараўны. Агітацыя «западно-руссов» была цалкам падтрымана «Петербургскіім Славянскнм Благотворнтельным О-вом». Дэлегаты апошняга аўторытэтна заявілі, што «на зусім навуковых асновах можна ўстанавіць існаваньне толькі 8 самастойных славянскіх народнасьцян, а дапушчэньне на зьезьдзе дакладаў на беларускім, або «западно-рус-ском», дыялекце зьяўляецца непажаданым з чыста-полі-тычных меркаваньняў (курсіў мон.— А. Ц.). «У тых краінах і дзяржавах,— даводзіла «Славянское Обшест-во»,— дзе ўжо ўсімі ўсьвядомлена ідэя нацыянальнага адзінства політычнага і моўнага, напрыклад у Францыі,
11. «Западно русснзм»
321
Нямеччыне, Італіі, дапушчэньне дакладаў на дыялектах не заключае ў сабе нічога небясьпечнага. Але там, дзе адбываецца штучнае драбленьне гэтае ідэі, дзе штучна ствараецца няіснуючая літаратурная беларуская мова,— дапушчэньне яе на зьезьдзе прывяло-б да непажаданых вынікаў. Лёгічным вынікам таго, што гэты дыялект будзе дапушчаны на зьезд, зьявіцца парушэньне адзінства ра-сіііскага народу і расійскае мовы»37.
Тут, як бачым, зусім выразна сказана, што хоць-бы беларуская мова, як гэткая, і была, аднак «з чыста полі-тычных меркаваньняў» яе дапускаць нароўні з іншымі нельга. Па тых-жа «чыстых меркаваньнях» вы.ходзіла, што можна дапускаць і прызнаваць хонь-бы і ня мову, а дыя-лект, калі гэта вымагаецца інтарэсамі расійскае політыкі (прыкл., у Нямеччыне, Аўстрыі і г. д.). Гэтае палажэнь-не «западно-русснзма» вельмі важнае і яго заўсёды трэ-ба мець на ўвазе: адзінства моваў у Расіі было сыноні-мам і галоўнай прадпасылкай адзінства царскае імпэрыі.
Апрача апісаных вышэй «западно-русскнх» груп «Крестьяннна», «Окраннного Союза», «Нацнонального Союза» і г. д.— груп чыста політычных, меўшых акрэсь-леную клясавую і політычную пляцформу, у «западно-русскнх» шэрагах мы сустракаем немалы лік людзей, для якіх першую і галоўную ролю гралі не політычныя, а культурныя меркаваньні. Сапуноў, Стукаліч, Раманаў, Нікіфароўскі і рэшта іншых дасьледчыкаў беларускай гісторыі, архэолёгіі і этнографіі хоць і аддавалі шмат свае энэргіі барацьбе з полёнізмам і хоць даводзілі па-трэбу яднаньня Беларусі з Расіяй, аднак сутнасьць іхнай дзейнасьці ахвяроўвалася перш за ўсё для самае Бела-русі. Аналіз гэтай дзейнасьці не пакідае ніякага сум-неньня ў тым, што ў іхнай «западно-русской» сьвядомась-ці, у іхнай псыхолёгіі жылі дзьве істоты: адна мясцовая-беларуская і другая агульна-расійская.
Як-жа сужываліся паміж сабою дзьве гэтыя істоты і ці знаходзілі гэтыя «западно-русскне» культурнікі па-трэбны для сябе сынтэз? Ці было гэта для іх тэорытычна магчымым?
Трэба наперад сказаць, што тэорытычна знайсьці па-добны сынтэз было вельмі трудна. Аполёгія «вялікай Расіі» патрабавала перш за ўсё адналітасьці ўсіх яе складовых частак. Нівэліроўка пад агульны расійскі
37 «Окранны Росснн», 1912, № 2, гл. I., стар 18 і далей.
322
ранжыр была канечнай для ўсіх народаў імпэрыі. Гэта, па-першае. А па-другое, прызнаньне Расійскае імпэрыі як вышэйшай сілы, што стаіць над усімі яе складовымі часткамі, выклікала прызнаньне першараднае ролі ў гэ-тай імпэрыі расійскае культуры і творцы яе — цэнтраль-нага вялікарускага племя. Дарма «западно-руссы», па-чынаючы ад Каяловіча, даводзілі, што бстарусам у гэтап справе, г. зн. у апрацаваньні расійскае культуры і ўтва-рэньні Расійскае імпэрыі, належала роўнае месца побач з вялікарусамі. Дарма таксама славянофілы з расійскага боку згаджаліся з гэткай «роўнасьцю ў славянстве». Гэта былі адны толькі словы. На справе было інакш: на спра-ве заўсёды выходзіла, што «западно-русс» у сыстэме ра-сійскае дзяржаўнасьці павінен займаць другое, калі ня трэцяе месца і што ні расійскі ўрад, ні расійскае дваран-ства, ні расійскі капітал ніколі не дазваляў жыхару Го-радзенскай або Магілеўскай губэрні, беларусу па па-ходжапьню, высоўвацца на першыя ролі ў дзяржаве нароўні з вялікарусам. Наяўнасьць падобнага станові-шча была вельмі добра вядома «западно-руссам», не-здарма яны, як мы бачылі, з гэткай упартасьцю і да-кладнасьцю даводзілі яго «славянскую» несправядлі-васьць. «Западно-руссы» заўсёды адчувалі, што ў Расіі яны парыі, што, ня гледзячы на тое, што яны «бело-русы», іх ніколі ў Расіпскай імпэрыі ня пусыіяпь наперад, а будуць трымаць на чорным двары. Падобная сьвядо-масьць, паўтараем, заўсёды жыла ў «западно-русской» грамадзкасьці і тварыла той унутраны надлом, тую ўнутраную няўпэўненасць, якая заўсёды характарызуе халопа перад панам, слабага псрад дужым. Толькі ў ка-роткі момант—пры Сталыпіне і некалькі год пасьля яго—шчасьце, як кажуць, усьміхнулася «западно-рус-снзму», дый то не для ўсіх. Найбольш скарысталіся ім выплыўшыя наверх політыканы тыпу Кавалюкоў і Сала-нсвічаў, «дельцы» з практычным нюхам, новачасныя Га-ворскія; «западно-русснзм» культурнага тыпу застаўся ў ценю. Прынамсі, імёны Раманава, Сапунова і інш. ні ў «Крестьяннне», ні ў «Окраннах Росснн», ні ў «Северо-Западной Жнзнн» не сустракаюцца. Шчупакі ад «запад-но-русской» політыкі, скарыстаўшы ідэолёгічны багаж «западно-русснзма», адціснулі ўсіх гэтых архэолёгаў, этнографаў і ўсякіх «народных зьбіральнікаў» у бок.
Няпэўна адчувалі сябе гэтыя «зьбіральнікі» і ў галіне культурнай. Па-першае, яны бачылі, што расійская куль-
н’
323
тура і расійская літаратура ніколі не займаюцца Бела-русьсю і беларусамі, ніколі ня робяць іх гэткім об’ектам свае ўвагі, як цэнтр Расіі і вялікарусаў. Калі ў расійскай літаратуры і сустракаліся беларускія тыпы, дык толькі для таго, каб паказаць на іх уродлівасьць і насьмяшыць чытача. Гэта заўважаў яшчэ Шпілеўскі і Насовіч, на гэта-ж знаходзім скаргі і ў «западно-русскнх» культур-нікаў. «Кожны расіец,— піша Насовіч,— ад асьвечанага да простага, знаходзіць беларускую мову сьмешнай. Шмат хто глядзіць на яе з пагардай, а некаторыя як на «нейкае нсчадне» або як на ўроду... Шмат хто беларускі дыялект пакрывас «язвнтельнымн насмешкамп всех ро-дов», як-бы якую страшную карыкатуру... Гэткі ўжо лёс Беларусі. Але не адзін толькі дыялект яе служыць прад-метам кпін: нават самыя жыхары яе з сваім кірунка.м жыцьця і думак ня ўніклі розных кпін, хоць яны зьяўля-юцца роднымі братамі расійцаў». Гэтыя кпіны, скардзіц-ца Насовіч, перавышаюць усякую меру і выходзяць з межаў «благоразумной сннсходнтельностн». «Замест таго, каб заняцца разглядам звычаяў, моралі і самога быту беларусаў, літаратары выводзяць на сцэну расій-скага сьвету беларусаў з іх звычаямі і дыялсктам у са-мым гадкім і агідным выглядзе, «оскверняют нмн лнте-ратурное поле». Пры апісаньні быту беларусаў, іх звы-чаяў і прывычак, нахілу да «шклянога бога» пяром гэтых аўтараў кіруе простае жаданьне пасьмяшыць сваіх чы-тачоў»38.
Пагардлівы і гіронічны стасунак да беларушчыны быў заўсёды характарны для расіпскае літаратуры, і «западно-руссам» прышлося палажыць нямала энэргіі, каб ад яго адбіцца. Мы бачылі вышэй, як бараніўся «за-падпо-русспзм» ад нападаў Соловьева і Южакова. Цянер, пры пачатку XX в., абарончы характар «западно-русскнх» позыцый у стасунку да Расіі астаўся ў поўнай меры. Нікіфароўскі ў сваіх «Очерках простанароднага
38 Гл. «Предуведомлеппс» I. I. Насовіча да яго працы: «Опыт краткого фіілологпческого ііаблюдепня о белорусском ііаречнп»; пра-ца захоўнаецца ў рукапісу ў Рукоп. отдсл. Академпп ІІаук СССР (I. I. 1.). Сваю прадыову IІасовіч папісаў з прычыпы зьмяшчэпьпя ў «Мосвнтяііііііе», 1843, № 8, часьць IV, артыкулу П. Кушыпа пад па-звай «Гсшікн». У іпшых (друкаваных) сваіх працах Пасовіч таксама горача выступае супроць гіропічпага стасупку расіііскас літаратуры да Беларусі, даводзячы, што за такую работу пе па.някуюць аўта-рам Шафарык, Срэзыіеўскі, Бадзяпскі ды іпш. дасьлсдчыкі славяп-скае справы.
324
жнтья-бытья в ВнтебскоГі Белоруссмм», паводле выразу Стукаліча, «сумуе над тым, што беларус набыў у расій-скай літаратуры мянюшку схудалага «мякіньніка» і што, каб зьняць з беларускага зсмляроба гэты незаслужоны дакор, ён і ідзе за беларускім селянінам усюды ў яго жыцьці, сочачы за ім уважлівым замілаваным вокам блізкага чалавека»39. «Яму, Нікіфароўскаму, было,— кажа Стукаліч,— вельмі ўсьцешна, што былая пагарда да беларускага племя і беларускае мовы зьмянілася і што нарэшце старшы брат — вялікарус пачынае глядзець на беларусаў інакш». «Ня зьелі нас, беларусоў, ранеп,— супакойваў Нікіфароўскі пэсымістых,— нс зьядуць і ця-пер» 40 41. Сам Стукаліч, баронячы гонар Беларусі, захап-ляецца і другіх хоча захапіць «багацьцем і прыгажосьцю беларускае мовы» і, трымаючыся прынцыпу Гётэ,
«Шег <1сіі ОісЫег іеііі еегкІсЬсп, Мп58 іп ПісЫегб Ьагкіе ^еЬсп»,—
заклікае да «пазнаньня беларускага народу шляхам вы-вучэньня яго мовы і сьветапогляду», шляхам апрапавань-ня беларускага слоўніка, «які выяўляе цэльны народ». «Важна і пажадана,— кажа ён,— каб тыя, хто лічыць сябе носьбітам культуры (г. зн. расійцы), на кім ляжыць абавязак клапаціцца аб грамадзкіх патрэбах, каб яны навучыліся разумець той народ, які яны закліканы весь-ці да моральнае ды інтэлектуальнае культуры. Калі мы навучымся разумець народ, яго мову, казкі, падапьні, мы навучымся любіць яго, навучымся бачыць у ім чалавс-ка» 4|.
Наколькі глыбока ўсліся ў сьвядомасьці расіііскае літаратуры і грамадзянства нэгатыўныя адносіны да бе-ларушчыны, відаць з таго, што яны перадаліся нават самім «западно-руссам»; ня тым, зразумела, якія захап-ляліся беларушчынай, але тым, што рабілі з Беларусі об’ект свае політыкі. Падобны стасунак сустракас з боку «западно-русскнх» культурнікаў рашучы адпор: «Нспры-зваіта, грэшна і сорамна зьдзеквацца над беларускім па-родам так, як зьдзекусцеся вы,— пісаў Раманаў супра-
39 II. Я. Пнкпфоровскпіі. 1845 1910 г.г,- В. Стукаліч у «Заппс-ках Сев.-Зап. отдела Географ. О-ва», 1910, кп. I, стар. 144.
40 ІЬісі., стар. 158.
41 В. Стукаліч «Краткая заметка о бе.торусском ііаречіш», Вп-тсбск, 1895, стар. 0.
325
цоўніку «Крестьяннна» н «Сев.-Зап. Жнзнм» — Пшчол-цы, называючы літаратурныя творы яго «карыкатурай на родны народ, ад якой нясе сівухай». Сорамна і агідна ста-віцца так да Беларусі, як ставіцца Пшчолка, «узбуджаю-чы пагарду да свайго народу, абліваючы памыямі сваю бацькаўшчыну, якую скатавалі ворагі»42. 3 пачуцьцём «болю ў сваім беларускім сэрцы» Раманаў неаднойчы накідасцца на несправядлівы стасунак да Беларусі з боку расійцаў, а Пшчолку, які сваёй творчасьцю падма-цоўваў агульнас пераконаньне ў нікчэмнасьці беларуса, называе тым крылоўскім мядзьведзем, які аказаўся за-надта паслужлівым для свайго таварыша.
Пры тым сапраўды энтузыястычным захапленьні і замілаваньні Беларусьсю і ўсім беларускім, якім адзна-чаліся ўсс «западно-русскне» культурнікі, зусім незразу-мелым і недарэчным, на першы погляд, здаецца іх русі-фікацыііная роля ў беларускім грамадзкім жыцьці. А што яны былі русіфікатарамі, як мы ўжо зазначылі,— няма ніякага сумненьня. Праўда, русіфікатарства гэтае было не заўсёды сьвядомым, але яно нямінуча вынікала з усёй «западно-русской» устаноўкі беларускага пытаньня і са спэцыяльна «западно-русского» погляду на беларускую мову.
Беларусь у «западно-русской» концэпцыі была, як мы бачым. заўсёды толькі «часткай адзінай недзялімай Расіі», а беларуская мова — «органічнай галінай вялікае расійскас .мовы». Ступень «асобнасьці», «самабытнасьці», «асаблівасьці» Беларусі і беларускае мовы была пры гэтым рознастайнай — у адных дасьледчыкаў большай, у другіх — меншай. Але для ўсіх «западно-руссов» яна была толькі праявай краёвасьці таго «провінцыяльнага багацыія», з якога Масква мусіла «чэрпаць поўнай ру-коіі». Толькі з гэтага нункту погляду — «збагачэньня агульна-расійскай культуры коштам беларускага краёва-га элемэнту» і разглядалі «западно-руссы» пытаньне аб бсларуска-расіпскіх адносінах. 3 другога боку, Каяловіч, Сапуноў і Раманаў ніколі не казалі, што беларускай культуры як сумы гістарычнае спадчыны, што захавала-ся ў сучасным, няма. Наадварот, яны ўсьцяж даводзілі, што такая культура ёсьць. Але разам з тым яны даво-дзяць, што яна ня можа быць самастойнай, як кожная
42 «Вптебск. Губ. Всд.», 1908, № 35 (цытавапа па А. Шлюбскаму «Гістор.-этпогр. пататкі», стар. 341).
326
іншая нацыянальная культура, што яна навінна «рас-плывацца» ў агульна-расіііскай культуры, займаючы ў ёй сваё «ўтульнае месца». У гэтым быў сэнс славянафіль-скага падыходу да беларускай проблемы.
«Западно-руссы» ніколі не казалі, што Беларусь не павінна быць самастойнай, яны ласьне даводзілі, што яна з розных прычын ня можа быць гэткай. Для сваёй культурнай самастойнасьці Беларусь, паводле іх пера-конаньняў, была занадта «слабой», яна ў гісторыі «рас-траціла свае сілы», яна занадта блізка стаіць да Расіі, каб выпрацаваць нешта незалежна ад яе і г. д. Падоб-ная «рэтроспэкцыйнасьць» «западно-русспзма» праходзі-ла чырвонай ніткай праз усе яго разважаньні і была ў значнай супярэчнасьці з прызнаньнем сілы Беларусі ў сучаспасьці.
Аднак «западно-руссы» гэтае супярэчнасьці не заўважалі. Падзяляючы падобнае пераконапьне і ўзмацоўваючы яго сваімі лемантацыямі, яны нс заўва-жалі таго, што суседзі, у даным выпадку расійская на-вука і грамадзкасьць, рабілі з гэтага зусім лёгічныя вывады: кожны народ варты свае гісторыі, калі «запад-но-руссы» цьвердзяць, што Беларусь слабая і стварыць свае культуры няздольна, значыцца, так яно і ёсьць.
Не заўважылі «западно-руссы» і другой, больш важ-най абставіны. Яны не разумелі тае ўнутранае супярэч-насьці, якая была схована ў іх закаханасьці ў мясновай беларускасьці. Калі беларуская асаблівасьць павінна быць аднэй са складовых частак расійскасьці, калі бе-ларускасыіь можна і трэба шанаваць толькі як агульна-расійскі провінцыялізм, дык дзе павінна праіісыіі мяжа наміж імі? Які сэнс мае вывучэньне беларускага дыя-лекту, беларускай казкі і песьні, аб захаваньні якіх для патомкаў так клапаціўся Раманаў ды іншыя прыхільнікі беларускага народнага эпосу, калі ўсё гэта павінна было рашчыніцца ў агульна-расійскім моры? Калі беларус мае культурна псратварыцца на расійца, дык дзеля чаго ён мусіць дбаць аб сваіх мясцовых адзнаках, з расійска-га пункту погляду «сьмешных» і недарэчных? Калі ён праз расійскую школу і расійскую літаратуру можа ад-разу і беспасрэдна перайсьці ад сваёй беларускай парод-най стыхіі ў стыхію агульна-расійскую, дык навошта яму беларускія прывескі, якія толькі нерашкаджаюнь гэтаму пераходу? Якая цана провінцыяльнаму захаплсііыію «за-падно-руссов» з пункту погляду поступу цывілізацыі і ці
327
не зьяўляецца іхнас замілаваньне ў беларушчыне руды-мэнтарным пачуцьцём, якое трэба зьнішчыць?
Адказу на ўсё гэтыя запытаньні, заснаванага на тэо-рытычным аналізе проблемы, мы не знаходзім у творах «западно-руссов». Ужываючы вельмі часта звыклыя вы-разы аб «вялікай Русі» або «велнкого русского лнтера-турного языка» і г. д., яны нібы ўнікаюць задумвацца над тым, які-ж лёс чакас ў будучыні тую народную стыхію, якоіі яны самі жывунь? Яны нібы баяцца заглянуць у гэтую будучыню, справядліва разумеючы, што калі ра-сійская ўлада на Бсларусі праводзіць русіфікацыю і ні-шчыць усё беларускае, дык становішча іх незавіднае. Падтрымліваючы гэтую русіфікацыю, яны ўпадабляюцца тым мудрацом, якія падсякаюць сук, на якім самі ся-дзяць.
Гэткае становішча «западно-русснзма» было ня но-вым — яно заўважалася наогул у адносінах да ўсіх, калі можна так сказаць, «палавінчатых» або «крэсавых» груп на Беларусі, якія глядзелі на яе праз акуляры расій-скасьці або польскасьці. У такім супярэчным палажэньні быў, прыкладам, Рыпінскі, аб якім Пыпін правільна заў-важыў, што ён «не разумеў унутранай супярэчнасьці сваііго становішча, калі з жарам заклікаў да вывучэньня беларускай народнасьці, чакаў тут адкрыцьця нацыя-нальнай сьвятыні і ў той самы час прызнаваў гэтую на-роднасыіь толькі як польскую і, уласна кажучы, жадаў ёй зьнікнуць» 43. У падобнае-ж становішчы траплялі бе-ларускія «Рыпінскія» расійскай культуры — «крывічы» Шпілеўскі і Насовіч, якія першыя абуджалі ў расійскай літаратуры інтарэс да Беларусі. Нічым не адрозьніваліся ад іх і пазьнейшыя «западно-руссы».
Жадаючы прывучыць інтэлігентнага беларуса не гля-дзець ганарыста на сваю бацькаўшчыну, на сваю гіста-рычпую «сьвітку», Стукаліч падае нямала аргумантаў за прызнаныіе самастойнасьці беларускага «дыялекту». Па яго псраконаньні, жывая беларуская гутарка «стаіць асобпа сярод іншых славянскіх дыялектаў і яе характар-ныя адзнакі нс паўтараюцца ні ў адпэп славянскай мове» 44.
«Гэтую гутарку трэба разглядаць,— кажа ён,— як
43 А. Пыіппі «Нсторня русской этііографііп», т. IV, стар. 44.
44 В. Стукаліч «Краткая заметка о белорусском паречнн», стар. 19.
328
нешта процілежнае мове асьвечаных клясаў — жывая мова народных мас знаходзіцца ў стане вечнага руху, ня так, як у напалову застылых, апрацаваных формах літа-ратурнас мовы». У мове кожнага народу, паводле яго псраконаньня, ёсьць пэўныя «жыцьцёвыя сілы», якія ў апрацаваных літаратурных формах ня маюць натураль-пага і правільнага разьвіцьця. Аднак Стукаліч ня тлу-мачыць, чаму ён «ня прымае беларускага дыялекту за зусім самастойную мову», хоць яму вядомы аўторытэт-ныя навуковыя імёны, якія стаяць за такое прызнаньне; разам з тым ён ня ідзе шляхам Янчука, які ставіў перад Акадэміян Навук альтэрнатыву аб «магчымасьці» для бсларускага дыялекту замацавацца ў пэўных літаратур-ных формах. Ен спыніўся, як і ўсе яго аднадумцы, на поўдарозе. Тэорытычна для яго гэтае пытаньне застало-ся адкрытым, а практычна ён мусіў ісьці ў ногу з усёіі русіфікацыннай сыстэмай на Беларусі. Вось тут-та ласьне і таілася разгадка ўнутранай супярэчнасьці «западно-руссов», якія нс маглі аддзяліць чыста акадэмічнае пы-таньне ад свае політыкі, якая наперад акрасьляла яго адмоўнае вырашэньне. У падобным становішчы быў ня толькі Стукаліч, але і Сапуноў, і Раманаў, і рэшта іхнага лягеру.
«Для борзых» пісьменьнікаў з «Крестьянпна» або з «Окранн Росснп» становішча было значна прасьцей. Адзін з іх, архіварыус Віленскага архіву старажытных актаў, латыш Спрогіс, адважыўся аднойчы даць бела-русам суцэльную програму іх культурных паводзін на аснове 70 тысяч дакумантаў свайго архіву. На старон-ках «Крестьяннпа» ён пісаў: «Дарагія беларусы, мілыя, спакон-веку верныя сыны і дочкі нашас адзінае магутнае мацеры Расіі! Трымайце высока свой расійскі сьцяг? Няхай жыве ў вас самае трывалае пераконаньне, што вы органічная частка «могучего русского народа», што яго «прекрасный русскнй язык» і іншыя багацьці ствараюць вашае сьвятое народнае багацьце, ваш народны гонар і славу... Ад вашага «белорусского говора» нлн «нарсчня» нам усім блізкі і мілы толькі сабраныя і паданыя ў дру-ку вашыя народныя, скромныя, поэтычныя помнікі — «белорусскне песнн, сказкн н т. п.» 45.
Ваблівая шчырасць паважанага архіварыуса ставіла,
45 «Крестьяпнп», 1912, № 38—39, стар. 577: «Белоруссы, держнте высоко свое русское зпамя!»
329
як бачым, кропкі над і: з усяе складанае проблемы бела-рускаіі нацыянальнаіі культуры для яго цікавы былі «толькі сабраныя і ўжо надрукаваныя» беларускія песь-ні і казкі. Большага ад Беларусі чакаць і вымагаць нель-га і не павінна.
Другі «западно-русс», спамінаны вышэй Бажэлка, ставіўся да справы яшчэ больш орыгінальна. У запале полсмікі з «Нашай Нівай», змагаючыся з аўторытэтам Насовіча, якога нашаніўцы ўзялі сабе за тарана, ён да-гаварыўся да самых «сокровенных» думак. «Наша Ні-ва»,— пісаў ён,— даводзіць, што ўсе яе «словы» можна знайсыгі ў «Белорусском словаре» Насовіча. Я ня бачыў гэтага «Словаря», але калі ў ім сапраўды ёсыіь усе тыя словы. якія ўжывае «Наша Ніва», дык я наперад заяў-ляю, што гэты слоўнік варты нашае пагарды як шкодны для расійскае справы. Ня пускайце, пановс, нам пыл у вочы спасыланыіем на розпых «профэсароў». Здрайцы і прадаўцы свапго народу з нібы вучоных нам добра вя-домы!» 46
Што комплімэнт «здраііцы» стасаваўся ў даны.м вы-падку да Насовіча, гэта было сказана самім Бажэлкап. Алс што ён разам з тым стасаваўся і да ўсіх этнографаў і наогул дасьледчыкаў Бсларусі тыпу Раманава або Са-пунова, гэта яны павінны былі самі зразумець.
Паказаная позыцыя «западно-русснзма» ў пытаньні беларускай культуры была характарна ня толькі для правага яго ўхілу, алс і для больш лібэральных яго ад-мсн. Падобнай болып левай «западно-русской» організа-цыяй зьявілася ў 1905 годзе так званас «Белорусскос Об-шсство» ў Вільні, якое вышла з петраў спамінанага вы-шэй «Крсстьяннна» 47. У галіне політычнай «Белорусскос Обшество» згаджалася ў пекаторых (праўда, рэдкіх) выпадках на аўтономію Бсларусі, але ў галіне культур-
46 «Крсстьяіінн», 1909, № 29, стар. 442: «Нашай Ніве».
47 А і 27 да 30 сыісжіія 1908 г. ў Вілыіі адбываўся зьезд т-ва «Кресгьяніпі», якому кіраўнікі «западпо-русснзма» падавалі вялікас зпачэпыіе. Згодпа абвесткам, па зьезд было запрошапа шмат прад-стаўпікоў: сьвяшчэпыіікаў, пастаўпікаў, валасных пісараў, а таксама сял’яп. На зьезд прыбылі правыя дэпутаты Дзярж. Думы — Сазапо-віч, Замыслоўскі, Бывалькепіч. Чакалі вялікага посьпеху, а вышаў копфуз — зьезд раскалоўся і, пя глсдзячы па шырокія абяпапкі, па старопках «Крестьяпнпа» пя была дапа справаздача аб ім. Раскол упссьлі галоўпым чынам пародпыя пастаўпікі, а таксама частка ся-ляп, пе кулакоў. У сувязі з расколам зьезду і адбылася оргапізацыя «Бе.іорусского Обпіества» (гл. «Крестьяппн», № 1. 2—3, 1909).
330
най патрабавала ад яе поўнай еднасьці з усёй Расіяй. Організатары «Белорусского Обіцества» прызнавалі, што ў беларускага насельніцтва апрача інтарэсаў, супольных з усім «русскнм народом», ёсьць і свае ўласныя інтарэ-сы, мясцовыя, якія выклікаюцца географічным пала-жэньнем Беларусі, этнографічпым яе складам, соцыяль-нымі і веравызнальнымі суадносінамі і г. д. Наогул ка-жучы, гэтыя інтарэсы адбіваліся ў програме «Обшества» у форме кадэцкіх проектаў аб прогрэсыўным падаход-ным падатку, аб зямельным крэдыце і падняцьці сельска-гаспадарчай культуры на Беларусі — у галіне экономікі і патрабаваньня земскага палажэньня з скасаваньнем цэнзу і агульнага выбарчага права — у галіне адмініст-раваньня 48. Дзсля таго што, паводле слоў ініцыятараў «Обшества», беларуская народнасьць стварае «неразь-дзельную частку расійскага народу і без яднаньня з Расіяй ня можа мець самастойнае і незалежнае гістарыч-нае будучыні», «Обгцество» лічыла, што адзіным гіста-рычна-правільным шляхам для беларусаў можа быць шлях адзінства з рэштай расійскіх пляменьняў (вяліка-русамі і маларусамі) на асновах «гражданской свободы».
Для нас найбольш цікавымі зьяўляюцца тыя пункты пляцформы «Белорусского Обіцества», у якіх яно трак-тавала пытаньне аб мясцовай культуры і беларускай мове. Як зазначана вышэй, гэтыя пункты цалкам супа-далі з звычайным «западно-русскнм» поглядам, толькі формулёўка іх і ўгрунтаваньне было тут больш даклад-ным. «Дзеля таго што беларуская інтэлігенцыя,— чытаем мы ў § 2 програмы «Обшества» 49,— як праваслаўная, так і каталіцкая, да гэтага часу атрымлівала асьвету вы-ключна на расійскай мове, якая (мова) зьяўляетіа для ўсіх найболып агульнай, і дзеля таго што беларуская мова, з прычыны гістарычных умоў, была затрымана ў натуральным сваім разьвіцьці на некалькі стагодзьдзяў і таму слаба распрацавана для набыцьця багатых пла-доў сучаснай агульналюдзкай цывілізацыі. «Обшество» лічыць, што найбольш адпаведнай для культурнага разь-віцьця беларускай народнасьці можа быць толькі мова расійская»... «У той самы час,— сказана ў програме,— члены «Белорусского Обшества» павінны аказваць самае
48 Пляцформа «Белорусского Обшсства» падрукавана ў газ «Речь», 1909, № 10. Тут япа цытавапа па зборпіку «Белорусскнй Учнтсль», вып. I, 1909.
49 «Белорусскнп учнтель», 1909, вып. I, стар. 40.
331
шчырас падтрыманьне спробам зьбіраць народную твор-часьць па беларускаіі мове і аказваць усякае «содейст-вне» гэтаму зьбіраньню, паколькі яно будзе рабіцца са-мастонна і незалежна».
Першая частка вылажанае програмы, як бачым, ні-чым ня розьніцца ад звычапных «западно-русскнх» сьцьвярджэньняў. Але другая палова яе нясе нешта но-вас. Хоць мысьль выказана тут і ня зусім ясна, аднак можна зразумсць, што сябры «Белорусского Обшества» ня толькі нічога ня маюць супроць зьбіраньня беларус-кае народнас творчасьці, але што яны лічаць сваім аба-вязкам «падтрымлівань» гэтую народную творчасьць, калі за ёп ня тоіцца староньні ўплыў і варожая політыч-ная тэндэнцыя. Наколькі можна зразумець, аўтары про-грамы «Обгцества» не супярэчылі супроць спроб мясцо-вых людзеп тварыць на бсларускаіі мове «народную лі-таратуру». Ні ў «Крестьяннна», ні ў «Окраннах Росспн» мы падобнага «дапушчэныія» не сустракалі. У пляны казённай політыкі і русіфікацыі Беларусі «дапушчэньне» народнаіі творчасьці не ўваходзіла — яна ведала толькі выключна расійскую мову. 3 боку заснавалыіікаў «Бело-русского Обшества» гэта была, як кажуць, уступка часу: лібэральны дэмократызм мусіў адрозьнінь сябе хонь у чым-небудзь ад «Союза Русского Народа».
Чарговую ўступку рабіў «западпо-русснзм» дэмокра-тычнага тыпу ў пытаньні школы на Беларусі. Мы бачы-лі, што на працягу ўсяе гісторыі «западно-русской» ідэо-лёгіі ніхто і ніколі не разважаў над гэтым пытаньнем. Яно было вырашана наперад: школа на Беларусі павін-на быць расінскай; ніякіх уступак і патураньня ў гэтай справс дапушчаць нельга. Не ўспамінае аб гэтым нічога і «Белорусскае Обшсство». Загаварыў аб гэтай «уступ-цы» аношні эпігон «западно-русснзма» — так званы «Союз Белорусской Демократнн», які ўзьнік ужо ў эпоху рэволюныі 1917 году 50. Програма гэтага «Союза» пасьля адпаведнага выпраўленьня яе Е. Карскім вымагала ўвя-дзеньня выкладаньня ў навучальных установах на Бела-русі на агульна-дзяржаўнан расійскай мове, зразумелаіі для бсларусаў, дзеля таго што «бсларуская мова ёсьць толькі дыялект мовы расійскай». Беларуская мова як
50 Гл. аб ім — П. Коропкевпч «Белоруссы, нстор. очерк з обзором деятелыіостп «Союза Бслорусской Демократпн», с картой н отзывом акад. Е. Карската», Гомель, 1917.
332
мова народная дапускалася пры гэтым там, дзе «таго пажадалі-б мясцовыя жыхары — для тлумачэньня не-зразумелых месц у падручніках». Ад сябе Е. Карскі да-баўляў, што пры жаданьні насельніцтва ён дапусьціў-бы ў першы год навучаньня ўсё выкладаньне на беларускай мове. Што-ж да дапушчэньня беларускае мовы ў сярэд-нюю школу і вышэйшую, дык яна тут павінна быць за-баронена: гэта толькі гамавала-б разьвіцьцё беларускае народнасьці51.
Вось фактычна ўсё, чым адрозьніваўся пазьнейшы, больш уступчывы «западно-русснзм» у стасунку да бела-рушчыны і як ён разумеў проблему культурнага адрад-жэньня Беларусі. Калі ўспомніць, што Гаворскі ў 60-х гадох таксама згаджаўся з думкай «тлумачальнага» ўжываньня беларускае мовы ў народных школах, дык будзс ясным. што эволюцыя «западно-русской» думкі ў гэтых пытапьнях была амаль няпрыкмстнай. Ад Гавор-скага да Карскага «западно-русснзм» нязьменна злучаў Беларусь з Расіяй, а беларускую нацыянальную культу-ру дапускаў толькі да парога народнае школы.
Адкажам цяпер на апошняс запытаньне: як ставіўся «западно-русснзм» да беларускага нацыянальнага. ад-раджэньня? Вышэй мы мелі магчымасьць зазначыць, як ставіўся да яго Каяловіч, калі беларускі нацыянальны рух толькі ўпяршыню зазначаўся ў няясных контурах і ў рэдкіх спорадычных выбухах. Ужо тады ён разумеў яго небясьпеку для «вялікай праваслаўнай Расіі» і асабліва асьцерагаў сваіх аднадумцаў ад пагрозы, калі беларус-кая ідэя, прыдбаўшы сабе організацыйныя формы, пра-б’ецца ў народныя гушчы і захопіць іх.
Цяпер, у першыя дзесяцігодзьдзі XX в., прароцтва Каяловіча апраўдалася: беларускі нацыянальны рух прасачыўся ў масы і зрабіўся фактарам выдатнага гра-маДзкага значэньня. Чым далсй, тым больш ён станавіў-ся поперак «западно-русснзму», змагаючыся з ім ідэёва і адколваючы ад яго ўсё большы лік прыхільнікаў. Рэ-волюцыя 1905 году, узбурыўшая старую імпэрыю і даў-шая магчымасьць прыгнечаным нацыянальнасьцям зага-варыць на іх роднай мове, заспела на Беларусі ўжо да-волі сьвядомых культурных сіл, даволі культурных, політычных, а нават профэсіянальных беларускіх орга-нізацый.
51 П. Коропкевпч «Белоруссы», стар. 12.
333
У гэты рэволюцыйны год твар да твару сталі ўжо дзьве процілеглыя ідэолёгіі на Беларусі: нацыянальна-беларуская і «западно-русская». Калі «западно-русснзм», як мы бачылі вышэй, зьвязаўся ў гэты пэрыод з чорным лягерам расійскае рэакцыі і аб’яднаў свае намаганьні з ідэёва блізкімі сабс ворагамі украінскага руху, дык бе-ларуская нацыяііальная ідэолёгія зьвязалася з дзейнымі сіламі рэволюцыі і ў нацыянальнан справе тварыла адзі-ны фронт з іншымі падбітымі расійскім царызмам наро-дамі. Цесная сувязь, якая ўсталявалася ў гэтыя гады паміж беларускім рухам і рухам украінскім, была анты-тэзаіі таго ідэёвага яднаньня, якое адбывалася на па-седжаньні пецярбурскага «Западно-Русского Обшества» паміж «западно-руссамн» ў Вільні і «южно-руссамн» ў Кіеве.
Барацьба пачалася не на жыцьцё, а на сьмерць. Ішла яна ўсьлед за вызваленчай барацьбой пролетарыяту і бяднейшага сялянства супроць царызму. I ясна было: возьме верх рэволюцыя і ўлада ў Расіі пяройдзе да пра-цоўных мас — згіне здань політычнага і нацыянальнага прыгону на Беларусі; будуць падбіты творчыя сілы рэ-волюцыі — на беларускіх абшарах цалкам запануе ку-лацкі «западно-русснзм».
Барацьба пачалася па ўсіх кірунках і ва ўсіх моман-тах жыцьпя: у прэсе, у грамадзкіх організацыях, у шко-ле, у сям’і. «Западно-русснзм» карыстаў у гэтай бараць-бе ўсе сродкі, якія былі ў яго загадзя: з царкоўнага амбону, з профэсарскай катэдры, праз паліцыю і суд, праз безьліч офіцыяльных выданыіяў, праз «брацкія» лісткі і школьныя падручнікі — усюды ішла пропаганда таго, што беларускі нацыянальны рух — «польская ін-трыга», выдумка ворагаў Расіі, што ідэя адраджэньня беларускай культуры ёсьць плод цёмнага розуму, які хоча загнаць Беларусь у процьму няпісьменнасьці і адста-ласьці.
I ўсё-ж, ня гледзячы на сілу паліцэйскага ўціску і «культурнасьць» пануючых клясаў, «западно-руссы» не маглі пахваліцца перамогай: беларускі нацыянальны рух, перасьледваны, офіцыйна зганены, да сьмешнага бедны на матэрыяльныя сродкі, паволі, але нямінуча пашыраўся і захапляў усё новыя позыцыі.
Прычына гэтай зьявы была зразумелая: «западно-русснзм» ужо таму ня меў перад сабой будучыні, што і ў жыцьці, і ў ідэі ён быў зьвязаны са старым, адміраўшым
334
рэжымам. Расійскі царызм, канаючы сам, цягнуў за са-бой і «западно-русскую» ідэолёгію. Узгадаваны на па-кланеньні адзінай, недзялімай Расіі «западно-русснзм» мусіў памерці ў момант, калі пыха гэтае імпэрыі была пастаўлена пад удар.
Некаторыя з прадстаўнікоў «западно-русской» школы як-бы адчувалі яе блізкі канец і слабасьць. Яны як-бы разумслі тую ўнутраную супярэчнасьць, той органічны фальш, які характарызаваў «западно-русское» разумень-не Беларусі і яе культурных патрэб. Заўважалася гэта сярод тых «западно-русскнх» культурнікаў, якія шчыра былі зацікаўлены ў культурным адраджэньні Беларусі на асновс яе нацыянальных асаблівасьцяй і якія, як мы паказалі вышэй, блыталіся ў разуменьні значэньня гэтых асаблівасьцяй. Любячы этнографічную Беларусь. выву-чаючы бсларускі фольклёр, яны не маглі ня радавацца ўзьнікнсньню ў краі беларускай літаратуры, не маглі не адчувань яс нрыгожасьці, яс сьвежасыіі і блізкасьці да народу. Яны не маглі ісьці сьлсдам за панамі Бажэлка-мі, Кавалюкамі і Салансвічамі ў ганьбс беларускага на-цыянальнага слова і «Нашас Нівы». Іх «этнографізм» быў пэўнай ступеньню да разуменьня беларускае куль-туры наогул, і мы бачым сапраўды, што шмат хто з тых, хто залічыў сябе да «западно-руссов», стаялі тады на мяжы «западно-русснзма» і беларускага нацыянальнага руху. Так, прыкладам, Сапуноў, чытаючы ў Віцсбскап Вучонай Архіўнай Камісіі даклад на тэму: «Белоруссня н бслоруссы»52, заклікаў Беларусь да самаакрэсьлсньня, да нацыянальнага ўсьвсдамленьня, да новай «адраджо-най будучыні, якая знаходзіцца ў руках самых белару-саў». I хоць ён папераджае, што гэтае «самаакрэсьлень-не» Беларусі ніяк не азначае сэпаратызму ад Расіі і што «узмацненьнс нацыянальнай сьвядомасьці» павядзе толькі да цясьнсйшага яднаныія з Расіяй», аднак кож-наму зразумела, што ў даным выпадку Сапуноў, як страус, хаваўся ад праўды за звыклую форму. У сваім выступленьні ён быў «беларусафілам» — нездарма «за-падно-русскую» сваю прамову ён закончыў прыгожым вершам Яна Няслухоўскага.
«Усе, нават самыя нязначныя народнасьпі, імкнуцца
52 «Бслорусспя н белоруссы» (чптано в зассдапнн Внтебск. Уче-ной АрхннпоГі Комнссіііі 26 октября, 1910, асобпы адбітак з «Вптеб-скнх Губ. Ведомостеіі»),
335
цяпер да «самаакрэсьленьня»; за імі ўсе прызнаюць пра-ва на гэта. Толькі адна народнасьць, народнасьць бела-руская, ня сьмее і думаць аб гэтым»,— скардзіўся Сапу-ноў у расійскай Дзярж. Думе з прычыны памянёнай вышэй запіскі Корвіна-Мілеўскага, у якой гэты магнат называў палякаў-памешчыкаў Беларусі «выбранымі прадстаўнікамі краю» 53.
Трудна зразумець, аб якім «самаакрэсленьні» ду-маў «западно-русс» Сапуноў, калі выказваў падобныя мысьлі, але блытаўся ён тут ня толькі ў тэрмінолёгіі.
Бывалі і іншыя выпадкі набліжэньня «западно-рус-скнх» культурнікаў да беларускай нацыяпальнай спра-вы. Так, прыкладам, Раманаў, даведаўшыся аб зала-жэньні сярод пецярбурскага студэнцтва «Беларускага навукова-літаратурнага гуртка»54 і вітаючы яго ініцыя-тараў, як «племя маладое, незнаёмае, але роднае», за-клікаў гурток «перш за ўсё ратаваць творы душы род-нага народу, якія гінуць штодзенна па ўсёй лініі». «Няў-жо-ж мы ўжо горш людзей?» — пытаецца пабеларуску Раманаў у студэнтаў, спадзяючыся, што яго моладзь «паменшыць запал вялікіх вучоных, якія адбіраюць ад беларусоў амаль не палову іх слоў» і што яна горача выканае пастаўленыя сабе мэты 55. Яшчэ больш рэльеф-на выявілася набліжэньне Раманава да беларускасьці ў яго адозьве аб «Беларускай дудцы» Багушэвіча. У той час, як Карскі ўбачыў ў творчасьці Багушэвіча «трап-ную проклямацыю ў лацінскім духу з бязумоўнай мэтай «вызвать смуту в русском семействе», Раманаў знайшоў у ёй добрую зьяву, якую няможна абыйсьці. «У сьвядо-масьці свае сілы,— пісаў ён,— мы павінны памагчы бе-ларускай літаратуры разьвівацца, павінны падтрымлі-ваць маласільных і хісткіх». Славутую «Прадмову» Ба-
53 А. М. Сапунов «Речн в Гос. Думе 3-го созыва (по стенографн-ческнм отчетам), СПБ, 1912, стар. 37.
54 У заспаваныіі і дзеііпасьці гэтага гуртка мы бачым пайхарак-тарпую блытаніну «западно-русскнх» тэндэнцый з нацыянальна-беларускімі. У той час як проф. А. Погоднн ставіў гуртку задачу «падняць нацыянальную сьвядомасьць беларускага народу, бо пяма культурнага разьвіцьця, калі пяма ўсьведамлепыія сзае нацыяналь-най самабытнасьці», проф. Карскі жадаў яму «улучшнть благосо-стояіше Белорусснн прн тесном едііненпн с русской культурой н нау-кой». Гл. «Белорусскнй научно-лнтературный кружок студентов СПБ. Уннверснтета», адб. са справаздачы Пецярбурскага у-ту за 1912 г.
55 «Бслорусскнй паучно-лнт. кружок студентов СПБ у-та», стар. 13—14.
336
гушэвіча, дзс аўтар заклікаў беларусаў не забываць сваю гаворку — адзежу душы,— Раманаў называе «цёп-лаіі» і ставіцца, як відаць, да яе з магчымай прыхіль-насьцю 56.
Што азначалі падобныя выступленьні «западно-рус-сов»? Ці былі гэта ляпсусы, нсчаканыя для самых аўта-раў, ці гэта было пацьверджаньнем іх хістапьня? Мы лічым, што апошняе. Слабасьцю «западно-русснзма» было пя толькі тое, што ён быў зьвязаны са струпехлым расійскім царызмам, але і ў тым, што ён, як паказалі мы вышэй, нёс у сабе самым унутраную супярэчнасьць і раз-лом. Стоячы на грунце этнографізму і бсларусафільства, ён не акрасьляў і ня меў магчымасьці акрэсьліць, як-жа ён, урэшце, разумее культурнае адраджэньне Беларусі і ў чым розьніца паміж яго «западно-русскнм» разумень-нем бсларускае справы і разуменьнем нацыянальным? У гэтым сэнсе «западно-русскне» культурнікі вельмі па-добны былі да лібэральных расійскіх этнографаў тыпу А. П. Пыніна, якія з вялікім спачуваньнем адносіліся да культурнага адраджэньня паасобных народаў былой Ра-сійскае імпэрыі, але якія, уласна кажучы, ня ведалі да-кладна, да якой мяжы можна і павінна разьвіваць гэтае адраджэньне. Яны цанілі яго не дзеля яго ўласнай каш-тоўнасьці, а як мясцовую рознаадменнасьць агульна-ра-сійскае стыхіі, былі спэцыфічнымі «фэдэралістымі ў лі-таратуры» і ў душы сваёй марылі аб зьяўленыіі на Бе-ларусі мясцовага «беларускага Гогаля»57. П. Безсонов, адзін з дасьледчыкаў беларускага пытаныія ў 70-х гадох, выказаў гэтую думку зусім акрэсьлена. Разважаючы аб тым, на якіх умовах павінна адраджацца мясцовая літа-ратура на Беларусі, ён пісаў: «Трэба, каб літаратура (паводле думкі Безсонова — расійская) узьнікала тут на мясцовых асновах, мясцовымі пабудкамі і інтарэсамі, сіламі мясцовых ураджэнцаў з народнага жыцьця. Тады зьявіцца мясцовы поэта, літаратар, вучоны, мастак для краю... і ўсёй Расіі: як Гогаль—маларус, як Міцкевіч, Залескі і Сыракомля — літвін, маларус, беларус поль-скі»58.
56 Шлюбскі «Гісторыка-этнографічпыя нататкі», стар. 340—341.
57 Г.ч. мой артыкул: «Аб саромлівых дапушчэныіях», «Полымя», 1927, № 3, стар. 148—159.
58 Гл. маю брошуру: «Погляды П. Бсзсопова па беларускую справу», 1922.
337
Відаць, што гэты ідэал і песьцілі ў сваёй сьвядомась-ці «западно-русскііе» культурнікі.
Кулацка-праваслаўная аснова «западно-русснзма» на Бсларусі была яго ахілесавай пятой. Больш прогрэсыў-ныя слаі насельніцтва — дэмократычная інтэлігенцыя, людзі вольных профэсій, лібэральнае чыноўніцтва, ня кажучы ўжо аб моладзі,— усе яны хоць і сгіачувалі ба-рацьбе «западно-руссов» з беларускім нацыянальным ад-раджэньнем, аднак не заўсёды адважваліся стаць пад трохкаляровы сьцяг «Крестьяннна» або «Северо-Запад-ной Жнзнн». Быць у адным лягеры з панамі Саланеві-чамі, Кавалюкамі, Кулакоўскімі і г. д. было для так званай «дэмократыі» не да твару, адкрыта-ж ганьбіць і паліцэйскі перасьледваць нацыянальны рух, лічылася ня-згодным з «духам часу». Праўда, расійская буржуазна-дэмократычная думка рэдка выступала на абарону пры-гпечаных народаў, але яшчэ больш рэдка выкрывала яна свас сымпатыі да ўціску. Перасьледваць нацыянальныя рухі лічылася прэрогатывай улады і правых урадавых партый, дэмократычна-буржуазнае грамадзянства лічы-ла за лепшае для сябе ў гэтай дражлівай справе маў-чаць.
Такое становішча цягнулася да 1911 —1912 г., калі на шпальтах «Русской Мыслн» выступіў вядомы ў свой час Пётра Струвэ з шумным заклікам да расійскага прогрэ-сыўнага грамадзянства стаць на рашучае змаганьне з нацыяналыіымі рухамі дзеля ратаваньня агульна-расій-скае культуры59. Гэта быў сапраўдны падарунак усёй «западно-русской» грамадзе.
«Сауеапі Сопзціев!,— клікаў Струвэ,— мы павінны пакончыць з рахманым інтэлігентным стасункам да на-цыяналыіага пытаньня. Яно тоіць у сабе колёсальную небясьпеку для нашае культурнае будучыні; яму трэба пакласьці канец». У доказ свайго палажэньня Струвэ разьвіў нэльную філёзофію разуменьня агульна-расій-скай культуры і тых адносін, у якіх павінна стасавацца да яе украінскае і беларускае нацыянальнае адраджэнь-не. Сутнасыіь гэтае «філёзофіі» зводзілася да прызнань-ня украінства ў межах «мясцовых асаблівасьцяй быту і мовы», у «областном» значэньні украінскае літаратуры і
гэ «Русская Мысль», 1911, кн. 1, XVII, стар. 184—187; «Что-жс такое Россня» (по поводу статыі В. Жаботннского) —Петр Струвэ, «Русская Мысль», 1912, кн. I, XII, стар. 65—87; «Обгцерусская ку.ть-тура іі укранііскіііі сенаратнзм» — яго-ж.
338
ў прызнаньні, што «ў адзінай Расіі павінна панавань і адзіная нацыянальная стыхія».’ Існаваньне расійскае культуры і расійскае нацыі ёсьць гістарычны факт, аб якім, па пераконаньні Струвэ, позна думаць, які трэба бяз спрэчкі прыняць і згадзіцца з ім 60. «Быль молодцу нс в укор»,— кажа ён,— і, прайшоўшы шырокі шлях прагавітых запазычаньняў, пабыўшы ў вучнях у Вольтэ-ра і нямецкіх «гэлертараў», прагнаная праз строй сотняў тамоў «Полного Собрання Законов», расійская мова зрабілася органам вялікага нацыянальнага цэлага, мо-вай вялікай сусьветнай дзяржавы»61.
Украінскай або беларускай культурай чалавек пра-жыць ня можа, а тымчасам нацыянальны рух гэтых на-родаў імкнецца да таго, каб «побач з расійскай культу-рай, на ўсім, так кажучы, працягу культурнае творчась-ці знарок стварыць паралельныя культуры — «малорус-скую» і «белорусскую». Тут ужо, папярэджвае Струвэ, гутарка ідзе не аб «простым выкладаньні ў пачатковых школах на мясцовай мове» — перад намі ня больш, ня менш, як тытанічны задум патраеньня расіііскаіі куль-туры (курсіў мой.— А. Ц.) на ўсім працягу — ад лсман-тара да «агульнай патолёгіі» і «крышталёграфіі», ад на-роднай песьні да перакладаў з Овідыя, Гётэ, Вэрлена або Вэрхарна 62... Проблема агульна-расійскай культуры і агульна-расійскае мовы не супадае цалкам з палітыч-най пляцформай дзяржаўнага ладу Расіі. «Можна сабе ўявіць,— кажа ён,— што Расія ў сваім дзяржа^ным і ад-міністрацыйным выглядзе будзе перажываць усякія формы — але ніякі політычны пераварот ня здолее зруй-наваць таго культурнага адзінства, у аснове якога ля-жыць агульна-расіііская мова і літаратура (курсіў мой.— А. Ц.) 63. Калі ідэя нацыянальнага адраджэньня Украі-ны (і Беларусі) ударыць у народны грунт і запаліць яго,— кажа Струвэ,— гэта будзе нячуваным і вялізар-нейшым расколам расійскае нацыі і зьявіцца сапраўднай дзяржаўнай і народнай бядой».
Каб ня сталася падобнай «бяды», Струвэ вызначас нацыянальнаму руху пэўныя рамкі. «Шлях яго — гэта шлях «скромного областного развнтня»64. «На гэтым
60 «Русская Мысль», 1911, стар. 184.
с' «Р. М.», 1912, стар. 82—83.
62 «Русская Мысль», 1911, стар. 185.
сз «Р. М.», 1912, стар. 82.
64 «Р. М.», 1912, стар. 84.
339
шляху мясцовая мова будзе захоўвацца (галоўнае — за-хоўвацца’), а нават і расьці як мова мясцовая, як мова мясцовай мастацкай, «земляной» літаратуры і, можа быць, як мова мясцовай пачатковай школы. На гэтым шляху яна можа ўтрымаць свае фарбы, яна будзс тры-мацца і «асьвяжацца» ў народных нізох, у тых «тнхнх заводях» народнага жыцьця, у якіх вясковы быт скры-ваецца ад сучаснае чыгуначнае, фабрычнае, мітынговае І кінематографічнае цывілізацыі». «На гэтым шляху ня можа вынікнуць ніякая супярэчнасьпь (соперннчество), ні варожасьць паміж агульна-нацыянальнай (расійскай) і мясцовай стыхіяй», тым больш што «капіталізм заўсё-ды размаўляў і будзе размаўляць не паукраінску (і па-беларуску), а парасійску»еь (курсіў мой.— А. Ц.). Пат-рыётычная «філёзофія» расійскае нацыі Струвэ і яго акрэсьленьні «правоў» загнаных нацыянальнасьцяй ня прыносілі, як бачым, з сабой чагосьці новага і незнаёма-га. Паасобку для «западно-руссов» на Беларусі яна мала ў чым дапоўніла багаж іхнай эрудыцыі. Тое, што Струвэ апрануў у вучоныя фразы расійскага хоАгі] ранейшае «дапушчэньне» мясцовай мовы (пры «пэўных варунках!») у пачатковую школу, а за спробы мясцовай «мужыцкай» літаратуры начаў пасылаць праклёны як за д’ябальскас пасягненьнс сэпаратызму на «адзінства вялікае расій-скае культуры»,— усё гэта было «западно-руссам» здаў-на вядома. Ня толькі Каяловіч, але і Бажэлка пісаў на гэтыя тэмы, ня горш за Струвэ.
Тым ня менш, кажам мы, выступленьне новага апо-стала «вялікай Расіі» было для ўсяе «западно-русской» грамады найкаштоўным падарункам.
Па-нсршае, новы апостал ня быў рэакцыйным «мра-кобссам», насьледнікам Сталыпіна або членам сьвяцей-шага Сыноду. Гэта, наадварот, быў прадстаўнік так зва-най лсвай расійскан інтэлігенцыі, выдатнейшы прогрэ-сыўны нубліцысты, чалавек з выдатнейшым грамадзкім імем. Для «западно-русскнх» вясковых бацюшак, валас-ных старшын, пісароў, чыноўніцтва, для сялянскага ку-лацтва і прыгародных мяшчан гэта быў чалавек як-бы «другога сьвету», голас якога меў тым болыпае значэнь-нс, што ва ўсіх іншых пытаньнях дзяржаўнага і політыч-нага жыцьця Расіі ён стаяў на рэзка процілеглым баку. Ня менш прывабнае значэньне меў Струвэ і для «настаў-
«Р.	1912, стар. 72.
340
ніка» Кавалюка з «Крестьяннна» і «профэсара» Кула-коўскага з «Окранн Росспн». Аднолькавасьць яго мысь-лсіі з гэтымі панамі па нацыянальнаму пытаньню мела для іх выключна важнае значэньне. Яго навуковы аўто-рытэт і эрудыцыя, выяўленая ў крытыцы нацыянальнай ідэолёгіі, давала ў рукі ўсёй «западно-русскон» партыі повую ўдасканаленую зброю супропь беларускага вы-зваленчага руху.
Па-другое, выстунленьне Струвэ азначала «унутры-партыйны мір» паміж левым флангам расійскай буржуаз-най грамадзкасьці і яе правым, монархічным флангам. Сваім заклікам да барацьбы «без всякнх поблажск» з тэпдэнцыяй нацыянальных рухаў аслабіпь вялікае на-быцьцё гісторыі — Расію і расійскую культуру — ён фак-тычна працягваў руку згоды таму самаму Меншыкаву, з якім гэтак эфэктпа змагаўся у іншых выпадках. У ба-рацьбе з усякага роду «окранннымн» «ізмамі» ўтварыў-ся, такім чынам, адзіны расійска-нацыянальны фронт, што было ўжо ісьпінным сьвятам на «западно-русском» двары.
I па-трэняе, Струвэ сваім аналізам ролі мясцовага «быту» ў вынрацоўцы мясцовай культуры, ролі падруч-піка на родпай мовс ў школе, ролі краёвай літаратуры ў агульным жыцьці народу выкрыў перад зацікаўленымі асобамі ўсю тую небясьпеку, якую цягнуў за сабой ня-вінны з выгляду «мясцовы этнографізм». Быць можа, найбольшая каштоўнасьць для пасьлядоўных «западно-руссов» была ласьне ў гэтым апошнім вывадзе. Ен стаса-ваўся да ўсіх тых «этнографаў» на мясцох, якія ў сваім заханлсньні «асаблівасьцямі» данага краю будзілі ў гэ-тым краі пачуцьцё нацыянальна-культурнага сэпаратыз-му, а сваімі вывучэньнямі і досьледамі ўзбуджалі часам занадта моцны інтарэсда магчымасьці пабудаваць нешта «незалежнае» ад вялікай Расіі.
Сваёй «філёзофіяй» Струвэ грозна папераджаў іх аб падобнаіі небясьпсцы і даваў ім у рукі компас, каб ня зьбіпна з пэўнага шляху. Ен, нарэшце, паказаў, дзе для прававернага ідэолёга «вялікае Расіі» павінна ляжапь мяжа па.між лібэральным «этнографізмам» і праступным з пункту погляду расінскіх культурных інтарэсаў «на-цыяналізмам». Ен як-бы «саштурхнуў», па ўласнаму прызнаньню, усіх тых, хто хістаўся, з небясьпечнага ўзьмежжа.
Рэха выступлсньня Струвэ адразу-ж адбілася вод-
341
гульлем у «западно-русском» лягеры. Не пасьпела пра-сохнуць фарба на старонках «Русской Мыслн», як у Вільні, у Кіеве і ў Пецярбурзе адчуліся «западно-рус-скне» аплёдысмэнты. Працягнутая рука не павісла ў па-ветры — яе дружацкі паціснулі: ІЦоголев ад імя «южно-руссов» і Філевіч ад «западно-руссов» 66. Амаль на другі дзень пасьля выступленьня Струвэ адбылося паседжань-не «Западно-Русского Обшества» ў Пенярбурзе, на якім Філевіч «с отрадой» паказваў на факт абуджэньня ра-сійскае грамадзкае сьвядомасьці «по поводу указанных сепаратнзмов, на которыс еіце в 60-х годах прошедшего столетня обраіцалось вннманне». Даклад вітаў Струвэ і абяцаў яму магчымае падтрыманьнс. Гэты даклад быў першым у «Западно-Русском Обшестве» 67.
На жаль, для «западно-русснзма» супольны фронт Філевіча—Струвэ супроць беларускага нацыянальна-культурнага адраджэньня запазыііўся. Імпэрыялістыч-ная вайна, а за ёй Лютаўская і Кастрычнікавая рэволю-цыі разбурылі і разьвеялі той чорпы стан, які кіраваў былой імпэрыяй цара і душыў народныя масы. На зьмс-ну капіталізму, які, па справядліваму выразу Струвэ, «заўсёды размаўляў на расійскаіі мове», прышоў строіі соцыялістычны, і ўсе прыгнечаныя раней нацыяналь-насьці пачалі будаваць сваю культуру на родных мовах.
Разам са старой імпэрыяй разбурыўся і «западно-русскмй» лягср. Частка «западно-русскнх» культурных працаўнікоў, клясавая прырода якіх аказалася слабей-шай за вывады лёгікі, якім інтарэсы маладой беларус-кай культуры былі важней за стары быт, перайшлі Ру-бікон і аддалі свае сілы служэньню новаму жыцьцю. Тыя-ж, кулацка-праваслаўная істота якіх аказалася мац-нейшай за новыя ідэі, якія ў душы сваёй захавалі «цень вялікаіі недзялімаіі Расіі», тыя і для сучаснай творчаіі, соцыялістычнаіі эпохі зьбераглі свой «западно-русскнй» камень.
66 Гл. удзячныя радкі С. ІДеголева ў яго нрацы: «Украннское двнжеііпе как соврсменный этап южно-русского сспаратнзма», стар. 512—515. Кніга Шеголева вышла ў Кіеве ў 1912 г.
®7 «Окранпы Росснп», 1912, № 5 — справаздача аб паседжапыіі 10 лютага 1912 г.
раууеі.пеі
ПАСЬЛЯСЛОЎЕ
Невядома, ці стаў бы Аляксандр Цьвікевіч (1888—1937) палі-тыкам. каб лёс нс сутыкнуў яго з адкрытай. як рана, народнай бя-дой. Напэўна, зрабіў бы неблагую адвакацкую кар’еру (пасля закан-чэньня юрыдычнага факультэта Пецярбургскага універсітэта ён пра-цаваў прысяжным павераным у Пружанах, Берасьці), быў бы добрым сямейнікам (сведчаньнем таму чацвёра дзетак, прыдбаных з гожаю маладою жонкаю). ня нёс бы галавы на шыбеніцу і ціха. мірна ў старым веку адышоў бы ў лепшы свет.
Менавіта народнае гора яго землякоў, сялян з Гарадзеншчыны. выгнаных у бсжанства сусьветнай вайной, асуджаных на беспатоль-нае туляньне, галечу. голад, далучыла Аляксандра Цьвікевіча да грамадскай справы. 3 турэмных камерах, якія ён вымушаны быў «абжываць» пачынспочы з 1930 г., пры вяртанні памяцьцю ў пера-жытііе, пэўна, мог убачыць, бачыў разумовым зрокам тыя абозы з небагатым сялянскім скарбам, дзятвой і старымі на вазах, што бяс-концай чарндою цягнуліся на ўсход. Ваана раскідала сем’і гэтых га-ротнікаў па гарадах Расіі аж да Сібіры. Непрыкаянасьць у чужым сьвеце прымушала еыгнанцаў трымацца разам, успамінаць страчаную роднуіо старану, дачасныя магілы, пакінутыя на цярністым бежан-скім шляху. Уважліва слухалі яны ўсіх. хто ішоў да іх з шчырым сэрцам, дапамогай, слоеам спагады.
Сам выгнанец з родных парогау, Аляксандр Цьвікевіч у Туле ў 1916 г. далучаецца да людзей, што стараліся нсяк аблегчыць лёс абяздоленых вайной. Ен уваходзіць у склад Цамітэта помачы ахвя-рам вайны. завінаецца ў ім каля рознай бягучай працы, удзельнічае ў бежанскіх зьездах. Клапоцячыся аб надзённым. каб дапамагчы выжыць бсжанскім сем’ям, ён міжволі прасякаецца думкай аб іх заўтрашнім дні, аб лёсе сваёй бацькаўшчыны — Беларусі. Гэта была натуральная эвалюцыя сьветапогляду дваццацісямігадовага Аляк-сандра Цьвіксвіча. Але калі з Я. Дылам. Я. Васілевічам ды іншымі сцродзічамі ён арганізоўваў «Беларускую народную грамаду», у 1917 г., у Маскве, яшчэ наўрад здагадваўся, што ўступае на дарогу, якая вядзе ў вялікую палітыку. Ды наогул, ці мог уявіць тады ня-даўні радавы чыноўнік, які толькі здалёк нсшта чуў пра беларускі адраджэнскі рух, што той захопіць сабою ўсю яго неспакойную натуру, азорыць еялікім шчасьцем творчасьці.
еНаша ідэя сьвятая»,— вырвецца з грудзей Аляксандра Цьвіке-віча як найвышэйшае нрызнаньне беларускаму адраджэньню, глыбо-кае усьведамленьнс яго значэньня ў справе палітычнага вызеаленьня беларускага народа Алс гэта скажа ён пазьней, на вяршыні свайга ўзыходжаньня як аалітычнага дэеяча. А пакуль што, у сьнежні
343
раууеі.пеі
1917 г., Лляксандар Цьвікевіч — радавы ўдзельнік Усебеларускага зьезда. Праўда, яго даклад аб бежанскім пытаньні ўключаны ў па-радак дня работы зьезда. Яго рэплікі з месца выклікаюць увагу, падтрымку залы.
Лднак палітычная дзейнасьць у строгім значэньні гзтага слова начынаецца для Цьвікевіча з вясны 1918 г., калі Рада Беларускай Народнай Рэспублікі камандзіруе яго на чале ўрадавай дэлегацыі на Украіну. Там сумесна з прадстаўнікамі беларускай калоніі ў Кіеве арганізуе ён Беларускую гандлёвую палату, выпуск. газеты «Бело-русское эхо», робіць нямала, каб мацаваць маладую беларускую дзяржаўнасьць. Сярод іншых спраў разам з праф. Доўнар-Заполь-скім праз кіраўніка савецкай дэлегацыі X. Г. Ракоўскага пасылае ноту Савецкаму ўраду з патрабаваньнем вызначыць заходнія межы РСФСР, прызнаць суверэннасьць БНР, як гэта было зроблена ім у дачыненыіі да Украіны.
У Кісве ў 1918 г. асобнай брашурай выходзіць праца А. Цьвіке-віча з гісторыі беларускага адраджзнскага руху «Кароткі нарыс узнікненьня Беларускай Народнай Рэспублікі». Такім чынам, бўдучы непасрэдным удзельнікам барацьбы за беларускую дзяржаўнасьць, ён становіцца першым яе гісторыкам. У нарысе аглядае шлях бела-рускага вызваленчага руху за 1917—1918 гг., асобна спыняецца на найвышэйшым акце беларускага адраджэньня — абвяшчэньні Радай рэспублікі 25 сакавіка 1918 г. незалежнасьці Беларусі. А. Цьвікевіч перакананы, што яго народ «павінен дабівацца, каб у грохаце вайны ня быць навскі разрушаным, каб на сусьветным кангрэсе міру зая-віць аб сваім існаваньні, аб сваіх нацыянальных ідэалах. Дасяг-нуць жа гэтага можна адзіна пры ўвасабленьні ў жыццс Акта аб незалежнасьці, агалошанага Радай БНР 25 сакавіка 1918 года».
Вясною 1919 г. А. Цьвікевіч узначальвае беларускую дыплама-тычную місію ў Германію. 3 мэтай азнаямленьня палітычных колаў Заходняй Еўропы з бсларускай праблемай выдас ў Берліне палітыч-ны нарыс «Беларусьх. Л' гэтаму часу А. Цьвікевіч —адзін з лідэраў беларускіх сацыялістаў-федэралістаў. Погляд яго на дзяржаўнае аб'яднаньне народаў знайшоў выказ і ў названай брашуры, дзе аўтар прасачыў станаўленьне беларускай ідэі, акрэсьліў сучасны стан вы-зваленчага руху. Беларускія федэралісты бачылі шлях да аб’яднань-ня, федэрацыі толькі праз незалежнасьць. «Сапраўдная федэрацыя,— пісаў Цьвікевіч,— можа нарадзіцца толькі праз устаноўчыя сходы ўсіх незалежных дзяржаў і затым — праз усеагульны Федэратыўны Кангрэс народаў. Толькі пры гэтым дабравольным федэрыраваньні будзе дасягнута дастунная чалавецтву справядлівасьць і забяспечана спакойнае, заснаванае на добрай волі сужыццё».
У палітычным нарысе Цьвікевіча вельмі доказна гаворыцца пра згубнасьць для сўрапейскага міру перспектывы падзелу Беларусі па-між адроджанай Польшчай і Расіяй. «Толькі бсларуская нацыяналь-ная ўлада,— даводзіў аўтар брашуры,— вырашыць праблему ўста-ляваньня жыцьця беларускага краю». Словам гісторыка і публіцыста А. Цьвікевіч перад усім сьветам сьведчыў пра Бсларусь, гісторыю і палітычныя памкнсньні яе народа.
Адно ўсьведамленьне сьвятасьці ідэі, гістарычнай, маральнай праваты ды вера ў нераскрытыя духоўныя сілы свайго народа пад-трымлівала маладых адраджэнцаў, у тым ліку А. Цьвікевіча, у іх барацьбе за самастойны беларускі дзяржаўны быт. Змагацца за сц-верэннасць Беларусі даводзілася ў неверагодна цяжкіх умовах. Не
344
пасыіела адкаціцца кайзерауская навала, як закамуфляваны пад беларускую ўладу вяртаўся ў Мінск «Обласполкомзап», а на захадзе ўжо маячыў другі «гістарычны» прэтэндэнт на беларускія землі — паўсталая з палітычнага нябыту Польшча.
Яшчэ будучы дыпламатам у Берліне, А. Цьвікевіч пачынае пі-саць кнігу гАдраджэньне Беларусі і Польшча». У ёй усебакова раз-г.іядае канцэпцыі польскіх гісторыкаў. публіцыстаў, палітыкаў, да-тычныя «ўсходнчга пытаньня». Аналіз эканамічных фактараў дазволіў беларускаму дасьледчыку пераканаўча паказаць, што не «гістарыч-нае права», на якое паклікаліся асобныя польскія аўтары, не стратэ-гічныя меркаваньні аб надзейных польскіх граніцах на ўсходзе (па-літыкі і вайскоўцы цьвердзілі аб гаранце дзяржаўных межаў пры ўмове лакалізацыі іх на Бярэзіне і Дняпры). а перадусім наяўнасць польскага памешчыцкага стану на Беларусі (абшарніцкім дварам належала да палавіны земляц) перадвызначае характар польскай «усходняй палітыкі», імкненне кіраўнічых вярхоў Польшчы зрабіць Беларусь сваёй калоніяіі
Гісторык-эканачіст А. Цьвікевіч вельмі канкрэтна паказвае зна-чэньне беларускіх земляў для польскага капіталу, іх магчыл ую ролю ў эканамічнай палітыцы адноўленай Польшчы. Прааналізаваўшы гі-старычны і сучасны стан польска-беларускіх адносін, праекты інкар-парацыі, вуніі, двух-, трохкантоннай федэрацыі, снаваныя польскай дзчржаўнай думкай у дачыненьні да Беларусі і Літвы, беларускі практык-палітык і гісторык робіць рэалістычныя вывады і прагнозы. Як на самую рэальную апору беларускага адраджэньня глядзіць ён на сялянства, у радыкальным паляпшэньні становішча якога бачыць заруку палітычнага вызваленьня беларускага народа, перспектыву адбудовы яго дзяржаўнаіьці. Тым часам легіёны Пілсудскага стаялі на Бярэзіне. прывід падзелу Беларусі паміж уладарнымі суседзямі станавіўся рэальнасьцю.
Аляксандр Цьвікевіч у гэтую пару — адзін з самых актыўных беларускіх палітыкаў незалежніцкага кірунку. У сацыял-дэмакра-тычным урадзе А. Луцкевіча— ён незаменны кансультант у дзяр-жаўна-прававых пытаньнях, міністр юстыцыі. Удзельнічае ва ўсіх захадах гэтага ўрада ў адстойааньні інтарэсаў Беларусі на міжна-роднай арэне. прызнаньні яе дзяржаўнасьці. У сьнежні 1919 г. анты-польска настроеная бальшыня Рады Рэспублікі перавыбірае свой прэзідыум, практычна ўневажняе ўрад А. Луцкевіча і фар.чуе эсэраў-скі паводле складу ўрад В. Ластоўскага. Новавыбраны беларускі ўрад у выніку перасьледу польскай адміністрацыяй (аж да арышту прэм’ера і членаў кабінета) быў вымушаны пакінуць Менск. Апынуў-шыся на экстэрытарыяльным становішчы, мусіў быў прасіць прыста-нішча ў Літве. Пры асталяваньні ў Коўні яго старшыня выклікаў з Берліна Цьвікевіча і прызначыў яго міністрам замежных спраў БНР.
Ковенскі перыяд, нейкія 3—4 гады, выдаўся наўзьдзіў плённым у жыцьці А. Цьвікевіча. Перш-наперш як палітыка, ня ў меншай меры як вучонага і публіцыста. Цяжка перабольшыць яго асабісты ўклад у акцыі пратэсту ўрада БНР супраць польска-савецкага падзелу Беларусі. У верасьні 1921 г. А. Цьвікевіч удзельнічае ў беларускай нацыянальна-яалітычнай нарадзе ў Празе, якая адыграла наважную ролю ў кансалідацыі беларускіх палітычных сіл, каардынацыі іх дзейнасьці. Увесну 1922 г. Цьвікевіч з Ластоўскім уручаюць канфе-рэнцыі дзяржаў у Генуі мемарандум Беларускай Народнай Рэспуб-лікі, бяруць удзел у яе рабоце, апелюючы да сусьветнай грамад-
345
скасьці ў справе налітычнага становішча беларускага народа, пры-знаньня яго дзяржаўна-палітычных правоў.
Асобную старонку ў гэтым часе складае яго інтэнсіўная публі-цыстычная праца, накіраваная на сцьверджаньне беларускай ідэі, на высьвятленьне стратэгічных і тактычных задач беларускага вызва-ленчага руху. У часопісе «Беларускі сьцяг» (выходзіў у 1922 г. у Коўні пад рэдакцыяй К. Дуж-Душэўскага) А. Цьвікевіч надрукаваў аналітычныя эсэ «Да пытаньня аб незалежнасьці Беларусі», «Неза-лежнасьць як праграма сёньняшняга дня», філасофскі эцюд к 4-м угодкам акту 25 сакавіка, артыкулы «Беларусь перад Генуэзскай канферэнцыяй», «Эўразійцы» (апошнія пад крыптонімам «А. Ц.»), а таксама манаграфічную нрацу «Погляд П. Бяссонава на беларускую сараву» (выйшла і асобным выданьнем).
Наперад скажу, што неяк няёмка перадаваць высокі лад думак асобных з гэтых твораў звычайным складам. Іх трэба чытаць, каб не адмовіць сабе ў інтэлектуальнай і эстэтычнай асалодзе. Глыбіня думкі ў іх арганічна спалучана з дасканалай формай выкладу. I ці не галоўнае ў тым, што гэтыя філасофска-аналітычныя эсэ, эцюды, прысьвечаныя ідэі беларускай незалежнасьці, не выглядаюць сёньня састарэлымі сваім палітыка-філасофскім і чалавечым зместам. Не прывязаныя да вузка зразуметай сучаснасьці, яны адлюстроўваюць свой час і разам з тым узвышаюцца над ім, бо ў аснове аўтарскіх разваг ляжаць праблемы вечныя, катэгорыі агульначалавечыя. пры нацыянальных зыходных матывах іх.
1923—1925-я гады былі пераломнымі ў барацьбе беларускіх не-залежнікаў на эміграцыі за суверэннасць Беларусі. Пасьля таго як нарада паслоў у Жэневе дэ юрэ зацьвердзіла ўсходнія граніцы Поль-шчы, літоўскія палітыкі рэзка зьмянілі сваё стаўленьне да ўрада Беларускай Рэспублікі, з дапамогай якога яны снадзяваліся ажыць-цявіць свае прэтэнзіі на Вільню і Віленшчыну. Летам 1923 г. літоўскі ўрад дэнансаваў беларуска-літоўскі дагавор ад 1920 г.. і ўрад БНР вымушаны быў перабрацца ў Прагу, дзе, трэба сказаць, знайшоў добрае разуменьне, нрытулак. В. Ластоўскі. які заставаўся ў Літве, падаўся ў адстаўку. Апошні ўрад Беларускай Народнай Рэспублікі ўзначаліў А. Цьвікевіч. Гарачы прыхільнік незалежнасьці Беларусі і дзсйны на працягу сямі гадоў змагар за яе, з канца 1924 г. ён стаў задумвацца аб мэтазгоднасьці беларускай замежнай акцыі. Дып.іа-матычныя лемантацыі, як ён пазней назаве дэмаршы ўрада БНР пе-рад міжнароднымі арганізацыямі, зварот да сусьветнай грамад-скасьці. не давалі вынікаў. Практычна заходнееурапейскія дэмакра-тыі. выключаючы хіба чэшскую. былі абыякавыя да пытання дзяржаўнасьці беларусаў.
/1 тым часам «храміна, збудаваная чужымі рукамі», як называў яіпчэ ў 1922 г. А. Цьвікевіч дзяржаўнасьць Савецкай Беларусі, рабіла відавочны поступ, напаўнялася беларускім зьместам. Менск станавіў-ся кансалідоўным чыньнікам у беларускіч жыцьці, набываў прыця-гальную моц для беларусаў з усіх этнічных беларускіх земляў. пад чыю б уладу яны ні трапілі. Ужо летам 1924 г. колішні дзеяч БПР і адзін з лідэраў нацыянальна-вызваленчага руху ў Заходняй Бела-русі Б. Тарашкевіч з трыбуны сойма гаварыў пра «новы беларускі дом». які, паводле яго слоў. «з вялікай цяжкасьцю, а.іе разам і з незвычайнай настойлівасьцю будуе бальшавіцкі ўрад».
А. Цьвікевіч, сустрэўшыся летам 1925 г. на беларускай канфе-рэнцыі ў Гданьску з некаторымі дзеячамі беларускага замежжа, аерадусім з Тарашкевічам і Рак-Міхайлоўскім, ідзе на кантакт з са-346
вецкімі прадстаўнікамі, у прыватнасьці з А. Ульянавым (мяркуючы па яго ролі ў арыентацыі беларускіх палітычных дзеячаў, дыплама-там поліфункцыянальным і на многае правамоцным). На Берлінскай канферэнцыі ў канстрычніку 1925 г., куды сабраліся беларускія прад-стаўнікі з розных краін і палітычных асяродкаў, было прынятае ра-шэнне «спыніць дзейнасьць урада Беларускай Народнай Рэспублікі і прызнаць Менск адзіным цэнтрам нацыянальна-дзяржаўнага адра-джэньня Беларусі». Бальшыня палітычных дзеячаў БНР пераехалі ў Савецкую Беларусь. У лістападзе 1925 г. з сям’ёю вярнуўся ў Менск і А Цьвікевіч.
Незадоўга да выезду ў СССР, напрадвесьні 1925 г., у часопісе «Студэнцкая думка» ў Вільні было надрукавана літаратурнафіла-софскае эсэ А. Цьвікевіча «Аб аргументах ад розуму і аб аргументах ад сэрца». Праз няцэлых пяць гадоў у менскай турме ён успомніць словы М. Чарота, сказаныя яму на Фрыдрыхштрасэ пасьля здачы мандата ўрада БНР: «Пакуль вы былі тут, нам там было лягчэй». Зрэшты, магчыма, гэтую нростую фразу згадваў ён і раней. калі пра-цаваў кансультантам у Наркамфіне, беларускім аддзеле Таварыства Чырвонага крыжа ці ў Беларускай Акадэміі Навук.
Адно, за што. напэўна, А Цьвікевіч быў удзячны Менску 20-х гадоў, дык гэта за магчымасьць папрацаваць над кнігай, задуманай яшчэ ў Коўні, калі пісаў манаграфію «Погляд П. Бяссонава на бе-ларускую справу». XIX стагоддзе вабіла яго ў асьпекце гісторыі беларускай грамадскай думкі. I ня столькі тым, што на золку яго зазарэла ідэя беларускага адраджэньня, але ўсім сыіектрам ідэй гэтага стагоддзя. I нерш-наперш такой плыні грамадскай думкі, ін-спіраванай царскім самаўладдзем, як «западно-руссіізм».
«Заяадно-руссіізм» узьнік у эпоху Мікалая I у абставінах зма-ганьня рускага царыэму з рэшткамі дзяржаўнай самастойнасьці Вялікага Кн.чства Літоўскага: забароны дзейнасьці «Статута», вуні-яцкаіі царквы, самой назвы «Беларусь». Як сістэма поглядаў, асоб-ная школа, ён канчаткова аформіўся пасьля задушэньня паўстаньня 1863 г. Яго га.юўным тэарэтыкам-ідэолагам быў сын вуніяцкага сьвя-тара з Пружаншчыны, праф. Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі гісторык М. Каяловіч. Непасрэдным натхняльнікам, уладнай апо-рай — М Мураўёў, генерал-губернатар «Северо-Западного края». Асноўны пастулат «западно-руссазма» палягаў на непрызнаньні са-мастойнасьці. ідэнтычнасьці беларускага этнасу. У сферы практычнай дзейнасьці ён зводзіўся да барацьбы з г. зв. лацінства.ч. з польскім і апалячаным эканамічным і культурным элементам і яго ўплывам на Беларусі.
3 ўзьнікненьнем беларускай ідэі адну з сваіх кайважнейшых за-дач «западно-руссазм» убачыў у барацьбе з ёй. Тэарэтыкі і практыкі «западно-русснзма» пачатку XX ст. Саланевіч, Каранкевіч, Кавалюк стала змагаліся з бсларускім адраджэньнем у сваіх перыядычных выданьнях, ня грэбуючы элементарным палітычным даносам на «Нашу Ніву», беларускіх адраджэнскіх дзеячаў. Рабілася гэта тра-дыцыііна пад выглядам абароны праваслаўя, інтарэсаў беларускага селяніна. У цэлым жа ідэолагі і практыкі «западно-руссазма» аб’ек-тыўна засьведчылі пра сябе як заўзятых адэптаў царскага абсалю-тызму. рэакцыі.
ІІаказальна, што асобныя групоўкі правых радыкалаў у Бела-русі і сягоньня спавядаюць амаль не падноўленую сістэму поглядаў «западно-русснзма». Гэта лішні раз сьведчыць, што незалежны бела-
347
рускі гісторык 20-х гадоў, выбіраючы ласьне гзтую плынь аб'ектам свайго даследваньня. не пеоабольшыў яе значэньня ў грамадзкім жыцьці Беларусі.
Застаецца дадаць, што Аляксандр Цьвікевіч падзягіў трагічны лёс пакаленьня беларускай інтэлігенцыі 20—30-х гадоў. Расійскі та-талітарызм ня мог дараваць яму барацьбы за незалежнасьць Белару-сі, мары аб беларускай свабодзе. Семнаццатага сьнежня 1937 г. ён быў другім разам арыштаваны, ужо не ў Пярмі, куды быў адміністра-цыйна сасланы ў 1931 г., а ў Сарапуле, прывезены ў Менск і 30 сьне-жня расстраляны. Канчаткова рэабілітаваны 31 траўня 1989 г. «За-падно-русаізм» — трэцяя і апошняя кніга таленавітага вучонага, палітыка і публіцыста.
Арсень Ліс
раууеі.пеі
ЗЬМЕСТ
Ад аўтара	.	.	.	а
Разьдзел першы
Агульныя заўвагі
Азначэньнс паняцьця «западно-руссмзма». Пачаткі і грунт яго ў міну-лым. Спраўка аб русыфікатарскіх пляпах Кацярыны II Становішча пры Аляксандры I і Мікалаі 1. Абмежаваньне дасьледваньня «западію-рус-снзма» яго бсларускімі прадстаўнікамі............................ 7
Разьдзсл другі
К. Гаворскі і «Вестнмк Западной Росснн»
«Всстннк Юго-Западной н Западнон Росснн» ў Кіевс. Агульны выг.іяд яго. Рэдактар часопісу Ксэнафонт Гаворскі. яго пахаджэныіс. Даныя аб узыіікненьні «Вестнпка». Характарыстыка тагачаснага жыцьця на Украінс. Першыя гады дзеГінасьці К. Гаворскага і прыхільнасьць да ук-раінафільства. Зьмена настрою і барацьба супроць «хлопоманіі» і «лацінства». Прычыны гэтае зьмены. Заняпад «Вестннка» ў Кіеве і надзсі рэдакцыі ііа Муравьёва	17
Разьдзсл трэці
«Вестннк Западной Росснн» ў ВІлыіі
I. Вілснская прэса пад члс паўстаньня; барацьба Муравьева з іюльскі-мі культурнымі ўплывамі. Проекты яго папярэднікаў гсн.-губ. Назіма-ва і папячыцсля Шырынскага-Шыхматава аб выданьні ў Вільні «на-родіюго журнала». Перасзд і першыя крокі «Всстініка» ў Вілыіі. Падтрыманьне русіфікатарскае політыкі Муравьёва і барацьба л полё-нізмам. Выступленьні К- Гаворскага ў справах асьвсты на Бсларусі.
II. Абарона «нстннно-русского» чынавенства на Беларусі і полеміка ў гэтаіі справе з Скорятіным. Програма «обруссння» Бсларусі шля-хам нашырэныія расійскае зямлеўласнасьці. Чаму К- Гаворскі бараніў дробную расіііскую зямляўласнасць? Клясавы інтарэс «западно-рус-скоіі» партыі і яе экоіюмічная аснова. Прычыны няўдачы «Вестішка Западной Росспн»: фальшывы тон у сііравах «западно-русснзма» і лядбаласьць да мясцовых работнікаў. Спьінспьнс «Всстннка» і яго спадчына	.	.10
Разьдзел чацьвсрты
Пасьля-мураўеўскІ пэрыод на Беларусі
Расьцярушанасьць культурных сіл Вільні пасьля паўстаныія. Гсн.-губ. Потапов 1 так. зв. «паіапаўскі» пэрыод на Бсларусі: спыненыіс ад.чі-ігістрацыіінага «обрусення», заняпад школ, «прымірэпьне» з паляка-мі. Прычыны зьмены расійскае нолітыкі па Беларусі. «Адыход* Поль шчы з Бсларусі ў 70-х гадох у сувязі з разгромам шляхсцкага двара і ўзростам польскага прамысловага капіталу ў Каралеўствс. Адмова ад «гістарычных праў» на Беларусь у польскім грамадзтвс і навупы. Агулыіая характарыстыка грамадзка культурнаіа жыцьця Бс.тарусі ў 70-х гадох	.	101
Р а з ь д з е л п я т ы
М. О. Каяловіч. Яго погляды і дзеіінасьць
Месца М. Каяловіча ў гісторыі «западно-русспзма». Яго вуніяпкае па-хаджэныіс і блізкасьць ла беларуска-польскіх работнікаў Вільні ў 50-х гадох. Працы над вуніяй і першыя выступлспьні супроць Поль-шчы ў расійскаіі прэсс. Спроба стварэныія на Беларусі «западно-рус-скоіі» партыі. програма гэтае партыі і яс няўдача. Адносіны М. Ка-яловіча да М. Муравьёва. Значэныіс навуковых прац М. Каяловіча аб вызначэныгі беларуска-польскай мяжы. Занянад «западно-руссн ім.і» ў 70-х гадо.х у сувязі са зьмспаіі расіііскаіі політыкі ...	П2
:і49
Разьдзел шосты
«Западно-руссмзм» у ідэолёгічным аформленьні
А. Экономічны псралом на Беларусі ў пэрыод 70—80-х гадоў. Ф. Багу-шэвіч і узьнікненьне беларускага нацыянальна-культурнага адраджэнь-іія. Першыя этапы барацьбы «западно-русснзма» з беларускай ідэяй і патрэба ў яго ідэолёгічным угрунтаваньні. Падарожы з гэтай мэ-таіі М. Каяловіча па Беларусі, яго ўражаньні. Славянафільскі ўхі.і «западно-русснзма».
Б. Кароткая нататка аб сутнасьці славянафільскае тэорыі. За-ханленьне «народнасьцю» у першай палове XIX в. у Расіі. Думка аб «абранасьці» Расіі ў сусьветнай гісторыі. Рэакцыйная сутнасьць славя-нафільства апошпяга пэрьюду .	.	.	.	185
Разьдзсл с ё м ы
Становішча БеларусІ ў 80—90-х гадох
А. Наступ расійскага капіталу на Беларусь пры канцы XIX в. Пропа-всдзь колёнізацыі Беларусі С. Южаковым. Узрост прамысловасьці на Беларусі. экономічны ўздым і разьвіцьцё расійскае асьветы.
Б. Крытычнае становішча польскага маёнтку на Беларусі ў 80-х гадох і начатак яго ўздыму. Сувязь гэтага ўздыму са становішчаы польскас прамысловасьці; зацікаўленасьць да беларускага рынку. Но-вы пэрыод у грамадзкім жыцьці Польшчы і яе «зварот» на Беларусь. Агулыіы фронт магпатаў і ППС у гэтай справе. Перасьцярогі «за-падно-руссов*	.	239
Разьдзсл восьмы
«Западно-русснзм» пры канцы XIX веку
Ажыў.тсныіе наДзсй «западно-руссов» у сувязі з наступам Расіі на Бс-ларусь у канцы вску 1 далсйшыя расчараваньні. Падвойнае значэньнс расійскас асьветы на Беларусі. Праявы беларускага руху ў настаўніц-кіх сэмінарыях.
Выступлсньні С. Южакова і Б. Соловьсва, скіраваныя супроць «за-падно-русской» ідэолёгіі; марнае становішча «западно-руссов». Аба-рона «западно-руссамн» сваіх позыцый супроць Расіі. Падвоіінасць «западпо-русскпх» кадраў. роля «западно-русскнх» культурнікаў	270
Разьдзел дзевяты
Характарыстыка «западно-русснзма» ў пачатку XX веку
Росквіт «западно-русской» партыі з пачаткам XX веку. Зпачэныіе соцы яльнага разлажэньня бсларускас вёскі, Кулацкая аснова «западпо-русснзма» н стаўка па яе Сталыпіна. Узмацненьне «запално-русспзма» лры выбарах у 3-ю Думу і пры правядзеньні проекту аб земстве на Беларусі. Прыхільны стасунак да «западно-руссов* з боку ўлады.
Псршыя «западно-русскііе» організацыі ў Вільні і Пецярбурзс: «Обіцество Крестьяннн» м «Окраннный Союз». Пашырэныіс белару-скага руху. прычыны гэтага пашырэньня і барацьба з тм «западно-русскнх» гуртаваньняў. Часопіс «Крестьяннн» і «Наша Ніва».
Запіска Н. Янчука ў Акадэмію Навук. Спрэчка аб беларускай мо-вс. Політычная сутнасць акадэмічных аргумантаў; «западно-русснзм» супроць беларушчыны.
Фальшывас становішча «западно-русскнх» культурнікаў. Сапупоў. Стукаліч, Раманаў і інш. Іх хістаньні на ўзьмежжы эпюграфізму і беларускага культурнага адраджэньня. Дэмократызацыя «западно-р’ус-снзма». «Белорусское Обіцсство» ў Вільні. «Кружок студснтов СПБ уннверсмтета». «Союз Белорусской Демократнн» 1917 г. і яго програ-ма ў школыіым пытаньпі. «Западно-Русское Обіцество» ў Пецярбурзс.
Выступленьне П. Струвэ і значэньне гэтага выступленьня для ўма-
цаваньня «западно-русспзма» на Беларусі ...	295
Пасьляслоўе (Арсень Ліс) .........	343
рашеі.пеі
Навуковае выданьнс
Цьвікевіч Аляксандр. «ЗАПАДНО-РУССНЗМ». Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в.
Рэдактар Зьміцер Санько Мастак Вікгар Саўчанка Мастацкі рэдактар Васіль Саўчанка Тэхнічны рэдактар Валянціна Кручонак Карэктар Ганна Малей
Здадзсна ў Набор І4.0І.93. Падпісана ў друк 17.05.93. Фармат 84ХЮ8 Паііера друк. № I. Гарнііура літаратурная. Высокі друк Ум друк арк. 18.18. Ум. фарб.-адб. 18,48. Ул -выд. арк. 19,5. Наклад 5(Ю0 Паасобнікаў. Зак № 45. Выда-всцтва «ІІавука і тэхніка» Акадэміі навук Бсларусі і Міністэретва інфпрмацыі Рэспублікі Белар^сь. 220141. Мінск, /Кодзінская. 18. ЛВ № 13" Друкарня імя Францішка Скарыны выдавецтва «Навука і тэхніка». 220111 Мінс’к. Жодзін ская, 18.
ра\л/еі.пеі
ВЫДАНЬНІ ТАВАРЫСТВА БЕЛАРУСКАЕ МОВЫ ІМЯ ФРАНЦІШКА СКАРЫНЫ
Сяржапіпа Г. Грыбы: Аскаміцэты. Базідыяміцэты (гастэра-міцэты, гетэрабазідыяміцэты). 1991. 54 с. (Беларуская навуковая тэрміпалогія: Біялогія; Вып. 1)
Ластоускі В. Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоў-нік. 1991. XII. 832 с. (Выданыіе факсімільііага тыпу).
С а н ь к о 3. Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем. 1991. 218 с.
Г і л с » і ч II Незалежнасьць. 1991. 47 с.
Л а с т о ў с к і В. Што трэба ведаць кажнаму беларусу. 3-е вы-дапыіс.. 1991. 32 с.
Устаноўчы з’езд Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны. Зборпік матэрыялаў. 1992. 79 с.
Стапкевіч Я. Маленькі маскоўска-беларускі (крывіцкі) слоў-нічак фразэолегічны і нрыказкаў ды прывітаньні, зычэньні і інш. 3 е ны.іаныіс. 1992. 77 с.
Ш ч а к а ц і х і н М. Нарысы з гісторыі бсларускага мастацтва. Т. I. 1993. 336 с.
Ц ь в і к с н і ч \. «Западно-русснзм»: Нарысы з гісторыі гра мадзкай мысь.ті на Бсларусі ў XIX і пачаткх XX в 2-с выдапыіе. 1993. 352 с