ЕСМАҒАМБЕТ ЫСМАЙЫЛОВ
ӘДЕБИЕТ ЖАЙЛЫ ОЙЛАР
(Ақындық өнер мен ақындар туралы)
«Жазушы» баспасы
Алматы — 1968
Каз 2 Ы-8»
Фплодогпя і ы.іымдарыпыц докторы, профсссор, Қаміқ СіСР Ғы.іілм академия-сыііыи М') ше-порресііоіідеіиі марқ\м Есма-іамбст Ыемапы.кимыи .цсбц мурасы саіі-салалы Бұл кітап акыпдық шгср меи акыіідяр жаіі.іы оіідлр, 'іолгацысіардап т\-рады.Автор қазақ цоэзііясыпыц теориялык, пракгика.іъіқ м-міі зор келелі мәселе.іеріп кеціпеп сөз ет\мец бірге Лкап сері, Үкілі Ыбраіі, Ссііфул.іцц, К. Амашколсш сып-ды көрнекті акыіідардыи 'і ворчествосыпа арпаііъі тоқталгап.
Шьиаруціылар алқасы:
С. Мұқанов, Ә. Тдыібаед, Д. Әбілев, 0. ІІұрмаганбетова, М. Каратаев, Ш. Ыс~ маиылова, Т. Лбдрахманова, Т. К.г>кічіев, М. Хамраев, М. Дүйсенов, р. Бердібаев. Л.1ГЫ сөзін жазган Ә Тежібаев.
7—2—3
62—68
ҮЛКЕН ДОСЫ ӨЛЕҢ-ЖЫРДЫҢ
Біз Есмағамбет Ысмайыловтың тірліктегі жолын бұрын да ұғатынбыз, оған іштей сүйсініп қадірлейтінбіз. Бірақ оның көзіне айта бермейтінбіз. Тіпті, Есмағамбеттің ақ ең-бегін, адал еңбегін кірлегіштер табылып, мінегіш, сына-ғыштар шулыган салып жатқанда да әлсіз гана: «бұларыц қалай, қойсаңдаршы» дегсніміз болмаса Ысмайыловтың ардагер азамат, талмайтын галым, тарихымыздан өзіпдік үлкен орын алған коммупист екенін, жұртын сүйген үлкен жүректердің бірі екепіп айта алған емеспіз. Біздің ажар-сыз әдеттеріміздің бірі осы болатын. Бірақ әлсіз достары арашашы бола алмаған жерлерде Есмагамбстке де Қазак-стан Орталық партия Комитсті пана болып жүрді, кезінде қорғап, ксзінде сүйеді. Оның үлкеп талап, талантына жол ашып, үздіксіз еңбектеиуінс мол мүмкіндік берді. Сопың пәтижесінде Ысмайылов дәл ксзінде ғылым докторы атан-ды. Қазақстан Ғылым академиясыныц мүше коррсспон-депттігіне сайланды, толып жатқан наградтарға ие болды. Міпекей сол Есмағамбеттіц кайтыс болғаныпа скі жылдан асты. Біз, мезгілсіз мсрт болгап қызу майдан, қыруар ен-бек үстіндс қаза тапқап досымыздың өтксн жолына, қал-дырған бай мұрасына, кісілік мінезіце көз тастаймыз. Сон-да жылдар өтсе де бізден алыстамайтын, жаңа мезгіл, жас қауымнан қашықтамайтып гажайып жанныц жарқып бсй-несін, жанды тұлғасын көреміз. Соғаи қуапамыз.
I
Мсп Есмагамбстті ең алғашқы көргеніме отыз жеті жыл өтіпті, опда оіі тоғыз жастагы бала жігіт еді, ол Көк-шетаудап Алматыга ксліп, жацада гапа ашылған қа-зақтың мемлекеттік педагогикалык институтыпың әдебиет факультетіне түсті. Әлі есімде, көзінеп күлкі, мейірім өш-пейтін бсйтапыс жігіт маған қолып со.зып:
— Сіз Әбділда боларсыз?—деді.
Қолы қандай жылы болса, үпі де сондай жылы екеп. БіЗ-Лезде-ақ табысып кеттік. Меп сияқты ол да интерпатта тәрбиелепген, қабырға газетіне өлең жазган, снді ақындық
5
жолын куыпғап жастың бірі ексн. Содан бастап ұзагырақ уақыт көріспеіі кстсск ацсап, сағыпысыи тұратып достарға айналдык.
Ысмайылов Есмагамбет тс өзгсміз сияқты оқи жүріп өлсң жазумен шұгылданды. Қөп ұзамап «Тұлпар жыры» атты жішағы да басылып шықты, ол да өзгеміз сияқты Лспинді, партия меп Отанды, жстілгсп жетімдер мсн сл болған санаққа қосылган кедей, батырақты жырлады. Бірақ Есмағамбет туа біткеп қабілетінс лайық болу керек, әдебиеттің сын жәпе зсрттсу жапрына ауысыи кетті. Содан бастап бәрімізгс бслгілі ғалым, сыншы, унивсрситет, ин-ституттерде сабақ беруші ұстаз Есмагамбетті сыйлайтыи болдық.
Қазақ әдебиетіпің барлық жанрлары толысты, қазақ жазушылары барлық жағынан өсіп, сөз өнерін толык мепгерді, халкымыз үшін қадірі артгы десек, бұл сияқты жедел көктеуімізге әдебиет ғылымының сіңірген еңбегі меп бергеп көмегі де аз емес. Ал, сол әдебиет ғылымыпьщ та-рихыи жасауда, әсірссе оның алғапіқы қалыптасу кезеңіп-де срекше ецбектенген Есмагамбст Ысмайыловтың орны срекшс бір биік.
Жасыратыпы жок, бслгілі, бір кездс қазақ совст әде-биетінің тарихын, оның. өткен жолыи сөз ету қиындығы былай тұрсын, жазушыларымыз бсн сыншыларымыз сан жағыпын өзіпен құлдырай азайып қалды, қиын кездің ең ауыр салмағы бірлі-жарым амап қалған: Есмағамбет Ыс-майылов, Қажым Жұмалиев, Бисенбай Кенжебаев сияқты жас мамандарга түсті. Осы әрі жас, әрі шағып топ әдеби-еттіц Гылым туын берік ұстап, ендігі өсср жастардың кө-шін бастады.
— Апырмау, енді қайтпекпіз, Сәкепсіз, Бсйімбетсіз, Ілняс, Жұматсыз совет әдебнстінің тарихын калай түсін-дірмекпіз?— деп Есмагамбеттіц оңашалап талай қиналғаны есімде. Ол кезде жалгап қараланып ксткепдер былай тұр-сын, көздері тірі Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқаіюв, Ғабит Мүсірсповтардыц (соцгы ексуі партиядап іпығарылған-ды) өздері туралы жылы сөз айту недәуір қиып болатын. Бірак, осыііың бәріпс қарамастан қазақ совст әдебиетіпіц барын үгіттеуде, оныц болашағьша болысуда Есмағамбст тынбай қимылдаушылардың бірі болды. Ол поэзияпың қа-сиеттерін ұғыпдыру үшін Абай поэзиясыпың сан алуан сырларын талдауға әлдепешс оралды.
Орыс және Европа ғалымдарыпың үлгілерін, әдебнст
6
теориясының ғылымдық негіздсріи пайдалана отырып қа-зақ оқушыларына қажстті мақалалар, кітаптар жазды, хрестоматиялар жасады.
Осы жылдардып бірінде Есмагамбеттің маган келіп:
— Біздің поэзиямызда жаца заман тақырыбыиа жа-зылгап баллада үлгілері тапіпы екен. Бір-скі баллада жа-зып бсрссң кітапқа қосар едім,— дегепі бар. Мсн Испания оқигасына байланыстырып «Батыр шал», «Ормандағы ба-ла» деген екі өлең жазып бердім. Есмағамбет осы сиякты жанрдың жетпестеріпе де түрткі салып, ұйымдастырып жүруші еді.
Есмағамбст өзімсн біргс оқығаи ақьін құрдастарына да әр түрлі ойлар беріп, кеңестер айтып отыратын. Оның жазған мақалаларында да, жай сөздерінде де «совет әдебиетінің берік қанаты — рсволюшіялық романтика, ро-мантикалық поэмалар туа берсе скен»,— дегснді көп әңгі-мелейтін. Есмағамбеттің осы кеңесі Қасым Аманжолов, Диқан Әбілсв, Қалижан Бскқожиндардың отызыншы жыл-дардыц екінші жартысьшда бірсыныра жаңа поэмалар жазуларына себепкер болды деп білемін.
Ысмайылов үшіп сөз өнеріпдсгі көркемдікті тсксерудің шегі меп жігІ болғац жоқ. Ол көне әдебиетті, әйтпесе жаңа әдебиетті тексеремін деп тар шеңбердс маманданғаи жоқ, ол өз замандастарыпың шыгармаларымен үзбей шұғылда-нып, совет әдебиетіпің тарихы меп теорнясыпа байланысты проблемаларды шсшуге белсепс қатыса жүріп-ақ, револю-цияға дейінгі әдебистіміздің тарнхып дәуірлеуге дс ерекше көңіл бөлстін.
Қазақ әдсбиетінің ұзақ тарнхын дәуірлеу, оны бай фольклормен байланыстыру, ұлттық сөз өнерінің үнемі дамып, жалгасып отыргап дәстүрін бағу, құрғақ социоло-гняға ұрынбай, эпикалық дастандар мен көп сырлы, көп қырлы халық лирикасының бай материалдарын терец тал-дау арқылы дәлелдеу — оңайга соққан жоқ. Мұпдай іргелі проблемаларды шсшу үстіндс өзгелер сияқты Ысмайылов-тың да ағат айткан, жеңіл ксткеи жерлері болғац. Бірак талмай-танбай іздену үстіндс, әсірссе материалдарды көп білу, терең тапу нэтижссінде өз ксмшіліктеріп жөндеп үне-мі ғылыми дұрыс арпага салып отырды. Есмағамбеттін ертедсгі көитегсп мақалаларымсн тояттап қалмай, кейін монографиялық еңбектер жазуы да сопдықтан болатыи. Бұл жагынап келгенде ЬІсмайыловтың «Ақындар», «Ақын және революция» атты қалың кітаптарының әдебиет ғы-лымынан алатын орындары ерекше қымбат.
7
Әрбір творчсстволык дарыпы көрінгсп ақып-жазушы-ныи зерттсуші ғалымнын оқыгаіі-токығанпап өзге, оғап тікелсй ыкпал жасайтьш. ісімсн дс. сөзімен де жаксы өнс-ге ұсынып отыратын сыйластары болады. Есмағамбеттің лс осыпдай сыйластары аз емес-ті. Ол кеіпегі, өзіне сабақ бергеп Сокспііеп, бүгіпгі ірі әдсбист галымы Сәбиттеп, жә-нс басқалардан көмск алып отыргап-ды. Солардыц ішіпдс огап срекше ықпал жасаған, Есмагамбсттің ірі еңбектері-нс күпделік, қолма-қол жәрдемін аямай беріп отырган Мұхтар Әусзов. Мсн Мұқаңныц мұпдай жәрдемін әсіресс «Ақындар» атты мопографияпыц жазылган, талқыланган, докторлық диссертация боп қоргалгап үстіпде көбірск көр-дім. Ауыз әдебистіи барынша сүйетіи, барынша тсрең тск-серген. Шығыс фольклорыпа байланыстыра, салыстыра текссрген — білгір Мұқаң, Ысмайыловтан да тсрсңдік, нә-зіктік талап стті. Эпос пен айтыс. халықтық лирика тагы басқа жанрлардьщ ішкі, өзара бай.іаиыстарьшаи, олардың көрксмдік эволюциясынан көз жазып қалмауды, ауыз әде-бпстіиіц дәстүрлік күшіпс тікелсй осер стстін әлеумсттік тарихи себсптсрге дс кеңірек сүйенуді сскертудсн жалық-кан жок. Ысмайылов жан ашыры, ага досы болгап Әус-зовтьш мұндай кецсстсріп әлі жсткеншс пайдаланып та, орындап та бақты. Сөйтіп бүгіпгі дапқты халық ақындары: Жамбыл меп Нүрпейістің, Шашубай меп Нартайлардың ақындық өнерлсрін орпықты тскссрумен импровизациялық дәстүрдің жаңа өмірде жаца сапа табулары жөпіпдс Есма-ғамбет Ысмайылов үлкен ойлар айтарлық дәрежегс көте-рілді.
Қазақ совет поэзиясыпыц тарихын, оның көркемдік да-му жолдарьпг зерттсуде жаңа. жақсы сцбсктер жыл асқан сайыи молайып келеді. Әсірссе 1930 жылдардың ортасына дсйіпгі поэзиямыз жөніпде талай қальгң кітаптар шыкты. Солардың ішіпдегі көбірск тексерілгепі Сәкен Сейфуллин-нің поэзиясы. Мен сол ецбсктердін бәрін де сыйлай оты-рып, Сәкенге арналған Ысмайыловтың «Ақын жәпе рево-люция» атты кітабын анрықша бағалаймын. Бұдап, әрине, Есмагамбет Сәкеп және оныц дәуірі туралы бәріп айтып болған екеп, мінсіз айтқап екен дегеп қортынды шықпасқа керек.
Шығарманың көркемдігінен көрі идсясын әсірелей дә-ріптеу соныц нәтижесіиде ақыпның әлсіз жырларында орынсыз әлпепітеу көп сөзділік, көп қайталаушьілықтары бар. Сөйтс тұра «Ақын және рсволюция» совст поэзиясы-иыц тарихыи жасаудағы онын күрес жолын, көркемдік
8
табу жолын, қазақ совст поэзиясыпып. жаңа дәстүр орна-тып, кешедсп бүгіигс жалгасқан табиғатып түсшдірстін сң зор ғылыми еңбектсрдін бірі. Бұл Ысмайыловтыц ұзақ уакыттар бойындагы совст әдебиеті үшіп жүргізгсн күре-сінін жипақталгаи, жептсктслгсн ірі көрішсінін. бірі.
Есмағамбет елу жасқа толганда оның аға досы Мұхтар Әуезов:
— Меп сені қазақ әдсбистінің, әдебиет гылымының ай-пымас, қажымас. жылдар жүрсе арымае жегіпдісі, еңбек торысы дейміи. Сол үшін сүйеміп ле, бск бағалаймын,— деп өте әділ, өтс жылы багалаған. Есмагамбет расында да сондай еді. Қазақстан Ғылым академиясы, оның Тіл және әдебпет ішституттарының жоқ кезінде Ысмайылов әдсбиет гылымыпыц псгізін ұйымдастыруга талмай күш салғап-дардып. бірі. Ол алғашкыда осы күнгі рссиуб.тикалық музейге әдсбиет қорыпың жипалып, олардың ғылымдық жүйсгс түсуіне күш салды. Кәзіргі әдсбпст институтыида-гы бай колжазба фондысьгныц кұралуы оган слдегі ақын-жыраулар фольклор матсриа.іыи жинамназ мұғалімдер-дің, әдсбиетшілсрдің барыиша мол тартылатын кезі сол шақтап басталады. Мінски содаи бастап Ысмайылов әде-биеттің ғылымдык жұмыстарын ұйымдастыру, баскару, оғаи қажетті мамандар әзірлссу, жас ғалымдарга үзбей жәрдемдесудс қашап көзін жұмганша бір мсзет те тыпган емсс. Соцгы отыз жыл бойында шыққан толып жатқап жинақтар: эпостық дастаидар, салт-гұрып жырлары, дәуір ксзеңдерінс арііалгап жырлардың құрасындылары, оқу-лықтар. «Қазақ әдебисті тарихының очеркі», Қазақ әде-биетіиің алты томдық тарихы (опыц ішіпдс кәзіргі шыққан скі томдық совет әдебиетіпің тарихы» да бар), тағы сондай күрдслІ ғылыми жұмыстардың бәріндс дс «ецбек торысы» Есмағамбет бар, соның бәріндс де ол білгір. басшы ғалым-дардың бірі.
2
Елін сүймей, ер азаматын сүймей, ол слдің өнерін, өнерпаздарын сүю оңай емес. Демск шынайы әдебиетшінің талапты да, таза адамгершілігі де опың көңіліпің тазалы-ғы мсн жүрегінің үлкендігіпс банланысты. Көңілі жарық, жүрсгі жылы адамнын махаббаты да зор. Сондықтаи дос-тары — сыйласы мен қимастары көп. Опдан адам әмбсге амандық, саулық, жақсылық псн жемісгілік тілейді. Опдай адам жасы үлкен жақсыға айиымас іні, жасы кіші жақсы-
9
ға айнымас аға, солардын бәріие қамкор, бәріне папа. Есмагамбет дәл сондай еді. Есмағамбеттіц жабылмас ссі-гін көп ашып, жиналмас дастарқаннаи көп дәм татқандар аз емес, солардың ұмытшақтары болмаса, көцшілігі-ақ жақсы білсді. Есмагамбеттіц үйіпде түстсне, қона жатып жыр айтпаган халық ақындары кемде-кем. Есмагамбет солардыц бәрін дс жылы төссгі, жылы көцілімен риза етс-тін. Барлыгын ақыл-кецссімеп, колма-қол жәрдсмімен қу-антьш шығаратын: академия мсн баспа орындары, журпал, газст редакцияларымсп байлапыстырып жібсрстін. Есма-гамбсттің үйінде түстснс, қона жатып дисссртацияларып, тагы басқа гылыми бастамаларьш оқыған, сол үйде оты-рып жазгандарьш жөпдсгеи жас галымдар да аз емес. Есмагамбет оларды да жылы төссгі, жылы көңілімен риза ететіи. Солардың депі ғалымға иелік сткскшс, орнықты қызмст тапқанша Есмағамбст дамыл таппайтын. Есмагам-бсттің өзі оқыткан студспттсрі, аспиранттары үшін талай қуанғаиы да есіміздс. Ысмайылов шын мәніндегі ақ көңіл, әділ коммуиист еді. Әринс адам әртүрлі. Есмагамбет ұшырғап балапандардыц борі бірдсй сұцқар болып шық-қан жоқ. Тіпті гылым баспалдағын әкімдік дәрсжеге шы-ғуга пайдалапып, сол адал Есмагамбсттің өзін кірлегісі келгендерді де көрдік. Есақац ондайларға кейде күліп қа-райтын.
— Ақмақ ақмақтыгын өзі көрсстпесе біз оиы қалай тапыр едік,— дсйтін әзілдеп.
Есмагамбет өзі Істеп жүргсп әдсбиет ипститутыпа, қа-зақ упиверситетінің әдсбиет кафсдрасына тәжірибслі әдс-биетшілерді барыпша көбірек тартуга тырысатын. Мұқаң ксйіп:
— Қартая бастадым. Енді әдсбист пнститутыпап боса-пып, жазуға бірыцғай шықсам - дегенді көп айтушы едІ. Талай рст солай иіешкені дс есімдс. Бірак сопың көбінде-ақ Есмагамбет балапапдай шырылдап Мұқацның кетіп қалмасына себепші болып жүрді. Ондагап жыл бойы амалсыз сырттап қалып, эдебист гылымына кайта оралған Мұхамсджан Қаратаев үшіп де керсмст қуапганын жақсы білеміз.
— Әдсбист ішсіитутыпда қызмег істеу керек, жастарга болысып, Ісқс жәрдемдескеп жөн,— дсп мені де ғылым қызметіне тартқан осы Есақаң болатын.
Есмағамбст әдебиеткс ең әусл ақыи болып кслді дегеи сөз жоғарыда айтылды. Сол ақындық түйеігіпеп, сезімтал-дыгьшап ол сш уақытта айрылган емсс. Сезімталдық, ша-
10
быттылық. іскс еліккіштік, адамға үйірсектік, достардыц қайғы-қуапышына бірдей түтангыштық бойынап арылмай-тын қасистІ сді.
Есмагамбет ел аузындагы нешетүрлі әнгімелерді ба-тырлар, ақыпдар жөпіндегі ацыз, хикаяларды да бүгін-нің — тірілсрдің оқигасындай қабылдайтын, сөйтіп сол ссті-гендсрін суретшідсй түйіп, ғалымша қорытатып. Есмағам-беттің бұл қасиеті де оның шыгармалық жұмыстарына ксрсмст көмек стті. Оны біз осы жинақтарына кіргсн ақып-дар туралы жазгандарыпап анық көреміз. Ол кеше гана көзі көргсн Жамбыл, Шашубайлар туралы қандай жазса, өзі көрмсген Біржан, Ақандар, Балуан Шолақ пен ЬГбы-райлар туралы да содай жазатып. Сондагы оның ерекше бағатыны өткеп ақындардың өскен тарихи ортасы, жара-ты.чыс құшагы. Соларға қарап отырып акындардың твор-чсстволық жап күйлеріи зерттсйді. Шабыт қозғалысыныц жырға, әнге айналатын кезеңдеріп ашады. Соида біз өзі-мізге таныс ауыздан ауызга өтіп келе жатқан белгілі жыр-лар мсн әп өлсңдерінің қалай туган процсстерін танимыз.
Халық ақындарыц өнерлеріне қарай жіктеп бөлуде Әусзовпеп қатар Есмағамбет ЬІсмайыловтың да көрсеткен тапқьгрлыгы аз емсс. Солардың бір тобын (өлеңмен әиін қоса шыгаратын ақындар) әнші ақындар деп атап, жә-пе олардың талант табиғатып түсіндірудегі Есмағамбст еңбегі ерекшс қымбат. Ысмайылов бұл салада ғылыми зерттсулср үстіне бүгінгі кәрі ақындардың өмірлерін, шы-ғармалық тіршіліктеріп үзбей бақылады. Ол іздеп жүріп кеіпегі Ақап, Ыбырайларды көрген қариялармеп кездесіп көп сүрастырды, өте қымбатты фактілер, материалдар жи-нады. Есмағамбсттің бұл еңбсктерінің пайдалылығы сон-дай, әнші ақындарды композитор ретінде зсрттейтіп музы-ка мамапдары да Ысмайылов матсриалдары меп оның тәжірпбслеріи еркіп пайдалана бастады. Біржан, Ақап, Жаяу Мұса, Шолақ, Ыбырайлар туралы -.іузыкашылар жазғап очерктердеп біз осыларды көреміз.
Жалғыз көрксм әдсбиет псн оның ғылымы гана емес, Есмағамбст көркем өнердің барлык салаларына араласып, барлық табыстарды қызу қолдап, үн қосыи отыратын. Оныц театр өпершілерімсн достасып, олар жайьіпда жаз-гапдары ла аз емсс. Театрдың рспсртуар мәселссі, артис-тсрдіц ойыпдары жайыида айтқандары өте көп. Ол опера театрының бірінші рет сахнасы ашылғанда да шыи жүре-гімен қуанды. «Қыз Жібек», «Жалбыр», «Ер Тарғын» опе-ралары туралы өз пікірін аіітты: мұндай үлкси өнердің аз
11
ғана уақыт ішіидс қазақ астацасында орып тебуіп халқы-мыздың, партиямыздың ұлы жецісі деп тапытты. Сахпа өнсрпаздарыпың алгашқы қарлыгаштары Қалыбек, Серке, Күләш, Құрмапбектермен достасты. Оның кино өперіне де кө.мегі кем тигсн жоқ.
Қорыта айтқанда Есмагамбет Советтік Қазақстанныц ардагер ұлдарының бірі сді, өз жұртыпың ақыл-парасат майданыпдагы барлық тірлігіне түгел араласып, үзбей жәрдемдесіп отыратып коммупист кайратксрі сді. Есма-гамбет сол сңбеккер, қайраткср қалпыи бұзбай, еңбск үс-тінде қалам ұстаған күйінде дүпие салды. Біз опын сол бейнесін ешқашан да ұмытпаймыз.
Мел Есмагамбет жерлснген куні оиың жас қабырының басында тұрып асыл доспеп сол кездегі алабұртқан сезі-мімаен туған өлсңіммсн қоштасқам. Мыпа алгы сөзді де сол өлеңіммен аяқтаймын:
Қөзің тұр көз алдымда Үпіп тұр құлағымда. Есет-ау, тірі едіц ғой Шынымен кұладың ба.
Шынымсн қуладың ба. Шыны-ак мен жыладым ба, Қалайша ө.тді дермін Қелбетін, тұр алдымда.
Нсгс сен қалгып кеттіц, Неге ссн оянбадыя.
Ішінде жүр едіц ғой Гажайып бояулардың.
Дәл ксіпе жүр сдіц ғой Қайыңдар арасыпда.
Күлімдеп тұр с-діц ғой, Жасыл көл жағасыііда.
Қуапып карамап па ең Қөкшепің күмбезіпе
Қөзіңді кадамап па ец Қөктегі күн казіне.
Ойларың сол кездегі Ормаидлй калың еді-а\. Арманыи сол кездегі Аспапдай жарьіқ еді-а\.
Қспсттен тустпі құлап, Қүйрегсн армапдай боп, Сөндіц деп тұрмыз жыллп, Адасыи қалғандай боп.
Қош, достым, қамқор досым. Халкымлыц мэктанышы. Қабіріңде алт етеміз.
Ецбегінді лқтау үшіп.
Әбділда Тэжібаев.
О Й. Т О Л Ғ А Н Ы С. Т У Й I н
АСҚАҚТЫ ЖЫР КЕРЕК
(Қа-шқ совеі одебиегінде романтика м.н елесіпе)
Адам баяасы тарихыпда бұрышіан-соц теңдесі жоқ қоғамдық жәпе гылы.мдық реполіоцияпыц нотижслері іске асқаи коммуничм дәуіріндс адамгершілік мерей үстем, жсңімпаз да алгыр совет адамыи жан-жақты көркем бей-нелеудің маңызы аса зор. «Коммунизм орнатып жатқаи біздің ерлік істсргс толы замапымыз көркем творчествопы бұрып болып көрмсгсн көлсмде жаңадан көркейтуге сң зор өріс ашып отыр. ӨзІнің күнбе-күнгі ерлік ецбсгімеи жер-діц бсйиесіп өзгсртіп, табигаттың шексіз байлықтарып ашып отырғап, жаңадан қуатты индустрия орталықтарыи салып, матсриалдык жәнс рухани игіліктсрдің молшылы-ғын жасап жатқап, тсхпиканы үздік жетілдіріп, космосты билеуге батыл кіріскеп совет халқыныц өмірі мақсаттар-дың, тақырыптар мсн образдардың ұшап-теціз байлығын жазушьшың алдына жайып салуда!» (Совет Одағы комму-иистік партиясының совет жазушыларының III съезінс құттықтауынан.)
Коммунистік құрылыстың сан салалы жаңалықтары мсн шындыгын жсткізіп сурсттеу үшіп ақын-жазушы бү-гінгі өмірді бітс кайнасып араласып білудің үстіпе совет халқыпың үздіксіз дамып жетілетін ұлы мақсат-арманда-рын терең түсіпетіп алгыр көрегеп болу керек. Ғажап ерлік оқигаларга толы коммуиистік дәуір адамдарыиың бүгінгі өмірі мен келсшегіи бірдей жарқын бейнелеу талабы су-реткердің творчестволық қиялы, шабытты ойлары, қанат-ты сезім дүпиесі, көркемдеу тәсілдері әлдеқайда толық-сып жетілгенде ғана іске асады. Мұның өзі социалистік реализмдегі көркемдік стиль, формалардың әралуап ерек-шелікте гүлденіп. дамуга апаратын реализм мен романти-каньг ұштастыра білетін шебсрлік жолы.
Романтика революциялық дамуымыздың жарқын айна-сы болып отырғап совет әдебиетінің барлық дәуіріпе тән
13
сипат. Үйткепі революциялык, романтика дсрексіз кпял-дан тумайды, революция заманыидагы өмір шындыгынап туады.
Осыдап ширек гасыр бұрыіі үздік совст адамдары (га-лымдар, ұпіқыштар) адам баласы тарихында болмағак таңғажайып ерлік жасады. Солтүстік мұз тецізіп ойып отырып жүзетін кемспі жүргізді, Москвадаи Америкага, Қиыр Шыгысқа самолетиен қопбай ұшты, жиырма екі кн-лометр биіктікке көтеріле қанат қакты. Орбір адамныц қалыпты еңбек нормаларып мың есс асыргі орыпдайтьш стахановшылардыц қозгалысы басталды. Әлемді тац қал-дырған бұл ұлы срліктер халықтардыц, әсіресе, ақындар-дың қиял дүниесін керемет молықтырып жіберді. Эпос, эпбпеядагы аңыз ертегілсрдің өзі тамаша ерлік оқиғалар-га ілесе алмай қалды. Адамның ізгі арман, тәтті қиялда-рының өмір шындығынан озып та, тең түсетін де, кем түсе-тш де ксздері мол.
Ертегі, эпостың шыгып дамыган заманында адамныц қиял дүниесі жоғарыда, озық болды. Ал, табиғат, өмір сырларын нақты зсрттеп білген, ғылым меп тәжірибеге сүйенген біздің социалнстік заманымызда өмір шындыгы мен қиял дүниесі жарысқа түсті, бірде қиял шарықтап ілгері кетсе, енді бірде өмірде болған ғажап оқиғалардың өзі сол қиял дүниесін басып озды. Совет адамдарыныц отызыпшы жылдардағы үздік ерліктері сол шарықтағаи қиял дүниесінен де биік көтерілген таңғажайып оқиға-лар еді.
Ал таңғажайып ерлік оқиғасын творчестволық қиялы бай ақыпдар алдымсн шабыттапа жырлады. Сөйтіп өмір шындығының өзі асқақты романтикалы жырлардыц да-муына жол ашты. Бұл ретте біз алдымеи Тайырдың «Күи тіл қатты» поэмасын атаймыз. Жиырма екі мың киломстр биіктікке ұшып көтерілгеи даңқты ұшқыштардыц ұлы ер-лігін ақынның күнмен тілдескен батырлар дсп жырлауы шарықтаған ақындық қиялдың аумагына әрІ сыйымды, әрІ жарасымды еді.
— Дулыға сыймас басыңа Асау күн келдім қасыңа... Құздан ұшып күн сүйген Түйіліп топшым көк түйген Айды аймалай бұлт бүргсн Танымасац бұл жүрген
Мен бағынбас кыранмын!»
14
Аспан әлеміие шарықгап көтерілгеп совет қыраны күпнің жолын бөгсп, қаһар шашқан қарсылықтарынап қаймық-пайды, атылғаи пажағайып да, долы дауылдарын да бай-лап, бұлттарын «түбіттсй түтін», «жсліи жслектей желніп» күнмен, ай, жұлдызбсн тілдеседі. Күнмеп тілдескен кы-ранпың ақып тілімеп төгілдіріп бсрілгеп толгауыпда совет адамына тән жецімпаздық, қандай асуды, қандай берік қамалды болсын жеңіп алмай тынбайтып батылдық, өр-піілдік сипаттар тамаша сурсттеледі. Бұл қандай жыр? 1934 жылы поэма жарыққа шыққап ксздс мұны дерексіз қиял деушілер де болған. Ал байыбыпа барып қарасақ бұл болған уақиғаны киялга бөлеп жырлагап асқақты роман-тикалы жыр сді. Бұдап ширек гасыр бұрыпгы совст ұш-қыштарьшың биікке, алысқа, қиырга шырқап ұшқап са-парларын ақындар аскақты романтпкалы тілмеп, күпмен жәнс басқа плапеталармсн жақыпдасып тілдсссді деген ізгі армап, ғажап дүпие бсйнссіпде ажарлап жырлады. Поэзиядагы новаторлықтың бір көріпісі, сонымен бірге Тайыр сияқты ақын поэзиясыпда жаңа асулы кезең екеп-дігі белгілі.
Опың бер жагыпда бір топ ақын чслюскиншілердің ұлы жорығын да, Чкаловтың Москвадап Америкаға қопбай ұш-қан сапарын да, барлығын да жаңа ақындық шабытпеп жырлады. Осы дэуірдегі ерлікті көтсріңкі леппен, роман-тикалы ажарга бөлеп жырлаган Сәбиттің, Әбділданың, Асқардың, Жұмағалидың, Қаиаішың, Ғалндың, Қасымпың, Қалижанның жәнс басқаларының поэзиялық шығармала-ры жалпы әдебиетімізгс өз жаңалығып ала келумен бірге Тайыр бастап жырлагап асқақты жыр сарынып молықты-ра тұсті. ӨмІр шындығын әсірелен, романтикалық ажарға бөлсп сурсттеу социалистік реализмпің творчестволық припциптеріне қайшы емсс. Ұлы Горькийдің «болғапды ғапа жырлап қою жеткіліксіз, болуға мүмкін нанымды жайларды суреттеуге, шындықты типтендіріи көрсетуге на-зар аудару ксрск» деген қагидасы романтикалық сурет-теуге мезгейді.
Өмір шындығын асқақты жырлау дегеніміз — екінші сөзбеи айтқанда — романтпкалық әсірелеумен ажарлап, қызықтап суреттеу деген сөз. Романтизмнің негізінде қиял-дану, арман ету, қиялдың шындықпенеи тепе-тең түсе бер-меуі, білген, сезінгеп өмірлік фактілерді елес, емеурін, тұспал түрілде көрсету сияқты творчестволық принциптер жатыр. Романтикалық шығармаларда адам әрскеті, өмір шыидығы қарапайым табиги заңды қаллынан көрі таңқа-
15
ларлық гажал көріцістс. қиял дүпиесімеи ғаиа қисьщды-рылғап шарны түрде. срскше ср.тік, срекше махаббат, ерекше аиат, срекше ж;ін толқындары түріпде елестейді. Әдебиет тарихыпдаі ы ақын-жазушыныц белгілі бір твор-честволык удісіне айнгілгап романіизм меіі романтика бір емес. Романтика реалпстік шыгармалардың жаркып, ерек-шс бір формасы ретіиде кәріпсді. Ал романтязм рсалистік өнсрмсн тартыста, қайшылықта болган әдебнеттік агым.
Ақып-жазушылардың дүиие таиуына қарай романтика-лық сурсттсу әдістері әр түрлі. Жаңалыққа қарсы, өмірдеп түңілугс салынған акын-жазушыларда бұлдырлық, үміт-сізлік, сары уайымға салынушылык сарыи басым болды, олар өлімді, көрдсп тірілген аруақты, өң мсн түс арасын-дағы акылдап адасқан халдегі көріністі суреттеуге салын-ды. Мүны біз Батыс Европа, орьіс әдебяеті тарихынан да, Шыгыс слдері әдебиеті тарихынан да, қазақ әдебпсті тарихынан да жақсы білеміз.
Өршіл романтика бұган карама-қарсы, адамдардыц і.з-гі арман-тілектерін жырлайды. Пушкип, Лермоптов, Блок, Байроп, Гейнс, Гете, Шиллср, Гюго, Гогольдің ромаіпика-лық шығармалары өмір шындығын асқақты қаиатты жыр гүліне бөлеп сурсттеді, қол жетпес махаббаттың ұлы армаііы дейсің бе, Отаны меп адамдық ар-намысты қорға-ғап таңгажайып ерліктер дейсің бо,— сұрапыл апат құша-ғындагы жауыздық псп ізгіліктің майдандасқаиы да, бар-лыгы да тамаша кең сурсттслгспдс жұртшылықты өмірдеп түңілуге шакырмайды, ізгі арманға жетуге, өмірге құш-тарлыкка, акиқат жан сырларына тебірепте түсіпуге үн-дейді. Өршіл романтика сыншыл реализм әдсбиетінің даму жолыяа қайшы болған смес, қайта біріп-бірі толықтыра түсті. Лсқан реалист ақын, жазушы бола отырып Пушкин «Кавказ тұтқыны», «Руслан мен Людмила» сияқты тамаша ромаптикалы поөма жазды. Лермонтов «Демоп», «Мцы-ри» поэмаларын, Гоголь «Тарас Бульба» тагы басқаларын жазды. Бұл шыгармаларда шыпдыкты көтеріңкі әцгіме-леудің үстіне ертегі ацызбеи ұііітасқап жайлар да кез-деседі, ізгілікті махаббаттың, срліктің кере.мет сырларын жарқын суреттеу үшін ақыидар шыгармадағы тартысқа халықтың қиял дұпиесіндегі мифтік кейіпкерлерді де (сай-танды. періштені, жсз тырпақты, алыя күшті, дәулерді, су перілерін, аққу құсты т. б.) араластырады. Сәкеннің «Ақ-қудың айрылуы». «Лашын әнгімесі» классикалық роман-тика.іы поэма. Әбділданың «Толағай» атты поэмасы да ромаіітикалық шыгарма. Өршіл романтизмның өзі де екі
жағдайда кездесетішн бұл жерде ұмытпауымыз керек. Бірі — бүтіи шығармасын романтизм рухыпда жазып, сол арқылы замап, өмір сарыныи елестстетін ақын-жазушы-лар бар. Мәселеп Байрои. Шелли, Шиллер. Байроц өзі өскен аксүйектер тобына иаразылығын, ар, ождан, бас бостандыгын көксеуін бірдс сүйікті ксйіпксрі Чайльд Га-рольдтың саяхаты арқылы бейнелесе, бірде да>ылДы күигі теңіздің ашулы, долы толқыны арқылы бейнелсйді. Бірде бағы замаішың мифологиялық ацыз-сртсгілерін жандан-дырып жырлау арқылы бейнслейді. Екінші — бүтін шы-гармасын реализм рухында жазып отырып, ксйде романти-калық формаларды пайдаланатып ақын-жазушылар бар. Классик,, реалист жазушылардың көбіпде, социалистік реализм суреткерлерінде де бұл соцғы ерскшеліктер мол табылады
Романтизм әдебиетте қатып қалған қагида смес. Тари-хи қоғамдық дәуіріне, әлеуметтік таптық ортасына, ұлттық әдсбисттің дәстүрлеріне қарай өзгеріп, жаңа мәи алып отырады.
Империализм және пролетарлық революция замапын-дағы бұрынгы кертартпашыл және өршіл романтизм сол бір-біріпе қарсы багытта дами отырып сксуі де скі түрлі идеялық, көркемдік сипат алды. Ксртартпашыл ромаи-тизм — декадснттік, символиетік агымдарға айналды. Ал өршіл ромаптизм революцияшыл ромаигикага ұштасты. Кертартпашыл романтизмшң түрлі түстегі көріиістері — қазіргі замандагы империалистік буржуазияпыц таптык салт-санасына «таза» искусствоны, мистикацы, бұлдыр-лықты, модернизмді дәріптеуге салынып отырса, социалис-тік реализмге ұштасқан рсволюцияшыл романтика ха-лықтардың азаттық, демократия, социализм жолындағы күрестері мен армандарын бейнелеуде.
‘Революцияшыл ромаптика туын көтерген Горькийдің ана туралы әңгімелері, дауылпаз, сұңқар туралы жырлары, «Қыз бен ажал» атты поэмасы, жеңімпаз, күрескер адам-ның ұлы арманы мсн тұлғаларын жарқып елестетеді. Әділдік, бостандық, ізгілік жолыида ажалдап. апаттан, дауылдан, нажагайдан, нспдей де болсын киындыктан қо-рықпайтын мсйлінше табанды, тэкаппар, срекпіе қаіісар адамдардың образын асқакты жырмеп ардақтау Горький бастаган жаца романтикага тон сипат. Ұлы Сониалисгік Октябрь революциясының жсңіс тақырыбыиа арналған та-лай тамаша шығармалар Горыснй дәстүрінлегі ромаптпка рухында жазылғандыгын жақсы білеміз.
2—470
17
Бірақ совет әдебнетіндегі романтикалық сарын тек бұ-рынғы классиктерге немесе Горькийге еліктеуден тумайды. Революциялық даму тарихымыздағы бүкіл дүние жүзілік қоғамдық ерлік уақиғаларға байланысты, халықтың мәң-гі-бақи өлмейтіп прогресшіл аңыз-әңгіме жырларына бай-ланысты туады. Мәселен, адам баласы тарихында бұрын-соң кездеспейтін таңғажайып ерлік оқигалар социалистік заманымыздың, совет адамдарыныц дәстүріне айналды. Мыңның бірі ғана емес, екінің бірі Отанды қорғау, еңбек, құрылыс, творчество майданында керемет ерлік жасайтын болды. Революциялық өмір сілкіпдіріп, бөгетін алған тас-қын судай тегеурінді күшпен дамыған еңбекші қалың бұқараның жаппай ерлігі шындықты көтеріңкі леппен бей-нелеуге мүмкіндік береді. Даңқты Чапаевтың, Павел Кор-чагйнның азамат соғысы кезіпдегі ерлік өмірлері әрі тари-хи шындық, әрі қарапайым іс-әрекеттен гөрі поэзиялық аңызға бөленген романтикалық тұлғалар. Серафимовичтің «Темір тасқын» романы шындықты ғажап романтикалық көркемдікпен суреттеген шығарма. «Орыс совет әдебиет тарихы» (I том, 389-бет) совет поэзиясы, ең алғаш роман-тикалық өнерге бейім дамыды, революция тудырған ғажап жаңалықтар ақындардың романтикалық ой дүниесін қа-наттаидырып отырды, М. Голодный, И. Уткин, М. Светлов, Н. Тихонов, Э. Багрицкий тағы басқаДарының алғашқы шығармалары революциялық романтика рухында жырлан-ды деп анықтанды. Бұрынғы романтик ақындар түгіл әде-биетке жаңа келген Багрицкнй, Уткинның ең күшті пбэма, лирикалары романтикалық рухта жазылған. Романтика-лық шығармадары жаңа дәуір тудырған күрескерлердің, ерлердің нақты об.разын ‘-жасаудан гөрі, революция әкел-геи ұлы тасқынды, дауылды қозғалысты, қалың бұқара-ның тұтас тегеуірінді күшін әсірелен суреттеді.
Қазақ әдебиетінде революцияшыл романтика Сәкен шығармаларынан басталды. Өзі белсене араласқан рево-люцияшыл күресті, күрес ерлерін реалистік тұрғыдан жыр-лаған жаңашыл ақын дәуірдің келешекпен астасқан тұтас тұлғаларын асқақты, жалынды жырмен де бейнелейді. Жиырмасыншы жылдардың басында жарияланған Сәкен-нің «Асау тұлпар», «Домбыра», «Қызыл сұңқарлар» атты шығармаларында революцияның дауылды тұлғасы даланы жаңғыртып, ескі дүииені сілкіндірген, ор мен қияны баса-көктеп арқырай шапқан асау тұлпар бейнесінде сипатта-лады. Ақын сол мінген тұлларын аспанға қарғыта ойна-тып, құйқылжыта тегеуірінді ән шырқайды. Тұлпардың
18
дүбірінен, құдіретті домбыра үнінен, ұйқыды дала серпіл-гендей. Атар таң мен шығар күнді дауыл мен нажағай ойнаған қияға қанат қағып, қарсы алған қызыл сұңқар-лар да, айдарына қызыл шоқ қадаған асау тұлпарлар да тыным тауып тоқтамайды. Бәрі де асығыс, ерлік күреспен алға ілгерілей, биікке өрлей береді. Революцняның жеңіс тұлғасын бұлай асау тұлпар, сұңқар құс бейнесінде ғана жырлап қоймай, оны заңды түрде дамыта отырып, жел қайық, аэропланды жеңімпаз өмір бейнесінде алып сурет-тейді.
Дауылда ұшып жарқылдап, Ән мен күйді жараттық. Күркіретіп аспанды Жаңадан үран тараттық.
Мұндай романтикалық лирикаларында «дауылмен ойнап», «бұлттардаи асып» қызыл күнге қол созған, жер мен көйті күңрентіп бостандықтың ұранын таратушы, қазақ даласы-иың аспаннан құс боп ұшып, жарқын болашаққа кең 'құшақ жайған ерлердің тұлғасы елестейді.
Шығарманың тақырыбына қарай ақын поэзнясындағы романтикалық сарын әр алуан көркемдік ерекшелікте кө-рінеді. Жалпы поэзияда бірыңғай қатып қалған форма болмайтын сияқты, романтикалық шығармаларда біркелкі машық бола бермейді. Сәкеннің «Сыр сандық», «Аққудың айырылуы», «Бурабан» атты шығармалары осылай жа-зылған. Бірінде адам көңіліндегі жасырын сырларды қия жартастың терең құзында сақтаулы кілтті сандыққа ұқса-тып жырласа, екіншісінде адал махаббатты екі аққудың арманы бейнесінде, ал соңғысында сұлу Қөкшенін Бура-бай аталуын ақ бура аңызына байланысты суреттейді.
Демек поэзияда романтиканың мұндайлық әр алуан көркемдік бояулармен көрінуі совет әдебиетіне ерсі емес, қайта жарасымды, оны түрлендіріп құлпырта түседі. Бір кезде РАПП-тың сыншылары әдебиеттегі романтика атау-лыға^қарсы боЛды, реализмнің негізі материализм, ал ро-мантизмнің негізі идеализм деген тұрпайы қағидаларды ұсынды. Бірақ совет әдебиетінің даму тәжірибесі мұндай тұрпайы қағидаларды мансұқ етті. Талантты ақын-жазу-•шылардың қай-қайсысы болсын романтикадан қол үз-геи жоқ.
Ақиқат көркем шығармалардың қандайынан болсын, романтикалық сарынды айқын сезінеміз. Белинский — ро-мантизмнің иегізі алдымен адамныц сезім дүннесі, жүрек
19
сырларын ашып көрсетуде романтизм де өмірден суатта-нады. Өйткені өмір бар жерде адам бар, адам бар жерде романтизм болады; адам жақсылыққа, асқақ арманға қиялымен талпыибай отыра алмайды деп түсіндіреді. А. Фадеев Белинскийдің бұл қағидаларын бұдан да гөрі анықтай түсіп, революцияшыл романтика социалистік реа-лизмнің бір формасы ретінде дамиды. Өмір шындығын социалйстік реализм әдісімен суреттеуде қатып қалғаи ереже жоқ, онда әр алуан көркемдік форма, тәсілдердің молшылығына кең жол ашылу қажет деп біледі. Міне осы талап тұрғысынан қарағанда қазақ совет әдебиетінің бар жанрында, бар дәуірінде де бұрынгы өршіл романтиканың, Горький негізін салған революцияшыл романтиканың дәс-түрі іргелі орын алып отырды. Оны біз тек Сәкеннің, Тайырдың поэзиялық шығармаларынан ғана емес, Мұхтар меи Ғабиттің прозалық, драмалық шығармаларынан да, Исаның, Әбділданың, Қасымның, Жұмағалидың, Қали-жанның, Әбудің және басқаларыньщ поэзиялық шығарма-ларынан да айқын сезінеміз.
Тарихи фольклорлық тақырыптағы драмалық, поэзия-лық шығармаларда махаббат, ерлік сарындағы халықтың аңыз әңгімелеріне бөленген, қол жетпес арман түрінде бейнеленеді. Бірақ, жағымды кейіпкерлер сол ізгі, асқақ армаиға жетуге талмай-қажымай таллынады, Еңлік пен Кебектің, Қозы мен Баяиның, Ақан сері — Ақтоқтының, Құралай сұлудың, Қүләнданың ақиқат тарихи шын бейне-лері ғажап романтикалық жырға бөленіп суреттелуі сои-дайлықты жарасымды да, қызықты да. Саттар Ерубаевтың «Терек пен гүл», «Мәңгілік өмір» және басқа әңгімелері де қызық жазылған. Ерекше мықты, өмірге құштар адамдар-дың тәкаппар, өршіл табиғатын Горький романтикасының сарыиында суреттеу Саттар әңгімелеріне де тән қасиет. Өзіне пір тұтқан ұстаз ақындарымен қиял дүниесі арқылы тілдесіп, сырласуы Әбділда лирикаларын жандырып, құл-пырта түскендігі бәрімізге белгілі. Әнші, күйшілер жайыи халықтың тәтті қиял, ғажап аңыздарына бөлеп жырлаған Ілиястың, Әбділдаиың, Қалижанның, Хамиттың поэмала-рында да реалистік, романтикалық мотивтер ұштасып оты-рады. Майдандағы солдаттың туған елге, сүйген жарға деген сағыиышы Әбудің аспандағы ақша бұлтпен сырласу арқылы беруі қандай келісті!
Қасымның «Алтын жұлдыз», «Дариға сол қыз», лири калары бірін-бірі толықтыратын күшті романтикалық шы ғармалар. Қөкте, алысқа зымырап бара жатқан алтығ
20
ткұлдыз, жерде майдан кешкен жас Әлия қызбен тілдес-кеидей жердегі қыз төсінде жарқырайды, ағып өткен алтын жұлдыз сөнбейді. Мәңгі сөнбейтін жұлдыз даңқты Әлияның ақындық қиялмен бейиеленген тұлғасы. Ал екін-ші лирикасында майдандағы солдаттың арман қиял дүиие-сіндегі махаббаты жырланады. Я өңінде, я түсінде күлім-деген иәзік бір сәуле қайда жүрсе де арманы болады.
Сапырды дауыл
Тебіренді теңіз, Тулады толқын Шайқалды шың-құз, Кып-қызыл өрттін Ішіиде жүрміз, Қайда екен, кайда, Дариға, сол қыз?!
Қаи кешкен жаралы, жауына кекті солдаттың сұрапыл соғыста өзінен алыстап, елес дүниесіне бөленген махабба-ты мәңгі сөибес арманға айналған. Сол үшін де өмірге құштар, өлең айтып еліне қайта оралған. Мұнда өмірдің шындығы, лирикалық кейіпкердің сезімі табиғи қаз-қал-пында алынбай, асқақты жыр сарынымен, қызықты елес, тәтті арман бейнесімен берілген. Махаббатты осындай мәңгі сөнбес арманға бөлеп суреттеу Диханның соңғы «Махаббат тағдыры» лоэмасыида күшті берілген. Сұлу қыз Жаннаның жанындай сүйген жігіті Баубек майданда ерлікпен қаза тапты, соғыстың дәл алдында екеуінің бірге өткізген, сүйісіп табысқан қызықты, бақытты шақтарын, оиан кейіи соғыс кезінде бірін-бірі алыстан аңсап, тәтті қиялымен кездескен шақтары қыздың жан дүниесінен мықтап орын алғандығы сондай, сүйікті жарының жарас-тықты мінездері, жарқын тұлғасы алыстап жоғалмайды. Ойлаған сайын арман етіп, жоқтаған сайын көз алдына жақындап, жанды, тірі қалпьгнда елестейді. Бұл не? Мұны-өлмеген жауынгердің тұлғасы, сөнбеген ұлы махаббаты-ның бейнесі дейміз. Мұны ақын өмір шындығының қалып-ты табиғи заңынан гөрі, шартты көрініс, елестегі тәтті арман түрінде романтикалық сарында суреттеп отыр. Сын-шы М. Қаратаев жолдас: «Бұл шындық емес, шындықты бұрмалау» деп, поэмаға үлкен мін тағады. Майдаида сүй-ген жары өлгесін Жанна жаңа жігітке тию керек еді, онын жігітке тимеуі ерсі дейді. Соғыста сүйген жігіті ерліклен қаза тапқан Жанна сияқты жас қыздың талайы ерге шы-ғып, екінші жар тапқанын да жақсы білеміз. Бірақ әңгіме бұл жерде Жаннаның екінші ерге шығуы жайында емес.
21
Заубекпен екеуінің арасындағы өлмейтін махаббаты тура-іы болып отыр, сол махаббат, сол арман құшағына оралған мезгілде қыз кәзіргі отырған табиғи тіршілігін бір сәтке үмытады, оның жүрегінде согыстың зардабынан қалған экініш те бар, махаббатын жоймайтын жалынды сезім де бар. Олай болса даңқты жауынгер ақынға деген сұлу жар-дың сөнбес махаббатын, бақытын жойған соғысқа қарсы наразылығын жырлаған романтикалыҚ шығарманы шын-дықтан алыс деп мансұқ ету әділеттікке жатпайды. Кеше сүйген жігітін бірте-бірте ұмытып, бүгін екінші жар тап-қанды айту оңай ақындық шешім, ал соғыстың жүрекке салған ауыр жарасыи, мәңгі сөнбес, арман дүниесіне ай-налған махаббатты жырлау ақынның творчестволық ізде-нуінен туатын жаңалық.
Егер совет әдебиетінде романтикалық шығарма жазу мүмкіндігін танитын болсақ, онда әр алуан ақындық өнер, үлгі, формаларда жазылған жаңа туындыларды қатып қалган бір ғана қалыппен өлшеп-пішпей әрбір суреткердің түрлі-түрлі көркемдік тәсілдерінің молшылығы тұрғысы-нан қарап тексергеніміз мақұл.
Әсіресе романтикалы шығарманы танып тексергенде мынау типтік, мынау типтік емесдеген ережені өте сақ-тықпен пайдалану керек. Ұлт азаттығы, революциялық күрес заманындағы Ботакөздің бас бостандығы арманыиан асып, қоғамдық арман жолында күресуі типтік шындық емес еді, бірақ болуғд мүмкін, творчестволық арманға сы-йымды еді. Мұны ромаитикалық тұрғыдаи әсірелеп көрсе-туден жазушы ұтылған жоқ. Қайта әдебиетке жаңа образ әкелді. Сол сияқты әнші Майра да тарихи шындық тұлға-сынан гөрі болуға мүмкін асқақты романтикалы образ болып суреттеледі. Ғабит суреттейтін өмірді сілкуге жара-ған мықты, қайсар апалар от басы, ошақ бұтының күң әйелдері емсс, өлімнен де, ажалдан да қорықпайтын ерек-ше жаралған әйелдердің образын көз алдыңа алып келеді. Табнғаттың долы күшін бағындырған женімпаз жорықты Сәбит Солтүстік мұз теңізін мекендеген ақ аюдың тіршілі-гі арқылы аллегориялық формамен суреттейді, ұлы ерлік жорығын өлең-очеркі түрінде баяндаудан гөрі аллегория-лық бейнемен суреттеу анағұрлым кызықты екендігі әде-биет жұртшылығына белгілі ақиқат.
Махаббаты мәңгі сөнбеген, ажалды жеңген, табиғаттың долы күшін бағындырып, күнмен тілдескен керемет ұлы ерлердің тұлғасын реалистік тұрғыдан да, романтикалық тұрғыдаи да жан-жақты бейнелеуіне суреткерлердің мүм-
22
кіндігі мол. Осыдап келіп социалистік реализм әдебиетінде революциялық романтикалық үлгілері дамуы мүмкін бе деген сұрау туады. Бұған Горький де, Жданов та, Фадеев те жәие басқа көрнекті әдебиетшілер де совет әдебиетінде романтикалық суреттеу формалары дамуы әбдеи мүмкін деп жауап береді. А. Фадеев былай дейді: «Романтика де-геиді мен өзім реализмдегі қиялдану деп білемін, бірақ ол қиялдану шындықпен байланысты, өмірден ілгері асып түсетін, ізгі арманға меңзейтін болсын... Кейбіреулер реа-лизмде романтикалық форманы пайдалануға қарсы, реа-лизмде ақиқат өмірлік форма^армен катар, нанымды шартты формалар да болу мүмкіндігін түсінбейді. Поэзия-да мәселен И. Сельвиискийдегі сияқты әжуа түрінде құдай-мен сөйлесу, Н. ХикметтегІдей аңыз-ертегі сарыны болуы ықтимал. Мұндай көркемдік шешімдер әбден қисынды. Бәрінің де өмірлік астары болсын. Бірақ түгелдей өмірдің өзіне ұқсап тұру міндетті емес. Л. Леонов «Алтын күйме» атты талантты пьесасында идея мен шындықты символи-калық формамен бейнелеп отыр. Социалистік реализмде де романтикалық формалардын, болу мүмкіндігін теория-лық тұрғыдан анықтап беретін Фадеевтің бұл пікірлері қазақ совет әдебиетінде әр алуан көркемдік форма, стиль, ерекшеліктерін нақты түсініп, жан-жақты зерттеуге де дұрыс жол сілтейді. Әдебиетке романтика керек дегенде көркемөиер меи әдебиеттің нағыз толықсып кемелденуі социалистік реализмде екендігін ұмытуға болмайды, тек реалистік өиер ғаңа дамудың мыңда бір негізгі ариасын жасайды. Демек романтика реалйстік өиерге қарсы қойы-лу тұрғысынан емес, қайта оны толықтыру, гүлдендіру тұрғысынан қабылданады. Әдебиетте романтикалық фор-маларды пайдаланудыц жазушыны кейде. бұлдырлыққа, тайғақ, бұраң соқпақта^ға ұрыидыратын қиындығы да мол. Қлассиктердің романтикалық суреттеу тәсілдерінің бәрі бірдей сол күйінде социалистік реализмнің бойына жарасымды бола бермейді. Әсіресе оларға жалаң еліктеу ақынның творчестволық өрісін тарылтып тастайды. Шығыс әдебиетіндегі бұрынғы ғайыптан кездесетін кереметтерге толы қиял-аңыз дүниесіне аралас романтизм де үнемі үй-ренетін үлгі емес.
Бұрыиғы әдеби өнерден жаңа өмірдің ұғым-дәстуріне, жаңа көзқарасқа сәйкес, ең тиімді формаларды кәдеге асырған мақұл. Қазақ драматургиясының тарихында бұ-рынғы романтикалық формаларға еліктеу жазушыларды қандайлық сәтсіздікке ұшыратқанын жақсы білеміз. Қа-
23
зақ драматургиясыидағы ен. таңдаулы деген шығармалар-'дың өзі революциялық романтика дәрежесіне көтеріле алмағаныи Мұхтар Әуезов жолдас өте орынды көрсетті. «Революцияшыл романтизм дәрежесіне өзінің барлық аң-сағанымен, еңсесімен жетіп болмағаи Шиллер үлгісіндегі романтизм, Шекспирдегі романтизм реалистік кеңдікке, даналыққа, кемелдікке косымша бір сипат есебінде қаты-сады. Ал Шиллер де болса романтизм адамды көбінше кең көрсетпейді, барынша өзеуреп тұрғанмен адамын бір-ақ сезімге, бір-бір-ақ импульске қадалтып алады». Демек, бу-рынғы романтикалық суреттеу тәсілдері тек социалистік реализм әдісі тұрғысынаи екшеліп, сыналып, творчество-лық електен қайта жаңартылып пайдалаиылады. Әбділда Тәжібаевтың романтикалық драма жазудағы творчество-лық ізденулеріне де әдебиет жұртшылығы осындай талап-тар қойып отырды. Бұрынғы романтикалық сарындарға жалаң еліктеу кейде қазіргі ақыидардың лирикаларында да кездесіп отырады. Талантты ақын Сырбай Мәуленовтің Көкшетау туралы соңғы лирикалары жаңалық емес, бұрынғы әр ақыи жырлап кеткен сарындарды қайталау ғана.
Қазіргі әдёбиетімізде ромаитика өткенге еліктеуден емес, өмірдің шындығынан туғаны табиғи заңды кұбылыс. Ғылым мен техниканың шарықтап дамып алға кеткен қа-зіргі замаиында, әсіресе айға, жұлдызға ракеталар жібе-ріп, төбемізде жер серігін, аспан кемесіи құстай ұшырып, басқа планетаға бару мүмкіндігін тудырып отырған совеТ-тік ғылым меи техииканың керемет жаңалықтары іске ас-қан коммунизм дәуірінде өмір шындығын асқақты жыр қиялына бөлеп суреттеудің маңызы аса зор. Физика, мате-матика, атом куаты ғаиа емес, химияның өзінде адам қиялы ойлап жетпейтін ғажап сырлар, тамаша жаңалық-тар туып, соның бәрі адамның игілігіне жұмсалып жатқан жоқ па? Баяғы ертегілерде перілердің арқасына, самұрык-тың қанатына, сиқыр кілемиің үстіне мініп алып қас қақ-қанша бір қаладан екінші қалаға жетіп баратыи, немесе жеті қат көк, жер астын әп-сәтте аралап шығатын, мұз от тауларын кешіп өтетін кереметтердің барлығы да қазіргі атом қуатымен жүретіи мұз жарғыш кемелердің, реактив самолеттерінің, ракета серіктердің кимыл әрекетінен туғаи өмір шыидығы болып отыр. Бір замандағы ертегі, эпос арман еткен қиялдар да, Ж- Верн, Г. Уэлстің фантазияла-ры да біздің дәуірдегі ғылым мен техиикаиың шыидығы-мен жарыса алмай қалып жатыр. Міне осындай ғылымдық
24
революция заманыиың шындығын жеткізіп бейнелеуге шалқыған ақындық қиял-романтика керек. Социалистік отанымыздың тәуелсіздігі меп жарқын болашағы жолын-дағы қатал, сұрапыл күрестерде ерліктің, ғылым мен еңбектің керемет үлгілерін тудырушы совет адамының та-маша өмірлері мен жаңа характерлері де көркем творчест-волық қиялға кең өріс беретіні баршамызға аян. Ерлікті революциялық романтика сарынында көтеріңкі леппен су-реттеудің өзі құрғақ қнял болман бүгінгі, ертеңгі өміріміз-дің шындығынан, іске асуға мүмкін армандардан туып оты-ру басты талап.
Бұрын тарихта, адамдардың ғасырлар бойғы тіршілік тәжірибесінде іске асуға мүмкіндігі жоқ деген тұжырым-дарды совет адамы мүмкін екендігін іс жүзінде дәлелдеді, қолдан келмес деген тұжырымдарды да бекерледі. Екі ая-ғынан айырылған адам қайтадан ұшқыш, яки тракторист болып, ұлы ерлік жасау, өмірінің ақырғы сағатына дейін жауының алдына бас имей ажалды, апатты жеңу тек совет адамына тән қасиет.
Қасымның «Ақын өлімі туралы аңыз» поэмасыида Аб-долланың айнала қоршаған жау оғынан жасқанбай, өрт-пеи, ажалмен алысқан арыстандай ашулы алып тұлғасы бір мезет от ұстаған Прометейге ұқсайды, өмірмен қошта-сар мезгіл жеткенде оның табиғи ақындық мінезіне сай, от жалындар сұлу жардай сылаңдап ойнақ салады, өлімді жеңген батырды өмірге құштар сезім де билейді. Ажалмен алысқаи жанның жүрегі өмірлік махаббатқа толы.
Асау өзенді бағындырған алып ерлікті де нақты проза-лық тұрғыдан да, асқақты жыр сарынымеи де суреттеудің дүміандіН мол екендігі совет әдебиетінің тәжірибесінен §5эд£(йі. «Сырдария көкпары» атты поэмасын романтикалы
^шебер жазған ақын Қалижан:
Көктен атқан жасындай Аптығы бір басылмай. Арқыраған дария Құм даланы кыдырып, Желден озған жүпріп Асыккандай жарына.
^Ум-тылыіі аққан Сырдарияның толқынды суымен сұлу қыз-ЗційЫлдёстіреді, ерке қыздың тақиясын қағып алып кеткен —асаулы і<янал қазған алып ер жігіт алысып жеңеді:
Естіп желдін. сыбырын, Біліп жігіт су сырын
25
Көкпар алып тасыған Тақияны алды да Кетті сүйреп ауылына Көк толқынды шашынан.
Қыз қиялын билеген, көк толқынын шашынан сүйреп, ауы-лына апарғап ер жігіттің өмірі де, тынымсыз тулап аққан дарияның сыры да жай қарапайым суреттелмен, қанатты, асқақты поэзия тілімен аңызды-әңгіме сарынымен сурет-телуі өмір шындығынан алыстау емес, қайта оны жандан-дырып, кызықтандырып жіберетік көркемдік тәсіл.
Рас, романтикалық суреттеудің негізінде нақтылықтан көрі жалпылай, мегзей аңдату сарыны басым, ашық айқын суреттеуден гөрі тұтас аңғарын, сәулесің елестету мол орыи алады. Демек күңгірт, дерексіздік факті мен өмірлік оқиғаларды шартты түрде бейиелеу романтикалық шығар-маларға тән сипат. Бірақ әдебиетте дерексіздік, күңгірттік екі түрлі жағдайда — бірі шыиаиы, көркем романтикалық шығарманың ерекшелігі ретінде, екіншісі — талантсыздық-тың, құнсыздықтың көрінісі ретінде байқалатынын ұмыт-пау керек. Біздің поэзиямызда ешкім. түсініп оқымайтын, идеясы, оқиғасы бұлдыр, музыкалық, эстетикалық қасиет-тен жұрдай өлең, поэмалар талай кездеседі. Ол сияқты идеялық, көркемдік мәні көмескі, мағынасыз бұлдыр нәр-селердің қаидайы болсын ромаитикамен ешқандай қаты-иасы жоқ.
Қазіргі қазақ әдебиетінде романтикалық суреттеу тә-сілдері жоқ дей алмаймыз, ақыидардың талантты шығар-маларында асқақты жыр әрдайым бой көрсетіп отырады. Әсіресе жас ақындардың лирикасында махаббатты, көңіл күйлерін жалынды, көтеріңкі леппен жырлау сарыны бай-қалады. Алайда бір кезде Сәкен дамытып жырлаған, оты-зыңшы жылдарда Тайыр, Әбділда жырлаған романтиканы, шалқыған асқақгы поэзияны өзінің тұтас, биік, терең ма-ғынасында дамыту қазіргі басты бір творчестволық міпдет дейміз.
Қазір не нәрсе жетіспейді? Қазіргі поэзияда оқиғаны әсірелеу, жандандырып суреттеу жетіспейді, өмірлік оқи-ғаларды, ғажап ерліктерді асқақ романтикалық қнялмен бейиелеудің орнына болған фактіні сол күйінде баяндап шығатын өлең очеркті жазу мол орын алып отыр. Биылғы «Қазақ әдебиеті» газетіндегі Мұхит теңізінің толқынымен, апатымен алысып жеңген төрт батырдың ұлы ерлігі тура-лы поэмасында Байсеитов Мақсұт етігінің ұлтанын жеге-нін дәріптеп жазды. Асқар Токмағамбетовтың осы тақы-
26
рыпқа арнаған толгауы да, қазіргі ғылым техниканың кереметтеріне арналган өлең-жырлардың қай-қайсысы болсын болған фактіні оңай көшіру тұрғысынан жазыл-ғандығыи байқаймыз. Ізгі ниет — жақсы ойлар асқақты, қанатты жырлармен безенбейді.
Қазіргі поэзияны анағұрлым қанаттандырып, құлпырту үшіи екі түрлі үлгіні ұмытпау керек. Орыс совет поэзия-сының тынымсыз ізденгіш, жаңашыл өнерінен үздіксіз үйрену, екінші қазақ совет поэзиясындағы кешегі челюс-киншілерді, күн тіл қаттыны, Чкаловты жырлаған роман-тикалық жырдың дәстүрін еске түсіру.
Жақында «Новый мир» журналында С. Аитоновтың «Аленка» атты әңгімесі жариялаиды. Мұнда жазушы тың-дағы ерліктің жай-күйлерін нақты суреттеп жатпайды, сол далаға келген үлкен-кіші адамдардың ой дүииесін, қия-лын, арманын әсірелеп бейнелейді. Белгілі сыншы Л. Но-виченко қазіргі укранн прозасындағы, атап айтқанда Ю. Яновский, А. Малышко, О. Гончардың шығармалары мен белгілі кннорежиссер А. Довженконың әңгімелері мен киносценарийлерінде реализм мен романтиканың қабысуы, отан, ел тіршілігі, табиғаты кейде асқақты жырға, жаиды поэзиялық образға, кейде шартты символикалық үлгілерге бөленіп суреттелуі — украин совет әдебиетіиің көркемдік форма молшылығын байқатады дейді. Орыс, украии әде-биетшілері Довженконың шығармаларын «Қанатты реа-лизм» деп бағалайды. С. Кирсанов «Биік шырқау» («Вер-шина») поэмасында атом қуатын пайдаланған замаидағы асқақ армандарды терең философиялық тұрғььдаи жыр-лайды, ақын өмірлік материалдың иақты ақиқат сырыиан гөрі — дамып жетілетін ізгі мақсаттарды қиял дүниесіне бөлеп елестетеді. Өмірлік материалдарды, фактыларды типтендіріп, ажарлап, ерекше сипат дәрежесіне көтеріп суреттеу социалистік реалнзмнің творчестволық принципі-не әбден сыйымды.
Адам әрдайым қайран қалатын ерекше бір сұлулыққа, ерекше бір қызықты оқиғаларды есітіп тыңдауға құмар. Шығарма өте.қызықты, бір мезгіл қиял дариясына алып баратын жай-куйлерді суреттесе екен деймін. Өткен тама-ша жастығы мен болашақ қызықтарға ізгі арманға тал-пынбайтын ешкім жоқ, бәрі де алдына бүгіигі күнімиеи ертеңгі күнім әлдеқайда мағыналы, қызықты болса екен деген мақсат қояды. Үмітсіз, армансыз адамдық өмір жоқ. Коммунизм дәуірі адам баласының қоғамдық және жеке-лік арманы мен бақыты толық жетіліп дәуреи сүруді
27
мақсат етеді. Олай болса сол ұлы мақсаттың іске асуы жолындағы арман мен талаптарды таң-тамаша қиял дү-ииесінде, тәтті, қанатты сезім құшағында көргің келеді. Әлемді таңқалдырған ұлы ерлікті өлең очеркі — газет ха-бары түрінде оқудан гөрі тауды көтерген Толағай батырға ұқсас па, я жер бетінің қуатын бойына жинаған Антейге барабар ма, от ұстаған Прометей тәрізді ме, әнтеуір ға-жап үздік тұлгада көргің келеді. Махаббатты натуралдық қалпында жырлағаннан гөрі алыс арманға талпынатын, жан дүниені тебірентетін махаббат дастанын оқығың келе-ді. Ләйлі — Мәжнүи, Қозы меи Баяи махаббаты, Мересьев ерліктері қандай қызықты!
Бір дәуірдегі бір ел әдебиетінде, тіпті бір жазушыиың творчестволық тәжірибесінде романтика мен реалистік суреттеу тәсілі қатар, бірін-бірі толықтырып дами бермек.
Социалистік реализм әдебиетін молықтырған сом тұл-ғалы Абай туралы эпопеяның өзінде кейіпкерлердің ақын-дық жан дүниесі, табиғат құбылыстары бір мезет асқақты, көтеріңкі поэзия тілімен суреттеледі. Алуан.түрлі гүлдің толықсып құлпыруы сияқты мұндай табиғи жарастық шы-найы реалистік туындыларға тән сипат. Қазақ совет әде-биетіиің қалыптасу дәуірінде Сәкен шығармасында роман-тика елеулі орын алса, сонымен қатар' Бейімбет пен Сәбит өмір шындығын нақты реалистік тұрғыдан суреттеді. Одан бергі жердегі Ғабит пен Ғабиденнің, Әбділда мен Асқар-дың, Қасым мен Ғалидың шығармаларын салыстыратын болсақ, бірінде үнемі романтика ілесіп отырса, екіншіле-рінде реалистік сипат айнымайды. Біз аиа жазушыда ро-мантика бар, мыиада ол иеге -жоқ деген сын айтудан аулақпыз, әрбір ақын өзіне қолайлы суреттеу тәсілімен өмір шындығын бейнелейді. Бұл жерде біз ақын-жазушы-лар неғұрлым әр алуан көркемдік формаларды жетілдіріп пайдаланса соғұрлым біртұтас реалистік әдебиеттің дамуы жемісті болатын ақиқатты танимыз.
Қайталап айтайық, романтика, бұрынғы, реализмге қайшы келетін романтизм емес. Совет әдефіетінің негізгі даму арнасы социалистік реализмнің творчестволық тәжі-рибеде.іске асуыиа байлаиысты. Ал ромаитика сол социа-листік реализм формаларын молықтыра, ажарлай түсетін көркем тәсілдердің бірі болмақ.
Қоммунистік дәуірдегі өміріміз бен адамдарымыздың бейнелері әр алуан гүл сияқты қаншалықты терең сырлы, гармониялы жарастықта болса, сол шындықты суреттейтін 28
көркем туындыларда сондайлық әр алуан әшекей, бояу-лармен, әр алуан қызықты, әсем жарастықпен мүсінделу-ге тиіс. Әдебиет пеи өнердегі көркем форманың молшылы-ғы да, түйісуі де, реалистік романтикалық тәсілдердің өз ара бір-біріне әсер етуі де, көркем жанрлардың тұтастық-қа айналу (синкретизмге) процестері де, әрбір ақын-жазу-шының өзіндік стиль ерекшеліктері де, бәрі де міне осы коммунистік дәуір шындығын жан-жақты терең суреттел-ген шығармаларда жетіліп қалыптасады.
І960
ПОЭЗИЯМЫЗДЫ СӨЗ ЕТКЕНДЕ
I
Сулу.шк,, пқындык, шабыт керек пе?
Поэзия деген сөз жалпы көркем әдебиетке де колданы-лумен қатар, өлецмен жазылғап шыгармалар ұгымыи да береді. Қай жағдайда болсын поэзия әдемі, сұлу сөз деген мағынаны қамтиды. Көркем әдебиеттің асылы — сөздегі көркемдік. Бұл көркемдіктің, сұлулықтың ішкі, сыртқы тұлғасы оның мазмұны мен формасының бірлестігінен туады. Мазмұн сыртқы сұлулық арқылы да, сыртқы сұлу-лық ішкі сезімділік арқылы да айқыи көрінеді.
«Әдебиет — сөз арқылы сұлу суреттелетін искусство»,— дейді М. Горький. «Поэзия — искусствоның ең жоғаргы саласы»,— дейді данышпан Белинский. Бұдаи туатын қо-рытынды: поэзия үшін алдымен қажет нәрсе— сұлулық, көркемдік. Осы сұлулық, көркемдік арқылы тсрең идеяны бер, өмірді таныт, шыидықты керсет. Сұлу образ, сұлу ма-нера арқылы берілмеген поэзия — жапсыз поэзия. Жанды, жансыз поэзия болуға мүмкін бс? Мүмкін.
Мәсслен:
...Малды сыртынаи санағап, Соқаны дөңгелегінен қарағап, Элемент, Винт,
Дружина Сеп.
Опдайларына жоламаган.
Дөңгелегі тұрганда
Журе бермейтін несі бар?—
Дек ұсгаларды маңайыяа жолатпай
Істі әулиелікпен
багалаган.
Екі ат ғайып болған, Он түйеці сатып жіберген...
(Қалмақан).
30
Сырттай қарагапда бұл «өлсц» қимылды, адампың іс-әрекетін көрсеткеп. Ал өмірдіц сап алуан қимыл динами-касын көрсеткен шыгармапы жансыз поэзия деуге бола ма? Бірақ бұл «өлең» — жансыз, өлі поэзия. Ешқандай сын көтермейді. Мұндайларды өлец, көркем шығарма деп ауызға алуга болмайды.
Екіпші мысал:
Дала ақша қар плюшпен, Жалатқапдай күміспен
Жерімнін: Баурыпда ай жүзіп. Саурыпда куп кызып
Дөңімнін.;
Қулан пек қпядан Таңына туган куанам Нұрыпа тугап Елімійп.
(Тайыр).
Бұл өлеңде де Отанныц сипаты беріледі. Ұйқас. ырғақ сәне форма бар. Екі өлеңнің екеуінде де сырт құрылы-сыпда болатыи мүшелер түгел-ақ. Бірақ сұлулық, көркем-дік жағынан алғанда араларында, жер мсн көктей айыр-ма бар. Соңғы өлец сұлулықты тек сыртқы құрылысымен гана беріп отырған жоқ, терең түйсінді идеясымеп де бе-ріп тұр. Мұпы шып поэзия дейміз, мұпы Горький, Белин-ский анықтаған қагидадағыдай көркем образ аркылы бе-рілген искусство дейміз. Бұл поэзия — сұлу, одемі сөз.
Шыы поэзияны жасайтын ақыпда сұлулықты жан жүрегімен танитып, оны образды сөэбен бере алатын се-зімтал шабыт болу керек. Соңғысында ақынның шабыты айқын.
Шабыт дегепіміз — ақын жүрегінен шалқып, тасып шыққан ой толқыны, өмірге жан-тәнімен берілген махаб-баттық сезім. Ой толқыны меп махаббаттық с.езім өршіл жігермеи ұштасқан жан жүректі тербететін лирика арқы-лы сыртқа шығады. Ақын шабытының жаны — лирика, лириканың қуаты—ақын шабыты. Біздің совет дәуірінде-гі ақындардың шабыты, әрине, ақынның сезім Дүниесі, өмірді, адамдар әрекетін терең түсініп түйсінуі, бұрай қоя-тын машина емес, қат-қабаты, ой қырлары, бұраң жолда-ры көп те өте күрделі психологиялық процесс. Ақынның жан дүниесі әрі алғыр, берік те, әрі сыртқы әсерге беріл-гіш нәзік те. Демск, ақып өзі араласқап өмірдің ілгерішіл құбылыстарып, адамдардың ізгі рухапи дүпиесіп әралуан
31
сөз өрнсгімен, әралуап сезім күшімен жә'не пәзік ойлы, өршіл лнрикамеп дс сурсттей алады.
Осы талап түргысыцац алгапда біздің ақыпдарымыз-дың өлеңдері қапдай?
Қазақтын бұрыпгы тамаша бай халык поэзиясы мен Абай шыгармасы биік бір бслес болса, сол ерекшелік бүгінгі поэзиямызда да айқыпдалып, Жамбыл бастағац халық поэзиясы бүкіл одақ көлеміпе шейін көтсріліп отыр. Қазақ поэзиясыпың ұйытқысы Абай, Жамбыл і-ана емес, бұлардак басқа да ақыи таланттар бізде көп. Осылардың тұтас коллсктиві бүкіл қазақ совет поэзиясының негізін жасап отыр. Сонымсн қатар бұлар бір-біріпе ұқсамайтын әртүрлі ақындар. Мәселен, Тайыр меп Жұмагалидің екеуі де өлеңді үлкеп ақыпдық шабытпен жазады. Шабытпен жазғапда ақынның сезгіш жүрегіпің айкын көрінетінін, әрбір қысқа суретіпдс сұлу сипат, көркем картина жасай-тыпын, поэма болса, образының ішкі сезімін шебер жеткі-зіп бере алатынын, сурсттелген адамдармен бірге қуаныгш бірге ренжіп, Іштей ой толкынын тудырып отыратыны’ байқаймыз.
Тайыр Алатаудьг.
Көріп пе ен мұпдай ару тау еркесін, Үстіпе табпгаттын көрқем кешіп — Жаліыльш, шайы көрпесш сұлу серпһі, Ашкандай айғгі еркелеп аппак төсиі,—
деп сұлу қыз бейнесіпдс сипаттап, оғаи өзінің тура қаты-насыи білдіреді. Ал «Тасқын» иоэмасыида ананың бала-сына дегеп ұлы махаббатын тамаша елсстетеді:
Ананың балбыратты бала өзегін, Жұлынын шымырлатты және өзегін, Сұрланып, жүзі солып кемссн қағып, Толтырды қанды жасқа қара көзін.
Ақын осы бір шумақ өлеңде адамның өлср алдындағы аянышты халін, сонымен бірге өз өлімінен гөрі іштен шық-қап баласының өлімі жапга ауыр бататынып жеріне жет-кізе сурсттеген.
Бұл екі өлсңде непдсй ерекшелік бар? Біріпші шумақта тау сипаты метафорлы образбен, ягни жансызды жанды-ның бейпссіпде құлпыртумеп берілгеп сұлу лирика. Екінші шумақта күрделі образ жоқ, бірақ жай суреттелудің өзін-де шиеленіскеп трагсдиялы жағдайдың толық сипаты берілген, бұ да терең мазмұпды поэзия. Екеуінсн де ақын-
32
дық шабыт аспанға шапшып тұр. Бірақ Тайырдың ақын-дық шабыіыпың өрісі бұл емсс. Ол асқақ романтика мен шешендік толғауларынан айқынырақ көрінеді. Пікірімізді дәлелдеу үшін ақынның «Күн тіл қатты» поэмасынан бір үзінді келтірейік:
«Қику салып қузға ұшқан, Құздап суық мұзға ұшқан, АІұздап биік бұлтқа ұшқан, Бұлттан биік көкке ұшқан. Қарулы қыран кім еді?.. Дулыға сыймас басыңа Асау күн, келдім қасыңа, Сенеп де күшті туғанмын — Советтен ұніқыш қыраимын!»— Деді ұшкыш қыраіі дл...
«Құздап ұшьш күн сүйген, Туніліп топшым көк түйген, Айды аймалай бұлт бүрген, Танымасан бұл журген Мен бағынбас қыранмын!»
Бұл — жалынды, жігерлі сөз нөсерімен берілгең лири-калы шешендік толғау. Мұнда ақын шабыты творчество-лық қиялмсн ұштасқан. Ромаптикалық асқақтау шарық-тап ақындық қиялдың биігіне жетеді. Лирикалы толғаудың өрісі кең, үнемі көсіле дамып отырады.
Аскақтау, өрлеу, шарықтау мотивін берудің маңызы біздің заманымыздағы оптимистік поэзия үшіп аса зор. Күн сайын ерлік, батырлық, табиғаттың долы күшіп жеңу салтанаты, жігердің үстемдігі, шаттық сезімінің құлпы-руы — барлығы поэзиямызға жаңа мотив — асқақ роман-тикалы мотив бсреді. Бұл мотивтер асқақтаган лирикалы толгаумен, асқақтаған ақындық көркем образбен суретте-луге тиіс. Тайырдың соңғы өлеңінеп асқақтағап романти-қаның сұлу лирикамен ұштасып, дәуірдің айбынды, асқақ-ты мотивін қамти жырлағапдыгын көреміз.
Жұмагалидың «Пилот сыры» меп «Достыма хат» деген поэмасын алыцыз. Мұнда да ақынның жүрсгінен тасқын-дап шыққап лирикалы толғау, творчестволық қиял бар. Жұмагалидың өлеңінде өмірді, жаратылыс әлемін сүйген, сонаи сұлулық ләззат алғал, терең сыр ұққан, ол терең сырды адамдардың қуапыш-қайғысына ұштастыра білген ақынның сезгіш жаны көрінеді. Ақын орқашан сұлу өмір, жаратылыс көрінісімен сырласа біледі, тілдесе біледі:
«Десе де көз құмартқап көңіл ояу, Аспанпып. аясына барып таяу.
3-470	33
Көрер ең турленгенін табнгаттыи. Мыи турлі дүннеңе шашсам бояу.
Бұл өнім: үй ішінде жарық сәуле, Қасымда қарындасым отыр Зәуре. Алтындай иек артып тереземе, Көз тікті көреміп деп болыл әуре».
(«Екі туннен»)
Бұл үзіпдіде өмірді, табиғат көріпісіп көркемдік-аясын-да бейнслсгеп образды ой мен ақын жүрегінің сыры өрісі кең шабыт арқылы бсріліп тұр. Көңіл күйі, түпгі ай сипа-ты жанды образбеп суреттеледі. Тайыр мен Жұмағалидың поэмаларында ақындық кілт яғпи лирикалы кіріспе, лири-калы шегініс өте-мөте жаратылыс сипаттары шынайы .ақыпдық шабыт, сұлу лирикамен берілген.
Сөйтіп, біз бұл екі ақынпың шып талантын көрсететін ақындық шабытты таныдық, поэзия — көркемдікпен беріл-ген өмір шындығы екенін көрдік. Мұндай сұлулық пен ша-бытқа жете алмай жүрген, өлеңінде көркемдіктің нұрыш қашыратын, дөрекі тұрпайы сөз өрпегінен арылмаған шы^ ғармалар бізде көп-ақ (Қалмақанның, Жақанның, Тын-байдың, Омарбайдың, тағы басқалардың өлеңдерінде). Бұған кейін айрықша тоқталамыз.
Ақындық шабыт пен лирикалы жүрек сезімдерін жар-қын көрсетіп, поэзияны шын мағнасында ұғынатындықта-рып пық танытуға тырысып жүргендердің ішіпен талантты жас ақын Қалижан мен Қасымды айрықша атап өткен жөн. Қалижанның «Ормап қызы» мен «Ақсақ құланын» оқып, Қасымнып, «Жұмбақ қызы» мен лирикалы өлеңде-ріп оқығанда, жүректен жарып шығып, құлпыра өсіп келе жатқан көктемнің гүліпдей жарқын, ашық ақындық талантты көресіз. Тайыр мен Жұмагалидың өлеңдерінде сырттай құбылу, ойнақшу басым да, ал мына екеуінің өлеңдеріпде іштей толғану, құлпыру басым.
Ақындық таланттың, шабыттың сұлу лириканың өріс-теріпде нендей ерекшелік бар? Бұған келгенде әуелгі екі ақынның да, басқа ақындардың да бірқатар өлеңдерінде сырты жарқылдаған моншақ болып, ішкі мазмұны пікір байлығынан жалаңаш, бос болып кслетін кемшіліктерді көресіз. Бұл кемшіліктер пікір жалаңдығынан емес, көр-кем сөз, образды ой тапшылығыпан байқалады. Бұл үшін бірнеше ақын өлеңдерін нақты талдап көрейік.
Пушкинге «Арнау» деген қысқа өлецінде Жұмағали:
Тәцрісі сүлу сөздің агындағап...
Кіршіксіз күміс судай музац өтті.
34
Меруерттей сөз мұрасын жарқылдатгың Сскілді күміе қаижар мопшақтаттыц... Тәцрісі өткір сөздіц көркем жырдыц Саған дсп шапағына сұлу күннің... Алтындай ескерткішті мен қойдырдым Түрленіц сұлу күнпеи күміс шапак Ллтынды ескерткішсіз жарқылдаттым,—
(«Алгын таң», 24—26-беттер.)
дейді.
Мұндағы қайталап кслген «нұр», «күи», «күміс», «ал-тын», т. б. сөздср өлеқге көрік берудің ориына, қайта оның көркемдік қасиетіи көп төмендетіп тұр. Сырты жылтыр, іші тұлдыр. Көркемдік қасистінеп жұрдай өлеңдер Тайыр-да да кездесіп отырады.
«Еділ толқыны» сияқты көрнекті поэма жазып ақынды-ғын танытқап, талантты Жас ақынның бірі — Әбу. Әбудің «Көсемге арналған кілем» деген өлеңі мынадай:
...Оянды ұйқысынап колхоз қызы?!
Қатарлап жііды сәпдеп шай көрпені. Жуынып, ақ жібекпсн сүртіп бетиі, Жібектей сәндеп өрді қос өрімді. Қырда өскен кызғалдақтай колхоз қызы. Күлімдеп, нұрға балкып ақшыл жүзі, Туғандай көкжиектен күннің көзі. Ойнақшып, өткір, нұрлы қара көзі, Турлепіп нұрға балқып жайпап жүзі. Кырмызы жібек жіппен безендіріп, Әшекей тізді өрмекке қызыл гүлді. Отанныц есіп жібек майда желі, Тербеліц майда желмен қызыл гүлі, Қалықтайды көкте күміс күнпіц көзі.
(«Журек сыйія», 11—Г2-беігер)
Бұл өлеңнің ішіндегі көркем сөз образдарының сиқы осындай. Мұнда толып жатқан жылтыр қайталамадан басқа не бар! Мәселен, өлеңде жібек, сән, нұр, жүз, ерке, гүл, көз сияқты жеке сөздер мен бүтін сөйлемдер олақ қолданылған және орынсыз қайталана берілген. Бір же-рінде: «Еркелеп майда желмен толқынданып» деп дала сағымып сипаттаса, екінші жерінде: «Отанның есіп жібек майда желі, тербеліп майда желмеп қызыл гүлі» деп Отан мең гүлдің бейнесін суреттемек болады. «Қатарлап жиды сәпдеп шан көрпені»,— деген жолдап кейін-ақ бірден «Жі-бектей өріи сәндеп қос өрімді» дейді. Барлық жағдайда да ескірмейтіп, тозбайтын бір «жібек» бар, ақын оиы қол
35
жаулықша олай да, бұлай да жұмсайды, дамыл таптыр-майды.
Қазақтың әйелдсрі бұрыц құрақ көрпе істейтіп, әлі де тігетін болуы мүмкін. Ол сәндік үшін, бүтіндік үшін, неме-се ермек үшін емес, кездсмепің қиқымдарын далаға тас-тамас үшін жасалады. Құрақтың арасында жібек, шәйі, патсайы, барқыт, шұға, атлас сияқты асыл нәрсенің қи-қымдары да, помази, сукно, зонт, сиса сияқты тұрпайы нәрсенің қиқымдары да болады. Біздің ақыидарымыздың кейбір өлеңдсрі осы құрақ көрпені еске түсіреді. Мұндай өлеңдер арпаулы үлгімеп пішіліп тігілетіц орамал кесте-сіпдей, не тексметтіц оюындай емес, құргақ көрпеиің ала-құла, жолақ-жолақ әлеміштеріндсй болып шығады.
Мұндай жагдайда автор үш түрлі кемшілікке кездесіп отырады: бірі — нақты иәрсепің, пе адампың дұрыс сипа-ты берілмейді, екіншіден, бүтін өлецде тұтас образ жасал-майды, үшіншіден, түйінді, жинақты идея, пікір-ой антыл-майды. Әбудіц жаңағы өлеңіндс осы үш кемшіліктің үшеуі дс бар. Ақын даланың, табигаттың, қыздың, кілемпің т. б. объектілердің нақты суретін шын, дұрыс бере алмағандық-тан образдың тұтастығы жойылған, бұл жағдай ақын ны-санасындагы өткір, мағыиалы пікірді жалаңаштап жібер-ген. Сырт қарағапда өлең құлпырып тұрган сұлу сияқты, өйткені өлсңнің жолына сөздсгі асыл моншақтар қадал-ған. Олар жалт-жұлт етіп, көз тартып, оқушыны алданды-рады. Ал шындыгына кслсек, мұидай өлецдер сұлу, көркем поэзия сапатына қосыла алмайды.
Бұл антылғандардан поэзияға тән, сопың жан жүрегі болатындай әдемі тецеу сөздср, образды сөйлемдер қолда-нылмасын дегеп қорытынды тумайды. «Алтын», «күміс», «гүл», «жібек» сияқты сөздер керегіпше пайдаланыла бер-сіп, бірақ олар орынды жерінде, жаңа, тың көркемдік ора-лымда қолданылу қажет. Екіншіден, мұндай сөздер өлең ішінде сап рст қайталаиып та келуі мүмкін, бірақ қайта-лау әдісін ақын көркемдікті айқындай, пікірді сселей түсу үшін саналы түрде қолдануы ксрек. Мәселен, Тайырдың «Қыран туғапда» дегеи өлеңіндегі «күн, пұр», Жұмағали-дың «Бақыт құшағында» дегеи өлеңіндегі «аққу, айдын көл, гүл, күп» сөздері саналы түрде, шабыт аясыпда қай-таланып, суреттІ ашып, пікірді сселеп жібсрсді. Халық поэзиясында кездесетіп сан алуан қайталауларда пікір жалаңаштығы, образдың олқылығы болмайды, үнемі ши-рақ, нық келеді (Ақжүпістіц толгауы, Қыз Жібектің көші, Махамбеттіц толғауы т. б.).
Демек, поэзия үшін алдымен сұлулық, ақындық шабыт, творчестволық қнял керек, мұнсыз поэзия жапсыз. Нағыз сұлулық, терең идся тұтас образ жүйесінде жасалады. Идеядаи, тұтас образдап жалаңашталғаи көркемдік поэ-зияға нор бола алмайды.
ЖАҢА ШЫҒАРМА ТУРАЛЫ
II
Ақындық, жазушылық — үлкеи өнер. Сен өнср иесі екенсің, әрбір шығармаңда жаңа өрнек.жаңа тапкырлык көріпіп тұрсын- Өзіңе дейін басқалар жасап, өмір базары-на ұсынып қойған өнсрді қайталасаң, немссе жұрт тозды-рып тастағап пәрселерді жамап-жасқап, сыртын бояп жылтыратып шығарсаң, ол ақыпдық өнер емес, құрастыру, сыналау болады. Жаңа шығарманы жаца өнер ісі деп тү-сіну керек. Жаңа шыгармага қойылатын басты шарт дәл шығарма жазылған уақытқа дсйііі айтылмагаіі жаңа пікір түйіндері, терсң ой толқыпдары, жаңа образдар, жаңа те-ңеулср, ең ақырында, тың сюжет құрылыстары берілстін болсып. Жарқырай шыққап талант несі скенсің, ссн дүнис-ге жаца өнср аясыпдагы жаңа шыгармамсн көрін. Сан рет айтылып, сан рст жазылып, образдары жасалған объекті-ні, теманы, көркемдегіш сөздерді қайталай бермей, поэзия-да, әдебиетте тыцнан жарып жол салуға тырыс, соған құлаш серме.
Мінс, осыидай талаптап туғац көркем шыгарманы біз жаңа шығарма дейміз. БІрақ жаца өнер аспаннан түспей-ді, әдебиетіміздің бір бұтағы, сабагы ессбіпде өсіп жетілу-ге тиіс. Мұндай көркем өнерді тудыратын таланттар, жаңа, тың, шығармапың үлгілерін бсретін кссек сңбектер біздіц көркем одсбиетімізде мол. Халық поэзиясының алыбы Жамбылдыц әрбір жаца өлеңіндс жаңа тапқырлық ой-пі-кір, жаңа ақындық өнср үлгісі с-езіліп тұратындықтан, оны жұртшылық бірден ынтыға қабылдайды. Сәбиттің әрбір өлеңі, поэмасы жаңа сюжеттік мотивпен, жаңа образ, жа-ңа көркемдік системамен жазылған («Сөз — советтік ар-мня», «Колхоз аулы осындай», «СССР — асқар Гималай т. б.). Асқарлың әрбір жаца саяси өткір лприкасы, публи-цистикалық сатиралары оқушыны бірден өзіне тартып, ертіп отырады. Әоділданыц, Қалижанпың музыка темасы-на жазғап толқыиды, романтикалы поэмалары, жастар-
37
36
дьің, геройлар.чыц ерлік, патриоттық, махаббаттық өмірін бейнелсп жазылған Тайырдың «Тасқын», «Жұмағалидын «Достыма хат», Қасымпың «Жұмбақ қызы», Диханпың «Шалқыма», Әбудің «Еділ толқыны», Саяділдін «Акын шабыты», Қапаппыц «Шешілгсп жұмбақ», Жақанның «Са-молеттегі батыр» сияқты өлең, поэмалары, халқымыздың ізгі ерлік дәстүрлеріп сипаттағап. Исаның «Алтын аясы», Жамбылдын «Сұраншы батыр» поэмалары т. б. осынын бәрі біздің соңғы бірер жылдағы поэзиямыздың күрделі жемісін, кең жайлау өрісін көрсетеді. Нұрпейістің толғау-лары, талантты жастардыц лирикалары да бүгінгі поэзия-мызга жаңа үлес болып қосылып жатыр.
Қазақтың халық әдебиетінің сұлу сөзіп таза, орынды қолданып, ой-пікірін өткір, ашық әрі орыцды образдармеп құлпыртып беруде қаламын қа.рыштай сілтеп талапт көр-сеткен ақындарымыэдың бірі— Қасым Аманжолов. Қа-сым, Жұмагали, Қапан т. б. бірқатар жас ақындар — өз-дерінің талант өрісііі жазушылык стажбеп емес, ұшқыр қаламымеп, азды-көпті пәрлі, дәмді шығармалармеп өл-шеген жас түлсктер. Бұларда бірыңғай тсбіндсп өсіп, қыр-дың бетіп жапқалы тұрган қалыц көк бетеге сияқты тұтас түлегеп, құлпыруға айналған талант бар. Поэзиямыздың кең жайлау өрісіпіц биік жотасыпан да, жазық алаңынан да, терең сайыпап да бұл таланттардың жарқ етіп көріне-тіні сөзсіз.
Қасымның «Болат сұңқар», «Ұшқыш болғым келеді», «Акып соты», «Қөктем», «Ақынның ескерткіші» сияқты қысқа өлеңдері жастықтың жалынды жырын, алымды ойын, жігерлі сезімін береді. «Ұшқыш болғым келеді» (со-вет жастарының тілегі) деген өлеңінде ақын былай дейді:
ЛАөлдір тұпық көк аспап, Сол аспапда жарасқап Самолеттей сұцқармен Ұшқан құспен таласкап Ұшқыш болғым келеді.
Көнлі — дария, ойы — аспан, Ай, қуцімен аспапнын.
Әзілдескен, сырласқан
Ұшкыш болғым келеді...
...Ар-намысын ақтаған, Журекте сыр жаттағап, Туған еліп — ұясын Жан-тәііімеп сактагап Ұшқыш болғым кслсді.
сыры», 41—42-беттер).
38
Совет жастарыпыц Отаиды сүю ссзімі. өнерліц, ғылым-ньпі биік шыпыпа өрлсу идеалы, социалистік замапымыз-гдын, өскелсң, өрлегіш, талапты да алғыр қасиеті — міне, осыны ақын сондайлық еркін ақындық шабытпен, табиғи көркемдік өнермеп төгілте жырлап бергеп.' Ақыиның түй-дектеп, еселеп, дамыта қолданған теңеу сөздері шыпайы жүрек серпінімсн айтқан ой-пікірін өсіріп, асқақтатып тұр. Өленнің сыртқы динамикасы ойнақшып аспапга өрлеудің, ұшқыш болудың асқақты әсем қиялын елсстстіп тұрса, со-ған сай өткір ой түйіні де ширатылып, нық айтылған. Әр-бір совет жасының жүрегінен құйылатып ант, серт сияқты бейнелер қарапайым, қалыпты халық әдсбиетінсп алын-ған, бірақ жаңа ақындық, сұлулық кестемеп бсрілгендік-тен ол күшті шыкқан, соны шабытпсн қанатталған, сон-дықтан да біздерге үлкен әсср етеді. Бұл өлецде сшқандай сырты жылтырағаи әлеміш бояулар, алтыпдап-күмістеп қадағап мопшақтар жоқ, барлық теңеу, образдар орынды әрі тапқырлықпен алынгапдықтац, мейлінше жатық. Міне, осындай шығармаларды біз жаңа шығарма дсйміз. Мұн-дай шығарманы ақындарымыздың бәріпен дс кездестіруге болады.
Жаңа шығарма берудс казақ поэзиясыпдағы ірі ақын Сәбиттің өлеңдері мен поэмалары айрықша орыи алады. Жоғарғы атап вткев жас ақындарымыздын бірер шығар-масынан ғана жаңа өиерді көретін болсақ, ал Сәбиттің өлеңдерінде ол жаңалық снстемамен келіп отырады. Сә-бит—қазақ поэзиясының үлкен жаңашылы. Бұғап айрык-ша назар аудармаса болмайды, өйткені Сәбит поэзиясы-ның ерекшелігін кейбір жетіліп қалдым деп мен-менсіген ақындарымыз түсінбей жүр. Олар халықтық қарапайым-дылыққа тапқырлық пен жаңашылдық өнерді ұштастыра отырып өлең жасап алу екінің бірінің қолынан келе бер-мейтінін, бұғап өрісті талант, зор акындық мәдсниет керек екепін ұғынбай жүр. Әрі өзінің өнеріне, әрі басқаның өне-ріне шалағай қарап, «муза» деген жалаңаш елесті; нс сонын қу карағайып құшақтап, «гүл», «жүрек» деп слжі-реп тұратын «лирик» ақындарымыз шын ақындықты аз да болса түсінуге тиіс.
Ақыи-жазушылардыц бір жиналысыида Қапан Саты-балдип жолдас: , «Сәбиттің өлеңі өлең емес, лирикасыз, жансыз сезім мен дөкір жазылады»,— дегенді айтты. Сә-биттің өлеңдерін бүкіл Қазақстан жұртшылығы жиырма жылдан бері үнемі сүйсініп, құмартып оқитыны, қай оқу-шы болсын Сәбиттің өлеңіне айрықша ынта қоятыпы өз
39
алдыпа бір алуан басқа, сып болса, пагыз поэзияның қа-таң заңымен, көркемдік критерияиың өлшеуімен текссріп қараганда, Қапанның әлгі сияқты сөздері негізсіз, дәлел-сіз екенін көресіз.
Сәбит поэзиясының, әрине, өсу жолдары бар. Ақынды-ғының алғашқы дәуірінде ол бірталай өлең, поэмасын ұй-қасқан қара сөз түріпде жазды: ауыз әдебиетіне жалаң сліктеді, поэзия көркемдігін меңгеріп кетпеді. Бірақ Сәбит үнемі ізденумен өсіп отырған ақын. Осы іздену устінде оныц шынайы ақындығы, лирикалық сезім күшін жырлай алатындыгы, иоваторлығы айқындалып отырады. Әкс мен баланың туысқапдық махаббатын, ол махаббатты өмірді, ұлы Лепииді шсксіз сүю сезімі мен табиғат шаттығына бөлеу аркылыч?ұлу, шебер сурсттегсп «Пионер» поэмасыи, жау қолыпда тұтқын болып, биік жардан суға құлап өмірмеп қоштасқан Қүпәйім қыздың ауыр трагедиясын, табигат құшағындагы, домбыра күйіндегі романтикалы қи-ялмен көркем жырлап берген «Жетім қыз» поэмасы, жа-лынды махаббатты, сұлу табиғатты, еркіндік жолындағы трагсдияны жарқын бейнелермсн суреттеген кең айдын лирикалы, ромаптикалы поэзия — «Сұлушаш» романы, жа-ца социалистік лириканың жақсы үлгісі саналатын «Майға сәлем», «Он алтыда қарындас» өлеңдері, адам ақылы мен жаратылыстың мылқау күшіпің образын бейнелеген «Ақ аю», колхоз өмірінін. сұлу, сәнді көрінісін тамаша еңбек процссімен бірге шебер, сұлу сурсттеген «Қолхоз аулы» поэмасы, халықтық поэзияпы құлпьгртып берген «Май бұ-лақтан Мәскеуге» деген қисса, көркем сөзді ақындар командасымсн жусатып өргізген «Сөз — советтік армия» т. б. Собит поэзиясының жансыз поэзия емес екеніи, бұл поэзияныц өрісі мейліншс кең, жемісті, мәдениетті екенін толық дәлелдесе керек. Мұндай сан алуан ақындық өнер-меп көрінгеп талапт иесін үлкен лирик, үлкеп эпик, үлкен новатор деп айтуга толық праволымыз. «Сұлушаш» сияқты өлмейтін құнды шығарманың өзі тек Сәбиттің творчество-сы үшін ғана емес, бүкіл қазақ совет поэзиясы үшін үлкен мақтан. Осы бір поэманың өзімен-ақ Сәбит қазақ совет поэзиясынын биік қырқасында табанын нық басып тұра алады.
Сәбит өлеңдерінде, әрине. пікірдің топшылары басым жүреді, өйткені Сәбит публицистикалық лирикаларды кө-бірек жазады. Нәзік лирикадан гөрі публицистикалы лири-када қоғамдық өмір туралы ой басым болатыны белгілі. Жамбылдың, Асқардың, Саяділдің, Нүрпейістің өлеңде-
40
рі — нсгізінеп алғанда, қоғамдык пікірдің өткірлігіпе сүйенген публицистикалы поэзия. Бұл поэзияда пікірдің байлыгына сәйкес мықты көрксмдік образ болуга тиіс. Мықты көркемдік образбен берілмссе, ол поэзия— өткір саяси поэзия, өткір публицпстикалы поэзия болмас еді. Мұндай поэзия — совст поэзиясыпың жүрегі. Жалпы поэ-зияныц өзі, жалпы лирика атаулының өзі — қоғамдық өміріміздің айпасы. Осы тұргыдан қарағапда Сәбиттіц «СССР — асқар Гималай» дсгсн өлеңі жаңа ақындық өііермен жазылған шын мәніндегі публицистикалы поэзия екені даусыз.
«Сөз — советтік армия» дсгеп атпен Қомсомол баспасы бастырып шыгаргап Сәбиттіц өлеңдер жинағында оп тоғыз өлең басылғап. «Майға сәлем», «Он алтыда қарындас», «Гүл багындай Отаным», «Жүрегімді маңдат қып», «Мек-теп — білім есігі», «Біздің маршал Будснный» сняқты өлеңдері көрксмдігі, пікір түйіні, сюжсті жақтарынан тың шыгармалар, шын жаңа шыгармалар. «Сөз — советтік ар-мия» мен «Колхоз ауылы осыпдай» поэмаларының Сәбит-тің творчествосы үшін де, бүгінгі поэзиямыз үшін де айрықша маңызы бар.
Соңгы бір-скі жылдагы поэзиямызда колхоз тақырыбы-на жазылған шыгармалар өте аз. Әрипе, үстірт жазылған, әсіресе колхоздыц қаракөз сұлу қызын ғапа алыстан бұл-дыр көріп жүрген лирик ақьшдарымыз жок емес (мысалы, Қасым, Әбу, Қапан сияқты). Қолхоз жұмысынан есеп бе-ретіи колхоз баетығыныц роліндегі ақындар да жоқ емес. Бірақ мұпың бәрі де поэзияда бүгінгі колхоз өмірінің шындық бейнесін елсстетпейді. Ал соңғы жылдардағы поэ-знямызда Сәбиттің «Қолхоз ауылы» колхоз тұрмысын нақ-ты суреттеп, көркем түйінмен жазылгап ірі шығармапың бірі болып отыр. Сюжеті шагын, суреттелетіп объекті — колхоздыц бір түні мен бір күнгі еңбсгі. Ақын осы бір түн, бір күнгі көріпісімен колхозшылардың ецбекке жұмылган бірлігіи, жігерін, сол ецбек арқылы құйылып жатқан ора-сан мол табысып, байлығын, колхоздың ецбек күпіиің өзі мереке, той екснін шебер' суреттейді. Осы суреттеу арқылы колхозшылардып Отанға берілген махаббат сезімі, колхоз-дыц шаруашылық қуаты көрсетіледі.
Автор поэмасының кіріспесіпде түнді бейнелеп, күзетші-сі Қенбай қартпеп сырласа отырып, сарала таңпан колхоз-шылардың сгін ору жұмысыпа қол қойганын, тракторшы жігіттің комбайнды тірксп, жұмысқа кіріскен еңбек өмірін сүйсіне жырлайды.
41
Поэмада ақын колхоз мацының сұлу көрішсіп, колхоз-шылардың ксшкі сауық кешін шебер сурсттей келе:
«Ән-күйге кұлагын жұрт салып тұрды. Сұлу күйге сусыпы канып тұрды.
Бұлтсыз кулдей жарык айлы түпде Қызыл ту жалындай боп жанып тұрды»,-
деп, ақын колхоз даласыныл шаттығына үн қосады, жүре-гінен бұган сұлу, тәтті жыр жазады.
Ақын поэмасында колхоздың жұмысы жайында өз аты-нан не колхоз бастығы атынан баяндама жасамайды, кол-хоздың табысты, ауқатты, сауықты өмірі суреткердің кең, еркін, шебер суреттеулерінен көрінеді. Мұны сұлу поэзия емес деп ешкім де айта алмаса керек.
Сөйтіп жаңа шығармаға, жаңа акындық өнср, жаңа пікір түйіпі, тыіі көркем образдар керск, әрбір жаңа шы-ғармадан жұртшылықты өзіне тарта а*латын тапқырлық ойлар, соны теңеулер, жаңа системалы лирикалы толғаулар керек.
Біздегі жазылып жүрген өлең атаулының барлығы бір-дей жаңа шыгармага қойылатын тілектерге жауап бере ала ма? Толып жатқан өлеңдер біздің дәуіріміздің әр саладағы шындығын қамтып, көркем түйін жасап беріп отыр ма? Поэзиямызда үлкен кесек образдар бар ма? Біздің жұрт-шылығымыздын талайы-ақ өлеңдердің бастапқы екі-үш жолын оқиды да, «арғы жағы өзіме де түсінікті» деп қо-лын бір-ақ сілтеп, оқымай тастай береді. Олар: «Өлеңде-рің нашар-ақ, көңілге қонбайды, қызықты, дәмді қылып жазбайсыңдар» деген тілектер қойып, айтып жүр. Мұнан нені аңғаруға болады?
Бізде өлең өте көп жазылады, тіпті қисапсыз. Осы көп өлеңнің маңызып салмақтап, нагыз көркем поэзияға тән қасиеттері жағынац сұрыптай бастасақ, б-ізде бүгінгі жұрт-шылығымыздың тілегіне жауап бере алатын өлеңдердің өте аз екенін көреміз. Бұл неліктеи? Бұл ақындарымыздың өлең жазуға, жаңа шығарма беруге жауапсыз қарағанды-гынан, дәуіріміздің шындыгын толық, кең қамтып айтып бере алмағапдығынан.
М. Горький 1935 жылы сөйлегсн бір сөзінде былай дей-ді: «Жолдастар, ақындар жуздеп бар. Меніңше, зор талант-ты шығармалар берушілер тіпті аз. Өлеңдер километрлеп жазылады. Бұл өлеңдердің әлеуметтік мәні өте шамалы-ақ» («Әдебиет туралы», 498-бет).
Бұл сөздің қазақ поэзиясы үшін маңызы айырықша.
42
Бізде осыпыц псгізіпдс тақырыпты мсңгеру, көркем образ, сурет, лирика, сюжст, ұйқас-ыргақ сияқты бірқатар басты творчестволық мәселелер төңірегінде ойластыратын жай-лар көп-ақ. Ең алдымеп творчестволық көркем тақырып жағдайын алып қарапық. Бізліц өмірімізде ақындарымыз-дың шығармаларына өзск бола аларлықтай тақырыптар ұшан теңіз. Бірақ көп ақындарымыз сол тақырыпты меңге-руде немесе теманы таңдауда белгілі бір стандарттан шыға алмай келеді. Нақты объектіні, нақты істі, адам әрекетін суреттеп, сол арқылы кең байтақ социалистік еліміздің шындыгып толық көрсетудея гөрі, жаллылау', СССР-дың иемесс Қазақстаипың табыстары жайында газет тілімен баяпдама жасау, рапорт берушілік басым. Ақындар өлеңді қысқа, дәмді жазудың орнына, атыпың басын тоқтата ал-май, ұзақ сонарға түсіп кетеді.
Ақын Қасымпың «Өмір сыры» лсгсн жннағындағы көлемді өлен.дерііііп. бірталайы-ақ отчет, рапорт болып жа-зылған'. Екі жүз жолдай «Өмір» атты және уш жүз жолдай «Толғау» дсгеп өлсңдері ұзақ поэма сияқты. Шындығында екеуі де поэма смес. Екі өлең бірін-бірі қайталаған және сол екі-үш жүз жолдағы пікірді жиырма-отыз жол өлеңге сыйғызып айтуға болатьін сняқты. Қасымның бұл өлеңдері мына сарыпдас:
Соцкалды СССР— СССР-да жана жыр, Жаңа тұлға, жана түр, Кұлпырды өмір, жайнады... СССР-дын Ясандары Кайнап, кызып кандары, Колға құрал алғаны, Солкылдата балғаны, Егінге орак салғаны, Қаптап астык тапқаны, Төрт түлік мал баққавы.
Немесе
Ақ жамбыдаЙ атылған Байқал, Балкаш балығы. Гудогымен ашылса Фабриканың кақпасы, Жангаң кардай жал болған, Орта Азия мақтасы. Баржы сүйреп пароход Балық тартса теңізден, Қазақстан малдары Балалаған егізден.
43
Сыпыра отчет айтудың өзі дурыс сөйлем құрылысымен, тың көркем сөзбен берілмей тұр. Бастапқы үш жол «жыр», «тур», «жайнайды» дегеп сияқтылар жауыр болган, дереК' сіз, жалпылама сурет. Онан кейінгі жеті жолда «жан» меп «қан», «алған» мен «салғаиға» «балғаны» қыстырып, «ас-тық тапкан» мен «мал бакқан» дегенді жайша ұйкастыра салған. Соңғы шумақта да осы спяқты әр жерлің атын атап, тізімге алып өте шыққан. Мұндай отчет сарыпды өлең, немесе жер жүзілік саясатты бір-ақ шолып өтетіп «километр» өлсңдер Жақан, Дихап, Обу, Тайыр, Асқар-ларда да бар.
Асқар — қысқа сюжетті лнрикапың, қысқа сатиралык, публицистикалық өлецдердің үлкен шебері. Мәселен, ол қызыл әскер туралы жазғанда, өлеңнің ішкі-сыртқы дипа-микасын дәл әскердің өз оііныпдай кұйгытып, ойнақшытып жібереді. Ал жастар өмірііі, көктем сияқты сұлу көріністер-ді жазса, оның өлеңдері ерскше кұлпырып, ширатылып, қарыштап, аспандап кетеді; музыканы, театрды жазса, құй-қылжып, әсем ыргақпсн төгілгсндей болады; техниканы, машинаны жазса, жүйткіп ентелеп шарықтайды («Бұлар кім», «Қызыл әскер», «Ждстар», «Көктем», «Турксиб түйіс-кенде», «Тамара», «Күшті болса көктеп де», т. б.). Барлық жағдайда да шапшаң, алымды, өткір, тапқыр сөз кестелері, түйдектеу, тасқындау, сселеу присмдары ақын поэзиясыпа жан кіргізіп отырады. Бұл қарапайымдылық, тапқырлық өлеңді әрі қысқа, әрі өткір пікірмсп жазу жұртшылықты бірден қызықтырады. Асқар ақындыгының айрықша құн-дылығы осында.
Өлең сөзден неше түрлі сұлу мәнер жасауға шебер кең өрісті талант иссі Асқар кейбір өлеңдерілде жалпы баянда-ма, схема сарыныпа салынып кетеді. Айталық «Қең дала» дегсн өлеці жалпы Қазақстан тақырыбына арнап жазыл-ған (өлең «Әдебнет майдапы» журпалыныц. 8-саныпда ба-сылды). Жаңа дала мен сскі даланы салыстыра отырып, Қазақстаниың табыстарын айтады, соган ақын өзінің қа-тынасын арнау түріндсгі лирикалық толғаумеп білдірмек болады. Өлең жүз қырық жол. Бұған бір поэманың сюже-тін •сыйғызуға да болады, өміріміз, заманымыз жайында не түрлі сұлу сурет, көркем образдар беруге болады. Бірақ бұл өлең Асқардың құйқылжытып, құлпыртып беретін поэзиясыпа тіпті ұқсамайды; өлеңнің ырғағыпда, көркем сөзбеп образ жасауында сылбырлык, жасықтық, бытыраң-қылық басым. Өлеңнін. сыртқы құрылысындағы осы олқы-
44
лықтар ондағы пікірдің жинақталмай, түйінделмей, бет-бе-тімсн жайылуына себспші болған:
Уа, құлпырған кең дала, Ежелгі елге кейуана! Койныииан қойма қопарттың, Қойнауыц толган ел, қала. Төрінде темір жол ойнап, Өрнегіп салды ол жаца. Орманың ойда ығысып, Егіспеи толды еп дала... ...Көкорай шалгын, көк майса, Кескінді кесе айдала.
Топырагы түлсп торқадай, Орпагап завод, зор қала.
М.унда сан рет қайталанып келгея Қазақстан байлығы мен «жаңа. жайиады, қала, айпала» деген сөздер ешқандай тұтас сурет жасап тұрған жоқ. «Кейуана» деген жергілікті сөздің оқушылар жұртшылығына түсініксіздігі өз алдына. Сондай-ақ ақын «қойныңнан қойма қоларттың, қойнауың толғап ел, қала» деген суреттемемен дс татымды мүсін жасай алмаған. Автор орман, ағаш — жерділ көркі, елдің ырысы ретінде қашаннан бері суреттеліп келе жатқанын естен шығарған. Ол далаға егіс толу ушін орман ығысты-рылды, опы қиратып жойдық деп шыпдықты бұрмалайды.
Асқардың ескі өмір мен жаңа өмірді салыстыруы да әлсіз, тіпті тұрпайы:
Жырымыз басар жер жүзін, Кеңейді тыныс біржола. Домбырам жаңа күй төкті, Ел жүрегі, ол—мұра.
Адыра қалды ашыгу, Нан жемеймін жалдапа. Кигенім торқа... тон емес, Бүтінделді жец, жаға... Уа, гүлстан, кен дала, Өз бойыца сен қара... Өзщді өзің танымай, Қаларсың мүмкін кейуана (?) Керегем кеше тырбиып (?), Үшарымды жел ғапа Білетін кезді еске алсаң, Тұнжыраймын меп де ана... Уа, кең дала, кең дала, Бір кезде жыртык жец, жага! Таңертсц іудок іпакырса, Тұруііш еді.м ыңырана.
45
Бұл өлеңдерде ақып не сскі сур өмірді, ие жаңа күй, жаңа шаттық сарыииың өзін өте айқып жандацдырып, өз дәрежеспіде құлпыртып суреттей алмайды. Алдыцғы жол жаңа өмір туралы болса, соцгы жол сскі өмір туралы; екеуінің айырмасын айқын көрсетудіц орнына, жалаң топ-шылауға түскем. Бір сөйлемнің ішінде бір-біріне қайшы пікірлердің болуы шығармаиың логикалық қнсыиып әлсі-ретіп жіберген.
.Жыр жер жүзіпе жсткең өрісті болса, келесі жолда ты-ныстың кеңейгеиі туралы емес, жырдың әлемді таң қалды-ратып сезімдік қуаты жайында айтылуы керек. Домбыра жаңа күй төксе, келссі жолда және күйдің тасқынды, жі-герлі, тәтті сезімді сипаты жайында айтылу керек. Ән-күй жайында айтып келе жатып, аштық, нан жеу туралы әңгі-меге тусіп кетуге болмайды. Ескі сұр өмірдің картинасын тұтас, жинақты берсе айқын елестенді ғой, автор бұл ара-да пікірін шашыратып алған. Бүгінгі адамның жақсы киі-нетінін бір жолдың жартысында айтып, екінші жартысында ескі заманның киімін тықпалай қойған. Мұнан әрі киімнен «жаға» мен «жеңді» ғана айтады да қояды. Ескі замаида-ғы үйсіздік, панасыздық, қоныссыздықты көрсету үшін ал-ған образы — керегенің «тырбиғаны». Онан әрі «ана» деген сөзді ұйқас үшін сүйей салады. Ең соңғы шумақта кең да-ланы айтып, «жең, жағаға» тағы келіп түседі де таңертеңгі гудоктен бір-ақ шығады. Ақырғы жолга «ыңырана» деген сөз қосақталған. Осы төрт жолда бір-біріне қатынасы жоқ төрт түрлі мағыналы сөздің басы еріксіз құралып тұр. Бірінші жол — дала туралы, екінші жол — жсң, жаға, киім туралы, үшінші жол — гудок, завод туралы, төртінші жол — шаршау туралы.
Міне, бұл сықылды қырык құрау жамаудың барлығы бұл шығарманы өлең дегізбейді. Не шебер көркемдік жоқ, не күшті образ жоқ, не өткір пікір түйіні жоқ, ис жатық ұйқас жоқ. Ұйқастың ақсақтығын айтпай-ақ, ұйқасқан сөз-дердің қаншалық қанталағанын алсақ былай болып шы-ғады: дала — тоғыз рет, ана — бес рет, бала — жеті рет, айнала — төрт рет, ғана — үш рет, жара — үш рет, қала — үш реттен т. б.
Ең соңында ақын екі сөзінің бірінде «қуанышты құнда-ғына бөлеулімін», «айналам толған әп, мені әлдилейді», «мен балаңмын» дегенді айтады. Өмірге, қоғамғз, туған елге арнап сөйлегенде ақын өзіи бала бейнесінде суреттеуі мүмкін, бірақ мұнан — ол бесікке бөлеулі, құндаққа орау-лы жас нәресте образында болу дсген ұгым тумайды. Адам
46
сол қоғамның ортасында туып өскендіктеп, өзін баламын дейді, ал өзіи өсірген ананы апа деп тапу дәрежесіне жет-кен адам — сацалы ақыл иесі, өмірдегі ерлік күрестін, қай-ратты жігерлік істің иссі адам. Ақып «меп бала» дегепде, өзін даланың перзенті екеиін түсінген ақьін, творчество ие-сі адам бейнесіпде суреттеу керек еді. Асқар оны түсінбе-ген. Қорытып келгенде, Асқардыц бұл өлеңі көркемдік жағыпап да, образдары жагыпан дя, пдеялық түйіндері жагынан да әлсіз, көмескі жазылган. Бұл жаца шыгарма емес. Тоқталып сынағандығымыз, өлсң жазуға салақтық, ұқыпсыздық қандай болатынын басқа ақындарымызға да айқын көрсету еді. Әрипе, Асқар ақыпдық күші жетпеген-діктен осылайша жазып отырған жоқ, бұл көркем шығар-маға салақ қарағандықтан, атүсті, жүрдім-бардым жағ-дайда жазудан туған олқылық.
Қазіргі ақындардың алдына: біріңді-бірің қайталама, әрбір жаңа шығармаңда тын, жаңа пікір айтатын бол, тың — жаңа көркемдік өнермен көрінетін бол дейтін талап қойылады. Қөп ақындарымыз Жамбылдан үлгі алады. Жамбыл бүгінгі өміріміздің ең маңызды тақырыбын, озык, ой-пікірін мезгілімен тез жеткізіп, басқа ақындардан бұрын жырлайды. Жамбылдың осы қасиетінен үйренуді бірқатар жас ақындарымыз дұрыс ұғынбай жүр. Олар Жамбылдан үлгі алуды сол Жамбыл бұрын айтып қойган ой-пікірді Жамбылдың ақындық үлгісімен қайталап айтьш беру деп түсінеді, қайталап айтқанда, көркемдігі нашар, пікірі жа-лаң, жаңа образ, жаңа ақындық, өнері жоқ шығармалар береді.
Бұл жас ақындардыц айтатыны: Жамбыл заң туралы, егіс туралы, стахановшылар туралы жазды, мен де сондай етіп жазамын дейді. *Бұл жазған шығармада жаңа сурет, жаца ой-пікір болмайды. Жамбыл жазған тақырыпқа бар-лық ақындар жазуға болады, бірақ бұрынғы халық әде-биеті үлгісіндегі домбырамен жатқа айтып шығаратьш Жамбылды сол күйінде қайталауға болмайды. Әр ақын әрбір жаңа шығармасында өзінің үнін, өзінің ізденгіш жаңалығын танытсын.
1939 ж.
47
АҚЫНДЫҚ ТАЛАНТ ӨЗ ОРНЫНА ЖҮМСАЛСЫН
(1941 жылы 4-июнь күнгі баяпдамадан)
Қазақ адебиетінде поэзия — бұрын да, бүгін де қалып-танган исгізгі жанр. Революциядан бұрын орыстың, Евро-паның ғалымдарын қайран қалдырған дүлиелік әдебиетке асыл шұрай боларлық халықтық әдебиетіміздің өзі поэзия болса, бүгінгі Советтер Одағыида да қазақ әдебиеті алды-мен поэзия жанрымеи танылып отыр. Жамбылдың сан алу-ан өмір шындығып эқан-жақты қамтыған терец мағналы жырлары, сол сияқты жалпы қазақ ақындарының өлең, поэмалары қанатын одақ көлеміпде кең жайып отыр. Қа-зақ совет поэзиясыньщ өскендігін, күіі сайын жаңа тақы-рыптьі меңгеру, жаца ақьшдық мәдснист жасау жолында өнімді жұмыстар істеп отырғапып ақындардыц әсіресе соң-ғы екі-үш жылғы творчестволық тәжірибесіпсн айқын көру-ге болады. Саны жағынан алғанда, соңғы скі-үш жылда алпыс шамалы поэма, дастандар жазылған. Бастылары: «Сұраншы батыр» (Жамбыл). «Сөз — советтік армия», «Майбұлақтан Москваға» (Сәбит), «Ақын», «Қобланды», «Комиссар Пожарский» (Нүрпейіс), «Қанды жазу», «Өмір-ге жол» (Асқар), «Нарыіі», «Белосток» (Тайыр), «Батыр», «Ескендір», «Лұқпан хакім», «Егіншіпің баласы», «Дін сы-ры», «Бодық сопы» (Қалмақап), «Қавказ», «Ои бір күн, он бір түн» (Иса), «Абыл», «Аққу көлі» (Обділда), «Қойшы-иың арманы» (Доскей), «Өткен күн» (Қуат), «Қараганды» (Көшен), «Орман қызы», «Ақсақ құлан» (Қалижан), «Бес мылтық» (Саяділ), «Аманкелді» (Омар), «Күләнда» (Жу-магали), «Азғыпбасв» (Қасым), «Ақмаралдың жүрегі» (Әбу), «Каслий толқыпы» (Тілеков), «Дарын» (Теміржа-нов), «Қаратау кызы» (Қалауова), «Асап қайгы» (Абдол-ла), «Шолпан» (Әли), «Шахтер» (Ғалым), «Қалипа» (Дайырбеков), «Шешілгеп жұмбак», «Айдап тамган жас» (Қаиап), «Мұцсыз Мариям», «Аю талаган Арьшпай»
48
(Дихан), «Ғалия» (Қалиев), «Ақ бидай» (Жұмаханов), «ЦІойьш жолда» (X. Абдуллип), таіы басқалар.
Буғап ақыидарымыздың жүздегсп ұсақ өлсң, жырла-рын, лирикаларын, толіауларын қосатын болсақ, поэзия-мыз Қазақстанның бүгіпгі социалистік өмірінің саи алуаи саласын қамтып, дамып отырғанын көреміз. Әлбетгс, мына тізімде аталғаішыц бәрі өз дәрсжссінде кұнды шыгарма емес, олардың көпшілігі әлі жетілмеген, алғашқы творчест-волық іздену спяқты нәрсслер. Сопымеп бірге бұл жаңа шығармалар дәуіріміздің талабыпа сай сапалы көрксм шы-ғарма бсрудің батыл, творчестволық адымы. Жамбылдың, Сэбиттіц, Нүрпсйістін Отан қоргау тақырыбына жазғаи поэмалары мен өлецдсрі, Исаиыц, Саяділдің батырлық дәс-түр туралы толғаулары, Қалмақаіпіыц Шығыстың ацыз әңгімелерінің негізінде жазғандары, Әбділдапың «Абыл», Әбудің «Ақмаралдыц жүрсгі» атты лирикалы-ромаитикалы поэмалары ноэзиямыздың творчсстволық іздснуінсн туғаіі маңызды шығармалар.
Поэмалар мси толгауларда, лирпкалы өлеңдерде совет-тік патриотизм идсясы, социа.тистік еңбек пен ерліктің кө-теріңкІ лебі, совст халқының коммунистік партияга деген зор сүйіспепшіліі і жарқып көрінеді; қазақ халқының ерлік дәстүрі де едәуір жырлапып, Исатай, Махамбет, Сұраншы сияқты батырлардыц образы, 1916 жылгы көтеріліс, азамат соғысы доуіріндсгі ха.іық азаттыгы ушіп күрескеп Амап-келді, Бекболат сияқты большевик ерлердіц образы, сң ақьірында, бүгінгі ецбск, техпика майданыпдагы гсрой-лардың образдары поэзиямызда кең сурсттелс бастады. Лирикалы поэзия совет адамдарының ізгі адамгсршілік қасиетін, әсірссе ссзім дүписсіп жырлауға бет бұрды. Әб-ділдапың, Қасымныц, Қалижаппың, Зияштыц жаңа лири-калары ізденумен жазылуда. Поэзиямыздағы мацызды бір факты — орыстың жәпе басқа халықтыц классик ақын-дарының өлеңдерінің қазақшаға аударылуы. Лсрмоптов, Шевчснко, Маяковскийдіц лирикалары меп поэма.іары ау-дарылды. Қазір Новаи, Низами аударылып жатыр. Соңғы кезде поэзиямызга талантты творчсствосымен жас ақыидар келіп қосылды. Нұрлыбек, Шашубай, Нартай сияқты халық ақындары іргелі шығармалар берс бастады. Бұл жай ха-лық поэзиясы мен жазба поэзияның бір-бірімси нық ұштас-қанын, бірін-бірі толықтыра отырып дамып келе жатқап процесін көрсетсді.
4—470
49
ЛИРИҚА ТУРАЛЫ
Қазір лирикамыз күшті дамуға бет алды. Қазақ поэзия-сында жалпы лирика жанрының қалыптасу, даму мәселесі өз алдына үлкен тақырып. Бұл жерде бір шағын өлеңдер-дің, яғии лирикалардың қал-жайына назар аудармақшы-мыз. Шағын өлеңдер, егер шып поэзиялық қасиеті түгел болса, бәрі де лирика бола алады. Жеке жинақтарда газет-журналдарда басылғаи өлеңдердің көбі лирика екендігіне ешкім таласпайды.
Лирика — поэзияның мықты бір саласы бола отырып, өз ішіиде бірнеше жанрлық түрге бөлінеді. Лирикада тар-тыс, уақигалар суреттелмей, көбінесе өмірдің құбылыстың . картинасы, соған деген ақынның көзқарасы суреттеледі. Лириканың асылы — адамның сезім күйіи, ой толқынын білдіру. Олай болса, адамдардың рухани дүниесі, сыр құ-былысы лирикадан орын алуы табиги да заңды: оида адам толгаиады, кейиді, шаттанады, қайраттанады, еркелейді т. б. Сезім дүниесіпдегі мұндай құбылыстар еңбекте, үй тұрмысында, жолдастық қарым-қатынаста, табиғат пен тартыста, жаумеп күресте көрінеді. Қазақ поэзиясында ли-риканың осындай әрқнлы түрлері түгел, қатар дамып келе жатқан жоқ.
Осыдан екі жыл бұрын әдебиет теориясы туралы кіта-бымызды жазу үстінде лирикалық жанрдың дүние әде-биетінде бар иегізгі жанрларын беруге тырыстық, Қазақ поэзиясынан мысал, үлгі қарастырғанымызда ол іздестірге-піміздің көбі жоқ болып шықты. Сонсын Әбділдадан бал-ладаны, Қасым мсн Қалижаннан романсты, Жұмағалидан сонетті жаздырып алдым. Бұл факты лирикалық жапрлар-дың барлық үлгісі бізде әлі толық қалыптаспағапын бай-қатады.
Ұлы классик ақындар қысқа лирикалы өлецдерді көп жазган. Лирика арқылы ғана өзінің ақындығыи танытқан. Амал қанша, кәзіргі ақындарымыздың көбі, міне, осы ша-ғын лириканы жаңа сатыға көтеріп өсіре түсудің орнына, оған маңыз бермеуге айналып барады. Екі, үш шумақпен аса мағналы лирикалы өлеңдер жазуды ақындар творчест-волық салтқа айпалдырмай жүр. Шынын айту керек, үш ауыз өлеңге тереи мағпа сыйғызып өлең жазудан гөрі бір километр поэма жазуды оңай көреді. Орыс-тың ақыпдарыпда мынадай салт бар. Бір ақын күшті бірер өлең жазса, ол шығарманы поэмадан ешбір кем сана-май, соның төңірегінде үлкен пікір көтереді. Бізде жақсы
50
жазылатып қысқа өлеңдер, әрине, жоқ емес, бар. Оған Әлидің Отан қорғау тақырыбына жазған өлеңдері дәлел. Бұған қоса Сәбиттің «Гснсрал», Әбділданың «Қойшы жы-ры», «Күзет әпі» атты екі өлеңін, Қасымның «Ақын», <ХаУынгеР жыры», «Дауылда» атты өлеңдсрпі, жас ақын Қабікен Мұқышовтың «Нұра» атты өлеңін, Жұмағалидың соңғы жазган «Екі өлеңі», Қалауованың кейбір кысқа өлең-дерін алуға болады. Бұл өлеңдегі басты ерекшелік — әрі қысқа, әрі сюжетті, әрі толқынды.
Бізге шын мағыиасындағы көркем, идеясы терең, мәде-ииетті лирикалар керек. Бізде жетілмегсн, тумаған романс, баллада, сонет сияқты лириканың толып жатқан қысқа түрлері поэзиямыздап көріиуі керек. Бізде лирика жазу үшін не махаббатты, ие көңілдің мұңын, қайғысын жазу керек, өйтпеген күнде лирика жасалмайды дейтін теріс тү-сінік бар. Шынында, қандай тақырыпқа жазсаң да лирика жасауыңа болады, тек ақындығың, шеберлігің жетсін.
Махаббатты жазба демейміз, жазу керек. Махаббат, табиғат құбылысы, адам өлімі жалгыз лириканың ғана емес, бүкіл көркем әдебиеттің «мәңгілік» тақырыбы екенін Горький атап көрсеткен.
Әңгіме мұның тақырыбыпда емес, сол тақырыпты қалай меңгеріп жазуда. Біздің бірқатар ақындарымыздың махаб-бат лирикалары адамның ішкі дүниесін, кіршіксіз жүрек сырын, нәзік сезімін шебер суреттеп берудің орнына, кейде екі жасты не жарық айлы түнде теректің көлеңкесінде, не жарық электрлі бөлмеде кездестіреді де, дереу сүйістіреді. Іштей ынтық болу, сырттай көзқарас, сезім құбылыстарын беруге бармай таныстырады да, оп-оңай құшақтастыра, сүйістіре қояды. Екі жастың достыгы, адамгершілік қасие-ті, лирнкалық кейіпкерлердің бірін-бірі білудегі ішкі сезім қайшылықтары, ұғыса алмаушылық дегепдер ашық айтыл-майды. Немесе, оның керісінше, бүгіп қосылып, ертең ай-рылысып кеткен опасыздықты бейнелейді.
Махаббат тақырыбына жазып жүрген ақындарымызда классиктерге жалаң еліктеушілік бар. Бұл тақырыпқа жаз-ғанда классиктерден үйренетіп жер бар да, ал үйренбей керексіз ететін жер бар. Классик ақындар махаббатпен байланысты жастардың ішкі сезім күйлерін тамаша көрсе-теді, жеткізіп береді. Ал әйелдің, жігіттің адамгершілік қа-сиеті, өмірдегі ізгі арманы қандай болу керек дегеи мәсе-лені толық дұрыс шешіп бере алмайды, өйткеиі олар басқа қоғамдық ортада өмір сүрді. Сол заманпың ең алдыңғы қатарлы прогрессияті моральлық нормаларын айтқапның
51
өзіпде де, біздіц социалистік дәуірдіц адамгершілік, мо-раль жөніндегі нормаларына жетпейді, жстугс, қатар түсу-гс мүмкіп де емес. Сондықтан да, Горький айтқапдай совет ақындары махаббат тақырыбына жазгапда совст әйелдері-ніц жаңа моральдық касисттсріп, адамгершілік, семья жө-пінен өткендегілердсн әлдеқайда артық ерекшеліктерін көрсетугс тиіс.
Табиғаттың көркем құбылысыи жазу — лириканың үл-кен тақырыбы. Бұл тақырыпқа ақындарымыз аз жазбайды, көп жазады, жаксы өлецдер де көп. Бұл реттс Қалауова-ның «Жаз келсе» атты сұлу лирикасып мысалга келтіруге болар еді.
1940 жылы декабрь айында Гылым акадсмиясы филиа-лының сессиясында Мұқанов жолдас ақындарымыздың творчествосын тек поэмалармен ғана өлшеді, ұсақ өлеңдер-мен ақыпдығын тапытып, жақсы лирикалы шығармалар бергеп ақындар туралы мардымды ештеме айтпады.
Бізде жаман салтқа айналып кеткен нәрсе мынау: кесек поэма жазбаса ол ақын емес, яғни ұзаққа, алысқа шаба алмайтып шабап күшеншек ақыи сияқты болып көрінеді. Осы бір жаман әдеттеп арылып, шыгарманы көлеміне қа-рап емсс, сапасына қарап бағалайтын уақыт жетті. Қалма-қанныц үш мың жолдық «Батырыпан» отыз жолдық «Гра-наты» анагұрлым шебер, құнды екенін, Әбділданың екі мың жолдық «Құтқаруьпіап» отыз жолдық «Сырдарнясы» апағұрлым бағалы екеніп, Асқардың екі мың жолдық «Уборщипасыпан» жиырма жолдық «Турксиб түйіскенде» немесе «Желіккен жецгейлер» сияқты сатиралы жыры ана-ғұрлым маңызды скепін түсіну қиын емес. Пушкин: «Мін-сіз бір сонет ұзақ поэмаға барабар... Жақсы эпиграмма жаман трагедпядан артық»,— дейді гой. (Шығармалар жинағы, V том, 24-бст.)
Біздің кейбір басты ақыпдарымыздың пегізгі творчест-волық стилі осы шағын өлец жанрымен қалыптасты, бірақ біз оны байқамаймыз. Мәселен Асқардың ақындық жолы үлкеп поэма немесе проза, драмада апықталгап жоқ, алды-мен осы қысқа саяси жәпе сатиралы өлеңдерімеп айқын-далган. Бәрімізге мәлім, Асқар жұртшылыққа қызыл әскер, жастар, комсомол туралы жазған «Қызыл әскер», «Ченберленге жауап», «Нағиманың хаты», «Турксиб», «Күш* ті болса көкте кім», «Ең жоғары» сияқты саяси өткір лири-калары мен өте қызықты сатиралы сықақ өлеңдері арқылы танылды. Асқар ақындығының алғашқы дәуіріпдегі төре-шіліктерді, молдаларды, арапшыларды, ескі әдет-ғұрыпты
52
мінеп жазатып өткір сатнраларыц ксйінгі уақытта бәсецсі-тіп алды.
Аскар сатиралы өлецдерінде біздің адамдарымыздың мінезіндегі, іс-әрекетіндегі кейбір жагымсыз қылыктарды өте өткір түйреп, соған лайықты зілді кекесін сөздерді тауып айтып, кейде сюжет жасап отырады. Мәселеп, «Сот алдында» дейтін қысқа кекесіп өлеңінде кейбір жеңіл мі-• незді кыз бен жігіттіц бір кеште бақшада танысып, ертеңі-пе іле-шала ЗАГС-ке барғанып, акырында екеуі араздасып соттасқанын айтады:
Екеуміз де түк әсерсіз Қайта-қайта сүйісеміз. «Өлсск мола бір болсыл»,— деи, Қатты уәде тұйісеміз...
Тап сол күні загс бардык, Қолымызға қагаз алдық... Түні бойы құшақтасып, Көл жүрістік сад алдыпда, Бір жыл өтті, екіінпі жыл— Лллмелт дауы сот алдында.
Өлең нс бәрі жнырма төрт жол, бірақ осыпда ақын семья, махаббат мәседссіңе жеңіл карайтын ұшқалақ мінезді кейбір жігіт пен қызды шебер мінейді, кекейді. Бір жыл бұрын «моламыз бір болсьш»,— деп бірін-бірі өлгсп-ше сүйгеп екі жас, еиді бір жылдан кейіп жанжалдасып сотқа барады. Әуелгі күн меп сотқа барганға дейінгі ара-лықта мол уақиға жатқаны өзінен-өзі белгілі.
Асқардың «Желіккен жеңгейлерге», «Қылтың-сылтың», «Үйін көр де түсінен түңіл» сияқты соңгы кездс жазған сатиралы өлеңдері көркемдігі, идеялық өткірлігі жағыпан өте шебер ніыққап. «Желіккеп жеңгейлерде» қоғамға пай-далы еңбек істемей, екі қолын қусырып қарап отырып, тек жеңіл тұрмыс құратьш кейбір әйелдердің типіп айқың си-паттап. береді:
Түлімеи ұйыктац, түсте тұрады, Қейде сагат үште тұрады.
Бір-екі сағат жуынып жүреді, Үйдіц алшысыл қуырып жүреді. Бір-еқі сагат айнада тұрады, Бір бетіп, бір сыртыи айяаға бұрады, Сипалап, майлап сылайды келіп, Дидарласып шашын бұрайды келіп.... Істейтіи ісі жоқ, еріге түседі, Еріккен жеңгейлер желіге түседі... Киподан, сірә, кипо қоймайды, Әйтеуір бір күн үйде болмайды.
53
Бір опера, бір драма Желіккеп жсцгейдіп. жөиііі сұрама. Әліпті, бірақ таяқ деп білмейді, Опы өзіне ұят дсп білмейді.
(«Лениншіл жас», 20 XII, 40.)
Белгілі бір орында істемейтін үй шаруасындағы әйел-дердің бәрі мұндай емес, ал осы ақыннып, айтып отырған типіндегі кейбір «желіккеи» әйелдердің бары рас, опдай әйелдсрдің мінезі коммунистік семьяның салтына жатпай-ды. Асқар осыны өткір сатирамен түйре.п, сынап отыр.
Асқардың осыпдай сатиралы өлеңдері жұртшылық ара-сына өте көп таралады және жұрт аса қызығып оқиды. К,азақ ақындарының ішінде қысқа сатиралы өлеңді Асқар-дан артық шебер, әдсмілеп жазатыны жоқ. Бұл Асқар поэ-зиясының басты стилі, ерекшелігінен саналады.
Асқар творчествосында опың поэмалары қысқа өлеңде-ріндей маңызды орын алған емес... Лсқардың «¥лы май-данда», «Қаскелең», «Өмір», «Кұзетте», «Уборщнца», «Ж>ол-дас», «Өмірге жол», «Қапды жазу» сияқты құлаш-құлаш поэмалары құнсыз, нашар шыгармалар скенін жұртшылық мезгілімен сынаған болатыи. Бұл шығармаларымең Асқар ешуақытга өзін жұртшылыққа танытқан емес. Алайда Ас-қар соңгы жылдары барлық ақыпдық қызметінің салмағын поэма жазуға жұмсап жүр. Алайда оның ең соңғы поэмасы творчествосының сәтсіздігін, ақындық мәдениетінің төмен-дігін көрсетеді. Ғасырлар бойы қасықтай су тамбай кеуіп жатқан шөл даланы талқандап, керемет кең арналы арық-тар жүргізіп, гүлдендіріп, табиғатты колдан қайта жасаған совет адамдарының саналы ісін, жеңісін, жаңа ерлік тұл-ғасын туйіндеп көрсетудің орнына Асқар белгілі стандарт-қа түсіп алып: кеше меціреу шөл дала гді, бүгін құл-пырды, жайнады,— дейді. бұрын ешкім '.имеген тасбақа, кұрбақалардың жиналып кеңесіп, біз күрыдық, біз біттік деп «жылағанын» әңгімелейді. Ақынның айтпақ ойлары да, қолданған сөз образдары да жалаң, тұрпайы:
Ұйтқьісы ұлы өмірдін қалындады, Сара жол Октябръде салыиғалы. Шарықтап шаруашылық, білім, сана, Тең өсті біреуі артта қалынбады,—
деген сықылды жалаң отчет, рапорт болып келеді. Ақын мұнда жаңа сөз образын жасай алмаған, тақырыпты твор-честволық жолмен мецгере алмагап, терең мағыналы пікір жоқ. Біздің әдебиетке қойгал мәдениеттік талап-тілегіміз
54
мейліишс өскен бүгінгі жагдайда мыпа сықылды құнсыз сөздермеи поэма жазу Асқардың творчествосына жауап-сыз қарағапдығын көрсетеді. Асқардың 1941 жылғы «Өмір-ге жол» поэмасы мең 1931 жылғы «Ұлы майданда» атты рапорт поэмасының көркемдік дәрежесі бірдей. Бұл жағ-дай, бұл факты Асқарды ойландыруға тиіс; ақыпдық мәде-ниетті көтеруге ұмтылдыру керек. Ол өзінің ақындық жо-лының күшті, әлсіз жағыіі салмақтауы керек. Біз Асқарға: өзіңнің ақындық стиліңе кайшы келетін, құлашыңды жаз-дырмайтын жанрға бара бермей, ежелден творчестволық өрісіңді анықтағап ұсақ лирикалы жапрға баса көніл ау-дар, өткір саяси лирика мен сатиралы өлеңдердің жаңа мәдениетті формулаларып тудыр дейміз. Лебедев-Кумач қысқа өлең жазумен-ақ бүкіл одаққа сүйікті ақын болып отырғаны үлкеи үлгі емес пе? Асқардыц стилі Лебедев-Қу-мачқа жақып, оның Лебедев-Кумачтап өнеге алғаны жөн.
ПОЭМАЛАР ТУРАЛЫ
Поэмаиы Асқар гаиа емес, басқа ақындар да көптеп жазып жүр. Бірталай поэмалар халықтық өткендегі ерлік дәстүрін жырлауға арналган. Бұл ретінде Жамбылдын. «Сұраншы батыр» поэмасы жақсы үлгі. Мұнда ақын Сұ-раншының елді қорғаудағы ерлігін халық достығы идея-сымен байлаиыстырады. Бірақ тарихтағы ерлікті, тарихи адамдарды суреттеуде дәріптеуге, жоқтау сарыпына түсіп кететін немесе мұңға бату сияқты жалған сарындар да жоқ емес.
Біз тарихтағы ерлерді, батырларды жырлағанда «Қай-да кеттің, сабазым-ай!»—деп жоқтау күйін тартып жат-паймыз, біздің міндетіміз ұрпаққа солардай еліңді сүй, солардай батыр бол деп үлгі етіп тарату. Тарихтагы ерлер-ді жырлау бүгінгі ұрпақты Отан қорғау борышына, ерлік-ке тәрбиелеу ісімен тығыз байланысты болу керек.
Тарихи тақырыпқа жазылған поэмалардың ішінде көр-кемдік-идеялық жағынан жақсы шыққаны — Әбділданың «Абылы», «Аққу көлі». Бұларда ақындық шабыт, лирика-лық ой толқыны жарқын көрінеді, көркем өнерге тән әсем-дікті, нәзік сезімді көтере жырлаушылық мол. Осыған байланысты Әбділданың творчестволық жолы туралы мы-наны айту керек. Әбділда, сөз жок, өлеңді көп ізденіп, жаңа ақындық мәдеииетпен жазатып ірі лирик ақып. Ол өзін әдебиетте 1935—1936 жылдардағы біркслкі мәдениетті
55
лирикаларымеп тапытты. Опап бері ло бірнсше қысқа, ма-гыңалы лирнкалар жазды. Бірақ ол әлі өзіпіц ақындық стиліп қалыптастыра алгап жоқ, ортүрлі такырыпқа, ор-түрлі жапрга жазумсп өзіиіц негі.зі і творчестволық бетін апықтата алмай отыр. Ол прозяга араласиақ болып еді, аяксыз қалды, драмалары («Ақ кайың», «Терсң көл») әдс-биетіміздс мапыз.ты орып ала алғаи жоқ, жаңа такырып-тагы кысқа лприкаларып да бір жүпсмеп тсреңдетіп, мең-геріп окстпеді, огап анда-санда гапа бір үңіліп қояды. Сәбит сіиіқты бірыиғай жаца олсц формаларып іздеу жо-лына бсрілмеііті; айцалып келіи музыкаға но көпс замап-дық анызга жүгінеді. Әрипс. бүл сксуі дс жаңалық смес; мәсслсн, «Аққу»— апызы ромаптикамсп жазган, шығыстыіц ғашыктық, каталлық туралы ацызы ғана. іЧіпс, бұл жай-1 лар Әбділдапы коң ойлапдыру ксрек, өзінің бұл сіожетті лприка жазудағы ең жақсы, жаиа батыл творчестволық өрісіп анықтап. сол өрісті тереңдегу, қалыптастыру керек болады. Әрипе, Әбділдапың «Абылы» сюжет, компознция құрылысы, акыпдық шсберлігі жақтарынап күшті поэма. Бұл акьпшыц гана смес, поэзпямыздың да жаца табысы екені даусыз. Сүйтсе де, Әбділда сияқты ақыпнан бұдан көп, әрі күрделі иәрсеш талап етеміз.
Өзіпдік акындығымеп көрінген Калмакаппың «Бодық сопы», «Діп сыры», «Ескендір», «Егіпшінің баласы», «Лұқ-пан хакім» атты шыгыстыц хикаяларына нсгізделгсн поэ-малары алдымен балалар үшін аса қызықты, құпды шыгармалар. Қалмақанның бұл поэмаларындағы бір қа-сиет — сюжеті қызықты жәпс шыгыстың ежелгі дапалық, тапқырлық акыл-ойларып берс білушілігі, түйіішін; жатық қарапайым кслетіндігі. Мәселсң бір патша қатты ауырып, соның жазылатын смі адам өті болыпты. Патша іздеп жү-ріп бір кедей егіншіиін. баласын сатып алдырып, патшанып алдында бауыз.дагалы тұрганда бала күлс беріпті. Патша аң-тац қалып: «Ссп өлгелі тұрсың, күлетіп жсрің осы ма»,— дегепде, бала:
Ката айтзсыз, таксырнм. Тек күлетін к\п калды. Ж.ылай-жылай таусылдым, Зар тыидайтыц кі.м калды?—
деп өзінің өткен өмірінің азабын дәт қояды. Бала езініц осыпдай тапқырлығы.мен өлімнеп азат болады.
«Лұқиап хакімде» Қалмақан ертс замандагы шығыстың ғалым адамдарыпың өміріп, хаидардың жауыздық қылық-
56
тарып өтс қызықты сюжет желісіпде көрсстсді. Даналық пен жауыздык тайталасып келгсндс. іылым алдында жа-уыздық амалсыз тізс бүгсді. Қалмақашіың көркемдік сти-лі, поэманың уақиғасым құрауы борі тартымды, шығыстың Фердауси, Новаи, Низами, Шаих Сағди спяқты ұлы ақын-дарыпап үйрсигеніи көреміз. Шыіьіс ақындарынан үйрене отырып, сол елдің оңгімелсрінін такырыбыма поэма жазу Қалмақан творчсствосындагы өте сүйсінерлік бір факт. Бұл күпдс біздің пегізгі мәдсниет өрісіміз—орыс, батыс әлебиеті. Ол дүрыс. Бірак кейдс біз ғасырлар бойғы руха-ни мәдемистіміз бен тіліміз жағынан туыстас болып келген шырыс мәдепиетіпің срскпіслігіп мүлде ескермейміз. Сонау Абай, Акмолда, Мәінһүр /Күсіп, Нұржац, Шәді төре, Майлы кожа сияқты белгілі ақындарымыздың үлкен өрі-сіпіц бірі шығыс әдебисті болгап. Егер Қалмақан сол ақыидардыц салтын бүгінгі әдсбиетіміздс сақтап, жаңа идеялық көрксм мотивпеп дамытып отырса, біз мұнысын әруақытта мақұлдауымыз керск. Бұл факты біздің әдебие-тіміз алдымсп орыс әдебиетімеп, сол арқылы дүниежүзілік әдебиетпеп тығыз байланыста үйрене дамыса, екінші жа-ғынап қазақтың халыктык әдебиетінен түлеп, өріс қосып дамиды, ал үшінші жагынап шыгыстың әдебиет үлгілері мен өнеріп де толык қамти отырады. Демек, әдсбиетіміз әртүрлі ақындық стиль, әралуап өнер бұлағынап сусындау арқылы өркепдсйді. Соізст әдебнетіпдегі форманың байлы-ғы да осыдап туады.
Сюжегсіз поэмылардың ішіндегі ең тәуірі — Сәбиттің «Сөз — советті*: армиясы». Ақын мұнда нақты бір сюжет-пен, накты бір герой өміріпе байланысты уақиғаны су-реттемейді, әдебиеттің қоғамдық қуат-күшінін, советтік армиядай Отаы қорғау жолыида қызмет істейтініп тың сөз образдарымеп, жаңа ақындық толғаумен көрсетеді. Сәбит-тің «Колхоз аулы осындай», «Майбұлақтан Москваға» дейтін поэмалары да бүгіигі күпнін, маңызды тақырыбына арналып жазылған. Сәбит поэмаларыпың бір ерекшелігі: онда бслгілі бір сюжет алыпбай, нақты типтік объектіні алып, оны идеялық түйіндеу желісіндс айқын суреттейді. Осы күпгі орыс ақыпдарыныц бірталайының поэмасында да сюжеттік құрылыс дамытылмай, ерекше поэтикалық жагдайды көрсстіп, сол арқылы образ жасайды. Кәзіргі орыс совет поэзиясында мақтаулы Николай Асеевтың «Маяковский басталды» дейтін поэмасы осы үлгіде жазыл-ган. Ақын Маяковскийді нсгізгі образ етіп алады да, оның образын жасау үшін өмірінің ең жарқын кезеңдерін жеке-
57
жеке суреттсйді. Поэмада уақиғапыц жібі байланып, онан ширатылып, онан шарықтау шегіис жетіп, онап шешілу кезеңіне кслетіп бірыңғай сюжеттік желі жоқ. Бірақ мұнда ақын Маяковский өмірінің ең қызықты, ең айқын момент-терін іріктеп, типтік сипат етіп бере білген. Сонымен бірге ақын поэманың әрбір тарауында дара картииа, айқын портрет, мінездеме, терең ойлар беріп отырады. Осыдан келіп ақын Маяковскийдің тұтас образы жасалады. Бұл — жаңа поэманың бір үлгісі. Мұндай поэма, яғни сюжетсіз поэма жазу үшін мықты екі шарт керек. Бірі — пікірдің тереңдігі; скіишісі — сөз образдылығының күштілігі. Сәбит өз поэмаларын осы үлгіде жазу жолында творчестволық жағынан іздепіп келеді. Сәбит қазақтың бүгінгі өлең өл-шёмін, жана ырғақ, жаңа суреттеу системасын табуға ұмтылады. Жаңа форма табу — Сәбит үшін үлкен твор-честволық жұмыс.
Енді Тайырдың поэмасына келейік. Тайыр — өлеңді акындық шабытпен жазады және сюжетсіз, толғаулы лири-каның үлкеп шебері. «Күи тіл қатты» сияқты поэмасыида ол өзінің шын ақындық стиліп тауып, көсіліп шапқандай кең өрісін көрсстіп еді. Оиан кейін бірнеше ұсақ толғаулы лирикаларымеи бірге «Тасқын» сияқты поэма, толғау жы-рын берді. Бүгінгі совет жастарының жағымды образын жасауда республикамыздың астанасы Алматының әсем бейнесін елестетуде «Тасқын» поэмасының маңызы ерекше. Тайыр өлеңдерін сонау Махамбет, Омар жырларының құй-ғытпалы толғаулы үлгілерімен тематикалық асқақтауға, лирикалы ой толқынына салынып жазады. Сонымен қабат бұл өлеңдер сырт формасы жағынан неше түрлі әсем, әде-мі, жарқыи сөздерге көміліп, көз тартып, музыкалық үн беріп отырады.
Осындай өзінің белгілі стилі, ақындық жолы бар Тайыр соңғы жылдарда жазған поэмасында үлкен сәтсіздікке ұшырады. Творчествосында жаңа ақындық өнер, жаңа идеялық терең өрістерін көрсетудің орнына ол кұнсыз шы-ғармалар берді. Мысалға оның 1940 жылы басылып шык-қан «Әкесі мен баласы», «Нарын» атты поэмаларын ала-йық.
Тайырдың «Әкесі мен баласы» поэмасыцда әке мен бала ізгілік туралы кеңес құрады.
Бала туысымен ақылды болады, социализм туралы бір-ден кең ойланып толғанады, әкесімеи саиалы адамдай ке-ңеседі. Ертең самолетке мініп, құсша ұшуға талпын деген әке ақылын мыпадай «лирикамен» береді.
58
Құс сұлуы судац гүл
Жеміис арпап жүзбей мс? Құс жыршысы бұлбұл ғой, .Сайраса ө°,ек үзбей ме?
Сопын, балапанына
Сүйіп балақайымды,
Теңесем мен жацымды, Сені сүйгендігімді Жап сезіміи сезбсй ме?!
Осыдан не ұқтыңыздар? Мен өзім, бұйырмасын, түк ұққаным жоқ. «Сұлу құс судан гүл сүзе ме екен? Бұлбұл сайрағанда өзек тамылжу орнына үзгені -қалай? Оның ба-лапаныпа балақайын тецей ме, жанын теңей ме? Сені сүй-геидігімді жан сезімің сезбей ме, сезімің сезбей ме?»деген олақ қайталау смес пе? Соншалық сай сүйекті ақтарғандай егілетін бұл гашықтық жыры болғапы ма? Бұлар — әкенің балага дегеп жылы, мейрімді сөзі емес, дерексіз (абст-рактный), мағыпасыз бұлдыр елсстер ғана. Өлеңпің сөйлем құрылысы жағыпан қырық құрау екені өзінен-өзі көрініп тұр. БГрақ біз түсіпбегснмеи әлгі сөзді естіген әкенің бала-сы, яғни героіі бала «жұмбақтың» бәріне түсінеді.
Ұқтым снді, әкежан, Мсн де асылға ұсармын, Самолетке міпіп ап, Құстай болып ұшармьпі,—
дейді. Не керек, ақынның совет баласының тәрбнесін, ертеңгі күні кім болатын ой-қиялын көрсетпек болған жақ-сы ниеті орындалмаған.
«Нарын» поэмасы әдебиетшілердің арасында айтысқа түсіп жүр. Т. Елеуов: «Бұл осы күнгі қазақ әдебиетінің шұрайы» деп жазды. Сейітов: «Тәуір жағы да, кемшілік жағы да бар, дегснмен құбатөбел жақсы поэма»—дейді. Ақынжанов, Қалиев және мен — бәріміз поэма иашар, кұнсыз дейміз. Сол пікірлерді қорытып, ортаға салайық.
Поэманы екі түрлі жоспармен жазып шығуға болар еді. Бірі «Нарып» дсген тарихта аты бар кең алап жерді алып, сол жерде болган әр замандағы ұлы-ұлы уақиғалар-дың ең жанды, ең айқып эпизодтарын көрсетіп, ең ақырыи бүгінгі жаңа Нарындағы өзгерістермен бітірсе, сол арқылы елдің өзгергенін, жердің өзгсргенін, адамдардың тұрмысы, тіршілігі жаңарганыи өте типтік әрекет, картиналармен түйіндеп бсругс болар еді. Бұл поэманың сюжетсіз түрі, «Маяковский басталдыға» ұқсас поэма болып шығар еді.
59
Бірақ автор огі плапды алмағап. Екіпші плапды алған. Ол Нарыпда болгап азамат согысы дәуіріпіц кызықты бір уа-қигасып суреттеп, сол арқылы майдап, күрес болғап жерді көрсстпск болғаи. Қысқасы, поэманы тарихи эпизодқа құр-май, дамып. шислснісіп отыратыи лақты сюжетке құрғап. Ол сюжет уақиғасы 1918—1919 жылдардагы азамат соғы-сыныц дәуіріп, сол соіысқа қатысқан партпзап Бейсекеш-. тің образыи көрсстпск болган. Поэманыц өзі үш бөлімнен тұрады (жүз бет). Сопыц алғашкы екі бөлімінің (қырық бет) негізгі сюжетті бөліміпе сшқандаіі қатынасы жок. Нарыішың кұмы, Касппйдің толқыны, Еділ, Жайықтың ағысы туралы, Махамбет заманынап бергі жүз жылғы та-рпх туралы жазылгаи лирикалық кіріспссі гана. Егер поэма пақты бір сюжсткс құрылса, әрбір бөлім сол пақты сюжет-тің бұтағы, өрісі болып отыруга тиіс. Сол поэманың уақи-ғасына тығыз байлапысты түрлі тарихи мәліметтср бергін келсе, табигатты суреттсгіц келсе, дамығац нақты уақиға желісінде де лирикалы шегініс ретіпдс, не әрекет тәсілі ретімен орынды, қопымды стіп беруге болады. Ал Тайыр-дың кіріспссі Бсйсскештің басындағы уақиғага ешбір қа-тынассыз, жеке екі бөлім болып ксткен.
Енді поэмапын, пақты сюжетті бөліміпің өзі соңғы план-да шын көркем шығарма болып шыққан ба, шықпаған ба дегси сұрзуға келсск, бұғап сол поэмацы бәріміздің соңы-мыздаи қорғап, жақсы деп мақтап отырған Сағынғали Сейітов жолдастың өзі-ақ жауап берсін. Сейітов «Әдебиет және искусство» журналының 3-санындағы «Нарын тура-лы» мақаласында былай дейді:
«Ең басты ксмшілік: суреттеп отыргап ксзеңііің 1918— 1919 жылдардың жалпы бейнссі көрінбейді, уақиға аза-мат соғысыпыц тұсыпда’болганы айқып сезілмсйді. Поэма-ның пегізгі геройы — Бейсскеш. Тайыр Бейсекештің бойы-на пелср жақеы қаспсттерді бітірген. Бейссксш ақылды («Ойланбай жалғыз сөзді айтпас еді»), табзнды («Бір айт-са айтқаныпап қайтпас сді»), қажырлы, қайратты («Жау-са да маңдайдан мұз, таңдайдан қар, ат басын ашуланса тартпас еді»), әнші («Құлжадай ащы даусы дарылдаған, қозғалса тау жацгыртып қоцыр әні»), шсшен («Өткендей сөзі тастан жалын еді») т. б...
...Бейсексштің образы жарқын жасалмаган... Бейсекеш-тің көрсеткеи ерлігі де жөнді суреттелмеген. Ақын көбінесе жалпылап айтуды жақсы көреді. Бейсекештің өсуі жанды өсу емес, ол салган жердеп комаидир болып шыға келеді. Оның комапдир болғанға дейіпгі өсу жолы қайда? Ол
60
ешуақытта аягып шалыс басқан емес, орыпсыз іс істеген емес» (114—115-бет).
«Нарынды» мақтап отырған Сейітов жолдастыц сөзі осы. Поэмада суреттслетіц ең пегізгі объекті 1918—1919 жылдардыц кезіндегі азамат соғысының дәуірі көрінбесе, басты герой Бейсекеш мына сияқты жасанды схема болса, онан әрі ол поэмада нендей жақсылық қасиет қалады? Біз де мақаламызда дәл осы пікірді айтқанбыз. («С. Қ.» 17.V. 1940.)
Әрбір көркем піығарма үшін керекті басты шарт — ал-ған тақырыбына сәйкес нақты заманы, сол дәуірдің қоғам-дық рухани бейнесі жарқын көріпу керек. Нақты дәуір көрінбеген шығарма ешуақытта реалистік шыгарма бола алмайды. Екінші негізгі шарт — шығармада басты образ дұрыс, ақиқат жасалып шығуга тиіс; егер басты образ жа-салып, екінші қатардағы персонаждың олқылығы болса, әрине, ол жалпы шығарманың жақсылық қасистін әлсірет-пейді. Ал «Нарында» басты образ Бейсекеш схема болып шыққан. Оны біз түгіл, іюэмапы мақтаушы сыншының өзі де мойындап, бізден әрі терсңдетіп еынап отыр. Сондықтан поэмапың жақсылық қасиеті шамалы екендігі туралы та-лас жоқ деп білеміз,
Поэмада тәуір шумақтар, кейбір жеріндс жақсы сурет-тер бар, сыншылар сонысын еске алмаган дейді Сейітов жолдас. Дұрыс-ақ, Бейсекештің Көксаранды алын кететін кезеңі, Раушанның ішкі арпалысы, Махамбеттің портреті сияқты ойдым-ойдым тәуір жерлері бар. Бірақ мұііан поэ-маның тұтас, бүтіндік қасиеті көріпе ме? Поэмада көркем-дікке, поэзия тіліпе жатпайтын, мағынасыз теңеулер, шор-қақ ұйқастар, қырық жамау сөз образдары уолып жатыр. Ақыи көбінесе құмды далапы асыра... дәріптейді. «Кәрі құм», «Жолбарыстай жонды құм», «Нарындай құмның құ-мы», «Құмның жымы» деп мақтай бергеп.
Ғасыр бойы жылап жатқан құм, әрине, Тайырдың ойын-ша біздің заманымызда теңдік алады, құлпырады. «Жол-барыстай жонды құм», «Кәрі құм» енді қайта жасалып, каналмен қазылған, жақсы тіршілік жасаған Нарынпың қызықты, көркем шагыи бсргелі отырган піыгар дсп үміт-тенесің, бірақ баяғы қызыл құмды тағы мақтайды. Колхоз орнаған Нарынның құмын былай суреттсйді:
Інжудей сүзілген кұм су түбінен, Күмістей көтерілгеи бу түбінеи. Қызыл құм өркеш-өркеш күркеленген, Түбіттей құмаршығы шүйкеленген
61
Қызарған карай-қарай кызыл кұмға, Тоғысқаіі кұммен жалғас шыктым қырға. Құмнын қьір қашапнан да жайлауы сді, Бөленіп тұрган шағы експ нұрга ...Бұрынғы жататып қыр дала болып, Қарасаң көзді енді мудірткендей, Қетіпті колхоз ауыл қала болып.
Осыдап не шықты; құмды кұлпыртады, алтынға, күміс-ке, інжуге теңейді, құмға саясн мән беріп, кеше бұлт бүрке-ніп жатыр еді, бүгін пұрға бөленіп күлім кагып тұр дейді. Сүйтіп ақын Нарынның құмын натуралдық қалпында мақ-тап отыр.
Тайыр «алтың құм», «жібек құм», «күміс кұм» деп қалай мақтаса олай мақтасьпі, қызыл құмцың аты қызыл құм. Б.ұл табиғаттың адам үшін қызықты тіршілік арқауы болатын құбылысы емес; қайта адам күрссетін, қайта жа-сап шығаратын құбылысы. Құмда алтын көп болса, жақсы өсімдік болса, мақтауға болар еді. Рас, Нарынның патриот-тары, бүгінгі Орда ауданының колхозшылары Нарын құ-мында малын өсіріп, шалқып отырмыз дер. Дұрыс, Нарын баяғыдан бері малға, адам тіршілігіне құт, бсрекелі жер, оны жақсы білеміз. Ал Тапы^ мынаган жауап берсінші; колхоздың малы жолбарыстаи жонданған құмды жерде күн көре ме, болмаса білектей балдырған мен жүректей баттауық сияқты жұғымды өсімдіктерді жақсы көре ме? Ақын осыны ұғыну керек еді.
Ақынға ең ақырында айтатынымыз, поэзия үшін нату-ралды Нарып керек емес, келешектс болуга тиіс Нарынды жасап бер. Өзіңнен бұрыиғы халық әдебнеті қапдай өсіріп, ел қиялын тербеткендей жақсы етіп көрсетсе сен дс жұрт-шылықтың ықласын, сезімін аударатып, «шіркін-ай, барып көрер ме еді» дегізетін поэзиядағы Нарынды жасап бер. Ал поэмадагы «шөккен құмды» Нарыпға сшкім қызығып отырған жоқ, жұртшылық «жел болса құм бораяы азнап соғатын бір сұрықсыз жер екеп» дегсн жирсну ссзімінде қалып отыр.
Мұнаи туатын қорытынды; біздің бірқатар ақыпдары-мыз, соның ішінде Тайыр, поэма жазуға жауапсыз қарай-ды. Тақырыпты, сюжетті меңгерс алмайды, образдары схема, жасанды болып шыгады; табнғат құбылысып твор-честволық мағыпада түсінбей, натуралды қалыпта түсіне-ді, әлеумет өмірінің тарихи кезеңін вақты, айқын бейнеде бере алмайды; тіл, көркем сөз образдарыпда ұқыпсыздық көп. Қазіргі қазақ поэзпясыпда бүгінгі замандастарымыз
62
туралы шып мәпіндегі көркем шығармалар тіпті аз. Жас акындардың жастар тұрмысынан жазган бірқатар поэма-лары өзініц тақырыбын мецгсру, поэзияпын. биік талабы дәрежесіне жете алмаган. Әсіресс қазіргі ецбек майданын-дағы үлгілі адамдардың бсйнесін елестеткен курдслі поэ-малардың жасалмауы — поэзиядағы слеулі олқылық. Өмі-ріміздіц ең маңызды уақигалары мен қажырлы курсстеріп кең эпикалық планда суреттеу совет поэзиясының үлкен борышты міндеті. Поэ.маны жауапсыз, құнсыз жазу — біз-дің поэмаға қоятын талабымыздың, критерийіміздің иашар-лығынан туып отыр. Ұзақ поэмалар көп жазылып, бірақ солардың әдебиетімізде елеулі орып ала алмай қалып қоя беруінің басты себебі — маңызына қарап емес, көлеміне, аумағына қарап баға беріп келгендігімізден. Өте-мөте ав-торлардың беделіне, ақындық стажыпа қарап бага берген-дігімізден. Ақындарымыз, міпе, осы кемшіліктердеп тиісті қорытынды жасауы керек.
АҚЫНДЫҚ ӨНЕРГЕ ЖЕТІЛУ —ӨМІР ШЫНДЫ-ҒЫН АҚИҚАТ БЕЙНЕЛЕУДІҢ ДҰРЫС ЖОЛЫ.
Қазіргі қаламгерлерімізді әдебиет жапрына қарай топ-тастыратын болсақ, драматургтер, прозаиктер, сыншылар тіпті аз, ең көбі — ақындар. Олар ниеті бола тұрса да дра-маға, прозаға, сынға аяқ баспайды, қиын сияқты көреді. Ал ақындық өнер тіпті оңай сияқты, кімге болса да оның есігі ашық. Ақындыққа да көп біліп, көп уйреніп, басқыш-тап жету қажет емес сняқты, егер жазуга аздап икемі бар екен, ол ертең-ақ ақын болып шыға келетін тәрізді.
Бізде ақыидардың көбі өлеңді әрі ұзақ, әрі көп жа-зады, сөзге сараң емес, мейлінше жомарт. Мұның өзі поэзияның қадірін кетіретін қылық. Бәрімізге белгілі, пьесалар сан рет сынға түсіп сыналып, түзеліп, көбі жара-майтыц болып жатса, өлеңдер ұйқасса, идеясы түзу болса бітті, басыла береді. Ақындық оңай кәсіпке айналып кет-кен. Расында, өлең жазушылардың бәрі ақын емес.
Айталық, Мариям Бектембекова әнелдер журналының редакторы, журналистер институтын бітірғен, жинагында-ғы датаға қарағанда өлеңді 1927 жылдаи жаза бастаған. Қысқасы, әдебиетті ерте танып тусінген, творчествосына жауапты қарайды дейтін адам. Өзі Қазақстан совет жазу-шыларының жай мүціесі емес, басқарма мүшесі. .Мариям-
63
ның бедсліпе қарады ма, болмаса бізде әйел ақындардың аздығын ескс алды ма, әйтеуір баспа 1940 жылы Мариям-ның өлеңдер жинағын шығарды. Қай өлеңін алсан, да мыиа сықылды:
Ец басында сыпырған үй, Жана салғап жұтыпған үй, Айналасына әсер етті, Кұрылыста тартылғап куй. Кұрылыстыи синаты осы ма? Балбырап тотті ұйқыда жатқан денем, Жатарда сергек уйықта бүгіц деген. Куаныш бакыт тапын карсы аламыз, Сагаттьщ соғуында алты дс-ген.
(«Әжемнщ ңуаныиіы».)
Осы да өлең болып па?
Онан әрі:
Өркецдеген өидірісім, Өндірді ғой оны күшім. Поршын, тормыз, автоматты Бір-бірінен ажыратты, Спгиал, состав, золотішкті Жетік ұқты әбдеп катты.
Осылай-осылай кете береді. Осындай өлсң көргсндеріңіз бар ма? Мынау өлеңдер басылып шығу түгіл, көркем шы-ғарма деп ауызға алуға тұрмайды.
Ал, Оңалбаев туралы ауызға алып айтпаса да болар еді, бірак ол үш жылдан бері бүкіл Қазақстан жүртшылы-гы оқитып «Әдсбиет жәпе искусство» журналыпың бстіп босатпайды. Әрбір саны сайын не бір ұзақ «өлеңі», не бір құлаш-құлаш поэмасы басылады. Журпал бетін бұлдіріп бара жатқан соң, Оңалбаев туралы пікірімізді 1939 жылы «Соцналистік Қазақстан» газетініц бетіндс айтып едік, бі-рақ журналдың редакторы Есбатыров «Оңалбаевты ақын емес деу саяси қате» деп, оны қорғаштап, оның өлецдерін бұрынғыдан да көптеп басты, өйткені ол журналда істейді. Оңалбаевтың қай өлеңін алсаң да, іліп алар ешнәрсесі жоқ, «Мәскеу жолында» атты ұзақ поэмасында көрмеге бара жатқан үлгілі колхозшыпы бермек болган. Бас ге-ройы Сәлімнің сипатып:
Қара елтірі бөрік киген Алматылык елге моды, Көріп шексіз көп байлықты,—
деп бсреді. Сәлім баққан малдың сипаты былай:
64
Жүпі жібек, сүті дәрі, Терісі алтын, еті шірін, Кайтып адал қызмет етпсй, Қалай сүймес сибскті адам, Ұлы көсем, партня, укімет Осывшама бағалағаіі,—
деп, бірді айтып, бірге көшеді. Поэманыц ақырғы жағы.і іа ақын:
Лз-мұздап бояу жагып, Оқып журген балаларға Берейін бір кітап жазып,—
дейді. Осьшдай да сорақылық бола ма екеп?
«Ленипшіл жас», «Октябрь балалары» ғазеті мен «Пионер» журналын оқысацыз, талай құясыз, мағынасыз өлеңдср кездессді, себсбі бұл баспасоз орындары жас таланттарды тәрбиелсу, жаңа жазушы, акың кадрларын жұртшылыққа таныту деген ізгі пікірді ұстайды да, шы-ғарманың құндылыгьшсн оншалыкты санаспайдьі. Анта-лык Жолаушыбай дейтіп жас ақыи:
Ойнактаған көк бесті
Құлын тапты ақ төсті,—
деп жазады. Еркск бестініц құлын тапқапын кім көрген!
Ақын Дүйсснбск аттың сипатьш былай бсреді:
Жазық төс, қабырғалы, бойы нардай, Тар қолтық, кең омырау, бура савды.
Мүмкін, автор бұл — жүйрік, сұлу ат емсс, жүк тарта-тын мықты ат дср. Сонда ондай ат тар қолгық бола ма екен? «Жазық төс», «кең омыраудың», «бойы пардай» мен «бура санның» ұқсас магыпаларыцан да күшті аттың сипа-ты көрінбейді. Бұл суреттемслср:
Омырауы есіктей
Ойынды еті бесіктей,—
деп келетін батырлар жырыпдағы мықты аттың тұлғасып бере алмайды.
Мұпдай ұқыпсыздықтар, магыпасыз создер, сурет жа-сай алмайтын орынсыз тсңеулер көптегеп ақындарымыз-дың өлеңдерінеп ксздеседі. ІІІыньш айтқанда, ақындары-мыз өлең жазуды тіпті оңайлатып барады. Бір түн отырса, бір өлең дайын, екі түн отырса, бсс жүз жолдық поэма дайын болады.
5—470
65
Н. Асеев «Маяковский басталды» дегси поэмасып төрт жыл жазыпты. Ол жыл сайын бірер тарауып журиалдарға жариялап, одсбистшілердің сыныпа салып, түзстіп отыр-ған. Ал біздіи ақыпдарымыз өлсң жазуга олаіі қарамай-ды, төрт жылда бір поэма түгіл, жылыпа әлдспсше поэма жазады. Ьұл асыг}шылық әдсбиетімізді өсірстіп факты емес, көп оқып, көп біліп, өмірді ксңінси зерттсп, әрбір сөзгс, әрбір пікірге аса ұқыптылықпен қарап жазуга ты-рыспайтып жауапсыздықтыц белгісі.
Бүлардап туатын қорытьшды: ақыпдық оңай кәсіп емес, өте жауапты творчсстволық жұмыс. Еліктсумеи, бо-лар-болмашы икемдікпен немесе өлсң құрастыру техника-сыи үйренумен сшкім ақып бола алманды; ақьш болу үшін б.ойға біткен талант керек, талантқа қосымша білім, өмірді білу керек, зор ұқыптылық керек. Өлең жазуды оцай кәсіпке айпалдырмай, басқа жанрларымыз сияқты аса киыпдықпеи жазылатын, көлеміне қарай смсс, ма-цызыпа қарай багалайтын өте жауапты творчестволық жұмысқа айпалдыруымыз керек. Өлең, шыгармалар ақып-ның атағына қарап емес, сапасына қарап текссріліп ба-сылатын болсын. Құнсыз, магпасыз шығармаларга ешбір баспасөз бетіпде орын бермеуі керек.
Совст одсбистіпіц нсгізгі творчсстволық әдісі — социа-листік реализм. Социалистік реализмиің мәнісі — өмір шындыгып барлық ой-қырымсн даму процесінде өте жар-қын бейнелеу деген сөз. Шындықты сан алуан тармақта-рымсіі ксңінсіі көрсстудсгі біздің әдебиетіміздің идеялық өрісі социалистік қогамныц ең жогарғы фазасына — ком-мунизмгс жстудің ұлы мақсаттарымен тығыз байланысты. Совет ақып-жазушыларыныц алдына қойылатын негізгі талап — доуіріміздің сң озык қогамдық құбылыстарын то-лық қамту, замапымыздыц әлсуметтік және рухани бейне-сіп жасау. Патриотизм, ерлік, оптнмистік трагедия, т. б. бәрі де соцііалистік өміріміздіц бүгіпгі жәие ертсңгі мақ-саттарыпан тууга чиіс.
Дәуіргс сай көрксм образ жасау жалаң ндеялық дс-кларациямен бітпейді, ол ақнқат көркемдікпеи, өршіл фаптазиямеп, рсволюцияшыл ромаптикамси тығыз байла-нысты болу ксрек.
Біздіц ақыпларымыздыц бірталайы шындықты ішкі тартыс, қайшылыгымсп көрсстпсй, Ақыпжаповтың тілімеп
66
айтсақ, тек күнгей жағын ғана суреттеушілік бар. Осыдап келіп, көптеген өлеңдерде куіі сайын той, бірыцғай құт-тықтау сөздерді қанталай берушілік басым жатады: ли-рикалық кейіпкер бәрін ешбір кедергісіз жсңе береді. Шынында, бұл жағдай — өмір құбылысын тұрпайы тусін-гепдік болып табылады. Қныншылықсыз сшбір жеңіс бол-майтыны, ерлік, батырлық дегепдеріңіз— қарсы тұрған аса қауіпті жауды, қиындықты жеңіп шыққандықтан туа-тыпы бәрімізге мәлім. Ал біздің ақыпдарымыздың герой-лары абыржу, қобалжу, қайғыру дегенді білмейді. Герой-дың өмірі, рухани дуниссі динамнкада емес, статикалық тұрғыдан көрінеді. Мәселен, Диханның «Мұңсыз Мария-мы» жаулар ағасын бауыздап, жүрегін сылып алып қолына ұстап тұрғанын көргенде де қабақ шытпайды. Жасандылық дсп осыны антамыз. Геройларды, жаңа адамдарымыздыц мінез-қылықтарын бұлайша қатып қал-ған схемада көрсету шыпдық емес, карикатура болып шы-ғады. Осындай бір факт туралы «ІІравда» газетіпде былай деп жазылды: «Фнксиннің кітабыныц аты — «Дем алыс оңай» және сырты да әдемі-ақ. Фиксиннің көзіне көріпген-нің бәрі ұнайды, бәрі оны қуаптады, бәрі оган сирек кез-десетін мінсіз, қызық болып көрінеді. Ал балықшының нағыз айлалы диверсантты, балық сияқты оп-онай ұстап алғаны жәпе басқа нәрселер туралы өлеңді «шабытпен» жазады.
Оптнмизмді терең түсінбсу көптеген совст авторларын қиындықты бұрмалаушылыққа апарып соқтыруда, олар геройларының жолында кездесетін қиыншылықтардың бә-рін шындықтан аулақ, жеңіл және мүлтіксіз етіп көрсете-ді. Бұл кемшілік Р. Версатскийдің кейбір әңгімелерінде кездеседі, тіпті қайсыбір әдеби редакторларда да бар қа-сиет, өйткені мұндай редакторлар қолжазбадан «қайғы-лы» шердің бәрін ұқыпты түрде алып тастап, саналы күресті, қажырлы еңбекті көрсететін жерлерді жымиған күлкімеи, әнмен әшекейлейді»1.
Нағыз оптимизм, нағыз адамдық қайрат-жігер қашан да сол тайталасқан, тартыс үстінде гана жарқын көріне-ді. Жазушы — адам жанының инжснері. Ендеше ол адам-дардың ішкі, сыртқы дүниесін толық көрсетуге тиіс. Сурет-керлеріміздің өмір көрінісіп натуралы қалпында суреттсй салудан арылатын уақыты жетті. Көп өлең, поэма өмірдің жалаңаш копиясы ғана. Бұл социалистік реализм біздер-
1 «Правда», 16. V. 1941,
5*
67
ден өмір фактысын бұрмаламай, болуға тиісті нақты жай-ды көрсетуді талап етеді. М. Горькийдің сөзімен айтқанда: «Әдебиеттің міндеті — шындыкты ғапа көрсету емес. Бар нәрсені ғаца көрсету аз, ойға сиятын болуға мүмкіп нәрсе-иі ұмытпау керек. Құбылысты типтендіру керск, ұсақ иәр-сенің өзін-ақ алып, бірақ өте айқьш ұсақты алып, үлкен жәпе типті етіп шығару — міңе әдебиеттің міндеті осы».
Ақыпдарымыздың көбі реалнзмнің осы қагидасын тү-сінбей жүр. Әсіресе поэзия үшіп көркем ромаптика аса қажет. Ал біздегі бірқатар өлең, поэмалар өмір көрінісін, адамдарды типтепдіріп берудің орнына, даяр қалпыпда дөрекі түрде көшіре салуда. Сондықтан өмірді, шындықты білу, оны творчестволық жолмен қайта екшеп, жаңа поэ-тикалық шындық тұрғысынан жырлау қажет. Ол үшін ақындық қиял, шабыт керек, жаңа сюжет, жана ақындық мәдениет керек.
Өлеңпің сыртқы формасы, ырғақ, ұйқас, музыкалы құ-рылыстары жаңа сөз образдары жөнінде іздсну соңғы кезде тіпті аз. Маяковскийдің, оның шәкірттері Асеевтер-дің ақындық өнерлерінен үйрене отырып, жаңа мазмұнға сәйкес жаңа өлең формаларын табуға тиіспіз. Бұл ең ма-ңызды творчестволық жумыстың бірі. Барлық өлеңді он бір буынды қара өлең нсмесе жсті буынды жырмен зым-рата беру жеткіліксіз. Жаңа ақыидық мәдеииет жаңа маз-мұнға сәйкес туған жаңа форма арқылы жасалады.
Романтика туралы бір-екі сөз.
Романтикасыз поэзия болмайды, әрбір лирикалы өлең-де романтика бар, оны біз өткендегі талаңтты ақындар поэзиясыпан айқын көреміз. Романтика қашан да болсьш поэзияны құлпыртып, жандандырып отырады. Дұниелік әдебиет тарихыпда романтика екі түрлі; бірі — адамды қайғы, зарлы үмітсіздікке қарай шақыратын кертартпа-шыл романтика, екіншісі адамның ұмітін, сенімін, жігер-қайратын алдагы өмірге қарай жұмсайтын өршіл, револю-цияшыл романтика. Совст әдебиеті революцияшыл роман-тиканы мақұлдайды.
Революцияшыл романтика туралы А. Жданов жолдас совет жазушыларының бірінші съезіндегі сөзінде былай дейді: «Материалистгк берік негізге мықтап сүйенетін біз-дің әдсбиетіміз үшін романтнка жат емес, бірақ ол жаңа типтсгі революцняшыл ромаитика болу керек. Біз социа-листік реализм совет көркем әдебиеті мен совет сынынын, негізгі әдісі дейміз, ал, бұл жағдай: революцияшыл роман-тизм әдебиеттік творчествоның негізгі бір бөлігі болып кі-
68
руге тиіс деп ұқтырады, өйткені партиямыздың букіл өмірі, жұмысшы табының бүкіл өмірі меп күресі аса қатал, аса саналы практикалық жұмысты ұлы гсроикамсн, зор псрс-пективалармен байланыстыру болып табылады. Біздің партиямыздын әрқашан күшті болып кслгендігініц себебі, ол орасан ісксрлік пеп ысылгаи тәжірибені зор псрспекти-вамен, үнемі ілгсрі талпынған жігермеп, коммунистік қо-ғам құру жолыпдағы күреспен біріктіріп отыр. Совет әдебиеті геройларымызды көрсете білуге тиісті, ертеңгі күнімізге көз жібере білуге тиісті».
Біздің поэзиямызда Жданов жолдас айтқан револю-цияшыл романтика әлі кең өріс алған жоқ. Тайырдың «Күн тіл қаттысы» мен кейінгі «Қыран туған күнінде» адамдарымыздың ерлік, жеңімпаздық ой-ссзімімен ұштас-қан романтика мен асқақтау нәші, әсірелеу тәсілі бар. Бірақ романтиканы прозасы мен драмасында бірдей қол-данған Ғабит сияқты саналы творчестволық әдіске айнал-дырған ақындарымыз аз. Абдолла Жұмағалиев, Қапан Сатыбалднн, Қалижан, Қасым сияқты кейбір жас ақын-дар өлеңдеріи ромаптикалық әдіспеп жазуға талаптанып жүр. Бұл жолда олардың лирикалық мотив, жаңа ақын-дық өнср іздсу сияқты сүйсінерлік жақтары болғанымен, ол әлі шын мәніндегі өршіл романтика емес. Қерісінше, кейде Европаның дарашыл романтиктерінің көлеңкесі бо-лып шығады. Мәселен, талантты ақын Абдолланың өлеңі былай кследі: бір уақиғапы алады да соның ең қараңғы тұңғнық жағын ғана өсіріп суреттейді, жарқын жағын бе-ре алмайды. Образдары: кебін, қу бас, бейіт, түнгі байғыз, қараңгы түн. Адамдары жігерсіз, қайғыға, терең ойға бат-қан мұңды.
Абдолланың ойынша адамдар қашап да болсын Асан қайғыша ауыр мұңға батып, жер бетінде шыр айналып бара жататын сияқты. Мұндай романтика социалистік реализмге қабысатын ақындық лсбіз емес, жалған роман-тизмге қарай бой ұратын лебіз. Бұл романтикаға еліктеу-шілердің айтатыны: біз басқалар айтпаған мотивті жыр-лаймыз, біздің жаңа пікір айтқымыз келеді, біз жаңа об-раз жасаймыз, бізге жол беріңдер. Дұрыс, жол берелІк, сонда терең ой, жаңа образдарды, жарқын дүниені жыр-лау арқылы да бсруге болмай ма екеп? Бұл акындар сол қайғы әлсміне деген күшті образдарын бұгінгі ерлікті, адамныц тамаша жайдары бейнесін беруге неге жұмса-майды? Ендеше, ақыцдарымыз ромаптизмге салынудың Дұрыс жолын табу керек, өмірге сеніммен, шаттық қиял-
69
мен өршіл жігсрдің қуатымен қарайтын романтиканы жа-сауы керек! Сонда гана романтика социалистік реализм-нің бір бұтағы болып көрінеді.
Біздің қазақ поэзиясы — қазір кең ариаға түскен, өрісін кең жайып отырған поэзия. Ақындар әсіресе бугіигі өміріміздің шыпдыгыи кеңінен қамтып жырлауға бет бұ-руы керек. Жаңа мәдснистпен, біліммен қарулана отырып, өмірді тапып біле отырып, жаца дәуірдің жақсы адамда-рының образдарын жарқын көрсетіп жырлауга батыл кі-рісу керек. Ақындық талант пен ақындық шабыттар өз орнына, нағыз жемісті творчестволық жолға жұмсалсып!
Май, иіонь, 1941.
ЖАЗБА ӘДЕБИЕТТІҢ ХАЛЫҚ ПОЭЗИЯСЫМЕН ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫ
Халық поэзпясы меи жазба әдсбиеттің қарым-қатынасы үлкен мәселс, бул барлык елдер әдебиеті тарихыпың келе-лі мосслесі болып зерттеліп келеді. Ауыз әдсбиеті— ха-лықтың рухани мәдсннстінің мықты бір саласы. Ол тек фольклорлық мұра ссебіндс ғана айтылып қоймай, жазба әдебиет пен көркемөиердің дамуына үнсмі елеулі ықпал жасап отыратын творчестволық мықты фактор тұрғысы-нан да жан-жақты зсрттслсді. Бұл мәссленің әдсбиет тану ғылымының нсгізгі бір тақырыбы ретіпде қойылуының теориялық жәие практнкалық маңызы аса зор.
Осы бір күрделі мәсслсніц скі ұшты ексндігін сстсн шыгармау керек. Бірі — совет дәуіріндегі халық поэзиясы-ның дамып, жазба әдсбистке біте қайнасып араласу про-цестерін, екіншісі — советтік ақын-жазушылардың көркем шығармалардағы фольклорлық мотнвтерді аиықтау.
Мәселені осылай қоюдың бүгінгі қазақ совет әдсбисті-нің күнбе-күнгі даму міпдетінен туатындыгы даусыз.
Фольклор мен жазба әдсбиеттің өзара қарым-қатына-сы орыстың әдсбист тану ғылымында бұрыннап ксц зсрт-телген. Революцияға дейінгі дәуірді сөз етпегеішің өзіпде, тек совст тусында ғана бұл мәселсгс арналып ондагап гыл-ми-зерттеу жұмысы жүргізілді. А. П. Апдреев, Н. Қ. ГІнк-санов, Ю. М. Соколов, М. Азодовский, В. М. Сидсльников жәие басқаларының жеке-жеке зерттсулерінеп бастап, «Вопросы советской литературы» аі гы күрделі ецбекке (4-том, 1956) дейін бәрінде де орыстың классик акын-жа-зушыларыпыц, атап айтқанда, Пушкпннің, Лермонтовтыц, Некрасовтың, Горькийдің, Маяковскийдің жәнс басқала-рының халық творчествосымен тығыз байлапыстылығы айтылып, ол байланыстың табиғи заңдылық жақтары жап-жақты зерттеледі; көрксм шығарманың халықтығы, шы-найы өмірмсн, халықтың эстетикалық талғамымен біте қайиасқапдыгы, тіл іпсбсрлігіпің жстілу мәсслслсрі кең сөз болады. Халық поэзиясы меп жазба әдебиеттің байлапы-сын осылайша кең зерттсу Совет Одағындағы халықтар
71
әдебиетінің творчестволық мәселелерін шешуге, социалис-тік реализмнің теориялық принциптерін дамыта түсуге көп жәрдемін тигізетіндігі сөзсіз.
Совст әдебиетінің атасы — ксмеңгер Горький фольклор мен жазба әдебиеттің үнемі тығыз байланыста болып, олардың бір-біріне әсер стіп отыратыпдығып ғылми-тео-риялық түрғыдан айкындап берді. М. Горький — халық поэзиясы жазба әдсбиеттің шығуының негізі ғана болып қоймай, оиың дамуына барлық дәуірде де таусылмас көр-кемдік нәр беріп отырады деп қарайды: «...геронлардың өте терең және айқын, көркемдік жағынан мінсіз типтеріи туғызған фольклор, еңбекші халықтың ауыз әдебнеті. ...сөз өнері ауыз әдсбиетіпен, фольклордан басталады... Ауыз Әдебиеті сіздерге де, біздерге де, Одақтыц барлық ақын-дары мен жазушыларына аса көп материал береді»1.
Горький совет жазушыларының Бүкілодақтық бірінші съезінде фольклорды терең зерттеу, оның жақсы үлгілерін жииап, іріктеп іске асыру, халық поэзиясының көркемдік. тіл шеберлігінен үйрену мәсслелерін бүкіл совет әдебиеті-пің басты бір творчестволық міндеті етіп қойды.
Марксизм-ленинизм классиктері, Қоммунистік партия шынайы халық поэзиясына, көркем творчествосының шын мәніпдс халықтық болуыиа әрқашан да айрықша мән бе-ріп келді. Партия өзіпің көркем әдебнет пен өнер туралы тарнхи қаулылары мсп күнбе-күіігі нұскауларында социа-листік искусство қайраткерлерін халық творчествосының жақсы дәстүрлерін терең меңгеруге, халық таланттары шығармаларынын барыпша кең дамуына қамқорлық жа-сауға жұмылдырып отырды.
Демек, халық поэзиясы мсн жазба әдебиетінің қарым-қатынасын зсрттеудіц қазақ совет әдебиетінің творчество-лық келелі мосслелерін шсшуде маңызы аса зор. Әсіресе қазақ әдебнеті дамуының ерекшелігін және ауыз әдебиеті мен жазба әдебиеттің карым-қатынасын жан-жақты ашып беретін ариаулы зсрттеулердің бо.імағандығын еске алған-да, мәселепің бұлай койылуы біз үшін өте-мөте қажет.
Қазақ әдебиеті, ең алдымен, ұшан-теңіз бай ауыз әде-биеті негізінде туып дамыды. Қазақтың ауыз әдебиетінің сан алуан формасып.ан, жанрларынан (батырлар жыры, ертегілер, ғашықтық жырлары, халықтық ромапдар, салт өлеңдер, мақал-мәтелдер т. б.) бастап, осы күнге дейін сақталып дамып отырган ақындар айтысына дейін — бар-
А. М. Горький. Әдебиет туралы, Алматы, 1954, 178, 215-беттер.
72
лығы да біздің рухаци творчествомыздың тамаша байлы-ғын барлық елдердің ақын-жазушылары мен ғалымдарын қайрак қалдырган көркемдік ерекшеліктеріл танытады.
Қазақтың жазба әдебиетінде ақындардыц дара төл шығармасы туа бастағап (индивидуальное поэтическое творчество акынов) дәуірден бермен қарай ауыз әдебиеті мен жазба әдебиет өкілдері бір-бірімен тыгыз байланыста, аралас, қатар өмір сүрді. Ұлы Абай, Ыбырайлармен қатар Жанақ, Орынбай, Марабай, Шөже, Біржан, Жамбыл т. б. ақындар өзінің өлең-жырларын ауызша айтып таратып отырды. Жазылып немесе басылып таралғап шығармалар мен ақын-жыршылардыц ауызша айтылған өлең-шығарма-лары бірін-бірі ығыстырып жоғалтқаи емес. Қайта, біріне-бірі әсер етіп, бірін-бірі толықтырып отырды. Бұлардың қабысуы прогресшіл идеяны, халық өмірінің шындығын жырлауда айқын көрінді. Сондықтан да еңбекші халық осындай көркем творчествоны қызығып, сүйсініп оқып, қа-был алды. Абайдың, Алтынсариннің шығармаларымен қа-тар Жанақ жырлаған «Қозы Қөрпеш—Баян сұлу», Мара-бай айтқан «Ер Тарғын», «Қобланды» жырларын, «Біржан мен Сара» айтысын, Абай аударған «Евгеиий Онегин» ро-манын, тағы басқаларын қазақ халқының қызыға тыңдап, жатқа айтып жүргепдігі белгілі. Қазақ әдебиетінің тарихи даму жолындағы мұндайлық срекшелікке айрықша мән бермей болмайды.
Қазақтың қоғамдық тарихы ілгерілеген сайын жазба әдебиеттің ролі күшейе түскендігі даусыз. Қазақстанның Россияға қосылуының нәтижесінде экономикасы мен руха-ни мәдениетінің жаңа бағытта дамуы, сөз жоқ, қазақтың жазба әдебиеті мен ауыз әдебиетінің жақсы идеялық көр-кемдік принципте өркендеу процесін жылдамдата түсті. Орыс классиктеріпіц қазақ тіліне аударылған шығармала-ры, қазақтың жазба әдебиеті, атап айтқанда, Абай мен оның дәстүрін дамытушылардың творчествосы ақьш-жыр-шылар поэзиясына ықпалын тигізді.
Абай, Алтынсарин шығармаларының, сонымен бірге, XX гасырдың бас кезіндегі ақындар: Сұлтанмахмұт Торы-айғыров, Мұхаметжан Сералин, Сәбит Дөнентасв шығар-маларының көптеген халық ақындарына жаңа үлгі-өнеге бергепдігі даусыз. Жазба әдебиеттегі озық ндея, қалып-таскап көркемдік принцип халық ақындарының творчест-восына әсер етті. Мәселен, Ілияс Манкин (1880—1954) былай дейді: «Жас шағымда мен Шығыстың «Салсал», «Зар.хұм» тәрізді діни дастандарын кызық көріп оқыдым,
73
ал Абай шыгармаларымсп танысқан соң, бұл дастандар мағаи ұнамсыз болып қалып қойды»1. Мұндай сыпшыл ой-ларды басқа да халық ақындары айтады.
Жазба әдебиет дәстүрі ақындардың лирикалық жәпе эпикалық поэзиясыпың дамуына зор әсерін тигізді. Мәсе-лен, поэзия бірыңғай сртегі әңгімсні, батырлық және қыр-ғын согыс тәрізді уақнғаларды сырттай суреттеумен шек-телмсй, кейіпкерлердіц рухани дүписсің де ашатын болды.
Халықтың өмірімсц жәпе күрссімсц байланысты аза-маттық әусн, бас бостапдыгы, міпе осылардың бәрі халық өлсңдерінің, ондеріпін, дастапдардың лирнкалық және сю-жеттік мотиві болып табылады. «Аймаи—Шолпан» дас-таны мен «Біржан мен Сара айтысыпың» тікелей көркем әдебиеттің әсерімсп туғаидығыпа шүбә келтіруге болмай-ды. Бұд екі шығарма ауыз әдсбиетінің тамаша үлгісі бола отырып, күрделі қоғамдық мәселелерді көтерді. Айман образы арқылы әйел бостандығы үшін күрес қана емес, ескі мен жацаның тартысы да, ру аралық жаулықтың кесірлері де ашық көрсетіледі.
«Жанбота», «Сырымбет», «Ақ сиса», «Ғалня», «Қара-кесек» ән-өлеңдердің негізінде терең драма жатқандығына ешкім дауласпайды. Әнімен айтылып таралған бұл өлең-дер Абай лнрикасының дәрежесіне көтеріле қоймағапымеп де бұрынғы дәстүрлі салт-өлеңдерінен жоғары тұрады жә-нс де поэзиялық дамудың жаңа сатысына бастама тәрізді.
Қейбір ақындар хат танып, қазақ кітаптарын оқып, Абай, Алтынсарип, Торыайғыров, Сералин шығармалары-мен, «Дала уалаяты» газеті жәпе «Айқап» журналы арқы-лы орыс ақындарының туыпдыларымен таныса бастайды. Жазба әдсбиеттің осы жаңа дәстүрін Абай мен Ыбырай Алтынсарин айналасындағы ақындар зейін сала, терен қа?)ылдайды. Хат тапитын ақындар Шығыс поэзиясының үлгілерімен, атап айтқанда, татар, өзбек және т. б. үлгіле-рімен дс танысады.
Сонымен XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында халык ақыидарының шеберлігін байыта түскен жаңа жазба поэ-зия туды. Абай Қунанбаев пен Ыбырай Алтынсариннің шығармалары Төлеу Қөбдіков, Сапарғали Әлімбетов, Қу-ат Терібасв сияқты әйгілі халық ақындарыка үлгі болды.
«Балалық шағымнан менің сүйіп оқитыным Абай шы-ғармалары болды. Мсн опы әрдайым өзіме ұстаз санадым.
1 Өмірбаяны. Қолжазба, ТӘИ архиві, 30—Зі-беттер.
74
Онаи соң ақындық өнсргс төселуіме себепкер болған ақын Әріп те мені осы жолда ұқыпты тәрбиследі»,— дейді Са-парғали Әлімбстов. Ал Қуат Терібаев: «Жас күнімнсн бас-тап-ақ мсн Абай шығармаларыи зор сүйіспеншілік ынта-мен оқыдым. Менде орыс ақыпдарының шығармаларыпа дегеи сүйіспепшілік сезімді тудырган ақын Әсет еді»1,— деген.
Абайдың творчсстволық тәжірибесінеи үлгі алған ақып-дар өлеңдеріндегі пегізгі бағыт — ақындардың дерексіз жалпылаудан нақты жырлауға, аңыз қиял дүниесіпеп шын-дық өмірді жырлауга көшуі болып табылады. Муның өзі бұрынғы дәстурлі фольклорда ксздесетіи жалпылама жа-дағай жырлаудан арылуға себебіп тигізді.
Осы срекшеліктсрдің бәрін біз шып мағынасында жаз-ба ақындық дәрежсге көтерілген Абайдын шәкірттері: Ақылбайдың, Ліағауияның және басқалардың поэзиясы-нан гана емес, сонымеп бірге совет тусындағы белгілі ха-лық ақыпдары; Төлеу, Қуат, Сапаргали, Иса, Нұрқапдар-дың шығармаларынац да аңгарамыз. Бұлардың бәрі дс хат танитын және Абай мсн опың замандастарының шы-ғармаларымен жақсы таныс болғапдар, солай бола турса да, олардың ой өрісі, ақыпдық қабілеті тек совет дәуірінде ғана дамыды, поэтикалық талапты қайта туып, гүлденді, ойлары мен сезімдері терецдсп, жаңа көзқарас қалып-тасты.
Олар поэзня шеберлігін тек Абайдан ғана емес, көпте-ген көрпекті орыс, қазақ ақындарынан да үйренді. Демек, совет одебиеті халық поэзнясыи дамытудың жаңа дәуіріп жасады.
Әлбетте, халық ақыпдары бурыпгы ауыз әдебиеті үлгі-сінен қол үзгеп жоқ. Олардың творчествосында Жамбыл бастаған совет халық ақындарыпың поэтикалық достүрле-рі де мықтап орын алады. Міііе сондықтап да социалистік қоғам жағдайында талапты гүлденген, жазба поэзня мен ауыз әдебиет дәстүрін ұштастыра білген Төлеу, Сапарға-ли, Қуат ақындар өздерінің ең таңдаулы, көркем өлеңдерін Советтік Қазақстанды, оның сан алуан табиғат байлығын, тамаша ер адамдарын жырлауға арнады.
Революцияға дейін Абайдың өлеңдері Қазақстаиның барлық жеріне таралып жеткен жоқ, көбінесе Орталық Қазақстанга кең жайылды. Осыған сәйкес бұл жерде жо-ғарыда аталған бір топ ақыпдардың творчестволық өзгеше-
Сапарғали, Қуат ақындардың өмірбаяны (қолжазба)-ТӘИ архиві.
75
ліктерінің территориялық мекеніие қарай қалыптасқаиыи айтып өту қажет. Бұл ақыыдардың бәрі Қазақстанның ор-талык аудандарынан, Абай төңірегінен шыққандар. Жаңа поэтнкалық дәстүрдің қалыптасуыпа сай, бұл топтағы ақындар Абай творчествосының, орыс әдебиетіцің әсерімен көптегеп лирикалық поэмалар тудырғанын байқаймыз. «Күнсағнла» (Қуат), «Салиха — Сәмен» (Әсет), «Татья-на» (Сапарғали) т. б. Осыларды мысалға ала отырып, біз ауыз әдебиеті мен жазба поэзияның өз ара әсер етуіндегі ерекше бір процесті аңғарамыз.
Жаңа поэзияның ендігі тақырыптары аңыздар мен ер-тегілер емес, олардың шығармаларында қазақ қоғамында болғап әлеуметтік күрес, рухапн өмір, мәденн өркепдеуші-лік айқын бейнеленіледі. Дәлірек айтқанда, олардың жыр-лаған тақырыптары: әйелдерді күңдіктен босату, жастар-дың бас бнлігі. үшін күресі, кейбір жекс батырақтардың байлар мен феодалдарға қарсы стихиялық күресі, қазақ-тар мен жоңғарлар арасыпдағы соғыс, 1916 жылғы көте-ріліс, азамат соғысы, сонымен қатар орыс әдсбиетіпен алынған сюжеттерді творчсстволық жолмен меңгеру болды.
Ал осы кезде Қазақстанның оңтүстік-батысында тұра-тын ақындар «Мың бір түіі», «Шахнама» тәрізді шығысқа ортақ әңгіме ертегілер сюжеттеріне құрылған эпостар ту-дырып, өздсріпше батырлық эпос пен қиссаларды (шығыс поэмаларыи) сап рет өңдеп, кайта айтумен болды. Бұлар-ға қарағанда Абай, Ыбырай төңірегіндегі ақындардың өзгешелігі сол, олар, негізінен, әлеуметтік тұрмыс тақы-рыптарына арналғап реалистік жырлар мен поэмалар ту-дырады. Міне, осы жөнінен алғанда, халық поэзиясында Абайдың, Ыбырайдың және солар арқылы орыс әдебиеті-нің қуатты әсері болғандығы даусыз.
"Социалистік қоғам жағдайында қазақтың халық ақын-дарының творчествосы, территориялық шегіне қарамастан, тез, жаң-жақты кең дамыды. Ақындардың поэтикалық творчествосы қоғамдық және мәдени факторлар дәрежесі-не дейіп көтерілді.
«Біздің елімізде,— деп жазды «Правда» газеті,— халық таланттары үздіксіз өсіп жетілуіне кең жол ашылып отыр. Совет Отаны халық таланттарын бағалап, қамқорлық жа-сап, жақсы көріп құрметтей біледі... Совет Отаны нығайып өскен сайын, оныц кең байтақ жерінд<ті халық творчест-восы да нығайып дами берді. Біздіц д. >уіріміздегі халық творчествосына тән снпат, өмір шаттығіл’. көтеріңкі көңіл-
76
күйін, келешекке бсрік сенімді жырлау болып табылады»'. Халық творчествосыпа берілгеп бұл жоғары бағада халық поэзиясының бүкіл совет мәдениетіндегі орны мен маңызы анықталды.
Жамбыл бастаған біздің ақындарымыздың талаытты шығармаларында социалистік өміріміздің өскелсң күші мен ұлылығы, совст адамдарыпың жаца қоғам құру, ең-бекші халықтың бакыт және бостандық жолыпдағы ерлік күрссі, Коммупистік партияның жетекшілік ролі айқын су-реттеледі. Осындай реалистік мазмұпда өлең-жырлар беру арқылы Жамбыл, Нүрпейіс Байғаиип, Иса Байзақов, Нар-тай Бекежанов, Қуат Терібаев, Төлеу Көбдіков, Нұрқан Ахметбеков және басқа көптегси халық ақындары совет әдебиетіне едәуір үлес қосты.
Советтік халық поэзиясы өткен гасырлардағы фольк-лордың прогрессивтік дәстүрлерініц негізіпде дамып, ны-ғая түседі. Заманымыздың революциялық жаңа идеяларын жырлайтын шығармалар тудыра отырып, акындар, бір жағынан, өтксндегі ауыз әдебиеті творчествосының алдың-ғы қатарлы үлгілеріне сүйенсе, екінші жағынан, мәдени револіоция нәтижесінде қалыптасқан советтік жазба әде-биеттегі негізғі идеялық-творчестволық принциптерді бір-те-бірте игеріп отырды.
Советтік халық поэзиясының дамуындағы дәстүрлер мен жаңашылықты, халық ақындарыиың социалистік реализм принциптеріп меңғеруін, поэтикалық шебсрліктің ерекше-ліктерін совет дәуіріиде эпикалық поэмалардың пайда бо-луы мен дамуын сөз ете отырып, Жамбыл, Нүрпейіс, Иса (Қазақстан), Халық, Алімқұл (Қырғызстап), Юлдаш, Ис-лам (Өзбекстап), Атасалық (Түркмепстан), Сүлейман Стальский (Дағыстаң) торізді халық әдебиетінің көрнекті өкілдеріне тоқталмай өте алмаймыз. Олардың творчество-лық тәжірибесін талдамай тұрып, совет фольклоры дамуы-ның заңдылықтарыпа дұрыс және ғылми кортынды жасау-ға болмайды. Ұлы Октябрь революциясына шейін ауыз әдебиетінің дәстүрлері басым боп келген қазақ, қырғыз және т. б. елдерде халық поэзиясы совет одебиетінің өзекті бір саласы ретіндс дамыды. Бұл факті Совет Одағындағы халық әдебиетініц жалпы даму заңдылықтарының сырын ашуға мүмкіндік туғызады.
Қарл Маркстін ертедегі грек мифологиясының қайтала-нылмайтындығы туралы айтқан дұрыс қағидасына сүйене
«Правда», 1938, 20 май.
77
отырып, кейбір фольклористер жаңа эпикалық поэмалар-дың туып, олардың дамуына күмән келтірді. Алайда, біздеғі халық поэзиясының даму тәжірибесі мұпдай дол-барды жоққа шыгарып отыр.
Совет дәуіріндс халық талаиттары эпикалық поэма-ларды тудырып келеді. Бар айырмашылық—бұл жырлар-дыц мифологиялық эпосты қайталамай, реалистік дәстүр мен жаңа улгі негізіндс дамуында. Бұл жөнінде М. И. Ка-лининнің совет эпосы туралы: «мінс бұрын капитализм жек көріп тоқыратқан рухани өндірістің бір саласы — өткен заман мен бүгінгі замандағы халық творчествосының өрі-сін ұштастырғап совет эпосы туды»1,— деп айтқан сөздеріи сске алі ан жөн.
Бұл сөздердің дұрыстығын советтік халық ақындары-пың, сопың ішіпде қазақтыц халық ақындарыпың твор-чествосы дәлелдеп отыр.
Жамбылдың «Өтеген батыр», «Сұрапшы батыр», «Ворошилов туралы поэма», «Туган елім»; Нүрпейістің «Комиссар Пожарский», «Өрістеген өмір», «Нарқыз», «Жиырма бес»; Исаның «Алтай аясында», «Ақбөпе», «Он бір күп, он бір түн» атты эпикалық поэмалары советтік көркем эпостар болып саналады. Бұларды жырлауда ав-торлар өткен дәуірдегі эпнкалық шығармалардың реалис-тік дәстүрлері мен ертегі әсірслеудің кейбір элементтерін пайдаланады. Бұл поэмаларда советтік поэзияға тән, өмір-ді шындық тұрғыдан көрсету мен жаңа идеялық, көркем-дік принциптер де үлкен орын алады.
Жамбыл творчествосының біздің заманымызда дамуы өте қызықты, айта кстерлік мысал. Біз Жамбыл творчест-восып бағалаганда революцияға дейінгі фольклорды жыр-лаушы ақын деп қарамай, өзіпің құнды шығармаларын советтік көркем әдебисттің принципі негізінде тудырған ақын-жыршы деп қараймыз. Оның терең патриоттық, идея-лық, «біздің заманымыздың үдемелі қозғалысын жырла-ғаң» жәпе «миллиондар жүрегін толқытқан» шығармалары қазақ совет мәдепистінің тарихында ерекшс орын алады. Жамбылдың поэзиясы, оның зор көркемдік күші, саяси өткірлігі қалың жұртшылықты коммунизм жолындағы кү-реске жұмылдырудың, Коммунистік партия мен Совет Ота-пына дсген шексіз сүйіспсншілікке тәрбиелеудің куатты рухани құралы болды. Жамбыл поэзиясы — жаңа поэзия,
1 М. И. Калинин. 0 Коммунистическом воспитании, М., 1951, стр. 113.
78
онда бұрынғы ауыз әдебиеті мен қазіргі жазба әдебиеті-міздін. өзіндік сипаттары түйіиделген.
Ауыз әдебиеті мен жазба әдебиеттін ықпалы пәтиже-сіндс Жамбыл творчествосының әралуан көркемдік фор-масы қалыптасты, ақын көрксм суретті сөз өперінің жаңа құралдарын таба білді. Біз бұл мәселсге басқа сңбегіміздс арнай тоқталғанбыз1. Алдыңғы қатарлы совет әдебиетініц, соның. ішінде орыс әдебиетінің Жамбыл творчествосына жәпе Совст Одағындағы басқа да халық шығармаларыпа идсялық-көркемдік зор әсер еткепдігін академик М. Әуе-зов2 өте орынды атап айтқан болатын.
Революцияныц алғашқы жылдарында түрлі буржуа-зияшыл ғалымдар ескі әдет-ғұрыптың бірте.-бірте жойы-луы, жаңа мәденнеттіц дамуы бұрынғы ауыз әдебиетінің дәстүрін жоқ қылады, халық ақыны болмайды деген идеа-листік сандырақтарды соққап болатын. Ондай «сәуегейлік-ті» осы күнгі империалистік буржуазияныц жалган ғалым-дары әлі де айтып қояды.
Социализм жагдайында халық талапттарының қабілс-ті, әралуан ақындық өпері кең дамығапдығына қазақтың халық ақындарының қайта туган творчестволық өмірі то-лық дәлел бола алады. Совет искусствосында әралуап фор-ма, әралуан стиль кең өрістеген. Гүлдің бір түрлі түсте ғана жарқырамай, әралуан әшекей бояумеп құлпырып өс-кені қапдай жарасымды болса, мінс, бұл да сондай. Бұл тек біздің социалистік мәдениеттің тәжірибесіпде гана бо-латын тамаша факты. Ауыз әдебиетінің достүрі өзінің ерекшелігін сақтай отырып, жазба әдебнет дәстүрімен біте қайнасып, кейде қабысып, жымдасып өсті.
Бұғап бір мысал келтірейік. Қазақ ақыпдарының ец көне творчестволық дәстүрінің бірі — импровизация. Мұ-ның өреп жүйрігі қазақ әдебиетінің жағдайыпда Иса Бай-зақов болғандығы бе?ігілі. Иса жәііе сол сняқты совет дәуі-рінде хат танып. білім алган ақындар өзініц творчестволық тәжірибесінде бұрыпғы импровизаторлық пен жазба әде-биет өнеріи ұштастыра меңгеріп, қатар дамытып отырды.
Қоғам өмірінде болған революцнялык өзгерістср, мәде-ниет пеи гылымның дамуы, көпшілік арасында жүргізілгеп саяси-идсялық жұмыстар ақындардың творчестволық өсуі-не, жазба әдебиет дәстүріп игеруіне, ақындық тәжірибе-сініц жацаруыііа қолайлы жагдай жасағандыгы сөзсіз.
1 «Ақындар», 1956, 212—230-беттер.
2 М, Әусзов. «Паше общее дсло», «Лцт, газета», 1954, 14 декабрь.
79
Ақындар мен жыршылар творчествосындагы бұл өзгеріс-тер, негізінде, өлең-жырлардың идеялық-көркемдік сапа-сын арттыру, мазмұнын терсңдету, алған тақырыптарын творчсстволық дамыту бағытында болып отырғандығын көреміз.
Бұл Нүрпейіс, Шашубай, Иса, Нартай және басқа да көптсген ақындардың Октябрь революциясынан кейінгі бү-кіл творчествосынан айқып көрінеді. Бұрын суырып салма өлеңдер мсн айтыстарда біркелкі жаттамалы ұйқас, бірін-бірі қайталау, тақырып тарлығы жиі кездесетін. Ой саяз-дығы және қайым өлсңдерге сырттай еліктеу де байқала-тын. Қазіргі кездегі халық ақындарыпың өлең-жырлары терең мазмұнды, әр алуан формада дамуда. Халықтың жақсы поэтикалық дәстүрлері негізінде олар көркемдік жағынан жоғары сапалы шығармалар беруге тырысады. Осындай творчестволық ізденгіштік импровизациямен айт-кан жеке өлеңдерге және айтыстарға да әсерін тигізбей қойған жоқ. Ақындар, жазба әдебиет тәжірибесіп қабыл-дай отырып, осы күнгі тақырыптарға арнап жаңа шы-ғармалар тудырғанда поэзиядағы ескіріп қалған кейбір архаизмдік формадан арылып отырды.
Аға буып қарт ақындар өмір құбылысын, естіп білгенін тез қабылдап, оларды қолма-кол өлсңге айналдырып айту тәрізді импровизаторлық қабілетті біздің дәуірімізге толық сақтап келді. Ал хат танып, білім алған ақындар нмпрови-заторлық дәстүрден қол үзіп кетпей, өздерінің творчество-лық тәжірибесінде сол дәстүрдің жаңа мүмкіншіліктерін ашып отыр. Бұған Иса Байзақов пен Нартай Бекежанов-тың ақындық өнері дәлел бола алады. Осы ақындардың ішінде импровнзация өнерінде Иса барлық ақыннан озық болды. Оның «Он бір күн, он бір түн» атты дастаны қазақ совет поэзнясының елеулі шығармаларынан саналады. Бұл дастанныц текстін жазылған күйінде Иса толық жатқа біл-. мейтін, бірақ оның есесіне ол, сюжеттік желісін сақтай отырып, кез келген мезгілде опы жаңа текспен үздіксіз суырып салып жатқа айтып шығатыи.
Ақындық шабытына келген кезде Иса Байзақов қандай тақырыпқа болсын өлеңді бөгетсіз суырып салып айтып кететін, күшті, келісті көркем поэзиялық сөз де, ішкі логи-калық мазмұіі, тапқыр ойлар да осы тұтқиыл жылдам шы-ғарып айтқан өлең-жырдан толық табылатын. Жазушылар М. Әуезов пен Ә. Тәжібаев А. С. Пушкицнің «Египет түні» әңгімесін Исаның қалай жалғастырып, аяқтап шыққанды-ғы жөнінде қызық әңгіме айтады. Жазушы, ақындардың
8Ө
басы қосылған бір мәжілісте Исаға Пушкип шығармасы-ның мазмұны антылып беріледі. Иса опы ести сала, дәл сол жерде поэма етіп қайта жырлап шығады. Уақиғаның аяқталмаған түйіиін өзіпше шешіп, Клсопатраға дсген ма-хаббаты үшін өз басып құрбан етуге дайып срлср елі үшін де жанын пида етеді, ұлы махаббат, ұлы адамгершілік се-зімді, ұлы отаншылдық ар-памысты тудырады де.ген ндея-ны жырлайды.
1938 жылы республика жазушыларымен кездесу кезіиде тағы да Исаға Марина Раскованың самолетпен Москвадан Қиыр Шыгысқа шейін қонбай ұшқан сапары туралы тақы-рыпты жырлауды ұсынады. Сонымеи Иса сол жерде-ақ, небәрі қырық минуттің ішіндс, өзінің «Он бір күн, он бір түіі» атты дастанын қолма-қол шыгарып айтып шығады. Кейін поэманы ақыіі жазып қағазға түсірді, ол басылып шықты. Исаның творчсстволық өміріпде өзі біліп көрмеген қызықты уақигаларды табан ауызда өлеңмен айтып беру сияқты факті жиі ұшырап отырады. Бұл фактілерден им-провнзацня мен жазып шығару өнері Исаның бір өз бойы-на қатар қонгапып көреміз. И. Байзақов ауыз әдебиетінен жазба әдебиеттіц дәстүріне тұпа-тура бір ізбен емес, бұ-раң, оралымды жолдармен кслгеп. Бұган да бірнеше факті келтірейік.
Оның Құдайбергенмеи айтысы (1919), Нұрлыбекпен айтысы (1922—1924) ауыз әдебиеті дәстүрінде өтеді. Ал «Лепин» (1924), «Біздің еңбек» өлеңдері және «Құралай сұлу» (1926) дастапы жазба әдебиет дәстүрінде туған.
«Мақтандым бүгін, мақтандым», «Үлы Октябрь» (1927), «Алатау неге шаттанды» (1929) атты толғау өлеңдері ауыз әдебистінің; «Қордайдан өткенде» (1929), «Қызыл әскер-лер маршы» (1932), «Қомсомолка Ажар» (1934) деген өлендері жазба әдсбнст дәстүріпде жазылды.
«Желдірмс», «Қарағанды» (1932) атты өлеңдері, «Ұлы құрылыс» (1933) дастаыы жоне отызыншы жылдардың ая-ғы мен Ұлы Отан соғысы кезіпде шығарып таратқан ән текстері, «Қырмызы — Жанай», «Алексапдр Ыевский» (со-ғыс жылдары жазылгап) даетандары негізінде ауыз әде-бтсті дәстүріііде шыі арылғап.
«Қавказ» (1936), «Ақбепе» (1944—1945) дастандары жазба әдебиет дәстүріиде шығарылган.
Сонымен, Иса Байзақов өз творчсствосыпда импрови-заторлық шеберлік дәстүрі меп жазба әдсбисттіц дәстүрін ұштастыра білгсн.
Белгілі бір әдебиеттің өзгешелігі екінші бір әдебиеттің
6—470
81
өзгешслііімсіі біртұтас оріаішкалық баіілаиысқа түскепде бірше-бірі қайшы кслмейді, біріи-бірі жоқ қылып жібер-мспді, кайта бір-біріп толықтырын отыруы мүмкін. Әцгіме осы байлацыстың тск қапдайлық к.огамдык, мәдеішеттік ортада болуында. Социалистік модеипсттіц даму жағда-йыпда ауыз әдебисті мсп жазба әдсбиеттің өзгешеліктері бір-біріне қайшылықта смес, біріне-бірі ықпал жасау, бірін-бірі толықтыру, молықтыра түсу багытында дамитынды-ғын жақсы білеміз.
Жамбылдың, Исапың творчсстволық тәжірибесі бұл күпде сақталып қапа отыргац жоқ, жаца пдеялық, көркем-дік мән алып кец дамуда.
Қазақстанда қазір отыздан аса ақын-жыршылар бар. Жстпіс бестегі қарт ақып Кснеппсн бастаи жиырма бестегі жас импровизатор Қалиқаипі дсйін барлығы да ауыз әдсбистіпіц жақсы дәстүрлсрін дамыта отырып, совст дәуіріиің ең маңызды тақырыптарын ксң жырлауда. Ақып-дардың өзара айтысу дәстүрі дс өрістеп, бүгінгі өмір шын-дығын көбірск қамтиды. Соізсттік патриотизмді, совет адамдарының коммуннзм құру жолыидағы күресін жырла-ған халық талаиттарыныц өсуі мен творчсствосының да-муыиа партия мен өкімет әрқашан қамқорлық көрсете отырып, көрксм шыгармапың осы саласына үлксн пазар аударды.
Ауыз әдебиеті өкілдерініц дерсксіздіктеп, мифтік қиял-дан, архапзмиен, аллегориялық формалардан, жадағай, жалпылай аіітушылықтардап бірте-бірте арылып, шыпдық-қа, өмірді пақты жырлауга, жаца ақыидық мәдеішетті мец-геруге келуі поэзияның халық өмірімсц бітс қайпасуы бо-лып табылады. Колхозды ауылдың күидслікті сцбск өмірін, мәдснп-тұрмыс жагдайларыіг сурстгсу, даңқты ецбек ерле-рініц образдарып жырлау—халық ақьшдарыныц жырла-ры мен толгауларыпыц сц пегізгі тақырьштарылың бірі болып отыр. Осы фактіпің өзі біздің халықтық иоэзиямыз-дың алған тақырылты нақтылы сурсттсугс, өмірді кең бей-нелеуге бет алғандығын, акыпдардың тск шагып өлец тол-ғауларды ғана емсс, сонымен қатар сіожетті эпикалық дастандар тудыруга тырысып отыргандығып дәлелдейді. Мысалы, Қараганды шахтерля.ры туралы ақын Ғабділмап Игенсартовтың «Лавадағы өмір» дсген дастаны (1950) ту-ды. Ақып өмірді шыпшыл бейнелеп, тұрмыс картииасын кең көрсетеді де кейіпкерлердің көркем портреттерін, пся-хологпялық ксзецдерді, олардың характеріпдегі негізгі сы-паттарды шсберлікпсн суреттсп берсді. Игеисартовтыц поэ-
82
масы тек халык поэзиясының ғана емес, сонымен бірге осы күнгі бүкіл қазақ әдебнстінін, де елеулі бір көрінісі. Халық акыны Нұркан Ахметбековтың Аманкелді туралы поэма-сын да осы тұрғыдан бағалау керек болады.
Бұл айтқандардан туатын бір қортынды бүгінгі халық поэзиясындағы реалистік тенденцияны, ец озық совет әде-биетінің заңды бір саласы болып отырған халық поэзиясы-ның жазба әдсбиетке ұштасуын, одан идеялық, көркемдік нәр алып отырған ерскшеліктерін барынша жан-жақты зерттсп ашу болып табылады. Біз Жамбылдың ақындық өнері туралы тексеруімізде1 оның ақындық эволюциясын үш салаға бөліп қарап, ең соңғы, үшінші саты, ақынның жаңашылдыққа бой ұрған кезін жазба әдсбиеттеп твор-честволық үйрену фактісі деп қарадық. Мұны біз белгілі халық ақындарының көбінің шығармаларынан айқын кө-реміз.
Біздің бұл айтқаидарымыз ауыз әдебиеті мен жазба әдебиеттің өзара қарым-қатынасы туралы проблеманың бір жағы болса, оның екінші күрделі бір саласы — ауыз әдебиетінің жазба әдебиетке ықпалы, анығырақ антқаңда, көркем әдебиеттегі фольклоризм мәселесі. Бұл мәселе қа-зақ әдебиетіпің тәжірнбесінде бұл күнге дейін өз алдына арнаулы тақырып болып зерттелген емес. Жазылған кітап-тар мен мақалаларда біздін. көрнекті ақын-жазушылардың ауыз әдебиетімен байланысы жалпылама түрде сөз болып жүр. Шынында М. Әуезовтың, С. Мұқановтын, Ғ. Мүсіре-повтың немесе С. Сейфуллнн мен I. Жансүгіровтың қазақ-тын бай ауыз әдебиетімен тығыз байлапыста болуы жеке-жеке тексеруді, арнаулы сөз етуді керек қылатын тың мәселелер.
Біз бұл жерде осы проблемапың кенбір негізгі приііцип-теріне тоқтала кетпекпіз. Қазақ әдебиеті өзінің даму тари-хында халық әдебиетінің ең жақсы үлгілерімен тығыз бай-ланысты болды. Аңыз ертегілер мен халықтық поэзияның ең нәрлі, құнды мұралары ақын-жазушыларға таусылмас рухани азық, творчестволық мотив беріп отырды. Қазақ жазба әдебиетінің көрнекті өкілдері Абай, Ыбырай Алтын-сарнн, С. Торыайғыров, С. Дөненғаев тағы басқалардыц ауыз әдебиеті байлығынап мол пайдаланып отыргандығы белгілі.
Совет әдебиетінің қалыптасу дәуірінде халық поэзия-сындағы әралуан өлең, жыр, толғау, дастан үлгілері рево-
«Ақындар», 212—230-беттер.
6*
83
люциялық өмірдің маңыз, мақсатың қалың бұқараға кең насихаттауда өте қолайлы болды. Сәбит Мұқаповтың, Іли-яс Жансүгіровтың, Бейімбет Майлнннің, Асқар Тоқмағам-бетовтың, Қалмақан Әбдіқадіровтың т. б. жиырмасыншы жылдардағы бірталай үгіт-насихаттық маңызы зор өлең-жырлары ауыз әдебиет үлгісінде жазылуы, тіпті Сәбиттің «Батырақ», Бейімбеттің «Сағындық», Ілиястың «Толғау» сияқты поэмаларыныц бұрынғы ақьшдық дәстүрмен жазы-луы сол дәуірдсгі әдебиетіміздің өсу дәрежесіне сай туған заңды құбылыс еді; сонымеп бірге бұл ақындар озық орыс әдебиетінен тереңдей оқып үйрену үстінде, ұлы Абайдың мұрасьш творчестволық жолмсн меңгеру устіпде ауыз әде-биетін творчестволық принциптеріи пайдалаиудың жаңа сатысына көтерілді. Мұны Сәбит Мұқановтың «Сұлушаш» поэмасынап, I. Жансүгіровтың поэмаларынан айқын кө-реміз.
Бұрынғы фольклорлық мұраны творчестволық жолмен пайдалану тек ақындық шеберлік мәселесі ғана емес, ақын-жазушының идеялық бағытын, творчестволық әдісін анықтайтын да мәселе. Бұл жөнінде үлкен идеялық тар-тыстар болып отырды. Орыс совет әдебнетінің тарихыНда фольклор мотивтерін М. Горький, Д. Бедный революция-лық идея, социалнстік реализм тұрғысынан пайдаланған болса, П. В. Орешин, Н. А. Клюев сняқты ақындар ескі пат-риархалды кулак деревнясын дәріптеу, жоқтау тұрғысынан пайдаланды. Мұнда бір-біріне қарама-қарсы идеялық екі принцип — яғни ауыз әдебиеті үлгісін әр тап өкілдері өзін-ше творчестволық жолмен іске асыру припципі — айқын көрінеді. Осындай идеялық тартыс қазақ әдебиетіиің тәжі-рибесінде де болды.
Бұрынғы фольклорлық сюжет, мотивтерді социалистік реализм әдісімен пайдалану дегеиіміз фольклорлық шы-ғармада суреттелетін өмір мен тартысты маркстік-лениндік дүние тану тұрғысынап айқын ашып көрсету, яғни халық өміріндегі ең прогресшіл күрес пен талаптарды барынша дамытып ашып, коммунизмге жету жолыидағы совет хал-қының рухани тілегіпе жат, кертартпашыл мотивтерді әш-керелеп көрсету дегеп сөз.
Бұл пікірімізді жоғарыда аталган шығармалардың идеялық-көркемдік припциптері толық дәлелдейді. Бур-жуазияшыл ақындар Көкшетау туралы аңыздарды жыр-лағанда ескі хандықты, феодалдық әдет-ғұрыпты жоқтап зарласа, Сәкен өзінің «Көкшетау» поэмасында хандық, феодалдық заманның іріп-шірігенін батыл әшкерелейді.
Халықтардың достығын, жаңарғап, гүлденген социалистік Көкшетауды суреттейді. Сәбит өзінің поэмасында екі жас-тың махаббатын шиелепіскен тап тартысы жағдайында бейнелейді. Мұқтар «Айман — Шолпанда» ескі фсодалдық зорлық-зомбылықтың бірте-бірте тарих сахнасынап ығыс-тырылғанын батыл әшкерелеп күлкі ете отырып, Россия-мен экономикалық байланыстың озық жагы бірте-бірте жеңіп келе жатқандығын көрсетеді. Ғабит та Қозы Көр-пеш пен Баян сұлудың ізгі арман, талап жолыпдағы күре-сін айқындау үшін пьесасына жаңа драмалық тартыстар, жаңа кейіпкерлер еигізеді.
Фольклорды социдлистік реализм тұрғысынан пайда-ланған шығармаларда алдымен еңбекші халықтың бостан-дық, әділеттік жолыидағы қажырлы күресі, ең прогресшіл ой арманы баса көрсстіледі. Фольклорлык мотнвті твор-честволық жолмен ойдағыдай пайдаланған жәие идеялық-көркемдік жагынап ксмсл жазылған шыгармалар біздің қазақ совет әдебиетінің тарихыпда әрқашан көркемдік да-мудың жаңа бір кезсңін жасап отырды. Қазактың Акаде-миялық театрының алғаш пердесі М. Әуезовтың «Енлік — Кебек» драмасымен ашылуы (1926), музыкалық театрдың алғашкы сахнасы «Айман — Шолпанмен» ашылуы (1934), «Сұлушаш» пеп «Көкшстау» поэмалары, «Қыз Жібек» пен «Қозы Көрпеш», «Ер Таргын» (С. Қамалов), «Арқалық батыр» (Ж. Шанин) драмалары — бәрі ле қазақ әдебиеті мен искусствосының дамуында жаңа бір кезең тудырып отырғандығы даусыз. Қазақ совет мәдениетінің алғашқы дәуірінде халық поэзнясының ең тандаулы үлгілері негі-зінде мұпдайлық шығармалардың тууы табиги заңды құ-былыс еді. Тынысы кең үлкен әдебиеттің ірге тасы қала-нып жатқан мезгілде ақын-жазушылар халықтың өзінде бар асыл қазыналарды мезгілімен меңгере білді.
Фольклорлық мотивтерді пайдаланудың жақсы дәстүрі қазақ совст әдебиетінде баянды қалыптасқан. Бұл дәстүр-ді калыптастыруда орыс әдебиетіндсгі тамаша бай тәжіри-бенің көмегі де аз болған жоқ. Пушкин, Лермонтов, Тол-стой, Горький т. б. классик ақын-жазушылардың халық поэзиясын қалай пайдаланғандығы, әлбетте, қазақтың жазушыларына үнемі үлгі болып отырды. Бұрынғы ауыз әдебиеті мұраларын маркстік ғылым жәпе .творчестволық тұрғыдан кең зерттеп игеруде Коммунистік партия үнемі басшылық жасап келеді. Партияның Орталық Комитетінің 1936 жылғы Демьян Бедныйдың «Батырлар» атты пьеса-сының қойылуымен және искусстводағы формализм эле-
84
85
меитіне қарсы күреспен байлаиысты нұсқаулары көркем шығармалардың халық творчествосынан үлгі алу қажетті-гі туралы қойылган үлксп талаптар еді. Соғыстан кейінгі дәуірдегі Қоммуиистік партияның идеологиялық мәселелер туралы тзрихп қаулылары әдебиет пен искусствоның да-муьша жаңа жол көрсетті. Бұрынғы фольклорлық мұраны түгелдей талгаусыз құптай беретін «бірыңғай ағым теория-сы» (теория единого потока) немесе халықтық поэзияның қандай үлгісіп болсын тұрпайы социологизм тұрғысынан (вульгарный социологизм) қарап, оны түгелдей жоққа шығаратын көзқарастардың қандайына болсып партиялық әдебиет сыпы тойтарыс бсріп отырды. Бұл жолда түрлі идеялық, творчестволық қате, кемшілік жіберген ақын-жазушылардын социалистік реализм әдісін меңгеріп, күр-делі жаңа шыгармалар беруіне мүмкіндік жасады.
Фольклорлық мотпвтерді пайдаланудың өзі жалаң елік-теу, дайыи сюжетті өңдеп пайдалапа салу немесе ауыз әдебиетіндегі көркем сөз құралдарын сол дәстүрлі қалпын-да қолдану деп бір жақты түсінушілер де болды. Мұндай әдебиетшілер фольклорды пайдаланудағы орыс әдебнеті-нің тәжірибесіи жете ұғынбады. Түсіиіп меңгеруге жазу-шылық тәжірибслері жетпеді. Жиырмасыншы жылдарда фольклорлық мотивті өңдеусіз, сол қалпында пайдаланған «Бет ашар» (1. Жансүгіров), «Тұлпар жорығы» (С. Мұқа-нов), «Батырақ Қобланды» (Ә. Тәжібаев) сияқты поэма, толғаулардың жазылуы қазақ совет әдебиетінің қалып-тасу дәуіріндегі әлсіздіктер еді, ал отызыншы жылдар-дың әдебиетінде де мұндай әлсіздіктер бой көрсетіп отырды.
Бүкіл Совет Одағына даңқты челюскиншілердің ерлік уақигасына арпалып жазылған оннап артық поэма бар, тек «Ақ аюдан» басқасы фольклорға жалаң еліктеу немесе фольклорлық мотивті әлсіз стильдендіру формасында жа-зылған болатын.
Ұлы Отан соғысы жылдарында жазылған поэмалардың көпшілігі, тек Аманжоловтың «Абдолласынан» басқасы, тағы да ауыз әдебиетіне сліктеу нсмесе жалған романти-калық әдісте жазылды. Оның бер жағында бірқатар ақын-дар, атап айтқапда, ец озық орыс әдебиетін, асса дүние жүзілік прогресшіл әдебист мұрасын терең оқып игсрмеген ақындар (Асқар, Жақан, Қалмақан және т. б.) өздерінің көптеген өлең, поэмаларып бұрынгы фольклордағы тақпақ, жыр үлгілерімен жазды. Әңгіме форманық ескі-жақалы-ғында емес, соны орнымен игере білуде.
86
Толгау— қазақтың бұрыпгы поэзиясыида қадыптаскан форма. Бұл формамеи бірталай ақындар жақсы шығарма-лар бсрді. Мәселен, I. Жансүгіров «Гималай», «Отарба» сияқты өлеидсрін, Ж. Саіш «Партизаи жырларып» осы форманыц шсңберіпс сыіігызыи шебср аііта білді. Толғау формасып іздепгіш ақындар жаңа идсялық көркемдік принциптс барынша ұтымды пайдаланып кследі.
Бірақ отызыншы жылдар мсп Ұлы Отан соғысы кезіи-дегі поэзиямызда бірталай акындар фольклордыц толғау, жыр ұлгілеріп талгаусыз қолдапды. Мұпдағы □лсіздіктіц ең бастылары: көп тақырыптылық, бір ұзақ толғаудың іші-не (кейде поэма деп тс қояды) көп уакигалардың басын құраушылық.
Әңгімені адам баласы жаралганпан бастайды да ескі феодалдық, капиталистік замаппың жағымсыз сырларын санап өтіп, Октябрь револіоциясы, соңиалистік құрылыс дәуіріндегі уакигаларды да тізбектсп айтады. Міис, осын-дай тарих, халык, өміріпің сап алуан ксзеңдерін жсле жор-тып, ат ұсгі баяіідағандықтан нақты өмір бсйнесі, нақты типтік сипат жасалмай калалы. Сопың салдарыиан ақын еріксіз дерсксіздікке ұрыпады.
Екінші бір ұлксн ксмшілік— толгау, жыр ұлгілерінде белгілібір өлеңдік заңдылық (қайталап кслетің шумақтық ұйқас), белгілібір композпциялық бүтіндік болмайды. Мұ-пың өзі бірталай ақыидарга өлеңді оцай, сркіи ұйқаспеп жаза беруіне мүмкіндік бсреді. Толгаулардыц бұл сықыл-ды ұлгісіпе көптеген акыпнан мысал келтіруге болады. Бұған С. Мұқаповтың «Қөмір коммунизмі», Т. Жаро-ковтың «Нефтстан», А. Тоқмагамбетовтың «Бақыт кілті», Ж. Сыздыковтың ксйбір толгау, поэмалары дәлел.
Фольклорға жалап еліктеу жайын айтқапда бірқатар ақып-әдебиетшілер бізге халық ақыпдары, соігыц ішінде Жамбыл ұлгі болды, солар жақсы жазуымызга бөгет жа-сады дсгепді сылтау қылады. Бұл — мүлде тсріс пікір әде-биет фольклорға қарағанда көркем творчсствоның жо-гаргы сапалы түрі ексні бслгілі. Фольклорлық элемснт қашан да болсыи ақынпың творчестволық мақсатына ла-йық алынады. Егср автор фольклорлық материалды, фольклорлық формавы творчсстволық слсктен өткІзіп, жа-ңа шығармасыныц бойыпа біте қайнастырып пайдаланба-са, шыгарма биік идсялық, көркемдік дәрежеге жете ал-майды,
Аныгында, ақып-жазушыныц өз шыгармаларын жақсы жазуыиа халық ақыпдары ешуақытта бөгет жасаган емес.
87
Сәбит Мүқановтыц отызыншы жылдардағы Маяковскиі дәстүрімеи жазғап өлеңдері, Ә. Тәжібаевтың орыс классик-тері стиліпде жазгап лирикалары халық ақындарынын поэзиясымсн қатар жарыққа шықты, Ал, Жамбыл, Нұр-пейіс ақындар толғау формасымеи совет дәуірініқ шынды-ғын терең бсйнелеп, көркем жырлады. Акын меп жыршы біріне-бірі бөгет жасаіап жоқ. Қайта, әр алуан гүлдін көркі сиякты жарастык тапты.
Онан соң фольклорлык мотивті меңгерудің өзінде бір ақыпның творчестволық тәжірибссі бірде сәтті болса, бір-де сәтсіз болып шығатыпдығы және бар. Мәселеп, талант-ты ақын Асқар ұзақ толгау-поэмаларда сәтсіздікке ұшы-райтын болса, ән-өлеңдердің текстін, атап айтқанда сықак өлеңдерін жазуда халық әдсбистіпің тіл, көркемдік, сю-жеттік байлықтарын өтс ұтымды, жатық пайдалана біледі. Асқардың мұндай өлсңдсрі халыққа кең таралып отырды. Сондай-ак біздің талантты ақындарымыз Әбділда, Жұма-ғали, Қалижан т. б. өздсрінің «Абыл», «Толағай», «Ма-риям Жагор қызы» сияқты шығармаларында халықтыи аңыз-әңгімс жырларын творчестволық жолмеп меңгерсе, «Аққу», «Ақсақ құлан», «Досымпың хаты» поэмаларында ол дәрежеге жете алмаған.
Қ. Аманжоловтың, Д. Әбілевтің соғыстап бұрынғы тол-ғау үлгісіндегі поэмалары мси согыстан кейіпгі дәуірдегі поэмаларында айырма үлкен.
Мұның борі нені көрсетеді? Бұл фактілердің барлыгы қазақ соізе.т әдсбисті қарыштап өркепдегеп сайын ақын-жазушылардыц фольклорлық мотивті шыи мәпінде твор-честволык жолмен мсңгеруде үлксн іздену үстінде болған-дыгын көрсетсді. Фольклор тақырыбына жаңа шығарма-лар бізде үнемі жазылып келелі. Осы ретте М. Әуезовтың «Қара қыпшақ Қобланды», Ш. Хұсанновтың «Алдар Көсе», Ә. Тәжібаевтың «Жомарттың кілемі», М. Ақыпжановтың «Алтын сақа», Қ. Сатыбалдинпің «Аякөз ару» т. б. шығар-малары иакты талдап тскссруді, сын елегінеп өткізіп пікір қормтуды керек етеді. Өйткені мұның бәрі бірдей сәтті шыккап шығарма емес, кейбіреуі фольклордың жетегінде қалып қойды, ауыз әдебиетіидегі сюжеттік, поэтикалық мотивіі еркін игере алмады.
Поэзияның, жалпы көркем әдебиеттің, фольклормен қа-рым-қатынасы тек біз жоғарыда сөз еткен тақырыптар мен мәсслелердің төңірегіпде ғана болып қоймайды. Проблема-ның аумзғы бұдап гөрі кең, жап-жақты. Басқа шығармала-рын былай қойып, М. Әуезовтың тек Абай туралы эпопея-§8
сыиың халық поэзиясымен тектестігінің өзі-ақ жеке бір тың мәселе емес пе? Сәбнттің прозалық шығармаларының ха-лык әдебиетімен біте қайнасқаи жақындығын зерттеу де қызық проблеманың бірі. Қерісіншс, белгілі халық ақын-дарының жазба әдебиетпен үйрену жолдарын ашу да тың мәселе екендігі белгілі.
Орыстың ұлы классик ақып-жазушылары халық поэ-зиясынан үлгі алып үйренді, әсіресе тамаша, көркем, тап-қыр. накыл сөздерін, қалыпты теңеу, көріктеу құралдарын, ғажап сұлу аңыз әңгімелік мотивтерін, типтік образға айналған кейіпкерлерін, шиеленіскеп тартысқа толы сю-жеттерді — барлығын үпемі зерттеп, алтыпдай іріктеп, творчестволық жолмен пайдалануды әр мезгіл басты мін-дет етіп қойған. Горький шын мәніндегі көркем тілді фольклордап үйренуді сан рет қайталап айткан болатын. Акадсмик М. Әуезов қазақ совет поэзиясы туралы соңғы бір мақаласында поэзиямыздың озық орыс әдебиетіне бай-ланысты новаторлық сипатын айта келіп, ақындардың соң-ғы кезде халық поэзиясындағы сөз өнерлерінеп кашықтап жүргсндігін ксмшіліктің бірі дсп атап көрсетті.
«...Халық поэзиясы үлгісінде айтылған образдың бәрі бірдей тек сары жұрт емес, әңгіме ұлттық дәстүрді, акын-дық түрді бар элементі жағыпан байыта, дамыта айтуда»1 екендігін ескертті.
Қазақ совет поэзиясы әр алуан көркемдік, жанрлық ерекшелігімен дәуіріміздің ең маңызды уақиғаларын кеңі-нен қамтып, дамып жетіліп келеді. Поэзия өзінің өскенді-гін, озық орыс әдебиеті дәстүрін, Маяковский дәстүрін меңгсру жолыида үлкен новаторлық припципте дамыған-дығын толық танытып отыр. Бұган бүгіигі қазак. поэзия-сының табыстары толық айғақ бола алады. Поэзияда лирикапың шын мәдепиетті үлгілеріпің дамып қалыпта-суымен қатар, бүгінгі өмір^ тақырыбына арналғаіі Д. Әбі-левтің, Т. Жароковтың, X. Ерғалневтің жаңа поэмалары жарыққа шықты. Мұның өзі қазақ поэзиясындағы эпнка-лық саланың барған сайып дамып, жетілу жолыпдағы жаңа творчестволық процесті көрсетеді.
Бүгінгі поэзиялық шығармаларды оқығанда байкала-тын, жоғарыда Әусзов айтқаидай, бір кемшілік ақындар-дың шынайы халықтық поэзия тілінен, қалың бұқарапың эстетикалық талғам-талабынан кейде алыстап кетуі болып табылады. К.ПСС Орталық Комитетінің Жазушылардың
«Қазақ әдебиетінің кейбір мәселелері», 1956, 68—69-беттер.
89
Бүкілодақтық II съезіис арнагап құттықтауында былай делінген: «Социалистік реализм міндеттерінің дәрежесінде болу дегеніміз— адамдардыц шып монісіндегі өміріп, олардың сезімдері мен ойларын терең зерттеп білу, олар-дың хал-жайына жете зер салып, тыңгылықты қарау және мұны реалистік әдебиеттің шын мәнісіндегі үлгілеріне лайықты көркемдік формада, қызықты және тартымды етіп көрсете білу»1.
К.ПСС XX, XXI съездері искусствоның халық өмірі-мен тыгыз байланыстылыгып, совст ақын-жазушыларының өмірден, халықтыц нағыз ішкі тіршілігінен үйрснуді, көр-кемдік пен шеберлікті жетілдіре беруді, совет ақындарын коммунизм жолыіідағы ұлы күреске жұмылдыратын шы-ғармалар беруді басты міндет етіп қойды. Бұл партиялық, бүкіл халықтық талапты орыидаудың бір кілті көркем творчествонъщ халық ңоэзиясымеи, халықтың рухапи эсте-тикалық талап-тілегімен біте қайнасып араласуыпда бо-лып табылады.
Осы күнгі кейбір жас ақын-жазушылардың шығар-малары көңілге қопымды болып шықпай жүр. Мұндағы үлкен бір сыр — шығармалардың сол халық өмірімен бай-лаиысыныц аздыгыпда, халықтың көкейінс қонымды тіл шеберлігінің жеткіліксіздігінде болып отыр. Ал біздің ең шебер жазылгап шыгармаларьшызды, халық ақындары-иыц өлеңдері мсн айтыстарын жұртшылықтыц қандайлық қызығып оқитыпдыгы бізге белгілі. Демек, халық поэзия-сының ұшан-теңіз көркем тіл байлығынан барынша мол үйрену әсіресе біздің жас ақын-жазушылардың үлкен твор-честволық борышы болып табылады.
Осыған байланысты туатын екінші бір міндет — қазақ совет әдебиетіпде фольклоризм мәселесін, атап айтқанда, халық әдебиетінен үлгі алып үйренудегі жақсы творчест-волық тәжірнбелср мсн әлсіздіктсрді ашып анықтау болып табылады.
Халық поэзиясы мен әдебиеттің қарым-қатыпасын жап-жақты зсрттеу—социалистік реализм әдісіпің негізгі бір теорнялық проблемасы. Бұл проблеманы бүкілодақтык. әдебиет таиу ғылымыпыц көлемінде көтеріп шешуге қазақ совет әдебиетінің тарихи даму жолы, әр алуан көркемдік, ұлттық ерекшеліктері мүмкіндік береді.
1 «Жұлдыз», Алматы, 1955, № 1, 5-бет,
ҚАЗЫНА ХАЛЫҚТА
БІРЖАН САЛ
Қазақ поэзиясы мсп өнсрінің тарихында алатын ориы ерекше, дацқты халық композиторы, асқац әпші, дарқан ақын Біржап салдың есімі мен тамаша шығармалары қа-лыц бұқараның сүйіспеншілік құрметіне бөленіп, бүгінгі түрі ұлттық, мазмұны социалистік жаңа мәдениетіміздің сарқылмас асыл қазыпасына айналып отыр. Біржапның композиторлыгы, әншілігі, ақыпдығы өзінің замандаста-рын капдайлық қызықтырып баурап алатын болса, қазіргі ақын-жазушы, әпші-композпторларды. жалпы мәдениеттік кауымды соншалық қызықтырып баурап әкеткендігініц куәсіміз. Біржан әнші, композитор ретіпде қазақтың ән-шілік өнерін, музыкасын дамытып, молықтырып, жаца белеске көтсргепдігін, Арқада әншілік, композиторлық творчествоның өзіндік озық үлгі-өрнегін, мектебін жаса-ғандығын, қазақ ақындарының айтыстағы суырыпсалма-лық (импровизаторлық) дәстүрін үлксн ақындық дарын-мен дамытып қалыптастырғандығын әдебиетші, өнерші ғалымдар толық мақұлдап жазып келеді.
Біржан — бұрынғы-соңғы қазақтың сал, сері ақында-рыиың ағасы, ұстазы, жаңашыл өнерпазы. Өйткені сал, сері ақындардың поэзия мен музыканы, халықтың ойын-сауық өнерлерін ұштастыра біліп, жаңа көркемдік мазмұнмен дамытуға жол ашқан жаңашылдық сипаты да, калың бұ-қараның азатшыл, әділетшіл арман-күйлеріц жырлаған өршіл сарындары да Біржанның творчестволық дүниесінен толық табылады. Оның асқақ үнге, терец де нәзік лиризм-ге толы тамаша әп-өлеңдері мен жырлары, айтыс өлеңдері мен тапқыр сықақтары өз заманындағы өзі өскен қоғам-дық ортадағы күрделі әлеуметтік, ізгі адамгершілік мәсе-лелерді тебіреніп толгайды. Демек, Біржанның ақындық шығармалары өзінің өмірлік сыр-сипаты жағынан қазақ әдебиетінде бұқарашыл, прогресшіл тенденцияға саяды.
Біржан — XIX ғасырдың орта кезінде өмір сүрген ақын. Бұл дәуірде ақын өскеп қазақ ауылы бір жағынан атам заманғы көшпелі, патриархалды салтты сақтап келсе, екін-
91
ші жағынан Россняның қол астына қарап, оның тіршілік, өнер сағасындағы пайдалы ықпалын қабылдай бастаған-ды. Біржанның ата мекені — «Арқаның кербез сұлу Көк-шетауы». Сол сұлу Қөкшсні, Бурабай төңірегін қоныстаған Атығай, Қарауыл, Керей елдсрінің XIX ғасырда жаңа түскен қала, дсревняларымен жакын араласа отыруы, Біржапның акыидықпен ел кезіп жүргенінде жәрменкелі ойын-сауығы, өиері анағұрлым қызықты Көкшетау, Ақ-мола, Омбы, Қарқаралы, Семей, Атбасар, Торғай, Орын-бор т. б. қалаларында болуы, сөз жоқ, оиың ақын-әншілік өнеріне жаңа леп бергендігі даусыз. Мұны әдебиет, өнер зерттеушілер айрықша атап көрсетеді.
Біржан сал туралы осы күні көп жазылып жүр. Ең алғаш баспа жүзінде Біржанның атақты сал ақыи, әнші ретінде есімі Сәбит Мұқановтың, А. Затаевичтің, С. Сей-фуллиннің еңбектерінде аталады. Біржанныи өмірі туралы тұңғыш деректі жазған — Сәбит Мұканоз. Онан кейін Қ. Жұмалиевтің, А. Жұбановтың, М. Әуезовтің, М. Ғабдул-линніц, Е. Ысмайыловтың кітаптарыпда Біржанның өмірі мен творчествосы сөз болады. Біржан туралы бұрын-соңғы деректерді жинап, қорыта отырып, оның поэзиялық шы-ғармалары жөнінде нақты талдау жасаған — әдебиетші ғалым Ғ. Әбетов. Біржанның ақындыгы, айтыстағы өнері туралы пікірлер басқа әдебиетшілердің еңбсктерінде де кездеседі. Біржанның өмірі мен ата-тегі туралы және бұ-рын белгісіз өлеңдерін, әндерін жинауда көп еңбек етіп келе жатқап Б. Г. Ерзакович, Е. Байболов, Қ. Қантарбаев, М. Майшекии т. б. «Біржан — Сара» айтысы негізіпде ақын Қ. Жұмалневтің либреттосы бойынша композитор М. Төлебаев опера жазып, ол совет жұртшылығының зор бағасына ие болды. Біржан туралы бұрын-соң жазылған еңбектердің қай-қайсысы болсын ұлы ақын-композитордың шығармалары ескірмей, тозбай, халықпен бірге жасап келе жатқан асыл қазына екепдігін кецінсн түсіндіреді.
* $ #
Біржанның өмірбаяны өз мезгілінде жазылып алынба-ған. Оның замандастарыпың, туған жақындарының естелік әңгімелері бойыпша кейін бір жүйеге келтіріп жазылып келеді. Біз де бұрын-соңды жарияланғап иемесе жиналып қолжазба күйінде сақталған деректерге, ауызекі әңгіме-лерге сүйеніп, оның өмірі мен шыгармасы жайында қысқа-ша айтып өтелік.
Біржаң 1834 жылы бұрынғы Қөкшетау дуапы, Ақсары болысының ішінде Бурабанға жалғас қалың тоғаймен қор-щалгап айдын шалқар Жөкей көлініц жағасында дүниеге келген. Қөкшснің сексен көлдерініц бірі Жөкейге жақыи төңіректен суы күмістей сылдырап мөлдір бұлақтар ағады. Соныц бірін осы күпге дейін ел Қожағұл бұлағы деп атап келген. 1870 жылдары Қөкшетау дуанының жері мен елін аралаған Батыс Сибирь өлкесінің жер-су мекемссінен кел-ген И. Я. Славцов дейтін агроном, 1824 жылы Қөкшетау дуаны ашылатын жиыңда Ақсары болысының беделді бні Қожағұл Дербіс баласының болғапын айтады. Оның ауы-лы Қожағұл бұлагының бойында дейді. Бұлақ пеи Жөкей-дің арасы он шакырымиан аспайды. «Мың жарым жылқы біткен» Қожағұлдың қысқы күнгі мекені көл мен бұлақ төңірегі болса, жазғы жайлауы одан алыс кең жазықтағы Мамай көлі, Манлысор алқабы екен. Бір жағы айдын шал-қар көл, сыңсыған қалың орман, екінші жағы сылдырап аққан ерке бұлақ, үшінші жағы кең жазық, малдың өрісі, төртінші жағы Қөкшенің биік те кербез шың-шоқыларымен жалғасып жататын қырқа, адыр, төбелер — барлығы да адам қолдан жасағандай әсем бір поэзиялық дүниедей сұ-лу жер болашақ дарқан ақынның әсемдік қиялын еріксіз тербесе керек. С. «Мұқанов Ыбрай туралы мақаласында Қөкшетаудың сұлу табиғаты Біржан, Ақан, Ыбрайлардың ақындық, әпшілік өнерінің дамуына елеулі әсері болғанды-ғын айтады. Өзінің белгілі «Қөкейкесті» дсйтін әнінде Бір-жан осы бір сұлу жерлер мен қалың ел сән түзеп, сайран салып көшкендігін сүйіспеншілік сезіммен еске түсіре:
БүркіттІ асуынан талай өттім, Қалын. ну орманында сайран еттім. Айнала Жөкейкөлдің жағалауын, Шіркін-ай, бір көруге арман еттім!—
деп туған жеріне деген ыстық махаббатын айтады.
Біржанның ата-тегін, кейінгі ұрпақтарын.елдегі қария-лар да, Қарта мсн Есім де кеңінен таратып баяидайды. Біржанпын руы Керей, Қерей ішінде Аксары. Ақсарыдан Нұралы. Нұралыдан Батыр, Батырдан Қснже, Қснжеден Бертіс, Бертістен Қожағұл, Қожағұлдан Тұрлыбай, Тұрлы-байдан Нұржап, Біржан, Біржаннан Теміртас, Қалікеп, Асыл, Ақык, Теміртастан Мұхаметқали мен Жамал туған. Қожагұл — Біржанпың ұлы атасы. Қариялардың айтуына қарағанда, Біржан әкесі Тұрлыбандан гөрі, елдің бнлігіне, шешендік сөзіне үнемі араласқап ұлы атасының тәрбиесін
92
93
көбірек көріпті. «Жақпадым өзім әкем Тұрлыбайға» деген Біржап сөзі бір доға, бір бет әке мінсзіне наразылықтан туғандығы сөзсіз. Опың бержағында Тұрлыбай ерте өліп, Біржап атасыпың қолында баласы атанып кете барған. Жоғарыда аталғап Славцовтың дерегінде Қожағұлдың фа-милиясын Дербіс деп атаған, ал қариялар Бертіс дейді. Бертіс дегенді сол кездегі тілмаштар «Дербіс» деп бұрып жаза салуы да ықтимал.
Біржапның арғы аталары XVIII ғасырдың ақырында бұрынғы Қызылжарға (Петропавл) қарасты Ақ Қосақ болысындагы қалың керей ішіпен көшіп осы Жөкей көлінің төңірегіпдегі рулас Ақсары ортасыпа келіп орналасқаи. Қсрсй ішіндегі Нұралы Қөшектеп тарайтын ауылдар қазір-гі-Солтүстік Қазақстап облысы Преснов ауданының жерін-де де, Көкшетау облысы, Еңбекшілер аудапыпың Біржан-ның туган жерінде де бар. Біржан да, оныц әкссі Нұралы, бабасы Қожағұл, басқа ағайындары Қызылжар жағында-гы аі-айып-туғаіідарымен үнсмі сапырылысып, араласып, олардың қысқы мекені — Жайсаң қорығы мен жазғы жай-лауы Қайранкөл өздерінің Жөкей мен Мамай көлі сияқты болып кеткен. Біржаппың:
Дқсары, Тоқсары мен екі Сары, • Үш жүздін болысына болдым дәрі, Кұдайберді Көшектіц баласы едім, Қызып кетсем сөйлеймін одан да әрі,—
деген өлеңі ата-бабасып қайдап, қалгй тарайтыпын есіне түсіруден туғап. Қожагұл, Біржапның өзі айтқандай, дәу-летті, ел жұмысына араласқап білікті шешсн, белді адам болыпты. Қожагұлдыц үйіпе сол замапдагы қазақтың бел-гілі шонжарлары, шешен билері, аға сұлтан ұлықтары, ақын-әншілері үнемі ағылып келіп, кетіп жатқан. Сондық-тан Біржанііың аулында, төңірегінде жүрген замандас, ел билігіне араласқан адамдар жайында сақталған әңгіме сөздер бірталай кездеседі. Ол сақталған сөздердін. кейбі-рін Біржап айтып таратса, енді бірталайын Біржанның серіктері, құрбылары айтып таратқан. Қожагұлдың мәмле-сінен тараған бір сөзді Қсрей Соқырбайдікі дейді.
Бай болам десен, ерте тұрып малыңды бақ, Қедей болам десец, төсепіп ұйыкта да жат. Батыр болам десец, қарулапьіп жауға шап, Жамая болам десең, көрші туысқанынмеи күнде ұрыс та жат.
94
Ксрей Мүсет, Тоқсап, Сексеп, Шоқай билердіц дау шар үстіндс айтқан шешендік толгаулары да Біржапның жас кезінсн тыңдаған сөздері екси. Мусетпсн кездескен жерде: «сөздсн ешкімге есс бермеймін деп жүрген Саққұлақ Ке-рсйдің торалалы жылқысын құртқан кесірлі Аіүсет сенбі-сің?»—дегенде, ол бөгелместсіі:
— Е, ксше еліңді қалмақ шауып, кызыцды қатын, ке-регецді отын қылгап еді. 0 да мснің қырсығым ба еді?— деп опы жеңіп кетіпті. Шопай бпдің көціл айтқаң толғауы да мағыналы.
Ну қарағай құласа, орнына орман шыршалар
Жапырақ шығып гүлденіп, бұлақ шығып бүрлеңіп Қолдан ұшқан қьірап кұс. конақтай өтпес демеңіз Айдын іпалқар суалса. бұлақ болар саркырап Теңіз болар жаркырап, аққу жүзіп бетінде Тұрақтай өтпес демеңіз...
Бірталай сөздер Керей совстиик Тұрлыбековтің есіміне байланысты. Қожагұл, Тұрлыбек, Ыбырай тағы бір топ адам отырған жерде Атыгай Үкі би келіп, өзін елегісі кел-меген шонжарларды кекетіп былай дейді:
Азгага Қерей едін,
Керей ішінде кедей едің, Арбацды майлаушы едіц, Атыиды жегіп айдаушы едіи.
Жауыр аттыц арқасыпда бір тал ақ жургендей, басыңа бір-ақ бақыт бітксп еді, елді қырып жібсрмессің,— деп шығып кетіпті. Ара кісілер— сепі айдатады ғой дегенде Үкі тағы да: «кетсем артымда сөзім қалады, жанымды құ-дай алады»,— депті. Бірақ Тұрлыбекке мақтау сөздер де айтылған. Біржанның:
«Болғанда өзің советник, Жүсіп қазы, Әулие боламысың бұдан артық.
Мал мен бақ, бақыт, өнер бәрі түгел
Теңіздің мұкитьшдай тұрсыц шалқып»,—
деген өлеңді сол кездсгі өзінсн үлкен, ұстаз тұтқан Орын-бай, Шөжелердің үлгісінде арнайы шығарған. Шыңғыс, Тұрлыбек, Тезек төрелер өзініц мәжілістес ақын, шешен-деріп көтермелеп, сыйлықты үйіп-төгіп беріп отырғанды-ғын да ескермеске болмайды.
Орынбай ақынның Абылайдағы Тұрлыбекке, тағы бас-қа адамдарга арнаған өлецдері, Орынбай мен Арыстанпың, Шөже мсп Тезскбайдыц, Шөже мен Орынбайдыц айтысқан
95
өлеңдері Біржанның жас кезінде зор ыкыласпен тыңдап жаттаған репертуарына айналыпты. Біржан бұрынғы ше-шендердің накыл сөздерін де, атақты майталман суырып салма ақындардың сөздерін де үлкен өнер үлгісі ретінде кейін есейген шағына дейін еске түсіріп те айтып отырған. Орынбайдың Сералы қожага қарсы:
«Шариғат айтар болсац, кітап ұста, Қазақтың, өленінде нең бар, қожаи».
Нүркей ақынға қарсы:
Жақсы көрген кісімен иіскесемін, Жаман көрсем айғырдай тістесемін,—
Тоғжан ақынға қарсы:
Мен дария жайлаған жайып едім, Шынымен мен туласам қайтер едің,— деген сөздерін айтып отырады екен.
Біржан -салдың бала және жігіт бола бастаған шағын-да атын, пемесе мағыналы тапқыр сөздерін естіп біліп қызыға қараған, үлгі алған ақын-әншілер аз болмаған. Біржанның ата-тегін бірталай тексерген Қарта Қантарба-ев және Біржанның өзін көріп мәжілістес болған Түран баласы Ысмайыл, т. б. қариялардың айтуына қарағанда ақынның өзімен рулас, жерлес Атағазы, Тәттімбет деген адамдар әрі батыр, әрі өперпаз, әнші-күйші болса керек. Жанботаға арнаған бір өлеңінде Біржан намысын жоқ-тайтын ауылдасы Исаны атайды. Иса да Қерейден шық-қан, әкесі Қожағұлмен қатар өскен адам екен. Қереймеи ауыл аралас, қой қоралас отыратын қалың ел Атығай. Атығайдың Қожағұлмен замандас мықтысы Аңғал батыр болса Біржанмен тұстас Өтетілеу, Күшен, Бабаназар, Ша-ғырай, Бабай, Тоқсанбай, Байман, Сатбай, Қеженбай, Ора-залы, Қосдәулст деген шешен билер екен. Бұлардың кейбі-рімен (Бабай, Шағырай) кейін Біржан өзі өлең өнер жарысына түсіп, құрбы-құрдас болып кеткен.
Біржанның Атығай ішінде жақын араласқан ада іының бірі — Ьайкожа Тәнті баласы. Оразалы, Байқожа а Бір-жанныіі аталарындай Қызылжар жағынан қопыс а- дарып келіп Қөкшетау, Бурабайдың баурында Қызылағаш деген жсрден мекеп теуіп жомарттық, өнерпаздық салтанатын кұрыпты. Ағанынды Жанқожа мен Байқожа екеуі екі жолға түскен. Жанқожа байлық пен болыстық жолына
96
салынып елдіц партия дау-жапжальша араласып кетсе, Байқожа серілікпсн өмір өткізіпті. Ол да Біржац сияқты дәүлстіп өнср жо.іыиа жүмсап слдегі ақын-әншілсрді үйіпе жипап алып, нсмесс салдарша сәп түзец егі ксзуді әдстке айиалдыргап ексн. Байқожаиыц баласы Бскахмст те өз заманыида атақты әнші ссрі. Біржанпың да, Ақанның да «батасын» алып касына срііі жүргеп дарқаи өнср иесі. Біржан мсп Акан жайындагы есте.іік әңгімслсріп айтқан-да кызықты жастық дәуіріп сағыпғапдай көзіие жас алып, әрі мұңайьш, әрі көңілі өсіп бір жасаіандай рахаттанып, әрбір әцгімесін шырқап, ән салумен аяқтаған өпср үлгісін бала кезімде талай естіп тыңдағапым бар.
Бекахмет отызыпшы жылдарда жасы сексенге жақып-дай келіп қаіітыс болды.
Көкшстау төңірсгінде, одаи асса, қазақ даласына даң-қы жайылғап Шал (1760—1831), Шөже (1805—1880), Орынбай (1813-—1890), Нүрксй, Тоғжан ақындар — Бір-жанның бала ксзіпде үстаз тұтқаи өнсрпаздар. Себеисіз, улгісіз талапт оянбайды, өнер тумайды, ақыидық-әншілік те сондай, қызықты өнер жолы әрбір жасты сліктермсй қоймайды. Бір^канныц ақындық, әншілік жолга түсуіпіц де негізгі себсптсрі бізгс белгілі. Біздіц жоғарыда айтып өт-кеп, атасы Қожағұл араласып жатқап қоғамдық, ссмья-лық, өнсрпаздық орта опың ақьшдыгьша елс.улі түрткі бол-са, ең бастысы өзімсн ауылдас, жерлсс Орынбай, Шөже, Арыстан сияқты майталман ақып-әишілсрдің өисрпаздық үлгісі, әсері бәрінсн де күшті болганы даусыз. Біржан бала жасынан өлсң-әпгс үйір болыпты. Біржанмеп аргы атала-ры туыс болып қосылатын Тсміргали ІІұртазип айтады:
— Біржан оп алты жасар кезіпде түсіпе бір белгісіз қария кіріп өлсң аласың ба, көпек аласьіц ба деп сұраған сксн. Оған Біржан — атам Қожағұлдыц бір жарым мың жылқысы жетеді, маган өлең керск — депті. Ояна кслсе өн бойын өлсң, әп ксрпеп түр ексн. Атасы Қожагұлдың нара-зылыгына қарамай қалың тоғай ішінс барып, өлең, әнді шырқап айтып кетіпті. Түсіндс өлсң айту, ақындық дүиие-мен араласып жүру өңіпдегі творчестволық қиялдану-дың—мен ақын, онші болсам екеи дегеи армапның, жап күйзелісіпіц сәулесі екендігіп біз басқа еңбсгіміздс кеңірек түсіндірген болатынбыз («Ақындар» 74—84 б.).
Біржап тек өзінің ауылының төңірегінде гана емес, сол Он бес-он алты жастан әрі қарай слдегі белгілі ақын-әнші-лердіц қасына еріп, атақты ақын шешепдердің сөздеріп, әндерін жаттап айтатын болғаи. Біржан Қызылжар жа-
7—470
97
ғындағы Атығай Арыстан ақынның, Көкшетаудағы Орын-бай, Нуркей ақындардыц қасына еріп жүріп, оларды ұстаз тұтып, солардың сынынан өткен көрінеді. Арыстанның айтыс үстіндегі:
Орынбай, жеңілдім деп бас ұрмаймын, Басымнан акын сөзіц асырмаймын.
Менін, әкем-Толыбай билік еткен Онымды сенен коркып жасырмаймын,—
деген асқақ сөздері Біржанға әсер еткендігі сөзсіз. Бір-жан, өзінен улкеа ақындардың импровизаторлық өнерінен үйрене отырып, өзінің асқақ үнді әншілік қабілетін жетіл-діре береді. Шырқап салатын әнге келгенде Біржан өзіне ұстаз ақын-әншілерден де, замаидастарынан да үздік түсе берген. Біржанның салдық, серілікпеи ел кезуге түскен жүріс-тұрысын ағалары Ержан мен Нұржан ұнатпаса да, Қожағұл оған тыйым салмаған. Әкесі Тұрлыбай ерте өліп, дәулет билігі өзіне көшкеннен кейін Біржан біржола сал-дық, серілік өнер жолына түседі. Ырғағын тоқсан кұбыл-тып, әсем әуенін серпінді де толық кушті дауыспен шыр-қап, құйқылжытып салатын кен тынысты әншілік өнері ойын-тойға, жиын-думанға жиналған халықты қайран қал-дыратын болғап. Біржанның даусы керемет зор, әнді шыр-қай салғанда бес-алты шақырымдағы ауылдар түгел естіп қайран қалып, жым-жырт болып тыңдайды екен
«Мұсеке, біздің әнге кенелерсің, Әнімді естігецде бұлбұл дерсің. Ән салсам дауысымды кекке шырқая, Бұл үйдің сындырардай терезесін»,—
Шорманныц Мұсасына осылай айтса,
«Ортавды түрлендіріп ән салғанда Біржанға калушы еді таласьт-ак»,
деп Атығай еліне арнағап сөзінде және 'Сарамен айтыс үстіпдегі «Сандалтып Орта жүзді әнмен қырған», «Даусы-ма аспандағы құс айнала, құбылтып тоқсан екі төңкеріл-ген» деген толғауларда езінің асқақ ундз, уздік әншілік сипаты елестейді. Ысмайыл Тұранов та, Бекахмет те ән шырқаған уақытта оның әнінеи отырған үйдің түндігі жел-пілдегендей, басындағы тақнясы төбесінде әрлі-берлі ой-нап билегендей болушы еді дейді. Тюмень облысында тұратын Біржаамен Мәжілісте болған тоқсаи алты жаста-ғы Омар қария да, Ыбрайдың жолдасы Молдахмет те
98
ІЕИржанның үздік әншілігін әңгімелей. отырып,— Шыңғыс ?теренің үйіиде Орынбайдың шешен тапқырлығына, Бір-•жаниың әншілігіне қазақ баласында тең түсер жан бар ма деген әңгіме болғандығын, сонда Орынбаймен таласар Арыстан, Шөже, Тоғжан, Жанақты атаса да, Біржанмен таластырар жан таба алмаса керек. Соида Біржан өзГ оты-рып:—түбінде бәрімізден озатын мынау жас пері Ыбырай болады,— деген екен. Дайын театры жоқ, дайын профес-сионалдық артистері жоқ қазақтың көшпелі кезінде ақын, әншілер елдің ойын-сауығының дарқан еркесі, көңіл ашар өнерпаз бұлбұлы болды. Сонда халық, әсіресе жастар бірыңғай түйдектеп айтылған сөзге місе тұтпай, бір мезгіл басына құндыз бөрік, үстіне жібек шапан, кең балақты ұзын шалбар киініп, сән-салтанатын түзеп, шырқап ән салған- әншіні тыңдауға құштар болады. Біржан сияқты сал-серілер халықтың осы бір көркемдік талғамын толык ескеріп, поэзия мен музыканы, әшекей, қимыл өнерлерін ұштастырып, дамыта отырып, сол сері пішіндегі ақынның салтын қалыптастырған. Біз Сарыарқада Біржаннан бұ-рын, Толыбай деген салдың есімін, сол тұстас Әздембай Шәрке деген салдардың есімін жақсы білеміз. Мұндай сал-серілер көшпелі қазақтың ішінде ерте кезден бері бол-ғанмен, олардың өмірі мен өлеңі жөнінде деректер аз сақ-талған. «Қыз Жібек» жырындағы Шеге мен Қаршыға ақын-жыраудан гөрі сал-серіге ұқсайды. Біз сал-серілер-дің орта ғасырдасы Европаның сал-серілерімен (рыцарь, трубадур) ұқсастығы да жоқ емес дегеіі кейбір болжам-дарды еске түсіргенбіз. («Ақындар» 51—66 бет). •
Рас, Біржан, дәулетті семьяда туып өссе де ол өз дәу-летінің мастығымен қазақтың жүн жеп, жабағы құсқан байларындай отырып қалмай, сол дәулетін жұмсап ақын-дық өнеріне кең жол аша береді. Біржанның жас кезінен бізге жеткеп ең алғашқы өлеңі «Біржан сал» деп аталады.
Баласы Қожағұлдың Біржан салмын, Адамға зияным жоқ жүрген жанмын... Жасым бар жиырмада, жасырмаймын. Басымнан дұшгтан сөзін асырмаймып.
деген өктем сөзді өзінің ақындык, әншілік құдіретіне және турашыл, сыншыл ойына берік сеніммен айтады. Ол өзінің аспанға самғаған сұңқардай дүниеде еркін жүріп, әнін шырқаған уақытта патшаға да бас ұрмайтын тәкаппар 'екендігін тебіреніп толғайды. Біржан жасы отыздың ішіне толық кірген шағында өз төңірегіндегі Көкшетау, Ақмола,
99
Қызылжар, Баяпауыл, Атбасар, Қарқаралы дуанына қа-расты қазақ ауылдарын кең аралап, сауық-сайраи құра жүріп, жәрменкесі, ойын-сауығы, өнер өрісі мол Омбы, Оръшбор, Семей елін де, Торғай, Тобыл бойындағы, Ұлы-тау, Ақтау, Ортау бойындагы қалың елді де аралап өзінің алуан түрлі тамаша ән-өлсңдсрін айтып таратады. Біржан-иъщ айпаласына жаңа ақын-әншілер, өнсрпаздар топтала-ды. Бірқатары Біржаіі бастагап әіішілік, ақындық өнерді әрі қарай дамытып әкстсс, епді бірқатары Біржанның ай-наласыпда топтасып, ссріктссіп жүрді. Жаяу Мұса, Басы-қарапың Қанапиясы, Құлтума, Ақан сері, Балуан Шолақ, Әздсмбай, Ыбрай, Бсйбіт, Ғазиз, Иман-Жүсіп, Қемпірбай, Сабырбай, Шашубай, Агашаяқ т. б. атақты ақын-әншілер Біржанның мектебінен өрістеп, өнср қанатын жаяды. Бір-жаішың ақыпдық, әншілік өнсрін, ол заманда сүйсініп, танымаған адам сирек. Өзі ақып, әнші, Қөкшетауда Шың-ғыс әулетімсн бақ таласына түсксн Байтоқа баласы Зілға-ра да Біржанды мезгіл-мезгіл шақырып алыіі, кейде қасына ертіп Орынборға алып барыпты. Зілгараның жасы Бір-жаннаи үлкеп, ол Орынбай, Арыстанмен құрбылас. Солай бола тұрса да оның жастық шағын жоқтап шығарган атақ-ты «Жиырма бес» әпі Біржанның әссрімеп тумады ма екен деген онға келесің:
Өзім бай, өяім батыр Зілгара едім, Келгенде еөйлер сөзге ділмар едім. Жиырма бес, кайта айпалып келер болсан, Төрт бұрышын дүниенін бұлғар едім, Жиырма бес қайта айналып келмес саган...— деген өкінішті арманға, әлде болсып беті қайтпаған өктем серпінді:
Созады Біржап даусып қоцыр қаздай, Басқага бір өзінпен жүрмін жазбай... Салады Біржап әнді ентелетіп.
Біржанды қойған өзің, еркелетіп,—
деп өзінің өпер еркіндігін, адамдық намысын қорғайтын жігерлі де табанды сезім күйлерііі шертеді.
Шын талант иесі өмірлік құбылысқа бейтарап қара-майды. Ойын-сауықты қапшама қызықтаса да, Біржан өзін толғантқап жайларды аттап өте алмаған. Ақын сері-лік дәурені жүріп, көптеген ән-өлеңдері халық ортасыпа кең таралып, дацқы жайылгап шақтарда да заманы, жақ-сылық псн жамандық, бар мсн жоқтық, достық пен махаб-бат, араздық псн татулық жайыпан көптегсн өлең, толғау-
100
лар шығарып айтады. Біржан айтып тараткап әлеуметтік мәні бар өлең-жырлардың опнан бірі ғапа сақталып бізге жеткен.
Шешенпің сөз шығады тандайынан, Жұмакгын бізге мекен қандайынан? Бар болып байлар кімді асырайды, Әркімнің жазган алла мандайынап,—
деген өлеңінде ақын байлардың псйілі тарлыгын шснейді. Біржан, Ақан сері, Ыбрай, Балуан Шолақ сияқты сал-сері ақындардың творчествосына тән бір ерекшелік, өздерінің әншілік өнер дүниесіне жақын нәзік сезім күйлерін зор ақындық шабытпен тсбірене жырлайтыпдығы. Ойын-сауық думанға әсем көрініс жүріс-тұрыстарга, махаббаттық дра-маға, көңіл күйініц күпия сырларына толы өмірлік құбы-лыстарды шебер жырлап, алуан түрлі әссм әншілік, лири-калық сарын күйлср жасау Біржаи ақындығьшың биік бір асуы болып табылады. «Көкск», «Бурылтай», «Алтып бал-дақ», «Ләйлім шырак», «Жамбас сипар», «Тслқоңыр», «Қөлбай— Жанбай», «Айтбай» т. б. әп, өлсңдсрі, Сарамеп айтысы Біржан поэзиясының мықты бір саласы.
Рас, Біржанның лирикасы халық өлеңдерімеп тамыр-лас, халық өлеңдсрінің әсемдік, лирикалық сарын күйле-рінен туып дамығаи. Бұл Біржан лирикасының терең халықтық сипаты бар артықшылығы болуымен бірге міні де. «Жамбас сипар» — жастық дәурепді аңсаған әсем де ерке әнпің бірі. Жастық пси кәрілікті салыстырған ақын-ға әрине «серттен тайған», «келін, балаға жақпас» кәрілік шақтан гөрі ессрлікпен ел ксзіп, сұлулармен сырлас бол-ған ромаптикалық өмір қызықты да. Бәрі де жарасымды, бәрі де әсем. Біржанның лирикаларында ғашықтық, ма-хаббаттық сарып елеулі орын алады. Тіпті «Ләйлім шы-рақ», «Көлбай — Жаибай» сияқты әзіл-калжың аралас өлеңнің негізгі сарыны шідерді жоқтауда емес (кейбіреу-лер солай түсіндіреді), шідерді сылтауратып, Ләйлімге көңіл күйін білдіруге «Актентек», «Көкек», «Алтын бал-дақ», «Айтпай», «Жайма шуақ», «Ғашық жар», «Мәті-Дәу-леи», «Бірләи» т. б. өлендеріиде жастық, махаббат, ^остық сезім күйлерін шертеді.
Болғанда кешке жакын апақ-сапақ^ Алдымнан шықты сәулем аппақ шапақ, Қигені қара камшат оқалаған Басында оір шоқ үкі бұлғалақтап.
(^Алтын балдақ»)
101
«Ішіиде осыншама формың бөлек.
Жараткан кұдай артық жалғыз сәулем»
( «Мдті-Дәулен»)
«Аты жок кұс болады көкек деген Алдында терезснің секектегеи. Ойымда үш ұйыктасам бар ма менің, Айрылып сецен, сәулем, кетем деген Кім сүймес шешек атқан көкек айып, Бейие жаз менің сүйгеи сәулетайым, Ақ қалқам отыр ма екен. жатыр ма екен, Ей көкеіс, ұшып барып білші жайыл.
( «Көкек»)
дсгсн өлең жолдарыцда «ерекше жаралған», таң шапагып-дай жарқып, жаз көркіндей құлпырган сұлу сәулені аңса-ған жігіттіц — лирикалық кейіпксрдің шынайы махаббаты шебер жырланады.
«Телконыр», «Бурылтай», «Акссркеш» тағы басқа ән өлсңдсрі мсн айтысында жүйрік жорға, сұлу аттардың көркем тұлғасы слеулі орын алады. Сұлу ән, сұлу жыр, сұлу ат ер жігіттің зор мақтаны саналган. Біржан да бұ-ғаи зор мәп бсрген, құйрыгын талдай өргсп жорғаны шай-қалта сау желдіріп, терең сайдағы судаи жалдай өтіп, қалқатайдың аулыпа кслстін Әсемкермен жарыста, жсліс-те жүлдс бермсс, жорга, жүйрік Ақсеркеш, Қырғыикөктің баласы Телқоңыр, Сұржорга, Бурылтай— бәрі де Біржан лирикасының кейіпкері. Қайда жұрсе де қызды ауылды кезіп бара ма, той-думапды сүйгенін іздей ме, әйтеуір ол астыидагы әсем де сұлу атын айтпай өте алмайды. Ақын кейде жүйрік-жорғаны жігіттік өмірге, жастық дәуренге, дарқап ақындыққа балайды. Жастықты, әпші-серілікті, ойын-сауықты, махаббатты, жүйрік жорғаны қызықтап жырлаганда ақынның кайта-қайта тоқталатып тагы бір түйіііі — жігіттік арман.
Ақын жігіттік туралы ойлары ессйгсн шагында, «Жам-бас сипар», «Талай заман» өлендсріп шығарған сияқты. Ол:
Ал десе еркін жүйрік ағындаған Ақылға кейбір надан бағыпбаған. Жігіттік бойға таққан бір гауһар тас, Қартайсаң кайта айналып табылмаған.
Жігітке сайран етіп жургеп артық, Жігіттік бір кеткен соң келмес қайтып, Дүниеде үйде жатып босқа өлгенше Жан-тәніи бірдей жанып күйген артық.
102
Ер жігіт дуннепі кезген артык.
Дуниепіи ие бар-жогын сезгеп артык Түсксіпей аспац жсрге іс болса ;іа, Бел байлап тәуекел деп, төзген артық.
деген толғауында жігіттіккс тән талапксрлікті замандасы-на, жас қауымга үлгі етіп ұсынады. Жігіттік сонымсн біргс дүнисні сайран етіп өнер үлгісіп шашкан өз өмірінің сәу-лесіндсй, оны әрі өкіпіп жоктайды, әрі мақтан етсді. «Жи-ырма бес кайта айналып кслмес саі-ап» дегея сарыпға оралғандай. Тағы да жігіттік дәурепіне кош айтысқан мұңды сөзбен:
Қарайып кара көлде қамыс қалды, Ауылы ғапіык жардык алыс калды. Ауылы ғашык жардың алыс қалса. Сағынғаннан карауменеп көзім талды,— деп өзіпің бұрынғы сұлу ән-өлсңдеріпің өзекті бір түйіпіпс оралады, алғашқы тәтті де еркелі арияны кайта ойпаған-дай күй шертеді. Міне, бұл ақындық ой мсн өпсрдің толы-са бастауыпың бір белгісі. Осы толысу процесі Сарамеп айтысы ксзінде кемелдене түседі.
Біржаіпіың творчествосыиа байлапысты ара-тұра дау тудырып жүрген бір мәселе Сарамеп айтысы жөпіпдс. Про-фессор Б. Кенжебаев, әдебиетші-ғалым К. Мұқамедхапов және басқалар Біржан мен Сараның айтысы болған жок, болса да дәл осындай көркем емес, мұны өз жанынап шы-ғарып жазган Әріп Тәңірбергенов дейді. Қелтіретін дәлел-дері рсволюпияның карсанында кейбір адамдардың осыны Әріп шыгарса керек деген бір-екі ауыз жорамал сөздері ғана. Осы айтыстың авторы скендігі туралы оқыған ақып Әріптің өзі бір ауыз сөз жазып калдырмайды. Тіпті Әріп бастырды деген нұсқада аты жоқ. Даудың далелсіз бір жагы осыпдай. Ал Біржанның творчсствосып зсрттеуші жәпе өмірбаяны туралы мол дсрсктср жипаушы Сәбпт Мұкапов, Қажым Жұмалиев, АхмеТ Жұбанов, Теміргали Нұртазии, Мәлік Ғабдуллип, Есім Байболов, Т. Қалилаха-нов, Б. Г. Ерзакович, Қарта Қаңтарбаев және басқалары Біржан мен Сарапың кездесіп айтысқапдыі-ына көптегеп факті мсн дәлелдер келтіреді. Сәбит Мұқанов 1938—1939 жылғы Қ. Бекхожинмен бірге жариялаған әдебиет хресто-матиясында және ақындар айтысы туралы зерттеуінде Біржан мен Сараның айтысқаны рас екендігін дәлелдеген алғашқы пікірді айтты. Сәбит Біржанның касына атқосшы болып еріп барган ағасы Нұржанның баласы Ахметжап-ның сөзін келтіреді.
103
Мұхтар Әусзов Біржан меп Сарапыц айтысқанын то-лык мақұлдап келіп, мұнда Әрін айтысты жазып алушы ғана дсп түсіндірсді. «Аныі ында,— дейді Мұхтар Әуезов,— Біржаіі мен Сараның айтысы болғап, бірақ толық күйіпде, алгашқы айтысқап жердегі түп пұсқасы толық сақталған жоқ. Кейіп көпшілікке өз рсдакпиясып айтып беруші Сара болады. Ал ксйіп сол Сараның айтыскапы да көпке шейін ауызда жүреді. Қөп айтушы ақыпдардыц аузынан өтеді. Сол тірлігінде хатқа түскснше бұл айтыс көп өзгерістер көрсді. Осындай айтушыпың, сң алғашқы хатқа түсіруші-піц бірі Әріп».
Біржап, Сара айтысыпың бір нұсқасы Мұхтар Әуезов айтқандай, Әріптіц өцдеуіпсп өтуі ықтимал. Біз дс Біржан мен Сара айтысқандығын, оғаң байлапысты сл аузында сақталгап әдебп, тарихи дерсктердің молдыгын еске ала отырып, бұл жөпінде әдебиетші-ғалым Ғали Әбетовтың зерттсуі пагыз ғылымға сүйенген толық дәлелді екендігін мақұлдап мына жайларга пазар аударғымыз келеді.
Біржаішыц Жстісуға барып Сарамен айтысқапы жөнін-де сл аузында сақталгап деректср қандай? Ең алғашқы дәлелді дерек келтіруші С. Мұқанов Біржан әуелі Абай ауылы — Тобықты елінде болып, содан кейін Балқаш көлі-пің төцірегіпдегі елдсрді аралап Жетісуға жетіпті дейді. Айтыс әуеғіі ауызша таралып, кейін жеке кітап болып жарияланган. 1898 жылғы кітапта былай делінген: «Әл-қисса, Жүсіпбек қожага Сара қыздын Біржанмсп айтыс-қанын қыздың өз аузынап бастан-аяқ баян қылғаны, ай-тысқанның келер жыльшда». Бірақ антысты Жүсіпбек Сарадан ертерск жазып алса керек. Жазып алу мен басы-лудың арасында бірнсше жылдар өтетіпі белгілі. Біржан-ды көргеп Ысмайыл, Ысқақ, Омар, Хамит қариялар да, Тсміртастыц жақын ағасы Ақан да Біржанның Жетісуға барып, Сарамен айтысқанын растайды. Сарапың өмірі жө-нінде материал жинап жүргеп Т. Қалилаханов та Біржан мен Сараның айтысқанын бекер демейді. Біржанның туы-сы Ахметжан, Тоқабай, Баршыи тағы басқалары сол ай-тысқа катынасқан немесе айтыстан кейін елге олжалы, көңілді қайтқан ақынды көріп жақып араласып білген адамдар. Ал «Талай заман» деген өлеңінде Біржан Най-мандағы акын сұлу қызды іздеп барғандығын айтады. Бір-жаннын ата тегі, ұрпақтары туралы Қарта қариянын жинаған материалында айтыстың болғандығын дәлелдей-тін деректср жеткілікті.
Біржан Орта жүзге, Сарыарқаға даңқы шыққан ақын
104
болғандықтан Аргыппың Алтай-Қарпыктың атынан сөй-леуі де обдсп орынды. Бұл жердс руын Керен демей, Орта жүздің іргелі руларын тұтас алуы айтыс ақындарының бойына мііі емсс. Біржап меп Сараның ксздесіп айтысуына негізгі бір дәлсл — айтыстың сц алғашқы пұсқасын Жүсіп-бек қожа Шайхұлисламовтың 1897 жылы Сараның өз ай-туынан жазып алғапдығы. Жүсіпбек нұсқасы 1898 жылы Қазан қаласында басылып іпықты. Онап кейіп Зайсан қа-ласыпан жіберілгсн Біржап меп Сараныц айтысының екіп-ші пұсқасы 1899 ж. жарияланды, Ғ. Әбетов — Әріптің қолы койылмаса да осы нұсқа Әріптікі болуы мүмкін дейді. Бұл скі нұсқанын, кіріспемен аяқталуындағы Жүсіп-бек қожа меп Сараның өз сөздсрінен басқа пегізгі мазмұ-пында өзгеріс шамалы. Айтыстыц шисленісіп, нағыз дра-малық тартыс дәрежссіне, кемел ақындық өнер биігіне көтерілгеп мсзгілдері екі пұсқаның екеуінде де бірдей. Оны Жүсіпбек те, Әріп тс өзгертс алмаган.
Епдігі бір мәселе — айтыс қай мсзгілдс өткен? Бұған □дебиетшілер әрқайсысы әр түрлі жауап береді. Сәбит Мұқанов Біржап мсн Сара айтысы XIX ғасырдың алпы-сыншы жылдарында кездесіп айтысқан болуы керек дейді. Есім Байболов жстпісінші жылдарда айтысқап көрінеді,— дейді.
Бұл мәселсге басқа әдебиетшілср үзілді-кссілді жауап бермсйді. Айтыстың өзінде Біржан отыз сегіз жаста деген бар. Әдебистші ғалым Балташ Ысқақов Сараны көрген адамның әңгімесін тексеріп, екеуінің айтысқанына және Сара 1910 жылдары 50-ге жақындап егде тартып қалған әйел ексндігінс жаца дерсктер келтірсді. Ал, Сараның өмі-рі туралы дерек жинап жүрген Т. Қалилаханов Біржан айтты дейтін мына бір өлеңді келтіреді:
«Мінекей жасым асты отыз бестен, Өткіздім сауық-сайран мен бір десте. Найманга келіп сәлем берейін деп, Елінді іздеп келдім Ешкі өлмеске...»
Бұғап қарағанда айтыс 1889 жылы өткенгс ұқсайды. Ай-тыстың сонындағы Жүсіпбек сөзінің арасына Абайдың 1886 жылы жазған «Жігіттер, ойын арзан күлкі қымбат» деген өлеңінен үзіпді кіріп кеткен. Осы соңғы жорамалдың дұрыс екендігін Біржанның еліндегі қариялар да мақұл-дайды. Егер Сараның бертінде жасағандығын, 1910 жыл-дары жасы қырык пеи елудің арасына келіп қайтыс бол-
105
ғандыгын рас дейтін болсақ, Біржац мсн Сара екеуі XIX гасырдың 80-ші жылдарында ксздесіп айтысуы дұрыстық-қа келеді. Сопда Сараның туган жылы алпысыншы, жетпі-сінші жылдардыц арасында болады. Әңгімс Сараиың бірер жасы артық-кемдігінде дс нсмесе Біржанның кәрі я жас-тығында да емес, ексуінің бірін-бірі тең тұтып өнср жары-сына, әншілік өнсріве қарай егде тартса да дарқан ақын бейпесіпде суреттелуі тацданарлық нәрсс емес. Қызу айтыс үстіндегі Біржанның:
Куніне он көріисе де айнымаймын, Көк төбет болды деме меііі, жаным.—
дегеп сөзіиде Сараға карсы өзінің жасы егде тартса-дагы қартаймағандығын анғартқан дауы сезіледі. Біржанның Сарамен кездесуі 80-жылдарда өтуіне тағы б.ір дәлел осы антыстың алдында оның Абай аулында болуы. Бұл Құнан-байдың тұғырдап түсіп, Абайдың ақындық, шешендік, аза-маттық даңқы бүкіл Орта жүзгс жайылған сексенінші. жылдардың орта кезі болады. Абайдың ақындык, компо-зиторлық өнермен қатты шұғылдаиған кезінде ауылына Біржан келіп алты ан жатып кстксн. Бұл жайды М. Әуезов «Абай жолы» эпопеясының II кітабында тарихи шындыққа сәйкес етс дұрыс суреттейді. Айтыста Мұсаның баласы Садуақастың аталуы да 80-жылдарға дәл келеді. Сүйтіп, Сараның еліне Біржан Баянауыл, Шыңғыстауда болған-нан кейіи барган көріпеді.
Біржанның ақындығы, сөз жоқ, Сарамен айтыс үстінде айқын танылады. Қазақтың бұрын-соңғы айтыс өлеңдері-нің ішінде қогамдық, адамгершілік мәсслесін көтеруде, лнрикалық кейіпкер ақыпиыц өз тұлғасын жинақтап поэ-знялық шындық биігіне көтсре шсбер суреттеуде, алгыр ақындық өпер үлгісіп сарапқа салуда Біржап мси Сара айтысыпа тсң түсетін айтыс өлсңді жоқ деуге болады. Айтыстың жалпы қоғамдық сыр-сипатына талдап баға берудеп бұрып осындагы талас мәселсге байланысты, атап айтканда, Біржапиың лирикалы өлеңдері мен айтыстагы өлеңнің арасыпдағы өз ара тектестікті ажыратып айта кет-кен жөн деп білеміз.
Біз әуелі Біржап мен Сара айтысының Әріп өлеңдері-мен үндестігі, ақындык өнер жагынан қайталап келетін тамырластығы бар ма дсп қарастырдык- Бірақ ондай үн-дестік байқалмайды.
106
Ақ қағаз тәштит етпе хат жа.зарга, Тускеи соц мұілум болар сөз базарға... Жаһпл көп тілін тіске кұр жаныған Нс пысык сәуел кылсаи иманыцнан... Ей, достым, қапыл жатпа, басты көтер, Көнілі көзі барларға бұл да жетер... Көзіңс көріпбейді жиған малын. Суліктей сора берме елдін канын... Қоркыттай қазғаи көрін. алдыңда тұр, Жалғыз топырак шашасыц көпке ііеге, Мысалы дүнпе — теиіз, ғылым — кеме...
Міне, Әріптің мұндай өлең, сөз өрнектерінің Біржан мен Сара айтыстарындағы ақыпдық өнср үлгісі байқалмайды. Әріп оқыгап діндар ақын. Оның өлеңдерінде ақыл айту, мінез-құлық түзеу, құбылысты сол қалпында прозалық үлгімеп баяпдау басым болып отырады. Әріптің өлеңдерін-де қайталап кслстін сөз ксстссі, сөз машықтарының бірде-бірі Біржап мсл Сарапың, сондай сал-сері ақындардың ақындық дүниссіцс тіпті қабыспайды.
Ал, Біржапның өлсңдсрі мен айтысын алсақ бірін-бірі толықтырып, молықтырып тұратын ішкі тамырластыгын көреміз. Міне, осыларды салыстырайық. «Біржан сал» өленіндс:
Баласы Қожағұ-лдың Біржаіі салмын, Ешкімге зияным жок журген жанмын. Кісіге мепмепсінген бас имеймін, Өзім әнші, өзім сал кімге зармын. Жасым бар жиырмада, жасырмаймын, Басымііап дұшпац свзіл асырмаймып .. Үш жуздің баласына еркеледім, Әншілік бұдап артык болсын каидай. Арасын Орта жүздің аралап см, Үш жүзді сайран қылган Біржап салмын. Қыраи буркіт меп түсер таудан құлап... Таудан аққап снлдыраи мсн бір бұлақ..
Міне, осындағы ой түіііпі, өзіндік көркем сөз өрнектерінің барлығы Біржанпың айтысында қайталанып әрі қарай да-мып тереңдсй түседі:
Баласы Қожаіұлдыи. Біржап салмыи Сеп түгіл сенен артык құмар маған... Сайраткан Орта жуздіц бұлбұлымын... Қызыгып жүргеиім жоқ алар пұлға. Мойным жүзген каздай иіледі, Орта жүз ән шыркасам сүйінеді.—
дейді.
107
Біржап өзіиің өлеңінде:
Жанбота, өзіц болые, әкен Қарпық... Созады Біржан даусып қоныр қаздай. Баскага бір.өиццеп жүрміп жазбай—
десе, айтысында:
Атадап Біржап сал боп тудым артық, Ұраным «ер Қаркабат, Алтай-Қарпық». Лққумеіі аспандагы оіі қосамын, Қозғасам апіы күйді туптеп тартып. Қөкшетау дуаныііа дацқым барган Мен Біржап алтын тулай айкыпдалған.—
дейді. Біржан өзінің өлсңінде:
Аққудай аспандағы мың құбылтып, Сал Біржак ән салуға ерінбейді.
Немесе:
Құбылтып пеше түрлі әнге салсам...
Жастықтыц әсерімен сайран салдым...
деген ақындық ой түйіндсрін ән өлсңдерінде қандан айтса, айтыс өлеңдерінде анағұрлым құлпыртып, жетілтс түседі. Біржанньің лнрнкалық өлеңдеріндс сұлу қыз, келіншек-ке ақын-әнші атынап айтылатып еркін әзіл, асқақ мен-мендік сөздер қандай жүйслі келісті келіп отырса, айтыс өлсңіндс сондай:
Мсн Біржан қызға барман аяғымизн.
Шып кызсам дәуірлейміи баяғымнан...
Қыз еөзін кек көрмейтін сайтаным бар.
Опымды тастамаймын өзім өлмей Қыз сөзі батқан сайып жаным кірер Қарамай, катты сөйле, өлгеніме —
деген сөздері де Біржанның, Біржан сияқты сал, сері ақын-дардың бойына лайықты мінез-сипат.
Біржан айтыс үстінде Арғын, Керейдің, Алтай, Қарпық-тың, Қаржастың шонжарларын бірталай мақтан ететін болса, өзінің «Аққошкар» атты өлеңінде сол дәстүрІмен:
«Бір көлден қырық мын жылкы суарыпты»,—
деп Алтай Қуандықтың байлығын да атай кетеді. Осыған байланысты тағы бір жәйді аңдата кетейік. Көкшетаудың атақты акындары Арыстан, Орынбай, Шөже, Ақан сері, Ыбырай, Шолақ ақындардын өлең өрнектеріне қарап отыр-
108
сак, Біржанның айтысындағы ақыпдық үлғі өрнектер қай-талап кездесіп отыратыпын аңгарамыз. Ақанныц «айдын көлдің аққуындан», «Ақ тұйгын қоңыр қаз», «меп қыран, сен түлкі», «он төртте айқын тудай айқыпдалғаіі» деген сөздер, пемесе Біржанға ұстаз Арыстан ақынның:
Орынбай, жеиілдім деп басылмаймын, Басымнан ақын сөзін асырмаймын,—
деген өлең жолдары, Ыбрайдың:
Төрт Момындап келгеиде қалың шормын, Елім бай, шалқьці жатқан көлден молмын —
деген толғауы мен «Ежслдеп орі баймыи, әрі молмын» деп келетін Біржан толғауларымси үндес келетіндігіне қол қоясың. Аққу, ақкнік, қыран құс, жүйрік, жорға, сұлу ат, айдын шалқар көл. әпші сұлулар дүниесі Біржан бастаған сал, сері ақындардың поэзиясында қайталап дамытылып жырланатын белгілі жүйеге түскен ақыпдық өпер дәстүрі. Біржанның өлеңдері мен айтысындағы тектестік сол дәуір-ден туып түлеген.
Сүйтіп бұл салыстырмалардан туатып негізгі бір қо-рытынды Сарамен айтыстағы Біржаиныц ақындық өпер дүниесі өзінің лирикалы өлецдерімен, өзінің төңірегіндегі сал-сері ақындардың өлең өрпектерімеп іштей бірлікте, тамырлас-сабақтас екендігі.
Біржан мсн Сараның айтысы Біржан ақындыгының бнік шыңы болумеп бірге бүкіл қазақ ақындары айтысы-ның да биік шыңы. Мұнда Біржап күшті ақыпдық өнерімен халық поэзнясын дамытып сол дәуірде туып қалыптасып келе жатқан жаца жазба әдебиет өрнегімен ұштастыруға жол ашады. Біржан мен Сараныц айтысы мазмұны мен формасы сай келген күрделі көркем туынды, оның өмірлік ақындық сырлары одебиет жұртшылығын үнемі қызықты-рып, толғандырып келеді. Біржан мен Сара айтысында негізгі көтерілетін мәселе — бас бостандыгы, өнер, талант бостандығы. Даңқты ақындар екі слдің атынан сөйлеп, байлық, салтанат, адамгсршілік, кісілік міпез-құлықты са-лыстырады. Айтыс үстіпде Аргын мен Найманның сол кез-дегі ру басылары, белгілі шонжарлары, батыр, билері, ақып-әншілері сыпға түсіп, әрі мақталады, орі сыналады. Бұл^айтысушы ақындардың ежелгі бір өнер тәсілі. Ақын өз руының белгілі адамдарын бай еді, батыр еді, пенілі кең жомарт еді деи қанша мақтан дәріптесе де қарсы ақын сол мақтаған адамын сықақтай, әжуалап отырады, сопда
109
тұтас айтыстың бойында екі ел шопжарлары макталудың орнына масқара күлкіге ұшырап абройы айрандай төгіліп отырады. Мұны біз Шөже, Қемпірбай, Сүйімбай, Орынбай, Майкөт, Түбек, Жамбыл акыпдардың айтыстарынан кан-дай айқьін сезінетін болсақ, осыпы Біржап мен Сара айты-сынан да айкын сезінеміз. Біржан алыс Көкшетаудан келгендіктен Сарапың мақтагаи ліоііжарларын колма-қол әшкерелерлік міп таба алмаса, ал Сара Наймап мен көрші отырған рулы ел билсушілсріпің қылмысты қылықтарын бір талай өткір сынға алады. Біржап мақтаган Құсбек, Сартай, Құнапбай сняқты ұлықтардың сұмдыгыпан ел шо-шнды, дүрелеу, соттап жер аудару, ұл, қызды бәйгсге тігіп, құл, күң етуі, өз қызып өзі өлімге байлап беру т. б. сора-қылыктарды Сара Біржанның бетіпе шіркеу етіп тартады. Бірақ Біржан Сараның бұл тәсіліне баспайды, оны сүрін-дірер торды алды-артын орай әріден кұрады. Біржанның антыстағы кең өрісті ақындыгы шыгарманың тұтас компо-зициясынан, өзекті идсясыпан көріііеді. Біржаң мен Сдра айтысы белгілі бір сюжеттік тартысқа, уақигалы әңгімеге кұрылған драмалык поэма сняқты.
Әуелі айтысты жазып алушының пемесе Сараның аты-нан Біржанның Сарыаркадаң іздсп келіп қай жерде, кан-дай жағдайда кездесксні баяндалады. Қасында он жол-дасы бар Біржаи Сараны күтпегсп жерде кездестіріп айтысқа шақырады.
Бұл үйде Сара бар ма, шықсын бер!, Іздеген келіп тұрмып Біржан сері,—
деп келген беттеи Сарага өлеңмсп шабуыл жасайды. Екеуі амандасып танысканнап кейіп дагды бойынша өзініц елін мақтауға, карсы жағының міпіп айтуга ойысады. Айтыс шиеленісе қызып, ақынның өнерімсп тсң түсіп отырған, Сараны Біржан осал жерінсп ұстап жеңеді. Оның айттыр-ғап күйеуі өзіне тең емес, оған Сара қалың мал төлеген-діктен еріксіз басы байлапып отырган. Алыстан тор құр-ған Біржан, міне, осы жерде Сараны гапа емес, Найманның шоііжарларып да қатты сүріндірсді. Сопдықтан жеңілгсн Сара кейін айтысты Жүсіпбек қожага жаздырарда:
Тақсыр-ау, куні кұрсын ұрғашыныи, Билігі болмайды екен бір басыпың
Болган сои тері-терсек ит тс алады, Бұлыидай берекесіз арбашынып..
110
Арғынға жол бермегеп есіл тілім Күіі өтпей қор (эоп шыкқан қызыл гүлім Сіздердеп ұялғаннан үндемеуші ем, Есекке қосақтаулы өтті күиім,—
деп мұңаюмен сөзін аяқтайтын болса, өзімен тең түсіп, ақыпдық өнерін танытқан Сараны Біржан да аса жоғары құрметтейді.
Шырагым Сара, сспдей тумас бала, Шежіре туармысъщ мұндай дапа. Жарайды, жаным Сара, осы сөзің, Тас тулек тұрымтайдай екі көзіи ..
Есімбек, жокка сатпа асылыиды, Сыйлай көр, қыз да болса, ц.ісіліңді.. Законда зорлық болмас жақсы адамга, Жақсыны қор гып болмас бір жамаиға... Дәл сендей тумас адам шын өнерлі Айбатын ғаламға айқын Ай бедерлі.
Садаға тырнағыннан кетсің сеиің, Сан жүйрік көріп едім мен нелерді,—
деп, оган жақсы сөзін арнанды. Сара мен Біржанның осы бір сөздерінде айтыстың негізгі идеялық түйіні жатыр. Нанманның шонжарлары еріксіз торда ұстаған бұлбұл Сара тең түсер өнср жарысында ақындықтан мүдірген жоқ, әттсң басы байлаулы, тілі күрмелерлік халге душар болғандықтан ол Біржан сияқты еркін көсіліп айтыса ал-майды. Оның жолын казақтың ескі әдет-ғұрпы, Есімбек, Тұрысбек сияқты шонжарлар торлап тастаган. Бұлқынар-га, Біржан сияқты ел ксзіп өнер жолын қуып кетуге еркі жоқ. Бас бостандыгы жоқ адамның өнср бостандығы да жоқ. Олай болса Біржан да, Сара да скеуі бірдей бас бос-тандығын, өнер бостандығып көксеп отыр. Біржан сыпайы айтса да Көкшетауда Жанбота мен Азпабайға арнаған ызалы-кекті сөзіп енді Наймаішың Есімбек, Тұрысбек сын-ды жуандарына арпап, Сараның көз жасына, обалына қалмаңдар, заңда да, шарнғатта да зорлық-зомбылық жоқ, өнер несіпе, жақсы адамға еркіндік бсрілсін деген талапты ұсынады.
Айтыста екі ақынның кең көсіліп айтқан толғау өлецде-рі арқылы XIX гасырдағы қазақ өмірінің сыр-сипатынап да жарқын елсс береді. Бірде мақтап, бірде сынай отырып екі ақын ел арасының айтыс-тартысынан да, қогамдық ру-ханн тіршілігінен де көп жәйларды баяндай отырып, Абай, Тәттімбет сияқты өнерпаздардың бейнесін де жәпе екі ақыішың өзіндік тұлгасып да жарқып слсстстеді. Айтыс
111
өлсңдерінде айтысушы ақындардың— лирикалық кейіп-кердіц өз тұлғасы әрқашап орталық образға айналып оты-ратып болса, осы срскшелік Біржап, Сара айтысында ке-мел ақыпдық дәрежеде көтерілсді.
Айтыстың қалай өтіп, немен тынгапы Сараныц атынан баяндалады дедік. Үйткені бұрынғы, соңғы ақындардың дәстүрі бойынша айтысты жаттап, ел арасына жаюшы жеңген ақын емес, жеңілген ақынға міндет, парыз санал-ған. Бұл ақындық ар-ұжданның ісі, өнерді бағалаудаі-ы әділдік таразысы. Мен жеңдім деп әр ақын, өз атынан мақ-тана бермес үшіп, бұл өте жауапты міндетті жеңілгеп ақынға жүктеген.
Міне, сол дәстүргс берік Сара бастан-аяқ Біржанмен айтысын Жүсіпбеккс жырлап берген. Сондықтан да айтыс-та Сара өзінің тамаша ақындык, әншілік тұлгасын, сұлу-лық кескін-келбетін келістіре жырлаумен бірге өзімен қар-сы айтысып жеңген Біржанпың ақыпдық, салдық, әншілік тұлғасын да елестетеді:
Сал Віржан домбырасын көкке сермеп, Жіберді турлеидіріп әинск өрнск.
Сөзіме ызаланып алғацнан соң
Дауысқа салды Біржан аспаига өрлеп...
Сараның суреттеуінде Біржап осылайша әпін түрлсндіріп, аспанға өрлете шырқайтын, жүрген жерін сауықпен, қы-зықпен дуылдатып «Орта жүзді әнмеп сандалтып» толық-сып, төцксрілтс ән салатын, жас күнінен өпсрі асқап арда-гер, оның әнінің «бұрмасыца» қазақ баласы сүйсінеді. Әнінің толқынымен Ешкіөлместің бауры күңреніп күй шерткендей.
Бұл айтыс үстіндегі Біржан ақындығы тіпті бөлек. Ол алғыр да өткір ойларды, асқан әншілік, салтанатты сал-дық тұлғасып әлдсқапда айкын суреттейді. «Сайрағап Ор-та жүздің бұлбұлы», «Арғьінның ақтангері» Біржан ақын-дық мақтанға келгеиде қнял қанатына срік бергепдей, теңіздей шалқып «желді күнгі аспапдагы қырапдай дау-сы» көтеріліп өрлен, дәуірлей береді.
«Ақ иық мұз балақпын жерге түспес, Қен. қолтык аргымақпын алқымы іспес...
Жалымнан ұстаған қыз арман қалмас,
Жібек жал аргымақпын тұмарлаиған,
Аккумен аспандағы ән қосамын,
Қозгасам ащы күйді түптен тартып...
112
Жорғамын сарынымен самғайтұғын, Бәйге аты серпінімді шалмайтұғын. Әнімді он екі взвод жіберемін, Есіннен өле-өлгенше қалмайтұғын. Ежелден құлаш мойып көк айылмын, Лауға жеті күиге талмайтұгын. Болатпын екі жузді, жетем құрыш, Қүйсеуін шапқац түйе тапбайтұғын. Гауһармын бозбалаға сәуле бергеп, Дәпдеме жаманыкнан жанбайтүгын. Ой желке, қамыс кұлақ, қара көкпііі, Тұнықтап жүзіп ішпей қапбайтұгын. Үрғашылық қылмасан. бір басыма, Казақ жоқ Біржап десе нанбайтұғын. Даусымнын. жана түсті кәрі жыны, Дәуірлеп барған сайыц болмайтұғын. Қаркабаг, Қарақожа ага-бабам, Осындай ерегісте қолдайтұғын. Қырымға карайтұгын қара кермін Аң алмай жерге бекер қонбайтұғын. Айнымас канды балак ак иықпын, Тұяғым тигеп қасқыр оцбайтұғын. Тұлпармын Қөрғұлының Ғиратындай Алдына жүгірсе мал салмайтұғын. Рүстем — Дастандаймын дәл өперге, ЛХеңгеріп кісі билеп алмайтұгын. Бір итке елің пеге берем дейдГ Алашта лайық сен таңдайтұғып? Оп бесте ұрғашыға саятілымын, Қүн сайын қанжығамды қандайтұғын. Аңдап бас аяғыңды, байғұс Сара, Меп сенің кісің емес алдайтұғын...»
деп, төгілтіп түйдектеп берілген тамаша тапқыр шешен де шебер өлец тасқыны құлашты кең сермейтін майталмап сөз зергерінен туған өнер екендігін, 'осының әзінен Біржан-ның ерекше бітімді әншілік, ақындық тұлғасын көреміз. «Он екі взвод ән салғац», «Орта жүздің бұлбұлы», аспан-дағы аққумен тілдескен, жүйріктікке келгенде дәуірлеп б:)йге бермес Қаракөк тұлпар ақын осынша үздік өнерімен өте биікке шырқап, көтерілген асқақ әсем үнді, теңдесі жоқ жүйрік шешен ақынның ұмтылмас образын көз ал-дына алып келеді. Біржапның әрбір сөзінде дамытылып, жымдастырылып шебер қиюластырып қолданылған сөз өр-негі теңсу, салыстыру, бейнелеу, ұлғайган метафора тағы басқа көріктеу кұралдары бірінен бірі асып тұсіп жатады. Тіпті сол кездегі айтыс ақындарының еш бірі жеткізіп >бере алмайтын поэзиялық сөз өрнектері де мол кездеседі.
«Асықша ақжамбыны сұлуға аттым», «Қанды көз май жеп алғыш ақ иықпын».
8—470
113
«Ақ марал, осы жолы жығылмай кет Алтайдыц душар болдың мергеніне»... «Көзімніп Көкшетаудац қыры түсті...
Қанатыи күн шалмаған ақтұйғынныц, Жапалақ цемденср басқаи ізіір,—
деген көркем де тапқыр ақындық сөз өриектері бұл айтыс-тын тамаша шсберлік үлгілері.
Біржан, Сара айтысыпың басқа айтыстардап ерекшелі-гі — тек осындай мазмұны, өмірлік сыры терендігінле, көр-кемдік куатының күштілігінде болумсн біргс осы бір іші-сырты бірдсй бүтіп жымдасып келгсп драмалық поэмаға пара-пар кесек туындының ерте басылып, сол аркылы халық арасына кең жайылып, жалпы қазақ поэзиясына, ақындык өнердің дамуына орасан зор ықпал жасағанды-ғында. Біржан мен Сара айтысын қызыга оқып жаттап үлгі алмаған акын, жазушы сирск. Бұдан импровизатор ақындар да, жазба ақындар да үйреніп үлгі алған. Әлі дс үйреніп келеді. Сондықтап да әдебист поэзия тарихыпан да, өиер, музыка тарнхынан да Біржанның айрықша орып алуы осындай өлмес асыл қазынаны қалдыруында. Бір-жанның асқақ әншілігін, дарқан ақыпдығыц ең алғаш тсрең түсіпіп суреттегеп Сәкеп Сейфуллин:
Ән салса арыстандай ақыратын, Әуеиі қалтыратып жапыратып, Саңқылдап даусы кетіп алты белге Көркем әи мацдагы елді шақыратып.
Қазакта кім білмейді Біржач салды, Ағызған қызыл тілден шекер-балды, Сан ақып жарысқанда талай тойда, Үздік боп бәйгіні ақын Біржан алды...
деп Біржаішың топты жарган маііталман жүйрік ақып-дыгы мен алты қырдап даусы асқан әншілік өнсрін жас қауымга зор мақтап, үлгі етіп ұсыпады. Сәкен бұдап қы-рық жыл бұрын Біржан, Акан, Ыбрай әндсрі жаңа өпердің жарасымды гүлі болады деп талапты айтатын болса, сол талап толық іске аскан дәуірде отырмыз.
Біржанның поэзиясы туралы антқанда оныи. ақыпды-гын бастан-аяқ мінсіз еді дсгсннен аулақпыз. Біржанныіі ән-өлеңдеріпің ішінде ауыз әдебиетіндегі ежелгі қайым,' қара өлеңнің дәстүрімен келетін өлең шумақтары кездесе-. ді. Мәселен, «Біржан сал», «Жанбота», «Адасқақ» сияқты өлеңдері мазмұны мсн әпі бірдей қабысып келстіц болса, 114
біркатар өлеңдсріпіц әиі тамаша сұлу асқақ үнді болып келсе дс сөзі онымеп пара-пар түснейді («Мәті-Дәулен», «Аккошқар» т. б.). Бұл ксмшіліктің біралуапы. Екіпші, Біржанда өзініи, өскеп патриархалды-фсодалдык қоғам-цың тар шсңбсрлі салт-санасыпан аса алмаған кеіібір қай-шылықты пікірлср дс жок смес. Мұны айтыс үстінде Орта жүздің бірқатар шонжарларын асыра дәріптегендігі де жә-не сл аралап жүріп Мәті-Дәулен, Тұрлыбек, Мұса, Аққош-қар сияқты адамдарга арнагап өлеңдсріндс дс жаңылыс басқандыгы ссзіледі. Бірақ бұл кемшіліктер Біржан твор-чествосында негізгі сарын емес, мұндағы негізгі идеялық сарып сыпшылдық, ақыидық, әншілік өпердің қадір қасие-ті, сол өнерге, ізгі адамгершілік қаснетке кессл келтіретін жағымсыз құбылыстарды сынап, мінеу.
Мұны ақынның жоғарыда талданған лирикалық өлең-дері мсн айтысыпаи айқың көреміз. Біржан ақпа, төкпе және турашыл акын болғандықтап әр кезде әртүрлі жағ-дайға байлапысты тосыннан айтып тастағап өлеңдерінде жағымсыз қылықтарды сықақтау кездеседі. «Бүгіпгінің бн-іпде ми қалмады», «Есек озғап замап болды»,— деп айт-қан шенсуі. Байпақ байдың сараңдығын, Құдайберген тілмаштың менмепдігін «Көтерем өгізгс» теңеп әжуалайды.
Бабай мсн қасқырды айтыстырған өлеңінің дс сатира-лык мәні күшті. Атығай елінің шешені Бабай (руы Бабақ) мен қасқырды айтыстыру арқылы Біржан замапдасы Ба-байды ғаиа әжуалап қойманды, слге тізесін батырған аға сұлтан қыпшақ Ыбранды қасқыр бепнесіпде суреттейді. Ыбрай Бабайдың қайып жұрты болса да аралары келіс-пей, бірдс тату, бірде араздықпсн күн кешкен. Бабай ба-тыл шешендігімсн, Ыбрай зорлығымеп ел көзіне түсіп сөзге ілінгесін Біржан осы айтысты таратып жібсріпті. Ақын Бабайдың сөзі арқылы жұрттың малына жаудан тиіп, кә-рі-жасын шулатып, мазасын алған қасқырды әшкерелей отырып, кісі өлімі деп Ыбрайдың Атығай сліне бүлік сал-ган қылықтарын ақтарады.
«Қасқыр. сенін тіліиде сенім бар ма, Қыпіпақтан жаксы көрер елім бар ма. Аузыңа келгеп сөзді оттай бердіц, Болысымды тастап жүрген жерім бар ма?
Сен жылқыны көп жегепде кұнығасың, Жунің қалыц, аязға жылыпасын. Сен-дағы ол жағына күлгенін. не, Енеңнің байы болып ұлығасың»,—
8’
115
деп Ыбрайдың өз жақындарыиан қыз алғап огаш әдетің де, Бабайдың ұлық алдыпда жалтак халіц де аңғартады. Ал қасқырдың сөзі арқылы Майлы— Балта елініц дау-жанжалга құмарлыгын, ұрлық-қарлыққа үйірлігін, екі ноғайды өлтірді дегеп іспеп екі адам сотталғандығын мі-нейді. Осылайша бейнелеу, тұспалдау әдісімен ақын өз тұсындағы жагымсыз қылықтарды шенейді, күлкі етеді. Біржанның осы өлсңі таралгапиан кейін Қыпшақ пен Аты-гай арасының жанжалы қайта өршіп, көпке дейін басыл-майды. Біржанның мұндай сатнралық сарындағы өлеңдері Жанбота меп Азынабайды әшкерелеген өлеңдерімен үндес, сарындас келіп отыратындығы белгілі.
Сал, сері әншілсрдің жүріс-тұрысы бұрынғы ескінің кө-зі. саналған феодал-шонжарлардың көбіие ұнамаган. Әсі-ресе молдалар, ишандар сал-серілердіқ ісін, жүріс-тұрысын сайтан қуған қылық дсп, жаратпай мінеп, жұрт көзінде абройын түсіруге тырысқап. Өз заманында тақуалыққа бейім Орынбай, Шөже, Тезекбай ақындар Біржанныц дар-қан думанға, жиын сауыққа толық еркін жүріс-тұрысын шариғат діп жолына қайшы деп кейде сынап та отырады. Сара айтысыида Біржанды «Салдықпен сайтан қуған» деп кемітеді, Тезекбай ақыпның құдайдыц пе сипатын таиисың деген сұрауына, Біржанның берген жауабы тура да өз бойына жарасымды:
Тезеке, оқіі білдің жазған хатты, Сері қайдан біледі шарпгатты. Әкем Қожағұл, өзім салмын, Мен сізден сүрамаймын насихатты.
Бұл сөзге Тезекбай:
Олай болса, отырғанда ақылмен ой таба бер, Күндіз-түні жүрсең де жол таба бер.
Орта жүздің баласы «Темір қақпаи» Байғұлабай деп әне зарлап тұр ғой,
Қыз-келіншекке ойыңды айтып, тана-моншақ жнып мал таба бер — деп, Біржанды шариғат білмейтіндігі тұрғысы-нан сынап кетеді. Біржанды пері соқты, шайтапмен жол-дас болып, жыи қақты дегеп әңгімелердің де бір тамыры осыған байланысты. Асылы ақын, әпшімен шариғат діи жолы қабысқаи емсс. Біржан, Жаяу Мұса, Ақап сері, Шолақ, Ыбрайлардың дін иелерімен мезгіл-мезгіл қағы-сып қалып отыруы осы өнердің табиғатынан туған әлеу-меттік құбылыстар еді, Бұл идеялық мотив Ілняс Жапсүгі-
116
ровтіц «Құлагер» поэмасыпда, Мұхтар Әуезовтың «Абай жолы» романында, С. Мұқановтыц «Балуан Шолақ» по-вестіндс, Ғ. Мүсіреповтың «Ақан сері— Ақтоқты» драма-сында, Қажым Жұмалиевтің «Біржан, Сара» операсының либреттосында дұрыс берілгеп.
Біржан 1897 жылы 64 жасында дұние салғдн. Өлер ал-дыпда Біржан екі-үш жылдай ұзақ ауырып, қатты жан күйзслісіне түсіп, бірталай бейнет көрген. Міне, осы сыр-қат кезінде ілығарган өлеңдерінде де Біржанның жастық шағыи еске түсірген, өмірмен, замандастарымен қоштас-қан, тірлікті, Теміртас, Асыл, Ақық атты ұл-қыздарып қия алмай аяушңлық сезім білдірген жан-күйлерін шебер ба-яндайды. Бұл өлсңдерінің бәрінде дс өткең өмірі туралы түйінді ойлары, жетім қалыи бара жатқап балаларыныц тағдыры оны қатты толғандырғандығып сеземіз.
Біржанның сүйегі өзіиің атасы Қожағұлдың зиратына (қазіргі Степняк қаласының Жармау бөлімшесі тұрғап жер) койылады. Қсйін ағайындарының араласуымен, 1940 жылдары Ақмола облыстық аткару комитетінің председа-телі Әшімбек Бектасовтың басқаруымсн Біржаиның зира-ты қоршалып, басына кұлпытас орнатылды.
Әдебиет зерттеушілер де' музыка зерттеушілер де Бір-жанның әндері мен өлеңдсрін өз заманында жаттап, халық арасына ксң тарата отырып, жогалтпай біздің заманымыз-ға жеткізгендігіп атап айтады. Арқадағы әншілік, ком-позиторлық. ақындык өнсрдің туын көтерген Біржаниың ссріктері, өиер жолы, ақыпдық, әншілігін сақтап әрі дамы-тып, молықтыра түсетін шәкіргтерінің мол болуы табиғи заңды да еді. Егср Біржанның ақындық өперін Сара, Әсет, Шашубай, Досксй, Тайжан, Ыбрай сияқты майталман ақындар дамытатын болса, әпшілік өнерін жатқа айтып жеткізуші алдымен сол Біржанның қасына еріп бірге жүр-ген, одан тағылым үлгі алған Ыбрай, Шолақ, Бекахмет, Ғазиз, Естай сияқты ақын-әпшілер, бұдан берідегі Қалн Байжанов, Ғаббас Айтбаев, Әміре Қашаубаев, Қосымжан Бабақов, Қуан Лскеров, Жүсіпбек Елебеков, Мәжит Шал-қаров, Хамит Бекеиов, Мұқан Еркесарин, Ахмеджан Тілеу-баев, Мария Бекахметова, т. б. көптсген ақын, әншілер.
Біржанның өзінен туған Аеыл, Ақық атты қыздары мен Теміртас, Қалкен атты ұлдары ақын, әншілік өнерге онша қабілсті болмаған. Агасы Нұржапныц баласы Сыздықтан туган Мария кейіп ел ішіпдс елеулі әнші болды. Бірақ осы өнер жолын қуып дамыта алмады. Біржанмен рулас, ауылдас белгілі әнші Бекеннің Хамиті деген болғап.
117
Хамит әрі асқан үнді әнші, әрі революпияшыл от жігер-лі ақьш болып әлсумст өпср ісіне белссне араласады. Бір-жан, Ақан сері, Шолақ әядерш жәпе өзі шығаргац өлен-дерді ел ішінде ең көп таратқан Хамит. Жиырмасыпшы жылдарда Атыгай, Керей ортасында Хамиттің әншілігіпе сүйсінбеген ел қалмады. Ел-жұрт Біржанның өпері осыган қонған, ол соның нағыз мұрагерІ деп аңыз қылатын, ол мезгілсіз қаза болғап агалары мен жас қызып жоқтап:
Шегіне Жокей көлдің бітер кияк, Ұксайды жалғыздыкка біздіц сияк. Соңымнан ағатайлап сретұғын Калмады-ау, Өтебайдан жалгыз тұяк.
Адамзат катермей ме а\ьң) істі, Колымнан жас балэпан тұйгын ұшты, Өлеңге жас кунімпен ұста-ақ едім, Ақ тұйғыц балапандай ұстап едім. Ларнга аіі, бұд дуциепіц гамалымеп Алыста наташыма қыстап едім, Сәукежан, туган айдай мінің бар ма, Шақырсам атынды атап үпіц бар ма, Үйімнеп өзім жоқта ғайып болдыи Көзіме көріпетін куііін бар ма?!—
деген өлеңдерін арнаулы әнімен айтқанда Хамит тыцдау-шыларьіның жан дүниесін босатып, егілтіп жылататын еді. Хамит әпдсрінің кейбірің сол ксзде ауылдасы Рамазан Елібасв жазып алған еді, онын каншалық сакталганы біз-ге мәлімсіз. Бертін оқып, білім алып (үш айдай Свердлов қаласында өпдіріс академиясыпда оқып), партияга кіріп, әлсумст ісіпе араласқан дәуірде Хамиттің алдына өнер таңдау мәселссі қойылды, «әншілік өнер жолымен кету ксрек пе, жә болмаса күрсскер ағаларыныц ізімеіі азамат күрсскер болу ксрек пе?» дегсн сұрауіа келгспде ол соңгы күресксрлік жолға бүтіцдсй бсріліп, әнші акыпдық өнері бірте-бірте қага беріс қала берді. Бірақ срте қайтыс болса да ол Біржап әндеріи өз төнірегіпдегі жастарга үйретіп кец жайып, таратып кетті. Хамиттен де, жәнс басқа өиер-паздардан да үлгі алған Еркесарыпын Мұқаны, Бскахмст-қызы Мария Біржаи әндеріп тамаша жақсы орыидайтын. Қөкшетау елін әлдеиеше рет келіп аралаган Сәкен Мария-ны Қызылорда меп Алматыга шақырып тсатрға алдыруға әрекет жасаса да Марня үлкен өнср дүпиесіне араласуына мүмкіндік ала алмады. Ол да Сарапың тағдырына ұқсас халге ұшырап, ауылда қала берді. Біржанның әншілік, композиторлық өнеріиен үлгі алып, үлксп білім жолыпа
118
түскеи сол ұлы өнерпаздың ағайыны, жерлесі Рамазан Елібаея еді. Олың өмірі мен творчествосы «Жас казақ», «Жолластар» сиякты Біржан әндерімең сабақтас екендігі қалың жұргшылыққа мәлім. Белгілі музыка зерттеуші ға-лым Б. Г. Ерзакович «Жас қазақты» лнризм меп драма-тизм мотивы бірдсй кушті эпикалъік. аңызбен ұштасып кстстіп тамаша күрделі әндердін, бірі деп қарайды.
Сонымец Біржаішың ақындьіғы, әншілігі, композитор-лығы бізлің мәдениет жұртшылығымызға тодык, танылған, жаңа социалистік мәдсниетіміздің сарқылмас асыл қазы-насына гйналғаны тарихи шындық. Тарих қайталанбайды, өмір өз заңымен ілгерілей бермек, жаңа қауым өзінің жаңа өнерін жасайды. Жаңа өнер дамыган сайыи Біржан сняқ-ты ардагер ақын, өиерпаздъщ шыгармалары, ұмытылмас абзал бейнесі бізден алыстамайды, әрқашаи қасымызда күмбірлсп күң тартып, шыркап он салып, сырласып, мұи-дасып, эзілдесіп күліп-ойнап, мәңгі бірге жасамақ.
Янвпрь — февралъ, 1966 жыл. А.іматы.
ҮКІЛІ ЫБЫРАЙ
Көкшетаудыц сарғайып, сұрғылт тарта бастаған күзгі сентябрь жәрменкесі өткен жазғы кьізықтың жалғасындай, келер қатал қыстың жыл басындай думан-дүрмекке толы еді. Базаршылаған ығы-жығы аттылы-жаяулы халық сең-дей соғылысады. Бір кезде жұрт дөңестеу бір алаңға қа-рай жапырыла жүгірді. Бәрінің аузында «ЬІбрай-Ыбрай» деген жалғыз сөз. Ішінде Жұмағалн екеуміз бар, бір топ бала, біз де сол жерге жүгіріп жетсек, айналасын көп ат-тылы адам қоршаған Үкілі Ыбырай, ат үстінен шырқап ән салып тұр екен. Сақал-шашы аппақ кудай ағарған. Үстін-де барқыт жағалы әдемі тігілген кең түйе жүн шапан. Ұзын да, кең балақты қоңыр шалбарын етіктің сыртынан жіберген, басында құндызбен жиектеген ықшам бөрік, омырауы да, алқымы да даладай, ашық.
Қолында үкілі домбыра. Жиналған ,мың сан халық құ-лаққа ұрған танадай немесе намазға ұйып дұға қылғандай тым-тырыс, Ыбырайдың аузына телміріп қарап қалыпты. Ашық аспанның астьшда, дүниені жаңғырықтыра ұлы ән-шінің құдіретті дауысы бірде шырқап, биіктеп қалықтап кетіп жатса, бірде арыстанның ақырғанындай гүрілдеп, те-геуірінді күші Қөкшенің қия жартастарына соғылып жат-қапдай, дауыстың әдемілігінен гөрі, сол бір кен ән сарайы-нан күңіреніп-шалқып шыққан зор да пәрменді дауыс өзінің ежелгі әсем де ерке арнасына қарай құйылып жа-растық тапқандай. Мұнда жастық дәуренінің қызығы емес, қазіргі кәрілік жеткен өмірінің сыр-сипаты көбірек жырла-нып жатыр. «Қалдырған», «Дүние», «Заманым» өлеңдері бір кезде «Жиырма бес», «Жанбас сипар» мен жалғасып барып бір бәсендеп еді. Жиналған халық шулап, айқайлап, «уә бәлі», «жарықтық кәрі тарланым-ан, баяғы шабысынан әлі танған жоқ екен», «өлме, Ыбырай, өркенің өссін!»—деп алғыс жаудырып жатты.
Халық тарайтын емес, ағылып келіп жатыр, келіп жа-тыр. Ыбырай іркілген жоқ, бұл^жолы термелеп жәрменкеге келген халықты өлеңмен қошеметтеп, әр елдің руын, тари-
120
хын таратып бірталай жырларды үиш-төгш ап-іыи іаиа-ды... Арасында күлдіретін әзіл, сықақ сөздер де, бұрын-соңғы ақындардаң нұсқалы нақыл сөздер де жеткілікті, мол. Шырқалған зор дауысты ән де, өмір сырын баянда-ған салмақты ой да, ажарлы күлкіге батыратын тапқыр сөз де бір бойынан түгел табылған Ыбырайдың ақындық, әншілік өиері кімді болсын қайран қалдырғаидай еді.
Бұл мёнің он бес жасымда Ыбырайды тұңғыш көруім. Бұдан кейін Көкшетаудағы Бегежаннын, үйінде Жұмаға-лиға еріп барып, бірер қабат әңгімесін тындағанмын. Қы-зылжарда педтехникумға келіп өлең аитып, И. В. Қоцикке әнін жаздырып жүргенінде бір көргенім бар. Бәрінде де Ыбырандың дарқан ақындық, әншілік өнері, алғыр шешен-дігі естен кетпестей боп көрініп еді. Бұл бірер көруден туған сыртқы әсер ғана, онымен жақын сөйлесіп, тілдесе алғаным жоқ. Сол әсерлерімді және Ыбырай туралы бас-қалардың естеліктерін тексеріп қарайтын болсақ, кейін өзіміз көрген қазақтың басқа да даңқты әнші, ақындары-на да ұқсас мінез-қылықтары да, әрі ешкімді қайталамай-тын өзіндік өнер улгісі де мол екендігі көз алдымызда айқындала түседі.
Ыбырай — шын мәніндегі ұлы өнерпаз. Ақындығымен халықты тылсым буғандай бағындырып алу әркімнің қо-лынан келе бермейтін өнер. Ыбырай ақындығының терең тамырлары да күшті. Ол Қөкшетаудың атақты Орынбай, Арыстаи, Шөже, Біржан сал, Ақан сері, Балуан Щолақ, Нүркей, Тезекбай сияқты атақты әншілерініц өнер дәс-түрін игеріп, дамытып сақтап, біздің революцияльіқ заман-ға жеткізуші өнерпаз.
Өнерпазды біз кең тұйінді мағынада ұгынамыз. Ыбы-рай тыңнан өлең, жыр шығарушы ақын, тыңнан ән шы-ғарушы компознтор, өзінің және басқалардың шығарған әндерін әдемі асқақ дауысымен орындаушы әпші. Ойыи, той, жиындарда халықты ақып әншілігімен де, тапқыр, қы-зықты ойындарымен де, құмарта, еліктіре білетін сауыққой артнст. Қең мағынадағы Ыбырайдың өнерпаздығы міне осындай. «Гәкку», «Қарақат көз», «Жайма қоңыр», «Жан баспас», «Маңмаңкер», «Қалдырған» сияқты өлең әндері жаңа соииалистік мәдениеттің игілігіне жаратылып, өлмей-тін, асыл қазынаға айналса да Ыбырайдың тамаша ақын-дық, компознторлық, әншілік өнер жолы бұл күнге дейін кең зерттелген жоқ. Ыбырайдың ақындық әншілігіне өзі уақытында зор мән беріп арнайы мақала жазып, бір қатар өлеңдерін жазып алып шығарған белгілі жазушы Сәбит
121
Мұқапов1. Революпиялық тақырыпқа арналган кейбір өлеңдері Қызылжар қаласында шығатын «Бостапдық туы» газетіпде2 жариялапғап. Сәбит опан кейінгі жазған мақа-лалары мсп сстеліктерінде Ыбырайдың дарқап ақындығып аса жоғары бағалайды. Ыбыраіі туралы қазіргі жазылып жүргеи бірлі-жарым мақалалардыц қан-қайсысы болсын Сәбпттің еңбегіне сүйспеді.
Затаевпч А. өзіпің 1925 жылы жариялаган «Қазақтың 1000 әні» атты еңбсгіпде Ыбырайдыц «Қалдырган», «Дү-іше», «Қарақат көзді» әндерін нотаға түсіріп жариялаған, атақты халық композиторы әнші експдігіп, жас ксзінде оқу іздсп Петербор қаласыиа дейін барғандыгып хабарлайды. Сәкеп Ссйфуллин «Көкшетау поэмасында» және 1930 жыл-дардағы мақалаларында Ыбырайдың дарқап әнші ақьін-дығын жогары багалайды.
Біз осы еңбегімізді жазу үстінде Сәбиттің Ыбырай туралы бұрын-соңды жазгандарып ауызекі естелік, әңгіме-лерін дс, Молдахмет Тырбисв, Молдахмет Ержанов, Игі-бай Әлібасв, Жокен Жоламапов, Өтслбай Жұмабаев, Хамит, Қалымссйіт, Омар кариялардың, ақын жазушы Шахмст Құсаинов, Ғалым Малдыбасв, Жақан Сыздықов, Теміргали Нұртазии тағы басқалардың сстеліктерін де, Мұса Асаиновтық, Ыбырай туралы диидо^ жұмысын жаз-ғап Сәрксн Құлмағамбетовтың дерсктсрін де ескс алып пайдаландық.
Ыбыраіі туралы жазуымызға тагы бір себсп, 1965 жылы Қазақстанпың солтүстік облыстарып (Қостанай, Солтүстік, Көкшетау), РСФСР-дың Батыс Сібір аймағын (Омбы, Тюмепь облыстарын) аралап жүргепімізде, Ыбы-райдың өмірі мсн шыгармаларыпа қатыпасы бар жаңа қызыкты дсрсктсрдің табылуы. Сол дерсктер көгітен ойлан-дырып, толғандырып жүргсп маңызды тақырыптың кілтіп тауып бергендеп болды.
Ыбырайдың тчгап, өлгеп жылып әркім әр түрлі жазып келеді. Сәбит Мұқапов, Ахмст Жұбапов, Ғалым Ліалдыба-ев 1856 жылы туды дссе, снді біреулср 1860 жылы туды деп жазған. Оп бсс жасынан Ыбыраймсн жақын аралас-қан Молдахмет Ержанов «Қалдырган» дсген әніп жасы алпысқа келгесіп, қазақтап солдат алатыи жылы шығарды
1 С. Мұкапов. «Қачақ әдебисті һәм Ыбырай», «Қызыл Қазақстан», 1924, № 78, жопе «Ыбырай ақып», «Бостандық туы», 1924, 25 июль.
2 «Бостандық туы», 1925 жыл, 20 май.
122
дейді. Бұгап қараганда осы 1856 жылы туды дегеп шама дұрыс. Ыбырайдыц 1930 жылдыц басыпда ұсталып, содап кайтпагандығыи ескс алатын болсак, оның 74 жаста қай* тыс болды дсгені расқа шыгады.
Ыбырай бұрыпгы Ақмола облысы, Қөкшетау уезіпде (қазіргі Көкшстау облысы, Айыртау ауданы) Жақсылық қарауылынан Жалгыз таудың бауырыпда Сандыбай бұла-ғында туып-өскеп. Аргы аталасы Собден батыр Абылайдың жорықтарына қатыиасқан. Сәбдеп батыр балуандығыпың үстіне оп қолыпан өнер төгілетіп зергср ексн. Абылайға осы зсргерлік өнсрімен ұпапты. Сәбдепнсн Дербісал, Дер-бісалдан Әбілс, Мапдай. Сандыбай туады. Сандыбайдан Бөбіш (қыз), Шалгымбай, Ыбырай туған. Бөбіштеп атақ-ты Тайжан ақын туган. Ыбырайдап Ёссп, Ессмберген, Үс-темір 'іуган. Ал Әбіле оқыган, таиқыр шешсп екен, аға сұлтан кезіндс Шыңгыстыц хатшысы болып қасына еріп жүрінті. Әбіледсн тарағаіі Ілияс, Кслжегали, Молдағали Мапдайдан тарагап. Қосшыіұл, Үсейіп. Асайып, Асайын-нан тарағал Мырзагұл, Шалғымбайдан тарағап Сүлеймсн, Дауыт барлығы да ұста, зергер, сөзге жүйрік, іпешел, ойын-сауыққа құмар сері, өнерпаз болыпты. Мырзагұлдың бала-сы Мұса қа.зір Ыбырайдын ақыпдық, әпшілік өнсріп мык-ты ұстағап талапты ақын-әнші. Ыбырайдыц Есеп, Үстсмір дегсн балалары революциядап ксйіп совет жұмысына ара-ласады (ауылнай, сот болады).
Сәбден ұрпағы пшлқығап бап болмаса да, өздсріпіц ет тірлігімсн Абылайдан бергі дәуірдегі елдің ірілі-уақты тар-тыстарыпа, қогамдык. рухани тіршілігіне араласып отыр-ган. Руаралық дауларда, болыстықка таласуда, жер, жесір дауларында Әбілс, Мандай, Қосшығұл, Саидыбайлар бел-сене араласып есссін жібсрмстен, ксйін ақыпдық, шешеп-дік атағы шықкан Ыбырай да ел ішіндегі тартыстардан сырт қалмағап. Сондықтан бұлармен Уәлихан, Шыңғыс әулеті де, Зілғара, Шопан, Әлібектср де, Шөбек тұқымда-ры да есептесіп отырған. Шыңгыс төре Қосшыгұлмен құда екен де, бір ксзде өзініц көп жыл жақсы досы болған Әбі-лсні елеусіз қалдыратын мінез білдірсе керск. Мұпы білгсн Зілғараның Әлібсгі араларын алыстатып, Әбілені өзінс аударып әкетіпті. Ақыры Шыцғыстың ага сұлтандығынап түсуіне әксліп сокқан дсйді.
Сапдыбай ұсталық ецбегімеп күн көргеп ксдей болса да баласының жастайынан ойын-сауықты, ән-күйгс кұмарлық тадабына бөгет жасамағап. Сәбиттің, Молдахметтің, Ха-миттің айтуына қараганда — түсіндс бірдс Нүркей ақын-
123
ды, емді бірде Орынбайды көріп, олардан домбыра бата алған дейді.
Ағаштап арба, шана ие алмадым, Жаманмен жолдас болып жүре алмадым. Атамыз қара мұрын ұста атанды Көмірге орнымды өзім қця алмадым,—
дегеп өлеңінде әкенің ұсталық өнерінен гөрі, ән-өлеңге бе-рілгендігін мойындайды. Тағы бір өлецінде он жеті —- он тоғыз жасында өмірдің теңізінде қайғысыз жүзіп салдық-пеп сайраң салғандыгьш жырлайды. Бірақ Ыбырай үй шаруасынап, семьялық өмірден қол үзбеген. 1924 жылы Сәбит мақаласында Ыбырайдың он жеті жасқа дейін мал бакқаңдығын, піөп шапқанын, әкесіпің қасыпда үш жыл-дай ұсталық құргандыгын, ал жасы ұлғая бастаған шақта қайтадан үй шаруасымен ұқыпты айналысқанып баяпдай-ды. Өлеңін, әнін айта жүріп шаруасын тындырған. Шаруа-сын тындырып жүріп, ойын-сауықты тастамаган. Жиырма-сыншы жылдардың басында Ақмола губерпалық атқару комитетіпің бастығы Ұзақбай Құлымбетовке, редакцияда-ғы Сәбитке барып, балаларының оқуға түсуі үшін өлеңмен арыз айтқап.
Ыбырай бала кезіпде ауыл молдасынац оқып хат таны-ган. Оқып білім алуына Әбіле көп ықпал жасапты. Зирек, алғыр Ыбырай хат таныгансын қолына түскеи кітаптарды, әсіресе қиссаларды құмартып оқыган. Бір катарын жаттап айта бастаған. Молдахмет Ержаповтың айтуына қараған-да Ыбырай жас кезінде «Қыз Жібек», «Алтын балық», «Мұңлық— Зарлық», «Боз жігіт» дастандарып, «Рүстем дастанды», «Сейпіл—Мәлікті» тағы басқа кітаптарды оқып жаттаса керек- Бұған қарағанда Ыбырай мұсылман-ша бір талай сауатты, татар, түркі кітаптарып еркін түсі-ніп оқып кететін болған. Сәбит мақаласында Ыбырай «Мың бір түнді» өлеңмен айтады дейді.
•Алайда Ыбырай өлеңді жазып шығаруды негізгі әдетке айналдырмаған. Оқығанын да, басқа ақындардан естігс-ніп де домбырамеп жатқа айтып таратқан. Сонымен бірге бала күннеп шырқап ән салуга құмарланып, берілген. Бір-те-бірте ауыз әдебиеттің дәстүріне машықтанады. Бұлай болу табиғи заңды да. Ыбырайдың өскен ортасы, алгаи үлгісі ақындық пеп әишіліктің туын тіккен Қөкшстаудың атақты Орынбай, Біржан, Ақан серілердің өнер жолы еді. Ыбырайдың өз айналасы ақын-әншілікке қандай бейім болса, көрші, жақын елдің бәрінде әнші ақындық жолын
124
ұстаған өнерпаздар'мол еді. Мұның барлығы да жас Ыбы-райды еліктірген дуниеніц қызығы да, қол жетср арманы да, Нүркейдің қасьша еріп жүргеи өзімсн замандас Балуан Шолақпен де дос, жолдас болған. Сап рет Біржаимеи кез-десіп, әл салысқан. Бәрінен үлгі-вцеге алгал ЬІбырай Қы-зылжар, Атбасар, Қөкшетау, Ақмола, Омбы қалаларында, Қоянды, Мәкержс, Тайыиша жәрменкелсрінде, бұрын та-пыс емес татардың, орыс, украинаның өлен-ондсрін де есітіп біліп жадына тоқыған. Бертін келе есейген шағында Ыбырай қазақ тіліндегі өлең кітаптарын да қадағалап оқып жүрген. «Бір қызық, ит жүгіртіп, ац ауласа», «Зама-ным», «/Калғызтау» өлең, толғауларында ауыз әдебиетінен гөрі жазба әдебиеттін. әсері күшті.
Ақан сері Ыбырайды жас күшпен өзінс ең бір жақын дос серігі сапап, оның серілік салтқа бейім талабынын, бар-лығын да мақулдап әи-куйге, сан алуан кулкілі қылықтар-ға толы, артық-кем мінез-әрскеттеріне бетінсн қақпай, жол беріп үііемі сркелетіп ұстап, жұртқа мақтап таныстырып отырған.
Үлксн жиын тойларда, сауық-сайран үстінде сөзін тьің-дап үлгі алып жүрсе де, Орынбайдың үлкеіі сынына жиыр-ма жасында кездесіпті. Молдахмет айтады:
— Үлгі алгаи ақыпдарыңыз бар ма?—деп, бір топ жастар болып, сұраганымызда, Ыбырай тацданған пішін-мен бетімізге ежірейе қарап алды да:
— «Үлгісіз тон пішіле ме екен! Жиырмаға келгенімде Өрекеңді де, Біржанды да көріп өлецімді сынға салдым. Қалың жиын ішінде Жанқожа қария отырып, мынау Әбі-ленің інісі, жолыңызды қуып жүр, Өреке, дейді. Өрекең — кәне тындайық дегенінде, депемнен агыл-тегіл тер саулап қоя берді. Шу дегенде жаттаған қисса, өлеңдерді, Өрекең-нің өз сөздерін де үсті-үстіне төпеп соғып жатырмын. Оны ықылас қойып тыңдап отырды да, өз айтарың бар ма деді. Мен «Қалқам шырақты» шырқап салдым, Өрекең риза болып батасын беріп отырып, тағы да:
— Ауылда, үйде жүріп өнер таппайсың, шырағым. Алыс-қа көз жібер. Ел кез, өнер жарысына түс, сопда өзіңнен де өнерлі жақсыларды, ақылдыларды көп тыңдап, көп көре-сің. Мен алыс слді көп аралағанымнаң опық жегенім жоқ,— деді.
Жасы да, жолы да үлкен болганымен, Біржан меи Ақан өзімізбен құрбы-құрдас сияқты еді. Ойын-сауықты күйіт-теп, жастықтыц әуенімен желігіп жүрген шағымда Біржан сал біздің Қарауылды аралады, қасына ергеи*өңшең сері-
125
лер жүргеп жерімізді шулатып жібердік. Оспан қарияпыц үйіндс Қарахы.пың нгі жақсылары жппалып Біржаппыц алдыпда маіан капіа-қапга әц саліьна бсрді. Оіырғаи-дар - • мымау ссср Ыбыраіі жолыцыіды ұсгахга жарай ма?- дсн сүрады Ьіржашіаіі.
Қазақ әніне ©зім жеке-дара тұрмын гой «тайпалма-лы» мен «шайқалмалыға» Ыбырай жсткізбсс,— дсді.
Ьібырайдың өмірін жақсы білетіндердіц айтуына қара-гапда олыц ақыпдық, әншілік жолдағы талабыпа дәл өзі-пің жақын агайындарыпап гөрі атығай, қарауыл, ксрей, уақтыц қалың елі, сол елдсрдегі өнердің қадіріп білетін адамдар көп болысқап. Барлығы да Ақан, Біржаи, Шолақ сияқты Ыбырайды да ардақтап сыйлай білген. Тіпті оның оғаш мінездеріне де төзімділік жасаган. Атақты Қошан сал да, атыгай, қарауылдың мықтылары, билсрі, Бегалы, Шалабай, Ескепдір, Нұралылар да, латша үкіметіпе қарсы күресіп, жер ауган Мәмбетәлі, Жақьш, Бекахметтер де, қыпшақ Әбдіқармен тартысып келген оішіі Ержігіт, Жәкен де —бәрі де Ыбырайға тілсктес болғап. Сонымен біргс ел-дсгі шонжарлар (ксйдс сайлау тартысыпда), аңқау сеигіш халық алдьшда бсделі зор Ыбырайды пайдаланып отыр-ған. Мәселсп, Қошқарбайдың Ескспдірі Ыбырайды бірпе-ше жыл ©зіиіц уысынан шыгармайды. Болыс сайлаула-рында, екі елдің дауларында, алғыр, шсшен, дарқан әнші Ыбырайды қасынап қалдырмаған.
Ыбырай ойын-сауыққа, қыз-қырқын думапның ішінде алшаң басып, сайран салып жүргепінде, сл жуаидарының жүргізген қоғамдық тартыстарыпың түпкі сырларына үнс-мі жетс тұсінбегсп сияқты. Мыпа бір фактіге назар ауда-райық. Ескендір де (бай, болыс), Жәкеп дс (әнші, палуан, кедсй) Ыбырайдың досы. Бірі— дәулетімсп, әкімдігімен Ыбырайдың өнеріп жаюга ссбепкср. Екіпшісі — ақыпдық, балуапдық өнерімсн Ыбырай өнеріп жұртқа жаюшы, Ес-кендір сол Жәкенніц алдына жан салмаған, көк жбргасын қоярда-қоймай алып кояды. Бұған қарсы тұрарлық Жәкен-дс дәрмен жоқ. Ал Ыбырай арашашы бола алмайды. Міне бұл Ыбырай сияқты акындардыц басыпдағы әлсіздігі, тра-гедиясы.
Молдахмет Ержапов тағы да былай дейді:
— Біз, жастар, Ыбырайдың әпдеріп құмарта тыцдау-меп бірге өз басыиан ксшкен жайларды да сұрап мазасып алушы едік. Бір жолы мынадай әцгімссін айтып берді.
— Отыздыц ішіндегі қылшылдаган жігіт шағым. Шө-бектің Нұралысыныц қызы Жапия сұлуды ұзататыи тойға
жипалдық. Ақанның сгдс тартьш қалған шагы еді. Алайда ойын Ақашіыц айтхымсп думапдатып өгіп жатты. Бір ксз-де Ақан— әркім өз сүйгепін өлсңмеп піақырын қасына отыртсып дсгеи тортігі шығарды. Сол тәртіпті айтты да ол — Ыбыраіі, осыпы ссп баста дсді. Құдайдан тілсгім осы еді. Бұрынпан үнатып, құмартылі жүретіп Шөбектіц Мұ-қапыныц кызы Мәлпке сұлу болатын. Меи соган арпап:
Бозбалаға бұл бір сып жеке-жеке. Әркіміііц кясьшдағы сәулесі ерке. Бупрыіы чаінаданын екі емсс, Жапыма келіп отыр, сй Мәлпке’—
дегеп өлеңді шырқап қоя бердім. Мәлике теңссле басьш, күміс шолпысып сылдырлатып, сызылып алып қасыма отырды. Арпап өлец шыгарып, сүйіктісіп шақырып алу, кыз, бозбалаларга қиын міндст болды. Қиын болса да Ақан жарлыгы бұзылғап жоқ. Әлінс қарай әркім өлең айтып, сүрінін, қабыпып жатты. Ол мепің бір бақьпты кү-нім сді. Ақанның да, сұлу қыздардың да көңілінсп табыл-дым. Бәрі де маған телміріп қалгандай еді. Мәликс сұлу қасымда отырған соң өлеңдерім ағыл-тегіл кетіп жатты... Аужар айтуга келгепде Ақап Жапияның теці смес адамға еріксіз жылап бара жатқап зарып көп айтып кстті. Сол аужар кұдалар жагыпа ауыр тиді. Бірақ Ақанның атыл-ғап оқтай аужарына сшкім қарсы кслс алмады. Жанияның бір жаманга қор болын бара жатқанына Ақан бастаган ақындар ғапа емес, әкесі Нұралы да қарсы еді. Бірақ ақ бата кұдалык жолын сіпкім аттап кете алмады. Ақыры ұзатылып баргаішан кейін Жания көи ұзамай қайтыс бол-ды ғой сорлы.
Сопымен Ыбырай ұстаз аға ақыіідарыпап үлгі-өнсге ала жүріп, өзіпің акындық, серілік, әншілік жолын анық-тап қалыптастырады. Ыбырай орқашан өзіп Біржанның, Ақашіьш. өпср жолын қугаи сң жақьш ссрігі, шәкірті сапа-ған. Атақты «Шалқымасьш»:
Өлеішен екі өыіснді қалқытайын Қорі асыпдай дснецді бллкытайыи. Біржанііан алып калғап әнім еді, Дзырақ шалқымамды шалқытайыіі,—
деп бастап кстеді. Біржаи сал қартайган шагыида: «Әнім-ді жогалтпас Ыбырай іпім болғанына шүкіршілік» деп талай айтыпты. Ыбырайдыц үздік әишіліғіпе, майталман шеіпсндігіпс Біржан да, Ақан да, Орыпбай да, Тогжан,
126
127
Тезекбайлар да түгел ден қойған; Көкшетаудың сал, сері-лерініц туы енді Ыбырайда болатындығына сенген. Алпыс-тан жасы асып, серілік дүннесінен сопылыққа ойысқан шагында Ақан қалың жиында отырып — мені әурелей бер-мецдер, мепі жоқтатпас ендігі Ақапдарың мынау ЬІбырай депті.
Жасы жиырма бестен асқасын-ақ Ыбырайдың ақын-дық, әншілік атағы төцірсккс тез жайылып, қайда ойын-той, сауық болса, сол жерге бір топ серігімен айлап, жыл-дап кетіп, ел кезіп талай елдерді аралайды, талай өлең-жырлар шығарды. Ел аузындағы талай жақсы әндерді, өлең сөздерді өзінің талғамынан өткізіп жаттайды. Ит жүгіргіп, құс салып, аңшылықпен айналысады. «Жиырма бес», «Шалқыма», «Бір қызық ит жүгіртіп, аң ауласа», «Гәкку» сияқты көптегеи өлең-әндеріпде ақып өз өмірінің сырларып баяндайды.
Қүс сальш айдын көлді дабылдаттым Ән салып талай елдің дәмін таттым.
(«Гдкку»)
Аралап таныс болдым ой мен қырға, Әц салдым ел ішінде болып жорға. Біреуге айдай білмес мал береді, Шебермін тоңірі бергеп өлең-жырға. Салайын шалқымапы ырғақтатып, Үкілі домбырамды бұлғақтатып.
(«Ша.щыма»)
Пііркіп дүние кең едің, Біраз куіі алдап бөгелдің. Орта жүздің ішінде Ән шырқагап мен едім. Қартайғанда дүние-ай Қайдасын, Ыбырай, демедін! («Қалдырған»)
Бслімді тәуекелге түйіп алдым, Үкілей домбырамды іліп алдым. Адам көркі шуберек дегендейін Ақ шапап, ақ шалбарды киіп алдым. Аралап талай жердің дәмін таттым Қызыл тілмец дүшпанды ащылаттым. Сәмекеден қалған кара қалпақ Құлпыртып екі тоты үкі тақтым. Шаш алдыру дегенді кім біледі, Құлағымнан түсіріп салбыраттым. Пері ме, диуана ма, бақсы ма деп, Қөрінген көп халықты таныркаттым.
(«Доскеймен айтыс»)
128
Осылайща Ыбырайдын сал, серілік құрып, қалың елді аралаған, өнерпаздық салты әрбір өлеңінен айқын елес береді.
Ақын жүріс-тұрысын ғана емес, өленмен олжа тапқа-нын да жгісырмайды.
Ыбырай адамның бар-жоғына қарамай, кейде ақындық өнеріп сынга салу ушін де өлсң айтады екен. Сексен жасар Касия, Садақтың Ыбырайы, ақып Ыбырайдың базарда екі аяқты арба жеккен жай бір момынды өлсңге қосып, әрі жұртты күлдіріп, әрі әлгі ерлі-байлы екеуін састырып, уиі сом ақшасын олжалағанын әңгімеледі. Сондағы:
Па, шіркін, ат тұрманныи келіскені Тырашпан қара майлы жегісті еді Мепдей-ақ бір адамяыд е.шдшегі Ак кеніл ашык ыкылас қарагыма. Құдайдын. кез келтірген келіншегі,—
деп айтқап кейбір сөздері есімде қалыпты дейді.
Жиырмасыниіы жылдардыц бас кезінде совет қызме-тінде жүрген азаматтарды көрсе болганы, Ыбырай алды-артыңды орап, бірде мақтап, бірде күлдіріп, бірде ажуа-лап, өлеңді төпеп коя беретіндігін Сәбнт те, Жақан да, Игібай да, Молдахмет те растайды.
XIX гасырдагы қазақ поэзиясын зерттеуші Шоқан, Дауылбаев, Безверхов, Потаниң тагы басқалар да Орын-бай, Шөже, Тоғжан, Қеншімбай ақындардың да өлеңмен олжа табатындығын анықтап жазады. Біздің қазіргі әде-биетшілеріміз бұрынғы ақындардың бұл творчествосын өте бір жағымсыз қылық ретінде түсіндіріп жүр. Осы дәстүр-дің, осы фактылардың төңірегінде тереңірек ойлап көрдік пе? Бұл жерде ақынды ғана кіналап қоямыз ба? Мұны ал-дымен феодалдық ауылда, капнталдық қоғамда творчество адамының басындағы трагедия, материалдық өмірдің за-ңына бас игендік дейік. Ал буржуазиялық қоғамдағы жа-зушылар щығармасына қаламақыны кімнен алды? Еңбе-гін кімге сатты?! Сыншыл, тапқыр ақындық өнеріне, жеңіп шыққан айтысына бәйгі, олжа алып отырған ақын-жыр-шыны бас салып сөгудін жолы бар ма? Ерден, батырдан, ақындық күшімен ерікке қоймай, бір-бір ат мінген Орын-бай, шаирлердің өнері, қырғыз Шабденді, Тезек төрені сөз-ден ұтып, жеңіп, бір тоғыздан сыйлық алып қайтқан Сүйінбай, Түбектердің өнерін кемітуге бола ма? Әңгіме сол айтылған өлен, жырлардың өмірлік сырында, сыншы-лығында. Бұл жердегі сыйлық, олжалар ақынның алуға
9—470
129
тиісті, заңды қалам ақы сияқты. Демек Ыбырайдың ақын-дығы, бір жағынан, кәсіптік, профессионалдык сипат алу-ында ешқапдай ерсілік жоқ сді. Ақынның жайы да нәзік, өзін құрметтеген, сыйлагап қауымға, халыққа жақсы сөзіп арнагап.
1965 жылы Қызылжар мен Қостаиай арасындағы ксрей, уақ рулас слдерді аралаганыпда Ыбырай сөзіп, ол жайын-дағы әңгімелерді көп есітіп, тыңдадык. Бәрініц аузында да Ыбырайдың Орта жүзді, атығай, қарауылды аралап жү-ріп, найдапы көп көргенін, соның ішінде ксрей, уақтай жомарт елді таба алмаганын айтады.
Әр жерде тиіп еді пайдан, керей, Салып едім ортацда сайран, керей, Астыма ат, үстіме киім бергеп, Атыниан айналайып, қайран керей,—
деген спяқты өлеңдері оның халықка айтқап алгысы сияқты.
Ия, Ыбырай халықтың өнерпаз әншісі, артисі.
Артистсрге тәп ойнақы, сан алуан құбылмалы міцезі-мсн дс Ыбырай жұртқа жаққап. Қас-қабағының, ажары-пың, отырыс-тұрысының шапшаң, түрлі өзгеріске ұшы-рауы, өлеңдері ғапа емес жай сөздерінің желдей есіп, бірде қайралған қылыштай өткір, бірде әзіл аралас, күлдіргі, бірде терең ойлы, бірде нәзік сырлы болып отыруы—тыц-даушы халықгы тылсымдап буып, баурап алады екен. Ори-не Ыбырай сөздерінің арасында зат пеп көріністі жалаңаш күйінде айтып қалатып тұрпайы қалжыңдар да кездеседі. Мәселен «Қарақат көзді» атты тамаша сұлу өлеңінің бір-неше шумағын ол тұрпайы сөздерді араластырып айтып отырғаи.
Омар қария айтадьг.
— Мен көпті көргсн қариямын. Шыңгысты да, Зілға-раның Әлібегіп де көрдім. Солардың мәжілісіпің ішінде қазақтың талай ақып-әншілері кездесті. Мен көріп, жақып араласқан кезімде Ақан сері жасы ұлғайғандықтан ба, қалай, салмақты тазалық пен сыпайылықты тәуір көретін орпықты адам сді, ал Ыбырай болса жын қаққан перідей, ұшып-қонған бір көбелек еді. Үлкенмен үлкен, баламен баладай, қалай болса солай ойнап-күліп отыратын. Алты қырды күңіренте. ақырып, шырқап салған әні айдаһардың лебіндей кімді болса тартып, алды-артын орап, буып тас-тайтын. Осы күні жұрттың қымызға, сыраға, араққа сдтіп мас болғанын көріп жүрсіцдер ғой. Ал Ыбырай әпімен,
130
өнерімен бәрімізді дс сиқырлап есімізді тандьірып тамсан-дырып жіберетін. Нақ желідегі байлаулы құлыидай, Ыбы-райдыц өнеріие балқып мас болып, қашан ол тоқтағаііша еркіміздеи айрылып, ешқайда тырп ете алмайтыи сдік. Мен тоқсаи бес жастагы шалмын. Осынша жасағалы Ыбырай-ға пар келерлік керсмет өнер иесін қөрген емеспін.
1924 жылгы мақаласында Сәбит те «оның әндерінің құбылыстары, дауысыііың ыргағына қарай тыңдаушыны теңселтіп. денесінен билігін тартып алыи, өзіне бағындыра-ды» дейді. Ыбырай өнеріпің осындайлық сиқырлы күшін Жақан да, Шахмет те кызың әңгімелейді.
Өнермен стене болып калыптасқан әдет адам өмірімен бірге жасайды. Бірге жасап қоймайды, оның дағдылы мі-нез-құлқына айналады. Серілік дәуіріне тән қылықтарын Ыбырай егдс тартқаіі жасыпа қарамастан бұрынғы әдеті бонынша ажарландыра қайталайтын болған. Бірақ сол сырттай ойын-сауық, қылжақ болып көрінген мінездерінің ішкі сырлары әлдеқайда тсрең екеііі, тіпті творчестволық өміріне өтс жауапты қарайтыны аңғарылады.
Қыдырма, Молдахмет қариялар айтады:
— Бір мәжілісте Ыбырай жасы улкеп адамдарға ерсі, тек біздің жастарға ұнайтын қылжақ сөздерді айтып отыр-ғанда, үй иесі Оспан шал, осы мінезді ұнатпағапын, ойы-нын-шынын араластыра — қылжақтықты, сұрамшактық-ты қоятын мезгілің жетксн жоқ па, бәрімізден тартып алғандай, олжаны сапырып келесің, содан бізге берерің бар ма? Жын-шайтанның дегенімен кеткеп күнәң таудай. Ораза, намазды білмсйсіц, құдай алдында не дсп жауап бересің? Тэубеге келер күнің бар ма, мыналармен бірге қайта жасарам дейсің бе?—деді.
Бұган Ыбырай айылын да жиған жоқ, қарқ-қарқ күлді де:
— Қазақтың дәулеті түкке аспай шашылып жатыр, атыңды кім мінбейді. асыңды кім ішпейді, құмға сіңгеи су сияқты ізі-тұзы жоқ, ал, Ыбырайдай ақыпга бергенің жо-ғалган жоқ. Қасыңда ән салып жүрген жок па? Біржаи өлеңіие қоспаса, Жаиботаиы кім біледі? Мырзалы Шөбе-кең, Шалекеп, сен борің де өлеңімнің төрінде жүргсніңізді азсынсаңдар, қояларыңды ақтарып, көріне бір-ақ жібере-йін бе осы?—деп Оспаиды жасқандырғандай болды да:
«Ушады бозша торғай Сұңғақ кәлден, Қызығы бұл дүниенін ойнап күлгсн»
9*	131
ДеіЦ кайтадан қалжың сөзді, әіі, күйді бастап кетті. Бір орайда Ібекец Оспаннып, жігіт ксзіндегі кейбір оспадар қылықтарын еске түсіріп, қылжақ өлецгс қосып, жұртты қыран-ксскі күлкіге мәз кылып алды да, тағы да:
— Уай, Осеке, мен «Гоккуді» сатам. Багасы өте қым-бат,— деді.
— Ой, не дейді мыпау жынды ііеме? Жұрттың бәрі айтып жүргсн әніцді псгс сатып алам? Бсс тиын төлс-меймін.
— Сеніп малыц да, қымызың да жұрттың бәріпс жет-пейді, ал менің «Гәккуім» бәрінс жетеді. Сендердің бар малыңды жпса да құпына тұрмайды... оны сатып алуга дәулетіц жетпейді.
• ЬІбырайдыц қалжың сөздсгі таиқырлыгы, тұтқиылдан бөгелмей өлең шыгаратыпдығы жөііінде әцгіме, сстеліктер мол айтылганымеи оның нақты фактілері әлі жеткілікті жиналган жоқ. Оларды жипаи жүйеге келтіру өз алдына үлкен міндет.
Кёнжегали деген кұрбысы қайтыс болғанда, оның қы-зы — ағаң қайтқалы біздің үйді елемедің дсп өкпе айтып-ты. Сонда Ыбырай қызға айтар көңілін, құранның мақамы-на салып сарпай жөнсліпті. Қыз йа, отырган басқа адам-дар да құранды тыңдагандай үнсіз мүлгіп қалмай, шек-сі-лесі қатқанша күліп жіберіпті. Имамбай деген бигс де құ-ран мақамымен көңіл айтқап батасында:
Айналайыи Имекем, Бұрыпғыдай би ме екен. Періштелер келгенде Бұтына қалай снді екен,—
деген тақпақ кездеседі.
Ақьін жас кезінен бастап, ел үстіндс қаймақтай қал-қып, еркелеп дәурен сүрсе де, ізгі адамгершіліктеп, шын-дыктан, әділдіктен таймаған. Сұлулық дүпиесін қастерлеп, нәзік сезімпің әуепімеп жүргепінің өзінде де Ыбырай өз жүрегінің ұждапына берік бас игсн, жоғарыдагы әзіл ара-лас сөздеріпде де ақынныц жүрегінен туған қапшалық ақиқат сырлар жатыр!
Намысына тиіп, ызасын кслтірсе, Оспан сияқты мен-меншіл адамдардың қоясын ақтарып, өленнің көріне жі-бермек. Кеудесіне нан пісіп, мейменси тасқан маймақ болыстың қоясын ақтарады да, ксше ұрлық-қарлықпен, қулық-сұмдықпсн жүрген маймақтыц бүгіп болыспын деп 132
кісімсініц, ксуде қагуы сондайлық өрескел, жирснішті қы-лык екендігін өткір тілмеп ажуалайды.
Әнші-ақындардың поэзиясына тәи, пегізгі ерекшелік, сыршылдыгы, көңіл күйі, өмірдің, адамдардың жарастық-ты көркем көріпістері, пәзік сезім күйлері лирикапың өзек-ті сарынына аяпалады. Ал лирикалық кейіпксрдің жан дүпиесі арқылы, ақын оз өміріпің сырларып, өз өмірінің сыры аркылы замапдастарының ссзім әлемін жырлайтыны баріпамызга аян, ақиқат. Мінс осыдап келіп, біз Ыбырай-дың көніл кү-йі. махаббат тақырыбына арналган лирикала-рының, өлең-әпдерінің шығу ссбсптерінс, өмірлік сырлары-на үңілсміз. «Қыз Жібск» операсы арқылы бүкіл мәдениет әлсміпе кец тараған «Гокку» әні, қалың ел аузыпан таста-майтын «Қарақат көз», «Алты басар», «Мақпал», «Майда қоңыр», «Қалдырган», «Маңмаңкер», «Шалқыма» сияқты сөзі мең әні бірдей әсем тамаша өлең-әпдер Ыбырайдыц үздік, ақындык, композиторлық, әншілік талантын таныт-қап шығармалар. Біздің қолымызда бұл шығармалардың қай мезгілде, қандай жағдайда туғандыгы жөнінде дерек-тер шамалы. Замандастарының естслігіне сүйепіп, әркім әр түрлі жорамал айтады. Біз дс сол жорамалдарды еске ала отырып, акынның творчестволық дүниесін тапуда ма-ңызы бар біраз 'өлеңдеріне назар аударайық.
Ыбырай өлеңдеріп жастайынан жаттап, жинап жүрген Есім Байболов 1960 жылғы «Әйгілі Гәккудің» авторы кім?» деген мақаласында Ыбырай «Гәккуді» жиырма жасында Қәкима дегеп қызға гашық болып шығарыпты дейді1. Про-фессор А. Жұбанов та осы жорамалды макұлдайды, ал-ғашқы кездескен сауықтың үстінде бір «кеште» туғаи ән дейді2.
«Гәкку» сияқты ғажап сұлу классикалық әпнің бір кеш-тс тууы мүмкін бе дегеп сұрауга жауап іздемей-ақ, бұл жөнінде Ыбырайдың қасында бірге жүріп сырлас болған адамдардың пікірлерін ортаға салайық.
Молдахмст Ержапов айтады:
— Маған Ыбырайдың өзі де, Молдахмст Тырбнев та «Гәкку» жайын көп әңгімслеп сді, «Гәккуді» айтқапда Ыбырай жын ұрган бақсыдай, есіпен тана жаздаушы еді,— осы әнді шығарам деп көп қйналдым, көп азап шектім ғой дейтін. Атбасар жағынан ел аралап келе жатып, жолда бұған сері, бір жас жігіт кездесіп қасына еріп достасады,
1 «Лениншіл жас», 10.1.1960 ж.
2 «Замана бұлбұлдары», 1963, 172—174-беттер.
жігіт Ыбырай өперінің алдында табыпып, бас ие отырып, өзінің әншілік өиерін Атбасар елінің жаңа, жақсы әпдерін, көңілінен кетпес арманын айтады.
«Еркем едің ак маралдай керілгеп, Екі аягың бір басуға ерінген»
деген жігіт әні де қатты ұнап, Ыбырай опың көкірегін кернеген арманына құлақ қояды. Осы елдс өзі сұлу, кербез, тәкаппар, теңдесі жоқ әнші Қәкима кызға сөзі өтпсгенін, қыз маган сшкім есітіп білмеген әп ксрск дейді, опдай әнді қайдан табам, арманым да, сандалып жүргенім де осы бір ғашықтықтың салдары дейді жігіт. Ыбырай бұгап зор мән беріпті. Қасында әлгі жас жігіт, жәпе басқа бір топ серік-терімеи қызды іздсп, үлкен бір тойда ксздесіпті... Жігіт гармонмец, Ыбырай домбырамен ән салғапда Қәкима скі әншінің ортасында отырыпты. Ыбырай осы бір өнерлі, ас-қақ мінсзді қызга өзі де қызықса керек. Досының көңілін дс, Қәкиманы да қиып кетс алмай, ол елде әлденеше айлар бойы Қәкима туралы әиін шығарып, айта алмай қиналып, сандалып жүріп алады... Ыбырайдың «Гәккуі» сол бір қи-налудан туса керек...
Жазушы Ғалым Малдыбаев былай дейді:
— Ыбекең көптеген өлең-әндерінің тарихын баяндап барып, содан кейін әиін шырқап, өлеңін айтатын еді, «Гәк-ку» әнінің шығуып былайша баяндайды ол:
— Ән, жиын... жып қуып жүрген кезім, Қәкима деген сұлу қызға әнмен өлең шыгармақ болдым. Қүндер, айлар толғанып жүріп, бір шілдсханада Қәкимаға осы ойымды білдірдім. Қәкима да домбырамен өлең айтатып. Домбыра кезегі келгсндс әлгі қызым маған күлкілі көзін бір қада-ды да, өлеңді қоя беруі бар емес ле?
Ақынға неге керек кұр мырзалық, Суйгенін жаутандатып ойға салып. «Айтатын сертіңе жет» дегеп мақал Болмай ма әп шығарсаң өмірге азық.
— Жаман қатты ұялдым,— дейтін Ьібекең кеукілдеп күліп,— аузыма түскені:
Таусылмас дариясы әзіл, наздың Мамығы жаныма ем коцыр қаздын. Кыл арқан ат мойнында шірімейді Періште жанабыңа қарыздармын,—
деп кете бардым.
134
Міне осыдан кейіп Ыбырай Кәкимаға естен қалмас өлең шығару әлсгімсн болады. «Я, жасаған, аузыма жақсы ән сал, пе осы арада мені ал» деп зар илейді, түсіпде қаңқыл-дағап қоныр каздыц дауысын естиді. Түсінен ертелі-кеш Қәкиманыц сәулссі кетпейді. Өціндс я түсіндс қиялынан кетпегеи Кәкима туралы ән бірте-біртс айқындала беріпті.
Ыбырайдыц өзімен сөйлесіп, ец алғаш өмірбаянып жазып алған Сәбит Мұқанов та «Гәкку» әнінің шығуына Қәкима кыз себсп болғандыгын, Қәкима мен Ыбырайдың біріп-бірі тапысып білісуінің арасыііда үш жылдай уақыт өтксндігіп, қыздыц айттырған жігіті де сырцайшы өнерпаз екендігін дұрыс түсіндіреді. Қәкима бір жағынан Ыбырай-ды, екінші жағынан берген жерін қимай, сынаптай тол-қиды.
Сырнай мен домбыраныц арасында Балқыган қорғасындай, қайрап Гәкку, дейтін ссбебі сол1.
«Гәкку» оніиің қалай, қаидай жағдайда туғандығын анықтайтып Ыбырайдың өз айтуыпап алынғап бұл дерек-тердің маңызы үлкен. Алдымен «Гәкку» әиі тек сол Қәкимага ғашық болғандығынан гана шыгарылған, асқақ мінезді сұлу өнсрпаз қыздың замандастары алдына: бұрын естілмеген ән тауып кел дегсн талабына қызығып, намыс-танып, сол бір творчествога құлай берілгендігінен туған:
Құс салып айдын көлді дабыл қақтым Ән салып тадай жердің дәмін таттым. Жетсін деп осы дауысым Гәккуіме Гәккуді коныр қаздай қацкылдаттым. Таранған айдын көлде сен бір аққу Мұндай сөз естіп пе сң бек ләззәтлу Сырнай меп домбыраныц арасында Балқыған қорғасындай, қайран Гәкку.—
деп келетіп әні мен сөзі бірдей назды да еркелі сезімге, аскақ әсем үнге, баяу да еркін, ойнақы ырғақтарға толы тамаша он өлеңінің лирикалық ксйпікерлері терең, шебср бейнелепгсн. Аққу сынды сұлу қыз Гәкку өмір дариясында еркін жүзіп, сіңісіп жырлап, балқып ән тыңдайды. Айдын көлді дабылдатып, барлық елді кезіп, аңсаған Гәккуінс арнап жігіт әп шырқайды, сол ақку сынды сұлуға ыптық, күйлі ссзімін баяидайды, қайта-қайта «Гәкку-Гәкку» деп аққу құстың сыңқылдаған әсем назын шертеді. Гәккуді
«Кызыл Қазақстан» журпалы, № 7—9, 1924.
135
сү^ген әнші, сері жігіт махаббаттың үмітсіз зарын айтпай-ды, шаттыққа, үміт дүниесінс бөлеген арманды жырлайды. «Гәкку» үні алыста емес, жанында сырласып, сыбырласып отырғандай. Ән шырқалып, кең даланың төсіне, көгілдір таулардың кияларына жайылып жатса да оның жаңғыры-ғы сол әсем қалпында қайта естілгендей сезімінің нәзік пернелерін тербеуден тоқталмайды.
Әдетте лирикалық өлеңдердің көбі ақынның даралық өмір кезеңіне байлаиысты туады. Ол лирикасы арқылы белгілі дәрежеде өз өмірінің кейбір кырларын баяндайды. Бірақ бәрін емес. Ақын өмірде көріп, ссзгенін лирикалық кейіпкер атынаи бейиелейді. Әлем поэзиясындағы атақты акындардың махаббат, көңіл күйі, лирикасы, объективті өмГрдің сәулссі ретінде туғандыгын, Пушкип, Лермонтов, Абай, Блок, Есенип лирикаларының өмірлік төркіні, дара-лық құбылыстан көрі әлде қайда тереңде, өз заманындағы жас қауымға ортақ рухани дүниедс жатыр. Олай болса Ақан сері. Ыбырай сияқты ақыидардын махаббат өлеңде-рінің сырларын да кеңірек байымдағанымыз жөн. Абай қазақ жастарының атынан: «Айттым сәлем қалам қас», «Қөзімнің қарасы» сияқты өлеңдсрді шығаратын болса, Ыбырай да «Қаракат көз», «Қаралдым», «Жайма қоңыр», «Алтыбасар» сияқты халық арасына ксң жайылғаи сұлу әндер шығарады. Жас жігіттіц атынан сұлу қызға арнал-ған сезім күйлерін шертёТін «Қарақат көздің» өз ырғағы, өз сарыны қызықты. Лсбізі бал қаймақ, оймақ ауыз, қи-ғаш қас, ақ маңдай, бұраң бел сұлудың портретін жасап, бұған жас қауымды құмартады, сол бір сұлу өмірімнің еркесі, соған жан да, мал да садаға деп біледі. Әрбір жас-тың өз сүйгені, өз қалағаны бары, соған лайықты сезім сырлары да әр алуан.,
Өз замандасы қазақ жастарының басынан кешетін жастық, махаббат сырлары, карақат көзді сұлудың бейне? сі ақынның творчестволық қиялында үнемі жаңа бір жа-растық тауып, құлпырып жандана түседі.
Артық туған қаралдым Сенің үшін жаралдым.
(«Қаралдым»)
Ей қалқа, талпынушы ең бала кұстай Аулына неше келдім ала кыстай Бір жаман мал бердім деп алып кетер, Тұйғыннан жем айырған ала құстай,— («Алтыбасар»)
136
деген екі жастыц бір-біріпе ьштызар көңіл күйін, өкіпіш үмітке толы арманын шертеді.
Ақын қашанда өзі сезініп, толғанған дүпиені, акиқат шебер жырланды. Ол барша өнерпаздардың басынан кеш-кен ақиқат. Де.мек, Ыбырай да жастык, серілік дүниені өз басынан өткен кейбір драманы да терең тебіреніп, өлең-жырына қосқан. Ғалым Малдыбаев, Молдахмет Тырбиев тағы басқалар Ыбырайдың үй тұрмысынан бірталай дерек береді.
Ыбырай бірнеше әйел алғап. Үшеуі өлген де, біреуін өзі тастапты. Соңғы алғаны Дәметксн болыпты. Мақпал, ^Алтыиай, Жәкен деген кыздарға ғашық болса керек.
Қазақтың халықтық махаббат лирикасында поэзиялық образға айналғаи Алтыбасар, Мақпал, Манда қоңыр, Ләй-лім, >Қамал, Сыргақты, Шалқыма сияқты әдемі есімдерді өз өлеңдерінің өзекті сарыпына айпалдыра жырлаған кей-бірі бейнелі, кейбір тура мағнадағы ол есімдердің ақын өміріне тікелей қатынасы болғаны жөнінде айтылатын көптеген әңгімелердің исгізі шамалы. «Алтыбасар» Алты-най дегеп сұлуга гашық болудан туғаны сөзсіз. Сондай-ақ «Майда қоңыр», «Екі торы ат» өлең әндсрінің өзінде дар-қан ақын даралық сезімнің шеңберінен шыгып, лирикалық кейіпкердің жан сырын түйіндсп бсругс назар аударғапын аңғарамыз.
Алайда Ыбырайдың әйелді қалың мал төлемей, көңіл қосқаннан алып қашқандығы жөніндегі фактілердің кейбі-рі оның поэзиясында із қалдырады. Ыбырай алғашқы қайтыс болған әйелдеріне де алып қашып қосылса керек, бірақ олар жөнінде әңгімелей де, өлеңдей де дерек жоқ. Тек таңдап алғаи Жәкел туралы бірталай әңгіме, өлеңдер сақталған, Молдахмет Ержанов былай дсйді:
— Ыбырайдың жігіт ағасы болып қырықтың ішіне кір-ген, бірақ ақындық даңқы жер жарып дүрілдеп тұрған шағы, оның алдынан ойын, сауық, қыз-қырқын, сұлу қыз, әнші-ақын кетпейді. Бұрынғы әйелі өліп, қыз таңдап жүр-ген кезіиде, бір талайдан бері таныс, іштей бір-біріл ұнат-қан Жәкеннің ұзатылар тойына келіп, сол той күнгі түпде қызды алып қашып, атығай Бскет ақынпың үйіне жасыра-ды. Бекет пен қызды ертіп қарауыл Қожахмет, Жақыптың үйлеріне келеді. Бұл екеуі де және бір Ақан сері мен Ыбы-райга әр қашан дос Шалабай қария да, керей ішіндегі шағалақ рулас ел түгелімен Ыбырайды қорғап, алып қаш-қаи Жәкеннің қалың малын бөліп төлеп, жанжалды ба-сыпты.
137
Ғалы.м Малдыбаев былай дейді:
Жанжал оңай басылмайды. Әсіресе жссір иесі Ыбырай-ды құртпақ болып сонына түседі. Ыбырай шағалақ ішін-дегі атығай Бекет ақынның үйіне паналайды.
...Иесі бақ дәулсттіц алтын қазық, Амап бол, туган халкым шагалағым. Патшаның согысатын әскеріндей Жігітіп шағалактын. шамаладым.
Қырдан қырық, ойдан ондар сыйғызбайды,
«Еліне шагалактың наналадым», деген өлсңі осы жай-дац туған.
Оң жақта отырған басы бос кыз емсс, тойып жасап ұзатылғалы отырған қызды алып қапіу өте қиын жанжал. Бұл қылығымеи атыгай қарауылдың игі жақсыларын, мықтыларын түгел өзіне карсы қойғандығын әбден ссзін-гсн Ыбырай, сл ішінс бүлік салгандай болдым-ау дегендей әрі іштей қатты толкып қиналып, әрі осы қадамыпан қайт-пас берік ссзімін білдіріп, замандас құрбыларына «Сүйте-нім жүре берді қасыма еріп», «Аузыма түрлі жауһар сөзім келді» дегеп өлецдерін шығарып таратады.
Дүпне мүлік жинамадым, қолда барды т\'гсл шатып төгіп, атығай, қарауыл, уақ, керейді еркелеп аралап кете бардым. Маңдайым жақсылардан қагылгап емес, «қан қа-раның төбесінс ойнаған төрт момынның тайпалғал жорға-сы едім», сүйгенімді алып кашкан тағы бір еркелігімді көтересің бе, жоқ па?
Меи келдім жауга бермес елім бар деп, Қоргайтын сал, серісін ерім бар деп.
Мас екем, жас екем мен Жакып ағам, Шеті суат дария көлім бар деп...
Сайрандап, дуылдатып жүрген шақта
Сүрлечлі жолға түстім жіп-жіңішке.
Қалтам тақыр қыз алар қалыц бсріп
Жаным қалса жарайды слге келіп.
Ауызға дүрия жәуһәр сөзім келді.
Ағайын, алды-артыцнан озып келдім.
Қолымда қаршығам бар кугын да көп.
Бекетжэн, ланалайтып кезім келді
Артымпан жауымдай боп атталап қуыц келіп,
Жарды, қалың малды жоқтағаи жұртты токтатар күш се-лің қолыңда — дсйді. Ақынпын айтқаиындай қалың ел сүйікті ақыпның сркелігін көтеріп алып, Ыбырайды да, сүйгсн жары Жәкснді дс жссір даулаушыларына ұстап бермейді. Елдің басты адамдары жииалып, бір-біріне сал-
138
мақ салып келгснде, дау түйіні қызды алмак, күдаларға жақын Шалабай қарияға тіреледі. Ыбырайдың дарқан ақындыгы үшш өрт болыи тұтанғалы тұрғац дауды басып, екі жагын да бітімге келтіреді.
Ыбырай өмірііі жете білушілер осы дауды басуда' Қожахмет нон Жакылтыц салмағы басым болғандығып айтады. Қожахмет Ыбырай сияқты ақыидарды төңірегіне топтан жүрстіп мықты, сауыққой адам експ, Қожахмет арқылы болыс агасы Жақып та Ыбырайды қолдайды, бұл Ыбырай үшін үлксн күш. Алайда Жақыіі пен Қожахметтің осы дауға белсене араласқаны да аяқсыз қалмайды. Ксйіп отаршылдық дәуірінің тартысыііа ұштасады. Оған кейіні-рек тоқталамыз.
Сонымен Жәкенге үйленумен Ыбырайдың ссмьясында-ға өзгеріс токталып, балалы-шағалы болады. Үнемі ел кезіп айлап, жылдап жогалып кстпей, бірталай уакытын үйінде, аулында өткізеді. Бірақ Ыбырай қайда болса да оныц жүріп-тұрган жсрі ойып, сауықсыз, думапсыз өтпсй-ді. Қожахмет, Бекст, Ескеидір сняқты замандас кұрбыла-ры үнемі еліктіріп, аңшылық, мсргепшілік, саятшылық жолына да түсіреді.
Ыбырайдын, қолында енді домбырамен қатар жақсы, алғыр қыран кұс, қаршыға да, жүйрік тазы да болады. Мұның бәрі де кешегі өзі көріп араласкап Біржап, Ақаіі-нан қалган дәстүр деп салайды. Міне осы кездегі өзінің замандас жастардың саятшылықпсн әуестенген салтын қастсрлсп «Бір қызық ит жүгіртіп аң ауласа» дсген сюжет-ті де сурстті өлецін шығарады. Бұл—Абайдың «Қан со-нарда бүркітші шығады аңға» сияқты. құбылыс пен міпез-ді, сезім меп ойды шебер мүсіндеп жсткізген тамаша көркем лирика.
Бір қызық ит жүгіртіп аң ауласа, Мінген ат шабуылмен танаураса Болғаяда іші кызыл ор.ман түлкі Құлпыртып жер сабаумен сабауласа... Бүркітіц соцда түрса саик-сан.к етіп Күтіліп саятшымен бабы жетіп.
Қарғылы түрса казын сылдыр қағып, Тацертең аңға шығар мезгілінде. Ертелеи келсе жетіп сылаң қағып Қызыл жел көціліңді қыздырмалап. Тұрмай ма тағаньпщы буздырмалап. Жүйрік ат, қыран бүркіт, ұшқыр тазы Үшеуі ер жігітке құйрық-қанат Таулардан түлкі қашса бұлдыр қағып Соцынан куса тазы сылдыр қағып,—
139
деп саятшынын. тауды, қырды кезіп, түлкі альщ, көңілі толып, жаны рахатқа батқан шагын айнытпай, дәл түсіре-ді. Бұлтты кақ жарып аспанға шырқай көтеріліп түлкіге түсксн қыранның қимылы да, тулкінің бүлдір кағып қаш-қаны да, күні бойы тауды айпалып, олжаны қанжығаға байланып қызды ауылга қарай оралып тартқан аңшыпың көңіл күйі қандай жарасымды, әссм!
Қазақ ақьшдары аңшылықты бірталай жырлаған, қы-ран бүркіт, алгыр тазы, жүйрік ат үшеуі де саятшылықтың да, жігіттіц де жарастығы, сәні. Ақаи сері де аңшылық көрінісін осылай сурсттейді. Ыбырай қырапнын түлкі алғандығымен суретті аяқтамайды. Түлкіні байланар, аң-шының айналар жерінің де ерекше бір көрінісін естен щыгармайды. Абай суретті қыранның түдкі алған жерімен тоқтататын болса, Ыбырай соның жалғасып да баяндаған.
Желіккен сол көнілім қайткапда елге Мінген ат кырауытып батса терге Өлепші, домбырашы қасында боп, Қез болсан қоналкаға бұрац белге. Самауыр ақ шәйнекпен тұрса қайнап, Отырса бір сұлу кыз көзі жайнап.
Аңшының сұлу қызы бар үйге келіп, көңілді мәжіліс құр-ганы да капдай жарқын, дәл елестейді. Мұның бәрі шы-найы суреткер ақынга тәи сипат.
Ьібырай қолма-қол өлең айтуга төселген, жүйрік, суы-рып салма (импровизатор) ақыи болғандықтап, көптеген ақындармсн айтысқа, өлең сайысына түскен. Оны білуші-лердің айтуына қарағанда, Ыбырай өзіне ұстаз болған Орынбай, Ақан, Біржан, Нүркей, Шөже, Тоғжан, Тезекбай акындармен кездескенде бірер ауыз сәлемдесу, қағысу ретінде өлең айтса керек. Оның' бер жағында өзінің құр-быларымен жеңіл-желпі әзіл-қалжың аралас айтысы да болыпты. Бірақ жас кезіндегі ондай айтыстарынан сақта-лып, жиналып қолға түскені жоқ. Қазір бізге белгілі Құ-дайбергенмен, Доскеймен гана антысы бар. Бұл айтыстың екеуі де Ыбырай егде тартқан кезінде, яғни 1910 жылдар-дың шамасында өтсе керек. Құдайбергенмен айтысында Ыбырай өзін Қөкшетауға даңқы шыққан ақын екендігін, шығыс халқына ортақ діни сарын аралас аңызды жырлап кетстін болса, Доскеймен айтысында өзінің салдык, серілік өмірін баяндайды. .
Ойлаған ой көніліме түйін болды, Сайрандап жүрген жерім жйын болдң.
140
Ойладым Атбасарра барайын деп Айғайды жпын топта салайын деп. Қараған Атбасарга он бір болыс, Солардаи сый бағамды алайыл деп.
Ыбырай қалың топты қақ жарып өлең айтып, айтыста Досксйді жсңіп, көп сыйлық, олжа алып елге қайтады. Есімбст дсгсн эрі акын, орі той песі Ыбырайга өнеріңді сынға саламып, бәйгсден келсец гаца сыйлыгыңды толық береміп дейді. Бұл ақынды қайрап салар үлкен сынның бірі еді. Ыбырай іркілмей:
Есско, арғын дс-ссц жакыпыңмыи
Олжа алған екі дайда батырыцмып.
Атыгай, карауылдап ілыгып жүргеп Ыбырай бесті жүйрік акыныңмын. ...Сец соғар Есіл тасып биік жарға Өлецге өлец сата жүргенім жоқ, Өзімде өлең десең оп екі арба.
Түк шықпайтын ақынды қайтемін. Толық бәйгеңді тігіп қой тең түсср ақынмен ғана айтысамын дсйді. Айтыс үстін-де Ыбырай Доскейдің алды-артын орап, халыққа деген ризашылығын да, Доскейге жақ жуапдардың мініп де өт-кір тілмен жеткізіп жырлап, шалқытып тасып кетеді.
Халкына тұрса сенің көнілін ұнап, ҚұМ қайрақ тастап аққан мен бір бұлақ. Сөзіме, кайрап халқым, мейірің қанбас. Жаксыныи сыбағасы жая-жанбас. Опасыз мына дүіше жалғаи екен Одағы талайлардан қалған екен,—
деп ақын айтыс үстінде халқы, замапы, өмірі туралы тол-ғангап ойларын да ацғартып отырады.
Ыбырай бір жағыпан сжслгі сері, ақ жарқын сауыққой мінезімен көрінсе, екінші жағыпан жасы ұлғайған, өткен өмірі мен келешегіне көз жібере отырып, өкініш пен ар-манға толы ойларын да ортаға сала бастаган. Ақындық жаны жас Ыбырай осы бір жайшылықтан өмірінің ақыры-на дейін құтыла алмаған, жеңіп келе жатқан табиғи кәрі-лік пен серілік дүниесінен қол үзбеген асау көңіл алысуын тоқтатпайды. Жасы ұлғайган сайыи Ыбырайдың өмір, заман туралы, жақсылық, жамандық, ізгі адамгершілік туралы ойлары да қалыптасып, тұрақтала бастайды.
XX гасырдың басындағы тарихи қоғамдық өзгеріс, қазақ аулыидағы әлеуметтік теңсіздік, патша үкіметінің отаршылдық саясатыңан туған ауыр қысым, еңбекші ха-
141
лык тұрмысының күшісн-күи ауырлауы, бостандық жолын-дагы армап-тілсктсрдің бой көрсетуі тап Ыбырай сняқты саналы акыпдарды толіантпай коймады. Россиядагы рево-люцияшыл қозғалыспсн байланысты Мәмбетәлі Шөбсре-ков нсн отаршылдык қысымга қарсы ашық күресуші Ба-луаи Шолақ. Қожахметтсрмен Ыбырайдың жакын достығы кездейсоқ емсс. Әсіресе ата-бабасынан бері қарай күн көріп, мскеп болып ксле жатқап жақсы, шұрайлы жерлер-ді патша үкіметі тартып алып, өздерін құпарсыз, сортаң жерге айдап көшіріп тастау саясатыпьің іскс асуы өз зама-нында Балуан ІІІолақ, Мәди, И.ман-Жүсіптерді қандай ауыр күйге салса, Ыбырайды да толгантады. Ақаи сері ата мекені Қоскөлден, Балуап Шолақ Қайрақтыдан, Ыбырай Жангызтаудан зорлықпен көшіріледі, кұресерлік дәрмен жок, жсрінен айрылган Қожахмет сияқты ср жігіттср, бұл корлыкқа шыдамай жсрін, мексиін бермеймін деп қарсы шығады. Сол себепті ағасы Жақып екеуі сотталып жср аүады. Бұл уақиіалардың бәрі де Ыбырайдың творчсство-сында елеулі Із қалдырады. Қазақтың ескі халі туралы бір жырыида Ыбырай сорлы қазақ болыстыққа, шснге тала-судан басқа тапқапы жок, қазақты қара жүрск, парақор төрелер адам катарыпа саиамады. бай.тар жалшы кедейді енбсгін жеп зарлатып жылатты. Қазақ сорлы қараңғыда жол таппай. қонатын айдын көл таішай, ауруына ем тап-пай, қанаты сынған қоңыр қаздай жүрген халық еді деп сипаттады. [924 жыліъі мақаласында Сәбнт те Ыбырай-дың жасы слудеп асқасын қазақтың жеріпен айрылған арманын, жараты.іысты, заманды суреттсуге кіріскеніи растайды.
Тюмень облысы Жалтыр аудапыпда тұратын 80 жаста-ғы Қамали, Қөкшетаудың Айыртау аудапыпда тұратын 79 жастағы Тіпеев Қалымсейіт кариялардың (Ыбырайды жақсы білетін) длптеріпдс сакталган Ыбырайдың «Жаң-гызтау» атты толгауы кәрілік кіре бастагаи, слдің отар-шылдык қыспағыиа ушырағап замацның мұцьш шертеді. Қалымсейіт бұл өлеиді Ыбырай 1911 жылы шығарып еді дейді. Мазмұиына қарағанда да осы шама дұрыс. Бұл на-гыз Столыпинпің реакцияшыл саясаты жүріп тұрған дәуір болатын. «1907—1912 жылдары патша үкіметі қазақ ең-бекшілсрініц жсрін өтс қөптеп жаппай тартып алып отыр-ды. Патша үкімсті жергілікті халықтйрдың бұрыинан игерген, отырғызған ағаштарын зорлықпен тартып алу жо-лымен қоныс аудару фондысын жасай берді. Бұл жерлер ең алдымен кулак элементтерге тиді. Қоныс аудару систс-
142
масы шаруалардың нсгізгі бұқарасып күзсйліске ұшырат-ты» деп жазады «Қазақ ССР тарихы» (1957. I том, 546-бет).
Ыбырайдың қонысыиап айырылуы да, елдіц штат сай-лауына араласып, одан түңілуі де, корілікке мойынсұнып уайымға бсріле бастагап шагы да осы дәуір. Акыи замаіі ауқымыи, өмірдің алдып-артыи ксңіпен толгайды. Заман-дас акыидардыц салты бойыпша, өзі араласып отырған қогамдық ортага паразылық сыи айтады, өткеи мезгілім кызықты еді, епді барлыгы қысымға айпалды деп біледі. Қазір билік малдыиың қолына көшті, жарлыда қуат қал-мады. Атаныц жолын куам дегендер мсрт болды. Қөлде жүрген қоңыр қаз кара құстың жемі болды. Қазақ түгел сайлауға араласып — бар малын шашып, болыс-билікті колга алмак. слді жылапдай арбауга келгсн ұлыктар күш-қуатынды алып, қойиыца, қоиышыца қол салды. Бұрынгы еркіи көшіп, қону қалды. Бишара қазақ талып тұр, қолы-пан келер шама жоқ, ішің бір оттан жаиып тұр... деп, қонысынан кетксн зар-мұңды шертеді.
Еркі болса өзінде, ...Кулан да кетнес қағынан Тагдыр жазса болмайды, Қойдай шулап жөнелді, Атамыз қопған тауынап. Алыстап төбен көріиген, Көрінумен хабар берілген, Қош-сссн бол. Жалғызтау Бауырыиды қыстап, жаз жайлап Атамыз қонған тау едін. Жан-жағымда папа едің, Ешкімпен көрмей кемдікті, Бетіммеп өскен жан едім. Қош-есен бол, Жалғызтау Сыртында бнік занғар бел, С^ынды ішіп, іпөбін жсп, Күнелтксн сепен қалың ел. Ол заман қайтын келмсйді, Соғып өткен ол бір жел. Ел мен жер ескс түскенде Көзімнін. жасы болар сел. Сұм дүние алдаган Адамзатты жалмағац Кім бұзады еркімен Қондырған ата сарайын.
Ата қонган сарайдың Қім кетер қиып қапайын.
Қиыны мен оңайын, Амапат сізге, ағайып. Қош-есен бол, рухтар
143
Акқан бұлақ тұнықтар
Жалмауыз жалған дүнне Кайсынызға тұрактар. Рпзық дәмін біткен сон, Күн сайын ажал жуыктар
Қазақ ақыпдарыпып, ел басыпа түскен зар мен мұңды, туган жердің қайгысын жырламаганы снрек. Барлыгы да ата мекен қоныстан айрылғанга өкініп зар илейді. Бақыт-сыздықтып ең үлкспі осы дсп біледі... Бұл сарын қазақ жерін кең көлемле отарлау саясаты жүргізгеп Столыпиы реакцңясы тұсында және 1916 жылгы көтеріліс апаты ке-зінде күшсйс түсті.
Кір жуып кіндік қескеп қайран жерлер, Көзіме бір көріпбей қалды-ау кейін.
(Мэди.)
Қең дала кеткенің бе кербетеге Бұл жерде бала туып ер жете ме, Суырдай іннен шыққап сүмірейіп, Дарига ай, мекенінен сл кете ме?
(Нармамбет).
дегел өлеңдер, солдай-ақ осы тұстагы Ақан серінің, СәкеН’ нің, Бейімбеттің, Сұлтанмахмұттың, Мәшһүр Жүсіптің, Омар Қарашевтың тағы басқа ақындардың өлеңдерінің негізгі идеялық сарыпы жерді жоқтаған ел мұңы.
1906 жылы 1 мемлекеттік думаның депутаты Бақытжан Қаратаевтың қазақ халқып ең бірінші кезекте толғантып отырган жер мәселесі, жерініц мөлшерсіз алына беруіне тоқтау салынса екеп деген сөзін Ленин — бұл бұратана елдердің демократтық талап мұңы деп мақұлдағаны есі-мізде. Патша үкімсті ішкі Росснядан жүдеп, жадап келген орыс, украиц шаруаларына немесе переселен басқармасы-пың есебіндегі артық қазыналык жерлерді бөліп бермеді. Казақ шаруаларының мекендеп, малын жайып күн көріп отырған жерін тартып алып берді. Оның үстіие патша үкіметініц оң көзі саналган отаршыл элемент казак-орыс байлары да жақсы жерлерді еркін ойып кесіп алып, пай-даланып талай ауылдарды көшіріп қаңғыртып жіберді. Қоныстан қуылған, мал жаятын жерлері жыртылып, егін салынғап, атй-бабаның зираты аяққа тапталған, егіннің потырабы үшін күнде айып төлеген, ауыр жағдайда еріксіз жанжал тумай қоймады. Бұл патшаның халықтарды өз ара жауластырып, бір-біріне айдап салу саясаты еді. Бұл саясаттың сырына, әр ұлттыц ецбекші шаруалары бірден
144
түсінс қоймады. Жер қайғысын жырлаушы ақындар да өздерінің мскенінен айрылу бақытсыздыгьша иатшапың арандату орексті себепші екенін кең түсініп, оны әшкерелсй алмады. Бұл ндеялық қайшылық Ақан сері, Балуан Шолақ, Ыбырай өлецдсріпде баршылық. Көшпслі шаруа салт-са-насынан аса алмаған, Россиядағы жалпы азаттық қозға-лысқа ілссе алмаган ақындардың поэзиясына тән күштіц де әлсіз ерекшелігі бар еді. Күштілігі — жерінен айрылған халықтың мұң-шерін жан толқыта күңірене жырлауы, әл-сіздігі — сол мұң мен шердің түпкі тамырын аша алмауы.
Ыбырайдың заманьша, кәрілік жеңген өз өміріпс бай-ланысты айтқан мұц мен шерге толы өлең-жырлары мол болган. Олардың көбі сақталмаған, қариялардың айтуына қарағанда Ыбырай Ақан сері сыркаттанып жатқан, қай-тыс болған мезгілдерде дс қатты жан толғауына түскен көрінеді, Ақапга жоқтау шығарып, егіліп жылапты. Сол Ақан қазасы кезінде шығарган өлецдсріпің ксйбір шу-мағы:
Көз қайда айнадай боп жайнайтұғын Тіл қайда бұлбұлдай боп сайрайтұғын Ақыл қайда жер түбіиен болжайтұғын Тамақ қайда ішкенде тоймайтұғын. Қаііран жігер бәрі де жастықта екен, Қарсылысқан дұшпаннац таймайтұғын.
«Жас күндегі көңілдің зауқы сөпіп,журу шабандап бара-ды, достарды сагынатып болдық. Түеетігг үй азайды» деп мұңыгг айтады.
Табигат заңы өзгермейді, өмір ілгерілегеи сайып, жасы алпысқа жеткен Ыбырайдың қайғысы меп армапы қалың-дай берді. Бұлдырап қарасын үзгсн, қайтып оралмас жас-тық та, суық құшақ арасын аша алқымдағап кәрілік те асау жан, ерке сезім иесі ақынға ауыр салмақ салды.
Ақын тілімеп айтқанда «жалмауыз жалгап дүниенің» толқыны да Ыбырай сняқты халық ардагерлсрін ауыр қыспаққа кіріптар етті. Тар қыспақ тыгырықтаи ауыр сал-мақты көтеріп отс ала ма, жоқ сүрініп кұлап мерт бола ма? Бұл да ақын алдына қонылган тарихтың сұрауы еді. Бірінші жиһангер қырғын согыс заманы, 1916 жылгы ха-лықтың. көтеріліс жасап, апатқа ұшырагап дәуірі — осы-нау күрделі уақиғаларға Ыбырайдың қапдай түрде үп қосқандыгы туралы қолымызда дсрек жоқ, Ыбырайды жа-қын білетіндер — елмен бірге күңірсніп, жылап-еціреп, өлеңін айтып жүрді, қолыпан келері жоқ, кәрілікті жеңері жоқ, әйтеуір жастық заманын сағыпып жоқтай берді
10—470
145
дейді. Міне осы кезде жастығымеи қоштасарлык, кәрілігін мойындарлық өз өмірі туралы терең философиялық тол-ғауы «Қалдырғанды» жазуға кіріседі. Бұл жайында ең алғаш дерек берген Сәбнт: «Осы қалыппен жасы 60-қа келеді. Сақал-шашы ағарады. Ойын-күлкісі сирейді. Алды-артына көз салады. Ойдан-қырдан ізденіп жастық уақы-тын қайтарғысы келеді. Ыбырайдың тілегі болмайды. Сөнген өмірі қайтпайды, суына береді. Айнала қарап, өз елінде ән салып жүрген Сұраған әншіге козі түседі. «Қал-дырғанды» Сұрағанға аманат қылады.
Ллпысқа келдім. жамағат, Шықпады ешбір жаман ат Қалдырғанды тапсырдым Сұраган, саған аманат Халилау, халилау-халилай-лайлау Ей, өттің бе қайран заман-ай!
Бұл өлеңпің бәрі де күйінішті, өкінішті сөздермен айтыл-ған («Қызыл Қазақстан», 7—8—9, 1924 жыл, 73 бет).
«Қалдырғанды» шығарған кезде Ыбырайдың ауылында болған Молдахмет Ержанов айтады:
— Менің 19—20-дағы кезімде Ыбырайдың «Қалдырға-ны» шығып, кәрі-жасты бірдей қайран қалдырды. Біздің ауылдағы шалдардың сақалынан жас сорғалап жылап отырып тыңдағанын көрдім. Әннің шыққан кезінде Ыбы-райды әрдайым көріп жүрсек те, «Қалдырған» жайын сұ-раған емеспіз. Қейін жасы жетпісті алқымдаған кезінде елдегі жастармен бас қосылған көңілді бір отырыста Ыбы-рай бізге мынаны айтып берді.
— Жан қиналмай ән тумайды. Ән де келіншектің тол-ғатып ұл тапқанындай. Қәрілік алкымдан тастаған шағым еді. Жастық заманым қол былғап шақырғандай, қанша құмартсам да қайта айналып келер емес. Жанымды'маза-лап жүрген, жақсы әнім туарда түсімде сұлу келіншекті көретін әдетім еді. Қеліншек күлімдеп қарап, сыңсып ән шырайын берсе, әнім ондағыдай сұлу, асқақ болып шығар еді, ал келіншек өң шырайын бермей қырын тұрса, ол әнім оңбайтын. Дәл «Қалдырғанды» шығаратын түні ел жай-лауда Сасық көлдің басында еді, қалың ел іші болатын. Түсімде сұлу келіншек кіріп келіп, күлім қағып оң шы-райымен қарады. Әдемі бір ән салғандай болды, ояна келсем көкірегім күмбірлеп әлгі әнді сайрап тұр екен. Бұрыннан жанымды мазалап жүргеп күйдің пернесі ба-сылғандай... Ертеңгі қой өріп барады. Жұрт шырт ұйқыда, қасымдағы сүйеулі домбырапы ала салып, көңілдегі әлгі
146
энді тартып шырқай бастадым. Қайта-қайта бабына келті-ріп, жөндеп тартып отырдым. Түсімдеғі бұлдыр әп ажар-лаііа берді. Әні меп өлсң сөзі де құдайдың өзі ауызға салғандай — жарасым тауып сылдыраи, ыңгайымен орала берді. Ерте тұрып, менің дауысымды естушілер — Ыбырай жынданып жатыр депті. Онымен жұмысым болған жоқ, әнімді қайта-қайта айтып жаттығып жатырмып. Қөз ал-дымнан сұлу келіншек те, сұлу ән де епді кетср емес. Сол кезде дауысымды естіп, баламдай жакыным акын Сұра-ған кіріп келді. Жанымды да, әнімді де қас-қабағымпан ұғатып досым жаңа айтып отырған әнімді қайта-қайта айт-қызып, тез жаттап алды. Мсп сол жсрде «Қалдырганды» Сұраганга арнадым.
Қызығыц дуние өткен күп, Қейінгі қуып жеткен күн. Байланбаған асаудай, Сырт айналып тепкен күн. Қара бура қартайып Жар басына шөккен күн.
Сол күні-ақ Сұраган әнімді, маған тілеулес дос жаранға жеткізіпті. Бәрімізге қамқор Шалабай қария, үш күннен кейін мені көріп, «Қалдырғанды» өзімнен естіп, ықыласта-на риза болып тыңдап отырды да:
— Уай Ыбырай, мынау ерте қоштасу ғой,— деген-де, меіг.
— Жоқ, осы қоштасу дәл болады — дедім...
Сөйтіп «Қалдырған» Ыбырайдан ақындық, композитор-лық өміріне терең түйінді, қорытынды жасаған, лиро-эпи-қалық дастан сияқты күрделі туынды, мұнда ақын қызық, сауық-сайранмен өткізген өмірін слестете келіп, дүниенің аса жауапты асуында тұрғандығыи есінен шығармайды. «Заман-ай» дсп өткен күнін жоқтап өкінеді. Алдағы көк тұмандай бұлдыр дүниені болжай алмай қиналады. Лири-калық кейіпкердің — ақыппың ақиқат жан сыры қандай әсем, күн сәулесіне бөлснген зәулім сарайдай, нәзік сезім-нің пернелерінен күй шерткізе төгілген шсшендік сөз өрне-гі, екпінді, түйдекті ыргақ, ұйқас жарастығы, шырқап қалқытып, толқыта баяулай күңіренумен тынатын ән сазы. Өлеңнің тамаша терең мазмұнын да, көркемдік қуатын да танытады. Егер Абай өзінің ақындығына «Өлсем орным қара жер сыз болмай ма» мен үлкен бір түйін жасайтын болса, Ыбырай да «Қалдырған» арқылы өзінің ақын-әнші-лік өмірін тамаша түйіндеп, өлмес ескерткіш жасайды.
10*
147
Шалабай қарияпыц сыны әбдсн орыпды. Ьібырай акын-дық дүниемен жастыгымеи асыгыс қоштасады. Жасы қар-тайганымен ақыпдық көңілі қартаймайды. Әсіресе, Ұлы Социалистік Октябрь революциясыиан кейін Ыбырайдың творчестволық өміріпде елеулі өзгеріс туады, бұрынғы қай-ғы орнына снді, үміт арманы қапат қагады. Қазақ еңбек-шілеріңің бостапдық алганына, кедейлсрдің таптық курес-ке шығып, әлсумет ісіпе араласқанына, жастардың ілімге, өиерге ұмтылуына, әйелдердің малға сатылмай, сүйгеніне қосылғанына, қазақ даласына отарба, машиналар келгені-не жан-тәнімен қуанады. Өлең, жыр шығарады. Совет хал-қының ұлы көсемі Лепиннің өмірбаянын ұқыпты оқып тексеріп, мезгілсіз қайтыс болғанын жоқтап, Ленин тура-лы,' Октябрьдің жеңісі туралы толғау-жырлар айтып тара-тады. Тіпті, «Дүние», «Құрама» сияқты кәрілігіне байла-нысты өлеңдерінің өзінде де қайта қанаттанған ақыидық серпін айқын сезіледі.
Тарлап қөк енді жорғалар Көп думан келсе ағылып, Домбырасын қолға алар Қалған екен сағьшып.
(«Кұрама»)
Қайгысыз, мұнсыз жан болмас, Ай жарығы тан. болмас Келістірмей жыр болмас, Жақсыньпі көнілі кір болмас, Жақсы қүста мін болмлс, Дүниесіз күн болмас,—
деген нақыл, термелер Ыбырайдың жаңа өмір сарын күй-леріне арналғап өлең-жырларының кіріспелсрі сняқты. Ақын революция, Лепин туралы толғау-жырларында екі заманды — қара түнек патшалық заман мен бостапдық алган советтік заманды салыстырады. Қара журек залым-дардың қорлығындағы қазақ халқының, еңбекші кедейдің қолы бостандыққа жеткені ақын үшіп ұлы мәртебе.
Суалыл қалған көнілден, Куарып қалған өмірден Тасыған дария сел шықты.
Байларды ауыздықтап, әділдікті, сәулелі өмірді Леннн бастаған большевиктер әкеліп орпатып жатыр, қараңғы тұманнан адастырмай, азып-тозганынан басыңды қосып ел қылғап Ленин бабаңды, ол салган даңгыл жолды, қазақ баласы, ұмытпа! Ленин Николай патшаны тақтан кұлатып,
148
жаңа дүннеге жол ашты. Ыбырайдыц суреттеуіпде Ленип әлемнеп асқан батыр, табиғатты жаңартып, күп жарығын орнатушы, сол далада тастан бұлақ ағызушы:
Тасыған бұлақ көз піықты, Құдық едік суалган.
Ленин шығып батыска Жетім-жесір қуанғап.
Ыбырай да сол кездегі дәстүр бойынша «Пайғамбарың бастайтын, әділ жолды қостайтын Ленин еді күндерің», «Қолыңдағы шырағың, алдыңдағы Жұмағың» деп сурет-тейді. 1925 жылы 26 май күні «Бостандық той» газетінде жарняланған «Ленип бабам» атты жырыңдағы:
«Лениндей басшы іцкәрім Халық сүйген сұцқарым.
Асқар тау биік дер едім, Көрініп тұр төбесі, Ақылы дария дер едім, Бірақ кейде дариянын, Қайрацдайды кемесі, Бәрііі айтып келгенде ¥лы көсем данышпан Ел шырағы дер едім»
деген күшті дс тапқыр толғауы Ленин тұлғасын жарқып мүсіндеуге арпалғап жаңа бір ақындық өрнек болып та-былады. Ыбырайдың бұл жырлары да ел арасына кең таралған, оның кейбір шумағы Жамбылға да жетуі ғажап емес. Сонымеп Ыбырай революция әкелген жаңалықты, өмір өзгерісін шабыттана жырлайды. Бұған алдымен әлеу-меттік ортаньің қуатты ықпалы болды дей отырып, бұл жерде Ыбырайды жаңалық жолға баулыған Сәкен Сей-фуллип. Сәбит Мұқанов, Ұзақбай Құлымбетов сияқты мә-дениет қайраткерлерінің жолдастық, достық, творчество-лық ролі зор екендігін ұмытуға болмайды. Жиырмасыншы жылдарда Ыбырай сияқты халық ақындары Қазақстанның барлық түкпірінде мол еді, бірақ оларды мезгілінде елеп, өлең жырына мән беріп, ақындығына жол сілтеушілер аз болғаны баршамызға аян өкініш.
Революциялық өмірдің жаңалығы, бүгінгі жастардың жаңа салт-санасы Ыбырайды қатты желпінтеді. Жиналыс-тарда, мерекелерде Ыбырай өлеңмен сөз сөйлейді. Әлдене-ше рет Қызылжар, Көкшетау қалаларына да шақырылып келеді. Ыбырайдың өлеңдері де, әпдері де қағазға түсірі-ліп жазыла бастайды. Ыбырай көшпелі ауыл ортасының
149
ғапа емес, қаладағы сахиалы, митингілі, жәрменкелі жер-лердің, де кадірлі адамыпа айналады... Қызылжар қала-сындағы белгілі музыкант И. В. Қоцик, Орыибордағы А. Затаевич Ыбырай әндеріп жазып іютаға түсіреді. Ыбы-рай Сәкенцің, Собиттіц қасына еріп Көкшетау елін ара-лайды. Ыбырайдың жүрген жері әрі думан, ойын-сауық, әрі жаңалықтың жаршысы болады. Ол әп-күйді де, бүгінгі өмірдің маңыз-мақсатын да үздіксіз жырлап отырады. Сәбиттің, Молдахметтің, Ғалымпың айтуыпа қарағанда, Ыбырай өмірінің соңғы кездерінде тарихи аңыз-әңгімелер-ді де өлеңмен жырлай бастаған, жиырмасыншы жылдар-дың басында,— дейді Сәбит,— «Мың бір түн» мен «Тоты-пың тарауын» өлең қылып айтып, ор біреуін отыз, қырық күнде айтып бітіре алмай жүреді. Бұл өлеңдері тінт? ғажап шығарылған. Ыбырай содан бері осы күнге дейін ептеп жазып жүр. Он шақты тетрадьтай жазған өлеңі бол-са керек. Оны Көкшетаудың сепімді азаматтарына тапсы-рыпты. Баспага бергізбек. Бізге ескі әдебиет өте қажет. Бұдан былай карай ескі әдебиетті жинауға кіріскенде, кімнің болса да ойына алдымен Ыбырай түсуі керек» («Қызыл Қазақстапдағы» мақаласында). Сәбнт Ыбырай-дың Ленин, Октябрь туралы кейбір өлеңдсрін 1927 жылғы «Ақындардың шашуы», 1928 жылгы «Ленпн» жинақтарына кіргізеді. Осы кезде «Жазғытұры» дейтіп өлеңі «Еңбекші қазақ» газетінде жариялаиады. Молдахмет Ержанов та Сәбиттің пікірін толық растайды.
1927—1929 жылдары Ыбырай өткендегі хикая, дастан-дарға, ертегі сөздерғе көбірек ойысып жүргендігін, «Тоты-ның токсап тарауын» өлеқмен жазып жүрген қолжазба-сын үйінен «Алтын балық», «Мұңлық—Зарлық», «Қыз Жі-бек» дастандарып Сәкеннің Көкшетау, Оқ жетпес туралы өлеңдерін көргендігін айтады. Сол жазып жүрген даста-нының бір тарауы ма, қалай, бір ксште ұзақ, қызықты бір хикаяпы Ыбырай жастарға әңгімелеп беріпті. Әңгіме-нің мазмүнында ізгі адамгершілік, даналық, әділдік дәріп-теледі де, қаталдық, озбырлық әшкереленеді. Қайыршы мүсәпірдің өлімнен құтылып, барша мұрадына жеткені ба-яндалады. Ыбырай жазба әдебиеттің, Сәкеинің, Сәбиттің әсерімен «Көкшетау», «Отарба», «Қөктем» туралы бірлі-жарым суреттті өлеңдер де, өзінің кәрілігіне, ізгі адамгер-лік жайына арналған өлеңдер де жазады. «Қалдырғаннан» кейін «Құрама», «Дүние», «Қара торғай», «Терме», «Менің атым Ыбырай» сияқты тағы да мұң мен үмітке, филосо-фиялык ойға ойысқаң өлеқ-әндерін шығарады. Барған са-
150
йын ақын жырында мінез-құлық түзеу, жақсылық, жаман-дық, достық, қастық жайлары тереңдей береді. Бұрын орта жүзді шалқыған дарияға, өзін аққу құсқа балайтын болса, енді дүниені алдаушы қақпас кемлірге, алжығаи қара тө-бетке ұқсатады. 'Кеше дүние сылаңдаған сұлу жар еді. Бүгін жалмағалы отырған кемпір сияқты. Таңертеңгі қара торғайдың сайрауы тас көңілді жібітеді. Жағынуды, қия-натты қарғагандай да, адалдық, уағадалы сертке беріктік-ті ардақтайды.
Бірді алдап жүрем, бірді қорғап, Жігіттікті өткіздім өмір талғап, Қысқа жіп күрмеуге келмегесін, Ұшығына жібердім кендір жалғап.
Қайран дүние, өттіи бе, Гармон менен домбыра, Мені тастап кеттін. бе,—
деген өзінің «Қалдырғандағы» сарыпға қайта айналып орала береді. Қызықты жастық дәуренін сағынады. Қан-шама сағынса да қайтып келмес дүниені жоқтап өкінеді. Бұрын дүниенің барлығы өзімнің қолымда, еркімде деп білетін ақынның асау көнілі су сепкендей басылған, ендігі дүние ит дүние сияқты. Ол «жарға ойнағац лақтай. Қолын қанша жұмсаса да жылмиған, суылдаған сынаптай».
Ит дуние, қысырақтағы айгырдайсың, Неліктен жаннын. бәрін бай қылмайсың. Қайырам деп несінің өкпесі уысына,
.Сен оған куанбасаң қайғырмайсың.
деп өз тіршілігінде кәрілікке мойынсұнып, кедейлік-жоқ-шылық жеңіп қажытқан шағынын мұң-шерін еске түсірген-дей. Өмірінің ең қызықты дәуренін өткізген, ақындық та-биғаты біте қайнасып араласқан ескі к&шпелі ауылдың жақсы салт-дәстүрін жоқтап сағынуы да Ыбырайдың бо-йындағы ж-ат мінезі емес еді. Сол кездегі солақай «жаңа-шыл» жастардың бұрынғы дәстүрлі ойын, сауық, өлең-жырды мансұқ етпек болған мінездеріне де, 30-жылдың карсаңында ауылда жүргізілген науқандардың кейбір асы-ра сілтеушілік көріністері де Ыбырайға ұнамауы әбден мүмкін.
Турашыл, жаны таза ақыи міне осы көріп сезінгендері-нен де өлең-жыр шығарып тартуы ықтимал еді. .Оның үсті-не ауыл ақыны түгіл жазба ақыпдардың өзі де әр түрлі таптық салт-сананың әсерінен сырт қала алмады. Кәрілік-тің жеңуі, жаңалықты әбден баурай ала алмауы. Әнші
151
ақышгың творчестволық өміріне ауыр салмақ салмай қой-мады. Аңыз, ертегіге, ізгі адамгершілік кағидаларға, мұң-ды күйлерге бойұра беру сарыны міне осы жайлардан келіп туады. Мұның өзі Ыбырай өмірінің трагедиясьш да жылдамдатады.
Ел ішінде гана емес, ауыл, облыс көлемінде де Ыбы-райдың беделі өте зор еді. Бірнешс жыл бойы ауыл жерін-дегі өтетіп науқандар Ыбырайдың белсене қатынасуымеи, мақұлдап, құптауымен өтіп жүрген болса, соңгы кезде ау-дан, ауылдағы кейбір «белсенділер» Ыбырайды «сол ескі-ліктіц» адамы деп сырттатып, қасына жолатқысы келмсуге айналды. Ыбырайға тілектес қызметкерлср не орнынан алынды, не ауысып кетті. Ыбырайдың беделі ел ішіпде бұрыпгы қалпында қала берді, оны жек көретіп адамдар да бар еді. Міне осылар бәрі қосылыи, Ыбырайды жаман-даи, үстінен қағаз түсіріп, мазасын альш, жаңалыққа қарсы адам етіп шығарғысы келді. 1929 жылы күзінде Ыбырайды бірнеше рет көріп жүргеп Молдахмет айтады:
— Бұрын пеге болсын әзіл-қалжықмеп бейғам отыра-тын Ыбырай, тынышсызданып, уайымшыл бола бастаған-дай. Жақсылық, жамандық, ол дүние, бұл дүние жайып айтатып болған сол уайымды басқысы келгендей ара-ара-сында арақ ішіп қалып жүрді. Бір сөзінің ксзегінде ол:
— Түсіме Орексң кіріп, домбыран қайда, кімге бересіц дсді, мен домбырамды көрсетіп ұсына беріп, оянып кеттім. Мепі қасына шақырғандай болды-ау! Аһ жалған-ай, дом-быраң жогалмайды дсдім. Не сіздіц, нс біздің тұқымнан қу қарағайға ис болатып біреу туар деп ауыр мұцды ойға батып отырып қалды. Осыдан кейіп Ыбырайды көре алма-дым. Сол кездс аудандық зац орны Ыбырайды мсзгіл-мез-гіл жауапқа шақырып, мазасып алып жүргеиін соңынан білдім. Көп ұзамай ол ұсталып, сотталып кетті. Ыбырай-дың даналыгына қайран қалам! Орекеңнің қасына кетіп бара жатқаныи, домбырасын жоғалтпайтынын біліп отыр. Осыны ойлаганда Ыбырайдың өнерін ұстап қалған неме-ресі Мұсаны ескс алам...
Ыбырай 1929 жылдыц ақырында ұсталып, Көкшетау қаласында үш-төрт ай тергеу соты болып, айдалып кеткен, содан қантып оралгап жоқ. Отыз жыл үзілістен кейін ба-рып Ыбырай ақгалып, өзінін тарихтан тиісті орнын ала бастады. Ыбырайдың атақты «Гәккуі» «Қыз Жібек» опера-сыныц негізгі ариясы, операның өзекті сарыпы (лейтмотИ-вы) да, даңқты әнші Күләш әншілігінің шырқау биігі де осы «Гәккуге» тығыз байланысты екені жұртшылыққа аян.
152
Ыбырайдьщ әп-өлсцдсрі опера арқылы да, әндер жннағы арқылы да, ауызша да халық арасына ксң таралғаи. Оның әншілік, композиторлық өнеріне өнер білімпаздары аса жоғары баға беріп кследі (А. Жұбанов, Б. Г. Ерзако-вич т. б.).
* £ гК
Сөз жоқ, Ыбырай өз замапыпыц майталмап жүйрік ақыпы, асқан өнерпазы. Қайталап айтамыз, Ыбырайдыц ақындығы, әншілігі, композиторлығы жаи-жақты зерттеліп жеткен жоқ, бұл күнге дейіпгі жазылғандардың барлығы да алғашқы таныстыру гана. Ыбырай қазақтың халықтық музыкасын дамытуда қаншалық биікке көтерілсе, халық-тыц суретті лирикалық поэзиясын дамытуда сопшалық биікке көтерілген ақын.
Поэзия меп музыка ежелден тектес етене құбылыс. Ыбырай өлеңдерін әсем әндері қандайлық ажарландырып отырса, әндерін шебер жазылған өлецдсрі сондай ажар-ландырып отырады. Әні мен өлеңі бір арнадап, бар сала-дан өрнектеліп шығады. Мұның себебі неде деген сұрауға біз алдымен Ыбырайдың үздік ақын, компознторлығында деп жауап береміз. Бірақ бұл жауап жеткіліксіз. Жауабы-мыз толық болу үшіп бұл жерде біз Ыбырай өлеңдерінің поэзиялық сипатына, ақындық шеберлігіне иазар аударға-нымыз жөн.
Ыбырай ауыз әдсбисттің дәстүріндсгі суырып салма (импровизатор), поэзияпы шыи мәніндегі өкер деп таны-ган акын. Әр өлеңін ақындықтың жаңа бір тапқыр тәсілі-мен, жаца бір көркемдік құралымен жазып отырған. Жас кезінен хат таныған жазба әдебиеттің таңдаулы улгілерін окып отырған үздік талант иесі өзінен бұрыпғы кемел ақындардың сөзінен, өлең шығару өнерінен үлгі ала білген Ыбырайда Абай ақыпдығының әсері де байқалады. Ыбы-рай жырлап отырған белгілі бір тақырыпты немесе лири-калық кейіпкерді үстірт таныстыру ретінде (иллюстрация) алмайды, ішіне кіре, құпия сырларын аша түйіндеп сурет-тейді. Бұған «Гәкку», «Шалқыма», «Қарақат көз», «Бір қызық ит жүгіртіп аң ауласа», «Қалдырған» сняқты көп-тегеп өлендері толық дәлел. Бір сөзбен көп жайды, түйінді тұлғаны. жиынтық ойларды шебср бейнелейді.
Біз жоғарыда талдап айтқанымыздай Ыбырай лирика-сындағы, қайталап келетін орталық кейіпкер қазақтың сауыққой-әнші, сері жастары. Жас жігіт пен қыздар ақын-
153
дық, әншілік өнер жарысыііа түсіп қоймайды, ар, намыс бәсекесіие де, бас бостандығы жолындағы тартысқа да тү-седі. Өмірдің осы бір толқыпды сындарынан сүрінбей өт-кен табанды, жан дүниесі де, кескін-келбеті де сұлу өиер-паздар ақын поэзиясында жарқын мүсінделеді. Мүсінде-луші кейіпкер сонымен бірге Ыбырайдың өз тұлғасын да, өз өмірінің үлесін де көз алдымызға жайып салады. Ақи-қатшЫл ақында құпия сыр болмайды. Барлығын да ол сырласу, мұңдасу үстіидс жариялап отырады.
Түрлентіп, тоқсан түрлі ән саламын, Жай тастап құлашымды кең саламын... Өлеңмеп екі өкпеңді қалқытайын Денеңді қорғасындай балқытайын. Домбыра екі шекті қолға алайын Қайырып он екі алуан ән салайын —
деген сияқты өлеңдерінде қалың топты қақ жарып шырқап әи салған дарқан әншінің тұлғасы, әншінің өз өнері, өз өмірі елесте.йтіні даусыз. Жастық дәуреннің қызығы, ма-хаббаты, достығы, сүйініші, күйініші ақындық жан дүние-мен біте қайнасатын құбылыс екенін де Ыбырай терең сезіиген. Жастық сезімнің нәзік сырларып Ыбырай ауыл боз балаларының дағдысы бойынша тұрпайы жырламай-ды, өте сыпайы, көбіне бейнелеп, астарлап жеткізеді.
Атымды көк орайға шалдырғаным, Қолыма ақ тұйғынды қондырғаным. Ақ тұйғыи деп жүргенім қарға болып, Отырып, шаппай, желмей болдырғаным, Жамылдым жанат ішік деп жүргепде, Жанатым шекпен болып тондырғаның... Сөзіңді кім тыңдамас жүйе болса, Ғашыктык балбыраған шие болса. Қөңілің ақ қағаз деп ойлаушы едім, Қір шалып ақ іпіетің күйе болса,—
деген өлең шумақтарында лирикалық кейіпкер көңіліндегі үміт пен кұдікке толы махаббат арманы қандай әсем бей-неленіп берілген. Сүйгенін табу, көк орайга атын шалды-рып, ақ тұйғынды қолына қондырғандай, көңілдің адалды-ғы — ақ қағаздай, жанның рахат табуы — жанат ішік жа-мылғандай. Бұл үміт, армап ғана, өмірде ол арман бола бермеуі мүмкін. Ақ тұйғын қара қарға, жанат дегенім панасыз шекпен, ақ қагазды кір шалуы ықтимал.
«Енді есен бол», «Жэпа басбас» сияқты өлеңдерінде де жас жігіттің сүйгенін аңсаған тәтті арманын:
154
<3 баста нем бар еді жүрсем жай-ақ Қайғыимен көздің жасы түсті бояп. Ізіңе жарға басқан көзім түссе Құшақтап жатқандаймын төсім таяп.
деп айтысқан сертке, табысқап көңілге берік сенім күйін шертеді.
Ақынныц ссзімді ашатып, көрініс пен құбылысты елес-тететін көркемдік құралдары, халықтың тіршілігіне өзі араласқан табиғат әлеміне, ежелгі поэзиялық дәстүріне тығыз байлаиысты төрт түлік мал, ұшқан құс, жүгірген аң барлығы да ақындық өнердің кәдесіне жұмсалады.
Өзінен бұрынгы Біржан, Ақан ақындығының үлгісіндей Ыбырайда — жүйрік, жорға ат, қыран құс, сұлу аққу, қо-ңыр қаз әсемдіктің, жарастықтың бейнесі ретінде алынады. Ыбырай сұлулық бейнені сол қалпында ала салмай, құл-пыртып, жан бітіріп, түрлендіріп жібереді. «Гәккуді» ала-йық. Мұнда өлеңнің ойнақы ырғағы, шебер сөз кестесі, әні мен өзек тектес әсерлі сазы мінсіз жарастық тапқан. Жа-растық деғенді гармония мағнасында ұсынсақ, поэзияға тәп сол қасиет осында түгел.
Кұс салып айдын көлде дабыл кақтым Ән салып талай жердің дәмін таттым. Жетсін деп осынау әнім Гәккуіме Гәккуді қайтқан қаздай қаңқылдаттым.
Алгашқы екі жол үшке бөлінген өлең агыиымен іштей ұйқасып, әдемі музыкалық күй шертеді.
күс салып : айдын көлде : дабыл қақтым ән салып : талай жердің : дәмін таттым
Тегі Ыбырай сөздерді әдемі үнге, ал әдемі үнді ақындық сөзге бағындырып алғаи. Онан әрі:
Сыланған айдын көлде сен бір аққу, Мұндай сөз есітіп пе ең бек ләззәтлу. Сырнай мен домбыраның арасында Балқығаң қорғасындай, қайран Гәкку...
деп тағы да тәтті әннің ырғағында ақындық сөздер сылдыр қағып, сыңғырлап ойнақ салғандай. «Айдын көлде сылаң-даған сен бір аққу» дың сұлулық жарқын бейнесін айқын-дай түсу үшіи таңқалатын. «Бек ләззәтлу» деген тың ұйқас-тың өз өрнегін жасайды. Лирикалық кейіпкердің жан дү-ниесінде Гәккуге деген махаббат сезімі, таусылмас арманы мейлінше күшті, сүйгенін жоқтап, айдын көлдің бойынан
155
Гәккуді қоңыр каздай қаңкылдатады, сырнай мен домбы-ра арасында балкытқан Гәккудің жан күйіп ұққысы келе-ді. Қайта-қайта Гәкку деп, көл күңіреніп сұлуыи жоқтай-ды- Гәкку бір мезгіл акқу құстан көрі «ақ тамақ, шұбар бауыр қоңыр қазга», бір мезгіл ак көйлекті, үкілі бөрікті көлбеңдсген сұлу қызға ұқсайды. Бірде сұлу аққу, бірде ән-күйге балқып, еркелсгеп сұлу жар елестейді көз алды-мызда, сол бір көріністі, сол бір құбылысты ақындық сөз-бсн де, тамаша әи сазымен де жеткізіп бергсн.
Ма.хаббат қол жетпес арман дүниссіпде, айдын көлде сылаңдаган аққу құс бейнесінде тәтті қиялға бөленіп қа-лып қойғаны қандай абзал! ЬІбырайдың кемеңгерлігі де міне осыпда. Лирикалық кеніпкер де. Гәкку да мұратына жете алмаған шын махаббаттың сыры да осында. «Қыз Жібек» операсында да «Гәкку» міне осы бір өмірлік ерек-шелігімсн өз орнына қойылган. Төлегенді жоқтап айтқан ұлы арманның мәңғі сөнбес жұлдызыпдай — қараңғылық әлеміп жарқыратып, жаңғырықтырып жібереді.
Қазақтың қара өлеңінде, қайым өлеңінде кездесетін ма-ғыпасыз жолдар, артық-кем ұйқас, орынсыз көркем сөз кестелері Ыбырайдың поэзнясыпда сирек ұшырайды. Ұй-қас, шумақ өлшемдері де, өлең-жыр ағындары да, өлеңнің қайырмаларында да — бәрі де шегелеп қаққандай орнық-ты, жарастықты. «Қарақат көздің» өзінде қандайлық оіі-нақы әсемдік, сөз өрнегі қиыстырылып берілген десеңші! Табиғат әлеміндегі сұлулыққа тән бейнелерді маржандай тізбектеп, лирикалық кейіпкердің сұлу жарға деген сезім толқынын тербейді. Абай дәстүріндегі сегіз буыпды а, а, б — а ұйқасымен келетін жыр толқынымен көтеріңкі лепті, шаттык көңілдің күйлері шертіледі. Ақын өлеңді сөйлемнің орнын ауыстырып, ырғақ ұйқасты да ойнатып, тамаша сұ-лу музыкалық лебіздерге бөліп отырады.
Ей қалка, талпынушы ең бала кұстай, Аулына пеше келдім ала кыстай.
Бір жаман мал бердім деп алып кетер, Тұйғыннан жем айырған қара құстай.
(«Алтыбасар» )
дегенде ұйқас, екпін еркіндігі байқалса, ал енді бірде Ақан сері үлгісімен;
Қызды ауылдың сыртыиан Қылаң еткен жиырма бес. Тастаи қашқан түлкідей Сылаң еткен жиырма бес.
156
Немесе:
Қардан аппақ етіц бар. Қанпан қызыл бетің бар
деген ойпақы да тапкыр сөздермеп ссзім псрнесін басады.
Ей, сыргақтарма, ырғақтарма
Жакыгі жур әлпештеген ардақтыга —
деп келетіп «Сырғақтыпың» әні мен өлеңінде де Ыбырай-дың гана тыңиан қосқап өз жаңалығы, өз машығы айқын.
«Жан баспас» дсгсн ән өлеңінің ырғағы мен ақындық сазы да тамаша сұлу, маржандай төгілген сөз өрнегінен құралған. Мұнда да «Карақат көзді», «Қалдырған», «Гәк-кудегі» ақындық шеберлік жаңа бір қырынан жарқырайды.
Қарай көзін сүзіліп, Қынай белін узіліп, Сіз-біз деген отыз тіс. Меруерттей тізіліп, Ұйықтамадым ой ойлап. Жүре алмадым той тойлап. Санаменен сарғайдым Сені, калқа, кеп ойлап, Үйден шықтым аттацып, Барайын деп баптанып Ақ дидарын бір көріп Қайттым шалқып шаттанып
дегенінде қаншалык терец де нәзік сезім толқындары бе-рілген десеңшІ! Өлеңнің мазмұны да, әні де, сылдыраған сөз келістері де төгіліп күй шерткендсй’
Ыбырайдың поэзиясында қоңыр қаз әсемдік бейнесінде ғана емес, табигаттың жарастыгы немесе халық бейнесін-де де алынады. Шебер суретті «Жазғытұры» лирикасындә ақын «Сұрша бұлтты жамылып, көкше мұзды тебініп», жылқышы таңының атуын суреттсй келіп:
Қоңыр қаз келді қаңқылдап Қауырсыны жалпылдап —
көктемпің сәпін келтірген қоңыр қазға айрықша назар ау-дарады.
«Лснин ізіне» деген толғауында:
Қараңғыда жол таппай, Қонарына көл таппай, Луруына ем таппай Қанаты сынған қоішр қаз
157
бейислі казак халкы Ленин көзін ашып тасытқан дарцяда жүзеді. Демек аққу құс, қоңыр қаз, ақып шебер мүсінде-ген көркемдік бейнелердің өмірлік сыры да айқыпдала түседі.
Ыбырай қазақ өлеңіпе жаңа өрнек кіргізген емес, 7—8 буынды. жыр үлгісі, 11 буынды қара өлең үлгісі үнемі сақ-талып отырады. Қейде Абай өлеңінің өлшеулері де байқа-лады (мысалы; «Қарақат кезде»), Солай бола тұрса да жаңадан қайырмалар арқылы сол халық өлеңімің өзіне де Ыбырай толып жатқан жаңа ырғақ, екпіп бергендігін жо-ғарыда келтірген мысалдардан байқадық. «Қалдырған» жыр үлгісімен жазылса да, өлеңнің ыргағында, суреттеу жүйес.інде әнімен бірге жымдасып келгеп жаңа ырғақ, жақа сарыны мол тың дүние:
Жасымда болдым балдырған Талзйды сөзбен қандырған. Мәжілісімді көрем деп, Халқым бір қалап алдырған. Сол балдырған кезімде, Сөзім де жиі /кацбырдан. Бір сағатта ои көрсе Халкыма әнім жаңғырған. Кейінгілер айтсын деп, Атын бір қойдым «Қалдырған» Жігіт едім қыидай боп, Жамбыга тарткан сымдай богг' Жүрмін енді картайып, Аппақ ку, шұнақ жұрдай боп.
Төгілмелі, түйдекті жырдың агыиымен де, әнге бағынған ырғақ сарынымен де, тіл ұйқас шеберлігімен де бұл өлең төселген акын өнер үлгісін танытады. Акынның суретшілік, көркемдік құралында кездейсок кұбылыс жоқ. Бір өлеңі-нен екінші өлеңіне ауысып, дамытылып, ұлгайып берілетін табиги заңдылық бар.
Ыбырай әнші композитор ақын болғандықтан да өлең-дегі көркем сөз, ұйқас жүйесін, өлең-жырдың айтылу, есті-лу, орындалу екпіи, ырғағын, машығын дыбыстың сан алуан толқындарына багындырып алған... Сезімніц, адам жанының әрбір құпия пернелерін қозғайтын әдемі, үнді, ойнақы сездерді Ыбырай орнымен тауып, қиыстыра қалап, шебер мәнерлен біледі. Тек дауыс арқылы ғана емес, сөз-дегі дыбыс үнділігі арқылы да өлеңіне жан бітіріп отыра-ды. Міие осыдан қеліп, біз Ыбырай лирикасынын, өзіне тән бір ерекшелігіне ден қоямыз. Ол адамның еркелі сезімін ойнатуы.
158
Адам сезімінің қалтарыстары ұшан теңіз мол. Адам жаны, табиғат сұлулыққа құштар. Сәнденуге, салта-натқа әуестепбейтіп адам снрек, сұлулық сыртқы көріністе, келбетте гана емес, қимыл әрскетте де, жан дүниеде де жарастық тапса екен дейміз. Сол сұлулықтың бір көрінісі еркелі, ойнақы сезім. Еркелеп, ойнақ салу адамиың бала кезіне, жастық шағына тән қасиет, еркелеу, жаиы сұлу әнші ақындарға әсірссе жарасады. Еркелеу — сүйген сұлу жардың мінезіие лайық. Балалар да, әнші-ақыпдар да, сұлу жарлар да, жанымеп, барлық табиғи болмысымеп, мінез-қылыгымен еркелеп ойнауы мүмкін, онда ерсілік жоқ, қайта өмірдің жарастық көркіндей. Ыбырай сияқты әнші ақын өзіпе ең жақын қауымның еркелі сезімін үні-мен, лебімен, асқан әнімен, биязы, сыпайы мінезімен, жан жүрегі жарқын адал көңілімен еркелі кұбылысты жеткізе бейнелейді. Сопдықтан да Ыбырай өлеңдерінде, әндерінде мұң меп зар тіпті аз, көбінесе жаркын сезім, үміттілік ар-ман сарыпы басым отырады. Махаббат, достық, аңшылық заман туралы өлеңдсрінің қай-қайсысып алсаң да жаны, көңілі күлім қагып, күмбірлеп күй шертіп, еркелеп, ойнап тұрған жас қауымның дарқан сезім дүниесі жарқырайды. Өмірдің, замапның жеркеиішті, бұлдыр жагынан гөрі, адамды көңілді, еркелі сезімге, сұлулық армапға жетек-тейтін құбылыстарды дамытыл жырлай білу, ақын поэзия-сыныц тарнхи мақтаны болмақ.
* * *
Ақын бар тақырыпта, бар мезгілде өрен жүйрік емес, Ыбырайдың өлеңдерін, ақындық жолын қадағалап отырсақ еліктеу, әуестепу дәуіріне тән кемшіліктері де бар. Қар-тайып тоқыраған кезіндеғі өлең-жырларының көркемдік бояуы біркелкі емес, ала-құла. ЬІбырайдікі деп айтылып жүрген бірқатар өлеңдерде («Алай көк», «Кідігай», «Келдік думан» т. б.) ақынның басқа шебер өлеңдеріне ұқсамайды. Біздің қолымызда Ыбырайдыц қолжазбасы жоқ, барлық өлеңдері ел аузыпан, Ыбырайдың замандастарының айтуы-нан, Ғылым академиясының қолжазба қорынаи алынып, тәртіпке, жүйеге келтіріліп отыр, осы Ыбырайдікі-ау деген өлеңдердің кейбірі, Ыбырай мүлкінс жатпауы мүмкін. Оның есесіне осы жинакка кірмей қалған Ыбырайдың жаңа өлең-дері табылуы әбден ықтимал. Түгслдей кәсіпті жазба ақын болмагандықтан да Ыбырайдың кейбір өлеңдерінде орын-сыз қайталау (кейде өзін өзі, кейде Ақан, Біржаиды), ой
159
пікір таяздығы да кездеседі... Ауызша таралып жүрген Ыбырай өлеңдерінің әр түрлі нұсқаулары да тіпті Ыбырай шығаруы екіталай, бірқатар өлеңдердің, соның атынан та-ралуы, опың ішіплс құнды-құнсыз қоспалардың болуы да әлде қалай тосын пәрсе смес, фольклорлық дүпиеге тән тарихи заңды құбылыс. Мұның бірде-бірі Ыбырайдыңга-жап ақындық өнеріне иұқсан келтіре алмайды.
Ыбырай ақындығы, композиторлығы, әпшілігімен қазақ өнерінің даму тарихында ерекше орын алатын аса көрнек-ті өнер кайраткері. Қазақтың ұлы әншісі, бұлбұл құсы, «Гәкку» әнін әлем өнерініц сахнасыпа жайғаи Күләш. Бай-сейітова, әрқашан Ыбырайдың дарқап әпшілігін құрмет-пен айтып, сүгіретіп әйнекпен қаптап ұстеліне салып қой-ған еді...
Ыбырайдыц акыидық, әншілік өнері қапатып кен жай-ған, оі-іың терең тамыры бір жағынап қазақ өнеріпің ары-дағы тарихыпда жатса, екіиші жағынан бүгіпгі соииалистік жаңа мәдениеттің даму өрісінде жатыр. ЫбыраГі өзінің шы-гармаларын гана емес, XIX ғасырдағы даңқты ақып әпші-лердің өлеңдерін де сақтап, біздің заманымызға жеткізіп жалғастырды. Ыбырай Тайжан, Молдахмст, Игібай, Сұра-ған, Мұқан, Хамит, Мұса сияқты көптеген ақындарға бұрын-соңғы әншілік, ақындық өнер дәстүрін үйретіп. бо-йына сіңіріп қалдырады. Қазір оның көбі қағазға, нотаға, магпитофонға, операға, киноға, кітапқа түсіп, үлкеи өнер-дің қажетіае жаратылып жатыр.
Халык құрмет даңққа бөлекген дарқан ақынды — Үкілі Ыбырай деп еркелетіп атап кеткен.
Салайын иіалқыманы ыргақтатып, Үкілі домбырамды бұлғактатып — деген асқақ әні де елінің ардагер ақыпыпа дегеп сүйіспен-шілік ссзіміне орай айтылған сияқты. Халқының жүрегіп тербегсн ән де, өлең де өлмейді. Жүректі тсрбсген жыр иесі,—«халықтың жапы біргс лепесіидей», жаи мсн дене бірге жасай береді.
Алматы — Көкшетаут 1966.
АҚАН СЕРІ
Ақап сері қазақтың әйгілі сері ақыны, халық компози-торы, Сарыарқаның сұлу кербез тауы Көкшетаудың айна-ласына сұлу ән, сұлу жырдың туын тіккен, жаны, жүрегі кіршіксіз халықтың ең ерке, сүйкімді ардагер ұлы.
Ақан серінің Арқаның ой мсп қырын тебіренте салған әні, Көкшені күңірентіп тартқан күйінің үііі бұл күнгі бізге айқын естіледі, айқын сезіледі.
Ақан серінің серілік өмір, сұлу лирикалы шығармала-ры, әсем ән-күйлер заманалар бойы қазақ халқының тари-хында мәңгі жыр, ұлы аңыз болып қалады.
Ақан серінің туып-өскен жері сұлу Көкшетау. Көкше-тау қаласының күнбатыс-солтүстігіне қарай 70 шақырым Қоскөл, Сарыкөл деген жер Ақан серінің бала күнінеп мекен еткен жері. Айналасы құрақты қалың орман, суы айнадай жалтыр, тұп-тұнық мөлдір. Ақаи осы Қоскөлдің бойында 1843 жылы туды. Әкесі Қарамса өз еңбегімен күн көрген шаруа адам. Қарамсаның әкесі Жарқын Орта жүз-дің іргелі руы Қарауылдың Ішінде аты шулы бай болған. Жарқыннан тоғыз қыз, бір ұл туған екен. Ұлдың аты — Қарамса.
Жарқын өліп, қыздар ұзатылып кеткен кезде әкесіпің ен дәулеті азаяды, әсіресе, Ақан туып, жігіт бола баста-ғанда Қарамсаның үйінде мал мүлде шагындалып, кедей болып қалады. Бұған себеп — Ақан 15 жасынан бастап атқа мініп қатарға қосылғаннан бастап мал жинап, дүннс күйіттеумеп жұмысы болмайды. Серілік ©мірге салынып кетеді, қолындағы бар мал, мүлікті сол серілік жолға са-лып нағыз дос, нағыз сері жолдастарына сыйлап берумеп тауысады.
Ақан 7 жасынан 13 жасына дейін ескіше оқу Оқиды. Зирек, зейінді, ұғымды Акан 6 жыл бойы оқығаныпда, ескі оқудың қиындығына қарамастан шығыс елінің дүние та-нуы, шариғат жолдары жайын^н мол ұғым алады, әдебиет-пен жақсы танысады. 13 жасына жеткен уақытта Ақан өзі-нің оқытушы молдасы Күнтеудің ғылымпан, дүнис тану ұғымнан түк білмейтіп топас екепін сезіп, бір күпі айтысқа
11—470

түседі. Айтыста Ақап молдапы жсңіп кетеді. Бұган намыс-танған Күнтеу Ақанды жалаңаш шешіндіріп дүре соғады. Осы азаптанудзн кейін Ақан қайтып молданың алдың көрмсйді. 15 жасынан серілік өмірге салыпады. (Ақынның шын аты Акжігіт екен, Ақаи деп, сері деп халық еркелетіп атап ксткен.)
Ақанпың ссріліқ өмірі халық алдында ерекше көзге тү-седі. Ақап өзі асқан сұлу әнші болғандықтан Қарауыл, Атығай ішіндегі сері, балуап, ақын жігіттер Ақанның айналасына жиналады. Ақан өлеңді бөгелмсй айтатын суырып салма жүйрік ақын болып өседі. Әнмен қатар тап-қыр сөз, шешендік толгау Ақанның даңқын көтере береді. Ақан не айтса да тура, батыл, шьш айтатын болады. Мынау бай, жуап мырза екен дсп қаймығып, жарамсақтанып жа-гыпып сөйлеу дегенді білмейді. Кімпің міі-ііп көрсетсе де жарып тура бетінс айтып, алмастай өткір, шешен, тапқыр тілмен шепейді. Теріс міпезді адамдарды, әсірссе дарақ, тентск мырзаларды өлтіре сынап отырған. Олардың ешбі-ріпе дес сөз бермей өктсм, ер өркеудслік ой сезімін үнемі өсіріп асқақтата білген. Ақанның осы турашылық, ерлік мінездері халыққа айрықша ұпагап. Ол отырған жерде ешбір ақын, сшбір шешеп, ешбір сері сөз бастап ән сала алмайды, барлығы Ақаппың аузына қарап, әніпе, сөзіне құлақ түретін болады.
Ақап ссрі бүкіл Сарыарқапы аралап әп салады, серілік құрады. Ақаииың жанында үнемі 15—20 жігіт жолдаста-ры болады. Бұлардың барлығы да бір түсті сұлу, жүйрік, жорға ат мінеді. Көпшілігі ақын, әнші, сері, балуап болады.
Бұлар жүрген жерінде жалғыз ән салып, өлең айтып қоймайды, айтысады да, қосылып та (хормен) ән айтады, ат үстінде нешс түрлі ойын көрсетіп аударысып ойпайды. Өздерімеп бірге аттарын да ойңатады. Ёлдіц балуан жігіт-терін жинап күрес ашады. Шылдақана, қыз ойнақ кештс-рін жасайды, жақсы онші, жақсы ақып жігіттер мен қыз-дың сөздерін, әндерін сынға салады, жұртқа тыңдатады. Серілер тобын жазбай елден аулаққа шыгып кетіп, биік құз жартас, зеңгір тауларды. қалың ормапды аралап, ай-дын шалқар көлдерді жағалап кезіп, жортып жүріп ит жүгіртіп құс салады, мергепдік кұрып аң аулайды.
Мұндай ойып-сауық, серілік салтанатында дәулеттің буына мас болған, топас. дарақы байдың мырза балалары көбінесе ілесе де алмайды, бұган шынайы талант, өнер иелері ғана араласа алады. Серілер сл сркесі, елдің ең жақсы ой-сезіміи беретіп адамдар болып өмір базарыида 162
жарқып көріпеді. Осындай серілік салтанатты, ссрілік өмірді өз өміріисн бастап, әйгілі серілік атагын алған ақып-әнші Акан. Ақанныц 30—35 жастарға дейінгі рмірінің көбі осы серілікпсп өтсді. Мынау бай, мынау хажы, мынау молда, мынау болыс еді деи ешкімніц алдында бас имеді, өркеуде, ер мінезді салтанатпен өмір өткізген сері, әнші-ақындарды халық өте қадірлейді, күрметтейді, бұларды байлар, хажы, молдалар ғана жек көрді. Олар Ақан сері-ніц жүріс-тұрысып дін жолынап безгендік, азғыпдық деп санады.
Айрықша көз тартарлык. киімдер киіп, айрықша сұлу өмір көрінісін беріп, алдында еркслеп ән салып, халықтың ой жүрегін тербететіп сергектік тәтті сезім, сұлу әндер, қызықты ойын-сауьіқтар көрсеткен әнші, жыршыларды халықтың шьшайы артистері деп түсіпу керек болады. Қо-сылып ән айту (хормен) өнерін мұнан бір гасыр бұрын Біржан сал, Балуан Шолақ, Ақан серілер тудырған бола-тып. Соған қарағанда қазақ халқының хормен ән айту өнерін біз ғана жасадық дейтін бүгінгі кейбір компози-торлардың сөзі үстірт айтылған, шындықтан аулақ айтыл-ған сөз.
Ақан сері өз заманындағы атақты ақын, әнші серілер-дің бәрімен жолдас болды- Атақты Біржан салды әншілік жағынан ұстазым деп біліп, оган үнемі барып, жанына еріп жүріп сұлу Бурабайды аралап, шырқап салатын әсем дауысты асқақты әнін естиді, сонан үйренеді. Қара сөздің ділмар шешендері, жүйріктері өзімен жерлес, елдес Орын-бай, Тезекбай, Арыстан, Шөже сияқты ақындармен де жолдас болады, сөзін тыңдайды. Жаяу Мұса, Естай, Иман Жүсіп, Құлтума тағы басқа акындар, әншілер Ақанның ең жақыи достары болады. Машһүр Жүсіп, Орынбай, Нұрқо-жа ақындармен ара-тұра қағысып айтысады да Сарыарқа-ны серілікпеп аралаған кездерінде атақты Балуан Шолақ, Машһүр Жүсіп, Доскей, Естай сияқты ақындар Ақан сері-нің нөкер жолдастары болыл отырады.
Ақан серінің серілік өмірімен банланысты шығарған көптеген өлең-жырлары, сұлу әндері сері жігіттердің, ел жастарының аса сүйіп айтатын өлең әндеріне айналып кетеді («Сұлу қызға», «Торыны талға байлап мінген қан-дай», «Ақ көйлек», «Ақ иық пен ақ түлкі», «Гауһар жа-құт» т. б.). Ақанныц ақындық, әншілік дәурені дәуірлеп тұрғаи кездеріпде шығарған лирикалы өлеңдері, қазақ жастарының өскслең жігерлі ой сезімдерін толық жеткізіп сыпаттап береді. Сонымен бірге Ақанның өзіпің серілік
11
163
өмірінің бейнелерін, ішкі жап сырын айқып слестетеді. «Ақ иық пен ақ түлкі» өлеңінде:
«Жайықтың ақ түлкісі аралдагы, Алдымнан сен бір шыққан марал-дагы. Пормыңа төңкеріліп салдым қанат, Шарықтап ақ иықша Оралдағы Ертістің құба талы секілдепіп, Алдымнан майысып шык. бұрал-дағы Келемін сал кемемен саяттанып, Дариядан сен шам-шырақ фопардағы Қызыл ғүл сен болғанда, гүл бақшасы Біз бұлбұл күйін шерткен Ирандағы. Қиынның қиясында тұрсаң-дағы, Қиғаштап қанатымды бұрам-дағы. Қапаста қиын қыстау бекінсең де. Тәуекел майданында тұрам-дағы»,—
ден кең өрісті сұлу сурет жасайды, қазақ халқының сүйік-ті жерлері (Жайық, Орал, Ертіс), даланың сұлу тал, шал-қар көлі, қызыл-жасыл гүлі, әнші бұлбұлы — барлығы Ақан өлеңінің көркемдік суреттеу объектісі болып оты-рады.
Дүниенің барлық қызығы серілік, әншілік деп ұғынған Ақап ел еркесі болып өмір сүруді өзіне ұлы мәртаба деп санайды. Ғашықтық махаббат мотиві, соның қызықты сая-хаттары Ақанның көңілін үнемі өсіріп, құлпыртып отыра-ды, нәзік сезімді жүректен шалқып тасығап лирикалардың көбі Ақаннан таралып отырады. Елдегі ең жүйрік, ең сұлу ат болса іздеп барып, Ақан алмай қоймайды. Ақан Зыл-ғараның баласы Әлібектен бір жылда 60 түлкі алған Қара-торғай атты бүркітті қалап алады. Сайрат төреден бір қыста тоғыз қасқыр алған Базарала деген құмай тазыны бар малын беріп сатып алады.
Ел ішінде жүйріктердің бірде-бірін жаратпай жүріп, ақырында Қарауыл Шөкетай жылқысының тұқымы Құла-герді құнан күйінде 100 сомға сатып алады (ол кезде 100 сом он жылқының құны). Құлагер дөненіндс шабысқа түсіп алдына жылқы салмайды. Қандай үлкен жиын, той, ас болсыи, үш жүз, төрт жүз аттың алдына жеке озып келе-ді. Бір жылы Алтай Аққошқар Сайдалының асы болып, Құлагер 200 аттың алдында бір шақырымдай жалғыз озып келеді. Осы аста Ақмола елінің Қуандық руынан шыққан атақты жуан Батыраш. Қотыраштың бір баласы Жүсіп мырза аты бәйгеден қалып қойғансын, намыстанып, іші күйіп Ақанға тиісіп екеуі қатты шайқасып қалады.
Жүсіп Ақаиға — сенің түбіңе жетемін, сеп сияқты қу кедейді ат-матыңмен жоқ қылуға дәулетім жетеді, деп жу-
164
андығыи, мықтылығын, байлығын айтып күш көрсетеді. Турашыл, қиянатка бой ұрмайтын өркеуде Ақан тілін тартпай:
— Қолыңнан келсе білгеніңді істе, сенің байлық, бекті-гіңнің бұты маған бір тиып,— деп масқаралайды.
Қараторғай бүркіті, Базарала иті, Құлагер жүйрігі, өзінің әнші серілігіне қосылып Ақанныц атагын бүткіл үш жүзге жаяды. Ат жетер, құлақ естір жерден Ақанның даң-қын естіп, атын, құсын, итін қалап, сатып алмақшы болып келушілер көп болады. Бірақ қанша мал, дүние берсе де бұл үш жолдасынан айрылмайды. Серілік, аңшылық, мер-геншілік өміріне бұл үшеуін мәңгі серік, дос деп санайды.
Ақан сері алғашқы әйелі өлген соң, Қарауыл ішінде атақты сұлу Ақтоқты дейтін қызга ғашық болады. «Ақ көйлек», «Сұлу қызға», «Ақ иық пен ақ түлкі» дейтін өлең-ді Ақан сері осы кезде шығарған. Ақтоқты да мұны сүйеді. Бірақ қыздың атастырып қойған жері, туыстары Ақтоқты-ның маңына Ақанды жуытпайды. Сөйтіп жүргсн Ақанның көзіне екінші бір асқан Қарауылдың сұлу ақмаралы Тінә-лінің Ұрқиясы түседі. Соған ғашық болып, қызды бір түнде алып қашады. Қыз үш айдаи кейін шешек шығып өледі. Ақан қанта Ақтоқтыға айналып келеді. Ақтоқты Ақаннан бойын аулақ салады. махабба.тың тұрақсыз дегенді айтып, Ақанға қайтып жылы сөзбен карамай, суық түс көрсетеді. Ақтоқтының күйеуі келіп, ұзататын күні болады. Қыз сырт беріп өзінен алыстаған сайын Ақанның ғашықтығы жалын-дай береді. Ақтоқтыға арпап сұлу өлеңін айта береді.
Ақан «Ақ көйлек» дейтін өлеңінің бірінде ғашық жары-ның сипатын шебер суреттейді:
«Етегін ақ көйлектің алтындаған Ажарың ақ жамбыдай жалтылдаған. Сексен қыз серуенге шықса-дағы ішінде сен қоңыр қаз қаңқылдаған. Қамалап қанша дұспан келсе-дағы, Қалқажан айтар сөзін тартынбаған. Болганда сен аққу құс көлде жүрген, Лашын құс не болады талпынбаған, Қөз салып жаман қызға не қылайын, Кигіздей уқаланып қарпылмаған...»
«Сексен қыз» ішінде болсаң да сен бәрінен артық айдындағы сұлу аққуым, сүйкімді қоңыр қазым деп шын махаббат сырын білдіреді. Бірақ Ақтоқты Ақанның қолы жетпейтін биік шынарға айналады, әрі қыз жүрегі салқын, әрі құдалар, күйеулер келген, әрі қыз туыстары Ақанды
165
ұиатпайды, акыры кыздық ойын-тойы болып ұзатылады. Ұзатылып жөнелген жолында Ақап астындағы жүйрік Құ-лагер атымен қуып жетіп, қызды алып қашады. Артынан қалың топ кугыншылар шыгады. Ақып құшағындағы қы-зымеп тулап тасып жатқан Есіл өзенінің өткелсіз жеріне ксз болады. Жүзіп өтуге ат екеуін бірдей көтере алмайды. Акырында, сепі өзіме дс, оларға да жоқ қылайып, деп Ақан қызға капжар салып. Есілден жүзіп өте шығады. Қыз өлмсй аман қалады. Акан күңірепіп кызға тағы ән шығарады:
Ақтоқты, кеткеніц бе шыиыменен, Бал бердіц талай жерде тіліцмевен. Басыиды сары мида кесіп алып, Өмірімше даулассамшы құныцменен. Дарияпың толкыпындай қайран бола, Зарланып ән шырқаймып үпімменен,— деп Ақтоқтыга арнағап соңғы күйінішті өлсцін айтып тара-тады.
Ереймсн бойында үш жүзге сауып айтқап Керей Сағын-айдың асы болып, Ақап соған барады. Аста 323 ат бәйгегс шауып, Құлагср жұлдыздай ағып келе жатқанда баягы кектескен Жүсіптіц жігіттсрі жолдан тосып тұрып, Құла-герді айбалтамен маңдайдап шауып өлтіреді. Құлагердің үстіне мінгсн Бөрібай дснтіп жас бала талып қалады. Құ-лагердің өлген жсрінде Ақан сңіреп, егіліп жылап, сарда-лапы күңірентіп зарын айтып, бір күн, бір түн жатады. Ақанның зарына Сарыарқа мүлгіп, күрсініп қара жа-мылгапдай: жсл жылап ішін тартып, бұлт жылап жасын төккендей болады. Еңірсп, егіліп отырып «Құлагер» оніи шығарады. Құлагердің өліміпің үстінде Ақан өзінің жа-уыздық дүниесінеп қатты соққы көргеніп бірінші рет айқын сезеді. Дүниеде әділдік өшіп, адамдардыц көңілді, шат рухты болу үшіп өзінің барлық ой, қуатын, талантып жұм-сағаны, адамдарды өзінс мәңгі бауыр, дос санап келгепі есіпе түсіп:
Не үшіп жазаландым, не үшін осыпшалық жалғыз-дық, қорлық жаза тарттым, нс үшін жауыз жандар жаным-ды, арымды қорлады, әділдік қайда, жауыздыққа тосу қайда, деп күйініп, күңіреніп Ақан зар жылап Құлагерін жоктағапда, асқа жиналған халықтан Ақанга жаны ашып жылаушылар да көп болады. Ел болып Құлагердің құнын ұсынған екен, Ақан сері маған байлық, мал-дүние кажет емес, Құлагермен бірге жаным өлді, деп атқа берілген құн-ның сшбірін алмай Жүсіптің жауапқа тартылуын талап 166
етеді. Бірак бір елдіц жуаны Жүсіи жауапқа тартылмап-ды. БІр жылкыныц тайы өлді скен деп, сл болып бүлінеміз бе деп слдің жуан байлары, би-болыстары Ақанның ары-зын аяқсыз тастайды. Ақан Құлагердің басын кесіп құшақ-тап алып, Бөрібайды артына міпгсстіріп, астың тарқаганы-на қарамастан жалгыз күңіреніп зарлап Көкшетауға жол тартады. Үш ай өтксн соц Қараторғай бүркіті ауырып өле-ді. Бұ.ч Ақанпың қайғысын бұрыпғыдац да ауырлатады. «Қараторгай» әпін шығарады. Ақан серінің Кұлагері өл-геннен кейіпгі халіие Ақанның замандасыпың бірі Машһүр Жүсіп былай баға береді: «Ақан сері жігіт көркі, сөздің бұлбұлы еді. Ақап серініц Құлагсрі өлген соц серілік бақы-ты бастан тайды, шып сорлы болып қалды гой» дейді.
Ақанпың қайғысы күпнеп-күнге ауырлай бсреді. Бұрын өмірге тек сұлулық салтанат, ойын-сауық. халықтың сер-гектік әсемдікті сүю сезімін ардақтау жағынан қарап баға беріп келген Ақап снді өмірге сапалы, терең қайгылы кө-ңілмен қарай бастайды, туралық, әділдік нсде болуға тиіс-ті, осы өзім тіршілік стіп өмір сүргеп дүниспіц тетігі кімде, жауыздық пегс қалыңдай береді. молдалар, байлар әлсіз сорлыларды, әділ адамдарды, жұртын сүйген таза жүрек жандарды осынша неге қор етеді? Жауыздықтың қабын-дай беруінің түпкі тамыры қайда дсгсп сұрақтарға жауап іздейді. Ол серілік жолды тастайды, әділдік, туралықты іздеп шарқ ұрады. Сондагы іздеп тапқаны — Шығыс еліпің ақындарыныц орта ғасырлардан басталган әдеби-филосо-фиялық ағымы— сопылық жолға салынады.
Ол бұл сопылық ағымпан адамдардың құлық-мінезіп түзеу жолып, өзінің замандастарының, кейінгі жас ұрпақ-тарыныц ой саиасын ашу мақсатын, ғылым үйреііу, әлеу-мет өмірін тереңдсй ұгыну жолын іздсйді. Көкшетау қала-сыпдағы Шығыс елінің дүние тану философиясынан, әде-биетінсн кец мағлұматы бар адамдардың бәрімен жақын болып оқи бастайды. Осы оқуыныц пәтнжесіпде — дүние толған жауыздық, пәлекет деп түсінеді, ел ішіндегі байлар-ды, қиянатшыл залымдарды аяусыз мінсп өлең жазып шығарады (Жүсіп төре, Сөбек балаларына жазғандары), жақсылық, әділдікті қиял дүпиесінен іздейді. Адамдармен көп араласпайды, бұрынғыдай жұртпен шешіліп сөйлесе қоймайды, не айтса қағазға жазып таратады. Ән салса өзі-нің трагедиялы өмірінен шығарған әндерін айтады. Ел жайлауға көшкенде Ақан жалғыз қыстауда қалып, өзінің ата мекені күмістей мөлдір сулы Сарыкөліп кіршіксіз таза ұстайды. Көлге өзініц атынап басқа дос еркесі сұлу аққу-
167
ды ғапа қондырады. Басқа бір де жап иссіи көлдің маңына жуытпайды.
Сарыкөлдін жағасында күңіреніп жатып ән салады, өлең шығарады. Тілсіз мылқау табиғатпен сырласып сөй-леседі, туған жер, өскеп елінің жұртын құшақтап жылай-ды. Сарыкөлдің мөлдір суына шомылып, майысқан сұлу құрағын жамылып, тұңғиық терең судан сұлу су перісін күткендей пернелеп жырлайды. Ақанның сұлу жырын, мұң лы әнін Сарыкөлдің назды сұлу аққуы ұйып тыңдағандай болады, Ақанпың сұлу Көкшетауы ұлы жан иесі серінің сырып ұққандай, жырына түсінгендей мүнар бұлтқа ора-нып, ауыр күрсіпгендей болады. Елмсп араласқанда ең жақын досы болмаса, жұрт жиналған жерге әсте бар-майды. Кірлі ыдыс-аяғы бар үйден, үйінің іші лас, былы-ғып жатқан үйден дәм татпайды, шыға жөнеледі. Үстіне ылғи аппақ таза кірсіз киім кніп жүреді. Түскеи үйіне отырса астына салатын таза ақ киізді өзі ала жүреді. Түн-де ешкімнің үйіне қонып жатпайды: жаз болса ауыл сыр-тында таза көк шөптің үстінде, не көл, өзен жиегіне, ие қалың орман ішіне барып ұйықтайды. Көрпе-жастығын өзі бөктеріп ала'жүреді. Қыс болса пішен шөптің арасына барып ұйықтайды. Ақанның бұл сықылды романтикалы өмірі жұрт көзінде шешусіз жұмбақ бола бастайды. Ақан-ның бұл өміріне өз заманында екі түрлі баға беріледі. Серінің достары: бұл Ақанның шын, әділ, таза жолды іздегендігін, ойы қаншалықты таза болса, сыртымен де соншалықты таза ұлы адал жан екендігін көрсетеді, дейді. Ал Ақанның қастары, әсіресе Сөбек балалары сияқты жу-андар, байлар — бұл жынданғандыҚ, бұл пері соққандық, Ақан перінің қызына үйленіпті, перінің қызымен жүргенін көрген адамдар бар, деп сан түрлі өсек, қауесет әңгімелер-ді таратады. Ақан бұл сияқты өсектерге онан әрі қапала-нып, қайғы үстіне қайғы жамыла береді.
Өмірдің жауыздығынан түңілген, күйінген, жараланған Ақан өз басын бұл сықылды өсектерден арашалауда жұ-мысы болмайды. Бірақ Ақан жұмбақты романтикалы өмір-ге салынғанда мистикаға (сары уайымға) беріліп, қоғам өміріне жат дүниеге кетіп қалмайды, қайта ел өмірі, халық қайғысы оның жүрегінен нық орын алады. Ол ел қамыи, дүние, заман, жақсылық-жамандық, достық жайларыиан көптеген өлеңдер жаза бастайды. Қазақ даласының отар-ланып, ең жақсы жерлері, соның ішінде Ақанның Қоскөл дейтін ата мекені де тартылып алына бастайды. Осылар-дың барлығына наразылық білдіріп өлеңдер жазады. За-
168
ман азды, келімсектер жерімізді тартып атамыздың зира-тын талқандап, қабырының үстіне егіп салып жатыр, патша рахымсыз жауыз болды, қазақ халқын қорлауда, деп айта келіп Ақан халықты, жастарды ел болуға, қатар-ға қосылуға шақырады:
Болғанда мұндай күйде замапамыз,
Болыс, би ет пеп шайға мәз болуда, Қайткенде тура жолды таба аламыз, Жігіттер, өнер үйрен заманыпда, Ден саулык әлің келғен аманында, Жайылып сақарада жатамыз деп, Мінекей қалдык дұшпап табанында...
Ақан өз заманын жауыздық дүние, байлық, мапсап, дәулет адамды аздырады, адастырады, әділдік, туралық іздеген адам бұл дүпиеден қайғылы болып өтеді, деп өз өмірінеп әсер береді:
«Дүние адастырар қуғаннан соң,
Шырмайды қол-аяғың буғаннан соц, Дүние аз көпшілік фани жалған
Басыңнан қайғы кетпес тұғаннан соң. Бұл дүнне жұртты алдаған бейпе базар, Әр адам өз әлінше базарлайды».
Жынды есінен танды деп байлардың, күишіл жуандар-дың өсек қылған адамы ұлы сезімді жан иесі Ақан міне осындай зор мағналы, сапалы терең ойлы өлеңдер жазды. Сөйтіп Ақан жалғыз серілік, махаббат, сұлулық, жігіттік өмірдің жыршысы немесе қайгы зардың жыршысы ғана емес, ол сонымен бірге әлеумсттік өмірдің жыршысы. Бұл жағынан Ақан зар заман ағымдарының мотивін береді.
Ақанның соңғы дәуірдегі өмірі қайғымен, кең ойланып-толғанған әлеумет өмірі жайында өлеңдер шығарумен ғана өтпейді, сол қайгының қалың қара бұлтын серпіп шыққан нұрлы күн сәулееіндей жарқ етіп ақын жан жүрегін сергі-тіп, махаббат, ғашықтық сарынға біраз уақыт салынады.
Жасы елуден асқан кезде Ақан сері Қарауыл ішінде асқан үш сұлу қыздың үшеуіне ғашық болады. Бірі Сөбек-тің немере қарындасы, Ұрқия сұлу, екіншісі Шыңғыс төре-нің немере қарындасы, үшіншісі Жүсіп төренің қызы Жа-мал. Бұл үш адамның үшеуі де Ақанның қолы жетер, сөзі өтер, тең санар адам емес, өзін қуғынға ұшыратқан жын-ды, пері соқты деп өсекке таңған, таза жанып қорлаған қастары. Сонда да ақын олардың қызын сүйеді, серілік
169
кезіидсгі сүлу ән, сұлу үн қиялына қайта оралады. Жал-ғыз өзі түн құшағында сл үстіндс кезіп жүріп:
«Біз бұлбұл қызыл ғүлге тарткан сада Наркесті калам қасты лағыл бала, Ирапның құсни зия тотысындай. Жануардап әркан асыл тудын зада» —
деп бастайын үш сұлуға арнағап атақты «Үш тогы» әпін шығарып таратады. Үшеуінен Жамалды айрықша бөліп, соган арнаған бірнеше сұлу жырларын шығарады. Жамал-ға «Қалқа бала» дсген ат қойып жазгап өлсңдері махаббат сезімдерін толык сыпаттайды, өз жүрсгінің ішкі сырын ашып көрсетеді:
«Дспанда ұшып журген сеп ақ тұйғып,— Екеуден үшке жеткен тілеғініз, Сұқсырдай су ішінде мекен етіп, Ілінбей қармағыма жүр едініз, Қөрініп қолға түспей жүрсіц, қалка. Қай жерде мекен еткеп түнегініз, Түп қайтып түнеғіңнен ұшкапыцша, Үзілмес сірә сізден кудеріміз, Жұмысым көңілімдегі бітер еді, Артылса ақ төсіңе білегімгз».
Ақап жасым қартайгапмен көңілім жас, жүрсгім ма-хаббат сезіміне толы дсп, «Біздің көңіл қайда жатыр» деген сұлу лирикасын жазады:
«Ой қалқа, біздің көңіл кайда жатыр? Толқыған оп төртіндс айда жатыр, Ат тұрса, атан тұрса көз салмаймыи, Арғымақ мын тенгелік тайда жатыр. Гүл шашақ, жасыл бояк жайлауында Қөңілім ел қонбаған сайда жатыр, Қиуадан торға түскен ак сұңқардай, Қөцілім қаиаланғап торда жатыр. Білетін асыл жайын жан болмаса, Жамапды не қылайып жолда жатыр... Ішінде ақ көйлектің орын жатыр Қалкапыц тал бойында форым жатыр Баласы ақ пыктыц тусер ме деп Бауырыпда Қөкшетаудыц торым жатыр»
Ақанның бұл сықылды жан сырын ақтарған әсем лебіз-ді, терең мағналы өлеңі әрине жас Жамалға әсер етпейді. Өйткені ол қарт Ақапды сүймейді, Ақаи қыз сүймесе де ең сұлу жырларын соған арнай береді, қыз сүймесе де менің сүйгенім шын махаббат дейді.
170
«Жоқ болса айтар сөзім жұбайыма.
Жүрейін амалым не өз жайыма, Оба.іын. айнымасац маған емес, Жараткан жақсы қылып құдайыңа. Кыздарды мен не қылам қылаң-сылан, Калайша ғашык отқа сабыр қылам Жаңартқан өмірімді Қалқа бала, Басы жұм, ортасы мем, аяғы лем»
деп ең ақырында Жамалдыц атын өлеңге косады.
Жамал ұзатылатын болады. Жамал ұзатылатын тойға қыз-ойнақ кешіпе Ақан бармайды. Ол сол күні кешке Жү-сіп төреиің қонысы Сырымбет тауының бөктерінде, қыздың аулының сыртында түнімен ат үстінде жортып жүріп Жа-малға арпаған сц соңгы атақты әпі «Сырымбетті» шырқап салады.
«Луылым конгап Сырымбет саласына, Ғашық болдым ақ сұңқар баласыпа. Лашынга лайык қарағым-ай, Бөктергіге қор болып барасың ба? Ей еркем!!
Карындас-ай!
Енді есен бол-ай!!!»
деп Сырымбет тауын күңірснтіп, толқытып ән салады Ақан. Жамалдың ойыпына жинаЛған сл жігіттері ойынын тоқтатып қойып ауыл сыртындағы Ақанның күңіреитіп салгап «Сырымбетін» ұйып жүректерімен елжіреп тыңдай-ды. Бұл ән Ақанның соңгы музыкалы шығармасы болады. Қыз ұзатылып кете барады. Қызды алып қашатын астында Құлагер жоқ, жас албырт қуаты өтіп кетксп Ақан енді өзіп осындай әнмеп жұбатқапдай болады.
Ақан ссрі 1913 жылы өлді. Ақан өлгенмеп халыққа бү-кіл әп меп күйін, барлық жазғап шыгармаларын түгел таратып, өлмес ұлы мұра қалдырды. Сөзіп, жырын, әнін — барлық өмірін халықтың көркем өнерін, эстетикалық сезі-мін өсіру жодына сарп етті. Ол өз сөзінің, өз өнерінің кейінгі ұрпақтар үшіғі аса қадірлі екенін толық түсінеді:
«Көлденеп көмейіме сөзім тоқтап, Ьасылғап талай жаппап біздіп қарқып.. Шығарар оқығандар сөздің әрпін, Берерғе ғылым жазып адам керек, Біреу мыс, біреу қола, біреу алтын, Санамен салмақталған ер табылса, Айтылмай неге қалсын менің атым,—
дейді ақын «Жігіттерге» дегеп өлеңіпде. Ол сұлу көркем өнер тудыруда өзінің қазақтың алдыңғы қатарлы өнерші-
171
сі екеиін де жақсы ұғынған. Махаббат, сұлулықты жыр-лап, шынай асыл өнердің жасаушысы Ақан ғашық жармен сырласқан бір өлеңінде былай дейді:
«Жатка сөз жақсы мінез жайдары ашык, Жағымды жан жадыратқан қайран гашық. Сегіз қыр. сексен сырмен сырға тартсаң, Түсіне алмас айтқанықа кейоір жасық, Өрнекші жөп білмеғен падандарға, Туып едіц нақыш беріп өрнек шашып. Қараңғы көңілімнің*ай мен күні, Жарығың азаймапды күңғірт басып, Сөз бірге, ақыл ойлас, мінез тату, Тұрады сеиі ойлап көңіл тасып, Махаббат бізде болмай жатта болса, Аһ ұрам у ішкендей ішім ашып».
Ақап мұнда да махаббат өміріп қалай жырлағанын, көркем өнер жолына қалай берілгенін жетқізіп, терең ай-тып береді.
Ақан қазақтың асқан шебер халық композиторының бірі. Ақан шығарған әндердің қайсысы болсын толқыиды, лирикалы айтылады: жүректі, ойды толықтып, Сарыарқа-ның көк бұйра сағымды бел, сары жонын оятып, алыстан тербей келетін мұңды, қайғылы сырын, күйін беріп отыра-ды, сонымен бірге Ақан әндері адам ойын сергітіп, жастық махаббаттық сезімді құлпыртатын шаттық рухты да бере-ді. Ақан әндері Біржандікіндей бірыңғай алты қырдың астына жеткендей айғайлап, шырқап салатын ерен дауыс-ты, асқақ үнді әндер емес. көбінесе майда қоңыр күңірене келетін толқынды әндер. Әңдерінің қайсысы болсын ұлы махаббат (сұлу әйелді, сұлу атты, қыран бүркітті, мерген-дікті сүнген, туған жер, туған елді сүйген) мотнвімен бай-ланысты туып отырғанын көреміз. Сондықтан да «Құла-гер» әні атқа арналып шығарылған ән болса да «Жалбыр» операсында «Балқадиша» болып, гашықтық мотивте Еле-местің аузынан айтылуында ешқандай ерсілігі жоқ.
Ақан сері жалғыз композитор ғана емес, ол серілік өмі-рімен халықтың шынайы артисі де болған ірі көркем өнер қайраткері. Сері деген ардақты ат кім көрінгенге беріле бермеген. Сері, сал, әнші, ақын деген атақты — халықтың театр, ойын-сауығы бола білген ақындарга калықтын, езі берген.
Ақан сері қазақтың әдебиет тарихында да айрықша орын алатын ірі реалист ақын. Ақан сері қарапайым ақыи емес, ол қазақтың жазба әдебиетінің стнлист лирик ақыны. 172
Шығыс елі әдебиетінен көп үйрепген, сопымсн бірге орыс тілін де жақсы білген акын. Бірақ Ақан сері орыс тіліп білсе де, мәдениетін меңгеру дәрежесіне жетпеген. Омбы, Қөкшетау, Қызылжар қалаларымен байланысты серілік өмірінде жырлаған өлецдеріне орыс сөздерін араласты-рады:
«Мнлая, тебя вижу қырындаймын, Без ответ все-таки ұрынбаймын.
Көптен-көп поклон айттым скажия Сырымды кімғе айтамыл сіздең зия. Еминной искренный ескеріңіз, Хорошенко, сестра спатия».
(қарындас, құдаша мағынасында) деген өлеңдерді Ақан қазақ тілін білмегендіктен емес, орыс жастарымен аралас жүріп те серілік өмірлерді өткізгендіктен әдейі орыс жас-тарына еліктеп шығарған Ақан сері қаладағы сұлу орыс қыздарына да ғашық болғандығы бар. Бұл ретте Сүйіндік *Нұрқожа ақың Ақанмен айтысында сен мәтушкелерге ға-шық болдың деп Ақанды мінейді. Ақанпың бұл айтыс жүнелі өлеңдерінің өзі қызықты жазылғандықтан ел жас- -тары бірден-бірге таратып айтып кеткен.
Ақан сері поэзиясының стилі музыкасындап лирикалы сұлу келеді. Ақанның музыкасы мен лирикаларының ай-рықша жарқын, сұлу келетіндігі тек Ақанның серілік өмі-ріне байланысты шығарыла салған емес, ол ұлы ақынның эстетиқалық көз қарастарына, дүниені көркемдік жолымен тану ойларына тығыз байланысты. Ақан айналадағы өзге-ріп, құбылып жатқан дүниені, жаратылыс әлемін, адамдар өмірін — бәрін мәңгі сұлулық бейне деп түсінеді, сұлу емес нәрселер, жан иесі Ақан үшін ешбір мағынасы, қасие-ті жоқ. Дүние тек сұлулықтан тұрады деп біледі. Бұл көркем өнер жасау әлеміндегі таза эстетизм жолы ма? Та-за сұлулықты ардақтаушылар — искусствоны әлеумет өмі-рінен алыстатады, олар таза ойдың, таза сөздің, таза қиялдың сұлулығына, қиял романтизм жолына беріледі. Европадағы импроссионизмның бір қатар өкілдері осы жолға түсіп өзінің сұлулықты сүйген көркем өнерін қоғам өміріне қайшы мотивте ұсынды. Бірақ Ақан серінің сұлу-лықты ардақтай жырлаған мотиві әлеумет өміріне жат емес, қайта халықтың эстетикалық сезіміл өсіріп құлпыр-тып отыратын, Ақан сүйген сұлулықты халық құмарлана қарсы алып отыратын сұлу өнер. Олай болса Ақанның дүниені сұлулық жолымен танып жырлауы искусствоның
173
сұлулық қасиетін ұлы класспк ақындарша терең магынада түсінгендігін, өз өнерін теориялық жагынап ойланып, мең-геріп алғандығын көрсетеді.
Расында сұлулықты кім сүймейді. ,4дам сұлулықты мәңгі сүйеді. Искусствоның түпкі асылы сұлулық сезім алудан туған деп данышпан Горький де айтқап. Искус-ство дүииені көркемдікпен таиу деп Маркс те ұлы даналық қағнда берді. Искусствоны осы жагыиан ардақтай білгеи ақын Ақанның творчсствосы айрықша мағналы, терең сыр-лы екендігі даусыз.
Ақан серінің махаббат, сұлулық бейне мергендік, сері-лік салт, сұлу әйел, достық жайларында жазған өлеңдері қазақтың лирикалы поэзиясының бір шұрайлы саласын береді. Ақаи сері өзінің лирикалы шығармаларыпда шығыс елінің Навон, Низами, Омар Хайям сияқты сұлу поэзияның классик ақындарынын, творчестволық мотивін көрсетіп отырады. Ақанның махаббат тақырыбына шығарған өлең-дері ауыл арасының бозбалалары шыгара салатыи қара жаяу өлеңдер емес. Оның махаббат лирикасындағы сөз сұ-лулықтары, теңеу образдарының өзі тың, жаца поэтикалық системада беріледі.
«Лсыл зат ал қызыл гүл қарыпдасым, Есілдің құба талы шынарым-ай Алдымнан майысып шық бұрал-дағы. Көріндің хор қызындай жұмақтағы, Өткірсіц нар кескендей кынантағы. Сөзіңді ешбір жанға ұстатпайсыц Қалбырға құйып қойған сынаптағы.
«Ақ көйлек» дейтін бір өлеңінде:
Етегі ақ кейлектіц ілмеленгеп, Қастарың харіп мәттей сүрмеленгеп, Сүмбіл шаш, лағыл ерін асыл қалқам, 1ш бауырым. ғашық отпен тілмеленген. Қалқаға ақ кәйлекті ырымдаймын, Сұксырды ақ сұңқардай қырындаймыи, Қалқамен дидарласып қайтқан күні Дарияның кемесіндей сырылдаймын... Алтынды жел қайығың табылмаса, Тұңғиық Ніл дариясын кешпе деген. Шырын мен Фархат, Мәжнүн ғашығындай. Түсірдіц ғашық отын ішке деген, Аспанда алтын айдыц бедеріндей Бұл қаулы бұзылмайтын десе деғен. Қөңілімнін қамалында жатыр қалка Фамелни шай секілді мәстелеген.
174
Немесе:
«Қасың қара каламның сияеынан, Қольш нәзік өзеннін миясынан... Ақша бетің үстіне нәркес көзін, Ал кағаз иүктесіндей нонға тарткан».
Әсіресе Ақан серінін. соңгы дәуірде жазган ғашықтық жайындагы өлец жырларында терең сыр, зор магыналар жатады. Ол нран, араб, қытай, қазақ әдсбистіндегі гашық-тықтын ұлы мотивтерін көрсете отырады. Жүсіп — Зылиқа, Ләйлі — Мәжнүн, Шырын, Сейфіл Мәлік—Бадиғұлжа-мал, Бозжігіт, Зияда — Қорлығайын, Қозы Қөрпеш — Ба-ян сұлуды атап қосып жырлайды. Әйел қауымын ардақтай, оның жан ссзімініц сұлулық, ақылдылық сипаттарыи шебер суреттей жырланды, жүректсй шалқып шыққан гашықтық жалыпды сезімдерді жырлайды. Қыздың сұлулығып, оған жігіттің ынтықтыгын былай берсді:
«Бұл сддіц сіз деғенде салы қалмас, Мойнында ат айғырлар жалы қалмас, Жандарып сіздін. үшін пида қылып, Күн көрер, сауып ішер малы қалмас. Аспанда қүс естісе дауысыңды, Шыбындай көкірегінде жаны қалмас. Бір көрсе жүгірген аң дидарынды, Жүрерге аяқ басып халі қалмас. Сипатыңды бір көрсе піскен алма, Ішінде суы кетіп дәні қалмас. Мұхиттын дарпясына бір түкірсен, Жайылма тәтті кілі көлі қалмас. Дарияга ағып жатқан суға түссең, Бойында гүлдепбеген талы қалмас. Басына Қап тауынын шыға қалсац, Дүпиенің жұпарланбай желі қалмас, Беліңе алтын шашың алты оралғап Бұл күнде басқа қыз жоқ сіздей болған. Пердеңнен ақ жүзіңді бір шығарсац, Күндік жер мәшһүрлепіп нұрға толғап. Шарапаты абы ләззәт сілекейің Ақ мерует отыз тісіи қырлап жонган Кірпіғіц қатар тізген әскеріндей Жігіттің көзініп жасы сағым қонған...
Көп шер бар көкіректе таралмаған, Тіл байғұс асыгыс жұбаң айталмаған... Камыс бармақ қайысып гс тіккеиде Бүйімге ипе балкып өте алмаган. Мен түғіл жансыз темір буыца мас, Қасыцнан сөкпе мені кете алмағав. Жүпар жел мас боламып самалыкз Туыпсың нур безеніп заманымда, Сағымдай жазғытұрғы толқын үрып, Қарасам көз алмасар жамалыңа»
£75
Міне бұл өлендердегі Ақанның шеберлігі тек гашык? тыктан туған ішкі сезімді сұлу сыпаттауда ғана емес, мұн-да Ақан серінің үлкен ақындық өнері ерекше көзге түседі. Көркемдік образдың жүйесі бірінен бірі асып түсетін айрықша әсем және күшті қолданылған. Ақап сері махаб-бат жырларында осындай көңіл күйінің толқындарын бе-ріп қана қоймайды, сонымеіі бірге сюжетті тұтас картина-лар да жасай біледі. «Торыньі талға байлап мінген қандай» деген өлеңі тамаша сұлу картина. Ақапның мынау өлеңін-де екі ғашықтың жолығу сипатын өте айқын береді.
«Қарагым. кұшақтасам кұмарланып, Қосылған екі ғашық жұбайланып, Жан тынып ішімдегі жалын шықса, Аузымиан ақ сағымдай мұнарланып, Құшақтап кыл беліңнен бір таң жатсам, Ақ торғын орамалдай жұмарланып. Ми тамыр, ақыл-ойдгін арман қалмай Мастапсам кызуыңа тым алданып, Көтеріп гул бәпшешекті көңіл куліп, Семірсе нәпсі мұрад бір жалданып. Қардан ақ, қаннап қызыл ет пен бетің, Лықтан қолаң шашыіі гіл талданып, От сөнсе жүректегі жаиып тұрған Сорғанда тілден ләззәт мейір қанып, Етпен ет бір-біріне еріскенде Айтыскап шартқа жетсем әбден қанып, Бұл менің ғашықтығым сізғе жарық, Айтқызбай, асыл сәулем, білген нарық. Білім, ғылым ақылды таза инабатты, Алмасап сыр шықпайды іштен жарып. Бір сырың, сегіз қырың бәрі өзіңде Неткен жан жаман дейді ауыз барып».
Ақан серінің лирикальі шығармаларының айрықша сұлулыгы, терең мағналылығы оның қазақтың халық поэзиясыи меңгерудің үстіне Шығыстың классикалы поэ-зиясыныц мәдепистімсп еркін суарылган, содан нәр алған-дығын көрсетеді. Мұндағы ақын қолданған көркем образ-дардың бәрі Ақаниың өз шығармасына ғана тән өзінің творчестволық стилін жасайтын ерекшелік өнер екенін ай-рықша атап өтпей болмайды. Ақан ірі лирика ақын ғана емес, шешен айтыс ақыны, өткір сатира, сықақтың шебері де, ол халықтың әлеуметтік өмірін жырлағап жыршы да, эстетикалық құлық-мінез жолын ұсынған, шындық, тура-лық, тазалық жолын жырлаған ірі ақын.
Ақан серінің музыкалық, әдебиеттік еңбектерін жарық-қа шығару, пайдалану, зерттеу жұмысы тек совет тұсында ғана толық қолға алынды. Революцияға денін бірлі-жарым
176
өлеңі ғаиа басылған, ал совет тұсында Ақан серінің өмірі, шыгармасы суреттеліп, іске асырыла бастады. Газет-жур-налдарда, жеке жинақтарда бірқатар өлеңдері басылды. 1935 жылы бірқатар өлеңі жеке кітап болып шықты.
Ақан серінін. «Құлагер», «Сырымбет» деген атақты му* зыкалы шығармалары пластинкаға беріліп, бірнеше әидері опера театры мен радноларда айтылып жүр. Қалың көпші-лік театр Ақанның әндерін репертуар етіп орындауда.
Ақан серінің сұлу әндері мен көркем жырлары Ресей патшалығы мен казақтың феодал-байлары билеген сұм заманда құлдық қыспағыпа шыдай алмай еркіндікті аңса-ғаи, батыр оң, жалынды сезімнің ұлы көрінісі, жарқын салтанаты. Сондықтан да Ақанпың ақындық, әншілік, сері-лік өмірі біздің халқымызға мәңгі қызықты болып, ұрпақ-тардан ұрпаққа ұлы аңыз жыр болып тарала бермекші.
Сондықтан Ақан сері — қазақтың дана ақыиы, ірі ән-шісі, ұлы сезімді жан иесі, ақын ұлы болумен бірге өршіл мінез, еркіндікті аңсаған еркін ой сезімінің асқар алып символын бергсн ардагер батыр ұлы.
1941
12—470
ӨЛЕҢНІҢ ӨРЕН ЖУЙРІКТЕРІ
РЕВОЛЮЦИОНЕР АҚЫН
(Сэкеннің ңоғамдың, творчестволың өмірі турасында)
ТУҒАН ЖЕР - ӨСҚЕН ҰЯ
Сәксннің туып, өскен жері — өзі сан рет ең тәтті жыр-ларымеп әлпештеп суреттеген сұлу Сарыарқаның сүбелі шүйгін бір арнасы Нұра, Есіл өзендерінііі кұбылаға қараіі бет алган өрісінде Аба дегеп таудың бауыры. «Туған жер», «Жазгы кепі», «Нұра» атты өлеңдерде жәнс «Тар жол, тайғақ кешу», «Сол жылдарда» атты прозалық шығарма-ларында Сәкен балалык, жігіттігінің ең бір ұмытылмас қызык шақтарын еске түсіріп, Есіл, Нұра өзендерініц сол жердегі елдік жайып суреттсп отырады.
Сәкеинің ата тегшс кслстіи болсақ, ол Орта жүз Алтай-Қарпық, Қарпықтан тараған Тоқа руыпан. Ссйфолладап жеті бала туган. Төртеуі ұл, үшсуі қыз. Ұлдар: Садуақас (Сәкеи), Мәлік, Әбеп, Мәжпт. Қыздар: Рахнма, Халима, Сәлима.
Қыздары мсп Әбен ертеде өлген. Мәліктен қалған бір қыз — Күлзагппа қазір Қарагапдыда орта мектептің мұға-лімі.
Сеііфолла тұқымьшан балалы-шагалы болып өскеп Мә-жит қазір Алматыда тұрады.
Сейфоллаііың әкссі Оспаи, оныи әкесі Жәнібск сөзгс жүйрік, мықты, қайратты адам болса керск.
Сәкенніц бала кезіпдс Сейфолланыц үй шаруапіылығы жүдеу-жадаулы, бірде аш, бірде тоқ отыратыи халде екен. Дәулетті жақьш ағайыпдары кол ұшып беріп қарай-ласпаган. Кейін Сокен Ақмола, Омбы қалаларыпа ба-рып оқығаида қарайласатын ешкімі болмагапдықтан жеке адамдарға сабақ берін, күн көрсрлік қосымша қаражат тауып отыргаи.
Міне осындай семьяда (1894 жылы Ақмола уезі, Нілді болысының — қазіргі Қарағапды облысы, Жацаарқа ау-178
даныиыц бірінші ауылында) туып өсксп. Сәкен әуелі ауыл-да Агаш аяқ дсйтін молдадан оқьш хат танып, 1905 жылы Нілді (Усиепскиіі) мыс қорыт\ заводымдаі ы орыс-қазақ мектебіне (русско-кпргизское учплшце) оқ}ға түсіп, опда жұмысшы қызметкерлсрдіц балаларымен бірге оқиды.
Ол кезде Ақмола облысыиың мыс өндіріп, қорытатын осы Нілді, Спасский, Қарсақпай заводтары меп Қараганды көмір кенінде істейтін жұмысшылар ең алғаш саяси күрес майданына іиыққан, еңбек пен капитал арасыиың қайшы-лығы қазақ даласына да қанатын жайған ксз еді. Нілді өндірісіпде оқып жүріп, болашақ ақын запод жұмысшыла-рыиың ауыр тұрмысын, завод иелері мсн жаидармдардыц жұмысшы табына көрссткен айуапдық кысым-қиянатын, қапаушылық орсксттсрш көріп, әділетсіздіктің күшті еке-ніи сезс бастайды. Нілдіде оқып жүргсндс алған әсері туралы ксйін Сәксн: «1905 жылғы жұмысшылардыц көте-рілісін көрдім. Орыс шешендсрінің сөздеріп естідім. Көтс-ріліс жасаушыларының козгалысы мсніц ой-дүниемде шу дсп із қалдырды» деп жазды. Елде өз үйіпің жоқшылық, кедейлік тіршілігі, қалада араласып жүрген жұмысшылар-дың тұрмысы Сәкспніц бірте-біртс езілгсн сңбскші халық-пеп біте қайпасып кетуіпс себепші болады.
Сәкен Нілдідегі мсктептсп үш жыл оқыганнап кейіп Ақмола қаласына ксліп, Приходская школада екі жыл, үш кластық қалалық учплищеде үш жыл оқиды. Сәкепнің Ніл-ді мен Ақмолада оқыгап кездеріндс жалпы білімі қандай-лық молайып өсетін болса, қоғамдық ой сапасы да, әдеби-етке бсйім қабілеті дс тез оянып, қалыптаса бастайды. Нілді мен Ақмолада және өзінің туып өскеп ауылында Сәкен оқып-үйренуден, поэзияға ынтыға берілуден, қоғам-дық өмірдің алуан сырларын, әсірссе әлеуметтік тсңсіздік-ке, таптық күрескс байланысты өмір сырларын білудеп жалықпайды да, тоқталмайды да.
Сәкеннің өмірді таиып-білуініц, акындыққа алгаш бой ұруыиың пегізгі факторлары — өзі өскен ортаның ақыны мен әншілері, ягни халықтың теңіздей мол гюэзиясы. Әкс мен шешс айналасынан басқа Сәкенге ерекшс әсер етксн Құлмағамбет дегеп өлеңші, гармоншы өнерпаз ақын бол-ған. Өз ауылыпдағы Әзімхан деген Сәкеннің ең жақып досының бірі; кедсйден шыққан ссрі, әзілқой, сауықшыл, қиссаларды жатқа айтатын Сатай, Сүйіндік деген жігіттер де Сәкепніц ел аралап, аң аулап, саятшылық құргапдағы өнерпаз, балуан, сері достары. Әлеуметтік сазы қалың өлсңдерді Нілді заводыпың ұстасы, жұмысшылар арасын-
179
да әнші жігіт Ыбырайдан естіп құмарта тыңдайды. Тама еліпдегі Сапалай, Мүссйін дсгеп ақып-әпшілер де Сәксн-нің жақын достары болады. Опан басқа сол елгс келіп-ке-тіп жүргенде сөзі таралғап Әшек, Бітімбай деген ақын-ән-шілер болған. Ал Ақмолада сөзі мсп онінен үлгі алған атақты Ғазиз әншімен, ел арасында аты жайылған Иман Жүсіппен де жақын болыпты.
Қазақ ортасындағы неше түрлі айтқыш ақындарды, се-рі әншілерді Сәкен Қарқаралы, Көкшетау, Баянауыл, Ат-басар төңірегіндегі елдерден дс көп кездестіреді. Сәкен ақындығының негізгі бір қайнар бұлағы міне осылар.
Екінші, Сәкен орыс мектебінс түскеннеп бастап, орыс-тың ақын, жазушыларын, орыс тілі арқылы басқа елдердің классиктерінің шыгармаларын оқи бастайды. Сәкеннің орыс поэзиясына айрықша ынта қойып оқуына оның мұға-лімдері мен оқытушылары айрықша әсер еткен көрінеді. Сәкен шәкірт кезінде Пушкин, Лермоитов, Надсон, Блок шығармаларын қызыға оқыған. Сонымсн қатар Сәкен сол кездерде шығып тұрған қазақ, татар тіліндегі газет, жур-налдарды, жеке кітаптарды да ынта қойып оқып отырған. Мәжиттің айтуынша, Сәкен жаз демалысқа елге келгенде жүгінің ең ауыры толып жатқан кітаптар болған, көбі орыс тіліндегі кітаптар. Сол әкелген кітаптарының Ішінде ауыл жастары түсініп, қызығып оқығандары «Қыз Жібек», «Ал-памыс», «Қобланды», «Мұңлық — Зарлық», «Қөрұғылы» дастапдары, Абай өлеңдері және «Айқап» журналы болған. Ақмоладағы қазақ жастарып оқытқанда Сәкеннің қолын-да орыс әрпімен басылған орысша-қазақша сөздік және Алтынсариннің хрестоматиясы болыпты. Абайдың өлеңдер жинағын қай жылдары қолына түсіріп оқығандығы бізге анық емес, бірақ «Өткен күндер» жинағындағы өлеңдерде Абайдың әсері анық байқалады. «Ақын» деген өлеңді Абайдың шығармасын біріпші рет оқығанда алған әсер бойынша жазған сияқты.
Ауылда өтетін ойын-сауықтарда Сәкеннің өзі де домбы-ра тартып, ел жастарының салты бойыиша ән салып, өлең-мен жеңіл айтыстарға да араласып жүрген. Сәкен дом-бырада «Саржайлау», «Дайрабай», «Қосбасар» сияқты Тәттімбеттіц майда, пәзік күйлерін тартады екен. Сәкеп өзінің жаны сүйетін жақсы күйлеріп шебер тартатын Әбі-кен Хасеновпен өте жақын достасып кеткен.
Сәкен Ақмолада оқыған уақытыпда терсңдей білім алу жолына беріле жүріп, екіпші жагынан Ақмолаға оқу іздеп келгеп қазақ балаларына орысша сабақ береді. Ақмолада 180
тұратын Абдуллин Насыр — 1912—13 жылдары Сәкен Абдолла қалпенің медресесіне келіп қазак балаларына орысша оқытқандығын. ал дәулетті балалардан ақы алып, сабақ бергендігін, өзінің бір қыс Сәкеннен орыс тілін үй-ренгендігін айтады.
Ақмолада оқып жүрген ксзіндс Сәкен қаншалықты өлең жазғаны бізге мәлім емес. Ал 1914 жылы басылган жипа-ғына кірген өлеңдерінің бірқатары өзініц туған ауылы мен Ақмолада жазылуы сөзсіз.
РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ ҚҮРЕС ЖОЛЫНДА
Сәксн 1913 жылы Омбы қаласыпдағы оқытушылар семинариясына түсіп, оны 1916 жылы бітіріп шығады. Ом-быға кслу Сәкеннің бұрыпғыдан да терең білім алуына кең жол ашумен бірге, саяси-қогамдық және ақындық-эстети-, калык көзқарасын қалыптастыруға қолайлы жағдай туды-рады.
Ақмоламен салыстырғанда Омбы ішкі Россия мен Си-бирьді. қазақ даласын ұштастырып жатқан үлкен темір жол, су қатынасының түйіскен жеріпдсгі мәдениетті қала, Батыс Сибирь өлкесінің, оған қосылатын Ақмола, Семей облыстарының саяси-әкімшілік орталығы. Омбы саяси кү-рес, ағымдардың да. әдебиет пен көркемөнср тіршілігінің де сапырылысып қайнаған жері. Оның бер жағында Омбы қаласы XIX ғасырдан бермен қарай Россиядағы патшалық құрылысқа қарсы болгаиы үшін айдалып келген револю-ционерлердің ұнемі басы қосылып, қуатты қозғалыстың ұйтқысы болған қала. В. В. Куйбышев және басқа көрнек-ті большевиктердің басқаруымен белсене жұмыс жүргізген коммунистік партия ұйымдары да тегеуірінді күштің бірі болған. Омбыдағы орыстың демократиялық интеллигенция-сы бастаған азаттық жолындағы қозғалыс, әлбетте Омбы қаласында оқитын қазақ жастарын да қатарына алмай қоймады. Қазақ халқын отаршылық қысымда ұстаған пат-ша әкімдерінің билеу саясатына орыс революционерлері де, қазақ жастары да қарсы күресті. Қазақ еңбекшілерінің ұлт азаттыгы жолындағы күресі бүкіл Россиядағы қозға-лыспен ұштасқанда ғана ойлаған мақсатына жететіндігін бірталай жастар, соның ішінде Сәкен бастаған жастар тобы дұрыс түсінеді. 1913 жылы Омбыда оқитын қазақ жас-тарының «Бірлік» атты мәдепи ағарту ұйымы құрылып, оның басқару жұмысына Шәймерден Әлжанов, Сәкен Сей-
181
фуллии т. б. белсене қатысады. «Біздіц программамыз жәнс көздегеп мақсатымыз казақ арасына мәдсни агарту жұмы-сын жүргізіп, қазак әдсбиеті арқылы патша үкіметінің қы-сымшылыгыпа қарсы идся тарату сді» дейді Сәксн. Осы мақсатты іске асыру пиетімен 1914 жьілы Сәкеннің «Өткеп күндер» атты өлеңдер жинағын бастырып шығарады. Мұн-да жазушы жастык, пюкірттік өмірдің жай-күйлерін айту-мен бірге, патша үкіметіиің отаршылық қысымына, казақ байларыііың ксртартпалық, топастық кылықтарыпа қарсы шығады. Ел жастарын өнер-білімге шакырады. Мұның өзі С. Торайғыров, С. Дөнентаев сияқты дсмократияшыл ба-ғыттағы ақыи-жазушылардың ұлт бостандығын жырлаған пікірлерімен үндесіп жатты. Омбыда оқып жүргеніиде Сә-кеннің «Айқап» журналыпда бірнеше өлеңі мен қазақ ті-ліндегі пьеса, «Манап» туралы сын мақаласы басылады.
Сәкен бастаған жастар тек ағартушылық багытта тоқ-тап қалмай, «Бірлік» ұйымының алдына саяси күрестің программасын ұсыпады. 1914 жылы ұнымның қала сыр-тындағы жасырын бір жипалысында Сәкен орыс револю-циоиерлерімен бірге патша үкіметіне қарсы күреске қазақ еңбскшілерін қатыстыру мәсслссіи қояды. «Бірліктің» бір--талай мүшесі буржуазияшыл-ұлтшыл, кадет партиясынын мүшесі А. Бөкейхаиовтың жетегіие еріп, патша үкіметіне қарсы көтеріліс кезіңде қазақ тең аралықта тұрсын деген ұсыпыс жасайды. Бұган Ш.-Әлжанов пен Сәкеп қарсы шығады. «Бөкейхаиов қазақтыіі ханының ұрпагы, қазақ еңбекшілері Бөксйхановтыц соңынан сруге тиісті емес, ер-мейді де. Егсрде восстапие бола қалғандай күн болса,— біз орыс революциоперінің соңынан еруіміз керек» дсйді Сәкен. Ал Ш. Әлжанов жасырыи баспахана ұйымдасты-рып, қазақ арасыпда патшага қарсы үгіт тарату керектігін айтқан. Бірақ ұйымиыц оңшыл ұлтшыл топтарының ала-уыздығынан батыл жұмыстар жүргізе алмайды. Сондықтан Сәкен бастаған солшыл топ кейін «Бірлік» ұйымын тастап кетеді.
Омбыда оқып жүргенде Сәкен бірталай орыс интслли-генттерімен, соның ішіиде революциопер-жазушы Феок-тист Березовскиймеп жақын дос болады. Бұл туралы Сәбит Мұқапов: «Сәкеинің жақын досы Нұркин Жұмабайдың айтуынша, Сәкснмен ол большевиктік іске Омбы семина-риясында оқып жүріп белгілі жазушы, карт большевик Ф. Березовский арқылы тартылған» дсйді. Қаскей Өтекин-нің айтуына қарагапда, Сәкен Березовсқиймеп Омбыда оқыған кезінде жақын араласып, кейін совет дәуіріндс 182
достықтары ?казушылық-твор'ісстволық жолда нығая түсе-ді. Сәкен Омбыцыц тұтқып лагерінле отыргаиыпда Жаиай-дар Садуақасов, Ф. Бсрезовскнй, тагы басқа большсвиктер ақылдасып Сәкепді босатып алу амалын қарастырады. «Тар жол, тайгақ кешудіц» 1927 жылгы басылуында Жа-найдар мсн Берсзовскпйдің біргс түсксн суреті басылған. 3. П. Кадчсіікопыи айтуына қарағапда, Ақмоладагы боль-шсвиктерді Омбымен байлапыстырып отырған, өзіне, Сә-кснге жоне басқаларыпа идеялық ықііал жасаған табанды большсвик Грнгорий Дризго Омбы қаласыпа келген. Ом-быдағы революцияшыл ұйымдарымең жасырын байланыс-тыц бірқатары Мұкан Әйтпепов арқылы іскс асып отырган.
Сәкенніц революциялық күрес жолындагы достары әл-бетте Омбы большевиктері гана емсс, Акмола каласында да болады. 3. П. Кадченко, Н. М. Монин, Бәкеп Серікбаев, И. П. Трофимов, Ф. И. Аначенко, Абдолла Асылбеков, В. Қривогуз жәпс басқалары Сәксннің Омбы және Ақмо-лада революциялық багытта табанды, белсеііді жұмыс іс-теуіңс орасан зор ықпал жасағандыгы белгілі. Сәкеннің жақып жолдастарыпың айтуына қарағанда Ақмоладағы оқушы жастар арасында патша үкіметіне наразы пікірлер-ді көбірек таратуға себепші болган адамнын, бірі адвокат Трофимов көріңеді. Сәксп Трофимовтың үйінс жиі ба-рып, екеуі әр мсзгілдс көп жайларды кеңсседі скен.
Сәкен 1916 жылы Омбыдағы ссминарияны бітіріп, Ақмола уезіпдсгі Сілеті— Бұғылы ауылдық мектсбіпе оқы-тушы болып тағайындалады. Осы жылдың жазында мал санағын алатыи комнссияныц жұмысыпа қатынасып, Ақ~ мола уезіндегі слдің бірталай жсрін аралайды.
1916 жылғы қазақ халқының, патша өкіметінс қарсы көтерілісі кезіндс Сәкеп сол көтсрілгсн қалыц слдің орта-сында бодып, халық арасына патша үкіметінің әділетсіз қатал заң тәртібін әшкерелеп, үгіт-насихат айтып таратады. Бірден бұрқ стіп басталғап халықтың ызалы толқыны пат-шаның жазалаушы отрядтарының алгашқы соққысыида-ақ женлліс тауып, қалың ел қалың қырғынга, талан-таражға ұшырайды. Сәксн елге шыққан жазалаушы жасақтардың, оған көмектескен қазак байлары мен болыстардың айуан-дық қылықтарыи әшкерелейді.
Сәкен Ақмоладагы жолдастарымен ақылдасып, қыл-мыстыларды жауапқа тарту ксрек екендігіи айтып, уездік әкімдерге бірнеше хат жазған.
1916 жылдың сентябріисп 1917 жылдың мартына дейін Сәкен Ақмоладан 65 шақырым жсрде Бұгылы елінде жаңа
183
ашылған мектепте бала оқытып тұрады. Бұл тұстарда Сә-кеннін қандайлық әлеуметтік қызметке араласқандығы туралы бізде жаратымды дерек жоқ. Алайда творчество-лық қызметін тоқтатпайды.
Сәкеннің орыс классиктерін, сондай-ақ Абай шығарма-ларын терецдей оқып, ақындық өнерін анағұрлым жетілтс дамыта түскен мезгілдері 1915—17 жылдар арасы екепдігі байқалады.
1917 жылы Февраль революциясында патша тақтан түс-кеннен кейін Сәкен Ақмола қаласына келіп. саяси-қоғам жұмысына белсене араласады. Қалада мұғалімдер дайын-дайтын педагогикалық мектеп ашып, бір жағынан соида сабақ бсреді. Сәкепніц саяси-қоғамдық қызметінін ен ма-ңызды дәуірі басталады. Сәкен Ақмола қаласындағы сол-шыл революцияшыл бағыттағы орыс, қазақ, татар оқыған-дарымен бірлесе отырып, уақытша үкімет тұсында бұрынғы патшалық ұкіметтің заң тәртібінің калдығын жою, еңбекші халыкқа шып мәніидегі бостандық берілу мақсатында бел-сенді жұмыс жүргізеді. Саяси мәселелерді халық мақсаты тұрғысынан ешкімге жалтақтамай, ашық, тура қоя білу арқасында бірден беделі артып, үлкен сенімге ие болады. 1917 жылы май айында Қазақ комитеті кұрылғанда Сәкен әуелі орынбасар, біраздан кейін оның бастығы болып сайланды. Сәкснді қаладағы орыстың, қазақтың револю-цияшыл қайраткерлері үнемі қолдап отырады. Қазақ коми-теті атынап жүргізіле бастаған революцияшыл шаралар: бұрын көп жыл болыс болып еңбекші бұқараны талаған әкімдерді орнынан алып, бірқатарын жауапқа тарту мәсе-лесіи көтеру, қазақ әйелдеріне бостандық беру, ел билеу ісіне қожа, молдаларды араластырмау, барлық жерде бо-лыстық, ауылдық сайлауды қалың бұқаранын. қатысуымен өткізіп, болыс пен ауылнайлыққа халық мақсатын көздей-тін жаңа адамдарды өткізу шараларын іске асыра бастау әлбетте, қала мен қырдағы банларды, болыс, билерді, мол-даларды қатты шошындырады. Мұндан саясат Ақмола қаласындағы уақытша үкіметтің өкілдеріне де, Омбы мен Ақмоладағы алашордашыл оқығаидарға да ұнамайды. Сөнтіп әр таптың уәкілі өзіне қолайлы саясат жүргізу үшін ашық майданға шығады. Қазақ комитетінің құрамындағы алашордашылар Сәкеннің тобьіна қарсы болып, алалық тудырады.
Міне осы кезде Сәкен Сейфуллин, Абдолла Асылбеков, Бәкен Серікбаев бастаған революцияшыл топ казақ коми-тстімен қатар «Жас қазақ» ұйымын құрады. «Жас қазақ»
184
өзінің саяси программасында Россиядағы ең революция-шыл партиямен бірге майданға шығатындығын, Россияның құрама республика болуын қолдайтыидығын жариялайды. «Жас қазақ» ұйымы «Тіршілік» атты газет шығара бастай-ды. «Жас қазақ» пен «Тіршіліктің» басқару жұмысының ауыр салмағы Сәкенге жүктеледі. Бұл ұйым да, газет те саяси бостандық, ұлт мәселелерінде алашордашылардың, тағы сондай буржуазияшыл партиялардың саясатына ашықтап-ашық қарсы куреседі. Елдегі, қаладағы байлар мен болыстар, молдалар, бұрынғы патшашыл әкімдер «Жас қазақ» ұйымы мен «Тіршілік» газеті төңірегіндегі революцияшыл жастарға қарсы пауқап ашып, шу көтере-ді. «Қажы, молдалар, болыстар бізге қас болып алды, бізді дінсіз, елді бүлдіргіш деп сөз жүргізді» дейді Сәкен «Тар жол, тайғақ кешуде». Осының ақырында 1917 жылы сен-тябрь айында қазақ комитетіиің қайта сайлауында қала мен дала байлары ұйымдасып келіп, қазақ комитетінің құрамына «Жас қазақ» ұйымының мүшелерін өткізбейді. Қомитетке көбінесс байлар мен алашорданың сойылын соғатын адамдар сайланады.
Оның есесіне «Жас қазақ» пен «Тіршілік» револіоция-шыл жастардың қолында болып қыр мен даладағы енбек-ші халық арасында революциялық үгіт-насихатты күшей-те түседі. Әсіресе Сәкен «Тіршілік» газетінің бетінде көп-теген мақала, фельетон, очерктер жазады. «Асығып тез аттандық», «Кел, жігіттер», «Тергегеп болсаң, айтайын», «Ақша қар», «Далада», «Қырда», «Күзетші иттер» сняқты революцияшыл маңызы күшті өлеңдерін де осы «Тіршілік» газеті арқылы қалын еңбекші халық арасына таратады. Сә-кеннің революцнялық мазмұнға толы бұл поэзиялық шы-ғармалары және осы 1917 жылы жазылған «Бақыт жолын-да» атты пьесасы — қазақ совет әдебиетінің ен алғашқы қарлығашы, «Тіршілік» газетінде, сондай-ақ жиырмасын-шы жылдардың бас кезіпдегі газет-журиалдарда Сәкеннің бірқатар мақалалары мен шығармалары «Манап-Шәмил» деген бүркеншік атпен басылады. Бірлі-жарым өлеңі «Кер торы ат» деген атпен де жариялаиған.
1917 жылдың кузінде Сәкен Ақмола қаласында Совет үкіметін орнату жұмысына белсеие катынасады. Ақмолада ұйымдасқан тұңгыш совдепте Сәкен президиум мүшесі жә-не Ақмола уезіндсгі агарту жұмысының комиссары болып сайланады. Совдептің құрамында Екібастұздың жұмыскер-лері: 3. Қадченко, Б. Серікбаев, А. Асылбеков т. б. болады.
185
1917—1918 жылдар Сәкеннің саяси-қогамдық жұмыс-тарға жігерлі араласуымен бірге, өзініц творчестволық жә-не оқытушылық қызметтеріп де үздіксіз, қатар жүргізіп отырғандыгын замандас достары қайран қалып әңгімелей-ді. Бұл туралы «Тар жол, тайгақ ксшуде» өзі былай дсп жазады: «Қызметтеи толас уақыт аз. Совдептіц мәжілісі жиі. Сөз көп, іс көп. «Тіршілік» шыгып тұрады. Рссмн ре-дактор Рақымжан, бірақ ауыр істің көбі мсніц мойнымда. Оның үстіне меп школда беретін сабағымды да қоймадым. Және кешке ересск балалар оқнтын курс ашып, онда да сабақ беретін болдым. Кысқасы күііі бойы, кеш бойы тын-бастан қызметтс аласұрып жүретін болдық».
Ақмоладағы қарт оқытушы, Сәкеннін. жақын жолдасы-пын бірі — Л. А. Гарбузов ағарту мектеп жұмысына Сә-кеннің айырықша мән беріп, белсене кіріскенін әңгімелейді. «Қаладағы оқытушылардың арасында өтс бсделді, айтка-нын тыңдатып, іске асыруға келгенде ұйымдастырғыш қа-білеті күшті еді. Қалалық оқытушылардың жиналысыпда сөз сөйлеп, Сәкеп қазіргі жағдайда саясаттан бейтарап қалуга болмайды, не совдепті жақтап, соның басшылығы-мен жұмыс істейміз, не оган қарсы шыққандар контррево-люцняга қосылады. Екеуіпіц бірі ғана деді. Оқытушы-лардың көпшілігі Сәкепді жақтап шықты. Ал бұрыиғы патшалық дәуірдің көзқарасынан шыға алмаған, немесс бейтарап «тыпыштықты» көксейтін кейбір учительдер Сә-кенмен амандаспай жүрді. 1918 жылы Сәкеп ұсталғаннан ксйін қалалық оқытушылар қоғамының жиналысы қаулы шығарып, Сәкснді кепілдікке босатуды сұрады. Жиналыс атынан дслегат болып Вера Боярская екеуіміз станица ата-манына бардық. Бірақ атаман Гучковскнй бізді маңына жолатпады. Қеңсесіиен қуып шықты»,— дейді Гарбузов.
Орманбаев Жұмабай 1917 жылы Сәкеннің қогамдық және оқыту жұмысына қандайлық жігерлі кіріскендігін былай әңгімелейді:
— «Школа Ақмоланың, Слободкасында ашылды. Үш бөлмелі үй еді, екі бөлмесіиде балалар оқнды, бір бөлме-.сінде Сапайұлы Дүнсскей мен Сәкен тұрды. Бізді Давид Артемьевнч Гарбузов пен Сәкен екеуі оқытты. Мектеп екі класты еді, екінші кластың сабағын Гарбузов жүргізді де, бірінші класты өзі оқытты. «Меңіреулерді әуелі өзім үйре-тіп бермесем болмас» деп келетіи. Блалардың бәрі де сре-сек жастар едік. Сәкен бұйра қара шашты, ақ сұр, қара мұртты, өте келбетті жігіт еді. Сол кезде АқмоладағЫ орыс-қазақ жастары Сәксннің сұлу кескініне, еркін, жігер-186
лі жүріс-тұрысына қызыға қарайтыи. Үстінс әр мезгіл қын-қызыл (нс жібск, не сәтеннеп), қысқа жағалы украин көй-лек киетін, аягында жақсы шеблет, беліпде кестелі өрме белбеу, шалбары қара шұғадан. Шашы ұзыи, иығын жауып тұратын. Бір күиі елдеп бір шал үстімізге кіріп келіп, ба-ласын оқуга алуды өтінді. Сәкен ауқатты адам екенін түрі-нен байқап,— кешірск қалдыңыз ғой, орын жоқ деді. Шал қалтасынан бес сомды алып стол үстіне қойды. Сәкен са-кьілдап күліп:
— Мынауыңыз не?—деді. шалға.
— Кітап алыңыз!
— Әй, ақсақал-ай, дүниенің бәріи пұлмен алып жүрген-сіз-ау. Қайтып алыңыз!—деді Сәкен түсін суьпып. Шал ақшасын алып шығып кетті. Сәкеннің сол кезде әрі оқыту-ға, әрі газет шығаруға, әрі жазуға, әрі күні-түиі дамылсыз жүріп жатқап саяси-қоғам жұмысына қалай уақыты жетіп үлгергсніне қайрап қалатып едік.
Орыс революционерлеріпің Ішінде Трофимовты, Монин-ді Сәкен ор мезгіл аузыпан тастамай мақтап отырғандығын естідім. 1930 жылы Сәкеннің үйінде жатқапымда, сол кез-де жасы 70-ке тақалған ак бас шал кәрі адвокат Трофимов келді. Екеуі қатты құшақтасып, көздеріне жас алып, сүйі-сін амандасты. Трофимов көзіне жас алып тұрып, гордость моя, гордость своего парода деген сөзді қайта-қайта айтты. Сәксп бэрімізге ұстаз, ақылшы аға еді, білімді, қажырлы, алғыр жап еді» деп таныстырады.
Сәкен бастаған Ақмоланың революцияшыл жастары большсвиктік ұйымдардың қолдауына сүйепе отырып, Ақмолада алашордашылардың әрекеттсріне жол бермеді. Омбыдан келгеп алаш уәкілдерінің қай-қайсына болсын жұмыс істетпей қуып жібергеп. Совдеп құрылғаннан кейін Ақмолада алаш саясатын іскс асырмақ болған Қазақ ко-митетін де халыктың алдында масқаралап, ақырында та-ратып жібереді. Бұл жәйлардың бәрі де «Тар жол, тайғақ кешу» кітабыпда толық баяндалады. Омбыдан облыстық алаш комитетінің уәкілі болып келген Мұхтар Саматовқа Сәкен: «Маған «үш жүз» партиясының да, алаш партиясы-ныц да керегі жоқ, скеуіне де қосылмаймын, бірақ алаш-таи «үш жүзді» тәуір көремін»—дейді. Бірақ бұдан Сәкен-ді «үш жүз» партиясыиың саяси бағытын қостады деген қорытынды шыгаруға болмайды, қайта Сәкен Қөлбайдың, Шәймердеппің «үш жүз» партиясына байланысты қателік-терііі қатты сыпайды, өзін «үш жүз» атынан құрылтай жиналысына сайланатындардың тізіміне кіргізгеніне қат-
187
ты наразылық білдіріп хат жазады. Сонымен бірге, совет үкіметіне тілектес «үш жүздің» адамдарын алашорданын, Колчакқа ұстап беріп, жаза тартқызғанына өте қынжы-лады.
Сәкеннің саяси және творчестволық өміріндегі үлкен бір оқиға — коммунистік партиясынын. қатарына кіруі. 1922 жылғы өзі қолымен толтырылған анкетада (партня тарихы институтында сақтаулы), партия қатарына 1917 ж. декабрьде түстім деп жазады. Ал 1936 жылы тағы да өзі жазған өмірбаяндық ақпарда 1918 жылдан партия мүшесі делінген. Жұлдыздық екі есебі бойынша декабрьде, жаңа есеп бойынша 1918 жылдың январы болуы мүмкін. Бұл арасып толық анықтай алмадық. Өмірбаяны жөнінде өз әңгімелерінде де жәпе замапдастарынын. айтуларында да Сәкен большевик партиясының жолын 1917 жылдан бастап берік ұстап, оны революдиялық қызметімен де, шығарма-сымен де іске асырып отырган. Сәкен 1918—19 жылдар-да да бірталай өлеңдер жазған. Бұл кезде жазған өленде-рінің көпшілігі өзінің революциядағы күресіне, өмір жолы-на тығыз байланысты болып отырады.
Сәкенніц «Бақыт жолына» атты драмасы 1917 жылы жазылып, қолжазба күйінде жастардың күшімен ауылда, қалада ойналады. Замандастарыиыц айтуына қарағанда, пьеса 1917 және 1918 жылы бірінші май мерекесінде Ақмо-ла қаласында ойналған. Бул жөнінде Сәкеннің жақын жолдастарының бірі Салық Айнабеков айтады:
— «Бақыт жолына» 1917 жылы Ақмолада үш күн ұда-йы қалалық нардомда ойналып, халық лық толып отырды. Кассир Шашдәулетов, оның әйелі Жаңыл буфет ашып ет, қымыз сатты. Пьесаны ойнауға Бану Асылбекова, Шара-пат Темірбекова, Гүлсім Шашдәулетова, Көжебай Ердена-ев, Салық Айнабеков, басқаларымыз қатынастық. Түскен қаражаттың барлығы «Тіршілік» газетінің пайдасына жұм-салды.
СәкеннІң өзі де Омбыда оқып жүрген Ақмоланың мұқ-таж балалары мен «Жас қазақ» пайдасына «Бақыт жолы-на» дегеи пьесаның қойылғандығын, ойынға орыс, қазақ иін тіресіп көп жиналып, жұрттың мейлінше ынталы бол-ғандығын айтады.
Ойынды режиссерлік жағынап ұйымдастыру жұмысын бастан-аяқ Сәкен өзі басқарған. «Бақыт жолына» пьесасы қазақ әдебиетіиде революциялық тақырыпты тұңғыш су-реттеген елеулі драматургиялық шығарма болумен бірге
188
сол кездегі Сәксннің творчсстволық жұмысыиа да үлкен қорытынды сияқты.
1918 жылы Россияның барлық аймағында революция қанат жайып пығайған сайын, сыртқы империалистік мем-лекеттердің айтақтауымен ішкі контрреволюциялық күш-тер де қарап жатпай, өздерінің қарсылықтарын әр жерде үдете түсіп, жас совет үкіметін тұншықтыру әрекетіне кі-рісті. Азамат согысы басталды. 1918 жылы, үшінші июньде жергілікті контрреволіоцняшыл күштермен қосылған чехо-словактардың бүліншілігі болып, Сибирьде, соның ішінде Ақмола қаласыпда да Совет үкіметін уақытша құлатады. Ақмоладағы совдептін. бір топ басшыларын, ең сенімді большевиктерді (соның ішінде Сәкен де бар) тұтқынға алады. Сәкеиді большевик жолдастарымен бірге қол-аяғы-на кісен салып шынжырлап түрмеде ұстап, ауыр азап көр-сетіп тсргеу жүргізеді. Сәкеннің Ақмола түрмесінде, онан кейін атаман Анненковтың азап вагонында, Омбының тұт-қын лагерінде және тұтқыннан қашып жүргенінде басынаи кешкен хал-жайлар, революцияың ең қатал, ең ауыр сын-дарынан өткен азапты өмір жолдары «Тар жол, тайғақ кешу» романында толық суреттеліп айтылған.
Тергеу үстінде Сәкенге қойылған үлкен айыптың бірі жазушылық қызметіндегі саяси бағыты болады. Сәкеннің жоғарыда аталған «Бақыт жолыиа» атты пьесасы больше-виктік идеяны тарататын шығарма деп сыналады. «Тірші-лік» газетінде алашорданы, атаман Дутовты жамандап сөз жазғандығы, алашорданың сұрағаң автономиясына карсы советтік құрылыс негізіндегі федерациялық республика жолын қолдағандығы үлкен саяси айыгі болып табылады. «Сіз, алашордаға неге қарсысыз?» деген тергеу комиссия-сының сұрауына Сәкен былай деп жауап берген:
«Алашшылар орыстың патшасы түскеннен кейін қазақ-ты орыстан бөліп алып, өздері қазақ халқына хаң болғысы келеді. Біздің пікірімізше патшадан бір құтылған езілгеп қазақ халқына енді ешбір ханның керегі жоқ. Және бұлар-дың ниеті бойынша қазақ халқы орыстан мүлде бөлінбек болса, қазақ жерінен күллі крестьян орыстар қуылса — үлкен бүліншілік болмақ, қазақтың нашар бұқарасына тең-дік әперген орыстың еңбекшіл халқынан біз айырылып қадмақпыз, осы себепті мен алашордаға қарсымын, Орыс-тардың көздері шығып кете жаздады, әсіресе қара сақал-ды крестьянның көзі ежірейіп кетті. Алашордамын деп ақтармеп бірге мені тергеп отырған үш қазақ; Төлебай мырза, Тәштн саудагер, Мәнтеи молда пегыларын білмеді,
189
қып-қызыл болды. Орыстар алаштарга ала көздерімен әде-мілси карап қойды. Пайзамцып дол тпгспін білін, кыбым қанып қағазга қол қойдым».
Сәкеннін «Қамаудан», «Адасқаіідарға», «Саі ыпдым», «Тұлпарым», «Шәһит болгап достарыма», «Қамыккаи к«-ңілге» атты ыза мен кеккс іолы күшті револіоңиялық өлең-дері тұтқында отырып жазылғап. Тұтқыидағы өмір жалын-ды поэзияны қалан тудыратындығыи Сәкеп өзінін. «Тар жол, тайғақ кешуіпде» және поэзиялык еңбектерінде то-лық дәлелдейді.
Жеті айдан кейін, 1919 жылы яиварь айында сақылда-ған сары аязда Сәкен бастаған 40 шақты революционер-большевикті атаман Аннепков отрядының қолына беріп Ақмоладан Қызылжарға (Петропавл) жаяу айдайды. Со-ғыс сотында жазалапуга ұйғарған революционерледге бе-рілген тергеу комиссиясының мінсздемесінде Сәкспді «қо-ғамға жәпе мемлекеттің тиыштыгыпа аса қауіпті адам» делінген. Петропавлдан атаман Анпепковтыц азап вагоніпе мінгізіп Омбыга апарады. Омбы стапңиясында бұларды 15 күн ұстап, одап Ново-Николаевскнй (қазіргі Новоси-бирск), Барнауыл қалалары арқылы СемеЙге әкеледі. Се-менге бөгслместен қайта Омбыга апарады, Бұл скі ортада Аниепковтын. азап вагопінде көргеп ауыр бейнет пен қор-лықтың есебі жоқ.
Сәкен Омбының тұтқын лагеріпдс 1919 жылдыц марты-на дейін болады. Бұл тұтқын лагсрінде де ауыр азап псн аштыққа шыдамай Ақмоладан айдалып келгеп жолдаста-рының бірталайы қаза табады. М.іне осы революция жо-лыида құрбан болған жолдастарымсп коштасып отырып өзінің «Шәһит болғап достарыма» дейтін белгілі өлеңін жазады. Өлеңнің пегізгі сарыпы Некрасовтан алынган. Алайда ақын сол кезде өз бастарынан кеңіксіі ауыр азап-ты, мұң мен күйікті, өмірдің жан сырын тамаша елестетеді.
1919 жылы март айыныц аяғында Омбы большевиктері-нің көмегімеп Сәкен тұтқын лагеріпен қашьш шығады. Омбыдағы жолдастарьшың көмегімсн Дүйсембі Асыл ұлы деген фамилияға окушы дегеп докумепт жаздырып алып Павлодарга, онан Баянауылға қашып барады. Ең қиың жолдарда өзінің табандылығының арқасында қажыман жаяу-жалпы, аш-жалаңаш жүріп Баянауылдағы бір жақын туысы, әкесі Сейфоллапыц нағашысының қолында пана-лайды.
Бір жылдай көрген азап-михиаттың салдарыпан нашар-лаған деисаулыгын қалпына келтіріп, тыпыққаннан кейіп
190
бар өмірі мен ізгі мақсатын ұлы революцияның жеңу жо-лыиа арнаган ақып алыс ауылдыц тукпіріцдс жаіа алмай-ды, дереу қайнаган әлсумст майданының күресіие аралас-қысы келсді. Далабай ауыльшап ксііш Сәкен өзінің сліне келеді. Бірақ, Сәкениің басқан ізіц андып жүрген Колчак бандалары соңыиа түсіп, Нілді заводьшдағы полиция ұста-мақшы болады. Сонап туған еліне ұзақ тұрақтай алмайды, Бетпақдала арқылы ол кезде Совет үкіметі толық орнаған Түркстан өлкесіне өтеді. Сәкен қазақ даласыпда, Туркстап өлкесінде қалың. елді аралап жүріп, халыққа Совст үкіме-тініц, социалистік революиняның мақсатын түсіндіретін үгіт-насихат сөздсріп, өлец-жырларын айтып таратады.
Осы 1919 жылы жазған өлецдсрі тақырып жагыиан да, идеялық мазмұны жагынац да күшті. Ақын бірде «Боран-да», «Бабаларыма», «Жазгытұры», «Қамыққап көңілге» сияқты мұң меп күйікті айтып толғанса, бірде «Біздің жақ-та», «Шөлде» атты туғаи жерді, аққу құсты, сүйген жарды сагынғаи көціл сырларын баяндайды. Сөйте тұра;
«Қажымэ. ср көңілім, бәрі де өтер, С.ан азац бір күигідей болмай кетер. Қара тун басыц турса алды-артыиды. Жаркырап ататыц таң әлі-ақ жетер,—
дсп өзінс және серіктес достарына қайрат жігер бере тол-ғайды. Әсіресе Сокепнің Сарыарқа мсп Түркстан өлкесіиің аралығындағы көшпелі руларды а.ралап жүріп «Жас қазақ марсельезасы», «Қашқынның ауылы» сияқты революция-лық күрсске шақырған, ескі құлдық дүнисні талқаидап, жаңа бостандық өмірдің, сәулелі кслешегін елсстеткен та-маша гимндік шығармасын жазуы ақын поэзиясының кец тынысты өрісін байқатады. Сәкеп Әулисата қаласына бар-ғап жерінде «Жас қазақ марсельезасьш» солдағы жастар-ға жазып, әпмен айтьш таратқызгаи.
Сәкеп Әулисата қаласына келе әлеумет ісіпе белсене араласып, жаңада құрылган совст орындарының ныгаюы-на көмектеседі. Колчак тадқандалган хабарды естігеннеи кейіи, Әулиеата уездік исполкомңың бастығы Сармолдаев Қабылбсктің көмек көрсетуімеп жолға қаражат, үгіт-наси-хаттық кітаптар жәпе к.арулы міілициялар алып қайта елге қарай бет алады. Бұл жолында Сәкен Сарысу, Шу бойып-дағы Сараң, Қойтас болыстарыпда қарулы кызыл отрядтар ұйымдастырып, жүрген жерінің бәрінде Совет үкіметінің жергілікті басқару орындарын — ревком, исполком, т. б. тагайыпдал отырады. Бұл кездегі өмірі туралы Мәжит ай-
191
тады: «Сәкен елден сентябрьде Түркстанға қаран кетті де, келесі 1920 жылдың мартында қар жаңа кетіп жатқанда Аба, Қарашілік деген жердегі қыстауга келді. Қасындағы бір-екі солдат пен Тарақты Сүйіндік деген ер жігіт бар, барлығы да қарулы. Жолшыбай жүрген еліпде Совет үкі-метін орнатыгі отырған көрінеді. Үйде 5—6 күн болды да, асығып тез Ақмолаға жүріп кетті».
Ақмола қаласыиа қайтып келісімеи-ақ Сәкен қызу іске кіріседі. Сәкенді бірден уездік исполкомның орынбасары және іс басқару бөлімінің меңгерушілігінс тағайындайды. 1920 жылдың апрелінсп сентябрьге дейін Сәкен Ақмола уезіндегі қалың бұқара арасында революцияның жеңісін нығайту, тап күресінің саясатын іске асыру, бұрынғы бо-лыс, бн болған, патшадан шеи-шекпен алғап шонжарлар-ды ауыздықтау, әйелдерге бостандық беру жөніндегі көп-теген революциялық шаралардың жүзеге асуына белсене кіріседі. Ақмола уезіндегі революция ісіііе берілген жас-тарды, кедейлерді ұлы мақсат төңірегінде ұйымдастыруға басшы болады. Сәкенніц осы кездегі нақты революциялық қызметіи көрсететін архивтік деректер де, замандастары-ның айтқан әңгімелері де аз емес.
1920 жылы 2 сентябрьде уездік исполком атынан қол қойып жазгап нұсқау хатында Сәкен кейбір болыстық ат-қару комитеттерінің астық разверскасыг. орындаудағы кемшіліктерін айта келіп, бұдан былай берілген бұйрық-тарға жауапсыз қарағандары үшін Ревтрибунал сотына тартылатынын ескертеді. Ал 8 сентябрьдегі тағы бір нұс-қауында жас қызды еріксіз калыңмалға сату сияқты қа-зақтың ескі әдеттеріне енді бұдан былай совет заңы қатты тыйым салатындығын түсіндіреді. Сондықтан қыздарды еріксіз қалыңмалға сату жөиінде тыйым салынған заңды халық арасына таратуды болыстық атқару комитетіне бұ-йырып жүктсйді.
Тағы бір факты: Сәкен уездік атқару комитеті атынан ел аралауға шыққанда революциялық заңды бұрмалаушы-ларға, бұрыи халықты қан қақсатқан шонжарларға қатал болған. Қоржынкөл болысының атқару комитетінің басты-ғы Тұрсынбай Ералинді Сәкен үш түрлі айып тағып орны-нан алған. Бірінші, басына бостандық сұрап келген Бекеш деген қыздың ерік алуына заң жолымен көмектеспеген. Екінші, өзінің жақындары ірі шонжар — Олжабай, Барлы-бан, Нұралиндерді жақтап, солардың ыңғайымен жұмыс жүргізген. Үшінші, уезден барган милицияны тыңдамаған. 1921 жылы 4 январьда Т. Ералиннің осы тақырыпты шағым 192
арызы туралы С. Сейфуллипн іц. жарлыгып дұрыс деп бе-кіткеп.
Міне осы бір фактілерді өзі-ак, Сәкеннін. Акмола уезінде революциялық заңды іске асыру жолында қандай табанды күрес жүргізгендігін толық дәлелдейді. Сәкеннің осы кез-дегі революциялық жұмыстарына көмекшілер Әубәкір Есембеков, Жақия Айнабеков, Ахмет Баржақсин, Бірма-ғамбет Айбасов, Көжебай Ерденаев, Арын Малдыбаев, Тұрсынбек Мыңбаев, Мұқатай Бекенов, Әшім Омаров және басқалар болды. Бұлардың ішінде Ахмет, Бірмағамбет жазу жұмысына да ебі бар жастар болады. Ал Көжсбай көркемөнерге, ән-күйге қабілеті күшті, Сәкеннің ақыл-ке-ңесімен, әңгіме, пьесалар жаза бастаған. «Бақыт жолы» қойылғанда Көжебай Терлікбайдың ролін өте шебер ойна-ган. Революцияның алгашқы жылдарында қолжазба кү-йінде көп таралып, қазақ театрыңың репертуарына да кір-ген «Малқамбай» атты комедияның авторы осы Қөжебай.
1920 жылда жазда Қазақстан автоиомиялы республика-сын кұру туралы тұңғыш Құрылтай съезіис дайындық қарсаңында Сәкен қазақ өлкесін баскаратын ревкомпың құрамына сайланады, Тұңғыш съезге Сәкенді Орынбордап делегат етіп арнап шақырады. Уездік атқару комитеті қа-зіргі уақытта Сәкеннің орнына тагайындайтын адам жоқ, басқа адам барса қайтеді деп телеграммамен сұраған уа-қытта Губерниялық сайлау комиссиясының бастығынан «Орынбордағы съезге Сейфуллипніц қатысуы өте қажет, оның орнына уақытша Алиевты қойыңдар» деген жауап қайтарады. Сәкен өзі 15 сентябрь күні Орынбордың шақы-руы бойынша жүріп бара жатып уездік атқару комитетіие мәлімдеме жазып қалдырған. Онда өзіиің съезге баруының қажет екендігіне үш түрлі дәлел келтіреді:
Бірінші, Қазақ республикасыпың құрылуының тарихи манызы аса зор уақиға. Мұны Совет үкіметінің негізгі мақ-сатына сай коммунистік партнясының жолындағы жолдас-тар ғана жүзеге асырады. Екінші, тарихи съезде түрлі теріс пікірлерге жол бермеу, партиялық борышты өтеу. Үшінші, Ақмола қазақ даласындагы ең революцияшыл қаланың бірі болды. Оның пікірін съезде ықыласпеи тыңдайтыны сөзсіз.
Жалынды революционер, қоғам қайраткері Сәкеннің Қазақ республнкасының тағдыры туралы мәселені комму-нистік партияның даналық саясаты тұрғысыиан терең түсі-ніп, бұл аса зор мемлекеттік игілікті шешуге де мықты кі-ріскендігі осы бір мәлімдеме хатынан толық байқалады.
13—470
193
Бұл, сопымеп бірге, ақыппың революцня жолындагы кү-рестері мен творчество/іық кызмстіпе де үлкеп бір қоры-тынды сияқты. Ол сьезгс салтапатты мәжіліс құрамын деп аттанбагап, әлі де бітнегсп үлксп күреске аттанып бара жатқапдыгып айқын сезген.
ОРЫНБОРДА’
Орынбор қазақ даласының шаруашылық, саяси-әкімші-лік және рухаіш тіршілігімен көптен бері тығыз байланыс-ты қала. Осы Орынбор революциядан кейін де қазақ дала-сыпыц саяси-әкімшілік орталығы болды. Әліби Жапкелдин бастаған өлкелік Ревком да, оның тілі болған «Ұшқып» газсті де өздерінііі жұмысын Орынборда жүргізіп жатты, Газет 1919 жылдап бастап шығып, 1920 жылы октябрьдегі Қазақстанпыц тұнгыш совсттер съезі өткенге дейіп «Ұш-кыи» атымсн, съездеп кейін «Еңбек туы» деген атпеп шыга-ды. 1921 жылы ноябрьден «Ецбекші қазақ» аталады.
Қазақстапның Совсттер съезі осы 1920 жылы 4 ок-тябрьдс ашылгаи. Съездің қалай өткендігі жайында «Ұш-қын» газетіпде толық жазылған. Осы тұңғыш съезде Сәкен Қазақстан Орталық Атқару комитетінің президиум мүшесі болып сайланады. Сәкен Орыпборға келе саяси-әлеумет ісіпе де, творчестволық жұмысқа да белсене араласады. «Еңбек туы» газетінің ноябрь, декабрь айында шыққан сандарында Сәкеннің «Советтік Россия жайы», «Совет үкі-меті һәм оның дұшпандары», Абдолла Асылбековтыц рево-люциялық қызметі туралы, тагы басқа саяси тақырыптар-га арпалған мақалаларымен бірге «Жас қазақ марсельеза-сы», «Жолдастар», «Жел қайықта» атты өлеңдері жария-лапгап. «Жолдастар» атты өлеңі ақынның өзі шығарғап әпімен халық арасына кец таралады.
Қазақстаппың автономиялық республика болып құры-луы, Лениндік коммунистік партиясыиың ұлт саясатының шып мәнінде жүзеге асқандығының ең бір үлкен айғағы, тарихи маңызы зор оқиға екендігін қазақ еңбекшілері, оның Сәкен сияқты саналы оқыған азаматтары жақсы түсініп, республика көлемінде советтік құрылысты түгел ориатып нығайту жұмысына жұмыла кіріседі. Бұрынғы патша үкіметініц отаршылық саясаты нәтижесінде Россия-ның әр облысына, әр өлкесіне бағынып келген қазақ ай-мақтарын Қазақстап өлкесіне біріктіру, мемлекет басқару жұмысына жергілікті халық уәкілдерін қатыстыру, ғасыр-
194
лар бойы карацгылық, сскілік шырмауыпда маталып кел-ген қальщ бұқараны өпер-білім, саясат майдапыпа аралас-тыру сол кездегі қазақ республикасыпың басшылыгындагы партия, Совет қызметкерлеріііің ардақты борышынан саиа-лады. Сәкен Қазаткомның президиум мүшесі ретінде көп-теген комиссняларда, мемлекеттік ерекше тапсырмалар атқарды.
1921 жылы көктемде Сәкеп Сибирь өлкесіпе қарайтын Семей мен Ақмола губернияларын Қазақстапға қосу тура-лы Қазаткомныц төтенше комиссиясының құрамыпда бо-лып, Омбы, Петропавл қалаларыпа барады. Сәкеп осы сапарында Омбы мен Петропавлда бірнеше ай болып ұйымдастыру, сайлау жұмыстарымен қатты шұғылданғап. Ақмола губерниялық съезіп өткізгеп кезі туралы Қаскей былай дейді:
— М.ен Сэкенмен Садуақасов Жанайдар арқылы та-ныстым. Ағам Әлкей әнші едІ. Екеуміздің сәнді-сыпайы жү-ріс-тұрысымызды Сәкен бірден ұнатып, содан дос болып кеттік. Ол кездегі Сәкекиің үстінде ақ тышқанның терісі-нен істеген ішік, басында каракульді кавказ бөрік, аяғында ақмолалық саптама етік, мұрты ұзын, қияқты, құлагына жетеді. Сәкен съезде Совет үкіметіиің саясаты, халықара-лық жағдай туралы сөз сөйледі. Сәкеннің ұсынысымен Са-быр Шарипов губерниялық атқару комитетінің председа-тельдігіне сайланды. Қадченко губерниялық соғыс трнбу-налының бастығына тағайындалды.
Төтенше комиссияның жұмысымен Сәкен осы сапарын-да Қөкшетау, Ақмола қалаларында, Қараганды, Нілді, Спасск өндіріс орындарында болады. Осы жүрген жсріпіп бәрінде де революциялық заңның қалай іске асып жатқан-дығын, жаңа советтік мекемелердің жұмыс тәртібін қатты қадағалап тексеріп, партия мен үкіметтің саясатын халық-қа түсіидіріп, үгіт-насихат жүргізіп отырады. Контррево-люциялық әрекеттермен аяусыз күрес ашты.
Сәкен 1920—22 жылдары жазу жұмысын да өндіре тү-седі. Орынбор қаласында: «Қарайгыр», «Біз» атты өлеңде-рін жазса, Омбыда және Ақмола губерниясын аралағап сапарында «Қызыл ерлер», «Аспапда», «Жұмыскерге», «Маржан», «Аққу құс» атты өлеңдерін жазады. Қогамдық жұмыс пен творчествосын қатар жүргізді. Ақмолада бол-ған кезінде Сәкен сүзек болып қатты ауырады, ұзақ уақыт төсек тартып жатады. Сол себепті Орынборға қайта алмай, тыпығып сауығу үшін, сонымеи бірге бұрыннаи жоспарлан-ған творчестволық жұмыстарыи аяқтау үшін қыс бойы өзі-
13*
195
іііц ауылында болады. Мәжиттің және басқа жолдастары-ныц айтуына карағанда, Сәкен осы (1921) жылдың күзіпде жазуга қатты шұғылданып отырган көрінеді.
1922 жылдың көктемінде Сәкец қасында бір топ серік жігіттерімен Бетпақдала арқылы Түркстаң еліне өтіп, Таш-кентке барады. Бұл сапарында Сәкен өзінің төтенше уәкіл-дік правосын пайдаланып, орталықтан алыс көшпелі елдер-діц ішінде революциялық тәртіпті іске асыру бағытында жұмыс жүргізеді: осіресе Орынбор, Торғай жағында аш-тық, таршылық білінуімен байланысты аштарға жәрдем жинау жұмысымен де шұғылданады. Осы бетінде Ташкент-ке келіп, «Ақжол» газетінде бірнеше өлеңдері мен мақала-ларын жариялайды.
Орыиборға қайта келісімен Сәкен «Еңбекші қазақ» га-зетінің редакторлығы мен Оқу халык комиссариатының орыпбасарлыгына тагайыпдалады. Осы кезден бастап Сә-кеіініц қасында бірге болған және Сәкеннің ағалық жәр-демі, идеялық ыкпалы арқылы әдебиет майданына араласа бастаған Сәбит Мұқапов:
«Сәкен күні бойы кеңсе қызметі, саяси коғам жұмысы-мен араласып қолы бір босамайтын. Ал түнде үнемі жазу жұмысымен болатын. Ол кезде қашан тынығып, ақындық шабыт келетін бос уақыт табу Сәкенге қиын еді. Соған қарамастан ол бұрқыратып көп жазды» дейді. Сәкеннің Орынбордагы пәтері (Диева, 5) жеті-сегіз бөлмелі, кең, үлкен екен, сол үйдің бір-ақ бөлмесіне өзі тұрады да, бас-қа бөлмелерінде Сәбит сияқты елден келген окушы жас-тар, жақын жолдастары тұрыпты.
Қаскей де, інісі Мәжит те осы кезде Сәкенніц жазу жұмысына жығыла берілгендігін айтады. Осыиың нәтиже-сінде 1922 жылы Сәкеннің «Асау тұлпар» (өлеңдер жина-гы), «Қызыл сұңқарлар», «Бақыт жолында» атты пьесала-ры басылып шығады. Бұл үш кітаптың басылып шығуы Қазақстанның мәдениет тарихында ғана емес, саяси-қоғам-дық өмірінде аса зор уақиға болды. Бұған дейін револю-циялық тақырыпқа арналған бірде-бір көркем шығарма жеке кітап болып басылған емес. Бұл үш кітаптың шығуы-на партия бағытындағы революцияшыл жас қауым тілек-тестік білдіріп,' қуанышпен қарсы алып, революция тудыр-ған жана әдебиетіміз осыдан басталғандығын айырықша атап көрсетсе, буржуазияшыл, ұлтшыл ақын-жазушылар бірдсн шу көтеріп, жан-жақтан шабуылдап қарсы шыкты.
Сәкен 1922 жылы октябрьде Қазақстанның үшінші Со-веттер съезінде Қазақстан Халық комиссарлар советінің 196
председателі болып тағайындалады. Сол жылы Бүкіл Одақтық атқару комитетінін. мүшелігіне сайланады. Осын-дай үлкен жауапты мемлекеттік орындарда партия жүкте-ген міидеттерін мүлтіксіз орындай жүріп, Сәкен мәдениет, әдсбиет мәселесіне жәие өзініц творчестволық жұмысына айырықша мәп береді. Сәкеннін. «Еңбекші қазақ» газеті мен «Қызыл Қазақстан» журпалында басылған көптеген мақалалары, очерк, әңгімелер, өлең, фельетондары бар. Бұл шыгармаларының қан-қайсысы болсын республика кө-лемінде партия мен совет үкіметі қойып отырған негізгі саяси-шаруашылық жәнс мәдениет майданындағы міндет-терді іске асыру, соны қалың бұқараға жеткізу мақсатына арпалган.
Сәкеипіц Орыпбор дәуіріндсгі творчестволық өміріндегі елеулі жұмысы — Совет багытындағы жас талапты ақын-жазушыларды, журпалистерді өзі басқарып отырган «Ец-бекші казақ» газетінің айналасына топтастыра білуі. Бұл ретінде ол жас Сәбит Мұқановтын әрі оқып білім алуына және қаламы төселмеген кездегі алғашқы шығармаларын газет бетіне жариялап, қамқорлық көрсетуі қазақ совет әдебиетінің таңы атып келе жатқан дәуірдегі ең ізгі үлгі дәстүр еді. Сәкеннің қолдауымен Шолпан Иманбаева, Ра-хымжап Малабаев, Қайып Айнабеков, Аманғали Сегізбаев, Таутаи Арыстанбеков және басқалары ең алғаш әдеби творчестволық жұмысқа араласады. Бейімбет Майлин, Қеижеғали Абдуллиц, Молдағали Жолдыбаев, Назипа Кұлжанова сияқты бұрын қаламы төселген жазушы, жур-налистерді газет жұмысына тартып, революциялық бағыт-тағы шыгармаларын үздіксіз басып, советтік ақын-жазу-шылардың тобын көб^йтіп, поэзиясын нығайтуга мүмкіндік тудырып отырды. Сәкеннің мемлекет басқару және мәде-ниет мәселесінде өнімді жұмыс істеуіпе сол кезде өлкелік партня комитетінде істейтін Корестелов, Абдолла Асылбе-ков, Совет мекемелеріидегі жауапты қызметкерлер Жа-найдар Садуақасов, Ныгмет Нұрмақов, Әбілқайыр Досов, тағы басқалары көп жәрдемдесті. 1923 жылы Сәкен тура-лы жазған бір міпездемесінде Қазақстап облыстық партия комитетінің секретары Корестелов жолдас «С. Сейфуллип қазақ коммунистерінің ішіндегі ең бір табандысы, партия жолын берік ұстайды, өзінің қызметіне тияиақты» дейді.
Сәкен 1923—24 жылдарда жазылған поэзнялық шыгар-маларыида «Асау тұлпар», «Қызыл сұңқарлардагы» негіз-гі идеялық мотивті — Ұлы Социалистік Октябрь револю-циясының жеңісі мен жемісін, кемеңгер Ленин бейнесін, 197
жеңімпаз жұмысшы табының образын жырлау мотивін тереңдете түседі. Бул тұстағы өлсңдерінің көбі 1924 жыл-ғы жариялапғаи «Домбыра» жинағына кіреді. Әуелгі шы-ғармаларда революцияның тегеурінді күші — асау тұлпар, сұңқар кұс бейпесінде жырланса, енді аэроплан, автомо-биль, бұлшық етті жұмыскердің қуатты тұлғасы бейнесін-де жырланып, ақын поэзнясының формасы жөнінде де көп ізденеді. Орыстың революцияшыл ақындарының дәстүрле-рімен қазақ өлеңінің ырғақ, екпініне де бірталан өзгеріс-тер енгізеді. Бірақ бұл ізденулерін Сәкен әлі сәтті деп біл-меді. 1923 жылдан бастап Сәкен өзінің атақты «Тар жол, тайғақ кешуін» де жазуға кірісіп, жеке тарауларын «Қызыл Қазақстан» журиалында жариялай бастайды.
Сөйтіп Сәкен Орынбордағы кезінде жауапты қызмет-терде жүрсе де, үлкен жоспарлы творчестволық еңбегі сәт-ті, өпімді болады. Сәкеннің ақындық, жазушылық еңбегін қалың әдебиет жұртшылығы қызыға оқып, қуанышпен қар-сы алады. Сәкенңің «Жолдастар». «Жас қазақ марсельеза-сы», «Біздің жақта», «Тау ішінде», «Қамыққаң көңілге», «Жұмыскерге», «Қайғылы хабар» сняқты өлеңдерін халық арнаулы жаңа ән-күйімеп жатқа айтып әкетеді. Бұл ақын поэзнясының халық жүрегінен кең орын алғандығын көр-сетеді.
Сәкен — күшті романтик ақын. Романтикасыз поэзия да. а.қьпі да болмайды. Ал романтик ақындардың жаң сыр-лары қат-қабат терец. Сәкеннің тілімен айтсақ зеңгер тау-дың шынында кілттеулі сандықтың ішіидегі жасырын қой-ма сияқты. Сәкеннің бар дәуірдегі өмірін алсақ ел аузына ертегі болып таралғандай ғажайып сырлы да қызық. Оның революция жолындағы, әлеумет майдаиындагы қажырлы ерлік күрестері қандайлық қызықты болса, Сәкеннің ңәзік жанды ақынға, бұл өмірде алшаң басып өткеи әсем салта-натты, кербез мінезді такаппар серіге тән дара сырлары да кызықты. Бұл жайлар Сәкеннің әрбір кітабынан да айкын сезіледі.
Сәкен жастардың махаббат сезімін шебер жырлаған ақын. Қөціл күйі, махаббат, достық сырларың жырлауда Сәкен казак поэзиясыида жаңа бір дәуір екендігі сөзсіз. 1915 жылы жазғаң «Жазғы түнде» атты лирикасынан бас-тап, 1926 жылғы «Совпарттагы қарындасыма» атты лири-каның жазылған мезгілдері арасында Сәкеннің басынан әр
198
түрлі драмалар, әр түрлі романтикалық өмір сырлары өте-ді. Бұл жерде «Арқа сұлуы», «Газел», «Тау ішінде» сиякты ақиқат нәзік жан күйін шырқатқан лирикаиы да, «Аққу құс», «Лашын әңгімесі», «Акқудың айырылуы» сняқты кір-шіксіз адал махаббаттың романт.икасын да, бірде мұңды, бірде көңілді «Марнямға», «Сараға», «Гүлбарамға» жа-зылған хаттарды еске түсірсек те жеткілікті.
Шынында да Сәкен сұлу әйелді көрсе, «күйдім, жан-дым»,— деп өліп-тірілугс дейін баратын, күйгслек ақын ба екен? Ал ақыниың өмірінде болған фактілергс қарасақ, оиын махаббат, семья құру мәселесіне өте жауапты қара-ганып көреміз. Ең алғаш Сәкен 1920 жылы Ақмола кала-сындагы белгілі саудагер Халфии Ақбәрдің қызы Рахима-га үйленеді. Рахиманы көрген адамдар Сәкен өзі таңдап жүрген қыздардың ішіндегі көріктісі сді денді, опымеи Сә-кен революцияпың қарсаиында Бұгылыдағы мсктептс оқы-тушы болып тұрғанда танысса керек. Бірақ Сәкен мен Ра-хима ынтымағы жарасып, семья құра алмайды. 1920 жылы ревкомның бұйрығы бойынша Халфиндердің артық үйлері мен қымбат заттарын ала бастағанда кыздың ағайыпдары Сәкеннен қамқоршы болуды талап етеді. Мұны Рахима да қолдайды. Осы себепті екеуі келісе алмай, Орынборга ке-терде Рахимадан айырылысады.
Сәкен әйел қауымының арасында жалпы жастық дәуре-нінің қызыгымен журген шақтарында дөрекі, бейбастак, былапыт мінез көрсетпеген. Сыпайыгершілік, әдептілік оған тән сипат еді. Сол кездегі «Әнел теңдігі» журналыныц редакторы Сара Есова айтады:
— Сәкен сері ақын ғой, ойын-сауықты. қызық думан мәжілісті жақсы көрстіп. Астанада істейтін Нағиманы, мені. Алманы — бәрімізді әр мезгіл театрга, цирккс ертіи апаратын. Бәрімізді күлдіріп әзіл, қалжың айтып отыра-ды. Оиың әр мінезіне, әр қызығына қызыга караіітынбыз. Бәріміздің қадірлі адамымыз жалынды ақын Шолпан өлді, тагы бір сопдан көңілсіз мұңды шағымда Сәкен Москвага кетіп бара жатып «Отарба терезесінен» деген хат-өлеңін жазған еді. Рас, әйелді окыту, тәрбиелеу, махаббат жайы сөз болғанда кейде біз Сәкснмеп келісс алмай, жолдастык наз, ақыл ретінде айтысып та қалатынбыз. ІІе айтсақ та ауыр көрмей құрбылық әзілге айналдырып «яри», «яхшы» деп күліп жүре беретін.
Сәкеннің творчествосында із қалдырғап бір уақиға 1920 жылдардың орта кезінде Мақаш қызы Гүлмен кездесуі. Сәкен сырттай даңқын естіген Қарқаралы усзі, Шет ауда-
199
нындағы Гүлді көріп, ертіп алып кетпек болады. Қыздың ауылындағы белгілі күйші Әбікен Хасенов Сәкепге көмек-теседі. Қыз да, Сәкен де бір-бірін ұнатады. Бірак. үш түрлі қарсылыққа кездеседі. Бірі —әкесі қызын қалыңмалсыз бергісі келмейді. Екінші, қыздың айттырып, мол қалыңмал төлеп отырғаи жері Адамбай, Тұрсын деген Қаракесектің мықты шонжарлары, Сәкенді естіп, жиналып келіп, үлкен бел, күш көрсетеді. Үшінші, жоғарыдағы шонжарлардың шылауыпдағы жергілікті әкімдер Сәкен бұрын қатын алып айырылысып жүрген адам, бұл қызды да бір жерде тастап кетеді деп қарсы болады. Осыған күйінген Сәкен торга түскен жас лашынның жайын сипаттап белгілі «Лашын әңгімесі» атты поэмасын жазады. Адамбай — Тұрсынның жақыпы Дня қажы «Лашын әңгімесіне» қарсы Сәкенді кекетіп өлең жазады. Бұған орай Сәкеннің де өлеңмен қайырған жауабы бар. Бұл өлең де және «Лашын әңгімесі» де арнаулы әнмен ел арасыиа кең.таралып кетеді.
1926 жылы Сәкен өзінің еліне барады, өмірлік жар тауып, тұрақты семья құрудың мезгілі жеткеніи әбден ұғынады. Сәкен бұрыннан таныс, бірімен бірі хат жазысып тұратын, ол кезде Петропавлдағы совет-партия мектебінде (совпартта) оқып жүргек Гүлбарам Батырбек қызымен кездеседі. Екеуінің де ақыл, міиездері үйлесіп, ақыры сол 1926 жылдын. күзінде Қызылордада қосылады. Айнабек балалары — Жақия, Садық, Қайып Сәкенмен Совдеп за-манынац бері жақсы дос-жар, жаца пікірлі адамдар бола-ды, енді сол Айнабекпеи бірге туысқан Батырбектің қы-зына үйленіп, бұрыпғы достықтары туыстық, семьялық жақындыққа айналады. Гүлбарамға қосылғаннан кейін Сәкен Аян атты ұл, Лаура атты қыз перзент көреді, бірақ екеуі де жастай қайтыс болады. Сәкеннің жеке басынан кешкен өмір сырлары Сәкепнің әр кезде әртүрлі көркем лнрикалық, романтикалық шығармалар жазуьша ақындық мотив болып отырады.
ӨРЛЕУ
1925 жылы Сәкен жауапты қызметтерден босанып, бір-ыңгай жазу жұмысымеп айналысады. 1925—1929 жылдар арасы Сәкеннің жазушылық өмірінде үлкен бір белестерге өрлеу жылдары болуымен бірге, түрі ұлттық, мазмұны со-цналнстік мәдениеттін де мыкты іргесі каланған өрлеу дәуірі болды.
200
Тұңғыш казак театры ұйымдасты, «Әйел тендігі», «Жа-ңа мсктеп», «Жана әдсбиеі» журналдары шыға бастады. Тұңғьші жоіаргы дәрсжелі псдагоггық институт ашылды. Қазақстан пролстариат-шаруа жазушыларының одағы құрылды. Қазақ көркем әдсбнетішң ндеялық багыты мсп творчестволық әдісі туралы айтыстарда, жалпы мәденпет құрылысы мәсслесінде буржуазияшыл ұлтшылдар әшкерс-лепіп талқандалды. Қазақстаидағы мәденист кұрылысы-ның әр салада мұидайлық кушті қарқынмен дамуында, ұлтшылдарға қарсы пролстарнат бағытындагы ақын, жа-зушылардың күштерін біріктіріп, совст әдебиетінің алдына қойылғаи творчестволык, міндеттерді аныктауда Сәкениіи, творчесгволық ағалық ықпалы айырықша зор болды. Жа-уапты қызметтсп босап, бірыңғай творчествомен айналыс-қан Сәкен сол дәуірде өндіріп жазады. Ол бұрып-соң қазақ әдебиетінде тумаган идеялық-көркемдік қасиеті жоғары аса курдслі поваторлық шығармалар жазып таратады. Сә-кен 1926 жылы «Экспресс» жинағын. 1927 жылы «Тар жол, тайғақ кешу» романы мен «Еңбек шарт — жалшылар қор-ғаны» поэмасын, 1928 жылы «Тұрмыс толқынында» жина-ғы мен «Жср қазгандар» повесін, 1929 жылы «Көкшетау» поэмасын жариялайды. Бұл кұрделі шығармалардың қай-қайсы болсын ұзақ жылдар бойы өмірді, тарихты жаи-жақты тексеріп ізденуден, қажырлы творчестволық еңбек-тен тугандығы белгілі. «Экспресс» жинағына кірген белгілі «Советстан» поэмасын Сәксннің Маяковский поваторлы-ғын терең иғсре отырып жазгандыгын жақсы білеміз. Сә-бнтт-ің айтуыпа қарағапда Сәкен В. Маяковский, Д. Бсд-ный, А. Блок, С. Есснин шыгармаларын қадагалап оқумен біргс осы тұстаіы орыстыц жанашыл акындарьшың бірта-лайымен жақын қарым-қатыпаста болған. Аіаяковскиймсн әлденеше рет кездескен.
Совет поэзиясындағы новаторлықтың ңегізгі сипаты рс-волюциялық өмір шындығын өршіл идеямен жырлауда гой. Мәселе сырттай жалаң формалық қана өзгерісте емес, же-ңіп келе жатқаи социалистік өмірдің жаңа көтеріңкі сырын, күйін бейнелей білуде. Міне, Сәкен «Советстанды» осы тұр-ғыдан жазган. Сәкеи жүйткіп келе жатқан жүйрік поезд — экспресті револкшияльіқ емірдің дамуына ұқсатып жыр-лайды. Поездыц ырғағыи поэзия ырғағына, өмірдің асқак-ты лебіне ұштастыра суреттеу Сәкен әкелген қазақ поэзия-сындағы зор жаңалык. Сәкен от арба, автомобиль тақы-рыптарын жиырмасыншы жылдардын бас кезінде жырлай бастаған. «Біздің тұрмыс экспресс» (1922), «Автомобиль»
201
(1923), «Отарба», «Советстан» (1925), «Отарба мен ақ тө-бег» (1926) т.’б. рсволюция дәуірінін шындыгын терендей жырлаудыц, творчсстволық ізденудің сәтті нәтижелсрі еді. Осы кездегі буржуазияшыл-ұлтшыл ақын Мағжан Жұма-басв казақ даласындағы отарба елгс бақытсыздық әкеледі дсп сарыуайымға салынған болса, Сәкен оған қарама-қар-сы отарба қазақ халқының келсшек бақытты өмірінің ұйт-кысы деп жариялады. Сөйтіп, «Экспресс» жинағы (мұиың ішіндс «Аққудың айырылуы», «Ақсақ киік», «Сыр сандық» сияқты романтикалық шыгармалары да бар) қазақ совет поэзиясының жана дәуірін жасады.
Ұлтшыл ақындар пемесе солардың шашбауыи көтеруші сыншылар қаншама байбалам салганымен, бұл шығарма әдёбистке жана келгеп ақын жазушыларға орасап зор идеялық ықпал жасады. Сәбит Мұқановтан бастап, Асқар, Жақан, Тайыр, Әбділда, т. т. көптегеи ақындар өздерінін алғашқы кездегі поэзиялық шығармаларын «Советстан» үлгісімен 'жазуға тырысты.
Қазақстанныц мәдеии және қоғамдық өмірінде болған ендігі ірі уақиға — «Тар жол, тайғақ кешудің» шығуы. Бұл кітапты жазу жұмысыпа да Сәкен жиырмасыншы жылдардың бас кезінде кіріскен. Қазақстапда Октябрь революциясының жеңісіпе, азамат соғысынын тарихына байлапысты әдеби, архивтік деректерді де жинап зерттей отырып жәие сол дәуірдін саяси уақиғаларына тура каты-насқап адамдардың естеліктсрін де жинап, теріп, Сәкеп өзінің ромапын жазып аяқтайды. Бұл ромаппын шығуы сол ксздегі партия совет жәпе әдебнет жұртшылығыныц көксйтссті бірпсшс күрделі мәселелерін шешіп бсреді.
Бірінші — Голощскин, Құрамысов және сондай басшы қызмсткерлердің Қазақстанда Октябрь рсволюциясы бол-ган жоқ, кішкене октябрьді енді жасаймыз деп жүрген теориясымақтарына үлкен соққы болып тиді.
Екінші — қазақта таптық күрес болмады, сондықтап казак халқы Октябрь рсволюпиясы ксзінде саясат майда-нындагы күреске араласқан жоқ. Рсволюцияға бейтарап болды дсгсн буржуазияшыл ұлтшылдардыц теориясымақ-тарын талқандады.
'Үшінші — қазак халқы. оныи арасынан шыкқан рево-люцияшыл иптеллигенция орыс большевиктерінің басшы-лық көмегімен Октябрь революциясы үшін күрес тарихын кеңінен суреттеп көрсетті.
Төртінші — рсволюция дәуірінде халық мақсатына опа-сыздық жасап, Россиядагы контрреволюиияшыл күштер-202
мен ауыз жаласқап алашордашылардың сырларын жан-жақты батыл әшксрелсді. Алашорда тарпхы туралы қазақ тіліндегі толық мәлімст осы кітапта берілгеп елі.
Бесінші — Қазакстанда Октябрь рсволюциясыныц же-ңісін, сол жолда күрссксн большевик срлсрдің жағымды образын суреттеген тұңгыш прозалық шығарма сді. Демек, «Тар жол, тайғак кешу» қазақ әдебнетінде революциялық тақырыптагы прозаны, сонын ішіиде роман жанрын дамы-ту мәселесін шешугс тұңғыш жол салып еді.
Әлбетте, ұлтшыл жазушылар нсмесе Октябрь револю-циясы кезінде өздеріпіц саяси багытынан жанылып, алаш-ордашылардын ықпалында болып, кейін совет жолына көшкен кейбір жауапты кызметкерлер де «Тар >кол, тайгақ кешуге» карсы шығып шу көтерді. Бірақ қалың жұртшы-лык бұл кітапты қолдан-колға тигізбей, мейлінше қызыға оқиды. Жер-жердсгі жастар, жұмысшылар, мұғалімдер, совет қызметкерлері «Тар жол, тайғақ кешуді» орынсыз сынаған Н. Тәреқұлов. Ғ. Тоғжановтардын макалаларыиа қарсы наразылык білдіріп хаттар жазып жатады. Онын бәріиде де «Тар жол, тайғақ кешу» шын мәніндегі револю-цияшыл шыгарма, Сәкен соның жалғасын жазса екен деп тілек кояды. Мұндай хаттарды татардын. қырғыздын, өз-бек, башқұрт, қаракалпақтын окушы жастары, жазушыла-ры да көптеп жазады.
Сәкен ұлтшылдардын ықпалымен жазылған сындарға тойтарыс жауап берс келіп, былай дейді: «Менін мінімді түзейтін шын сыишым да, шалдықсам емдейтін шын докто-рым да, қате бассам тсргсп өзімнің тура жолыма салатын әділ, тез, сотым да — сңбекші ел, жұмысшы табы, сол сн-бекші таптың окуыпа жараса еңбегімиіц еш болмағаны».
Сәксн өзінің бар дәуіріидсгі шығармасыпда күрескер рсволюпионер мсн енбек адамы — жұмысшыпың образын негізгі жағымды тұлға етіп суреттей отырып, совет әдебие-тінің өзекті творчестволық мәселесіи шсшуге бслссне атса-лысты. Жас күнінен жұмысшы өмірімеп тығыз байланысты ақын бұл тұста да сол баплаиысын солгыпдатпайды. Со-ның пәтижесіндс қазақ әдебиетінде сң алгаіц жұмысшы өмірін суреттеген оныц прозалық шыгармасы «Жср каз-ғандар» туады.	'
Әрипе «Тар жол, тайгақ кешудс» және басқа шыгарма-ларыида Сәкенпіц катс, ксмшіліктсрі жок емес. Сәкен НЭП дәуірііііц саясатына толық түсінбсй кейде мұнға, орынсыз күйрсктікке салынған өлендер де жазды. Кейбір өленінде Европа отаршылыгынан Азия халқын сол Азия-
203
нын жаңа пайғамбары кұтқарады деген символистердің паназияшылдык көзкарасын жырлайды. «До.мбыра», «Тұр-мыс толкынында» т. б. жинакларында басьпган өлсндері-нің идеялык, көркемдік дәрежесі біркслкі смес. Ондай жа-ңылыс баскан кате-кемшіліктерін Сәкеи жолдастық, қам-коршы сын болған жағдайда түзеп. жөндеп отырды.
Сәкеннің өрлеу дәуіріндегі шоқтығы биік Ірі шығарма-сының бірі — «Қөкшетау» поэмасы. «Қөкшетау» Сәкеннің көп жыл зерттеп, көп жыл бойы құмартып, қызыға жырла-гац тақырыбының бірі. 1921 жылы «Көкшетауда» өзінің «Аққу кұс» атты шағын лирикасын жазған. Онап кейіигі 1923, 1924, 1926, 1927 жылдары ұдайы Қөкшетаудың елін, жерін аралап, дарқаи шешен, сері ақын әншілерінің өмір-леріп зсрттеп, Арқадағы ең сұлу жер — Бурабайда мезгіл-мсзгіл тыныгыи жатып, Қөкшетау, Бурабайға байланысты ацыз-әцгімелерді жинап, «Көкшетау» туралы поэмасын жазуға кіріседі. Поэманың ең алгашқы «Оқ жетпес», «Ақ бура» сиякты тараулары 1925—26 жылдары «Жаңа мек-теп» журналында жарияланады. Жеке тараулары кейін «Енбекші қазақ» газеті мен «Жаңа әдебиет» журналында да басылады. Сөйтіп бұл поэманы толық аяқтап жазып шығуга Сәкен бес жылдай уақытын жұмсайды. 1927 жылы Көкшетау елінде жер бөліс науқанында жүргенде Сәкен Көкшетаудың кейбір тарауларын жазып жүргепдігін және Көкшстау жерін басып өтетпі жаңа темір жолды салушы-. лардың тұрмысынан алып жазатын «Жер қазғандар» пове-сіпе ксректі материалдар жипап жүргендігін Гүлбарам да және әзіне сол кезде .хатшы болған Баймұханов Әлімжап да растап айтады.
«Көкшетау» жәпе «Жан-Зол-лин», «Аққудың айрылуы» сияқты поэмалар қазақ әдебистінде әр алуап ақыидық шс-берлікпен сюжетті поэма жазу мәселесін шешуге тың жол салды. Сопымев бірге «Көкшетау» қазақ совет әдебиетін-дегі кесек туынды скендігін әдебиет жұртшылығы айрық-ша атап көрсетті. Әрине «Көкшстау» поэмасына да қарсы шыкқандар аз болған жок. Мәселен сол кездегі КазАПП-тын бастығы Кайыпназаров: «Соиғы кездс басылып шыққан Сәкеннің «Көкшетауы» салт-сана жағынан барып тұрган зиянды кітап. Ақсүйектер дәуірін жырлайды. Қажымұқан-нан, Біржан әнінеи үлгі ал дейді. Қазіргі Қөкшетауда бо-лып жатқан жаңа социалды катынасты айтпайды» деп жазды.
Сәкен бұл поэмасында ұлтшыл, ескішіл Магжанга қа-рама-қарсы творчестволық принципті іске асырады. Сәкен
204
Магжап жоктап, көксегеп ескілікті хапдардын жаугсршілі-гін әшкерслейді, оның сүйкімді кейіпкерлері Адақ мсргсн, Балуап Шолақ, Қажымұқап, Біржан, хац қолындағы кіріп-тар болғаи тұтқын қыз. Көкшепің бүгінгісі мен келешск өмірін, ұлы соииалистік өзгерісті сүйіспемшілікпен сурет-тейді.
Сөйтіп жиырмасыншы жылдардың ақырында Сәксн өзі-нің творчестволық жолда үнемі өрлеп, ақындық кемеліпе келген, қазақ әдебиетіне елеулі үлкен үлестер қосқан дәуір-ге жетеді. Сәкеп сып макалаларын да, әдебиеттің творчест-волық проблемаларын шешуге партиялық принцип тұрғы-сыпан өткір, өз мезгілі үшін өте қажет пайдалы пікірлерді көп айтып отырды. Сол қызу айтыс тұсында Сәкеннің артық, кем айткан, кейде сол тұстағы әр түрлі қоғамдық, әдебиеттік ортаның салқынымен тап басатын әділдіктен тайқып кеткен, кейде таза эстетизмге, кейде тұрпайы социо-логизмге ұрынған кездері болды. Мәселен, ескі әдебиет мұ-расыц игеру мәселесінде Сәкен көпке дейін дұрыс пікірге келе алған жоқ. Абайды, ХХ-шы гасырдың басыпдагы демо-кратияшыл ақындардын шығармаларын сын көзімеп про-летариат әдебиетінің кәдёсіне жарату керектігіне бірталай уақыт қосылмай жүрді. Бәлкім бұл жалғыз Сәкеннін гана міні болмас жиырмасыншы жылдардағы әдеби мұраны маркстік ғылым тұрғысынан зерттеп үлгермеген жалпы теориялық сыннын жеткен өрісі сол болған шығар.
1928 жылғы бір мақаласында Сәкен Ғ. Тоғжановтың көркем шығарманы талдаудағы тұрпайылығын қатты сы-найды, әдебиет майданында ұлтшылдықтың қалдығын әш-керелей отырып, қазіргі дәуірдегі қазақ әдебнетінің алдын-да тұрған пегізгі творчестволық мәселелсрге тоқталады. Біріпші — революцияпы жырлағап ақын достыкты, махаб-батты, туған ананы сүйіспеншілік сезіммен жырлауға әб-ден болатынын, өзінің біраз шығармаларын революциялық тұрмыстың, женімпаз күрестің әсерімен жазғанын қайшы-лығы көп көшпелі дәуірде кейбір шығармаларынын қатал сезім әсерімен туғандығын айтады. Демек, ақын өмірді, кейіпкерлердің ішкі дүниесін қат-қабат қайшылығымен суреттеу мәселесін батыл қояды. Бұл ретінде ол Плеханов-тың, Белинскийдің теориялық қағидаларына сүйенеді.
Екінші — бұрын-соңды жақсы жазылған әдеби мұра-лардың қандайынан болсын үйрену керек. Әсіресе орыстың классиктерінен, пролетариат жазушыларынан үйрену бас-ты шарт деп біледі. Алайда бізге идеологиялық жагынан жау болып отырған Мережковский мен Бальмонттың шә-
205
кірті Жұмабаевтап үйрснбепміз дсііді. Бұл да мәселепі дұрыс припципті тұргыдап қоя білгспдігі.
Үшіпші— Ғ. Тоғжановтың аққуды атып алғап кедей мергенді Сәкеннін айыптауы бүгінгі өмір шыпдыгына қай-шы, үкі.мет аққуды атуга тыйым салган жоқ деген тұрпайы сынып сықақтай ксліп, бұл жерде әқгіме адам өмірі, ізгі махаббаттың ацызы туралы болып отырғандыгын түсінді-реді. Романтикалы әдіспеп бейиелеп айту көркем творчес-твоның ерекше бір сипаты деп қарайды. Демек, поэзияда әралуан көркемдік стиль, форма ерекшеліктерін өрістету совет әдебиетінің дәстүріне кайшы емес деп біледі. Соны-мен Сәкен өзінің творчестволық өрлеу жылдарында қазақ әдебиетінде Маяковский дәстүріндегі поваторлық поэзия-пы, әралуан стильдсгі сюжетті поэманы, прозаның ромап, повесть жанрын тудырып, дамытуға жол салады.
АЛМАТЫДА
Сәкен 1925 жылдан 1937 жылға деніи жазушылыгымен қатар орта, жоғары дәрежелі оку орындарында үздіксіз оқытушылық қызметте болады. Әуслі (1925—1928 жылда-ры) Қызылорда қаласында халық агарту институтында, онаіі кейін (1927—28 жылдары) Ташкенттегі педагогика-лық институтта, 1930—37 жылдары Алматыдағы Абай атыидагы педагогикалық институтта қазақ әдебиеті тари-хынан сабақ береді. Ол кезде әдебиет тарихы зерттелме-ген, қазак әдебпетіпін пұсқаулары тіпті аз жиналған. Орта, жогары дәрежелі мектептері қазақ әдебиетінен жасалған окулыктарды күн сайын сұрап, шөлдеп отырган-ды. Рес-публиканың мәдени құрылысындағы талап-тілектерді еске алып, 1930-шы жылдардын бас кезінде Сәкеи Сейфуллии, Сәбит Мұқанов, Мұхтар Әуезов, Молдагали Жолдыбаев және басқалары қазақ әдебиеті тарихының оқулығын жа-зуға кіріскен болатыи.
Сәкен қазақтың ауыз әдебиеті нұсқаларын («Көкше-тау» поэмасын жазу дәуірінде) жипай бастаған Майкөт, Қарақожа, Ақан сері, Біржан сөздерін ел аузынан жинай-ды. 1930 жылы Жамбылды, опың төңірегіндегі басқа ақын-жырауларды тауып алып, Жетісу еліне мәлім көптеген ақыпдардың сөздерін, соның ішінде Сүйімбай, Шөже. Те-зек, Жамбыл, Құлмамбет өлеңдерін жазып алған. Гүлба-рамның айтуыпа қарағапда Сәкен Қызылордада, Ташкент-те тұрганда да және Алматыға келгесін де әр түрлі ақын. 206
сөз білетіп адамдардын. жатқа айтатып өлсңдерін, қызық-ты әңгімелеріп жалықпай тыцдап, еріпбей жазыи алып отырған. Фольклор, әдебиет нұсқаларып өзі оқытқан сту-денттср арқылы да жинатады. Ташкентте Әубәкір Диваев-пен әлденеше рет кездесіп, одан да көптеген материалдар алғап көрінеді. 1930 жылы Қояпды жәрменкесінде бір ай-дай жатып, сол жерге жииалған ақын, әншілерден көпте-геп өлен-жыр жазып алган.
Сәкен газет арқылы және мәденнет майданындағы кыз-меткерлерге арпай хат жазу арқылы да қазақ әдебиеті тарихынын материалдарын көптеп жинайды және сол жи-нағандарын әдсбиет тарихы турғысынан сұрыптап, зерттеп жазуға кіріседі.
Сәкен осындай ұқыпты зерттеу жұмысының -нәтижесін-де 1931 жылы «Қазақ әдебистііпң нұсқалары» атты бір том жинақ, 1933 жылы бір том «Батырлар жырының» жипа-ғып, 1934 жылы Алтынсариппің өлеңдер жинағып, 1935 жылы Ақан сері, Ақмола ақындарынын өлеңдеріп, «Ләй-лі — Мәжнүн» поэмасын бастырып шыгарады. Ал негізгі зерттеу еңбегі 1932 жылы «Қазақ әдебиеті» деген атпен қалың бір том кітап болып басылады-
Сонымен Сәкен 1930 жылдарда бұрынғы әдебиет мұра-сына деген көзқарасын өзгертеді. Қазақ әдебиеті тарихын зерттеуші үлкен ғалым екепдігін танытады. Сәкен ақып, жазушы, революционер, қоғам қайраткері ретінде халық арасында қапдайлық беделді, ағалық орында болса, оқы-тушы ретіпде студент, шәкірттер арасында да білімді ұстаз бола білді.
Сәкен өзіпен оқыған жастарды қазақ әдебиетіпің тари-хын, көркем поэзияны терең сүю, білу, зерттсу рухыида тәрбиеледі. Егер көптеген акын, жазушылар Сәкеннің творчестволық ықпалымен әдебиет майданыпа араласқап болса, бірталай жас талаптар Сәкеннің оқушы шәкірті есе-біиде әдебиет майданына араласып, өзінің творчестволык қабілетін дамытуга мүмкіндік алды. Мұны алдымеи ҚазПИ-де Сәкеннен окыған—Тайыр Жароков, Әбділда Тәжібаев, Қажым Жұмалиев, Мұқаметжан Қаратаев, Бел-гібай Шалабаев, Сағыр Қамалов, Хамза Есенжанов, Қа-дыр Хасанов, Мәлік Ғабдуллин, 'Дүйсембек Еркімбеков, Қалижан Бекхожин, осы сөздің авторы және басқалар ту-ралы айту керек.
Сәкен — қатал күрес устінде шынығып өскен ақын аза-мат. Ол өзі белсене араласқан әдебиет қозғалысыиын қай-шылыгының да ащы-тұщы дәмін мол татты. Ол әр уақытта
207
Қазақстапдағы әдебиет қозғалысыпыц басы-қасыпда, жу-ан ортасьшда болды. ҚазАПП-тыц алғашқы дәуірінде (1929 жылға дейін) қазақ совст әдебиетініи идеялық позициясын нығайтуға белсене араласты. Егер жиырмасыншы жыл-дары Сәкен ұлтшылдардың шабуылды сыыына ұшыраса, кейін, енді ҚазАПП-тың кезіндегі солакай сыпдардың те-геуіріііе өзі түседі. Бірақ Сәкеп мұндай сындардыц бірде-біріне абыржып сасқан емсс. Өзіне қарсы айтысып, тарты-сып жүрген адамдардың сорына қарай жаңа шығармалар* ды үсті-үстіне жазумен болды.
1930 жылдардың алғашқы жартысында Сәксн көркем шыгарма, ғылми епбектерімеп катар мемлекеттік қоғам істеріпе — жаңадан құрылган Қазақстап совет жазушыла-ры одағының ұйымдастыру, творчестволық жұмыстарына белсене араласады. Қазақстан Орталық атқару комитеті-ніц мүшесі, Жазушылар одағы президиумынын. мүшесі, Пушкиннің қайтыс болғанына 100 жылдығын өткізу комис-сиясыныц бастыгы, Жазушылар ұйымына жаңадан мүше алу комиссиясының бастығы, ақындар слетін, декаданы өт-кізу комиссияларының мүшесі, «Әдебиет майданы» журна-лының редакторы болып, толып жатқаи мәдени-ағарту жәпе қоғамдық игі істердің жүзеге асуына Сәкеп өте жі-герлі кіріседі. Сәкеннің әдебиет майданында аса маңызды партиялық шараларды іске асыруға мұндайлық білек сыба-нып, жігерлі араласуына Мирзоян бастаған өлкелік партия комитетінің жаңа басшылығы себепші болды.
Осы тұста Сәкен көркем шығармаларын да мол өндіріп жазып тастайды. 1933 жылы «Альбатрос», «Қызыл ат» поэ-маларып, 1935 жылы «Социалистап» атты өлеңдер жина-ғын шығарады. «Альбатрос» пен «Қызыл ат» Сәкен поэма-сыныц тағы бір белгс көтерілген, творчестволық іздеуден туған күрделі шығармалары еді. Сәкен поэзиямен қатар, творчестволық снбектің негізгі салмағын бірте-бірте проза жанрыиа аудара бастады. Ол бірқатар жағдайларда өзі көрген, өзі араласкап өмірден елес беретін «Біздің тұр-мыс», «Сол жылдарда», «Дауыл алдында», «Жемістер» ат-ты ромап, повестерін жазуға кіріседі, олардың бірқатар тараулары газет, журналдарда, түрлі жинақтарда жария-ланады. «Айша» атты повесті 1935 жылы жеке кітап болып шыгады. «Қызыл сұңқарлар» пьесасын бүтіндей жөндеп, кайта жазып, ол Қазақтың мемлекеттік драма театрында қойылады. «Тар жол, тайғақ кешу» толықтырылып 1936 жылы қайта басылды. Ал Сәкеннің бірқатар шығармалары (1927—37 жылдар арасында) «Атаман Анненковтың азап 208
вагопіпде», («Тар жолдан» үзіпді), «Совстстан», «Көкіпс-тау», «Айша», «Қызыл ат», «Жемістер» т. б. орыс тіліидс басылып шықты.
Қазақ совет әдебиетін өрксндетудсгі Сәкспніи зор сцбе-гін партия мен үкімет айырықша багалап, 1936 жылы Ец-бек Қызыл Ту ордепімеп наградтады. Ақынпың әдебисттсгі еңбегіпің жиырма жылдыгып бүкіл Қазақстан жұртшылы-гы болып тойлады. Ақын 1939 жылы 9 октябрьде қайтыс болған. ¥зақ уақыт үзілістен кейін КПСС-тін. XX съезіпіп, қарарьша сәйкес 1957 жылдан бастап Сәкен өзінің дүрыс, әділ багасын ала бастады. Орысша, қазақша Сәкен шы-гармаларыпьің тацдамалы жинақтары жарияланды.
ШЫНШЫЛ ТОКАППАР
Біз жоғарыда Сәкепніц әрбір жаңа сцбегі үлкен әдеби айтыстыц, бір-бірінс қайшы пікірдегі толып жатқап сын мақалаларынын объсктісі болды дедік. Мүның себебі педе? Басты-басты себептері біздіңше мыналар:
Сәкен қандай шығармасып болсын, қалың жүртшылык-ты ойландырып-толгапдыратын, бслгілібір әлеуметтік, этикалық мәселелерді тура, батыл көтеріп жазып отырды. Ол революциялық дәуірде өзі көріп, өзі білгсп шыпдыгып, өзін қатты толғандырған, тебіренткеп жай-күйлерді жа-сырмай, тіпті артық-кем айтса да агынап жарыла, ақтары-ла отырып жазды. Шындықты айтуга келгенде ол батыл да, алғыр сыншы да, жалын аткан күдірстті ақын да. ААү-пы «Асау түлпар», «Қызыл сұңқарлар», «Экспрссс», «Тар жол, тайгақ кешу», «Тартыс толқынында», «Көкіпстау», «Қызыл ат» төңірегінде болғаң қызу айтыетардан жақсы білеміз. Сол айтыстарга түрткі болған Сәксппің талантты новаторлық шыгармалары қазақ совет әдебистіпіц аса күрдслі теориялық, творчестволық мәселелеріи жап-жақты талқылап, шешіп алуға мүмкіпдік беріп отырды.
Онан сон Сәкен ақып гапа смсс, Қазақстапдагы саясіі қогамдық жүмыстарга бслсене араласқап жауапты кыз-меткерлердіц көбіне адамгершілік міпсз-құлық жаіынан елеулі идеялық ыкпал жасап отыргап революциопер, қоғам қайраткері. Сәкеи 1925—32 жылдары Қазақстан Өлкелік партия комитстіиің секретары Голощекинмеп де бірталай прннципиалды мәсслелерден келісе алмайды. Голощекин-піц көшпслі ауылды колхоздастыру, мал шаруашылыіып оркендету жөніндегі қателіктерін, кадрларды іріктеуде
14—470
209
Лепііндік прппципті бұрмалагандыгын Сәкеп өз кезіпде аіпық айтып, батыл сынап отыргаи. Ресми жшіалыстарда Саксп. езіне тән тураншлдықпеп Голош.скин, Құрамысов-тардын теріс, огаш қылықтары меп қателіктерін өткір сы-пап жүрген. Сондықтан да Голощекин өзіне қолайсыз, бсделін түсіретін, бірбет, ешкімніц ырқыпа көнбейтін, ал-дына келіп жағынбайтып Сәкенді «жуасытып» алу үшін айырықша тапсырма беріп, мезгіл-мезгіл үлкеп талқылау-дан өткізіп отырған. Голощекиннің осындай тапсырмала-рын Ғ. Тогжанов, М. Қайыпназаров, т. б. орындауга тырысты. Турашыл, сыншыл Сәкен ондай талқылаудан жуасымай, қайта шиыршық атып, халыктың зор ықлас, кұрметіне бөленіп шығатын. 1929 жылы партия тазалауы қарсаңында алдын ала «Енбекші қазақ» газеті бетінде Сәкеиге ауыр айып тағылды. Оныц қастары — енді осыдап бәлем калай құтылар скен,— деп қуапысады, бірақ үш күнгс созылгап тазалау жиналысы кезінде бұлардын куа-нышы аяққа басылады: жиналысқа келген жұмысшы, оқу-шы жастар Сәкенді қолдап, жақтап сөйлегендерді қол шапалақтап қарсы алын, қаралап сөйлемек болғандарды гыңдамай, ысқырып, мінбеден қуып шыгып отырған.
1931 жылғьі осындай бір талқылаудыц ішінде болдық. Баяндамашы Р. Жаманқұлов та, қатты сынап сөйлемек болған Ғ. Тоғжанов та жиналыстан үлкен сокқы көріп шықты. Қайыпназаровтыц өзіне сөз бергізбей қойды. Ал залда отырған жазушылардың көпшілігі және ҚазПИ-дін оқушы жастары түгелдей Сәкен творчествосыпын жақсы жағын көтере, жеткізе сөйледі.
Сәкен шыгармаларыныц төңірегінде айтыстын, даулы сындардын болып отыруының негізгі бір себебі ақыниын сапалы өмірінін бар кезінде буржуазияшыл ұлтшылдармен үздіксіз, бітімсіз күрес жүргізгепдігінде екендігіп біз жо-іарыда айттық. Ол бітімсіз күресті Сәкен өзінін сөйлеген сөздері мен сын мақалалары арқылы гана жүргізіп қой-май, көркем шығармаларымен де ұлтшыл жазушылардын іворчестволық принципіне үнсмі ашык қарсы болды.
Сәкен өзініц қаламдас, пікірлес акын, жазушыларының кемшіліктерін айтуға келгенде де қара қылды қак жар-гандай әділ де, батыл да еді. Сәкен туралықты, шындықты айтуға келгенде оқтаулы мылтық тұрса да қаймыққан емес, өзі сезіп, әбден байыбына жеткен мәселе туралы айтатын пікірлері мейлінше батыл, мейлінше өткір келетін. Сәкен-пін өзім дегеп досына адалдығы, ешкімнің бет ажарына қарамайтыидығы, жағынып-жалбарынуды білмейтін тура-
210
шылдыгы, ешкімге де өтірік айтпайтып ақиқатшылдыгы оны өз замандастары ортасыпда әр мсзгіл аса бпікке көте-ріп отыратыи. Бұл жөніпде С. Мұқанов «Сәкен өтірік-өсек айту дегепді білмейтін кісі еді. Біреуді сырттан ғайбаттап немесе екінші біреуге шағыстыру дегеп әдет онда болмай-тып. Не айтқысы келсе де бетке айтатын. Көлгірсіп жал-тақтамай, өсекшінің міпін бетіне тура басатып... Ұнатпай-тын адамымен Сәкен сөйлеспейтіп, араласпайтын»,— деп жазады.
Сәкеннің шындықты айтудағы батылдығы, тәкаппар асқақтығы өзін қоғамға қарсы қоятын дарашылдыққа апа-рып соғатын тәкаппарлық емес, қалың бұқарамен бірге қайнасқан коммунистік партияныц идеялық ықпалымен қуаттанғап батылдық болатын.
Сәкеппің турашылдығы ешкімнің беделіне қарамап шындықты батыл айта білстіндігі, әлбетте өзіііе қарсы адамдарға, әсіресе оның өткір сынына кіріптар болган адамдарға ұнамайтын. Сблардын арасында Сәкенге қарсы өзімшілдік, жікшілік қызғаныштар, бықсық өсектер қоз-дырылатын.
Сәбит айтқандай Сәкен сөзге төселгеп майталмап ше-шен емес-ті. «Ауызша әңгімелері ұрт, догал, кесек келетін», Бірақ өзінің өте тапқыр ойларын қанжардай өткір айтады.
1936 жылы поэзия туралы бір жиналыста Сәкен сыншы I. Қабыловтың біркатар өлеңдер халыққа түсініксіз стиль-де жазылады деген сөзін қатты сынға алды. Қабылов мы-салға алған өлеңді қайта келтіріп айтты да, жұртқа қарап: «Осыған түсінесіңдер ме сендер?» деді. Отырган жұрт: «Түсінеміз, түсінеміз, әдемі айтылғап», деп шу ете түсті. Сонан кейін Сәкен ажарлы кескінмен, өзіпе өзі сенімді, батыл тәкаппарлық әдетіне басты: «Мынау үстел басында отырған философ тым көп ойлағандықтан өлеңге түсінбей-ді. Ал анау артта отырған жұмысшы мен оқушы жастар әбден түсінеді. Поэзия дегенің нәзік нәрсе, оның терең сы-рын ұғыну үшін жаттаулы ережені ғана біліп қоймай, көр-кем жырды түсінетін сезім қуатыц сау болгапы жөп», деді.
Сәкен айтыстарда әрдайым мерейі үстем болып шыға келетіп. Осындай айтыс араласқан жиналыстардың бәріп-де де қалын окушы, жазушы жұртшылығы Сәкеппің сөй-леуін күтіп, оны тыңдауға ынтығып отыратын. Сәкепде жұртты өзіне магниттей тартып алатын ерекше бір қуат, ерекше бір жылылық қасиеттер бар еді. Кітап тілімен жұрттың ықласын аударм-ақ болған ақылгөй сөздердің кө-бін біз місе тұтпай, әр кезде Сәкеннің бірер ауыз тапқыр
14*
211
да өткір сөздсрін ұгып, қолдай кетстін сдік. Опыц себопторі жогарыда айтылі андаіі Соксппіц тамаша көрксм шығар-маларыныц ерекше қуатты әсерінен скендігі белгілі. Сэкеп-пің шыгармаларып, әсіресе «Тар жол, тайғақ кешуін» оқы-ган жас Қауым Сәкенге арналған ауыр сындардыц көбіне ианбайтын.
Сәкен шып мәніндегі ерскше сәпділікпсн жүретін кер-без, сұлу, дарқан сері ақып. Ақан сері, Біржап туралы оқыган бір баяпдамасында ол Аканныц сыншыл, турашыл, тәкаппар, пәзік жапды лирик, сері, ақындық келбетін Лср-монтовпен, Байронмен салыстыратын еді. Шындыгында Сә-кешіің бірқатар ақындық мінсздері орыстың арыдағы — Пушкин, Лсрмоптов, берідегі — Блок, Маяковскийлерімен, казақтыц өзіндегі сері ақындарымен салыстыруға әбден болады. Осіресе Маяковскийдіц буржуазияшыл ақып, жа-зуіііыларга, олардыц ескілікті дәстүріпс қарсы шыққап батыл, өршіл күрестері мен Сәкепнің күрсстері үндесіп, тамырласып жатады.
Сәкеннін ерскше сәпділікпен жүріп-тұруыпын өзі жас қауыміа қызықты да еді. Адам әрқашан айырыкша өсім-дікке, жарастықты өміргс талпынбай ма! Сопдай жарас-тық, сұлулық, сыр-сипат сыртқы кслбетінен де, ішкі мінез құлкыпап да, өмірінсн де, шығармаларынан да түгел табы-лып тұрган Сәкснге жас қауымның қызыға қарап, кездес-кеп жерде бір ауыз сөзіп тыңдауга құмартып, зор ықлас-пен қошемет көрсетс қоршап алуы табиғи заңды пэрсе еді.
Соксннін айтыс-тартыстарыпда әр уақыт мерейі үстем болып шыгуыныц терец тамыры оның ақындық жанын ұға білгеп, талапты сыншыл шыгармаларып әділ бағалап, құ-марта оқыгаң оқушы жастар меи қалың еңбекші бұқарага тыгыз байланыстылығында еді.
Сәкепніц бар дэуірдегі өмір жолыпа көз жібсретін бол-сақ, тар жол, тайгақ кешулсрдс өмірдіц сыпынап шыңда-лып өтксп достары, шәкірттері аз болмаған. Сол көп дос-тардың ішіпде опын, әдебиет майданындағы қажырлы идеялық күресіиде ең сенімді серігі бола білген Сәбит Мұ-қановтыц орны ерекше. Ол Сәкепнен үйренс жүріп, аз уакыттың ішінде тез өседі және көптеген принципті мәсе-лелер жөнінде Сәкепнін өзіне идеялық ықпал жасайтын алдыңгы саптағы жазушылар қатарына көтеріледі. Сәбит совет әдебиетінің жауларына қарсы күресте Сәкенге әр мезгілде ең сенімді, ен сырлас дос, ең мыкты, ен табанды серік бола білді. Қазақ совет әдебиетінің тарихында айны-мас адал достықтың жақсы бір үлгісі Сәкен мен Сәбит-
212
тіи достыгы дер едім. Демек, Сәкен туралы сн толык, ен қызықты өмірбаяндық әнгімелерді алдымсн Сәбит жазуга борышты.
Большевик революционер, даңқты новатор ақыи, совет мәдениетіпің аса көрнскті қайраткері Сәкен сияқты адам-ның өмірі мен творчестволық снбегі мұпдай шағып бір ма-қалаға сыймайтыны мәлім. Сәксн қалдырған бай әдеби мұра, тамаша қызықты творчестволық өмір жан-жақты текссріліп, марксистік әдебиет тану тұрғысынан әділ баға-сын алуға тиісті. Бұл — алда тұрган келелі міндеттердің бірі.
1936 жылы Сәкеннің әдеби қызметіне 20 жыл толған мерекесін бүкіл совет жұртшылығы болып тойлағанда, Қа-зақстан өлкслік нартия комитеті атынан, Қазақстап жазу-шылары атынан Сәкснге арпалып берілгеп. «Қазақ ецбек-шілерінің большевик ақыны, революция солдаты... Қазак халқынын ой-армапып бсйнелегеп шығармаларымсп жұрт-шылықты тапсыз қогам орнату жолындағы күрсске жұ-мылдыра білді» деген әділ айқын бағалары дәл қазір айтылғандай манызды.
Шығармалары мен тамаша, қызықты өмір жолы халык арасына кең тараған даңқты ақып Сәкен шын және кец мәніпдсгі халық ақыны. Революциялык күреспен, партия-лык идсямеи, халық өмірімел тығыз байлапысты болғап алғыр суреткер Сәкеннің творчсстволық өмірі кімді болсын қызықтырмай қоймайды. Оның шығармалары да, револю-циялық және творчестволық өмірі де коммуиизмгс қарыш-таи аяқ басқан совет халықтарыныц рухани дүписсін мо-лықтыра беретін социалистік мәдснпетіміздің асыл қазы-насы, тамаша үлгісі.
Окгябрь, 19'59
ӨМІР МЕН ӨЛЕҢ
(Қасымның өмірбаяны, аңындық сапары туралы)
ЖЕТІМДІҚТЕН ҚҰТЫЛУ
Даладап асыр салып ойпап кіріп келген жас бала Ка-сым тұпжырағап кескінді, кейбірі өксіп жылаған үй толы адамдарды көріп аң-таң қалды. Ағасы Ақметжан бауыры-на басып «жетім қалдық» қой деп егіліп жылай берді. Жетім дегеи не? Неге жылайды бұлар? Төрде беті жайна-мазбен жабулы қимылсыз сұлық жатқан әкесі неге тіл қатпайды?.. Бұлардың бірде-бірін жас бала ұғынып жет-педі. Әйтеуір, үй-іші, туған бауырлары жылап-еңірегендік-тен жайсыз бір іс болғандығын аңғарса да, бірақ ол жылаған жоқ, айнала жалтақтап қарап, әркімнін жүзінен моншақтап домалаган жасқа көзіи кадап, томсарып отыра берді. Осы бір аянышты шақтың бейнесін болашақ ақыи өмір бойы ұмытпаған. Ұлы Отан соғысы кезінде майданнан агасы Ақметжапды сагыпып жазған бір хатыпда:
«Жыламай қарай бердім ынтамды сап, Көзіме көріндіңіз әкеме ұсап»,—
дсп окесі Рақымжанның өліміп еске түсіреді.
Рақымжан өлгенде Қасым бес жаста еді. Әке өліміне ілесе бұлардың аз ғана малы да жойылып бітті. Ер жеткен ағалары Нығыметжан, Ақметжан күп көру мақсатымен заводқа, қалаға жұмысқа кетеді. Туғаи шешесі Айғанша-ны төркін жұрты келіп алып кетіп, еріксіз бір байға калың-малга сатып жіберсді. Әкеден өлі, шешеден тірі айрылған Қасым өгей жеңге, жамағайындарының қолында қала береді.
— Детдомга ксліп түскенше менің көрген қорлығым-иың есебі жоқ, әкс мен шешенің құшағында еркелеп өскен баланың арманы не екен? Жетімдіктен қалай кұтылып, адам болғанымды жаза бастасам, бір том кітапқа сыяр еді,—деуші еді өз өмірі туралы әңгімелескенде.
2Ң
Шешесі Айғанша (1888 жылы туғаи) Қасымның бала-лык жетімдік шақтары туралы көп әңгімелерді еске түсіріп айтады:
— Қасымның көп мінезі әкесіне тартқан еді. Жарық-тық (ері Рақымжанды айтады) ер мінез, шадыр, өз айтқа-пы болмаса ешкімнің ырқына көпбсйтін бір бет, бәсекс, егесте намыскер адам еді. Намысқа тиер іс болса, ол мал-жаиды, қарабасын құрбаи етуге дайын тұратын.
— Қасым туғалнан мазасыз болды, жылағанда бесікті сықырлататын, қырқынан кейін ол бесіктеи шыкты, ерте ецбектеді. Октябрьде туғаіі бала келер жылы майда, жеті ай шамасыпда жүріп кетті. Таңертен ертс үйіші ұйықтап жатқанда ол тұрып алып далада үй айпаласыпда жападаи-жалғыз ойнап жүретін, жалгыз сиырдың қара бұзауымен ойнап, өзімен өзі болып ыңылдап өлец айтатын. Көп бала-лардың тобына да қосылмай, оцаша жүруді ұпататын. Ба-лалардыц ұрыс-жапжалына жоламайтын. Ауылымызда жамағайын Жақыпбек деген адам жақсы домбыра тарту-шы еді, оны бәріміз де ынталанып тыңдайтынбыз. Өзім де үлкендер жоқ жерде аздап ән салатынмын, «Қыз Жібек» сияқты жырларды жатқа айтатын едім. Ауылда шілдеха-на, айт, той да өтіп жатады, алтыбак.ан, қой күзетінде әп-өлецдер көп айтылатыпы белгілі ғой. Бұлардаи Қасымныц непі ұгыл, нені қызыға тыңдағанын білмсймін, әйтеуір бә-ріп де естіп біліц жүрді гой...
Жарықтық өлгсн сон, Қасымнаи тірі айырылып, жы-лап-еңіреп кетс бардым. Менеп айрылған Қасымнын көр-мегеп бейпсті жоқ. Мейлііппс қатал, мені гана емес, екі баласы мсп скі кслініи де күндс таяқтайтын байым—• Ос-пан шал Қасымды ол үйдің маңайына жолатпады. Балам-пыц халы ауыр дегеп бГр сөз айтқапым ушін, әуслі мағап бала тауын бер деп тскпілсп сабаушы еді. Арада бірер жыл өткен сон, бір күні сныр сауып отырғанымда сол тұр-ган үйімнің жақып бір адамы, киімі жалба-жұлба, көзі шацырақтай үлкси, мойиы ырғайдай қылқиған, көрден ті-рілген аруактай саудырағаи құр сүйегі бар Қасымды сүйе-мелдеп алып келді. Баламды бас салып жылауға, есіқ ал-дында тұрған байым — жауыз шалдап қорықтым, сиырды сауып болып, қаранғы түскен соң барып жылап-сңіреп Қа-сымды тамаққа тойындырып, оңаша шошалада жасырып ұстадым. Қасым қатты ауырып жатты. Үсті-басы сірескен қотыр екен, оны май жагып емдедім. Екі ай дегенде Қа-сымды адам қатарыпа қостым. Бірақ, сырқатынан жазы-лып, ссі кіргесін қатал шалдың үйіңдс жасырынып тұруды
215
Қасым өзіііс ар көрді. Лғама барам деп кетіп қалды. Содан Қасымды көп жылдарга депіп көре алмадым.
Лғалары жақсы көргенімсн өгсй жеңгелері Қасымга жылы шырай көрсетпеген болу керек. Жоқшылық, аштық, жалацаштық. жетімдік — барлыгы Қасымды жастайынан иықтап, титығына жетіп өсірген. Мұн. мен шер де сол жас ксзіпдс көкірегіне байланған аурудың бірі сияқты. Тірші-лік салты мешеу көшпелі ауылда 13 жаска дейін өмірі өтксн жетім жас Қасым қозы-қой бағып, шөп-отыи, су да тасып, жылқы да қайырып, мал да күзетіп, тезек тс теріп, кысқасы, қолынан келгеп жұмыстыц барлығын да істей жүріп. сол ауылдан өзіне ксректі сүйеніш те табады. Ауыл-дық әсем ән-күйлері, өлең-жыры, аңыз-ертегілері, сырнай-лы өзені аққан, самал желі сскен, көкорай шалғыны, көк-қасқа бетсгссі кұлпырган кец дала, жас Қасымның басын-дағы қайгыны жеңілдетер, үмітті өмірге қол былғап шақы-рар арман нысанасыныц бірі сиякты болады.
Қасым 1911 жылы бұрынғы Семей губерниясы, Қарқа-ралы усзі, Тсмірші болысында (қазіргі Қарағанды облы-сыныц Қарқаралы ауданы) Қызыл деген жерде туған. Аманжол Қасымның ұлы атасы. Бүл жерде айналасы қо-рық, тал, ши өсетіп Қазангап өзенініц тарамдары ағады. Оныц аягы Тоқырауын, Қусақ, Талды өзендерімен жалға-сады. «Копганы ауылымның Талды-ау деймін»—деп Мәди жырлайтын Талды өзсні де Қазангаппен жалғасып, Арқа-ның Сибирь жак ойпатына құлай ағады. Бұл алқап бірың-гай жазық болмаіі, таулы, адырлы кслсді. Зайсаішын. тұсы-нап басталган Сауыр. Тарбагатай, Шыңғыс, Қарқаралы таулары бірімсн бірі жалгасып, Арқанын биік жоны болып отырады. Қызыл, Берікқара, Былқылдақ сол таулардың сілемі сияқты шагып таулар. Міііе, Қасымныц елі сол Қы-зылды кыстап, Қоянды жәрмеңкссінің үлкен жолына жа-кын Күйгсн Бскст, Қазанғап бойларын жаз жайлайды.
Рас, Қасым Қазаксташіың басқа да жерлсрін ксйіп аралады, Баянды, Қөкшегауды, Алатау, Сыр, Жайық бо-йын да жақсы біледі. Алайда, қазақ даласын сүйсіпс жыр-лаған уақытта жастайынап туып-өскен Қарқаралысынын сурсттсрі Қасымпың поэзиясында айрықша жарқын, сұлу слестейді. Сырнай тартқандай тасып аққан өзен суы, сыл-дыраган бұлақтың, шатырлаған пайзағайдың, түперіп төп-ген қара бұлттын. бұрқыратқан дауыл мен құйынпыц, кейде долы, кейде жұмсақ дала жслінің, жұлдызды қара-көк аспанның, құлпырғап жердің құбылысы мен сырлары бақташы, малшы Қасымпып алғашқы ақындык ссзімін оя-
216
тып, қапаттапдырган спяқты. Қейін жазган «Меп табпғат бөбсгі» атты өлсңшдс:
«Жарк-жұрк стіп жүруді.
Нажагайдан үйренгем.
ІПадымап шат боц кулуді. Күн мея айдан үйрснгем. Тәкаппарлык, ерлікті, Лсқар таудан үйренгем... Мен бір жанмын ерікті Жарысып желмсн жүгіргеп. Лшу-қайғы дегенді Қара бұлттан үйрендім»,—
дсгецді тсгіц айтпаған.
Қасым ауылда жүргенде молдадаи мұсылмапша тиіп-қашып оқиды. Өте қиьш болса да зирсн, алгыр жас тсз хат танып, өз бетімеп қолына түскен бірлі-жарым кітап-тарды оқи береді.
— Сол кезде окығандарымпын қайсы бірін білем, әйтс-уір екі жетім бала туралы «Мұцлық— Зарлык» дастаны есімде қалыпты,— деуші еді Қасым өзі.
Жиырмасыншы жылдардың басыида Қасым жаңадан ашылған бастауыш мектепте бірер жыл оқиды. Мұнда ре-волюңия жаңалығын, жана өлен жырды алғаш осы мектсп-тс оқып тапысады. «Оян, қарғыс тацба басылған»—дсп басталатын «Интерпациопалды» осы мектептен алғаш үй-рсиіи жаттайды. Бірақ ауыл жсріндегі Қасымның оқуы жүйелі болмайды, ссбебі мектсп оқуыиа Қасым күп сайын мезгілімен барып катынаса алмайды, екіишіден, мектептіп. мұгалімдері дс Қасымныц аз-ақ алдыпдағы білімі саяз адамлар болады. Олардык бар білгсні қымызы орта піагып ыдыс сияқты. Қасым бір қагып жұтып, түбіпе карап оты-рып қалгапдай сді. Ол оқудып. тәтті дә.мін татқанмеіі, бірақ сіміріп жұтарлык дариядай молына ксздссиейді, оку-дып. молы қалада ексиіп сезеді, бірақ оган қалай жетпек? Бар арманы қалага барып оқу...
Осындай халде жүргеніпде 1923 жылы ағасы Ақмстжап келіп Қасымлы Ссмейгс әксліп. каладагы бастауыпі мек-тспкс түсіреді. Қаланыц тіршілігі, мектеп өмірі — барлыгы Қасымға жаңа бір қызыіс дүнис болып көрінеді. О/і көп оқиды. Көп үіірснеді, ойы да, білімі де тез өседі. Қасым-ның алғырлығы сондай, алгашқы бір жылда екі класты бірден бітіріп шығады.
Ақметжаннып. үйінде Семсй қаласыпда ақын-әнші ар-тистер, са^ықкой, өнерпаз жігіттер, жазушы-журналистер
217
көбірек жиналып отырған. Әсіресе Әміре, Иса, Майра секілді белгілі ақын-әишілер дс, Мұқамбетқали Дауылба-св сияқты жас талапты скрипксде ойнагыш күйші-өперпаз-дар да мсзгіл-мезгіл Ақметжандікше ксліп, әп салып, күй тартып сауық құрады. Мұқтар Әуезов, Сәбит Дөнентаев та бұл үйдің жиі келіп кететін мәжілісқор қонағы болады. Міне, мұның барлығы жас Қасымға қызығы таусылмас, қызуы басылмас аса бір сүйікті өнер, білім дүниесі, екінші бір мектеп еді. Осы ақын-әнші жазушылар дүниесінеи дс ақын үлгі, өнегені мол кармады. Домбыраны гапа емес, скрнпка тартуды да үйренді. Әсірссе әдебиетке құмарлық талант та осы бір ортада тұтанып, оянады.
Қаладағы тсатр, кино, ойын-сауық орындары да, мек-теп; кітапхана арқылы алған білімі де Қасымның көркем-өнсргс, поэзияға деген құмарлыгын арттыра бсреді. Енді ол мектептегі, қаладағы жастардын ынта-жігермен койы-латын сауық-кештерінің, спектакльдердің бірталайына белссне катынасады. Ойын-сауыққа алғаш араласқан кез-дегі жолдасының бірі Шәкен Айманов.
— Семейдегі кезімде бірталай өлен жазған едім. Кей-бірі қабырға газетіне де басылып жүрді. «Қазақ тілі» газе-тініқ басқармасында Сәбит Дөнентаевқа апарып көрсеткеп бірлі-жарым өлендсрімді ол кісі тіл жағыпан ұнатпады. Қайтып баспага ұсынғаным жоқ. Ссмейде жүріп жазган өлеңдерім бір дәптер болатын, оның көбі жастық шақты, жо.чдас, достар арасыпдағы әзіл-қалжыңды, комсомолдар-дың үгіт-ұрандарып айтатын өлендср болатып. Ксйіи ол Ссмей дәптсріндсгі өлеңдерім жоғалды. Жастық шақты еске түсіру үшін демесең, ол дәптердегі өлендерімпің жо-галғапыпа «қымбат қазынам еді»—дсп өкіибеймін дс,— дейтін ақын өзі. Сөйтіп, Қасымныц 1930 жылдарга дейіп жаэған өлсңдерінеп өзіиің үйдегі к.олжазба архивтерпіде ешқаидай дерек сақталмаған.
Қасым Семсйде жүрген уақытыпда ағасының үйінде онша көп тұрақтамайды. Ағасы Ақметжан үйде бар кезіп-де, үйге ақын-әншілер келген кезде Қасым үнсмі болады да, ағасы жоқ ксзінде бұл үйгс көп жоламайды. Себебі Қасымды туған шешесіпдей жылы қабақпеп қарсы алып, туыстық мейір көрсететін сшкім болмайды. Осындай өгей-лікті сезген Қасым 1924—1926 жылдары Семей қаласын-дагы балалар үйіне түсіп оқып, тәрбиеленеді. Одан кейіп мал дәрігерлік те.хникумына түсіп оқиды. Осы оқуларынын арқасында Қасым аз жылдың ішінде орта дәрежслі мол біліммеп қаруланады. Орыс тілін жақсы біліп шыгып, сол
218
кездегі казак. әдебиетінің үлгілерін қызыға оқумен катар. орыс жазушыларыныц шығармаларып да сркін түсініп оқуына мүмкіцдік алады.
Қасым дстдомга түсіл, одан ксніц тсхцикумдс окхы ар-қылы жетімдіктеп кұтылады. Әкссі дс, жаиашыр мейірімді апасы да — совет мектебі болгапдыгып ақып ксйін жа.зғап көптеген өлсцдерінде зор қуапышпеп ссіпс түсіріп аптады.
1948 жылы жазган бір өлеціпде Қасым өз өміріпін ал-гашқы дәуірі туралы былай дейді:
«Өмірге ендім енбектеп, Шалқалап әкем іпықты уйден. Жетімдік тағдыр жстті ецтец Кабагын жаба туксигеп.
Өмірден үміт жоқ өзгс, Даланыи тердім тезегіц Әкем боп таптың сол кезде. Советтік мецің өз елім?
Галстук қызыл мойпымда, Мектецке қарай жүгірдім. Колымды тұңғыпі қойдым да Бетіп бір аштым білімнің. Салка да тұрдым, ту алдым, Келді деп менің кезегім.
Әкемдей сонда куандың, Советтік менін өз елімі!»
Ақып өзі айтқандай ол мектептс әуелі пионер қатарын-да, оііап кейін комсомол қатарында болып, совет жастары-иа тән коммупистік рухта тәрбиеленіп, қажырлы күрес, жігсрлі істіц школасыпан да өтеді. Бұл, Қасым сияқты бүрын папасыз болып, совет мектсбі арқылы қатарға қо-сылган жастардыц бәрінін басынаи кешкеп нсгізгі өмір жолы сді. Бұл школа соііымсн бірге болашақ ақынның коғам өміріндсгі орпын да, ақындық жолдағы өрісіц дс аыык.таи берді. Қаеымныц )930 жылдардың бас кездсрінде жазган өлсңдерінсн де осы срскшслік айқын байқалып отырады.
АЛҒАШҚЫ АҚЫНДЫҚ ӨРІСТЕРІ
1930 жылдардың басында Қасым оку іздеп Алматы қа-ласына кследі. Бірақ қолайлы оқуға түсс алмайды. Рес-публикалық «Лениншіл жас» газетіне кызметке түседі. Қейін «Қызыл әскер» газстіие кызмстке ауысады. Бір жа-ғынан өз бетімен оқи жүріп, Қасым аз уақыттын ішінде газет қызметіне төселіп алады. Шагын мақалалар, очерк-
219
тер жазуга машықтанады. Сопымеи катар осы ксзде жаз-г<пі бірқатар өлсцдсрі «Лспипшіл жас», «Қызыл әскср», «Пнонер» газегтсрінде жариялаиады. Бұл өлеңдері совеі жастарының социализм ісіне жан-тәнімеп берілген ой-сезі-міп, ізгі талап-тілсгін, күрестерін дұрыс қамтып жырлаған идеясы айқыи шығармалар болганымен, көркемдік жағы-пан әлсіз еді. Отызыншы жылдардың бас кезінде жалпы басылып жүрген «есеп», «рапорт» өлеңдерінін. үлгісіндегі пәрселер сді. Сондықтап да ондай өлецдерін Қасым өзі тірі кезінде ешбір жипағыпа еигізбсген және 1955 жылғы басы-лып шыққан бірінші то.мына да толық кіргізгеніміз жоқ. Осыган қарап Қасымпын «Семеіі дәптеріндегі» өлеңдері дс каилай дэрежеде скендігі туралы тиісті қорытынды жасау-га' болар еді.
Әріше, ешбір адам «шу» дегеннен үлксн ақын болып шыга қоймайды. Үзак жылдар оқу, үйреиу, қажырлы сцбск істеу жолында өсіп жетіледі. Міне. Қасым да оты-зыншы жылдардыц алгашқы жартысында ақындығыныц Жастық, шәкірттік дәуірін басынан кешеді. Бұл онын, әсі-ресе, Орал қаласындағы творчестволық өмірінде айқын байқалады. 1931 жылы Қасым Ленинград қаласындағы Орман шаруашылығы ицститутына барып түседі. Бір жыл-дай опда оқып, денсаулығы жарамағандықтан окуды тас-тап, Батыс Қазақстан облысыпың орталыгы Орал қадасы-иа ксліп, сопдагы «Екпінді құрылыс» газетіндс қызмет істсйді. Бір жылдаи ксйіп (1933 жылы) міндетті әскер қыз-мстінс алынып, оиы сол Орал каласында өтейді.
1935—1936 жылдары Оралдагы жана ұйымдасқац қа-зақ тсатрында артист болып қыз.мст істейді. Міпс, осы Оралда болгап ксзіпдс Қасымиын ақыпдық, оншілік, ар-тистік талапты жұртшылыққа тапылады.
Қасымныц Оралдагы өмірі туралы сол кездегі жакын жолдасыныц бірі ақын Тілеков ІЖңрдсм былай дейді:
— Қасымныц Оралі а келуі жастардың ортасында үл-ксн бір уақига боллы. Өзі ақын, музыкалық аспаптардыц барлыгында ойиайтын, әрі әнші, күйші өнсрпаз, оның жүр-гсн, отырғап жері ылги думан. ойыи-сауық едІ. Қасымпыц осыидай өнері, акындығьі, ақкөціл, ақжарқын мінезі әр-дайым жастарды өз айналасыпа үйрілтіп алатын. Ойып-сауыкқа, өлең-жырга үйір болатын жастар Қасымныц сөзін, атып естіп онымсп мәжілістсс, жолдас болуға ұмты-латын. Мсн жакын досының бірі едім. Мен де өлең жаза-мын. Оралдағы Қажым Жұмалиев те, Тастайбеков Қуан да, Батыр Қыдырниязов та тағы бірқатар жігіттср өлең 220
жазатын. Бірақ Қасым баріміздеп де өлсцді бұрқыратып мол жазып тэетайтып. Ол кездс кімпсп кімііііі. өлсңі артық сқенін айырып баға бергсніміз жок. Әйтеуір басымыз ко-сылгапда Қасым әрқайсымызды сынайтып. Қасымнын біз-ден артық бір жері — өзіиіц жазғап өлеңдерін көбіне жат-қа білетіп дс домбырамсн де, скрипкамен де, гармонымен де қосылып айта беретін. Сонда оныц өлсңдері ерекшс көркемдік куат алатын.
Қасым газет-журналистік жұмысқа да тез төссліп, өзіпе жүктелген міндстті жылдам, тиянақты орындайтын. Ол «Екпінді кұрылыс» басқармасында негізгі аудармашы бол-ды, макалаларды, ресми материалдарды орысшадан ма-шинкага ауызша айтып (диктовать етіп) аударады. Орал-да жүргепдс Қасымпың жолдастары, достары көп болды. Жолдастары арасыпда Қасым сркін сөйлеп, олардыц ісіп-де байқалган кемшіліктерді жолдасым скеи дсп мәймөнкс-лемсй катты сыпга альіи отыратын. Мәселсн, алпамсадай дәу жігіт Батыр Қыдырниязовтып. жазған өлеңдері Қасым-га ешбір ұнағап смес. Жиналыста, бас қосылған жсрдс Қасым Батырдыц нашар өлеңдеріп ажуалал сыпайтыіі да, сонымсн бірге «өзіп. жақсы жігітсіц» деп құшақтасып, дос-тасыи жүре беретін. Осьшдай турашыл. ақжарқып міпсзіп білстіп жолдастары Қасымды жек көрмей, онымеп үпсмі жақып достасып, бір туған бауырдай болып кететін.
1933 жылы 22 жасында Қасым міндстті әскер қызметі-пе алынды. Ексуміз де Оралдың атты полкінде скі жылдай болдық. Ол кездс Қасым тым нәзік еді, салт атпсн үздіксіз жүрстіи жорықтарга — «ойындарға» жарамагапдықтап, Қасым көбіпесе штабта хатщылық (писарьлік) қызметінде отырып, өлсң жазуына, өз бетімеп оқуына опың мүмкіпдігі мол болды.
1935 жылы әскср қызмстінен босасымек Қасым Орал-дың театр труппасын ұйымдастырып, өзі көркем басқару-шысы болды. Одап бұрын Орал жастарыпың күшімен клубта, пединститутта Қасым басқарып коішерттер, сауық кештеріп өткізетін. Еиді труппага Қасым қаладагы көр-ксмөиерге бейімдігі бар жастарды жинап алып, жақсылаи ойыи қоя бастады. Қасымның театрдагы ұйымдастыру жұ-мыстарыиа облыстык кәсіпшілер одағы мен комсомол ко-митеті көмек көрсетіи отырады. Қадыр Қамзин, Шәкір Оразгалиев, Әмипа Оразғалиева труппапың (кейін театр-дыц) негізгі артистік күштері еді. Музыкалық мектептер-дің мұғалімдерінін қатынасуымен труппа жанында оркестр да құрылды. Алғашқы қойылған спектакльдің бірі «Бүлін-
221
шілікте» Қасым өзі Фурмапов роліндс оГшады. Ол кошіерт-тсрде көбінесе ойняп, жске иомерлср дс орьшдаушы еді, кеГідс хорға да қосылатып. Скриикамеіі қазак әп-күйлерін ғаіш емсс, орыс, татар әндерін де ойнайтын. Қасымның жолдасы Оразгалиев те даусы күшті әпіпі, әрі скрилкапы жаксы тартатып артиет еді.
Оралдагы театр труппасы тез өсіп, аз уақыт ішінде театр болып кұрылуына Қасымның еңбегі зор болады. Труппапын койған спектакльдері меи конперттеріне қазак қана емес, орыс, татарлар да көптеп келеді. Сондықтап да Қасым өзінің скрппка ойнаудағы өперін музыкалык мек-тсптердегі окытушылардыц көмсгімсн үнемі жетілдіріп, орындайтын репертуарларын молықтырыл отырады. Орал-дың мол күйлерін де осы кезде терең ұгынып меңгереді. Әнші, артистер ортасыпьщ думанды қызық, сүйікті твор-честволык өмірімен бірге бірін-бірі күпдеу, табына жақсы көру, қайтып көрместей жек көру, қызғаныш, айырылысу сняқты жайсыз жақтары да болады. Қасым, міне, осы ор-тапың ор түрлі әсер ықпалыпан сырт кала алмайды. Бір-де ол серпіні күшті жалынды ақын, жүрттың сүйікті өнсрпаз артисі, е.рке серісі болып көрінсе, бірде кейбір аусар жолдастарының жетегіне ергіш, дарашылдық сезім-ге бой ұрады. Марпугамен арасындағы махаббат драмасы осыпдай жагдайда аяғы айырылысумен бітеді.
«Қасыммен 1934 жылы таныстым,— дейді Марпуға Қепжеғалиева,— Оразғалиев Шәкірдің әйелі және Нұғы-манов Қуанғалидін әйелі — екеуі де маған туыс адамдар еді. Шәкір де, Қуангали да шебср скрипкашы, музыкаит адамдар болатын. Екеуі де Қасымлын достары. Екі жез-демнің үйінде Қасым жиі кездесіп жүріп, сол кезде раб-факта окитын мені, театр жұмысына араластырғысы келді. Мен театрға араласпасам да. Қасым екеуміздің арамыз алыстамады. Ақын, әнші, артист, сауыккой, ерке Қасымды Орал жастарыпың бәрі де мақтайтын. Сұлу қыз, келіпшек-тердің талайы Қасымга сырттай ынтық болып, опымен жақын танысуға тырысатын. «Жігітті жұрт мақтаған, кыз жақтаган» деп Абай айтқандай, меи Қасымпың ақындық өперпаз талапты алдында, әсіресе ақквңіл, адал адамгер-шілігі алдында шыдап тұра алмадым және маған арнап жазган көптеген өлеңдерінің сиқырлы куші еріксіз мені өзіне тартып отыратын. Бір-бірімізді адал көңілмен сүйіп едік.
Ох кезде жаспын, ерке едім. Іштей ұнатып отырсам да ақкөңіл Қасымды әр тұрлі күйге салуды қызық көріп (кей-
222
де сыпау үшін де) әдейі ашулапушы едім. Шақыргал жері-пе бармай бұлдапып, жоқтап өзгспі сылтау етіп ол кел-гспде кейде басымды көтермей жатып алатынмып кемссе өзіміздіц үйдеп басқа үйге кетіц қалатыимып. іМіпе осып-дай халдерде жас баладай алдымда зьір жүгіріп ксйде жы-лап, кейде мұңайып барлық тыпыштықтан айырылатыи. Сол мезгілдегі өзінің тыпышсыз халіп, маган деген ықы-ласын тамаша бір жақсы өлеңдерімел жазьш тастантын. Қасымнын осыпдай жайларды, яғни өзіиіқ айнымас достық махаббатыи білдіріп жазған өлеңдері көп еді. Барлығы да согыс кезінде, үйіміз өртенгенде бірге жоғалып кетті. Оның бірінші томына кіргеп өлеңдсрі опнан бірі ғана. 1935 жыл-дьш акыры мен 1936 жылдын басында арамыз алыстады. Оның артистер ортасында, әсіресе екі жездемнін үйіпде өткізетіп кейбір ерсі мінездерін ұнатпай. Қасымлап өзімді аулақтай бастадым. Ол жипалысқа түсіп қатты сыпалган ксздерде де қасында бірге бола алмадым. Талай жалынып келгенде, үйге кіре алмай кстіп жүрді.
«Кыраулы терезе», «Кіре алмай қайттым үйімс» дегсп өлендеріп осы кыс айларыпда жазған еді. «Кім кінәлі» өлеңін 1936 жылы май айында, Оралдан дәл кетер кезінде ксліп жазып тастап кеткен болатын.
Рас, Қасымнын мағаи өкпелейтін жөні дс бар. Тым қатал болғаныма кейіи өзім қатты өкіндім де. Согыстап ксйін Алматыда көргепімде Қасым — өмірімнін көктемін танымадым-ау!—дсп өткенге наз айтқапдай болды...»
Қасым да, Марпуға да кейінпеп аға, қарындас сияқты бір-бірін қатты сыйласып кетеді. Оралда айырылысып, Ал-матыда қайта көріскенде Қасым:
«Сенің гулдей дидарыннан, Бакыт пурын көруші ем, Махаббатты жас жаиымпан Жырлар жазып беруші ем!» —
дсп сол махаббат ақыпдыгына қанат бітіргсндігін жасыр-майды. Бірақ Қасымның Орал дәптеріндегі махаббат ли-рикалары кейде мазмұны, көркемдік шебсрліктері жағынап біркелкі емес. Ақын бірде айнымас адал достықты, жастық сезімді шебер суреттеуге адым жасаса, бірде тұрпайы жалаң айтып кетеді. «Сұлудьің сымбатты», «Қарай-қарай көзімнің нұры біткен», «Сүйдім дедің» сияқты біркелкі өлецдері осындай жалаңдықпен жазылған.
Махаббат, ер мен әйел арасының қарым-қатынасы, адам баласы жаралғалы дүние жүзі әдебиетінің негізгі бір
223
тақъірыбы болып кслс жатқапы бглгілі. Сондыктап адам-дардьш табнги сезімдоріие арналггш Қасымның махаббгіт лирикалары кейбір жалгшдыгы байкалмай кызық көрінуі мүмкін. Үлкси ойшыл акын Сұлтгшмахмұт жаланаш сұлу-дың су басында отырғанын қызыга жырлаймын дсп «Ақ-сәуле» лирикасыныц этикалық, эстетикалық мәпін әлсіре-тіп алгап. Міне, осывдай кейбір әлсіздіктсрі Қасымның махаббат лирикаларьшап да байкалып отырады.
Алайда, Қасымның алгашқы дәуірдегі шығармаларын-да махаббат лирикасы басты такырып емес (бұл мотивтың болуы заңды да), социалнстік дәуірдің шындығын жырлау нсгізгі идеялық-творчестволық мотив болып отырады. Оралда болганында да, онан кейіп 1936 жылдан бергі Алматыға келген кездеріндс дс Қасым өленді көп жазады. Оралдың «Екпіпді құрылыс», Семейдіц «Екпінді» газетте-ріне жәнс Алматыдағы «Социалистік Қазақстан», «Лепип-шіл жас», «Қазақ әдебиеті» газеттері мен журігалдарда оның өлеңдері көптсп басылады. Ақындық өнері әлі қалып-тасцаган жастыгы, ауыз әдебиеті дәстүріпен шыға алма-гап олсіздігі байқалып тұрса да Қасым бірдеп совст дәуірі-піп еи мацызды саяси, қогамдық мәселелеріп мол қамтып жырлайды. Совет жастарыныц оқу, білім алу, еңбек, құры-лыс майданындағы ерлігі. талап-тілегі, махаббаты осы тұстагы ақып поэзиясының мазмұпы болады. Совст Отаны-пың кұниеп-күпге пыгайгап айбынды қуаты, Қызыл Армия-пыц жауынгерлік дәстүрі, батыр ұшкыштардың, қажырлы альципистердіц үздік срліктері ақыппыц қызыға жырлаған бейпелері. «Ұшкыш болгым келеді» дегеи лприкасыпда былай дейді:
Мөлдір тұнык көк аспац, Сол ясп.шға жарасқгш Самолеттей сұцқармен. \ іпкап кұспен таласқап, Хшкьіш болғым келеді! Қөніл — дарня, ойы — аспан, Аскар іныцпаіі бойы аскап, Ай, күнімен аснанныц Әзілдескеп, сырласкан. \шкыш болгым келеді' Таңда туып. түлеі еп, Тас түлектей көреген, Көк қойнында тояттап, Шын. басында түпеген, Үшқыш болғым келеді!
(I то.м, 50-бет.)
224
Совет жасының ізгі армапын сыршыл ойга толы, шебер кестелі, сұлу сөз өрнектерімен, сыршыл оймен жеткізіп айтады. Егер «Ерлік кандай, ер қандай», «Тракторшы Те-мірбек», «Назипа», «Жаңа батыр» сиякты өлеңдерінде ре-волюциялық дамудың, социалистік кұрылыстын женімпаз-дық сипатын алғаш бастап жырлайтын болса, осы «Ұшкыш болғым келеді», «Болат сұңқар», «Отаң күзетіндс», «Хан тәнірі», «Жайық», «Көктем», «Қүцдей шалқып күлгенің», «Алма бағында», «Қолхоз қызына» сияқты өлең лирикала-рында совет адамдарының ерлігіи жырлау мотивін тсрең-дете түседі. «Хан тәңірі» совет жастарының жеңімпазды-ғын, совст адамдары жеиіп алмайтып сшбір қамал жокты-ғын суреттеген ромаптикалы толгау.
Ақын бірде:
«Хан тәнірі — жатыр еді ұйықтап, Айды жастап. цөк көрпесін тұйыктал, Хабаршысы сұлу сағым сыландап, Жетіп келді, тым асығыс бұлаңдап.
Жайлап жылжып, жүрді сағым жағалап Хан тәнірінің қойны-қоншып аралап, Кенеттеи, бұлт бір ұлып, бір абалап, Төкті жасын — құйды нөсер сабалап!»
деп адам алдыпа бас имегеп тәкаппар таудың түлғасын елестетсе; бірде:
Аққан алып, таңғаларлық бір мықты, Жер мен көктің барлық сырын ұғыпты. Қара жсрді бауырдайып тіліпті, Мұзды, құзды насыбайдай үгіпті.
Жерді жеңіп, көкке ұшып шығыпты, Түбіттей қып түткілетті бұлытты, Көрпедей-ақ көкжиегін түріпті, Күле қарап, күннің сырын біліпті,—
(I том. 129—130-бгттер).
деп хан тәңірге шабуыл жасап, табиғаттың долы күштерін өзіне бағындырып жатқаи совет адамдарыиың алып қай-ратты тұлгасын елсстетеді. Ақын шекара күзетіндегі қыра-ғы совет солдатыиың ерлігін де, империалистік фашистік басқыншыларға қарсы азаттық үшін күрескен Қытай, Ис-пан еңбекшілерінің ерліктерін де ардақтап жырлайды. Қолында қанжары мен гитары бар отанын қорғаушы әнші, әрі батыр испанканы сүйетінін айтады.
Қасымның советтік патриотизм тақырыбына арналған бірқатар өлеңдері 1938 жылы «Өмір сыры» атты жинағын-
15—470
225
да жариялапды. Осы жішагымеп ақып алгашқы доуірдегі творчсствосьша қорыіъшды жасады. Қасым Алматыдағы жас таланттардыц ортасында жарқ еііп, әдебиет жұртшы-лыгына өзіп тапыстырады. Дихан Әбілев, Саип Жұмагали, Қапан Сатыбалдин, Әбу Сэрсепбаев, Қалижап Бскхожин жәпе басқа біркслкі жас акындардың катарыпа Қасым да келіп қосылып, сол кездсгі әдебиет сындарыпда ауызга алына бастаган. Бұл алгашқы ақыпдық жолдағы слеулі адым еді.
ОҚУ, ІЗДЕНУ ЖОЛЫНДА
Ақынның творчестволық өсу жолы өте қиын. Ақын көп оқып, білім қорып жипау арқасыпда, қажырлы, үздіксіз сңбек істеу арқасыпда және әдебиет жұртшылығының әділ сыны арқасында өсіп ессйеді. Қасым Семейде, Оралда болғап шақтарында үпемі өз бетімеи оқиды. Осы тұстағы қазақтың белгілі акын-жазушыларымеп қатар, орыстың жәпс дүнисжузілік классиктеріпің шығармаларып да оқып отыргап. 1936—1937 жылдары Қасым Пушкип туралы бсл-гілі «Ақын ссксрткіші», «Ақын» дегсп өлеңдерін жазған. «Өмір сыры» жипагыпда Байронның «Чайльд Гарольд» поэмасыпап үзінді жәнс бір ромапс аудармасы, Некрасов-тан екі өлеңнің аудармалары басылған. Бірақ «Өмір сыры» жпнағы тұтас алганда жәпс сол кезде басылып жүрген өлеңдеріне карағанда Қасым поэзиясында әлі толғау жыр-дың үлгісі басым сді. «Өмір сыры», «Октябрь», «Тұрмыс толғауы» сияқты шұбыртпалы жырлар, сол тұстағьі қазақ ақыпдарыпыи көбіне ортақ дәстүр болатып. Ол ксзде осы толғау үлгісі қазақ совет поэзпясының келсшек даму жо-лына олқы соғатындығын әдебиет сыны түсіндіріп айтқан емес, қайта ол үлгілерді мазмұиына қараіт айрықша мақ-тап жазып жүрді. Ал, орыстың пемесс батыстың классик ақындарып аударып, солардың үлгісіпде жазылғап Әбділ-даның сюжетті лирикалары сыиға алынып отырды. Ал, Маяковскийдің дәстүріндегі Сәбит лирикаларып да басқа ақындар қабылдай қоймады. Сондықтан Қасымның ал-гашқы жинағына байланысты ақьшдық өсу жолы әлі тап басып, қалыптанбаған еді. Әсіресс, Қасым ақыпдық твор-чсстволық сын көрмей кслген-ді! «Өмір сыры» әрі мақтал-ды да, әрі сыпға да ұшырады. Бірак, үлкеп қорытынды жасалған жоқ.
Меп Қасымды 1937 жылдардап жақын біле бастадым.
226
Ен. алғаш «Леннпішл жас» газстшіц басқармасында маған Жұмағали Саин:—Бүл сері акып,— деп таныстырды. Тал-дьгрмаш, ашац кслгеіг кішксие Қасым жымиып тұрдьг да, байқап көріңдерші деп ешбір қагазға қарамастан жатқа бір-екі лирикалы өлсцін айтып бсрді. Соныті бірі әлі күнге есімде—«Көктем» дегсп суретті лирикасы.
«Ақырын жылжыіі қана көктем келді, Сықылды жас жігіттің сәулетайьг» —
дегси көкейге қонымды ақын сөзі Қасымның ақындыгып бірден танытқандай еді.
Ақыішыц таланты алдымсн ссзімді селт еткізетін айкып суретшілігінен тапылады. Ақып да, художник те осы тұр-ғыдан сөзбен, бірі бояумен жанды сурет сала білугс тиісті. Маған Қасым бірден осыпдай бояуы ашық сурстшілігімеп айрықша ұпады. Біздің достығымыздыц басы осыдан бас-талып кстті. Әрі ақын, әітші, күйші сауыққой Қасымның достары, жолдастары мол еді, ол кездегі жақып жолдаста-рынан Жұмағали Саин, Дихан ӘбІлев, Қалижан Бекхожип, Абдолла Жұмағалиев, Төлеутай Ақшолақов, Қапан Саты-балдин және басқалары біздің үйге жиі келетіп еді. Қасым кейде не домбырасын, не скрипкасын бірге ала келетін. Әрине, бас қосқап жерде әдебиет мәселесі, әсіресе поэзня жайы көбірек сөз болады ғой, кімнің өлеңі, кімніц поэмасы жақсы, жаман деген пікірлер ортаға түседі. Оның үстінс басы қосылған ақындар өздсрінің соңғы жазғДн, әлі жа-рияланбаған өлеңдсрін қагазға жазуынан оқыса, Қасым, көбіпесе жатқа антушы еді. Жнтқа айтқандықтап ба, неме-се Қасым өлеңдерініц ерекше бір көркемдік күштері бар ма, әйтеуір оның өлеңі басқалардац көбірек ұнап, көбірек мақтау алатын. Қасымды «Тәңірдей!» табынып, алдыпа ұстазындай иіліп ерекше бір тағзым етіп мақтау сөзді Аб-долла көбірек айтатып және басқа біздің сындарымыздан Қасымды қорғаумен болатып. Ал, біз бір өлец, не бір ақып туралы қызу айтысқа кірісіп кеткеиде Қасым онша көп араласпай, скрипкасын тартып өзінше бір іштей жап раха-тыпа батқандай жымиып қана отыратын.
Ол белгілі халық әндерінсн де, «Айман — Шолпан», «Қыз Жібек» арияларынап да, Абай әндерінен де көп айтып орындайтын. Солардың ішінде Мәдидің, Естайдың әндерін өзгеше ықыласпен қайта-қайта айтушы еді. Әнін сырттай сүйіп айтқан Естайдың өзін 1939 жылы Алматыда көргенде, Қасымның куанышыпда шек болмады. Ең бір қимастай жақыны жогалып табылғандай шаттанды. Ес-
15*
227
тайдың өзінсп толық әңгімесін естігсн соң, «Қорлаи» уақи-гасын драмалық поэма етіп жазбақ болды. Поэманьгң жоспарын, алгашқы бір тарауын біздің сынымызға салып, талқылап та алды. Өлеңі, пе бір поэмасы жайында дәлел-ді, орыпды сынга Қасым онша көп таласпайтын. «Ә, ә, ә? Таптың, таптың! Қарашы, мына кудың дәл үстінен түске-нін»,— дсп қиьінның кілті ашылғацдай куанатын да. сол бір өзіне ұнағап ойды, немесе уақиға түйінін, бір ауыз сөз-бен қагазына түртіп қоятын.
1938 жылы май айында Жамбылдың ақындық қызметі-іге 75 жыл толу мерекссі өтті. Осы мереке кезінде Қасым Жамбыл туралы мақала да жазды, өлең де жазды және «Жамбыл тойында» атты бслгілі поэмасын бірер күнде-ақ жазып шықты. Қазақстапның белгілі ақын-жазушылары, мәдепиет, искусство қайраткерлері және туысқан респуб-ликалардап келген қонақ жазушылар — барлығы Жам-былдың тұрган колхозына жиналып, екі күпдей үлкеп той өтті. Міне, сол тойға барган күндері Қасым поэмасын қол-ма-қол жазып шығып бізге оқып берді. Поэма озіл-сыны аралас, формасы жөнінеп ақын-жазушыларға айырықша ұпады. Бірақ бұл шығарма поэмадан гөрі оітың фрагменті сияқты сді. СонДықтан да әдебиет сыны бұл жөнінде үзіл-ді-кесілді сыгг айтқан жоқ. Жақын жолдас ортасыпда айт-қан сындарымызды естігенде Қасым: «Оігы сендерден өзім жақсы білемін»,— деп жай сабырмсн жауап беретін. Сол себепті бұл шығармасын Қасым өз тірісінде ешбір жина-гына епгізген емес.
Алматыга кслгесін Қасым 1936—1941 жылдар арасын-да «Социалистік Қазақстан», «Лениншіл жас» басқарма-ларында, Жазушылар Одағында қызмет істеді. Бұл кол-лективтерде қызмет істеп жүріп, ол творчестволық жағынан да, жалпы әдеби теориялық білімін арттыру жагынан да тез өсті. Ол өлеңмеи қатар әр түрлі тақырыпқа мақала, очерк, фельетон жазды. Бүгінгі әдебиетке де, өз творчест-восына да талап-талғамы арта түсті. .
1938 жылы жазған бір мақаласында жас ақындардың аз оқитындығыи, өлеңді нашар жазатынын сыиай келіп: «Өлеңдердің бірқатарының сапасы өте нашар болуы, бір-біріне өте ұқсас бола беруі, бір айтқанды қайталап айта бсрушілік, терең идеясы бар көркем шығармалар әлі де болса аз болып отырғандыгы — жас 'ақын-жазушылары-мыздың білім дәрежесінің кемдігінен... жақсы шығарма жазу үшін көп оқып, үйрену керек»,— дейді. «Қез келген сөз ақын сөзі болмайды, кез келгсн тақырып поэзия тақы-228
рыбы бола бермейді»,— дейді, халық поэзнясы меп жазба поэзиясының қабысуы туралы 1939 жылы жазған тагы бір мақаласында. Осы сынды қаламдас жолдастарына қапдан арнап айтса, өзіне де сондай талап қойып, ол оқу, үйрену-ден тоқталмайды.
Қасым өте адал, турашыл жәнс жақын жолдас, доста-рына сепгіш еді. Бірсудің бсделі, атагы бар деп жалтақта-майтын. Қезі келген жсрдс шындықты кесіп айта ала-тып еді. Сол турашылдығынан жақып жолдастарының талайы-на өкпелі де болатыи. 1938 жылы Қалижан скеуіміздіц басқаруымызбен ән-өлсңдеріпің жинағы басылып шықты. Қасым жинақтың кемшіліктеріи жакын жолдасым екен деп аямастан, қатты сынап мақала жазды.
Поэзия туралы менің бір мақаламда Сәбиттің «ком-байннан кұйылған бидайды», «докйтаның су боп аққап теміріндей» дсп бейнелеуін жаңалық деп мақтаганыма Қасым қарсы болып,— бидайды балкыгаи темірге теңеу тұрпайылык, көркемдік әсер бермейді деп үлкен даулы сын айтты. Өлеңнің көркемдігі жөніндс сол тұстағы үлкеп-кіші акыпдардың бәрін де батыл сынайтын. Олардын жске сөздерін бұтарлай талдап қызу екпіп мен сып пікірін айт-қан мезгілде — құр сынаганша жақсы өлеңді өзің жазып неге үлгі көрсетпейсің деген кесе-көлденең сұрауга, ол үлкен мақсатымыз да сол гой деп кілт тоқтаушы еді.
Қасым бұрын-сонғы ақын-жазушылардың шығармала-рын таңдап, талғап оқитын. Қітаби ақындарға онша мән бсрмесе де, ол әнші акындардың поэзиясына қызыға қа-райтын. Ақаи серінің махаббат лирикаларындағы ерекше сұлулықты, нәзік жан сырын тербете жырлаған:
«Ертістің құба талы секілденіп
Алдымиан мапысып шык. бурал-дағы.
Қиыішың қиясында тұрсаң-дағы Қиғаштап қанатымды бұрам-дағы»,— деген сөздерін,
«Жігіттік көк семсердің жүзі емес пе?
Қайрап ап қалың жауға сермегепдей»,—
деген Мәди сөздерін ақындық шеберлікке, тапқырлыққа үлгі етіп келтіретін.
1938—1939 жылдары «Әдебиет тсориясының мәселеле-рі» атты кітабымды жазу үстіндс мынадай қнындықтарға кездестім. Дүииежүзілік әдебиетте дамып қалыптасқап жанрлардың бірталайы қазақ әдебиетіпде әлі тумаган.
229
Поэзиялык жапрдың ішінде баллада, сонет сияқты форма-лар тіпті жоқ болып іпықты. Тсорияпы мысалмсн толықты-ру үшін бірқатар ақындардан осы жаирларда өлең жазып беруін өтіндім. Сонда Әбділдадап «Батыр шал» атты сю-жстті баллада алдым, Қасым мен Жұмагали скеуі екі сонет жазып берді, Қалижан Шекспирден бір сонет аударды. Қа-сымның «Алма багында», «Күпдей піалқып күлгенің», «Қолхоз қызьша» агты сюжегті, суретті лирикалары да осындай теорияга мысал іздеуге байланысгы жазылған болатын. Қасымның «Құпия қыз», Диханпың «Мұнсыз Мариям», Қалижанныи «Ормаи қызы», Жұмагалидін «Қүләнда», Қапанның «Шеіпілген жұмбақ» атты поэмала-ры осы бір мезгілде жазыла бастады. Біз үйімізге жи-налып бұл шығармаларды кейде жеке тарауын, кейде жоспарьіп, кейде тұтас алып оқып өз ара талдайтынбыз, бәйгеге, баспаға ұсынуға, Жазушылар Одағының үлкен талқылауына салуға бола ма дсген мәселені күні бұрын шсшіп алатынбыз. Бұл ресми сындардан көбінесе қаттырақ және творчсстволық іскс бірталай пайдалы да еді.
1939 жылдары Баяпауыл, Қөкшстауды аралаған мезгі-ліпде Сұлтанмахмұт, Мәшһур Жүсіп, Біржанның бейітте-рін де көрген-ді. Сұлтанмахмұт бсйітінің басыпда түк бел-гі жоқтыгып қатты күйіпішпен айтып кслген сді. 1940 жы-лы майдың 20-да рсспубликалық газст-журналдарда Сұл-тапмахмұттьш қайтыс болгапыпың жиырма жылдығына арнаулы мақалалар жазылды. Бірақ, сол кездегі мәдениет мекемелсріндс істейтіп кейбір бассауғалаушы жолдастар, Сұлтанмахмұттың үстінен арыз беріп, ол «ескішіл ақын» деп айыптар тақты. Қазақстан Орталық партия комитеті газст қызметкерлерін, әдебистшілерді, галымдарды жинап ксң мәжіліс өткізіп пікір алысқаннан кейін Сұлтаимахмұт жөпіндсгі газет макалаларын мақұлдаған еді. Қасым Сұл-танмахмұт туралы балладасын, міне, осындай жағдайлар-ға байланысты жазып, бізге оқып берген-ді.
Қасымның аралап көрумен алатын әсерлері, сезімдері дс тез, алгыр болатын. 1938 жылы поябрь айында демалыс-қа шығып, Қасым ексуміз Москваны, Леиинградты арала-дық. Қелср жылы жаз айларында Семейде пароходта бір топ жазушымсн бірге болып, Қасым жолда Павлодар, Ба-янауылды аралап, біраздан кейін Бурабанда демалып жат-қан маган кслді.
Москва меп Ленипградта бұрың талай рет болса да, Қасым ғажап музейлсрді, тарпхи ескерткіштерді ерекше ақындық сезіммсн қызыға қарап, алған әсерлері бойынша 230
қысқа өлсңдеріп күндслік дәптерлеріпс жазып отырды. Лспииградты бұрын жақсы білстін Қасым жетекші бол-гандай, қалапың тэлай қызық жерлеріпс сртіп апарып отырды. Меіг лрамалық театрга баргым кслсс, Қасым көбі-песе коппсрткс, опералық тсатрга барғысы келетіи. Меп сскі кітаптар сататып магазинлсрдеп керекті кітаптарды іріктеті алгапда,— «сскі кітаптардың нс керсгі бар?» дсйтіп магап. Брок-гаузь-Эфрон баспасы әдемілеп шыгарған Бай-рон, Шекспир томдарын көргснде Қасым қызығып, сң бол-маса Байроннын бір томыи берші деп қолқа салды.—«Ескі баспаныц кітабын саған оқуга болмайды»—деп өз сөзімеп өзін тоқтагып едім, қайтып кітап жайыи сөз қылмады.
Қөкшетауда болганында Қасым Қөкшенің сұлу жерле-рін, Оқжетпесті, Жұмбақтасты, Ақшоқыны, Степиякті, Аң-галды, Қазгородокты, Қөкше айналасыпдағы көп көл-дерді — барлығын аралап көрді. «Модениет» колхозында бірнешс күн дсмалып жаттық. Стспняк қаласыпда қалалық партия комитстінің қызметкері, әнші-сері жігіт Тілеубаев Ахметжардан Қасым Қөкшетаудың бірталай әндерін естіп үйренді.
«Мәдепист» колхозында Біржанды көргеп, Балуан Шо-лақпен жолдас болған Ысқақ, Исмайыл дсгсн екі шал бар екен. Екеуі де әңгімснің бабын келтіріп, майып тамызып айтатын. Әсіресе, Біржан мен Шолақ жайындағы олардың ксзектесіп айтқан әңгімелері Қасым екеумізді қайран қал-дырды. Мен бірталайын жазып алып отырдым... Қасым, домбыра тартып, ән салып колхоз жастарып айпаласына жннап, отырган жерін думан сауыққа айналдырьш жібср-ді. Қолхоздагы Асаптай дейтін шебер күйші шалдың күй-леріпен Қасым бірталай күйлерді сстіп, кейбірін жаттап алды. Осы болған жердегі әсерлерін дс Қасым шағып өлеңмен жазады. Бірақ, ол өлсңдеріпіц көбі жоғалған.
Қасым Бурабайда да он шақты күп жатып, саяхат құ-рып Бурабай тақырыбына да бірталай суретті өлсцдер жазған-ды. Бір күні Қасым суға кетіп қала жаздады. Қу-рортта таныс бір кызбен екеуі қайықка мініп Оқжетпесті көреміз деп кетті. Қүн ашық та ыстық еді. Түске таман ас-панда бұлт тұрып жел көтсріліп, лезде Бурабай көлінің бетінде алай-дүлей толқын тулай жөпслді. Қөлдің ортасын-да келе жаткаи Қасымдар. міне осы толқынмен, яғни ажал-мен ұзақ алысып жағага піыкты. Қыз есін әзер біледі. Қасымның да өңі құп-қу експ. Қайықты жслге қарсы ай-даудың арқасында аман қалыпты. «Бурабай толқындары» атты күшті лирикасы осы жағдайға байланысты жазылган
231
еді. Көкшеніц сұлулыгына бар жап-тәнімсн кызыққан Қа-сым қайтсем де бүрын-соцғы Көкшені жырлаган акындар-мен жарысқа түсіп, олардан асыра бір поэма жазам деген сертпен қайтты.
1939 жылдың күзіндс Қасым Райхан деген қызға үйлен-ді. Бірақ екеуі дс келісе алмай, бірте-бірте аралары ашы-лып, алты айдан ксйін айырылысты. Бұл жөпінде біреу Қасымды, бірсу Райхапды кіналайды. Екі жағынан да әр түрлі мінездер болган шыгар. Алайда, осы үйлеітіп, айыры-лысу жанжалы Жазушылар Одагында арпай талқыланып, Қасымныц атыпа ауыр сындар айтылды. Талқылауда Қа-сымның ақындығы мен адамгершіліқ мінезі қатар сөз болды. Сынаушы жолдастардын. кай-қайсысы болсып Қа-сы.мның жалындап өсіп келе жатқан талантты ақын екенін, бірақ семьясындағы өмірі талантты ақын бойына зор мін екендігін айтты. Міне, осындай талқылаулар тұсықда Қа-сым бірде тулап, ттемссс уайымға салынса да, кейін жақын жолдастарыныц ұғындыруы арқасында ол пайдалы сын-дардаи өзіне тиісті қорытынды жасайтын халге келді.
«Меп өлмеспін, өлмеспін, Жамапдықка көнбеспін, Жалын едім сөпбейтін»,—
деп өзінің ішкі жан сырларын ақтара ағат басқан өмір жолына қатал сын бере отырып, бірак үмітсіздікке салын-байды.
«Өкінбейміп өмірге
Босқа келген екем деп, Өкінемін бір күпдс Түк бітірмей өтем деп. А\еп сүйемін өмірді, Қушақтаймын жарымдай, Бірде болам көділді, Бірде турман қайғырмай,—
деген өмірдегі пегізгі творчестволық мақсатып антады. Жиырма бес жасты артқа қалдырғанша түк бітірмей көп кағазды босқа шимайлағап өкінішін де жасырмай өзін жаңа іске қайрап салғандай, жаңа ақындық өріске құл-шыиа кіріседі.
1939—1941 жылдар арасында Қасымның творчестволық өмірінде елеулі өрлеу доуірі басталады. Мұиың басты себе-бі — қазақ поэзиясында ақындық өнерге талап-тілек кү-шейді. Бұрынғы жыр үлгісіпдегі толғаулардың ориына орыс поэзиясының үлгісіндегі Абай дәстүріндегі ойлы, ма-ғыналы көркем поэзиялық шығармалар жасау, 1939 жыл-232
гы Қазақстан жазушыларыпыц II съезі көтерген басты міидеттің бірі болатып. Әсіресе Пушкин, Лермоптов, Мая-ковский, Байрон, Шевченко шығармаларын тереңдсй оқып, олардан қазақ тіліне аудара бастауы Қасымныц творчсст-волық өсу жолын анықтай түссді. Осы ксздерде жазған «Лепин жәнс дүнне», «Нар тәуекел», «Дауыл», «Көкше-тау»,. «Орамал», «Заула, заула, Турксиб», «Сұлтапмахмұт туралы баллада», «Ғашык сдім қайтейіи», «Сонет», «Жол-дас маршал» сияқты ақып өлеңдерінде қапдайлық өрісті ойлар, қандайлык терен. сезім куаты, қандайлык өткір тіл байлыгы, қандайлық жаңалықты серпін жатыр?! Бұл 1930 жылдардың орта кезінс дейін жазған толғаулардан шоқ-тығы бөлек тұрған шығармалар екенін бірдсн танисыц.
Ақынның В. Маяковскийдсн үйренуі өте жсмісті. Қасым Маяковскийдің он шақты өлеңін 1940 жылы аударып, 1941 жылы «Бар дауыспен» деген атпен жеке жипақ етіп жа-риялайды. Бұл Маяковскийдің қазақ тіліндс ең алғаш жинақ болып басылуы сді. Ақын Маяковскийді аударушы ғана емес, оның ақындық дәстүріп, творчсстволық эстети-калық припципін меңгеруге батыл адым жасайды. Қасым Маяковскийге сырттай еліктемейді, осы тұстағы кейбір ақындарша он бір буынды өлеңді бір-бір сөзбсп әр жолға шашып қойып жазатып сліктегіш үлгілерге жармаспайды, өлеңиің ішкі мазмұныи, ақындық мәдеииетіп дамыту багы-тыида ізденеді. Мәселен, Қасымның Маяковскийге арнағаи «Акын» деген лирикасын алайық: ескі дүние есігіп теуіп ашып кірген ақын еркін басып төрге ұмтылды, кербез әйел сияқты паң дүние оның бұл қылығына бұлқан-талқап. Ақын дүниенің сырын, мұңын терең ұғынып, бостандық-тың, жаңа дүниенің жырын әлемге тартты, құдіретті пәр-менді ақын даусы жер құлағып тұндырды, ескілік те, ақып-дықтың «құдайы»—муза да естері шығып қаша жөнелді, үйткені музаға ол ғашық емес еді.
Не қыламыз шынында музаны біз, Көп ақыннан қалған ол бір кәрі қыз, Муза жазып бермейді бізге өлец, Өлең тоқыр өзіміз фабрикамыз...
Даусы қалды кұлақта санкьілдаган, Жыры калды журекте жарқылдағап, Жыр керек кой дүниеге, Жыр керек қой, Неге ғана өледі ақын адам?!
Бұл 1940 жылы Қасымның жазған аса ірі ақындық сөзі; ол МаяковСкийдің тарихи ұлылық бсйнесія осы бір шағын
233
лирикада жеткізіп елсстете отырып өзі Маяковскийше жа-зута, оның поваторлық, эстетикалық қағидаларын твор-честволық жолмен меңгеруге құлаш сермейді.
Әрине, Қасым өлсңнің формасы жөпінсн де қатты іздепген ақыішың бірі қандай жаңа форма іздесе де ақын белгілі бір музыкалы үнділікке, жарастықты шеберлікке келтіріп беруге тырысады, Қасымда музыкасыз, лепсіз жаңа форма келіп тумайды. Осы кездегі жаңа формамен жазған скі өлепнің екеуі де аударма — «Сулико» және «Өтеді күпдер» (Шевченкодан) өлеңдері болатын.
Көп іздедім кабырыңды, Қайғы сыймай жүрекке. Сүйген жарың зарлай-зарлай сағынды, Бір тіл қатшы-ау, Сулико!
Көрдім гүлді бақшадан,
Шық соргалап жас тамған.
Сол бір гүлім сеи емеспең, жап еркем, Тіл қатсаңшы-ау, Сулнко!..—
дсген Суликоның текстісін орысшасынан өзі аударып, му-зыкасын скрипкада ойнап, ақын-әпшілер ортасыпда тарат-ты. Әлбетте өлеңпің форма жаңалығынан гөрі мұнда музы-капың ырғақ толқыпы жаца өлеңге жан, ажар бсріп тұр-ған сияқты. Ал,
Өтеді күпдер, өтеді түндер,
Өтеді жазым зымырап, Соғады дауыл, солады гүлдер Сарғаяды жапырақ.
деген он, сегіз буынды төрт жолды өлең үлгісін Қасым қазақ поэзиясына тұңғыш рет кіргізіп, кейін «Дариға, сол қыз» сияқты арнаулы музыкасымен жазған өлеңдері арқы-лы дамытып қалыптастырды. Бұл форманы , осы күнгі қазақ ақындарының көбі пайдаланып жүр.
Қасымның «Дауыл» өлеңі де осы кезде ізденумен жа-зылған. Кейбір сыншылар осыдан символизм іздемек бол-ганда Қасым өзінің В. В. Қуйбышевтеп аударғанын еске түсіретін және «Буря это движение самых масс» деген Леницнің (т. XV, 469) сөзіп жатқа келтіретін.
В. Куйбышевтын.:
«Буря, буря наступает, С него радость мчится к цам».—
деген революцияшыл өлеңінің жолдарын Қасым:
234
«Дауыл. дауыл келеді, емес алыс, Дауыл алыіі келеді бір қуаныш’»—
деп аударған. Қасымнын поэзия жолындағьт іздеиуле-рі осындаіі революцияшыл өлсцдсрмен де үндссіп жат-қан-ды.
Қасым лирикалы өлендерімен қатар «Құпия қыз», «Би-кеиг» атты поэмалар да жазады. Б/рак, акынның поэмала-ры лирикалары сияқты әдсбиет жұртшылығын толық қана-ғаттандырмандьт. Әсіресс әуслі «Азғыпбаев» деген атпсн жариялапган поэмасы жазушылар ортасында сынға алып-ды. Ақып, Азгынбаевтың теріс жолға түскен мінез-құлық-тарып әжуалай суреттегенімсн, сол жагымсыз қылықтары-мен күресуші үлгілі жастың бейнесін жеткілікті көрсете алмаган. Мұндай сындардан Қасым кейіп тиісті қорытын-ды жасап поэмасып «Бикеш» деп өзгертіп қайта жөндеп жазды.
Осы ксздегі Қасымның лирикалы өлсңдеріпде жалпы совет поэзиясыпа ортақ такырып елеулі орын алады. Ол социалистік революцияпын. жецісін, совет халқының бос-тандық, бақытын, совст слінің күннен күнгі ұлғайған ай-бынды қуатын да, Совет Армиясы мен жастардың жеңім-паздық салтып да, кемеңгер Лецинді жәпе коммунист партиясыпың көрнекті қайраткерлері туралы, колхозшы-лар мсп ақын-әншілердің өмірі туралы — барлығын да жырлатт жазды. Мерейі үстем, мақсаты айқын совет адам-дарының кызықты, салтанатты өмірі, ор алуан көңіл күй-лері, рухани дүниесінің байлығы ақын жырына қанат бітіргеидсй, ол өмірден көріп сезгендерін дәл жырлай оты-рып өз өміріғгің де мағыналы сырларын ақтарып отырады. Адамнын жан дүниесінде болатын әр алуан сезім толқын-дарын Қасым жасырмай, бүкпелемей ашық айтуға тыры-сады.
Алайда, соғысқа дейінгі творчестволық өмірінде Қасым едәуір ілгерілесе де, бірақ белгілі бір үлкен қорытындыға жете алмады. Соғысқа аттанар алдыпда қоштасу ретіндегі бір әңгімелерінде ол осы күнге дейінгі өзінің шығармала-рына көңілі толмайтындығын, қазақ поэзиясы қанданлық олқылықта болса, соның жаңа келіп қосылғаң жас кадрі-нің бірі өзі әлі жақсы шығармалар бере алмай аттаньш бара жатқандыгын айтқан еді. Бұд поэзиялық творчество-ға аса жауапты қарайтын ақынньщ үлкен талғамы бола-тын. Ол майданға аттанғанда да поэзиялық жолдагы биік мақсатын алға қойып қоштасқан-ды.
235
СОҒЫС ЖЫЛДАРЫНЫҢ ЛИРИКАСЫ
Қасым 1941—45 жылдары Ұлы Отан соғысына қатына-сып, басқыншы жауға карсы колындағы қарумен де, қала-мымеп дс белсспе күрссті. Соғысқа дәл аттанар алдында ақын «Мазасыз музыка», «Армиясы Лениннің», «Бейсекеш-тің бсс ұлы», «Қоштасу» сияқты патриоттық өлеңдерін жа-зады. Қасым әуслі Қиыр Шыгыста 1941 —1942 жылдары міндстті оскер қызметін өтейді де, 1943 жылдан 1945 жыл-ға дейін батыстагы соғыс майдапында болады. Қатардағы солдат болып, міпдетті әскср қызмстін өтеген Қасым май-дан, жорық жолының қажырлы күрестсрін басынан кеше-ді. Ол әскери бөлімде үгітші де, ойын-сауық бригадасында да акын декламатор, артист болып та істеп, командование-ден мақтау алғыс алып отырады. Майданда жауынгерлік міпдетіп жаксы атқарган Қасым Қоммупист партиясының мүшелігше алыпады.
Сол соғыс майдапында жүріп Қасым көптеген лирика-лы өлсң жазады. Онын. біркатары «Қанқұйлы жау», «Отан согысы туралы жыр», «Үстімде сұр шинелім», «Май май-данда», «Подполковник Алпинге», «Мартбек», «Жеңіс дау-сы», «Сен фашиссің, мен қазақпын», «Қызғалдақ» сияқты өлеңдері соғыс өмірін суреттеуге арналса; «Байкал», «Орал», «Ертіс», «Сарыарқа», «Сибирь» сияқты лирикала-ры туған жердің сыр-сипатын, сұлулық бейнесін суреттеу-ге арналады. Ал, «Достар, қайда жүрсіңдер?», «Елге хат», «Ғалиге», «Сәбитке», «Есмағамбетке», «Қапанға», «Еркін ініме», «Ағайға» сияқты лирикалары туган елді, дос-жа-рандарын, агайыи-туыстарын сагынган солдаттьщ сезім дү-ниесін жырлауга арналгап. Бұл өлеңдсрінде Қасым Совет адамдарының зұлым жауға дсген ыза-ксгін, туған жерге, Отанга, досқа дегеп жалынды махаббатын суреттейді.
Ақын соғыс майданындағы жауынгерлік уақиғаларды, ұрыс қимылдарып баяндап жатпайды, көбінесс ол совет солдатыньщ қажырлы қайратып, моральдық қасиетін, со-ғыста жүргендегі сагыныш-күйініштеріп сипаттауға назар аударады.
Рас, соғыс өлім мен өмірдің тай-таласқан жері. Совет адамдары зұлым басқыншы жауга қарсы сұрапыл соғыста не түрлі қиыншылықтарды басынан кешірді, жанын берді, қанын төкті. Осындай жағдайдагы солдат өмірінің басы-пан кешетіи ор түрлі халдер, түрлі көңіл күйлері болатыны даусыз. Ақып, солдат басында болатын осындай әр түрлі халдерді ксйде жігерлі, ксйде сағыныш-мұнды күймен 236
жырлайды. Ақкөпіл адал Қасым, әсіресе майданнан жаз-ған хаттарында, хат өлеңдсріпде өзінің майдандық өмірін, ішкі жан сырларын кең баяпдайды. Өз өмірі арқыльі әрбір солдат басыпла болатын сагыныш күйлсрді Қасым қапдай терең тербеп аіітқан дссейші!
Соғыс кезінде Қасымның маған жазған бірнеше хатта-ры мен екі өлені бар еді, ол өлеңдер дс, хаттар да жоғал-ды. Сол көп жазған хаттардың біреуі ғана мсндс сакта-лыпты. 1942 жылы 23 февральда жазған хатыпда былай дейді:
«Қадірлі Есеті Жеті ай бойы хат-хабар ала алмай, әб-ден ішкұса болған, сагынган ксзімде сң тұңғыш ұшқап жыл құсындай көкірегімді көктемдей жарқыратып сенің хатын. жетті. Сенің хатыңды экспедитор алып кслгепде тұ-мау тиіп, пауқастанып жатыр едім. ғашықтықтан сарга-йып, сары ауру болып жатқан жас сұлу «сүйгеп жарың келді» дегеиде қандай серпілер сді; сенің хатың меігі сон-дай серпілтті. Хатты он кайтара оқыған шыгармын. Әр-бір әрпінің арасынап сүйікті туған өлкепің, жер жұмағы Алматының тау-тасы, ормапы, агаш-суы, жарқырағап ас-паны, достарымнын. сүйкімді жанарлары маған күлімдеи қарап тұргандай болды. Сол минуттсгі сезімнің күш-қуа-тын Бетховеи сияқты композитор болмаса ешкім де, искус-ствоның қай түрі болса да (музыка болмаса) жсткізіп бере алмас еді деп ойлаймын... поэзия көлін айналып қай-та қонғанда бірдеңе етпесем, қазір тілім жстпсй тұр, жетер еді, науқас бөгет болып тұр. Жас ксудеме ұялап алған кәрі тұмау тынышымды алып жүр. Дегепмеи, жазылуға бетте-дім. Қысқасы, сенің хатын маған ұлы қуаныш болды... Жалпы халым жақсы. Бұл жақтың қысы мынадай: қар баяғыда ептеп жауып еді, қазір ырымға жоқ. Жиі-жиі қат-ты суық жел болады, өңменіңе көк сүңгідей қадалады. Жел болмаса, жылы. Қазір, жазғытұрымның исі шыга бастады. Өзім тоңып көрген емеспіп, тек жеңілтск жүремін деп суық тигізіп алдым. Көп хабарды Алматыдан күтемін, ұзақ стіп хат жаз, адресім мьшадай: ППС — 57. 276-шы инженерпо-строительный батальон. Аманжолову. Хош, достым, хат, хат, хат жаз! Қасым».
Жазған өлеңі бұл хатынан әрі күшті болатын. «Поэзия мұңын шағып келетін» жолдасты сагындым дей келіп өзі-нің поэзиясы алыста журсе де құс болып ұшып, жалын болып жарқырап жететін зор сенімін айтады. Осындай ойларын ол Ғабдолға, Қапанға, Ғалиге жазған хат-өлеңде-рінде тереңірек айтады. Алыста елді, достарын сағынған
237
жүрегі, жалынды жырға толгандай, осы хат-өлеңдерінде де оньтң ақындьтғы ерекшс көзге түсетін сді.
сЖанымды салсам жалынға Капады-ау деп те сескенбеп, Кап-жасыл болған шагымда, Шомылып өртке өскен мен... Пажағайлы қара бұлт болып, Жанбыр бон жауыц өтті де»
(«Ғабдо.іга» Шыгар II том. 46-бет). Немесе:
Түссем де отқа, суга тозар емен... Солдаттын етігіндей жаным сірі.
(«Елге», сонда, 56-6.)
Немесе:
Нығырақ басамын мен аяғымды.
Алға ұстап жүрегімді, аянымды, Өз жүрген жолдарыма келем жазып Сырымды барлық өмір, баянымды...
Айтар ем туғап елдіи сүй, деп,— тасыіі, Аяймып, кетер тамып ыстық жасын.
(«Ға.шга», сонда, 64-6.)
Мұидай хат-өлеңдерінде Қасым өзінің сағыньгшын, барлық ішкі сырларьгн қалтқысыз ақтарыла баяндапды. Осындай терең ойға толы, слге дсгсп жалынды ссзіміп жырлаған ақын жауға дегегг ыза, кегіп де тебірепе толғайды:
«Сеп едің мені айырған достарымнан, Орыстьщ ойран салып орманына Қазақты қугандай ец даласыпан»—
(Сонда, 80-6.)
деп жолдастарын жауды қирата соғуға шақырады.
Қасымның екі дәптср өлеңі орысша-қазақша аралас жазылған. Бүл өлеңдері майдандағы солдатты жауынгер-лік өміріп суреттеуге, неміс-фашистерінің зұлымдықтарьтн әшкерелеуге арғгалған. Ақьпг жалыпды, оттьг, қанатты жыр-ларымен әрбір солдатты жауга қатал, мсйрімсіз болуға, Отаіпіың кегін алуга, жсцісті жылдамдатуга шақырады. Майдандағы солдаттардың жиналғап жсрінде, жиналыста-рында Қасым өлеңдерін орысша, қазақша, екі тілде бірдей жатқа айтып орындап, үлкен үгіт-насихат жұмысын жүр-гізді. Қейбір өлёңдерін ол СССР халықтарының көп та-ралған әндерінің сазымен гармоньга қосып орындайтын болғаи. Қасымның «Майдап дәптсріндегі» өлеңдерінің көп-шілігін екінші томға іріктеп беруге үлгіре алмадық. Оны 238
кең зсрттсп, келешектс жариялау өз алдыиа бір міпдет екепдігі белгілі.
Соғыс кезіпде жазылған Қасым поэзиясының. биік бір қырқасы, сонымен бірге қазақ совет поэзиясыпа елеулі үлес болып қосылған «Ақын өлімі туралы аңыз» атты поэ-масы. Поэма әуелінде «Абдолла» деген атпсн жазылып жарияланды. Абдолла Жұмагалиев (1911 —1943) талантты жас ақып, Қасымның жақын досынын. бірі болатын. Өлең-деріндс Лермоптов пен Байронның романтикалық поэзия-сының сарыны бар еді. Оныц кейбір өлеіідері адамның өріиіл үмітіп, дүниені кезген жолаушы немесе мәцгі-бақи айнымас ізгі арман бейнссінде жырлаганы бәрімізге қызық көрінетін. Нақты өмір шындығын сипаттаған өлеңдерін жақсы қабылдап, бүлдыр романтикага бой үрғап өлеңде-рін сынайтынбыз. Қасым әрдайым оны: «Біздің Байрон» .деп сркелетіп, ақындыгын, адамгсршілік мінездерін қатты қадірлеуші еді. Абдолла Ұлы Отан соғысының майданын-да кескілескеп қатты бір ұрыста күші басым жаудың қор-шауында қалып қойып, ерлікпен қаза табады. Абдолланың жауына қарсы өмірінің ақтық мипутына дейін табанды үрыс салған тамаша ерлік уақиғасын газсттерден оқыған Қасым қатты толғанып поэмасын тсз жазып шыгады.
Поэмада Қасымға тән асқақты романтика да, жалын атқап ақындық шабыт та, көркемдік бейнеге толы поэзия-ның қүдіретті қуаты да бар. Айнала оқ жаудырып, өрт қаптатып кслген жауға берілместен, ақтық оғы қалғанша ерлікпен ұрыс салып қаза тапқан ақын Абдолла туралы поэмада Қасым фашистер әкелген қырғын соғыстың апа-тын да, сол зүлым жауға қарсы айырықша табапдылықпен соғысқан совет жауынгерініц таңғажайып ерлігін де поэзия тілімен жеткізіп бейнелеген.
«Өмір гүлін жаншып. таптаған», махаббаты «шаштан сүйреген», баскыншы жендеттерден «жер жиіркеніп жиы-рылады», «өзендер жауға тамшы татырмастан суыи алып қашады», «зеңбіре-ктер көктің мнып түсіргендей» зіркіл-дейді, қара толқын орман шашын» снарядтар жүлып тү-сіруде, мәцгі мекен көл жагасып тастап, «жарлар суға сүңгуде», жаудып Отан жсріне өрг салыіт, өлім егіп жат-қан майдан ішінец «бүлттан атылар нажагайдай» батыр үлкен автоматынан оқ жаудырып, гранатын лактырып, жау тобына соққы беріп, танкысын қиратып, ерлікпен ұрыс салуда. Ызалы кекті совст жауынгері өзін қоршаған күші басым жау алдында бас иер емес. Онын огы да бітті, ав-томаты да тынды, қызыл-жасыл өрт киінген сұлулар ойнақ
239
салып келе жатқандай, ол омырауын ашып от ұстаған Прометей сиякты әлемге қарсы қасқайып тұрады. Оның көз алдынан сылаңдаған сұлу жардан, қызықты өмір де туыстары да елестеп өтіп жатқандай. Қандай күшті роман-тнка десейші! Ақын Абдолланы жауға берілмей Отан на-мысын қорғап ерлікпеи өлген өмірін бүгінгі жас қауымға үлгі етіп ұсынады.
Мұның өзі оптимистік трагедия екендігін де ақын ұмыт-пайды. Батыр ұланның орасан ұлы ерлігіне сүйсінеді де, өліміне қайғырып өкінеді де, ақын қазақ поэзиясында бұ-ған дейін айтылмаған тың ақындық өнермен соғыстың шындығын, совет адамының ерлік тұлғасын жарқын елес-тетеді. Сондықтан да бұл поэманы соғыс кезіиде де, соғыс-тан кейін де әдебиет жұртшылығы, орыстың, қазақтың ақын-жазушылары аса жоғары бағалады. Поэма ең алғаш «Социалистік Қазақстап» газетінің 1944 жылы 22 майдағы 102 санында жарияланғаида, жазушы Ғ. Мүсірепов — бұл майданнан естілген жаңа леп, қазақ поэзиясында бұрын-сонды атйылмаған жаңа ақындық сөз деп бағалады («Соц. Қазақстан», № 112, 6 июнь 1944 жыл). Поэманың совет поэзиясында да аса ірі шығарма екенін Н. Тихонов, Л. Со-болев жәпе басқа орыс жазушылары да айрықша атап көрсетті. Сөйтіп, Қасым соғыс майданынаи, жауды жеңген зор қуанышпен қатар ақындық творчество жолында да үл-кеи жеңіске ие болып қайтып еді.
ТВОРЧЕСТВОЛЫҚ ӨРЛЕУ ЖЫЛДАРЫ
Қасым Ұлы Отан соғысы жеңіспен аяқталған соң, 1945 жылы октябрь айында Алматыға қайтып келді. ҚасымДЫ жазушылар жұртшылығы айрықша құрметпен қарсы ал-ды. Майданда жүріп жазған оның бірталай өлеңдері және Абдолла туралы поэмасы Қасымды өзінің замандас доста-рына бөлекше танытып еді. Ақын-жазушылардың көшһілі-гі енді Қасымның майдан дәптеріндегі өлеңдерін ынтыға күтіп, қызыға оқып қабылдады. Жазушылар Одағының кеңсесінде' кең мәжіліс шақырылып, Қасымның бұрын жарияланбаған лнрнкаларын оқыған жолдастардың қай-қайсысы болсын, оның ақындық өрісі әлдеқайда серпінді жатқандығыи толық танығаи. Қасым майдан өлеңдерін газет-журналдарға көптеп бастырумен қатар бірден жаңа өлеңдер жазуға кірісті.
240
1945 жылы Қасым небәрі 17 өлең жазған екен, оның 7 уі Алматыға келген соң жазылған.
«Алматы», «Сенің алма бағыңда» сияқты лирнкала-рында:
Келдім сені сағынып Алтын ұям — Алматым, Кең көшеңде басар нық Мен бір ақын солдатың. От пен темір сайысқан, Келдім майдан төрінен, Жер құшам деп көр құшқан Жауды жеңіп келдім мен. Күлкі, жасы аралас Ақын да бір жас бала. Тербет өзің, мауқын бас, Алтын бесік астанаі—
деп туған жер, өскен қаланы сағынып құшқан жалынды жастық сезімді шертеді.
Қасым 1937 жылдан ағасы Ақметжанме|і бірге Жазу-шылар Одағы берген Городская көшесі 69-шы' үйде тұра-тын. Майданнан қайтқан Қасымның ақындық өмірінде қандайлық жаңа өріс туатын болса, жеке өмірінде де жаңа тұрақты семьялық өріс басталып еді. Ол бұрыннан жақсы таныс, бір-бірімен сыйлас құрбы Сақыпжамалға (Сәпенге) үйленді. Сәпенмен араларындағы таныстық ерте, Оралда басталды. Қасым өзінің іштей жақсы көретін сезімін білді-ріп бірнеше өлеңдер де жазған. Бірақ, ол кезде Сәпен тұрмысқа шыққан жас келіншек, өзінің тату-тәтті семья-сының жарастығын сақтап, Қасымның өлеңдеріне мән бер-мейді. Бірақ, Қасым, оған да ренжімей Сәпенді сырттай құрметтеуін тоқтатпаған. Қасым Сәпенмен қосылғаннан кейін де, төрт жылдай ағасы Ақметжанмен бірге тұрды. Бұл үй 1934 жылы жазушыларға арналып салынған дем-алыс үйінің бір бөлегі болатын. Айналасы жаз айларында жайқалған бау-бақша, сылдырап аққаи Алматы өзені еді. Ақыниың күшті табнғат лнрнкаларының бірталайы осы үйдің төңірегіндегі күнделікті құбылыс, әсерге байланысты жазылған-ды.
Майданда жүрген кезінде салқын алып, көкірек ауруы-на шалдыққан Қасым сол ескі сырқатынан айығып кете алмады. Алайда, өн бойын ақындық қуат кернеген Қасым өзінің ауру-сырқауына қарамастан күннен-күнге жазуын үдете береді. Ол өзі қатынасқан Отан соғысы тақырыбы-нан бастап, Совет адамдарының рухани дүниесіндегі әр-алуан сырларды, социалистік өмірдің күнделікті бейнесін,
16—470
241
барлығын да кеңінсп қамтып, өлеңлі бұрқыратып көп жа-зады.
1946 жылы Қасым 26 өлең жазған. Сонымеи бірге бұ-рынгы «Бикеш», «Қытай қызы» атты поэмаларыи қайта жөндеу үстінде отырады. Малшылар өмірінен «Боран» ат-ты поэмасын жазуға кіріседі. Бұл кезде де Қасымның өлең-дері идеялык мазмұиы жағынан да, көрксмдік шеберлігі жағынан да, өлсңдік формасы жақтарыиан да, әр алуан ерекшеліктерімеи окушы жұртшылықтын назарын аудар-ды. «Достар», «Туған жер», «Май кслді», «Сауыншы жеңгсйдің жыры», «Бөбегіміи Ленинніц», «Академия», «Құрбыма», «Домбыра», «Дариға, сол кыз», «Астық пен бастык», «Ақындар бесжылдыгы», «Долы бұлт» және бас-қа өлеңдері Қасымнын согыс кезіндсгі өлеидсріндей жаңа лсп, жаңа акындық ізденумеи жазылган-ды.
Осы жаңа леп, поваторлық ізденудің жолында ешбір қайталанбайтын Қасымиың өріліл, қуатты иоэзиясы ерек-шс бір жоталапа көріпіп, қалың оқушыларды бірден өзіне баурап алған еді. Терең жан сырын тербегсн ойлы, сырнай-лы лирикаларыпда өзгеше бір сырлы саз бар сді, ән мен поэзияны түйістірген тұтастық байқалатын. Ал арнаулы әнімен жазған «Дариға, сол кыз», «Туған жер» сиякты тамаша күйлі лирикаларыпда Қасымның композиторлығы айқын танылды.
Сұрапыл соғыста, кьш-кызыл өрттің ішінде жүрсе де, теңіз тебреніп, дауыл туласа да, жаралы болып, өмірмеп қоштасар жерге жетсс де «Дариға, сол қызды» ұмытпайды, ссіиеп шығармай жоқтайды.
«Келемін кайтып, Өлеңімді айтып. Қайда екен, кайда Дариға, сол кыз?|—
деп мәңгі жас, сөнбейтін арманға айналган махаббат күйін шертеді.
Қасым творчестволык қияльшда толгагы жетіп піскен ойлары келгенде қаламға ерік беріп, күйі тасып, өлеңді зор шабытпен жазатын. 1946 жылы июнь айында Қасым өлеңдерін керемет жылдам, мол жазғандыгы оның қолжаз-ба дәптерінен толык байқалады. Оинап аса өлеңді тек сол июнь айында жазыпты. Дәл июньнің 14 купі 4 өлсң жазып-ты. Осы бір шабытты мезгілін акып «Күйім тасып барады күйім тасып», «Экспромт» атты өлсңдеріпде есксртіп айта-ды. Күйі шалқып, өлең жыры көкірегін кериегспдей твор-
242
честволық серпіні көтерілген мезгілдерін еске түсіргенде — кең арнамен өлеңдср тасып келіп қалганда, калам ілес-пейді-ау, шіркін-ай! Осы кезде үн-түн жок жазып алатын машина болар ма дсген арманды да айтушы еді. Қасым өлеңді кейде импровизациямсн де айтып кететін. Бірақ, Иса сияқты төселген айтыс ақыны отырған жерде Қасым импровизацияға аяк баспайтын. Жазған өлеңдерін, көбіне-се жатка білетін Қасымның кейбір өлеңдері, әринс бұрын-ғы дайын текстері де болатын. Онысын жатқа айтып шық-қаннан кейін өзі ескертетін.
1947 жылы Қасым ара-тұра сырқаттанып жатып қалып жүрді. Осы жылы қызы Дариға туды. Қасымның ақындық күйін, қуанышын тасытқан рухаии күштің бірі өте жақсы көретін Дариғасы еді. Ең жылы, тәтті ақыпдық сөздерінің бірталайы Дариғаға арналып отырды. Кейін Дариға сыр-қаттанып қалған мезгілдеріпде Қасым қатты жан азабын тартқандай, қалыпты жазу, творчестволық жұмысына тоқталушы еді. Дариғаның саулығы, еркелеп оннап жүруі, әрдайым Қасымды жаңа ақындық шабытқа өрлеткендей  болатып.
Сол 1947 жылы Қасым он шакты өлец жазады және — «Біздің дастан» поэмасып жазуға кіріседі. Сонымен бірге Лермонтовтың «Маскарад» атты драмалы поэмасын ауда-рады және А. Твардовскийдің «Василий Теркнн» поэмасын аударуға кіріседі. 1948 жылы Қасым 31 өлең жазады.
Соғыс кезінде және соғыстан кейінгі жазған таңдамалы өлеңдер жинағы «Дауыл» деген атпен басылып шықты. Қасымның газет-журналдарда жарияланған және «Дауыл» жинағына кірген өлеңдері қазақ поэзиясында ірі жаңалык еді. Қасым өзінің жалыиды өршіл поэзиясының лебін, өзін-дік ақындық мәдениетін жұртшылыққа таныта келді. Соны-мен бірге Қасымның кейбір өлецдері мазмұны жағынан әлсіз еді. Қасымның поэзнясыпдағы табыс пен кемшілік-терді әдебиет жұртшылығы сынап, көрсетіп отырды. «Со-циалистік Қазақстан» газетінің бетінде ақын Ә. Тәжібаев Қасым поэмасының ерекшеліктеріп жоғары бағалай келіп, оны тұтас алганда «Дауылды жырлар» деп атады. Біздін басқа басты ақын-жазушыларымыз да Қасым поэзиясына осы тұрғыдан бага берді. Әдебиетке соғыстан кейін келіп қосылған: Сырбай Мәуленов, Тахауи Ақтанов, Тәкен Әлім-құлов, Қуандық Шаңгытпаев, Ғафу Қайырбеков, Садықбек Адамбеков сияқты жаңа толқын ақын-жазушылар да Қа-сым поэзиясын терең ұғынған, ақынның жақын достары еді. Бүгінгі поэзия туралы көп әңгімелеріміздің бірінде мен
16*
243
әр ақынның өз ерекшелігі, өз орны туралы, соның Ішінде Қасымның да ақындыгы туралы сындарымды таратып айт-қапымда Қасым дауласып:
— Саған қазақтың барлық ақыны жақсы, адамның бес саусағы бірдей емес қой! Менің өлеңдерімнің фнлософия-лык мәнін Әбділда жақсы түсінеді, ал Сырбай поэзиямпың нәзік жапыи ұққан,— деді, кейбір музыкалы өлеңдерін но-таға түсірмен келген өкінішті айтқанымда Қасым ажарлы кескіпмеп — ол ән-өлеңдерімді талантты жас ақын Ғафу жатқа біледі, жоғалта қоймас,— деді.
Қасым поэзиясы төнірегінде сындар мен айтыстар ол қайтыс болғапға дейін тоқталмағаны әдебиет жұртшылы-ғына белгілі. Бұлай болуы табнғи заңды да. Ерекше талаптты новатор ақынның шығармалары өзіне дос оқу-шыны қаншалық көп табатын болса, сонымен бірге қыз-ғанышты сезімдердің, дау-айтыс тудырарлық ойлардың өрістеуіпе де түрткі болып отыратыны түсіпікті. Қасым өлеңдері осы тұстарда орыс тіліне де аударылып шыға бастады. Бірқатар таңдамалы өлеңдері «Гроза» деген ат-пен (Д. Снегиы аударған) 1946 жылы жоне «Стихи» деген атпен 1949 жылы жеке кітап болып жарияланды. Онан соң орыс тілінде шыққан қазақ поэзиясының жинақтарында да Қасым өлеңдері елеулі орын алып отырды. Қасымның ли-рнкаларын, әсіресе, «Байқал» өлеңі мен «Ақын өлімі тура-лы аңыз» поэмасын орыстың әдебиет жұртшылығы да жогары бағалады.
Аударма — Қасымның негізгі творчестволық жұмысы-ның бір саласы. Орыс тілін еркін білетін Қасым Пушкин өлепдерін 1948—1949 жылдары аса ұқыптылықпен аудар-ды. «Чаадаевке», «Еркіндік» атты өлеңдері Қасым аудар-масы арқылы қазақ тілінде кең тарады. Пушкиннің «Пол-тава» поэмасын да 1948 жылы толық аударып аяқтады. Қасымның сүйсіне аударған және одан әр уақыт творчест-волық үлгі алып отырған сүйікті ақыны М. Ю. Лермонтов, «Тұтқын», «Ақын ажалы», «Қанжар», «Теректің сыйы», -кЖелкен» сияқты Лермонтовтың тамаша лирикаларын Қасым қазақ тілінде лайықты тіл тауып, шебер аудара біл-ді. Қасым Лермонтовты аударушы ғана емес, оны өзіне ақындық ұстаз деп те санаушы еді. Лермоптовқа тән ас-қақты романтика, жалыиды пафос, терең сырлы бейнелеу, тәкаппарлық, батылдық сезім күйлері Қасым поэзиясынан да байқалып отырады. КүштІ дауылды, тулаған толқынды, қыран құсты, ажалдан қорықпаған өршіл жанды сипат-таған жырлары Қасымның өзіндік ақындық ерекшелігі
244
болумен бірге Лермонтовпен үіідестігін де байқататын. Абдолланың алып ерлікпен күресі, өлер шағыпда өмірмен қоштасулары Мцыридын жан сырларын да еске түсірген-дей. Әрине, Қасым Лермонтовқа жалаң еліктеуші емес, орынды творчестволык, жолмен үйренуші, бұл ақыииың мі-ні емес, дұрыс заңды өсу жолы.
1949—1950 жылдарда Қасым өзінің поэзиялық шығар-маларымен қазақ совет әдебнетінің дамуы жолында іргелі орын алады. 1949 жылы 17 өлең, 1950 жылы 25 өлең жаза-ды. Олардың ішінде «Дүнне дұшпандарына», «Бактерия королі», «Дүние сыймас бомбаға», «Трумэнге», «Адена-уэр», «Май майданы», «Қуанышқа, бақытқа» сияқты бей-бітшілікті жақтау, империалистік соғыс өртін қоздырушы-ларды әшкерелеу тақырыбыпа арналган, «Отыз үш жыл», «Қазақстан коммунистеріне», «Аралым айдын шалқарым», «Есімде Эмба өзсні», «Сырдария аңызы», «Қоммунизм көк-темі», «Шықты егінге колхозшылар», «Жылқышы», «Күн көтерген қарындас», «Қомсомолдар колоинасы», «Жастық жыры» сияқты коммунизм құру жолындағы совет халқы-ның бейбіт еңбегі, Соцналистік Қазақстанның соғыстан кейінгі даму бейнелері тақырыбыиа арналған идеялық маз-мұпы терең көркем өлеңдср бар. Қасым өзінің шығармала-рындағы қате-кемшіліктерді көрсеткен орынды әділ сын-дардан тиісті қорытынды жасан білді. Бірақ, қайсыбір шалағай ақындардай жалаң үгітке салынған жоқ, бүгінгі өмірдің ең келелі, маңызды мәселелерін қамтыған өлең-дерді өзінің Қасымдық жалынды, өткір бейнелі акындық стилімен жазып отырды. Қасым Москвада, Бакуде болды. Қазақстанның бірталай жерлерінде, Абайдың туған мекені Шыңгыстауды тағы басқа жерлерді аралап, олардан алгаи әсерлеріц де поэзия тілімен шебер жырлады.
Ақын лнрикаларымсп қатар, «Біздің дастан» поэмасын жазумен болды. Поэманы жазу үстінде ол қатты қиналып жүрді. Ең үлкеи қиындық тартысты, сюжетті қалай беру керек? Негізгі үлгісі Маяковскийдің «Ленин» поэмасы бол-са да, бірақ Қасым оған жадағай еліктегісі келмеді. Сонымен, 1947 жылы жаза бастағап поэмасын аяқтай ал-май кетті. Үзінді ретіиде жариялаған үш тарауында Қасым Октябрь революциясыиың жецісін, Ленин қайтыс болған кездегі халық қайғысын, Ұлы Отан соғысындағы совет хал-қының ерлік күрссін сипаттайды, тарихи дәуірдің, ұлы революцнялық жеңістердің зор дауылды тұлғасыи ақын кең эпикалық өрісте суреттен отырып, өзінің лирикалық сезім күйлерін, ақындық шабыт толқындарын да орынды
245
береді. Әсіресе Лснипнің қайтыс болу кезіндегі ел қайғы-сып сурсттеуінде ол өзіпдік өршіл, ақыпдық, күпіін таны-тып отырды. Алайда, Қасым поэ.масында тарихтың даму заңдарын, жеңімпаздық күрестің түйіндерін жеке адамға байланысты жырлады. Елімізде болған тарихи жеңістерді ұйымдастырушы жеке бір адам ғана деген бір жақты пікірді дәріптсуге салыпды. Осылай жазуына ол кездегі Қазақстац Жазушылар Одағындагы сынпың едәуір ықпа-лы болмай қойган жоқ. Қасымпың лнрнкаларын «сойып» сынағандар, «Біздің дастапды» жср-көкке сыйғызбай мақ-таумеп болды.
Қасым аудару, редакция жасау, қазақ поэзиясынын, ма-ңызды мәсслелсрі туралы мақалалар жазу жұмыстарына да бе.псепс қатьшасты. Ұсақ өлсңдермеи қатар Миршакар-дың «Алтып қыстақ» деген поэмасып аударады. Исаның акындыгы, жас ақыидар туралы баяндама, мақалалар жа-зады. Халық ақындары Нұрқапның «Аманкелді» поэма-сын, Қалқаның «Мұсабек» поэмасына жөпдеу, редакция жасайды. Жас ақындар меи халық ақындарына Қасым әрдайым сын айтып, ақыл, кеңсс, көмек бсріп отырады. Сөйтіп, Қасым өзінің ақындық қызметімен дс, қогамдық жұмысымен де Қазақстандағы әдебиет қозғалысына белсе-не қатынасады. Сонет жазушыларыиың алдына қойыл-ган партиялық талап-тілекті орындауга үнемі атсалысады. «Дауылдан» кейін Қасымның 1949 жылы «Балбөбек» атты, 1950 жылы «Нұрлы дүние» атты жинақтары жарияланды. 1952 жылы «Таңдамалы шыгармалар» жинағы басылды. Осы кездсрде А. ТвардовскнйдІң Қасым аударған «Василий Теркин», Лермонтовтап аударған «Маскарад» поэмалары жекс кітап болып жарияланды. Сөйтіп, елуінші жылдарда Қасым творчестволық өрлеу жолдарьшда бүкіл совет жұрт-шылығына кеп, танылған акын болды.
АҚЫН ӨМІРІНІҢ СОҢҒЫ МЕЗГІЛДЕРІ
Қасыммсн арамыздагы достық, жолдастық тұнық судай мөлдір сді, лайлангап мезгілі ' болғап емес. Бір-бірімізгс деген сеиім, көңілдің ең бір терең түкпірінде жатқан ішкі сырларды актарып, айтысатын сырластық, мұңдастық жа-қындығымыз бірге жүріп тұрған өміріміздің бар кезінде де айнымаған берік қалпында сақталды. Тіпті дауылды сындарға ұшырау, ауырып-сыркау сияқты қиыншылықтар-ды басымыздан кешкен мезгілдерде де біріміздің қасымыз-246
да біріміз болыи, қуанышымызды да, ренжісімізді де бөліскепдей бір-бірімізге қолдан келген көмекті аямадық. Ондайда өткен-ксткен өмір жолынан да қазіргі әдебиет жайынан да айтылмаган сыр қалмайды, Сол кезде жазушы арасында бірін-бірі күндеу, жікке, жерлестікке бөліну, біреудің устіиен біреу жала жауып арыз беру сияқты ескі-ден қалмай келе жатқан кейбір жиренішті әдет-гұрыптар-ды айтып қынжыласың. Жаксы шығармалар жазып жүрген жазушылыл сүйсіне отырыл, талант лен мінез-құлықтың бір жерден табыса бермептін қайшылығын көріп күйінесің.
Бір-бірімізг-е айтылатып сындар меп сырлар мол еді. Қасымның көптеген лирнкасы меп поэмаларының сәтті жаз.ылып шыгуына қаншалық, қалай араласқанымды теріп айтып жатпаймын. Талай өлеңінің жыртылып, талай өлеңІ-нің қайта жазылуына себепкер болганым рас. Ал, Қасым-ның да маган дсгеп сыны мен жолдастық ақылы ерекше жылы, тіпті даулы болса да қызық болатын. Өткендегі ақындар туралы жазған кітабым сыиалып, көңлім енжар болып жүргсн ксздерімде жиі-жиі келіп, көңілді ән-күй, әңгіме айтып, көктем келгендей жадыратып тастайтын.
1951 жылы Жазушылар Одағында болғаң қатты бір сьшнан кейін мен бірнеше күн сырқаттанып жатып қалдым. Қасым өзінің аурулығын елемей маган келіп, қасымда ұзақ отырып, әралуан әцгімелерінің арасында:
Жасып кайгы ойлама,
Тасып той тойлама Осы екен өмір жолы, Жасың қырықтан асты, Жастық қайырылмас-ты, Денін де сау емес қой, Болма енді әуесқой!—
деген өлсң жолдарын жатқа айтты. Маған да, өзіне де арналғандай сөздер сді.
Свгыстан кейіпгі дәуірлерде Қасымның өз бетімен оқуы бір жүйегс түсксн болатып. Марксизм-ленинизм «ласснк-тсрінің еңбсктерін де, классик ақын-жазушыларды да ірік-теп оқыды. Нақты зсрттеп тсреңдей оқыған біркелкі автор-лары: орыстың революцияшыл-демократтары — Белинский, Чернышевский, Добролюбов, Писарсв және Плеханов шы-ғармаларын оқу үстінде бір күні маган Белипскийдің Го-гольге жазған хатыныц қазақша аудармасын оқып берді. Терең ойға толы, өткір жалынды леппен, курделі әдебиет тілімен жазылғап Белинский шығармасына қазақ тілінің сөз байлығын, сөіілем қүрамдарын сондайлық дәл жеткізіп
247
пайдалангап Қасымның жазушылық, аудармашылық шс-берлігіне қайран қалдым.
Ол Белинскийдің «Александр Пушкин шығармалары» атты енбегін қадағалап оқып, өзіне керекті жерлерін сызып, кейде кітаптың беттеріне жазып отырған. Белин-скийдің:
«Все народы потому только и образуют своей жизныо один общий аккорд всемирно-исторнческой жизни челове-чества, что каждый из них представляет собою особенный звук в этом аккорде, ибо из совершенно одинаковых зву-ков не можст выйти аккорд. Как самое худшее, так н са-мое лучшее в каждом народе есть то, что принадлежит только одному ему»—дсгел жсрлерін астынан сызып, тұ-сына қосу ( + ) белгісімен «для музыки казахской» деп жазып қойыпты.
Онан соң ұлы сыншының өзіндік беті, даралық ерекше-лігі жоқ адам ақын емсс деген пікірлерін де астынал сыз-ған. Қапшама мағыналы ой, ақиқатты айтса да, бойында ақыпдық каблеті жоқ ақын шығармасы ұсақ, жалған, жан-сыз, ұсқынсыз болатьшдыгын, поэзиялық идея қағидамен, қатып қалгап ережемен емсс, жанды, жалынды пафоспен берілстінін айтып, творчествоның түйіні, көркемдігі нашар шығарманы ақылды, бірақ кескінсіз әйелге балаған сыншы пікірлері өзіне ұнағандыгын сызып отырады. Ақындық па-фос псн жан жалыны (страсть) дегенге айрықша назар ау-дарған. Белинский ксмшілігін сьшай отырып келтірген Гетенің «Қакого читатсля желаю я?—такого, который бы меня, себя и целый мнр забыл, и жил бы только в кциге моей» деген сөздің де астын сызып, нскусствоның өмірге байланысты заңдылығын анықтағап Белинский қағидасы-на тағы да мәп береді.
— Сынды Белннский сияқты неге жазбайсыңдар!—деп, оның мақалалары поэзия тілімен жазылғандығын, Черны-шс&ский, Плеханов ецбсктері философиялық биік өріске құлаш сілтсйтіндігін айтатын. Онда өзінің Пушкиндей, прозаиктердің Толстой, Тургеневтей, драматургтердің Го-гольдей жаза алмай жүргенін дәлелге келтіріп, дау айтқа-нында Қасым кенет тоқталып, аз кідіріп: «Ә, солай екен-ау, талаитымыз жетпсйтін болғаны ма? Жоқ, солардай жазуға талап, қажырлы еңбек жетпейді, көбіміз халтураға, жеңіл жазуға ұмтыламыз» дейтін де, көп таласқа бармайтын.
Қасымпың «Ақындар бесжылдыгы» атты жолдастық әзіл өлеңі де ақ-ын-жазушылардың творчествосына үлкен талап қою тұрғысынан жазыла бастаған. 1946 жылы Жам-248
былдың туғанына 100 жыл толу мерекесі тұсында біз Қа-сымиың бұрынғы «Жамбыл тойында» атты шыгармасып еске түсірдік, соған ұқсас бір нәрсе жазуын мақұлдадык. Өзінің бугінгі әдебиетке деген сыишыл ойын поэзия тілімен айту анағұрлым кызықты, ұтымды екенін дәлелдедік. Қейін оқып талқылағапымызда Қасым «сыншылардың егі-нін шарлап кеттім білем, бірақ аяқталған жоқ, және жөн-деуім керек»,— дсгенді айтты.
Қырқыншы жылдардың ақыры мен елуінші жылдардың басында Қасым өзінің поэзиялық шыгармасыиа ғана емес, бүкіл қазақ совет әдебиетінің кслелі мәселелеріне аса жа-уапты қарайтын, эстетикалық талгамы күшті, сьгишыл ой-пікірлер айтатын іргелі ақынның бірі болатып. Оныц пікір-лерімен қаламдас жолдастары қатты сапасатып. Қазақ поэзиясында Қасым ақындығының шоқтығы биік, бүкіл жұртшылыққа кең танылып бара жатқандыгына ақын-жа-зушылардың көпшілігі қуанатын. Басқа жанрдағы Әлжап-пар Әбішев, Шахмет Хұсаинов, Ғабдол Сланов, Сейтжан Омаров сияқты өзімен құрбы жазушылар, орыс ақындары-наы Д. Снегин Қасымның творчествольгк табысына әр мезгіл тілектес болып отыратын. Д. Снегин Қасымның бір-талай өлеңдеріп мезгілімен аударып отырды. Күннен күн жалындап өсіп, бүгінгі әдебиеттен ерекшс орын ала баста-ған Қасымның творчсствосына қызғапышпеп қарайтын кейбір ақындар да бар-ды. Олар Қасым мақталса тыжы-рынып, ұнатпай, оның әлеңінен мін, қатс табуга тырысатып да, ал Қасым сыналса, қуанатын.
Жүрегіне қызғаныш оты, көре алмаушылык ссзімі ұяла-ғандар Қасым поэзиясына эстстикалық тұрғыдан қараудан қалып, ылғи тұрпайы социологнялық тұрғыдан сын айтушы еді. Қаламдас жолдастарыпың кейбір жайсыз міиездеріне қынжылған Қасым:
— Тәуір өлең жазғаным үшін мені неге жск көреді, маган атақ, даңқ керек емес, мені мақтамай-ақ қойсын, сонда да жақсы өлеңді жаза берем. Кеше жиналыста ана-ньгң оттағанын естідің ғой, бұған қалай төзерсің,— деп бір ақынның әділетсіз сыиына қатты күнінді. Осы күйінішіне орай бір әңгімеде мен Қасымға Моцарт пен Сальеридің жайын айттым —даналық музыка жазғаны үшіп Моцартқа Сальери қызганышпен қастық жасамады ма? Тегі бұл ескіден келе жатқан ғұрыптыц заңы болар дегенімде Қа-сым,— біз соцналистік қоғамның кезінде өмір сүріп отыр-мыз, мұнда қызғаныштың ақыры қастыкқа айпалуга жол жоқ деп дау айтьгп кетті.
249
Қасым өзім деген жақын сырлас жолдасынан бүкпе сақтап, сыр жасырмай бар шыпын айтатын, кейде ондай жолдастарының кейбірі Қасымның творчестволық жолда-ғы көмегін, қамқорлыгын пайдаланып, кейіннен өзіне жо-ламай, тез ауысып қызғаншақтар тобына қосылып кететін. Ондай жолдастың тұрақсыздығын, екі жүзділігін Қасым қайтып кешірмейтін, қайтып маңайына жолатпайтын. Он-дайда:
«Жеңісім меніи жарқ етсе, Келеді дос болып ант беріп, Бір жерімнен калт кетсе.
Кетеді шіркін жалт беріп»,—
деген өлеңін жазады. Ақын опасыз достан түңілген күйіпі-шін аіітса да даралыққа салынбайды.
Аяған жүрегім жоқ жолдасымнан, Жолдастың жүзін қайта алдым жипап, Айрылсам ала көңіл он досымцап,—
деп әр уақыт өзінің тілектес достарының мол екенін, үлкен сапалы коллективтің ортасында екеніп терең ұгынатын.
Жск көру тұрғысынан емес, ақындық өнер, творчоство-лык еңбек тұрғысыпан жарысқа түсу бар ақынға тән жақ-сы мінез ғой. Қасымда да өзіпің ақындық өнерін басқалар-дан асыра дамыту, жақсы өлең жазу талабы күшті еді. Өзіпің қаламдас жолдастарының өлеңіп, жеке сөз кестеле-рін кадағалай оқьш, талдап сынай отырып, кейде олар жазған тақырыпқа жаңадан өзі өлең жазатьін. Әбудің «Акша бұлт» лирикасын Қасым ақындық өнер жарысы тұрғысынан қайта жазганы белгілі. «Сырдария аңызы» ат-ты лирнкасында Әбділдамен, Қалмақанмен, Қалижацмен ақындық жарысқа түскендей әдейі кайталап жазған еді.
Қасым 1947 жылдан сырқатқа шалынып, ара-тұра жа-тып қалып жүрді дедік. 1949 жылы осы күнгі Внноградов көшесі, 23 үйден жаңа квартир алды. Сол 1949 жылғы деңдегсн сырқатынан Қасым мүлде айығып кете алмады. Бірақж.азу жұмысынан тоқталған емес.
«Келеді өлең еселеп,
Үлгіре жазьіп жатамын. Бір әндетіп, бір сөйлеп Мол рақатқа оатамын.
Кұрыскан бойым жазылып, Лапылдап отым жанады, Отырғанданмын мәз қылып, Ойнатып сәби баланы.
250
Немесе:
Поэзия асыл жар, Тек өзіце тең болсам, Менде кандай арман бар Мәңгі бірге сен болсаң!»— деп ақындық дүцнеге еркін көсіліп берілген шақтарында өзінің сырқатын да, қызғаншақтац туған жайсыз мінезде-рін де ұмытатын. Өлеңді үйіп-төгіп жазып тастайтын.
Табиғат өз заңына кімді болсын бағындырады гой, сыр-қат Қасымды меңдете берді. 1951 жылы Қасым небәрі 12 өлең, 1952 жылы 7 өлең, 1953 жылы 9 өлең, 1954 жылы 4 өлсц жазды. Өзінің сырқаты дендсп алған кездерде Қа-сым әр мезгіл оралып согагын такырыбы ақындық өмірі туралы ойларды айтуға тырысатып. Белгілі «Өзім туралы» («Сыр») атты өлеңінде Қасым ақындық жолдағы ецбегі өз өмірІ жайыпда көп ойланып, терең толғанғандығын бай-қатады. Бұл аса күшті өлеңін 1949—1950 жылдары бастап жазып, бірақ аяқтай алмаған. Барлық дәптер өлеиін менен жасырмайтын. Қасым дәл осы өлеңді ол кезде маган оқы-ған емес; мұны 1954 жылы сентябрьде аса бір қиналумен маган оқытты.
Екеуміз де бір-бірімізге тіл қатпай, біраз үнсіз отырып қалдық. Себебі мұнда ол өзінің өлетіндігін де жасырмай айтқан еді. Ақын досымды сол бір сұмдық дүниеге қима-ғандай:
— Бәрі жақсы, тек өлімнің не керегі бар? «Мені де өлім әлдиле» дсгеи ескішіл ақынның куйінс оралу емес пе, мұпьің?—деп мазмұны жағынан орагытып сын бастадым. Қасым жөтелін басып, сәл ёзу тартып:
— Әй, қусың-ау! Саудыраган қу сүйегім қалған мені алдағың келеді-ау! Өмірді ғашық жардай қимайтын адам-ның бірімін. Бірақ шындықты айтпасыма шара бар ма? Сен өзің қайта бір оқышы!—деп қолжазбаны тағы маған ұсынды. Мен олеңнің әрбір шумағыиа тоқтала отырып окыдым:
«Ырзамыи туғаиыма адам болып, Өкінбец қаламын деп бір күн солып, Адамзат сапарының мейманымыз, Бір мезет жер бетіне кетер соғып... Өкінбен мен де бір күн өлемін деп, Өкінем ұқсата алмай келемін деп. Күніне жүз ойланып, мыи толғанам Өзіммен оірге өлмесін өлецім деп. Барым да, бақытым да осы өлеңім,
251
Жақыным жүрегімнің досы өленім Өмірге келгепім жоқ бостан-босқа, Мен қайтіп босқа жасап, босқа өлемін».
Замаидастары, ешқайсымыз айта алмаған терең ойларды, Қасым өзі жеткізіп жазғандығына қатты сүйсінесің. Әттең:
«Дүние жалт-жұлт еткен кен. мекенім, Қөре алмай көп жеріиді мен кетемін... Басымпан таярмысың бір күц дәурен? /Жалт беріп нажағайдзй жоғалар ма, Жүзінде шалқып тұрған күлкім дәурен... Тоқтамас өмірімнің сағатындай,
Жүрегім енді канша соіар тынбай?»—
деген жерлерін неге айтты екен! Өмірмен қош айтысқан-дай! КөзІмс іркіліп жас келді. «Бұлай жазу керегі жоқ еді», дей беріппіп. Қасымға көрінбей, ашық есіктің бір жа-ғында тұрып өлеңді тыңдап сгілгеп Сәпенге енді көзім түс-ті. «Ой Сәпен, оның не?» деппін өз көзімнің жасын сүртіп жатып. Қасым Сәпеішің бұл өлецді естіп қалғанына өкін-гсндсй:
— Жап есікті, бар, Сәпен!—деді де, менен басқа бір жайларды сұрай бастады. Қайтып бұл өлең жайын сөз қылгап жоқ.
Сонымен, 1951—1954 жылдары арасында жазган өлең-дерінің көпшілігі өзішң ақындық сырларына, ауру-сыр-қауымец әр мсзгіл мазалай берген сындармен байланысты кейдс күңгірт, кейде жарқын көңіл-күйлеріне арналады. Әрние, окыи, араларында «Қоммунист», «Волга-Дон», «Абайға айтарым» сняқты қоғамдық маңызды мәселелерді жырлаған өлеңдері де бар. МІне, сол коммунист туралы өлеңіндс:
«Жігіт ол жақсылыққа жаны құштар, Бойында бұркыраган тасқын күш бар. Ойында бүкіл дүние сәулелері, Көз нұрын алдай алмас құбылыстар»—
деген ақындық толғауымен өзінің де бұрқыраған жалын күші барлығын, коммупнст адамда болатын ізгі жақсылық қасиеттердің жиьштығы екеидігін шебер бейнелейді.
1952—1953 жылдары Қасым ұзақ ауруға шалынады. Қырымга барып, екі айдай жатьш емделіп қайтады. Осы кездегі Қасымпың, халы туралы Сәпен былай дейді:
— Өте ауыр мсзгілді басыпан кешірді ғой. Дәл 8 айдай температурамен жатты. Ол кездегі денсаулық министрі Қарақұлов жолдас 80 грамм фтивозид дәрісін алуға рұк-252
сат етіп, сол дәрінің күшімен Қасым өлім аузынан қайтты. Дәріні табуға Ибади Матақов пен Сәлкен Суханбердиев та көмектесті. Жазушылар Одағының бастығы Жаймұрзин жолдас Қасымның таңдамалы шығармаларының жинағы басылуына көмектесті. 1953 жылы Бурабай курортына ем-делуге барып, бірақ одан қатты жүдеп қайтты. Самолетпеп келіп түскен Қасымды машинага сүйеп мінгізіп, үйге көте-ріп әкелгендей болдық. Қеле төсек тартып жатып алды. Сол жатқаннан ол айықпады...
Мен Алматыға 1954 жылы 27 июнь күні қайтып орал-дым. Үйге келісімен он минут өтпей Қасым маған телефон соқты. Бір-бірімізбен саулық сұрасып сөйлескенімізде Қа-сымның даусы дірілдеп, қамыгып жылағандай болып естіл-ді. Қатты сағынғандығын, менің тез келуімді өтініп айтып жатты. Қелесі күні ұзақ отырдық. Ол жас баладай жады-рап кетті. Мейлінше жүдеу, бір жапырақ еті қалмаған жақ сүнек, шықшыт, иектері саудырап бос тұрғандай. Саусақ-тары да ұзарып, қауырсын қаламның сабьшдай жіп-жіңіш-ке, шашы мен мұрты буырлана бастағап: бірақ екі көзінің жанары бұрынғыша нұрлы, жалт-жұлт от шашады. Қазіргі тіршілігінің сарқылмас қуаты да осы екі көзде тұрған сияқты.
— Сенің келгепіңді жаңа поезда көрген, осындағы жиен қарындасым Фарида айтып келді... Сел бақыттысың. Қоммунист партиясы әрқашан адалдықты ашып, әділ қо-рытынды шығарады. Енді сен өлмейсін. Ал, менің халім не болары белгісіз...— деп мұңайып біраз үнсіз отырып қал-ды. Бір тіршілік тағы ілгері жасағалы тұр, енді бір тірші-лік тоқталып жоғалғалы тұр, опы екеуміз де іштей сезетін сияқтымыз... Сәпеннің ескертуіне қарағанда ол аз сөйлеуі керек екен. Мен өз басымнап кешкендерімді баяндап келіп, әдебиет жаңалықтарын түгел оқып отырганымды айтып, жазушылар өміріндегі жайларды онап қазбалап сұрага-ным жоқ.
Ол өзінің емделу жайын бірталай әңгімеледі. Ұзақ сыр-қаттанған адам аурудың емі, дәрі-дәрмектің түрлерш жақ-сы білсе керек, осы жөніндегі Қасымның дәлелді, орынды, қызықты әңгімелерін естігенде, өзімнің екінші бір жолда-сым доктор Шатыбеков Қасым есіме түседі. Ақын мсн док-тордың сөзі бір жерден шыққандай. Мұнысына таңданға-ныма орай ол:
— Ұзақ сырқаттанып емделген адам кіші-гірім дәрігер-лік тәжірибеге төселеді екен,— деді.
Осыдан былай кейде күцара, кейде күн сайын Қасым-
253
ныц қасында жиі болыи отырдым. Нс өзі телефон соғады, не Сәиеиге шақыртады, нс Шайзада арқылы таптыртын алады. Мннистрлер Советі аурухаңасының емдсуіндегі на-разылықтарын Ғабнденге, немесс Тахауиға айткызды. Үй ішінде болмашы жагдаііға ренжігенін де, әлдекімдерден көңілі қалғанын, бұрын дос болып жүріп, енді есігін аш-пайтындарын айтып, назаланады. Ұзақ мезгілдегі сырқат Қасымды дене қуаты жағынан ғана қажытып қоймай, ру-хани жағыпан да қатты қажытқанын осы кездерде толық байқадым. Сәл гана нәрссге тас-талқан болып ренжиді, ауыр сөздер айтып тастайды, опдай рсніштсрдің салмағы кейде Сәпенге де тисді. Ол жылағаниан басқа ләм демей-ді. Кейде мен өзімен дауласып, туралық шегінен асып кет-кендігін ескертемін. Ұзак мезгіл сырқаттанған Қасымның қныншылықтарын бірдей басыпан кешіргсн, күні-түні ұиықтамай қасында отырып, күте білген Сәпенніц қажыр-лы шыдамдылығы мені қайран қалдырды. Бір күні стол басында Сәпеп қалғып кетті. «Сорлы мен үшін ол не көр-меді, бір жұма болды әлі күиге көз шырымын алмады. Кей-де өзіне ұрсамын да, жан ашыр жақыным болғандығынан да бұган қатты айтамын. Ондай ауыр сөзімді туған шешем де көтермейді. Ал, сен ще. Жуас түйе сняқтысың. Қазақтың бұрын-соңгы бар ақынын жүкшс артып алғың келеді».
Бұрынғы жолдас-жоралардыц, достардың сирек келе-тіндігін де айта келіп, осында Әбділда келіп кетіп хал-жайымды біледі. Бірақ оны тагы да сойып сынап жатыр. Кейде Сырбай мсн Әлжаппар да келеді. Ғабиден бір-екі рет кслді. Кейбіреу пайдаң тисе, беделің артса саған кел-гіштейді. Әл үстінде, өлі мен тірінің арасындағы Қасымды есепті достар неғылсын! Зиянды, ауыртпалықты бірдей бөлісетін осындайда қасында бірге болатын дос қайда?
Ауырып жатқанында емделуіне көңіл бөлген Орталық партия комитетіндегі Изотов, Базарбаев жолдастарға қат-ты рнзашылығып білдіріп отырды. Осындай бір жылы ық-лас, көңіл бөлінген жағдайларда Қасым срекше сауығып жадырап қалатын. Ондай күндері үлксп папкелі қағазға жазылған өлеңдерін беріп оқытатын.
— Сен жоқта жазылган бірталай өлеңдерім бар, сынап көрші,— дсп өзі жай қисайып жататын. Әрине, мен сыннан көрі, мақұлдау жағын көбірек айтқанымда.— Сен мсні ал-дама, бұрынғыдай аяусыз сынап шындыгыңды айт. Сондай талқылаудап өткен өлеңнің бірі жоғарыда айтылган «Өзім туралы».
1951 жылғы партия жиналысында оқылған өлең осы
254
«Өзім туралы» өлеңнің жалгасы, немесе тақырыптық жа-ғынаи үндес сияқты. Бұл туралы өзі былай дейді:
— Мепі жск көретін кейбір жалақорлар, қызганшақтар енді құритып 'кезі келді деп дайьшдалыл, мені партиядаи шығармақ болган екеп. Бірақ, баяндамашы, жас сыншы Кирабаев олардың күткепіндей сөйлеғен жоқ. Менің поэ-зиям туралы жалпы дұрыстықты айтты. Партия ұйымыныц ол кездсгі секретары Мұстафин Ғабиден де туралықтап асып кете алған жоқ. Мағап сынның қатал болатынын, партия қатарында болуым, болмауым' яғни рухани өлу, өл-меуім талқыға түсетініи жақсы түсінгенмін. Сондықтан өзімііің ақындық қызметімде неден ұтып, неден сүрінгенім-ді қысқаша өлеңге түсіріп жазып алғанмын. Сөйлегеи сөзімнің ақырында осы өленді бірге айтып шықтым.
«Сен кеше жалбыр тонды жетім едің, Сонда сен*тіршіліктен не тіледің?
Атаң мен әкец сенің жете алмаган, Арманға бұл кезде сеп жетіп едің. Өзіцді түсінгецдей болып едін.
Өмірді отты көзбен шолып едіи, Балқытып көкірегіннін көрігімен, Сомдап бір сөз асылын согып едіи... Кейбір кез қателесіп кеткен болсам, Ей, құрбы. күдер үзіп басқа теппе... Өмірді әлі талаи жырлармын мен, Бірсуге ұпап, біреуге ұнамаспыи. Өзім болып айтармын өз сөзімді Жама\-жасқау жинап мен қурамаспын. Нар тәуекел омбылап тура бастым, Өиер табу, орта табу мақсатымен, Лдассам да мен адал жолда адастым. Кез емес дария көціл тартылғандай Не бопты өлен. шіркін сарқылғандай, Қырыктыи дәл қырқасыпда тұрмын қазір Байкаймын алдым қандай, артым қандай! Лзырақ кұрғыр ауру қажытса да, Әлі де жүрегім бар шарқ ұрғандай...»
Бұл туралы Габидсп былай дейдІ:
— Жан дүииесімен тебіреніп ағынан ақтарыла сөйле-ген Қасымның сөзі, әсіресе күшті ақындық ой сезімге толы өлеңі коммунист жазушыларды қатты толғандырды. Қа-сымнын. үлы коммунист партиясының қатарында қаларлық адалдығына, турашылдығына бәріміздің де көзіміз жет-кендей болды. Қейбір солақай сыншылардың ырқына көн-бей Жазушылар Одагының жанындағы партия ұйымы Қасым туралы өтс дұрыс, әділ қорытынды жасады.
1954 жылы сентябрь — октябрь айларында Қасым сыр-
255
қатыпан аз&ап айыққандық белгі білдірді, бір мезгіл көше-ге шыгып журуге жарады. Абай атындағы опера және балет театрында Қазақстан жазушыларының III съезінің ашылуьша қатыпасты. «Абайға айтарым» деген өлеңін жа-зып. бізгс оқып берді.
Тыщіап өлең жазганы мені катты қуантты. Белгілі ал-ғыр Қасымнып, өзІ, Абай туралы басқалардың жазғанынан шоқтыгы бөлек, Абайдың өзімен сырласқандан, ақындық бой, күш теңсстіргендей құлашты меңзеген. Бұл ірі твор-чсствоға көтсріліп кслу — сырқатынан айығу деген сөз ғой.
— Сен жазылыпсың, тез жазылады скенсің,— дедім өлеңді оқыган әссрден кейін. Бірақ ол көп сөйлескен жоқ, мені тыңдап жай жатты. Жиналысқа бару, мынау өлеңді жазу оны едәуір қалжыратып тастаған ексн. Аланда, оиың ажарында күйініш рсңі жоқ, тыныштықтың, өзіне-өзі риза болган куаныштың пұры ойнағапдай еді.
— Жаца Баймұқанға көшіртіп «Социалнстік Қазастан-га» жібердім. Бір сөзін өзгертетін болсаңдар баспай-ақ қойыңдар!—дец Аққұловқа звонит еттім,— деді.
Баймұқап Тоқтаров Қасымның жақын жолдасьіның бі-рі. Бұл үйге жиі келіл, Қасымның қолжазбаларып көшіру-ге көмектесстш. Осы кезде Қасымның таңдамалы шығар-малар жинагы баспага дайындалып жатыр еді. Қасым қай өлеңді қай қолжазбадан алуды, кейбірін оқытып, кей жер-лерін қысқартуды Баймұқанга ауызша айтатын. Бойы жа-дырап отыруға жараганда өзі де ара-тұра қарап қол-жазбаларып тәртіпкс келтіреді. «Нұрлы дүниенің» екінші нұсқасып осы 1954 жылы күзде қайта жазып шықты. «Мартбск» поэмасының қысқарған вариантын да осы кезде Істеп шықты. Баймұқан екеуінің дайындағандарын маған оқып қарауға беріп отыратын.
— Бұл Баймұқан бұрын дстдомда тәрбиеленген жетім бала гой, әлі де жстім. Дстдомға балалардың өмірінен бір повссть жазған екен, бұрын бір оқып танысып, кей жерін жөнде дегенмін. Мен десең соны оқып шығып, басылуына көмектес. Мұны Сырбайға да айтқанмын. Сенің жолдасың Жұмагали да окыған көрінеді. Бәріміз де детдомда өсіп адам болдық кой. Сол туралы алғашқы еңбек...— деп тағы бір міндст жүктеді. Мен Баймұқанның повсстісін оқып шы-ғып қайта бір әңгімелескенімде:
— Повестің біраз жондейтін жері бар екен,— деп өзім-нің сындарымды айта бастап едім.
— Жөндеусіз өз кушімен өтетін шығарма болса, мен саган тапсырамын ба?—• деді.
256
Бір күні қатты жөтел үстінде отырғанда Бурабайдан келген доктор Зейн Шашкиннің жайын әңгімеледік. Бұрын-нан білетін жолдас. Соны ертіп келуді менен өтінді. Ерте-ңінде Зейн келіп, Қасымды қадағалап қарап, емделудің, тынығудың тәртіптерін (режимдерін) белгіледі. Бірталай дәрі-дәрмекті жаңарттырды. Зейн өзінің ғылми жұмысы жөніндегі жетекшісі профессор В. И. Зюзинді ертіп әкеп қаратты. Зюзнн де Қасымның сырқатын жеңілдету бағы-тында көп шаралар қолданды. Зюзинпің емі бірден Қасым-ға ұнады.
— Зюзиннен емделіп біраз тәуір болған соң тура Бура-байға кел, мен өзім электр сәулесімен жазып алам, тек Бурабайға жетсең болғаны,— деп Зейн Қасымды қатты сендіріп кетті. Сөйтіп сентябрь — октябрь айларындағы Қасымныц сауығуы осындай себептерден еДі.
Қасым Зюзинге өзін мүлде сауықтырып, қайта қалпына келтіріп жіберетіндей әбден сенді. Бұған дейінгі дәрігер-лердің емдеуін түкке тұрмайды деп кемітіп сөйледі. Зюзин-нің әрбір келіп кетуі Қасымға үлкен жаңалық, аса бір қуа-ныш уақиға сияқты. Ал, профессор мезгілімен келмесе оны жабыла іздейміз. Зюзнн келіп кеткеннен кейін Қасым недәуір бой жазып, жадырап сауығып қалады. Ноябрьдін орта кезінде болу керек, Зюзин басқа бір қалаға команди-ровкаға кетті. Осыдан былай Қасымның халы тағы төмен-ден бастады.
Декабрьде Қасым қалжыраган үстіне қалжырай берді, ағасы Ақметжан мен Сәпен екеуі күні-түні кезекпен қасын-да отырады. Қүніне бір мезгіл қасында отырып кету маған да міндет сияқты. Қелмесем қатты ренжиді. Енді өзі аз сөйлеп, менен әдебиет жаңалықтарын сұрайды. Оған көбі-несе көңілденетін қызықты, күлкілі жайларды айтуға ты-рысамын. Совет жазушыларының Одақтық екінші съезінің материалдарын қадағалап тыңдайды. Самед Вургунның баяндамасында өзінің аты аталғандығын оқып бергенімде:
— Ақиқат па осы? Сырқат менің көңлімді аулау үшін әлгі Ғабиденнің тізімге кіргізе салғаны емес пе екен?— деді де біраз қатты жөтеліп, бірталайға дейіп тыныштала алмады. Мен мұның ақиқат екендігіи, бүгінгі қазақ поэзия-сы сөз болғанда алдымен өзінің аталатындығын дәлелдеп сөйледім.
— Турасын айтпайсың, тарих толық бағасын беретін менен мықты ақындар бар ғой’— деп көптен ауызға алын-байтын совет әдебиетінің алғашқы дәуірінде атағы жұрт-шылықка мәлім болған бір-екі ірі ақынды атады.
17—470
257
Зюзин келіп тағы да Қасымды қарай бастады. Енді профессорда да, Қасымда да бұрынгы сенім қалмаган-ды. Ауру белең алып, күшіен күнге Қасымды қалжыратып бара жатты. Бар өтіпетіні: «ШіркІн-ай, тыпысымды кеңей-терлік амал таба алмагандарың ба?» дсн қыпжылады. Қапша қиналып, ауыр азап шсгіп жатса да, есіпен бір тап-ган емес. Жөтелден қысылып кейде сөйлемесе де көкірсгі сайрап, барлық жайды біліп, сезіп жатады. Енді осыпдай халдс жатқанында тіршіліктегі, осіресе өзіпе жақын әдс-бнст дүннесіндсгі жайлардың барлығы қимастай қызық, таусылмастай ұлы арман болып елсстегендей. Таіы да ымдап, мепен бірқатар жаңалықтар естуді күтеді. Бірақ соңғы кезде құлақ та тосаңси бастаған. Қөзі де бұлдырап көретін болды.
Декабрьдің ақыры мен январьдыц бас кезінде Қасым өзінің күннсн-күнге төмендсп қайтып оралмас ұзақ сапар-га бет түзегепін ссзгепдсй Сәпеннеп де, ағасы Ақметжан-нан да жасырынып, халінің енді түзелмесіп қатты қыпжы-ла, көзіпе жас ала отырып мойындады.
— Меніц не күйде екенімді, нс халге жететінімді біліп отырсыц. Азын-аулақ қолжазба дүпиелерім бар. Халыққа керскті нәрселер сопан да табылар. Сырбай екеуің бас-көз болып басқарыңдар. Адам арманға тонгап ба! Өмірімнің бірталайы магынасыз, серілікпеп өтпеді мс екен!? Мұрат еткен дүниелерімнің көбін іске асыра алмагаидығым өкі-нішті...— Жаны, жүрегі ұлы, жалынды сезімге толық— ажалмен арпалысып, алысып жатқан ақынның әрбір сөзін-де терең сырлар, ойлар сайрап тұрды. Агасы, Сәпен, Иса-ныц баласы Ертіс, Баймұқап, Садықбск — бәріміз отырган бір мезгілдс Қасым тағы да:
— Адамныц теғі айуанмсн аталас қой. Тіршілікте бі-реумеп араздастық, бірсумен, жамандасып алыстық, көр-местей өкпелестік, онан не шыкты? Оның аргы жақсы-лыққа жеткізген жоқ, Жақсы көретіп жолдастарым да, ұпатпайтын жолдастарым да аз емес қой, барлығы да ме-нің досым болып қалса скен. Қөрсем көрдім, көрмесем сәлсм де. Бұрынғы өкпе-наздарымды кімге де болса кеш-тімдеді,
Міне, осы кезде тіпті аралары бірталай алыстап, суы-сып кеткен жолдастарын да ол көргісі келіп жатты. Өмірі-нің соңғы кездерінде Әбу, Ләзиза, Сара, Қапап, тагы басқа жолдастары да келіп, қасында отырып жүрді. Қасымның халін біліп кетуші артнстер де, жазушылар да, ғылмн қыз-меткерлер де мол еді. Қүннсн күнге халі нашарлаған
258
сайын Қасым жапашыр жақыпдарын да, дое-жолдастарып да атын атан шақырып ссіне түсіреді. Не қоштасқандай, небір кешірім сұрагандай оларға жылы сөздеріп арпайды. Кейбір сөздерін толық ұга алмайсын, өзімеп-өзі күбірлес-кендей бір нәрселерді айтады. Соцгы кездері сөйлсудіц өзі де, біреумен қол алысу да оғап қиыпга сога бастады. Қсй-бір сөздерді өзін зорлагапдай екі-үш бөліп әзер айтады. Оңашада, кейде бізбен отырганда да қызы Дариганы ша-қырып алып, қасына отырғызып, мацдайьшап синап, ұзақ үпсіз отырып калады. «Осыпың ер жетіп адам болганып көре алмайтыным да үлкен бір армап гой. Агам Ақаң ба-қытты менеп де»— дейді кейдс.
Январьдың 14-неп былай қарай Қасым есін бірде біліп, бірде білмейтіп халге жетті. Дәрігерлер де мезгілімен келіп, укол жіберіп тыпысын кеңейтіп, аз да болсын көмек-теседі. Бірақ ұзаққа бармайды. Қасымның туыстары, дос-тары күні-түні кезектесіп қасында болды. 15—16 январьда күні-түні Ақметжап, Қапан, Ләзиза және басқаларымыз әлдеқалай болады деп сол үйде отырдық. Қасым бірде қатты-қатты жөтеліп, ауыр азап буыпдырғандай тыныс тарлығынан бір түрлі ашынулы, күңірепген үнмен сарна-ғапдай, сөйлегсндей болады. 17 январь күні күндіз Қасым-пың есі кіріп, келген бірталай ақын-жазушылармен бір-бір ауыз тіл қатысты. Сол күні 18 январьға қараган түні сағат бірдің кезінде Қасым келмес сапарға жол шегіп, көзін жұмды. 19 январь күні Алматыпың мәденнет жұртшылыгы зор құрметпен Қасымды жерледі. Қазақстап Орталық пар-тня комитеті меи Министрлер Советінің пұсқауы бойыпша Қасымның басына арнаулы есксрткіш жасалып қойылды. Оның үш томдық шығармалар жинагы жарияланды. Қа-сымның қалдыргап әдеби мұралары бай. Үш томға овың жазған енбектері әлі толық кірген жоқ. Газет-журналдар-да басылғап, бірақ біз жинап үлгірмеген шыгармалары да, майдап дәптерлері де, толық зерттеп игере алмаған басқа да қолжазбалары да мол. Ол мұраларды жан-жақты зерт-теп, халық нғілігінс жарату біздің алдымыздагы үлкен міндсттің бірі.
ҚАСЫМНЫҢ АҚЫНДЫҒЫ ЖӨНІНДЕ БІР-ЕҚІ СӨЗ
Қасымның ақыпдығы, шеберлігі туралы, күшті, әлсізді-гі туралы біздің сыншыларымыз соңғы 10 жылдың ішінде бірталай жазды. Біреулер Қасымды ешбір мінсіз ерекше
17*	^259
жаралған ақын дөп аспанға көтөріп, бірыңғай мақтау жо-лына салынса, енді біреулер Қасым шығармаларынан еш-бір жақсылық көргісі келмеді. Оның көлсңкелі жақтарын қазбалады. Ірі ақын туралы мұндай талас пікірлердің болуы заңды да. Талантсыз ақынпың шығармалары сын көтермей, ауызга алынбастап аяқсыз қалып жататын бол-са, Қасым шығармалары әрдайым әдебиет жұртшылығы-ның назарын аударып отыруы — бұл поэзияның қоғамдық, көркемдік маңызын көрсетеді. Демек, Қасымның ақынды-ғы деген күрделі сұраудың шешуін үзілді-кесілді айту біз-ге де оңай емес. Ол әдебиетшілердің алдагы келелі бір міндеті. Бул жерде біз Қасымпың ақындыгы туралы жоға-ры тарауларда айтылған пікірлерімізге қосымша кейбір ойларды ғана айтпақпыз.
Көрнекті, талантты ақып Қасымның поэзиялық шығар-малары бүгінгі қазақ совет әдебиетінің даму жолында айырықша орын алады. Социалистік реализм әдісімен жазылған оның мағыналы, күйлі лирикалары, дауылды уақиғаны бейнелеген поэмалары, өзі тұстас ақын-жазушы-ларды да, оқушы халықты да әрдайым қызықтырып, сүйіс-пепшілік ықыласын аударуда. Оқушы жұртшылығын үнемі ынтықтыра білетіл Қасымныц ақындық қуаты неде? Оның поэзиясында қандай «сиқырлы күш», жасырын сыр бар?
Сыршыл, суретші Қасым қандай тақырыпта жырласа да, ойын жалаң айтпайды. Шебер ақын тілімен бейнелеп бередІ. Саяси лирикалардың өзінде де Қасымның бұрқы-раған ақындық жалыны, жатық, оралымды тіл байлығы ерекше көзге түседі. Қасымның өлеңдерінде әдейі көркем-дік манер Іздеген жасандылық сезілмейді. Қөркемдік ше-берліктің қандайлықты әдістері болса да, Қасымда табиғи қалпында жымдасқан, қалыптасқан мүсінде көрінеді. Қа-сым өзі өскен қоғамдық ортаның, туған жер мен елдің сыр-сипатын реалистік тұрғыдан жеткізіп ашып сурет-тейді. Ол шалқыған байлығы мол революциялык құлашпен дамыған Совет Отанының, туған өлкесі — СоциалистІк Қа-зақстанның кең байтақ, көркем бейнесін ерекше жылылық сезіммен жарқын елестете білді.
«Сүйсінттім досты ер жеттім, Өртедім жаудьін өзегін Қуатын бердің жер-көктін, Советтік менін өз елім!
Дүние бүкіл дөңгелеп, Көзімнің келді алдына Үстіне шықтым ермелеп
260 ,
Карадым бойлап арғыға! Ой жетер жерге көз жетті Арғыеын және сеземін, Жатырсың алып жер-көкті Советтік менің өз елім!»
немесе:
«Уа, дариға, алтын бесік туган жср, Кадірівді келсем білмей кеше гөр! Жата алмдс ем топырагыңда тебіренбен Ақын болмай тасың болсам мец егер. Неткеи байтақ, неткен ұлы ж°р едің Нендей күйге жүрегімді бөледің?!
Сенде тудым, сенде өстім, сенде өлсем
Арманым жок, бұл дуниеде дер едім...»
Мұндай лирикаларында ақын совет Отанына, туған жерге деген жалынды махаббатын тебірентіп, толғанып отырьіп айтады. Суретшіл, сыршыл ақын туып-өскен, аралап көріп кызықты шақ-гарьш өткізген жерлердің, мекендердіц тұл-ғаларын сондайлық жарастықты бейнеде: тамылжытып ән салып тұрғандай, жорға бидін ырғақты толқынындай, кө-ніл жайлауынан самал ескендей, көз алдыңнан ғажап сұлу дүниенің суреттері тізбектеліп өткендей тәтті сезімге бө-лейтін алуан түрлі шеберлікпен сипаттайды.
Қасым өлеңдері музыкалы күйлі: сылдыраган асыл моншақтай, судыраған жібектей жарқырап жайнайды да тұрады. Халықтың қарапайым жай сөздерімен де ол өлең-дерін ойнақ салғызып, еркелете де, сырнайлата да, сырлас-тыра да біледі.
«Отыр ма екен жан жарым, Жатыр ма екен жан жарым, Толған айдай дидарың Қөрмегелі жыл жарым!
Немесе:
«Оралым, сенің қойныңда. Ойнақтап өткен жылдарым, Жарқылдап Жайық бойында Достармен сайран құрғаңым».
Тағы да:
«Кұлдырап қиыр шығысган, Бұлдырап қырда, тауларда, Бойлап бір шығып қайранға Ойлап бір кешіп тереңін’»—
261
деген өлең жолдарында (мұндай өлең Қасымда көп) жү-ректің нәзік ссзім пернелерін баса білетін ақынның күйлі, сыршыл лирикаға шеберлігі, сөздерді қиыннан киыстырып орнымеп оралымды қолдапатын ақындық кұдіреті айқын көзге түссді.
Қасым сурсттсйтін мсксн, мүсін, көріпістердің бәрі де біріпеп-бірі жарқып да қызыкты. Лқын сепі еріксіз жете-леп торғып тұман жамылып. сансыз құсы әи шырқагаи Байкал көлінің жагасына да, айнадай ашык күміс көлді, жасыл орманды Қөкшетауға да, тұнық суына шомылып, толқынымеп ойпаған сркс Ертіс, сабырлы Жайық жағасы-на да, ай сәулесі ойнап сыбдыр қаққан жапырақты, жасыл гүлді бакшага да, сайларын сырнайлатып ән салып, құл-пырып жайнағап егісті көктсм даласына да, алтын астығы орылып еңбек майданы қызып жатқан жерлерге де алып келеді. Сұлу Алматыны бірге аралатып, жастық шағын өт-кізғсп Оралга да қызықтырады.
Шыи поэзия өмірдің ақиқат сырын, адамдардың се-зім дүпиесіп жалац, қаз-қалпында сурсттемейді, асқақта-тып әсерлеп, жинактап, көркем шындық дәрежесіпс көтсре жырлайды. Қасымның поэзиясы міне осындай асқақты, лапылдаған жалынды сезімге толы, көркем шындык дәре-жесіпдегі поэзия. Қасым суреттеген көріиіс пен заттардың қанданы болсын жарқын да көркем жәие бәрі де тіл бітіп сөйлеп тұргандай жанды бейнеде елестейді.
«Ұлпа булт бейне толқын орамалы, Толқып кеп тау мойнына оралады. Жапқандай жасыл ала жібек кілем Көкшенін. кең құшағы, бар алабы».—
деп Көкшені суреттесе:
«Ойшыл орман мүлгіп, қалгып, Төңіректің сырьпі аңдып, Акырын ғана тартып сырнай Сыр шертеді ну қарағай!»—
деп орыс ормапын сипаттайды.
Майдағы көктемге:
«Кыз ериіндей кызғалдақтар дірілдеп, Бұйра булақ жатыр аунап, еркелеп»—
деген ақындық сөзін арнайды.
262
Ақып суреттеуіпде Байкал жағасыпдағы ну орман, шы-мылдықтай төгілген ак балтырлы қайыңдар бұралып би билегсндсй, Алматы көшесінід жапырағы сыбырлайды, тас-тары жалт қарайды, бұйра бұлақ еркелеп нәзік үнмен сұңқылдайды, даланың жібек қапат желі жас бөбектей ойнайды. Көктегі долы бұлт кылышып суырып түнеріп тө-пін, цөсерін құйып жылайды... Оның поэзиясының осындай кұдіретті күшімсн табиғат әлемі дс, адамның сан алуан сезім дүниесі де ақынмеп бірге сырласады, бірге қуапғап-дай, бірге мұцайгапдай, бірге ойланып, бірге тебіренгендей.
Адампыц махаббат, достык, адамгершілік касиеттерін жырлаған лирикасыпда Қасымның сыршыл, ойшыл, тура-шыл ақындык жаны ерекше бір жарастықпен жаралған ғажап бір сұлу, кызықты дүние боп елестсйді. Ол махаб-баттың жалынды лебін де, үміт-арманын да, ләззәтті шат-тығын да, өкіпіш-күйігін де жасырмай бар ой-қырымеи суреттейді. Махаббат адамның табиги ссзімі, оны бұрын соңгы ақындардың барлығы жьірлагап. Совет ақындары да жырлауда, әлі талай жырлайды да. Адал сүю, айнымас достық. сертке беріктік, жағымсыз мінезі үшін жек көру, бірін-бірі ұгыса алмай анырылысу, осыдап туатын жайлы-жайсыз көңіл күйлсрі совет жастарының бойынаи да табы-латыны даусыз. Ақып бұл шындыкты айтуды да жасыр-майды. Әлбетте, Қасымның лирикаларында, сопыц ішінде махаббат лирнкасында, алдыңғы тарауда айтқапымыздай, идеялык көрксмдік жағынан әлсіздері де жоқ смес. Орын-сыз мұиға бату, орынсыз күйдім-жандымға бой ұру, дала суреттерін кейде дерексіз, кейде күңгірт жырлау сияқты әлсіздіктер Қасым лирикаларында байкалып отырады.
Қасым көңіл күйін шерткен лприкаларында нені айтса да, тіпті ағат, жаңылыс айткандарында да қалтқысыз адал ойларын ацғарып отырады. Онда ішке сыр сактау, перде-леп сөйлеу дсгсн жоқ. Неге сүйсініп шаттанғаныи да, неге ренжіп мұңайгапын да ағынан жарылып, актарыла айта-ды. Сопдықтан:
«Қец жайдым құлашымды дүниеге, Білдім мен қайғыра да, сүйіне де, Әйтеуір әрі-сәрі болғаным жоқ Ұқтым мен көңлімнін, күйі неде»—
деп өзіне өзі орынды қорытынды жасанды.
Қасымда қандайлық көркемдік мотив басым дегенде, біреулер: пәзік лирикалық сезім, көңілдің мұпды күй сыр-лары мол, дейді. Енді біреулер: Лермонтовтың асқақты
263
романтикасы күшті, дейді, үшіншілері — Маяковскийдің жалынды пафосы (лебі) елеулі орын алады, дейді. Біз бұл мотивтер арасында тепе-теңдік мөлшер қойғымыз келмен-ді. Қасым сияқты үздік ақынның поэзиясыида өзіне дейін-гі ұлы ақындардың творчестволық әсері мол болуы табиғи заңды нәрсе, бірақ ол еліктеу дәрежесінде калып қоймай, өзіндік, Қасымдық күшін, өршіл, өктем, турашыл, батыл акыидық бейнесін танытып отырады. Қасым ақыидық күй туралы терең толғаиып айтқан өлеңдерінде өзінің ақындык өміріне әділ сын айтады. Өршілдік, тәкаппарлық адамиың жақсы қасистінің бірі және соның менмендікке, өзімшіл-дікке апарып соғатын міні де болады. Қасымның өз сырын баяндаған өлеңдерінде мықтылығымен қатар, осындай міиі де кейде байқалады.
«Жығылам деп жүре алмаймын жай басып, Жүгіремін кпіп-жарып айқасып»,—
деп совет жасына тән батылдықты, талапкерлік сеиімді білдіреді.
Тағы да:
«Жасырмаймын, жасымнан тентек өстім, Тойтара алмас жүзімді менің ешкім. Бөбегімін Лениннің, еркін жанмын, Ортасында шыныққан дау-жанжалдың... Таудай толқын кездессе жарып өттім Оттан және сескенбен өзім отпын.
Ленин айтқан еркін өс, еркін жүр деп, Кысылуға дүниеге келген жоқпын»,—
деген сырьш, өзіндік өршіл тұлғасын жырлайды. «Туған жер топырағында тіп-тік өскен», «аяғын нығырақ басып», «өртке тигеи дауылдай» өлеңиің «нажағайдай жырын жаң-бырдай кұйып» өткен тәкаппар ақын өршіл де, сыншыл да еді. Еркін, еркс өскеи жастың алуан сырларыи ақтарған асқақты поэзияның жалыны сөнбейді, оның ғажап көркем-дік сырлары өмір ілгерілегеи сайыи ажарлаиа, құлпыра түседі.
Қасымиың поэзиясыиаи алынатын рухаии әсерлер де, үйренетіи ақыидық үлгілер де мол. Әсіресе Қасым поэма-ларының идеялық көркемдік сырлары және орыс клас-сиктеріиен — Пушкии, Лермоитов, Некрасов, Маяковскнй, Твардовский және Низами шығармаларыиан аударған творчестволық еңбектері Қасымды кең танып, меңгеру жо-лыидағы тың бір сала болып табылады.
264
Қасымның жалынды, дауылды, күйлі, сыршыл поэзиясы совет халқыиың қастерлеп пайдаланатын кұнды мәдеииет қазынасының бірі. Сол халықтын. коммуиизм кұру жолыи-дағы күрестерін, ізгі адамгершілік касиетін, рухаии бай-лығын жырлағаи жүрегімен, жырымеи коммунистік пар-тияның күрескер солдаты бола білгеи Қасым поэзиясынын маңызы келешекте арта бермек. Оиы «Ақыи сыры» дегеи өлеңінде Қасымның өзі терең түсініп жазған жәие Қасым сияқты үздік талантты ақын туралы тың ойларды халық-тың өзі, әрбір жаңа ұрпақ дамытып, толықтырып айта бе-ретіні де даусыз.
Август — сентябрь, 1956 жыл.
АСҚАҚ ШАБЫТТЫҢ АҚЫНЫ
Көптеген лирикалық өлеңдсрімен, эпикалык поэмала-рымен әдебиетімізге елеулі үлес қосқаи ақын Тайыр Жаро-ков. Тайырдың өлең жаза бастағанына он жылдан асты. Алғашқы шыгармаларының өзінен-ақ ол өз дауысын, өз мәнерін танытқан болатын. Қазіргі өзгс ақындардай Тайыр творчествосы да соцналистік шындықтың тікелей жемісі болып табылатыны сөзсіз. Тайырдың акындық шабытының қайнар көзі де, шығармаларының негізғі тақырыбы да — біздің социалистіқ бақытты өміріміз.
Тайыр, ең алдымеп, лирик ақыи. Ақыи лирикаларыныц үні әлеуметтік өмірге арналған. Ол қоғам өміріпдегі аса маңызды дегсн мәселелерді өзіпе тән асқақ шабытпен тебі-рене жырлайды. Бұл бағытта ақынның сәттіліктерімен қа-бат сәтсіздіктері де жоқ емсс. Оқушы, еліктеуші дәуіріидс-гі бірталай өлеңдері өмірлік матсриалды игеру жагыиан да, көркемдік шеберлігіп қалыптастыру жағынан да бір-келкі емес, ала-құла жазылды. Ауылдагы социалнстік құрылыс майданындағы жаңалықты жалаң, үстір^т, жалпы-лама жырлаған кемшіліктері бола тұрса да («Мотор жы-ры» жинағына кірген өлеңдері, «Нефтстан» поэмасы т. б.) ақын үнемі оку, іздену үстінде өсіп отырды.
Сәтті, сәтсіз өлеңдер ақыииың алғашқы творчестволық дәуірінде де («Жұлдыз жарығы» жинағына кіргеи), қазіргі кездегі творчестволық тәжірибесінде де кездеседі. Осыған орай ақын поэзнясының тақырыбы да әр алуан. Жастар-дың өнер, білім, еңбек ерлігі жолындағы талап-тілегі, Қа-зақстандағы Октябрьдің жеңісі мен жемісі ақынның тебі-реие жырлаған такырыбы болды. Халықаралық оқиға мен халқымыздың өміріндегі қыруар жаңалықтарға ақындар кезінде үи косып отырды.
Тайырдың қалың оқушы әдебиет жұртшылығының на-зарын аударған елеулі өлеңдерінің бірі— 1928 жылы «Жа-ңа әдебиет» журпалының тұңгыш санында жарияланған «Аэроплан» атты лирика. Осы өлсцніц өзіндік бенпелі об-раздары мол. Бсйнелі образ жасауда ақын халық поэзия-сының дәстүріне сүйенген. Өлеңнен мысал келтірейік:
266
Бүркіт псн ақку емес ұшып жүргеп, Ноқаттай көзге алыстап түсіп жүргеп, Еркіидеп еркслеген — аэроплан Аймалап көк аспаиды кұшып жүрген Жұлдыздай жымыцдағаіі көкке тиіп, Дірілдеп аспап көкте ұшты шүйіп, ІІұрлангап бөлсндіріп толқыпыиап, Самал жел шапағымея құіпты сүйіп. Киырдап құлап жаткап үйірлі бұлт Өтісті сәлем берііі басын ниі.
Халық ұгымындағы, халык әдебиетіндсгі сұлулық әсемдікке қолданатын тецеу сөздерді ақын өлеңінде ерек-ше пайдалапған, «еркелеу», «аймалау», «сүю», «жұлдыздай жымыцдау», «толқынға бөлену», «самал жел шанагымеи құшу», «сәлемдссіп бас июлерінде» дәстүрлі образдар мол және шебер қолданғанын көреміз.
Аэроплан — қазақ поэзиясында тыц тақырып. Жаңа тақырыпты қазақ акыпдарыныц қайсысы болсын бірдеи оңай жырлап кете алған жоқ. Өмірдін осы бір жаңалығын алгаш жырлаган Тайыр да үлкен қиыншылыққа ұшыра-ғандыгып, соның салдарынан халық поэзиясыпдагы ақын-дық үлгіге көбірек бой ұрғандығын байқаймыз. Осы үлгі-нің шеңберінде жаңа созеттік заманның құдіретті күшін жаңа техника арқылы айтпақ болғаи талабы орындалған.
Тайыр шын мәніндегі үлкен талапт иесі. Біздің әдебиет сынымызда ақындық талант бола ма, болмай ма деген сұ-рауларға сан рет жауап іздеп, бірақ оның дұрыс қорытып-дысын айтып бергені жоқ. Бір кездс Сәбит Мұқанов ақын-дық үйренумен болатыи кәсіп деп жазып жүрді, ал, оған қарсылар ақындык адамның жаратылысымен бірге келетіи қасиет деп жазды. Біз де бұл таластарды үзілді-кесілді ше-ше алмаймыз.
Табиғатта ақындық таланттың болатыны анық. Тек ол екі түрлі жағдайда танылады. Бірі бірден жарқ етіп, талант иесіи аспанға көтереді. Енді бірде уақыт, іздеиу, қажырлы еңбек арқылы танылады. Шындығында қандай жағдайда болсын ақиқат талапттар өз бойындагы ақын-дық өнерін жарыққа шығармай отыра алмайды. Шыи талаиттар бөгет дегеніңізді, жастық, кәрілік дегеніңізді білмейді. Тайыр міпе осындай талант иесі ақын.
Тайыр алғашқы жазған өлецдерінің өзінде шын талан-тын, келешекте үлксн лирик болатынын танытты. Әсіресе 1930 жылдардап бастап Тайыр өлеңінің мазмұны, түрі көп жаңаланады. Жастық сезім, жастық рухтың сарынын беріп жазған лирикаларының өзіиде ақын шығармасыиың
267
мазмұнына сәйкес ерлік күрестің сарын күйі, жаңа ырғақ лебі сезіледі. «Мотор жыры», «Бес жылдықтын. балғасы», «Бірінші» атты өлендерінде Тайыр Қазақстандағы Жем, Қарағаиды, Риддер сияқты алып өндірістердегі екпіиді ен,-бек өміріи, жаңа құрылыс дүниесіи жырлайды. Жалпы совет еліиің, соның ішіиде Қазақстанның үздіксіз қарқын-меи шаруашылығын өркеидетіп алға басқан ерлік қнмьь лына ақыи өзінің зор мақтаныш сезіміи білдіріп отырады... Біз жоғарыда Тайырды әрі лирик, әрі эпик ақыи дедік.
Поэзияда осы екі сарынның екеуі де бір-бірінеи алшақ дү-нне емес. Бірін-бірі толықтырып отыратын кең творчество-лық арна. Ақыииың социалистік еңбек күйін, совет адам-дарының ерлік күресіи жырлаған лирикаларының өзіиде эпикалық мотив күшті. Мәселен, «Бес жылдықтың балға-сы», «Миллион толқыны», «Шаңқай» т. б.
Ақынның «Бес жылдықтың балғасы» атты өлеңі күшті саясн лирика. Өленде ақын социалистік дәуірдің өршіл адыммен алға ұмтылган қарқынды күй сарынын шебер бейнелеген:
Солкылдата соғылсын, Бесжылдыктың балғасы. Арқырасын асаудай, Өндірістің арнасы.
Арқыраса тасқын күш, Асау емей немене?
Өндіріс атқан алтын мыс Жасау емей немене?
Карағанды, Донбастар, Тірек емей немене?
Өндірістің бұрқаиған Жүрегі емей немене?
Днепр, Волховстрой Ісім емей немене?
Долы ағыс күркірей Күшім емей немене?..
Ақын осылайша социалнстік құрылыс дәуірінің қар-қынды екпінмен алға басқан тегеуіріиді күшін, тасқыиды лебіи асқақты поэзия тілімен бейнелейді. Мұида өмір шыи-дығыи дәл көшіргеи нақтылық жоқ, соны сезім күніне бө-леп, қаиатты поэзия тілімеи әңгімелегеи жыр тасқыны бар. Көркемдік бейие меи өмір ағымынаи туған ырғақ та өзара қабысып, жарастық тапқаи. Біз мұны ақыи поэзиясыиың жанашылдық сипаты дейміз. Ақыииың ерекше әнімен
268
айтылып, жұртшылық арйсына кен. таралған «Миллион толқын» атты тамаша лирикасы туралы да осыиы айту керек.
Тайыр — жаңашыл акын. Өз тұсындағы орыс, қазақ поэзиясыидагы жаңашылдық өнерден үлгі ала отырып, қа-зақ поэзиясына өз жаңалығыи әкелді. Біз мұиы ақыниың «Күн тіл қатты» поэмасынан да, көптеген лирикаларыиап да айқыи сезінеміз.
Талантты ақындарда өмірді жан дүниесімен таиып сүйетін ерекше сезім күші — ақындық шабыттың болаты-иы мәлім. Ал шабыт деген ие? Шабыт дегеніміз ақын жү-регінің түкпірінеи шалқып тасып шыққан ой толқыны, халық өміріие жан-тәнімен берілген махаббаттық сезім. Он 'толқыны мен махаббаттық сезім өршіл жігермен ұш-тасқан, жаи жүректі тербейтін - көркем лирнка арқылы сыртқа шығады. Ақыи шабытының жаны лирика, ал лири-каның қуаты ақыи шабыты. Біздің совет дәуіріндегі ақыи-дардың шабыты социалистік бақытты өмірді шексіз сүйетін отты махаббатпеи суарылғаи. Мұнда елжірей егілгеи күй-рекшіл сезім жоқ. Шат-жігерлі, өршіл сезім күйлері іргелі орыи алады. Шат-жігерлілік асқақ романтнкаға ұласады. Бұның, лирикадағы ромаитикалы лептеи айқын байқалаты-ны аиық. Тайырдың поэзиясында ақыи шабыты осы роман-тикалы лирика аркылы жарқыи көріиіп тұрады. Ол әрбір жақсы шығармасыида өзінің сыршыл жүрегімен сөйлесе біледі. ӘрбІр лирикасыида сұлу сипат, көркем бейие жа-сауға, ал поэмада алдымен образдың ішкі сезімін беруге көңіл аударады. Ол өзі суреттеген іс-әрекетіидегі қуаныш-қа куанып, реиішке ренжіп іштей он толқынын білдіріп отырады. Тайырдың ақындык шабытыиың өрісі асқақ ро-мантнкамен шешеидік толғауларынан айқын байқалады.
«Күи тіл қатты» поэмасыида ақыи былай жазады:
«Қиқу салып кұзға ұшқан. Мұздан биік бұлтқа ұшқан, Бұлттан биік көкке ұшқан Қарулы кыран кім еді?..
Дулыға сыймас басына, Асау күн келдім, қасыңа, Сенен де күшті туғанмын Советтен ұшқан қыранмын».
Бұл жалыиды, жігерлі сөз иөсерімеи берілгеи лирикалы толғау. Мұида ақын шабыты творчестволық қиялмеи ұш~ тасқаи. Романтикалы асқақтау шарықтап, ақыидық қиял-
269
дың биік шегіпе жетеді. Лирикалы толгауының өрісі кең, унемі көсіліп шауып, дамып отырады.
Асқақтап өрлеу, іиарықтау мотивін берудің мацызы біз-дің заманымыздағы оптпмистік поэзия үшін аса зор. Совет адамдарыпыц күц сайын табпгаттыц долы күшін жеңу сал-танаты, жігердің үстемдігі, шаттық сезімнің құлпыруы — барлыгы цоэзиямызға жаца сарып, күй, ромаптикалы ас-қактау мотивін береді. Бұл мотивтер асқақтағац ақыпдық көркем образбен суреттелуге тиіс, Тайырдың біз үзінді кел-тіргсн өлеңнеп сұлу лприка мсн асқақтагап ромаптпканыц ұштасып, дәуірдің айбынды, асқақты мотивіп қамти жыр-лағандығын көруге болады.
Соңғы жылдары Таныр лнрикаларының тақырыптық өрісі де кеңейді. Жаца советтік конституция, еліміздің ба-тыр ұшкыштары, Қызыл Армияның қаһарман жауынгерле-рі, Коммунистік партня меи Советтік Отан, халықтар дос-тығы, т. б. бүгінгі күннің аса маңызды тақырыптарына жазған өткір саяси лирикалары Тайыр ақыидығыпың кең өрісін байқататыны сөзсіз («Совет сұңқарлары», «Сайрай-ды қазақ даласы», «Москва», «Жаңа жыл жыры» т. б.).
Ақын творчествосында табиғат лирикасы да кең орын ала бастады. Табиғат лнрикасы арқылң автор оқушыиьің туған өлкеге дсген сүйіспсншілігін күшейтуге зер салады. Бұл жөніисп ол творчестволық нысанаға кобінесе жетіп отырады. Мәселеіі, «Жаца Орда» дейтін өлеңіиде ақыи халық еңбегімеп жаңа өмір жасалып жатқан жаңа өлкеніц сұлу бейнесіп былай берсді:
Жапырақтардыц тербелген
Сыллыр сұлу күлкісі.
Сылац еткеи әр жерден Кұмныц қызыл. түлкісі, Қөкке ұмтыла бойлаған Құба талы сылдыраи, Асыр салып ойнаган Кұм қояны құлдырап. Құмга жалғас қыр тұрды Жоталаиыл жоғары, Қырға жалғас құлпырды Көрікті Орда көгалы.
Қөгал көркі қарағай, Тұрды тәжім еткепдей, Қөктің көркін аялай Бір қуаныіи күткендей. Жасыл көгал көлемі Қүндей күміс дөцгелек. Қөз ұшында күледі, Лйдын көлдей дөцгелеп.
270
Табиғаттың сыртқы көрінісіи мүсіндей суреттеумен бір-ге ақын сөз образдарыл музыкалық жағыиан әуезді, үнді қылып беруге назар аударады.
Жапырақтардыц тербелген Сылдыр сұлу күлкісі. Сылаң еткен әр жсрден Құмның қызыл түлкісі,—
деген сияқты музыкалы сөз ойнақылыгы өлеңнің әрі көр-кемдік қасиетіп, әрі сыртқы үпді әсемдік бсйиесін күшейтіп тұр. Ойнакы сыриайлы сөз өрпегі арқылы көркем мүсін жасау Тайыр лирикасыпа тәп ерекшеліктің бірі.
Поэзиядағы дыбыс үндестігі (аллитерация, ассоианс, сөз ойнақылыгы) әрбір ақынның шеберлігінс қарай бірде жатық болса, бірде жарастық таттпайды. Сондай сәтті, сәт-сіздіктің екеуі де Тайырда бар. Тайыр кейде өлеңиің сырт құбылысына, жалт-жұлт етпе сөздерге тым әуес. Сырттай жарқылдаған салыстырушылықтың акыры пікірдің жалаң-дығына әкеліп соғады. Тайырдағы асқақтау, еселеу түрін-де берілетін көркемдік суреттеу әдістердің сүйсінерлік жа-гымен біргс ойды күңгірттеидіретін, алыс дерексіздікке меңзейтіи әлсіздігі жәие бар. Осы пікіріміздің дұрыс, бұ-рыстыгып салмақтай апықтау үшіи соцгы кезде жазған бір-екі мақаламда («Социалнстік Қазақстан» 23 май, «Ле-пиншіл жас» 26 май, 1939 жыл) «Отан дауысы» деген тол-гаудан мысал алыи, бір-екі пікірімді тұйық қалдырып сдім. Енді оны тагы да келтіріп, ойымызды ортаға сала-йық.
«Қазақстан кеп көзі, Алтыи атқан жер көзі. Аскар тауы асқарлай. Асқарын сүйед аспандай, Асқарып сүйсе аспандай Айға алтынын шашқандай: Шалқып жатқан дер кезі. Қені Алтайдың үзілмей Күркірей аққап өзендей Қүмісі шаңқан күпдіздеіі Алтыны шолпан жұлдыздай Балығы балғын құндыздай. Колхозы түлік өргізді, Өзені балғын бал бұлақ Суына сұлу ай кұлап, Толқыпына дамылдап.
Қаздай қалқып мамырлап, Ж^ді, жүзін сабырлап, Жүзсіч кектіц кербезі.
271
Тек қана жалғыз ай емес Тек қана жалғыз жан емес Бақытты Қазақстанға Таң қалады жер жүзі»
(«Отан дауысы», 55-бет)
Осы өлен. жөпіпде окушы жұртпіылық тарапынан ие қос-тарлық, пе сынарлық пікірлер айтыла қоймады. Бұл үзіиді өлеңнің іші-сыртына толыгырақ, көңіл тоқтатып қарайтын болсақ, сырты сұлу, ақынның түйдегімен төгіп жіберген жыр өрнегі сияқты, ал ішкі пікірі, ыдырап, жайылып кет-кеи. Ақыиның айға арналған бейнелі сөзі арқылы Қазақ-стан кен байлығы жайында пікір түйіиін беремін деп тұр-ғанын иемесе асқар таудың бейнесі арқылы ел байлығы туралы түйінді пікір беремін деп тұрғаиыи, немесе дала, түн құшағы, өзен, су, балық, қаз сықылды жаратылыс әле-мінің сулулық бейнесі аркылы дарқан өмірдін шаттық бейнесін бергелі тұрғанын анырып алу қиын. Қырық құрау сөз өриектері, мағынасыз, бос тізбектеле берген. Асқар аспанға өрлесін, сол асқарды ай сүйеді делік, алайда ай меи асқардың сүйісуіне белгілі бір сюжеттік, тақырыптық мотнв болу керек емес пе? Ай сүйген асқардын алтынын айға шашқаиы да қнсынсыз. Күмісті шаңқан күндізге, ал-тыиды шолпаи жұлдызына теңеуі де тым жатық емес, де-рексіз. Осыдан әрі балық туралы, онан кейінгі жолда төрт түлік мал туралы, оиаи кейіи өзен, сұлу қаз тағы басқала-ры тізбектеліп кете береді. Міне осындай тізбеден ие шық-ты? Ешқандай бүтіи сурет те жоқ, түйінді ,ой да жоқ, сырт-тай құлпырған сөз ойнақылығы, сырты сылдыр, іші тұлдыр көркем сөз өриегіиің схемасы ғана. Ойдың жалаңдығына емес, тереңдігіне, мазмұн мен көркемдік өнердің жарастық табуына айиалатыи творчестволық іздену ақынға аса қажет.
Мұидай кемшіліктерінің төркінін бірқатар сыншылар, ақыиның творчестволық кемелдену жолындағы жастығы-иаи емес, ауыз әдебиетіие байланысты дәстүрден ізденді. Халық поэзиясыиа еліктеуден туған салақтық, олақтық деп қарайды. Бұл мүлде теріс пікір. Халық поэзиясының жақсы дәстүріне байланысты шығармалар әдебнетіміздің таңдаулы үлгісіне жатады. Әңгіме дәстүрде емес, ақындық шеберлікте, творчестволық батыл іздеиуде.
Тайыр лнрнкаларының бүгінгі социалистік өміріміздің сан алуан жаңалығын тебірене жырлаған реалнстік сипа-тын да, көркем әуенді, музыкалы үнді шеберлігін де әңгіме еткенде біз осы лнрнкасында үнемі бой көрсетіп отыратын 272
эпнкалық жырдың дәстүрі мен өнер үлгісі де мол екендігін ұмытпауымыз керек. Тайыр бұрын-соңғы орыс поэзия-сымен байланысты ақындық өнерді игерумен бірге өзінің туып өскеи жеріндегі халықтық және жазба поэзияның игі дәстүрінен қол үзген емес. Қайта Батыс Қазақстан топыра-ғыида дамып, қалыптасқап батырлар жырының, Махам-беттің шешеидік толғауларыиыц дәстүрі ақынға әрдайым елеулі әсер етіп отырғандығын байқаймыз.
«Тасқын» поэмасына байланысты сын мақалаларында (сыишы Д. Николич жолдас т. б.) Тайырдың Пушкинмен үндестігін дұрыс атап көрсетеді. Алайда, сыншылардың көпшілігі ақып поэзиясыныц өзі өскен ақындық ортамен байланысты ерекшелігін онша ескермейді.
Батырлар жыры, Абыл, Нурым, Махамбет, Ыгылман, Омар ақындардың толғау үлгісімеи айтылатыи жырлары көбінесе ерлікті, жауынгерлікті ардақтайды. Тіпті батыр-дың шешендік сөздері де, Құрмангазы күйлері де жорык жырларымен үндесіп жататыидыгын жақсы білеміз. Аттан сала дүбірлетіп жауга шабу, жортуыл шабысқа салып құй-гытып отыру, көрксм сөз жүйесіп, бүтіп өлсц құрылысын дәл осы жортуыл жорықтың сарыііыпа салып жазу Қазак-станның батысында туған поэзиялың бейнс бір көркемдік өрнегіне айналып кеткен. Тайыр поэзнясында осы жортуыл жырыпың сарыны елеулі орын алады. Мұны ақын поэзия-сының міні деп қарау керек емсс, қайта бұрынғы әдеби дәстүрден жаңашылыққа көшудің заңды құбылысы деп білуіміз керек. Танырдың отызыншы жылдардың бас ке-зіиде жазган көптеген толғаулары осы дәстүрде жазылған. Әлбетте бұрынғы дәстүрде жазылған жырдың бәрі бірдей сәтті шыға бермейді (мәселен, «Хан Орда», «Мотор жы-ры», «Балабас» сияқты толғау жырлары сәтті емес). Ал, ақынның бұрынғы жыр үлгісініц жаксы жақтарымеи бүгін-гі озық поэзияпыц үлгісін ұштастыра білгеи жаңа жыр-лары үнемі сәтті творчестволық өсудің жаңа белесіи танытады. Бұғап «Қүн тіл қатты» поэмасы үлкен дәлел бола алады.
Тайыр өидіріп поэма жазып жүрген эпик ақындарымыз-дың бірі дедік. Бірақ, Тайыр қаламынан туған поэма-лардың бірталайы әлсіз, схемалық үлгіде жазылғандығьш әдебиет сыны жеткілікті айтты. Мәсслсн «Қоммунизм таңында», «Нефтстан», «Балабас», «Колхоз даласында», «Мұз тұтқыны» сияқты поэма, толғаулары өзінің жанрлык, көркемдік снпатына жете алмаған, өмір, факты көрінісіи жалаң, үстірт баяндаған схемалық үлгіде жазылған нәрсе-
18—470
273
лер еді. Бұл шыгармаларда маңызды тақырып та, өмірлік материал да жеткілікті, бірақ солардыц көркемдік шешімі жоқ. Мұнайдың, көмірдіц қалап алынатынын, ондагы тех-ннкалы еңбсктің көрінісің ақынның дыбыс үндестігімеп бермек болған талабы да сәтсіздікке ұшырады. Бірақ ақын поэма жазуда ізденуден тоқталмады. Соның нәтижесінде «Күн тіл қатты», «Тасқын» сияқты күрделі поэмалар келіп туды. Идеялық-көркемдік саласы жағынан күрделі поэма-лар келіп туды. Идсялық-көркемдік саласы жағынап акыи-ның аталған скі поэмасы қазақтың қазіргі эпикалык поэзиясына үлкен олжа салған шығармалар.
«Күн тіл қатты» поэмасыида ақын совет ұшқыштары-ның асқан қаһармаидық өміріп асқақ шабытпен суреттей-ді. Поэманың сюжеттік уақиғасы нақты өмірден алынган. 1934 жылы БК(б)П-иың XVII съсзі жүріп жатқан уакытта Федосенко, Васенко, Усыскии деген советтің үш ұшқышы стратостатпеи аспанға 22 километр биіктікке көтеріліп ұшып, жер жүзінде болмаған рекорд жасады. Дүние жүзі совет ұшқыштарының бұл гажайып срлігіне таң қалады. Сол биіктікте тұрып батыр ұшқыштар партня съсзіне ра-диограмма береді. Совет ұшкыштары 22 километр биікке аспаидап үшып, бұлтқа араласады. Сол ксзде дсм алатын кислород бітеді, аспан дуниесінде алай-түлей боран согып, ұшқыштары құлап қаза табады. Поэмада сюжеттік скі мотив — ерлік жәнс құрбандық қатар көрінеді.
Совет қырандары күн алдында өздерінің жср дүпиесі-нен келгендігіи айтып сөз сөйлейді. Күн: «Менен зор, мық-ты ешнәрсе дүниеде болған емес, алдымен бас н, бағыи, маган жалын» деп, ұшқыштарға әмір береді. Бірақ қаһар-маи ұшқыштар бас имейді, олар адам баласыиың ғасыр-лардан бері қарай табиғаттың асау күшіи жеңіп келе жат-қап қайратын, ерлігін антып жігерлеие түседі:
Желектей желпіп желіңді Желқомдай жырттым жеріиді, Түбіттей түтіп бүлтыңды, Таспадай тілдім толқынды... Кағыңды кағып су кылдым, Суыңды сілкіп бу қылдым: Түтіппен тац аткыздым, Жсріме жұлдыз жаққыздым, Электрдсн шам жаиды,—
деп ақын әсірелеу аркылы заманымыздың жеңімпаз күшіп асқақтата жырлайды.
Поэманың осы бөліміндс бір жагы ұшқыш адам, екіпші
274
жағы қаһарлы табиғат құбылысы екі жақ болып аспаида алысады. Ұшқыштардың өміріпс төпгеп қатерлі қауып та ақьш пазарынан тыс емсс.
Луа жстпей булығып!
Басы айналып, көздері...
Қарайып, талып... өздері...
Үзілді қырлы топшысы!..
Лспанда топшы үзіліп, Қанаты бүлтқа сызылып... Алай-түлеи көк аспан!
Бұлты, бұриіақ, мұз шашҚан!
Бұрқанды боран күштісі.
Тас қараңғы табиғат.
Тұңғиық терең іші жат, Ал, бұлқынды, бұрсанды. Борандатты бұлт қарды...»
Ақын табиғаттың долы құбылыстарын да лирикалы толғаумен түйдектеп суреттейді.
Бірде бұлтқа тығылып, Бірде қыран шығынып, Бірде допша домалап, Бірде бұршақ сабалап, Ұшқышты естен тандырды! Кейде тұман тұңғиық... Кейде нөсер күн құйып! Қараңғы көк алаңын. Найзағай атып садағын, Жайдың тасы жайды ұрды... Қөкте бұлт жөңкіліп, Сеңдей соғып еңтігіп. Шар қыранға шаттығып: Таудай толқын қақтығып: Көк дауылы тауды ұрды.
Аспаига орлей ұшқан бетінде совет ұшқыштары қандай өктем сөйлесе, еиді өлер сағатқа қауыпты кезеңге жеткен-де де, олар түптеп келгенде адам табиғатты бағындыратыи ұлы сенімді білдіреді.
— Ей, аспаи көк, аспан көк!
Тілсіз күшке тосқан көк: Тоспа тосып — тасбауыр! Балқыған бізге тас та бір: Біздіи күш қоймас кадалса, — Ей, тілсіз күн, тілсіз күн, Дөңгелек бет үнсіз күн, Қорқытамысың, қарайсың? Қорқа қойман тап онша.
18’
275
Деп ушқыштар тіл қатты, Тұтылып... күрең күн батты. Тағы да тас... карангы... Тұншығып көкке оранды Томатлы қыранша.
Осылайша табигаттың долы күшімеп күрес үстінде Со-вет ұшқыштары мерт болады. Ақын ерліктің мәңгі жасай-тынына, совет адамдарының табиғатты жеңетін қаһарман күшіие сенім білдіреді. Поэма жігерлі оптимнзмге, қуатты пафосқа толы. «Күн тіл қаттыда» совет дәуірінің батыр-лықпен алға басқан өскелең, асқақ, батыл жігерлі ой-сезі-мі, рухы тек шығарманың мазмұны арқылы гапа емес, ақыпдық образдардыц, өлецпің ырғақ толқындарымеи де шсбер қамтып берілгеи.
Поэмапы асқақты романтикамсп жазылды дедік. Ол қандай романтика? Ол осы замандағы социалистік өмір-дің, советтік ғылымның өркендеу нысанасынан туатын ас-қақты армаииың көрінісі. Адам баласы аспан әлемін, бас-қа планеталарды еркіи игеру, соған ұшып жету мақсатын, ай мен жұлдызға, күиге жетіп тілдееуді, табиғаттың ие түрлі жасырын сырларын ашып, біліп, адам өміріне бағын-дыру мақсатын алға қонып жатқан жоқ па? Міне осы ізгі армандарды ойлау, іске асыру талабын жырлаудың өзі қандайлық күшті романтика! Кейбір сыншылар ақыиның ұшқыштарды күнмеи тілдестірген шартты суреттеу әдісін шыидыққа жатпайды деп тұрпайы дау айтады. Шындығын-да ақыиның осылай суреттеуіпің өзі үлкен жаңалық, тап-қырлық. Оның бержағында ақыииыц көркемдеп, суреттеу жүнесінде де (теңеу, бейиелеу, метафора, әсірелеу т. б.) бұрын қазақ роэзиясында сирек кездесетіи ақындық өнер үлгісі аз емес.
«Күи тіл қатты» поэмасынан кейін Тайыр бірталай өиімді творчестволық жұмыс істеді. Пушкиннің лирикала-ры мен поэмаларыи қазақ тіліие аударуга қатысты. Бірне-ше жниақтар мен жаңа поэмалар, жаңа өлеңдер жазды. Сол жаңа шығармаларының ішінде жұртшылық назарыи аударғаи екі еңбегі бар. Бірі Пушкиннің «Қавказ тұтқыны» поэмасыи шебер аударуы, екінші сол ұлы Пушкиннен үйре-не, үлгі ала отырып («Мыс салт атты» поэмасы) «Тасқыи» поэмасын жазуы.
«Тасқын»—қазіргі қазақ поэзиясындағы ірі шығарма. Поэмада ақын бүгінгі өмір, бүгіигі совет жасыиың іс-әре-кетін, жігерлі күресі мен оптимистік трагедиясыи кең түрде суреттенді. Ең маңыздысы—қазақ поэзиясыпда сюжетті
276
поэма жазып, замандастардың жағымды образын жасауды творчестволық жолмеи шешуі де бұл поэманың аса қажет жәие дер кезінде туғапын көрсетеді. Қазір әдебиетімізде осы поэ-ма жөиіцде толып жатқан сын, айтыс пікірлер бар. Тегі түкке тұрмайтын жаман иәрсслер қашанда елеибей қала береді, ал сыи меп айтыстыц үлкеп объектісі болудың өзі осы поэмаиьің құндылығып, елеулі шығарма екепін та-пытса керек. Қейбір сыншылар (мысалы Ш. Өржаиов т. б.) бұл шығарманы бастан-аяқ құнсыз зиянды пәрсе деп жаза-тып болса, ал енді бір сыишы (мысалы Д. Николич) бұл поэма бастаи-аяқ мінсіз, қазақ поэзиясының жетер өрісі осы деген қорытыпды айтады. Бұл сындардыц қай-қайсысы болсыи біржақты, поэмаңы нақты талдай отырып жазыл-ған емес. Сондықтан да оқушы жұртшылыққа түсінікті болу үшін поэмага талдау жасауды мақұл көрдік.
Поэмаға алдымен біздің де айтар сынымыз бар. Мәсе-лен, шыгарманың соңгы бөлімі алғашқы бөліммен салыс-тырғанда солғыц шыққан, өлеңнің көркемдік сөз қолдану-ында бірқатар ұқыпсыздықтар («мұнартып» «қарайып», «барып», «түйіп», «жиып», «көріп» сияқты ұйқастар), бар. Жамалдың сырт тұлғасын сипаттаудағы:
Ұшқынды нұр алғандай көзі нұрдан, Жұмбақты ақша жүзді терең сырдап, Құлынныц сауырындай сұлу дене Құйғандай аппақ жалтыр мрамордан,—
деген көмескі сурсттеу ақынның творчестволық мүмкіндігі-пен әлдеқайда төмен. Оиап соцгы жолдардагы ақын суреті де бұлдыр, көркемдік әсер бсре қоймайды. Сұлу дене кұ-лыпиың сауырындай ма, жоқ мрамордан кұйған тастай ма? Ол да бізге күңгірт. Біз ақыи поэмасындағы ұшырасатын осындай жеке кемшіліктерді алдын ала ескерте отырып, бұл шығармапың бүгіигі қазақ поэзиясыпдағы елеулі та-быс екенін айтқымыз келеді.
Ақын поэмасып «Тасқын» деп атағап. Мұның да үлкен мәиі бар. Кешегі тасқын кезінде талқан болгаи Алматы бүгінде рсспублика астанасына айналып, жаңарып, қайта салынып құлпырып кследі. Кешегі тасқын кезінде бақыт-сыздыққа ұшырағап жастар бүгін ер жетіп, осы сәнді, сал-тапатты астанаиың қажырлы кұрылысшысы болып, сана-лы еңбек үстінде бақыт пен махаббат жолында күресуде. ГТоэмапыц негізгі идеялық түйіні осында. Бұл поэмада ақын совет интеллигентінің әлеуметтік жәие жекелік өмі-рін алып көрсетеді. Нақтылы кейіпкерлердің өмірімен
277
байлаиысты Қазақстап астанасы Алматы қаласыныц 1921 жылы тасқын басқаида қирап бүлінғен бсйиесі мен совет өкіметі жылдары гүлденіп, құлпырып өскен жаңа бейиесін салыстырып суреттейді.
«Тасқыи» поэмасында үш бөлім бар. Бірінші бөлімде Алматы қаласының 1921 жылғы тасқыиға ұшырап, қира-ғаиы, осы тасқыи кезіндс шешесі өліп жстім қалған Қай-сардыц аянышты халі суреттеледі. Екінші бөлімде тасқыи кезінде жетім қалған Қайсар мен Жамалдың детдомға алыиып, совет өкіметінің қамқорлығына бөленуі, мектепте окығаиы, Қайсардың Москвада жоғары оку орыиын бітіріп, ииженер болып Алматыға келпепі көрсетіледі. Үшінші бө-лімде Қайсар меп Жамалдың жаңа мамапдық қызметі, екеуіиің махаббаты, қосылғаны, жау Ордабаевтың қолы-иан Жамалдың қапылыста қаза тапқаны суреттеледі. Поэ-мада басты үш кейіпкер бар. Қайсар, Жамал — жағымды кейіпкерлер, Ордабаев — жағымсыз кейіпкер. Поэмапың алғашқы бөліміиде ақын жағымды ксйіпкерлсріп табиғат апатынап қорғану жагдайында алып көрсетсе, соңғы бө-лімдерінде жаца құрылыс үшін күрес үстінде көрсетеді.
«Тасқын» поэмасынаи айқын бейнелепгеи адам образ-дарын көреміз. Ақыи шыгармасыныц бас кейіпкері — Қай-сар. Жас күпінде әке-шешесі өліп жстім қалған ол, Совет өкіметінің, коммуиистік партияиың қамқорлығыпа бөлепіп, бақытты өмірге қолы жетеді. Әуелі орта мектепте, кейін жоғары оқу орыиын оқып, құрылысшы ииженер болып шы-ғады. Алматы қаласының ірі құрылыстарыи басқарады. Жұмысшылардың тәжірибелеріие өзінің ғылымдық әдісте-рін ұштастыра отырып, ескішіл Ордабаевқа қарсы күре-седі.
Поэмадагы Қайсар жас күнінеи тұрмыстын, ащы-тұщы тәжірибесіи көргеп, оқи, өсе келе ақылды, сезімді болып ер жетеді. Ақын Қайсардың балалық шағының, шәкірттік шағының, инжеиер болып қайтқан шағының міпездерін, әрекетін ерекше бөліп суреттейді.
Қайсар бала кезінде табигат апатына тап болып, ана-сынан айырылады. Жетім болып, паиасыз қаңғырып қала-ды. Бас кейіпкерді бақытсыздыққа душар еткен тасқынныц аса қорқынышты, қауыпты апат ексиін, тасқын кезіидегі қатты күйзелушілікке ұшырағап халдерді ақьіи айырықша көркемдікпен сипаттайды.
Алатау сілкіпгепдей сүрілдеді. Күркіреп күндей күшті күрілдеді... Кепеттен көкке сермей көбік шашып,
278
Ашулы толкып мен тас араласып, Бұрқырап судан борап сапырылып, Лап қойды қалаға жол бұзып-жарып.
Орғып су мың бүктеліп, тоқсан толқып Талқандап көпірлерді қамал кырқып, Тастарды мың жасаган мөңқіткендей Лақтырды допша қағып жұлқып-жұлқып.
Лрыиын асау таскын арқыратып,
ІЧайданда мың қылышты жарқылдатып, Аттапа шапқан жойқын қалың қолдай, Ақырын қамалды алды толқындатып!
Қопарып талай биік бәйтеректі,
Суырып тамырымен жығып кетті, Бір үйді допша кағып бір үйге ұрып, Күл-талкап дуалдарын быт-шыт етті.
Бұл тасқьіп басқап қалаиыц жалпы бейнесі. Ақын мұ-нымеп өте шыкпай, таскын кезііідегі кейіпкерлеріиің тағ-дырына айналып оралады. Олардың аяиышты халін нақты көрсетеді. Таң ата Қайсар меи анасы «Күркіреп үйге кіріп кслс жатқан» асау толқыннаи қашып шығады. Бірак, ба-рар жер, басар тауы қалмайды, барлық жерді тасқыи селі басып кеткеп:
Ел қайда кашқанмепеп таба алмады,
Тасқын тез алды-артынан айпалады, Алдында көздеріпің елестеген Секілді ажал оғы жалаңдады.
Екіиші таскыцмен тас араласып, Жұмғапша-ақ түтеп кетті көзіп ашып. Жүргепде алас-қапас жан ұшырып Жалтарды анасынаіі бала адасып.
Анадан бала айырылып, үрсйі ұшып, қашқан бетімен кете барады. Ана жойқын тасқыниаи қаза табады.
Қайсар шешссі өлгеннен кенін көшеде үйсіз-күйсіз қаң-ғырып қалады. Сол кезде Қайсар Жамал дегсн жетім қыз-бен кездеседі. Қайсар мси Жамал көшеде қорғаисыз жүр-гендс балалар үйіне алыпады.
Қайсар көп жылдар Москвада оқуда болып, баяғы тас-қыннан кеніи көрмегеи қаласы — Алматыға 1936—37 жыл-дары қайтып келеді. Советтік құрылыстың арқасыида құл-пырып өскен, жайиаған жаңа қаланы көреді. Ер жетіп адам болған өз өмірінің қуаиышы қандай зор болса, мына сықылды зәулім биік, әдемі үйлермен жайиап кеткен бүгіи-гі Алматыны көргеиде қуаиышы әлдеқайда тасып кетеді.
279
Қайсар машппамен Алматьі көшесімен келе жатқанда сұ-лу, сәпді қаланың бейнесі көз алдынан тізбектеліп өтіп жатады.
Әдемі салған мектеп үйлер қандай, Жаркырап электр шам туған айдай, Таласып кара бұлтпсн қабат-қабат Айбарлы үйлер тұрды Алматыдай.
Каулаған биік үйлер іау секілді, Кайсарға көрінді шып жар секілді, Ауаны айыргандай радпо Сайрайды, үйлерде күй бар секілді,.
Таласып биік үйлер аспан көкпен,
Секілді сұңгақ бойы бұлтка жеткен, Құлдырап, зымыраумен Фурмановтың Түскенде көшесіпе қызық неткен!
Осындай қызықты әсем дуниепің құрылысын мұнан әрі өркендетуді Қайсар қолына алады.
Поэмадағы Қайсар құрылыс инженері, советтік жаңа өмірдің адамы, халықтың жас интедлигенті. Қайсар үлкен құрылыс ұйлерінің жоспарын қолға алып, тамаша жақсы үйлерді салдыра бастайды, Ол жұмысшылармен де, партия ұйымдарымен де тығыз байланысты жұмыс істейді. Бірак бұған инженер Ордабаев бөгет жасанды. Қайсар Орда-баевтың жоспарындағы қате мен кемшіліктерді ашып, өзі-нің дұрыс жоспарын іске асыру үшін күреседі.
Қайсар Алматыда бұрынғы бала күнгі досы Жамалды табады, ексуі косылады. Бірақ, жұмыс үстіиде айтысып, тартысып жүрген және Жамалда көңілі бар Ордабаев жапжал устінде Жамалды қанжар салып өлтіреді. Қайсар сүйгеп жарынан айырылып қатты күйінеді, әлеумет өмірін-дегі к.ас адамы енді оның жеке махаббатыпа да суық қо-лын сұқты. Сүйгеп жарына қастық еткен Ордабаевқа Қай-сардың өшпенділігі күшейе түседі, қайғы ориына ашулы қайратқа мінеді.
Қайсар — біздің өміріміздің шындығынан алынған тнп-ті образ. Қешегі жетімпің, кешегі күң, құлдардың талайы оқып, адам болып, жоғары дәрежелі білім алып, ғылым, өнер, мәдениет, техника саласында, мемлекет басқаруда істеп жүргендері өте көп. Бұл біздің советтік дәуіріміздің ежелгі салтына айналған шындык. Поэмадағы Қайсар об-разы сол шындықтан алынғаи.
«Тасқыи» поэмасындағы екінші ұнамды кейіпкер — Жамал. Жамал да әке-шешесі өліп, жастанынан көңіліне 280
каяу, мұңды ой түсквн жетім қыз. Бұл да балалар үйінде оқнды, онаи жоғары дәрежелі инжеиерлік иистнтутты біті-ріп, Алматы катнас бөліміиде істейді. Ақыи Жамалдың әлеумет өміріидегі ісін, әрекетін Қайсар сияқты егжей-тег-жейіне дейін, тоқталып көрсетпеген. Жамалдың образын көбіиесе сұлулығы, Қайсармеи арасыидагы достық. махаб-бат сезімі аркылы суреттеген. Қатнас үйіпде телеграф, телефоннын техникалық процесін басқарып отырған Жа-малдың сыртқы келбетіп ақын былай береді:
Құл кылып табиғаттың жібек желін, Адамның ауа арқылы сөйлегеміп. Жеткізіп бір-біріне отыр сұлу Иілтіп қынамалы қыпша белін.
Жаутандап қара көзі күлімдеген, Алайда, жеңілдігі білінбеген...
Поэмадағы Жамал ақылды, байсалды қыз. Ол Қансар-ды сүйеді, көп жылдан бері көрмеген Қайсарға бірінші жолыққанда ол ішкі сезімін, ой толқынын былай білдіреді:
Ақ беті шоқтай жанып ренінде Бір жұмбақ шешілгендей жүрегіпде, Албырап құшақ жайып қуанганнап Білместен жыларын да, күлерін де.
Жамал меп Қайсардың арасыидагы сүйіспеишілік, дос-тық сезімдерді ақын поэмада недәуір көркемдеп бейие-лейді. Бірақ, екі жастың махаббат өмірі үлкен бөгетке ұшырайды. Ақынның Жамалды мұратына оп-оңай жеткізе салмай, қапылыс өлімге душар еткізуі бұл образдың сипа-тын күшейтіп, әсерлі етіп көп ажарландырган.
Жағымсыз образ Ордабаевтың бейнесі іс, әрекет жағы-иан айқын берілгеимен, мінездеу, сипаттау, типіи жасау жағынан елеулі кемшіліктері бар. Ордабаев поэмада бір-ден ақылсыз, аусар, маскүнем, ақымақ, қызға орынсыз байланысатып бұзақы адам бейнесіиде көрсетіледі. Ақын Ордабаевтың жағымсыз образын өзінің ішкі қайшылыгы-мен суреттемейді, бір қырымен ғана (статикальгқ пішінде) көрсетеді. Ордабаев залым, пасық, маскүнем дейік. алай-да ол да адам: инженер адамға тәи -мінез, белгілі дәреже-де, акыл, білім опың беннесінеп табылу қажет емес пе? Жағы.мсыз кейіпкерді тек жеңіл ойлы, ұшқалақ, алаңғасар, әулекі бейнесінде алғаниан кейін оған қарсы қажырлы күресудің қажеті болмай шығады. Қайта оның мақсатына берік, тіс қаққан жырынды, ойының қалтарыс, қоймалары
281
бар мінез-құлқынан елес беріп отырса, бұл образ айқын-дала түсер еді.
Шыгарма зеңгер таудын бауырында, бау-бақшалы, ағынды суы мол Алматы сняқты көрікті қала туралы, тас-қын туралы болғапдықтан да поэмада көрікті қала, өмір, адам бейнелері әр алуан тапқыр шеберлікпен суреттеледі.
Тайырдың әдебнетке келгеніпе оп жылдан асты. Осы уакыттыц ішінде ол қазақ совет әдебиетінің дамуына елеу-лі үлес қосты. Аскақ шабыттың, әсем, қалатты поэзияның жалынды таланты Таныр өзінің аз уақытта ақындық жо-лының сәтті нәтнжелерін дамыта, толықтыра отырып, ал сәтсіздіктерінен тиісті сабақ ала отырып үздіксіз ©сіп келе жатқап ақын. Қысқа бір мақалапыи көлемінде көрнекті ақын творчсствосының ой-қырын түгел аралап түсу қиып, ол кең айтыдатын көлемді әдеби зерттеудің міндетіне жа-тады. Алайда біз өзіміз байқап, ссзінгсн ақын поэзиясын-дагы сәтті, сәтсіз адымдар туралы ойларымыз бен сында-рымызды ортаға салып, оқушы жұртшылықпен кенесіп отырмыз. Қазір Сәбит, Тайыр, Әбділда, Асқар, Жақан, Ғали, Жұмағали сияқтъі ақындарымыздың таланты жайын-да жалпы әңгіме айтудың орнына, осы таланттың өрісіндегі шығармаларға нақты тоқталуымыз керек. Біз Тайыр шы-ғармаларына осы тұрғыдан талдау жасап, өз пікіріміз бен ойымызды айттық. Біздің сынымыз бен пікіріміздің дұрыс-бұрыстығына әділ төрссі — оқушы жұртшылықтыц өзі.
1939.
ЖҮМАҒАЛИ САИН
(ӨМІРІ МЕН ПОЭЗИЯСЫ ТУРАЛЫ)
Жалын сөзді, асқақ үнді, көрнекті ақын, қоғам қайрат-кері — азамат, қазақ совет лоэзиясыпа ат салысушылар-дың бірі Жұмагали Саннпың өмірі мен акындық өсу жол-дары біздің әдебиег пен оқырмандар жұртшылыгын әр мезгіл қызықтырып отырды. Өйткені республика халқыпа, бүкіл одақтық әдсбиет қауымына талантты шыгармалары-мен бслгілі Жұмагалидыц ақындық, азаматтық өмірі тура-. лы тарихи әдсбисттік деректер мен ойлар бұл күпге дейін жеткілікті айтылгап жоқ, оны жан-жақты толықтыра жазу алдағы күннің міндеті.
Жұмағали Саин 1912 жылы бұрынғы. Ақмола облысы, Көкшетау уезі, Жылапды болысы, жстінші ауылда (қазіргі Көкшетау облысы Арықбалық ауданы) Қызылағаш деген таудың етегіцде Қопа..көлІнің жағасыпда кедей шаруаның семьясыпда туған. Қамысты, құрақты, сұлу Қопа көлі, Көкшетау қаласының күнбатысында тоқсан шақырымдай жерде, қазір ол арага «Искра» атты колхоз орнаған. Жұ-мағалидың ағайын туыстары осында. Таулы, өзенді, көлді, орманды, бұл көрікті жерде егіншілік кәсібі де, мал өсіру кәсібі де кең өріс алған. Жалпы Қөкшетау аймағына тән сұлулық пен кұпарлы жср байлығы мұнда да мол. Ақын «Ойлаймын бала кезімді» дейтін өлеңінде:
Орманпың жасыл жапырағын Аялап талай тарадым.
Мөп-мөлдір бұлтсыз түндерде, Жұлдызды қанша санадым. Қонаны кездім, су ксштім, Шулады магап кұрақтар. Еишісі дала елде өстім, Ллдымда жатты бұлақтар. Айдында аққу ән қосты Етекте жырлап үйрек қаз.
283
Айдарлы қызғыш жол тосты,
Абыржып соған болдым мәз»— деп, сол туған жерінің көркін әңгімелейді.
Жұмағалидыц ұлы атасы Тілеуберді мен Тілеумағамбет екеуі бірге туған. Тілеумағамбеттен Ысқақ, Мұстапа, Ті-лепалды атты үш ұл туған. Мұстападан туған Иса ауыл ара-сында өлең жырга жүйрік шебер айтқыш, әнші, домбыра-шы ақын болыпты. Ж.ақыптан туған қыз Зада қазір жасы 59-да Алматыда тұрады. Жұмағалидың бала кезінен бері қарай, жақын араласқаны осы Зада Жақыпқызы Биттее-ваның семьясы.
Тілеубердіден Сыздық, Сая атты екі ұл туады. Тілеубер-ді қартайып 60-тың ішіне келіп өлсе керек. Ал, Сая жас-танынан өз еңбегімен күн көрген еті тірі кедей болса да, астындағы жалгыз атын, үстіндегі киімін баптап ұстап, қа-тарлы тең құрбысынан кем жүріп тұрмаған. Заданың ай-туына қарагаида Сая ауыл арасында сері атанган. Бір бет, туралыққа келгенде ешкімге бас иіп жалпақтамайтын, тәкаппар мінезді, турашыл да өжет болса керек. Бұл да не-мере ағасы, Иса сияқты домбыра тартып, өлең айтуға әуес болыпты.
Жұмағалидың шешесі Бәдіғұл, Қарауыл ішінде Ораз дегеи елдің қызы. Бұл ауыл да (шешесінің ауылы), Жұма-ғалидың өз ауылы да, Қөкшетаудың атақты Біржан, Ақан сері, Орынбай, Ыбырай, Тезекбай, Балуан Шолақ сияқты әнші ақындарыпың өнер, үлгісі көп жайылып, орыл тепкен ортасы. Сондықтан да ауылдың әрбір жасы домбыра тар-тып, өлең айтуы, шырқап ән салуы, белгілі бір салтқа ай-налған.
Жұмағалидың пемере апасы Зада айтады: «Саядан туган үш ұл (Жұмағали, Қайыржан, Мырзаш) -мен екі қыз (Шынар мен Қүлән)). Қүлән мен Шынар да жас кезінде жақсы әнші болды. Жұмағалидың әишілігін өздерің біле-сіңдер әйтеуір, бала кезінде әнді жақсы айтушы еді, жазу-ға айпалғап соң опы қойып кетті гой.
Иса деген әнші, ақын ағамыз хат таныған кісі еді. Бұ-рынғы қиссаларды,—«Қыз Жібекті», Абапдың, Ақан мен Ыбырайдын, әндерін жатқа да, қағаздан оқьт та айтатын еді. Жастардың барлығы да Исаііың өперіне құмар бола-тын. Сол көптің ішінде Жұмағали да бала күпнен Исаның өлең жырларып тыңдап жүргенін жақсы білеміп. Ал атақ-ты әнші ақын Ыбырайдың, мен өзім жасымнан білетінміп, марқұм Ыбекеңнің әсерлі әні мен өлең сөзін талай-талай құмарта тыңдағаным бар еді.
284
Кейін жолдасым (Бекжан Биттеев) Көкшетау қаласын-да қызметкер болып тұрғанда, Ыбыран біздін үйдің сүйік-ті қонақтарының бірі болды. Сан рет сауық құрып, мә-жілісті думандатып, өлец мен әңгімені бірдей үйіп-төгіп айтып, үйімізді театрга айналдырып жібергенден болушы сді, жарықтық. Тегі Ыбырандай өперлі ақыпды көрген смеспін. Міне, Жұмағали Ыбырайдың ел ішінде де, және біздің үйден де сан рет көріп, қызыға тыңдап жүргені есім-де. Ал, оның Ыбырай мен Исадан қапдай өнер үйреніп қалғанын қайдан білейін, ойтеуір бұл да өлсңге қүмар болды ҒОЙ».
Задапың бұл антқандары Жұмагалидың жас кезінде қандайлық ақындық ортада өлеңгс бейім болып өскендігін апықтауға мүмкіпдік береді.
Жұмағалндың балалық өмірі де өте қатал жағдайда өткен. Төрт жасында әкеден, бес жасыпда шешссінен жетім қалып, Саямен бірге туысқаи Сыздықтың қолыкда қалады. Алайда Сыздықтың үйі өзінің туған әке-шешесінің құша-ғындағы жылы ұя бола алмайды. Өгей шешеден көрген қагажу, ата-аиасын жоқтап зарлау, әркімнің жұмысын істеп, кім көрінгеннің қас-қабағыпа қарап, жалпақтау, же-тімділік, жоқшылық зардабыи тарту болашақ ақынпың руханн дүниесіпде ең ауыр із қалдырды. Опы жогарыда айтылған «Ойланмын, бала кезімді», және басқа өлеңде-рінде ауыр жан толғанысымен еске түсіріп баяндайды.
«Аиасы суйген баланы, Көргенде жасым парлады, Қақсадым жандай жаралы, Жүрегім мұнды зарлады. Ецредім де егілдім, Лнам қайда дедім мен, Жас қабырғам сегілдің, Папам қайда дедім мен, Жалғыз-ақ жазғы даладан, Қуаныш таптым, сыр таптым. Қөкірегімді қападан, Қайғыны сонда шырқаттым».
Ақын өз жырлары арқылы ішкі сырларын баяндайды де-сек, Жүмағали да өзінің лирикаларыпда балалық шақта-рынан бастап өмірінің бар кезеңінен осылайша айқын елес береді.
Жұмағали жетімдік, жоқшылық ауыр азаптан 1923 жы-лы қүтылады. Ол Қөкшетау қаласында балалар коммуна-сына алынып, орта мектепті осы қалада бітіреді. Әуелі
285
пионер ұйымыпда. 1928 жылдан комсомол қатарында тәр-бислепсді.
Балалар ко.ммупасыпа кслгепге лсйіц ауылдагы бас-тауыш мектспте Касым дсгеп мұғалімпен бір-скі жыл оқы-ган корінеді. Бірак Көкпіета\ қаласыпа келген соң гана тұрақты білімі де, қоғамдык өмірге араласуы да, көркем өнерге құмарлыгы да, белгілі бір жүйелі арнага түседі.
Мен 1926 жылдың күзіпде осы балалар үйіне келіп түс-кенде Жұмағали Көкшетауда оқитын орта мектеп балала-рыпың ең алды, еп алгыры експ. Сабаққа зсрек, әдебиетке, әсірссе өлең, әнге, әцгімсгс өте құмар, қоғамдық жұмысқа ыпталы, жолдастык, қарым-катьшаста өте әділ, бір айтқан-пан қайтпайтын табанды Жұмагалиды мектеп балалары аса қадірленді екен.
• Сол кезде Жұмағали пионер ұйымын басқарады, әрі қабырга газетінің редакторы. Ойын, сауық кештері де Жұ-магалидың басқаруымеп өтеді. Тіпті жасы ересек балалар да Жұмағалидың айтқапын скі қылмайды. Қабырга газеті шыққан сайын, онын бір өлсңі басылмай қоймайды. Жүма-гали сол кездс шығып тұратып қазақ тіліндегі газет жур-налдардыц бірде бірін қалдырмай окитын. Абай, Сәкен, Бейімбет, Сәбит өлеңдсріпің көбін жатқа білетін. «Тар жол, тайгақ ксшу» романы басылып келгендс Жұмагалп комсомол жипалысыпда сөз сөйлеп, біздің үлгі алып тәр-бнеленетін осындай кітаптарды бәрің бірдей оқыңдар деп ақыл айтқаны бар-ды. Интернат жатақханасында тұрганы-мызда Жұмағали өзімен жататын балалардың әр қайсысы-на бір-бір ертсгі, не бір-бір қызықты жыр айтып беруді міндеттейтін. Ол міпдетті орындамағандарға сын айтатын. Бізбен бірге оқитын Оспан дсген бала ексуіміз, әрқашан кезегіміз келгендс, өзіміз бұрыннан білстін ертегі-жырлар-ды тсз айтып беріп, құтылатын едік. Сол себепті мен Жұмағалимен өте жақын дос болып кеттім. Өлең-жырга құмарлық, әуестік талабымыз да бір-бірімізді ұзақ жыл-дар бойы айнымайтын дос қылып жіберген-ді.
Ол кезде біз басылып келген шыгармаларды сын кө-зімен қарап, оқу дегенді білмейміз. Барлығын да қызыға окып, қомагайлықпен кабылдай беретінбіз. Дегенмен Абайдың әнмен айтылатьш елеңдерін, Сәкеииің революция-шыл марш өлеңдерін, Бейімбеттің «Мырқымбай» туралы жырларып, Жақан өлеңдерін қызыға оқитынбыз.
Жұмағалидың ең алғашқы «Тазаланған төре» деген са-тиралық өлеңі 1928 жылы Қызылжар қаласындагы «Бос-тапдық туы» газетінде жарияланды. Содан былай қарай
286
шығармалары республпканың баспасөз бетінде үздіксіз жа-рпялайып отырды.
Жұмагалидыи, жоие онымеп біргс оқитыи кейбір жас-тардың, әдебиет леіі өнерге ә\ сстепуіис, сод кездегі белгілі оқытушы Ыдырыс Уәлиханов үлкен ықпал жасады. Ыды-рыс Шоқан Уәлихаповтың ұрпағыиан шыққан. Бұрынды-соңды әдебпеті жүйрік білетін балаларға ойдан шығарма жаздыруға тәжірибесі мол, қазақтың тіліне ұста, мінезі байсалды, ақылды адам еді. Және балалар коммунасының дпректоры Рақымжанов та сол кездегі орыс-қазақ әдебие-тін жүйрік білетін, сол білгендерін бізге мезгіл-мезгіл әңгі-мелеп айтып отыратын. Ыдырыс ркеуі де Жұмагалидың әрбір жаңа өлеңдерін ықыласпен окып, тыңдап, өздерінін сындары мен тілсктерін айтып отыратын. Бұл жайлар да Жұмағали ақындығының алғашқы ұшқындары тұтануыиа себепкердің бірі екендігінде дау жоқ.
1928—31 жылдар арасында Жұмагалц Қөкшетау ау-даиында ауылдық мектептс мұгалім болып істейді. Ол ком-сомолдын белсенді кайраткерлерінің бірі ретінде ауылда жүргізілген саяси науқандарга, тап тартыстарына жігерлі тұрде араласады. Жұмағалидың балалар үйінде жұріп жаза бастаган өлеңдері, және осы белсенді комсомол — мұгалім болып жүрген кезде жазган өлеңдері бірнеше дәп-тер' болатын. Олардың бірлі-жарымы ғана «Бостандық туы» мен Қөкшетау қаласындағы «Қолхоз жолы» газетінде жарияланды. Бірақ, ол доптерлері ақынның үйіндегі қол-жазбаларында сақталмапты. Ол кезде жазған өлеңдерінің ішіиде жастық, достық, өмірге байланысты жай-күйлер де, әзіл, қалжың өлеңдер де қызық еді.
— Баяғы дәптерің қайда?—деп кенін сұрағанымда, Жұмағали «Оның саган ие керегі бар, сендер бүгінгі ақын-дарды өлгеннен кеііін зерттейтін едіңдер ғой»—деп, маған таңдана қарап, сол дәптерлерінің жоғалғандығын аңғарт-ты. Ж^не ол дәптерді оншама бір құнды қазна еді гой деп өкіпе қойган жоқ.
1931 жылы Жұмағали Алматыға келіп, Абай атындағы Қазақтың псдагогикалық институтына түсті. Осы жолы Жұмагали «зіпің бірталай жаңа өлеңдерін Алматыдағң белгілі ақын-жазушылардың сыпыиа салды. Тұңғыш рет профессионал әдебиетшілердің ортасында болып бірталай өнеге, үлгі алады. «Толғау» дейтін ұзақ жыры «Әдебиет майданы» журналында жариялапады. Алайда Жұмағалн Алматыда ұзақ уақыт қала алмайды. Денсаулығы жара-май институттың бірінші курсын бітіргеипеп кейін Қарсақ-
287
пайға барып, аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі және оқытушы болып, 1934 жылға дейін істейді. Жұмағалн бұл кездерде өз бетімен білімін молайтып, оқу, үнрену, ізде-ну, жазудан ешбір тоқталган емес. Оның осы кезде жаз-ғаң бірқатар өлеңдері Қарсақпайда шығатын «Қызыл кенші» газетіиде жәпе республикалық газеттерде жария-ланады.
Сөйтіп Жұмагалидың алғашқы оқу, әлеумет ісіне ара-ласуы, іздену, әуестену дәуірі осымен аяқталады. Ол 1934 жылы июиь айында Алматыға қайта оралады. Әуелі «Ленипшіл жас» газетінің редакциясында (1934—1937 жыл-дар) онан кейін Қазақстан көркем әдебиет баспасында (1937—1941 жылдары) істейді және Қазақстан жазушылар одағында жастар және балалар әдебиеті бөлімін басқара-ды. Бұл Жұмағали ақындыгының жаңа маңызды дәуірі еді. Енді оның оқу, үйрену жұмысы да, ақындық творчест-волық жұмысы да белгілі бір жүйеге түсіп, қалыптасады. Жұмағали көп оқып, көп жазды, досы да, ұстазы да, білімі де көбейді.
Комсомол газетінің редакциясында, көркем әдебнег бас-пасы мен жазушылар одағында қызмет істеу, белгілі ақын-жазушылардың творчестволық ортасында жақын араласу Жұмағалиға идеялық-творчестволық жағынан өсудің үл-кеп мектебі сияқты еді. Әсіресе отызыншы жылдардың орта кезінде әдебиетке деген талап пен талғамнын артуы, қазақ әдебнетінде Сәкеннің, Ілиястың, Сәбиттің, Тайыр, Әбділданың жаңа күрделі шығармалары жариялануы, қа-зақ совет әдебиетінің проза, драматургия — жанры қалып-таса бастауы, әдебиет сыны мен теориялық мәселелері үл-кен принцнптік ғылыми айтыс дәрежесіне көтеріліп, кең талқылануы — барлығы да Жұмағалиға ақындық нәр, білім алатын жаца қызықты өнер дүниесі еді.
Оның бер жағында Жұмағали өз бетімен орыс әдебие-тінің үлгілеріи де тереңдей, ішіне кір^, нәр ала оқиды. Жұмағали орыстың сол күнгі совет ақындарының көпшілі-гін, әсіресе комсомол ақындарын ынталана оқып, өзінің бірталай өлеңдерін А. Безымянский, А. Жаров, Е. Долмо-товский, А. Сурков тағы басқаларының әсерімен жазады. ‘Соғыстаң кейін өзінің ақындық есебі туралы жазушылар одағында жасаган бір баяндамасында, «алда кетіп бара жатқан ақындық өнерлерді жүрекпен ұғындық, Демьян Беднын, Безымянский, Маяковский жырларЫна құлақ түре алға бастык, Пушкин мен Маяковский бәріміздің ұстазы-мыз» деген пікірді айтады. 1936 жылы Сәкенге арналған 288
бір өлецінде өзінің ең ардақты, жастайынан ақындық нәр алғап досы екендігін сүйіспеншілікпен тағы ескертеді.
Яуұмағалидың осы кезде жазған өлеңдерінде орыс поэ-зиясымен қатар Сәкеннің де, Ілиястыц да, Сәбиттің де ақындық өнерлері, сондай-ақ жастайынан жыр бесігіндей көркемдік қиялын тербеткен халық поэзиясы да өзіне үнемі ілесіп, ықпал жасагт, нәр алатын дүниесі болып отырған-дығы бізге белгілі жәй сияқты еді. Сөйтіп ақынның қоғам-дық, эстетнкалық ой дүниесі өсіп, қалыптаса береді.
Жарняланған кейбір мақалаларында, қолжазбаларын-да, сөйлеген сөздерінде қазіргі поэзияға, өз шығармасына дегеи талал-талгамды айтып отырады. «Адам алуан ойдың иесі,— дейді дәптердің бірінде,— оның табиғаттан да, ең-бектен де, өз ара қатнастан да алатын әссрлері орасан әр жақты, соны сен ақын тілімен, ақын жүрегімен айтып беруің керек... Ақьш тек шебер тілдің ғана емес, нәзік, ыс-тык жүректің иесі. Өмірдің ішіне кірмеу дегеинің мағына-сы— өмірді теріс баяндаумеи қатар салқын, қысыр сөйлеу емес пе? Қай тақырыпты болсын шама келгенше жылы баяндау, махаббатпен, оимен жырлау, адамның жан сезі-міне тиіл силаттау — міне ішіне кіру дегеннің мағынасы осы ма деймін. Достық — жаңа тақырып. Бұл коммунизм орнаганга дейіи, одан кейін де жырлана беретін тақырып-тардың бірі. Гүл, ай, күн, адам баласын қоршап тұрған акпкаттың бірі емес пе? Бұларды поэзиядан мүлде алып тастау керек деген пікірге қосылуға болмайды». Мұидай талғампаз ойлары сөз жоқ, өзінің поэзиясыида іске асып отырды. Әлбетте, біз Жұмағалидың сыншылдық ойлары-ның бәрі бірдей мінсіз қағида еді деуден аулақпыз, бүгінгі әдебиет, жаңа шығармалар туралы сындарының ішінде даулы, бір жақты, артық, кем айтқаидары да кездеседі. Оның өзі де қазақ әдебиетіндегі сыншылдық ойлардың қиын асулы жолдарына байланысты еді.
Жұмағали ақыидығыныц ендігі бір таусылмас қайнар көзі — комсомол жастардыц қоғамдық өмірімен тығыз байланысты болуы. Ол өлкелік комсомол комитетінің тапсыруымен Қазақстаннын талай алыс аудандарын, кол-хоз-совхоздарын, өндіріс ор.талықтарын аралап қайтып, комсомол жастардың өндірістік, қоғамдық, мәдениеттік өмі-рімеи біте қайнасып, араласып отырды. Ал, Алматы қала-сыпдағы оқушы жастар арасында, мәдениет қызметкерлері арасында нағыз әлеуметшіл, комсомолдық ар-үжданды бе-рік ұстайтын, қажырлы комсомол қайраткерлері болып қызмет істеді. Газет пен баспа және жазушылар одағымен
19—470
289
байланысты жас таланттарды Жұмагали сезімтал, алгыр талабымен, ұнымдастырғыш қабілетімен өзінің төңірегіне-топтастыра білді. Міне, осы кезде Жұмағалидың аңынды-ғы да, азаматтық бейнесі де астана жұртшылығына бірден танылған еді. Ақынның 1934—35 жылдары жазған «Айба-ла», «Екі түн», «Пилот сыры» атты поэмалары мен көпте-ген лирикалары әдебиет жұртшылығының назарын аудар-ды. 1936 жылы жарияланған «Бақыт жыры» атты тұңғыш өлеңдер жинағына Жұмағали талантын зор үмітпен баға-ланған кіріспе сөзді Ілияс Жансүгіров жазды. Жұмағали-дың ақындығына осы кездегі әдебнет сыны да жоғары баға-берді. Жұмағалидың әдебиет майданындағы жақын, сыр-лас достары (Дихан Әбілев, Абдолла Жұмағалиев, Әбікен Жанұзақов, Саттар Ерубаев, Несіпбай Манашов, Қапан Сатыбалдин, Қалижан Бекхожин, Әлжаппар Әбішев, Зейін Шашкин және басқалары) осы тұстағы кезекті творчество-лық мәселелерді шешуге келгенде бір-бірімен пікірлес бо-лып отырды. Әдебиетке өзінен бұрын келген Тайыр Жаро-ков, Асқар Тоқмағамбетов, Әбділда Тәжібаев, Жақан Сыздықов, Шахмет Құсайынов, Дмитрий Снегин, Ғабдол Сланов, Әбу Сәрсенбаев және басқа бір топ ақын-Жазушы-лардың да ақыл-кеңестерін ықыласпен қабыл алатын. Соғыстың алдында және соғыстан кейінгі дәуірде де ақын-жазушылардың кейде бір-бірімен өзара достық қарым-қат-насы қиындап, бір-бірімен ұсақ, принципшіл айтысқа түс-кен кездерінде де Жұмағалн өзінің азаматтық адамгерші-лік ар-ұжданына ғана бағынып, олардың екі жағына да бұра тартпай, әділдікті батыл айтуға тырысатын еді. Сон-дықтан да Жұмағалиды бәрі де сыйлайтын, бәрі де тың-дайтын.
Жұмағали отызыншы жылдардың орта кезінен бері қа-рай тез өсіп, қазақ әдебиетінің жаңа каулап өсіп келе жатқан талапты ақындарының алдыңғы қатарынан орын алады. 1938 жылы оның «Айқас» атты өлең-поэмаларының жинағы жарияланды. 1940 жылы Жұмағали көптеген та-лантты, ойлы лирикалармен қатар өзінің творчестволық өміріне үлкен қорытынды болатындай, «Қүләнда» поэма-сын жазады. Міне осы кезде Жұмағалидың творчестволық өмірінде қандайлық өрлеу болса, оның қоғамдық, семья-лық өмірінде де үлкен өзгеріс болады. 1940 жылы Қомму-нистік партияның қатарына өтеді. Осымен қатар ақын 1939 жылы Екатернна Михайловнамен (Катямен) танысып соған үйленеді. Катя техникумды бітіріп, орта дәрежелі білім алған. Өте момын жұмыскер Михаил Петрович Анто-
290
щенконың қызы. Михаил Петровичтің төрт қызы, екі ұлы болған. Барлығы да Алматы қаласында тұратын. Тұрмысы да, тіршілігі де, рухани өмірі тату-тәтті жұпыны адал жан-дар. Осы семьямен Жұмағали өзінің ең бір жақын туысын-дай араласып, мінездері бір-біріне • әбден ұнаған еді. Ал, Катя болса, Жұмағалидың қас-қабағыиа қарап әр кезде жылы шыраймен қарсы алып, үй-ішінде өте жарас-тықты өмір басталып кеткен еді. Жұмағали мен Катядан қызы Баян— 1940 жылы сентябрьде, ұлы — Алдан 1941 сентябрьде, ұлы — Марат 1945 жылы, ұлы — Владимир 1947 жылы туды. Осы балалардың ойдағыдан тәрбиеленуі-нің ең мол ауыртпалығы алдымен Қатяның мойнында болды. Майданнан жарымжан болып қайтқан, және бірың-ғай жазумен, қызметпен шұғылданған Жұмағалидың өзіне де баланың біріндей қамқорлық, күтім керек еді. Катя балаларын да, сүнікті жарын да үлкен байсалдылықпеп күте білді. Бұл семья әр қашан да әке-шешесінің (Михаил Петрович пен Александра Константиновнаның), апа-сіңлі-лерінін (Елена, Мария, Татьяна) Жұмағалидың апасы Заданың, інісі Қайыржанның, жиені Фариданың және әде-биетші достарының қамқорлық, достық көмеғін көріп отырды,
1941 жылы июльдің басында Жұмағалн Отанын қорғау-ға соғысқа аттанды. Майданда 102-атқыштар дивизиясы-ның 410 полктың ротасында саяси жетекші болып қызмет істейді. Қейін үшінші Украин фронтының партизандар от-рядында тағы да ротаның саяси жетекшісі болады. 1942 жылы июнь айында Солтүстік Донец өзенінің бойында үш күя ұдайы кескілескен ұрыс салады, күші басым жаудың қоршауындағы қырғын соғыстан кейін жаудың шебін бұ-зып шығып, партизандар қатарында 1943 жылға дейін жауға қарсы үздіксіз қатал күрес жүргізеді. Бұл жөнінде Украинаның Луганск қаласында шығатын «Прапор пери-моги» газетінде (1954 жылғы № 116 (2163) санында), Жұ-мағалидың партизан болғандағы ерлігі қызық әңгіме-йенеді.
— Лнчисан төңірегінде күші басым жаумен соғысқан нартизан отрядының командирі башқұр Хайруддинов, сая-си жетекшісі — қазақ ақыны Жұмағали Саин—бұлар сентябрь айында Я. И. Сиворонов бастаған скінші бір партизан отрядымен қосылып, небары жүз шамалы жауын-герлер немістің үш полкымен қырғын соғыс салған. Екі мың «СС» солдаты көмекке келіп, бұларды қоршауға ала-ды. Осы соғыста Жұмағали Саин көкірегінен оқ тиіп ауыр
19’
291
жараланады. Партизандар сүйікті политругының өмірін сақтауга бар күшін жұмсайды. Үш ай бойы плащ-палатка-га салып, қолға ұстап, жаудың ең қиын қоршауынан құтқа-рып алыи шығады. Жаралы Жұмағалидың халі күн сайын әлсірей береді. Ақырында оны Донбасстың ескі шахтері партизандармен байланысты Михаил Алексеевнч Маслов-тың үйіне қалдырады. Бұл 1943 жылдың бас кезі еді. Айна-ла құтырған иттей қаптаған фашистерден қорықпастан Масловтың семьясы Жұмағали Саинды күтіп, жарасын ем-дейді. М. А. Масловтың қызы Ефросинья Михаиловна Маслова Жұмағали Саииның қасынан кетпей шала-жансар кірпігі қимылдап жатқан шақтарыпда да аузына қасықтап су тамызып, оны өзінің туған бауырындай кутеді. Жұмаға-ли Саин бірте-бірте ауыр жарасынан айығып тәуір бола бастайды. Совет Армиясы Ворошиловград облысын босат-қаннан кейін, Ж- Саин госпитальға емделуге кетеді.
Осы жылы (1954 Кисвгс шығатын «Украина» атты журналдың жетіпші санында Жұмағалидың жау тылында партпзан отрядының қатарында жүргеғідегі тамаша ерлігі ксңінен баяндалып жазылған. Жұмағалидың өзі де «¥мы-тылмас күндер» дегсн атпен майдандағы ерлігі туралы сстелік әңгіме жаза бастаган. Сондай естеліктерінің бірінде былай жазганы бар:
«Біздің отряд Айдар өзені жанындағы кішіректеу бір ағаш арасында дем алып отыр. Орман қандай көркем! Ас-тым да, үстім де көкпеңбек. Күннің әдемі пұрымен құбы-лып, ағаш іші біртүрлі көркем түскс бөленеді. Әпші құстар бұл ағаштап үркіп жоқ болган. Осы жердің жапырағы мен гүлін көріп отырып, өзімнің бала кезімде жидек терген туған жерім Көкшетау елестейді. Самалмен тербелген жа-пырақты қайың менің балалық өмірімнен сыр айтқандай...»
Осы Айдар ©зенінің үстінде үлкен бір кескілескен ұрыс-та Жұмагалидың Федор Щербаков пең Әбдеш Ғабдолов деген екі досы қаза тапқан. «Осы бір екі жастың қайғылы өлімі менің жүрегімде із қалдырды. Көзіме жас алып, үнсіз орең тұрдым. Екі өлікті жерлеп, біз ілгері аттадық. Дәл сол минутта, «Есімде Айдар өзені» деген өлеңнің бірінші шума-ғы менің ойыма келіп еді. Екі асыл адамға арналған бұл жырым мснің ең соңғы жырым болмас, әлі де бұл тақы-рыпқа талай жырлар, талай дастандар жазармыз».
Сөйтіп, ақынның поэзиясы кескілескен қанды қырғын соғыс үстінде, ақыпның өз сөзімеи айтқанда, сиямен емес, төгілген қанмен жазылып жатады. «Партизандар», «Ай-тылмай кеткен аманат», «Жаралы партизан жырлары»
292
тағы басқалары осы соғьіс кезінде ақын қиялынан толгағы жетіп, тербеліп туған аса күшті шығармалар еді. Осындай ауыр, қатал күрес үстінде жүргенде Жұмагали Совет Отанына жан-тәнімен берілгеидігін, адамдық, моральдық қасиеті аса жоғары азамат екенін танытады. Ақын жаны кейде тербеліп, өзінің туып өскең жері Қөкшетауын, Алма-тыдағы достарын, артында қалган жары мен балаларын сағынып мұңаяды да. Майдан үстінде, ұрыстың аз ғана толастаған кезінде солдат досы Корчуганов қалғып кетіп, түсінде бадасын, әйелін есіне алады. Соған өзінің де ақын-дық жаны егілгендей «Мен де күрсіндім. Менің де ойыма әйелім, қызым түсе қалды. Мен майданға кеткеннен кейіп әйелім көп ұзамай ұл тапты. Мше сол ұлымның бейнесі көз алдыма келеді. Өзіме ұқсаған кең маңдайлы қара бала маған қарап күлімсіреп «папа!» дегендей болады». Соны-мен 1943 жылдың күзіне дейін Жұмағали майдашіан тылға қайтып, бірнеше қалаларда госпитальда жатып емделеді.
Осы жылы ақын соғыс кезінде жазған өлең жырларын, күнделік дәптерін тәртіпке келтіріп, Алматыдағы газет-журналдарда жариялатады. 1944 жылы ақынның соғыс кезіпде жазған өлең, толғаулары «Жорық жырлары» деген атпен екі тілде (қазақша және орысша) басылып шығады. «Жорық жырлары» Жұмағали творчествосының биік шыңы болумен бірге осы дәуірдегі қазақ поэзиясының өскендігіне үлкен өлшеу болғандай туынды еді. Ол жайға кейіпірек тоқталамыз.
Жұмағали госпитальдаи емделіп шықса да, майданнан алған ауыр жарақатынан, сырқатынан айықпаған-ды. Өк-песіндегі оқ тескен жараның орны бітпеген. Сынған үш қабырғасы мүлде алынып тасталған. Ол бірінші топтағы мүгедек деген дәрігерлік комиссиянын қорытындысын бір-ге ала келді. Алайда, жаны, ары таза, партия мен Отанға шын берілген патриот болыневик ақын өзін жарымжан-мын, аурумын деп санаған емес. Тұрақты пенсия алудан бас тартып, бірден қызметке, жазу жұмысына белсене ара-ласып кетті. Жұмағали 1944—1947 жылдар арасында рес-публикалық халық творчествосы үйінің және Қазақстан Мемлекеттік филармониясының директоры, 1950—1956 жылдары «Жаңа өмір», «Жұлдыз» журналдарының редак-торының орынбасары, 1960 жылдың ақырынан 1961 жыл-дың майына дейін «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакто-ры болып қызмет істеді. Бұл кездерде Жұмағалидың бірнеше таңдамалы шығармалары, «Самал», «Жылдар» атты өлеңдер жинағы, Лермонтовтың «Біздің заманымыз-
293
дың геройы» атты повесінің аудармасы, «Алтай азаматы» атты поэмасы, «Жол үстінде» атты повесі тағы басқа көп« теген күрделі шығармалары жарияланып, Жүмағалн қазақ совет әдебиетінің ең алдыңғы қатарындағы ақындарының бірі болып, қалың оқушы жұртшылық алдында танылады. Ақыннын таңдамалы шығармалары орыс, украин және басқа ұлт тілдеріне де көптеп аударылады. Жұмағалидың совет әдебиетін өркендетудегі үздіксіз жасаған зор еңбегі жоғары бағаланып келді. СССР Жоғарғы Советтінің Пре-зидиумы оны Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен наградтады. Халық достығын, еңбек ерлігін шабыттана жырлаған Жұмағали поэзиясына әдебиет жұртшылығы да, партия совет жұртшылығы да сүйсіне назар аударды. Тың жерді игеру тақырыбына жазған Жұмағалидың өлеңдері орталық баспасөз бетінде аса жоғары бағаланды.
Жұмағали бұл тұстарда қазақ әдебиетінің творчество-лық мәселеріне, көркем өнер мен мәдениет игіліктеріне өте жауапты және сыншылдық көзбен қарайтын көрнекті қайраткерлерінің бірі екенін әбден сезінеді. Қазақ әдебие-тінде коммуннзм дәуірінің ең маңызды тақырыптарын иге-ру, ақындық шеберлікті жетілдіру жолындағы сыншылдық, талғампаздық күрестерге белсене араласып, өлеңімен қа-тар, көптеген публицистикалық мақалалар жазады, баян-дамалар жасайды, сын мақалаларын да жазады. Және Жұмағали жұртқа қандай талап-тілек қоя білсе, өзінің творчестволық жұмысына да үлкеп талап қояды. Жұмаға-лидың поэзиялық шығармалары мазмұн, форма жағынан үнемі жетіліп кемелдене береді.
Осы соғыстан кейінгі дәуірде де Жұмағали үздіксіз көп оқитын еді. Бұрынғы классик ақындарды да, Блок, Есенин, Лермонтов, Байрон лирнкаларын да өзімен замандас қазақ ақындарын да сүйсіне көп оқып жүрді. Сонымен қатар ирозаның классиктерін де Толстойды, Тургеневті, Чеховты, Горькнйді, Мамнн-Сибирякты, Щишковты, Фадеевті, Шо-лоховты, Драйзерді тағы басқаларды қызыға оқып, олар-дан алған әсерін үнемі айтып отырушы еді. Фнлософ, сын-шы, тарихшылардан Белинский, Чернышевский, Плеханов, Радищев, Тарленің еңбектерін де қадағалап оқып жүрді. Қазіргі қазақ жазушыларының романдарын да қалдырмай оқыды. Бұл оқығандардың бәрі де босқа кеткен жоқ. Ақыниың ең талантты шығармаларында жақсы із қалды-рып отырды.
Соңғы он жыл ішінде Жұмағали Қазақстаниың көп жерін аралады. Бірнеше рет туған жері Қөкшетауға барып
294
демалып қайтты. Бурабай курортында екі жылда бір рет ұзақ мезгіл жатып емделді. 1954 жылы май айында жазу-шы Мұхтар Әуезов және басқа бірталай көрнекті мәдениет қайраткерлерімен бірге Украннаның Россияға қосылуының үш жүз жыл толуының мерекесіне барды. Оларды Укранн халк.ы, украинаның ақын-жазушылары аса құрметтел қар-сы алады. Міне, осы жолы Жұмағали әдейі іздеп өзін ажалдан алып қалған, туған баласындай әлпештеп күткен Масловалардың семьясымен кездеседі. Жұмағалндың сол жан достарымен кездескен мезгілдерін де украин газеттері толық суреттеп жазды. Бір-бірімен қандайлық ыстық се-зіммен көріскендігі, өткен қиындықты, достық өмірді қа-лай еске түсіргендігі, бәрі де қызық баяндалады. Жұмаға-ли сол достарына арналған өлеңдерін бір дастарханның үстінде отырып оқып берген (жоғарыда аталған газет-жур-налдарда басылған). Халықтар достығының осы бір тама-ша көрінісі әсіресе Жұмағалидың поэзиясынан мықтап орын алғандығы жұртшылыққа аян.
Жұмағали жолдастыққа, достыққа айнымас табанды берік болатын. Ол қазір Талгарда тұратын Қайыржан де-ген інісін қандай жақын бауыр тұтатын болса, өзінің пар-тизан достары Қасым Қайсеновты да, Әди Шариповты да, қаламдас достары Тайыр Жароков, Дихан Әбілев, Зеин Шашкии, Сейітжан Омаров сияқты достарын да сол туы-сыпан кем санамайтын. Біз бәріміз де Жұмағалидың ақыл-ды, өз айтқанынан қайтпайтын табандылығы, алдында тағзым еткендей, айтқанын екі қылмай тыңдайтып едік, ең жақын бауыр тұтып сыйлайтын едік. Жалғыз біз, жақын достары ғана емес, үлкен-кіші жазушылардың бәрі де Жұ-мағалидың турашылдығына ден қойып, әр уақытта онымен ақйлдасатын, есептесетін. Жұмағали жазушылар одағы-. ның қасындағы бастауыш партия ұйымының секретары болып тұрған кезде де, ақын, жазушылар арасында тәр-биелік, творчестволық принципті мәселелер турасындағы өзінің ойларын батыл айтып ұсына білді. Қаламдастары-ның арасында сақталып келғен ескіліктің қалдығымен (өзімшілдік, жерлестік, өсек-аяңға үйір болушылық, ішкі-лікке салыну, екі жүзділік, семья шырқын бұзу сияқты) бітімсіз күрес ашатын. Ақындық, қоғамдық қызметінің бар дәуірінде де Жұмағали жастардың творчестволық еңбегіне үнемі қамқорлық жәрдем көрсетіп отырды, олардың та-ланты оянып жетілуіне айырықша көңіл бөлетін. Жұмаға-лидың ағалық қолдауымен әдебиетке келіп қосылған жас ақын, жазушылар бізде аз емес. Мұндай коммунистік ту-
295
рашылдық мінездері мен қоғамшылдық қызметі Жұмаға-лидын беделін әрқашан көтеріп отырды. Ақын ғана смес, адал азамат болу қасиеті Жұмағалидың бойынан толық табылатын.
Үздіксіз творчестволық және коғамдық қызмет Жұма-ғалиды әр мезгіл қажытып, согыс кезінен бері бойында дерт болып сақталған сыркатын қайта-қанта өрбітуге се-бепші болып отырды. Дәрігерлердіц, жолдастарының, жа-зушылар одағының денсаулығының нашарлығы жайында-ғы сан рет айтқан ескертнелеріне қарамастан, Жұмағали емделіп, өзін-өзі күтіп жүрудің орнына дамылсыз қызмет істеумец, жазумен шұғылданды. Соңғы «Жол үстінде» ат-ты.повестін қатты сырқат ке.зінде жазды. «Қазақ әдсбиеті» газетінің редакторлық жұмысын да сырқаттанып жүріп істеді. Ақын азамат өзінің қара басының мақсатыиан гөрі коммунистік қоғамның мақсатыи жоғары санады.
Міне осындай аса көрнекті ақын, партияның адал ұлы Жұмағали Саин 1961 жылы 28 май күні ұзак уақыт ауру-дан кейін қайтыс болды. Жұмагалидың жарқын бейнесі, Отанға деген ыстық сезімі мсн патриоттық жырлары көң-лімізде берік сактаулы.
Ойлы да отты поэзиясында замалдастарымыздың өршіл сезім күнлерін, жан сұлулығын тебірене жырлаған ардагер ақып Жұмағалидың арамыздан мезгілсіз кетуі барлығы-мыздың да қабырғамызды қайыстырды. Азамат ақынның өзі өлсе де, бізге мұра болып оның өміршең поэзиясы қалды.
II
Даркан өмірімізді шыншылдықпен жырлаған Жұмаға-лидың ақындық жолы көз алдымызда сайрап жатыр. Со-циалнстік еңбектің ұлылығыи, совет жастарының отаншыл-дық қасиеттерін, туып өскен жердің көркем табиғатын жалынды шабытпен суреттеген ақын поэзиясының қадірі жыл озған сайын арта бермек.
Нағыз суреткер санатына қосылу үшін қай жазушы болса да творчестволық толысудың белгілі бір белесінен өтеді. Ол белес социалистік реализм әдісін нақтылы мең-геру, өзіндік көркем стиль іздеу, өзі таңдап алған жанр ерекшелігін игеру сиякты әдеби эстетикалық қағидаларға негізделеді. Осы тұрғыдан бағалағанда Жұмағали 1940 жылдарда іргелі ақындар санатына қосылады. Мұның куәсі «Күләнда» (1940), «Жорық жырлары» (1944), «Ай-
296
ғақ» (1948), «Ж*с достарыма» (1948) атты өлелдер жи-нағы.	*
Кейінгі жылдарда да Жұмағалидың бірнеше кітабы жарық көрді. «Алтай» (1950), «Таңдамалы шығармалары» (1952), «Жылдар» (1954), «Самал» (1957). Ақыи осы жаз-ғандарының бәрінен сұрыптап 1959 жьілы жұртшылықка «Шығармалар» (Өлеңдер мен поэмалар) жинағын тарту етті. Казір Жұмагалидың шығармалары үш том жинақ болык басылғалы отыр. Соңғы жарияланған бір томдық ақынның творчестволық еңбегінің ұлкен қорытындысы деу-ге болады.
Томға енген шығармалар «Еңбек дабылдары». «Жүрек-пеп жалғас», «Қөңіл күйлері», «Жорық жырлары», «Поэ-малар» делініп бес топқа бөлінген. Оның өзі-ақ ақын поэзиясының такырыбы мен жанрлық өрісін бірден таныта-ды. Жұмагали поэзиясын оңгіме еткенде, онын «Еңбек дабылдары» деп келетін жырлары көңіл бөлерлік. Бұл заңды да, өйткені Жұмағали соииалистік ауыл өмірін көп, әрі көрікті жырлаған ақыи. Оның лирикалық шығармала-рында колхоз өмірі, колхоз адамы, колхоздағы еңбек пен дала табиғаты жарастық мұсінде шынайы суреттеледі. Заманымыздың нағыз қаһармандары малшылар мен егін-шілер бұл шығарманың орталық кейіпкері. Ең тамаша жері — ақынның совет адамы жайындағы толғаныстары жалаң күйінде алынбай, белгілі бір құбылысқа, оқиғаға, пейзажға байланысты беріледі.
Күз бір катал тергеуші бейнесікде Орнаған әр адамнын. кеудесінде. Жинап жатыр, зорлықпен алып жатыр. Берерін де, даланыц бермесіп де.
(«Күздегі көріністер»)
Өмір, адам, еңбек, табиғат жайындағы Жұмағали жыр-лары коммунизм орнату жолындағы ұлы нысанамызға саяды. Қасым Аманжоловтың лирикасындағы тәрізді Жұ-мағали поэзиясында да өмір құбылыстары, табиғат көрі-ністері, адамның ішкі сезім күйлері, өзіне лайықты көңілге конымды сыр сипаттармен автордың ой, намысына, идеа-лына қабысып жатады: ақын өзі суреттеп отырған құбы-лыстардың бәрін де коғамдық өміріміздін қайнарынан алып типтендіреді. Жұмағалидын «Есімде Айдар өзені», «Днепр-ге қарады», «Екі жалын», «Қарамашы» сияқты толып жат-қан лирикасы әрі сюжетке, әрі суретке, әрі геройдың ішкГ сезім дүннесін ашуға құрылған әсерлі көркем шығармалар
297
болумен қатар, өзінің өмірге көзқарасын айқын танытатын саяси лирика. Сондықтан Жұмағали саясн лирикаларының язіне «Жүрекпен жалғас» деген цнклдік атау береді. Бұл ретте де ақын жалаң үгітке беріліп кетпей, адамдар тағды-рының сырына, табиғат әлемінің қоғамдық құбылысына, Отандық ғылым өміріне жүгіне өзгеретін жаңалыққа, кө-ңіл, махаббат күйлеріне мезгіл-мезгіл оралып отырады. Мәселен, «Ленин атымен» лирикасында ақын ышқына соқ-қан боранның, діріл қағып қалшылдаған дүниенің қыл тұзаққа буынғанын бейнелейді. Өмірді үрен кернеп, жылы баспана сұп-суық боп тұрған шақта өмірге бір жас пер-зент келеді. Лениндік ұлы бостандық та осы мерзімде Россия даласына жарық сәулесін себеді. Ақыры Ленин деп оскен балғыи сәби қысы-жазы тыным таппай, ұлы бостан-дықтың аясында жаңа дүние мен жаңа адамдардың игілігі үшін қызмет етеді. Ақынның жылы сезім күйі мен шынайы сыршылдыққа ұласатын «Россия туралы сөз», «Москва», «Ресей қызы», «Қел, бауырым» сияқты саяси лирикалары да жүректің тереңінен.құйылған, айырықша бір ыстық ле-бізге бөленген. Бұларда да құдіретті адам туралы, адам мен табиғат туралы айтылатын суреткерлік толғаныстар және автордың «Тау мен адам», «Шын мен адам» лирика-ларындағы сияқты идеясы ашық, нысанасы айқын, нәзік сырлары мол. Рас, Жұмағали поэзиясында социалистік өміріміздің күнбе-күнгі талап-тілегіне сай, үгіт-насихаттық тұрғыдан жазылған белгілі бір мезгіл үшін ғана маңызды болған өлеңдер де баршылық.
Ақынның еңбек тақырыбына жазған өлеңдерінде, совет жастарыпың достық, сүйіспеншілік сезімдері бірге жырла-нады. Міне, көрікті егіс даласы мен кең жайлау құшағында бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарғандай жарастық-ты ұйымшылдықпен еңбек етіп жүрген ұл-қыздар махаббат нұрына сол еңбек үстінде бөленеді («Колхоз қызы Биғай-ша» т. б.) Еңбек майданында ұғынысқан жүректер бәрінен де ыстық, бәрінен де қымбат. Ай сәулесі астында сыр шерт-кен албырт жастарды көргенде, бойыңды бейне бір шоқтай ыстық сезім билесе, олардың ертеңгі еңбегін көргенде, шат-тана жайдарыланып одан бетер риза боласың. («Бір түн-де>). Жастар жүрегінің ырқын еңбек дабылына жүгіндір-генде, ақын сүйіскен жандарды колхоз даласында табыс-тырады («Жігіт пен қыз»). Сөйтіп ақынның лирикасында еңбек пен махаббат ажырамастай біртұтас бейиеге ай-налады.
Махаббатты еңбекпен тұтастыра жырлады дегенде,
4298
Жұмағалидың сүйіспеншілік, достық сезім куйлерін шебер шертетін лирикаларын естен шығаруға болмайды. Бұл ретте «Жолығар кезде мен күттім», «Қараш бойында», «Қарамашы, қадамашы көзіңді», «Сүйем дейсің», «Екі жалын бір жүректе маздаған» сняқты лирикалар Жұмаға-ли поэзиясының елеулі табыстарына жатады. «Жолығар кезді мен күттім» жырында ақынның лирнкалық кейіпкері серттескен сәулесіне жолығуды асыға күтеді. Асау жүрек тулаған, уакыт жыл сияқты келер ме, келмес пе деген үміт пен күдік қатар жарысып, жастық жанды асықтыра маза-лайды. Бұл өмірдің, бар бақыттың асыл кілті де, осы бір жолығар шақта турғандай. Бірақ ақын екі жасты кездес-тірмейді. Сол кездесер кезді күткен минуттегі жан сезімін дәл толғана шертеді. Ғашық жарын ынтыға кутуді бұрын-соңды ақындар талай жырлаған. Абан, Сәкен, Қасым лири-каларында да, казіргі жас ақындарда да бұл мотив кезде-седі. Бірақ әр ақын бұл жайды өз өрнегімен береді. Жұма-ғалидың «Қараш бойында» лирнкасы жолығар кездің жалғасы тәрізді, жүректі жылытып, махаббаттың жарық нұрын құнған мезгілі әлі ұмытылмаған.
«Әлі тұр Қараш бойында, Әлі тұр менін. ойымда, Құлакка салған әнің тұр, Жүректе жанған жалын тұр».
Махаббат — адамның ең терең, нәзік сезімі. Ол үнемі шаттыққа бөлей бермейді, өкініш пен мұнға да батыратын шағы болады. Табысқан көңіл қошының артынан ойраны шыққан мазасыздық келуі де мүмкін. Шын шебер ақын ма.хаббат дуниесінің бұл сырларын да жырламай қоймай-ды. Жұмағалпдың «Қарамашы, қадамашы көзіңді» лири-касы жөнінде де осыны айтуға болады.
«Жаудыратла мөлдір қара көзіиді, Ая меңі, ая, сәулем, өзіңді.
Жан түбінде ұйқтап жатқан арыстан, Боларсың мерт, оятпашы сезімді.
Ойлашы өзің, ойлашы өзің, акылдым, Үнсіз ғана мені қайда шақырдың.
Тыныш еді, неге дауыл тіледің, Неге мені тұңғиыққа батырдың».
Әрине, махаббат сырларын, сүйіспеншіліктің қуа-ныш-күйініштерін біреулері ерте, біреулері кеш жырлады.
299
Біздін. қазақ совет поэзнясындағы хал дс осындай. Бар айырмашылығы біздің ақындар классикалық поэзиядағы сняқты мөлдір махаббаттың құдіретті күшін жалаң күйіндс сипаттамай, қоғамдық мәні зор мәселелермен байланысты-ра бейнелейді. Сонымен қатар қазақ совет ақындарының бірсыпырасы махаббат тақырыбын кейініректе өздері кексе тартып қалған шақтарында жырлай бастады. Өзінің жігіт-тік өмір жолына сай тақырыпты сол жас шағында жырла-ған ақындар бізде аз болды. Ал, ертерек қамтығандары махаббат жайындагы тумаларын Қасым Аманжолов тәріз-ді қолжазба күйінде сакдады. Іргелі ақындарымыздың ішінде махаббат тақырыбын жігіттік шақтарында мезгілі-мен жырлаған Сәкен Сейфуллии, Асқар Тоқмағамбетов, Тайыр Жароков, Жұмағали Саин, Дихан Әбілев, Әбу Сәрсенбаев, Қалижан Бекхожин тәрізді ақындарымыз бұл тақырыпқа кейіннен есейген шақтарында еске алу, сағыну ретінде ғана оралып соғып жүр. Әрнне өткендегі қызыгы мол өмір елестеріне қайта оралу кімге болса да мін емес. Қайта өзі кэрі болғанмен, жаны жас дегендей, сезімі сер-.гек, көңілі жүйрік, шабыт мезеттерін жастарша асқақты, ішкі жан-күйлерін байқататын творчестволық факт больш қалмақ. Мұндай ақындарға ештен кеш жақсы дегеннен басқа, жастық шақты сағыну ретіндегі махаббат лирика-лары қазіргі Ізтай Мәмбетов, Тұманбай Молдағалпев, Са-ғи Жиенбаев тәрізді жас ақындарымыздың сүйіспеишілік тақырыбына жазылған күшті лирикаларымен қатар қой-ғанда олқы соғып жүрмесе болғаны. Жұмағали лирикасы-иың сәтті идеялық-көркемдік ерекшелігі — еңбек пен таби-ғат дүниесін жымдастыра жырлағанында дедік. Акын бірде табиғат әлемін жадырата, құлпырта суреттеу арқылы, еңбек адамдарын жұмыс істеуіне мүмкіндік туғаиына шат-танса («Сығалады ай, көк жиегі сөгіліп», «Май қүнІ», «Қол-хоз таңы»), бірде нажағай ойнап құя салған жауын селіп егін-жаііга қорек бергені үшін мадақтайды. («Жаңбырлы күңі» т. б.).
Ақынның «Бұлақ сыры», «Оііна, ойна, балдырған» атты лирикаларыпың көркемдік қасиеті оның сыршылдыққа бейімділігінде ғана емес, сонымен қатар сөз кестесін музы-калық үнге бағындырып берген шеберлігінде де терең тап-қырлық бар:
«Сыңқылдайды, күледі, Тағ-аты жоқ сабырсыз Тағаты жок сабырсыз, Тіл қатады дамылсыз...
300
Жағасында тұрам мен
Қызығамын тілше.
Қызығамын тіліне Үн қосамын үніне.
Жасырмады су сырын:
Ғажап!.. Маған тіл қатты.
Маған рас тіл қатты
Маған сөзін тыңдатты:
«Тұрсың ба, адам, таңыркап
Барады деп бұл қайда? Мен барамыв қырманға, Мсн ғашықпын бидайға...» («Бүлақ сырія»)
Мұнда күмістей сылдырап акқан мөлдір бұлақтың еркелігі ғала емес, опың адам баласыца қызмет ететін қаспсттері де қызықтырады.
Ақылпың қанатты сезімдері домбыраның пернесіндей еркіп тамылжытқан күйге басып, әрбір сөзі он саусақша ойпап, музыкалық әсем үн шығарғандай. Ұйқас пен ыргақ тас бұлақша шымырлап құйылғандай жарастықты бір қа-лыпта келіп, әсем де әсерлі, қуатты да магыналы ойларға ұласады:
«Ойна. ойна, балдырғап?
Бидайың бар сан қырман, Қүлсең өмір жаңғырған, Мінезің бар таң қылған...
Ойна, ойна, балдырған?
Шықсын әнің жаңғырған.
Осында анаң көтерген, Қос білегін талдырған...
Ойна, ойна. балдырған?
Сағым да бол. жалын бол, Жүрегімді жандырған Сырласым бол, жаным бол!
Озам деген талап бар, Алдыңа жан салмашы! Еңбек тұрсын жырыңмен, Ел жүрегін аңдашы...» («Ойна, ойна, балдырған»)
Мұпы біз ақын шабытынан бір мезетте мінсіз төгілс құйыл-ган шынайы, қанатты лирика деп білеміз. Мазмұн мен түрдің, ырғақ пен ұйқастың, сөз өрнегі мен музыкалық ле-біздіц гармониялық тұтастығымен жасалған өлецдер оқы-ған сайын қызықты.
301
Әрбір талантты суреткер тумаларында, әсіресе, ақын-дар поэзиясында, автордың өзіндік тіршілік көріністері, басынан кешкен үлкенді-кішілі өмір белестері айқын елес-тейді. Бұл табиғи заңды нәрсе, өйткені қай адамның болса да көңіл қошы өз өмірінің снпатына қарай бейім тұрады. Осыған орай Жұмағалида балалық шақта көрген жоқшы-лық қасірет, жетімдіктен құтылу, адамдықтың жарық сәу-лесі бақыт жолына адым жасау тәрізді өзінің әр мезгілдегі өмір жолын бейнелейтін өлеңдер бірталай бар. Көп сәттер-де ақын ұлы Леннн партиясын ғарыптарға ақ сүтін берген абзал анага теңей келіп, өзінің жетімдік.шагын еске алады:
«Ақтық рет ақ мамамның Қалған сүтін еме алмай, Актық рет жан анамның Қалған жүзін көре алмай. Сонда маған ана болған, Құшақ жайған «кел» деген, «Ей, күнәсіз, жетім үлан, Мә, сүтімді ем» деген Ұлы Ленин партиясы...»
(«Жетія серті»)
Бұл үзіндінің алғашқы шумағы ақынның «Ойласам бала кезімді» атты сезімтал да сыршыл лирнкасындағы өмір-баяндық деректерді еске түсірмей қоймайды. Онда Жұма-ғали былай дейді:
«Жылы бір қабақ таппадым, Бетімнен адам сүймеді.
Талпындым, журтқа жақпадым, «Қу жетім» деп түйреді...
Анасы сүнген баланы
Көргенде жасым парлады.
Қақсадым жандай жаралы,' Жүрегім мұңды зарлады».
Осыншалық азаптан құтқарған Ұлы Ленин партиясы меп Ұлы Октябрь революциясын ақын бар өнер шабыты-мен жырлай отырып, бұдан былайғы өзінің өмір жолын бүкіл совет адамдарының өмір жолымен тұтастыра баян-дайды. Отан даңқы, халық салтанаты, әрбір совет адамы-ның бақыты мен мақсаты ақынның өз бақытымен, өз өмірінің ақиқат сырларымен ұштасып келу арқылы Жұма-ғали лирнкасы әрі қызықты, әрі реалистік мүсінге бөлене-ді. Бұл тақырыпқа ақын өзінің соңғы «Азамат» поэмасы-мен қорытынды жасайды.
Мұнда да үлкен әріппен басталатын адам тағдыры,
302
оның алыста қалған аянышы мен жарқырай түскен бүгін-гісі автордың өзіндік толғаныстарымен, басынан кешкен оқиғаларымен тұтасып жатады. Хирургтің операция сто-лындағы жаралы азамат жайын акыи былайша толғайды;
«Еркін, күшті, кұдіретті, салмақты, Адам жатыр, адам жатыр ардакты. Адам үшін біздің дүние жасалған, Өлмес өмір сол адамнан нәр алған... Әйтеуір мен тастамаймын қаламды, Сүйе берем, сүйе берем адамды.
Қарапайым жандарды мен жырлаймын, Бозторғайдай өмір бойы тынбаймын».
Мұндайлық лнрикалық детальдың реалнстік нәрі, филосо-фиялық түпіні, көркем нақысы жайында ғана емес, оның бүкіл бітімнен туатын музыкалық жылы лебі туралы да үлкен қорытынды айтуға мүмкіндік береді.
Біз жоғарыда Жұмағалиды лирик ақын дедік. Ал лирик ақында көңіл күйі жырларының айырықша орын алатыны белгілі. Сондықтан да Жұмағали поэзиясында «мен» деп келетін баяндаушының күйініш-сүйініштері, неге шатта-нып, неге кекететіні күңгірт тартпанды, пернелі көмескісі аз, ашық та анық бейнеленеді. Пікірімізді дәлелдеу үшін ақынның «Шырт ұйқыда жатыр едім» атты көңіл күйі ли-рикасын талдап өтсек те жеткілікті. Терең тапқыр ойға толы нәзік жан сезімін тербеген бұл лирика ақындық ша-быттың тасқындай құйылар қайнар көзі туралы жазылған.
 Бұл лириканың ең басты көркемдік ерекшелігі — онда психологиялық толғаныспен жымдаса келген кесек сюжет бар. Ол мынадай: шырт ұйқыда жатқан лирикалық кейіп-керге (ақынның өзіне) бұлқынған шабыт әмір етіп, мезгіл-сіз уақытта оятып алады. Төгіле қалған жырды жосылта жазып жіберер шақта дайын тұрған төрт қалам мен төрт қарындаш түгелден жоқ боп шығады. Шабыттан құйылған жырдың әп-сәтте ғайып болатыны қандай, ақын жоқты тап-қанша ойдағы жыр ойқастап кете барады. Бірақ өкініш жоқ: төрт қаламы мен төрт қарындашын төрт баласы бөлі-сіп алғанын білгенде, ақын ұйықтап жатқан бөбектеріне қарап, тағы да шаттыққа бөлеиеді, жыр қайтадан құйы-лады:
«Қарсы алдымда шырт ұйқыда жатқандар: Үрпақтарым,
Терең кеткен тамырым,
Жан тынысым,
Бойымдағы жалыным,
303
Маған жылы леп келеді маздаған, Маған жана жыр келеді жазбаған. Сол жырларды көкрегімде тоқимын, Төрт балампың жүздерінен оқимын»...
Әрбір ата-ананың балажан сезім күйі тап осыпдай болмақ.
Жұмағали көңіл күйі лирикаларын жазуға кейінірек те — соғыс дәуірінен бері қарай көбірек бой ұрды. Алайда осы кешірек туғаи көңіл күйі лирнкаларыпың өзінде' де ақынның төл үні, отты да қанатты сөз нақыштары айқын аңғарылады.
Бізде кейбір ақындар оқушы жұртшылықты әшекейлі сөзбен үйіріп алу мақсатын көздейді де, өздерініц лирика-лық шығармаларында олеміш сөздерді, көркемдегіш сөз кестелерін әдейі үйіп-төгіп, жылтыр тізбектерді күштеп сы-налай бастайды. Әрине, ойды құргақ сөз басып кеткеп, қарапайым адамдардың ұғары шамалы мұндай «моншақ-ты» лирика оқушы жұртшылықты қызықтыра алмайды. Ал Жұмағали поөзнясының өзіндік бір қасиеті — ол осындай жылтырауықтан таза: ақын суреттеліп отырған көріністі тым әсірелеп жібермей, образды тіл жүйесін реалистік тұрғыдан игерё біледі.
Жұмағали поэзиясыиың ендігі бір қомақты саласы — оның жорық жырлары. Бұл топқа ақынның Ұлы Отан со-ғысы тақырыбына жазған шығармалары кірсді. Егер біреу: Ұлы Отан соғысы доуіріндегі қазақ совет поэзиясыида патриотизм идеясын көркем түйіндеу дәрежесіне жеткізе жырлаған шығармалар қандай?—деген сұрақ қояр болса, біз бұған жауап ретінде алдымен — Жамбыл поэзиясыи, Қасымның «Ақын өлімі туралы аңыз» поэмасын, Жұмаға-лидың совет партизандары жайындағы жорық жырларын атаған болар едік.
Жұмағали өзінің жорық жырларында басынан кешкен қатал да қажырлы партизан күрестерін жан-жақты әрі сыпшыл, әрі сыршыл ақын ретінде тебірене бейнелейді. Сиямен емес, «жүрегіпің қанымен, ұлы айқаста құрбан болған ерлердің атыменен, арыменен» жазылған «Ұрыстан кейін», «Айтылмай кеткен аманат», «Жаралы партизан», жырлары, «Донец», «Есімде Айдар өзені», «Днепрге қара-ды», «Қанжар» тәрізді жырларында өмір мен өлім айқас-қан шақтың шындықтары шынайы суреттелумен қатар, лирика мен эпостың тұтастық, сыбайластық қасиеттері д.е толық танылады.
Қараңғы түндегі қара орманның құшағында үскірік бо ранға бой бермей, өмір үшін, Отан үшін, халықтың ар-на
304
мысы үшін қасарысқаң жаумен, ажалмен бетпе-бет алыс-қан қайсар да алғыр, қырағы да ойлы совет партизандавы бейне бір алып тұлғасымен көз алдынан етіп жатады. Со-вет адамдарының ешбір елде, ешбір тарихта болып көрме-ген күрескер, жеңімпаз, батырлық қасиеттері олардың бар-лық ішкі сезім дүниесіне ұласа елестейді. Мұнда оқнғаның сюжет желісіне айналған шабуылдар жайы шығарманың комтюзициялық арнасында эпикалық сипат алып қана қоймайды, сонымен қатар өзі де осы ұлы дүрмекке аралас-қан жауынгер ақынның сол оқиғаға байланысты толғаныс-тары да, өмірлік топшылаулары да, философнялық ойлары да араласа келіп, эпнкалық мәнерге лирикалық ажар бе-реді. Сөйтіп, ақынның партизандар өмірінен алынып жа-зылған жорық жырлары эпикалық желісімен де, лирика-лық сезімталдығымен де оқушы жұртшылықты бірден үйіріп әкетеді. Бұл ретте Жұмағалидың жорық жырлары Сәкеннің революция дәуірінде жазған асқақ лнрикалары-мен үндесіп жатады.
Жұмағалидың партизан күресіне қатысқан жері — Украина. Туысқан Украииа елін, табиғаты бай Украина мекенін, оның ізгі қасиетті тамаша адамдарының өмірін суреттей отырып, Жұмағали өзінің қазақ ақыны, Қазақ-стаи жігіті екенін де ұмытпанды. Ақынның патриотнзм рухымен суарылған көркем нақысты жорық жырларында Украпна сипатын Ұлы Россия мен қазақ даласының, туып-өскен ата мекенінің сыпатымен толықтырып отырады да, Советтік Отанымыздың біртұтас ұлы тұлғасын жасайды. Өзін ажалдан сақтап қалған Маслованың образы, автор-дың сол бір сүйікті де батыр Украина әйеліне деген ыстық ризашылығы аса қадірлі:
«Тар кезеаде кара түнді жамылып, Әлсіз ғана соққан кезде журегім, Іздегенде қанды тырнақ сыбырлап, Сен саяңда сақтағансың, білемін. Ажал жетіп, көз жұмылар күн болса, Суық көрге сен деп қана енермін. Жүрегімді жарып шығар жыр болса, Сені көктің жұлдызына теңермін...:
Мұнда бүкіл совет адамдарының Отандық сезімі айқын бейнеленген. Бұлар —• ақын поэзиясында халықтар досты-ғы тақырыбының қоғамдық тұтастыққа, мақсат бірлігіие, өмірлік мүдделердің бірыңғайлығына байланысты наным-ды да нақ жырланғанын дәлелдейтін әдеби-эстетнкалық көріяіс болып табылады.
20—470
305
Жұмағалндың жорық жырлары идеялық нысанасы жа-ғыпан қандай жарқын болса, көркемдік қасиеті жағынан да сондайлық жарқын тұтастықта. Бұл ретте айырықша назар аударатын бір жай — ақын жырларының циклдік сипаты. Цнкл өлең қамтылатын мәселенің біртұтастығын керек етеді десек, Жұмағали поэзиясында осы ерекшелік берік сақталумен қатар, көркемдік иақысы жағынан да стильдік тұтастықта болып келеді.
Ақынның әрбір цнкл өлеңдері бір-бір жорық көрінісі, жеке поэманың бір-бір тарауы тәрізді. Лирикалық поэмаға татитын «Айтылмай кеткен аманат», «Жаралы партнзап жырларын» былай қойғанның өзінде, «Ұрыстан кенін», «Майдапда кездесу», «Жауынгер сөзі» сияқты лнрикалары-ның идеялық-көркемдік нәрінің бір өзектестігі Жұмағали өлеңдерінің циклдік бірлігінің пық екендігін дәлелдейді. Бұлардың бәрін қосқанда кәдуілгі эпикалық поэма болып шығады.
Кейбір сыншылар біздің бұл пікірімізге келіспеуі де мүмкін. Өйткені олар Жұмағали жорық жырларын жеке-жеке лирика деп қарайды. Ал біздерше, Жұмағалидың жорық жырлары — әуелде майдан үстінде жазылып, кейін-нен толысып отырған, бір арнадан келіп тоғысқан дастан сияқты.
Жұмағалндың жорық жырлары өзінің көркемдік жанр-лық сыпаты жағынан халықтың шешендік толғау үлгілеріи келісті түрде пандалана білуімен де ерекшеленеді. Ол су-реттелген оқиғаны неше түрлі көркемдегіш құралдар қол-дана отырып, түйдек-түйдегімен еселеп, дамыта жырлауға шебер-ақ.
Толарсақтан қан кештім
Тобылғы жастай жүгірдім.
Тоғыз рет оқ өтті...
Тал бойымды аралап, Тағы да жау «мақтанды»... Теріме сыймай кетті ашу. Терістен шыққан бұлттай Теңізге селін төкті ашу.
Адамгершілік ар-памыс— Жұмағали поэзиясындағы өзекті сарындардың бірі. Оның лирикасында көне заман-пың азап шеккен аяулы жаны мен майдан оғына ұшқан бейбітшілік солдаты, хирургтің өмір әкелгіш жазық сто-лында жатқан қадірлі совет адамдары мен достық нұрына бөленген мейірімді әйелдер, тіпті күннің күркіреуі мен са-ры аяздың сақылдауы да адамгершілік тұрғысынан, яғни 306
адам баласына тнгізер ізгі пайдасына қарай бағалаиады. Коммунизм дәуірінің адамдары мораль қасиет пен гумма-ннстік сезімталдығы жағынан тарихтағы барлық адамдар-дан жоғары тұратын кіршіксіз, таза ақпейіл, асыл махаб-батты, сүйіспеншілік күшті ерекше типтегі адамдар бол-мақ. Қоммунистік партия бүкіл тәрбие жұмысын осы бағытта жүргізуде. Демек, Жұмағали поэзиясындағы адамгершілік ар-намыс, сарыны — бүгіннің ғана емес, жар-қын болашаққа меңзейтін ертеңгі ізгіліктің де бейнесі.
Көркем әдебиеттің қоғамдық саиаға әсері, адамдарды коммунистік рухта тәрбиелеу маңызы айырықша жоғары бағаланатын социалистік заманда поэзняның ақылгөйлік, насихатшылдық қасиетІ анағұрлым жетіліп дамыды. Шын талантты ақындар өзінің өршіл, революцияшыл идеяларын қалың бұқараға ақыл айту түрінде, толып жатқан көркем-дік тәсілдер табу арқылы айқын жеткізе алады. Советтік суреткерлерге жүктелетін қоғамдық міндет — адамдар са-насына коммунизм идеалын ұялату, сезімге әсер ету арқы-лы соған шүбәсіз иландыру десек, мұның өзі көркемөнер аясында әр түрлі нақыс-стильдер жүйесінде орындалмақ. Соның бірі — поэзиядағы ақылгөйлік, дидактикалық мо-тив.
Парасатты ақыл айту, әсіресе поэзияға тән ой-өрістері-мен есептеледі. Философиялық ойдың поэзияға қатысы әуелден-ақ алғы сапта келеді. Бұған дүннежүзілік поэзия-да ертеден қалыптасқан дидактикалық жырлар дәлел бола алады. Бұл ретте Жұмағалидың замана орамына, дәуір ерекшелігіне социалистік өміріміздің ізгі шындықтарына орай айтылған афоризмдік жыр толғаулары да ақындық таланттың тамырынан тебірене шыққан шымыр толғаныс («Өкініш біреу, ой тоқсан», «Елді сүйсең беріле жүрекпен сүй», «Сынына, өмір сынына», «Деуші ем сені саналы жан» т. б.). Әрине совет әдебиеті жалаң дидактикадан алыстап, көркем шығарманың, тіл және образдар жүйесі компози-циялық арнамен жымдаса түскен шақта ежелгі поэзияның нақыл формаларына оралу қазіргі ақын-жазушылар үшін мәртебе емес. Бірақ сыршылдық ұласа келетін афоризмдік түйіндер, мысал үлгісіндегі қорытындылар совет поэзиясы-на да тән ерекшелік болып отыр. Өйткені социалнстік өміріміздің өзіне лайық, терең философиялық сырлары көп. Жұмағалн қазақ совет поэзнясыңда ақылгөйлік мотивтің дами түсуіне ат салысып келеді. Ол өзінің ішкі жаңа ләзза-тына ақындық шабыт толғаныстарына жүрек сырымен па-расатты ой арқылы үңіліп, өмір құбылыстарын өзінің сол
20*
307
ішкі сезім күйімен ойлы жан сырларының тезіне салады. Солар арқылы пайымдайды, сондықтан да Жұмағали за-манымызға сай, абзал ой ұсына алатын сыршыл ақын ретінде де танылды. Әрине, сыршылдықпен тоғысатын афо-ризмдік лирика, жалаң дидактика ұсынатын ежелгі толғау-лармен парапар емес. Жұмағали поэзиясындағы ақылгөй-лік мотиві осы тұрғыдан, яғни сыршылдықпен жалғас касиеті жағынан тексеріп түсінуіміз керек. Жұмағали поэ-зиясында сыршыл нақылға кұрылған шағын көлемді лирн-калық шығармаларымен қатар поэма толғауларында ара-лас келетін жеке афоризмдер де баршылық. Ақынның «Шын алтындар жарқырар», «/Қауыз ойлап, жалған күл-ме», «Ер жүрек бар» сиякты тапқыр да, тұжырымды ойға құрылған жыр, тақпақтары афоризмге парапар көркем туындылар. Бұларда ақын адамдар санасында, тұрмыста некен-саяқ кездесіп қалып отыратын екіжүзділік, арамдық, жалған әрекет, өзімшілдік тәрізді капнтализм қалдықта-рын бітімсіз әшкерелейді де, оларға кіршіксіз таза адал-дықты, қара қылды қақ жарғаядай әділдікті, қайрат пен жігерге суарылған намыскерлікті, қоғамшыл идеяны қар-сы қойып, көркем аититеза жасайды.
Біреу таза,
Тәні болар адамнын.
Біреу кара
Орны болар жарапын... Біреу емес, мыңдар біздін досымыз, Мындар үшін жасаймыз ғой осы біз.
(«Біреу»)
Адамдар мінезінің тазалығы үшін күрес совет суреткер-лерінің басты бір мақсаттарынан саналатыны бізге мәлім. Бұл бағытта Жұмағалидың да ұсынған үлгілі сөздері аз емес.
Айтқаныңа басынды сал, Ақиқатын ойласаң, Тұрдым деген жерінде кал, Адамдығың жоймасаң.
Биік адамгершілік ақынның «Жорық жырлары» мен «Азамат» поэмасында терең де шынайы көркем шешімдер-мен мүсінделеді.
Әділдік пен ар намыс туралы ізгі ой, асқақ сезім ұсыну, ақынның өзіндік адамгершілік қасиетіне де байланысты демек, белгілі бір суреткердің шығармаларындағы адам-308
гершілік тақырыбын әңгіме ету үшін, оның өзін іштей жақ-сы ұғыну, жетік білу шарт.
Жұмағали — менің ертеден бергі досым, 35 жылдан артық уақыт мен оның жан сырларын да, поэзиясын да өте жақын біліп, іштей ұғынып келемін. Жұмағали әділдікке жаиын беретіи, сол жолда ешқандай жақындықты да, еш-қандай беделді де танымайтын батыл да, ашық жанды адам. Ол адамгершілік ар-намысты сақтауға, жақтауға келгенде табжылмай қатып қалатын табанды азамат. Рас, субъективті сезім билеп кететін кейбір мезеттерде ақынның шындықты тап басып айта бермейтін, көбінде өзіидік қана ішкі толғаныстардың жетегіне тізгін беріп жіберетін кез-дері де болады. Бірақ, соның өзінде ақын сүттей ақ, судай тұнық адалдықты емірене жырлай біледі. Адамгершілік идеясын насихаттаудағы осындай табандылығы мен тура-шылдығына келгеиде біз Жұмағалидың бойынан Сәкенге тән тәкаппарлық пен сыншылдықты бірдей көреміз. Жұма-ғалидың бұл мінез әдеттері оның поэзиясыида да жарқын сәулеленген, сондьіқтан да онын. лирнкасы темпераментті, психологиялық толғаныстарға толы болып келеді.
Жұмағали лирикасының идеялық, көркемдік ерекшелік' тері жоғарыда айтылғандармен ғана шектелмейді, оның қырлары көп. Солардың ішінен образ жасаудағы жаңалы-ғын да атап өткен жөн. Бұл ретте біз ақынның образды ой, бейне, мінез, портрет жасаудағы суреттеу тәсіліндегі ақындық шеберлігін айтып отырмыз.
Ең алдымен Жұмағали өлеңдерінде күштеп құрайтын жасандылық жоқ. Оның поэзиялық сөз өрнектері, бейнелеу кестелері, үнемі дерлік табиғи да, еркін бүтіндікте. Қелісті де ашық жарастықта киысады. Тасып, төгіліп отыратын ақындық шабыт мол. Ең тамашасы—-Жұмағали Қасым Аманжолов тәрізді халықтың қарапайым, әрі жатық сөз өнерін кеңінен пайдалана біледі.
Түн қатады партизан, Кар құшады мұз жайлап, Қалтырамас біреуі, Кәр қылсаң да ойбайлап, Қатал, қайсар журегі, Қайтпас боран кәрінен Қымбат елдің намысы, Партизанға бәрінен. Қатал-қатал партизан, Қаңтардаң да алды тар, Қатал бол деп уйреткен Туған бала, сүйген жар.
309
Қейбір сыншылар Жұмағалиды ауыз әдебиеті стиліне жақын акып деп оған мін тағуға бейім тұрады. Анығыида халық поэзиясымен біте қайнасып, араласу оның міні емес, керісінше күштілігі, шеберлігі болып табылады. «Айтыл-май кеткен аманат» толғауындағы мына бір шумақты алып көрейікші:
Бесігіме телміріп, Ай батқанша қараған. Ақ уілдер бөбегім, Асқарлы шыңға санаған. Айбарлы туың ақ балаң, Алысқа кетгі дегейсін, Ажалмеііеп айқасқан. Шабысқа кетті дегейсің. Жауар күндей күркіреп, Жауға төнді дегейсін.
Жауыз фашист жендетіи Жаншып өлді дегейсің.
Ауыз әдебиеті кестесіне орайлас келген үшін ақыиның осы тәріздес жырларының идеялық нәрі мен көркемдік орамын кемсіте бағалау оган қиянат жасағандық болар еді.
Қныннан қиыстыратын тапкырлық, суреттеу шеберлі-гіндегі ерекше талант ақынның көптеген жырларында шо-гырлана келеді де, оқушы жұртшылықты бастан-аяқ қы-зықтырады:
Бұрқанды асау Днепр
Толқынды беті шымырлап, Секілді терец бейие бір. Солдатқа бір сөз сыбырлап. Тынымсыз соққан өмірдей Днепр суы зыр қақты. Толқыпмен қатар көрінбей, Солдат ойы бірге ақты.
Жұмағали өлеңді қалай болса солай күлді-көмеш бұрқата беретін ақын емес. Ол өзіне де, көркем әдебиеті-мізге де зор жауапкершілікпен қарап жазады. Нәрлі, мағы-налы етіп жасауға тырысады. Сондықтан да ақынның, жеке лирикалары, әдебнет сыншыларының ортасында ар-найы сөз болып, пікір таласын тудырып келді. Мұның өзі ақын поэзнясының ©мірлік, көркемдік қырлары мен сырла-ры мол екендігін танытса керек. Әрине, ақынның бәрі де аз жазсын деген талап қоймаймыз. Бірақ, біреу болса да бірегей болсын, құнсыз көптен, кұнды аздың өзі артық дей аламыз.
310
Әлбетте жоғарыда айтылғандардан Жұмағали поэзия-сы еш мүлтіксіз деген ұғым тумайды. Ақынның поэзия жанрларын жете игеру жолында жасаған сәтті де, жемісті де кадамдарымен қатар ойлаған нысанасына жете алмаған сәтсіз ізденістер де болды. Әсіресе қазақ поэзиясының тол-ғау сияқты көне формаларын бірде жаңаша шебер қиысты-рып пайдаланса, бірде соған еліктеуге салынады. Толғау-дың ежелден қалыптасқан байырғы стандарт құрылысы-ның шеңберінде қалып қою тәрізді кемшіліктер ақын поэзиясын кей ретте соиы стильге бастай алмай жатады. Бұл әсіресе ақынның алғашқы әуестену, Іздену, қалыптасу дәуіріне тән нәрсе еді. Ал, орнымен пайдаланған бұл үлгі ақынның жорық жырларында жаңа идеялық мәнге, жаңа көркемдік кестеге тоғысып құлпыра түседі.
Толғау қазақ совет поэзнясына жат форма емес. Орын-ды да қисынды пайдалана білген ақынға ол нәтижелі турде қызмет ете алады. Бұның тамаша үлгілерін Жамбыл, Нүр-пейіс сияқты ауыз әдебиеті өкілдерімеи бірге Ілияс Жансү-гіров секілді жазба одебиет өкілдерінің де шығармалары-нап кездестіреміз.
Толғау өзінің даму, жаңару жолында қазақ поэзиясы үшін қажетті, әрі қалыпты ішкі форма болып келді. Біздің атақты ақындарымыз әр уақыт осы толғау үлгісіне оралып соғып отырды. Ілияс өзінің «Гималай» лирикасын осы тол-ғау кестесіне құлпыртып жазды. Бұл шығарма қай жағы-нан болса да, ешбір поэзия шығармасынан кем соқпайды. Алайда біздің кейбір ақындарымыздың поэзиясында тол-ғау кейде тым қарапайым, ішкі мағыиасы тайыз, көркемдік дәрежесі төмен, тіл оралымы жадағай жыр болып шығады. Жұмағалидың «Алтай» поэмасындағы бірқыдьіру эпизод-тар мен суреттемелер жөнінде де осыны айтуға болар еді.
Жалғыз толғау ғана емес, поэзияның басқа да сыртқы формаларын жаңгырта игеру мақсатында Жұмағали үнемі ілгері ұмтылумен, тынымсыз ізденумен келді. Ол қазақ поэзиясының бұрынды-соңды бар түрлерін барынша пайда-ланады. Бірақ өз тарапынан қосқан тур жаңалығы шама-лы. Ақын Маяковский үлгісіне барғанның өзінде де, белгілі бір заңдылыққа шоқталған, соған негізделген жаңалық таба алмай, көбінесе бұрынғы жыр не қара өлең айшықта-рын жаңғыртыңқырап барып қана өрнектейді.
Тур алалығынан келіп, ақынның мереке салтанатына, мерзім міндеттеріне арналган үгіттік мәидегі өлеңдерінде де дүркін-дүркін қайталана беретін машықтар орын алады.
Жұмағали ауыз әдебиетінің түр дәстүрлерімен қатар,
зц
бұрынғы ақындардың мотивтерін де қайталайды. Сұлтан-махмұттың, Сәкеннің, Сәбиттің, Бейімбеттің іздерімен белгілі бір тақырыпты жырлау сарындары Жұмағалн поэ-зиясынан анқын сезіледі. Ақынның «Таңқы мұрын қара қыз» атты сатиралық өлеңінде Сұлтанмахмұттың «Таңқы мұрын, быртиған, қара бұжыр», Бейімбеттің «Томпақ бетті Қара қыз» тәрізді сатиралық өлеңдерінің нақыштары мо-лынан қамтылған. Сондай-ақ, саяси лирнкасында кейде ақылгөйдікке беріліп, негізгі идеялық қазығынан алыстап кету (мейрам салтанатына арналған өлеңдері) өлеңді газет тілімен құрастыра салу, тіл мәдениетін, сөз логикасын сақ-тай алмау, болмысты кейде сырттай тамашалап, жайша таңдану сияқты олқылықтар да Жұмағали поэзиясынан кездесіп отырады. Әлбетте, жоғарыда көрсетілген кемші-ліктер жалғыз Жұмағалиға ғана емес, 30 жылдан аса уақыт поэзиямен серік, сырлас болып келе жатқан бірта-лай іргелі ақындарымызға да тән екендігі сөзсіз.
Ақын үнемі соныдан жол сала бермейді: ол өзінің оң жамбасына келетін машықты үлгісіне іш тартпай отыра алмайды. Бірақ ежелгі көне жұртқа, талай рет тапталғап сүрлеуге қайта-қайта орала берудің өзі кей ретте творчест-волық ізденісті тоқыратып тастауы да ғажап емес. Шығар-ма дегеціміз әдебиет дүниесіне белгілі бір жаңалық әкелу деген сөз ғой. Осы талап тұрғысынан алып қарағанда, Жұ-мағалидың көптеген өлең-жырлары өз жаңалығын ала келді. Әсіресе оның «Самал» атты жинағында, одан бұрын-ғы поэзиясында айқын көріне қоймаған жаңа ақындық ле-біз ескенін атап айтуға тиіспіз. Бұл жинақта ақынның көңіл күйі және махаббат лнрикасы көтеріңкі леппен, айырықша бір пафоспен жаңа мәнерде шебер жырланады. Жннақтағы «Қарамашы» атты лирикасы әнмен айтылып кетті. Бұлардың қазақ поэзиясындағы орны меи маңызы жайында біз жоғарыда өз пікірімізді айтып өткенбіз.
Жұмағали поэма жанрын игеру жолында да көп ізде-ніп, талай творчестволық тәжірибені басынан кешірді. Аңы-ғырақ айтқанда. Жұмағали поэзиясының қомақты жанры-на «Күләнда» поэмасымен ғана келген жоқ, оның алды-ар-тында жазылған, кейі сонымен үндес келетін басқа поэмалары да баршылық («Пилот сыры», «Балықшы», «Досыма хат», «Алтай», «Азамат»). Бұлардың ішінде оның творчестволық кең өрісін, суреткерлік талантын, ақындық әуенін, соны ойлары мен жаңа лебізін танытатын және бү-кіл қазақ совет поэзиясының даму тарихында белгілі дәре-жеде орны бар «Күләнда» поэмасы.
312
«Күләнда» поэмасы С. Сейфуллиннің, С. Мұқановтың, I. Жансүгіровтың, И. Байзақовтың және алдыңғы қатарлы орыс ақындарының поэма жасаудағы жақсы тәжірибелері мен дәстүрлері негізінде жазылған. «Қүләнда» әсіресе | адамгершілік, махаббат тақырыптарын әсірелей суреттей- І тін, шығыстың классикалық поэзиясындағы ғашықтық дас- 1 тандарға көбірек ұқсайды. Сәбнттің «Сұлушашы», Исаның «Ақбөпесі» мен «Алтай аясында» дастандары, тіпті Сәкен-иің «Қөкшетауы» да сонау «Қозы мен Баян», «Еңілік — Ке-бек», «Қалқаман мен Мамыр» ежелгі шығыстағы «Ләйлі мен Мәжнүндер» жайындағы көптеген эпикалық жырлар-дан тарайтын сюжет желісімен көркемдік шешімдерді, солармен өзектес келетін романтикалық сарында жазылғаи әсем мұралар болып табылады. «Күләнда» поэмасы тура-лы да осыны айтпақпыз.
«Күләнда» поэмасының тақырыбы — классикалық дас-тандардағы сияқты адал махаббат пен абзал адамгерші-лік, адам баласының осы ғұмырлық екі ізгілігі тел өскен егіздей жұбын жазбай қосақталып жүреді. Бұған поэма-ның басты геройлары Әбікеш пен Күләнда арасындағы қа-рым-қатынастардың бейнелену әлпеті дәлел.
«Күләнда» поэмасында табиғат көріністері, пейзаждық сипаттамалар молырақ және ол шығармадағы негізгі оқи-ғалармен іргелес беріліп отырады. Бұл композиция Жұма-ғалидың сюжет желісін қиыстыру жағынан романтикадан бір табан алыстағанын, яғни реалистік тұрғыдан қиысты-руға бой ұрғаныи танытқандай.
Автор соцналистік реализм әдебиетімен совет суреткері-нің идеялық нысанасына тән позицняны Күләнда мен Әбі-кештің ішкі арпалыстарын бейнелейтін алғашқы шумақ- і' тарда-ақ бірден танытады. Қайғы-мұңға шомған зерделі 2 қыз өзінің мүшкіл өміріне ызаланып, табиғаттың мейірімді ‘ құшағында күніреңе толғанып келе жатқанда сүйікті жігіт і Әбікеш елес береді.
Жағатын туар ма екен алдан өмір, Адамға мәңгі сөнбес бақыт шамын.
Күләнда әлеуметтік мәселеден хабары жоқ, туыстары мен сүйген жарының ырқына көніп жүре беретін, бүкіл тағды-рын солардың мойнына арта салатын ынжық қыз емес, ол өзіндік талпынысы бар, Есметтей дұшпанына «тартыста үлес алам» деп тіс қайрайтын ер міиезді өжет қыз. Осын-дай қайыспас ерлігінің арқасында, сүйіскен екі жас поэма-
ЗіЗ
ның аяғында дүр сілкіиіп, ел жастарының көмегімен көңіл-ге алған мақсаттарына жетеді.
«Тартыста үлес алам» дейтін өжеттілік Әбікеште тіпті басым. Ол өзін ауыр азапқа салып жатқан Есметке өлім-нен қорықпастан былай дейді:
Күн болса әлде қалай құтылатын Ашармын найзаменен түндігінді,
Поэмадағы осы тәріздес ыза менен кекке толы толғау-лар Күләнда мен Әбікеш образдарын біздің заманымызға жакындата түсетін реалистік суреттемелер іспетті. Алайда күреске бастайтын іс-әрекеттер төңірегіндегі әлеуметтік сарындар поэмадағы кейіпкерлердің таптық көзқарастары-наи, таптық санасының әбден оянуынан туып жатпайды. Автор бұлай етсе адамдардың заманга лайық емес қнмыл-дарын көрсетуге ойысып кетер еді де, шығарманың реалис-тік сипаты жойылар еді. Сондықтан да Әбікештін Есмст пен дін иелеріне қарсы күресі, ел жастарының ұйымдасып кек алулары жеке бас төңірегіндегі белгілі бір қақтығыс-тардан, өштесулерден тарап отырады. Болыстың қолынан каза тапқан інісі үшін Есенкелді кеткен еді. Әбікеш махаб-бат еркіндігі үшін ғана күреседі. Ел жігіттерініи Есмстке қарсы ұйымдасуы Күләнда мен Әбікешті құтқарып алу мақсатынан әрі аспакды. Бұл заңды да, өйткепі көне за-манның адамдары мен олардыц өмірін бейнелейтін тірші-лік жағдайын тапытатын шығармада патриархалды-фео-далдық қоғамның шындықтары сол күнінде көрінуге тиіс. Мұндай туындылардың саяси-әлеуметтік бағыты, таптық сыры басты тұлғалар образынан тумай, соған автордың өз көзқарасын үстемелеуі, өз поэзиясын тоғыстыра суреттеуі арқылы пайымдалады. Біз «Күләнда» поэмасынан шебер-ліктің бұл үлгісін де анық аңғарамыз.
«Күләнда»да романтикалық поэмаға тән кейбір ерек-шеліктер де бар. Онда кейіпкерлердің іс-әрекеті кенет те гажайып оқиғалар төңірегіне шоғырланған. Оқиға сипаты-на қарай бірде жадырап, бірде түнере қалатын айнымалы табиғат, ыстық махаббатын жер астына ала кетуге дайын тұрған ұл мен қыз, күш пен өнерден тецдесі жоқ жігіттің қазақша сайыстардағы ауыр жеңістері, дұшпан қолындағы азаптар мен талпыныстар, міне осының бәрі әсірелеп бей-нелеу арқылы оқыс көріністерге айналған романтикалық жайлар.
314
Бірақ автор бастан аяқ романтикаға беріліп кетпейді. Қоғамдық сана мен ғұрыптарға келгенде, сол заманнын әлеуметтік жағдайларын, адамдар тіршілігін, қоғамды шындық аясында шынайы бейнелейді. Қедейлер мен бай-лар тұрмысының көріністері, жәбірлеуші мен жәбірлену-шілер арасындағы ежелгі өшпенділік, палуандар сайысы мен атшабыс тәрізді эпизодтар өмірдің нағыз реалистік көріністері. Демек, поэмада романтикалық желілер реалис-тік баяндаулармен шебер ұштастырылған. Осыған оран поэманың суреттеу нақысында да реалнстік детальдар мен әсірелеулер қатар келіп отырады.
Поэма стилінің классикалық дастандарға ұқсайтын ен-дігі бір көркемдік ерекшелігі — суреттелген оқиғалар мен бейнелер поэтикалық тұжырымдармен көмкеріліп отыра-ды. Мәселен, ақын Есмет шалдың өктем зұлымдықтарын ұзақ суреттей келіп, оған екі жол ғана өлеңмен кең мағы-налы мінездеме береді:
С.ұмдықпеп адам қанын ұрттаса да, Бола алсын махаббатпен қайдан араз.
«Күләнда» поэмасы жайындағы бұрынғы пікірлерге біздің косарымыз негізінен осы айтылғандармен шектел-мек. Әрине, Жұмағали поэзиясында бұл поэманың айырық-ша орын алатындығы, қазақ әдебиетінде поэма жанрынын қалыптасуына үлкен үлес болып қосылатыпдығы барша-мызға аяп.
Алайда ақынның көркем шығармаларын тұтас күйінде салмақтап қарағанда, оның ақындық беталысын аиықтай-тын ең өнімді жанры — лнрика болғанын ұмытпауға тиіс-піз. Эпикалық поэзия мен лирика ұштаса келіп, бейнебір тұтас дастан сияқтанып шыққан тамаша жорық жырлары, бүгіпгі творчестволық еңбек адамдарының рухани дүниесін тебірене, толғана жырлаған, философиялык ойға, қанатты сезімге толы өлең толғаулар — міне, Жұмағалидың ша-рықтап көтерілген биік белестері осылар.
Жұмағали Саин — қазақ әдебиетінің тарихында өз ор-ны бар адам. Оның поэзиясындағы ақындық ерекшелікте-рі, іздену жолдары мен қазақ поэзиясына қосқан өзіндік жаңалықтары әр алуан. Оны бір мақаланың көлемінде сарқа пайымдау мүмкін емес. Сонымен қатар, Жұмағали-дың творчестволык өмірі, суреткерлік өнері, поэзиясының жанрлық ерекшеліктері туралы бұдан бұрын да бірталай сын пікірлер айтылған болатын. Әрине, өзіндік лебі, ақын-дық жолы айқын, талантты ақын туралы көрнекті жазушы,
315
сыншылардың әр кезде арнайы пікір айтуы табиғи заңды нәрсе.
I. Жансүгіров, С. Мұқанов және басқалардың Жұмаға-ли талантын алғашқы таныған жеке пікірлерін есептеме-генде, Ұ Отан соғысы жылдарынан кейін де ақын тура-лы, оның творчестволық келбеті туралы байсалды талдау-лар аз болған жоқ. Ақыниың «Жорық жырлары» 1944 жылы екі тілде (орысша-қазақша) жеке жинаққа шық-қанда, белгілі ғалым М. И. Фетисов оны ұлы жорықтың ақнқат шындығын бейнелеген нағыз жауынгерлік жыр деп бағалады. Сыншы Т. Нұртазнн Жұмағалидың лнрнкасы мен поэмаларын нақты талдай келіп, ақын поэзиясының қай-мағы, романтикалық сарында жазылған «Күләнда» поэма-сы деген тұжырым жасады. Т. Абдрахманов «Қазақ әде-биеті тарихының очеркінде» (1948 жылғы мақаласында) Жұмағалидың жорық жырларына айырықша мән бере ке-ліп, оның социалистік еңбек тақырыбына арналған өлеңде-рі белгілі бір машықтан шыға алмаған қайталау бар деген сын айтты. Ә. Тәжібаевтың, Қ. Шаңғытбаевтың, А. Нұрқа-товтың, ж. Өмірбековтың т. б. мақалаларында ақынның жеке өлеңдері қазақ поэзиясы мәселелеріне байланысты-рыла тексерілді. Сыншы С. Қирабаев «Жылдар» жинағына жазған рецензиясында Жұмағали лирнкасының әлеуметтік мәніне, көркемдік талғамына дұрыс мағына бере келіп, «Алтай», «Досыма хат» поэмаларының ақын таланты дәре-жесінен төмен жатқандығын ескертті. Жұмағалидың ақын-дығы жайында бірқатар жинақты пікір айтқан Д. Әбілев орыс поэзиясының ықпалына тоқталғанда, әсіресе, М. ІО. Лермонтовтың идеялық әсерін баса айтты. Ақын творчествосында елеулі орын алатын «Күләнда» поэмасын нақтылы талдады. Міне, осының барлығы да Жұмағалн поэзиясының үнемі дерлік жұртшылық назарын аударға-нын және келелі творчестволық мәселелерді көтеруге се-бепші болып келгенін дәлелдейді.
Жұмағали ақындығының бірқатар сырлары асу белес-тері жанындағы біздің пікірлеріміз де үлкен ақынның күр-делі поэзиялық туындылары туралы бұрын-соң айтылып журген топшылаулардың жалғасы және келешекте зертте-ліп тұжырымдалатын жаңа ойлардың бастамасы сияқты. Осыған орай бір ескертетін жай, Жұмағалидың ақындық жолы мен творчестволық өмірі туралы жазғанда екі нәрсе-ге айырықша назар аударған мақұл: ең алдымен, Жұмаға-ли поэзиясы — советтік өмір шындығының көрінісі, екінші-ден, азамат ақыниың өз рухани дүниесінің айнымас сәулесі.
316
Анығырақ айтқанда Жұмағалн қандай мәселеге болсын партлялық, халықтық талап тұрғысыиан қарантын шын мәніндегі ақылды, күрескер, жауынгер ақын. Жұмағалндың осындай қасиеттері оның поэзиясында да жарқын көрінген. Жұмағалидың мінез-құлқы, адамгершілік қаснеті, өзіне ғана тән табиғи жарастықта көрінетіи болса, оның поэзия-сы да сондай-ақ табиғи жарастығымен қадірлі. Мінез-құл-қында ешқандай жасандылық, жалғандық жоқ ақыннын өлең-жырлары да өзінің жан дүниесінің жарық сәулесін-дей, сұлу көңілдің арнасынан құйылып жатқан ойлары мөлдір бұлак суындай таза. Сондықтан да Жұмағали поэ-знясы әлі де талай зерттеушінің назарын аудармақ.
1961
М А 3 М ¥ Н Ы
Ә. Тәжібаев. Үлкен досы өлец-жырдын.	5
Ой. ТОЛҒАНЫС. ТҮЙІН.
Лсқакты жыр керек..............................13
Поэзиямызды сөз еткенде  ......................30
Ақындық талант өз орнына жұмсалсын .... 48
Жазба әдебиеттін халык поэзиясьшен өзара байланысы 71
ҚАЗЬіІІА ХАЛЫҚТА
Біржап сал.....................................91
Үкілі Ыбрай ...................................120
Ақан сері ................................... .	161
ӨЛЕҢНіҢ ӨРЕП ЖҮЙРІКТЕРІ
Революционер ақын ........................ .	. 178
Өмір мен өлец..................................214
Асқақ шабыттың ақыны...................... •	• 266
Жұмағали Санн .................................283
Ысмайылов Есмағамбет
ӘДЕБИЕТ ЖАЙЛЫ ОЙЛАР. (Ақындық өнер меп ақындар тура-лы). Алматы, «Жазушьі», 1968.
320 бет.
Есмагамбет Исмаилов Раадумья о литературе (На казахском языке)
Издательство «Жаэушы»—1968
Редактор С. Досанов. Художник И. Джаркешев. Худож. ред. А. Бейсембннов. Техн. ред. С. Левесова. Корректор М. Рзагалнева.
Сдано в производство 16/ҮП 1968 г. Изд. № 242.
Подписано к печатн П/ХП-1968 г. УГ06974. Бум. тип. № 2. 84Х1081/з2 = 10,0 п. л =16,8 усл. п. л. (Уч. -изд. 17,48). Тираж 7500 экз. Цеиа 1 р. 90 коп.
Зақаз № 470. Типография № 2 Главполиграфпрома Госкоми-тега Совета Минисгров ХазССР ло лечати.